TSHIVENDA
MULAYO WA MULAYOTEWA
MULAYOTEWA WA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE, 1996
(Dzina ḽipfufhi, tshifhingani tsho fhiraho‘ Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Mulayo wa vhu 108 wa 1996’ zwo shandukiswa nga s. 1 (1) ya Mulayo wa vhu 5 wa 2005)
[ZWO TENDELWA U SWIKA 16 NYENDAVHUSIKU 1996]   [ḒUVHA ḼA U THOMA: 4 LUHUHI 1997]
   (Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila – vha sedze na s. 243 (5))
(Ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽo sainiwa nga Phuresidennde)
sa zwo khwiniswaho nga
Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996
Mulayo wa Khwiniso ya u Thoma ya Mulayotewa wa 1997
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Mulayotewa wa 1998
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa 1998
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṋa ya Mulayotewa wa 1999
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Mulayotewa wa 1999
Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Mulayotewa wa 2001
Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Mulayotewa wa 2001
Mulayo wa Khwiniso ya Vhumalo ya Mulayotewa wa 2002
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱahe ya Mulayotewa wa 2002
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufuminthihi wa Mulayotewa wa 2003
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiina wa Mulayotewa wa 2008
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009
MULAYO
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo.
ZWI RE NGOMU
      Mvulatswinga
Khethekanyo
NDIMA YA 1
1-6.	Mbetshelo dza u Thoma
NDIMA YA 2
7-39.	Mulayotibe wa Pfanelo
NDIMA YA 3
40-41.	Muvhuso wa Tshumisano
NDIMA YA 4
42-82.	Phalamennde
NDIMA YA 5
83-102.	Muphuresidennde na Khorotshitumbe ya Lushaka
NDIMA YA 6
103-150.	Mavunḓu
NDIMA YA 7
151-164.	Muvhuso Wapo
NDIMA YA 8
165-180.	Dzikhothe na Ndangulo ya zwa Vhulamukanyi
NDIMA YA 9
181-194.	Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa tikedza demokirasi ya mulayotewa
NDIMA YA 10
195-197.	Ndangulo ya Muvhuso
NDIMA YA 11
198-210.	Tshumelo dza Tsireledzo
NDIMA YA 12
211-212.	Vharangaphanḓa vha Sialala
NDIMA YA 13
213-230A   Gwama
NDIMA YA 14
231-243.	Mbetshelo dza u Angaredza
Muengedzo 1.	Fulaga ya Lushaka
Muengedzo 2.	Miano na Khwaṱhisedzo dza u Ḓiana
Muengedzo 3.	Matshimbidzele a Khetho
Muengedzo 4.	Maanḓa a fhethu ha mishumo ya vhusimamilayo ha lushaka khathihi na vunḓu
Muengedzo 5.	Maanḓa a fhethu ha mishumo ya vhusimamilayo ha vunḓu fhedzi
Muengedzo 6.	Nzudzanyo dza Tshifhinganyana 
Muengedzo 6A   ḓḓḓ. 
[Muengedzo 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 we wa dovha hafhu wa bviswa nga Mulayo wa Khwiniso ya vhu fumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
Muengedzo 6B   ḓḓḓ
[Muengedzo 6B, we wa vha u tshi pfi Muengedzo 6A, wo nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu malo wa 2002 wo nomboriwaho nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu fumi wa 2003 une wone wo bviswa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu fumiṱhanu wa 2008.]
Muengedzo 7.	Milayo yo Thuthwaho
Mvulatswinga
Riṋe, vhathu vha Afurika Tshipembe,
Ri dzhiela nṱha u khethululwa ha tshifhinga tsho fhelaho;
Ri hulisa vhe vha tambudzelwa u khethululwa na mbofholowo ya shango ḽashu;
Ri ṱhonifha vhe vha shuma vha tshi itela u fhaṱa na u bveledza shango ḽashu; na
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, ro ṱanganelana naho ri sa fani.
Zwenezwo, nga vhaimeleli vhashu vhe ra vha khetha ro vhofholowa, ri ṱanganedza hoyu Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki u itela -
U fhedza u khethekanywa ha tshifhinga tsho fhelaho, phambano na u thoma tshitshavha tsho ḓitikaho nga maitele a demokirasi, vhulamukanyi ha tshitshavha na pfanelo dza vhuthu dza mutheo;
U fhatṱa mutheo wa tshitshavha tsha demokirasi na mbofholowo une muvhuso wa ḓitika nga lutamo lwa vhathu nahone hune muthu muṅwe na muṅwe a ḓo vha o tsireledzwa nga mulayo u lingana;
U khwinisa matshilele a vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe; na
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka.
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso. 
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa. 
Mudzimu fhaṱutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
NDIMA YA 1
MBETSHELO DZA U THOMA (ss 1-6)
1.	Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
   Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ndi shango ḽithihi, ḽo vhofholowaho, ḽa demokirasi ḽo thomiwaho u ya nga ndayo dzi tevhelaho:
(a)	Tshirunzi tsha Vhuthu, U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu.
(b)	U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu.
(c)	Vhuhulwane ha mulayotewa na u vhusa ha mulayo.
(d)	Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzi linganaho, mutevhe wa vhakhethi wa lushaka une wa fana, khetho dza tshifhinga tshoṱhe na sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi wa madzangano manzhi, u itela uri hu vhe na vhuḓifhinduleli, u sa vha na tshidzumbe na u bvela khagala.
2.	Vhuhulwane ha Mulayotewa
   Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa, nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa.
3.	Vhudzulapo
(1)	Hu na vhudzulapo vhuthihi Afurika Tshipembe.
(2)	Vhadzulapo vhoṱhe vha-
(a)	na pfanelo, vhuṱalu na mbuelo dza vhudzulapo u lingana; vha dovha 
(b)	vha tshipiḓa tsha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana.
(3)	Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana, u dzhielwa, na  u vhuedzedzwa ha vhudzulapo.
4.	Luimbo lwa lushaka
   Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓivhadzo.
5.	Fulaga ya lushaka
   Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku na lutombo, sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1.
6.	Nyambo
(1)	Nyambo dza Tshiofisi dza Riphabuḽiki ndi Tshibeli, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswazi, Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithoza na Tshizulu.
(2)	Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu, muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo.
(3)	(a)	Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu i nga shumisa nyambo dziṅwe na dziṅwe dza tshiofisi kha zwa muvhuso, i tshi khou dzhiela nṱha u shumiswa hadzo, khonadzeo, tshinyalelo, nyimele dza dzingu na u linganela ha ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhoṱhe kana kha vunḓu ḽeneḽo, fhedzi muvhuso wa lushaka na muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu i fanela u shumisa nyambo dzi si fhasi ha mbili dza tshiofisi.
(b)	Mimasipala i fanela u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo na zwine zwa funwa nga vhadzulapo vhavho.
(4)	Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu, nga vhusimamulayo na maṅwe maga, i fanela u langa na u ṱola kushumisele kwayo kwa nyambo dza tshiofisi i sa pambuwi kha mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2), nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u ḓiphiṋa nga u eḓana nahone dzi fanela u farwa u lingana.
(5)	Bodonyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe (Pan South African Language Board) yo thomiwaho nga mulayo wa lushaka i fanela -
(a)	u ṱuṱuwedza, na u vhumba tshiimo tsha u bveledza nyimele na u shumiswa ha-
(i)	nyambo dzoṱhe dza tshiofisi;
(ii)	nyambo dza Khoi, Nama na San; na
(iii)	luambo lwa zwiga; na
(b)	u ṱuṱuwedza na u ita uri hu vhe na u ṱhonifhiwa ha-
(i)	nyambo dzoṱhe dzine dza shumiswa nga zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, hu tshi katelwa Tshidzheremane, Tshigerika, Tshigudzharati, Tshihindi, Tshiphothogisi, Tshithamili, Tshitelegu na Tshiurudu; na
(ii)	Tshiarabu, Tshihevheru, Tshisankriti na dziṅwe nyambo dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli Afurika Tshipembe.
NDIMA YA 2
MULAYOTIBE WA PFANELO (ss 7-39)
7.	Pfanelo
(1)	Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe. U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo.
(2)	Muvhuso u fanela u ṱhonifha, u tsireledza, u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
(3)	Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36, kana huṅwe kha Mulayotibe.
8.	Kushumele
(1)	Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe, nahone u vhofha vhusimamilayo, vhavhusi, vhulamukanyi na zwipiḓa zwa muvhuso.
(2)	Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali, nahone nga nḓila ine, i nga shumisea, hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo.
(3)	Musi hu tshi khou shumiswa mbetshelo Mulayotibe wa Pfanelo kha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2), khothe-
(a)	uri i kone u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe, i fanela u shumisa, kana arali zwo fanela i fanela u bveledza mulayo wo ḓoweleaho une wa sa ḓo tendela u shuma ha wonoyo mulayo; na
(b)	u bveledza ndangulo dza mulayo wo ḓoweleaho wa u fhungudza maanḓa, tenda u fhungudza honoho ha vha hu tshi tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
(4)	Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo.
9.	Ndinganyiso
(1)	Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho.
(2)	Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo. U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso, vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa.
(3)	Muvhuso a wo ngo tea u khethulula muthu na muthihi nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi, hu tshi katelwa lushaka, mbeu, vhuṱalulambeu, u vhifha muvhilini, murafho, u mala kana u sa mala, mvelele kana vhubvo, muvhala, dzangalelo ḽa zwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, miṅwaha, milayo, fulufhelo, mvelele, luambo na mbebo, zwo livhana kana zwi songo livhana.
(4)	A hu na muthu o tendelwaho u khethulula muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3). Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho.
