10. Muṅwali wa iyi nganea u khou tama vhavhali vhayo vha tshi guda zwifhio?
13. Zwiwo zwi re kha puloto zwo ṱalutshedzwa nga nḓila ine ya lungekana kana zwiḽa zwine vhe ndi fuḽeshibeke?
nga Lufuno Rudo Ndlovu
10. Inwi ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali muyani? Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
5.	Kha hei nganeapfufhi hune ra nga ri ndi mazhakheni ndi fhaḽa hune ra wana Thomi a tshi hanganea a sa tsha ḓivha uri ḓongololo a ḽi ite mini sa izwi ḽi na tshikhuna.
Nga ha nganeapfufhi
-U sa fulufhedzea zwi mu ḓisela mutshinyalo a sala e lundani.
• Thero ya nganeapfufhi
“Ḓanu vhala afha. Zwo ṅwalwaho kha uvhu vhurifhi a zwi vhonali nandi?” We a ralo ndi Ludzhasi. Muṱhannga uḽa a tshi fhindula a ri zwi khou vhonala. Nangoho munna tshi a thanya. A re Rambo a sasaladzwa o salaladzwa nga hoyu Ludzhasi.
Nangoho o mbo ḓi livha kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno ḓoroboni ya Makhado. Mme a Elekanyani, mukegulu Vho Maṱamela vha gaganya uri ndi khwine hu vhidzwe khotsimunene wa Elekanyani Vho Kudzwe uri vha range u ḓa. Vha ruma mufumakadzi wawe Maureen u vha vhidza. Khotsimunene wa Elekanyani ndi vhone vhe vha muunḓa musi khotsi awe vho ri sia. Vho vha vha mutshutshisi murahu ha musi vha tshi ita zwa mabindu. Vho vha vhe na nḓivho ya zwa mulayo sa izwi vho zwi gudela.
2.	Muṅwali wa hei nganeapfufhi tshiteṅwa tsha fhethuvhupo na tshifhingao tshi kona vhukuma. Zwo bveledzwa nga nḓila i fushaho. U tshi sedza Harabali na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa u wana zwi tshi tenda zwa dovha zwa tshimbilelana na tshifhinga.
Vho Reginah vha mangala Vho Mmbulaheni vha tshi swika vho tou tsha na tshifhaṱuwoni.
5.	Hayani o vha o ya u ṱola kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo zwa hawe hune a ḓo kona u wana thuso kha vhathu vhane a vha ḓivha nahone vhane vha mu ḓivha. Hezwi o vha a khou itela uri a kone u pfa arali na vhone vha tshi ḓo mu vhudza zwi fanaho na zwe a wana ngei tshiṱitshini tsha Tshwane.
“Vhutundu uvhu mathina ndi havho” “Yawee, thundu dzi na nṋe ni songo vhuya na dzi ratha nṱha nandi, ndi kho tou humbela.” “Nda funa ndi a dzi tshina nṱha zwino,”ndi ene Lingani a tshi vho tshinisa maṱo o sedza havha mufumakadzi khofheni.
Lu tshi vho tou ambela fhasi lwo ṱungufhala lwo vha sedza maṱoni,”Mme anga vha thovhoni dzi fhisaho. Mme anga sa muthu o ḓikegulelaho khathihi na vhuhoṱa, vho nkhumbela uri ndi ḓe ndi vha ṱolele hafha tshiṱasini. Sa muthu a no ṱalusa mindaandaane na nzunzu dzenedzi, vho mpha nazwo uri ndi swike ndi vha edzise u sokou zwi ngwangwanda.
“Come here good, ḓongi“, u ralo nga ulwo lukhuwa lwo gudwaho khiresheni. Ḓongi ndi ipfi ḽawe ḽe a tou ḓisikela a ḓivhumbela ḽa tshikhuwa. Hu kanya uri mudedekadzi wa ngei khiresheni a vha athu vha vhudza nga uri ḓongololo ḽi pfi mini nga tshikhuwa. U elekanya u ḓo vha vhudzisa matshelo.
•	Na dziṅwe dzi ngaho. “Hu Duga Mulilo”, “Dza Kale a Dzi Phuphi”, “Dzadza ḽa U Moṋa Biko”, Nganeapfufhi dzashu, “Ho Duba Buse, na dziṅwe nnzhi
Nga murahu ha musi vho dovha u sedza hafhu, vha kundelwa u wana muzwala wavho. Vha mbo ḓi tou humbula u bva nga hoyu muṋango wa murahu uri vha ye vha sedze moḓoro. Vha tshi ya he moḓoro wa vha u hone vha wana wo ṱuwa. Ndi musi zwino i tshi vho shumela iri ya vhuraru. Ndi afho-ha Vho Magoro vha tshi mbo ḓi dovha vha dzhena nga muṋango we vha dzhena vha sia thundu nga khawo.
A tshi swika rumuni a pfa Rambo a tshi mu shela nga maṅwe. Ene a tshi swika o vha o pika uri u ḓo thoma nga u sokou ḽa zwiḽiwa. “Zwiḽiwa ndo vha ndo zwi vhea hafha nṱha ha ṱafula, nga fhasi hu na maḓi ndishini a re na tshisibe. Nṋe ndo khakha nda kuḓa u kuḓafula, zwiḽiwa zwa vho wela mashikani.”ndi Rambo onoyo.
1. 	Ṱhoho ya nganeapfufhi iyi i a tshimbilelana na mafhungo ane a vha nga ngomu ha iyi nganeapfufhi naa?
•	Tshililo Tsha Shango –ya zwirendo yo ganḓiswaho nga vha Karuwa Publishers.
“Hoyu Alice u khou sokou amba zwithu zwawe zwi sa pfaḽi.” Ludzhasi u khou ralo a tshi khou dzhia lufo lwawe a mbo ḓi thomisa u nyongelela pani yawe. Rambo a tshi pfa Ludzhasi a tshi vho sokou gungula a vho vhudzisa uri mulandu ndi mini. “Mpfeleni- vho uri ndi zwa mini. Vhalani ni ḓo pfa.’
Ndo ri u tou vuledza nḓowenḓowe dzanga dza vhupholisa nda tou pfa u nga na zwino ndi muḽoro. Ndo vha ndi tshi vho thoma u vhala zwikukwana kha makumba a sa athu thothonywaho. Ndo mbo ḓi ṋewa poso tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Musina. Hone fhethu he nda vha ndi tshi hu funa nga maanḓa u shuma hone kha vunḓu ḽa Ḽimpopo.
2.10 U sia muyani (suspense) na zwimangadzo (suprises)
“Vho ḓisa mabai a mmawe e vha laedza malume uri vha vha rengele hangei tshikhuwani. Mabai a hone o naka zwone lini inwi. Zwino a kanya a ḓa o tswukesa. Vha ri muṅwe muṱhannga o vha kolela nga maanḓa tshidimela a fhedza nga u tshina nṱha hao. Zwino inwi no ḽiwa ngani-vho afho khofheni?”Ndi kwonoku kukaladzi kwawe ku no ralo vha tshi vho sendela hafha guḓani hei khulwane. Lingani u tou nga ho ngo tsha pfa oṱhe haya e khaladzi a vha a tshi khou amba nae one, ngauri huufha o lila na u vhona avha vhaeni vhuvhili havho a mbo ḓi rembuluwa nga u ṱavhanya a hwenya a tshi bva nga mukoto. Uyu khaladzi na avha vhaṅwe vhana vha hawe khuvha vho no sokou sala vho farelela milomo.
6.	Zwe vha ita a vho ngo tou tshutshudziwa vho tou zwi ita vho ḓiimisela. Nahone zwi tou vha malofhani, ri ralo ngauri na ngei fanitsharani vho vha vha khou ḓigalatsha khamphani ndi ngazwo zwe vha rula mushumo nga u vhona uri vha tou nga vho vhonala.
“Zwi a mangadza. Ndi amba uri huufha na vhone vho bebwa vhe musidzana, vha fhedza vha ḓifunela munna we a ḓi tou vha ambisa vha tenda. Zwino vha khou thivhela uyu wavho uri a si ralo-vho sa vhone? Kani-ha vha khou ṱoḓa u tou mu malisa vhone vhane?”
6.	Ndi fhaḽa vhatukana vha tshi rwiwa nga mapholisa na u khakha vha songo khakaha.
Mme awe vha mu lavhalesa vha ṅweṅwela. A vha lavhelesa vho. A vhona vha tshi vusa ṱhoho nṱha vha dovha vha i tsitsa fhasi. Zwa amba uri vha khou tenda.
6.	Vho-Thomas Masindi ndi munna ane a shuma makhuwani ane a tou ita a tshi vhuya muḓini wawe. Hone vhuvha havho vhu ri sumbedza vhe muthu ane a si kone u thetshelesa muṅwe muthu. Nahone arali vha dzhia tsheo a vha shanduki. Zwi dinaho ndi zwauri vha a sala vha tshi ḓisola nga murahu ha musi vho no khakha musi vha tshi vho wana ngoho.
Maidioma ndi maambiwa o ḓoweleaho.
• Vhaanewa
“Izwo hu ḓo vha u lenga vhommane. Vha ḓo ri vha tshi sala vha tshi vhuya vha wana yo dzhena hatsini vhudala. Kha vha litshe ndi ḓo shumisa belevhele hei i re khunduni. “ U ralo Vho Mmbulaheni vha mbo ḓi i bvisa khunduni vha sendela tsini na fhaḽa he mbevha ya ḓibandutshedza hone. Vha tshi ndi yo ri dzhia u zwi pfe belevhele ya ita phambana nadzo tshilalo tsha muvhuḓa, mbevha ya vha i rwa i tshi sendedza. Ya mbo ḓi dadamala na balaga ya ṱhanga ya swika ya ri henefhaḽa vhukati imi. Vho Mmbulaheni vha tshi sedza vha vhona zwauri he vha ima hone naho vha tou vuthela hani belevhele i nga si swike. Vha mbo ḓi delwa nga muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi tou ima zwavho nṱha ha mmbete hune vha ḓo tou i rwa zwavhuḓi.
Shumba na Tendai a vho ngo fanywa vha ṱuwa na luthihi. Vho vha lindela u swikela vha tshi vhuya. Maṱo a tshi ri vhona fhaḽa, vha ḓiita vha songo vhonaho tshithu. Na u huwelelwa havho vha zanyuka vha tshi livha nḓuni vha tshi ḓiita vha sa pfi ho tshithu.
A zwo ngo vhuya zwa vha dzhiela na tshifhinga tshingafhani vha songo mu wana.”Elekanyani, dzina ḽanu ḽi hone hafha, fhedzi hu khou vhonala ho ṅwalwa Deceased nga phanḓa halo. Hezwi zwi amba uri inwi ni khou pfi no ri sia. U pfa izwo lwa vhuvhili, Elekanyani a ima e dziwilili! A ima o dzielwa a sa ḓivhi uri a fhindule a ri mini. Naho zwo ralo Vho Mphidi vha kona u ḓi zwi vhona uri ha ngo fushea na luthihi. Ngauralo vha mu ṱuṱuwedza uri ndi khwiṋe a tshi ya u ṱoḓulusa kha vha muhasho wa zwa muno uri hu nga vha ho itea mini. Nṱha ha zwenezwo vha dovha hafhu vha mu fulefhedzisa uri na vhone vha ḓo ita tsedzulusa nga u ṱavhanya vha tshi khou shumisa vhukwamani ha ofisi ya IEC nga luṱingo. Mafhungo aya Elekanyani, Vho Mphidi na tshiṱafu tshavho vha pfa o vha tshenusa vhukuma. Ndi ngazwo vho fulufhedzisa na u ḓo mu thusa u ita tsedzuluso. Nga u vhona ndeme ya mafhungo aya vha shumisani na Vho Mphidi vha mbo ḓi eletshedza avha muhulwane u sa ṱwa vha tshi khou tshinya tshifhinga. Nangoho avha muhulwane vha mbo thoma zwa tsedzuluso na zwenezwo ngeno vhaṅwe vhashumisani vha tshi khou i sa phanḓa na mushumo wa u ṅwalisa vhakhethi.
U si seme thavha u tshe kule!
-U a pfela zwiṅwe zwithu kana vhathu vhuṱungu, izwi u zwi sumbedza nga u pfela vhuṱungu ḓongololo.
Vhege yo fhela. Ṋamusi ndi Swondaha. Ḽo no vha mathabama.Vho Manavhela khevha vha tshi vho wela uku kuboroho kwa mulambo wa Mvuḓi ku wetshelaho kha ḽa Maungani musi muthu a tshi vho bva afha hu re na dzifeme dza Haramasaga. Bada ndi giravhulo. Vho humbula u fhira vha tshi ṱolela mulamu wavho Vho Ṋegovha. Nga murahu ha veni yavho vho ḽaisa khula ya muomva wa Tshivenḓa wa u naka na thoro dzawo ndenya. U vho thoma u tshenduwa.
“Ndi na nḓowelo mmbi ya u ḓisa tshifanyiso tsha zwithu zwa bvungwibvungwi hangei, ndi amba kamarani ya khonani yanga Mmbulaheni. Tshifhinga tshoṱhe hu sokou ḓa zwifanyiso zwino na zwiḽa, zwine ndi tshi zwi elelwa nda wana zwi sa ḓadzi na mudzio. Uri zwithu izwi zwi ḓa hani muhumbuloni wanga na ṋamusi ndi tshibulebule. Ho kanya mufumakadzi wawe o …”, a no ralo ndi Rofhiwa Ṋeḓuvhuledza, o ḓidzulela fhasi ha muṱovuma hoyu une vhathu vha tha hone mufuvha kha ḽa Duthuni.”
Ndi lushaka lwa maṅwalwa ane tshiṱori tsha hone tsha anetshelwa nga nḓila yo lapfaho.
•	Muṱamvu u Tshee na ṱhodzi ya ngano yo ganḓiswaho nga vha Scorpion Publishers.
“Ri ḓo ṱangana khothe.” Ndi Shumba we a ralo a tshi ṋetshedza Vho Badugelaḽiṅwalo ḽibvaho mulayoni. “Kha vha ḽitshe ri vha vhudze-vho. Ri na ‘passport’ riṋe.” A tshi ralo u khou i bvisa kha tshikwama tsha ḽibadzhi ḽe a vha o ambara, a i vula-vula lwa u i ṱongisa naho o vha e kulenyana lune Vho Badugela vha sa kone u vhala zwo ṅwalwaho.
4 	Hone arali ho vha hi inwi Thomi no vha ni tshi nga tandulula thaidzo ya Thomi nga nḓila-ḓe?
Vho Muraga vha boḓa vhe,”Vhafunzi vhashu vha tou dinwa-vho nga mishumo. Arali i khuhu ni ḓo ḓi tou vha ṱhavhela ḽiṅwe ḓuvha ḽine vha ḓo ḓa.”
Ndi Lavhuṱanu ṋamusi. Ho sala furaruṱhanu wa minithi uri i tshaye. Ṅwedzi namusi wo fhela Vho Ṋegovha khevha ofisini yavho na Vho Manavhela. Vha khou sumbedzisana dzibugu na u ṋea ndaela havha Vho Manavhela kha zwine vha fanela u sala vha tshi ita na u vhea iṱo khazwo.” No vhala tshelede yoṱhe yo dzhenaho ṋamusi u bva matsheloni u swika zwino nga awara ya vhuṋa. Ndo i vhala fhedzi a tho ngo wana tshifhinga tshavhuḓi tsha u i vhalulula.
“Avho mufumakadzi vho dzulaho nae ni ri vha ri mini?”
Ḽiṅwe ḓuvha henefha tshifhinga tshi vhukati ha awara ya 23 na 24, ri tshi khou paṱirola, ra vhona muthu wa munna asiuḽaa, o sokou ri dziwilili na tshiṅwe tshifhaṱo. Vhuvhili hashu ra sedzana lwa u vhudzisana uri a nga vha o imela mini.
4. Kha nganeapfufhi, fhethuvhupo na tshifhinga zwi tea u bveledzwa henefha kha phara dza u ranga. Ni vhona muṅwali o fusha iyi ṱhoḓea? Inwi ni vhona tshiṱori tsha iyi nganeapfufhi tshi tshi khou bvelela ngafhi?
11. Mbambedzo ya Elekanyani na Vho-Thomas Masindi.
“U ḓivha makhulu ndi u vhudzwa, Vho Minidzhere.”
Vho Manavhela vha khou swika hafha na vhanna vhaṱanu. Vha vhonala vho no tou tshenuwa. O ḽaho funguvhu iṱeli u vhonala nga valuvalu. Ndi hezwi-ha vha tshi ṱalutshedzwa tshi vhidzelwa. Avha vhanna vhavho vho mbo ḓi thoma u ḽaisululela masaga fhasi kha seila ḽo adziwaho. Oṱhe a khou vhaliwa nga Vho Ṋegovha na muṅwaleli wavho. Vho Manavhela na vhone vho vhudzwa uri vha vhalele mbiluni sa musi vha tshi ḓivha mbalo yao nga oda ye vha ṱanganedza. U fhedza u vhala vha wana uri o fhira mbalo yo teaho nga masaga a mahumi mararu hu tshi vhaliwa na haya maṱanu e a vha o ḽaiswa kha gariki hei yo hakiwaho nga murahu. U tumbulwa ha zwenezwi zwa sia Vho Manavhela vha tshi vho tou khura vho fhelelwa nag mare. Ndi hezwi ṱiraka i tshi dovha ya ḽiselwa masaga o eḓanaho ya tendelwa u fhira . Masaga o salaho fhasi ndi hezwi a tshi dovha a gagamiselwa tshitoloni. Vho Manavhela vho mbo ḓi vhidzelwa ofisini ya muhulwane Vho Ṋegovha. U dzhena vha vhudzwa uri kha vha ṅwale luṅwalo lwa u ṱalutshedza uri hani hani vha tshi tenda mbalo ya oda ya masaga a mugayo nngafhaḽangafhaḽa i tshi ḽaiselwa vho sedza. Vhurifhi hovhu hapfi kha vha vhu ṅwale vha vhu ḓise ofisini yavho i saathu tshaya. Mafhungo avho a ḓo swikiswa kha komiti ya vhathoḽi na vhalanguli vha holosele.
Muanetsheli wa nganeapfufhi a nga anetshela nga nḓila ine a zwi vhonisa kana u zwi takalela ngayo. Kanzhisa u a wana uri kha nyanetshelo hu na ipfi ḽa muṅwali kana muanetsheli. Ndi henefha hune ra wana muanetsheli a tshi ṋuṋedza mafhungo, ri amba u shela muṋo, huṅwe a sasaladza, huṅwe a ima vhukati a sa dzhie sia. Ngauralo, muvhali wa nganeapfhufhi u tea u vhala nga nḓila ine a kona u vhona sia ḽe muṅwali kana muanetsheli a dzhia ḽone.
“Vha songo sokou vha vha tshi khou ri vhidzela ṋowa riṋe ra sokou gombiwa ra fa ngeno ri tshi kha ḓi tama u tshila.” Vho Mmbulaheni vha ralo vha tshi khou gwadama nga magona vha tshi khou ṱolela nga fhasi ha mmbete.
U itela uri ni pfesese uri fhethuvhupo ndi mini, ni nga ḓivhudzisa mbudziso dzi tevhelaho:
1.	Ee, i a tshimbilelana naho ri tshi nga ri i na vhuṱudzeṱudze hu si vhungana.
Thomi u khou tamba getheni, nga nnḓa ha luhura lwa muḓi. A si kale o vhuya khireshe. Zhimmm! Ukhou gidimisa ḽitibutibu ḽawe. Gwangwangwani ḽaḽo ḽo tou xate nga muṱavha. ḽa shulula, ḽa vhuelela mugumoni wa bada i fhiraho nga henefha tsini na muḓi wa hawe. A tshi ri u thoma u kumba muṅwe muṱavha, maṱo e vhona fhaḽa vhukati ha bada. Ḓongololo ḽi khou shunyaila ḽi tshi nga ḽi khou ḓela ngeno hune a vha hone. A ima a ḽi lavhelesa mbilu yo ḓala mbilaelo dza u ḽi pfela vhuṱungu ha uri ḽi ḓo tshaisiwa
nga MS Ramovha
“Vho Mmbulaheni! Ndi mbevha kheiḽa yo vhandalala hafhaḽa nṱha!” Ndi Vho Reginah vha tshi khou tou ita na u ṱavha mukosi. U pfa zwenezwo Vho Mmbulaheni vha ṱavhanya vha takuwa.
Thomi vhukuma, ene o mbo ḓi thoma u amba na ḓongololo uri ḽi pfuke bada nga u ṱavhanya uri ḽi sa ḓo kandiwa. Thomi u khou ita izwi nga mbilu yawe yoṱhe. Vhuhana ndi hone ho mu itisaho uri a ambe naḽo nga u sa ḓivha uri ḓongololo a ḽi koni u pfa musi muthu a tshi khou amba naḽo.
7. 	Maṱhakheni a nganeapfufhi iyi ndi ngafhi? Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
“Zwa vhukuma ndi mbevha kheiḽa. Zwino ndi ḓo i rwa nga mini naa? A hu na tshithu tshi no nga thanda? Kana i khuni zwayo.” Vha ḽa vha tshi fhindula vha ri khuni a vha na ngauri vha vhasa zwibulokho.
• Luambo
Ila goloi y a mbo ḓi ḓa ya fhira i songo ḽi kanda. Ḽa navha na banda ḽi tshi nga ḽi khou tevhela goloi. Thomi a elekanya hafhu uri a nga itani. A ḓi sola kha u ḽi ḽidzela tsaṅwa na u anba uri kha ḽi thulwe zwaḽo ngauri a ḽi pfi. Ngei khireshe vho funzwa u funa zwipuka na zwikhokhonono vhunga na zwone zwi zwivhumbwa zwa Mudzimu. A dzula fhasi a elekanya uri ndi tshini tshine a nga ita uri ḽi bve vhunga ḽi tshi khou sokou ṱinga-ṱinga vhukati ha bada.A humbula u pfuka mulayo wa uri vhana a vha kandi badani arali vha si na muṅwe muthu muhulwane.Muhumbulo uyu a u hana nge a vhona uri u ḓo mu vhangela mafhanza.
Shakulisa: Ndi u pandela
“Munyanyani ha Maseisa. Nazwino vha ri vha khou ḓa nga Swondaha.”
Musi o ralo u hushutshela fhasi, Lingani o mbo ḓi simesa u tshina khao. A tshi ralo, khonani dzawe dza mbo tou funa zwone-ha. Ṱorokisi ḽoṱhe zwino ḽo no sokou khavho, hari, vhaṅwe vha vhanameli vhe vha vha vho dzula fhasi, vho no tou ima nga milenzhe u vhona tshilombe hetshi tshi sa ḓivhiho mikano ya nyito na fhethu, tsho vha dzhenelaho.
• 	Maswole o dovha a pfufhiwa pfufho ya vhuvhili nga vha Northern Province Language Council Competition nga 1998 kha nganeapfufhi ine ya pfi “Shango ḽo Tshinyala”.
A dzula a sokou duu! Ḓongololo ḽi khou pelevhela ḽit shi gonya ḽi vhukati ha bada. A takuwa e zwipidi a tshi dzhena nga gethe. U livha muṱani.
Ndi Vho Magoro vho tou ṱungufhala. Vha khou ralo vha tshi khou amba na munna wa pholisa ḽa henefho hodelani. “O ita hani-ho munna wa hone/” Pholisa ḽi ralo ḽi tshi amba na Vho Magoro.
Muhoyo ndi musi hu na phambano vhukati ha maambiwa kana nyito na zwine (maambiwa kana nyito iyo) zwa amba zwone zwavhukumakuma. Ndi tshiteṅwa tshine muṅwali a tshi shumisa a tshi ri ṋekedza khuḓano ya musi hu tshi vhambedzwa mbonalo ya zwithu na zwithu zwi re zwa vhukuma. Nzulele ya zwithu ka kupfalele kwazwo zwi vha zwo fhambana na zwine zwa amba zwone lwa vhukuma.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
A yo ngo ima yo mbo ḓi b velaphanḓa na lwenḓo. Thomi a tshi vhona uri i nga kanda ḓongololo ḽe ḽa vha ḽi kha vha phanḓa hayo a vhidzelela . “Vha song kanda ḓongololo”
‘He bra Fox?” Ndi Nthambeleni Ḽidzede a no ralo o ima nga milenzhe.
4.	Elekanyani u shuma ngei Tshwane.
Muhumbulo muhulwane une muṅwali a ṱoḓou bvukululela vhavhali vha nganeapfufhi yawe. Ndi ngudo ine muṅwali a tama vhavhali vha tshi nga guda. Thero i ita uri hu vhe na vhuthihi kha mafhungo, ya dovha hafhu ya ṋea nyangaredzo malugana na vhutshilo na tshenzhemo ya vhathu.
Nganeapfufhi iyi i amba nga ha muṅwe muṱhannga we a vha a tshi pfi Ludzhasi. Ludzhasi o vha e muṱhannga ane a sa ḓidzhiele fhasi, na u sa funzea hawe. Muthu wa vhudele wa u ḓifuna. Vhoṱhe vhane vha mu ḓivha afha hosiṱele ya Dube vho vha vha tshi zwi ḓivha uri ndi nzhinga ya dzinzhinga.
A dovha,”Mmawe, a vha funi? Arali vha sa funi nga vha ri ndi vha humbele tshithu tshithihi.”
“Ndi matsheloni Vho ḓiraiva!” hu resha Vho Ṋegovha. “Ndau, vhahulwane!” ndi hoyu ḓiraiva a tshi khou sumbedza u ṱhonifha nga u fheṱa zwanḓa o no bvula gebisi ṱhohoni. Hezwi e hafha o ṱolela nga fasiṱere ḽa ṱiraka hei ya Isuzu. I khou ḓi endelela u bvuma hezwi yo ima. Ndi hezwiVho Ṋegovha vha tshi mu humbela uri a i dzime zwawe.
Ro livhuwa muomva wa vhana wee! Vhathu vha takale zwavho. Vha vhudze mme a Maanḓa uri ndi ḓo wana ḓuvha mafheloni a dzivhege dzi ḓaho nda vha dalela-vho na vhana. Khamusi vhege ya phanḓa ha heiḽa iḓaho. Ndi ḓo laedza mukalaha wanga vha vhudza vhone mushumoni,” ndi vhenevho mufumakadzi wa Vho Ṋegovha vha no ralo zwenezwi Vho Manavhela vha tshi vho rivesa veni yavho.
U rwa mulenzhe nga fhasi: Ndi u hana kana u sa tenda zwine zwa khou ambiwa
U ḽiwa tshisulu: U itwa tshiḓahela
Hu si kalekale tsimbi ya lila tshidimela tsha kokodza. Khuvhani hafha ṱorokisini ho ḓala vhukuma. A re Nthambeleni na khonani vha khou tshimbila vha tshi nwa zwikoṱikoṱi zwavho zwa Hansa. Kha hu ri hu si kalekale Nthambeleni a takuwe. A tshi vhuya a vhudza khonani uri khuvhani hu na iṅwe khomba nga hangei ine ya khou baiza vhukuma. Nahone khomba iyo yo naka yo fhedza. Uyu Lingani Rankhododo u pfa izwo ene a ri u khou ya khae u ḓo vhuya nae. Sara uyu we a vha e nae u pfa izwo a kaidza uri Lingani a songo dzhena mafhungo ane a si a ḓivhe. Hone uyu nga hani ya uri o vha o no fara zwivhili zwiraru a konyolela nḓevhe matanda.
Muhulwane ndi Vho Ṋegovha. Hayani ndi Maungani Holosele hei i vhukati ha Shayandima na Muleḓane. Zwino ho sala ṅwedzi muthihi Vho Manavhela vha tshi fhedza u shuma hafha kha Khamphani ya Lushaka ya Vhueni haVenḓda ine zwifhaṱo zwayo zwa vha hafha ṱhohoyanḓou.
• Ngoho i a Vhofholola
Nga ha nganeapfufhi
3. 	Bulani madzina oṱhe o shumiswaho kha iyi nganeapfufhi.
“Kha ndi-ndi-ndi fa-farelwe, vhokhotsimuhulu! Ndo khakha nandi! Ndi kho-kho tou humbela, a thi tsha ḓo dovha. Ngoho Mudzimu a u ḓivha! Nga khaladzi…!” U ralo muṱhannga a tshi vho kwilidza miṱodzi. I re milomo yo no sokou nembelela. Mashudu vhathu vha vho ṱavhanya u fara ḽiṱhannga heḽi ḽa Gazankulu. Lingani a sala a tshi vhuna vhuna a tshi humela ngei kha ṱorokisini ḽawe, ndi musi khofheni ho no tou takuwa. Ee, zwe Mugaza a shuma khae zwo kaṱudza mboni.
9.	Ndo vha ndi tshi ḓo ya hayani nda swika nda dzula na mme anga na mufumakadzi wanga nda amba navho vhoṱhe nda vha sumbedza uri mufumakadzi wanga naho vha tou mu ḓodza matope afhio na afhio ndi ḓo dzulela u mu funa.
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu musi khotsimunene vho ṱuwa, Vho Mphidi vha mbo ḓi bvelela. Goloi yavho i tshi khou dzhena ndi misi Elekanyani o no vha ngomu nḓuni o ḓi ganamela nṱha ha mmbete na mufumakadzi vha tshi tamba vha tshi fhalanafhalana.
Muunḓi:  Ndi muthu ane a unḓela unḓela vhaṅwe
Duu!: Ndi u sokou fhumula
“Ndi khou vha pfa mulamu. Fhedzi ndi a tenda uri vhone vha a ḓivha ḽo vhoxwaho kha dzulo heḽi. Ndi amba nga ha hei khumbelo yanga.”
Manweledzo
19. Thero ya nganeapfufhi iyi ndi ifhio?
Muthu nga muthu ngae.
9. 	Ṱalutshedzani uri arali ho vha hu inwi Vho Magoro no vha ni tshi ḓo tandulula hani thaidzo dzaṋu.
“He vhone musadzi, vha khou linga mini? Ndi mushumoni hezwi ndi hafha! A thi ḽi tshelede ya tshanḓanguvhoni!” Ndi khou ralo ndi tshi khou posa iḽa tshelede fhasi.
Ndi maṱavhelo. Lingani khoyu a tshi khou dzhena nga khoro ya afha muḓini wa hawe u re kha tshiṱaraṱa tsha nṱha u vhandekana na kereke ya Luṱere. O beba bege yawe khulwane ya mukumba, nga tshanḓa tshamonde o fara phephabege yo ḓalaho nga zwithu zwe a vhuya nazwo. Zwenezwi a tshi vho amba u dzhena muṱani, vhana vha hawe vha vha vho mu gidimela kale.
11. Hone muṅwali wa iyi nganeapfufhi o zwi kona naa u sia vhavhali muyani? Tikedzani phindulo yaṋu.
a.	Minetse miṱuku?
“Hai, zwino kha Rambo ndo vha ndi tshi khou seiwa hu tshi pfi musadzi wanga ha na tshanḓa tshavhuḓi. Ni khou tou zwi vhona musi uri u a i posa.’ We a ralo ndi Ludzhasi. Uḽa muṱthannga a ri zwo ṅwalwaho zwi khou vhonala nga maanḓa. Kha Ludzhasi ho ḓo pfi Rambo u sokou vha na maṱaṱa a huna tshine a kona.
9.	Dzina ḽa ṅwana wa Vho Reginah ndi nnyi?
8. 	Nthambeleni ene ndi ngani a kundelwa u wana khomba iyo nga eṱhe?
Ngomu mitshinini vha vho sokou mona-mona, Vha tshi pfa mitshini i lilaho musi yo winisa vha a gidimela vha vhona. Henefho u vhona vha vho tou sedza muthu o winaho u bva mavhudzini u swika zwikuṅwaneni. Naho vho vha vha sa ambi nga mulomo, tshifhaṱuwo tshavho tsho vha tsho vha tshi vhonala tsho ṅwala maipfi a no nga: “A vha mphi-vho tshelede.” Ngoho zwa munna hoyu zwo vha zwi tshi ṱungufhadza. Tenda vho renga zwiḽiwa zwa hayani.
“Kana na ṱhavha ḽia gukulume!”
Notsi na mishumo ya vhagudi
Maswole o ṅwala mutevhe wa bugu dza OBE dzine dza pfi Ri A Kona dza Gireidi 2 u swika kha Gireidi 9 u bva nga ṅwaha wa 1999 dzo ganḓiswaho nga Scorpion Publishers. O dovha a ṅwala mutevhe wa bugu dza NCS dzine dza pfi Kha i ṱanganedzane dzo ganḓiswaho nga vha NEV Production dza Gireidi R, 1, 2, 3, na 8. Dziṅwe bugu dza Maswole Ṋetshirando dzo no randelwaho zwikoloni ndi dzi tevhelaho:
8. 	Bulani vhushaka vhukati ha Vho Ṋegovha na Vho Manavhela.
Nzunzu: Ndi mushonga une wa pangiwa kha kuṱanga wa ambariwa muku-loni
Uḽa munna a ḓiphuphuledza zwikwama zwa vhurikhu na zwa dzhakete, ha sa bve tshithu kha zwe vha mu humbela. Kanzhi vhathu vha maitele haya, Vho Veveru vha vho vha ḓivha uri ndi vhabvannḓa ha Afrika-Tshipembe. Na onoyo vho ṱavhanya vha mu limuwa. Ndi tshi ri ndi mu fare tshanḓa, uḽa munna a zumuka a tshi nga mbilu u khou ri: “kha vha ḓo nnditsha!” Zwenezwo a mbo ḓi dzhenisa tshanḓa tshikwamani tsha vhurukhu tsha murahu, a vhuya na ṱari ḽitsuku ḽa tshelede, ḽe a mbo ḓi ḽi posa fhasi o sedza Vho Veveru maṱoni. U ralo uḽa munna a rwa a tshi sendedza. Ndi tshi kha ḓi vha ndo akhamala na u ṱoḓa u vhona zwine Vho Veveru vha ḓo ita, vha ri kha nṋe: “Dobani tshelede heyo ri fhambane na hafha fhethu.” Vha khou ralo vha tshi khou ṱuwa. Na nṋe u doba iḽa tshelede nda vha sala murahu ndi na mbudziso nnzhi.
“Zwo bala zwifhio ?” Hu vhudzisa Vho Thomas.
Havha Vho Muraga na ṅwana vho ḓo fhedza vho vhamba maṅwe maano. Kha huri ḽiṅwe ḓuvha Lisani a tshi vhuya nga mathabama a vhuya a tshi vhudza mme uri khuvhani mmemuhulu vha ri vha ḓo ḓa madekwana eneo u eḓela henefho hayani. Mafhungo aya o vha a si a vhukuma. O vha e mafhungo e ene Lisani na khotsi vha pulana u itela uri mme vha kone u ṱhavha khuhu. Nangoho Vho Emelina u pfa izwo vha mbo ḓi vusa shiashia ya u ṱhavha khuhu na zwenezwo, ya bikwa nahone nga nḓila I sumbedzaho uri I khou bikelwa mueni. Tsho ḓo ngaho tshi a dina nyana ndi musi mueni a sa tsha swika. Havha Vho Emelina vho vha tshi ri dzulidzuli muthada ya thoma ya ya getheni u ṱolela arali mukomana a tshi khou swika. Ho no tou fhela tshifhinga nahone na ḓuvha ḽo no kovhela ndi fhaḽa Vho Emelina vha tshi bva khazwo vha sevhedza vha muṱa wavho ha ḽiwa. Vhathada nga itsho tshifhinga dzimbilu dzo vha dzo takala vhukuma. Vha re Vho Muraga vho ri u ḽa vha ṋanzwedzela na zwanḓa.
Venḓa
16. Vho-Manavhela ndi munna ane a takalela zwa tshanḓanguvhoni kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine vha ita. Vha vhona u nga uri muthu a vhe na zwawe u fanela u tou tswa. Zwi sia vha munna a songo thanyaho ngauri tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshivhi arali wa tshi ita tshi a u sala murahu. Ri nga tou ri naho wa i viela bakoni mahunguvhu a i vhona.
6. 	Fhethuvhupo na tshifhinga zwa iyi nganepfufhi zwo bveledzwa zwavhuḓi naa? Zwi a tshimbilelana na vhaanewa vha vha vha kha iyi nganeapfufhi?
Muofisiri kha ṱanganedze-ha basa, a ralo u i vhonetshela na u ṱola dzina mutevheni wa vhakhethi. A lavhelese a tshi tsa na mutevhe wa madzina, a lavhelese a tshi gonya na mutevhe wa madzina a dovhe hafhu a lavhelese a tshi tsa nawo, fhedzi a si vhone ḽa Elekanyani. A tshi dovha a tshi lavhelesa lwa u fhedzisa a kona u ḽi vhona. Mathina tshi khou mu lengisaho u ḽi wana ndi uri u khou ḽi lavhelesa kha mutevhe wa vha tshilaho vhunga vha khethaho vhe vha tshilaho. Musi a tshi sala a tshi wana dzina iḽi u khou ita na u tumbula zwauri phanḓa haḽo ho ṅwalwa nga maḽeḓeretsendama uri Deceased zwi ambaho zwauri muṋe wa basa o lovha. A tshi dovha hafhu u sedza nga vhuronwane khathihi na u vhambedza na zwine a khou vhona basani a wana hu si na phambano. “Inwi no lovha musi…….”, uyu ndi muofisiri wa zwa khetho Kaizer Kganyago a tshi amba o mu lavhelesa ngeno uyu Elekanyani a tshi tou vhonala zwauri o bilufhala na u dinalea vhukuma lune a khou pfa uri u khou koleliwa.
Dzangalelo la u ṅwala ḽo thoma u ḓivhonadza khavho nga 1978 vha sokou ṅwala zwithu vha tshi vhea. Muṅwali a vha vho ḓo bvelela vha ṅwala na matambwa a radio e a tambiwa kha Radio Venḓa na Radio Ṱhohoyanḓou. Maṅwe a maṅwalwa avho a sia:
“Hei ḓongololo, ṱavhanya u pfuke u sa ḓo kandiwa.” Ndi ene Thomi a no ralo. Ḓongololo ḽa sokou tulu. Zwino ḽo no tou ima na u ima.
• Hu duba buse (hu vha ho tsitsikana).
10. Vho Mulima ndi muanewaḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
U ladza nga bai: U zwifhela kana u ita muthu tshiḓahela
Hu si kale ha dovha ha pfala mubvumo wa goloi. Mubvumo wonoyo wa mbo ḓi rangela u bvelela ha goloi. Thomi a lavhelesa arali ḽi tshi ḓo thulwa. A wana nangoho goloi yo ḽi livha
“Ḓanu litsha u ri fhedzela tshifhinga vhaṱhannga ri mushumoni!” Ndi muṅwe wa vhaḽa mapholisa are na tshikwati tsho ṅwalwaho u pfi Tshivhidzo M.B, zwenezwo vhe vhukati na u kakatana na Shumba na Tendai. “Ndo vha ndi tshi humbela u amba vha saathu mbaisa-mbaisa nga…” Shumba ha ngo tsha fhedzisa zwe vha a tshi khou amba a songo kaṱudzwa nga mpama we wa tou dzula kha mulomo na ningo. Mikota ya mbo ḓi bva i tshi tou ri tsanananana…..“Ro neta u shuma vhoinwi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe! Ni khou ri tshipela vhana na vhasadzi! Ri ḓo ni konḓelela ra vhuya ra tou ni vhulahela nḓilani ya u ni humisela Zimbabwe! Athi ri ri tshi ni humisela ha haṋu ni a dovha na vhuya!”, vhe ṱamba ḽa Tshivenḓa, ziazia, vha inga nga tsaṅwa. Ha vha u kharamedzelwa venini havho vha sa tsha amba tshithu nga u shavha hone u rwiwa. Shumba u khou ḓi pfumbula zwawe na mikoṱa. Vho ri u valelwa, voni ya bvuma, ya rwa i tshi sendedza.
13. Ndi thaidzo ya u ḓivhelwa mafhugo a muṱani wa hawe nay a uri ene ha koniuṅwala.
• thaidzo dzavho
Ndi Musumbuluwo wa vhege i tevhelaho. Ṅwedzi u kha ḓivha wonoyu wa vhuvhili u bva tshe Vho Manavhela vha thoma u shuma hafha Venḓa Co-operative Wholesalers. Mafhungo avho o dzulelwa nga Ḽavhuṱanu. Vho vhudzwa zwa uri nga vha ise phanḓa na u shuma vha lindele tsheo ine komiti ya ḓo ṋea na ṱhamu yo teaho vhuaḓa he vha ita. Vhe hafha khuvha vho no tou fara mbilu nga tshanḓa. Kani-ha ndi hone u fhelelwa nga havho nga mushumo. Khamusi komiti i ḓo vha shela baḓa ṅwedzi u tshi fhela. Vha ḓo dovha vha shumafhi-ha zwino fhano Venḓa? Musadzi na vhana vha ḓo tou vha ita haniha arali zwo ralo?
• Ndo ḓiṱhuvha mithenga
Tsenguluso ya nganeapfufhi
2. 	Kha nganeapfufhi iyi ni vhona madzina a vhaanewa vho shumiswaho a tshi anana na mafhungo ane a khou bvelela kha nganeapfufhi iyi naa?
Nangoho vha ḓe vha swike vha pake moḓoro henefha u ḓela muṋangoni wa hodelani.Vhunga moḓoro hoyu wo vha u sina dennde, vho ḓo kombetshedza u tsa na bege dzo hwalaho zwe vha renga. Havha Vho Magoro vhunga vho vha vhe vhone vha na muhwalo muhulwane, vho vha vhe vhone vhe vha tsa na muhwalo wavho. Zwe hoyu muzwala wavho a vha o renga zwo vha zwi tshi tenda u sala moḓoroni nga phanḓa. U bva henefho, vha mbo vha vha livha ngomu hodelani. Vho Magoro vha ranga u swika vha vhea thundu dzavho henefha muṋangoni hune dza vhewa hone. U bva hafho vhoṱhe vha mbo dzhena nga ngomu.
6. 	Tshivalo tsha vhaanewa vho shumiswaho kha iyi nganeapfufhi tshi a anana na zwine ṱhoḓea dza nganeapfufhi ya bula siani ḽa vhaanewa ya naa? Ṱalutshedzani u ri ndi ngani?
Mbilu ya ya muṱanani:	Mbilu ya ya dzikuwa/ dinalea
“Vho ḓowera u ṱamba nga vhathu. Na vhanevhaḽa maphorisa avho, ro vha vurera murandu wa u rwa maAfrika ngavho.” U ralo a kapa Tendai nga tshanḓa vha fhela fhethu vhaṱhannga vha Vhashona.
Kha iyi nganeapfufhi ri khou ṱangana na vhaanewa vhahulwane, vhane vha vha muanetsheli wa nganeapfufhi na Vho Veveru. U bva mathomoni a nganeapfufhi u swika tsini na magumoni, a ri pfi uri muanetsheli ndi nnyi dzina ḽawe. Ri zwi wana magumoni musi a tshi farwa uri ndi ene sedzheni Tshililo.
“Sara, izwi a no ngo hangwa u ḓi rengela zwa u nwa-shu? Nṋe zwanga ni a zwi ḓivha, khezwi… ndo zwi renga ḽokishini.” Lingani u ralo a tshi amba halwa vhu re kha zwikoṱikoṱi zwa biya zwa Hansa zwe a renga na khonani yawe Nthambeleni Ḽidzebe.
8.	Ndi musi a tshi waniwa lundani a kha mushumo wawe wa vhufhura nga vhahulwane vhawe a songo vhuya a zwi lavhelela.
18. Mafhungo a itshi tshiṱori a a tenda u vha nganeapfufhi naa?
O ḓi ima henefho a wana muthada u a katuluwa, zwavhuḓi nahone nga u ongolowa. A ḽi pfela vhuṱungu uri ḽo hana ḽa mu semekanya ngeno o vha a si khou ṱoḓou u ḽi vhaisa, a tshi khou ṱoḓou ḽi thusa. U sa ḓivha nandi!
U thwasa: U guda
Hu dovha hafhu ha vha na luṅwe lushaka lwa vhaanewa, lwonolwo lu vhidzwa “foil”. Hoyu ndi muanewa zwawe. Mvumbo na kutshilele kwawe zwi ita uri vhavhali kana vhaṱaleli vha kone u ḓivha zwiṅwe nga ha muanewadendele. Izwi zwi itea ngauri ndi ene ane a vha a tsinisa na muanewa muhulwane.
Vha tshi kha ḓi ri vha i sa mulunzhe vha sokou pfa Vho Reginah vha tshi ri ”Hai, hai Vho Mmbulaheni! Nṱha ha lagane ḽanga nga mabutswu avho a mabuse, sori. Vha ḓo mpfarela nga maanḓa.”
Kha nganeapfufhi hu tea u vha na thero nthihi. A zwi fani na kha maṅwe maṅwalwa a no nga sa ḓirama na nganea, hune kanzhisa ha vha na thero khulwane nthihi na therwana nnzhi.
2.	Dzina ḽa muanewa muhulwane kha iyi nganeapfufhi ndi Elekanyani. Ri ralo ngauri mafhungo oṱhe ane a vha kha iyi nganeapfufhi a khou mona mona nae. Zwiwo zwoṱhe zwi vha zwi tshi khou kwama ene.
“Vhaṱhannga, ibvani muḓini wanga ndi sa athu ni vhidzela mapholisa”.
