U  DZULA WO  TAKALA
﻿
﻿
﻿Ndi nanga u sa daha fola
﻿
﻿MUTAKALO  WAVHO  U  ZWAN?ANI  ZWAVHO
﻿
﻿BUGWANA YA VHU 6
﻿
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MARANGAPHAN?A
﻿
﻿Hu na malwadze manzhi e ra a dzhielela kha vhabebi vhashu na vhomakhulu  washu. Hu na zwi?uku?uku kana a hu na zwine ra nga ita u thivhela aya malwadze.
﻿
﻿Fhedzi naho zwo ralo, hu na malwadze ane ra nga a wana u ya nga hune ra tshila ngaho.
﻿
﻿Arali ra :
﻿
﻿* Sa ?a  zwi?iwa  zwo teaho
﻿* Sa  londola  mivhili yashu
﻿Ri nga kona u kavhiwa nga haya malwadze.
﻿
﻿Haya ndi malwadze ane ra a vhidza malwadze a kutshilele.
﻿
﻿Hei bugugwana i vha ?ea zwidodombedzwa nga ha zwi?we zwine vha nga  kona u itela u thivhela  haya malwadze.
﻿
﻿Kha vha humbule uri hoyu muvhili ndi wavho. Mutakalo wavho u zwan?ani zwavho. Kha vha ?ilondole.
﻿
﻿Hei bugwana i amba nga ha uri vha ?ilondole uri vha dzule vho takala sa mu?we wa mitevhe ya zwibugwana.
﻿
﻿Zwi?we zwibugwana  zwi re kha  mitevhe ndi hezwi:
﻿
﻿* U ?ilondola
﻿* Ndi nanga u sa daha fola
﻿* U ita uri ma?o na mulomo wavho  zwi vhe zwo kunaho
﻿* U vha na vhu?ifhinduleli kha zwa vhudzekani
﻿* U nwa nga n?ila yo teaho
﻿* U ?a zwi?iwa zwi fushaho muvhili
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿KHA VHA VHALE TSHI?ORI TSHA DUDU?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿DUDU
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿2

﻿
﻿
﻿
﻿	
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿	
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿3
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿4

