Nyengedzedzo 1
﻿
﻿(Matshimbidzele a mulayo: 2)
﻿
﻿MULAYO WA NZUDZANYELE YA MATHOLELE WA 1997
﻿
﻿MANWELEDZO ANE A FANELA U TEVHELWA NGA MUTHOLI ZWI TSHI ELANA NA TSHIPID(A TSHA 30
﻿
﻿Zwi tevhelaho ndi manweledzo a mutevhe wa zwin(we zwipid(a zwa vhut(hogwa zwa Mulayo wa Nzudzanyele ya Matholele wa 1997, sa zwe wa khwinisiswa zwone.
﻿
﻿1.	Mashumele a mulayo uyu:	Tshipid(a tsha 3
﻿
﻿Mulayo u kwama vhashumi vhot(he na vhatholi nga nnd(a ha Mirad(o ya Vhupileli (South African National Defence Force), vhashumeli vha zwa Vhusevhi (National Intelligence Agency), Mirad(o ya Tshidzumbe (South African Secret Service) na vhashumi vho d(i nekedzaho vha sa badelwiho vha no shuma kha madzangano a vhuthusedzi.
﻿
﻿Maga a mutheo a mulayo wa kutholele ane a wanala kha Mulayo ndi tshipid(a tsha kontiraka ya u thola ya vhashumi yo katelwaho kha Mulayo. Man(we a maga a kutholele a nga fhambana u ya nga thendelano nthihi kana nnzhi u ya nga zwo netshedzwaho kha Mulayo. (Kha vha sedze kha pharagirafu 7 afho fhasi).
﻿
﻿2.  MATSHIMBIDZELE A TSHIFHINGA TSHA U SHUMA: NDIMA YA VHUVHILI
﻿
﻿Ndima iyi a i elani na vhalangi vhahulwane vha vhashumi na vhashumi vha 
﻿elanaho na zwa u rengisa vha tshimbilaho, vha shumaho fhasi ha dziiri dza 24 nga n(wedzi.
﻿
﻿2.2 Iri dza u shuma dzo d(owelwaho: Tshipid(a tsha 9
﻿
﻿A huna mutholi ane a d(o t(od(a kana a tendela mushumi uri a shume u fhira:
﻿
﻿(a)  iri dza 45 kha vhege in(we na in(we;
﻿(b)  iri dza 9 kha d(uvha arali mushumi a tshi shuma mad(uvha mat(anu kana fhasi ha mat(anu kha vhege; kana;
﻿(c)  iri dza malo kha d(uvha arali mushumi a tshi shuma u fhirisa mad(uvha mat(anu kha vhege.
﻿
﻿2.3 Tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho (overtime): Tshipid(a tsha 10
﻿
﻿2.3.1  A huna mutholi ane a d(o t(od(a, kombetshedza kana u tendela mushumi:
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿(a)  u shuma u fhira tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho nga nnd(ani ha musi vho tendelana;
﻿(b)  u shuma u fhira:
﻿      (i) iri dza fumi dza tshifhinga tsho engedzwaho nga vhege.
﻿
﻿2.3.2 Thendelano i nga kha di si t(od(e kana u tendela mushumi u shuma iri dzi no fhira 12 nga d(uvha.
﻿
﻿2.3.3	Thendelano ya tshigwada i nga engedzedza tshifhinga tsho engedzedzwaho tsha u shuma tsha vha iri dza fumit(hanu nga vhege tshifhinga tshine tsha lingana min(wedzi mivhili kha tshifhinga tshin(we na tshin(we tsha min(wedzi ya fumimbili.
﻿
﻿
﻿2.3.4 U shuma tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho zwi fanela u 
﻿badelwa nga u andisa muholo nga 1.5 kha muholo wa mushumi kana mushumi a 
﻿nga tenda u nekedza tshifhinga tsha u sa shuma tshine tsha d(o badelwa.
﻿
﻿2.4  Vhege ya u shuma ine ya vha na tshifhinga tsho kwakwanyiswaho: Tshipid(a tsha 11
﻿
﻿2.4.1 Mushumi a nga tenda nga u tou n(wala u shuma u swikela iri dza 12 nga d(uvha a sa khou wana mbadelo ya tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho.