Mafhungo haya o sinyusa zwihulu Elekanyani lwe a dzheṅwa nga mbiti khulu vhukuma na vengo kha khotsimunene wawe. Na musi vha nyanḓadzamafhungo vha Mirror vha tshi lingedza u mu vhudzisa vhupfiwa hawe malugana na haya mafhungo, ho ngo vha fhindula zwavhuḓi nga nṱhani ha mbiti. O mbo ḓi bva o fara tshigidi tshawe a tshi sumbedza o ḓalelwa a vha o ya.
Ngomu hodelani ho vha hu si na na vhupfelo ha mare. Fola ḽi tshi duba muthu a vho kani-ha ho vhaswa mulilo. Vho Magoro na Vho Khedebu vha ranga u tshintsha tshelede ine vha ṱoḓou ṱamba ngayo.
“Inwi muthu, nṋe ni songo mphaphaḓela ni khou zwi pfa? Huufha tshidimela itshi tsho ḓala nga vhasidzana, uyu wanga o tou ni ḽelani tshaṋu? I tou vha ndaela nazwino?”
“Vho ri mini?.”
Nga ha nganeapfufhi
Fhungo ḽa u fhedza ḽa vha ḽa uri Ludzhasi a ambe na Rambo uri a swike kha Nndweleni vha ḓo tou ambedzana zwavhuḓi. Nangoho Ludzhasi o ḓo swika a tshi amba na Rambo uri zwithu zwi khou fanela u ḓo itiswa hani. Ludzhasi o vho ḓo pfa u nga u khou rulea uḽa muhwalo we a vha o u vhanga nga hone u sa ḓivha.
Rambo a pfa a sa khou ḓivha uri hu khou iteani. A humbula uri uyu Ludzhasi anga vha o mu khakhela nga mini, a sokou pfa a sa ḓivhi. Khae a ḓi sokou ri ḽiṅwe ḓuvha tshiphiri tshi ḓo bvela khagala. A sokou sala a tshi avha zwiḽiwa.
Thovhoni dzi fhisaho: U lwala
•	Pfufho ya vhararu kha muṱaṱisano wa vha De Jager-Haum nga 1994/1995 nga nganeapfufhi ine ya pfi “Mafhungo aya ndi Maṅwe”.
Minidzhere Muhulu wa Venḓa Co-operative Wholesalers ndi Vho Radzilani Phanuel Ṋegovha vhane vha vha vhana vha mme muthihi na mufumakadzi wa Vho Manavhela.
Mafhungo a shaya khuḓano a a rothola. Khuḓano i ita uri mafhungo a ḓifhe khathihi na u dzudza vhavhali vho komolela u ṱoḓou ḓivha uri zwi ḓo fhelelafhi. Kha nganeapfufhi, kanzhisa hu vha na khuḓano nthihi khulwane. Fhedzi kha maṅwalo malapfu a no nga sa nganea, ḓirama na maṅwe, hu a vha na khuḓano nthihi khulwane na dziṅwe ṱhukhu nnzhi nnzhi.
Vhabebi vhanga na vhone vho ḓikhwathisa kha ḽa uri ndi vhuye hayani sa izwi ndi tshi vho pomokwa vhuloi vhune na vhone vha si ḓivhe uri ndo vhu gudafhi. Khamusi ri ḓo ḓi dovha ra vhonana muṅwe musi.
5. Thinandavha Edward Maumela “Vhakoma” (Mphaphuli) o bebwa Vhufuli kha ḽa Hatshivhasa, nga ḽa 13 Lambamai 1950, hune ṋamusi ha wela fhasi ha Masipala wa Thulamela, tshiṱirikini tsha Vhembe. Ene ndi mudededzi we a funza makole a fumi henefhano kha ḽa Hatshikamuroho. O shuma kha Koporasi ya Mveledziso ya Venḓa, ine ṋamusi nga mulandu wa tshanduko dzo ḓiswaho nga mbofholowo ya vho ḓivhea nga ḽa Limpopo Development Enterprise – LimDev. Maumela o ṅwala bugu dzo vhalaho, dzine dziṅwe dzadzo dza mu itela dzina ḽi si na vhukono. Ndi muthu a re na muṱa na vhana vhaṋa.
U bva mulomo: U fhindula kana u amba
U sokou tulu:  Ndi u nga a u pfi musi u tshi khou ambiwa na iwe sa izwi u sa ḓo fhindula
U pfa hu makwanḓani
Huno-ha vha tshi kha ḓi humbula ha nga anea a tshelede, vha mbo ḓi dzhena kha ḽiṅwe ḽa mavhengele mahulwane henefha Ṱhohoyanḓou. Vhengeleni henefha ndi he vha mbo renga zwiḽiwa zwine zwa khou ṱahela muṱani. Zwino ha ri musi vho no bvela nnḓa vha tshi vho renga na bege ya zwe vha renga, muzwala wavho Khedebu a mbo ḓi bvelele, vha mbo ḓi ḓelwa nga muhumbulo wa Venḓa Sun.
2. 	Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U luma nḓevhe: U vhudza muṅwe mafhungo
b.	Ḽimethafore?
10. Nga kuvhonele kwanga ndi vhona u nga a re Elekanyani a nga vha o ri u bva na tshigidi tshawe a livha ha khotsimunene wawe Vho-Kudzwe. U swika arali hu songo vha na we a ṱangana nae a mu khuthadza a nga vha o mbo ḓi fhedza nga khotsimunene wawe zwi tshi khou itiswa nga tshiṱuhu tshe vha mu ita tshone.
U dzhena tshikwamani: Ndi u delela
“Kha ḓe hafha zwawe khaladzi, ri na mafhungo nae! Ri khou tou humbela. Riṋe a ri khou lwa ri khou ṱoḓa fhedzi u vha ro dzula nae hangei he ra dzula hone nga tshashu. Nga tshashu ndi amba mirole. Ri na vhaṅwe-vho ngaho inwi. Ri kha ṱorokisi ḽeneḽi ḽi re hafha phanḓa ha heḽino ḽe na dzula khalo. Takuwani-ha, please ,” u ralo Lngani a tshi nga u luvhelela zwawe.
“Vha nga si hane arali wa ḓiṱungufhadza.” Lisani a mbo ḓi ya khishini hu re na mme vhone vhe, “He, ndo vha ndi tshi khou fhela nga hangei nnḓa.” Vho Emelina vha ita na u mu sedza.“Vha tshi fhedzwa nga nnyi?” Ndi Lisani.
Manweledzo
“Nḓariyeni ri yo mudzhia zwino. Ri kho vhuya nae zwa zwino. U ḓiita nnyi?”
“Hone ni khou kolisani ni tshi nga tshivhanda? Wa ri u muthu ngeno u na maṱo ane ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao ḽa kona u sedza ḽiṅwe nga u kona….! Kani-ha ni khou kolisa tshone tsha u themba tombo? Ndi amba ngauri hu khou lopola inwi ni noṱhe avha vhaṅwe vhe na ḓa navho vho thetshelesa. Ni ḓo fela zwine ni si zwi ḓivhe, baba!” Ndi Livhuwani o no tou vhifhelwa.
7. Ngavhe hu inwi muanewa uyo, no vha ni tshi nga ita mini?
3.	Muanewa dendele kha itshi tshiṱori/ iyi nganeapfufhi ndi nnyi?
6. 	Ni vhona u wana tshelede nga iyi nḓila zwo tea? Ndi ngani ni tshi ralo?
-A vha pfeli muṅwe muthu vhuṱungu, izwi vha zwi sumbedza nga u gwisa Shumba na Tendai matombo tshitentsini tshavho vha fhedza nga u sa vha badela.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga murahu Vho Magoro vho khofhe dze thi tanwi. Ndi afho vha tshi mbo ḓi tou dzula vhukati ha miṅwe mitshini mivhili. Khathihi fhedzi mahono a vha o ṱanganedzana. Izwo zwo ḓo itisa uri muṅwe wa mapholisa a ye a vha dzinginyise. Uyo o ri u vha dzinginyisa, vhe kakara. Vho ralo vha ita na u ṱavha mukosi. “Naa ndi mini?” Vha khou ralo Vho Magoro vho no ima nga milenzhe. “A si hayani hafha!” Ndi pholisa ḽle ḽa ralo ḽi tshi nga ḽlo vha halifhela. Vho Magoro nga u vhona vhathu vho vha kuvhanganela vha mbo ḓi bva hone.
U vhona mboma Vho Mmbulaheni vha bva mulomo. “Kha vha ri ndi vha ṱalutshedze zwavhuḓi vho khotsimuhulu.” Vha khou vhudza nnyi naa?
• 	O no pfufhiwa pfufho mbili kha vhuimo ha vhuvhili kha nganeapfufhi ine ya pfi “Ri Tsa Ri Tshi” Gonya na ya maanea ine ya pfi Dzangalelo ḽa maanea nga vha Read Well Literary Award nga 1995/1996.
8.	Ṱhoho ya nganeapfufhi ndi pfa i tshi thengathenga i sa tou fusha tshoṱhe mafhungo ane a khou wanala kha iyi nganeapfufhi.
“Zwino vha khou amba uri ndi ḓo i vhulahisa hani mbevha ya hone?”
“Ni khou shavha mini?” ndi mme awe vha no ralo vha tshi khou vhaḓa maḓabula vho dzula ngomu khishini. “A thi kho shavha tshithu. Ndi khou bva badani”. “Ni khou tambela badani?” ndi vhone Vho Mariṱa vha no ralo.
Ṅwedzi wo fhela. Ndi vhege ya u thoma ya ṅwedzi. Ndi Lavhuvhili. Vho Manavhela vho fara ṅwedzi wa vhuvhili zwino vha tshi khou shuma hafha holosele. Ḽiṱiraka ḽi re na gariki yaḽo ḽa Vho-Thiembe Mutshembele ngeḽi ḽi t shi khou ḽaiselwa masaga a migayo. Zwa Vho Sidimela zwo thoma u shuma mulovha. Mulovha maṱiraka a Vho Lumadi o humanya a tshi vho tou tseka nga mihwalo. Na hei ya Vho Mutshembele i ḓo dovha ya vhuya u tutela zwiṅwe zwino nga masiari. Ya Vho Muruba i ḓo vha i fhano matshelo na nga Lavhuṱanu. Nga Mugivhela kana Swondaha Vho Sidimela vha ḓo enda-ha vha tshi ṱanganedza pfanelo dza hone kha havha vhanna vhuraru havho. Nga Musumbuluwo vha ḓo kona-ha u kovhekana zwavhuḓi mbuelo dza hone na Vho Manavhela hafha muḓini wavho Tshisahulu. ‘Lukumbe-lwa Vho frantsi’ hezwi lu hafha lu khou kabadika lu tshi kaidza havha vhaḽaiseli uri vha dzisaga miṱanani na nga dziṱhoho vhaṅwe vho vhea mabammbiri a makhadibogisi kha dziṱhoho. Dziṱhoho na zwifhaṱuwo kathihi na dzinḓdevhe zwo tou rano. Vha re havha vhalaiseli tshavho ndi u sokou lindela u vhudzwa na u pfa uri hu laiselwa thundu dzo imaho ngauri dzi dzhene kha tshiendisi tshifhio. Sidimela hezwi yo fhiritshela yo rali, segereṱe i mulomoni. Vho Manavhela vha khou ṅwala ṅwala zwithu zwavho hafha kuofisini ku re henefha ḽitoloni ḽeneḽi.
Muhoyo wa “Socractic” - Hafha ndi hune tshiṅwe tshigwada kana muṅwe muthu a ḓiita u nga ri ha na nḓivho ya zwiṅwe zwithu, hu u itela uri tshiṅwe tshigwada kana muṅwe muthu a dodombedze zwithu zwine a khou ṱoḓa. Muṱalutshedzwa u fhedza o ḓiita u nga ri ene ngoho ha ḓivhi tshithu ngeno a tshi zwi ḓivha a zwi fhedza.
Luvhone lu tshi ri ḽai: Luvhone lu tshi vhonet-shela
8. Thero ya iyi nganeapfufhi ndi ifhio?
Vho Kudzwe ndi vhe vha fulufhedzisa Elekanyani uri vha ḓo dzudzanya haya mafhungo. Ene u fanela u humela murahu mushumoni. Naho Vho Mphidi vho mu founela uri a ḓe malugana na enea mafhungo, Vho Kudzwe vho simesesa uri ene kha vhee zwoṱhe mahaḓani avho vha ḓo dzudzanya. Vha ri a songo piringanya mafhungo. U pfa izwo khathihi na u vha fulufhela, o tevhedzela ndaela iyo, naho tsheo iyo i songo fara mufumakadzi wawe Maureen zwavhuḓi.
Manweledzo
Tshifhinga tshi nga vha tsha musalauno kana tsha musalauḽa. Nganeapfufhi i tea u vha na tshifhinga tshipfufhi vhukuma. Hu nga kha ḓi vha tshiwo tshithihi fhedzi tsho iteaho nga tshifhinga tshigede tshe muanewa muhulwane a tshila ngatsho. Hu nga kha ḓi vha tshiwo tsha ḓuvha ḽithihi kana awara nthihi fhedzi. Tshihulwane ndi tsha uri tshiwo itsho tshi bveledze thero khagala.
10. Murero uyu u amba mini?
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Mashudu a Vho Reginah a no nga a phele. Vha tshi tou maṱo hasha ngei kha gondo ḽi no fhira nga tsini na muḓi wavho vha vhona Vho Mmbulaheni Raphaḓana khevhaḽa vho tou hwalela vha tshi khou fhira. A huna huṅwe he ha humbulwa nga nnḓa ha masosani. Havha munna vho vha vha tshi vhu shela. Tshi mangadzaho ndi tsha uri ha vha Vho Mmbulaheni vho vha vha tshi kambiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ngeno vha sa shumi. Dzina ḽa Vho Mmbulaheni ḽa miswaswo ndi Tshivhavhula. Dzina heḽi Vho Mmbulaheni vho ḽi ṋewa vha tshee muṱuku. Vha nga vha vho vha tshee na miṅwaha ya fumi na miraru.A ḽo ngo ḓa nga zwiṅwe arali e si maitele avho a u sa shavha u vha na vhuyaḓa. Hoṱhe he wa vha u tshi nga vha wana hone wo vha u tshi vha wana vho tshena vho tou wee! Musi vha tshi tamba buseni vho vha vha tshi tou pfa hu hone makwanḓani.
9. 	Muṅwali kha iyi nganeapfufhi o sia vhavhali muyani zwi tshi ḓa ngei magumoni. Nga mitala i sa fhiri miraru ni vhona u nga ho itea mini kha sedzheni Tshililo.
Muthu o ḓowela u ita tshithu zwi a konḓa u tshi litsha. Vho Manavhela vho ḓo tshutshudzwa u ita zwithu zwo bvaho nga Vho Sidimela. Vha vho panga masaga manzhi kha oda dza Vho Muruba, Vho Lumadi na Vho Mutshembele; hu tshi itelwa uri vha ḓo kovhekana masheleni a masaga ayo.
21. Nganeapfufhi iyi i na zwiga zwi tevhelaho naa?
U bva nga ḽitswu: Ndi u sa wana tshithu
Lwo vha lu si lwa u thoma ndi tshi pfa haya maipfi nga ha ḓororbo ya Musina. Hezwi ndi zwiṅwe zwo nṱuṱuwedzaho u funa u shuma Musina. Naho hu si na we a vhuya a mmbudza-phaa, uri tshelede yo ḓala hani. Na Vho Veveru vho fhedza nga ḽeneḽi ḽa uri tshelede Musina yo ḓala.
Ludzhasi a mbo ḓi luḽa lufo lwe a vha o lu fara a lu vhetshela kule, a mbo ḓivha o ima nga zwa u bika. Vhuḽa vhurifhi a mbo ḓi vhu vula. Hezwo mafhungo ane a khou a pfa ndi avhuḓi u fhirisa.
e.	Tshigoḓo?
Vho-Manavhela
-Ndi ṅwana ane a vha na mbilu yavhuḓi.
“Hai.”
10. Muṅwali olingedza u sia vhavhali muyani naho hu sa tou vha hune vhavhali vha nga takalela u ḓivha uri ho itea mini nga murahu saizwi zi tshi tou vha khagala lune sa muvhali wa mbo ḓi kona u vhona uri hu nga vha ho sala ha itea zwifhio.
Nganeapfufhi, sa zwine dzina ḽa amba, ndi nyanetshelo ya tshiṱori nga u tou pfufhifhadza. Nganeapfufhi a i tei u lapfesa. Ngauralo, maisaṱari a nganeapfufhi a tea u sa vha manzhi. Vhaḓivhi vha maṅwalo a vha tou tendelana kha tshivhalo tsha masiaṱari uri a tea u vha mangana. Fhedzi masiaṱari a nganeapfupfi ha tei u vha manzhi. A tea u vha henefha kha mararu u ya kha maṱanu. Arali o ḓalesa, ha tei u paḓa masiaṱari maṱanu na mavhili (sumbe).
Khathihi fhedzi Lingani a pfi nga feisi ya monde yo omaho khofheni, ṱhekhu! A tshi nga u a goba goba ḽa hana ḽo mu omba, u fhedza ḽa mu vhuisa hafha tsini naḽo. Mipama na milaṱela ndi zwe zwa sia khofheni ha khwese ho tshinyala. I re mikota ya mbo funa zwone-ha.
Muṱangano ndi hone u ngomu zwino. Hwi-hwi-hwi, Vho Manavhela vha mbo ḓi vhulahwa hafhu hu re na dzulo heḽi.
1. 	Muṅwali o shumisa muthu wa vhungana u anetshela nganeapfufhi yawe. Tikedzani phindulo yaṋu.
Mapwapwalala:  Ndi maseo
-	zwiambaro zwi tshi tou dzula kha muhulwane: zwiambarozwi tshi tou mu fanela.
1.	Ndi muthu wa vhuvhili ngauri u khou tou anetshala zwo iteaho.
“Ḽo kovhela,” ndi nṋe zwenezwo ndo no ima tsini hawe nahone nga muṱanani wawe. E dzhudzhuru! Nda mu vhona maṱoni uri o tshuwa. Vhudzuloni ha u mphindula, a rembuluwa lwa u ṱoḓa u ṱuwa. A tshi tou ri ḽiga, a mbo ḓi ri khakhakha nga Vho Veveru. A vho sokou nga zwiḽa mmbwa yo wanetshedzwa ngomu tshitumbani tsha khuhu.
Zwe zwa toḓou mangadza ndi zwa musi a tshi vhudzisa uri vhurifhi ndi hawe naa ngeno o ḓi vhu fara, ho itwa na u ṅwalwa madzina awe. naho ludzhasi o vha e hone henefho hu re na. Naho Ludzhasi o vha e hone henefho hu re na Rambo a tou vhonala uri haho nga kuhumbulele. Pani i tshi khou ḓi vhila zwayo o ḓi sokou ruḓa maṱo a tshi sumbedza uri o livhana nayo fhedzi a sa vhoni tshithu. I tshi tou vha ngoho uri ene u na mafhungo.
Maanḓa ri khou amba a u kona u langula kana u ṱuṱuwedza kutshilele kwa vhaṅwe vhathu. Maanḓa haya u a wana a kha tshaka dzo fhambanaho, hu nga vha miṅwaha, mbeu, pfunzo, mushumo, vhuhosi, masheleni, na zwiṅwe. Tsumbo, munna a nga vha na maanḓa a u langula zwoṱhe zwoṱhe zwa mufumakadzi wawe, a vha ene ambadzifhele, ha vha ene ane a dzhia tsheo kha tshiṅwe na tshiṅwe. Hu nga swika hune mufumakadzi a pfa a sa farei zwavhuḓi, a pfa a tshi ṱoḓa u shumisa maanḓa awe o tsireledzeaho fhasi ha Ndayotewa, zwi mbo ḓi vhanga khuḓano.
11. Arali mupomokwa hu shaka ḽanu ḽa tsinisa, ni nga ḓipfisa hani?
Zwithu izwi zwo fara Ludzhasi ṱhaha sa izwi o vha a sa funi zwone mufumakadzi wawe. A humbula zwino na zwiḽa zwa sa mu fhe thandululo. Hu ri u fhindula luṅwalo ulwo zwe vhutoto sa izwi muthada i sa koni u ṅwala.
3.	Muthu a songo sokou pfa mafhungo a a dzhia o ralo ngeno ene a songo thoma a tou wana vhuṱanzi ha vhukuma.
5. 	Ni tshi tou sedza ni vhona ungari muzwala wa Vho Magoro Khedebu ndi muthu-ḓe? Tikedzani.
Khishini: Ndi tshiṱangani
U thenu:  Ndi u rembuluwa
“ Vha khou ntendela ngoho mmawe?”
“Hone vho vhuya vha rabela vha sa athu ḽa-shu?”
10. Ṱhoho yo tea ngauri kanzhi arali wa nga wanala u kha vhukhakhi u a tama u sa tsha vhidzwa kana we fhasi vulea.
“Hoo, zwa ḓa hafha ndi nga vhulawa. Hone arali ndo vha ndi khuhu , ndi musi ndo no ḓi ḽiwa kale hafha ,” vha mbo amba vho ima fhaḽa tshiṱofuni zwino,” Khuhu dzanga dzi khou fhela, hone nda tou ya muṱanganoni wa kereke nda lala ngeyo ndi ḓo wana hoko yo tou ṅwau, mathenga o ḓadza gokoko,’ vha tshi ralo vha lavhelesa munna.
10. Nga mitala i sa fhiri miraru, inwi ni vhona u nga ho fhedzisela ho itea mini nga murahu ha musi Elekanyani o bva na tshigidi tshawe a si tsha amba na muthu?
5.	Hu na khuḓano ya lushaka-ḓe afha kha itshi tshiṱori/ iyi nganeapfufhi?
Ho vha hu hone Rambo a tshi khou bva u tou swika rumuni. Vhurifhi u vho ndo vha ndi sa humbuli uri vhu nga ita mafhungo nga u ralo.
Bugu dza ḽitheretsha dze a ṅwala dzi katela vhurendi, dzingano, ḓirama, nganea na nganeapfufhi. Bugu dzenedzi ndi dzire na tshivhalo.
• Ngani? (Ndi ngani zwo itea?)
Khae hoyu, bako ḽo vha ḽo dzhena maḓi vhukuma. Vho Magoro vhone vha sala vha tshi khou tamba henefha fhasi. Mutshini vho ḓo omelela we vha ri u swika vha tamba wone. Nga nḓila ye zwithu zwa vha zwi ngayo, arali ho vha hu tshi pfi mitshini hei ya hodelani i a pwashwa, Vho Magoro vho vha vha tshi ḓo vha vho u pwasha.
Zwino ḽo tsha. Ḓuvha ḽi vho bvisa mulomo, na mapfuvhi a vho balangana. Aiwa, tshidimela tsha vha tshi a dzhena Tshitandani. Lingani u tsa tshidimelani ho ngo tsha dovha a kha ḓi ima ima. O mbo ḓi fara thekhisi ya Vho D.D.T Madzinge i tselaho dubo dzenedziḽa dza hawe. U swika a mbo ḓi thoma u dzhena ha makhadzi wawe vha dzulaho zwitentsini zwi re seli na luno na ḽa Maonzeni.
-Sedzheni tshililo u tama u vha mushumi wa tshipholisa a fulufhedzeaho.
1.	Zwoṱhe zwine zwa khou bvelela kha nganeapfufhi ndi zwine zwa tshimbilelana namafhungo oṱhe ane a vha afha kha nganeapfufhi.
Nga murahu vho ḓo thoma u shuma kha Muhasho wa zwa vhulimi na vhusimamiri ngei Venḓa. zwenezwo vha tshi khou shuma vho bvelaphanḓa na tshikolo u swika vha tshi ṱhaphudza digirii ya BA ngei University of South Africa. Zwa zwino vha khou shuma kha muhasho wa mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango.
-A vha tendi kha mafhungo a tshanḓanguvhoni.
12. Mbambedzo ya nganeapfufhi ino ya ‘ Nda tama ndi tshitumbu na nganeapfufhi ‘ zwi ḓo ita muzwala’.
“Ni a mpfela-vho vhathu! Naa vhone a vho ngo vhona munna we nda vha ndi nae.” Vho Magoro vho ri u ralo uyu munna wa pholisa a mbo ḓi tshete! U tou nga na ene o zwi vhona uri muhulwane heyo yo zwi pfa.
Zwi ḓo ita muzwala
Giḽosari
Zwino no ḽiwa nga ni tshifhaṱuwo ṅwana wa khaladzi anga? Izwi a si hone halwa ngoho Lingani? Arali vhu hone, ndi khwine u mbo ḓi zwithupha zwi tshikha ḓi vhazwinu.” Ndi havha makhadzi wawe hezwi o no dzula fhasi.
A vhilaela a vhilaela vhuḓe Nndweleni wa vhathu, u a ḽiwa tshisulu lini? Nndweleni o ḓo sinyuwa nga maanḓa. Ludzhasi hafhu ha ḓivhi tshithu sa izwi a sa ḓivhi uri ho ṅwala mini sa izwi a sa koni u vhala. Nndweleni u fhedza u vhu vhala a sokou lidza tsaṅwa, a mbo ḓi o fara vhuḽa vhurifhi.
c.	Magumo a mangadzaho?
“Nga vha ntendele ndi kande badani luthihi fhedzi ṋamusi ndi ḽi bvise. Vha ntendela ngoho mmawe ndi nga takalesa.”
2.5.1.2.1 U bveledza mafhungo
Vho Manavhela naho vho lingedza u luvhelela uri nga zwi kandeledzwe vha ṋewe zwavho ṱhamu iṅwe-vho nga ofisi i yoṱhe, Vho Ṋegovha khuvha vha tou pfu, vhe mafhungo haya ho ngo tea vhone vhe vhoṱhe nga ṱhoho. Vho mbo ḓi ṋewa bammbiri ḽa u ṅwalela khaḽo. Mafhungo o vhifha. Nga Lavhuṱanu komiti na vhalanguli vha ḓo dzulela muṱangano u si wa misi wa shishi malugana na thaidzo hei ya vhurikiriki ha kubviselwe kwa thundu dza tshitoloni hetshi nga mulavhelesi watsho muhulwane Vho Manavhela.
Giḽosari
8.	Ee ndi zwone.
•	Muanewa muluṱanyi — muanewa a si na vhuimo. Ṋamusi u ima na uyu, matshelo a ima na uḽa. Zwa sia vhathu vha tshi khou kuḓana o imela kule.
Mbilu ya Ludzhasi ya ri u vhavha ya dovha. A ḓisola nga maanḓa kha zwe a ita ngauri o no sokou fhaṱa luvhondo vhukati hawe na Rambo na Nndweleni. Ha swika he Rambo a mu ṱalutshedza zwavhuḓi mafhungao a hone. Ludzhasi nangoho a zwi vhona uri o khakha nga maanḓa, zwone zwo ḓi tou itwa nga u sa ḓivha. U amba ngoho hu a tshidza. Ndi afha Ludzhasi a tshi ri ene o itwa nga u sa kona u vhala, zwithu zwe a vha a sa funi zwi tshi ḓivhea. Rambo na ene a ḓivhona mulandu nga u ambisa muthu ane a zwi ḓivha uri u na muthu wawe.
“Hafhu na vhuya na nwa ni kanya zwenezwi. Nṋe ngoho a thi zwi encourage hezwi zwithu lini. Aredzi, iyani! Ni ḓo vhuya ni tshi ri vhudza.”
5. 	Kha iyi nganepfufhi ndi ngafhi hune na nga ri ndi maṱhakheni? Ṱalutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
8.	Hone ndi mini zwo itisaho uri Vho Reginah vha sa tsha tenda u humela vhuhadzi havho?
Deceased:  U lovha
Tshivhumbeo tsha puloto tshi na zwipiḓa zwi tevhelaho:
10. Tshiteṅwa itshi muṅwali o poidza. Ri ralo ngauri o fhedza nga u tou buletshedza zwoṱhe uri ho fhedza ho itea mini.
“ Kani a thi khou amba zwavhuḓi.”
Khwiedzela: Ndi u fhedzisa
7.	Vho-Mmbulaheni vho vha vho takalela uri khamusi Vho-Reginaha vha khou vha vhidzela uri vha vhe Ṋemuḓi wa afho muḓini saizwi vhaṋe vha muḓi vha vhomuitashango. Mafhungo o raliho a khou bvelela kha vhutshiloha vhukuma vhune ha khou tshilwa nga vhathu.
2.5.2.2 Zwiwo zwa murahu (Flashback)
Sori:  Pfarelo
Vha khou vhilahela nga heḽi ḽe vha vhudzwa nga komiti ḽa uri havha Vho –Sidimela a zwi vha kwami sa musi a re na vhuḓifhinuleli hoṱhe vhe vhone Vho Manavhela. Zwino huufha na pulane dza vhukirikiri honohu vhe vhone Vho Sidimela? Kha ḽeneḽi vha pfa vha si khou kona u fhira zwavhuḓi. Ṅwedzi wa vhuvhili, wa vhuraru, na wa vhuṋa yo ḓa ya fhela vha saathu vhudzwa bangakupalula. Khamusi vho hangweliwa zwoṱhe. Ṅwedzi wa vhuṋa u tshi sala u tshi fhela ndi musi Vho Manavhela vho no ḓivhudza uri ḓumbu ḽo fhira. Mulamu wavho Vho Ṋegovha vho fanela vho kona u vhuthedzela komiti uri i zwi litshe zwo ralo. Zwino zwi kanya a zwi vhudzisei-vho.
3.	Khedebu na Vho-Magoro.
Ho thoma Vho Mmbulaheni. “Zwo bala Vho Reginah. A, ndi magaraba? Ri tou fhaṱutshela.”
“Ai, Mma ari ḓi thavha zwashu tshiḽa tshinzemba.”
“Vha khou tshinga u penga.”
U pangula nḓevhe: Ndi u thetshelesesa
nga Maswole Ṋetshirando
Aya maipfi a Lisani mme vha nga vha vho a pfa, “Iwe a u zwi ḓivhi uri khuhu kha khotsi au ndi lutiitii? Hai, ngoho ri khou vhoniswa, khuhu tshifhinga tshoṱhe. Zwi amba uri ha ḓa vhaeni ra ṱhavha khuhu, vha sinyuwa nga maanḓa!”
Ḓuvha ḽo vha ḽi tshi vho tou dzhena nga thavha zwino.Tshifhinga hetsho ndi musi Vho Magoro vha tshi khou wana zwikoṱikoti na muzwala wavho. Tshifhinga tsha musi vhu tshi vhonga ho no dzhena ṱhohoni, a vho ngo tsha dovha vha humbula nga ha thaidzo ine vha vha nayo ya masheleni lini. Zwino nga murahu ha musi ḓuvha ḽo no tou kovhela tshoṱhe, ndi afho zwifhungu zwivhili zwi tshi mbo ḓi humbula u livha Venḓa Sun. Vhunga vhoṱhe vho vha vhe na bege dzo hwalaho zwithu zwe vha renga, vho mbo ḓi gagamisa vha ya vha vhea murahu ha moḓoro.
Nyanetshelo nga muthu wa vhuvhili ndi hune ha shumiswa ḽisala “inwi”.
U komolela: U sokou lavhelesa
Khuḓano i vha hone musi vhathu vha sa anḓani kana u tendelana kha zwiṅwe zwithu. Zwithu izwo zwi nga vha mavu, mvelele, vhurereli, luambo, polotiki, murafho, zwiko zwa mupo, na zwiṅwe. Fhedzi naho hu na zwiitisi zwa khuḓano, kanzhi u a wana uri arali wa bwa wa ya midzini yazwo, u ḓo wana uri hu na zwiṱuṱuwedzi zwo dzumbamaho zwa khuḓano iyi. Zwiṱuṱuwedzi izwi ndi zwone zwine zwa tou kuḓedzela khuḓano wa wana i sa tsha tandululea. Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha khuḓano ndi vhukunzi.
“A, Baba, ri nga i fhedza khuhu yoṱhe, hafhu khuhu a si tshiṋoni!”
16. Ṱalutshedzani uri maipfia tevhelaho a amba mini?
1. Lufuno Rudo Ndlovu o aluwa sa mutukana we a vha a tshi ḓivhelwa u ṱwa o fara kudayari kwe a vha a tshi vhulunga khakwo mafhungo a mu kwamaho. Maḓuvhani awe a vhutshudeni, Rudo o shuma sa murangaphanḓa kha zwiimiswa zwi tevhelaho; Drama Society, Debating Society, SRC na dzangano ḽapo ḽa SAYCO (ye ya fhedza i tshi vho pfi (ANC youth league). Rudo ndi muṅwali o no bvelelaho siani ḽa phurosa, ḓirama na vhurendi. Vhaḓivhi vha ri hoyu Ndlovu, ndi murendi wa murafho uno, murendi wa ṋamusi. O no thuba vhunzhi ha zwiphuga zwa vhuṅwali, vhutsila na vhurendi.Tshiṅwe tsha zwiphuga zwawe zwihulwane ndi tshe tsha avhelwa nga vha koporasi ya khasho ya Afrika Tshipembe, SABC tsha u vha muṅwali na murendi makone. Ndlovu ndi muṅwe wa vharangaphanḓa na muthomi wa dzangano ḽa vhaṅwali vha dzibugu vha Tshivenḓa, Tshivenḓa Writers Association(TSHIWA). Mbilu yawe yo disendekesa tshothe kha mveledziso ya tshitshavha (Community development). Ndi zwine ngazwo a vha na vhunzhi ha dzithandela dza u bveledza tshitshavha sa tshiimiswa tshiḽa tshine tsha ḓivhea nga ḽa Rudo and The Divine Melodies. O no shuma fhethu hunzhi sa kha muhasho wa pfunzo vunduni ḽa Limpopo (sa mudededzi), Phalamenndeni ya lushaka ya Afrika Tshipembe ngei Kapa Vhukovhela (sa muofisiri wa phalanmennde), na kha bodonyangaredzi ya nyambo dza vharema ine ya vha doroboni ya Tshwane (sa mulanguli kha muhasho wa mveledziso ya ḽitheretsha / maṅwalwa). Naho Rudo sia ḽawe ḽihulwane ḽi ḽa vhurendi, o no shuma mushumo u vhonalaho siani ḽa vhubveledzi ha mutevhe wa dzibugu dza luambo dza NCS (Ḓiphiṋeni nga Luambo) na Ḽitheretsha / maṅwalwa.
Vho Manavhela vho ḓo ita khumbelo ya mishumo ye vha i vhona yo kungedzelwa kha gurannḓa ya Ṱhohoyanḓou. Muṅwe wa mishumo iyi wo vha u wa Venḓa Co-operative Wholesalers, ine ya wanala vhukati ha Ramasaga na Muleḓane. Minidzhere Muhulwane wa afha ho vha hu mulamu wavho Vho Ṋegovha vhane vha dzula kha ḽa Maungani. Vho vha vho mala khaladzi a vhenevha Vho Ṋegovha.
Ngeno hu no uri “zwimangadzo”ndi tshiteṅwa tshine muṅwali a tshi shumisa kha nganeapfufhi yawe, hune musi vhavhali vha tshi khou humbulela kana u ḓivha uri hu ḓo bvelela hezwi, a mbo ḓi pindu-dzha, a ḓisa zwiṅwe zwe vhavhali vha vha vha songo zwi lavhelela.
2.9.1 Nḓila ine nganeapfufhi ya anetshelwa ngayo (narrator’s point of view)
-Ndi mulamu wa Vho-Ṋegovha
Tsimbi yo mbo ḓi lila, tshidimela tsha mbo ḓi kokodza. A si tshiḽa, tshi vho thoma u songana tsho livha hune tsha ya. Vhunzhi ha vha nameli khuvha vho ṱolela nga mafasiṱere. Vhaṅwe vho imisa zwanḓa vha khou salisana na havha vho salaho vho ima kha pulatifomo. Vhaṅwe vha khou dzungudza dzungudza miṅadzi na dzigebisi. U dovha u vhea mukosi tshidimela tsha mbo ḓi phinyela, tsha vha tsho ya!
“Next”, uyu ndi mufarisa mulangi wa khomishini ya zwa khetho yo ḓiimisaho nga yoṱhe IEC tshiṱitshini tsha khetho tshi re tshitaraṱani tsha Church ḓoroboni ya Tshwane. Khuwelelo iyi yo ri u i twa, Elekanyani a mbo ḓi dzhena a livha ṱafulani ḽa thuso he a mbo ḓi ṋekedza basa yawe uri i lavheleswe arali nangoho a tshi nga vha e kha mutevhe wa vhakhethi wo ṅwalwaho kha redzhisitara ya hone ine ya vhidzwa u pfi voters roll. Izwi ndi one maitele a hone lune arali muthu a siho u namba a ḓiṅwalisa. Zwino musi hoyu Elekanyani a tshi khou ṋekedza basa yawe, u tou vha na vhuṱanzi zwauri dzina ḽawe ḽi hone ngomu kha redzhisitara ya vhakhethi ngauri o khetha kha khetho dzo fhiraho.
2. Maswole Ṋetshirando ndi muṅwali o bebelwaho shangoni ḽa Tshifuḓi nga ṅwaha wa 1968. O thoma u vha na muḓi nga ṅwaha wa 1996 musi a tshivhingana na Tshimangadzo Ruth Ṋembilwi. Maswole mufumakadzi wawe vho fhaṱutshedzwa nga vhana vhararu vhane vha vha Orifha, Thikho na Faranani.Maswole Ṋetshirando o thoma zwa u ṅwala bugu nga 1990 musi a tshee gudedzini ḽa pfunzo ngei Makhado.Maswole sa ḽizhakanḓila kha u ṅwala o no pfufhiwa pfufho dzi tevhelaho:
“Muzwala ni ri ngoho ndi nga fhedzisa muraga nga afha fhethu.”
“Lingani, ni songo dzhena mafhungo ane ni si a ḓivhe, toe. Ni ḓo ḓi dzhenisa khakhathini, ngoho. Huufhani ni na nṋe ane nda vha waṋu, ni kha ḓi lila zwiṅwe zwifhio? Dzulani fhasi, a si aṋu haya mafhungo, muthu wanga,”ndi Sara o no zwi limuwa.
6. 	Fhethuvhupo na tshifhinga kha nganeapfufhi iyi ndi ngafhi? Ndi ngani ni tshi ralo?
15. Itani mbambedzo ya Vho-Ṋegovha na Vho-Manavhela.
nga Rudzani Tshianane
Hu si kale-kale Ludzhasi a mbo ḓi sokou bva o fara vhula vhurifhi hawe, a amba na Rambo uri a vhone uri pani i si swe. U bva fhaḽa rumuni yawe a mbo ḓi livha rumuni ya muṅwe Muvenḓa ane a bva kha ḽa Dimani.
Ḽivhuvhisi tshaḽo ndi u amba tshithu ḽo vhuvhisa nga tshiṅwe. Heḽi ḽi tou vha ḽiambele ḽine ḽa amba tshithu nga u mona.
Ri tshi khou amba zwa zwino Vho Reginah vha Tshitandani. Ndi muṅwe wa vhala vha no sokou pfala vha tshi vhidzelela. “Kha ri vhone maapula na maṱamatisi na maswiri nga ngeno. Muthu u a dobela vhana maṱamatisi vha swika vha tshi ita gwengwelele.” Gomelelo ḽo ḓi ṋea maanḓa.
Kha nganeapfufhi khuḓano i thoma u ḓibvisela khagala mathomoni a puloto, ya hulela musi puloto i tshi navha. Khuḓano i dzudza vhavhali vha nganeapfufhi vho komolela u ṱoḓou ḓivha uri hu ḓo bvelela mini kha vhaanewa khathihi na uri vha ḓo tandulula hani dandetande ḽine vha vha khaḽo. Heḽi dzangalelo ḽi mbo ḓi ri livhisa tshiuludzani tsha mafhungo (maṱhakheni). Zwa ri ḓisa kha magumo a khuḓano musi puloto i tshi welela.
2.	Musi ndo sedza hei nganeapfufhi ndi wana urii ṱutshelana na vhathu vhane vha vha vha tshi khou tshila kha vhutshiloha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Kanzhi u a wana muṅwe nga riṊe a tshi khou tshila vhutshilo vhune matshelo ha nga fhedza ho mu wedza khomboni. Hone riṊe ri ne ra khou tshila nae ri khou zwivhona hone ri sa funi u nga mu tsivhudza. Mme a Thomi ndi vha dzhia vhe vhaḽa vhathu vhane musi ni tshi ṱoḓa u thusa muṅwe nga inwi ane a nga vha a tshi ḓo fhedza o huvhala vha ri mu litsheni ene muṋe. Mathina kha vhusthilo sa vhathu ri fanela u kona u tshila sa pholisa ḽa muṅwe. Musi muṅwe nga riṋe a tshi khou ṱudza ri swike hune ra kaidzana kana u tsivhudzana.
Mudzimu avhe navho. Ndo vha ndi tshi vha funa hani.
“Ndo lovha nga dzi 22 Lambamai 2004”
Dzikukana: Ndi u dinalea
-Vho-Magoro vha lilela u lwa na zwikolodo zwavho nga u tamba mitshini.
Ndi Mugivhela ṋamusi. Holosele i vala nga awara ya vhufumimbili. Vho Manavhela vho no vhalulula tshelede yoṱhe ye vha laedzwa. Tshelede yo ṅwalwaho buguni ndi ṱhukhu kha i re sefoni. Vho Ṋegovha vho poidza u vhala yo salaho ndi R3 102 i sa dzulwiho nga sente na nthihi zwayo. “Mudzimu ha ṋei nga tshanḓa. Ṋamusi ndo rwela muvhuḓa tshilaloni. Hei R3 102 ndi yanga,” vha ralo Vho Manavhela vha tshi vho amba nga mbilu. Hezwi vhe hafha vho no i wanela kale mushumo. I tshi tou awara ya vhufumimbili nṱha ha ṱhoho, ko! Vho Manvhela vha vha vha tshi vho loḓela ofisi. Ṋamusi vho ima zwavhuḓi.
13. Nga 	u pfufhifhadza ṱalutshedzani kunavhele kwa mafhungo/ kwa tshiṱori?
Ludzhasi a hu ngo swika hune a vhea fulufhelo kha Rambo lini. O vhona uri Rambo a nga vha a tshi khou mu ita tshiphukhuphukhu nga nṱhani ha mavhelele awe. Ha vha uri kha Rambo ahuna zwiṅwe zwine anga ita sa izwi o ita nga pfanelo zwe a pfi a zwi ite.
“Hai khotsimunene. Idzonu thoma ni humele murahu. A thi tsha vha ṅwana nṋe ane a shushedzwa nga guru. Mbevha ya hone ye na i vhulaha i ngafhi? Humelani murahu hanengei.”
Naho Ludzhasi o vha e na nḓala a si tou vhilela u ya thambo. A pfa e na dakalo ḽihulu ngauri a humbula uri maano awe ndi hone a tshi ḓo shuma. Ludzhasi a ḓi sokou ri a zwi dini, a vhea pani nga u ṱavhanya. Rambo musi a tshi ri a songo ḓi dina, ludzhasi a ri u ḓo bika.
A tshi khou ralo u bva nga mukoto, mme vha vha vha tshi vho vhidzelela vho no ima nga luhurani: “Naa ho no tshinyala ni-wee! Ni humelani ni sa athu swika muṱani? Na huma ra ranga u ni vhona-vho, ṅwananga!
Ludzhasi a bva na fhungo ḽa uri Rambo a ye a humbele pfarelo. Hu si kale a ri u ḓo tou ya a mu humbelela pfarelo ene mune. Rambo o ḓo pfesesa iḽo fhunga lwe a ita na u bula zwauri a re Asnath o mu ṱutshela tshoṱhe.
Ndi lushaka lwa maṅwalwa ane tshiṱori tsha hone kana mafhungo atsho a anetshelwa nga nḓila pfufhi. Dziṅwe tshaka dza maṅwalwa hune ha tou anetshelwa ndi nganea na ngano. Kha ḓirama hu tou vha na huṱukuṱuku hune muṅwali a anetshela.
Malamba: Ndi tshelede
Vhanna iṱaḽi vhe henengei kule ha mashango hune vha si vhe na vhafarisi vhavho vha tshi ḓi tou ḓi bikela. Vha tshi ḓi tou vhalana uri hu bika nnyi. Muṅwe musi hu vhege ya Ludzhasi kha u bika, ha mbo ḓi dzhena Rambo o fara vhurifhi. “Uho a si vhurifhi hanga naa Rambo?” Ane a khou ralo ndi Ludzhasi a tshi khou ḓi ṱanzwa phuleithi dzawe. Rambo a sokou setshelela a tshi ri “Ni ḓo vhuya na tou ḓiṅwalela ngeno riṋe ri tshi khou sokou a ṱanganedza ḓuvha na ḓuvha no ḓi sokou komolela. No vha ni tshi ri ni nga humbulwa-vho nga nnyi no ralo?”
Mme awe vha sokou tulu vho ḓi dzulela ngomu khishini vha tshi bvela phanḓa na mushumo wavho.
Hafha muanewa u vha e na tshithu tshithihi tshine khatsho zwivhi zwa eḓana na zwivhuya. U a humbula u zwi thupha a wana uri zwi a fana sa izwi a tshi ḓo xelelwa (luza) nga zwiṅwe zwa zwivhuya zwine tshithu itsho tsha muḓisela. Muanewa u vha e vhukati hafha. Uri a tshi sedza phanḓa a wana lwendo lwa hone lu tshi fana na lwa musi a tshi humela murahu. Ndizwondizwo zwine a nanga, zwi vha zwi sa ḓisi phambano. Mulayo uri muthu ha ima vhukati, u tea u dzhia sia.