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿5

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿6
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿ 
﻿
﻿ZWI?WE ZWIDODOMBEDZWA  NGA  HA  U DAHA  SEGERE?E
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* N(waha  mu?we na  mu?we vhadzulapo  vha Afurika  Tshipembe vha  linganaho  12 000 vha  a lovha  nga mulandu wa  vhulwadze ha  mbilu, khentsa  ya mafhafhu, ma?we malwadze a khentsa. na malwadze  a sa fholi a khanani. U daha segere?e zwi a vhanga haya  malwadze.
﻿* Kha  ma?we mashango segere?e i vhulaha  vhathu u fhira vhulwadze ha Eidzi, halwa, zwidzidzivhadzi zwi re na maan?a  (u fana  an heroine na khokheini), na  khombo dza mo?oro dzo ?anganyiswa  dzo?he.
﻿
﻿* Hu sa  khou sedzwa  mi?waha ya muthu, vhuleme  ha muvhili na zwi?we zwithithisi  zwa  mutakalo, tshifhinga  tsha  u daha, mudahi  a nga kona u khwinifhadza  mutakalo wawe arali a nga u litsha  u daha  fola. Nga  murahu ha ?waha muthihi musi o litsha  u daha  fola a nga si kone u kavhiwa  nga malwadze a sa  fholi  ane a nga  a khanani. Nga murahu ha mi?waha ya fumi vha ?o ?iwana  vho linganela sa vhathu vhe vhuya  vha sa  dahe fola.
﻿
﻿* Segere?e na fola  zwa ?anganyiswa  zwi  a vha  mulimo  wa  khombo  une  wa nga  sa  khabonimokosaidi, nikhotini na thaa. Hezwi zwibveledzwa zwi a vha  khombo kha vhathu vhane  vha  zwi fema.
﻿
﻿* Mutsi wa fola u a  tshinyadza muya  une vhathu  vha u femela  ngomu. Arali vho dzula  tsini na  muthu ane a khou daha  fola, kha vha  ?ivhe uri hoyo muthu u  khombo  kha vhone  na kha  ene mu n(e ngauri u khou ita  uri vhone vha femele  uyo muya ngomu.  
﻿
﻿Ndi nga mini u daha hu khombo kha vhone?
﻿
﻿Fola ?i khombo kha vhone ngauri ?i na milimo i linganaho 200. Milimo hei i tshinyadza mafhafhu avho. Musi vha tshi daha nga maan?a, vha vha vha tshi khou tshinyadza mafhafhu avho nga maan?a. Hei milimo i a kona u vhanga vhulwadze ha  mbilu na khentsa. Hedzi dzi tevhelaho ndi tsumbo dza mi?we milimo i re kha fola:
﻿
﻿* Khaboni monokosaidi ndi mulimo une wa thivhela  malofha  uri a si hwale  okisidzheni muvhilini  wavho. Arali vha si  na  okisidzheni malofhani  avho  vha nga si  tshile.
﻿* Thaa kana tshikon?iri ndi mulimo une wa vhanga khentsa.
﻿* nikothini ndi tshidzidzivhadzi. Muthu a nga  vha ?i  wana  o no vha  phuli  ya nikothini. ?U vha phuli ? zwi  amba  uri muvhili wavho na  muhumbulo wavho u dzula u tshi khou ?o?a nikothini  tshifhinga  tsho?he. Vha  nga  vhonala  sa muthu ane anga i ?o?a  ?uvha ?i?we  na  ?i?we. Musi  vho no vha phuli  ya  tshithu, zwi a  kon?a  uri  vha  litshe u tshi shumisa. Ndi zwine ngazwo vhathu vha wana  uri zwi a vha kon?ela  u litsha  u daha.
﻿
﻿Tshinefu tshone ri ri mini ngatsho?
﻿
﻿Tshinefu tshone tshi na milimo yo?he ine  fola ?a  vha nayo. Vhathu vhane vha daha  tshinefu vha nga kona u kavhiwa  nga malwadze ane a nga  a phirela  kha  ningo, mulomo na  sainasisi (marambo matete ane vhumba vhubuli  ha ningo).