(5)	U Khethulula nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) a hongo tendelwa nga nnḓa ha musi zwo wanala uri u khethulula ho tea.
10.	Tshirunzi tsha Vhuthu
   Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi, na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa.
11.	Vhutshilo
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila.
12.	Mbofholowo na tsireledzo ya muthu.
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu, ine ya katela pfanelo -
(a)	ya u hanelwa u vhofholowa hu si na tshiitisi kana tshiitisi tshi pfalaho;
(b)	ya u sa valelwa dzhele hu songo vha na tsengo;
(c)	ya u sa dzheniswa kha tshivhumbeo na tshithihi tsha khakhathi dzine dza itiswa nga vhathu kana nga zwiṅwe zwiko;
(d)	ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio kana ifhio, na
(e)	u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu, lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho.
(2)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tshirunzi tsha muvhili na tsha muhumbulo, ine ya katela pfanelo -
(a)	ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo;
(b)	ya tsireledzo na ndangulo ya muvhili wawe; na
(c)	ya u sa shumiswa kha maedza a zwa mishonga kana zwa sainthifiki nga nnḓa ha musi vho ṋea thendelo yavho vha na nḓivho.
13.	Vhupuli, Vhushumeli na u shumiswa nga u kombetshedzwa
   A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli, vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa.
14.	Zwi kwamaho iwe muṋe
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na zwikwamaho ene muṋe, ine ya katela pfanelo ya u sa-
(a)	setshiwa ene muṋe kana muḓi wawe;
(b)	setshiwa thundu yawe;
(c)	u dzhielwa ndaka yawe; kana
(d)	vhudavhidzani ha zwi kwamaho ene muṋe ha khakhiswa.
15.	Pfanelo ya vhurereli, fulufhelo na kuhumbulele
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli, mihumbulo, fulufhelo na kuhumbulele. 
(2)	Mishumo ya zwihumbudzo zwa vhurereli i nga ḓi fariwa muvhusoni kana kha zwiimiswa zwine zwa lambedzwa nga muvhuso, tenda-
(a)	mishumo yeneyo ya zwihumbudzo ya tevhedza milayo yo vhewaho nga ndangulo dza vhathu dzo teaho;
(b)	mishumo yeneyo ya itwa nga nḓila dzi linganaho; nahone
(c)	u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa.
(3)	(a)	Hei khethekanyo a i thivheli mulayo u ṱangadedza- 
(i)	mbingano dzo itwaho nga sialala kana iṅwe sisiṱeme ya vhurereli, mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa; kana 
   (ii)   sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe, kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho.
(b)	U ṱanganedzwa u ya nga phara ya (a)	zwi fanela u vha zwi tshi tshimbilelana na hei khethekanyo na dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa.
16.	Mbofholowo ya u amba na u ita zwithu wo vhofholowa
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u amba kana u ita zwithu o vhofholowa, ine ya katela-
(a)	mbofholowo ya vhuanḓadzamafhungo na dziṅwe media;
(b)	mbofholowo ya u ṱanganedza kana u ṋewa mafhungo kana mihumbulo;
(c)	mbofholowo ya vhukoni ha zwa vhutsila; na
   (d)	 mbofholowo ya zwa akademi na mbofholowo ya ṱhoḓisiso ya zwa saintsi.
(2)	Pfanelo i re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i pfukeli na kha-
(a)	mazwifhi a u ṱuṱuwedza nndwa;
(b)	u tuṱuwedza khakhathi; kana
(c)	u tikedza vengo ḽo ḓisendekaho kha lushaka, kutshilele, mbeu kana vhurereli, na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa.
17.	U kuvhangana, u gwalaba na u Ṋekedza Phethishini
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana, u gwalaba, u phikhetha na u nekedza phethishini, nga mulalo nahone a songo ḓiṱama.
18.	Mbofholowo ya u Vhumba vhukonani
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani.
19.	Pfanelo dza zwa Poḽotiki
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe o vhofholowa lune a nga ḓiṋangela kha zwa poḽotiki, zwine zwa katela pfanelo ya-
(a)	u vhumba dzangano ḽa poḽotiki;
(b)	u dzhenelela kha nyito kana u kunga miraḓo ya dzangano ḽa poḽotiki, na
(c)	u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa.
(2)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho, dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa.
(3)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe wa mualuwa u na pfanelo-
(a)	ya u voutha kha khetho dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho hu tshi tevhedzwa mulayotewa, na u ita nga u ralo nga tshidzumbe, na 
(b)	u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso, na u dzhena kha tshiimo tshenetsho, arali o khethiwa.
20.	Vhudzulapo
   A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo.
21.	Mbofholowo ya u Tshimbila na Vhudzulo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila.
(2)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki.
(3)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena, u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki.
(4)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila.
22.	Mbofholowo ya u ita mushumo wa zwanḓa, mushumo na phurofesheni
   Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa. Mashumele a mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo.
23.	Pfanelo dza zwa mushumo
(1)	Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni.
(2)	Mushumi muṅwe na muṅwe u na pfanelo -
(a)	ya u vhumba na u dzhenela dzangano ḽa vhashumi;
(b)	ya u dzhenelela kha mishumo kana mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhashumi; na
(c)	u gwalaba.
(3)	Mutholi muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
(a)	ya u vhumba na u dzhenela kha dzangano ḽa vhatholi; na
(b)	u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi.
(4)	Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi na dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi ḽi na pfanelo ya-
(a)	u ta vhulanguli, mbekanyamushumo na mishumo yaḽo ḽone ḽine;
(b)	u dzudzanya; na
(c)	u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano.
(5)	Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi, dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha dzithendelanoguṱe dza tshumisano. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
(6)	Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
24.	Vhupo
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
(a)	ya u tshila kha vhupo vhune ha sa vhe khombo kha mutakalo wawe; na
(b)	ya u tshila kha vhupo ho tsireledzeaho, u itela mirafho ya zwino na i ḓaho, nga vhusimamulayo vhu pfalaho na maṅwe maga ane a nga-
(i)	tsireledza tshikafhadzo, na u tshinyadzwa ha mupo wa maḓakani;
(ii)	ṱuṱuwedza tsireledzo ya mupo; na
(iii)	u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea.
25.	Ndaka
(1)	A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza, nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka.
(2)	Ndaka i nga dzhiwa fhedzi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza-
(a)	hu tshi itelwa vhathu kana dzangalelo ḽa vhathu; na
(b)	arali hu na mbadelo, tshelede ine ya tea u badelwa na tshifhinga na nḓila ya kubadelele kune kwa nga vha kwo tendelanwa nga vhane vha kwamea kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe.
(3)	Tshelede ya mbadelo na tshifhinga na nḓila ya kubadelele zwi fanela u vha zwo tea na u linganela, zwi tshi sumbedza u linganela vhukati ha lutamo lwa vhathu na lutamo lwa vhathu vha kwameaho, ho dzhielwa nṱha nyimele dzi kwameaho, hu tshi katelwa-
(a)	tshumiso ya zwino ya ndaka;
(b)	ḓivhazwakale ya kuwanelwe na kushumiselwe kwa ndaka; 
(c)	mutengo wa maraga wa ndaka;
(d)	tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na mutikedzelo wa u wanala na khwiniso ya mbuelo kha ndaka yeneyo; na
(e)	ndivho ya u dzhiiwa ha ndaka. 
(4)	U itela ndivho dza hei khethekanyo-
(a)	lutamo lwa vhathu lu katela vhuḓiimiseli ha lushaka kha tshandukiso ya zwa mavu na tshandukiso ya u ḓisa ndinganyiso kha tswikelelo ya zwoṱhe zwa mupo; nahone
(b)	ndaka a zwi ambi mavu fhedzi..
(5)	Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho, kha ndaka yawo, u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana.
(6)	Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu ha vha hu songo tsireledzea lwa mulayo nga mulandu wa milayo na zwiito zwa kale zwa tshiṱalula, u / tshi na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho.
(7)	Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula, u na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u liliswa kana thandululo i linganaho.
(8)	A hu na mbetshelo ya hei khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga kha u wana mavu, maḓi na dziṅwe tshandukiso dzi tshimbilelanaho nazwo, hu u itela u shandukisa mvelelo dza tshiṱalula tsho fhiraho, tenda u pambuwa kha mbetshelo dza khethekanyo hu tshi tevhedza mbetshelo dza khethekanyo ya 36 (1).
(9)	Phalamennde i fanela u phasisa mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya (6).
26.	Vhudzulo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho.
(2)	Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo.
(3)	A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe, kana u pwashelwa nnḓu, hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho. A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa.
27.	Ndondolamutakalo, zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya vhathu
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
(a)	tshumelo dza ndondolamutakalo, hu tshi kalelwa na ndondolamutakalo ya mbebo;
(b)	zwiḽiwa na maḓi zwo linganaho; na
(c)	tsireledzo ya vhathu, hu tshi katelwa na, arali vha sa koni u ḓilondola khathihi na muṱa wavho, thuso yo teaho ya u ḓitshidza.
(2)	Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele.
(3)	A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi.