• Ndi Muloro
“Nga khaladzi. Ndi tshi amba nae u khou swaswara u penga ni a ḓivha. Hu na vhaṅwe mufumakadzi vho vhandekanaho nae kha sithi nthihi. Vhenevho vha tou nga ndi mme awe ngauri hufha izwi ndi tshi lingedza u ya khae vha tshi ḓi lila u bva mulomo. Ndo vho rembuluwa ngo pfa vha tshi vho amba zwiṅwe zwe zwa tou ntsilinga. Ni a ḓivha vho ri mini?”
Nda tama ndi tshitumbu
Ṱhongi: Ndi muthu ane a ṱonga
Mureiḽi vha si pfe uri u khou uri mini, vha vhuisela goloi nnḓa ha bada vha ima. Ḓongololo ḽo sala vhukati ha maḽinga ḽo vhulungea.
“A thi athu fhedza mani.” Lisani vho a i melela khotsi , “A, kha vha litshe Baba vha ḽe, a!”
“Vho ḓiluma, ndo zwi ḓivha,” vha khou vha holedza vha tshi khou kokodza iḽa phuleithi, vhaḽa vhe i dzhavhu.
Bangakupalula: Ndi u amba ngoho kana tshifheli
5.	Muanewa muhulwane ro ṱangana nae kha phara ya u thoma ane a vha Vho-Manavhela.
Muṅwali u anetshela vhavhali nga ha mvumbo ya vhaanewa. Muṅwali u tou buletshedza uri muanewa ndi wa mvumbo-ḓe. Muṅwali u anetshela muanewa nga nḓila ine muvhali a sala a na tshifanyiso tsho fhelelaho nga ha muanewa uyo. Muṅwali Vho Maumela ndi ṋambi kha heḽi sia. Vha a kona u ola muanewa nga nḓila ine arali o vhifha, wa kona u vhona mbipo yoṱhe yo fhelela.
b.	Nga nyambedzano na vhaṅwe vhaanewa?
Zwithu zwi a ḓa zwa itea. Ho ḓo swika Vho Malada vhe vha ḓo reshana na vhaṅwe nga zwavhuḓi. Tshanḓdani tshauḽla vho vha vho fara luṅwalo.” Izwo a si vhurufhi hanga vhuṅwe ngeno ndi tshi khou bva u ṱanganedza vhuṅwe zwino-zwino?” Ndi Rambo onoyo o ḓi ganama zwawe nṱtha ha mmbete. “Hai, a ni zwi pfi zwauri zwine na khou ita zwi tou vha zwitshele. Arali hu u thoma nṋe ri ḓo dinana nga maanḓa. U shuma roṱhe a zwi ambi uri ri a lingana lini.” Ndi Ludzhasi a tshi vho tou nga o no sinyuwa.
• Hani? (Zwo itea hani?)
5. 	Ndi zwifhio zwine muṅwali wa iyi nganeapfufhi a tama vhavhali vhayo vha tshi guda?
Ndi mulamu wa Vho-Manavhela
Giḽosari
Zwenezwi a tshi tou ndi a ṱuwa mukegulu mme awe vha mbo dzinginya uri zwi nga vha khwiṋe uyu mazwale Maureen a rumiwe u ya u dzhia khotsimunene Vho Kudzwe uri na vhone vha ḓe vha ḓipfele-vho nga dzavho nḓevhe. Zwa u vhidzwa ha khotsimunene arali hu na mafhungo a ndeme yo vha yo no ḓivha nḓowelo hafha muḓini vhunga havha khotsimunene vhe vhone vhe vha vha vhe muunḓi wa Elekanyani u bva tshe muṋe wawe vha lovha. Nga iṅwe nḓila ndi vhone khotsi awe sa izwi mukomana wavho vha re khotsi awe vho lovha a tshe muṱuku vha vha vhone vhe vha mu dzhenisa tshikolo. Vho vha vhe vhone muundi wawe. Elekanyani u a vha funa vhukuma havha khotsimunene wawe ngauri ndi vhone vhe vha mu itela vhu matshelo havhuḓi. Ndi muthu we a vhuya a shuma sa mutshutshisi ofisini ya madzhisiṱiraṱa wa Makhado vha ḓa vha litsha nga ṅwambo wa u vha tshiṱunḓulume siani ḽa zwa masheleni naho hu na uri ngoho ya vhukuma ndi uri a zwi tsha ḓivhalekana na luthihi nga ṅwambo wa zwikolodo zwine vha vha nazwo. Hu tou vha uri vha a kona u ita uri vhathu vha si zwi vhone. Nga ṅwambo wa u vha funesa, Elekanyani o vha o no ḓi vha kule kha u thusa uri vha wane thendara ya u pfumbudza vhathu kha zwa vhulangi hafha kha khamphani ine a shuma khayo, muhumbulo u wa uri khamusi vha ḓo vuwa-vho lune vha ḓo kona u fhenya zwikolodo zwine vha vha nazwo. Zwauri thendara vha nga i wana zwi tou vha khagala vhunga, Elekanyani a tshi shuma kha ofisi khulwane ya vha themendeli. Zwino Elekanyani o ri u pfa muhumbulo wa u vhidzwa ha khotsimunene wawe, a vhona zwi khwiṋe uri a vha lindele u fhirisa uri vha tou pfa mafhungo musi o no vhuya . U vha lindela o vhona tshi ḓo dovha zwa mu thusa uri u ḓo kona u wana ngeletshedzo ya zwa mulayo vhunga vhe muthu o gudaho zwa milayo tshikoloni. Sa zwe mukegulu vha humbelisa zwone, Maureen o mbo ḓi ṱuwa a livha ngei ha khotsimunene u yo vha humbela uri na vhone vha ḓe.
Vhamuṱani: 	Ndi munna wau kana mufumakadzi wau
Ya ombana yo ombana ya makhotho, vhaḽa vhaṱhannga vha sa ṱoḓi u pfa tshithu. Vho Mulimavho fhedza nga u tou founela mapholisa. Nangoho mapholisa ho ngo vhuya a tshinya watshi. Vho mbo ḓi swika nga u bonya ha iṱo. U tou swika fhedzi ha vha hu khou maphekanywa havha vhaṱhannga. U ri vho khakha kana hai a vho ngo ṱoḓa u dzhena khazwo. Tshavho ho vha u vha pomoka uri na ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi vhone vhane vha khou gonyisa tshiimo tsha vhugevhenga. Na ḽiṅwe na ḽiṅwe vha khou reipa vhana.
Vha tshi dzhena nga khoro vha mbo ḓi vhona vhaḽa vhaṱhannga asivha vho tumba nṱha ha luguvha lwo tikaho mavu u bva khoroni uya muṱani. U tou vha vhona fhedzi mbilu ya mbo ḓi ya muṱanani. Vho ri u tsa goloi vha hwenya sa vha sa vhoniho muthu vha tshi livha nḓuni. “Ndaa! Ndaa!”, ndi Tendai a tshi takuwa fhaḽa nṱha ha luguvha. Naho zwo ralo, Vho Badugela vha ḓidzingisa nḓevhe. Vha tshi tou ri vha a vula vothi ḽa nnḓu, Tendai a mbo ḓi vha ri nga badzhi, nga hafha kha tshiḽeshe, shu! “Naa ndi nnyi naa?” , vha ralo vho haḽifha vha tshi lingedza u zumuka. “Ndi zino tshe nda ri ndaa. Ndi nṋe Tendai na Shumba”. Nga yeneiḽa khalo ine vhanzhi vha farwa vha humiselwa Zimbabwe nge vha pfala ngayo uri vha bva seḽi ha mulambo wa Vhembe. “Hei, hei, hei, muḓini wanga a thi ṱoḓi Mazimbabwe na Mamoza! Ibvani ni fhele zwino!”, ndi Vho Badugelavha tshi vhonala vho onyanisa na tshifhaṱuwo uri zwine vha khou amba zwi pfale vhukuma. Tendai a akhamala a tshi pfa na u vhona vho no mu shandukela. U thomani o humbula uri kani-ha vho tou kangwa kana vho tou hangwa uri vho thola vhathu uri bwe matombo. Zwenezwo a tshi khou lingedza u ḓiḓivhadza na u vha humbudza, a mbo ḓi zwi wana uri muthada yo tou ḓiimisela u sa vha badela. Ndi musi na Shumba o no sendela tsini zwino.
Notsi na mishumo ya vhagudi
“Zwine vha khou ṱoḓa u ḓivha zwone ndi khou pfa, mulamu,”ndi Vho Ṋegovha zwenezwi vho no fhedza u ḽa, vho no dzula kha masofa a re hafha kamarani hei ya u awela. Vho vulela thelevishini, fhedzi volomu yayo vho i vulela fhasi. Hu khou tambiwa mavili hafha kha tshiṱitshi tshayo tsha C.C.V. “Tshihulwane kha vha ḓivhe uri luṅwalo lwa khumbelo yavho lwo no ḓi dzulelwa fhasi kale nga komiti yanga na vhalanguli vha holosele yashu. Vhone kha vha lindele phindulo i ḓo swika khavho hu si kale. “Ndi a kholwa vha khou mpfesesa. A si zwone”
U tou swika hayani a mbo ḓi livha tshiṱitshinitshapo tsha khetho. A tshi swika a takala vhukuma u thuswa nga vhathu vhane vha mu ḓivha. Muhulwane wa tshiṱitshi itshi ho vha hu Vho Mphidi. Na henefho maṅwalo o sumbedza zwenezwiḽa zwe ḽiṅwalo ḽa tshiṱitshini tsha Church ḽa sumbedza zwone, u kha mutevhe wa vhathu vho ri siaho. Elekanyani ndi munnawavhaṋe. Vho Mphidi vha mbo ḓi mueletshedza uri khwine a tou ya kha Muhasho wa zwa Muno u sedzulusa uri ho tou itea mini. Na vhone vha fulufhedzisa uri vha ḓo thusa u ya nga hune vha ḓo kona ngaho.
11. Itani mbambedzo ya muanewa ane a pfi Thomi ane a wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ‘Ḓongololo’, na muanewa ane a pfi Vho-Mulimau vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ‘ Vha sokou nadzo, goo!’.
U minya: U khobisa
• Ngafhi? (Mafhungo aya o bvelela ngafhi kha tshiṱori?)
U tshi u wana Ludzhasi e eṱhe wa wana o sokou goo, o sokou ṱungufhala. A si tsha vha uḽa muthu wa u ḓikukumusa. Vhutshilo vhu tshi vho tou nga a vhu tsha mu ḓifhela. A humbula uri tshikolo o tshi shavhelani, a vho sokou ri ngavhe. A zwi vhona uri ngavhe o funzea ndi musi zwo iteaho zwi songo ralo. Ngavhe i kha ḓi shuma mini arali zwithu zwo no ḓitshinyala. A humbula na mushumo une a khou shuma wone, a sedza na muholo une a khou wana a wana zwi sa ri tshithu musalauno.”Tshikolo tshi a thusa nga khaladzi. Ndo tshi shavhelani?”
Lisani o fara lufhafha nga fhaḽa e, “Mma kha vha sokou zwi litsha vha ḓo ḓa ḽiṅwe ḓuvha.”
Ṱhanga i hwalwa na hatsi: Ndi musi ho vhifha kana ho takaleswa
‘Hezwo ndi zwiṱukusa muṋe wanga. Riṋe tshashu ndi u anḓana na zwigwili zwi ngaho Vho Marubini Muruba, Vho Fakatsimbi Lumadi na Vho Tshiembe Mutshembele vhane ṱiraka dzavho dzi tshi ḓa hafhu dza ṱuwa dzo tou tswi nga masaga a migayo na zwiṅwe. Tshihulwane ndi u ita nyambedzano navho zwavhuḓi ra pfana uri kha loudu iṅwe na iṅwe riṋe ri ḓo vha engedza nga saga dzo imaho ngauri nahone nga mutengo wa fhasi. Mafheloni a vhege riṋe ri a kona-ha u endela havha vhathu mahayani avho uri vha ri ṋee zwi re zwashu. Tshihulwane tenda riṋe ra ḓivha ṱhanganyelo ya zwoṱhe. Nṋe haya a u tevhela tshelede hei a nga si mmbalele. Tenda tshelede ra ya nga vhukati. Na hezwi zwigidi vhuraru hazwo nṋe zwi vho nḓivha. A si zwino tshe zwa kowela uri ndi dzudzanye na vhone nga ha hoku kuitele kwashu kwa kale. Arali vhone vha tshi khou pfesesa, nṋe hei vhege iḓaho nga Musumbuluwo ndi ḓo vha ndo no dzudzanya zwoṱhe navho.”
4. Thomas Maitakhole Sengani Vho bebwa nga ḽa 20 Nyendavhusiku 1952 ngei Lady Selbourne, Pretoria (Tshwane). Vho thoma u dzhena tshikolo Dzingahe Primary School nga murahu vha ya Mahlori (Swiss Mission ) Primary School vha khunyeledza pfunzo dza phuraimari ngei Ṱhohoyandou Primary School, Saulsville nga 1967. U bva afho vho ya Tshivhase Secondary school he vha bveledza pfunzo dzavho phanḓa.
Tshinaḓa: Ndi munna o  ḓiimisaho
“Hei, ndi khou bva kha heḽi ṱorokisi ḽi re nga hafha murahu hashu. Hu na muṅwe ṅwananyana o nakaho u ya vhukati. O fuka lumba ya ‘leather’, ntswu. Ndi simatsatsa hetsho, bra Fox. Ni sa kholwi iḓani ni tou ḓivhonela nga aṋu maṱo.”
Khuḓano ya nga ngomu a si ine nnyi na nnyi a kona u i vhona. I itea kha muthu ene muṋe. Khuḓano iyi i ya dina nga maanḓa sa izwi vhaṅwe vhathu vha sa nga si kone u thusa sa izwi vha tshi ḓo vha vha sa ḓivhi zwine zwa khou bvelela ṱhohoni ya muṅwe muthu. Ngauralo, muthu onoyo a nga sokou poo, dza vha dzo petwa, u sa ḓivhi uri o ḽiwa ngani. Matsina muthu uyo ndi kale a tshi khou lwa na khuḓano ye ya vha i khou endelela ṱhohoni yawe.
10. Nganeapfufhi i khou bvelela nga tshifhinga tshifhio? Tshiṱori tshi khou itea nga tshifhinga tshifhio? Khalaṅwaha? Ḓuvha?
1. 	Ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi a tshi takalela vhabvannḓa kana hai? Tikedzani phindulo yaṋu.
“Muzwala, nṋe ndo vha ndi na muhumbulo wa u ya Venḓa Sun hezwi ḽi tshi kovhela. Zwino thaidzo ndi ya moḓoro. Ndi nga takala arali inwi-vho na vha ni na hoyo muhumbulo. Tenda inwi ni na moḓoro.”Avho vho vha Vho Magoro vhe vha vha tshi khou amba na muzwala wavho Khedebu. Mashudu mavhuya na onoyu Khedebu o vha e na muhumbulo wa u ya Venḓa Sun.
Maureen a tshi ṱoḓa u ḓivhesesa, a fhindulwa nga tshiambela tshi nukhaho mushidzhi lwe a sala a songo fushea ngeno na mbilu yawe i muṱanani.
Giḽosari
1.	Ṱhoho ya nganeapfufhi iyi yo tea saizwi ri tshi khou wana uri mafhungo oṱhe kana nyeṱe ya mafhungo yo thoma nga nṱhani ha mbevha dzine dza vha afho muḓini.
U rwa u tshi sendedza
Nyanetshelo nga muthu wa u thoma ndi hune muanetsheli a ḓivha zwithu zwoṱhe nga ha muanewa, hu tshi katelwa ngomu zwine muanewa a humbulisa, u ḓipfisa na u tshilisa zwone. Muanewa hoyu u a dzhia vhukando, u a dzhia tsheo, u na mihumbulo yawe na uri tshiṅwe tshifhinga u a dzhia sia ḽine ene a ḽi takalela. Ngauralo, tshiṅwe tshifhinga zwi sia zwi khou dzima vhavhali uri vha kundelwe u pfesesa nyito dza vhaṅwe vhaanewa. Muanewa uyu a nga ṋuṋedza kana u fhungudza mafhungo zwi tshi bva kha zwitakalelwa zwawe. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri musi muvhali a tshi vhala nganeapfufhi, a vhe na mihumbulo yawe nga ha vhaanewa, a sa dzhie zwithu zwo tou ralo u bva kha muanetsheli.
Vho Ṋegovha vho fhambana nga maanḓa na Vho Manavhela. Vho Manavhela ndi muthu ane a ṱhonifha mushumo wawe. Zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa itwa zwi ngonani. A vha pfani na zwithu zwi so ngo ḓaho. Zwoṱhe zwine vha zwi ita zwi vha zwi mulayoni. A si muthu ane nga lwa musalauno ra ri ndi matshantsane sa Vho Manavhela.
Nyanetshelo iyi i shumisa nḓila dzo fhambanaho. Hu nga shumiswa nyanetshelo ya muthu wa u thoma khathihi na ya muthu wa vhuraru kha nganeapfufhi nthihi.
8. 	Ambani nga ha tshimangadzo tsho bvelelaho sedzheni Tshililo.
2. 	Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi zwifhio zwine na nga amba nga maipfi aṋu uri nganeapfufhi hei i ṱutshelana nazwo?
Kha hu ri zwenezwi vhathada vha tshi kha ḓi vha kha maseo a yone mbevha yo vha kundaho vha sokou pfa moḓoro khoroni u tshi ma, ndi nnyi arali hu si vhone Vho Thomasi Masindi garaba ḽo vhuyaho. Nga hetshi tshifhinga vha re Vho Mmbulaheni vha khou bva fhaḽa nḓuni vho fara mabutsu nga tshanḓa vha tshi khou sea na u amba uri khuvhani zwo bala. Avha vha garaba vha tshipfa izwo vha ṱokonyea vha vhudzisa uri ho bala zwifhio. Avhavho na vhone vha tshi ri vhaṱalutshedze vha re Vho Thomasi vha tou hana u pfa tshika. Ndi fhaḽa vha tshi ri Vho Mmbulaheni vha thome vha humele murahu uri vha ḓo tou vha ṱalutshedza zwavhuḓi. Vho Thomasi vho ḓo fhedza vho rwa Vho Mmbulaheni nga mboma khathihi na vhone Vho Reginah vhe vha vha tshikhou rwiwa muthada I sa tsha londa. Hone saizwi mboma I sa vhoni yo fhedza yo dzula kha iṱo. Ha mbo vha u tunzuwa ha iṱo ḽa Vho Reginah. Vha re Vho Thomasi vho litsha u nuḓa mufumakadzi nga u pfa mukosi a tshi vho ri vho mu tunzula iṱo. Nga murahu ha izwo ndi he Vho Reginah vha mbo ḓi ḓibvela vho fara iṱo ḽavho vha livha hayani, henengei vhabebi vhavho vha vha kombetshedza u ya vhuongeloni.
“Ni na mashudu nga maanḓa murathu. Hafha fhethu ndi havhuḓi nga maanḓa khotsimunene.” Ndi Vho Veveru ḽiṅwe ḓuvha zwenezwo ndi tshi kha ḓi bva u thoma mushumo Musina. Ndi tshi kha ḓi ṱoḓa u vhudzisa uri ndi ha vhuḓi nga nḓila-ḓe, Vho Veveru vha isa phanḓa ngauri: “Hafha na sa pfuma ni ḓo vha ni sa funi lupfumo. Hafha fhethu hu na tshelede khotsimunene.”
“Eya, izwo ṱavhanya u yo fara heiḽa tshena ri i ṱhavhe!”
“Zwino ndi ite mini?”
Tshisiku: Ndi fhethu hune ha vhulungwa mavhele
“Henefha kha ṱorokisi ḽi re murahu ha ḽeneḽi ḽashu.”
Iyi ndi figara ya muambo ine ipfi ḽa kona u bvisa mihumbulo yo fhambanaho ngeno ḽone ḽi ḽithihi. Muṅwali a nga shumisa maipfi ane a vha na mibvumo i fanaho hone a sa ambi zwi fanaho.
2.	Muṅwali o kundela u ri bvisela khagala muanewa muhulwane naho vhaṅwe o kona u vha bvisela khagala.
Ndi henefha he Ludzhasi a tou ḓitsitsa tshoṱhe a tshi sumbedza uri mafhungo o itiswa nga nṱhani hawe. A ri Nndweleni kha humbulele ene we a vho itisa uri zwithu zwi vhifhe ngaurali a itisa uri tshiphiri tshi bvele khagala. Arali hu si ene o itiswaho nga u sa ḓivha ndi musi zwi songo ralo. Ludzhasi a humbela uri a songo ita uri hu shululwe malofha nga nṱhani ha vhu khakhi hawe. Nndweleni a mbo ḓi ṱanganedza khumbelo ya Ludzhasi. A ri u khou tou mu ṱhonifha, arali zwi songo ralo o vha a songo ḓiimisela u dovha a tshilisana na Rambo ane a tou vha tshifheṱi khae.
Ludzhasi na ene a vha o wa. Zwenezwi Rambo o ḓala fhasi a sokou ri: “Ludzhasi no nnyitani?” Ludzhasi a vhudzisa uri mulandu ndi mini. Naho Ludzhasi o edzisa u lamula avha vhavhili zwa ḓi sokou fana. Nndweleni o vho ḓo tou mu litsha nga eṱhe nga u vhona a tshi vho nzuruma malofha a si tsha ima.
Hezwo zwa ṋaṋisa u vhavha ha mbilu ya Thomi. A nga si kone u dzhena badani arali a sina muṅwe muthu muhulwane. Thomi sa ṅwana vhukuma, mulayo uyo wo tou vhudzwa tshi na nḓevhe.
Musi Ludzhasi a tshi vhona uri maano e a a vhamba a khou shuma a pfa e kha ḽiṅwe ḽi sa ṱalutshedzei. A zwi vhona uri ene o ṱaḽifha nga maanḓa. “Hafhu arali ni tshi khou ṅwala maloto aṋu zwi ḓo dina ngauri ndi tshi fhedza u bika ndi ḓo vhu vhalulula. Ni ṅwale zwavhuḓi hafho.” Ndi Ludzhasi a tshi khou ralo o tou mu zwonḓolola nga maṱo ane a tou nga a dzwirigondo. Rambo a ri a nga si zwi ite zwa u ṅwala zwawe.
O vha a tshi ri ḽi ḓo i kata a i laṱa kule ha bada naḽo. Ḽa putuluwa, hafhu ḽa dovha ḽa ita vhinya-vhinya yaḽo Saḽi no khou semana. Ḽi tshi ralo Thomi a mbo ḓi zwi thupha. A laṱa thanda iḽa kule a gidima a tshi dzhena hayani.
Ludzhasi a ḓi sokou ri hafhu ya ponda i tou khwikhwidza. Kha nnyi naa, kha Rambo o tou wela. A tshi u ṱongelwa nga u ho vhurifhi ha hone u tshi nga tou ri ndi zwiṅwe zwithu. Vhurifhi ha hone kha Rambo vhu tshi ḓi sokou ṱongiswa ngeno vhu sa vuliwi. Hai, vhu tshi ḓi tou nga vhu na maṅwe.
6.	Mbalo ya vhaanewa vho shumiswaho kha hei nganepfufhi ndi ine ya anana na zwine zwa ṱoḓea musi muthu a tshiṅwala nganeapfufhi. Muṅwali wayo o lingedza u sa anza vhaanewa. Ri wana vhaanewa vhawe vha sa paḓi tshanḓa.
Mafhungo aya o ḓo konḓa nga maanḓa lwe Nndweleni a humbula uri a nga tshila hani zwavhuḓi na Asnath hafhu. A wana uri ndi khwiṋe a tshi tou ita uri a fhedze nga hoyu Rambo zwi ye na vhusula. Ḓuvha ḽiṅwe Nndweleni a tsa hayani na vhuḽa vhurifhi lwe a vho ḓo ṱangana na Asnath, a ri u mu sumbedza a vho sia o mu rwa lu isaho lufuni. Nndweleni a humela tshikhuwani e na muhumbulo wa u vhulaha Rambo na ene a ḓivhulahe, tenda Asnath a ḓo mu sia e tshitumbu-vho.
6. Vho-Azwianewi Elvis Maisha vho bebwa Gondeni ḽa Ha Mabilu nga ḽa 04 Khubvumedzi 1963. Ndi ṅwana wa vhuraru kha mme avho. Nga 1969 vho pfulutshela kha ḽa Ngudza vha thoma tshikolo tsha phuraimari nga 1970. U bva phuraimari ya Ngudza vho ya vha dzhena ngei sekondari ya Mphaphuli u swikela vha tshi phasa murole wa vhufumi.
9.	Ndi nga pfa ndi tshi khou vhaisala, ngauri ndi zwi dzhia uri ri vhathu roṱhe rine ra vha nga fhasi ha muṱa muthihi wa ḽifhasi.
Tsenguluso ya nganeapfufhi
5. 	Vhoramaṅwalo vha ombedzela uri nganeapfufhi sa izwi i pfufhi i fanela u sa vha na masiaṱari manzhi. Nahone i fanela u vha ine muthu a nga kona u i vhala nga dzulo ḽithihi. Inwi ni tshi sedza nganeapfufhi iyi ni vhona muṅwali wayo o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa?
U ḓirindidza: Ndi u ḓikhuthadza
U galatsha: U fhuredzela
“Murathu wa mufumakadzi wa malume Vho Tito Mugeri vho ḓa. Vha khou fhirela Maabani u fhelekedza ṅwana wavho wa musidzana gudedzini ḽiswa ḽa vhudededzi henengei. Musidzana wa hone o naka zwone lini inwi Lingani.” Ndi hoku kukaladzi kwawe ku no ḓa phanḓa ha murathu wawe Tshizuwisa.
“Wa delela mfana! U hleketa kuri u tlarihe ngopfu wena, neh? Why’ u tsika ku tlanga na hina titangha ta wena, u kholela vavasati, hii? U xiphukuphuku wa tiva!” Ḽiṱhannga heḽi ḽa Mutshangana ḽi khou ralo ḽI tshi vho mu hwiḓa hwiḓa ḽI tshi vho nga u femela nṱha nga u fhufhumelwa. Dzi re khonani dza Lingani u vhona zwenezwi dza mbo ḓi ṋele ṋele.
Afha ndi hune muṅwali a bvisela khagala:
“Hei, muzwala ni a ḓivha ndi na mashudu ndo ni wana.”Vha khou ralo Vho Magoro vha tshi khou khaḓana na hoyu Khedebu.
Mbuno idzo dzoṱhe dzi re afho nṱha dzi a kona uri sumbedza uri vhaanewa avho vhavhili vhane vha wanala kha nganeapfufhi mbili ndi vhathuḓe.
3.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi, khevha Vho-Muraga ri khou mbo ḓi ṱangana navho kha phara ya u thoma.
14. Maṱhakheni a nganeapfufhi/ tshiṱori ni vhona hu ngafhi?
Bagasiṱitshi: Magumoni
Zwithu zwe a vha a tshi khou zwi lila o ḓo zwi wana. Ndi henefha Ludzhasi a tshi mbo ḓi onesana na uḽa muṱhannga nga zwavhuḓi, ambo ḓi huma. A vho tenda tshoṱhe uri zwe Rambo a vhala yo vha tshi tou vha ngoho yo fhelelaho hafhu na Nndweleni o ḓi tou zwi vhala zwa bva zwo tou kokotolo.
1. Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfufhi i tshi elana na mafhungo?
Ṋamusi ndi Mugivhela. Vho Manavhela vha tshi tshaisa vho fhima u ranga u fhira nga Maungani uri vha thome u vhonana na mulamu wavho Vho Ṋegovha. Hezwi vhe hafha vha na maṅwe khanani. U swika zwino a vha athu wana phindulo ya khumbelo yavho kha havha vha Venḓda Home Creatium Co-operative Wholesalers. Havha vha Venḓda Home Creatium Furnishers vho no ḓivha landula kale. Hezwi vhe hafha, hayani ndi Hamphego. Goloi ine vha tshimbila ngayo ndi veni ya Toyota tshena i re na dennde.
Mulamu: Ndi khaladzi a mufu-makadzi we wa mala
5. 	Ambani zwithu zwiraru zwe mapholisa a tshiṱitshi tsha Musina a vha a tshi ḓiitela ngazwo tshelede.
7.	Muṅwali wa hei nganeapfufhi u khou ri kaidza uri ri fanela u fulufhedzea mishumoni saizwi hu hone hune ra kona u wana malamba an era kona u unḓa miṱa yashu.
Ndweleni o ri u tou phamu muṋango a reshana na Rambo nga mavili e a tou na sa mvula kha tshifhaṱuwo tshawe. Ho vha hu si na tshifhinga tsha u awela hafhu Rambo ha ngo vhuya a wana na tshifhinga tsha u awela. Hafhu Rambo ha ngo vhuya a wana na tshifhinga tsha u ḓi ambela. A mbo ḓi pfi nga ḽiṅwe vili henefha kha khumba-khumba, a mbo ḓi ṅwavhaa.” Itshi ndi mini naa muṱhannga!” Nndweleni u khou ralo a tshi khou mu sumbedza vhuḽa vhurifhi, hu si hone u fhamelwa nga mbiti.
3. Gondo ḽi si na vhuyo.
Ngevha-ha Vho Manavhela afha muḓini wa Vho Ṋegovha. Vho dzudziwa kamarani yenei ya vhukati ya u awela.
1. Tshanḓa tsha muthu a tshi meli hatsi vhunga tsimu ya donga Part 1 na 2.
Midzi ya mafhungo i mela henefha, ra vho vhona u thomaha khuḓano. Kha nganeapfufhi, tshipiḓa itshi tshi fanela u vha kha pharagirafu dza u thoma, hu sa tou pfi tshikolokolo kha ndima ya u thoma. Zwi nga kha ḓi vha kha ndima ya u thoma, ya vhuvhili, ya vhuraru kana ya vhuṋa, zwi tshi bva kha vhuvha ha nganeapfufhi.
Vho vha vho no humbula u ṱuwa zwino. Vha tshi swika he vha vhea hone bege yavho vha bvisa thikhithi. Mashudu mavhi, bege yavho yo vha yo mela milenzhe. Zwauri hani ngauri thikhithi yavho vha nayo, zwo mangadza vhone khathihi na munna ane a khou vhea thundu dza vha dzhenaho.
Vho Thomas vho ri u fhedza u rwa Vho Mmbulaheni vha vula vothi. Vho Mmbulaheni vho ṱuwa sa ntsamavhuvhu. Vho Reginah vha tshi ri vha tovhele, Vho Thomas vha vha sukumedzela murahu vha vala vothi. Ha rwiwa muthu. Tsho ḓo dinaho tsho vha tsha uri Vho Thomas vho rwa vha si tsha londa uri vha khou rwa kha mini. Khuuvha vha rwiwe mufumakadzi wa vhathu.Vho ri u ṱavha mukosi na ipfi ḽa nga ḽi sa fa. Samusi mboma i sa vhoni yo fhedza u dzula kha iṱo.
5.	Ho vha hu fara vhabvannḓa vha vha badelisa tshelede uri vha i ye dzhele, u khuthuza zwine vhathu vha vha nazwo na u dzhiela vhathu zwidzidzivhadzi vha zi rengisa.
“Vho Ṋegovha vho bva zwenezwino a si kale kale. Vho tou fhambana navho zwiṱuku. Vho fara hei i no gonyela Ngovhela. Ngavhe vha ḓe ngayo ndi musi vho kuḓana dziṱhoho nḓilani. Hune vha vha hone a vha athu na u bvela kha gonḓo heḽi ḽihulwane ḽa Besekuwe lini.
Mulimau
Thomi a mbo ḓi humela badani o nzwinzwimala tshifhatuwoni. Zwino u na muhumbulo wa uri khamusi u ḓo wana ḽo no bva, A tshi swika u wana ḽo no rembuluwa, ḽi vho tsa na bada. A humbula u ḽi dzhenela, mbiluni ha sokou ḓa uḽa mulayo. A ima e duu!
-Vha tenda kha utou tswa uri vha vhe na zwinzhi.
Zwi tsha ḓi vha zwo ralo, vha lingedza u mu ṱalutshedza zwauri u ya nga ha bugu ya mutevhe wa vhakhethi, ene u khou dzhiiwa o lovha nga ḓuvha ḽa 22 Lambamai 2004.
“Yo ndo fhulmula-ha!”
-Vha xela nga zwoṱhe zwe vha renga khathihi na masheleni a u badela mufhaṱi.
• Lini? (Mafhungo aya o itea lini? Mini?)
3.	Tshiteṅwa tsha muṱoḓo muthihi muṅwali o tshi kona vhukuma. Zwi ḓi nga na kushumiselwe kwa maipfi na mafhungo ndi zwe a lingedza u tshimbila khazwo. Mafhungo oṱhe ri khou a pfa a khou mona mona na muthu muthihi ane a vha Vho-Manavhela. Ri pfa nga ha mafhungo avho a vhuvhava u vhuya u swika nganeapfufhi iyi i tshi fhela khathihi na nḓila ine vha vhu itisa zwone.
U fhedza u ṅwala vhuḽa vhurufhi ha mbo ḓi pfi a vhu vhalulule nga u ṱavhanya uri apfe uri ahuna huṅwe he a siedza naa. Aḓiresi-vho naho hu tshi pfi mini o vha a tshi i ḓivha. Nahone a i dini, tshihulwane ndi u tou ḓivha dzina ḽa shango hafhu hu saathu vha na zwibogisi. Na yone ha pfi i vhu ṅwaliwe na madzina a musadzi wawe kha fulobo. Musi Rambo o fhedza u vhu ṅwala, a vho ri u a vhu vala. Ludzhasi a ri a sokou vhu vhea vhu songo valwa.
11. O kundelwa sizwi o fhedza o tou buletshedza uri ho fhedza ho itea zwifhio.
3.	Muanetsheli wa iyi nganeandi muthu wa vhuvhili. Ri ralo ngauri u khou anetshela zwe a vha a tshi khou zwivhona.
4.	Muthu ane a nga sa Rambou a wanala kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Zwiito zwawe huna vhanzhi vhane vha takalela u tshila ngauralo. Arali hu na zwiṅwe zwine wa nga vha u sa khou zwi kona kana u kundelwa vha a takalela u u gwara.
Vhukatini ha u humbula nga hezwi zwithu, Vho Magoro vho ḓo delwa nga muhumbulo wa u ya Venḓa Sun u tamba mutshini hezwi ḽi tshi kovhela. Mafhungo a u ya Venḓa Sun a ḓa a khathuwa nge vha vho humbula uri a vha nga wani zwiṋamelo musi vha tshi bva hafha hodelani. Tshaulu hune vha dzula hone a si hune vha nga ri vha nga swika nga milenzhe vhusiku.
Havha Vho Reginah vho ḓo ḓa vha vha na thaidzo zwenezwi vha kha ḓi vha kha muhumbulo wa uri vha nga adzela lagane ḽifhio ḽine ha nga fusha maṱo a Vho Masindi. Thaidzo ndi ya tshithu tshe vha vhona tshi tshi ri fhelele fhasi ha mmbete tshe vha si tou kona u vhona uri ndi tshithu-ḓe. Mufumakadzi avha vho ḓo lwa na mihumbulo ya u ri vha gwadame vha ṱolele uri naa tshithu itsho hu nga vha hu mini. Iṅwe mbilu ya hana vha tshikhou humbula uri arali i ṋowa hafhu zwi nga itea ya vha gomba. Vha tshi kha ḓi ri izwo ndi izwo vha tshi hasha maṱo ngei gondoni ḽine ḽa khou fhira henefho tsini na muḓi wavho vha vhona Vho Mmbulaheni Raphaḓana avha vhane vha ralo u swenda na masosa vha tshi khou fhira. Vho Reginah vho tou pfa ngoho vha tshi tou vha na mashudu a no nga a phele. Mufumakadzi avha a vho ngo tsha vhuya vha tambisa tshifhinga, vho mbo ḓi ima phanḓa ha nnḓu vha vhidzelela. Havha Vho Mmbulaheni zwi mangadzaho ndi zwauri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha vha vho kambiwa ngeno vha sa shumi. Vhenevha Vho Mmbulaheni vha na dzina ḽe vha swa vha tshe muṱuku nga nṱhani ha vhuyaḓa nga mme avho Vho Tshinakaho. Vha re Vho Mmbulaheni naho luvalo lwovha lu navhovho sokou fhedza ngauri u si dze muvhidzi ngeno tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi.
• Kuanetshele kwa mafhungo
16. Itshi tshiṱori tshi a tendisea vhutshiloni ha vhukuma. Ṱalutshedzani phindulo yaṋu nga u ṋea tsumbo u bva tshiṱorini.
Mavheleṱe: Mahwarahwara
Tshilomondundundu: U fhumula wa si ambe  tshithu
U wela maba:	U kanga muthu u songo thoma wa sedza uri a nga vha a na tshihali naa?
Ludzhasi o ḓo vhona tsha khwiṋe hu u tou ṅwala vhurifhi. Naho vhusa lengi zwone u swika a ḓi sokou zwi vhona zwi zwone zwa khwiṋe. Huna zwithu zwine a si fune zwi tshi ḓivhea nga havha vhaṅwe vhane a dzula navho ngauri u humbula uri zwa tou ḓivhea vha nga ḓo mu dzhiela fhasi. Tshine a khou vhona tshi tshi nga shuma ndi u tou vhamba maano.
“Iina mani muzwala, zwino hu pfi zwi khou ita hani?” Ndi uyu Khedebu a tshi pfa uri ndi ngani muzwala wawe a tshi ri u na mashudu o mu wana. Henefha ndi he ha vha Vho Magoro vha mbo ḓa ha na mafhungo.
4. 	Bulani madzina mararu a vhaanewa vhane vha wanala kha iyi nganeapfufhi khathihi na mishumo yavho.
Tsumbo:
3. Nganeapfufhi i tea u vha na muṱoḓo muthihi muhulwane. Mitala na maipfi zwine zwa sa vhe na vhushaka na muṱoḓo muhulwane wa nganeapfufhi zwi tea u khwathelwa. Inwi ni vhona muṅwali o tshi kona itshi tshipiḓa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Tsha khanani: Ndi tsha mbiluni
Nga ha nganeapfufhi
• U sia muyani (U ṱuṱula dzangalelo)
7. 	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi u khou ri kaidza kha zwifhio?
Mirero, maidioma na thai ndi nḓila ya sialala ine ya shumiswa u gudisa vhathu ndeme ya kutshilele (values), tshenzhemo, mikhwa, milayo, tsivhudzo, na zwiṅwe. Maipfi ane a shumiswa afha ndi a vhuṱali vhukuma na hone o ḓala lupfumo lwa luambo. Luambo afha lu shumiswa nga nḓila yo dzumbamaho lune muthu uri a kone u wana zwine zwa khou ambiwa, u tea u thoma a dzeula maipfi o shumiswaho. Zwine zwa ambiwa zwi vha zwo ḓala fiḽosofi. Lupfumo ulwu lwa luambo ndi lwe ra sielwa lwone nga vhomakhulukuku. Vhunzhi hazwo zwi a fana u ya shango he ḽa ya.
U shela mulenzhe:  Ndi u dzhenelela
“Zwi a itea. Ndo livhuwa zwone lini ṅwana wa khaladzi anga,” vha ralo vha tshi vho i ṱanganedza, Aiwa, Lingani o mbo ḓi sei-sei na zwizwala zwawe, u fhedza a onesa a bva a fhela.
Lu vhuyafhi ‘Lukumbe-lwa-Vho Frantsi’?” Hu vhudzisa Vho Manavhela vha tshi khou dovha vha fa nga zwiseo.
-U sa konḓa u ṱanganedza muholo une vha hola wone zwi vha sia vho xelelwa nga zwoṱhe zwe vha vha vhe nazwo.
9. Ṱhoho ya iyi nganeapfhufhi i a kunga vhavhali? Tikedzani phindulo yaṋu.
Hoyu Rambo ndi muthu wa vhanzhi, a si u ṅwala marifhi na u ṅwalelwa vhurufhi kana u tou vhala zwao. Tshine a khou kona u tshi humbula ndi musi a tshi vhona Ludzhasi a tshi ṱanganedza vhurufhi vhuthihi a mbo ḓi sokou ri u khou ya ha khonani yawe. Zwithu zwe zwa mangadza Rambo ndi zwauri u khou ṱuwelani na vhurifhi ngeno o vhona a tshi tou nga u khou vhu vhala.
7.	Hone avha Vho Mmbulaheni vho vha vho takalela zwifhio musi vha tshi vhidzwa nga Vho Reginah? Mafhungo aneo o raloho a a bvelela vhutshiloni ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe?
Vho Magoro vha ita vha tshi ima vhe duu! Nga nḓila ye tsaṅwa vha vha tshi dzi lidza ngayo, vho vha vho tewa vho ita vha tshi badetshelwa zwone. Vha tshi kha ḓi elekanya, Khedebu a vha o swika khavho
nga Azwianewi Elvis Maisha
8.	Mulayo we Thomi a vha a tshi u ṱhonifhesa ndi wa u ri ha dzheni badani a sin a muthu muhulwane.
Nndweleni na Ludzhasi vho ḓo fhambana zwavhuḓi. Fhedzi Nndweleni a ḓi sala o a khamala.
Ṱhonifha hune wa ḽa
Katuluwa:  Ndi u pombolowa
Zwithu a zwi vhonelelwi zwone. Ludzhasi ndi u mbo ḓi bva afho hositele a tshi ri u khou tou onyolosa milenzhe a tshi ya poswoni. U bva afho o ḓo ita mashudu a vho wana ḽifuthi ya vhaṅwe muhulwane vhane a vha ḓivha. Ngauri phanḓa ha ho dala o ḓo namela nga gwangwangwani. Ḽo vha ḽi tshi tou vha ḓuvha ḽa maḓumbu. Mureiḽi a kanda moḓoro wawe wa tou nga u sa guma, lwe u vudzula ha muya gwangwangwani ha tou vha huhulu. U vhudzula ha muya zwo ḓo ita uri vhuḽa vhurifhi he ha vha ho vheiwa tshikwamani tsha hemmbe ya Ludzhasi vhu mbo ḓi fhufha nga muya. Muṋe waho a si vhone tshithu. Ludzhasi o ri u swika poswoni a vho mangala vhurifhi a si tsha vhu wana.
• Fhethuvhupo huthihi na tshifhinga tshithihi
6.	Ndi Ṱhohoyanḓou na Tshifuḓi, tshifhinga ndi tsha musalauno.
Manweledzo
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Hoko: Ndi nnḓu ya khuhu
U swika hayani vhabebi vha Vho Reginah vha mbo ḓi vha kombetshedza u ya vhuongeloni. U swika sibadela manese vha ṱoḓa u ḓivha uri naa vho ḽiwa ngani. Naho vho toḓou zwi dzumba vho fhedza vho ambulula. Vha vhuongeloni vho fhedza vho zwi isa mapholisani.
“Hone ḓuvha ḽine vha ḓo ri vha tshi khou u nzunzumula ṋama, maṋo oṱhe a tou khakhakha a ḓadza mulomo tshi ḓo lilwa. Vho no vhona muthu a no nzunzumula ṋama wa tou nga u khou pfuma nnzi dza muembe thavhani? Henefha hune wa wana na tsinga dzo tou tanda. Khezwi ndi hone. Ḽiṅwe ḓuvha vha ḓo thoma vha kuya vha konou i ḽa hei ṋama maṋo a kulea oṱhe bi.”
“Inwi, hafhu no vhaisala. Ni tou nga muthu we a vha o vhofhiwa zwanḓa a tshi khou rwiwa nga muṅwe. Iṱo heḽo ḽi re na govho ḽa malofha ni vhudze mme vha ni ṱoḓele tshifhuṱavhulwa vha ni kande ngatsho.” Ni ḓo vha vhudza? Zwino a ni na ndala? Ndi amba ri ni itele muladza.” “Arali u hone ndi a ḽa Makhadzi.” Nangoho o mbo ḓi itelwa zwiḽiwa nga kuzwala kwawe kwa khomba. “ Ni ri Baba vho vuwa hani Lingani?” Ndi makhadzi wawe vho no ralo musi o no fhedza u ḽa, a tshi khou ṱamba zwanḓa.
(b) U bata nzie
Zwiwo zwa puloto zwi tea u lunzhedzwa u bva mathomoni u swika magumoni. Zwiwo zwi si na mushumo kana zwi si na vhushaka na muṱoḓo muhulwane wa nganeapfufhi zwi tea u khwathelwa.
8.	Hone ni vhona ṱhoho ya nganepfufhi iyi yo tea mafhungo ane a vha khe iyi nganeapfufhi?
8. 	Ni vhona uri arali Vho Emelina vho vha vho vhudzisa vhafunzi na vhomme uri ndi ngani vho sokou vha tikisa luwa ho vha hu tshi ḓo vha ho bvelela mini? Shumisani maipfi aṋu musi ni tshi fhindula mbudziso iyi.
Ḽiṅwe ḓuvha vho vhidzwa ofisini, vhone vha humbula uri ndi hone ḓuvha ḽa vhufhelo ḽo swika. Vho Ṋegovha atsina vha khou ya lwendoni lwa mushumo Kapa. Zwino vha khou sia vho hwesa Vho Manavhela vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mushumo. Vha vha sumbedza na hune gwama ḽa tshelede ḽa dzula hone. Na masheleni a ḓuvha vha vha fha vha ri vha vhalulule. Vha ri vhone vho i vhala, fhedzi a vho ngo vha na tshifhinga tsha u vhalulula. Mbaloguṱe ye vha vhala vho i ṅwala kha bugu ntswa. Vha mbo ḓi i tsike kha Vho Manavhela.