﻿
﻿Mbanzhe yone vha ri mini ngayo?
﻿
﻿Madokotela vho wana uri mbanzhe i tshinyadza  muvhili wavho u fana  na  n?ila ine  fola ?a  vhaisa muvhili  wavho ngayo.Arali vha vha  phuli ya  mbanzhe, vha nga si kone u shuma, u guda, u tamba kana u ?iphina.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿	
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Naa  arali  muthu  a tshi khou daha sigare?e dzi si gathi  nga  ?uvha izwi zwi nga ita uri uyu  muthu a lwale?
﻿
﻿Segere?e nthihi  nga ?uvha  i khombo  kha mutakalo wa muthu. Vha songo vhuya vha thoma u daha! U  tshinyadzwa ha muvhili wavho hu thoma musi  vha tshi thoma u daha. Vha nga vhonala vhe muthu o takalaho lwa mi?waha  minzhi phan?a ha musi vha tshi nga kona u vhona tsumba dwadze.
﻿
﻿Naa zwi khombo u fema mutsi wa segere?e dzine dza khou dahiwa nga vha?we vhathu?
﻿
﻿* Ee, vha nga wana  malwadze arali vha tshi nga  dzula kana u shuma  na muthu  ane a daha. Hezwi zwi itwa ngauri vha ?o vha vha tshi khou femela  ngomu mutsi wa fola ?uvha ?i?we na ?i?we.
﻿* Vhana  vhane vhabebi  vhavho vha daha fola  vha nga  kona u  kavhiwa nga malwadze a khanani, ane a nga  buronikhitisi na  nyumonia u fhirisa  vhana  vhane  vhabebi vhavho vha sa dahe.
﻿
﻿
﻿
﻿Ndi pfanelo  yavho uri vha feme muya wo kunaho! Vhadahi  vha fanela u ?honifha  pfanelo  dzavho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Malwadze  o fhambanaho ane a vhangwa nga u daha.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U  daha  hu vhanga  malwadze o fhambanaho. Malwadze ane a vha khombo ndi ane a nga  khentsa, malwadze a mbilu na si?irouku.
﻿
﻿Vhulwadze ha mafhafhu
﻿
﻿Vhathu  vhane  vha  vha na  vhulwadze ha mbilu vha nga tambula  nga u ho?ola na u fhelelwa  nga  muya vha tshi fema.
﻿
﻿Khentsa
﻿
﻿Malwadze manzhi a khentsa  ane  a nga sa  khentsa  ya mafhafhu  a vhangwa nga  fola. A hu na  mushonga une wa nga  ilafha  khentsa ya mafhafhu.
﻿
﻿U daha nahone hu nga  vhanga  khentsa  kha mi?we mira?o ya muvhili sa gulokulo (?arikisi), phaiphi ya u fhirisa  zwi?iwa (usofagasi), dundelo, lulimi na zwi?we.
﻿
﻿Malwadze a mbilu na si?irouku
﻿
﻿Malofha ane a vha  mivhilini yashu a tshimbidzwa nga zwipaipi zwisekene zwine zwa pfi tsinga dza malofha.
﻿
﻿Malwadze a u  daha  a  ita  uri hedzi tsinga dza malofha dzi sekene.  Hezwi zwi ita uri malofha a si elele zwavhu?i ngauri tsinga dza malofha dzo thivhana, hezwi ndi zwine  zwa vha khombo nga maan?a. Arali malofha a sa swike kha tshi?we tshipi?a tsha muvhili, hetsho tshipi?a tshi nga vhaisala. Hezwi ndi zwine zwa vha zwo bvelela musi muthu e na si?irouku na vhulwadze ha mbilu. Vhathu vhanzhi vha a lovha nga mulandu wa haya malwadze. Arali vha nga tshila, vha vhathu vhane vha si kone u shumisa mivhili yavho nga murahu ha si?irouku. Tshi?we tshifhinga zwi nga tea uri vha tou tumulwa mulenzhe nga murahu ha u thivhana ha tsinga dza malofha kha mulenzhe.
