MULAYO WA U .U.UWEDZA NDINGANYISO NA U THIVHELA KHETHULULO I SONGO TEAHO WA VHU 4 WA 2000
﻿YO TENDELANIWAHO NGA 2 LUHUHI 2000 DATUMU YA U THOMA U SHUMA: 16 FULWI 2003 (Nga nn.a ha musi zwo sumbedzwa nga i.we n.ila) (.i.walwa .a Tshiisimane .o sainiwaho nga Muphuresidennde)
﻿Sa zwo khwiniswaho nga
﻿Mulayo wa u .u.uwedza Ndinganyiso na u thivhela Khethululo i songo teaho wa vhu 52 wa 2002 Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya zwa Kha.hulo wa vhu 55 wa 2003 Mulayo wa Khwiniso ya zwa Kha.hulo wa vhu 22 wa 2005
﻿MULAYO U ita uri khethekanyo 9 yo vhalwaho na tshite.wa 23 tsha shedulu 6 kha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ya 1996 zwi shume, u itela u thivhela na u iledza khethululo i songo teaho na u tambudza; u .u.uwedza ndinganyiso na u fhelisa khethululo i songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo; na u .etshedza mafhungo a elanaho na zwenezwo. Marangaphan.a
﻿Khwa.hisedzo ya demokirasi kha shango .ashu i .o.a u fheliswa ha u sa e.ana ha zwa matshilisano na zwa ikonomi, nga maan.a zwa sis.emetiki, zwo bvaho kha .ivhazwakale yashu nga vhukoloni, khethano nga lukanda na maan.a a vhanna, zwine zwa .isa vhu.ungu na u tambula kha vhunzhi ha vhathu vhashu;
﻿Naho ho vha na mvelaphan.a yavhu.i kha u vusuludza na u shandukisa tshitshavha tshashu na zwiimiswa zwa hone, u sa e.ana ha dzisisitemetiki na khethululo i songo teaho zwi kha .i vha hone kha zwiimiswa kana madzangano a tshitshavha, nyito na vhu.ipfi, hu tshi khou dzhielwa fhasi zwine demokirasi ya ndayotewa ya .o.a u zwi swikelela;
﻿Mutheo wa u bvela phan.a na u lugisa idzi nyimele u kha Ndayotewayo ine, vhukati ha zwi.we, ya tikedza kana u dzhiela n.ha ndeme ya pfanelo dza vhuthu, ndinganyiso, mbofholowo na vhulamukanyi ha tshitshavha nga pfano, hu si na tshi.alula na khethululo nga muvhala na nga mbeu kha tshitshavha hune zwo.he zwi nga tshimbila nga ngona;
﻿Afrika Tshipembe na .one .i na mbofho dza dzitshaka nga fhasi ha thendelano dzine dza vhofha na mulayo wa tshithu wa dzitshaka kha sia .a zwa pfanelo dza vhuthu zwine zwa .u.uwedza ndinganyiso na u iledza khethululo i songo teaho. Kha mbofho idzo hu na dzo sumbedzwaho kha Buthano .a u Fheliswa ha N.ila Dzo.he dza u Khethulula Vhafumakadzi na Buthano .a u Fhelisa N.ila Dzo.he dza Khethululo nga Lukanda;
﻿Khethekanyo 9 ya Ndayotewa i tikedza u phasiswa ha mulayo wa lushaka u thivhela kana u iledza khethululo i songo teaho na u .u.uwedza u swikelelwa ha ndinganyiso;
﻿Izwi zwi amba u bveledziswa, nga maga a lwa mulayo a tshipentshela na ma.we, ha vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule, zwitshavha na zwigwada zwa vhathu vhe vha vha vho dzhielwa mavu na tshomedzo dzavho, vhe vha vha vha sa .etshedzwi tshirunzi tsha vhuthu tsho vha teaho, nahone vhane vha khou bvela phan.a na u kon.elela mvelelo kana masiandoitwa;
﻿Uyu Mulayo u khou lingedza u .u.uwedza tshanduko kha tshitshavha tsha demokirasi, tshine tsha vha tshithu tshithihi kha u fhambana hatsho, tshine tsha vha na vhathu vhane vha .hogomela na u vha na lufuno, na u tshila u ya nga milayo ya ndinganyiso, u tea, ndingano, mvelaphan.a ya vhathu, vhulamukanyi, tshirunzi tsha muthu na mbofholowo,
﻿ZWI RE NGOMU
﻿NDIMA YA 1 .HALUTSHEDZO, NDIVHO,U PFESESA, MILAYO YA U SUMBEDZA N.ILA NA TSHUMISO YA MULAYO
﻿Ndivho dza Mulayo
﻿U pfesesa Mulayo
﻿Milayo ya u sumbedza n.ila
﻿Khumbelo ya Mulayo
﻿NDIMA YA VHU 2
﻿U THIVHELA, U ILEDZA NA U FHELISA KHETHULULO I SONGO TEAHO, ZWIPITSHI ZWA VENGO
﻿NA U TAMBUDZWA 6 U thivhela na u iledza nga u angaredza khethululo i songo teaho 7 U iledza khethululo i songo teaho u ya nga lushaka 8 U iledza khethululo i songo teaho u ya nga mbeu 9 U iledza khethululo i songo teaho u ya nga vhuholefhali
﻿U iledza tshipitshi tsha vengo 11 U iledza maga a u tambudza 12 U iledza u pha.aladzwa na u an.adza mafhungo a khethululo i songo teaho
﻿NDIMA YA VHU 3
﻿VHULEME HA U WANA VHU.ANZI NA VHU.IIMISELI HA U KONA U VHONA ZWO TEAHO NA ZWI
﻿SONGO TEAHO 13 Vhu.ifhinduleli ha zwa vhu.anzi 14 U kona u vhona uri zwithu zwo tea kana a zwo ngo tea 15 Zwipitshi zwa vengo na u tambudza zwi sa elaniho na vhu.ifhinduleli ha u kona u vhona zwo teaho na zwi songo teaho.
﻿NDIMA YA VHU 4 KHOTHE DZA NDINGANYISO 16 Khothe dza ndinganyiso na vhaofisiri vha u tshimbidza milandu [Khethekanyo 16 yo imelwaho nga khethekanyo .hukhu 1 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.] 17 Vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso 18 Dzi.hanzi 19 Milayo na matshimbidzele a khothe
﻿Tshiimiswa tsha matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo 21 Maan.a na mishumo ya khothe ya ndinganyiso
﻿Vha.oli/ vhaasesi
﻿NDIMA YA VHU 5 U .U.UWEDZA NDINGANYISO
﻿Vhu.ifhinduleli nga u angaredza ha u .u.uwedza ndinganyiso 25 Mushumo wa Muvhuso wa u bveledza ndinganyiso 26 Vhu.ifhinduleli ha vhathu vhane vha shuma kha tshitshavha ha u .u.uwedza ndinganyiso 27 Vhu.inekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vho.he kha u .u.uwedza ndinganyiso 28 Maga a tshipentshela kha u .u.uwedza ndinganyiso u ya nga lushaka, mbeu / na vhuholefhali 29 Mutevhe wa u sumbedza nyito dza u sa farwa zwavhu.i kha dzi.we sekithara
﻿NDIMA YA VHU 6
﻿MBETSHELWA NGA U ANGAREDZA NA U THOMA U SHUMISWA HA MULAYO 30 Dzindaulo 31 U shumiswa ha Mulayo
﻿Khethekanyo. 31 yo imelwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
﻿NDIMA YA VHU 7
﻿TSEDZULUSO YA MULAYO, .HOHO .HUKHU NA U THOMA U SHUMA 32 U thomiwa ha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso 33 Maan.a, mishumo, na tshifhinga tsha ofisi ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso
﻿Maga a tsumban.ila kha HIV/AIDS, kha lushaka, zwiimo zwa zwa matshilisano na zwa ikonomi na vhu.ifhinduleli ha mi.a na tshiimo
﻿NDIMA YA 1DZI.HALUTSHEDZO, DZINDIVHO, U PFESESA, MILAYO YA U SUMBEDZA N.ILA, NA TSHUMISO YA MULAYO
﻿Kha hoyu Mulayo, nga nn.a ha musi zwi re nga ngomu zwi tshi sumbedza nga i.we n.ila-
﻿mi.waha' zwi katela nyimele ya vhuvhi kana zwithu zwi si zwavhu.i na u sa kona u .itsireledza ha vhathu vho tambulaho ho sedzwa mi.waha yavho, nga maan.a vha mi.waha minzhi;
﻿mabalane wa khothe ya ndinganyiso' zwi amba mabalane wa khothe ya ndinganyiso o tholiwaho kana o nangiwaho u ya nga khethekanyo 17, yo vhalwaho na khethekanyo 31, yo katela na zwi.we zwi kwamaho ' mabalane';
﻿Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu' zwi amba Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo sumbedzwaho kha khethekanyo 187 ya Ndayotewa;
﻿muvhigi wa mulandu/muvhilaeli' zwi amba muthu mu.we na mu.we ane a khou humbulela uri ho vha na u pfukhwa ha hoyu Mulayo nahone a thoma matshimbidzele u ya nga Mulayo ;
﻿Ndayotewa' zwi amba Ndayotewa ya Riphabu.iki ya Afrika Tshipembe, ya 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996);
﻿tshiimiswa tsha ndayotewa' zwi amba tshi.we na tshi.we tsha zwiimiswa zwo teaho zwine zwa tikedza demokirasi ya ndayotewa yo sumbedzwaho kha ndima ya vhu 9 ya Ndayotewa ho katelwa na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe ;
﻿Muhasho' zwi amba Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa;
﻿khethululo' zwi amba i.we nyito kana u siiwa nn.a, ho katelwa na pho.isi, mulayo, nyito, nyimele zwo livhana kana zwi songo livhana-
﻿u vhanga thaidzo, dzimbofho kana zwithu zwi si zwavhu.i ; kana u sa .ekedza mbuelo kana ifa, zwithu zwavhu.i kana zwivhuya u bva kha muthu mu.we na mu.we zwi tshi khou itiswa nga tshiiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo iledzwaho;
﻿ndinganyiso' zwi katela u .iphi.a nga vhu.alo na nga u e.ana nga pfanelo na mbofholowo sa zwo sumbedzwaho kha Ndayotewa na uri zwi katela ndinganyiso ya 'de jure ' (u ya nga mulayo) na'de facto' (zwine zwa si vhe zwa mulayo kana zwa mulayo) na ndinganyiso u ya nga zwo swikelelwaho kana dzimvelelo;
﻿khothe ya ndinganyiso' zwi amba khothe yo sumbedzwaho kha khethekanyo 16, yo vhalwaho na khethekanyo 31, na uri i katela na zwi.we zwine zwa kwama 'khothe';
﻿tshiimo tsha mu.a' hu katelwa na vhura.o kha mu.a na pfanelo dza tshitshavha, dza mvelele na dza mulayo na ndavhelelo dzi elanaho na tshiimo tshenetsho;
﻿u tambudza' zwi amba nyito dzi sa .o.eiho dzine dza bvela phan.a kana dzo kalulaho na dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu, na u bveledza vhupo vha si havhu.i vhu shushaho kana dzine dza u.uwedza vhu.inekedzeli nga n.ila yo teaho kana nga u shushedza nahone dzine dza tshimbilelana na-
﻿zwa vhudzekani, mbeu kana nyito ya vhudzekani, kana vhura.o ha muthu onoyo kana vhura.o ha tshigwada vhune ha khou humbulelwa tsho nangiwaho u ya a vha kana mura.o muhumbulelwa wa tshigwada tsho sumbedzwaho nga mu.we kana vhanzhi vha tshigwada tsho iledzwaho kana vhu.we vhuvha vhu elanaho na tshigwada tshenetsho; 'tshiimo tsha HIV/AIDS' zwi katela u vha hone ha Human Immunodeficiency Virus (HIV) kha muvhili wa muthu kana tsumbandwadze dza Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS), na tsumbadwadze dzo livhiswaho kha hetshi tshiimo;
﻿tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi (intersex)' zwi amba u vha na vhudzimu ho fhambanaho nga khathihi zwe muthu a bebwa nazwo zwi songo .oweleaho, u ya nga u fhambana;
﻿halutshedzo ya ' tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi' yo dzheniswaho nga khethekanyo .hukhu 16 (a) ya Mulayo wa vhu 22 wa 2005.