28.	Vhana
(1)	Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
(a)	u vha na dzina na u vha muraḓo wa lushaka u bva a tshi tou bebiwa;
(b)	u londiwa nga muṱa kana vhabebi, kana ndondolo iṅwe yo teaho arali o bviswa kha muṱa;
(c)	zwiḽiwa zwi re na pfushi, vhudzulo, ndondolamutakalo na tshumelo dza vhathu;
(d)	u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓi, u litshedzelwa, u tambudzwa kana u nyadziswa;
(e)	u tsireledzwa kha mishumo i vhaisaho;
(f)	u sa humbelwa kana u tendelwa u shuma mushumo kana u ṋetshedza tshumelo dzine dza-
(i)	vha dzi songo tea muthu wa miṅwaha ya onoyo ṅwana; kana
(ii)	u vhea vhutshilo, pfunzo, mutakalo wa muhumbulo kana wa ṋama kana muyani, mveledziso ya ndayo kana matshilele a onoyo ṅwana kha khombo;
(g)	u sa valelwa nga nnḓa ha musi vhu hone vhukando ha u fhedzisela, hune, hu tshi ḓadziswa kha pfanelo dzine ṅwana a vha nadzo kha khethekanyo ya 12 na 35, ṅwana a nga valelwa lwa tshifhinga tshiṱukusa tsho teaho, nahone a na pfanelo ya u - 
(i)	sa valelwa fhethu huthuhi na vhathu vho valelwaho vha miṅwaha i fhiraho 18, na 
(ii)	u farwa nga nḓila, nahone kha nyimele, dzine dza dzhiela nṱha miṅwaha yawe sa ṅwana;
(h)	u vha na ramulayo o tholwaho nga muvhuso ane a ḓo thusa ṅwana, nahone tshinyalelo dzi tshi khou badelwa nga muvhuso, kha maitele oṱhe a tshitshavha ane a kwama ṅwana, u itela arali ha vha na u sa farwa zwavhuḓi; na
(i)	u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane, na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane.
(2)	Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana.
(3)	Kha hei khethekanyo ‘ṅwana’ zwi amba muthu ane miṅwaha yawe ya vha fhasi ha 18.
29.	Pfunzo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
(a)	pfunzo ya mutheo, hu tshi katelwa na pfunzo ya mutheo ya vhaaluwa; na
(b)	u isa phanḓa na pfunzo, zwine muvhuso, nga maga a pfalaho, wa fanela u ita uri i wanale na u swikelelea.
(2)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone. U itela u swikelelea, na u thomiwa, hei pfanelo, muvhuso u fanela u shumisa dziṅwe nḓila dza u ita uri pfunzo i kone u wanala, hu tshi katelwa na zwiimiswa zwine zwa shumisa luambo luthihi, hu tshi dzhielwa nzhele-
(a)	ndinganyiso;
(b)	u konadzea; na
(c)	ṱhoḓea ya u lulamisa milayo na nyito dza tshiṱalula dza tshifhinga tsho fhelaho.
(3)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa tshelede yawe kha u thoma na u londota zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho -
(a)	zwine zwa sa ḓo khethulula nga murafho; 
(b)	zwo redzhisiṱariwaho, na 
(c)	 u fara maimo ane a sa ḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso.
(4)	Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a i thivheli uri mutikedzelo wa muvhuso u ṋewe zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho.
30.	Luambo na mvelele
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama, fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo.
31.	Zwitshavha zwa mvelele, vhurereli na luambo
(1)	Vhathu vhane vha wela kha zwigwada zwa mvelele, vhurereli na luambo a vho ngo tea u hanelwa pfanelo, na miṅwe miraḓo ya tshitshavha ya-
(a)	u ḓiphiṋa nga vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho; na
(b)	u vhumba, u thoma, u dzhenela na u vhulunga, vhurereli na luambo lwavho na u vhumba vhushaka na maṅwe madzangano a tshitshavha.
(2)	Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a dzo ngo fanela u shumiswa nga nḓila i sa tendelani na mbetshelo na nthihi dza Mulayotibe wa Pfanelo.
32.	U swikelela mafhungo
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
(a)	mafhungo afhio na afhio ane muvhuso wa vha nao; na
(b)	mafhungo afhio na afhio ane a vha na muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓea kha u shumiswa na u tsireledza pfanelo dzifhio na dzifhio.
(2)	Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma, na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni.
33.	Maitele a ndangulo kwayo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni, i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo.
(2)	Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho.
(3)	Mulayo wa lushaka u fanela u phasiswa u ita uri hedzi pfanelo dzi shume, nahone u fanela u-
(a)	ita uri hu vhe na u dzudzanyululwa ha nyito dza ndangulo ya khothe kana, hune zwa vha zwo tea, zwi iswe kha khothe dziṅwe dzine dza sa dzhie sia;
(b)	hwesa muvhuso mushumo wa u ita uri pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu dza (1) na (2); na
(c)	u ṱuṱuwedza ndangulo yo fanelaho.
34.	U swikelela khothe
   Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓila yo teaho phanḓa ha khothe kana, hune zwa vha zwo tea, iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia.
35.	Vhathu vho farwaho, vho valelwaho na vhane vha humbulelwa
(1)	Muṅwe na muṅwe ane a farwa a tshi khou humbulelwa uri u na mulandu u na pfanelo ya -
(a)	u sa amba tshithu;
(b)	u ḓivhadzwa nga u ṱavhanya -
(i)	nga ha pfanelo ya u sa a mba tshithu; na
(ii)	nga ha mvelelo dza u sa fhumula;
(c)	u sa kombetshedzwa u ḓibula kana u tenda mulandu une wa ḓo shumiswa sa vhuṱanzi vhu lwaho nae;
(d)	u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea, fhedzi hu saathu u fhela-
(i)	awara dza 48 muthu o farwa; kana
(ii)	ḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha u fhela ha awara dza 48, arali awara dza 48 dza fhela nga nnḓa ha awara dza khothe kana nga ḓuvha ḽa khothe ḽi si ḓuvha ḽa khothe ḽo ḓoweleaho;
(e)	ya uri arali a tshi khou ya khothe nga murahu ha musi o farwa, a hweswa kana u vhudzwa tshiitisi tsha uri a valelwe na u bvela phanḓa na u valelwa, kana u vhofholowa; na
(f)	u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda, tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho.
(2)	Muṅwe na muṅwe o valelwaho, hu tshi katelwa mufariwa muṅwe na muṅwe o gwevhiwaho, u na pfanelo-
(a)	ya u ḓivhadzwa zwiitisi zwa u valelwa hawe nga u ṱavhanya;
(b)	ya u nanga, na u kwamana na ramulayo, na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(c)	ya u vha na mushumeli o tholelwaho mufariwa nga muvhuso nahone hu tshi khou badela muvhuso, u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo, na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(d)	u hanedza u valelwa hu si ho mulayoni phanḓa ha khothe nga tshavhukoma na uri arali u valelwa hu si ho mulayoni, a vhofhololwe;
(e)	nyimele dza u valelwa dzine dza vha dzavhuḓi kha tshirunzi tsha muthu, hu tshi katelwa na nyito na mbetshelo, dza vhudzulo, zwiḽiwa, matheriaḽa a u vhala na dzilafho ḽa mushonga ḽo teaho; na
(f)	u davhidzana na u dalelwa nga - 
(i)	mufarisi kana mufarakani wawe;
(ii)	shaka ḽawe;
(iii)	mueletshedzi wa vhurereli we a tou nanga; na 
(iv)	dokotela we a tou nangiwaho.
(3)	Muhwelelwa muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tsengo kwayo, ine ya katela pfanelo ya-
(a)	u ḓivhadzwa mulandu wawe hu na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwine zwa nga kona u ṱalutshedza;
(b)	u wana tshifhinga na tshomedzo dzo linganaho dza u ḓilugisela u ḓiimelela;
(c)	tsengo ya khothe kha khothe yo ḓoweleaho;
(d)	u vha na tsengo ine ya thoma na u fhela hu songo vha na tshilengo;
(e)	u vha hone tsengoni; 
(f)	u nanga, na u imelelwa, nga ramulayo, na u ḓivhadzwa hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(g)	u vha na ramulayo ane a ḓo imelela muhwelelwa o tholwaho nga muvhuso, ho badela muvhuso, u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo, na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(h)	u dzhiiwa a si na mulandu, u sa amba tshithu, na u ṋea vhuṱanzi tsengoni;
(i)	ṱanziela na u hanedza vhuṱanzi;
(j)	u sa kombetshedzwa u ṋea vhuṱanzi vhune ha ita uri a vhe na mulandu;
      (k)   u sengiswa nga luambo lune muhwelelwa a lu pfesesa kana, arali zwi sa konadzei, a tou ḓologelwa kha luambo lwonolwo;
      (l)   u sa vhonwa mulandu wa nyito kana u sa ita nyito ye ya vha i si vhukhakhi kha mulayo wa lushaka kana wa dzitshaka musi a tshi u ita kana a tshi litsha u u ita;
      (m)   u sa sengiselwa mulandu une u ya nga nyito kana u sa ita nyito zwe a sa vhonwe mulandu tshifhinga tsho fhiraho kana zwe a sa gwevhelwe zwone;
      (n)   u wana tshigwevho tshi sa vhaisesiho arali tshigwevho tsho randelwaho tsha mulandu wawe tsho shandukiswa vhukati ha tshifhinga tsha musi a tshi khakha na tshifhinga tsha musi a tshi gwevhiwa; na
      (o)   u haṱululwa, kana u sedzuluswa, kha khothe ya nṱha.
(4)	Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo, mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa.
(5)	Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi.
36.	Mikano ya pfanelo
(1)	Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi nga kanulwa nga u tevhedzwa ha milayo ya u angaredza nga nḓila ine u kanulwa ha pfesesea na u ṱanganedzea kha tshitshavha tshi si na tshidzumbe tsho ḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo, hu tshi dzhielwa nṱha zwoṱhe zwi tshimbilelanaho nazwo, hu tshi katelwa na-
(a)	lushaka lwa pfanelo;
(b)	ndeme ya ndivho ya mukano;
(c)	lushaka na vhuhulwane ha phungudzo;
(d)	vhushaka vhukati ha mukano na ndivho; na
(e)	nḓila i songo fhungudzeesaho ya u swikelela ndivho.