﻿
﻿2.4.2  Thendelano iyi a i kombetshedzi kana u tendela mushumi uri a shume:
﻿
﻿(a)  u fhirisa iri dza 45 dza nd(owelo kha vhege;
﻿(b)  u fhirisa iri dza 10 dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho kha vhege nangwe hu ifhio, kana 
﻿(c)  u fhirisa mad(uvha mat(anu kha vhege nangwe hu ifhio.
﻿
﻿2.5.  Iri dza u shuma dzo lavhelelwaho: 	Tshipid(a tsha 12
﻿
﻿2.5.1  Thendelano ya gut(e i nga tendela iri dza u shuma dzo lavhelelwaho nt(ha ha tshifhinga tsha u swika kha min(wedzi mina.
﻿
﻿2.5.2  Mushumi ane a vhofhiwa nga thendelano ya tshigwada yeneyo a nga si shume u fhirisa:
﻿
﻿(a)  iri dza 45 dza nd(owelo dzo lavhelelwaho nga vhege kha mulanga wa tshifhinga tsho vhewaho;
﻿
﻿(b)  iri dza 5 dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho uri ndi iri dzo lavhelelwaho nga vhege kha mulanga wa tshifhinga tsho vhewaho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿2.6.  Zwifhinga zwa u l(a: 	Tshipid(a tsha 14
﻿
﻿2.6.1  Mushumi u fanela u vha na tshifhinga tsha u l(a tsha mithethe ya 60 nga murahu ha iri t(hanu dza u shuma.
﻿
﻿2.6.2  Thendelano yo n(walwaho i nga-
﻿      (a)  fhungudza tshifhinga tsha u l(a tsha ya kha mithethe ya 30;
﻿      (b)  thutha tshifhinga tsha u l(a tsha vhashumi vhane vha shuma iri dzi re fhasi ha dza rathi nga d(uvha.
﻿
﻿2.7.  Tshifhinga tsha u awela tsha mad(uvha na tsha vhege: Tshipid(a tsha 15
﻿
﻿Mushumi u fanela u wana iri dza 12 dzi tevhelanaho dza u awela nga d(uvha na iri dza 36 dzi tevhelanaho dza u awela nga vhege. Iri idzi dzi fanela u katela na Swondaha, nga nnd(ani ha musi hu na thendelano in(we vho.
﻿
﻿2.8.  Mbadelo ya u shuma nga dzi Swondaha: 	Tshipid(a tsha 16
﻿
﻿2.8.1  Mushumi ane a shuma tshin(we tshifhinga nga Swondaha u fanela u badelwa kavhili.
﻿
﻿2.8.2  Mushumi ane a shuma nga misi ya Swondaha u fanela u badelwa muholo wo lavhelelwaho wo andiswa nga 1.5.
﻿
﻿2.8.3  Hu fanela u vha na thendelano musi mushumi a tshi d(o newa tshifhinga tsha u sa shuma tshi no badelwa vhudzuloni ha u shuma hawe nga Swondaha.
﻿
﻿2.9.  U shuma vhusiku: 	Tshipid(a tsha 17
﻿
﻿2.9.1  Vhashumi vhane vha shuma vhusiku vhukati ha 18:00 na 06:00 vha 
﻿fanela u lifhiwa nga mbadelo yo vhewaho sa gemo kana nga u fhungudza 
﻿iri dza u shuma na u t(od(elwa tshiendedzi.
﻿
﻿2.9.2  Vhashumi vhane vha shuma tshifhinga tshot(he murahu ha 23:00 na phand(a ha 06:00 nga d(uvha l(i tevhelaho, vha fanela u d(ivhadziwa:
﻿
﻿(a)  nga zwine zwa nga vha khombo kha mutakalo na kha tsireledzo;
﻿(b)  na nga pfanelo dza u t(hat(huvhiwa mutakalo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿2.10.  Mad(uvha a dziholodeni dza vhathu vhot(he: 	Tshipid(a tsha 18
﻿
﻿2.10.1  Vhashumi vha fanela u badeliwa muholo wavho wo d(oweleaho arali vho shuma nga mad(uvha a holodeni a vhathu vhot(he arali hu uri mad(uvha ayo a wela nga fhasi ha  mad(uvha a u shuma.
﻿
﻿2.10.2  U shuma nga mad(uvha a dzi holodeni dza vhathu vhot(he zwi bva kha thendelano na hone zwi fanela u badelwa kavhili.