﻿tshiimo tsha mbingano' zwi katela tshiimo kana nyimele ya u vha muthu a re e.he, vho malwa, vho .aliwa, vho lovhelwa kana vhe kha vhushaka, hu si na ndavha uri ndi ha mbeu nthihi kana ha mbeu dzo fhambanaho, ho katelwa na vhu.iimiseli ha u un.a kha vhushaka honoho;
﻿Minisi.a' zwi amba Minisi.a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa;
﻿lushaka' zwi katela vhubvo ha lushaka na nyito i elanaho na vengo .a vhabvann.a na dzi.we nyito dza khethululo fhedzi dzi katelaho pfanelo na milayo i elanaho na vhudzulapo; 'muthu' zwi katela mu.ivhi wa mulayo, na vha sa .ivhiho mulayo, tshigwada kana khethekanyo ya vhathu; 'vhuimana' zwi katela nyimele i.we na i.we i elanaho na vhuimana, vhuimana ho pulaniwaho, u vha na maan.a a u vha muimana kana u fheliswa ha vhuimana; 'u sumbedza uri zwi itiwe' zwi amba zwo sumbedzwaho uri zwi itwe kha ndaulo u ya nga hoyu Mulayo; 'muofisiri wa u tshimbidza' zwi amba muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso yo sumbedzwaho kha khethekanyo 16, yo vhalwaho na khethekanyo 31; 'fhethu ho iledzwaho ' ndi-
﻿lushaka, mbeu, vhudzekani, vhuimana, tshiimo tsha mbingano, vhubvo, muvhala, nyito ya vhudzekani, murole kana vhukale, vhuholefhali, vhurereli, lutendo, mvelele, luvalo, luambo na mabebo; kana hu.we fhethu he khethululo ya itea hone-
﻿zwiitisi kana u ita vhuvhi;
﻿ii u dzhiela fhasi tshirunzi tsha muthu; kana iii zwi kwamaho u .iphi.a nga u e.ana ha pfanelo dza muthu na mbofholowo nga n.ila yo fhelelaho lune zwa nga vhambedzwa na khethululo kha phara (a); 'ndaulo' zwi amba ndaulo u ya nga hoyu Mulayo; 'muhwelelwa' zwi amba muthu mu.we na mu.we ane matshimbidzele a thomiwa malugana na ene u ya nga hoyu Mulayo; 'sekithara' zwi amba sekithara i.we na i.we yo sumbedzwaho kha khethekanyo 29, ho katelwa na sekithara dzo sumbedzwaho kha Shedulu;
﻿vhudzekani' vhu katela tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi; [.halutshedzo ya ''vhudzekani' yo dzheniswaho nga khethekanyo .hukhu 16 (b) ya Mulayo wa vhu22 wa 2005.]
﻿tshiimo tsha ikonomi na zwa matshilisano' hu katelwa nyimele ya zwa matshilisano zwa muthu ane a vha kha tshiimo tshi si tshavhu.i zwo itiswa nga vhushai/vhusiwana, tshiimo tsha fhasi tsha mushumo kana u sa vha kana u vha na ndalukanyo dza pfunzo dza fhasi;
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe' zwi amba Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe yo sumbedzwaho kha khethekanyo 184 ya Ndayotewa; 'muvhuso' hu katelwa-
﻿muhasho mu.we na mu.we wa Muvhuso kana ndaulo kha muhasho wa lushaka, wa dzingu kana wapo;
﻿mushumi mu.we na mu.we kana tshiimiswa tshi.we na tshi.we a /tshine tsha-
﻿i shumisa maan.a kana u ita mushumo u ya nga Ndayotewa kana ndayotewa ya dzingu; kana ii shumisa maan.a a tshitshavha kana u ita mushumo wa tshitshavha u ya nga mulayo mu.we na mu.we kana nga fhasi ha mulayo wa tshithu kana wa tshitshavha; 'Mulayo hoyu ' hu katelwa ndaulo dzi.we na dzi.we dzo itwaho u ya nga hoyu Mulayo.
﻿uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 1: Khubvumedzi 2000
﻿Ndivho dza Mulayo Ndivho dza hoyu Mulayo ndi-
﻿u phasisa mulayo u .o.eaho nga khethekanyo 9 ya Ndayotewa;
﻿iii ndeme ya u sa khethulula nga lushaka na nga mbeu dzi re kha khethekanyo 1 ya Ndayotewa;
﻿u thivhela khethululo na tsireledzo i so ngo teaho kha tshirunzi tsha muthu sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 9 na 10 ya Ndayotewa;
﻿u iledza .hu.huwedzo ya vengo, u ya nga lushaka, vhubvo, mbeu kana vhurereli, zwine zwa vhanga u vhaisa sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 16 (c) ya Ndayotewa na khethekanyo 12 ya Mulayo hoyu;
﻿u .etshedza maga a u .u.uwedza kana u thusa u fheliswa ha tshi.alula tshi songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza, nga maan.a u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali;
﻿u .etshedza maga a u kona u vhona nyimele dzine tshi.alula tsha vha tshi songo tea;
﻿u .etshedza maga a u funza tshitshavha na u vha .ivhadza kana u vha tsivhudza nga ha ndeme ya u phuromotha kana u .u.uwedza ndinganyiso na u fhelisa khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo na u tambudza;
﻿u .etshedza dzilafho kha vhapondwa vha khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo na u tambudza na vhathu vhane pfanelo dzavho dza ndinganyiso dza vha dzo pfukhwa;
﻿u vhea maga a u khwinisa vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi si tshavhu.i zwo itiswa nga khethululo i songo teaho;
﻿u ita uri hu vhe na u tevhedzelwa ha mbofho dza mulayo dza dzitshaka hu tshi katelwa na mbofho dza thendelano u ya nga, vhukati ha zwi.we, Mu.angano nga ha u Fheliswa ha N.ila Dzo.he dza Khethululo u ya nga Lushaka na Mu.angano nga ha u Fhelisa N.ila
﻿Dzo.he dza Khethululo kha Vhafumakadzi.
﻿uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 2: 1 Khubvumedzi 2000.
﻿Ndayotewa, dzimbetshelwa zwine zwa katela u .u.uwedza ndinganyiso nga kha mulayo na ma.we maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale nga khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsha kale na tsha zwino;
﻿Mvulatswinga, ndivho na tsumban.ila dza uyu Mulayo, dzine ngadzo ha fushwa muya, ndivho na zwipikwa zwa uyu Mulayo.
﻿mulayo mu.we na mu.we wo teaho kana khoudu ya nyito u ya nga mulayo;
﻿mulayo wa dzitshaka, nga maan.a thendelano dza dzitshaka dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 2 na mulayo wa dzitshaka wa tshithu;
﻿mulayo wa nn.a u vhambedzeaho. Muthu mu.we na mu.we a shumisaho kana a .alutshedzaho uyu Mulayo u fanela u dzhiela n.ha zwi re ngomu ha khanedzano na ndivho ya uyu Mulayo. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 3: 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿Milayo ya zwine zwa fanela u tevhelwa (check)
﻿Kha matshimbidzele ma.we na ma.we o thomiwaho u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo, hu tea u shumiswa milayo i tevhelaho:
﻿U tshimbidza milandu nga n.ila i si ya fomala nahone nga u .avhanya na nga vhukoni, zwine zwa .u.uwedza u dzhenelela ha madzangano kha idzi nyito kana maitele;
﻿u swikelela vhulamukanyi nga vhathu vho.he kha foramu dza kha.hulo dzo teaho na dzi.we foramu dza thasululo ya dziphambano;
﻿U shumiswa ha milayo ya maga kana n.ila dzine dza tea u tevhelwa u ya nga khethekanyo 19 na n.ila dza u .u.uwedza u dzhenelela;
﻿U shumiswa ha maga a ndulamiso khathihi na maga a u thivhela u ita zwi.we zwithu;
﻿Mveledziso ya zwikili zwa tshipentshela na vhukoni ha vhathu vhane vha shumisa uyu Mulayo u itela uri hu vhe na tshumiso na ndaulo yavhu.i yawo.
﻿Kha u shumiswa ha hoyu Mulayo, zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa n.ha na u .hogomelwa:
﻿a U vha hone ha sisi.eme ya khethululo na u sa e.ana, nga maan.a ho lavheleswa lushaka, mbeu na vhuholefhali kha masia o.he a vhutshilo sa zwo vhangwaho nga khethululo ya zwino na ya tshifhinga tsho fhiraho, zwo vhangwa nga kholonializimu, sisi.eme ya khethululo nga lukanda na maan.a a vhanna; na b .ho.ea ya u dzhia maga kha masia o.he a u fhelisa khethululo na u sa e.ana. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo .hukhu 2: 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿Tshumiso ya Mulayo
﻿Hoyu Mulayo u vhofha vho.he Muvhuso na vhathu.
