SIALALA, MVELELE NA MULAYO WA NDINGANYISO
﻿
﻿Milayo ya sialala na vhurereli ndi zwone zwithu zwo vhumbaho mbumbo ya mbeu. Kha tshitshavha na maitele ane u tsikeledzwa na u tsitswa ha vhafumakadzi ha sumbedzwa na u engedzwa 
﻿
﻿Sialala ndi mini?
﻿
﻿Sialala i ?alutshedzwa sa u ?etshedzwa ha zwipi?a zwa mvelele u bva kha murafho mu?we u ya kha mu?we murafho, nga maan?a nga vhudavhidzani ha mulomo. Yo ?alutshedzwa sa: 
﻿
﻿? N?ila ya kuhumbulele kana vhu?ifari vhune ha bvela phan?a na u tevhelwa nga vhathu u bva kha murafho u ya kha mu?we murafho; n?owelo kana nyito;
﻿? Tshigwada tsha hedzo n?owelo na nyito dzine dza sedzwa sa tshipi?a tsho ?umanaho tsha u dzhielela tshine tsha langa zwa musalauno: sialala dza mi?a dzine dza tevhelwa dza kuambarele na mikhwa.
﻿
﻿Ndi nga mulandu wa sialala dzo fhambanaho uri nyito dzo fhambanaho dzi a ?etshedzwa na u tevhedzwa nga mirafho i tevhelaho. 
﻿
﻿Mvelelo dza sialala dzi vhaisaho kha vhasidzana/ vhafumakadzi 
﻿
﻿? Musi sialala nnzhi dzi tshi ?u?uwedza u farana na vhuthihi, dzi?we dzi kumbuludza mutakalo wa muya kana wa ?ama na tshirunzi tsha vhathu nga maan?a vhasidzana na vhafumakadzi. Zwithu zwi fanaho na u swikelela hu songo fhelelaho kha pfunzo, mafhungo na tshumelo zwi tendela zwithu zwine zwa nga vhaisa uri zwi bvelele;
﻿? Sialala dzi vhaisaho dzi vha hone nga zwivhumbeo zwo fhambanaho fhedzi dzi bva fhethu huthihi na vhushaka vhune ha vha na ?ivhazwakale ya u sa lingana kha zwa ikonomi na matshilisano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi. Zwiito zwenezwo zwi vhumba tshipi?a tsha ndeme tsha mutheo wa matshilisano na mvelele. Ndingedzo dza u lugisa kana u fhelisa hezwi zwiito dzi anzela u ?angana na u sa fulufhelwa kana u vhengiwa nga zwitshavha zwine zwa zwi ita, nga maan?a ndingedzo dzi tshi itwa nga vhathu vhane vha bva nn?a ha zwitshavha zwenezwo;
﻿? Dzi?we sialala dzi vhaisaho dzi katela zwi tevhelaho: u tshewa ha mira?o ya vhusadzi, u malwa muthu a tshe mu?uku, u sa vha na pfanelo dza ndaka, u dzhielwa ndaka ine wa i wana musi wo lovhelwa nga munna; 
﻿? Dzi?we sialala dzine dza itwa, dzine dza kwama vhafumakadzi, dzi katela: u lingwa uri musidzana haathu u ?ivha munna, lumalo, u dzhielwa ndaka ya munna wau o lovhaho, u malwa ha vhafumakadzi vhanzhi.
﻿
﻿
﻿
﻿Vhurereli ndi mini?
﻿
﻿Vhurereli ndi fulo ?a vhuthu ?ine fulufhelo ?o xelaho ?a vusuludzwa. Ho vha vhu tshi ?alutshedzwa sa ?sisi?eme ya fulufhelo na nyito dzine zwigwada zwa vhathu zwa shumisa u lwa na thaidzo dza vhutshilo. Vhurereli vhu nga shumiswa sa tshithu tsha u swaya phambano u itela u khethululwa ha matshilisano na u thudzelwa kule na u dzudzanya zwigwada zwa matshilisano kha mutevhe wa maimo.
﻿
﻿Vhushaka vhukati ha vhurereli na mbeu
﻿
﻿? Mushumo wa vhafumakadzi kha tshitshavha u a kwamiwa nga mushumo wa vhafumakadzi wo randelwaho kha fulufhelo ?a vhurereli;
﻿? Mashudu mavhi zwine vhurereli ha amba zwone zwi zwan?ani zwa vhaimeleli vha vhurereli vhane vha anzela u vha ho ?ala vhanna; 
﻿? Mushumo wa zwimiswa zwa vhurereli kha zwitshavha zwashu wo mila kuvhonele kwa vhathu kwa u ?alutshedza mishumo ya dzimbeus. Kuvhonene kwa vhathu zwavho ku tshe kwo ?ola zwine vha zwi pfa tshifhinga tsho?he kha mi?angano ya thabelo hune vha funzwa nga vhafunzi vhane vha anzela u sasaladza mbofholowo na mvelaphan?a i?we na i?we ya vhafumakadzi.
﻿? Tsenguluso ya vhushaka vhukati ha mbeu na vhurereli ndi ya ndeme musi ri tshi sedza n?ila ye vhurereli kana nyambo dza vhurereli dza vha dzi tshi shumiswa kha u thudzela vhafumakadzi thungo. Zwi a ambiwa uri ?vhurereli ho vha nahone vhu kha ?i vha mudzi wa zwiitisi zwa uri vhafumakadzi vha tsitswe na u thudzelwa kule? nga maan?a nga uri milayo yaho na u ?iita mulangi wa vhathu vho?he.
﻿
﻿Mutheo wa zwa Mulayo na Pho?isi
﻿
﻿1) ZWISHUMISWA ZWA DZITHAKA ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ?A ZWA VHUDZEKANI
﻿
﻿? Buthano ?a u Fhelisa N?ila dzo?he dza U Khethulula Vhafumakadzi (CEDAW);
﻿? Khuvhangano ya ?ifhasi ya Vhuvhili ya Mbumbano ya Dzitshaka ya Vhafumakadzi (Mulayo wa Nyito wa Beijing). 
﻿
﻿2) ZWISHUMISWA ZWA DZINGU ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ?A ZWA VHUDZEKANI
﻿
﻿* Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhuthu na dza Vhathu;
﻿* Mulayo wa Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhathu na dza Vhuthu kha pfanelo dza Vhafumakadzi vha Afurika
﻿* Mulevho wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika, wa 1997
﻿* U ?ivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi, ya 1999.
﻿
﻿3) MILAYO NA MILANDU YA DZANGALELO ?A ZWA VHUDZEKANI NA MBEU YA AFURIKA TSHIPEMBE
﻿
﻿? Mulayotewa wa Riphabu?iki ya Afurika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996 (mulayotewa);
﻿? Mulayo wa Pfanelo dza Vhu?e ha Mavu wa 1994;
﻿? Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa vhu 55 wa 1998;
﻿? Mulayo wa u ?anganedzwa ha Mbingano dza Sialala1 (?Mulayo wa Sialala?); 
﻿? Mulayo wa u Dzivhisa u pomoka Vhuloi (Witchcraft Suppression Act).
﻿
﻿1 120 of 1998
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