﻿
﻿2.10.3  D(uvha l(a holodeni l(a vhathu vhot(he l(i nga tshintshisaniwa na lin(we d(uvha arali ho vha na thendelano.
﻿
﻿3.  L(IVI: NDIMA YA 3
﻿
﻿3.1	Khumbelo
﻿
﻿Ndima ya l(ivi a i kwami mushumi ane a shumela mutholi na l(ivi iri dzi re fhasi ha dza 24 nga n(wedzi na l(ivi yo nekedzwaho nga nnd(a ha ha l(ivi yo teaho ine ya netshedzwa kha iyi ndima.
﻿
﻿3.2.  L(ivi ya n(waha: 	Zwipid(a zwa 20 na 21
﻿
﻿3.2.1  Vhashumi vho tea u wana l(ivi ya n(waha ya mad(uvha a 21 a no tevhekana, kana arali hu na thendelano i vhe d(uvha l(ithihi kha mad(uvha man(we na man(we a 17 o shumiwaho, kana i vhe iri nthihi kha iri dza 17 dzo shumiwaho.
﻿
﻿3.2.2  L(ivi i fanela u newa hu sa athu u fhela min(wedzi ya rathi hu saathu fhela tshifhinga tsha mad(uvha a l(ivi a n(waha.
﻿
﻿3.2.3  Mutholi ha ngo fanela u badela mushumi vhudzuloni ha u mu nea l(ivi. Izwi zwi nga itea fhedzi arali mushumi a tshi khou litshiswa mushumo.
﻿
﻿3.3.  D(uvha l(a vhuawelo musi wa u lwala: 	Zwipid(a zwa 22 - 24
﻿
﻿3.3.1  Mushumi o tea u newa vhege dza rathi dzi badelwaho dza u awela musi wa u vhaisala kha tshifhinga tsha min(wedzi ya 36.
﻿
﻿3.3.2  Nga min(wedzi ya u thoma ya rathi, mushumi o tea u newa d(uvha l(ithihi l(a u awela musi wa u vhaisala nga mbadelo ya mad(uvha a 26 o shumiwaho.
﻿
﻿3.3.3  Mutholi a nga t(od(a t(hanziela ya mutakalo a sa athu u badela mushumi we a lova mad(uvha a no fhira mavhili kana mushumi o no dzula nga u l(ova misi yot(he.
﻿
﻿
﻿3.4.  L(ivi ya u vhudzadze:	Zwipid(a zwa 25 na 26
﻿
﻿3.4.1  Mushumi o d(ihwalaho u tea u fhiwa min(wedzi mina i tevhekanaho ya vhudzadze.
﻿
﻿3.4.2  Mushumi o d(ihwalaho kana mushumi a ne a khou t(hogomela n(wana wawe 
﻿(a ne a vha mudzadze) ho ngo fanela u shuma mishumo ine ya nga vhanga 
﻿khombo khae kana kha n(wana wawe.
﻿
﻿3.5.  L(ivi ya u t(hogomela mut(a: 	Tshipid(a tsha 27
﻿
﻿3.5.1  Vhashumi vho tholiwaho lwa tshot(he vha tea u newa mad(uvha mararu a 
﻿badelwaho nga n(waha a u t(hogomela mit(a yavho. Mad(uvha ayo vha newa nga 
﻿khumbelo. Khumbelo i nga vha ya musi hu tshi khou bebwa n(wana wa mushumi, kana musi mufunwa wa tshot(he, kana nga mubebi kana mubebi - mufareli, makhulu, n(wana, n(wana o adoputiwaho, mud(uhulu kana vhana vha mud(i muthihi na mushumi.
﻿
﻿3.5.2  Mutholi a nga d(i vha t(hanzi yo khwat(haho.
﻿
﻿4.  VHUT(ANZI HA U THOLIWA NA MBADELO: NDIMA YA VHUNA
﻿
﻿Ndima iyi a i kwamani na mutholiwa a no shumela mutholi iri dza fhasi ha 24 nga n(wedzi.