﻿Arali ha nga vha na dzi.we khu.ano dzi elanaho na mafhungo a re kha hoyu Mulayo vhukati ha hoyu Mulayo na mbetshelwa dza mulayo mu.we na mu.we, nga nn.a ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde une wa .o.a u khwinisa hoyu Mulayo, mbetshelwa dza uyu Mulayo dzi fanela u .anganedzwa.
﻿Hoyu Mulayo a u shumi kha muthu mu.we na mu.we ane nahone u swika hune Mulayo wa
﻿Ndinganyiso kha u Thola wa 1998 (mulayo wa vhu 55 wa vhu 1998) wa shuma ngayo. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 5: 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿NDIMA YA VHU 2
﻿U THIVHELA, U ILEDZA NA U FHELISA KHETHULULO I SONGO TEAHO, ZWIPITSHI ZWA VENGO
﻿NA U TAMBUDZA
﻿U thivhela na u iledza nga u angaredza khethululo i songo teaho
﻿A hu na Muvhuso kana mu.we muthu ane a nga khethulula mu.we muthu lu songo teaho. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo .hukhu 6: 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿U iledza khethululo i songo teaho u ya nga lushaka
﻿U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu ane a tea u khethulula mu.we u ya nga lushaka, hu tshi katelwa -
﻿U pha.aladzwa ha mafhungo kana muhumbulo, zwine zwa bvisela khagala u dzhielwa n.ha kana fhasi ha lushaka lwa mu.we muthu, hu tshi katelwa na .hu.huwedzo kha, kana u .idzhenisa kha , kana dzi.we khakhathi dza lushaka;
﻿U .idzhenisa kha nyito i.we na i.we ine ndivho yayo ya vha u .u.uwedza, kana ine ya vha na khonadzeo ya u .u.uwedza, u sa katelwa , zwo livhiswa kha lushaka;
﻿U siiwa nn.a ha vhathu vha tshigwada tsha lu.we lushaka nga fhasi ha mulayo mu.we na mu.we kana nyito ine ya vhonala i mulayoni fhedzi ine ndivho yayo ha vha fhedzi sa o tendelwaho lwa mulayo fhedzi zwine ndivho yazwo ha vha ndaulo ya u sa katela nga tshi.we tshigwada tsha lushaka;
﻿etshedzo kana .etshedzo ine ya bvela phan.a ya tshumelo dza fhasi kha tshigwada tshi.we na tshi.we tsha lushaka; i tshi vhambedzwa na ya tshi.we tshigwada tsha lushaka;
﻿U hanela vhathu u swikelela zwikhala, hu tshi katelwa na u swikelelwa ha dzitshumelo kana zwikhala zwa thendelano malugana na u .etshedza tshumelo dza u dzhiela n.ha kana u .anganedza, kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u .etshedza vhathu vhenevho .ho.ea dzavho.
﻿Nyiledzo ya khethululo i songo teaho u ya nga mbeu
﻿U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu o teaho u khethulula mu.we u ya nga mbeu, hu tshi katelwa-
﻿khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu;
﻿u vhaisa vhudzimu ha mufumakadzi;
﻿nyito ya u thivhela vhafumakadzi u wana ndaka kana ifa .a mu.a;
﻿nyito i.we na i.we, hu tshi katelwa ya sialala, ya tshithu kana nyito ya vhurereli, zwine zwa tshinya tshirunzi tsha vhafumakadzi na u dzhiela fhasi ndinganyiso vhukati ha vhanna na vhafumakadzi, ho katelwa na u dzhiela fhasi tshirunzi na mutakalo wa vhana vha vhasidzana;
﻿pho.isi i.we na i.we kana maitele ane a thivhela zwi songo tea vhafumakadzi u swikelela pfanelo dza mavu, masheleni, na dzi.we tshomedzo;
﻿khethululo ho sedzwa vhuimana;
﻿u thivhela vhafumakadzi kha u swikelela tshumelo dza zwa matshilisano kana mbuelo, zwi ngaho mutakalo, pfunzo na tsireledzo ya tshitshavha;
﻿u hanelwa na tswikelelo kha zwikhala, ho katelwa tswikelelo kha tshumelo kana zwikhala zwa thendelano dza u .etshedza tshumelo, kana u kundwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela n.ha .ho.ea dza vhathu vhenevho;
﻿u sa lingana na ha sisitemetiki kha tswikelelo ya zwikhala nga vhafumakadzi nga mulandu wa u khethekanywa ha vhashumi u ya nga mbeu.
﻿Nyiledzo ya khethululo i songo teaho ya u ya nga vhuholefhali
﻿U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu o teaho u khethulula mu.we nga mulandu wa vhuholefhali, hu tshi katelwa;
﻿u thivhela kana u bvisa kha muthu mu.we na mu.we a re na vhuholefhali, thikhedzo we na i.we kana tshomedzo ine ya mu konisa yo teaho kha u ita mushumo kha tshitshavha;
﻿u kundelwa u fhelisa zwikhukhulisi zwine zwa thivhela zwi songo tea vhathu vho holefhalaho kha u .iphina u lingana na vha.we nga nyimele kana zwikhala kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela n.ha .ho.ea dza vhathu vhenevho.
﻿Nyiledzo ya tshipitshi tsha vengo
﻿U ya nga mbetshelwa kha khethekanyo 12, a hu na muthu ane a nga an.adza, u pha.aladza, u tikedza kana u amba maipfi o livhiswaho kha tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo iledzwaho , kha muthu mu.we n a mu.we, zwine zwi nga vha zwi tshi sumbedza vhu.iimiseli ha -
﻿Hu si na u khakhisa dzindulamiso dza vhadzulapo fhasi ha hoyu Mulayo, u ya nga khethekanyo 21 (n) nahone hune zwa vha zwo tea, khothe i nga rumela mulandu mu.we na mu.we une wa kwamana na zwa nyan.adzo, nyengedzedzo, mafhungo kana vhudavhidzani ha zwipitshi zwa vengo sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu , kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha na maan.a a u thoma matshimbidzele a mulandu wa zwa vhugevhenga u ya nga mulayo wo .oweleaho kana wa tshithu kana mulayo wo teaho.
﻿Nyiledzo ya u tambudza
﻿A hu na muthu o tendelwaho u tambudza muthu ufhio kana ufhio.
﻿Nyiledzo ya u pha.aladzwa na u an.adzwa ha mafhungo ane a khethulula zwi songo tea
﻿A hu na muthu ane a nga-
﻿b an.adza kana u .ana khunguwedzo i.we na i.we kana n.ivhadzo, Zwine zwa .o ita uri hu vhe na ngoho kana zwi pfesesee kha u bvisela khagala ndivho ya khethululo i so ngo teaho kha mu.we muthu: hu so ngo sedzwa nzunzanyo dza 'bona fide' dza vhukuma kana dza lwa mulayo kha mpho ya vhutsila, ya zwa pfunzo na .ho.isiso dza zwa saintsi, u vhiga nga n.ila yo teaho hu tshi khou itelwa tshitshavha kana nya.adzo ya ma.we mafhungo, khunguwedzo, kana n.ivhadzo u ya nga khethekanyo 16 ya Ndayotewa, a zwo ngo dzheniswa kha hei khethekanyo.
﻿NDIMA YA 3VHULEME HA U WANA VHU.ANZI NA U WANA U TEA NA U SA TEA HA ZWITHU
﻿Vhuleme ha u wana vhu.anzi
﻿Arali muvhigi wa mulandu o ita uri mulandu u vhe wa 'a prima facie' wa vhukuma kana ngoho wa khethululo-
﻿muhwelewa u fanela u .ea vhu.anzi, phan.a ha khothe, uri khethululo a yo ngo itea sa zwo bulwaho; kana muhwelelwa u fanela u .ea vhu.anzi ha uri zwe a ita a zwo ngo livhiswa kha tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwa zwo iledzwaho.
﻿Arali khethululo yo vha hone-
﻿ho sedzwa tshiitisi tshi re kha phara (a) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', ngauralo a yo ngo tea, nga nn.a ha m usi muhwelelwa o .ea vhu.anzi ha uri khethululo yo tea;
﻿ho sedzwa tshiitisi tshi re kha phara (b) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' ngauralo a yo ngo tea-
﻿arali nyimele nthihi kana nnzhi dzo sumbedzwaho kha phara (b) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho; na ii nga nn.a arali muhwelelwa o .ea vhu.anzi ha uri khethululo yo tea .
﻿U kona u vhona uri zwithu zwo tea na u sa tea
﻿A si khethululo i songo teaho u dzhia maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu kana zwigwada zwa vhathu vha re kha tshiimo tshi si tshavhu.i zwo itiswa nga khethululo i songo teaho kana mira.o ya zwigwada zwenezwo kana zwigwada zwa vhenevho vhathu.
﻿Kha u wana uri muhwelelwa o .ea vhu.anzi ha uri khethululo yo tea, zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa n.ha:
﻿nyimele;
﻿zwivhangi zwo sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu ya ;
﻿arali khethululo i tshi fhambanyisa zwi pfeseseaho vhathu u ya nga maga o vhewaho o teaho, ane a vha a ndeme kha nyito yeneyo.
﻿zwivhangi zwo sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu ya (b) zwi katela zwi tevhelaho:
﻿u vhona arali khethululo i tshi tsitsa kana hu na khonadzeo ya u tsitsa tshirunzi tsha muthu;
﻿mvelelo kana khonadzeo ya mvelelo dza khethululo kha muvhigi kana muvhilaeli;
﻿vhuimo ha muvhigi wa mulandu kha tshitshavha na u vhona arali e kha vhu.ungu ha u dzhielwa fhasi kana e nga fhasi ha tshigwada tshi no khou tambudzwa nga u u thudzelwa kule;
﻿lushaka na vhungafhani ha khethululo;
﻿u vhona arali khethululo i ya sisi.emethiki;
﻿u vhona arali khethululo i na ndivho yo tendelwaho lwa mulayo;
﻿uri na khethululo yo swikelela naa ndivho yayo na uri yo i swikelela zwingafhani;
﻿u vhona arali hu na n.ila .hukhu kana dzi si dzavhu.i dza u thivhela u swikelela ndivho;
﻿u vhona na uri zwo dzhia tshifhinga tshingafhani uri muhwelelwa a dzhie maga eneo sa zwo teaho kha nyimele ya u-
﻿thasulula u dzhielwa fhasi zwo bvaho kha kana zwi elanaho na tshithihi kana zwinzhi zwa zwiitisi zwo iledzwaho; kana ii u .anganedza u fhambana.