9. 	Ni vhona ungari mushumo wa Lisani kha iyi nganeapfufhi wo vha u ufhio? Ndi ngani ni tshi ralo?
Iṱali hu nnyi ane a nga vhea fulufhelo kha muthu zwawe. Nga murahu ha tshifhinga tsha zwiḽiwa, Ludzhasi ari u tou vhuyelela ha Nndweleni. Tsho mu itisaho ndi u sa fulufhela uri hoyu Rambo o ṅwala ngoho fhedzi naa. U swika kha Nndweleni maitele o ḓi vha eneala a u ri u khou itela uri a pfe phindulo iyi yo fanela u tou ralo naa. Kha Nndweleni hu si vhe na tshine a engedza kana u fhungudza.
b.	Ya nga nnḓa?
12. Thaidzo ya Ludzhasi ndi ya u sa kona u ṅwala na u vhala, zwine ha takaleli vhathu vha tshi zwiḓivha. Khamusizwi khou itiswa ngauri ndi ṱhongi nahone ya vhudele ine vhathu vha tshi i sedza na ene muṋe a tshi ḓisedza u vhona zwo tea o vha a tshi kona u vhala na u ṅwala.
“Ri ḓo vhonana khotsi a Lisani’” ndi vhafunzi zwezwo vha khaḓa. “Yuwii, mme a Lisani, ndo ni ṱuvha hani, ndi tshi ḓa ni tou zwi ḓifhisa ṅwana wa hashu!” Ndi vhomme vha tshi khou khaḓa Vho Emelina. “Ndo livhuwa vhukuma zwone lini. Ri pfa ro fhaṱutshedzea vhukuma,” mme a Lusani vha ralo vha sokou tendelela. Vha tshi swika hayani, ha pfi a hu ḽiwi hu khou lindelwa vhafunzi na vhomme. Vha dzule, ḽi vhuye ḽi tou nga thavha ngoli hu sa vhonali muthu.
Kha iyi nganeapfufhi henefha mathomoni ri wana Vho Mulimavha na vhueni. Vhueni vhu khou ṱoḓana na mushumo. Vho Mulimavho zwi pfa nga kuambele kwa avha vhaṱhannga uri a si vhathu vha ḽino, vha tshi amba “humbela“ vha ri “humbera“. U tou pfa iyi thounu vhe koṱo, vho takala na zwikuṅwane sa izwi hu kale vha tshi ṱoḓana na vhathu vhane vha nga bwa matombo tsimuni yavho.
-	ya ponda i tou khwikhwidza: wa wana tshithu u tou ṱonga.
Ndi tshiliswa lu no vhavha nga makhulu wa Nnduṱanyeni vhane vha sokou dzulela uri nṋe ndi muloi. Ḽiṅwe na ḽiṅwe vha sokou uri hai-hai ndo vha ḽisa vhone gaputshete. Sa izwi hu tshi pfi ndi muloi ndi vhona uri ndi khwiṋe ndi tshi ya vhuhadzi ha mme anga avho Vho Nyadenga.
Ho no dzhena ṱhohoni: Ndi musi muthu o no kambiwa
Manweledzo
Musi Vho Mphidi vho fhedza ua amba nae, tshe a ita ho vha u vha livhuwa.Vho ri u ṱuwa ngeno muḓini ha sala hu tshilomondundundu hu si na a ambaho na muṅwe. Fhungo iḽo ḽa sia ḽo vha akhamadza vhukuma. Vhoṱhe vha tshi humbula nga haḽo, vha wana hu si na tshine tsha nga ita uri mafhungo ayo a si vhe a one ngauri a nga a a farea. Naho zwo ralo, Maureen o eletshedza Elekanyani uri ndi khwiṋe a dzike a ḽindele tsedzuluso dza vha mulayo. Zwi tshe zwo ralo, Elekanyani uri ndi khwiṋe a dzike a ḽindele tsedzuluso dza vha mulayo. Elekanyani ndi u mbo ḓi ṱanganedza luṱingo lu tshi bva kha vha gurannḓa ya Mirror vha tshi khou amba nga ha mafhungo enea ane a kwama khotsimunene wawe. Zwe avha vha vha tshi khou ṱoḓa ndi vhupfiwa hawe. Phindulo ya Elekanyani ya vha ya uri ene ha athu tou ḓivha zwinzhi nga mafhungo ayo lune a nga kona u amba nga hao. “ Mudzimu u a ḓivha, hu ḓo fa muthu. …nṋe ..ndo lovha?.....Ngoho ndi ḓo vhulaha muthu. Ya sa raha i ḓo dadza”, ano ralo ndi Elekanyani. Maureen a tshi ṱoḓa u ḓivha uri hu nga vha hu tshi khou itea mini kana hu pfi mini kha founu, a fhindulwa nga areḓi.
8.	Wo vha u wa u ita uri mazwifhi a khotsi awe a ye phanka.
“Khee na inwi khaladzi ni tshi nga ni nazwo-vho? U mu ḓivha hashu na u sa mu ḓivha hashu mukegulu, a si zwavho. Vhone sa mme awe kha vha sokou ṱanzwa maṱo vha lavhelese. Hetshi ndi tshifhinga tshashu-vho. Tshavho tsho fhira. Zwino a vha ri litshi-vho ra tamba nga tshashu? Riṋe ri kha ḓivha vhaswa. Nga vha ri litshe ri pfe-vho zwe vha phanḓa hashu sa vhone vha pfavho, ndi Lingani o farelela khundu.
• Khuḓano ya nganeapfufhi
U vha na lulimi: U kona u amba
Nga ha nganeapfufhi
12. Arali ndo vha ndi Vho-Thomas Masindi zwe nda vha ndi tshi ḓo ita zwone musi ndi tshi swika muḓini wanga nda ṱanganedzwa nga Vho-Mbulaheni vho fara mabutswu na bannda vha tshi khou bva nḓuni yanga ndo vha ndi sa ḓo fhufhumelwa sa zwe avha muhulwane vha ita. Tsha u thoma ndo vha ndi tshi ḓo ḓivhudzisa uri naa hone mufumakadzi wanga a nga ita zwa vhusaphe na Vho-Mbulaheni naa? Ndo vha hafhu ndi tshi ḓo ḓi fara sa muthu muhulwane nda litsha Vho-Mmbulaheni vha ṱuwa nda kona u sala ndi tshi amba na mufumakadzi wanga sa vhathu vhahulwane. Arali nyambedzano iyo nda vhona hu sin a hune ya khou ya hone ndo vha ndi tshi ḓo vhidza vhahulwane vhamuṱa uri vha ḓe vha thuse u suka iḽo fhungo. Ndo vha ndi sa ḓo vhuya nda swika kha mafhungo a uri ndi ḓiwane ndo dzhia mulayo nda u vhea zwanḓani zwanga zwa u lapula avha vhavhili. Ndi ralo ngauri zwe avha muhulwane vha ita zwo sia zwi tshi khou vha gwevhisa na u vha gwevhisa ngeno zwo vha zwi songo tea.
4. U shuma ngafhi?
Ḽifanyisi ndi kuambele kune khakwo tshithu tsha vhambedzwa na tshiṅwe-vho nga tshumiso ya maipfi ane a nga sa; sa, fana na, u nga sa, u nga, n.z. Afha hu fanyiswa zwithu zwivhili zwi sa fani, hone zwa ḓi dzula zwi zwivhili. Afha ndi fhaḽa hune ra wana muthu a tshi nga fanyiswa na tshipuka nga nṱhani ha zwine a nga vha a tshi khou ita kana zwine a vha zwone.
• Fhano hu na Munzhangamo (Nganeapfufhi)
U pfa u khoḓwa uhu Lingani a mbo ḓi thoma u tshina malende nṱha ha aḽa mabutu. Sa zwithu zwo putelwaho nga maphepha, phasela dzi re ngomu dza mbo ḓi hushutshela nnḓa. Zwi re ngomu ndi mabai mararu a u naka a vhukuse ha nngu vhukuma. Naho u sa ḓivhi zwa mitengo,u tshi mbo ḓi zwi vhona uri kha tshelede nnzhi-nnzhi u nga vhuelwa nga tshintshi ṱhukhu ṱhukhu.
• Mini? (Ho itea mini?)
7.	Ho vha hu tshi ḓo vha ho bvelela zwi si zwavhuḓi. Vho-Muraga vho vha vha si tsha ḓo dzhiiwa sa munna a fulufhedzeaho nahone a ṱhonifhaho vhaṅwe vhathu.
Vho tou hwalela: 	Vha tshi khou tou hwenya
Muṱa u no tamba mbevha
U tou bva ḽeneḽo ḓuvha ndo mbo ḓi vha na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ṱwa na Vho Veveru. Munna ane a amba nga tshelede ndi pfana nae. Nda ita mashudu nge mushumoni nda mbo ḓi paṅwa na Vho Veveru. Ro vha ri tshi shuma roṱhe u lavhelesa ḓorobo vhusiku. Ndi amba u paṱirola. Kanzhi ro vha ri tshi imisa goloi garatshini ya piṱirolo, ra ṱandula zwifhaṱo zwoṱhe nga milenzhe. Huṅwe ri tshi ḓi tou ṱandula nga moḓoro wonoyu wa mushumo.
•	Konḓelela –ya maanea yo ganḓiswaho nga vha Kagiso Publishers.
“Mulandu ndi mini Nndweleni no no sokou sinyuwa? Mathina ho ṅwaḽiwa u pfi mini? Ndi Ludzhasi o mangala. Arali nda nga ri Nndweleni o mu fhindula ndi nga vha ndi tshi khou ṱanziela mazwifhi.
“E, nga vhakhethwa naa? Vho vha vhona ngafhi?”
“Vhone arali vhe muṅwe kha vha lindele luṅwalo lwashu. Tshi takadzaho ndi tsha uri a vha khou thivheliwa u ḓiitela dziṅwe khumbelo dza poswo dzine vha pfa vhe na khaedu nadzo. Ḽihulwane ḽine nda tama vha tshi ḽi vhea mbiluni yavho ndi heḽi: “Mushumo ndi u ḓiitela dzina. Dzina lavhuḓi, sa zwe zwa ṅwaḽiwa Bivhilini, ḽi fhira tshiḓolo.”
Hoyu ndi ṅwedzi wa vhuṱanu u bva tshe Vho Manavhela vha tholiwa hafha holosele. Wo salelwa nga maḓuvha mararu u tshi fhela. Ṋamusi ndi Musumbuluwo. Nga Ḽavhuṱanu ndi muholo. Tshifhinga ndi fumbili wa minithi u bva kha awara ya vhufumi ṱhanu. Vho Manavhela khevha henefha tshitoloni. Khathihi fhedzi ha mbo ḓi dzhena mufumakadzi wa mubvana, e ri kha Vho Manavhela,
Mathina zwenezwi vhathada vhe kha avho havha Vho Emelina vha nga vho vha pfa uri masukiwa o vha e afhio. Izwi muṅwali u ri sumbedza zwone ngauri Lisani o ri o no ruṅwa nga khotsi uri a ye a vhudze mme u ri khuvhani ene o ṱuvha ṋama ya khuhu, o ri a sa athu u vhuya a bula fhungo iḽo a vha a tshi vho wana phindulo dzi sumbedzaho uri khuhu a I ngi vhi hone.
Muzwala, kha vha mpfarise-vho arali zwi tshi khou ita. Ndi ḓo swika ndi tshi vha ṋea hayani. Uyu o ri u amba fhungo heḽi, a tou khanikha mbilu ya havha Vho Magoro. Nga tshifhinga hetsho ndi musi vha songo tsha tou salelwa nga tshelede i no pfi kheyo lini. Muzwala, nṋe zwanga zwi na vhunwa. Hafhu wo mminya hoyu mutshini.” Uyu Khedebu u pfa Vho Magoro vha tshi ralo a sa tsha vhuya a ṱwa a tshi kha ḓi fhedza tshifhinga. O mbo ḓi humela ngei nṱha he a vha a tshi khou tamba hone.
• Puloto ya nganeapfufhi
a.	Tshiga?
U pfumbudza:  Ndi u gudisa
“He vhone, kha vha ḓo ḓisa zwidzidzivhadzi zwine vha khou rengisa kana ndi vha fare zwino!” ndo ralo nge nda vha ndo no zwi tshenzhela uri vhafumakadzi vhane vha rengisa zwidzidzivhadzi kanzhi vha rengisa na mivhili ya vhone vhaṋe. U pfa izwo uḽa musadzi a mbo ḓi ri shandu-dzha!
4. 	Vhaanewa vho shumiswaho kha nganeapfufhi iyi, ni a wana hu na ane a vha na zwiito zwine zwa fana na zwaṋu kana muṅwe wa vhagudiswa afha kiḽasini kana muṅwe wa vhathu vhane na vha ḓivha? Khwaṱhisedzani uri ndi ngani ni tshi ralo nga u topola vhaanewa vhavhili fhedzi?
6. 	Nganeapfufhi iyi i na masiaṱari a fumi. Ni vhona zwo tea kha nganeapfufhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
•	Maanea o Vhibvaho, ya maanea yo ganḓiswaho nga vha Via Afrika Publishers.
“Aii, hafhu ndi tshi khou tou ṱoḓa thusa-vho!”
1. 	Inwi ni vhona u nga ṱhoho ya nganeapfufhi iyi yo tea naa? Tikedzani nga mbuno dzi pfalaho.
•	Na sengulusa maga e vha dzhia u lwa na dandetande iḽo.
Vha tshi lu vula vha wana uri lu bva kha vha Venḓda Co-operative Wholesalers. Vha khou humbela u ḓa vha vha vhonana na komiti hei ya holosele khathihi na vhalanguli vhayo nga Lavhuṱanu nga tshifhinga tsha 10h00. Vha khou tama u vha u vha linga nḓivho yavho malugana na khumbelo ye vha ita. Vha balelwa u swika nga tshifhinga tsho tiwaho ha pfi komiti i ḓo vha bvisa kha mutevhe hoyu wa vhathu vha si gathi vho nangiwaho nga komiti. U fhedza u vhu vhala vha pfa mbilu yo dzula vhudzuloni. Tsho salaho ndi u livha na komiti hei vha fhindula dzimbudziso dzine vha ḓo shoshiwa ngadzo.
Khamusi vha khou vhidzelwa u ṋea ripoto ya zwe vha sala vha tshi ita hafha holosele.
nga Maswole Netshirando
7. 	Muṱa uyu wa Vho Muraga inwi ni vhona u muṱa wa vhathu vhane vha amba ngoho naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
d.	Nga u ṱanganyisa zwi re afho nṱha?
Avha a vho ngo vha fhindula vho sokou sea vha dzungudza ṱhoho.
11. Mbambedzo ya Vho-Mulimau na Thomi.
“Vho gidimela hafha Lunungwi u pfesesa na u vhona teretere ine ya khou rengiswa nga muṅwe mutshena a no shuma hafha tiene ya Mukumbani,” ndi mufumakadzi wa Vho Ṋegovha ano ralo a tshi vho bvisa tshifaredzi tsha miora ya segereṱe tsho no ḓalaho nga zwiṱommbi zwa Lexington. U vhona uri vho rwa fhasi,Vho Manavhela vha mbo ḓi onesa vha ri vha khou fhirela Ngweṋani ya Hathemeli.
Dimokirasi:  Ndi muvhuso wa vhathu
3.	Muṅwali wa hei nganeapfufhi u khou tma riṋe sa vhathu vha tshilahokha shango ḽa vhathu vha tshilaho ri tshi guda uri muthu u fanelau kona u thetshelesa muṅwe a sa athu u dzhia tsheo ya tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshigoḓo tshone tshi shuma u goḓa. Kanzhi arali muthu a tshi khou goḓa wa sa thetshelesa u pfa u nga muthu onoyo u khou tonda ngeno a khou vhaisa.
Vha ḽa nga pulane
nga Azwianewi Elvis Maisha
8. 	Kha iyi nganeapfufhi hu na luṅwalo lwe lwa ṅwalelwa Ludzhasi nga mufumakadzi wawe. Kha luṅwalo ulu hu khou pomokwa vhuloi mufumakadzi wa Ludzhasi nga mazwale wawe.
nga MS Ramovha
“Ro vha ri humbera-vho mushumo”. Vho Mulimau tou pfa uri vhaḽa vhaṱhannga vha bva Zimbabwe kana Mozambique, nga mbilu vha sokou ri koṱo. Hafhu a si ṋamusi vha tshi khou ṱoḓa vhathu vhane vha nga vha thusa kha u bwa matombo haya o ḓadzaho tshitentsi. Ndi fhaḽa vha tshi mbo ḓi vha sumbedza mushumo wa hone. “Hone ni ḓo ṱoḓa vhugai kha kwonoku kushumo vhaṱhannga?” ndi musi vho no vha ṋetshedza piki na fosholo zwine vha ḓo zwi shumisa. “Vhone vha ḓo tou vhona, riṋe ri ṱoḓa ya mugayo fhedzi”. “Mara a re vha nga ri fha R200, 00, R200, 00 muṅwe na muṅwe i ḓo luga.” Ndi uḽa we u bva tshe vha swika a vha a sa athu amba tshithu. Na Vho Mulimavha sa ṱwe vha tshi amba zwinzhi nga nnḓa ha u tenda. Naho vha tshi khou zwi vhona uri mushumo ndi muhulwane kha masheleni a R400,00, vha khou tenda nga mulomo, mbilu i khou amba zwiṅwe. Vho Mulimavha khou ri vha tshi lavhesa vhaḽa vhaṱhannga vha vhona hu sina tshine tsha ḓo vha kunda kha u vha shumisa. Vho humbula u vha shuma zwenezwiḽa zwe vha vhuya vha shuma vhaṅwe ngavho.
Zwino kha hu ri ḽiṅwe ḓuvha henefha tshifhinga i tshi vho bva kha iri ya fumi-nthihi vhusiku, zwenezwo ri tshi khou paṱirola, nda vhona muthu wa mufumakadzi sa hafhaḽa. O vha o ima na phuphu ya tshiṅwe tshifhaṱo. U tshena ha lukanda lwawe zwi tshi vhonala na musi ndi vhukule nae ha mithara dza maḓana mavhiḽi. O vha o ambara kukete kupfufhi vhukuma na dzhakate ya mukumba ya muvhala wa buraweni. Nda ṱavhanya nda zwi vhona uri ndi murengisi wa ene muṋe. Ndi songo vhudza muthu kha vhashumisani, nda hwenya ndo mu livha. Ndo vha ndo humbula tshelede ya tshanḓanguvhoni kana ene muṋe arali a tshi nga zwi pfesesa.
Muhoyo wa nzulele (Situational Irony) - hafha ndi musi vhathu na zwiwo zwo ṱangana fhethu hune a zwi tei u ṱangana, zwa sia hu na khuḓano vhukati ha mvelele dzo lavhelelwaho na dza vhukuma.
3.	Muṅwali o sumbedza mafhungo a tshi khou bvelela makhuwani hosiṱele ya Dube.
Vho vha vho dzula lufherani lwa u awela henefha nga mathabama a musi tshifhinga yo rwa iri ya vhuṋa. A hu na zwe vha vha vha tshi khou ita nga nnḓa ha u ṱalela mavili kha theḽevishini. Zwenezwo vha pfa nnḓa ha nnḓu hu na muthu wa ipfi ḽa munna ane a khou losha. Vha pangula nḓevhe.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu: Ndi murero une wa amba uri muthu
“Sedzheni Tshililo, no lenga.” Ndi uḽa mufumakadzi a tshi khou bvula iḽa wigi. Nga vhanna, nda wana e khomishinari wa tshiṱiriki.
Nzhinga: Ndi muthu ane a ḓifuna
8. 	Vhaanewa Shumba na Tendai u ya nga ha iyi nganeapfufhi vha bva ngafhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
tshifhaṱuwo:  Ndi u sinyalala khofheni
“Madzhulu kana mashonzha!” Vho Emelina vha fhindula vho sedza nnḓa nga fasiṱere.
c.	Ḽiedzamuthu?
U ḓidoswola:  Ndi u ṱamba
Lisani o mbo ḓo bva a ṱuwa nga mathabama a vho tou u vhuya o no tou vha na khotsi. Ii, vho vha vha kha mulanga wavho.
Yo vha yo no ri iri ya fumi. Zwithu kha avha vhathu vhavhili zwo vha zwi sa khou vhuya zwa tshimbila zwavhuḓi lini.Vho Magoro vho vha vha tshi humbula uri ngavhe vha si kande. Nga thungo vha vho sokou ḓi rindidza ngauri tenda vho renga zwiṅwe zwa zwiḽiwa zwa hayani. “Hei, muzwala, zwithu hezwi ṋamusi a zwi khou ita. Hone, inwi inwi no ḓa na muholo woṱhe sa nṋe?” Vha no ralo ndi Vho Magoro. Tshifhinga hetsho ndi musi nga hafha nṱha ha ningo hu tshi khou sisima zwibiko. Zwibiko hezwo zwi tshi tou nga zwo vha zwi zwa mbiti. “Nṋe iṅwe ndo sia banngani, fhedzi hafha ndo ḓa na nzhi.” We a ralo o vha hoyu Khedebu. O ri u tou amba fhungo ḽa uri iṅwe o i sia banngani havha Vho Magoro vha tou funa vhone vho sia yavho banngani.
Hafha ndi hune muṅwali a shumisa maipfi ane a ḓihanedza ngeno a tshi khou amba ngoho.
“Ndaa!”, ndi ḽiḽa ipfi hafhu. “Nnḓaa!”, ndi Vho Mulima Bioko Badugela vha tshi khou takuwa uri vha bvele nnḓa hune vha ḓo vhona mueni. Ngoho vha tshi vula vothi vha wana vhe vhaṱhannga vhavhili khevha. Vha saathu amba tshithu, muṅwe wa vhaḽa vhaṱhannga a mbo ḓi bva mulomo. “Ndi matsheroni”, u khou ralo a tshi khou ṱamba zwanḓa nga muya. Vho Mulimavha mbo ḓi zwi pfa uri a si vhavenḓa havha vhaṱhannga. Nga tshenzhemo yavho, muthu ane a ri ‘ro’ a tshi ṱoḓa uri ‘ḽo’, a si Muvenḓa. A sa vha Mubeli izwo u bva nnḓa ha Afrika Tshipembe. “Ndi matsheloni avhuḓi”, ndi Vho Mulimavho ḓi ima muṋangoni.
Vhutshinyi honovhu ha mapholisa vhu sia riṋe sa lushaka ri sa tsha ḓivha uri ri fulufhele nnyi kha vhuno vhutshilo ngauri vhathu vhane ra tea u vha fulufhela sa vhone vhane vha fanela u ri tsireledza vha vha vha i tsha ita zwe mushumo wavho wa vha tholela zwone.
3. 	Thero ya iyi nganeapfufhi ndi ifhio?
Tsumbo:
24. Bulani vhuvha ha vhaanewa vhahulwane khathihi na uri muṅwali o vha fhambanya hani?
“Nṋe uno? Eboo! U amba ngoho hu a tshidza: tshee nda bebwa a thi athu vhona zwifhaṱuwo zwi ngaho hezwi. Nga vha pfe nṋe mmawe. Ngoho nga khaladzi nga Muraga. Hoyu ndi mulingo-vho.”
Elekanyani o ri u pfa izwo a fhulufhedzisa u ḓo ḓa kha vho hu songo vhuya ha fhela tshifhinga tshi si gathi. A tshi fhedza u amba navho, a mbo ḓi namba a ṱalutshedza avha vhaṅwe vhoṱhe vhe a dzula navho. Khotsimunene iḽo fhungo vho mbo ḓi ḽi rahela kule na zwenezwo nge vhari ḽi ḓo thithisa tsedzuluso dzine vha khou ḓo ita . Ngauralo, vha mbo ḓi mu eletshedza vho khwaṱhisa vhukuma zwauri a so ngo vhuya a ya ha Vho Mphidi sa izwi vha tshi nga ḓivha na vhone vhe vhone vho shelaho mulenzhe lune vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u kanganyisa vhuṱala. A tshi pfa izwo, Elekanyani a mbo ḓi fhulufhedzisa uri u ḓo lindela tsedzuluso dza khotsimunene wawe. Fhungo ḽo takalelwa na u ṱanganedzwa nga muṅwe na muṅwe nga nnḓa ha Maureen we a ḓi tou vha uri ha na maanḓa a u ḓisa tshanduko kha zwine khotsimunene vha khou amba.
U vhala zwikukwana: Ndi u vhalela zwine wa ḓo wana zwine zwa nga vha malamba kana zwiṅwe.
Notsi na mishumo ya vhagudi
8.	Vho-Manavhela vho mala khaladzi a Vho-Ṋegovha.
Notsi na mishumo ya vhagudi
Dzhielani vho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou Ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfi ḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga thavha suvhe:	U kovhela ha ḓuvha
2.	Masiṱari a nganeapfufhi o ḓalesa saizwi nganeapfufhi i tshi tea u vha pfufhi ine ya kona u vhalea ya fhela kha dzulo ḽithihi.
Zwithu zwoṱhe zwe zwa pfi zwi khou ṱoḓea zwo ḓo wanala. Rambo a mbo zwi phanḓa ha Ludzhasi tsike! Ludzhasi a mbo ḓi landula, a ri zwi shumisiwe nga ene Rambo sa izwi ene a tshi khou shuma. Ha pfi Rambo a vhe a tshi khou fhindula vhuḽa vhurifhi. Ludzhasi a ri a songo vhilaela uri u ḓo ṅwala zwifhio, u ḓo ḓi tou vhudzwa zwine zwa khou fanela u ṅwalwa.
Musi a tshi swika Dube a mbo ḓi wana nnḓa huna vhathu vhanzhi. A tshi tou khilikhithi nga ngomu a vhona Rambo a tshi khou vhala vhurifhi a tshi tou ṅweṅwela. Ene zwa mu ṱhavha mbilu ngauri vhurifhi vhu no khou vhaliwa vhu nga ḓivha vhu vhune a khou vhu ṱoḓa. Zwa ṋaṋa u mu vhaisa nga u vhona na bammbiri ḽa vhurifhi ha hone ḽi tshi fana tshoṱhe na ḽa hawe.
Vho Manavhela vha vhalulula masheleni ayo vha wana o paḓa e Vho Ṋegovha vha vhalisa zwone nga R3 102. Vha ḓi wana vha khou rwela masheleni ayo tshikwamani u itela u fusha yavho thumbu.
“Iṅwe?”Vho Emelina vha rafha na maṱo.
Musi hu tshi ambiwa nga fhethuvhupo na tshifhinga, hu vha ho sedzwa fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone khathihi na tshifhinga tshine a khou bvelela ngatsho. Tsumbo, ni nga wana mafhungo a tshi khou bvelela vhuponi ha ḓoroboni kana mahayani, tshikoloni, tshidimelani, bufhoni, musanda na huṅwe hunzhi hunzhi.
Ambara malinga: Ndi u ḽa
17. Zwiwo zwi re kha puloto zwo ṱalutshedzwa nga nḓila ine ya lunzhedzana kana zwiḽa zwine vhe ndi fuḽeshibeke?
nga Thomas Maitakhole Sengani
11. Mapholisa ane a vha hone ṋamusi mafhungo a tshanḓnguvhoni a a ḓidzhenisa khao naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno di pfalaho.
Mavhudzi o ṱoṱiwaho:	Mavhudzi o songiwaho
•	Nṱhu fuke! Ya ḓirama yo ganḓiswaho nga vha Macmillan Boleswa.
9.	Vho ri kha ḽi litshe ḽi thuliwe ngauri a ḽi pfi.
Tshipiḓa itshi tshi fana na u kovhela ha ḓuvha. Na u funa hani hawe muanewa u humele murahu a zwi tsha konadzea. Tshifhinga tsha swika tsho swika. Tsho salaho ndi uri hu tea uri hu vhe na u welela. Afha mafhungo a vha o swika magumoni. Khuḓano iḽa i a fhela. Vho fhenywaho kana vho fhenyaho vha a bvela khagala, nga maanḓa muanewa muhulwane. Kanzhi henefha muvhali u sala o mangala. Huṅwe u tou ḓihumbulela uri hu nga vha ho bvelela mini nga murahu (suspense).
7. 	Iṅwe ya ṱhoḓea dza nganeapfufhi ndi puloto, ya vha u thevhekano ya zwiwo. Inwi ni vhona muṅwali wa nganeapfufhi iyi o kona u bveledza puloto ya nganepfufhi yawe zwavhuḓi?
5.	U ya nga nṋe ndi vhona nganepfufhi iyi ina ndungekano ya mafhungo. Tshiwotshi khou bveledzwa nga tshiṅwe. U vha na nḓala kana vhusiwana ha vhazhannga avha vhavhili zwo vha ita uri vha ḓiwane vhe muḓini wa Vho-Mulimau vha tshi khou ṱoḓa mushumo. Ngeno u vha vhabvannḓa havho zwi tshi ita uri Vho-Mulimau vha pfe vha na nungo dza u sa vha badela tshelede yavho nga u ḓivha uri vhunzhi ha vhathu avha vha vha vha sina mabammbiri o teaho, lune arali vha songo vha badela a hu na hune vha ḓo ya u vha vhiga hone. Hone u khakhelwa ha vhatukana naho vho rwiwa na nga mapholisa nga nṱhani ha uri vha na mabammbiri zwi sia Vho-Mulimau vhe vhone vhane vha sala vhe khakhathini ngeno vhaḽa vhatukana vho ṱamba.
7.	Lingani nga ngomu tshidimelani o vha a tshi khou ṱoḓa u sumbedza vhukunzi naho Sara o lingedza u mu dzivhisa ene ha ngo thetshelesa.
U swika hayani Elekanyani a mbo ḓi ṱalutshedza mme awe na mufumakadzi.” Ndi maṱudzi a mini enea ngoho ṅwananga? Hezwi vha khou ni ṱulela, ndi u ṱula hezwi”, ndi Vho Maṱamela mme awe zwi tshi tou vha khagala zwauri na vhone zwo vha dina vhukuma.” Ndi vhona u nga ndi khwiṋe u ya kha muhasho wa zwa muno”, uyu ndi Maureen mufumakadzi wawe o akhamala vhukuma. “Ndo fa nṋe!,…? Hai, ḽa ḓa hafha ḽi a kovhela. A thi nga tendi u tambiwa nga nṋe ngauralo. U fa ha muthu ndi tshithu tshihulwane, a zwi tambiwi ngazwo, Muhasho wa zwa Muno u ḓo mbadela tshelede. Zwauri nṋe ndo fa a thi nga ḓo vhuya nda bva ndo zwi ṅwela maḓi na ḽiṅwe ḓuvha.” A no ralo ndi Elekanyani a tshi fhindula mme awe na mufumakadzi. A tshi ralo ndi musi o no ḓi ima nga milenzhe a tshi livha ḓoroboni ya tsini ya Makhado kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno uri a ite hone tsedzuluso.
6. 	Ambani tshiwo tshine tsha sumbedza maṱhakheni a iyi nganeapfufhi.
13. Thaidzo heyi i ri livhisa kha khuḓano. Nga zwi re kha nganeapfufhi, tikedzani khuḓano ya nga ngomu ye Ludzhasi a ṱangana nayo.
Vhahura:	Ndi vhadzula tsini/ vhaḽedzani
Kha hei nganeapfufhi ri khou pfa nga ha kutukana kwe dzina ḽakwo ḽa vha ḽi tshipfi Thomi. Muṅwali wa nganeapfufhi uri anetshela kutambele kwaThomi henefha tsini na gethe ḽa hayani ha hawe. Kha huri zwenezwi Thomi e kati na mutambo wawe a mbo ḓi vhona ḓongololo ḽi tshi khou ralo u pfuka bada. Musi Thomi a tshi vhona ḓongololo iḽi ḽi vhukati ha bada mbilu yawe yo swika he ya vhavha vhukuma musi a tshi humbula uri ḽi nga kha ḓi kandiwa nga goloi dzine dza vha dzi tshi khou fhira nga bada iyo.
Khuḓano ya nga nnḓa ndi ine nnyi na nnyi a kona u i vhona. Hu nga vha nndwa kana tsemano vhukati ha vhaanewa. Tshiṅwe tshifhinga hu a vha muanewa na zwithu zwa mupo, tsumbo, miḓalo i no nga sa ya Tsunami.
U gavha nga nḓevhe: U mu rwa
“Ngoho vhaṅwe vhathu u ya tshikoloni vha khou sokou ya-vho.” Uḽa muṱhannga a vho vhudzisesa Ludzhasi u khou ambiswa ngani. Ndi afha Ludzhasi a tshi ri: “Uyu Rambo tshikolo tshi hone o tou tshi dzhena vhusiku? A thi ḓivhi uri u tou vha kiḽaka-ḓe hafho dziofisini. Hafhu a tshi ḓi ri u ṅwala na nga mutshini na u vhala zwiṅwe zwithu zwa tshikhuwa! Na murole wa 10 u ḓi ri o tou phasa zwavhuḓi ngeno a tshi tou balelwa nga u vhala luambo lwa ḓamuni.” Muṱhannga uḽa a ḓi vhudzisesa uri o itani. Ha ḓi pfi ha koni na u vhala.
“Kha zwi gume henefho. Ri songo zwi tanganysa na mafhungo hezwi zwo rali. Zwa mushumo nga ri zwi ṱhonifhe shaka ḽanga. Nahone nga zwi sedziwe nga iṱo ḽa mushumo. Vhushaka na tshanḓanguvhoni zwo wisa mivhuso na mafeme mahulu khathihi na one madendele. Kani vho hangwa uri uyu muvhuso washu wa Venḓa wo wa hani? Pheledzoni ya hone mathina iyi khomishini yashu yo tumbula zwifhio? Vhuaḓa!”
Vhaanewa vhane vha wanala kha yeneyo nganeapfufhi. Kha nganeapfufhi vhaanewa a vha tei u vha vhanzhi. A vha tei u ḓalesa sa izwi zwi tshi nga sia zwi khou bvisa tshiṱori kha muṱoḓo watsho muhulwane.
“Ni ri vho dzula kha ṱorokisi ḽifhio?” U ralo Lingani a fhedza ngau lidza tsaṅwa.
•	Hu a swika hune na ḓibaḓekanya na vhaanewa.
“Yuwi, ra ḓo vha fhani khotsi a Lisani?”
2. 	Kha nganepfufhi ri tea u ṱangana na muanewa muhulwane na thaidzo yawe kha phara dza u thoma. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa?
Kuambele. Luambo ndi iṅwe ya nḓila dzine muṅwali a nga dzi shumisa a tshi sumbedza hune mafhungo a khou bvelela hone. Vhathu vha dzulaho fhethu ho fhambanaho, vha amba nga nḓila dzo fhambanaho. Tsumbo, mahayani kana ḓoroboni, musalauno/mulovha. Arali wa nga ṱangana na mukegulu a ri a tshi u lumelisa a ri: “hoḽa”, u nga ḓivhudzisa mbudziso uri ndi mukeguluḓe, fhedzi zwa itwa nga muthu muswa, zwi a pfesesea.
7. 	Lingani nga ngomu tshidimelani o vha a tshi khou ṱoḓa u sumbedza zwifhio naho Sara o lingedza u mu hanisa?
Ludzhasi u vhona avha vhaṅwe vha tshi khou sea na ene a vho sokou vha tikedza-vho. Fhedzi a tshi tou nga u khou zwi vhona uri u khou itwa tshiḓahela. Kuambele kwa Rambo ho vho ḓo tou vha u ṋekedza Ludzhasi vhuḽa vhurifhi hawe. Kha fulobo ho vha ho ḓi tou ṅwaḽiwa madzina awe nga vhuḓalo. Zwi tshi tou vhonala uri nga nnḓa ha fulobo ho tou ṅwala muthu wa tshifumakadzini. Ho tou ṅwaḽiwa zwavhuḓi nga nthihi-nthihi uri Vho Jonas L. Lukotsi. Munna Ludzhasi a vhu ṱanganedza a tshi tou sumbedza uri u kha dakalo ḽi sa ṱalutshedzei. A setshelela a dovha.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
• Muhoyo
2. Dzina ḽa muanewa muhulwane wa iyi nganeapfufhi ndi ḽifhio?
7.	Ndi fhaḽa he musi vha tshi wana uri muzwl o vha sia na zwiḽa zwe vha renga na zwone zwo melamilenzhe ngeno tshikwamani vha si tsheena na sheleni.
Ḓuvha ḽa u sengiwa mulandu ḽo mbo ḓi swika. Vho Thomas Masindi vho mbo ḓi wanala mulandu wa u rwa vho ḓiimisela u huvhadza muthu a songo tshinya. Vha mbo ḓi vhona mulandu vha gwevhiwa u dzula dzhele miṅwedzi ya rathi. Vho Reginah vhatshi vhudzisiwa uri vha kha ḓi ṱama u dzula navhoVho Thomas vha tou dadadza. Vha mbo ḓi ri arali vhu vhuhadzi ho vha balela. A hu na tshi sa kundi muthu. Vhana vha mbo ḓi ṋewa mme avho.
Notsi na mishumo ya vhagudi
Vha sokou nadzo, goo!
Mubvana: Ndi mufumakadzi muṱuku
Afha ndi fhaḽa hune muṅwali a nga amba zwithu zwi sinyusaho nga nḓila yavhuḓi ine ya si pfise vhuṱungu. Hezwi zwi ita uri muvhali kana muthetshelesi a rindile.
9. 	Arali inwi no vha ni Lingani zwe a ita no vha ni tshi ḓo vha no zwi ita naa? Ndi ngani ni tshiralo?
U dzika:  Ndi u tokomelwa
“Ni na bulupheni na bammbiri?” Ane a khou ralo ndi Ludzhasi e vhukati na u bika. Rambo a tshi tou tenda uri u nazwo, Ludzhasi a mbo ḓi ri u khou zwi humbela na fulobo arali e nayo.
10. U ya nga ha milayao ya Afrika Tshipembe muthu o tendelwa u pomoka muṅwe vhuloi. Tikedzani.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
4. Sumbulukwane.
Khakhakha:  U ṱangana na...
“Nṋe thaidzo yo nngwelaho muzwala ndi haya mafhungo a mushumi. Hafhu hezwi ndi hafha a thi athu u mu badela. Zwino hezwi zwa u livha Venḓda Sun uri muṅwe musi u a vha na mashudu.”Vho Magoro vha khou amba fhungo heḽi musi moḓoro uyu wa Vho Khedebu u tshi khou livha Venḓda Sun.”Tshiṅwe tshifhinga zwi a ralo zwithu zwa naka muzwala. Na nṋe hezwi ndi hafha ndi na zwi no nndina.” We a ralo ndi Khedebu a tshi khou lingedza u sumbedza muzwala wawe uri na ene thaidzo ya tshelede u nayo.
“Hei, no zwi vhona uri vhu khou bva kha nnyi uvhu vhurifhi?” Ane a khou vhudzisa ndi Ludzhasi. Rambo a tshi fhindula a ri: “Ndi ḓo zwi vhona hani ndi songo vhu vula nda vhona zwo ṅwalwaho?” Nangoho fhaḽa Rambo a mbo ḓi sumbedzwa, a zwi vhona uri ho ṅwaḽiwa nga muthu ane a pfi Alice. Rambo a ḓi zwi amba u ri ho ṅwaḽiwa nga Alice. Ludzhasi a mbo ḓi soukou lidza tsaṅwa a ri: “ Musadzi u a penga hoyu.” U ralo a dovha a sokou sea.
U kupulwa biko: U badelwa
3.	Mvumbo ya Thomi ndi mvumbo ya muthu ane a pfela vhaṅwe vhathu kha mujwe muthu vhuṱungu, ha takaleli u vhona muthu muṅwe a tshinga vhaisala.
“Ino vhege ro vha ro fanela ri tshi tou wana lubapilwana ra thotha mani. Lisani, au zwi vhoni?” Ndi Vho-Muraga vho dzula henefha tshitupuni na ṅwana .
Nyanetshelo nga muthu wa vhuraru ndi yone nḓila yo ḓoweleseaho kha nganeapfufhi. Hafha na hone hu shumiswa munanewa muhulwane kana muanewa muṅwe na muṅwe sa muanetsheli wa nganeapfhufhi. Hu shumiswa ḽisala ḽa muthu wa vhuraru “o, tsho, vho”.
Tsatsaladzo ndi figara ya muambo ine ya shuma u sasaladza. Afha hu shumiswa maipfi ane a sinyusa na u pfisa vhuṱungu sa izwi a tshi tou nyefula. Tsatsaladzo i vhewa nga nḓila ya kholedzo i holedzaho muthu ane zwine a ita zwa vha zwi si zwavhuḓi.
6.	Fhethuvhupo na tshifhinga zwo bveledzwa nga nḓila i fushaho vhukuma. Nahone ri wana zwi tshi tshimbilelana na vhaanewa vhane vha khou wanala kha yeneyi nganeapfufhi.
2. Ni vhona masiaṱari a iyi nganeapfufhi o tea? Tikedzani phindulo yaṋu.
Tshidimela tsha mbo ḓi kokodza: Tshidimela tsha mbo ḓi takuwa
Avho vho vha Vho Mugoro vhe nga tshifhinga hetsho vha vha vho no thoma u tamba mutshini. “Hafha fhethu muzwala ni a tou kupula vhusiwana vhathu vha ni mangala. Khouḽa Mmbengeni wa Maṋiini, u kha ḓi kandwa murahu?” We a ralo ndi Vho Khedebu a tshi khou amba na hoyu muṅwe ngavho. U ralo o tou ṱuṱula mbilu ya Vho Magoro zwino. Vha khou tamba vho no humbula na u wana tshelede ya ṱhanga ya nnḓu yavho.
Khuḓano ndi muhangarambo wa puloto. Puloto ya shaya khuḓano i nga thenga vhathu kana zwigwada zwivhili zwi tshi khou itiswa nga phambano ya zwine vha zwi takalela, mihumbulo, zwipikwa, zwine muthu a tenda khazwo na zwiṅwe zwinzhi zwinzhi. Khuḓano a i thivhelei sa izwi hu zwithu zwine ra tshila nazwo kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
U fhinduwa: U buba
6.	Vho Thomasi Masindi ndi munna-ḓe? Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
Dzikhasiṱama: Ndi vharengi
6.	Zwi vha o khakhea ngauri ni vhufhura.
•	Na ḓivhea vhuimoni ha vhaanewa vhane vha vha kha dandetande uri hu inwi, no vha ni tshi ḓo ita mini. Ngauralo, zwi sia ni khou takalela u vhala tshiṱori itsho.
14. Vhathu vhane vha nga Vho-Manavhela kha vha tshilaho vha a wanala na kha ane ano maḓuvha ane ra khou tshila khao. Vhathu vho raliho ndi vhone vhane vha khou wisa khamphani nnzhi nga u dzi tswela. Vhathu vhenevha vha vha vha na thaidzo ya u ṱoka u swikelela zwithu zwine vha vha vha si nazwo. Zwavhuḓi ri nga ri vhathu vhenevha vha vha vhe na vhuhovheleli. Tshiṅwe tshifhinga u a wana vhathu vha hone vha na tshiṅwe na tshiṅwe tshine vhathu vha si vha sedza vha vhona vha sa lili tshithu, hone vhone vhaṋe vha vha vha sa fushei naho vha nazwo.
A zwi vhona uri mafhungo haya ndi a ndeme nga maanḓa lune a khou fanela u tandululwa zwavhuḓi zwithu zwi sa athu u tshinyala. A humbula uri arali a nga humbela u ya hayani hu ḓo pfi mulandu ndi mini? A ḓi sokou ri u ḓo lingedza uri a humbele mushumoni, khamusi zwi ḓo shuma.
Nga ḽi tevhelaho Vho Mulimavho tou mangala Shumba na Tendai vho dzula kha lwonolua luguvha lwavho. Vha vha shela nga ḽiṅwalo ḽi bvaho mulayoni vha ri “ri ḓo ṱangana khothe”. Vha basela nga u vhudza Vho Mulimauri a vha fhano Afrika Tshipembe lu si ho mulayoni. Vha na “passport”. Nahone na aḽa mapholisa e a vha tambudza o vulelwa mulandu.
“Nḓo tshi shavhelani?”
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga murahu ha tshifhinga musi mutukana uyu a khou ḓivhona ḓongololo ḽi sa bvi badani ndi fhaḽa a tshi ya kha mme awe a vha humbela uri vha mu tendele luthihi fhedzi uri a dzhene badani a thuse ḓongololo iḽo. Mme awe vho fhedza vho mu tendela uri a nga dzhena badani a ḽi tapa, hone a tshi ri a ḽi tape ḽone ḽi sokou petekana. Thomi o fhedza nga u humela kha mme awe, vhone vha mu vhudza uri vhukhwine ene a bve khaḽo uri a sa ḓo fhedza ho thulwa ene nga goloi. Nangoho ḓongololo ḽo fhedza ḽo thulwa.
“Thoma u ima ndi ḓo u fha ,” vha ḽa fhaḽa vha konou i thudzela khae vha tshi khou nanzwedzela zwanḓa vha tshi khou boḓa lwe Vho Emelina vha ita na u sea.
U dzelela: Halwa hu tshi vho thoma u kamba
“U ḓa ndo no fhedza!”
A ḽi lavhelesa ḽi tshi ralo u suvha ḽo peama ḽi tshi nga ḽi ṱoḓou tou pfuka bada hu si nga u tou buḓekanya nga vhukati. Ḽe thenu ḽa tsa nayo, ḽe ndi a i buda. Khathihi fhedzi goloi bvelele. Ya ḓa ye nga maḽinga a tshamonde tshaka, ḽa sala ḽe badani kwelele.
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza vhaanewa. Hu na vhaanewa vhahulwane vhane mafhungo oṱhe a ḓisendeka khavho. Vhenevho ndi:
Phephela:  Ndi u khuyela/ u  khonela
U kulekana miraḓo
•	Pfufho ya u thoma kha muṱaṱisano wa De Jager-Haum Literary Competition wa 1992/1993 nga bugu ya nganeapfufhi ine ya pfi “Tshiṱangu tsha philamisevhe.”