﻿
﻿4.1	Khumbelo
﻿
﻿4.2.  Vhut(anzi ha u tholiwa ho n(walwaho:	Tshipid(a tsha 29
﻿
﻿4.2.1  Mutholi u fanela u nekedza mushumi nga vhut(anzi ho n(walwaho sa zwi 
﻿tevhelaho musi a tshi thoma mushumo:
﻿
﻿(a)  madzina o fhelelaho na d(iresi ya mutholi; 
﻿(b)  madzina na mushumo wa mushumi kana t(halutshedzo pfufhi ya mushumo;
﻿(c)  fhethu ho fhambanaho ha mishumo;
﻿(d)  d(uvha l(a u tholwa;
﻿(e)  iri na mad(uvha o d(oweleaho a u shuma;
﻿(f)   muholo kana tshikalo na nd(ila dza mbadelo;
﻿(g)  tshikalo tsha mbadelo ya tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho;
﻿(h)  dzhin(we nd(ila dza mbadelo;
﻿(i)  dzin(we nd(ila dza mbadelo dzine dza si vhe masheleni kana tshelede dzine dza dzhia tshiimo tsha tshelede na uri dzi ita vhugai;
﻿(j)  misi ya mbadelo;
﻿(k) u fhungudzwa hun(we na hun(we;
﻿l()  l(ivi yo teaho;
﻿
﻿(m)  tshifhinga tsha u d(ivhadzwa kana u newa nothisi kana tshifhinga tsha thendelano;
﻿(n)  t(halutshedzo ya khoro kana tshipid(a tsha l(iga tshine tsha katela vhubindudzi ha mutholi; 
﻿(o)  tshifhinga tshine tsha engedzwa kha tshifhinga tsho no shumiwaho musi hu tshi t(anganywa na tshifhinga tsho shumiwaho kha mutholi wa phand(a ha hoyu wa zwino;
﻿(p)  man(we man(walo a ne a tshimbilelana na thendelano heyi a ne a bula fhethu hune khophi yawo nga nthihi ya nga wanala hone.
﻿
﻿4.2.2  Vhut(anzi vhu tea u dovhololwa arali zwiten(wa zwa u tholiwa zwi tshi shanduka.
﻿
﻿4.3.  U d(ivhadza vhashumi nga ha pfanelo dzavho:	Tshipid(a tsha 30
﻿
﻿Nd(ivhadzo ya pfanelo dza vhashumi i tea u t(aniwa mishumoni nga 
﻿dzinyambo dzo fhambananaho dzi no shumiswa henefho mushumoni.
﻿
﻿4.4.  U londa dzirekhodo:		Tshipid(a tsha 31
﻿
﻿Mutholi mun(we na mun(we u tea uri a londe dzirekhodo dzo faraho mafhungo a tevhelaho:
﻿
﻿(a)  madzina a mushumi na mushumo wawe;
﻿(b)  tshifhinga tsho shumiwaho;
﻿(c)  muholo wo badelwaho;
﻿(d)  d(uvha l(a mabebo arali mushumi e nga fhasi ha min(waha ya 18;
﻿(e)  vhun(we vhut(anzi vhune ha t(od(ea.
﻿
﻿4.5.  Mafhungo a muholo: 	Tshipid(a tsha 33
﻿
﻿Vhut(anzi vhu tevhelaho vhu tea u tou n(waliwa musi mushumi a tshi holelwa:
﻿
﻿(a)  dzina l(a mutholi na d(iresi yawe;
﻿(b)  dzina l(a mushumi na mushumo wawe;
﻿(c)  tshifhinga tsha u badela;
﻿(d)  mbadelo nga masheleni;
﻿(e)  tshelede in(we na in(we yo fhungudzwaho muholoni;
﻿(f)   tshelede yone yone yo badelwaho;
﻿(g)  arali izwi zwi tevhelaho zwi tshi kwamana na mbalo ya muholo wa mushumi, kha zwi sumbedzwe:
﻿
﻿
﻿(i)   tshikalo tsha muholo (mbuelo) ya mushumi na tshifhinga tsha mbadelo;
﻿(ii)  tshivhalo tsha iri dzo d(oweleaho na dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho tsho shumiwaho nga tshifhinga tsha mbadelo;
﻿(iii)  tshivhalo tsha iri dzo shumiwaho nga Swondaha kana nga holodeni ya 
﻿vhathu vhot(he ine ya badelwa nga tshifhinga tshenetsho;
﻿(iv) thendelano kha tshifhinga tsho anganyiwaho tsha u shuma yo fhela, t(hanganyelo ya nomboro ya iri dza u shuma dzo tewaho na dzo engedzwaho kha dzo teaho dzo shumiwaho kha tshifhinga tsho anganyiwaho.