﻿Tshipitshi tsha vengo na u tambudza hu songo sedzwa uri zwo tea naa kana a zwo ngo tea
﻿Malugana na tshipitshi tsha vengo na u tambudza, khethekanyo 14 a i shumi.
﻿NDIMA YA VHU 4 KHOTHE DZA NDINGANYISO
﻿Khothe dza ndinganyiso na vhaofisiri vha u tshimbidza
﻿Hu tshi itelwa ndivho dza uyu Mulayo, fhedzi u ya nga khethekanyo 31-
﻿Khothe Khulwane i.we na i.we ndi khothe ya ndinganyiso kha sia .ine ya vha na maan.a kha.o;
﻿ii u ta mikano ya hune khothe ya ndinganyiso i.we na i.we ya .o vha na maan.a hone, hune i nga vha yo vhumbiwa nga nomboro i.we na i.we ya zwi.iriki, zwi.iriki zwi.uku kana hu.we fhethu hune a vha na maan.a khaho ho bveledzwaho u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisi.ara.a, wa 1944;
﻿iii u engedzedza kana u fhungudza fhethu hune khothe ya ndinganyiso ya vha na maan.a hone;
﻿iv u nanga fhethu huthihi kana hunzhi hune ha vha nga fhasi ha ndaulo ya khothe ya ndinganyiso i.we na i.we malugana na u fara madzulo a khothe ya ndinganyiso;
﻿v U bvisa kana u fhambanyisa n.ivhadzo i.we na i.we nga fhasi ha iyi phara: Arali ma.we matshimbidzele a sa athu khunyeledzwa kha khothe ya ndinganyiso nga tshenetsho tshifhinga tsha nyan.adzo ya n.ivhadzo kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha hei phara, a fanela u khunyeledzwa nga yeneyo khothe, u tou nga n.ivhadzo yeneyo a yo ngo vhuya ya an.adzwa; na.
﻿Phara. (c) yo imelwaho nga s 28 ya Mulayo wa vhu 55 wa 2003.
﻿nga murahu ha datumu ya u thoma u shuma ya khethekanyo 31; kana sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 ,
﻿Nahone ane dzina .awe .a vha .o dzheniswa kha mutevhe wo sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu (a), a nga .angiwa sa zwenezwo u ya nga khethekanyo .hukhu ya .
﻿Muhulwane wa Vhaha.uli na .hoho dza madzingu a ndaulo vha fanela-
﻿u dzhia maga a pfalaho kha zwishumiswa zwi re hone kha u .anga muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso kha sia .ine a vha na maan.a kha.o; na hu si na u lenga, kha vha .ivhadze Mulangi- Dzhenera.a wa Muhasho nga muha.uli mu.we na mu.we, madzhisi.irata kana madzhisi.ira.a mu.we o fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 na kana o .angiwaho u ya nga khethekanyo .hukhu ya .
﻿fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 na ; kana angiwaho sa muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo .hukhu ya .
﻿Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u ita mishumo na u shumisa maan.a e a .ewa nga fhasi ha hoyu Mulayo kana mulayo mu.we na mu.we. [Khethekanyo 16 yo imelwa nga khethekanyo 1 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
﻿Mabalane wa khothe ya ndinganyiso a U ya nga khethekanyo .hukhu ya 2 na milayo ine ya laula tshumelo ya tshitshavha, Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho a nga, kha khothe i.we na i.we ya ndinganyiso, thola kana u .anga muofisiri muthihi kana vhanzhi kha Muhasho, kana u thola muthu muthihi kana vhanzhi nga n.ila yo sumbedzwaho na kha nyimele dzo sumbedzwaho, sa vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso, vhane vha .o tea u thusa khothe nga u angaredza ine vha shuma khayo nga u ita mishumo nahone vhane vha .o ita mishumo sa zwe zwa sumbedziswa zwone. [Phara. (a) yo imelwa nga khethekanyo 2 (a) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
﻿Arali mabalane wa khothe ya ndinganyiso hu na tshiitisi a kundelwa u ita ngauralo kana arali hu si na mabalane o tholiwaho kha khothe i.we na i.we ya ndinganyiso nga fhasi ha phara (a), muofisiri o teaho wa u tshimbidza a nga, hu sa khou dzhielwa n.ha khethekanyo .hukhu ya , .anga muofisiri o .alifhaho kha Muhasho u shuma sa mabalane arali mabalane o ambiwaho a tshi khou kundelwa u ita mushumo kana u swika mabalane a tshi tholiwa kana u nangiwa nga fhasi ha phara (a), u ya nga hune zwi nga vha zwi ngaho. [Phara. (b) yo imelwa nga khethekanyo 2 (a) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
﻿Ndi muofisiri fhedzi kana muthu o sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu ya 1 a o fhedzaho khoso ya vhugudisi sa mabalane wa khothe ya ndinganyiso-
﻿phan.a ha murahu ha datumu ya u thoma u shuma ya khethekanyo 31; kana sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 , nahone dzina .awe .i vhe .o dzheniswa kha mutevhe wo sumbedzwaho kha khethekanyo , a nga tholwa kana u nangiwa ngauralo nga fhasi ha khethekanyo .hukhu ya (a).
﻿Khethekanyo .hukhu ya. yo engedzwaho nga khethekanyo 2 (b) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
﻿Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho u fanela u dzudzanya na u vha na mutevhe wa muofisiri mu.we na mu.we kana muthu o-
﻿Khethekanyo .hukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
﻿a fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 6; kana b .angiwaho kana u tholiwa sa mabalane wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo hukhu ya (a).
﻿Khethekanyo .hukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo 29 ya Mulayo wa vhu 55 wa 2003.
﻿U ya kana u dzhenela ha dzi.hanzi na mbadelo ya tshelede ya .hanzi kha milandu yo bvaho kha tshumiso ya hoyu Mulayo zwi fanela u tiwa nga Minisi.a nga n.ila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho.
﻿Milayo na matshimbidzele a khothe
﻿Nga nn.a ha musi zwo .etshedzwa nga i.we n.ila kha hoyu Mulayo, mbetshelwa dza Mulayo wa Khothe dza Madzhisi.ira.a, wa 1944 Mulayo wa vhu 32 wa 1944, na dza Mulayo wa Khothe Khulwane, wa 1959 Mulayo wa vhu 59 wa 1959, na dzo itwaho nga fhasi ha milayo yeneyo na dzo itwaho nga fhasi ha Rules Board for Courts of Law Act, wa 1985 Mulayo wa vhu 107 wa 1985, dzi shuma na tshanduko dzo teaho dzine dza .o.iwa nga nyimele kha khothe dza ndinganyiso, u swika hune idzi mbetshelwa dza tshimbilelana ngaho na-
﻿u tholiwa na mishumo ya vhaofisiri;
﻿u bviswa na tshumelo ya maitele;
﻿u .ea nda.iso malugana na u sa tevhedzela ndaela dza khothe, u itela u thivhela u .ea kha.hulo kana dzindaela, na u sa .honifha kana u nyadza khothe;
﻿maan.a, u ya nga khethekanyo .hukhu ya , na uri u swika zwino a hu na mbetshelwa yo itwaho kha ndaulo nga fhasi ha khethekanyo 30 ya hoyu Mulayo.
﻿Matshimbidzele o.he ane a itwa phan.a ha khothe a fanela u itwa kha khothe i re khagala , nga nn.a ha musi khothe i tshi nga laela nga i.we n.ila malugana na ndaulo ya vhulamukanyi.
﻿a U ya nga phara b, a hu na na tshithihi tshi re kha hoyu Mulayo tshine tsha nga thivhela dzulo .a khothe ya madzhisi.ira.a sa kha khothe ya ndinganyiso kha u ita ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo 21 2, .ine .a fhirisa tshelede yo .etshedzwaho khothe ya madzhisi.ira.a, hune ndaela ya tea u rumelwa nga n.ila yo randelwaho kha Muha.uli wa Khothe Khulwane a re na maan.a a u khwa.hisedza.
﻿U shumiswa ha phara (a), malugana na u khwa.hisedzwa ha ndaela, ho imiswa u swika aphi.i yo sumbedzwaho kha khethekanyo 23 i tshi khunyeledzwa.
﻿Tshiimiswa tsha matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo
﻿Matshimbidzele nga fhasi ha hoyu Mulayo a nga thomiwa nga -
﻿muthu mu.we na mu.we o imelaho mu.we muthu ane a nga si kone u ita nga dzina awe;
﻿muthu mu.we na mu.we ane a vha mura.o wa, kana o imelaho tshigwada kana ki.asi ya vhathu;
﻿f Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe kana Ndinganyiso ya Mbeu
﻿Muthu a re na lutamo lwa u thoma matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo u fanela u, nga n.ila yo sumbedzwaho, vhudza mabalane wa khothe ya ndinganyiso nga ndivho yavho ya u ita zwenezwo .
﻿a Mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u, kha tshifhinga tsho vhewaho tsha u wana n.ivhadzo, isa mafhungo kha muofisiri wa khothe ya ndinganyiso yeneyo, ane a fanela, kha tshifhinga tsho sumbedzwaho kana tsho randelwaho, dzhia tsheo arali mulandu u tshi nga thetsheleswa kha khothe ya ndinganyiso kana arali u tshi nga rumelwa kha tshi.we tshiimiswa tsho teaho, dzangano, khothe, komiti ya u ha.ula kana i.we foramu ( hafha i dzhiiwa sa foramu ya thungo) ine, u ya nga muofisiri wa u tshimbidza, ya nga shumana zwavhu.i na mafhungo kana mulandu u ya nga maan.a na mishumo ya foramu ya thungo.
﻿b Arali muofisiri wa u tshimbidza a nga dzhia tsheo ya uri mulandu u tea u thetsheleswa kha khothe ya ndinganyiso, muofisiri wa u tshimbidza u fanela u isa mafhungo kana mulandu kha mabalane wa khothe ya ndinganyiso ane nga tshifhinga tsho sumbedzwaho tsha u rumela uyo mulandu a fanela u vhea datumu ya u thetsheleswa ha mulandu wonoyo.