Khuḓano i kuḓedzwa musi hu si na u eḓana ha maanḓa vhukati ha vhathu kana zwigwada zwivhili. Kanzhisa zwi iteesa musi muṅwe kana tshiṅwe tshigwada tshi tshi shumisa maanḓa nga nḓila i songo ḓaho.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Afha ndi hune muṅwali a ṋea vhavhali zwiwo zwine zwa ḓo bvelela phanḓa. Hu nga shumiswa muṅwe wa vhaanewa, a lora nga zwine a tama zwi tshi bvelela. Na henefha muanewa u a dzula e goo, a ḓivhona o wina lotto. A tshi dzula ḽiḓuni ḽi si na vhukono. Muloro a ri tsha amba. Ḽifhasi ḽi vha ḽi ḽawe ḽoṱhe. U sa ḓivha nandi uri ndi miloro. Iṱeli u lora hu sa ḓifhi zwone.
Maṱudzi:  Ndi khombo
Nḓila iyi na yone i shumisa muthihi wa vhaanewa u anetshela nganeapfhufhi, hu nga vha muanewa dendele kana muanewa muṅwe na muṅwe.
“I no ḓo sala?” Ndi ene a tshi vhudzisa khotsi. “Ri ḽa yoṱhe!”
12. Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vhathu vhane vha nga Vho-Magoro ri navho vhane vha thila nga zwikolodo, vhanevha ndi vhane vha a hangwa muholo une vha u hola. Vha ita zwikolodo zwi fhiraho malamba ane vha a wana. Hezwi zwi fhedza zwo vha wedza khomboni ngauri zwi vha sia vha tshi tshila vha tshi khou shavha shavha nahone vha sina mulalo. U sa vha na mulalo tshiṅwe tshifhinga zwi a fhedza zwo vha vhangela na malwadze a mitsiko ngauri vha vha vha khou kundelwa u tandulula thaidzo dzavho.
Vho Thomas vha mbo ḓivha vho vha dzhena nga mboma. Ho vha u rwiwa ha Vho Mmbulaheni iḽo ḓuvha naa? Muthu wa khuvhe o rwiwa a tou ḓiphina. Vho Mmbulaheni wangu? Ri amba ngauri muthada yo fhela nga dzone mbamba, tshigompfana, baḓamandiusetshe, phaini, thothotho na maṅwe.
10. Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfhufhi yo tea. Tikedzani.
Ḽi tshi khou ralo u semana ḽi tshi ḓa khae, ḽa mbo ḓa ḽa putana ḽa ita muḽinga wa nga wa goloi, ḽa sokou tulu henefho.Thomi o thamutshela murahu nga u o fha ḽi tshi ḓa khae. O vhuya a pfa uri ḓongololothavha ḽi a luma, nahone ḽo fara a ḽi ḽitshedzi. Naho i ḽi ḽisi ḓongololothavha o sokou pfa e na muhumbulo wa u ḽi ofha, zwihuluhulu ngauri ḽlo vha ḽi khou mu sema.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Sinyuwa: Ndi u dinalea kana u kwata
Vho huduluwa: Vho ḓikukumusa
Ndi maambiwa o pfumaho vhuṱali.
Nyanetshelo nga muthu wa vhuvhili i ita uri vhavhali vha ḓi pfe vha vhaanewa vha nganeapfufhi. Nḓila iyi a yo ngo ḓoweleesa nga vhunzhi ha vhaṅwali.
Hoyu ndi ane vha dzula vhoṱhe Tshaulu.
3. 	Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo yaṋu.
11. Nganeapfufhi i dzhia tshifhinga tshingafhani/ Tshiṱori tshi khavara tshifhinga tshingafhani?
nga Edward Thinandavha Maumela
Elekanyani a mbo ḓi humela kamarani a swika a dzhia tshigidi tshawe a tshi vhofhela khunduni a bva a ṱuwa natsho a tshi vhonala uri o vhifhelwa vhukuma. “Ane a ḓa a tshi nṱoḓa a vhudziwe zwauri ndi khou vhuya”, aya ndi maipfi a Elekanyani we a vha o no ḓivha khoroni ya muḓi a tshi khou ṱuwa o livha hune ha ḓihwa nga ene mune e eṱhe.
Balethavha Primary School
“Nṋe a thi khou rengisa tshithu, ndo tou kovhelelwa.” Ndi uḽa mufumakadzi o ṱungufhadza na ipfi. Ene a songo naka i iḓa u vhone. Zwa tou ṋaṋa nga wigi ye a vha o ambara ṱhohoni.
“Vha si havha khaladzi anga vhone khotsi a Maanḓa. Na kale ndi muthu ane a tshi ita tshithu, a tshi fhirisa o fara mulayo wo tshi imisaho phanḓa. U na vhutevheleli kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine a fara kana u ita nahone ha funi u khakha. Ndi muthu muṅwe-vho hoyu khaladzi anga. Ha nwi ha dahi. A tshi ḓivha ngoho ya tshithu, na ṅwana wa mme awe ha imi nae arali o khakha. Ndo zwi vhona ṅwaha wa murathu wanga a pandelwa vhuhadzi nga munna a tshi khou fela u fara lwendo lwa u ya Manyeleti a songo ḓivhadza munna tshikhuwani. Maṱodzi a fhedza a shavhela ha Vho Ṋegovha. U pfa vhubvo ha nete ya mafhungo enea, vha sinyuwa zwihulu vha mu shakulisa muḓini wavho v husiku honoho. Vhe zwe a ita zwi ri funzedzela vhasadzi u sa ṱhonifha riṋe vhanna vhavho,” ndi havha mufumakadzi wa Vho Manavhela hezwi vho no dzhena vhoṱhe kamarani yavho ya u eḓela ya nnḓu hei ya pulaṱa. Vho amba nga zwa mishumo vha fhedza v ha fara a zwitshele zwa shango.
U vhona Vho Tshivhavhula Vho Reginah ndi u ima phanḓa ha nnḓu vha thoma-ha u vhidzelela.
Hafha muanewa u vha o livhana na zwithu zwivhili zwi sa takadziho zwi tshi eḓana. Fhedzi u tea u nanga tshithihi, ha ngo tendelwa u sa nanga tshithihi khazwo vhuvhili hazwo khathihi na masiandoitwa mavhi azwo. Mulayo uri u tea u nanga tshithihi. Hafha muanewa u vha a si na vhushavhelo, tsho salaho ndi uri u khou nanga uri u fisa hani, nga ngweṋa kana nga ndau. Vhuvhili ha hezwi zwipuka ndi zwivhulahi. Fhedzi muanewa u vha a sa funi na tshithihi tshazwo.
9.	Ndo vha ni tshi ḓo tandulula thaidzo nga u lingedza u badela zwikolodo zwanga zoṱhe ndi sa khou engedza zwiṅwe.
•	Ho Vhifha – ḓirama ya luṱa luthihi yo ṱanganyiswaho nga vha Nev Productions.
“Hezwi ndi hafha ndo lavhelela vhurifhi vhune ha nga vha vhu tshi khou bva hayani.” We a ralo ndi Ludzhasi. “Kha nnyi-vho henengei Venḓa ane a nga ni humbula?” ndi Rambo we a amba nga u rali musi a tshi khou ḓi sokou ṱongelela o ḓi fara kuḽa kudifhi.
“Maemu o ri u bva a livha ha khonani yawe Luvhani. U tou swika fhedzi ha swa ano na aḽa. Hafhu havha vhavhili vha tou vha marema na mukhoro. Haho ane a nga vha fhambanya kha ḽoṱhe ḽa Sunnyside, hafha kha ḽa Pitori. Iḽo ḓuvha vho ri u ṱangana ha sa tshinywe watshi. Maambiwa ndi afhio arali a si enea a…”
7. 	Ni vhona hu tshifhinga tsha zwino kana tsha kale? Tikedzani phindulo yaṋu nga zwi no bva kha nganeapfufhi.
Henefha mathomoni a nganeapfufhi ri wana na muanetsheli a tshi ḓibvisela khagala uri khuvhani ene na tshelede a vha lwi. Ngazwo o takala zwihulu u poswa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Musina. Muṅṅwe na muṅwe u ya nga ha nganeapfufhi u a zwi ḓivha uri tshiṱitshini tsha Musina u sa pfuma ndi u tou litsha.
10. U ya nga milayo ya Afrika Tshipembe muthu ha ngo tendelwa u pomoka muṅwe vhuloi saizwi a tshi vha a si na vhuṱanzi vhu fareaho hune a nga vhu shumisa sa hone vhuṱanzi ha zwine a khou amba.
Ha ri vha tshi kha ḓi humbula uri vha nga adzela lagane ḽifhio ḽine ḽa nga fusha Vho Thomas vha vhona tshithu tshi tshi ri thavhi tsha ri nga fhasiha mmbete fhelele. U tou amba ngoho Vho Reginah a vho ngo kona u vhona zwauri tshithu itsho tshi nga vha tshi tshithu-ḓe. Iṅwe mbilu ya ri i tou gwadama fhasi u ṱolele. Muhumbulo uyo vha lwa nawo ngauri zwi nga ḓi itea ha vha hu ṋowa ya mbo ḓiv ha gomba vha mbo ḓi fhambana na mavhele.
“Maphorisa a si thaidzo. Vha nga ma vhidza zwino. A si ndi vhathu”, ndi Shumba hoyo.
Nga ha nganeapfufhi
Membara: Ndi muraḓo
-	ya ponda i tou khwikhwidza.
Hu si na na vhupfelo ha mare: Ho ḓalesa
Kha hei nganeapfufhi muṅwali u ri vhudza nga Vho Magoro Ṋetshiomvani vhane vha vha na thaidzo ya tshelede nga nṱhani ha zwikolodo zwo vha momelaho sa madzhulu kha muṱaṱe. Zwenezwi Vho Magoro vha vhukati na thaidzo yavho ya tshelede vha ḓelwa nga muhumbulo wa u ya u tamba mitshini ngei Venḓa Sun. Hone fhungo iḽi ḽi dovha hafhu ḽa vha fara ṱhaha musi vha tshi humbula uri a vha nga ko wana zwinamelo zwa u ya hayani sa izwi hu tshi ko vha hu vhusiku. Nahone Tshaulu hune vha dzula hone a si hune vha nga kona u swika nga milenzhe musi vha tshi bva afha Venḓa Sun.
U tsha tshifhaṱuwo
“Bvelani kule hangei, a thi na tshifhinga tsha u tamba na ḓongololo nṋe.”
“E, ra tou vha rengela ṋama silahani?”
“Ndi amba khaladzi?” Lingani u ralo o sedza hei khomba. U khou amba o ima tsini na phasela dza vhathu dzo sendekwaho hafha. Hoyu ṅwananyana u tou nga ho ngo zwi pfa ngauri huufha a songo vhuya a rembulusa ṱhoho. Nga lwa vhuvhili ndi hezwi-ha hoyu musidzana a tshi mbo ḓi ṱhoho nga zwiṱuku rembulusi, a fhedza e maṱo nga zwiṱuku tibu e kha Lingani o sinyalala, lwai. “Naa zwino hu pfi ho no tshinyala mini-ha? Ndi amba ngauri zwino vho vhuya vho no tou hwalana? Kani-ha ni ṱoḓou mmbulahela ṅwana fhano ngomu tshidimelani?” Ndi havha mufumakadzi vho no ima u luka dziḽa uḽu dzavho vho sedza hoyu Lingani nga fhasi.
“Ni ri a thiho”, a no ralo ndi Elekanyani zwi tshi tou vha khagala zwauri ha ngo vhuya a ḓiimisela u ṱangana na Vho Mphidi sa zwe khotsimunene vha ri a so ngao vhuya a tenda vhaṅwe vhathu vha tshi ḓidzhenisa kha fhungo iḽi vhunga zwi tshi nga kanganyisa vhuṱala. Maureen ene ha ngo vhuya a vuwa o mu tendela na khathihi. Tshawe ho vha u mu ṱuṱuwedza uri ndi khwiṋe a bve a vhonane navho a pfe zwauri vha ri mini.” U si dze mu vhidzi tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi”, ndi Maureen a tshi khou ṱuṱuwedza Elekanyani u ya u vhonana na Vho Mphidi vhe nga itsho tshifhinga vha vha vho no ḓi vha muṱani. Maureen na Elekanyani vho ri u tendelana, Vho Mphidi vha mbo ḓi dzheniswa nḓuni. Vhuvhili havho munna na mufumakadzi vha mbo ya khavho.
Maṱo hasha!:  U lavhelesa nga maṱo
A tshi pfa zwo ṅwaliwaho zwi sa ḓadzi mudzio, a pfa a sa zwi pfesesi. Ndi nnyi ane a nga pfesesa u pfi mufumakadzi wawe u a lowa, vhuhulu a khou pomokwa nga mme au, ri amba mazwale wawe. Izwo zwo ita uri muthada i ṱoḓe Nndweleni uri na ene a mu vhalele u khwaṱhisedza zwe Rambo a vhalisa zwone. Nangoho Nndweleni o vhala zwa bva zwo tou kokotolo na zwe Rambo a vhalisa zwone.
Ndi figara ya muambo ine ya shumisa maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwine zwa ambiwa khagala. Huṅwe-vho maipfi o shumiswaho a nga vha a tshi amba zwi fanaho na vhuhulu kana kutshimbilele kwa zwithu zwenezwo.
Nangoho Ludzhasi a mbo ḓi vhudza hoyu Rambo zwine a khou funa hu tshi ṅwaḽiwa zwone. A ri u khou ṱoḓou ri hezwi a tshi fhedza u bika ambo ḓi vhu posa uri vhu ḓo ṱavhanya ha swika hayani. Kha phindulo iyo ho vha hu tshi khou ombedzeliwa uri Alice a si ṱuwe musi a sa athu vhuya ngauri u khou ṱoḓou dzudzanya mafhungo nga nḓila yavhuḓi.
“Ndi ri hu na vhaeni fhano muṱani vha no tama-vho u ni ḓivha-wee! Lingani…! Lingani haee…! Ni khou mpfa kana?” vha tshi ralo vha khou vhuya vha pfiwa nga nnyi. A re Lingani u vho pfukekanya zwitaraṱa. Na murahu muthada a i tsha sedza.
Notsi na mishumo ya vhagudi
10. Muṅwali u khou tama vhavhli vha tshi guda uri muthu a songo sokou ita zwikolodo zwine zwa fhira muholo wawe.
Thaidzo ya Vho Magoro yo ḓo tanduluwa musi vha tshi mbo ḓi khakhakha na Khedebu muzwala wavho ane a vha na goloi. U mu vhona vha mbo ḓi delwa nga muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha ye vha tambe mitshini zwenezwo vho no fhedza vha ḓo ṱuwa nae sa izwi vha tshi ko ki mu putisa. Havha Vho Magoro nga hetshi tshifhinga vho vha vho no renga na zwihiwa zwa hayani zwine zwa khou ṱahela. Hone zwo takadzaho ndi zwauri muzwla w Vho Magoro Khedebu na ene o vha e na muhumbulo wa u ya vho henengei Venḓa Sun. Vho Magoro vha khou itiswa hezwi zwoṱhe nga u humbula mushumi ane vha khou tea u mu badela. Musi vha tshi swika hodelani Vho Magoro vho ḓo kombetshedzea u tsa na muhwalo w zwe vha renga saizwi goloi ya muzwla yo vha i sina dennde. Ngeno zwa ene Khedebu o zwi sia ngomu goloini nga phanḓa sa izwi zwo vha zwi tshi fhelela. Hodelani henefha ho vha hu ḓala I tshi tou vha mupfufhi si mphire. Kana ndi ngauri ṅwedzi wo vha wo fhela. Vha re Vho Magoro vho vha vha tshi tou vha na fulufhelo tshoṱhe uri ngoho vha khou ya u fhedzisa muraga wavho nga tshelede ine vha ḓo vha vho i wina henefha hodelani. Vhathada vho ḓo tamba mitshini vha tshi khou ita vha tshi ita vha tshi swura nyana. Nga murahu ha awara ya vhufumi Khedebu o ḓo pfulutshela thungo iṅwe uri a yo tamba hone ngeno vha re Vho Magoro vho sala vho omelela mutshini wonoyo. Nga hetsho tshifhinga vho vha vho no shumisa masheleni a linganaho R5 000-00. Vho vha vho no hanganea nahone tsaṅwa dzo no vha tsaṅwa. Vha re Vho Magoro iḽo ḓuvha mutshini a wo ngo vhuya wa vuwa wo vha sedza nga iṱo vhuthu. Vho fhedza vho bva fhedzi. Vho vha vha tshi ri u pfa miṅwe mitshini i tshi lila u sumbedza uri yo winisa vha gidima vha swika vha sokou dzii vha zwondololo uyo muthu vha tshi tsa nae ngeno vha sa ambi tshithu. Hone wo vha u tshi tou kona u zwi vhona uri mbilu i tou nga i khou humbela tshelede. Nga murahu, musi vha tshi vho vhona uri mafhungo ha khou vha tshimbilela, ndi fhaḽa vha tshi ya u ṱoḓa muzwala Khedebu ngei he a vha a tshi khou tamba mitshini hone. Vha tshi swika vha ṱoḓa vha neta vha vhuya vha tou vhudzisa muṅwe wa mapholisa a henefho hodelani. Vhaḽa na vhone vha kundelwa u thusa saizwi vhanna vha tshi vha vhanzhi henefho hodelani. Vho Magoro vha tshi humela ngei murahu. Zwenezwi vhe nḓilani vha humbula uyo ṱolela he moḓoro wav ha wop aka hone vha wana moḓoro swoto. Vho Magoro u humela ngei ngomu vho vha vha tshi vho sokou mona-mona na mitshini. Nga murahu ndi he vha wana huṅwe vha vho eḓela henefho vhukati ha mitshini mahono a mbo ḓi ṱanganedzana. Vhone vhe a si ṱanganedzane hani ngauri ho vha ho no tou vha matsheloni. Mapholisa a hodelani o fhedza o no tou vha vusa. Vhone u vuswa vha vho humbula u tou ḓiṱutshela. Vha tshi swika hune ha dzhiiwa thundu fhaḽa he vha sia vho vhea dzavho vha bvisa thikhithi hone thundu dzavho vha wana dzo mela milenzhe. Tshe vha si pfesese ndi tshauri hani-hani vhone vha vhe vha na thikhithi ngeno thundu davho dzo ṱuwa.
U kabila maḓi: U nwa maḓi
“Ri khou ṱuwa na iwe roṱhe bra Fox.” Ndi muṅwe wa lugennge luthihi nae a no ralo.
nga Rudzani Tshianane
d.	Muhoyo?
3. 	Dziṅwe dza mbudziso dzine dza nga vhudziswa kha nganeapfufhi
5. 	Ambani madzina a vhaanewa vhararu vhahulwane vha iyi nganeapfufhi.
• Puloto
Mathina u sala fhaḽa Vho Thomasi vho vho humbula nga u rwela nga iṅwe ya suthu yavho ya veḽivethe ye ya vha yo sala henefho hayani. Zwenezwi vha tshi tou khiulula suthukheisi vha mbo ḓi ṱanganedzwa nga suthu yavho, hone vhurukhu na badzhi zwoṱhe zwo vha zwi mabuli fhedzi. Zwenezwi vha tshi khou fhenḓa vha mboḓi ṱanganedzwa nga tshiṱaha tsha mbevha tshi na vhubevhana vhutswukutswuku. U vhona izwo muhumbulo wa revha vha wana uri ngoho zwe mufumakadzi na Vho Mmbulaheni vha vha vha tshi khou amba yo vha i ngoho. Vha humbula uri khuvhani vhone vho sokou rwela Vho Mmbulaheni zwi siho. Vha tshi kha ḓi ḽa marambo a ṱhoho vha pfa moḓoro u re luvhiloni khoroni yavho u tshi khou ima. Nga u sa tshinya tshifhinga vha mbo ḓi namedzwa. Mulandu wo ḓo sengwa Vho Thomasii vha ḓivhona mulandu vha gwevhelwa u dzula dzhele miṅwedzi ya rathi. Hone mufumakadzi wavho ene o namba o ri ene vhuhadzi o vhu livhuwa.
-Ndi muthu wa tshilume ane a vha muhulwane ane a vha na mbilu i si yavhuḓi.
“Ri mapholisa.” Vha khou ralo Vho Veveru vha tshi khou mu sumbedza garaṱa ya mushumo naho ro vha ro ambara dzhunifomo. “Ri khou humbela u vhona basa kana ḽiṅwalo ḽa u ni tendela u vha fhano arali ni si mudzulapo wa Afrika-Tshipembe.”
Musi ni tshi ita mbambedzo iyi ni dzhiele nzhele uri musi muthu a tshi vhambedza ha sedzi zwivhuya fhedzi u a dovha hafhu a sedza na zwivhi.
Bagasiṱitshi: Tshiṱitshi tsha Park Station
4.	Ṱhoho yo tea nganeapfufhi iyi ngauri ndi zwa vhukuma uri nga murahu ha musi Vho Mulimau zwo wanala uri ndi vhone vha re na mulandu vho pfa ṱhoho i tshi vho nga i bvuma magoṅoṅo.
Ḽiṅwe ḓuvha Vho Muraga vho ḓo vhuya vha tshi vhudza mufumakadzi uri hu pfi a vhe hone nga vhafunzi na vhomme nahone vha ri vha khou ḓa u vha dalela nga Swondaha. Vhueni uho o ita uri avha vhavhili vha thome u amba nga ha uri vha fanela u bikelwa zwifhio. Vho ḓo fhedza vho tendelana uri hu ḓo bikiwa zwifhio. Nangoho ḽia ḓuvha ḽi swike, mufumakadzi wa vhathu vha zwi bika mani marothisa nthe vha inga na nga u baka zwikontsi. Hone tsho ḓo ngaho tshi a dina ndi musi ḽia ḓuvha ḽi tshi swika vhafunzi na vhomme vha vho pfi vho ya Phithasibege hune vha ḓo vhuya vhukati ha vhege. Vho Emelina vho fhedza vho vhudzisa munna uri khuvhani hafhu vha tshi vho nga vha khou itiwa zwimunnguni nga nṱhani ha mafhungo a ṋama ya khuhu. Nga nṱhani ha vhaisala Vho Emelina vho ḓo humbula uri ndi khwine u vhudzisa vhafunzi na vhomme uri ndi ngani vho vha ita zwihulu zwingafho. Hone vha re Vho Muraga vha ri vhathu vhahulwane a vha sengisiwi. Vha khou ralo vha kati vha tshi khou kukuna rambo. Mafhungo haya vha re Vho Emelina vho zwi vhona uri khuvhani vho vha khou itiwa zwimunnguni vhukuma nga nṱhani ha hone u funesa pama ya khuhu.
6.	Ndi vhona yo lapfesa saizwi nganeapfufhii tshi tou ḓibula uri yone ndi pfufhi.Khathihi na ṱhoḓea yayo ya uri a yo ngo tea u lapfesa ya fhira masiazari maṱanu saizwi muvhali a tshi tea u i vhala kha dzulo ḽithihi.
• vhaanewa vhahulwane
Giḽosari
Hu si na tshine tsha poswa thumbuni: Hu si na tshine tsha ḽiwa
Ludzhasi a mbo ḓi shela maḓi panini yawe. Rambo a tou nga ha zwi vhoni uri Ludzhasi o no vhaisala nga nṱhani hawe. Rambo ndi afha a tshi ri, “muthu ḽiṅwe ḓuvha u ḓo vhuya a tou lila riṋe vha vhathu vhanzhi ri tshi khou a ṱanganedza.” Ngavhuya a konou zwi limuwa uri zwine a khou itisa zwone zwi khou vhaisa Ludzhasi. Naho zwo ralo a ḓi tou mu nyefula nga khole.
U zwi thupha:  U zwi litsha
Tshiṱunḓulume:  Ndi muthu o pfumaho
U swika rumuni a wana Rambo o takala vhukuma o takadzwa nga luṅwalo lwe a vha a khou vhala. A ṋea mudzulisani uri a pfe-vho zwine a khou pfa. U sa ḓivha nandi uri mudzulisani ha koni u vhala. Ludzhasi ndi u mbo ḓi dzhia luya luṅwalo a livha ha Nndweleni. Nndweleni ho ngo tsha vhalela mitala mingana nṱha nga mbilu u bilufhala. U ḓo sa bilufhala hani luṅwalo ulwo lu tshi bva kha muthu wawe, a tshi khou ṅwalela muṅwe munna. Hezwi zwo vusa nndwa khulu vhukati ha Nndweleni na Rambo. Zwoṱhe hezwi nga nṱhani ha u sa kona u vhala na u ṅwala ha Ludzhasi.
“Ndi khou tou humbela nandi vhathu vha Mudzimu. Vha mpfara vhana vhanga vha ḓo ḽa mini ngoho? Afhu nṋe muthu ndi hone ndi hone ri tshi tou vha vhavhili fhedzi. Kha vha ri ndi badele nga muvhili wanga.” Ngoho ndi tshi mu sedza nda wana e musadzi a ṱanganedzeaho. Nda ṱinga-ṱinga ndi tshi sedza fhethu ho khudaho, nda wana hu si na ho fanela muṱangano washu.
Ndi nga matshelonitsheloni a Mugivhela. Vhana vha muṱa wa Vho Masindi vho no ḓi bubela tshikoloni. Vha muṱa wa Vho Masindi vhoṱhe vha a zwi ḓivha zwauri Vho Masindi vha khou vhuya ṋamusi. Na Vho Reginah vha re mme a vhana vho tou fombe kha mushumo wa u kunakisa muḓi woṱhe. Vha khou khuredzela na u swiela vha tshi khou lugisela u vhuya ha vhamuṱani. U fhedza afho vho mbo ḓi dzhena dzikamarani he vha thoma u lugisa. Khavhe vha tshi tou ṱavhanya vha fhedza nandi vhamuṱani vha sa athu swika. Nangoho vha mbo ḓi fhedza vha thoma u ḓitonda na u ḓi doswola. Vho no fhedza fhaḽa vha ya vha ima tshivhonini. E! tsha muṅwe tshi a vhoṅwa. Habe musadzi vha ngomu havha. Kha maṅwe maḓuvha vha tou ḓiṅaledza lune vha vho tou sala vha tshi nga ṅwana we avha a tshi khou bika matope. Ndi maitele a vhafumakadzi vha vhomuitashango. Vho no fushea nga zwine vha vha zwone ndi fhaḽa vha tshi ḓelwa nga muhumbulo wa u adzela mmbete.
Muṅwali a nga kona u bvisela thero khagala nga uri a vha o kona u bveledza zwavhuḓi:
Dziwilili:  U sokou ima wo sokou  dzi!
Notsi na mishumo ya vhagudi
Belevhele:  Ndi bannda
“Aii, vha a ralo vha nnḓatedza. Nṋe ndi ḓi ri, ri ṋama nthihi.”
“He ḓongololo, ḓela ngeno”.
Kha dzhene-ha ngomu Elekanyani wa khuvhe. Musi a tshi tou hasha! A takala a tshi vhona zwauri u khou ḓo thuswa nga vhathu vha hayani vhane vha mu ḓivha lune a tou vha na vhuṱanzi uri zwa u mu kolela vha kule nazwo. U dzhena hawe a mbo ḓi thoma nga u lumelisa mudededzi wawe wa kale Vho Mphidi vhane vha vha vhone mulangatshiṱitshi. Vhaṅwe vha shumisani navho na vhone vha ralo u mu lumelisa vho takala. Ndi fhaḽa-ha a tshi mbo ḓi ṋekedza basa yawe. Vho Mphidi vha ralo u i ṱanganedza vha thoma u tshimbila na mutevhe wa madzina vha tshi lavhelesa dzina ḽawe.
4.	Arali ndo vha ndi Thomi ndo vha ndi tshi ḓo ḓifunga musi badani ndothoma nda ṱola uri a hu na mimoḓoro nda gidima nda ya nda bvisa ḓongololo iḽo nga tshanḓa nda ḽi posela nnḓa ha bada uri ḽi songo swika hune ḽa fhedza ḽo thuliwa.
4. 	Kha iyi nganeapfufhi ndi nnyi ane na nga ri ndi muanewa muhulwane? Ndi ngani ni tshi ralo?
“Nga vha ḓe vha ḽi bvise”.
Ṅwedzi ndi Phando. Ṋamusi ndi Mugivhela. Zwikolo zwi khou vula vhege i ḓaho nga Musumbuluwo. A si one matshudeni hafha kha tshidimela hetshi ṋamusi. Lingani Rankhododo na ene zwino khoyu a tshi khou ṋekedza mihwalo iṅwe khomba nga fasiṱere ḽa ṱorokisi ḽa kiḽasi ya vhuraru . O vha o dalela khotsi awe hafha Diepkloof, vha re na nnḓu hafha kha zoni ya vhuvhili. Tshikolo u dzhena kha kholishi ya gudedzi ḽa Domboni. E hafha u vhonala o fuka zwimbaro zwa manakanaka.
Muanetsheli o ri u thwasa a vho kona u ita hoku kushumo e eṱhe, u itela uri ha sa tsha kovhanywa masheleni a tshanḓanguvhoni na Vho Veveru. Zwithu zwo ḓo vhifha ḽiṅwe ḓuvha muthada yo wana vhaṅwe mufumakadzi. Nga mbilu ha pfi ṋamusi ndo wanela. U sa ḓivha nandi uri mufumakadzi uyo a si murengisazwidzidzivhadzi ka murengisamuvhili. Ndi khomishinari wa tshiṱitshi tshine sedzheni Tshililo a shuma khatsho. U posa tshelede fhasi ye a vha o no i ṱanganedza ho vho vha u lenga sa izwi o vha o no batiwa kale.
Nangoho Lisani a i dzhia a i ṱanzwa ya tou penyelela, e khavho, “Mma matshelo ri bika mini? Tshisevho?”
“ Ndi sa zwi ḓivhe hani e nṋe muraḓo muhulwane wa komiti yenei, Vho Manavhela. Ndi a ḓivha tsheo dzoṱhe dzo dzhiwaho kha khungedzelo dzoṱhe dze ra dzi ṱanganedza.”
“Midzimu ya haṋu ndi mihulu ṅwana wa khaladzi yanga. No vhuya na ḓivhona nga tshivhoni-shu?”
Ḽi khou vhanyuludza vhathu nga u ṱavhanya uri ḽi kone u swika hafha ho imaho hoyu Lingani Rankhododo. U swika ḽa mbo ḓi gavha nḓevhe dza hembe ḽo sinyalala. Ḽa ri u mu fara ḽa mu dzhegele nṱha ḽo mu sedza maṱoni.
“Thuthuthu yanga yo tshinyala. Ndi hezwi zwine vha vhona ndi tshi khou lwa na nḓila nga nayo,” ndi lwone ‘Lukumbe’ lu tshi vho dovha u tshinisa maṱo lu tshi nga u lia lia zwalwo khole. Vho mbo ḓi ambi ambi nga ha tshipikwa tshavho tsha matsheloḽi tshaho nga madekwana muḓini walwo Tshisaulu. Zwoṱhe lwa ri zwi ḓo tshimbila nga he vha pulanisa ngaho. “Vhone vha yafhi Vho Minidzhere wanga?” Upfa mbudziso yenei Vho Manavhela vha lu fhindula uri vha khou wetshela Ngweṋani ya Hathemeli u ṱolela muzwala wavho o vhuyaho makhuwani. U fhedza u haseledza, Vho Manavhela vha mbo ḓi takusa goloi vha rwa vha tshi sendedza. ‘Lukumbe’ na lwone-vho lwo mbo ḓi thanyisa ṋayo lu tshi khou dubisa mutsi wa segereṱe yalwo. Asiluya, lu vho amba u wela hoku kuboroho kwa mulambo wa Mvuḓi.
3. Hayani ha hawe ndi ngafhi?
3. 	Musi ni kha ḓi vha henefho kha phara ya u thoma, muṅwali o sumbedza mafhungo a tshi khou bvelela ngafhi?
2. Ṱhoḓea dza nganeapfufhi
14. Ndi musi Ludzhasi na Rambo vha tshi semana.
15. Ambani nga ha kuwelele kwa mafhungo kana mafhedzele.
Hoyu Ludzhasi wa hone rumuni yawe u ḓi dzula na vhathu vho vhalaho, fhedzi muṅwe wavho ndi vhaṅwe munna vha ḓivhiwaho nga u pfi Vho Malada. Hu ḓi dovha ha vhana muṅwe muṱhannga ane a konana nae henefho rumuni.
“Zwino uri na riṋe-vho ri ḽe nga thungo vha vhona u nga ri nga zwi tshimbidza hani? Ndi amba ngauri tshelede i no dzhena i badelwa yoṱhe ofisini, murengi a ḓa kha riṋe o fara fhedzi bammbiri na kopi ya hone ya hoda yo givhieaho tshiṱemmbe, ine riṋe ra sala na kopi musi ro mu bvisela thundu dzawe.”
• Muṱoḓo muthihi muhulwane / Muhumbulo muhulwane muthihi
Hafha muṅwali u tou rina madzina vhaanewa a tshi khou tevhedzela zwiito zwavho. Kanzhi u a wana madzina a vhaanewa a tshi tshimbilelana na zwiito zwavho. Tsumbo, Luṱanyani, muanewa ane zwiito zwawe zwoṱhe ndi zwa u luṱanya; Mukundi, muanewa ane a fhedza o vha na gundo. Arali ni tshi nga takalela u vhala dziṅwe bugu dzine dzi sa vhe dza nganeapfufhi uri tshiteṅwa itshi ni kone u vhona uri tsho bveledzwa hani ni nga ya na vhala “Mitsheṱo ya wa” ine ya vha bugu ya nganea, ni sedze vhaanewa vhane vha nga sa Vho Balavhali, Ntsundeni, Malabi, na vhaṅwe.
Ḓuvha ḽe vha ṱangana na mukomana vha tshi vha vhudzisa, avha vha ri a vho ngo vhuya vha vhonana na Lisani. Vho Emelina vho sokou dzungudza ṱhoho avha ngeno vho mangala . Ḽiṅwe ḓuvha nga madekwana Vho Muraga vha vhuya vha tshi dzhena hayani Vho Emelina vhe, “E, ṋamusi vha bva kerekeni kana hone bolani?” Musadzi vha hoṱolanyana vha mbo ḓi ri, “Hu pfi ni takale nga vhafunzi na vhomme.”
Ṱhamu: Ndi ndaṱiso
5.	Musi muṅwali a tshi amba uri vha ḽa nga pulane u vha a khou amba uri arali vha tshi ṱoka u ha zwikhethwa kana zwiḽiwa zwavhuḓi vha fanela u vha vho tou ḓa na pulane. Vha nga shumisa mazwifhi a uri hu na vhaeni vhane vho laedza uri vha ḓoḓa kana vha shumisa mafhungo a uri vho laedzwa nga vhafunzi uri vha ḓo ḓa. Hezwi zwi ita uri mufumakadzi wavho vha bike maḽiwa avhuḓi. Arali zwa sa ralo zwi amba uri hafha muḓini a hu bikiwi zwiḽiwa zwavhuḓi arali hu si khou ḓa vhaeni.
Lisani ho ngo tsha isa phanḓa o vho sokou fara izwi na zwiḽa ari,”Ndi vha thuse ngani, Mma?”
Vhege mbili dzo fhela, na Vho Ṋegovha vho vhuya mulovha. Ṋamusi ndi Ḽavhuvhili vha yo fara muṱangano u si wa misi, Vho Ṋegovha vho ḓivhadza miraḓo yoṱhe mulovha nga masiari nga ha dzulo heḽi ḽa shishi nga luṱingo.
5. 	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u bveledza ṱhoḓea ya fhethuvhupo na tshifhinga naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
U ṱingaṱinga: U sedza ngei na ngei
Hafha ndi hune tshithu tsha ima vhuimoni ha tshiṅwe.
Tanzhe: Ndi ṅwana wa u tho-ma u bebiwa muṱani
8.	O kundelwa nge iyo khomba ya vha i tshi tou dadadza zwine ya khou vhudzwa. Nga iṅwe nḓila o kundelwa u ḓisengela.
Zwenezwo a vha o tou rula muhwalo muhulu havha Vho Magoro.
14. Dovhani ni ṋee tsumbo ya khuḓano ya nga nnḓa i no bva kha nganeapfufhi.
• Muphurofesa Mphoyanga (Nganea)
Vho i rema shovuni ḽi re marubini a havho Lufule. Vho i hwalela havha vha ha Ṋegovha. Vho fhima u ḓo dzuli dzuli na Vho Ṋegovha vha kona u fhirela Ngweṋani ya Hathemeli u ṱolela muzwala wavho Albert Tshisikule o vhuyaho makhuwani nga ḽivi. O vha fulufhedzisa tshiṱerio tsha u longela moḓoroni tsha National. O swika mulovha. Zwino kha vha ri zwenezwi vha tshi vho ṱoḓou swika hu re na mavhiḓa a Maungani, vha mbo ḓi vhona muthu wa munna khouḽa murahu ha zwisidzanyana zwivhili zwo hwalaho zwigubu ṱhohoni. U khou ḓela hangeno hune vha khou bva hone. U khou hwenya a tshi khou dubisa mutsi wa segereṱe i re mulomoni wawe. Nga tshanḓa o fara birifikheisi. Kutshimbile hoku vha tou nga vha a ku ḓivha. Vha tshi sendela, yo, vha vhona ndi lugweṋa Ḽigamela Joe Sidimela. Vho mbo ḓi ri nga henefha thungo ya tshamonde tsha bada tsini halwo, tsere. Goloi i khou ḓi endela u bvuma. “Ndau khulu Vho Sidimela,” ndi Vho Manavhela vha no ro ralo vho no vula fasiṱere heḽi ḽa tshamonde vho sedza lwone hezwi lu tshi vho monela kha fasiṱere ḽeneḽi.
Vhinya-vhinya:  Ndi u rembulukana
-Ndi minidzhere holosela
Giḽosari
Muhoyo wa u tou amba — ndi kushumisele kwa maipfi nga nḓila ine ya vha zwo fhambana na zwine a amba zwone zwa vhukuma. Hafha ndi hune wa wana mukegulu vha tshi mbo ḓi ri “nazwino ndi nṋe ndo tswaho”, ngeno zwi sa ambi uri ndi vhone mbava, vha tshi khou tou konyolola sa izwi vha tshi khou pomokwa.
5.	Ndi mbava.
9.	Ndi ḽikhambi.
c.	Tshifhinga tshingafhani?
• Nyanetshelo ya nganeapfufhi
Naho wa nga tou phulela khonani tshiphiri wa ri a songo vhuya a vhudza muṅwe, a si kanzhi a tshi nga litsha u sevhela iṅwe khonani yawe ya tsinitsini. Rambo o ḓo takadzwa nga vhurifhi hawe a mbo ḓi vhu ṋekedza Ludzhasi uri a vhu vhale-vho. Ludzhasi a tshi tou vhu ṱanganedza, Rambo a mbo ḓi bva nga u gidima nge a pfa a tshi khou lidzelwa khombole. Vhurifhi uvhu a tshi ḓi tou nga bofu u ḓo vhu shumisa mini?
Vho ḓa vha ita B.A degree ngei University of the North nga 1973. Nga 1981 vha wana Honours degree in African Languages nga kha University of South Africa. Doctor of Philosophy (PhD) vho i wana nga 2008 University of Limpopo. Vho shuma sa mudededzi u bva 1977 u swika na zwino hune vha vha ngei University of South Africa. Bugu dze vha dzi ṅwala ndi dzi tevhelaho:
Kha puloto, tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshi itiswa nga tshiṅwe. Zwiwo zwenezwi zwi lunzhedzana sa ngeḓane (tshaini). Hetshi tsho itea nga nṱhani ha hezwi, hezwi zwa vhanga hezwi, nga u ralo nga u ralo.
Naho hu si na zwiṅwe zwe vha amba nga zwo iteaho, ndo mbo ḓi zwi ḓivha uri haaḽa ndi one mashumele a Musina. U tou bva ḽeneḽo ḓuvha ndo mbo ḓi vha ndo thwasa. Maḓuvha e si mangana ndo vha ndi tshi vho paṱirola ḓorobo ndi si na thaidzo. Na thungo ine vhabvannḓa, vharengisi vha zwidzidzivhadzi na vha mivhili vha wana hone ndo vha ndi tshi vho hu fhedzanya. Maṅwe maḓuvha ndo vha tshi ṱutshela kha ḽiṅwe sia ndi ndoṱhe. Muhumbulo muhulwane u wa uri na zwine nda nga putiswa zwi ḓo vha zwanga ndi nḓoṱhe.
Vhurifhi ha hone ho vha ho ṅwala nga nḓila i tevhelaho:
Nga ha nganeapfufhi
Paṱirola:	U tandula u tshi khou linda nga goloi kana nga milenzhe
4. 	Inwi ni vhona zwi zwithu zwavhuḓi uri arali muthu e zwikolodoni a ye u tamba mitshini khasino naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U fhindula mazha: Ndi u amba khathihi
1. 	Ṱhoho ya nganeapfufhi ni vhona i tshi anana na mafhungo ane a vha kha nganeapfufhi?
“Khaladzi, kha vha litshe u ḓipengisa nṋe ndi mushumoni! Kha vha ḓise zwine vha khou rengisa kana ndi vha farele u rengisa muvhili.” Ndi khou ralo ndo khwaṱhisa na ipfi hafhu sa ḽa pholisa.
Zwoṱhe hezwi zwi bveledza thero uri i vhe khagala.
‘Zwi nga itea matshelo vha tshi vuwa vha wana uri Minidzhere Muhulu a hu tsha vha nṋe, ho dzhena muṅwe. Vhuambaamba kana vhulopo kha zwiṅwe zwipiḓa zwa mushumo vhu fuḓulula dzina ḽa muthu ene muṋe naho o ḽi fhaṱela u bva murahu. I hone mishumo ine muthu a wina dzina ḽawe nga lulimi. A vha vhoni mushumo u ngaho uyu wa u galatsha vhathu kha dziphoḽisi dza ndindakhombo, ndi muṅwe wa mishumo i ṱoḓaho lulimi uri muthu ḓiganyele malamba.
• Nnyi? (Kha nnyi?)
20. Kha vhaanewa vho shumiswaho kha nganeapfufhi iyi, ni wana hu na ane a vha na zwiito zwine zwa fana na zwaṋu? Khwaṱhisedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
11. Kha hei bugu yashu ya nganeapfufhi hu na nganeapfufhi dzoṅwaliwaho nga vhaṅwali vho fhambanaho. Zwino inwi vhambedzani muanewa ane a vha Elekanyani ane a wanala kha nganeapfufhi ine ya ri ‘Ndo lovha nga dzi 22 Lambamai 2004’ na muanewa ane a vha Vho-Thomas Masindi vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ‘Muṱa u no tamba mbevha’.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Hedzi nḓila vhuraru hadzo dzi a kona u bveledza vhaanewa khathihi na puloto.
U resha: Ndi u lumelisa
Hezwi zwi itelwa uri muvhali a sa fhedze tshifhinga tshilapfu musi a tshi vhala nganeapfufhi. Arali muvhali a thekhisini kana vhuimabisi, u tea u kona u fhedza nganeapfufhi ine a khou i vhala hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Ndi ngazwo masiaṱari a sa tei u vha manzhi. Masiaṱari arali a nga vha manzhimanzhi, zwi sia hu si tsha vha nganeapfufhi, zwo no shanduka nganea (novel) kana murathu wa nganea (novellete).
Zwiṅwe zwe zwa vha zwi tshi khou dina Vho Magoro ndi uri vho vhudza mufhaṱi wa nnḓu yavho uri a ḓe a vha vhone nga madekwana. Vhunga vha tshi vho ḓo kovhelelwa afha Venḓda Sun, zwi amba uri u ḓo sokou ḽindela.
Ḓongololo ḽa tshimbilanyana ḽa ima. U imanyana fhaḽa ḓongololo ḽe thenu, ḽo no shandukisa muhumbulo. Ḽo vho tama u humela murahu hune ḽa bva hone. U fhisea ha Thomi ha u ḽi phulusa ha tou ṋaṋa. U khou vhaisala nga u sa pfa haḽo. Nga u tou dodela vhukati ha bada ḽi tshi ya ngeno ḽa ya ngei u vhona zwi tshi ḓo vhuya zwa tshaisisa. U sa pfa hu ṱunya mavhudzi.
“Ri ḓo ya ngafhi henefha khagala ngaurali. Inwi ta nu tou mpha tshelede ndi ni litshe ni ṱuwe. Zwa mabai ri ḓo zwi vhona ḽiṅwe ḓuvha.” Ndi nṋe hoyo na ipfi ḽo no revha. Ngoho uḽa musadzi a isa tshanḓa ḓamuni ḽawe ḽa tshanḓa tshamonde, tsha vhuya tsho puta. A tshi tou ri ṱari ḽa R100,00 tshanḓani tshanga, tsike, nda vhona luvhone lu tshi ri ḽai! Ndo mbo ḓi zwi ḓivha uri ndi luvhone lwa khamera dza vhoramafhungo. Lwone lwo bva vhukati ha miri ya maluvha o nakisaho ḓorobo. Khathihi fhedzi nda mbo ḓi sinyuwa.