﻿
﻿4.6.  Zwi kokodzwaho muholoni na min(we milayo i elanaho na muholo:	Tshipid(a tsha 34  na 34A
﻿
﻿4.6.1 Mutholi a nga si kokodze tshelede kha muholo wa mushumi nga nnd(a ha musi - 
﻿
﻿4.6.1.1 Mushumi u tendelana na u kokodzwa ha tshelede malugana na tshikolodo tshine a vha natsho nga u tou n(wala:
﻿
﻿4.6.1.2 u kokodzwa ha tshelede hu itwa u ya nga thendelano ya tshigwada, mulayo, ndaela ya khothe na vhulamukanyi:
﻿
﻿4.6.1.3 u kokodzwa ha tshelede malugana na u xela kana u tshinyadzwa ha tshithu nga mushumi hu nga itwa fhedzi ho thoma ha vha na thendelano na nga murahu ha musi mutholi o tevhedzela nd(ila yo teaho.
﻿
﻿4.6.1.4 vhatholi vha fanela u badela tshelede yo kokodzwaho na zwibviswa zwa mutholi u itela uri tshelede i dzhene kha tshikwama hu sa athu fhela mad(uvha a sumbe.
﻿
﻿4.7.  T(hanganyelo ya mbadelo na muholo:	Tshipid(a tsha 35
﻿
﻿4.7.1  Muholo u t(anganyelwa zwi tshi ya kha iri dzo teaho dzo shumiwaho.
﻿
﻿4.7.2  Mbadelo kana muholo wa n(wedzi ndi  nna na tshararu (4 1/ 3 ) tsha mbadelo kana muholo wa vhege.
﻿
﻿4.7.3  Arali zwo t(anganyelwa zwi tshi ya kha tshin(we tshifhinga, kana musi mbadelo kana muholo wa mushumi u tshi tsa u tshi gonya, mbadelo in(we na in(we i tea u t(anganyelwa zwi tshi bva kha mbadelo kana kha muholo musi:
﻿(a)  ho thoma ha fhira vhege dza 13, kana;
﻿(b)  mushumi o tholwa lwa tshifhinganyana;
﻿
﻿
﻿4.7.4 Vhatholi na vhashumi vha fanela u sedza shedulu yo phabulishiwaho kha Gurannda ya Muvhuso u wanulula arali khethekanyo ya mbadelo i tshipid(a tsha muholo wa mushumi malugana na u vhaliwa ho itwaho u ya nga uyu Mulayo.
﻿
﻿(
﻿5.  U LITSHISWA MUSHUMONI: NDIMA YA VHUT(ANU
﻿
﻿Ndima iyi a i kwami mushumi a no shuma iri dza fhasi ha 24 nga n(wedzi.
﻿
﻿5.1	Khumbelo
﻿
﻿5.2.  Nd(ivhadzo ya u litshiswa mushumo:	Tshipid(a tsha 37
﻿
﻿5.2.1  Thendelano ya mushumo i imiswa musi ho itwa nd(ivhadzo/nothisi kha 
﻿mad(uvha a sa fhiriho:
﻿
﻿(a)  vhege nthihi, arali mushumi o tholwa lwa min(wedzi ya rathi kana ya fhasi ha yeneyo;
﻿(b)  vhege mbili, arali mushumi o tholwa tshifhinga tshi no fhira min(wedzi ya rathi fhedzi tshi sa fhiriho n(waha;
﻿(c) vhege nna, arali mushumi o vha o tholwa lwa n(waha kana u fhira afho, kana arali mushumi wa bulasini kana wa nd(uni o vha o tholwa tshifhinga tshi no fhira min(wedzi ya rathi.
﻿
﻿5.2.2 Thendelano ya tshigwada i nga fhungudza tshifhinga tsha vhege nna tsha nd(ivhadzo tsha iswa kha tshi sa fhiriho vhege mbili.
﻿
﻿5.2.3 Nd(ivhadzo i fanela u itiwa nga lun(walo, nga nnd(a ha musi mushumi a sa koni u n(wala na u vhala.