﻿Muofisiri wa u tshimbidza, musi a saathu u dzhia tsheo ya u isa kana u rumela mulandu sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo .hukhu ya , u fanela u dzhiela n.ha nyimele dzo.he dzo teaho, ho katelwa zwi tevhelaho:
﻿nyimele dza muthu dza mahoro, nga maan.a muvhilaeli kana muvhigi wa mulandu;
﻿u swikelelea ha fhethu ha foramu ya thungo yo sumbedzwaho;
﻿ho.ea na lutamo zwa mahoro nga maan.a muvhilaeli kana muvhigi wa mulandu ;
﻿zwine matshimbidzele a .o vha ngaho arali mvelelo ya matshimbidzele i tshi nga u.uwedza u vha hone ha .ho.ea dzine dza .a nga murahu ha kha.hulo na sisi.eme ya mulayo kha i.i sia .a mulayo;
﻿e mihumbulo ya muofisiri yo teaho kha foramu ya thungo i.we na i.we yo sumbedzwaho.
﻿a Arali muofisiri wa u tshimbidza a dzhia tsheo ya uri mulandu u tea u iswa kha foramu ya thungo u fanela u, nga n.ila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho, ita ndaela, a vhudza mabalane wa khothe ya ndinganyiso uri a pfukisele mafhungo kha foramu ya thungo yo bulwaho kha ndaela.
﻿Musi a tshi ita ndaela yo sumbedzwaho kha phara (a), muofisiri wa u tshimbidza a nga nambatedza mahumbulwa ane a vhona e a ndeme ane a tea u dzhielwa n.ha nga foramu ya thungo.
﻿Musi a tshi .anganedza ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu ya 5, mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u pfukisa mulandu na u .ivhadza mahoro nga ha u pfukiswa ha mulandu nga n.ila ya sumbedzwaho kana yo randelwaho.
﻿Musi i tshi .anganedza mulandu kana mafhungo o pfukuselwaho khayo, foramu ya thungo i fanela u shumana na mafhungo nga u .avhanya u ya nga maan.a na mishumo yayo.
﻿Arali foramu ya thungo yo sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu ya -
﻿ya kundelwa u shumana na mafhungo kana mulandu nga tshifhinga tsho teaho kha nyimele; kana i tshi khou kundelwa u thasulula mulandu kana mafhungo nga n.ila ine zwa fusha .ihoro ithihi kana mahoro o.he nga n.ila ye zwa humbelwa ngayo, foramu ya thungo i fanela u, nga n.ila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho, humisele mafhungo kana mulandu murahu kha khothe ya ndinganyiso he wa pfukiselwa u tshi bva hone, u ita kha.hulo, nga kha tshifhinga tsho sumbedzwaho u bva nga datumu ye mulandu wa humiselwa murahu ngayo kha khothe ya ndinganyiso.
﻿Muvhuso na zwiimiswa zwa ndayotewa zwi fanela u , nga hune zwa konadzea, thusa muthu mu.we na mu.we ane a tama u vhiga mulandu u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo, vhukati ha zwi.we, nga u khwa.hisedza uri muthu u rumelwa kha tshumelo yo teaho u itela u dzhia maga o teaho kha u isa phanda mafhungo kana mulandu wonoyo.
﻿Maan.a na mishumo ya khothe ya ndinganyiso
﻿Khothe ya ndinganyiso nga murahu ha musi matshimbidzele o thomiwa u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i fanela u .o.isisa nga n.ila yo randelwaho na u wanisisa arali khethululo i songo tea, tshipitshi tsha vengo kana u tambudzwa, zwi tshi bva kha nyimele, arali zwo vha hone, nga n.ila ine zwa khou humbulelwa ngayo.
﻿Musi vho ita .ho.isiso, khothe i nga ita ndaela yo teaho kha nyimele, ho katelwa ndaela ya tshifhinganyana;
﻿ndaela ya u .ivhadza lwa tshiofisi;
﻿ndaela ya u ita thendelano vhukati ha mahoro kha matshimbidzele a khothe na ndaela;
﻿ndaela ya mbadelo ya tshinyalelo ho sedzwa vhu.anzi vhu.we na vhu.we ha ndozwo ya masheleni, ho katelwa na ndozwo dzi kha .i .aho, kana malugana na u tsitswa ha tshirunzi, u pfiswa vhu.ungu na u tambudzwa kana u tambudzwa lwa muhumbulo, nga mulandu wa khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa honoho;
﻿musi vho no pfa mihumbulo ya mahoro kana, muhumbulelwa a si ho, mihumbulo ya muhweleli wa mafhungo haya, ndaela ya u badela tshinyalelo sa pfufho kha dzangano .o teaho;
﻿ndaela ya u thivhela nyito ya khethululo i songo teaho kana ine ya laedza uri hu dzhiiwe maga a tshipentshela u itela u thivhela khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo kana u tambudza;
﻿ndaela ya u ita uri zwikhala na pfanelo zwe vha hanelwa nazwo zwi songo tea, zwi waniwe kana u .etshedzwa muvhilaeli onoyo;
﻿ndaela ya u shumiswa ha maga a tshipentshela a u fhelisa khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudzwa honoho;
﻿ndaela ine ya khou laela uri tshigwada kana ki.asi ya vhathu vha .ewe vhudzulo ho teaho nga muhwelelwa;
﻿ndaela ya u humbela pfarelo hu si na ma.anzu kana mikano yo vhewaho;
﻿ndaela ine ya .o.a uri muhwelelwa a ite odithi kana tsedzuluso dza pho.isi sa zwe zwa vheiswa zwone nga khothe;
﻿ndaela yo teaho ine ya thivhela, ho katelwa na themendelo kha vho teaho vha re na maan.a, u imisa kana u fhelisa .aisentsi ya onoyo muthu;
﻿ndaela i .o.aho muhwelelwa a tshi dzulela u isa muvhigo wa mvelaphan.a kha khothe kana kha tshiimiswa tsha ndayotewa tsho teaho malugana na u shumiswa ha ndaela ya khothe;
﻿ndaela ine ya laela mabalane wa khothe ya ndinganyiso u rumela mafhungo kana mulandu kha Mulangi - Dzhenera.a wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha na maan.a a u thoma matshimbidzele a mulandu wa vhugevhenga u ya nga mulayo wa tshithu kana wo .oweleaho kana mulayo wo teaho;
﻿ndaela yo teaho ya mbadelo kana mitengo malugana na .ihoro .i.we na .i.we kha matshimbidzele;
﻿ndaela ya u tevhedzela mbetshelwa i.we na i.we ya Mulayo.
﻿Ndaela yo itiwaho nga khothe ya ndinganyiso u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i a kwama ndaela ya khothe yo buliwaho kha nyito ya tshitshavha, hune zwa vha zwo tea.
﻿Khothe i nga, nga tshifhinga kana nga murahu ha .ho.isiso, rumela kana u isa -
﻿mbilaelo dzayo kha matshimbidzele ma.we na ma.we phan.a hayo, nga maan.a hune u pfuka kana u sa tevhedzela ha khou bvela phan.a malugana na mbetshelwa dza uyu Mulayo kana kha khethululo i songo teaho ya sisi.eme, tshipitshi tsha vengo kana u tambudza kha tshiimiswa tshi.we na tshi.we tsho teaho tsha ndayotewa u itela u bvela phan.a ha .ho.isiso;
﻿Matshimbidzele ma.we na ma.we phan.a hayo kha tshiimiswa tshi.we na tshi.we tsho teaho tsha ndayotewa kana dzangano .o teaho .a vhupfumedzanyi na nyambedzano.
﻿Khothe i na maan.a o.he a u tikedza o teaho kana ane a tshimbilelana na kushumele kwa mishumo na u shumisa maan.a ayo, ho katelwa na maan.a a u .ea ndaela ya nyambedzano na ndaela ya nyiledzo.
﻿Vha.oli/ Vhaasesi
﻿Kha matshimbidzele ma.we na ma.we u ya nga ha kana nga fhasi ha hoyu Mulayo, khothe i nga, nga kha khumbelo ya .i.we .ihoro, kana u ya nga .one .ine arali muofisiri wa u tshimbidza a tshi vhona zwo tea kha vhulamukanyi, vhidza muthu muthihi kana vhavhili vho teaho nahone vhane vha vha hone nahone vhane vha vha na dzangalelo .a u dzula na u shuma sa vhaasesi uri vha thuse.
﻿Vhaasesi vho tholiwaho u ya nga khethekanyo .hukhu ya vha, u ya nga khethekanyo .hukhu ya , .o dzhiiwa sa mira.o ya khothe u itela ndivho dza hoyu Mulayo.
﻿Mafhungo ma.we na ma.we a mulayo o bvaho kha tsheo kha matshimbidzele eneo na mbudziso i.we na i.we i ambaho uri mafhungo ndi a mbuno kana a vhukuma kana mafhungo a mulayo a fanela u dzhielwa tsheo nga muofisiri wa u tshimbidza nga n.ila yo randelwaho.
﻿Kha mafhungo ma.we na ma.we a mbuno, mawanwa kana tsheo ya vhunzhi ha mira.o ya khothe ndi mawanwa kana tsheo ya khothe, nahone hune muasesi a vha a muthihi, hu .o dzhielwa n.ha mawanwa kana tsheo ya khothe.
﻿a Arali muasesi a lovha, kana u ya nga kuhumbulele kwa muofisiri wa u tshimbidza a vha a tshi khou kundelwa u shuma sa muasesi, kana a vha a siho hu si na zwiitisi, kana o .ewa ndaela ya u mu pandela kana o .ipandela, tshifhinga tshi.we na tshi.we phan.a ha musi matshimbidzele a tshi khunyeledzwa, muofisiri wa u tshimbidza a nga, a tshi itela vhulamukanyi na nga murahu ha u dzhielwa n.ha nyambedzano dzo vha ho hone vhukati ha mahoro kha matshimbidzele kana kha vhaimeleli vhavho vha mulayo-
﻿Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u .etshedza zwiitisi zwa ndaela i.we na i.we yo sumbedzwaho kha phara .hukhu ya (i) kana (ii).