(2)	Nga nnḓa ha zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana kha iṅwe mbetshelo ya Mulayotewa, a hu na mulayo une wa nga fhungudza pfanelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
37.	Tshiimo tsha shishi
(1)	Tshiimo tsha shishi tshi nga vhewa fhedzi nga Mulayo wa Phalamennde, nahone fhedzi, musi-
(a)	vhutshilo ha lushaka vhu tshi shushedzwa nga nndwa, u govhelwa nga ḽiṅwe shango, u dzhiwa ha muvhuso nga ḽiṅwe shango, mufhirifhiri, tshiwo tsha mupo kana tshiṅwe tshiimo tsha shishi tsha muvhuso; na
(b)	u vhewa hu ha ndeme kha u ita uri hu vhe na mulalo na vhudziki.
(2)	U vhewa ha tshiimo tsha shishi, na mulayo muṅwe na muṅwe wo itwaho kana iṅwe nyito yo itwaho nga mulandu wa u vhewa honoho, hu nga shuma fhedzi-
(a)	tshifhinga tshi ḓaho; na
(b)	lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽe tsha vhewa, nga nnḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tshea uri hu iswe phanḓa. Buthano ḽi nga engedza u vhewa ha tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i fhiraho miraru. U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano. U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano.
(3)	Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo ya u tea ha-
(a)	u vhewa ha tshiimo tsha shishi;
(b)	u engedzwa huṅwe na huṅwe ha u vhewa ha tshiimo tsha shishi; kana
(c)	mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa, kana iṅwe nyito ine ya dzhiwa, i tshi tevhekana na u vhewa ha tshiimo tsha shishi.
(4)	Mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa hu tshi tevhelwa u vhewa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine -
(a)	u bviswa ha vha hu tshi shuma fhedzi kha tshiimo tsha shishi; na
(b)	mulayo-
(i)	u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki kha mulayo wa dzitshaka une wa shuma kha zwiimo zwa shishi;
(ii)	u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya (5); na
(iii)	u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa.
(5)	A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa vhea tshiimo tsha shishi, nahone a hu na mulayo wo phasiswaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽine ḽa dzhiwa ḽine ḽa tevhedza u vhewa, ḽine ḽa nga tendela kana u ṋea maanḓa-
(a)	u sa vha na vhuḓifhinduleli nga muvhuso kana muthu muṅwe na muṅwe kha vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe;
(b)	u fhungudzwa hufhio na hufhio kha iyi khethekanyo; kana
(c)	u fhungudzwa hufhio na hufhio, u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho, u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano.
Mbekanyo ya Pfanelo dzi sa fhungudzwi
1
Nomboro ya khethekanyo
2
Ṱhoho ya Khethekanyo
3
nḓila ine pfanelo dza sa fhungudzee ngayo
9
Ndinganyiso
Zwi tshi kwama u ṱalulwa hu songo
ḓaho hu tshi tevhelwa murafho,
muvhala, lushaka kana vhubvo ha
vhathu, mbeu, vhurereli, kana luambo
10
Tshirunzi tsha vhuthu 
Tshoṱhe
11
vhutshilo
Tshoṱhe
12
Mbofholowo na
U ya nga ha Khethekanyo ṱhukhu ya
(1 ){d) na (e)	na (2){c) tsireledzo ya muthu
13
vhupuli, vhushumeli na
U ya nga ha vhupuli na vhushumeli u shuma nga u kombetshedzwa
28
Vhana
U ya nga ha:
- khethekanyo ṱhukhu ya (1)(d)	na (e);
- pfanelo dzi re kha phara ṱhukhu ya (i)
na (») dza khethekanyo ṱhukhu ya (1)(g);
- khethekanyo ṱhukhu ya (1) (i)
malugana na vhana vha miṅwaha ya 15 u ya fhasi.
35
Vho fariwaho, vho valelwaho na
U ya nga:
-   khethekanyo ṱhukhu dza (1) (a)	, (b)	na (c)	na (2) (d)	;
-   pfanelo dzi re kha phara ya (a)	u swika (o) kana khethekanyo ṱhukhu ya (3), nga nnḓa ha phara ya (d)	;
-   khethekanyo ṱhukhu ya (4); na
-   khethekanyo ṱhukhu ya (5) malugana na u sa dzhenisa vhuṱanzi vhune u ṱanganedzwa haho zwa nga tshinya tsengo.
(6)	Tshifhinga tshoṱhe musi muthu o valelwa nga nṱhani ha u vhewa ha tshiimo tsha shishi, hu tea u tevhelwa maitele a tevhelaho:
Muthu muhulwane wa shaka kana khonani ya muthu o 
valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho, a ḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu.
(b)	Hu tea u anḓadzwa nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa, i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho, khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao.
(c)	 Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela.
(d)	 Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho, nga ramilayo.
(e)	 Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva nga ḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo, nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa, nga nnḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
(f)	   Arali khothe i sa vhofhololi Mufariwa u ya nga phara ya (e), uyo Mufariwa a nga ita khumbelo kha khothe uri hu vhe na tsedzuluso hafhu ya u valelwa hawe musi ho no fhela maḓuvha a 10, nahone khothe i tea u sedzulusa hafhu u valelwa hawe hune ya ḓo tea u vhofholola Mufariwa nga nnḓa ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe  hu vhe na mulalo na vhudziki.
(g)	 Mufariwa u tea u tendelwa uri a ime phanḓa ha khothe iṅwe na iṅwe ine ya khou sedzulusa u fariwa hawe, khathihi na u imelelwa nga ramilayo kha u thetsheleswa huṅwe na huṅwe, khathihi na u bvisa vhupfiwa hawe malugana na u iswa phanḓa ha u valelwa hawe.
(h)	 Muvhuso u tea u bvisa zwiitisi zwo ṅwalwaho zwa u tikedza u valelwa na u isa phanḓa na u valelwa ha Mufariwa kha khothe, nahone u tea u ṋewa khophi ya zwiitisi zwenezwo kha onoyo muthu o valelwaho hu na maḓuvha mavhili musi khothe i saathu u sedzulusa u valelwa hawe.
(7)	Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa, uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi, nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu.
(8)	Khethekanyo ṱhukhu ya (6} na (7) a dzi shumi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho valelwaho nga mulandu wa phambano dza nndwa dza dzitshaka, vhudzuloni ha izwi, muvhuso u tea u tevhedza maimo a vhofhaho Riphabuḽiki kha mulayo wa vhuthu wa dzitshaka malugana na u valelwa ha vhathu.
38.	U shumiswa ha pfanelo 
   Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho, a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa, nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo. Vhathu vhane vha nga ita khumbelo dza u ṋewa thuso ndi -
(a)	muṅwe na muṅwe ane a khou ita zwi kha dzangalelo ḽa ene muṋe;
(b)	muṅwe na muṅwe a no khou itela muṅwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina ḽawe;
(c)	Muṅwe na muṅwe a no khou ita ngauralo sa muraḓo, kana o imela tshigwada kana kiḽasi ya vhathu;
(d)	muṅwe na muṅwe a no khou itela tshitshavha; na
(e)	dzangano ḽi no khou ita zwi kha dzangalelo ḽa miraḓo yaḽo.
39.	Ṱhalutshedzo ya Mulayotibe wa pfanelo
(1)	Musi i tshi khou ṱalutshedza Mulayotibe wa Pfanelo, khothe iṅwe na iṅwe-
(a)	i fanela u ṱuṱuwedza ndeme dzine dza tikedza lushaka lu re khagala lwa demokirasi lwo ḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo;
(b)	i fanela u dzhiela nṱha mulayo wa dzitshaka; na
(c)	u dzhiela nṱha mulayo wa ḽiṅwe shango.
(2)	Musi i tshi khou ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe, na musi i tshi khou bveledza mulayo wo ḓoweleaho nahone u songo ṅwalwaho u si wa sialala (common law) kana mulayo wa zwa sialala (customary law), khothe iṅwe na iṅwe i ḓo  ṱuṱuwedza muya, ṱhalutshedzo na nḓivho dza Mulayotibe wa Pfanelo.
(3)	Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha, mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo, nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe.
NDIMA YA 3
MUVHUSO WA TSHUMISANO (ss 40-41)
40.	Muvhuso wa Riphabuḽiki
(1)	Kha Riphabuḽiki, muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka, muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo, ine ya vha yo fhambanaho, i shumisanaho nahone i re na vhushaka.
(2)	Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao, a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima.
41.	 Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso.
(1)	Masia oṱhe a muvhuso na miraḓo ya muvhuso ngomu ha masia
oṱhe a fanela -
(a)	u londota mulalo, vhuthihi ha lushaka na u sa fhandekana ha Riphabuḽiki;
(b)	londola kutshilele kwavhuḓi kwa vhathu vha Riphabuḽiki,
(c)	u bveledza muvhuso u pfalaho, u re khagala, u re na vhuḓifhinduleli na u ṱumekana wa Riphabuḽiki yoṱhe;
(d)	u vha na vhuluvha kha Mulayotewa', Riphabuḽiki, na vhathu vhayo;
(e)	u ṱhompha maimo a zwa Mulayotewa, zwiimiswa, maanḓa na mishumo ya muvhuso kha maṅwe masia;
(f)	u sa tenda mishumo ifhio na ifhio nga nnḓani ha iyo ye ya avhelwa yone nga Mulayotewa;
(g)	u shumisa maanḓa na mishumo yayo nga nḓila ine ya si dzhenelele kha mbumbo ya ḓivhashango, kushumele kana zwiimiswa zwa muvhuso kha maṅwe masia; na
(h)	u shumisana nga nḓila i fhulufhedzeaho na nga u fulufhedzea vhukuma nga -
(i)	u fhaṱa vhushaka na vhukonani;
(ii)	u tikedza na u thusana;
(iii)	u ḓivhadzana na u kwamana kha mafhungo a lutamo Iwa vhoṱhe;
(iv)	u ṱumekanya nyito ya milayo ya vhusimamilayo nga tshayo;
   (v)   u nambatela matshimbidzele o tendelaniwaho; na
         (vi)   u thivhela uri hu songo vha na vhukando ha mulayo vhune ha nga dzhiiwa nga sia ḽiṅwe ḽi tshi itela ḽiṅwe.
