zwi re ngomu zwi re ngomu
﻿Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ndi mini (PAJA)? ... 4
﻿Ndaulo ndi mini? ...4
﻿Ndi afhio "maga kwao" ane vhatshimbidzi vha tea u a tevhedza? ... 6
﻿Ndi ngani ri tshi to.a PAJA? ... 7
﻿Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshi.we tshithu?... 8
﻿Ndi lini hune nda nga humbela zwiitisi? ... 9
﻿N.ila ya u humbela zwiitisi ... 9
﻿Ndi zwifhio zwiitisi zwine nda .o zwi .ewa? ... 10
﻿Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini? ... 10
﻿Zwiitisi zwo tendelwa u .ewa nga mulomo? ... 10
﻿Zwino arali ndi saathu u fushea? ... 11
﻿Hu na dzi.we n.ila dza u tandulula? ... 12
﻿Ndi ngani vhathu vha tshi fanela u vhudzwa nga ha PAJA? ... 14
﻿Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwi .ivha? ... 14
﻿Bugwana iyi i shumiswa hani ... 15
﻿Nga ha u gudiswa ha mira.o ya ndaulo? ... 15
﻿Ngauri zwi ita uri ndaulo i vhe na vhu.ifhinduleli ha vhathu kha nyito dzayo, Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo (PAJA) ndi mulayo wa ndemesa kha u vhona uri demokirasi ya Afrika Tshipembe i bvela phan.a na u aluwa. Khathihi na Mulayotewa (nga maan.a Khetheka-nyo ya 33 - pfanelo ya u wana ndaulo kwayo) na Ndan-gulo dza Batho Pele, PAJA i vha tshipi.a tsha maele maswa, o .iimiselaho u vhona uri hu vhe na ndaulo ine ya shuma zwavhu.i yo sedzaho kha u thusa vhathu.
﻿I vhona uri hu na ndaulo kwayo ine ya tshimbidzwa zwavhu.i;
﻿I .ea vhathu pfanelo ya u humbela zwiitisi; na
﻿U .ea vhathu pfanelo dza u tendelwa uri nyito dza ndaulo dzi sedzuluswe nga dzikhothe.
﻿Tshipi.a tsha 2 i amba nga ha uri dzangano .avho .i nga shumisa hani haya mafhungo kha u thusa vhathu vhane .a vha shumela na zwine vha fanela u ita u itela uri vhathu vha gude nga ha hoyuMulayo.
﻿N.ila ya u shumisa iyi gaidi
﻿Magumoni a khethekanyo i.we na i.we, vha .o wana tshigwada tshine tsha khwa.hisedza mafhungo a ndeme ane vhathu vha fanela u a .ivha. Hezwi zwi nga shumiswa kha u bveledza mvelelo dza ngudo kana n.ivho dza mafhungo kana pfunzo i.we na i.we ine vha i .etshedza nga ha hoyu Mulayo. Ndi zwone zwipi.a zwa ndeme zwa mafhungo ane mira.o ya tshitshavha ya fanela u a .ivha. Zwi.we zwo khwa.isedzwaho ndi zwi.we zwipi.a zwa mafhungo a ndeme na vhute-vhedzi vhune vha .o vhu shaya kha u ita khumbele vha tshi shumisa PAJA.
﻿Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ndi mini (PAJA)?
﻿Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe u khwa.hisedza pfanelo "Ndaulo kwayo" kha vho.he vha Afrika Tshipembe. Heyi pfanelo (kha khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa) i amba uri mu.we na mu.we wa Afrika Tshipembe u na pfanelo ya:
﻿U wana Ndaulo kwayo i pfalaho ine ya tendelwa nga mulayo; na
﻿U .ewa zwiitisi zwa Ndaulo ine ya sa vha fare zwavhu.i.
﻿Heyi khethekanyo i dovha ya humbela muvhuso uri u pha-sisa mulayo une wa bvisela khagala zwidodombedzwa zwa hoyu mulayo. Hoyu ndi Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo (3 wa 2000).
﻿Ndangulo ndi mini?
﻿Ndangulo yo itwa nga:
﻿Mihasho yo.he ya muvhuso (kha lushaka, vun.u na muvhusowapo);
﻿Mapholisa na mmbi; na
﻿Tshifhinga tsho.he musi ndaulo i tshi dzhia tsheo ine ya kwama pfanelo dza vhathu, i vha i tshi khou ita mushumo wa ndaulo.