﻿
﻿Mutakalo  nga u angaredza une wa sa vhe wavhu?i
﻿
﻿Vhadahi vha fola vha  a lwalesa  u fhira vhathu  vha  sa  dahi. Vha  humbela  lunzhi uri vha  sa  vhe hone mushumoni na hone  vha  a tambulesa nga mulandu  wa malwadze zwao.
﻿
﻿VHANA NA U DAHA FOLA  
﻿
﻿Vhana vha?uku vhanzhi vha a pfa kana u sedza khunguwedzo nga ha u daha fola na vhone vha lingedza-vho u ita izwo.Nga tshi?we tshifhinga  khonani dzavho dzo no thomaho u daha dzi a vha ? u?uwedza  uri  vha dahe-vho. Kanzhi  vhadahi vha?uku vha tenda kha uri vha ?o hula  vha  dovha vha  vha vha?ivhalea  arali vha tshi daha.
﻿
﻿MULAEDZA WA VHANA VHA?UKU WA U SA DAHA
﻿
﻿* I rini ?hai ? kha u daha
﻿* Ni na mafhafhu a re na maan?a a dovha  a si vhe na  vhulwadze-ni songo tendela u daha hu tshi a tshinyadza.
﻿* Arali ni sa  dahi,  
﻿-ni nga si vhe na ma?o o swifhalaho, mulomo u nukhaho na lukanda lu si lwavhu?i;
﻿-ni ?o shuma  zwavhu?i mitamboni
﻿-ni ?o guda  hu si na  vhuleme
﻿-ni ?o vha  muthu o takalaho
﻿-ni ?o dzula ni wavhu?i	
﻿
﻿* VHA SONGO DAHA MUSI VHO ?IHWALA
﻿* VHA SONGO DAHA MUSI VHE TSINI NA VHANA
﻿
﻿Naa  hu nga  bvelela mini kha ?wana wavho arali vha tshi nga daha musi vho ?ihwala?
﻿
﻿Milimo minzhi ine ya  bva  kha fola i a fhirela kha ?wana a sa athu bebwa i tshi hwalwa  nga  malofha a vhone mme. ?wana na  ene a nga si hule zwavhu?i ngauri u ?o vha a si khou wana  okisidzheni na pfushi dzine dza tshimbidzwa nga  malofha. Hezwi ndi zwone zwine zwa ita uri u daha ha mme musi o ?ihwala hu vhe khombo kha ?wana  a sa athu u bebwa.
﻿
﻿Hu na dzi?we thaidzo hafhu?
﻿
﻿* Vhana  vhane vha bebwa  nga vhomme vhane vha daha  musi vho ?ihwala kanzhi vha  vha  vhe  na mivhili mi?uku musi vha  tshi vhambedzwa  na  vhana vhane vhomme avho vha  sa dahe fola. Hu na khonadzeo nnzhi dza uri avho vhana  vha lwale kana vha  vhe zwihole.
﻿* Hu na khonadzeo nnzhi dza uri ?wana  wavho a lovhe a tshi kha ?i tou bva u bebwa arali vha tshi daha musi vho ?ihwala.
﻿
﻿Kha  vha dzule vho takala ? vha songo tenda  u daha fola
﻿
﻿Arali vha sa dahi segere?e kana bibi nahone vha sa ?afuna fola kana u daha tshinefu:
﻿
﻿* Vha ?o fema  nga n?ila i leluwaho nga maan?a
﻿* Ma?o avho a nga si swike hune a swifhala kana vha vha  na minwe yo birimaho
﻿* Lukanda lwavho lu ?o suvhelela na hone lwa vha lwo takalaho
﻿* Vha  ?o vha na mufemo wavhu?i
﻿* Vha ?o vha na vhana vho takalaho u fhira vhana vha vhathu vhane vha daha
﻿* Vha nga si tambise tshelede nga n?owelo mmbi.
﻿* Vha ?o thusa  vhana vhavho uri vha dzule vho takala ngauri vha ?o vha vha tshi khou ita  uri vhana vhavho vha si feme mutsi wa fola kana muya  wo ?alaho vhutsi ha fola
﻿* Vha ?o vha tsumbo yavhu?i kha vhana  
﻿* Vha ?o dzula  vho takala  u fhira vhathu vhane vha daha
﻿
﻿Zwine vha tea u ita na vhana
﻿
﻿
﻿
﻿	
﻿ 
﻿   
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo 1:
﻿