(2)	Mulayo wa Phalamennde u fanela u -
(a)	thoma na u ita uri hu vhe na zwivhumbeo na zwiimiswa zwi no ḓo ṱuṱuwedza na u leludza vhushaka vhukati ha muvhuso.
(b)	u ita uri hu vhe na nḓila dzo teaho na maitele a u dzudzanya phambano vhukati ha mihasho ya muvhuso.
(3)	Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho, a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano.
(4)	Arali khothe i songo fushea uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya (3) dzo tevhelwa, i nga humisela khuḓano murahu kha Miraḓo ya muvhuso i kwameaho.
NDIMA YA 4
PHALAMENNDE (ss 42-82)
42.	Kuvhumbelwe kwa Phalamennde
(1)	Phalamennde yo vhumbwa nga- 
(a)	Buthano ḽa lushaka; na
(b)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
(2)	Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa. 
(3)	Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imelela vhathu na u ita uri hu vhe na muvhuso wa vhathu nga mulayotewa. Ḽi ita hezwi nga u ṋanga Muphuresidennde, nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya u sedzulusa zwi kwamaho vhathu, nga u phasisa milayo na nga u sedzulusa nyito dza khorotshitumbe.
(4)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka. I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu.
(5)	Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela.
(6)	Dzulo ḽa Phalamennde ḽi Kapa, fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho u ya nga khethekanyo ya 76 (1) na (5) u nga ta uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi huṅwe na huṅwe.
43.	Maanḓalanga a Riphabuḽiki
   Kha Riphabuḽiki, maanḓalanga-
(a)	kha sia ḽa zwa muvhuso wa lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 44.;
(b)	kha sia ḽa zwa muvhuso zwa vunḓu maanḓa a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 104; na
(c)	kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156.
44.	Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Lushaka
(1)	Maanḓalanga a vhusimamilayo ha lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde -
(a)	a hwesa Buthano ḽa Lushaka maanḓa a u -
(i)	khwinisa Mulayotewa;
(ii)	u phasisa milayo malugana na maṅwe mafhungo, zwi tshi katela mafhungo a no wela kha mishumo yo ambwaho kha Muengedzo wa 4, zwi sa kateli mafhungo ane u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) a wela fhedzi zwanḓani zwa vhupo ha u shumela ho bulwaho kha Muengedzo 5; na
(iii)	u ṋea maanḓa afhio na afhio a Vhusimamilayo nga nnḓani ha maanḓa a u khwinisa Mulayotewa, kha Vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso; na 
(b)	u hwesa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka maanḓa-
(i)	a u dzhenelela kha u khwiniswa ha Mulayotewa u ya nga khethekanyo ya 74;
(ii)	u phasisa milayo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 76, malugana na maṅwe mafhungo a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4, na mafhungo afhio na afhio a teaho u phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 ya Mulayotewa; na
(iii)	u sedza milayo yo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75.
(2)	Phalamennde i nga dzhenelela kha u phasiswa ha mulayo, u ya nga ha khethekanyo ya 76(1), zwi tshi kwama mafhungo a welaho kha vhupo ha vhushumelo ho bulwaho kha Muengedzo wa 5, musi zwo tea - 
(a)	u ita uri hu dzule hu na tsireledzo ya lushaka; 
(b)	u ita uri hu vhe na vhuthihi ha ikonomi; 
(c)	u ita uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho,
(d)	u vhumba maimo a fhasisa a ṱoḓeaho kha u ṋetshedza tshumelo; kana 
(e)	u thivhela nyito i songo fanelaho uri i sa itiwe nga vunḓu ine ya vha na luvhengelambiluni zwi tshi takadza ḽiṅwe vunḓu, kana kha shango ḽoṱhe
(3)	Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4, ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe, vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4.
(4)	Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo, Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa, nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa.
45.	Milayo na ndaulo zwo ṱanganelaho na komiti dzo ṱanganelanaho
(1)	Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Vunḓu ya Lushaka zwi fanela u vhumba milayo na ndaulo malugana na mafhungo o ṱanganelaho a Buthano ḽa Lushaka na Khoro, zwi tshi katela milayo na ndaulo- 
(a)	u tea maitele a u tshimbidza maitele a vhusimamilayo, zwi tshi katela u vhekanya u kalwa ha tshifhinga tsha u fhedza tshipiḓa tsha maitele; 
(b)	u vhumba komiti dzo ṱanganelaho dzo vhumbiwaho nga vhaimeleli vha bvaho kha Buthano na Khoro u itela u lavhelesa na u fha muvhigo nga ha Milayotibe i lavhelelwaho kha khethekanyo ya 74 na 75 
(c)	u vhumba komiti yo ṱanganelaho u itela u sedzuluswa kha Mulayotewa nga ṅwaha; na
(d)	u langula mafhungo a- 
(i)	milayo yo ṱanganelaho ya komiti; 
(ii)	Komiti ya vhulamukanyi; 
(iii)	komiti ya Mulayotewa ya u sedzulusa; na 
(iv)	komiti dziṅwe na dziṅwe dzo ṱanganelanaho dzo vhumbwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (b)	.
(2)	Miraḓo ya Khabinethe, Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro.
Buthano ḽa Lushaka (ss 46-59)
46.	Kuvhumbelwe na u khwaṱha
(1)	Ho sedzwa Muengedzo wa 6A, Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 350 na 400 ya vhafumakadzi na vhanna vho nangwaho sa Miraḓo hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi - 
(a)	yo randelwaho kha mulayo wa lushaka;
(b)	yo tewa nga mutevhe muthihi wa vhakhethi wa lushaka;
(c)	u tendela miṅwaha ya fhasisa ya u voutha ya 18; na
(d)	u bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli.
(2)	Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka.
[Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2005 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.]
47.	Vhuraḓo
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u khethela Buthano ḽa Lushaka u tewa uri a nga vha Muraḓo wa Buthano nga nnḓa ha -
(a)	muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso, zwi sa kateli -
(i)	Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa; khathihi na
(ii)	vhafaraofisi vhane mishumo yavho ya yelana na mishumo ya Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone iyo mishumo i tshi nga vha yo sumbedzwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri i a yelana na iyo mishumo;
(b)	vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana Khoro ya Masipala;
(c)	vhathu vha re na zwikolodo zwihulwane zwine vha kundelwa u zwi badela,
(d)	muthu muṅwe na muṅwe o sumbiwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi, kana
(e)	muthu muṅwe na muṅwe ane, nga murahu ha musi heyi khethekanyo yo no thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu nga nṱhani ha vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 a songo tendelwa u badela faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki, fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiwa uri o gwevhiwa u swikela khaṱhululo kha u wanwa mulandu kana u gwevhiwa yo no fhedziwa nga hayo, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha heyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
(2)	Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	na (b)	a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa magumo kana madzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
(3)	Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
(a)	a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa; kana
(b)	a sa vha hone Buthanoni musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza Buthano zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓo; kana
(c)	a imiswa u vha muraḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano, nga nnḓa ha musi muraḓo onoyo a tshi nga vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.]
(4)	Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
48.	Miano kana u ḓivhofha 
   Musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano, vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
49.	Tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka
(1)	Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu.
(2)	Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi nga fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsho fhela, Muphuresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza khetho na u
vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa, kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela. Hu nga itwa nḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 2 ya 1999.]
(3)	Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190, kana arali khetho dzo imiswa nga khothe, Muphuresidennde, nga nḓivhadzo, u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho, dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa.
(4)	Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho.
50.	U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela
(1)	Muphuresidennde u fanela u fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali- 
(a)	Buthano ḽo dzhia tsheo ya uri ḽi fhaladzwe zwa tendelwa nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaḽo; na 
(b)	musi ho no fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethiwa.
(2)	Muthusa Muphuresidennde a nga fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
(a)	hu na tshikhala kha ofisi ya Muphuresidennde; na
(b)	musi Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Muphuresidennde muswa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala.
51.	Zwifhinga zwa madzulo na zwa u awela
(1)	Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo. Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Muphuresidennde vha nga vhidza dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mishumo ya tshihaḓu
(3)	Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu, tsireledzo, ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano.
52.	Mulangadzulo na Muthusa mulangadzulo
(1)	Kha muṱangano waḽo wa u thoma u bva musi ḽi tshi khethiwa,
kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaḽo.
(2)	Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo.
(4)	Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa.
(5)	Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, ḽi nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
53.	Tsheo
(1)	Nga nnḓa ha afho hune Mulayotewa wa nga vha wo sumbedza nga iṅwe nḓila -
(a)	vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i tea u vha i hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe;
(b)	tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha Miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe;
(c)	mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho.
(2)	Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe, fhedzi -
(a)	o fanela u voutha kha mutsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo;
(b)	a nga ita vouthu ya mutsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano.
54.	Pfanelo dza miṅwe miraḓo ya Khabinethe ya Kha Buthano ḽa Lushaka
   Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka, fhedzi, a nga si vouthe kha iyo miṱangano.