﻿TSUMBO
﻿Musi muthu a tshi ita khumbelo ya gavhelo .a vhaholefhali kana mundende wa vhaaluwa, muhasho wa ndondolavhathu wa vun.u u fanela u dzhia tsheo ya uri i nga mu.ea kana a u nga .o mu .ea. Heyi tsheo i pfi mushumo wa ndangulo.
﻿Dzi.we tsumbo ndi:
﻿U ita khumbelo ya sabusidi ya u renga nn.u lwa u thoma
﻿U ita khumbelo ya u wana thendelo ya u shuma kana ya vhudzulapo
﻿U ita khumbelo ya u vha .hun.u kana tshavhi
﻿PAJA i shuma fhedzi kha ndaulo dzine dza sa ime na vhathu. Nga ma.we maipfi; tsheo tsheo dzine dza ima na vhathu (u fana na u .ea muthu gavhelo .a vhaholefhali) a dzi katelwi kha PAJA.
﻿Tshi.we tshifhinga, tsheo ine ya ima na muthu muthihi i nga .i thithisa pfanelo dza mu.we muthu (muthu wa vhuraru). Sa tsum-bo, arali mu.we muthu a ita khumbelo ya u khwinisa nn.u yawe, zwi nga .i khakhisa n.ila ine muhura a .o vhonala ngayo. Kha zwiwo zwo raliho, muhura a nga .i tsireledzwa nga PAJA.
﻿PAJA i ri vhalanguli vha fanela u:
﻿Tevhedza maga kwao musi vha tshi dzhia tsheo;
﻿Tendela vhathu uri vha imelelwe phan.a ha musi vha tshi dzhia tsheo i.we na i.we ine ya sa .o ima na pfanelo dza vhathu;
﻿alutshedza nga vhuronwane tsheo dzine vha dzi dzhia;
﻿ivhadza vhathu nga ha khumbelo dza kha.hululo dza nga ngomu kha mihasho yavho. Arali hu si na kha.hululo ya nga ngomu, vha fanela u vhudza vhathu uri vha nga .i humbela khothe uri i sedzuluse tsheo; na
﻿U vhudza vhathu uri vha na pfanelo ya u vhudzisa zwiitisi zwo tou .walwaho zwa tsheo yavho.
﻿Ndi afhio "maga kwao" ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza?
﻿Uri mushumo wa vhalanguli u vhe "kwao", maga ane vha a te-vhedza musi vha tshi dzhia tsheo a fanela u vha kwao. Naho heyi bugwana i tshi amba nga ha tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu, PAJA i dovha ya vhea maga a tsheo dzine dza kwama vhathu nga u angaredza.
﻿Tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu
﻿PAJA i vhea maga ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza phan.a ha musi vha tshi dzhia tsheo na nga murahu:
﻿Phan.a ha musi vha tshi dzhia tsheo, vhalanguli vha fanela u .ea vhathu vhane pfanelo dzavho dza nga kwamea:
﻿N.ivhadzo yo teaho ya zwine vha khou dzudzanya u zwi ita; na
﻿Tshifhinga tsho linganaho tsha uri vhathu vha kone u wana vhaimeleli.
﻿Vhalanguli vha fanela u sedza hovhu vhuimeleli phan.a ha musi vha tshi dzhia tsheo.
﻿Nga murahu ha musi vha tshi dzhia tsheo, vhalanguli vha fanela u fha mu.we na mu.we ane pfanelo dzawe dza kwamea:
﻿Tshitatamennde tshi pfalaho tsha zwe vha tshea;
﻿N.ivhadzo ya pfanelo dza u sedzulusa kana kha.hululo ya nga ngomu; na
﻿N.ivhadzo ya uri vha nga humbela zwiitisi zwa tsheo yo dzhiwaho.
﻿Naho vha sa tou fanela u zwi ita, vhalanguli vha nga .i:
﻿Thusa vhathu vhenevho vhane pfanelo dzavho dza kwamea;
﻿U vha tendela uri vha itele khaedu zwi.we na zwi.we kana vhu.anzi vhune ha hanedzana nae (zwi nga .i vha zwo tou .walwaho kana nga u tou ya).
﻿Tsheo dzine dza kwama tshitshavha nga u angaredza
﻿Hu na tshaka mbili khulwane dza maga:
﻿N.ivhadzo na tsheo. Hafha, mulanguli u fanela u an.adza n.ivhadzo ine ya amba uri vha khou dzudzan-ya mini na u humbela mihumbulo kha vhathu. Mulangu-li u fanela u dzhiela nzhele mihumbulo yeneyo phan.a ha musi a tshi humbula uri u fanela u ita zwifhio.