﻿U nanga  nga  n?ila yavhu?i
﻿
﻿Hezwi ndi zwi?we zwine vha nga zwi ita musi vhe hayani na vhana vhavho. Mudededzi wa tshikolo tsha vhana vha sa athu thoma gireidi ya u thoma kana vhana vha re khiretsheni vha nga shumisa hei n?owedzo kana n?owen?owe na  tshigwada tsha  vhana.
﻿
﻿Hei n?owedzo kana n?owen?owe i thusa vhana uri vha kone u vhona zwithu zwine zwa vha zwavhu?i kha mutakalo wavho na zwithu zwine zwa nga tshinyadza mutakalo wavho. Vhana vha guda zwavhu?i musi vho ?ige?a na hone vha tshi khou ?iphina. Zwenezwo ndi tshone tshifhinga tshine vha nga vha vhudza vhana mafhungo manzhi musi vha tshi khou ita hei n?owe-n?owe.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Marangaphan?a
﻿
﻿Kha vha humbele ?wana wavho uri a humbule nga ha zwithu zwavhu?i na zwi si zwavhu?i khae. Kha vha shumise hei phosi?a u thoma nyambedzano yavho na ?wana wavho.
﻿
﻿Nyito  
﻿
﻿Arali vha na bugu dza kale dza magazini, kha vha humbele ?wana wavho uri a tshetshelele zwifanyiso zwa zwithu zwine a humbula uri ndi zwa  zwavhu?i na zwa zwithu zwine a humbula uri a si zwavhu?i khae. Kha vha nambatedze zwifanyiso zwenezwo kha bammbiri ?ihulwane vha ?i ?ane kha luvhondo hune mu?we na mu?we henefho mu?ani a kona u vhona zwe ?wana wavho a ita.
﻿
﻿TSHIGA TSHA NDEME 
﻿
﻿Hei  n?owedzo kana n?owen?owe i fanela u ita uri n(wana  wavho a ?iphine. Vha songo swika hune vha sumbedza u sa fushea arali ?wana wavho o swika  hune a nanga  tshithu tshine vha vhona  u nga a si tshavhu?i khae. Arali a nga nanga tshithu tshine vha vhona u nga a si tshavhu?i, kha vha dzule fhasi nae vha ambe nae nga hatsho. Hezwi zwi ?o ita uri a kone u guda nga ha zwithu zwine zwa ?o mu ita uri a dzule o takala na zwine zwa ?o mu ita uri a lwale. Kha vha mu vhudzise uri ndi nga mini o nanga izwo zwithu?
﻿
﻿N?owen?owe ya vhu 2 
﻿
﻿U DZIMA  MAKHAN?ELA
﻿
﻿Hei  n?owedzo kana n?owen?owe  ine vhadededzi vha nga kona  u i shumisa na vhana vha gireidi 1, 2  na 3. Kha vha vhe na vhu?anzi ha uri avho vhana  vha khou sedziwa  vha tshi khou ita  iyo n?owedzo kana n?owen?owe . Vha songo vha sia vhe vho?he vhe na makhan?ela ane a khou duga  kana zwibogisi zwa mentshisi zwi re na  thanda ngomu.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Zwine vha ?o ?o?a:
﻿
﻿* makhan?ela a kale
﻿* tshifari tsha khan?ela (kha vha shumise kutini kwa khene ku si na tshithu,  vha  ku ?adze lune kwa tou vha hafu  nga mu?avha)
﻿* zwipi?a zwivhili zwa khadi zwine vhuhulu  hazwo ha nga vha 20 x 15cm tshithihi tshazwo.
﻿
﻿Tshipi?a tsha 1
﻿
﻿Kha tshipi?a  tshithihi tsha gara?a, kha vha  phule buli vhukati ?ine ?i nga lingana khoini ya R2. Kha tshi?we tshipi?a, kha  phule buli ?ine ?a lingana  kupini ku?uku.
﻿
﻿Kha  vha ri vhana vha ime vha ite danga  ngeno vhone vho ima  vhukati havho.
﻿
﻿Kha vha ri vhana vha femele  ngomu ngeno vha tshi khou imisela zwan?a zwavho n?ha nga u tou ongolowa vha tshi khou ita hezwi.
﻿