[S. 54 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
55.	Maanḓa a Buthano ḽa Lushaka
(1)	Musi ḽi tshi shumisa maanḓa aḽo a vhusimamilayo, Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
(a)	  lavhelesa, phasisa, khwinisa na u landula mulayo ufhio na ufhio u re phanḓa ha Buthano; na
(b)	u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
(2)	Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta na u ṋetshedza maitele a -
(a)	u vhona uri Miraḓo yoṱhe ya khoro ya muvhuso i re kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka, i na vhuḓifhinduleli khaḽo; na
(b)	u khwaṱhisa vhusedzi kwaho ha -
(i)	u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka, zwi tshi katela u shumiswa ha milayo; na 
(ii)	Muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso.
56.	Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka
   Buthano ḽa Lushaka kana iṅwe-vho ya dzikomiti i nga -
(a)	vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa haḽo, u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa maṅwalo;
(b)	ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo;
(c)	u kombetshedzwa, hu tshi tevhelwa milayo ya vhusimamilayo kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea sa samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b); na
(d)	u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
57.	Nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka
(1)	Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
(a)	ta na u laula nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
(b)	ita milayo na ndaela malugana na mafhungo aḽo, hu tshi 
dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(2)	Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwi tea u ita uri hu vhe na -
(a)	u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo na tshifhinga tshi no dzhiwa nga komiti dzaḽo; na
U shela mulenzhe kha matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka, na komiti, dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Buthano, nga nḓila i yelanaho na demokirasi;
(c)	thuso ya tshelede na ndaulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽo imelelwaho kha Buthano zwi tshi ya nga u sielisana u itela uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ite mushumo waḽo kha Buthano ḽo khwaṱhisa; na
(d)	u dzhiela nṱha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihulwane kha maṱuku oṱhe kha Buthano sa Murangaphanḓa wa Ḽihoro Ḽihanedzi.
58.	Vhuṱalu
(1)	Miraḓo ya Khabinethe na miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka-
(a)	i na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dza tenda ya tevhedza milayo na ndaela; na
(b)	Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka a i nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi, u farwa, u honelwa kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
(i)	zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo; kana 
(ii)	zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzayo.
[Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Miholo, magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
59.	U kona u swikelelea na u dzhenelela kha Buthano ḽa Lushaka nga nnyi na nnyi
(1)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tea -
(a)	u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Buthano na komiti dzaḽo; na
(b)	u shuma mafhungo aḽo hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo aḽo na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi, hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho - 
(i)	u langula u swikelela ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo, kha Buthano na komiti dzaḽo; na u ita 
(ii)	uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, kana u bviswa, arali zwo tea;
(2)	Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu, zwi tshi katela zwa nyanḓadzo, kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka (ss 60-72)
60.	Kuvhumbelwe kwa Khoro ya Lushaka
(1)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
(2)	Vhurumiwa ha fumi ndi -
(a)	vhurumiwa ha tshipentshela ha vhane vha vha -
(i)	Mulangavunḓu wa Vunḓu kana, arali Mulangavunḓu a siho, muraḓo muṅwe na muṅwe o rumiwaho nga Mulangavunḓu nga u angaredza kana lwa mushumo wo tiwaho phanḓa ha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka; na
(ii)	vhuṅwe vhurumiwa vhuraru; na
(b)	vhurumiwa ha rathi ha tshoṱhe ho nangwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 61(2)
(3)	Mulangavunḓu wa vunḓu, kana arali Mulangavunḓu a si ho, Muraḓo wa vhuimeleli ho khethwaho nga Mulangavunḓu a nga ranga phanḓa vhurumiwa.
61.	Mukovho wa Vhurumiwa
(1)	Mahoro a re na vhaimeleli kha vhusimamilayo ha vunḓu a tea u vha na vhurumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu hu tshi tevhelwa nḓila yo bulwaho kha tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 3
(2)	(a)	Hu saathu fhela maḓuvha a 30 ho ḓivhadzwa mvelelo dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu, vhusimamilayo vhu -
(i)	ta nga nḓila ya ndingano yo tiwaho nga vhusimamilayo ha vunḓu uri naa kha mahoro nga ḽithihi, ndi vhurumiwa vhungana vhune ha ḓo vha ha tshipentshela; na
   (ii)   u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro.
(b)	Tshipida (b) tsho bviswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008. ḓḓḓ
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
(3)	Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(a)	u tea u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe ha mahoro maṱuku kha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila i tendelanaho na zwa demokirasi.
(4)	Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu, vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela, sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga, u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo.
62.	Vhurumiwa ha tshoṱhe
(1)	Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu.
(2)	Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe, uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo.
(3)	Vharumiwa vha tshoṱhe vha vhewa Iwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela- 
(a)	phanḓa ha dzulo ḽa u tou thoma ḽa vhusimamilayo ha vunḓu nga murahu ha khetho dzi tevhelaho; kana
(b)	ḓḓ
Tshipida (b) tsho bviswa nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhutahe ya Mulayotewa wa 2002 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
(4)	Muthu u ima u vha murumelwa wa tshoṱhe arali uyo muthu-
(a)	a tshi ima u vha muraḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vunḓu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe;
(b)	a tshi vha muraḓo wa Khabinethe;
(c)	a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vunḓu nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela;
(d)	a tshi ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu ta nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela; kana
(e)	a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vunḓu a si na thendelo kha maitele ane milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha Muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe.
(5)	zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
(6)	Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa, hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2.
63.	Madzulo a Khoro ya Lushaka
(1)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo.
(2)	Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu.
(3)	Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi, musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu, hu tshi sedzwa tsireledzo, u swikelelea, kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro.
64.	Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo
(1)	Kha vharumiwa vhayo, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
(2)	Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu, nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela.
(3)	Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi, nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe, u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa.
(4)	Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo. Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo.
[Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(5)	Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
(6)	Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe.
(7)	U ya nga milayo yayo na ndaela, Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo.
65.	Tsheo
(1)	Nga nnḓa ha hune Mulayotewa wa bula nga iṅwe nḓila -
(a)	vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vunḓu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo; na 
(b)	mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo.
(2)	Mulayo wa Phalamennde, wo phasiswaho hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana (2) dza khethekanyo 76, u tea u ita uri hu vhe na maitele a fanaho ane ngao mavunḓu a ṋea vhurumiwa hao maanḓalanga a u a vouthela
66.	U shela mulenzhe nga mirafho ya Khorotshitumbe ya Lushaka
(1)	Miraḓo ya Khabinethe, na Vhathusa Dziminisiṱa, vha nga dzhenelela na u amba Khoroni, fhedzi vha nga si vouthe
(2)	Khoro ya Lushaka i nga ṱoḓa Muraḓo wa Khabinethe, Muthusa Minisiṱa, kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vunḓu uri a dzhenelele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro
67.	U shela mulenzhe nga vhaimeleli vha muvhuso wapo
   Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya, vha nga shela mulenzhe arali zwo tea, kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi a vha nga vouthi.
68.	Maanḓa a Khorotshitumbe ya Lushaka
   Musi i tshi shumisa maanḓa ayo a vhusimamilayo, Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga -
(a)	lavhelesa, phasisa, khwinisa, gaganya khwiniso kha, kana u landula milayo ifhio na ifhio i re phanḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima iyi; na u
(b)	thoma kana u lugisela milayo i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 kana milayo miṅwe yo sumbwaho kha khethekanyo ya 76 (3) fhedzi i nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede.
69.	Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka
   Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana komiti ifhio na ifhio yayo i nga -
(a)	vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa hayo, u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa ḽiṅwalo;
(b)	ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo;
(c)	u kombetshedzwa, hu tshi tevhelwa milayo ya vhusimamilayo kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea sa samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b); na
(d)	u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo kana yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
70.	Nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a Khoro ya Lushaka
(1)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga-
(a)	ta na u laula nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
(b)	  u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(2)	Milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
(a)	u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzayo; na
(b)	  u shela mulenzhe kha matshimbidzele a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na komiti dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, nga nḓila ya demokirasi; na
(c)	u shela mulenzhe kha maitele a Khoro na komiti dzayo, nga mahoro maṱuku oṱhe a re na vhaimeleli kha Khoro nga nḓila i yelanaho na demokirasi, musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75.
71.	Vhuṱalu
(1)	Vhurumiwa vhu yaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 -
(a)	vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na kha komiti yayo, hu tshi tevhedzwa mulayo na nzunzanyo dzayo; na uri 
(b)	vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi, u fariwa, u honelwa kana u sa vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
(i)	zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo; kana 
(ii)	zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga ṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti.
(2)	Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67, vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
72.	U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi.
(1)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tea -
(a)	u tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a Khoro na komiti dzayo; na
(b)	u shuma mafhungo ayo hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo ayo na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi, hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
(i)	u laula u dzhena ha vhathu, zwi tshi katela vha nyanḓadzamafhungo, kha Khoro na kha komiti; na
(ii)	u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na, huṅwe na huṅwe ho teaho, u hanela u dzhena kha, kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe.
(2)	Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo, uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Maitele a Vhusimamilayo ha Lushaka (ss 73-82)
73.	Milayotibe yoṱhe
(1)	Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka.
(2)	Ndi Muraḓo wa Khabinethe kana Muthusa Minisiṱa, kana Muraḓo kana komiti ya Buthano fhedzi vhane vha nga ḓivhadza Mulayotibe kha Buthano ḽa Lushaka, fhedzi Mulayotibe wa tshelede u nga ḓivhadzwa nga Muraḓo wa Khabinethe fhedzi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwa Gwama, a nga ḓivhadza Mulayotibe wa zwa tshelede kha Buthano:
(a)	 mulayotibe wa tshelede; kana
(b)	 mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 (a)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(3)	Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76(3), nga nnḓani ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a)	kana (b)	ya hei khethekanyo, u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga . 1 (b)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(4)	Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu.