﻿U vhudzisa tshitshavha. Kha he.i .iga, hu tholiwa muthu kana phanele uri i thetshelese maambiwa a vhathu kha tsengo ya nnyi na nnyi. Haya maambiwa a fanela u dzhielwa nzhele phan.a ha musi hu tshi dzhiwa tsheo.
﻿Ndi ngani ri tshi shaya PAJA?
﻿Tshifhingani tsho fhiraho, muvhuso wo vha u tshi dzhia tsheo dzine dza kwama vhutshilo ha vhathu hu songo vha na u .alutshedza uri u khou itani. Nga u bvisela khagala pfanelo dzine vhathu vha vha nadzo, PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga n.ila kwayo. U dovha wa vha tendela uri vha pfiwe phan.a ha musi tsheo i.we na i.we i tshi dzhiwa. Nga n.ila ya hone, PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga n.ila ire khagala nahone i na vhu.ifhinduleli ha mishumo yayo. i dovha ya vhona uri tsheo dzi dzhiwa nga n.ila yone. Sa tsumbo, tsheo ya mulanguli ine ya dzhia sia kana yo sedza zwi son-go livhanaho, i nga thudzelwa thungo.
﻿Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshi.we tshithu?
﻿Nga mulandu wa PAJA, vhathu zwino vha nga lavhelela u:
﻿Vhudzwa nga ha maga ane a khou dzhiwa ane a nga kwama pfanelo dzavho (naho hezwi zwi tshi nga kon.a uri zwi konadzee kha zwa vhukuma);
﻿Tendelwa uri vhupfiwa havho vhu dzhielwe nzhele phan.a ha musi hu tshi dzhiwa tsheo (na zwenezwi zwi nga kon.a uri zwi konadzee);
﻿Vhudzwa uri tsheo ndi ifhio na nga ha pfanelo dza-vho dza kha.hululo ya nga ngomu kana tsedzuluso;
﻿Vhudzwa uri vha na pfanelo dza u humbela zwiitisi;
﻿ewa zwiitisi zwo teaho musi vho humbela; na u
﻿Kona u itela khaedu tsheo yo dzhiwaho khothe.
﻿TSUMBO
﻿Arali muthu o ita khumbelo ya gavhelo .a vhaholefhali, vha nga lavhelela u vhudzwa, phan.a ha musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u fhedzisela, uri vha .o tendelwa kana a vha nga tendelwi. Arali vha sa .o tendelwa, vha nga .i .o.a muimeleli (u fana na u sumba mafhungo ma.we na ma.we a songo dzhielwaho nzhele). Arali tsheo ya .i vha i sa imi navho, vha nga .i humbela zwiitisi zwo tou .walwaho zwine zwa .alutshedza uri ndi ngani zwo tou ralo. Arali vha tshi kha .i humbula uri tsheo yo khakhea, vha nga .i humbela kha.hululo kha bodo i.we na i.we ya kha.hululo ya muhasho wa vun.u. Arali na henefho vha saathu u fushea, vha nga .i humbela khothe uri i sedzuluse mafhungo avho.
﻿Ndi lini hune vha nga humbela zwiitisi?
﻿Mu.we na mu.we o tendelwa u humbela zwiitisi zwa tsheo dzine dza khakhisa (kana u hanedzana) pfanelo dzavho.
﻿N.ila ya u humbela zwiitisi
﻿Bula uri ndi zwiitisi zwa tsheo ifhio zwine vha khou zwi humbela;
﻿Amba uri ndi ngani vha tshi humbula uri tsheo yo khakhea;
﻿Amba uri ndi dzifhio pfanelo dzavho dzine dza khou kwamea (arali zwi tshi konadzea);
﻿U rumelwa nga poswo, fekisi kana i-mei.i kana u tou .iswa nga tshan.a.
﻿Arali vhathu vha sa koni u .wala, vha fanela u humbela kho-nani, shaka, mushumi wa zwa mulayo kana mu.we-vho a vha thuse. Ndangulo dzi a amba na zwa uri vhalanguli vha fanela u ita uri hu vhe na thuso ya vhathu vha sa koni u .wala. Zwenezwo, muthu a nga ya ofisini dze dza dzhia tsheo a hum-bela thuso henefho nga u tou .walelwa khumbelo yavho.
﻿Ndi zwifhio zwiitisi zwine zwa .o .ewa?