Tsho salaho kha vhone ndi u vhalulula zwavhuḓi tshelede matshelo nga Mugivhela vho sedza ṱhanganyelo yayo ye nṋe nda i ṅwala hafha buguni hei,” ndi Vho Ṋegovha vha no ralo vho dzula hafha ofisini ya vhunzhilinzhili kha tshidulo tsha vhuphuvhephuvhe tshi re murahu ha ḓafula ḽa u naka ḽi penya ho sa dzinga. Khaḽo ho ḓala zwitshakatshaka zwa mabammbiri na maṅwalo a zwa dzibisimusi. Matshelo Vho Manavhela vha ḓo vha vho tenyama-vho henefha. Nga thungo ha ḓafula ndi inthakhomo ya u ṋea ndaela na u ita vhudavhidzani na muthaipheli wavho. Fhasi ndi khaphethe tswuku ya dzudzu.
Lisani a tshi vhuya a vha vhudza mme uri mmemuhulu vhari vha khou ḓa nga madekwana vha ḓo eḓela ngeno. “Mma, vha ri vha ṱoḓou vha anetshela zwa Mauritius!” Lisani a ita na u rafha maṱo.
Thero i a funza (zwine muthu a nga guda), i kaidza (u tsivhudza), i a ṱuṱuwedza muvhali.
Vho Emelina vho ri u yela khishini avha vhavhili vha isa aḽa mafhungo phanḓa. Vha mbo ḓi ri kha ṅwana, “Kha ri tou rali, iwe iyai ha mma u vha vhudze uri u khou ṱama ṋama yo khuhu, he?” Vha ralo vha mu lavhelesa ari, vha ḓo tenda?”
“Muthu wanga, nṋe ndo bva ndo luga. Na muroho wa ṋama ya khuhu ndi nawo une ra ḓo ḽa roṱhe,” ndi Sara a no ralo musi vho no dzula hafha ngomu tshidimelani.
“A, a naa o no vha afhio khotsi a Rofhiwa? Mbevha naa athiri yo bva nga fasiṱere?” Ndi Vho Reginah.
6. Khotsimunene wawe ndi muthu-ḓe?
Kha ḓirama dza ḓuvha ḽithihi, ho no hashiwa dza Maswole dzi siho fhasi ha ṱhanu na nthihi. Mishumo ya Maswole i khou ḓi sima midzi sa miri i re mavuni o nonaho. Bugu dze a ṅwala dzi vho paḓa mahumi mararu.
“Vho Mmbulaheni! Vho Mmbulaheni!” vhaḽa vho no aravha avha vha muvhidzi vha ri “Kha vha fhire nga ngeno!” U pfa zewzwo Vho Mmbulaheni vha pfa luvalo lwavho lu tshi sokou vhaa. U si dzivhise muvhidzi, tshivhidzelwa a sa tshi ḓivhi.Muhumbulo wa u thoma we wa vha ḓela wo vha uri vha nga vha vha tshi khou vhidzwelwa uri sa musi Vho Thomas Masindi vha tshikhuwani vhone vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u humbelwa uri vha sale vho linda muḓi. Vho Mmbulaheni vha pfa vho sokou dzheṅwa nga zwiṅwe zwithu.
12. Zwo ḓa hani uri muanewa uyo a vhonale a na valuvalu?
Vha tshi tou fhedza u imisa goloi afha muṱani hune ya lala hone, Maanḓa a mbo ḓi hwenya a tshi ḓa khavho a ṱoṱomodza tshanḓa tsho faraho luṅwalo lu re fuloboni ya khakhi. Ndi lwavho. Vho mbo ḓi lu ṱanganedza vha thoma u lu vula na zwenezwo. Mihumbulo yavho i vho ralala. Mbudziso ndi nthihi fhedzi ine ya vha tshikolodo tsha mihumbulo yavho hezwi vho rali. Phindulo ya ngoho vha ḓo i wana henefha kha luṅwalo lwonolu. Vha mbo ḓi fhedza nga u vula fulobo ya hone nga nḓila ya vhusilondi. Vha dzhahela u ṱoḓa u pfa zwo ṅwalwaho. Vho mbo ḓi rafhulula holu luṅwalo fuloboni yalwo. Vha a lu petulula-ha zwino vho futisa na tshifhaṱuwo. Zwo ṅwalwaho kha luṅwalo khezwo. A zwi dzhii na mitaladzi ya sumbe. Yo, kathihi fhedzi vha mb o ḓi ṅwethuwa, u fhedza vha farelela mulomo nga tshamonde vho no tou takala na zwikunwe. Mushumo vho u wana. Vha fanela u thoma ṅwedzi wonoyu u tshi fhela. Hezwi vhe hafha khuvha vha tou pfa vhunga ndi muloro. Vho mbo ḓi hwenyela tshiṱangani hu re na mufumakadzi. Vha khou zanyuka vha tshi vho mu vhidzelela nga dzina. Vho takalesa! Avha mufumakadzi u bvela muṱani, vha mbo ḓivha ṋekedza vhuḽa vhurifhi vha tshi vho sokou muma-muma mbemba dza molomo vha tshi khou ṅwethutshela ngomu. “Zwo ita nandi!” ndi vhone zwenezwi mufumakadzi o no fhedza u vhala hovhu vhurifhi a tshi vho nga asa ṋanzwa makole nga dakalo.
U sa ḓivha nandi uri Vho Ṋegovha na vhashumisani navho vho vha vho vhala masheleni ayo nga vhuroṅwane vha ṅwala kha bugu yo teaho. Vha tshi vhuya madaloni tshiphiri tsho mbo ḓibvela khagala. Vha vhidzwa ofisini vha vhalelwa milandu yavho. Vha kha ḓi vha kati na u vhalelwa milandu yavho, ha mbo vha ho wa vhamulayo, vho ḓa u vha doba malugana na milandu ye vha sia vho ita kha iḽa khamphani ye vha ḓirula mushumo khayo.
Kha holwu lushaka, ndi hune ra wana muanewa a tshi tea u dzhia tsheo, fhedzi a wana zwi tshi khou mu konḓela nga maanḓa u dzhia tsheo iyo. Kha ulu lushaka, hu ḓi vha na tshaka ṱhukhu dza hone.
“Ni vhona zwi zwithu ḓe zwenezwi? Idzonu vhona no tou tshena sa tshivhavhula.” U fhedza u tou ralo Vho Tshinakaho vha vha vho ṱhavhela zwikonani zwa Mmbulaheni tshiguluzwana. Ha vho sokou pfala “Tshivhavhula! Tshivhavhula!” U tou bva henefho ḽa vha ḽo swa dzina. U lingedza u ḽi lwisa ha vha u tou ṋaṋisa.
Fhethuvhupo na tshifhinga hu nga sumbedzwa nga u shumisa zwiito zwa vhaanewa na kutshilele kwavho. Zwine vhaanewa vha ita zwi a kona u sumbedza fhethuvhupo na tshifhinga, tsumbo, kuambarele, kumalele, vhuendi, zwishumiswa zwa ngomu muṱani.
“Kha vha tou thoma vha bvule mabutswu hayo avho!” U pfa izwo Vho Mmbulaheni ndi u mbo ḓi bvula aḽa mabutswu vha mbo ḓi gonya mmbete vha ima vha ima nṱha hawo
Vho Manavhela ndi muthu ane a funesa zwithu zwi songo ḓaho nga ngona. A vha ṱhonifhi mushumo. Vha funesa tshelede zwe vha fhedzisela vha tshi khou tswa hune vha shuma hone henefha Ṱhohoyanḓou. U vhona uri zwithu zwi ḓo vhifha vha mbo ḓi ḓirula mushumo.
9. 	Ndi zwifhio zwe mme a Thomi vha amba musi ḓongololo ḽi tshi khou ḓi isa phanḓa na tshikhuna?
Muitashango:  Ndi munna ane a  shuma makhuwani  wa garaba
Vho Navhani David Manavhela u vhona uri vhaṱoli vha mu vhalelano vha ḓo tumbula zwi re dzibuguni dzavho, vho mbo ḓi ḓoba peni na bammbiri vha dzigiḓa luṅwalwo lwa u ḓi rula mushumo murahu ha miṅwedzi miraru. Vha na miṅwaha miṱanu vha tshi khou shuma sa mabalane muhulwane wa vhutholiwa ha vha shumi na miholo kha hei Khamphani ya Lushaka ya Vhuendi ha Venḓa. Zwino vha fanela u dzula vho ita khungedzelo dza u ṱoḓa muṅwe dzo bvaho kha gurannḓa ya muvhuso ya ṱhohoyanḓou. Ndi poswo dzine dza khou ṱoḓa vhathu vha vhanna. Nthihi ndi ya Vhavenḓa Co-operative Wholesalers ine ya khou ṱoḓa mindzhere wa tshiṱoko a re na ndalukanyo dzine havha Vho Manavhela vha vha nadzo. Hoty Manager u ḓo vhona kudzhenele na kubvele kwa dzithundu. Muholo ndi u fushaho vhukuma. Iṅwe ndi ya Venḓa Home Creation Furnishers Ltd ine ya khou ṱoḓa mulangadzisele kha dzikhasiṱama. Hafha muholo u ḓo laulwa nga vhathu vha re fhasi hau, vhane wa fanela uri u vha ṱuṱuwedze u galatsha dzikhasiṱama nga ndalo. Ndi hezwi Vho Manavhela vha tshi mbo ḓi ita khungedzelo dza poswo hedzi mbili.
a.	Ya nga ngomu?
Fhano ndi Bagatshiṱitshi tsha muḓimulilangoma(Johannesburg). Ndi iri ya fumimalo. Hei ndi puḽatifomo i imaho tshidimela tshi livhaho Beitbridge. Na tshidimela tsha hone khetshi tsho no ḓi ima. Tshi khou dzhena vhathu. Vha khou pwanyeledzana na u fundudzana nga mihwalo u ḓala. A fha kha pulatifomo khuvha ndi thavhi thavhi. Aiwa, vha tsaho Venḓa vha fanela u khwela tshenetshi. Vha ḓo tsa Tshitandani tsha nya tsitsa ṅwana u bebe pholisa nga iri ya sumbe matshelo, tshone tsha ḓo kona u ya Musina tsha swika Beitbrige hune tsha ḓo humanyana ḽi tshi fhefha.
Mukotoni:  Ndi khoroni
5. Hu do duga mulilo.
Vho ḓo ṱanzwa mbilu nge vha wana luṅwalo lune lwa khou vha ramba inthaviu. U swika inthaviu vha wana hu na murathu wa Vho Ṋegovha. Vha bilufhala vho bilufhala vha tshi pfa uri vha khou tou fhelekedza murathu wa Vho Ṋegovha. Zwi amba uri ngavhe hu vhe hu vhone, vho vha vha tshi ḓo fhedza vho thola murathu wavho. Mashudumavhi Vho Ṋegovha a vha shumi nga u ralo. Mushumo wa hone wo fhedza wo waniwa nga henevha Vho Manavhela.
11. Vhutshinyi he sedzheni Tshililo a vhu ita na ṋamusi ri kha ḓipfa nga mafhungo o raliho ane a khou bvelela zwiṱitshini zwa mapholisa zwo fhambanaho u mona na shango. Huṅwe ndi hune ra pfa na mapholisa mahulwane vhe vhukati na u ita vhukhakhi ngeno vho ambara yunifomo vha tshi shumisa vhuimo havho. Vhuponi ha makhuwani u wana vh tshi shumisa vhathu u rengisa zwidzidzivhadzi vha tshi itela masheleni, ngeno vhashumiswa vha tshi vha vho tsireledzwa ngavho.
Maḓuvha a u ḓiṅwalisela khetho a huna nga nnḓa ha ḽeneḽi na ḽine ḽa khou tevhela. Arali heḽi ḽa dzi 23 na ḽa 24 Tshimedzi ḽa fhira, a hu tsha ḓo dovha ha vha na ḽiṅwe. Uvhu ndi vhuṱanzi he mulangi wa zwa dzikhetho a ḓivhadza kha raḓio, thelevisheni na gurannḓa nga murahu ha musi o vha na vhukwamani na ofisi ya phuresidennde wa shango ye ya bvisa mulevho wonoyu. U pfala ha muvhigo uyu zwo mbo ḓi ḓi ita zwauri Elekanyani Manyelenyele a ite khumbelo mushumoni uri a ṋewe maḓuvha a u ḓo kona u dzudzanya mafhungo awe. Minidzhere wawe o ri u mu tendela, na ene a si vhuye a kha ḓi ima. O mbo ḓi buka bisi ya Greyhound ye a mbo ḓi vha wa mashudu a wana hu tshi kha ḓi vha na vhudzulo. Madekwana a ḓuvha ḽeneḽo ḽa dzi 23 Tshimedzi, Elekanyani a mbo ḓi namela a livha hayani ha hawe. Muhumbulo muhulwane wawe wa vha wa uri ḽi ḓo ri ḽi tshi tsha matshelo, a vha o no ḓi swika ngei hayani ha hawe. Izwi zwi ḓo mbo ḓi thusa uri a kone u ḓo ya ngei tshiṱitshini tsha u ḓi ṅwaḽisela khetho hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga. Arali hu na tshiṅwe tshithu tshine Elekanyani a si ṱoḓe tshi tshi mu pfukha, ndi u khetha musi wonoyo wa khetho u tshi ḓo swika. Izwi zwi itiswa nga dzangalelo ḽine a vha naḽo siani ḽa polotiki khathihi na lufuno lune a vha nalwo kha shango ḽa hawe ḽa Afurika Tshipembe. Lwendo lwa Elekanyani lwa u ya hayani lwo vha lwavhuḓi vhukuma. O ri u swika hayani a mbo ḓi tou namba a thoma nga u ya tshiṱitshini tshapo tsha u ḓiṅwaḽisela khetho a saathu na u vhuya a ita zwa u lumelisana na vhathu.
Wo tou ṱore:	Zwi amba u vha vhukati ha zwiṅwe kana miṅwe
Tshiṱanga: Ndi nnḓu ine ha bikelwa khayo
Lisani a dzhena hokoni a i fara mme vho fara mmbwa, ya ṱhahwa, ya ṱhuhwa ya bikwa. Hu tshi sala hu tshi nzwiinzwii, Vho Emelina vho vha tshi khou ḓi ya getheni lu sa fheli vha tshi ḓi ri kani, fhedzi vha si vhone muthu.” Avha mmemuhulu wau iwe Lisani?” Vha ralo vha tshi khou bvela nnḓa. Uyu a sedza khotsi vhone vha vhea munwe mulomoni vha mbo ḓi ṅo. Musi zwo no tou vha khagala uri a hu ḓi muthu, Vho Emelina vha mbo ḓi sevhedza iḽa ṋama, aiwa ha tou vha hone-hone.” Ya, nda ni sevhedza ni vhavhili i nga ḓi fhela musi? Khotsi a Lisani, a vha nga ḓiṱhavhi nga marambo?” Vho Emelina vha amba vho sedza murunzi wa munna une vha vhona ṱhoho i tshi i ngeno ye i ngei, ya vho tou e ya dovha ya tou sendamiswa sa hezwi vha tshi khou kukuna marambo.
Luambo lu naka musi ho shumiswa maidioma, mirero, zwifanyiso zwa muhumbulo na zwiṅwe. Nga maṅwe maipfi, luambo lune lwa nga shumiswa lu tea u vha lwo pfuma.
5.	U tama ri tshi guda uri ri songokolela vhaṅwe vhathu naho hu nnyi kana nnyi ngauri matshelo vhathu vhenevho ri nga ṱoḓa thuso yavho kana ra ṱangana navho huṅwe fhethu kana ra wana uri ndi vhathu vhane vha vha mashaka ashu an e ra nga vha ro vha ri sa a ḓivhi.
Khombiwa: Ndi u nangiwa
• Ngani? (Ndi ngani mafhungo ayo a a ndeme ndivhanyoni na thero?)
2.5.2 Kuṱalutshedzele kwa zwiwo zwa puloto
11. Kha iyi nganeapfufhi ndi nnyi o ḽaho funguvhu?
Ngeno vhathu vhane vha nga Vho-Ṋegovha na vhone vha a wanala kha vhutshilo honovhu vhune ra khou tshila hone. Vhone vha vha vha khou lwela ngoho. Vha vha vha khou lwisa vhathu vhane vha nga sa Vho-Manavhela saizwi vhone vha sa takaleli u vhona khamphani i tshi khou wa nga nṱhani ha uri ya vha i tshi khou tswelwa.
“Naa ni ri mini?”
9.	Ṱhoho ya hei nganeapfufhi i a kunga vhavhali vhukuma. Ri ralo ngauri musi u tshi tou vhala u tshi pfa u pfi muthu hu pfi o lovha a tshi khou tou amba ene muṊe u vha na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ḓivha uri hanea mafhungo o tou tshimbila hani.
Hei ndi figara ya muambo ine zwithu zwa vhewa kana u dzhiwa nga nḓila i fhiraho mpimo hune zwa sala zwi tshi khou takadza vhathetshelesi, hone ane zwa ambelwa khae zwi tshi vhavha. Zwithu zwi ambiwa nga nḓila ine vhathu ra vha ri songo zwi ḓowela.
1. 	Muanetsheli wa nganeapfufhi iyi ndi muthu wa vhungana. Tikedzani phindulo yaṋu.
Tsumbo:
Nga ha nganeapfufhi
8.	Muanetsheli wa nganeapfufhi/ tshiṱori ndi nnyi? Tshiṱori tsho tshingamela siani ḽifhio?
Giḽosari
10. O lingedza naho hu na uri huṅwe o fhedza o tou buletshedza.
“Nṋe vho wana ndi tshi kha ḓi tou bva u onesa hafha Vho Thomas.
Khathihi fhedzi ha vha hu bvelela ḽiṅwe ḽiṱhannga ḽilapfu ḽitswu ḽa tshinada na mavhudzi mahulu matswu matswu o totiwaho a gamiwa tshidele.
“Khaladzi yaṋu ngoho u a konḓa. Henefha hune na nṋe mulamu wawe a si vhuye e kope-vho uri a ntswele mvelele dza khumbelo yanga. Nga pfanelo ndi ene we a vha o tea u nnyambela zwavhuḓi kha hei komiti yawe. Mishumoni yoṱhe-yoṱhe na kale vha tshi dzhiana nga tshidivhano.hii?”
3. 	Inwi ni vhona u nga muṅwali wa iyi nganeapfufhi u khou tama ri tshi guda zwifhio riṋe sa vhathu vha tshilaho kha shango ḽa vhathu vha tshilaho?
Manweledzo
Notsi na mishumo ya vhagudi
-Vha tenda kha u tou shuma hu si u tou tswa.
15. Mbambedza ya Vho-Manavhela na Vho-Ṋegovha
6. 	Bulani uri musi muṅwali a tshi ri vha ḽa nga pulane u khou amba uri mini. Phindulo yaṋu i songo paḓa mitala miṱanu.
Nga Lavhuṱanu nga tshifhinga tsho tiwaho ndi musi Vho Manavhela vho no swika hafha Venḓda Co-operative Wholesalers. Vha khaedu vhavho ndi vhararu. Kha vhenevho muṅwe wavho vha khou mangala e murathu wa Vho Ṋegovha . U mu vhona vha pfa vho no sokou dzikukana. Hei poswo vho sokou vhidzelwa ḽitswu ngauri vha nga si i wane. U rali vhe ndi u pupudza vhone na vhaṅwe vho itaho khumbelo yayo. Muṋe wayo nga mbilu vhe ahuna muṅwe arali a si onoyu murathu wa Vho Ṋegovha ṅwana wa mme avho. Vha tshi ḓo vha zwi dzeula nga mbilu vha wana uri ndi ngazwo na nyambedzano heiḽa ye vha i fara na Vho Ṋegovha muḓini wavho yo vha sia vhe muyani. Aiwa, vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vho mbo ḓi vhonana na komiti na hapfi vha ḓo rumelwa marifhi hu sa athu fhela maḓuvha a fumi na maṋa.
Ḽo do vha ḽa tsha. Namusi ndi Ḽavhuvhili. A si dzone dzigoloi dzine dza khou ḽaiseliwa zwithu hafha Vendḓa Co-operative Wholesalers. Na ḽiṱiraka ḽa Vho Lumadi ngeḽi ḽo no tou tswi nga masaga a migayo a fhedzi. U bva hafha ḽi khou livha vhengeleni ḽavho Tshakhuma tsha Hamadzivhanḓila. Ḽi khou reilwa nga munna wa tshiṱeṱemba na thumbu yo bvaho. Ndi ene o thembiwaho tshoṱhe nga havha Vho Lumadi. Na malamba ane a wana one a nṱha u fhira a vhaṅwe. Ndi ene muḓivhi wa zwidzumbe zwinzhi zwa Vho Lumadi.
Hafha ri ṱangana na nndwa, khakhathi, nzumbululo (mvukululo) dzi ofhisaho na u shonisa. Kana ra ṱangana na zwi ḓifhesaho.
7.	Ndi tsha uri vhaṱhannga avha vha vhabvannḓa vha na mabammbiri ane a vha mulayoni.
Ndi nga Ḽavhuraru ḽa vhege i tevhelaho nga mathabama. Vho Manavhela vha khou ri vha tshi dzhena hayani mufumakadzi a mbo vha ṋekedza fulobo ya khakhi ya luṅwalo lwo ḓaho nga poswo.
“He ḓongololo i bva vhukati ha bada. “U khou ralo musi ḽo no tou longondo na bada ḽi tshi vho ḓiita goloi. Sa ḽi no nga ḽi vho pfa Tshivenḓa, ḽa mbo ḓi thenu ḽa lavhelesa ngeno hu re na Thomi, ḽa tou longondo ḽo sumba nnḓa ha bada. Thomi a ṅweṅwela a vhanda na zwanḓa.
Mbilu ya ya muṱanani: Ndi u tshuwa
nga Edward Thinandavha Maumela
Hu si kale a dovha a gidimela muṱani. “Mmawe, a vha funi?”
IEC:  Indepenent Electoral Commission
4.	Ndi nnyi muanewa ane mafhungo oṱhe a khou monamona khae?
Maḓuvha o ḓi ṱanḓulukana a tshi ya afha muḓini hu sin a zwiṅwe. Hone ḓuvha ḽe Vho Emelina vha ṱangana na mukomana vha tshi vha vhudzisa uri vha songo tsha ḓa, avha vhone vha sumbedza uri a vho ngo vhuya vha vhonana na Lisani. Vha re Vho Emelina vho sokou dzungudza ṱhoho ngeno avha muvhudziswa vho sokou sala vho mangala.
nga Maitele Ṋevhutalu
“Mmawe, a ḽi tendi u bva, nahone ḽi khou ntsema.”
Hezwi zwi vha zwi tshi khou amba uri ni a sedza zwi fanaho na zwi sa fani kha avha vhathu vhavhili kana kha zwenezwo zwine zwa nga vha zwo vhudziswa.
Vhusiku sala nḓuni: U buba
Nga ha nganeapfufhi
5.	Ndi Ludzhasi, Rambo na Ndweleni.
Fombe
nga Maitele Ṋevhuṱalu
Ipfi ḽo no revha:  Ipfi ḽo no vha fhasi
“Tsho ḓala vhathu ndi zwone, fhedzi a tsho ngo ḓala ene. Ri khou ṱoḓa onoyu ane vhone vha khou ṅaṅa nae.
3. Maitele Ṋevhutalu o bebwa Tshifuḓi kusini kwa Matei muṅwe musi. O dzhena tshikolo phuraimari ya Tshifuḓi, a ḓi dovha a wetshela sekondari ya Mpandeli i re henefho Tshifuḓi. Yunivesithi ya Venḓa o dzhena, he a konou phasa BA nga 1994, a phasa BA (Hons) nga 1995, a dovha a shuma lwa tshifhinganyana henefho Yunivesithi. Sa muṅwali, o no wina miṱaṱisano minzhi ya vhaṅwali vha dzibugu. Bugu dze a ṅwala dzi a ṱoḓou paḓa furaruṱhanu. Ḓirama dza radio dzone o no ṅwala dzi fhiraho fumisumbe. Zwa zwino Maitele ndi mulanguli wa Nev Productions na Soul of Africa: Khamphani dzi ganḓisaho dzibugu.
12. Muṅwali o bveledza Ludzhasi sa muanewa ane a vha na thaidzo ine ha ṱoḓi vhaṅwe vhathu vha tshi i ḓivha. Ambani uri thaidzo ya Ludzhasi ndi ifhio?
4.	Kha hei nganeapfufhi muanewa muhulwane ndi Vho-Thomas Masindi saizwihu vhone vhane ra pfesa nga havho.
“Zwino vho ḓa u itani fhano ha hashu avha vhathu?” Hu vhudzisa Lingani a tshi vho nga u khou vhu nyala hovhu vhueni. A tshi sedza fhaḽa vurannḓani ya nnḓu yenei khulwane, yo, u vhona ho dzula musidzana wa u naka na vhaṅwe mufumakadzi. Havha vhathu u vhona a tshi nga u a vha fanyisa. Ndi vho nnyi-ha zwino?
10. Muthu ane a funesa ṋama u pfi mini?
Ṱore
“Ndi tshithu-ḓe tshenetsho, Thomi?”
7.	Ndi tshifhinga tsha zwino, ndi ngauri vhabvannḓa vha khou ralo u shashata na shango iḽi nga nṱhani ha khakhathi dine dza vha mashangoni avho pamusi.
Ha bikwa na zwikontsi zwiṅwe-vho. Vha tshi sala vha tshi swika ndi musi kereke yo dzhena hu kale hu tshi vho ḓa ipfi. Vhathu vha tshi bva vhafunzi na vhomme vha ya fhaḽa muṋangoni u khaḓa vhathu. U tshi wana kha uno na uḽa vha tshi tou tendelela nga dziṱhoho vha setshelela.
Izwi ri zwi vhona na musi Vho Manavhela vha tshi lingedza u kombetshedza Vho Ṋegovha uri vha vha tswele arali khumbelo yavho yo lavheleswa nga iṱo ḽa vhuthu nga komiti ine ya vha fhasi ha Vho Ṋegovha. Fhedzi Vho Ṋegovha vho dadadza vha sa vhuye vhe zwi munyu, vha ri vha tea u tou lindela ḽiṅwalo ḽa tshiofisi u bva kha vhaofisi vhane vha shumana na mafhungo ayo, sa izwi phoḽisi dzi sa vha tendeli u bvisa mafhungo a mushumo, zwi sa sedzi uri muthu ndi nnyi.
Zwithu izwi zwo itisa uri Vho Manavhela vha pfe u nga khumbelo yavho a yo ngo sedzwa nga iṱo ḽa vhuthu. Vha pfa vho neta nga phindulo dze vha wana kha mulamu wavho. Vha swika vha gavhela mufumakadzi wavho hayani. Mufumakadzi zwa sa mu mangadze nga u ḓivha uri a nga vha e khaladzi awe u shuma nga bugu, na luthihi a nga si tende u bva nnḓa ha tshanḓa.
U oma luthihi: Ndi u kombetshedza
1.	Muṅwali u khou tama riṋe sa vhavhaliri tshi guda uri muthu u fanela u guda u pfela vhaṅwe vhathu vhuṱungu.
Iyi ndi figara ya muambo ine ya shumisa maipfi a si gathi, ngeno i tshi ṱhavha.
Manweledzo
4. 	Iyi nganeapfufhi i khou itea ngafhi?
15. Vhambedzani muanewa ane a pfi Ludzhasi ane a wanala kha iyi nganeapfufhi na muanewa ane a pfi Vho-Thomas Masindi vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ‘ Muṱa u tambaho mbevha.
1.	Ambani uri ṱhoho iyi i a yelana na tshiṱori naa/ nganeapfufhi naa?
Mafhungo oṱhe o ḓo pfala kha Rambo, fhedzi a tshi humbula aḽa mavili e a vhuya a mu buḓukanya tshiḽa tshifhinga a pfa a tshi ofha u ya phanḓa ha Nndweleni. Nga nḓila ye a vhona zwithu zwo vhifha ngayo a sokou tou vhofhea uri a ye khae. Naho zwi tshi sumbedza uri vho farelana matshilisano ha ngo tsha dovha a tou vha avhuḓi sa zwiḽa kale.
“Nṋe ni a nkandekanyala thundu vhannani! Zwino hu pfi ndi tandalatandala ya mini-ha iwe vhathu, hii? O tou ni ḽela mini tshaṋu uyu ṅwana.” Ndi mme a livhuwani vha no ralo vho no tou ralo vho no tou rafha na maṱo.
Khei zwino ṱiraka ya Vho Lumadi i tshi vho amba u bva nga gethe ḽeneḽi ḽihulu ḽi re phanḓa ha gethe zwalo ḽa luvhanḓe ulu lwa u ḽaisela thundu dzi bvaho tshiṱokoni. Mulindagehte khoyu o no ima na munna mulapfu mutswuku wa ndele a re na phanḓa i no tou mu fanela na ngilasi maṱoni. Nga tshanḓa o fara faela i re na mabammbiri a dzihoda na tsumba thenga. Ndi Vho Ṋegovha. Ṅamusi vho ima getheni nga tsha vhukoma. Wa vhuraru ndi muvhera wa vhurema ha ngoho na mavhudzi a dadasenga. Onoyo ndi muṅwaleḽi wa hei holosela hezwi vhe hafha vha khou ita ngafhadzo ya uri hei ṱiraka ya Vho Lumadi i ime, ḓiraiva wayo o no mangala hoku kuitele ku si kwa misi. Aiwa, vho mbo ḓi swika hanefha a vhofha dzibiriki dzawe, iyi ṱiraka ya mbo ḓi henefha he vha ima hone tsere.
• Khuḓano na tshitaela
Ludzhasi ha ngo ṱwa a tshi fhedza tshifhinga, o mbo ḓi ya kha Nndweleni. “Houḽa muṱhannga u khou ḓisola nga maanḓa kha zwe a ni itela zwone.” We a ralo ndi Ludzhasi. Nndweleni musi a tshi tou sumbedza uri ha khou ṱanganedza zwine zwa khou ambiwa a ri: “A nga a ḓisole, u ḓo vhuya a nga a sa fa a tshi khou ḓi ralo. Kha nṋe o swika bagasiṱitshi. U tambela tshiporoni mutukana. Ndi ḓo mu davhalasa nṋe arali a sa nnḓivhi.” A luvhelela o luvhelela Ludzhasi. “Khonani, mu fareleni, u ri ha tsha ḓo dovha” ndi Ludzhasi onoyo. Nndweleni a ri “Pfarelo u ḓo i wana makoleni, hu si kha nṋne. O tambela hu si hone lini.”
Tshifhinga hetsho ndi musi tshelede yavho i linganaho R5 000 yo no fhelela ngomu mutshinini. Tsaṅwa dzi si tsaṅwa dzi tshi vho nga tshifhango tshine tsha khou wa.
“Nṋe ndi khou ri nga zwi itee ngauralo. Nga nḓila ine vha khou amba ngayo ndi pfa ndi si na na mazhuluzhulu. Hezwi zwithu ri nga zwi thoma zwavhuḓi ṅwedzi hoyu u tshi fhela. Na nṋe ndi ḓo vha fara ṅwedzi wa vhuvhili. Vhone kha vha dzudzanye navho” ndi Vho Manavhela vhane u ralo vha mbo ḓi thoma u anganyela mitengo ine vha nga vhetshela yone havha vhanna vhararu havho.
Shumba na Tendai vho shuma hoyu mushumo nga maḓuvha mararu na zwiḽiwa zwazwo vha sa itelwi nga Vho Mulima. Tshavho ho vha hu kabaila maḓi fhedzi. Ḓuvha ḽe vha khunyeledza mushumo wavho Vho Mulimavho ḓivhuisa ḽo no kovhela vhukuma hu u itela uri Shumba na Tendai vha ṅale vha ṱuwe.
Vho Reginah vha tshi fhindula vhari. Vhone ndi khou vha vhidzela tshithu tsho shavhela hafha fhasi ha mmbete.” Vho Mmbulaheni vha tshi vhudzisa uri tshithu tsha hone ndi tshithu-ḓe, Vho Reginah vhari vhone tshithu tsha hone a vho ngo tshi vhona zwavhuḓi ngauri tsho sera tshi kha luvhilo luhulu. U pfa zwenezwo Vho Mmbuleheni vha sokou pfa vho no sokou kulekana miraḓo ngauri zwe vha vha vho humbula uri vha khou vhidzelwa zwone a zwo ngo tsha vha zwe vha vha vho humbula zwone.
2.	Muṅwali kha tshiteṅwa tsha u rina madzina o kundelwa. Ndi ralo ngauri a hu na na dzina ḽine ḽa tshimbilelana na zwine zwa khou bvelela kha nganeapfufhi iyi.
7. 	Ambani nga ha tshimangadzo tsho bvelelaho Vho Mulima kha u bva kha nganeapfufhi iyi.
Masosani:  Hu ingiwaho halwa
8.	Vha bva Zimbabwe, izwi zwi pfala nga khalo ine vha i shumisa musi vha tshi amba.
“Inwi vhalani vhurifhi haṋu zwavhuḓi ngauri riṋe ri ḓo vhuya ra nga ri sa vhudzisa mafhungo aṋu na musadzi waṋu.” U ralo Rambo. Ludzhasi ndi afha a tshi ri: “Kha zwithu zwanga zwoṱhe ahuna wa tshidzumbe. Ndi muthu wa luṅwe lushaka-vho a si na na zwiphiri.”
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
nga Edward Thinandavha Maumela
Nganeapfufhi iyi i khou amba nga Vho Muraga na mufumakadzi wavho Vho Emelina na ṅwana Lisani. Hafha muṱani hoyu hu sumbedza hu na thaidzo ya uri vha munna vha funesa ṋama ya khuhu. Na zwauri henefha muṱani zwi sumbedza hu na hoko ya khuhu dzine zwa sumbedza dzi dza vhafumakadzi. Khevha Vho
U swika Vho Mmbulaheni vha vhidzisa tshivhidzelwa, muvhidzi na ene a ṱalutshedza. Vho Mmmbulaheniṱalutshedzwa tshivhidzelwa vha pfa vho no tou kulekana na miraḓo ngauri zwe vhone vha vha vha tshi khou humbulela a zwo ngo tsha ralo. Nangoho vha re Vho Mmbulaheni vho ḓo mbo ḓigwadama uri vha sedze itsho tshithu tshine Vho Reginah vha ri tsho dzhena fhasi ha mmbete nga luvhilo. Zwenezwo vha tshe vho gwadama iḽa mbevha ya bva nga luvhilo ya dadamala kha luvhondo i tshi gonya. Zwenezwi avha vhavhili vha tshi kha ḓi vha kha gaḓa ḽauri vha ḓo i rwa nga mini Vho Mmbulaheni vha mbo ḓi ḓelwa nga muhumbulo wa u hungulula bannda ḽavho uri vha I rwe ngayo i sa athu u ngalangala. Kha huri zwenezwi vha tshi ri mbevha ndi u vhone nga bannda ḽone ḽa ita phambana nadzo iḽa mbevha ya shavha ya dadamala na mbalelo dza ṱhanga ya ya ḓithukhela vhukati ha ṱhanga. Vho Mmbulaheni vho ḓo fhedza vho vha na muhumbulo wa u tou ima nṱha ha mmbete uri vha ḓo kona u i rwa zwavhuḓi. Hone uri vha kone u ima nṱha ha mmbete vha tea u thoma vha bvula mabutswu avho. Pulane dzoṱhe dze Vho Mmbulaheni vha ḓa nadzo dza u vhulaha mbevha a dzo ngo vhuya dza swika he dza shuma, ngauri i re mbevha yo fhedza yo bva nga fasiṱere.
• Fhethuvhupo na tshifhinga
‘E., ro hangwa, fhedzi ho vha ho fanela ro rabelela mubiki!” Vho no fhedza vhoṱhe fhaḽa, Vho Muraga vha vhudzisa arali mme a Lisani vha sa nga vha vha ṱhavheli lukukwana nga vhege i tevhelaho, avho vha tou be, vhe a vha nga vuwi yho zwi ita hezwo.
U mela milenzhe: Ndi u tswiwa kana u ngalangala
Lubapilwana: Ndi khuhu
11. Ndi Vho-Manavhela.
16. -nzhinga: muthu wa vhudele a no ḓifuna.
“Bra Fox …! Bra Fox …” ndi hedzi khonani dzawe dzo no tou takala.
• Vhaanewa vha nganeapfufhi
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Zwiwozwihumelamurahu (fuḽeshebeke) ndi nḓila ine muṅwali a ruma vhavhali kha zwiwo zwo iteaho murahu, musi vhe kati na u vhala nganeapfufhi. Afha ndi hune ha ḓiswa zwiwo zwo iteaho murahu ha musi hu tshi ḓa zwiwo zwine zwa khou vhaliwa nga hazwo. Zwiwo izwi zwi nga vha zwo no itea u thomani henefha kha nganeapfufhi kana zwi zwiswa zwine muṅwali a khou ḓisela vhavhali. Fhedzi zwiwo hezwi zwi vha zwi na mushumo khathihi na vhushaka na zwiṅwe zwiwo zwa puloto.
Vho Thomas vha tshi ralo avha vhavhili vha zwi vhona zwauri vha nga a vha khou ita zwa miswaswo. Vhuvhili havho vha thoma u dzheṅwa nga nyofho.
1.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi u ya nga nṋe ndi vhona a tshi takalela vhabvannḓa. Ndi ralo ngauri zwe a ṅwala o vha a khou tama u sumbedza vhavhali uri risongo swika hune ra tamba nga vhajwe vhathu saizwi zwi tshi nga ri dzhenisa khakhathihini.
9. 	Arali hu inwi Ludzhasi ni nga tandululisa hani iyi thaidzo?
Ludzhasi a mbo ḓi sendela tsini na Rambo. Ha mbo ḓi dovhiwa ha pfi Rambo a vhone uri ndi nnyi o ṅwalaho. Rambo a ri ho ṅwalwa u pfi: “Ndi nṋe mme a Nnduṱanyeni, Alice.” Rambo u fhedza afho he a pfi a hu vhone a fhedza a ṋekedza muṋe wa vhurifhi, fhedzi muṋe waho a si vhu ṱanganedze.
Muthu na mupo.
9.	Ee, ndi zwone o u shumisa.
“Inwi no ita mushumo waṋu. Ni songo tsha vhuyelela badani hu nga ḓo thulwa inwi ḓongololo ḽa sala.”
9.	Ndo vha ndi tshi ḓo vha ndi songo ḓidzhenisa kha mafhungo a muṅwe munna saizwi nṋe ndo vha ndi na khomba yanga nahone ye ya nkaidza nda tou vha ndi songo pfa.
Muanewa ene muṋe u tou ḓibvisela khagala. Muṅwali hafha u ola vhaanewa nga nḓila ine vhone vhaṋe nga zwiito kana zwine vha amba, vha ḓibuletshedza uri ndi muthu-ḓe. Tsumbo, u sola, zwitshele, mbiti na zwiṅwe.
U khaḓana: Ndi u lumelisana nga  zwanḓa
U tsiruwa: U ṱuwa
Xaṱe:  Ndi u ḓala  U nzwinzwimala
Ḽi tshi tsha Vho Emelina vho ri u vuwa vha ḓi wana vha tshiṱofuni. Vha zwi itelani thovhela. Iṱali khuhu ṋamusi yo farwa nga mukalaha nga dzavho, na mmbwa a vho ngo vhuya vha i ofha lini heḽo ḓuvha.
2.	Tshiteṅwa tshihulwane kha nganeapfufhi ndi mini – puloto, thero, vhaanewa, fhethuvhupo na tshifhinga?
“Thulwa zwau a u pfi. Ndo amba na iwe lunzhi u sa bvi vhukati ha bada”.
5. Hu ḓi nga na muanewa muhulwane, ri tea u ṱangana nae kha phara dza u thoma. Itshi tshipiḓa muṅwali ni vhona o tshi kona? Ndi nnyi muanewa muhulwane? Uri Vho Manavhela vha ḓiwane vha kha zwiito zwi songo ḓaho ngei Venḓa Co-operative Wholesalers, ho vha na muthu we a vha tshutshudza. Muthu uyo ndi nnyi?
12. Ndi nge vha mbo ḓi rula mushumo ngei fanitsharani vha tshi khou vhona vhukhakhi he vha vhu ita.
Shovuni:	Ndi miṱangani kana fhethu hune ha dzula ho ṋukala hune kanzhi hu ṱavhiwa miomva
-	ḽi tshi tou nzirii.
“Vho vuwa. Nazwino vho mpha masheleni ane vha ri vhone vha na nḓila dzao. Zwino hafha ndi khou mangala u wana uri masheleni a hone ndi fuiṋa wa dzi rannḓa, ngeno hu uri vhone vho ri vha tshi mpha vha ri ndi furathi wa dzirannda. A thi pfesesi uri ho bvelela mini, kana ho khakha Baba musi vha tshi vhala kana yo tou wa tshikwamani tshanga…A thi tsha ḓivha” U ralo Lingani a tshi vho sokou ḓiphuphuledza hezwi o no fhedza u ḓi phumula zwanḓa.
Manweledzo
•	Muanewa mupikisi — muanewa ane a hanedza na muanewa dendele. Hu ḓi vha vho na vhaṅwe vhaanewa vhane a vha na mushumo u no tou pfi khoyo. Fhedzi vha a ṱoḓea u itela uri puloto i kone u aluwa.
Muhoyo wa ḓirama kana ḽikhaulambilu - ndi nḓila ine muṅwali a i shumisa u ṋea tshedza vhavhali uri vha vhe na nḓivho ya zwine vhaanewa vha sa vhe nayo. Nḓivho hei u a wana i tshi ḓivhiwa nga vhavhali khathihi na vhaṅwe vha vhaanewa ngeno ane zwa mu kwama a swiswini a sa ḓivhi tshithu. Muhoyo wa holu lushaka u ita uri vhavhali vha pfe vha tshi ṱoḓa u ḓivha uri hu ḓo fhedza ho itea mini. Tsumbo ndi ya musi hu na muanewa ane a vha o shelelwa mulimo zwiḽiwani. A ri a tshi sala a tshi yo ṱangana na zwiḽiwa izwo, a vha o no farwa nga nḓala khulu heyo. A ri a tshi tou fara ndilo ya izwo zwiḽiwa, iwe sa muvhali ane a ḓivha uri ndilo iyo yo fara lufu, u tou nga u sa shanduka wa vha dunzi ḽine ḽa nga kona u thudzela ndilo iyo uri zwiḽiwa zwi hasekane. U humbula zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga sia zwi khou thivhela muanewa uri a sa ḓi wane a kha heḽo dandetande. Hu a swika hune wa ḓidzhenisa kha mabutsu awe wa pfa zwi sa u fari zwavhuḓi. Fhedzi zwa fhedza zwo itea nga yeneyo nḓila sa izwi zwi tshi sia zwi khou ṱuṱula dzangalelo ḽa muvhali kana muṱaleli, khathihi na u navhisa puloto na u khwaṱhisedza khuḓano. Muṅwali hafha u vha a khou lingedza uri vhavhali vha ḓipfe vha tshipiḓa tsha tshiṱori kana nganeapfufhi yawe.
6.	NṊe ndi vhona u muṱa wa vhathu vha sa ambi ngoho, ngauri vha re Vho-Muraga vha a kukumedza naṅwana uri a ye kha mme a lingedze u vha fhuredzela uri vha swike hune vha bika zwiḽiwa zwavhuḓi, ngeno na vhone khotsi vha tshi zwifha. Nga thungo ṅwana u zwifha nga ḽa uri mmemuhulu wawe vho laedza uri vha ḓo ka. Ngeno khotsi vha tshi zwifha nga ḽa vhafunzi.
2.9.2.1 Nyanetshelo nga muthu wa u thoma
Bugu yo teaho u ṅwalela tshelede yo ṱanganedzwaho nga ḓuvha ḽithihi ngei ndi ya vhone ye Vho Ṋegovha vha sia vho ṅwala zwa vhukuma khayo nga ha tshelede heiḽa ye vha humbelwa u sala vha tshi i vhalulula zwavhuḓ. “Nṋe Mudzulatshidulo wa komiti hei na muṅwaleli wanga khathihi na Vho Ṋegovha, ro vha ro no i vhalulula roṱhe sa mulovha ha hone ra fhedza ra sia tsaino dzashu. Nazwino tsaino dzashu khedzi afha fhasi ha ṱhanganyelo ya tshelede ye ra vhala ra tendelana yone. Vhufobvu havho ho fhaṱela Vho-Manavhela. Hoyu wo vha mureo washu wa u ṱoḓa u vhona arali vho guda nga masaga haaḽa a migayo. Zwino riṋe ri khou vhe hwelela mapholisani zwino. U dovha u shuma fhano kha vha hangwe. Mushumo vha ḓo ṱoḓa vha ya phanḓa,” ndi havha Mudzulatshidulo vha no ralo u vhina mafhungo vho sinyalala vho sedza havha Vho Manavhela nga fhasi.Vho Manavhela khuvha vha omba omba muṋangoni wonoyu. Vho Ṋegovha ndi hezwi vha tshi takuwa vha swika vha vula vothi. Ndi maforogisi mavhili na pholisa ḽithihi ḽi vhonalaho ḽo pakata tshigidi kha khundu. Na enea maforogisi o fanela u vha o ḓiṱama-vho nga zwao. Pholisa ḽo fara luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha muṅwaleli wa khothe lwo sainiwaho mga Madzhisiṱiraṱa wa Ṱhohoyanḓou. Ndi lwa thendelo ya u fara na u valela Vho Navhani David Manavhela vha Hamphego vho hwelelwa nga vha Khamphani ya Lushaka ya Venḓda ya Vhuendi vhe vha tumbula uri vho sia vho mbwindimedza tshelede yavho i si na vhukona. Vha ḓa zwavhuḓi ngauri na henefha vho lindelwa nga zwi ngaho zwenezwi.