(5)	Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka, u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano.
74.	Milayotibe ine ya khwinisa Mulayotewa
(1)	Khethekanyo ya 1 na heyi khethekanyo ṱhukhu zwi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
(a)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza Miraḓo yaḽo; na
(b)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
(2)	Ndima ya 2 i nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga-
(a)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo; na
(b)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
(3)	Dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa dzi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
(a)	Buthano ḽa Lushaka, ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo; na
(b)	nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi, arali khwiniso i -
(i)	tshi elana na mafhungo a kwamaho Khoro;
(ii)	tshi shandukisa mikano ya vunḓu, maanḓa, mishumo kana zwiimiswa; kana
(iii)	tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu.
(4)	Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso.
(5)	Kha maḓuvha a si fhasi ha 30 musi Mulayotiobe u khwinisaho Mulayotewa wo ḓivhadzwa u ya nga ha khethekanyo ya 73(2), muthu kana komiti i ṱoḓaho u ḓivhadza Mulayotibe i tea u-
(a)	anḓadza kha Gazete ya Muvhuso ya lushaka, nahone zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka, zwidodombedzwa izwo khwiniso ine ya khou ṱoḓou u itiwa uri vhathu vha ṋee mahumbulwa avho; na u
(b)	ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano, zwidodombedzwa izwo kha vhusimamilayo ha vunḓu uri vhu ṋee mihumbulo yaho; na u
(c)	ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano nga hazwo, arali khwiniso idzo dzi ṱoḓaho u itiwa dzi si dzo teaho u phasiswa nga Khoro.
(6)	Musi Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u tshi ḓivhadzwa, muthu kana komiti i ḓivhadzaho Mulayotibe i tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vunḓu-
(a)	kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka; na
(b)	u ya nga ha khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu (1), (2) kana (3)(b), kha Mudzulaphanḓa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu uri a ambiwe kha Khoro.
(7)	Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka maḓuvha a 30 a-
(a)	u ḓivhadzwa hawo, arali Buthano hu musi ḽo dzula Mulayotibe u tshi ḓivhadzwa; kana
(b)	u ḓivhadzwa hawo kha Buthano, hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo.
(8)	Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (3)(b), kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe, u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓani ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
(9)	Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka, nahone hune zwa konadzea, nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo.
75.	Milayotibe i sa kwami mavunḓu
(1)	Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe u welaho nnḓa ha mishumo yo bulwaho kha Khethekanyo ya 74 kana 76, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro ya Vunḓu ya Lushaka wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Khoro ya Lushaka i fanela u-
(i)	phasisa Mulayotibe;
(ii)	phasisa Mulayotibe fhedzi ho sedzwa khwiniso yo anganyiwaho; kana
(iii)	landula Mulayotibe.
(b)	Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe i songo gaganya khwiniso, Mulayotibe u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
(c)	Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe kana u u phasisa, fhedzi ho sedzwa khwiniso, Buthano ḽa Lushaka ḽi nga sedzulusisa Mulayotibe, ḽi tshi dzhiela nṱha khwiniso ifhio na ifhio yo gaganywaho nga Khoro, nahone i nga -
(i)	phasisa Mulayotibe, u na, kana u si na khwiniso; kana ya
(ii)	tshea u sa bvela phanḓa na Mulayotibe
(d)	Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa phara ya (c)	u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo
(2)	Musi Khoro ya Lushaka i tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo iyo, khethekanyo ya 65 a i nga shumi arali zwo ralo -
(a)	murumelwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vunḓu u na vouthu nthihi;
(b)	mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓa ha musi vouthu i tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo; na
mafhungo ayo a tshi ḓo  tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo  
dzhiiwaho, fhedzi, arali hu na vouthu dza tshivhalo tshi eḓanaho kha masia oṱhe a mafhungo, murumelwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo.
76.	Milayotibe i kwamaho mavunḓu
(1)	Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), (4) na (5), Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu nahone wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Khoro i fanela u- 
(i)	phasisa Mulayotibe; 
(ii)	phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho; kana ya
(iii)	landula Mulayotibe.
(b)	Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(c)	Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(d)	Arali Khoro ya landula u phasisa Mulayotibe kana arali Buthano ḽa hana u phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho wo fhiriselwaho khaḽo hu tshi tevhedzwa phara ya (c), ya Mulayotibe, nahone arali zwi tshi konadzea, kana Mulayotibe wo khwiniswaho, u fanela u fhiriselwa kha komiti ya u fhelisa phambano (mediation committee) ine ya nga tenda kha -
(i)	Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano; 
(ii)	Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Khoro;
(iii)	iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe.
(e)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu, fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo.
(f)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(g)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano (Mediation Committee) i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali wa phasiswa nga Buthano, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(h)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe ḽo fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro, nahone arali yo phasiswa nga Buthano na nga Khoro, yo fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
(i)	Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Khoro hu tshi tevhedzwa phara ya (f)	na ya (h)	i sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo tikedzwaho nga vouthu dza mbili tshararu tsha miraḓo yayo.
(j)	Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (f)	na ya (h)	u sa phasiwe nga Buthano, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe, fhedzi Mulayotibe sa zwe wa vha wo phasiswa nga Buthano, wa tikedzwa nga vouthu ya mbili tshararu tsha Miraḓo yalo.
      (k)   Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (e)	(i)	kana ya (j)	u tea u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo.
(2)	Musi Khoro ya Lushaka i tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Buthano ḽa Lushaka nahone wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Khoro i fanela u- 
(i)	phasisa Mulayotibe; 
(ii)	phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho; kana ya
(iii)	landula Mulayotibe.
(b)	Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(c)	Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(d)	Arali Buthano ḽa landula u phasisa Mulayotibe kana arali Khoro ya hana u phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho wo fhiriselwaho khayo hu tshi tevhedzwa phara ya (c)	ya Mulayotibe, nahone arali zwi tshi konadzea, kana Mulayotibe wo khwiniswaho, u fanela u fhiriselwa kha komiti ya u fhelisa phambano ine ya nga tenda kha -
(i)	Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro;
(ii)	Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Buthano;
(iii)	sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe.
(e)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe.
(f)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u  tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(g)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano, Mulayotibe u ḓo  fhiriselwa kha Khoro, nahone arali wa phasiswa nga Khoro, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(h)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro, nahone arali ho phasiswa nga Khoro na nga Buthano, u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
(i)	Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (f)	na ya (h)	u sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe
(3)	Mulayotibe u nga shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana khethekanyo ṱhukhu ya (2) arali u tshi wela fhasi ha Muengedzo 4 siani ḽa mushumo kana u tshi ita uri hu vhe na Milayo yo humbulelwaho kha iṅwe ya khethekanyo dzi tevhelaho: 
(a)	Khethekanyo ya 65 (2); 
(b)	khethekanyo ya 163; 
(c)	khethekanyo ya 182; 
(d)	khethekanyo ya 195 (3) na (4); 
(e)	khethekanyo ya 196; na 
(f)	khethekanyo ya 197.
(4)	Mulayotibe u fanela u shumiwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) arali hu si Mulayotibe wa tshelede, nahone u tshi ta milayo - 
(a)	yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 44(2) kana 220(3), kana
(b)	yo lavhelelwaho huṅwe fhethu kha Ndima ya 13 nahone zwi tshi kwama lutamo Iwa tshelede Iwa sia ḽa muvhuso wa vunḓu
[Para. (b)	yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(5)	Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 42(6) u tea u shumiwa nawo hu tshi tevhedzwa maga o ṋewaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), nga nnḓa ha - 
(a)	musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi vouthela Mulayotibe, mbetshelo dza khethekanyo ya 53(1) dzi sa shumi, nga nnḓa ha hezwo Mulayotibe u nga phasisiwa fhedzi arali tshigwada tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano tshi tshi vouthela u phasiswa ha mulayo uyo, na
(b)	musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya u fhelisa phambano, milayo i tevhelaho i a shuma:
(i)	Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhia Mulayotibe nga nḓila ye wa lavhelelwa ngayo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (g)	kana (h), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali tshigwada tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano tshi tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
(ii)	Arali Buthano ḽi tshi nga dzhia kana u dovha vha hafhu u dzhia Mulayotibe sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e), (i)	kana (j), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano i tshi voutela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
(6)	Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede.
77.	Milayotibe ya Tshelede
(1)	Mulayotibe wa tshelede ndi mulayotibe wa tshelede arali u tshi-
(a)	shumiswa zwavhuḓi kha tshelede;
(b)	 tevhedza mithelo ya lushaka;
(c)	 iledza kana u fhungudza, kana u vhofholola kha, mithelo ya lushaka, mbadelo, mishumo kana u tshadzhiwa huṅwe; kana
(d)	 u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka, nga nnḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii.
(2)	Mulayotibe wa tshelede u nga si ambe nga ha maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -
(a)	 mafhungo maṱuku ane a yelana na u sa shumiswa zwavhuḓi ha tshelede;
(b)	 u vhewa, iledzwa kana u fhungudzwa ha mithelo ya lushaka, mbadelo, mishumo kana tshadzhi;
(c)	 u ṋetshedzwa ha u sa katelwa kha mithelo ya lushaka, mbadelo, mishumo kana tshadzhi; kana
(d)	 u ṋewa maanḓa a tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo.
(3)	Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75. Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde.
[S. 77 yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo vhu 61 wa 2001.]