﻿a Muofisiri wa u tshimbidza ane a thusiwa nga vhaasesi kha .ho.isiso hune .ihoro .a matshimbidzele .a ita uri a .etshedzwe ndaela u fanela u rekhoda zwiitisi zwa muhumbulo wawe-
﻿arali .ihoro .ene.o kha matshimbidzele .i songo thusiwa nga muimeleli wa mulayo; na ii arali muofisiri wa u tshimbidza e na muhumbulo wa uri muasesi onoyo o .etshedza mawanwa a si one.
﻿Mabalane wa khothe ya ndinganyiso nga u .avhanya nga hune zwa konadzea, u fanela u rumela zwiitisi zwenezwo na rekhodo kha khothe ya aphi.i yeneyo uri zwi sedzuluswe nga n.ila yo randelwaho.
﻿c Khothe ya aphi.i i na maan.a a u khwa.hisedza mawanwa o ambiwaho kana u ita ndaela yo fanelaho u ya nga mawanwa eneo, u ya nga kuhumbulele kwa khothe ya aphi.i zwi fanela u vha zwo itwa u ya nga nyimele.
﻿Muthu mu.we na mu.we o sinyusiwaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo a nga, kha tshifhinga tshenetsho na nga n.ila yo randelwaho, o ita aphi.i malugana na ndaela yeneyo kha Khothe Khulwane i re na maan.a kana Khothe Khulwane ya
﻿Aphi.i, sa zwine zwi nga vha zwi zwone.
﻿Kha aphi.i, Khothe Khulwane kana Khothe Khulwane ya Aphi.i, zwi tshi bva kha nyimele, a nga ita ndaela yeneyo kha mafhungo eneo arali a tshi vhona zwo tea.
﻿Hu sa dzhielwi n.ha khethekanyo .hukhu ya 1, muthu mu.we na mu.we o sinyuswaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso a nga, u ya nga milayo ya Khothe ya Ndayotewa, ita aphi.i thwii kha Khothe ya Ndayotewa.
﻿Musi hu na khu.ano ya tsheo dzo dzhiiwaho nga muofisiri wa u tshimbidza kha mafhungo u ya nga phara b ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', Minisi.a a nga isa mulandu wonoyo kha Khothe Khulwane ya Aphi.i kana kha Khothe ya Ndayotewa uri i sedzuluswe.
﻿a Arali muofisiri wa u tshimbidza mulandu kha khothe ya madzhisi.ira.a o dzhia tsheo kha zwithu zwi elanaho na khethululo yo sumbedzwaho kha phara (b) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', tsheo i fanela u, nga murahu ha musi matshimbidzele o khunyeledzwa nga n.ila yo teaho, iswa kha Khothe Khulwane i re na maan.a a u ita tsedzuluso.
﻿Khothe Khulwane yeneyo i fanela u, musi yo no lavhelesa mafhungo kana mulandu, dzhia tsheo u ya nga tshiitisi tsho sumbedzwaho kha khethekanyo .hukhu ya (a) nga murahu a nga ita i.we ndaela u ya nga hoyu Mulayo sa zwo fanelaho.
﻿U shumiswa ha khethekanyo .hukhu ya (a) ho imiswa u swikela aphi.i i re kha khethekanyo hei i tshi khunyeledzwa.
﻿NDIMA YA VHU 5 U .U.UWEDZA NDINGANYISO
﻿Vhathu vho.he vha na vhu.ifhinduleli ha u .u.uwedza ndinganyiso.
﻿Muvhuso, hune zwa vha zwo tea, nga thuso ya zwiimiswa zwa ndayotewa zwo teaho, u fanela u-
﻿dzhia maga a u bveledza na u shumisa mbekanyamushumo u itela u .u.uwedza ndinganyiso; na hune zwa vha zwo tea-
﻿u bveledza pulani dza nyito u itela u fhelisa tshi.alula kana khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza;
﻿ii u ita kana u phasisa mulayo une wa .o.ou u .u.uwedza kana u isa phan.a ndinganyiso na u thoma mutheo wa mulayo une wa tshimbilelana na ndivho dza Mulayo;
﻿iii u bveledza khoudu dza tshumiso sa zwe dza sumbedziswa zwone kha uyu Mulayo u itela u .u.uwedza ndinganyiso, u bveledza maga, hu tshi katelwa na khoudu dza malugana na vhudzulo ho teaho;
﻿u .etshedza thuso, ngeletshedzo na vhugudisi kha zwithu zwine zwa tshimbilelana na ndinganyiso;
﻿u bveledza n.ila dza nga ngomu dzo teaho dza u shumana na dzimbilaelo dza tshi.alula kana khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza;
﻿vi u ita mafulo a mafhungo malugana na u ita uri uyu Mulayo u .ivhee.
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe na zwi.we zwiimiswa zwa ndayotewa zwi nga, hu tshi khou .adziswa kha mbofho ifhio kana ifhio, u ya nga Ndayotewa kana mulayo mu.we na mu.we, ita khumbelo ya tshipi.a tshi.we na tshi.we tshine tsha katelwa kha .halutshedzo ya Muvhuso kana muthu mu.we na mu.we u .etshedza mafhungo nga ha maga ma.we na ma.we a malugana na tswikelelo ya ndinganyiso, hune zwa vha zwo tea, kha nyito dza mulayo na dza vhalangi vhahulwane na u tevhedzela mulayo, hu tshi katelwa khoudu dza nyito na dzimbekanyamushumo.
﻿Nga nn.a ha maan.a na mishumo ya zwiimiswa zwa ndayotewa, izwi zwiimiswa zwi dovha hafhu zwa vha na vhukoni ha u-
﻿thusa vhavhilaeli kha u vhiga thoma matshimbidzele kha khothe ya ndinganyiso, nga maan.a vhavhilaeli vhane vha si dzhielwe n.ha kana vhane vha si vhe na zwavho;
﻿ita .ho.isiso kha milandu na dzithemendelo hu ndaela ya khothe malugana na u bvela phan.a na u pfuka uyu Mulayo kana milandu ya tshi.alula kana khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo kana u tambudzwa zwo rumelwaho khazwo nga khothe ya ndinganyiso;
﻿ita khumbelo kha Muhasho, nga n.ila yo randelwaho, ya mivhigo ya tshifhinga tsho.he ya malugana na tshivhalo tsha milandu na lushaka lwayo na mvelelo dzayo.
﻿Minisi.a dzo.he dzi tea u shumisa maga ane a wanala kha tshomedzo dzi re hone ane ndivho yao ha vha u swikelela ndinganyiso kha masia avho a vhu.ifhinduleli nga-
﻿u fhelisa tshi.alula kana khethululo i.we na i.we i songo teaho kana ine ya khou bvela phan.a ya u sa lingana kha mulayo mu.we na mu.we, pho.isi kana nyito dzine Minisi.a dza vha na vhu.ifhinduleli khadzo; na u dzudzanya na u thoma u shumisa pulani dza ndinganyiso nga n.ila yo randelwaho, lune zwi re ngomu hadzo zwa tea u katela tshifhinga tsho vhewaho tsha u thoma u shumisa pulani dzenedzo, dzo itwaho nga tshumisano na Minisi.a wa zwa Gwama.
﻿a Pulani dza ndinganyiso , kha mi.waha mivhili ya u thoma u shuma ha uyu Mulayo, dzi tea u rumelwa kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe uri hu shumaniwe nadzo nga n.ila yo randelwaho.
﻿b Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i tea u kwamana na Khomishini ya
﻿Ndinganyiso ya Mbeu musi vha tshi bveledza pulani dzo bulwaho kha phara ya (a). [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 25: .i kha .i .o .ivhadzwa lwa tshiofisi.]
﻿Vhu.ifhinduleli ha vhathu vhane vha khou shuma kha tshitshavha malugana na u isa phan.a kana u .u.uwedza ndinganyiso Ndi vhu.ifhinduleli ha muthu mu.we na mu.we zwo livhana kana zwi songo livhana u tendelana na Muvhuso kana u shumisa maan.a a tshitshavha u isa phan.a kana u .u.uwedza ndinganyiso nga u-
﻿shumisa pulani dzo teaho dza ndinganyiso, dzikhoudu, n.ila dza u langula na ma.we maga o teaho a u kona u .u.uwedza zwavhu.i ndinganyiso hune vha shuma hone;
﻿khwa.hisedza na u lavhelesa u kombetshedzwa ha pulani dza ndinganyiso, dzikhoudu na n.ila dza u langula dzo bveledzwaho ngavho; na u itela vhalavhelesi vho teaho kana zwiimiswa mivhigo yo teaho sa zwine zwi nga vha zwo sumbedziswa zwone kha ndaulo, hune zwa vha zwo tea. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo: .i kha .i .o .ivhadzwa lwa tshiofisi.]
﻿Vhu.inekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vho.he u itela u .u.uwedza ndinganyiso
﻿U ya nga khethekanyo 26, vhathu vho.he, madzangano a si a muvhuso, madzangano a tshitshavha na zwiimiswa zwa sialala vha tea u isa phan.a kana u .u.uwedza ndinganyiso kha vhushaka havho na ma.we madzangano na kha mishumo yavho ya tshitshavha.
﻿Minisi.a u tea u bveledza dzindaulo malugana na uyu Mulayo nahone dzi.we Dziminisi.a vha nga bveledza dzi.we ndaulo malugana na Milayo ine ya .o.a dzikhamphani, khamphani dza vhathu vha sa fhiri fumi, vhushumisani, dzikilabu, madzangano a zwipotso, zwiimiswa zwa mabindu na madzangano, hune zwa vha zwo tea, zwi tshi tshimbilelana na saizi kana vhuhulwane, zwiko na .hu.huwedzo, u dzudzanya pulani kana u tevhedzela khoudu dzo randelwaho kushumele kana u vhiga kha tshiimiswa kana dzangano nga ha maga a u .u.uwedza ndinganyiso.
﻿Maga a tshipentshela a u .u.uwedza ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali
﻿Arali ha vha hu na vhu.anzi ha uri kha vhutshutshisi ha mulandu mu.we na mu.we wa tshi.alula kana khethululo i songo teaho zwi tshi itiswa nga lushaka, mbeu kana vhuholefhali zwo vha na hu.huwedzo kha mulandu, izwi zwi tea u dzhiiwa sa nyimele ya u .u.uwedza kana u nanisa tshigwevho.