﻿Kha vha dovholole  hezwi luraru. Nga murahu ha izwi kha vha ambe nga ha uri vha ?i pfa hani musi vha tshi khou ?adza mafhafhu avho nga muya. Kha vha humbele vhana  uri vha dovholole izwi uri vha kone u pfa musi muya u tshi dzhena mivhilini yavho. Kha vha vha ?alutshedze uri muya u thusa hani mivhili yashu na uri mafhafhu a ri thusa hani musi ri tshi fema. Zwino kha vha  humbele vhana uri vha fhufhe kafumi zwi?uku vha dovhe vha ?hobile lu?anu nga mulenzhe muthihi. Vhana kha vha dovhe vha ?hobile lu?anu nga u?a mu?we mulenzhe. Kha vha ri vhana vha ime  vha dovhe vha vha humbele uri vha thetshelese uri vha fema  hani-kha vha vhudzise uri naa vha pfa vha tshi khou fema nga u ?avhanya u fhirisa  zwi?a  zwe vha vha vho tou ima vho tou tswi?
﻿
﻿Kha vha ?alutshedze vhana nga hune nyonyoloso ya shandukisa nd(ila ine ra fema ngayo. Nyonyoloso ndi yavhu?i na hone i ita uri ri dzule ro takala.
﻿
﻿Kha vha ?alutshedze vhana uri naa u fema hu shanduka hani musi vhathu vha tshi ita zwa u daha nga uri tshifhinga tsho?he muya u dzhena mafhafhuni wa dovha wa bvela nn?a  hafhu, mu?we wa muya u vha u tshi khou salela ngomu mafhafhuni. Hoyu muya une wa salela u thivha mafhafhu. Hezwi zwi ita uri aya mafhafhu a si shume zwavhu?i u funa na mafhafhu o kunaho a si na muya ngomu khao.
﻿
﻿Kha vha vha ?alutshedze vhana uri  naa u daha hu shandukisa hani n?ila ine vhathu vha fema ngayo na  uri hezwi a si zwavhu?i na hone zwi ita uri  ri lwale. Kha vha vha ?alutshedze uri na vhone vha a kwamea nga u femela ngomu nga mutsi wa segere?e dzine vhathu vhane vha  vha vha tshi khou daha.
﻿
﻿Tshipi?a tsha vhu 2
﻿
﻿Zwino vha nga sumbedza zwe vha vha vha tshi khou amba na vhana. Vha fanela u ita hezwi u thoma, vha kona u lavhelesa uri vhana vha tshi khou zwi ita. Vha songo vha sia vhana vhe vho?he vhe na makhan?ela ane a khou duga  kana bogisi ?a mentshisi ?i re na  thanda ngomu. Kha vha phule buli ?i?uku kha khadi vha ?i vhee phan?a ha khan?ela ?ine ?a khou duga ?i re ngomu ha  kukene ku?uku .
﻿
﻿Kha vha lingedze u dzima he?i khan?ela vha ?o vhona uri zwi kon?a hani u ?i dzima. Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu o thivhanaho nga mutsi wa kale wa fola.
﻿
﻿Nga murahu ha izwi kha vha vhee khadi i re na  buli ?ihulwane phan?a  ha khan?ela.
﻿
﻿Kha  vha lingedze u dzima he?i khan?ela vha ?o vhona uri zwi leluwa hani u ?i dzima. Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu a re na maan?a ane a dovha a shuma zwavhu?i.
﻿
﻿N?owe n?owe ya vhu 3 
﻿
﻿U SHUMISA TSHELEDE NGA N?ILA YA VHU?ALI
﻿
﻿Hei n?owedzo kana n?owen?owe ndi ya vhana vha gireidi ya 4 na 5.
﻿
﻿Kha vha wane sia?ari ?o hulaho kavhili ?a khunguwedzo ?i bvaho kha vhengele ?i re henefho tsini kana vha shumisa gurann?a dza kale na bugu dza magazini. Kha vha tshetshelele zwifanyiso zwine zwa nga phakhethe dza segere?e, zwibogisi zwa mentshisi na zwi?we zwine zwa nga ma?egere, peni dza  u ?wala, swogisi, bugu na  zwi?we kana vha shumisa zwifanyiso zwe vha tou ola.