Nzhinga vhukati ha nzhinga hezwi u tshi i lavhelesa! Zwiambaro zwi tshi ḓi tou dzula khae hoyu muhulwane’ zwi tshi u mu fanela zwa dovha. Kha nnyi naa, ṱhongi vhukati ha ṱhongi heyo! Na khathihi a si muthu wa u ḓivhea fhasi lini, u ḓidzhiela nṱha nga nḓila i mangadzaho. Kha hositele yoṱhe ya Dube nnyi na nnyi u mu ḓivha nga ḽone ḽa Ludzhasi nga u dzula o fuka ludzhasi lwawe lwa dzivhaḽamuṱaḓa naho ḽi tshi tou nzirii. Hone u ḓikukumusa hu tou vha hawe lune a ri hu itwe tshikene na tshikeneṅene arali wa nga litsha u tshi ita ndi hune wa nga fhufha na mpama.
“U thoma na mu humbela kha nṋe mme awe ni vhona hu u fhedza tshifhinga kana? Kani-ha ni a mu ḓivha naa? Inwi Livhuwani, ni a vha ḓivha avha vhaṱhannnga kani? Ndi ralo nga u pfa iyi khosi ya hone no tou oma luthihi na uri ni takuwe ni ye nayo hune ya funa.”
c.	Nyito dza vhaanewa?
Nd tama ndi tshitumbu
“Nga iwe na khotsi au, kana hu pfi ndi khou ḽa ṋama ya khuhu ndi ngeno.”
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
13. Zwo ṱuṱuwedza nga zwiḽa zwine vhe ndi fuleshibeke.
Izwi zwo mu welaho zwa mu vhaisa nga maanḓa. A humela hosiṱele e kha lugungulo lu sa fheli. “Vhu nga vha ho wa ngafhi? Ndi hune nda ḓo dovha nda ṅwalelwa nga nnyi? Madukana haya a vhuya a tou zwi tumbula uri a thi koni u ṅwala anga ndzhena tshikwamani nga maanḓa.” Ludzhasi a fhedza nga ḽa uri ha tshaṅwalisa vhuṅwe u ḓo tou ita uri a ṱavhanye a ye hayani.
• U sa ḓivha Nandi
Tshanḓanguvhoni: Ndi u ṋea muṅwe muthu zwithu uri a u itele zwiṅwe Tshitolo: Ndi vhengele
Tshinzemba: Ndi khuhu
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, hoyu Khedebu o ḓo ya a tamba mutshini nga hangei nṱha kha tshiṅwe tshipiḓa tsha hodela.
Muitashango
•	Na vhona dandetande (khuḓano) ḽine vha khou ṱangana naḽo.
U fhufhumelwa:  U dinalea
Wone u shuma u hoya. Zwine muambi a amba zwi vha zwi songo ralo. Muhoyo a wongo tou fhambanesa na tshigoḓo.
Zwithu zwa tou konḓa vhukuma kha avha Vho Magoro. Tshifhaṱuwo tshavho vha tshi ri u ṱanganyisa na muthu a sedza thungo. Ngoho vho vha vho vhifhelwa muhulwane havha.Zwithu zwi tshi ya vhukati tshiuba tsha mbo fhalala. Zwithu hezwo a vho ngo ṱoḓou zwi kholwa. Vha ranga u ḓi setsha zwikwama zwavho zwoṱhe vha wana ngoho a si muloro. U bva hafha vha mbo ḓi ya hangei hune Khedebu a khou tamba hone. Vha tshi swika vha mona mona vha wana muthu swoto! Vha humela murahu vha sedza vha wana nahone a hu na muthu. Vha dovha vha humela hangei nṱha hafhu. “Nandi a vho ngo vhona-vho muṅwe munna?”
Vhaḽa vhaṱhannga vho ri u dzhena fhasi ḽa vhuya ḽe nga thavha suvhe. Nga ḽi tevhelaho vha tou ri vhusiku sala nḓuni. I tshi sala i tshi rwa iri ya rathi ndi musi vho no vha muḓini wa Vho Mulima. Sa izwi vho lala vho amba uri vha ḓo fhinduwa, thundu ya u shuma yo ladzwa nnḓa lwe vha tshi swika vha sa vhuye vha dzindela vhaṋe vha muḓini nga u vha vusa. Iḽo ḓuvha vhaṱhannga vho fukudza, vho fukudza. Vha khou shuma hu si na na tshine vha ita vha tshi posa thumbuni. Vha tshi awela, tshavho ndi u kabila maḓi fhedzi. I tshi sala i tshi rwa iri ya vhuvhili ndi musi vho no ḓi ita mushumo u si na vhukono. Maḓuvha mavhiḽi, ḽa vhuraru vhaḽa vhaṱhannga vha mbo ḓi fhedza mushumo. Khevha Shumba na Tendai vho lindela Vho-Badugela vha tshi vhuya afha hayani uri vha vha kupule mabiko. Iḽo ḓuvha Vho-Badugela vho vhuya hayani ḽo no tou swifhala vhukuma. A huna zwiṅwe zwo vha lengisaho arali hu si u tou ḓilengisa u itela uri Shumba na Tendai vha ṅale vha ṱuwe.
8. 	Mulayo we Thomi a vha a tshi u ṱhonifhesa kha milayo ya hawe ndi ufhio?
A si na mukango: A si na sia
10. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali hawe muyani naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ha pfala goloi i tshi khou bvuma i tshi fhira. Thomi a gidima a tshi ya u vhona. O wana yo no fhira, fhedzi ḓongololo ḽi tshee ḽo putana ḽi tshi khou tshila. Ḽo putana nga u ralo a humbula uri zwi amba u mu sinyutshela.
Ḓivhani zwa uri mbudziso hedzi dzoṱhe dzi vha dzo ḓisendeka kha puloto ya nganeapfufhi.
Vhuvhili ha hezwi zwiteṅwa zwi sia tshiṱori tshi na ṅunuṅunu tshi tshi ḓifha. Kha ri ḓo sedza hei tsumbo:
23. Ni nga wana tsumbo ya figara ya muambo yo shumiswaho kha tshiṱori?
16. Ambani uri inwi Vho-Manavhela ni vha vhona sa munnaḓe nga maipfi aṋu.
-Vha dzula Hamphego
Hezwo zwo takadzesa zwihulu.
-	u komolela: u sokou donolela kana u sokou lindela.
4. 	Mathomoni kana kha phara da u thoma, zwinoinwi ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
U khura: U tetemela nga u tshuwa
Munnawavhaṋe:  Muthu wa munna o no lovhaho
c.	Muthu wa vhuraru?
9. 	Muṅwali o shumisa murero une wa ri “O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu”.
U fela felo sa bete.
10. Vho-Mulimau ndi vhone muanewa dendele kha ino nganeapfufhi.
9. 	Arali na nga ḓiwana ni kha nyimele ya Shumba na Tendai, nnḓa ha Afrika Tshipembe, ni nga ḓi pfa hani? Tikedzani phindulo yaṋu.
A tshimbila na daraṱa yo itaho luhura lwa muḓi wa hawe a tshi ṱoḓa thanda ya u ḓo ḽi tapa ngayo o ima kule. A i wana .A vhuelela fhaḽa he a vha a khou tamba hone. A tshi ri a ḽi tape thanda ya sa swike hune ḽa vha hone. A ya a ṱoḓa iṅwe ndapfu, a i kokodza a tshi ya fhaḽa hune ḽa vha hone. Takula-ha thanda Thomi u tapele ḓongololo nnḓa ha bada. Maanḓa ndi maṱuku, thanda yo lapfa ya dovha ya nga u denyefhalanyana. A i litsha.
1. Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana?
4.	Ndi vhona zwi si zwithu zwavhuḓi ngauri magumoni onoyo muthu na heneiḽa ṱhukhuṱhukhu ine a vha nayo i fhedza yo ḽiwa hanengei mitshinini.
“Iii!” Khotsi na ṅwana vha fhindula manzha.
Ri tshi swika garatshini he ra sia hone goloi ya mushumo, Vho Veveru vha humbela tshintshi ya iḽa R50,00. Nṋe R25,00, vhone vhaṋe R25,00.
Ḓongololo
U tumba nṱha ha luguvha: U dzula nṱha ha lugu-vha
7. 	Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfufhi i tshi kunga vhavhali? Tikedzani phindulo yaṋu.
U vhu shela
2. 	Kha phara ya u thoma muṅwali o ṱalutshedza Ludzhasi sa muthu-ḓe?
Vho Mphidi vho ri u fhedza u toolola, vha humbela Elekanyani uri a songo fhufhumelwa a range u lindela vha muhasho vhunga vhe vhone vhane vha khou ranga phanḓa tsedzuluso. “Vhuaḓa hovhu vhu vhonala vhu tshi kwama na miṅwe miraḓo mihulwane ya muhasho”, vha ralo vha tshi khou dadzisa.
Muraga vho dzula na ṅwana Lisani henefha tshitupuni vha tshi khou ralo u vhamba maano a uri vha nga wana hani khuhu. Vhuvhili havho vha vhuya vha humbula na u tou tswa iṅwe ya khuhu vha bika musi mufumakadzi o ralo u ya miṱanganoni ya kereke.
• Masiaṱari a nganeapfufhi
“Bra Fox ….!Bra Fox….!”Ndi lugennge lwonolu lu no ralo u mu khoḓedzela.
2. Ri tsa ri tshi gonya.
Simatsatsa: Ndi muthu o nakaho
9.	Dzina ḽa ṅwana wa Vho-Reginah ndi Rofhiwa.
“Au pfi zwo thoma!”
Vho-Ṋegovha
Ḽiṅwe ḓuvha o wana luṅwalo u no bva kha mufumakadzi wawe Alice. A ita uri mudzulisani nae Rambo a mu vhalele luṅwalo ulwo, a mu pfele-vho zwine mufumakadzi wawe a khou ṱoḓa khae. Nangoho Rambo o mbo ḓi vhalela luṅwalo ulwo nṱha, Ludzhasi o thetshelesa.
“Ḽi ḽitsheni, arali ḽi sa funi ḽi ḓo kandiwa nga u tambela halo badani.” Ndi mme awe.
“Ra sa humbula ḽivhili Minidzhere wanga, ri ḓo fa nga mushumo. Munna tshi a thanya murena. Heḽi ndi fhungo ḽe nda vha ndi tshi dzulela u vhudza ḽone havha munna-wa-vhaṋe vhe ra vha ri navho hafha tshiduloni tshavho. Lufu ngoho ndi tshiṅwe tshithu tshi sa ḓivhiho muṱunḓeli wa lushaka. Havhaḽa muhulwane vha a ḓivha vho vhuya vha tou dzhena nga thavha o gagaḓela? Hai khona baba. Tshisiku tshashu ndi tshenetshi. Hu a ḽisa hafha fhethu Minidzhere wanga. Tshihulwane ndi u vala mulomo ra shumisana hu si na wa vhuraru khazwo,” ndi Vho Sidimela vha no ralo nga Lavhuṱanu ḽa vhege ya vhuvhili vha tshi khou vhala tshiṱoko na Vho Manavhela.
“Munna u a wana muṅwe mufumakadzi vhuimabisi, vha mbo thoma u amba. Mufumakadzi nga u pfa vhuhali ha mutoli wa ipfi ḽi no tou boroḓela, ndi u mbo ḓi bvukulula zwiphiri zwawe zwoṱhe zwa bvungwibvungwi. Munna wa vhathu a ḓithetshelesela, a ṋea ngeletshedzo fhano na fhaḽa. Mufumakadzi wa khuvhe a livhuwa vhukuma munna uyo. Musi a tshi tou ṱuwa, munna wa vhathu a sala a tshi bvisa phuraphura yawe ya kereke a ambara.Muhoyo u kha ḽa uri, mufumakadzi ho ngo vhuya a ḓivha uri u khou amba na mufunzi, fhedzi vhavhali vha a ḓivha uri mufumakadzi uḽa o vha a khou amba na mufunzi, ngazwo o kona u ṋea mufumakadzi uḽa nḓevhe, ndi mushumo wawe.
“Vha amba hani vhone munna. Vha nga ofha nowa vhe munna naa?
Mureiḽi a bvisa ṱhoho nga fasiṱere. Thomi a vhidzelela a ri ndo vha ndi khou ri vha songo kanda ḓongololo. Munna wa vhathu a ḽidza tsaṅwa a takusa goloi yawe a ṱuwa.
Muthada ya takuwa yo livha henengei khonani dzi tshi khou i khoḓedzela nga ḽa Bra Fox. I tshi pfa u khoḓedzelwa ya tou pfa i makwanḓani. Lingani u swika fhaḽa a ho ngo tsha vha na zwiṅwe. O mbo ḓi thoma u amba na iḽa khomba. Iḽa khomba ya ḓi sumbedza uri a i khou takalela zwine zwa khou ambiwa. Lingani a tshi khou ḓikombetshedza mme a uḽa musidzana vha vhuya vha tou bva mulomo. U bva havho mulomo vha vha vha tshi khou tou ṋaṋisa bonelelo. Vha tshi kha ḓi ri izwo ndi izwo vha tshinelwa thundu lwe maṅwe a mabuto a fhedza o phamukana. Muṅwe munameli wa Mutshangana a dinalea a tshi vhona zwine zwa khou itiwa mukegulu, ndi fhaḽa a tshi fara Lingani a ri u mu nuḓa a vhuya a tou humbela na pfarelo. Lingani o ri u tsa Tshitandani a si tsha sedza na murahu, kana ho vha ṱhoni wee? U swika kha ḽa hawe a thoma nga u fhira ha makhadzi wawe a tshi isa tshelede. Ha ri zwenezwi a tshi tou ri khoroni ya hayani a vhona vhaṅwe mufumakadzi na muṅwe musidzana vhane vha tou fana kokotolo na vhaḽa vhe ene a vha kolela. Kukaladzi ku tshi mu vhona kwa gidima kwa ya khae. Ene a tshi vhudzisa uri vhaḽa ndi vhonnyi ku tshi tou fhedza u ṱalutshedza a mbo ḓi zwivhona uri vhathu avho ndi vhaḽa vhe ene a vha kolela a mbo ki rembuluwa a huma. Mukegulu vho vho sokou sala vha tshi khou vhidzelela ene o huma.
• Ṅwana u mamela lurumbu.
9.	Nganeapfufhi i khou bvelela ngafhi/ Tshiṱori tshi khou itea ngafhi?
Giḽosari
3. 	Kha nganeapfufhi madzina a vhaanewa vhahulwane a tea u wanala
Nga murahu ha musi vhathada vho no fhedza u ḽa vha re Vho Muraga nga nṱhani ha hone vhukhambi vho fhedza vho vhudzisa Vho Emelina uri vhege iḓaho vha ḓo vha ṱhavhela luṅwe lukukwana naa. U funesa ṋama ha Vho Muraga Vho Emelina vha tshi zwi sedza vha vhona zwi tshi ḓo nga zwi sa fhedza zwo vha kula na maṋo, lune tshifhinga tshiḓaho uri vha iḽe vha ḓo tou tea u thoma vha I kuya.
Dzeula: Ndi u humbula
-Ndi muthu a fulufhedzeaho
2.	Kha phara ya u thoma muṅwali o ṱalutshedza Ludzhasi sa ṱhongi ine na zwiambarozwo ambarwa zwa vha zwo tou dzula vhathuni vhukuma. Hoyu Ludzhasi I tou vha nzhinga ya dzinzhinga vhathuni.
“Ni a ḓivha ndo pfa ndo vhaisala luṅwe. Na zwino ndi khou humbula uri ri tou ya ri mu dzhie nga swili.” U ralo Nthambeleni o fara kukoṱikoṱi kwa biya. Khwese i vhonala yo no dzelela.
Mashudu a no nga aphele
12. Nganeapfufhi i thoma hani/ tshiṱori tshi thoma hani? Tshiwo tsha u thoma ndi tshifhio?
Lu daha hei ya Lexington. U amba, he! Khani lu anḓana nayo hezwi lu hafha. Hune lwa vha hone nga dina lu ḓi wana lwo tangiwa nga vhunzhi ha tshiṱafu. Miswaswo ndi khalwo. Lu tshi ḓi khoḓa lu ri ndi lwone Lukumbe-lwa Vho Frantsi nge lwe khotsi alwo Vho Frantsi vho tou ḓibeba. Ndi lwone lune musi ho bva oda ofisini khulwane ya zwine zwa fanela u bviswa tshitoloni, ha fhedzisela lwone u tsheka phanḓa ha havha Vho Manavhela. Zwino zwoṱhe siani ḽa u ṱalusa kana u vhala zwo bviswaho, Vho Manavhela vho themba lwone. Vhe hafha vha pfa vha khou lu funesa. Vha lufunela u sa lala na khani kha mushumo wo livhanaho nalwo. Mushumo hoyu lu u ḓivha u fana na hafha ngomu ha tshanḓa tshalwo.
7.	Muṅwali o ola vhaanewa nga nḓila-ḓe?
Kha iyi nganeapfufhi ri pfa nga Elekanyani musi o ya tshiṱitshini tsha zwa khetho dza IEC, ngei tshiṱaraṱani tsha Church, ḓoroboni ya Tshwane. Elekanyani vho ri vha tshi ṱoḓa dzina ḽawe kha mutevhe wa vhakhethi vho ḓiṅwalisaho, ha wanala ḽi si ho. Matsina ḽone ḽi kha mutevhe wa vhathu vho lovhaho. U ya nga ha ḽiṅwalo iḽo, o lovha nga dzi 22 Lambamai 2004. Zwithu izwi zwo mu akhamadza vhukuma lwe a vho swifhalelwa nge mbilu ya bilufhala.
Ha khotsi a Nnduṱanyeni
-Vho vha vhe minidzhere kha iṅwe fanitshara vha rula mushumo
Muḓi wa Vho Thomasi Masindi khoyu wo ṱore vhukati ha muḓi wa Harabali. Ndi muḓi wa nnḓu mbili fhedzi. Iṅwe ndi ya malege ya kamara tharu. Iṅwe ndi ya u eḓela, iṅwe ndi ya u dzula ngeno iṅwe i ya u bikela. Muṋango wa kamara ya u dzula wo vha wo sedza devhula ngeno wa khishi wa sedza vhukovhela. Heyi iṅwe nnḓu yo vha i ya mahatsi. Muṋango wayo wo vha wo sedza devhula. Heyi yo vha i aya u awela musi ḓuvha ḽi tshi fhisa. Khayo ho vha ho vhewa masofa a veḽivethi a vhuphuvhephuvhe.
Mikota: 	Ndi malofha o no bva nga ningoni arali wo rwiwa kana arali ṱhoho yo rema nga nṱhani ha ḓuvha u fhisesa.
2.6 Khuḓano ya nganeapfufhi
Vho Mmbulaheni vho vha vhone vhe vha thoma u bvela nnḓa vho fara mabutswu nga tshanḓa tshauḽa na belevhele nga tshanḓa tsha monde. Ha tevhela Vho Reginah. U bvela mukotoni vha mbo ḓi wana khuuvha goloi yo imaho mukotoni ndi thekhisi yo tsitsa Vho Thomas Masindi. Thekhisi ya mbo ḓi rwa i tshi sendedza.
2. 	Ngavhe hu inwi muṅwe wa mapholisa o vhidzwaho u fara avha vhaṱhannga, no vha ni tshi ḓo zwi itisa hani?
Ḓivhani zwauri mbudziso hedzi dzoṱhe dzi vha dzo ḓisendeka kha fhethuvhupo na tshifhinga zwa nganeapfufhi.
“Baba ndi dzhie?” Ndi Lisani.
8.	Thero ya hei nganeapfufhi ndi ine ya khou ri gudisa uri ri songo fulufhelesa vhathu vhane vha vha tsini na riṋe ngauri vha fhedza hu vhone vhane vha ri bwela khunḓa. Nga u pfufhifhadza ri nga ri, ‘ muḽa nawe ndi muvhulai’.
“Iḓani ri ṱuwe inwi.” U ralo Lingani musi o no minya kukoṱikoṱi kwawe kwa bia. U fhedza a doba hafu dzhege ya burandi ya V.O a shela i vhonalaho kha ngilasi, a rwela ṱhohoni.
Nga ḽi tevhelaho nga mathabama, Vho Badugelavha tshi dzhena nga khoro ya muḓi wavho vha vhona unga na zwino vha khou tou ḽora. Henefhaḽa nṱha ha luguvha he Shumba na Tendai vha vha vho dzula hone ḓuvha ḽo fhelaho, vha dovha vha vha vhona hafhu.
Hafha ndi hune muṅwali a tamba nga maipfi. Zwo ambiwaho nga mutala wa u thoma zwi a shandwa kha mutala u tevhelaho kana zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma zwi a shandwa nga maipfi a tevhelaho.
• fhethuvhupo na tshifhinga
U dzingisa nḓevhe: U ḓiita u sa pfi
2.	Ndo vha ndi tshi ḓo thoma nga u vhudzisa uri vhaṱhannga avha vha na mabammbiri ane a vha mulayoni naa.
Gaputshete: U ḓisa muthu mushonga wa uri a vhe tshiḓahela Khumbakhumba: Ndi nga murahu ha nḓevhe
U thukha: U dzula
-	zwiambaro zwi tshi tou dzulakha muhulwane.
Muanetsheli kha nganeapfufhi ndi muthu ane a ṱalutshedza tshiṱori kha vhavhali.
“A ni zwi pfi uri ni khou ntsemela mme ngoho? Vhe mme aṋu ni nga tenda, hii? Nahone nṋe a thi vavhi hune nda nga sokou kumbana na mavheleṱe a shango o faho dzimvalo na u ḓivhana ri sa ḓivhani. Ni khou dzhia dzitshantsi baḓi ni a ḓivha. Nazwino khamusi no ḓowela!”
• 	O vhuya a wana pfufho ya vhararu kha muṱaṱisano wa khamphani ya Maskew Miller Longman Literary Competition nga 1994/1995 nga maanea na nganeapfufhi kha bugu ine ya pfi Khare ya Tsiavhafu.
b.	U siwa muyani (suspense)?
“Zwi ḓo ita muzwala”
“Kha vha tse! Ri ṱoḓou thoma u vhala masaga haya oṱhe nga ḽithihi nga ḽithihi. “Vho Nnzeru,” ndi Vho Ṋegovha vho no sedza hoyu mulindagethe, “nga vha ri vhidzele Vho Manavhela na vhaḽaiseli vhaṋa kana vhaṱanu vha swike hafhano hune ra vha hone nga u ṱavhanya. Tshitoloni kha hu sale Sidimela na havha vhaṅwe vhashumi.” Hezwi vha tshi khou ambisa hezwi vha vhonala hu sina tsho shandukaho kha mbonalo ya tshifhaṱuwo tshavho na mikhwa yavho ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ndi luambo lune lwa shumiswa musanda. Tshivenḓa ndi lwone luambo lwu lwoṱhe lune lwa shumisa luambo lwa musanda kha ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe.
Khevha vhuraru havho vho no dzhena lufherani lwa u dzula. Vothi ḽa hoṋelwa. Vho Thomas vha dzhena lufherani lwa u eḓela. Vha wana nangoho maalo o dzudzunganyiwa lu sa takadzi. Izwo zwa tou ṋaṋisa mbiti dza Vho Thomas. Vha mbo ḓi vula waiḓirobo vha ri mboma yavho ṱhwaa, vha vhuyelela lufherani lwa u dzula hu re na vhaḽa vhavhili.
Vho Reginah vha tshi kha ḓi ṱoḓa u fhindula vha vhona mbevha kheiḽa i khou dadamala kha luvhondo ya mbo ḓi swika ya ḓibandutshedza khonani henefhaḽa nṱha.
Fhima: Ndi u humbulela
Musi ni tshi vhala tshiṱori:
2.11.1 Tshaka dza muhoyo
“Mini wo no dzheṅwa nga muya wa khotsi au ndi khou vhona!”
Vho Mphidi vha mu shela nga mawaṅwa a ṱhoḓisiso yavho sa zwe vha fulufhedzisa zwone. Muhasho wo khwaṱhisedza uri nangoho Elekanyani o ri sia nga ḽeneḽo ḓuvha ḽo bulwaho. Muvhigi wa lufu ndi khotsimunene wawe. Na masheleni a ndindakhombo o no ḓi badelwa kale. Zwa zwino mapholisa vha nḓilani sa izwi ho vulwa mulandu malugana na fhungo iḽi.
Tsumbo:
“He ḓongololo, ṱavhanya u pfuka u ḓo tshaisiwa wo ima hafho. Kani a u pfi Tshivenḓa“. Sa ḽine na ngoho ḽa si pfe Tshivenḓa kana luṅwe luambo –vho lwa vhathu, ḽa sokou tulu.
“Mama, ene kha a dzule fhasi a tokomelwe. Ri a vhuya zwenezwino.” Ndi Lingani
Munna a ri kha vha bikelwe reisi, dzi saladi na ṋama ya kholomo.
Ngoho Vho Badugela vho mbo ḓi bvisa luṱingo lwavho tshikwamani, vha puṱedza nomboro dzo teaho. Tshifhinganya lu nḓevheni vha mbo ḓi fhindulana na vhanna vha mulayo. “Ndi na thaidzo ya Mazimbabwe nga hafha muvhunduni wa Ponyoka. Zwa zwino ndi tshi khou amba ndi navho. Ndi khou vha ungeledza nga zwiḽiwa lune vha ḓa zwino vha nga vha wana”, vhe tshete, vha kona u isa phanḓa. “Vha khona kha kubadana kwa Ḽiore, muḓi wa vhuvhili u bva badani khulwane. Nnḓaa”. vha ralo vha ḓiropa luṱingo. U khwaṱhisedza uri ngoho a huna tshine vha ofha kha Shumba na Tendai, Vho Badugela vha mbo ḓi tou dzula nnḓa navho. Ndi musi hu si tshe na ane a khou amba na muṅwe, veni ya mapholisa ya mbo ḓi bvelela. Ndi fhaḽa Vho Badugelavha tshi takuwa vho huduluwa vha sendela hune veni ya ḓo ima hone. “Vhathu vha hone ndi henevha”, ndi Vho Badugela. Vhaḽa vhanna vhavhili vha mapholisa vha tshi tsa fhaḽa veneni vha sa vhuye vha fhedza tshifhinga nga u vhudzisa zwinzhi. Ndi fhaḽa vha tshi thoma u kakatana na Shumba na Tendai. Shumba a tshi kha ḓi vhudzisa zwe a tshinya, mpama wa mu nambatela khathihi na u kharamedzelwa venini. Vhuvhili havho havha mapholisa vho haka na zwiḽa zwikwati kha khana zwo ṅwalwaho madzina avho.
•	Muanewa dendele — mafhungo oṱhe a monamona khae.
“Hoo, vhalelani nṱha nga u ṱavhanya u itela uri ndi ḓo kona u rovhedza Rambo ane a ri zwo ṅwalwaho a zwi vhonali.” Ludzhasi u khou ḓi amba nae e tsini nae. Uḽa muṱhannga wa khuvhe a vhu vhala zwavhuḓi nahone nga ṱavhanya. Ludzhasi a zwi pfa uri uri zwe a vhalelwa nga Rambo zwo ḓi tou bva zwo tou ralo.
25. Mafhungo a nganeapfufhi iyi a na zwine na guda khao naa, arali hu si na, ni vhona u nga ndivho ya muṅwali ya u ṅwala nganeapfufhi iyi yo vha i ifhio?
Vho Emelina vho mbo ḓi ya u foinela ha vhafunzi ha sa vhe na phindulo.
U rwa i tshi sendedza: U ṱuwa
Notsi na mishumo ya vhagudi
U fhambana na mavhele
U swika kha iḽi ṱorokisi, Nthambeleni a mbo ḓi sumba fhaḽa ho dzulaho iḽla khomba. Ho dzulwa khuḓani kha sithi I re mugumoni wa heḽi ṱorokisi, kha mutevhe wa zwidulo zwi re thungo ya tsha uḽa hezwi muthu o sedza vhukovhela. Tshi re tshidimela tshone tsho lavhelesa vhubvaḓuvha. Tshi ḓo khunyelela Devhula musi zwo tea. Fhedzi-ha i re khomba iyi yashu, hafha he ya thukha hone i vhonala i tshi nga i khou kumedza. Ṱhoho yo kunamiswa, ho farelelwa luṱaha lwa tshauḽa nga tshanḓa tsha lurumbu lwonolwo. Vho vhandekanaho nae ndi mufumakadzi mutswuku vhane zwino vha khou endela u luka zwithu zwavho zwa u naka nga uḽu. Nga mulandu wa u ḓalesa ha vhanameli na mihwalo, muṅwe ya mihwalo yavho yo putelwaho nga mabammbiri a khakhe yo vhewa vhukati ha lupasedzhi lwo siiwaho nga mitevhe ya zwidulo zwo dzulaho vhanameli. Phasela hedzi dzo livhana na sithi yenei ye havha mufumakadzi vha khuvhe vha dzula khayo. Vhu re vhurala ha u vhea dzone thundu na hone vhu vhonala vhu tshi tou tseka nga mihwalo
Ho sala vhege nthihi na maḓuvha maṱanu uri Vho Manavhela vha khwiedzele u shuma hafha kha Khamphani ya Lushaka ya Vhuendi ha Venḓa. Ndi Lavhuṱanu, Vho Manavhela vho tshaisa. Khevha vha tshi khou dzhena hayani nga veni yavho. U dzhena hayani vha mbo ḓi kuḓana dziṱhoho na muṱhanngana wavho Maanḓa ane a khou bva u tsheka marifhi bogisini ḽa vho ḽa poswo.
3. 	Ambani madzina a vhaanewa vhahulwane vhavhili vha iyi nganeapfufhi.
“Hai, a tou mbudzisa uri ndo pfa mini ndi ḓo mu fhindula zwifhio? Khwiṋe ndi tshi tou ya u pfa mafhungo a hone kha Nndweleni.” Ludzhasi u khou ralo a tshi khou bva nga muṋango. Nangoho ambo ḓi wana Nndweleni e hone. U mu ṋekedza vhuḽa vhurifhi, are Nndweleni asi fhedze na tshifhinga a songo ḓivha uri ho ṅwalwa nga nnyi. Ludzhasi o ḓo mangala musi Nndweleni a si thsa vhu vhalela nṱha. A tshi edzisa u vhudzisa uri mulandu ndi mini, Nndweleni a si mu fhindule.
Tsumbo: Kha nganeapfufhi …. (dzina), muṅwali u khou ri kaidza / gudisa / ṱuṱuwedza uri ….
11. Muṅwali olingedza u bveledza tshiteṅwa itshi naho o vha na vhuṱudzeṱudze. Fhethuvhupo a ri ngo tou kona uhu vhona o hu bvisela zwavhuḓi khagala. Hone uri ndi tshifhinga tsha musalauno ri kona u zwi vhona nga zwine zwa ambiwa zwa dzikhireshe na dzithoyi dza matibutibu.
Miswaswo:  Kholekhole
Vha re Vho Malada vha mbo ḓi vhuḽa vhurifhi kha Rambo tsike! Muṱhannga nda pfa a tshi sokou fhela nga zwikwekwele a tshi ri “Ṋamusi ya sa na tshifhango i ḓo tou litsha. Na nṋe-vho ho swika hune nda vhu wana.”Vho Malada na vhone vha vho sokou setshelela vha tshi bva.
Luswetho: Ndi lunyadzo
“Ha, iwe havha mme au vha ḓo ri funza u tswa ḽiṅwe ḓuvha. U amba uri arali ḽiṅwe ḓuvha vho ya miṱanganoni yenei ya kereke ra i fara ra i bika ra ḽa zwi nga si ite?” Lisani u pfa khotsi vha tshi ralo a tou fa nga zwiseo.
10. Murero u amba uri muthu o itaho tshithu tsho khakheaho u a vhonala naho a songo shushedzwa nga zwiito zwawe saizwi a sa dzulisei.
Redzhisitara:  Ṅwalisa
Dza mbo ḓi ṋeleṋele: Dza ngalangala
-Ndi muthu a sa fulufhedzei
a.	Ḽifanyisi?
b.	Tshifhinga tshoṱhe?
Thai dzo itelwa u xedza muhumbulo wa muthu kana u ḓaḓisa muthu. Ngauralo, uri ni wane phindulo, ni fanela u sedza maipfi ane a vha thikho (key words), khathihi na maipfi ane a khou lingedza u ni xedza mihumbulo.
Muṅwali muṅwe na muṅwe u na nḓila yawe ya kuṅwalele. Zwo ralo na kha kushumisele kwa luambo na tshitaela, kwo fhambana zwi tshi ya nga muṅwali nga muṅwali. Muṅwali u tea u dzhiela nzhele uri luambo luṅwe na luṅwe lu na milayo yalwo ine ya tea u tevhedzwa. Kunangele kwa maipfi, kudzudzanyele kwa mafhungo na kuvhekanyele kwa phara ku na mushumo muhulwane kha maṅwalwa a ḽitheretsha. Luambo na tshitaela zwi fanela u anana na zwine zwa khou ambiwa. Tsumbo, hu nga shumiswa luambo lwa musanda arali hu tshi khou ambiwa nga zwine zwa tshimbilelana na zwa vhuhosi.
“Ḽi khou ḓiita uri ḽo thanya u fhira muthu ngeno na muthu a tshi ḓi thuḽiwa.”
Khuḓani: Khoneni
Tshi tshi dzhena Kempton Park, ya vho Lingani ndi musi i tshi vho ḓi ṅwela vhuḽa halwa ho rengwaho masiari. A re maṱorokisi a kiḽasi ya vhuraru khuvha o ḓala lwa u dala. A huna na vhupfelo ha mare thovhela.
“Zwino ngoho a vha sokou ntswela-vho nda ḓivha mvelele dza iyi yanga mulamu wanga? Ndi nga si vhuye nda vuwa ndo zwi munyu kha muthu na muthihi, ngoho nga khaladzi nga Munyadziwa wa mme anga a re mavuni. Naho arali zwi songo nnakela kha vha sokou nnduma nḓevhe nandi. U rwa mulenzhe nga fhasi ndi ha muthu. Ndi khou tou humbela nga zwanḓa zwivhili. Lu ḓo vha lwa u thoma na u fhedzisela. Huufha ndi na zwikolomo zwi si gathi-vho madangani. Ndi amba uri tholana nthihi i nga ḓivha yavho. Zwi kha vhone, mulamu.”
-	ḽi tshi tou nzirii: ḓuvha ḽi tshi khou fhisesa.
1. 	Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi tshi ri ndi a swika khae, uḽa musadzi a thoma u ṅweṅwela.
7.	Aral indo vha ndi muanewa wa iyi nganeapfufhi ndo vha ndi tshi ḓo pfa ndo vhaisala vhukuma musi ndi tshi vhudzwa u pfi a thi tsha vhaliwa na vha tshilaho, hone ndo vha ndi tshi ḓo lusa nga nḓila dzoṱhe uri mafhungo ayo ndi a wane uri o thoma ngafhi u swika mudzini wao. Nahone vha re khotsimunene ndo vha ndi tshi ḓo ita uri mulayo hu vhe wone une wa shuma navho, nṋe ndi sa vhee mulayo zwanḓani zwanga.
“Hu pfi kha vha swike ofisini yanga zwino-zwino nga minidzhere muhulwane. Arali hu na zwe vha fara hu pfi kha vha zwi vhee kule vha range u ḓa.” U pfa zwenezwo Vho Manavhela, mbilu ya mbo ḓi ḓa muṱanani. Ṋamusi ndi amba-dzi-fhele. Mafhungo avho mathina ho ngo fhela. Ee, zwi amba uri vho sokou ḓitshutshudza nga murunzi wa ningo.
A zwo ngo mangadza musi Vho Mphidi vho tou ḓa nga tshavhukoma afha ha Elekanyani, musi a tshi ṋea ndaela ya uri haho ngeno a hone ngomu nḓuni. Fhedzi Maureen o simesesa ḽa uri “U si dze muvhidzi tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi.” Nangoho Elekanyani o mbo ḓi ya kha Vho Mphidi.
• Luambo na tshitaela
Vhathu vhanzhi vha a ṱanganyisa tshiga na ḽimethafore. Tshiga na ḽimethafore ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho. Tshiga ndi musi muṅwali a tshi shumisa tshithu vhuimoni ha tshiṅwe u itela uri zwine a khou amba zwi pfalese. Henefha ndi hune tshiṅwe tshifhinga wa nga wana muṅwali a tshi shumisa zwifanyiso zwine zwa vha na vhuḓikwamanyi na bivhili (Biblical allusion and allegory). Muṅwali a nga shumisa zwiga zwine zwa nga sa; malofha, maḓi, ḽiivha, tshifhambano, muvhala mutswu, ḽiluvha ḽa ḽirosi, na zwiṅwe.
Hu anetshelwa mafhungo kana tshiṱori nga muanetsheli a tshi anetshela vhaanetshelwa. Kha nganeapfufhi muanetsheli hu nga vha muṅwali kana muṅwe wa vhaanewa henefho kha nganeapfufhi. Tshiṅwe tshifhinga muanetsheli hu a vha muvhali nga murahu ha musi o vhala nganeapfufhi, a tshi anetshela vhaṅwe nga ha zwe a vhala.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
9.	Ndi vhona uri sedzheni Tshililo mushumo u nga vha wo fhela ingwa nga u gwevheliwa u sa fulufhedzea musi e mushumoni khathihi na u tshinya dzina ḽa mapholisa.
Ndi nṋe mme a Nnduṱanyeni
“Ha, mme a Lisani, no i hadzinga ṋamusi, no shela na mini zwine zwa tou ḓifhelela?” Vha sa athu fhedza vhe,”…oooh, xe…!”
Nganeapfufhi i tea u vha na muṱoḓo muthihi muhulwane. Muṅwali makone wa nganeapfufhi ndi ane a tou fombe kha muhumbulo muthihi muhulwane u bva mathomoni a tshiṱori tshawe u vhuya u swika magumoni. Ipfi kana mutala muṅwe na muṅwe u tea u vha na vhushaka na muṱoḓo muthihi muhulwane wa nganeapfufhi yawe. Ngauralo, maipfi kana mitaladzi ine ya sa elane na muṱoḓo wa nganeapfufhi i tea u khwathelwa. Zwa sa ralo zwi nga sia vhavhali vha si tsha ḓivha uri ndi nganeapfufhi kana ndi nganea naa.
Ro vha ri tshi khou vhulaha mbevha.”
U sala fhaḽa Vho Thomas vha ḓo dovha vha vula waiḓirobo vha vhuyedzedza mboma vhudzuloni. Vha thoma u ḓi pakela zwiambaro zwavho zwe vha vhuya nazwo. Vho vha vho ḓi siavho zwiṅwe zwiambaro henefha hayani. Ndi fhaḽa vha tshi ḓelwa nga muhumbulo wa uri sa garaba vha fanela u ḓaḓisa nga swutu. Vha mbo ḓi humbula iḽa ya veḽivethi ntswu i re fhano hayani. Samusi vha songo i vhona waiḓiroboni vha humbula uri i nga vha i suthukheisi. Vha wana swutu yavho khei. Vha tshi i bvisa vha wana uri zwe ya shuṅwa zwone a si zwiṱuku. Zwoṱhe vhagi na vhurukhu ndi mabuli fhedzi. Vha ṱavhanya vha zwi vhona uri ndi mushumo wa mbevha. Vha tshi fhenḓa vha wana tshiṱaha tsha mbevha. Ngomu ndi zwibevhana zwitswukutswuku. Vha ṱavhanya vha zwi limuwa uri hu nga Vho Reginah na Vho Mmbulaheni vho fela fele sa bete. Mihumbulo yavho i tshi kha ḓi lwa ngauralo vha sokou pfa goloi i re kha luvhilo luhulu khoroni ya muḓi wavho tsere. Vha tshi kwaṱa nnḓa ndi veni ya mapholisa. A ho ngo vha na zwiṅwe. Vho mbo ḓi namba vho namedzwa mahala Biaba ndi tsini.
A kha ḓivha o ima zwawe henefho, u pfa hu khou bvuma goloi ino pfala i tshi khou ḓa. A tshuwa a tshi elekanya zwine zwa nga itea. Goloi ya bvelela. A humbula zwine a nga ita. A imisa nga tshanḓa, ya fhungudza luvhilo ya mu ḽidzela bele.
Musanda ndi fhethu hune a hu sokou ambiwa luambo luṅwe na luṅwe. Hu na ḓivhamaipfi ine ya shumiswa musanda fhedzi.
“Vhanna vha hashu, musadzi wanga a tou ṱuwa ndi hune nda ḓo sala na nnyi? O luga hani iwe vhathu. Inwi a ni ngo sokou dzhenisa na maṅwe mafhungo aṋu a siho?” Rambo a tshi fhindula ari zwo raloho hango vhuya a zwi ita. “Aivhoo, hufha na inwi no ḓi thoma na vhu vhala? Kani ni khou pfa ndo vhala na zwi songo ṅwalwaho?” Ludzhasi a si tsha amba tshithu avho sokou duu. Hu hone a tshi tou vhonala uri o ṱungufhala tshoṱhe.
Muzwala: Ndi ṅwana wa malume au kana wa makhadzi wau
2. 	Fhethuvhupo na tshifhinga kha iyi nganeapfufhi zwo bveledzwa nga nḓila yo teaho naa? Tikedzani nga tsumbo dzi bvaho kha nganeapfufhi.
1. 	Nga murahu ha u vhala nganeapfufhi iyi inwi ni vhona u nga ndi zwifhio zwine muṅwali wayo a tama ri tshi guda.
U fhambana na mavhele: Ndi u lovha
12. Nga u tou pfufhifhadza ṱalutshedzani uri inwi arali ho vha hu inwi Vho-Thomas Masindi fhungo iḽi no vha ni tshi ḓo shumana naḽo nga nḓila ifhio? Phindulo yaṋu vhe i tendiseaho nahone mafhungoaṋu a songo fhira hafu ya siaṱari.
Ludzhasi o vha a na thaidzo ya u sa kona u vhala na u ṅwala sa izwi a songo dzhena tshikolo. Fhedzi o vha a sa ṱoḓi vhathu vha tshi zwi ḓivha uri ha koni u vhala na u ṅwala. Zwenezwo zwo itisa uri a dzulele u vhamba maano uri ha sa vhe na ane a ḓivha uri ha koni u vhala na u ṅwala.
A lingedza u dzhenisa thanda vhukati haḽo ḽo ralo u putana.
nga Rudzani Tshianane
Lufherani: Kamarani
Nga ha nganeapfufhi
P.O. Balethavha
7.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona vhukuma u bveledza puloto yawe. U wana tshiwo tshi tshi bveledzwa nga tshiṅwe. Hu na thevhekano yavhuḓi ya zwiitei kha iyi nganeapfufhi.
a.	Nga u vha ṱalutshedza?
“Ene…..,”ndi Lingani o no ḓalelwa a tshi vho lingedza u vhanyuludza uri a swike khae a mu hohe nga tshanḓa.
Ḽinanisi tshaḽo ndi u ṋaṋisa tshithu tsha vho dzhiiwa nga nḓila khulwane vhukuma kana yo kalulaho.
1.	Muṅwali o shumisa muthuwa vhuvhili u anetshela nganea yawe. Ri ralo ngauri zwoṱhe zwine zwa khou ambiwa muanewa a si ene ane a khou amba nga hazwo. Hoyu ane a khou anetshela u vha a khou anetshela zwine a sumbedza a tshi tou nga o vha o ṱalela a tshi khou zwivhona zwi tshi khou itea.
“E, nga swondaha Mma-vho!”
Vhathada vha sala vho tou fhela nga zwiseo. Ha ri vhathada vha tshe vho tou fa nga maseo na mapwapwalala vha sokou pfa goloi mukotoni tsere.
“Ndo kharamedzwa nga vhaṅwe musi ri tshi khou dzhena tshidimelani, nda vho suvha nda wela kha pulatifomo. Mashudu nge ndi si wele ngomu tshiporoni.”
Mabalane: Ndi muṅwaleli
Manweledzo
Minidzhere: Mulanguli muhulwane
3.	Hayani ha Elekanyani ndi Shanzha.
“Izwo ṱanzwani bodo heyo.”
nga Edward Thinandavha Maumela
Themba: Zwi amba u fulufhela
Houno ndi Mugivhela wa ṅwedzi wa Lambamai. Ngevha-ha Vho Manavhela afha Maungani muḓini wa Vho Ṋegovha. Tshifhinga ndi hafu u bva kha awara ya vhufumiraru. Vho Ṋegovha na vhone vho tshaisa. Na goloi yavho khei i hone afha hayani. Ndi khumbi dala ya Caravelle. Yo ima phanḓa ha garatshi yayo yo ṱumanaho na nnḓu hei yavho ya u naka yo fulelwaho nga zwileithi zwitswuku. Vho Ṋegovha na Vho Manavhela zwino khevha afha kamarani ya u ḽela vha tshi vho ambara malinga vhoṱhe. Nnḓa ndi nzhowe-nzhowe ya vhana vhane vha khou tamba fhasi ha muri wa mutshikili u re murahu ha tshitanga tsho dekiwaho. Vha re mufumakadzi wa Vho Ṋegovha na iyi khomba yavho (ḽone tanzhe ḽavho), vho dzula muṱani vha khou rungisana malabi e vha fara nga zwanḓa. Kana hu khou rungiwa zwithuḓe-wee? Vho vulela na radio yavho ṱhukhu yo vhewaho kha fasiṱere ḽa tshiṱanga.