﻿PAJA i ri vhalanguli vha fanela u .ea zwiitisi "zwi fushaho". U shumiswa ha ipfi "zwi fushaho" ndi ha ndeme nga maan.a. Vhalanguli vha nga si sokou amba uri vho humbula nga ha fhungo vha swikelela tsheo yavho. Vha fanela u amba uri vho i swikelela hani. Arali muthu ane a khou humbela zwiitisi o vhudzisa mbudziso, dzi fanela u fhindulwa dzo.he. Nga u pfuf-hifhadza, vhalanguli vha fanela u .ea .halutshedzo i pfalaho.
﻿Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini?
﻿Zwiitisi zwo tendelwa u .ewa nga mulomo?
﻿Phindulo pfufhi ndi "hai". PAJA i a zwi bvisela khagala uri zwiitisi zwi fanela u tou .walwa. Hone ha, arali muthu a .ewa zwiitisi nga mulomo a fushea, a huna thaidzo. Na zwenezwo, muthu u fanela u humbela uri zwiitisi zwi tou .walwa uri vha kone u zwi shumisa arali vha humbula u vha itela khaedu kana u itela khaedu tsheo nga murahu.
﻿Zwino arali ndi saathu u fushea?
﻿Mi.we mihasho i na maga a a kha.hululo a nga ngomu. Hune ha vha na maga a kha.hululo a nga ngomu, a fanela u shumiswa phan.a ha musi hu saathu u itwa zwi.we zwithu.
﻿TSUMBO
﻿Hune ha sa vhe na maga a nga ngomu a ka.hululo, kana he a shumiswa fhedzi muthu a sa fushee nga tsheo, vha na pfanelo ya u isa mulandu khothe na u humbela khothe uri i sedzuluse tsheo.
﻿Zwifhinga zwa u guma
﻿Hune mihasho ya vha na maga a kha.hululo ya nga ngomu, kanzhi hu .o vha hu na zwifhinga zwa u guma kha u ita kha.hululo. Hezwi zwi fhambana u ya nga mihasho, fhedzi n.ivhadzo ya tsheo na pfanelo ya u humbela kha.hululo na zwone zwi fanela u vhetshelwa zwifhinga zwa u guma.
﻿Hu na dzi.we n.ila dza u tandulula?
﻿U fana na maga ma.we na ma.we a khothe, zwi a .uresa u isa mafhungo uri a sedzuluswe. Mashudu mavhuya, hu na dzi.we n.ila dzi sa .uri dza u shuma na tsheo dzine vhathu vha sa dzi takalele.
﻿Kha.hululo dza nga Ngomu
﻿Mihasho minzhi na zwipi.a zwa muvhuso zwi na zwiimiswa zwa nga ngomu zwa kha.hululo. Hezwi zwi fanela u shumiswa phan.a ha musi vha tshi isa mulandu uri u sedzuluswe nahone kanzhi a hu badelwi musi hu tshi itwa kha.hululo.
﻿Vhathu vha nga:
﻿Mutsireledzi wa Tshitshavha
﻿Hune zwa vhonala hu tshi nga a ho ngo vha na ndaulo yavhu.i (sa tsumbo, arali zwi tshi vhonala u nga hu na mu.we o itaho tshan.anguvhoni uri a dzhie tsheo kana o dzhia sia kana ho vha na vhu.we vhua.a), vhathu vha nga kwama Mutsireledzi wa Tshitshavha uri a vha thuse. Hezwi vha zwi itelwa vha songo badela.
﻿Khomishini Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
﻿Sa izwi tsheo dzi tshi .o swika hune dza nga ita uri hu pfukiwe Khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa, vhathu vha nga humbela SAH-RC uri i vha thuse, hezwi zwi .o itwa vha songo badela arali SAHRC i tshi humbula uri ho vha na u pfukiwa ha pfanelo.
﻿Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na Senthara dza Vhulamukanyi
﻿Senthara dza Vhulamukanyi dzi khou tiwa nga kha khothe dzo.he u mona na shango .o.he. Dzi na maxenn.e o lindelaho u thusa vhashai vha songo badela. Arali hu saathu u vha na Senthara ya Vhulamukanyi kha vhupo vhune muthu a dzula khaho, vha nga vhudzisa Muofisiri wa zwa Mulayo wa khothe ya tsinisa uri a vha .ee axenn.e .i sa badelwi.
﻿Ndi ngani vhathu vha tshi tea u vhudzwa nga ha PAJA?
﻿Afrika Tshipembe .i na .ivhazwakale ndapfu ya tshumelo ya tshitshavha he ha vha hu si na vhu.ifhinduleli kha tshit-shavha ye ya shuma nga zwiphiri na u ita uri hu sa vhe na u fulufhelana. Musi vhathu vha tshi khou ita khumbelo ya tshumelo, dzi.aisentsi na zwi.we vho vha vha tshi anzela u vhudzwa uri a vho ngo kona, vho vha vha sa vhudzwi uri ngi ngani.