﻿
﻿Kha vha nambatedze hezwi zwifanyiso kha bammbiri ?ihulwane vha dovhe vha vhee mitengo tsini nazwo.
﻿
﻿Kha vha humbele ha vha vhana uri vha lingedze u vhumba tshifanyiso muyani tsha musi vhe na R15 ine vha tea u i shumisa. Kha vha vhudzise uri naa vha nga renga mini. Ndi zwifhio zwithu kha zwo nambatedzwaho kha tshati zwine vha humbula uri ndi zwa ndeme  zwine  vha tea u vha nazwo? 
﻿
﻿Nga murahu ha musi vhana vho?he vho no vhona zwine vha vhona zwi zwa ndeme, kha vha vha humbele uri vha ambe nga ha izwo zwe vha khetha.
﻿
﻿Kha vha elelwe uri a hu na phindulo yo khakheaho kana i songo khakheaho. FHEDZI arali vha nanga phakhethe ya segere?e na mentshisi, vhone kha vha vha sumbedzise uri naa  zwi ?ura hani. Vha nga dovha hafhu vha  vha sumbedza uri hu na zwithu zwingana zwine zwi nga fhedza tshifhinga  tshilapfu kana zwine zwa vha khwine khavho.
﻿
﻿Hei  n?owedzo kana n?owen?owe  ndi ya u ita uri vhana  vha kone u ?ihumbulela nga ha  zwithu zwine vha  zwi tama na  zwine vha tou zwi shaya. Hei ndi i?we n?ila ya u vha funza nga ha khombo ya u daha fola ngeno vha songo tou vha sala murahu. Musi vha tshi khou ita hezwi vha ?o limuha uri zwine avha vhana vha amba zwi vha zwi tshi khou bva khanani dzavho. Vha ?o vha vha tshi khou ita uri vhana vha pfesese zwithu nga n?ila yo leluwaho arali vhana vho ?ige?a na hone vha tshi khou ?iphina u fhirisa uri vhone vha vha ite uri vha pfe vha sa ?iphini na hone vha vha sinyuse.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ha Anxious
﻿
﻿Vha na pfanelo dza u vhilaela nga ha ?wana wavho mu?uku wa mutukana ane a vho daha segere?e. Arali a tshi khou thoma u daha a tshi kha ?i vha mu?uku, hu na khonadzeo ya uri musi a tshi yo swikisa mi?waha ya mahumi mararu, u ?o vha a tshi vho kavhiwa nga malwadze ane a vhangwa nga u daha fola ane a fana na vhulwadze ha mafhafhu, ha mbilu na khentsa.
﻿
﻿Zwithu zwiraru zwine zwi nga ita uri ?wana wavho a dzule o takala, zwone ndi hezwi: 
﻿
﻿* Kha vha mu thuse uri a kone u ?iimelela na hone a kone uri ?hai? kha segere?e na musi khonani dzawe dzi khou daha. Vha nga ita hezwi nga u mu sumbedzisa khombo ine ya vhangwa nga u daha segere?e na hone vha dovha  vha mu sumbedza hoku kubugwana.
﻿* Kha vha ?alutshedze ?wana wavho uri ndi zwavhu?i u fhambana na zwine vha?we vha ita arali zwi si zwavhu?i. Arali khonani dzawe dzo tou omelela kha uri dzi ?o?a u daha, ?wana wavho wa mutukana u fanela u swikela thendelano navho nga u vha sumbedzisa uri muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya u ?i?angela zwine a vhona zwi zwavhu?i na hone zwi tea u ?honifhiwa.
﻿* A zwi mulayoni u rengisela vhana vha re fhasi ha mi?waha ya 16 segere?e. Kha vha vhe na vhu?anzi ha uri mu?e wa vhengele na vhashumi vhawe a vha khou rengisela vhana vha?uku segere?e.
﻿Ndi  vha tamela mashudu,
﻿
﻿Dudu