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, kha muvhigo wayo wo bulwaho kha khethekanyo 15 ya Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 (Mulayo wa vhu 54 wa 1994), i tea u katela asesimennde malugana na nga n.ila ine tshi.alula kana khethululo i songo teaho ya vha ngayo u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali kha Riphabu.iki, mvelelo dza zwenezwo na dzithemendelo malugana na uri hu nga shumiswa n.ila-.e dza khwine malugana na u thasulula dzithaidzo.
﻿a Muvhuso, zwiimiswa zwine zwa ita mishumo ya nnyi na nnyi na vhathu vho.he vhane vha vha na vhu.ifhinduleli na mushumo, nga maan.a wa u-
﻿fhelisa tshi.alula tsha u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali;
﻿Kha u ita mishumo na vhu.ifhinduleli zwo bulwaho kha phara (a), Muvhuso, zwiimiswa zwine zwa ita mishumo ya nnyi na nnyi na, hune zwa vha zwo tea, zwiimiswa zwa zwa mulayo na zwi si zwa mulayo zwi tea u oditha milayo, dzipho.isi na kuitele kwa zwithu hu tshi itelwa u fhelisa zwithu zwo.he zwa khethululo ya zwenezwo;
﻿ii u phasisa milayo yo teaho, u bveledza pho.isi dzavhu.i na u thoma khoudu dza kuitele kwa zwithu u itela u fhelisa khethululo u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali;
﻿iii u shumisa pulani dza nyito dzi konadzeaho dza u .u.uwedza kana u isa phan.a na u swikelela ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali, na iv u thoma nga u fhelisa khethululo i songo teaho na u .u.uwedza kana u isa phan.a ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali.
﻿Mutevhe wa tsumbo dza nyito dzi songo teaho kha dzi.we sekithara
﻿Nga nn.a ha u dzhiela fhasi mbetshelwa dza uyu Mulayo, ndivho ya Shedulu ya uyu Mulayo ndi u sumbedza na u khwa.hisedza dzi.we nyito dzine dza vha kana dzine dzi nga vha dzi songo tea, dzo .an.avhuwaho dzine dza tea u thasululwa kana u shumaniwa nadzo.
﻿Minisi.a, nga themendelo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso, u tea u bvela phan.a na u asesa u tea ha nyito dzine dza wanala kha Shedulu hu tshi itelwa u .an.avhudza, u shandukisa, u fhambanya kana u shandukisa mutevhe wa nyito kha Shedulu. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo .hukhu. : 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿Inwe ndivho ya Shedulu ndi u .ekedza mutevhe wa tsumbo dza nyito dzine dza vha kana dzine dzi nga vha khethululo i songo teaho u itela u-
﻿thasulula na u fhelisa idzi nyito; na thusa vhathu kha u pfesesa tshenzhemo dzavho na nyito. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo .hukhu : 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿Mutevhe wa tsumbo dza nyito kha Shedulu u a vhilaedzisanyana fhedzi u tea u .anganedzwa na u bvela phan.a na u sedzuluswa nga Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo .hukhu : 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿NDIMA YA VHU 6 MBETSHELWA NGA U ANGAREDZA NA U THOMA U SHUMA HA MULAYO
﻿Dzindaulo
﻿Minisi.a a nga, hune zwa .o.ea u ya nga nyimele, u tea, u ita uri dzindaulo dzi tshimbilelane na -
﻿a matshimbidzele kana maitele ane a tea u tevhedzelwa kha kana malugana na .ho.isiso u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo, hu tshi katelwa na nga n.ila ine zwithu kana nyito dza tea u tshimbidzwa ngayo, u rumelwa ha mafhungo o sumbedzwaho kha khethekanyo 20 na u thetsheleswa ha mafhungo a shishi;
﻿etshedzo ya thuso ya zwa mulayo hu tshi khou shumiswa Tshelede ya Muvhuso kha milandu yo teaho hu tshi khou shumisanwa na Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo;
﻿u bvelela ha vhathu phan.a ha khothe ho imelwa zwigwada, zwine zwi nga katela vhathu vho teaho nga nn.a ha vhoramilayo kana maaxenn.e;
﻿u tholiwa, maan.a, mishumo ya mabalane wa khothe ya ndinganyiso;
﻿u ya khothe ha dzi.hanzi kha milandu yo bvaho kha u shumiswa ha uyu Mulayo na mbadelo ya mbadelo dza .hanzi;
﻿u khwa.hisedzwa ha ndaela dza khothe dzi bvaho kha madzulo a khothe dza madzhisi.ara.a sa khothe dza ndinganyiso sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 19 (a);
﻿maitele kana n.ila ine ya .o tevhelwa, na maga ane a .o shumiswa malugana na, u tholiwa na u .waliswa ha vhathu u bva kha tshitshavha vho teaho nahone vhane vha .o kona u shuma sa vhaasesi kha khothe i.we na i.we ya ndinganyiso;
﻿n.ila ine ya .o shumiswa malugana na u .etshedzwa ha vhaasesi malugana na matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo;
﻿zwithu zwine zwa tea u dzhielwa n.ha nga khothe ya ndinganyiso musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u vhidza vhaasesi kha u tshimbidzwa kana ndangulo ya vhulamukanyi;
﻿mushumo wa vhaofisiri vha u tshimbidza na maitele ane a tea u tevhelwa hune ha wanala uri khothe ya ndinganyiso i khou thuswa nga vhaasesi;
﻿u bviswa ha vhaasesi na maitele ane a tea u tevhelwa kha u bviswa honono;
﻿khoudu ya vhu.ifari ya vhaasesi vhenevho, na n.ila dza u kombetshedza khoudu ya vhu.ifari, hu tshi katelwa na vhu.ifhinduleli ha muasesi arali i.we ya mbetshelwa dza khoudu ya vhu.ifari yo pfukhwa ngae;
﻿u thoma n.ila ya u shumana na tshililo tshi.we na tshi.we kana mbilaelo i.we na i.we nga kana malugana na muasesi;
﻿vhugudisi ha vhaasesi;
﻿zwi.we na zwi.we zwo randelwaho u langa tshumelo ya vhaasesi kha khothe dza ndinganyiso;
﻿n.ila kana maitele ane a tea u tevhelwa kha kana malugana na dziaphi.i kana dzitsedzuluso sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 23;
﻿mivhigo yo bulwaho kha khethekanyo 25 (c) na 26 (c) na pulani dza ndinganyiso dzo bulwaho kha khethekanyo 25 (b) na (a) na khethekanyo 27 ;
﻿u fhindulelwa ha uyu Mulayo kha nyambo dza tshiofisi na u .etshedzwa kana u avhiwa hadzo sa zwe zwa buliswa zwone kha khethekanyo 31 (b);
﻿Maan.a na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso sa zwe zwa buliswa zwone kha khethekanyo 33;
﻿zwi.we na zwi.we zwine zwa .o.ea kana zwo tendelwaho u randelwa nga ndaulo nga fhasi ha uyu Mulayo;
﻿Zwi.we na zwi.we zwo teaho u randelwa u itela u swikelela ndivho dza uyu Mulayo.
﻿Ndaulo dzi.we na dzi.we dzo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo ine ya .o ita uri hu shumiswe masheleni a Muvhuso i tea u itwa na Minisi.a wa zwa Gwama.
﻿Ndaulo yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i nga bula uri muthu mu.we na mu.we ane a pfuka iyi mbetshelwa kana a kundelwa u i tevhedzela u na mulandu wa vhutshinyi nahone musi o fariwa u .o fainiwa kana a valelwa dzhele lwa mi.wedzi i sa fhiriho 12.
﻿a Ndaulo i.we na i.we yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i tea u ambedzanwa nga hayo Phalamenndeni ma.uvha a 30 phan.a ha musi i tshi an.adzwa kha Gazette, arali Phalamennde i songo vala kana i tshi khou shuma.
﻿b Arali Phalamennde i songo vala kana i tshi khou shuma sa zwe zwa buliswa zwone kha phara ya a, ndaulo dzi tea u rumelwa kha Tshiambi tsha Phalamennde, ma.uvha a 30 phan.a ha musi dzi tshi an.adzwa kha Gazette.
﻿Ndaulo dzo itwaho u ya nga iyi khethekanyo, nga maan.esa khethekanyo .hukhu ya 1 a malugana na n.ila kana maitele a .ho.isiso, i tea, nga hune zwa konadzea, u khwa.hisedza uri u shumisa Mulayo zwi a leluwa, zwo tea nahone zwi a swikelelea.
﻿U thoma u shumisa Mulayo
﻿Hu sa dzhielwi n.ha khethekanyo 16 1 a hu na matshimbidzele ane a .o thomiwa kha khothe ifhio kana ifhio nga nn.a ha musi hu na muofisiri wa u tshimbidza na mabalane muthihi kana u fhira.
﻿Malugana na uri uyu Mulayo u shumiswe nga vhu.alo na u ita uri Mulayo u swikelelee nga hune zwa konadzea-
﻿i nangiwa sa vhaofisiri vha u tshimbidza; na ii tholiwa kana u nangiwa sa vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso nthihi kana nnzhi;
﻿b Minisi.a u tea u ita uri Mulayo u vhe nga nyambo dzo.he dza tshiofisi nga n.ila yo randelwaho kana yo tewaho kha mi.waha mivhili nga murahu ha musi Mulayo wo thoma u shuma.
﻿Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho u tea u dzhia maga o teaho kha tshomedzo dza Muhasho dzine dza vha hone u khwa.hisedza uri hu vha na mabalane kha khothe i.we na i.we ya Riphabu.iki.
﻿Mulamukanyi Muhulwane, a tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo dza zwa Vhuha.uli na Khomishini ya Vhomadzhisi.ara.a, u tea u bveledza zwine zwa .o wanala kha khoso dza vhugudisi u itela u fha.a kana u bveledza vhaofisiri vha u tshimbidza vha re na tshenzhemo, vhu.inekedzeli nahone vho gudiswaho, u itela u tshimbidza khothe matshimbidzele sa zwe zwa buliswa zwone kha uyu Mulayo, nga u .etshedza -
﻿vhugudisi ha zwa matshilisano kha vhaofisrii vha u tshimbidza; na milayo, maimo na maitele kana kutshimbidzele zwi fanaho kha vhaofisiri vha u tshimbidza zwine vha tea u zwi tevhedzela musi vha tshi ita mishumo yavho na musi vha tshi shumisa maan.a avho.
﻿Mulamukanyi Muhulwane, a tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo dza zwa Vhutshutshisi, Vhomadzhisi.ara.a na Minisi.a, vha tea u shumisa khoso dza vhugudisi dzo bulwaho kha khethekanyo .hukhu ya .