﻿Ndaulo yo itelwa u shumela tshitshavha ndi ngazwo hu na themo .ine .a ri "tshumelo ya tshit-shavha". Hone ha, heyi a si n.ila ye zwa vha zwi tshi vho-nala zwi ngayo u bva kale kana ye ya vha i tshi .ivhona ngayo. Mu.we na mu.we u na mafhungo ane a nga a amba nga ha n.a.o dze vha vha vhe nadzo tshifhinga tsho.he vha tshi khou .o.a tshumelo da tshitshavha.
﻿Tsireledza pfanelo dzavho;
﻿U vhona uri vha khou farwa zwavhu.i;
﻿ivha uri ndi ngani tsheo dzo dzhiwa; na
﻿U thusa kha u bveledza tshumelo ya tshitshavha i re na vhu.ifhinduleli kha vhathu.
﻿Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwipfa?
﻿Zwihulusa, vhathu vha fanela u zwi .ivha uri hu na milayo ine vhalanguli vha fanela u i tevhedza tshifhinga tsho.he musi vha tshi dzhia tsheo. Notsi dzi re kha Tshipi.a tsha 1 dzi .o vha thusa kha u pfesesa uri milayo yeneyi ndi ifhio.
﻿Bugwana iyi i shumiswa hani
﻿Naho hu uri mafhungo a re kha Tshipi.a tsha 1 o livhiswa kha tshitshavha, heyi bugwana i nga .i shumiswa nga dziNGO, na dziCBO nga n.ila mbili:
﻿Sa izwi madzangano manzhi a tshi .etshedza thuso ya zwa mulayo na ya phara.iga.a kha vhathu vhane pfanelo dzavho dza u swikelela vhulamukanyi ha ndaulo dzo pfukiwa, bugwana heyi i nga shumiswa kha u khwinisa n.ila ine dzangano .avho .a shuma ngayo; na uri i nga shumiswa kha u tshimbidza pfunzo, tsivhudzo na mafhungo a ambaho nga ha Mulayo na zwitshavha zwine a zwi shumela. Hezwi zwi nga thusa kha u .ea maan.a mira.o ya zwitshavha uri zwi te-vhedze milayo.
﻿Vhashumi vha NGO na CBO vha fanela u vhona heyi bugwana uri vha vhone uri PAJA i kwama hani mishumo yazwo. Sa tsumbo, arali ramilayo a tshi anzela u shumana na zwa mindende na magavhelo, vha nga shumisa mafhungo a re kha bugwana u .ivha uri vha nga humbela hani zwiiti-si zwo tou .walwaho, vha nga vhila/kombetshedza hani uri mihumbulo ya vhathu i dzhielwe nzhele phan.a ha musi hu tshi dzhiwa tsheo na zwi.we.
﻿Nga ha u gudiswa ha mira.o ya ndaulo?
﻿Heyi bugwana i .etshedza mafhungo a uri PAJA i kwama hani mafhungo a vhathu zwavho nahone a si ya u gudisa vhalanguli. Hezwi zwi itiswa ngauri vhugudisi vhune vhalanguli vha vhu shaya uri vha kone u thusa ndi vhuhulwane nahone a vhu sedzi fhedzi kha PAJA, vhu sedza na kha uri tsheo dzi dzhiwa hani, ma.walo a .walwa hani na n.ivhadzo dzine dza .o.ea nga Mulayo, na uri zwiitisi zwo tou .walwaho zwi talatadzwa hani.
﻿Gaidi ya u shuma;
﻿Bugu ya mushumo;
﻿U wana mafhungo nga vhu.alo
﻿Ri vha humbela uri vha kwame Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulay-otewa kha .iresi i re nga murahu ha heyi bugwana arali vha tshi .o.a:
﻿Mafhungo a thandela dza u gudisa vhalanguli; kana
﻿Khophi dza i.we na i.we ya nyan.adzo dzo bulwaho.
﻿Khophi dza PAJA na ndangulo dzayo dzi nga rengwa kha Vhagan.isi vha Muvhuso (Gov-ernment Printers). Vha .o wana na khophi dza Mulayo kha webusaithi dzi tevhelaho:
﻿Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
﻿Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na Senthara dza Vhulamukanyi
﻿Lu.ingo: 401 9200(kana vha dalele ofisi dzavho kha khothe ya tsini navho)