﻿
﻿5.2.4 Nd(ivhadzo nga u litshiswa mushumo nga mutholi nga ha matshimbidzele a mulayo a i thivheli mushumi u ita khaedu kha mutholi arali hu songo tshimbidzwa zwithu nga nd(ila yo teaho kana ine ya si vhe ya mulayo kha thathedzo yawe u ya nga Mulayo wa zwa Vhashumi wa1995 kana mulayo mun(we-vho.
﻿
﻿5.3.	Mbadelo ya u litsha mushumo nga mune: 	Tshipid(a tsha 41
﻿
﻿Mushumi o litshiswaho mushumo nga u sa fusha t(hod(ea dza kushumele kana ane kontiraka yawe ya vha yo fheliswa u ya nga khethekanyo 38 ya Mulayo wa u kundelwa u badela zwikolodo (Insolvency Act) wa 1936 o tea u badelwa magavhelo lwa vhege nthihi kha n(waha mun(we na mun(we wa tshumelo yawe.
﻿
﻿5.4.  T(hanziela ya tshumelo: 	Tshipid(a tsha 42
﻿
﻿Musi mushumi a tshi imiswa u shuma, u na pfanelo dza u newa t(hanziela dza tshumelo.
﻿
﻿6.  U thivhelwa ha u tholwa ha vhana na u thola nga khombe-khombe:	Zwipid(a zwa 43 - 48
﻿
﻿6.1  Ndi mulandu u thola n(wana wa min(waha ya fhasi ha 15;
﻿
﻿6.2  Vhana vha fhasi ha min(waha 18 a vho ngo tea u ri vho tholiwa, vha shumiswe mishumo i songo vha teaho zwi tshi ya nga min(waha yavho.
﻿
﻿6.3  U ita uri hu vhe na u shuma ha khombe-khombe, ha u t(od(a na ha u kombetshedza ndi mulandu.
﻿
﻿7.  Tshanduko dza nyimele dza mushumo: 	Zwipid(a zwa 49-50
﻿
﻿7.1  Thendelano yo katelwaho yo tendelaniwaho na khoro yo tiwaho i nga imela kana i nga bvisela nyimele ya mushumo in(we na in(we ya u tholwa nga nnd(a ha zwi tevhelaho:
﻿
﻿(a)  mushumo wa u dzudzanya tshifhinga tsha mushumo ho sedziwa mutakalo na tsireledzo na vhifhinduleli ha mut(a wa vhashumi (Zwipid(a zwa 7, 9 na 13);
﻿(b)  u fhungudza tsireledzo ine vhashumi vha vhusiku vha i wana (Zwipid(a zwa 17 (3) na (4));
﻿
﻿(c) u fhungudza mad(uvha a l(ivi ya n(waha uri a vhe fhasi ha vhege mbili (Tshipid(a tsha 20);
﻿(d) u fhungudza l(ivi ya mad(uvha a l(ivi ya u yo beba (Tshipid(a tsha 25);
﻿(e) u fhungudza l(ivi ya mad(uvha a u awela lwa u lwala u swika kha mad(uvha o tendelwaho (Zwipid(a zwa 22 - 24)
﻿(f) na u thivhela u tholwa ha vhana na u thola lwa khombe-khombe (Tshipida tsa 48)
﻿
﻿7.2  Thendelo yo t(anganelaho na thendelo ya muthu e et(he i nga imela kana i nga bvisela nyimelo ya vhut(hogwa ya kushumele kwo tendelwaho nga mulayo kana nga tshipid(a tsha dzangano l(in(we-vho (Tshipid(a tsha 49).
﻿
﻿7.3  Minista wa zwa Mishumo a nga d(i ita zwa u shandukisa kana a dzhia bud(o l(i fhambanaho na nzulele ya vhut(hogwa ya kushumele. Hezwi zwi nga kha d(i itwa nga u tou n(wala khumbelo nga mutholi kana nga dzangano l(a vhatholi (Tshipid(a tsha 50).
﻿
﻿7.4  L(iga l(i nga si tendelwe nga nnd(ani ha musi dzangano l(o imelaho vhashumi l(i tshi nga tenda kha tshanduko kana u vha na vhuimeleli kha Minista. Khophi ya l(iga i fanela u sumbedzwa nga mutholi fhethu ha mishumo (mushumoni) nahone i fanela u wanala kha vhashumi vhot(he (Tshipid(a tsha 50).