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ha sa dahi
﻿
﻿Khonani yavho u vho zwi ?ivha uri ndi ngani a tshi tea  u litsha u daha. Dokotela wawe o mu kaidza a dovha hafhu a mu sumbedzisa nga ha khombo dza u daha segere?e na hone o ?anganedza iyi tsivhudzo nga mbilu yawe yo?he. Hezwi ndi zwa ndeme ngauri a vha nga ?o tea u mu ?u?uwedza uri a litshe u daha, ngauri o no dzhia tsheo na hone o ?iimisela. Fhedzi u ?o ?o?a thikhedzo yavho uri a songo tsha dovha  a humela murahu hafhu.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Kha vha mu ?u?uwedze uri a lingedze zwi tevhelaho:
﻿
﻿Kha tou amba zwi khagala uri u khou litsha u daha a dovhe hafhu a ?o?e thuso u bva kha vhashumisani nae, mu?a na dzikhonani dzine dzi nga mu ?ea thikhedzo na ?hu?huwedzo.
﻿
﻿Arali o no litsha tsho?he u daha, ho ngo fanela u vha tsini na segere?e ngauri a nga lingea hafhu u ?o?a u dovha a daha.
﻿
﻿U fanela  u ?a tshi?iwa tshine tsha vha na pfushi sa mutshelo  kana a vhe na zwine a ita  nga maan?a musi a tshi pfa a na sakha ?a u daha. Kha vha ri a ambe na mu?we muthu, a sedze mbekanyamushumo i takadzaho kha thelevishini, kana a vhale bugu i takadzaho uri a kone u bvisa muhumbulo wawe kha vhupuli ha u daha fola.
﻿
﻿Sa khonani kha vha mu ?u?uwedze nga u mu kho?a hune a vha o tinya u lingea ha u daha.
﻿
﻿Dudu
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Tsivhudzo:
﻿
﻿U bu?a
﻿
﻿1. U  daha?????hu vhaisa mafhafhu u fana na u daha fola.
﻿6. Arali vha tshi daha ma?o avho a  ?o ???..
﻿7. U daha ???hu vhulaha vhathu vhanzhi u fhira EIDZI, halwa, zwidzivhadzi na khombo dza badani.
﻿8. ????.ndi mulimo u re kha fola une wa vhanga khentsa.
﻿9. Kha vha ri?. kha u daha
﻿11. Vha?we vhadahi milenzhe yavho i nga ???musi malofha a sa koni u elela zwavhu?i.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U tsa fhasi
﻿
﻿2. U vha ???ya  u daha zwi amba uri muvhili wavho a  u koni u shuma nga  nn?a  ha nikothini  kana thaa (tshilu?i tshitswu tshi bvaho kha fola).
﻿3. Arali muthu e phuli ya u daha, muvhili wawe  na ????..a  zwi koni u shuma nga nn?a  ha tshidzidzivhadzi.
﻿4. Ma?we malwadze a  ???.a vhangwa  nga u daha.
﻿5. Mutsi wa fola ndi muvango wa khaboni monokosaidi, ??????na  thaa (tshilu?i tshitswu tsha bvaho kha fola).
﻿6. Vhadahi vhe vha litsha u daha mi?wahani ya fumi yo fhiraho vha vhonala vho ????u tou nga a vho ngo vhuya vha daha
﻿10. Kha????vha songo shumisa tshelede yavho kha u renga segere?e.
﻿
﻿1







X
3
2
4
8
X
X
X
X
X
X
X
X



9


X
X
X
X
X
X




6

5
X
X
X
X
X





6









X

X

X
7
X
X
10

X

X

X

X

X
X


X
X
X

X

X

X
X


X
X
X

X

X

X
X


X
X
X

X

X

X
X

X
X
X
X

X

X

X
X

X
X
X
X

X

X

X
X

X
X
X

﻿Phindulo
﻿
﻿U bu?a:
﻿
﻿1-mbanzhe; 6-rindila; 7-segere?e; 8-thaa; 11-tumulwa
﻿
﻿U tsa fhasi:
﻿
﻿2-phuli; 3-muhumbulo; 4-fhafhu; 5-nikothini; 6-linganela; 10 ?alifhe
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