“Na luthihi ndo vha ndi sa humbuli uri ni muṅwe wa mahwarahwara haya ane a dzulela u kakata mahafhe zwitumbu zwa dzula zwo tou rwe misi yoṱhe. Fhedzi ṋamusi khezwi, gombo ḽanga ḽo fovhela nga u shona. No ntshonisa na ntshonisesa musidzana wanga muthihi fhedzi. Hoṱhe- hoṱhe hune nda kanda, Manzemba, Buluni na Dimani, hu pfala ḽaṋu dzina fhedzi. Nṱhani ha u sedza zwivhuya inwi ni takadzwa nga zwenezwi zwo bvaho nnḓa ha nḓila.”
Ralala:	Ndi u sokou monamona. O itaho tshithu kana vhukhakhi u a vhonala nga zwine a vha a tshi khou ita.
Khishi:  Ndi tshiṱanga
Kanzhi hafha ndi hune ra wana muṅwe wa vhaanewa a tshi dzula e goo, a humbula nga zwiwo zwo vhuyaho zwa bvelela kale. Zwithu hezwi u vha a tshi khou zwi humbulela mbiluni e eṱhe lune vhaṅwe vhaanewa vha vha vha sa koni u ḓivha uri hu khou itea mini khae. Zwi ḓivhiwa nga riṋe vhavhali uri khuvhani muanewa uyu o vha a kha ḽiṅwe shango. Ndi zwine Vhavenḓa vha ri “Bele u mpheni mbilu i Dzimauli”.
Sa nga misi, khotsimunene Vho Kudzwe vha ḓi dzula vhe muthu ane zwanḓa zwavho zwa dzula zwo fara. Mazwale o ri u ṱalutshedza zwauri vha khou humbelwa, vha tama u ḓivha tshivhedzelwa. U itela zwauri vha vhone ndeme ya u vhidzwa havho, Maureen o mbo ḓi vha gavhela mafhungo nga vhupfufhi. U pfa zwenezwo Vho Kudzwe vho mbo ḓi thupha zwoṱhe zwe vha vha vha tshi khou ita vha mbo ḓi dzhena goloini na mazwale vha livha ngei muḓini wa mukomana wavho. Vho ri u swika vha mbo ḓi dzhena nḓuni, he Elekanyani a vha toololela mafhungo awe oṱhe u bva tshe a thoma u swika he a guma hone. Musi a tshi khou toolola mafhungo aya, ndi misi Maureen na mazwale vha tshi ḓi vha henefho na vhone. Fhungo iḽi ḽa vha tshenusa vhukuma.”Heḽi ndi fhungo ḽine muthu a tea u ḽi lavhelesa zwavhuḓi uri a sa ḓo ḽi dzhena nga vhutsilu, nṋe ndi ḓo ḽi sala murahu iwe Elekanyani u songo vhuya wa fhufhumelwa na khathihi. Tshau nga hu vhe u dzika, matshelo u ye mushumoni uri u sa ḓo tshinyalelwa nga mushumo. Ndi ḓo ḽi sala murahu heḽi fhungo. Ndi tshi wana zwi dodombwedzwa ndi ḓo u kwama, u songo vhuya wa ḽi ṱapanyedza u sa ḓo ḽi tshinya”. Sa vhunga ho amba khotsimunene, Elekanyani a ṱanganedza fhungo ḽo ralo. Zwenezwi vho ḓi dzula ngauralo, founu ya Elekanyani ya mbo ḓi lila, a tshi ndo i ṱanganedza u wana ndi Vho Mphidi vhane vha khou mu humbela uri a ṱavhanye a swike ngei tshiṱitshini tsha khetho vhunga vho no ḓi wana vhuṱanzi vhu fareaho malugana na ḽeneḽi fhungo ḽithihi ḽine ḽa khou vha dina.
1. Nganeapfufhi ndi mini?
• Hu Bvuma na Fhasi (Nganeapfufhi)
4.	Fhethuvhupo na tshifhinga muṅwali o lingedzau zwi sumbedza henefha kha phara dza u thoma. Ri pfa a tshi amba nga Maungani , Ṱhohoyanḓou, Hamphego khathihi na zwine zwa khou itea zwi sumbedza tshi tshifhinga tsha musalauno hune vhathu vha unḓa miṱa yavho nga u tou vutshela mishumoni ine vha vha vho tholiwa kana vho tou ḓithola.
Nḓila iyi ndi ine ya lunzhedza zwiwo zwa puloto zwi tshi tou tevhekana, hu si na u dzhenelela zwiwo, zwi phanḓa kana zwi murahu. Zwiwo zwi tevhekana u bva mathomoni u swika magumoni hu si na u ruma vhavhali kha zwiwo zwo iteaho murahu kana zwine zwa ḓo itea phanḓa.
“ Ndi khou tenda, fhedzi ni tou ḽi tapa ni dovhe ni bve.”
-Vha dzula Maungani
Ludzhasi a pfa mbilu yawe i tshi vhavha ya dovha musi a tshi humbula uri o konḓelwa hani uri a kone u wana musadzi wawe ane a vha Alice. A pfa zwine mme awe vha khou ita a sa koni u zwi ṱanganedza. Ludzhasi a humbula maipfi a bvaho luṅwaloni ari ndo vha ndi tshi vha funa hani, a tou ng a sa lila. Na ene Ludzasi a tshi humbula uri u funa hani Alice, a pfa vhutshilo vhu tshi tou nga vhu nga si tsha mu ḓifhela arali o fhambana nae.
4.	Fhethuvhupo na tshifhinga muṅwali o kundelwa u tou zwi bvisela khagala nga nḓila i fushaho. Sa vhavhali ri tou humbulela uri hu khou ambiwa nga fhethuvhupo hune ha vha Venḓa khathihi na Phithasibege. Tshifhinga tshi vhonala tshi tsha musalauno ngauri hu ambiwa nga nga ha mimoḓoro.
• Tshivhindini tsha muḓifho (mutolini).
Nyanetshelo nga muthu wa u thoma ndi nḓila ine nganeapfufhi ya anetshelwa nga muṅwe wa vhaanewa. Hezwi zwi vhonala nga u shumisa lisala ḽa muthu wa u thoma “ndo/i, nṋe” kana vhunzhi “ro/i”. Muanetsheli wa muthu wa u thoma hu nga kha ḓi vha muanewa dendele kana muanewa ane a vha tsinisa na dendele kana muanewa muṅwe na muṅwe.
“Ho tou tshinyalani mini vhommane nga matsheloni mangafha?” Ndi Vho Mmbulaheni vho khou ṱoḓa u ḓivha
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Maswole Ṋetshirando o no ṅwala ḓirama dza radio dzo vhalaho sa tsumbo:
•	U bva afho ni sedza uri maga ayo a ḓisa dziṅwe pfudzungule naa kana hai.
U ranga ndi vha vhudzisa mutakalo. Nṋe ngeno hayani a thi ngo takala u bva tshee vhone vha ṱuwa.
Ha ri vho no ima zwavhuḓi, vha angaladza belevhele. Ha ri vha tshi tou ri ndi rwe iḽa mbevha, ya mbo ḓi takutshedza vha sala vha tshi rwa balaga mbevha yo no rwa i tshi sendedza. U swika fhasi mbevha y a mbo ḓi tou ri yo livha Vho Reginah. Vho Reginah vha tshi tou humbula u shavha ha vha hu uri na mbevha yo humbula u phephela henengei hune Vho Reginah vha khou shavhela hone vhathada vha swika vha tangana. Vho Reginah vha bata nzie. Mbevha ya vha i livha luvhondoni. Kwanyame-kwanyame ya swika ya bva nga fasiṱere.
22. Hu na muanewa wa viḽeini kha tshiṱori? Kana muanewa a mangadzaho?
“Ai, naa mathina ndi vhone? Hedzi Toyota dzi kanya u ḓala hadzo Venḓa, na u fana na vhone Madzhapani vhaiti vhadzo,” ndi Vho Sidimela vho no ingamela nga fasiṱere. U ralo Vho Manavhela vha tou fa nga zwiseo thovhela.
Sunyaila:  Ndi u kokovha/ tshimbila hune ha u tou nga muthu kana tshithu tshenetsho tshi khou tou ṱonga.
U pfa kuambele kwonoku, Vho Manavhela vha mbo ḓi femela nṱha vha fhedza ngauri, “Areḓi, ndi ḓo sokou lindela ndo fara mbilu nga tshanḓa. Ha bala wonoyo ndi khou namela nga khaladzi! Zwa mabulayo a Inkatha na pfiriri dza polotiki zwi ḓo vhonala phanḓa,” vho ralo Vho Manavhela vha tshi vho kweta ṱhoho.
“Hoo. Ndi zwe na langana uri ni ḓo mmbudza zwone arali ndi nga bvelela ni sa athu nkhumbulela –ii? Ṋamusi ni ḓo mmbudza zwavhuḓi.”
Tshiṱeṱemba: Ndi muthu ane a vha na muvhili
10. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali vha nganeapfufhi yawe muyani naa?
“Vha tshi amba a u bebwa haṋu nga musadzi, vhone vho bebwa nga munna?”
Vhuvhili havho vha a tendelana uri vha ḓo badelana R400, naho Vho Mulimavho vha vhe na avho mbiluni yavho. Khavho o vha o no vha maitele a u pulisa vhabvannḓa. Ho vhuya na mushumo wo vha u muhulu kha hayo masheleni. Vhaṱhannga vha vhathu vha khou tou ṱoḓa tshelede ya mugayo.
15. Mbambedzo ya muanewa ane a pfi Ludzhasi na muanewa ane a pfi Vho-Thomas Masindi.
Lo tsha. Ndi Musumbuluwo. Ṱhanga i hwala na hatsi hafha Venḓa Co-operative Wholesalers. Vhunzhi ha havha vhanna vha no shuma nga fhasi ha Vho Manavhela vha khou dinwa nga babalasi. Na ‘Lukumbe-lwa Vho Frantsi”ṋamusi a lwo ngo tou tsha zwavhuḓi khofheni. Veni na ṱiraka dzi khou ḓi rothela dzi tshi tuta zwine dza tuta. Yo vhuya ya tshaya zwo sokou ralo. Musumbuluwo wa u ranga wa mafheloni a ṅwedzi u kanya zwenezwi.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Duu: Ndi u fhumula
Alice
Ndi figara ya muambo i shumisaho maipfi mavhili a ambaho zwo fhambanaho ngeno hu u itela u khwaṱhisa zwine zwa khou ambiwa.
Ḓuvha ḽo no dzhena nga thavha: Ḓuvha ḽo no kovhela
Zwenezwi vho no lumelisana, Vho Mphidi ndi u mbo ḓi hanelela mawaṅwa oṱhe a tsedzuluso dzavho. U ya nga he vha wana vhuṱanzi nga hone zwi vhonala zwo khwaṱhisedzwa uri Elekanyani o lovha nga 22 Lambamai 2004. Vha tshi ralo vha bvisa khophi ya thanziela ya lufu ha wanala uri ndi khotsimunene Vho Kudzwe. U ya nga ha vhuṅwe vhuṱanzi vhu songo khwaṱhisedzwaho, hu vhonala hu na mbilo ya masheleni a re na tshivhalo yo itwaho kha vha ndindakhombo. “Fhedzi zwino zwa zwino ri khou amba, vha Muhasho wa zwa Muno vha khou dzudzanya u vula mulandu wa vhufhura malugana na hezwi. Inwi ni songo bva ngauri tshigwada tsha vhaofisiri tsho rumiwa nga muhasho uri tshi ḓe tshi kwamane na inwi”. Avha ndi Vho Mphidi vha tshi khou amba na Elekanyani na mufumakadzi khathihi na mukegulu vhe vha vho tou dzhena nga vhuya.
U dzhenwa nga nyofho:  Ndi u tshuwa
Gunwe heḽi vhone, ha…! Aredzi! Vho Manavhela khevha vho no sokou imisa vhulanga afha murahu ha veni tshena ya Mazda ya mapholisa. I vho amba u takuwa. Ya mafogisi i phanḓa. Ndi Audi ya muvhala mutswuku. Zwoṱhe Vho Manavhela vha ḓo ṱanziela phanḓa.
12. Nga maipfi aṋu ambani uri vhathu vhane vha nga Vho-Magoro vha a tshila na.
Elekanyani o mbo ḓi humbula u tou ya hayani Shanzha, uri a yo lugisa hone mafhungo awe. Hafhu Elekanyani ndi muthu ane mafhungo a u shela mulenzhe kha demokirasi ya Afrika-Tshipembe, a zwi takalela vhukuma, vhuhulu zwi tshi ḓa kha zwa khetho, ha ṱoḓi u pfukwa. Nangoho o mbo ḓi ita khumbelo mushumoni uri a ṋewe maḓuvha ane ngao a ḓo kona u lugisa mafhungo awe.
nga Lufuno Rudo Ndlovu Muṱa u no tamba mbevha
• Ṱhoho ya nganeapfufhi
“Ndi khou tamba getheni, zwino ndo vhona ḓongololo ḽi tshi khou mona badani. Mmawe a ḽi nga thuḽiwi?”
• 	Ṋetshirando Maswole o dovha hafhu a pfufhiwa pfufho kha vhuimo ha vhuraru nga bugu yawe ya ḓirama ya Luisimane ine ya pfi Flames of Fury.
b.	Muthu wa vhuvhili?
“Ee! Ro i fhiwa nga nnyi vha tshi vhona na mmbwa yo hungwa tsini na hoko,” ndi Lisani a tshi khou ima na khotsi.
“A ri ambi na vhone nahone a ri na mushumo na mirunzi i ngaho ya vhone. Ri khou ṱoḓa houḽa…zwauri a nga vha e ṅwana wavho a ri hani, nahone a ri lwi nazwo ngauri huufha muṅwe na muṅwe o bebwa nga musadzi. Na riṋe ri vhana vha vhaṅwe vha ngaho sa vhone. Fhedzi-ha ngoho i sinaho bemu ngei: muthu u bebiwa hawe u bebelwa muthu. Hu ḓi nga u amba, muthu a nga ḓi amba zwine a funa na ane a funa. Hezwi zwi mu sia a tshi kona u wana khonani na u fhaṱa lushaka uri vhutshilo vhu ye phanḓa. Hezwo ndi zwone ngauri vha tshilaho ndi vha faho. Zwenezwo, mbeu ndi riṋe u khwaṱhisa mutevhethandu wa riṋe matshelo. Vha khou zwi pfa mmawe?”
“Ngoho ni amba zwone muzwala, Hu a kupula vhusiwana hafha fhethu.” Vho Magoro vha khou ralo vhe ngomu mutshinini une vha khou tamba wone. Na uyu muzwala wavho u ngomu u khou kakarika na wawe. Zwino hezwi muṅwe o no ḽiwa tshelede ye a tshintsha u thoma, a tshi ya u tshintsha iṅwe ha tsha vhudza muṅwe lini. U vhona muthu a tshi vho sokou kungunyala o imisa mulomo a tshi ya u tshintsha.
• Ndi buluvhutsini (zwi vha zwi khou konḓa tshoṱhe).
4. 	Ṱhoho ya iyi nganeapfufhi ni vhona yo tea? Tikedzani phindulo yaṋu.
U khwaṱhisedza vhuṱanzi vhune vha khou amba, vha lingedza na u mu sumbedza he zwa ṅwalwa hone. Elekanyani ha ngo tsha lindela uri vha ṱwe vha tshi khou mu sumbedza, o mbo bva a tshi lidza tsaṅwa khathihi nau gungula a tshi ri u khou kolelwa. “Ndi nga si pfi munna wa vhaṋe ndi tshi kha ḓi tshila, ndi ḓo zwi ita mafhungo”, uyu ndi Elekanyani musi a tshi khou ṱuwa. A tshi humbula u ya kha zwiṱitshi zwa khetho zwine zwa nga vha zwa khwiṋe henefho tsini, a wana zwoṱhe zwi tshi fana zwi tshi nga tou fhiriswa nga musi o namela bisi a tsa hayani ha hawe Shanzha hune a ḓo thuswa nga vhathu vhane vha mu ḓivha. Khamusi vhenevho a vha nga mu koleli. Zwauri a tou namba a zwi thuphe tshoṱhe, avhona zwi sa ḓo ita na luthihi nge a ḓivha zwauri zwi ḓo mu kundisa u khetha hune a hu vhona sa tshipiḓa tsha ndeme kha u shela mulenzhe kha demokirasi ya shango ḽa hawe. Tsha khwiṋe a wana hu u ya hayani ha hawe uri a thuswe hone. Tshi takadzaho ndi tsha uri o ḓi ṅwalisa henengei na mathomoni azwo. Naho a tshi ḓo tou namela aya hayani, zwiḽa zwa u pfi o lovha a wana zwone a tshi tea tou zwi dzhiela vhukando nga nḓila ya u tou zwivhiga mapholisani kana ofisini ya khomishini ya khetho.
Hafha muanewa u vha o livhana na zwithu zwivhili zwine ndeme yazwo ya eḓana. Fhedzi u tea u nanga tshithihi, a u tendelwi u nanga vhuvhili hazwo na u tamisa hazwo. Mulayo uri u tea u nanga tshithihi fhedzi. Zwo ḓi ralo na kha muanewa ane a vha a kha heḽi dandetande, u fhedzisela a sa ḓivhi uri a nange mini a litshe tshifhio sa izwi vhuvhili hazwo a tshi khou zwi ṱoḓa.
Hone u sa pfa ha ḓongololo zwo tou ṋaṋa u vhaisa mbilu ya Thomi saizwi ene a nga si kone u dzhna badani a ḽi bvisa saizwi ha hawe hu na muṅwe wa milayo ya vhana une wa ri ṅwana ha dzheni badani a si na muthu muhulwane. Hoyu mulayo kha Thomi wo dzhena wa dzhenesa. Hone naho ḓongololo ḽo vha ḽi tshi khou ita tshikhuna Thomi ha ngo swika hune a ḽi fhelela mbilu saizwi o vhuya a tou ṱoḓa lutanda a tshi ri khamusi u ḓo kona u ḽi tapa. Thaidzo kha Thomi yo ḓo vha hone musi thanda i sa swiki u nga tapa ḓongololo, ngeno a tshi dovha a tshi wana iṅwe ndapfu ine ya nga kona u tapa nungo dze ndi bva vhubvo. Thaidzo yo vha ya uri thanda yo vha yo ri denyefhalinyana. Naho zwo ralo mutukana hoyu ha ngo laṱa tshovha. U sa pfa ha ḓongololo zwo ita uri Thomi a vhuye a tou amba naḽo nga luisimane nahone a tshi vho ḽi vhidza uri ḓongi sa tshikhau tsha ḓongololo. Ḓongololo heḽi ḽo ponya lunzhi kha goloi dze dza vha dzi tshi khou fhira henefho badani.Hone u sa pfa ha ḓongololo zwoita uri Thomi a vhuye a jale a ise phanḓa na mutambo wawe. Hone musi a tshi pfa mubvumo wa goloi o vha a tshi dovha hafhu a ita mushumo wa u vhidzelela ḓongololo uri ḽi be badani ḽi sa ko thuliwa. Mutukana hoyu o vha a tshi ita a tshi kwata a ḽi lidzela tsaṅwa hone nga murahunyana a dovha a ḓisola uri ha ngo tea u hi fhelela mbilu saizwi a sa ṱoki hi tshi thuliwa.
10. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kundelwa vhukuma u sia vhavhali muyani. Ndi ralo ngauri o fhedza o tou buletshedza uri ho fhedza ho bvelela mini kha ḓongololo.
-U xelela nga mushumo kana u fhelelwa nga mushumo nga nṱhani ha u ita zwa tshanḓanguvhoni.
“Vhaṱhannga, ni songo hangwa zwauri ni vhabvannḓa! A si Zimbabwe kana Mozambique fhano! No ḓowela muvhuso wa Mugabe!” Muthada i tshi ḓa huṅwe ya amba nga Luisimane. Naho vhaṱhannga vha khuvhe vha tshi khou vhudzwa na a si na mukango, a vho ngo tenda u tsiruwa muḓini wa Vho Badugela. Vho Badugela vha tshi ri vha vale vothi, Tendai na Shumba vha a ḽi omba. “Riṋe ri ṱoḓa tsherede yashu, zwezwo fhedzi”. Nga mbiti na u sa kona luambo lwa Tshivenḓa zwavhuḓi, Shumba u ita a tshi amba na nga Tshishona. Vho Badugela u vhona avha vhaṱhannga vha sa vhuyi vhe kope kha zwine vha khou amba, vha humbula maano avho a misi. Hafhu vho vha vho humbula uri Shumba na Tendai a vha nga ḓo vhuya vha konḓa u swika hafha. Vho vha vho ri u vha sedza vha vha nyadza. Zwino, hei, vha khou konḓa sa mudzi wa muṱulume.
Nganeapfufhi iyi i tshi tou thoma ri khou vhudzwa nga fhethuvhupo hune ha vha Harabali. Muṅwali u ri vhudza nga ha madzulele a muḓi wa Vho Thomas Masindi. Muṅwali u ri vhudza na nga ha mufumakadzi wa Vho Masindi we a vha a tshi pfi Vho Reginah. Havha mufumakadzi vha vhonala vha tshi khuredzela khuredzela na u swiela vha tshi khou lugisela vhamuṱani vhane vha vha Vho Thomasi Masindi vhane vha khou vhuya. Hezwi zwi mbo ḓi ri vhudza uri havha Vho Masindi ndi vhomuitashango kana garaba.
“I bva badani, ndi lini na fhano tshe nda amba na iwe.” U ralo a tshi khou swika khaḽo. A mbo ḓi ḽi tapu nga i ḽa thanda, ḽa si vhuye ḽa ya kule. Ḽa ita vhinya-vhinya yaḽo ḽi tshi sunyaila ḽa dovha ḽa binalala nga u ṱavhanya ḽi tshi ḓela khae. Thomi u khou tumbula uri mathina ḽi tshi bidigama ḽi ṱavhanya u fhira musi ḽi tshi khou tshimbila.
Manweledzo
• Mme a Nndwa Dzoṱhe
Vhuhoṱa: Ndi u sokou dzula u tshi lwala
11. Topolani maipfi na mafhungo zwo shumiswaho khaiyi nganeapfufhi, kha (a) ni sedze maipfi o pambiwaho ni inge nga u sumbedza uri opambiwa a tshi bva kha maipfi afhio, kha (b) ni sedze maambele, mirero kana maidioma, zwone ni sokou zwi ṅwalulula, ni songo sumbedza uri ndi mafhungoḓe.
1.	Ndi muthu wa vhuvhili ngauri u khou anetshela zwe a vha a khou vhona.
U ṱamba zwanḓa nga muya: U swoṱa zwanḓa tshiṅwe nga tshiṅwe
“A sa vha mubva-nnḓa u ḓo vha a tshi khou rengisa zwidzidzivhadzi.” Ndi Vho Veveru vhe vha ralo. Ndo mbo ḓi tendelana na kuhumbulele kwavho. “Zwino inwi ibvani nga hafha, nṋe ndi ḓo bva nga hangei, ri ḓo ṱangana henefhaḽa khae. Ni songo mu wela maba.” Vha khou ralo Vho Veveru ro ḓi ima fhasi ha muri wa ḽiluvha. Ngoho ndo mbo ḓi ita nga afho he vha nndaedza. O vha nṋe we a ṱavhanya u swika kha uḽa munna.
11. (a) kamara - kamer khishi -kitchen mmbete – bed sori – sorry mabutswu – boots suthukheisi – suitcase, nz.
Vha lingedza ha Vho Siani. “Ndi ha Siani fhano!” “Tsho ndi muzwala, afho ha vhafunzi vho yafhi?” “Vho bva vha ri vha ya Phithasibege vha ḓo vhuya vhukati ha vhege.” “Ee , ndi zwiṅwe hezwi!” “No vha laedza?” Ndi vhala vah tshi vhudzisa. “Hai vho vha vho ri vha ḓo ḓa!” Vha vhea founi vha ya kha munna ngei he a vha a tshi khou ṱalela TV hone. “Hu pfi vhafunzi na vhomme a vhaho!” ‘E, zwo ḓa hani zwino? Izwo ni tou sevhedza ra ḽa,” Vho Muraga vha ita na u sedza musadzi. “Hone, henefha khezwi nṋe ndi tshi tou nga zwimungu?” “Nga mini?” “Nga anea mafhungo a ṋama ya khuhu.” Vho Muraga a vho ngo tsha fhindula vho mbo ḓi ya ṱafulani u lindela zwiḽiwa. “Vha tshi vhuya ndi ḓo ya nda pfesesa uri vho tou zwi itisa hani!” “Mme a Lisani vhathu vhahulwane a vha tou pfi pfalwo, hu ḓo nga ni khou vha sengisa,” ndi Vho Muraga vha tshi khou kukuna shambo ḽa mutsinga ḽine maṋo a vho a balelwa u ṱhukhula ṋama khaḽo vha fhedza nga u tou ḽi swiswina na u muṋa sa ḽegere ḽa thanda.
Kha ḽimethafore tshaḽo ndi u tou buletshedza tshithu tshine tsha khou ambiwa. Tshaḽo a ḽi ṱwi ḽi tshi mona-mona. Ḽi bula tshithu tsho ralo.
2.9.2.4 Nyanetshelo nga vhathu vhanzhi (muthu wa u thoma kana wa vhuraru)
“Naa mathina vhoinwi ni fhano lwa mulayo? Nṋe ndo vha ndi tshi khou ri a ni na thendelo ya u vha fhano Afrika Tshipembe.” Ndi Vho Badugelavho no farea ṱhaha nga zwine vha khou pfa na u vhona.
7.	I a kunga ngauri sa muvhali u nga tama u ḓivha uri musihu tshi khou ambiwa zwenezwo uyo muthu u vha o shavha mini, nahone ha itea mini nga u shavha hawe.
1.	Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhuvhili. Ri ralo ngauri zwoṱhe zwine zwa khou bvelela u khou tou ṱalutshedza sa muthu we a vha a khou ṱalela zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela na ene e henefho nga tsini. Vhaṅwe vha nga ri zwi tou nga o vha a tshi khou tshimbila na muanewa muhulwane hoṱhe he a vha a tshi vha e hone. Thikhedzo dza phindulo iyi dzi nga vha nnzhi kana dzo vhalaho zi tshi ya nga afho hune inwi na nga tama u tikedza phindulo yaṋu ngaho.
Ṅwedzi wo fhela Vho Manavhela vho thoma mushumo hafha holosela hei khulu ya Venḓa. Ṱhanga i hwalwa na hatsi. Hoyu mushumo vha vho pfa vha tshi khou funa zwihulusa. Nga fhasi havho kha heḽi ḽitolo vha na vhanna vha no hovhelela fumi na vhasadzi vhararu. Ane a vha tshanḓa tshavho ndi luṅwe luduna lu no pfi Vho Ḽigamela Joe Sidimela. Lwonolu ndi mushumi wa kale wa hafha holosela hei. Luduna lwa u thanya-thanyalwo tshaho khofheni na maṱo ane lwa kona u a tshinisa-tshinisa khole arali lwo takala. Segereṱe i dzula i mulomoni.
Vho mbo ḓi ambi-ambi vha fhedza vha fara maṅwe. Nga tshitheu ndi hezwi Vho Manavhela vha tshi onesa vha dzhena goloini yavho vha livha Hamphego. U swika vha mbo ḓi shela mufumakadzi.
Dzhudzhuru:  U mangala
Lingani o mbo ḓi fhira phanḓa a thoma u vhanyuludza a tshi bva kha ṱorokisi ḽeneḽi uri vha pfukele kha heḽi ḽo buletshedzwaho nga khonani yawe Nthambeleni. U khou ralo hu hone mikosi ya u mu khoḓedzela ngeno murahu yo takuwa. Vha re vhanameli vha ṱorokisi heḽi khuvha vho sokou khavho, hari. Nthambeleni na vhaṅwe vhaṱhannga vhararu ndi vhone vho mu salaho murahu. Zwi khou rali tshidimela tshi tshi vho dzhena Tswane.
Giḽosari
6. U ya nga ha inwi ni vhona Vho Manavhela vho ita zwiito izwo nga nṱhani ha mutshutshudzi, kana zwi ḓi tou vha malofhani? Tikedzani phindulo yaṋu nga tsumbo dzi no bva kha nganeapfufhi.
“U bebwani ha Maemu zwo sia kukaladzi kwawe ku na vivho uri a ku tsha ḓo wana zwidyantongolo zwoṱhe sa kale. Kwa vhamba maano. Kwa mbo ḓi ri musi mme vho tou ḽee nga khofhe, kwa ḓodza mulimo kha ṱhungu dza maḓamu vha sa pfi na tshithu. U fhedza kwa mbo ḓi ya u eḓela. Ḽi tshi tsha ha vuwa ho lovha mushumi wa ngadeni Maemu kwo tou ri kweṱukweṱu. ….”
-	u komolela.
Gomba:  Ndi u khokhonya
“Na vha ri mini Mashavhi? Khee vha tshi nga vha na mafhungo a re na vhutshilo, hii?”
Notsi na mishumo ya vhagudi
12. Vhambedzani Sedzheni Tshililo wa kha iyi nganeapfufhi na Vho-Magoro vhane vha wanala kha nganea ‘ Zwi ḓo ita muzwala’.
Lugweṋa lwo mbo ḓi ita uri Rambo a ṅwale phindulo. Fhedzi nga u sa fulufhela Rambo uri o ṅwala u ya nga he a laedziswa zwone, ha vhuelelwa ha Nndweleni uri a vhalulule luṅwalo ulwo. Nangoho Nndweleni o ri u vhalulula, Ludzhasi a wana uri Rambo ho ngo siedza na tshithihi. Zwo ḓo dina musi muthada a tshi swika poswoni a tshi ri tshikwamani a wana vhurifhi ho fhufha nga muya.
“Zwino ro vha ri tshi ḓo sevha nga mini? Kani wo ya wa baṱa nzie?” Vha ralo vha songo mu lavhelesa.
U ṱaṱa: U hana
Nganeapfufhi iyi i tshi thoma muṅwali u vha akhou ri ṱalutshedza nga tshi tshiṱitshi tsha zwidimela ngei muḓimulilangoma hune ha namelwa zwidimela zwi livhaho Beitbridge. Ṅwedzi ndi wa Phando khuvhani zwikolo zwi khou ya u vula. Vhunzhi ha vhaṋameli ndi vhana vha zwikolo vhe vha vha vho ḓa u dala tshikhuwani vhane vha khou humela mahayani. Lingani Rankhododo na ene ndi muṅwe wa vhanameli henefha kha ḽeneḽi ṱorokisi. Ene u na khomba ine a khou tshimbila nayo ane a pfi Sara khathihi na khonani ine ya pfi Nthambeleni Ḽidzebe.
Mafhungo zwino ndi hone o piringana. Mathina vhurifhi he Rambo a ṅwalelwa vhu bva kha musidzana o fulufhedzisanaho na Nndweleni. Zwino hoyu musidzana ane a pfi Asnath u vho seisana na Rambo, ndi ngazwo zwe a vha atshi khou sokou setshelela hezwiḽa Ludzhasi a tshi vhuya poswoni. O vha a tshi khou takalela uri o fuṅwa nga onoyo. Ngavhe hoyu Ludzhasi a tshi khou kona u vhala ndi musi a tshi ḓo ḓiv ha o zwi pfa kale. Kha vhurifhi ha hone ho vha hu tshi khou ḓi soliwa nga onoyu Nndweleni, hu tshi pfi zwi songo bvela khagala uri u khou pfana nae.
5.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhiozwi kona u tevhedza zwine vhoramaṅwalo vha amba zwone. Nganepfufhi ndi ine wa nga kona u i vhala nga dzulo ḽithihi.
Afha ndi hune ha vha na zwiitei zwinzhi. Khuḓano vhukati ha vhaanewa i a bvela khagala tshoṱhe. Ndi henefha hune muanewa muhulwane a vha a tshi khou ya nṱha na fhasi a tshi lingedza u tandulula thaidzo yawe. Fhedzi zwikonḓisi na zwone zwi vha zwi khou ṋaṋa u mu konḓisela. Afha thaidzo dzi fhaṱa vhushaka kha vhaṅwe vhaanewa, dza beba vhuswina kha vhaṅwe. Hu a vha na zwigwada zwivhili zwi sa anḓani. Hu a vha na phambano, vhukhakhi kana vhufhura kha hezwi zwigwada. Ndi henefha hune muvhali a ḓo pfa a tshi dzhenwa nga nyofho na mitetemelo ya u sa ṱoḓa u pfa kana zwine zwa ḓo bvelela. Thaidzo yeneyo i vha hone u vhuya u swika ri tshi ya maṱhakheni. Tshipiḓa tshenetshi tsha u bveledza mafhungo tshi ri isa kha tshipiḓa tsha maṱhakheni.
Ḽiedzamuthu tshaḽo ndi u ṋea zwithu zwi si vhathu zwiito zwa vhathu. Zwithu zwine zwa nga dzithavha, zwifhaṱo, milambo, miri, zwiṋoni, zwipuka, matombo, n.z. zwi ambadzwa zwiito zwa muthu.
“Khaladzi, vha a ḓivha ndi afha a thi ḓivhi uri ndi ye ngafhi. Hu na muthu wa munna we a ri ndi ime henefha u ḓo ḓa a ndzhia, zwino ha vhonali.” Ndi uḽa musadzi zwenezwo ndi sa athu na u mu lumelisa.
11. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u bveledza fhethuvhupo na tshifhinga naa? Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
5. Hayani o vha o ya u ita mini?
2.8 Vhaanewa vha nganeapfufhi
“Vho -Manavhela?”
2.	Ndi muthu wa vhuvhili, izwi ri pfa na nga ṱhoho ya nganeapfufhi.
Thomi a mbo ḓi gidima a tshi bva. A wana thandanyana i linganaho senthimitha dza mahumi mararu fhala getheni. A i doba. A sa athu dzhena badani a ima a lavhelesa nṱha, a lavhelesa fhasi, a wana hu si na goloi a dzhena. A tou ṱuwa o livha ḽia ḓongololo. Muthada yo tou nzinini na bada i khou tsa nga milenzhe khuvhani ndi nyavha-nyavha. Lo ri nzwiii muthu a nga ri kani- ha li lala nga ngomu lurofheni lwa tshigonṱiri.
Vhathu vhe vha vha tshi thagethwa a si vhaṅwe nga nnḓa ha vhabvannḓa na vharengisamivhili na vharengisa zwidzidzivhadzi. Avho ndi vhone vhe vha vha vha tshi fuṅwa vhukuma nga Vho Veveru na muanetsheli. Vho vha vha tshi kovhana masheleni a tshanḓanguvhoni nga vhukati.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Mmemuhulu: Ndi mukomana wa mme au kana mufumakadzi muhulwane wa khotsi au kana wa mukomana wau
a.	Muthu wa u thoma?
U fhelelwa nga mare: Ndi u sa tsha kivha uri u ambe zwifhio
O ḓo vhu vhala a vhu fhedza. Ludzhasi a ḓi humbula uri a nga vha a songo vhu vhala zwavhuḓi. Ndi afha a tshi ddovha a ri vhu vhale hafhu hu u itela u ri a dodombedze zwiḽa zwe a zwi vhala lwa u thoma. Fhedzi ene o vha o vha vhu vhalisa zwenezwiḽa.
6. Hu do bebwa gumani.
Afha ndi hone hune mafhungo a vha o swika tshiuludzani. Ndi tshipiḓa tshine tsha swika tsho swika A tshi thivhelei.
6.	Khotsimunene wawe ndi muthu wa vhundiandia naho kha vhamuṱa zwo vha zwi sa dzhiiwi zwo ralo vhunga vho vha vha muthu a ṱhonifhiwaho. Ri ri ndi muthu wa vhundiandia nga nṱhani ha vhumbulu he vha ita vha tshi vhiga uri Elekanyani o lovha uri vhone vha kone u wana masheleni.
‘Tshelede yoṱhe ye nda i vhala khei ndo ṅwala fhasi kha bugu ya u ṱanganedza kheshe. Ndi bugu ntswa ye nda i vula ṋamusi. Tshelede yoṱhe ye nda i ṅwala hafha i sefoni heyo ṱhukhu. Ndi ḓo vha sumbedza mavulele na mavalele ayo ri sa athu vala. Tenda ya iswa banngani nga Musumbuluwo.
Ḽiṅwe ḓuvha mme avho vho mbo ḓi vha vhidzelela hu hone vha khou tou ḓikanda nga buse,’’Mmbulaheni! Inwi Mmbulaheni!” Mmbulaheni a tshi fhindula o no sinyuwa a ri: “Ndi mini? Mme anga vha dina nga maanḓa. U nga si vhuye wa ḓiphina nga u tamba na vhaṅwe.’’Mushondana i ralo i tshi khou takuwa ya livha henengei hu re na mme.
Lisani vho a thusa nga hune a nga kona ngaho.
Tshikhuna:  Ndi u sa tevhedza zwine wa khou vhudziwa wa ḓi sokou isa phanḓa na u ita izwo zwine a wo ngo fanela u zwi ita
“Mmawe yowee! Vho ntunzula iṱo nandi khotsi a Rofhiwa.” U pfa izwo munna vha mbo ḓi litsha u rwa. Vha pfa luvalo lu tshi sokou vhaa. Vha thoma u sokou semana vha tshi vhuisa a no na aḽa. “ Ni sala ni tshi funana na u dzhenisa zwilakati muḓini wanga-ii.” Na ḽiṅwe na ḽiṅwe ṱuwa-ii hafha muḓini wanga. Vha ralo vha tshi khou vula vothi. Nangoho vha ḽa mufumakadzi vha mbo ḓi kwaṱa vhe kha tshililo tshihulu vha mbo ḓi farelela iṱo ḽavho ḽa tshanḓa tshauḽa.
Ho vha hu musi ṅwedzi wo fhela. Vho Ṋetshiomvani khevha vha tshi khou bva nga muṋango wa First National henefha Ṱhohoyanḓou. Vho ri u bvela nnḓa vha ima vhe duu! Vha khou vha tshi humbula nga tshelede ine vha vha nayo vha wana ngoho zwi tshi tou fana na musi vha songo hola. Tshine tsha khou vha dina vhukuma ndi tshelede ine vha tea u badela mufhaṱi wa nnḓu yavho. Nga thungo hu na ine ya tea u badela zwikolodo zwa thundu dza nnḓu. Vhana na vhone nga thungo vha tea u wana zwiḽiwa vhunga ṅwedzi wo fhela. Zwine vha tea u zwi badela zwo vha zwi sa ambi uri Vho Magoro tshelede ine vha hola ndi ṱhukhu lini. Hezwo zwoṱhe vho vha tshi nga ḓi zwi badela zwa fhela, fhedzi arali vha badela zwoṱhe ndi hune vha ḓo sala na na peni.
4.	I khou itea Musina.
2.	Muanewa muhulwane ro kona u ṱangana nae kha phara ya u thoma hone ene thaidzo yawe muṅwali o poidza o kundelwa u i sumbedza. Ri sala ri tshi zangana na thaidzo yawe ho no vhakale.
“Ndaa!”
“Vho dzea khaladzi yanga.”
1.	Ṱhoho i a tshimbilelana na mafhungo ane a khou bvelela kha nganeapfufhi.
“Yes?” Hu fhindula Lingani.
-	nzhinga.
Malege:  Ndi mazennge
3.	Vho-Veveru na Sedzheni Tshililo.
Giḽosari
5. 	Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni. Ni vhona mafhungo a iyi nganeapfufhi o lungedzana u bva mathomoni u swika magumoni. Tikedzani phindulo yaṋu nga u ṋea zwiwo nga u lungekana hazwo u bva mathomoni u swika magumoni. Phindulo yaṋu i vhe nga nḓila ine ya sumbedza uri “hetshi tsho itea nga nṱhani ha hezwi, hezwi zwa itea nga nṱhani ha…”, ngauralo ngauralo u swika magumoni.
14. Nga maipfi aṋu ṱalutshedzani uri vhathu vhane vha nga Vho-Manavhela na Vho-Ṋegovha vha a wanala kha vha tshilaho ano maḓuvha naa. Ni tikedze phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U tou pfuu: Ndi u hana u sa ṱoḓi u pfa tshithu
U sala Thomi a dovha a lavhelesa ḓongololo ḽawe. Zwino ḽo no dovha u rembuluwa ḽi khou vhuyelela vhukati ha bada. A ḽi vhidzelela a tshi ri ḽi ṱavhanye u pfuka bada. Sa ḽi si na nḓevhe, vhunga nangoho ḽi si na, ḽa ita tshikhuna. Thomi a ḽidza tsaṅwa a mbo ḓiṅala. A vhuyelela kha mutambo wawe wa u gidimisa ḓipuḓipu ḽawe.
Nganeavhutshilo dza vhaṅwali
U fhisea:  Ndi u vhaisala
U holedza: Ndi u goḓa
8.	Vho-Reginah vho hana u humela vhuhadzi havho nga nṱhani ha u huvhadzwa vha itwa tshihole ngeno vho vha vha songo khakha.
“Vhana vha Venḓa a ni tshee na mikhwa. Henefha phanḓa ha nṋe mme awe? A ni shoni na u shona! Ndi vhutsha ho ṱangana na luswetho hezwi. A ni vhuyi na nga no bebwa nga musadzi!”
2. 	Kha nganeapfhufhi, madzina a vhaanewa vhahulwane a tea u wanala mathomoni. Ni vhona muṅwali o kona itshi tshipiḓa. Tikedzani phindulo yaṋu.
Khevha Vho Manavhela vho no dzula naVho Ṋegovha na muṅwaleli wa holosele. Hezwi vhe hafha khuvha vho no tou kholwa zwavhuḓi nḓevhe dzavho. Hani-hani hu tshi nangwiwa vhone u sala vho farela Vho Ṋegovha vhege mbili dzoṱhe? Ee, Vho Ṋegovha vha khou rumelwa Kapa muṱanganoni wa NAFCOC. Vho vhidzelwa zwenezwo. Vho Manavhela vha pfa vho takala zwihulu u ṋewa havho tshidulo hetshi tshifhinganyana. Ee, vha khou takala u ḓivha uri mathina vha vho dzhielwa-vho nṱha kha holosele hei.Vho Ṋegovha vha ḓo fhedzisela u shuma nga Ḽavhuṱanu ḽeneḽi.
Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni. Izwi zwi itea nge muṅwali a vha o vhekanya mihumbulo yawe zwavhuḓi musi a sa athu thoma u ṅwala ḽiṅwalwa ḽawe. U itela uri ni pfesese uri puloto ndi mini, ni nga ḓivhudzisa mbudziso dzi tevhelaho:
Zwo ḓo dina musi Vho Ṋegovha ḽiṅwe ḓuvha vha tshi tou dzhena fhasi, vha vhalulula masaga oṱhe o ḽaiswaho kha ṱhiraka ya Vho Lumadi. Nangoho vha wana ho ingwa masaga a furaru (mahumi mararu). Mulandu wa sa hweswe Sidimela, ha pfi Vho Manavhela sa mulanguli ndi vhone vhane vha tea u hwala vhuḓifhinduleli. Iṱeli ṋawa ri tshi ḽa ri vhanzhi fhedzi u zwimbela dzi a ṱalula. Ho pfi vha ṅwale muvhigo uri zwo ḓa hani. Vha tshuwa lwa u tshuwa vha tshi humbula uri ndi hone mushumo wo vha fhelela. Fhedzi zwa fhedza miṅwedzi yo vhalaho vha sa ḓivhi uri ho dzeulwa ḽifhio.
nga Rudzani Tshianane
Ṱhoho ya nganeapfufhi i tea u anana na tshiṱori kana mafhungo ane a khou anetshelwa khathihi na u kunga vhavhali uri vha pfe vha tshi funa u ṱoḓou ḓivha uri mafhungo a tshiṱori a ri mini. Ṱhoho ya nganeapfufhi a i tei u lapfesa. I tea uri musi muvhali a tshi tou i vhona, a pfe e na dzangalelo ḽa u ṱoḓou ḓivha zwi re ngomu ha nganeapfufhi iyo.
Thomi
3. 	Nga maipfi aṋu ni nga amba uri mvumbo ya Thomi ndi mvumbo-ḓe?
Koṱo: Zwo itea
“Areḓi, zwiṱanga ndi zwa vho iwe hafhu,”
“Ndi zwavhukuma.”
Mathemo “u sia muyani” na “zwimangadzo” a tou ḓibuletshedza one aṋe. Kha ḽithemo ḽa u thoma ndi hune ra wana muṅwali a tshi sia vhavhali muyani uri vha komolele u ṱoḓou ḓivha uri hu ḓo bvelela mini kana uri vhone vhaṋe vha tou ḓihumbulela uri hu nga vha ho bvelela mini.
11. Ndi nga pfa ndi tshi khou pfa u vhavha khathihi na u mupfela vhuṱungu.
11. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali vhayo muyani naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
6.	Khuḓano yo tandululwa hani?
Vha ḓa na muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi tou ya u humbela kha vhahura. Fhungo iḽo Vho Mmbulaheni vha sa tendelane naḽo.
Rambo a mbo ḓi tou vhalela mbiluni vhuḽla vhurifhi ha Ludzhasi. Zwenezwi Ludzhasi a tshi khou ḓi nyongelela a ri Rambo a vhale. Ene a ri u khou vhala. “Vhalelani nṱha hafhu uri ndi ḓo ni ṱalutshadza u ri hani-hani. Hafhu ni zwi ḓivhe u ri ndo no vhu vhala, ni songo zwifha kana na ita zwa u ḓadzisa kana u pfuka zwiṅwe.” Rambo u pfa Ludzhasi a tshi amba ngaurali a mbo ḓi vhu vhalela nṱha.
4.	Lingani Rankhododo ndi ene muanewa muhulwane, Sara ndi khomba ya Lingani, Nthambeleni ndi khonani ya Lingani o ṱuṱulaho Lingani uri a ite zwe a ita.