﻿
﻿8. Zwipid(a zwa u dzhia l(iga:	Tshipid(a tsha 51
﻿
﻿Zwipida zwa u dzhia liga zwi nga itwa uri hu bveledze nyimelo dza vhuthogwa dza vhashumi kha dzangano ha hunwe fhethu.
﻿
﻿9.  U sedzulusa, u kombetshedza na matshimbidzele a mulayo:	Zwipid(a zwa 63 - 81
﻿
﻿9.1  Vhasedzulusi vha zwa mishumo vha fanela u eletshedza vhashumi na vhatholi malugana na pfanelo dzine vha vha nadzo khathihi na zwo teaho zwi elanaho na milayo ya mishumo. Tshavho ndi u sedzulusa, u t(od(ulusa zwililo na u vhudzisa mafhungo nga vhud(alo kha vhathu vha tshi khou t(od(isesa, vha tshi ita dzikhophi na u dzhia dzirekhodo na zwin(we zwo n(walwaho zwine zwa vha zwa vhut(hogwa (Zwipid(a zwa 64 - 66).
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿9.2  Musedzulusi a nga dzhiela vhatholi vhukando musi vha sa dzhieli mulayo nzhele. Mutholi a nga hanedza mulayo nga u isa tshililo tshawe kha Mulanguli wa zwa Mishumo ane nga murahu o wana muimeleli a nga tenda, a khwinisa kana a vha o u vhetshela thungo mulayo uyo. L(iga il(i l(i nga iswa kha t(hoho ya zwa mishumo (Zwipid(a zwa 68 - 73).
﻿
﻿9.3  Vhashumi a vho ngo fanela u khethululwa kha u shumisa dzi pfanelo dzavho zwi tshi elana na Mulayo uyu (Zwipid(a zwa 78 - 81).
﻿
﻿10. U HUMBULELA URI MUSHUMI NDI UFHIO : TSHIPID(A 83A
﻿
﻿10.1 Muthu ane a shumela mun(we kana ane a netshedza mun(we muthu tshumelo u dzhiiwa sa mushumi arali ? 
﻿
﻿(a) kushumele kwawe kana iri dza u shuma zwi nga fhasi ha ndaulo;
﻿(b) kushumele kwawe kana iri dza u shuma zwi nga fhasi ha ndaulo;
﻿(c) a murad(o wa dzangano l(a vhatholi;
﻿(d) arali o shumela mun(we muthu iri dzi no lingana 40 nga n(wedzi kha min(wedzi miraru yo fhiraho;
﻿(e) a tshi wana tshelede nga u shumela mun(we muthu;
﻿(f) o nekedzwa dzithulusi kana zwithu zwa u shuma ngazwo kana
﻿(g) arali a tshi shumela mun(we muthu
﻿
﻿10.2	Arali tshithihi tsha zwi re afho nt(ha tshi hone, muthu onoyo u dzhiiwa sa mushumi u swikela mutholi a tshi t(anziela uri a si zwone.
﻿
﻿32.  Zwin(we-vho:
﻿
﻿Ndi vhukhakhi u:
﻿
﻿(a)  thithisa kana u lingedza u t(ut(uwedza muthu o khakhaho ane a khou shuma mushumo zwi tshi elana na Mulayo uyu;
﻿(b)  wana kana u lingedza u wana lun(walo lwo lambedzwaho nga nd(ila ya vhufhura, ya mazwifhi, kana u d(isa kana u isa zwidodombedzwa zwa mazwifhi kana zwa vhufhura;
﻿(c)  d(i ita musengulusi wa vhashumi kana mun(we muthu ane a shuma mushumo u no tshimbilelana na Mulayo uyu;
﻿(d)  hana kana u balelwa u fhindula nga vhud(alo mbudziso in(we na in(we i re mulayoni i vhudziswaho nga musengulusi wa vhashumi kana muthu mun(we na mun(we ane a khou shuma mishumo zwi tshi elana na Mulayo uyu;
﻿(e)  hana kana u balelwa u d(i tsisa kha mulayo mun(we na mun(we nga musengulusi wa mishumo kana muthu mun(we na mun(we a ne a khou shuma mushumo zwi tshi elana na mulayo uyu;
﻿(f)  thivhela kana u thithisa musengulusi wa zwa mishumo kana mun(we muthu a ne a khou shuma mushumo zwi tshi elana na Mulayo uyu (Tshipid(a tsha 92).
﻿
﻿