﻿Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho u tea u bveledza na u thoma u shumisa khoso dza vhugudisi dza vhomabalane vha khothe dza ndinganyiso u itela u bveledza vhomabalane vho inekedzelaho nahone vhane vha vha na tshenzhemo, u itela u shuma mishumo yavho nga n.ila ye zwa buliswa zwone kha uyu Mulayo, nga u .etshedza-
﻿vhugudisi ha zwa matshilisano ha vhomabalane;na milayo, maimo na n.ila kana kuitele zwi fanaho zwine vha tea u zwi tevhedzela musi vha tshi ita mishumo yavho.
﻿Minisi.a vha tea u isa muvhigo Phalamenndeni, sa zwo randelwaho, malugana na zwi re ngomu ha khoso dza vhugudisi dzo bulwaho kha khethekanyo .hukhu ya na . [Khethekanyo. 31 yo imelwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
﻿NDIMA YA VHU 7 TSEDZULUSO YA MULAYO, .HOHO PFUFHI NA U THOMA U SHUMA
﻿U thomiwa ha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso
﻿muofisiri muhulwane wa zwa mulayo a re na ndalukanyo dzo teaho ;
﻿Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu wa Afrika Tshipembe;
﻿Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu;
﻿Muimeli wa tshitshavha;
﻿mu.ivhi kana makone kha sia .a zwa pfanelo dza vhuthu, nga maan.a pfanelo ya ndinganyiso;
﻿mura.o wa Buthano .a Lushaka;
﻿mura.o wa Khoro ya Lushaka ya Mavun.u.
﻿uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 32: 1 Khubvumedzi 2000.
﻿Maan.a, mishumo na tshifhinga tsha u shuma kha ofisi ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso
﻿Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso-
﻿i tea u eletshedza Minisi.a nga ha kushumele kwa uyu Mulayo;
﻿i tea u eletshedza Minisi.a nga ha milayo ine ya kwama ndinganyiso;
﻿i tea u rumela mivhigo tshifhinga tsho.he kha Minisi.a ya nga ha kushumele kwa Mulayo, i tshi khou amba nga ha uri naa ndivho dza Mulayo na Ndayotewa dzo swikelelwa naa na u ita themendelo dza tshandukiso dzi.we na dzi.we dzo teaho kha Mulayo u itela u khwinisa kushumele;
﻿u vha na ma.we maan.a na mishumo sa zwo randelwaho.
﻿Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga ita mushumo na maitele kha mi.angano yayo arali i tshi vhona zwo tea.
﻿Mira.o ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso yo bulwaho kha khethekanyo 32 a, d na yo nangiwa lwa tshifhinga tsha mi.waha mi.anu nahone vha nga kha .i dovha vha nangiwa musi theme kana tshifhinga tsha u shuma tsha ofisi tshi tshi fhela.
﻿Mi.we milayo ya u thola mira.o ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga n.ila ye ya randelwa ngayo.
﻿Vhaofisiri vho tholwaho nga Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho vha tea u ita mishumo yo.he ya u tshimbidza na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso.
﻿Mira.o ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso yo tea u wana dzia.awentsi na dzi.we mbuelo sa zwine dza .o vha dzo vheiswa zwone nga Minisi.a a tshi khou shumisana na Minisi.a wa zwa
﻿Gwama. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo 33: 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿Mulayo wa ndaela nga ha HIV/AIDS, vhura.o ha lushaka, tshiimo tsha zwa ikonomi na zwa matshilisano na vhu.ifhinduleli ha mu.a na tshiimo
﻿Musi ri tshi sedza vhu.anzi vhuhulwane, mvelelo kha tshitshavha na vhushaka kha zwiimo zwi si zwavhu.i na khethululo u ya nga tshiimo tsha HIV/AIDS, tshiimo tsha ikonomi na matshilisano, lushaka, vhu.ifhinduleli ha mu.a na tshiimo tsha mu.a-
﻿hu fanela u vha na u dzhielwa n.ha ha tshipentshela malugana na u dzheniswa ha izwi zwiitisi kha phara ya (a) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' nga Minisi.a;
﻿Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso, kha .waha muthihi, i tea u .o.isisa na u ita themendelo dzo teaho kha Minisi.a. [.uvha .a u thoma u shuma ha khethekanyo .hukhu : 1 Khubvumedzi 2000.]
﻿Kha iyi khethekanyo a hu na zwine zwa-
﻿kwama maan.a zwao a khothe malugana na u ta dziphambano dzine dzi nga thasululwa nga u shumisa mulayo kha izwi zwiitisi;
﻿thivhela muvhilaeli u thoma matshimbidzele malugana na izwi zwiitisi kha khothe ya mulayo;
﻿u thivhela khothe u dzhia tsheo ya uri tshi.we na tshi.we tsha izwi zwiitisi ndi zwiitisi u ya nga phara ya (b) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' kana zwo katelwa kha tshithihi kana zwinzhi zwo .etshedzwaho kha phara ya (a) ya .halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho'.
﻿hoho pfufhi na u thoma u shuma
﻿Uyu Mulayo u vhidzwa Mulayo wa u .u.uwedza Ndinganyiso na u Thivhela Khethululo i songo teaho, wa 2000, nahone u .o thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde nga n.ivhadzo kha Gazette.
﻿Datumu dzo fhambanaho dzi nga vhewa malugana na mbetshelwa dzo fhambanaho dza uyu Mulayo.
﻿Shedulu
﻿MUTEVHE WA TSUMBO DZA NYITO DZI SONGO TEAHO KHA DZI.WE SEKITHARA
﻿Khethekanyo 29
﻿Mushumo na u thola
﻿U vhea zwikhukhulisi kana zwikundisi zwi si zwa tsiko kha u swikelela nga u lingana mishumo nga u shumisa i.we n.ila ya u thola na maitele kana n.ila dza u nanguludza.
﻿U shumisa tshomedzo dza zwa vhashumi, mveledziso, u .u.uwedza na u ita uri vhashumi vha songo .uwa zwine zwa .alula vhathu kha zwigwada nga kha zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿U kundelwa u .honifha kana u tevhedzela mulayo wa muholo wa u lingana wa mushumo u linganaho kana u fanaho.
﻿U .u.uwedza u fhambana ha miholo zwi tshi khou itiswa nga khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsho fhiraho.
﻿Pfunzo
﻿U khethulula kana u sa katela vhagudi kha zwiimiswa zwa pfunzo, hu tshi katelwa vhagudi vha .ho.ea dza tshipentshela.
﻿U sa .ea vhagudi u bva kha zwigwada zwo tiwaho zwikolashiphi, dzibasari, kana thuso ya tshivhumbeo tshi.we na tshi.we zwi tshi khou itiswa nga zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿U kundelwa u angaredza tshakha dzo fhambanaho kha pfunzo.
﻿Tshumelo dza zwa mutakalo na dzimbuelo
﻿U rumela vhathu kha zwiperimennde zwa dzilafho nga nn.a ha thendelo yavho vhone vhane..
﻿U hanela zwi songo tea muthu mu.we na mu.we u wana tshumelo ya zwa mutakalo kana u kundelwa u ita uri muthu mu.we na mu.we a kone u wana tshumelo ya zwa mutakalo.
﻿U hana u .etshedza dzilafho .a shishi kha vhathu vha tshi.we tshigwada zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo iledzwaho.
﻿Dzinn.u, vhudzulo, mavu na ndaka
﻿U pfuluswa kana u bviswa ha vhathu hu songo teaho zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿Khethululo' u ya nga lushaka na tshiimo tsha zwa matshilisano.
﻿Khethululo kana tshi.alula tshi songo teaho kha u .etshedzwa ha bondo dza dzinn.u, dzikhadzimiso kana thuso ya masheleni u ya nga lushaka, mbeu kana zwi.we zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿U kundelwa u katela zwo tea .ho.ea dza tshipentshela dza vhaaluwa.
﻿Tshumelo dza ndindakhombo
﻿U hana zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho u .etshedza kana u ita uri muthu mu.we na mu.we a kone u vha na pho.isi ya ndindakhombo.
﻿Khethululo zwi songo tea kha u .etshedza dzimbuelo, dzitshomedzo dzine dza tshimbilelana na ndindakhombo.
﻿U vhea muthu kana vhathu kha tshiimo tshi si tshavhu.i, hu tshi katelwa u hana u etshedza vhathu tshumelo zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiimo tshavho tsha HIV/AIDS.
﻿Dziphesheni/mindende a U hanela zwi songo tea muthu mu.we na mu.we kha vhura.o ha tshikwama tsha u notha kana kha u wana mbuelo u bva kha tshikwama zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿b U khethulula kana u .alula zwi songo tea mira.o kana vha.aifa vha tshikwama tsha u notha.
﻿Vhushumisani
﻿U nanga kana u ta nga n.ila ya khethululo i songo teaho muthu ane a tea u vha mushumisani kha vhushumisani ho sumbedzwaho.
﻿U vhea milayo i songo teaho nahone ine ya khethulula ine ya shumiswa musi hu tshi nangiwa muthu uri a vhe mura.o kana musi o tenda uri u .o vha mura.o.
﻿dziphurofesheni na madzangano
﻿U vhea milayo ine ya .o iledza kana u hanela vhathu vha zwigwada zwe zwa vha zwo thudzelwa kule kale u dzhena kha phurofesheni.
﻿U iledza kana u hanela mira.o zwi songo tea u swikelela kana u wana dzimbuelo na dzitshomedzo u ya nga tshiitisi tsho iledzwaho.
﻿Netshedzo ya thundu, dzitshumelo na dzitshomedzo a U hana kana u kundelwa u .etshedza thundu kana dzitshumelo kana dzitshomedzo dzine dza vha hone kha muthu mu.we na mu.we kana tshigwada tshi.we na tshi.we zwi songo tea u ya nga zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿U vhea milayo kana nyito dzine dza .u.uwedza mvelelo dza khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsho fhiraho kana u sa katelwa malugana na u swikelela tshomedzo dza zwa masheleni.
﻿Dzikilabu, mitambo na madzangano
﻿U hana u .anganedza khumbelo ya muthu ya vhura.o ha dzangano kana kilabu zwi songo tea u ya nga zwiitisi zwi.we na zwi.we zwo iledzwaho.
﻿U hanela mura.o u wana kana u mu kalela u wana mbuelo dzine dza .etshedzwa nga dzangano kana kilabu.