78.	Komiti ya u fhelisa dziphambano
(1)	Komiti ya u fhelisa dziphambano yo vhumbiwa nga -
(a)	Miraḓo ya ṱahe ya Buthano ḽa Lushaka yo khethwaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa maitele o tiwaho nga milayo na ndaela ya Buthano nahone i tshi bveledza vhuimeleli ha mahoro u ya nga u sielisana ha vhuimeleli vhu re kha Buthano; na 
(b)	murumelwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa vhu bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, o rumelwaho nga Muraḓo wa vunḓu a re kha Khoro ya Vunḓu.
(2)	Komiti ya u fhelisa dziphambano yo tendelana yo no tendelana na sia ḽa Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo, musi sia iḽo, kana tshipiḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo, tsho tikedzwa nga -
(a)	vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu; na
(b)	vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu.
79.	U ṋea thendelo kha Milayotibe
(1)	Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana, arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu.
(2)	Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu.
(3)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tea u dzhenela kha u sedzulusa Mulayotibe we Muphuresidennde a u humisela murahu kha Buthano ḽa Lushaka fhedzi -
(a)	arali u sa fushea ha Muphuresidennde malugana na u yelana ha Mulayotibe na Mulayotewa zwi tshi yelana na maṅwe mafhungo a kwamaho Khoro; kana 
(b)	khethekanyo ya 74(1), (2) kana (3)(b)	kana 76-yo vha i tshi shuma kha u phasisa Mulayotibe.
(4)	Arali nga murahu ha u sedzuluswa, Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓea dza Muphuresidennde, Muphuresidennde u fanela u saina Mulayotibe, zwa sa ralo Muphuresidennde a nga -
(a)	tenda u saina Mulayotibe; kana
(b)	u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u elana hawo na Mulayotewa
(5)	Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa, Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina.
80.	Khumbelo nga Miraḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
(1)	Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa.
(2)	Khumbelo -
(a)	i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho thihi tshararu tsha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka; na uri
(b)	i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe.
(3)	Khothe ya zwa Mulayotewa i nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha vha tshipiḓa tsha u tevhedzwa zwi tshi yelana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) tshi shuma u swikela Khothe i tshi tshea uri tshi shumiswe arali -
(a)	dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itwe ngauralo; na
(b)	khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
(4)	Arali khumbelo i songo konadzea, nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee, Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo.
81.	Nyanḓadzo ya Milayo
   Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde, u vha Mulayo wa Phalamennde, u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo.
82.	Vhulungwa ha Milayo ya Phalamennde nga nḓila yo tsireledzeaho
   Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa.
NDIMA YA 5
MUPHURESIDENNDE NA KHOROTSHITUMBE YA LUSHAKA (ss 83-102)
83.	Muphuresidennde
   Muphuresidennde-
(a)	ndi Ṱhoho ya muvhuso, na Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya lushaka; 
(b)	u tea u tevhela, u tsireledza na u ṱhonifha Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki;
(c)	u ḓo  ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka na zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki phanḓa;
84.	Maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde
(1)	Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo, hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka.
(2)	Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli ha -
(a)	u ṋea thendelo na u saina Milayotibe;
(b)	u humisela Mulayotibe murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa;
(c)	u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Mulayotewa u itela tsheo yawo malugana na u yelana ha Mulayotibe na zwa Mulayotewa;
(d)	u vhidza muṱangano u songo ḓoweleaho wa Buthano ḽa Lushaka, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana wa Phalamennde u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu;
(e)	u ita mbeo dzine mulayotewa kana mulayo zwa ṱoḓa uri zwi itwe nga Muphuresidennde, fhedzi a sa zwi iti sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka;
(f)	u vhea dzikhomishini dza ṱhoḓisiso,
(g)	u ḓivhadza dzireferandamu hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde;
(h)	u ṱanganedza na u ṋea thendelo kha vhaimeleli vha zwa vhudipulomati na vhaimeleli vha Khontsula vha mashango a nnḓa;
(i)	u vhea vhaambasada, Vhaambasada vhahulwane (plenipotentiaries), vhaimeleli vha dipulomati na Khontsula (consular);
(j)	u hangwela, fhungudza zwigwevho zwa vho tshinyaho na u fhungudza faini dziṅwe na dziṅwe, zwigwevho, u dzhielwa zwo itiswa nga vhukhakhi, na
      (k)   u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso.
85.	Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki
(1)	Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde.
(2)	Muphuresidennde khathihi na miṅwe Miraḓo ya Khabinethe vha nga shumisa maanḓa a zwa khorotshitumbe nga -
(a)	u shumisa milayo ya vhusimamilayo ha lushaka, nga nnḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi bula zwiṅwe-vho; 
(b)	u bveledza na u shumisa phoḽisi dza lushaka;
(c)	u tshimbidza mishumo ya mihasho ya muvhuso na ndaulo;
(d)	u lugisela na u thoma milayo; na
(e)	u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo.
86.	U khethiwa ha Muphuresidennde
(1)	Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde.
(2)	Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Muphuresidennde, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo. Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
87.	U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Muphuresidennde
   Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde, u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone, hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu, u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
88.	Tshifhinga tsha Muphuresidennde tsha u dzula ofisini
(1)	Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
(2)	A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
89.	U bviswa ha Muphuresidennde
(1)	Buthano ḽa Lushaka, nga ḽikumedzwa ḽa tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo, i nga bvisa Muphuresidennde ofisini yawe nga nṱhani ha - 
(a)	u thithiswa zwihulwane ha Mulayotewa kana mulayo; 
(b)	u sa ḓifara zwavhuḓi zwihulwane; kana
(c)	u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe.
(2)	Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Muphuresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	kana (b)	a nga si wane mbuelo ifhio na ifhio ya yeneyo ofisi, nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso.
90.	Mufarela Muphuresidennde
(1)	Musi Muphuresidennde a nnḓa ha Riphabuḽiki kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Muphuresidennde, kana musi ofisi ya Muphuresidennde i si na muthu, mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi, u ḓo imela Muphuresidennde -
(a)	Muthusa Muphuresidennde;
(b)	Minisiṱa o rumiwaho nga Muphuresidennde.
(c)	Minisiṱa o rumiwaho nga miṅwe miraḓo ya Khabinethe.
(d)	Mulangadzulo, u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓo yaḽo.
(2)	Mufarela Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde.
(3)	Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde, Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
(4)	Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini.
[Sub-s. (4) yo engedzwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.]
91.	Khabinethe
(1)	Khabinethe yo vhumbiwa nga Muphuresidennde, sa ṱhoho ya Khabinethe, Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa.
(2)	Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa, u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
(3)	Muphuresidennde -
(a)	u tea u nanga Muthusa Muphuresidennde u bva kha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka;
(b)	a nga nanga tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dziminisiṱa u bva kha Buthano ḽa Lushaka; nahone 
(c)	a nga si kone u nanga Dziminisiṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano.
(4)	Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka.
(5)	Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso.
92.	Vhuḓifhinduleli ha Miraḓo ya Khabinethe
(1)	Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde.
(2)	Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
(3)	Miraḓo ya Khabinethe i tea -
(a)	 u shuma i tshi tevhedza Mulayotewa;
(b)	 u ṋea muvhigo kha Phalamennde nga ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
93.	Vhathusa Dziminisiṱa
(1)	Muphuresidennde a nga
(a)	 vhea tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhathusa DziMinisiṱa u bva kha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka; na
(b)	 si vhee Vhathusa Dziminisiṱa vhane vha fhira vhavhili vhane vha sa bve kha Buthano, uri vha thuse miraḓo ya Khabinethe,
nahone a nga vha pandela.
(2)	Vhathusa Dziminisiṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b)	vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho.
[S. 93 yo imelwa nga s. 7 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
94.	U bvela phanḓa ha Khabinethe nga murahu ha khetho
   Musi khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzi tshi fariwa, Khabinethe, Muthusa. Muphuresidennde, Dziminisiṱa, Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
95.	Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
   Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
96.	Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa
(1)	Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa DziMinisiṱa vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga Mulayo wa lushaka
(2)	Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa a vho ngo tendelwa u-
(a)	ita miṅwe mishumo i badelaho;
(b)	shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho, khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane, kana
(c)	shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
97.	U fhiriswa ha mishumo
   Muphuresidennde, nga mulevho, a nga fhirisela kha Muraḓo wa Khabinethe -
(a)	ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe Muraḓo; kana
(b)	maanḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe Muraḓo.
98.	U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana
   Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
99.	U kumedzwa mishumo
   Muraḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo. U kumedzwa mishumo -
(a)	hu tea u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa Khabinethe na wa Khorotshitumbe kana Khoro Dzapo a shumanaho nazwo;
(b)	hu tea u yelana na mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo yo tea u itwa; na u
(c)	thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Muphuresidennde.
100.	U lavheleswa ha ndaulo ya vunḓu nga muvhuso wa lushaka
(1)	Musi vunḓu ḽi sa koni kana ḽi tshi balelwa u ita mishumo yaḽo ya khorotshitumbe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana Mulayotewa, Khorotshitumbe ya Lushaka i nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe, zwi tshi katela -
(a)	u bvisa ndaela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu, i ṱalutshedzaho tshipiḓa tsho dzhiwaho nga u sa kona u ita mishumo iyo, na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo;
(b)	u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu musi zwi zwa vhuthogwa - 
(i)	u itela uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mushumo; 
(ii)	u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi; 
(iii)	u itela uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka; kana 
(iv)	u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 2 (b)	ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(2)	Arali khorotshitumbe ya lushaka ya dzhenelela kha vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b)	-
(a)	nḓivhadzo ya u dzhenelela i fanela u vhewa ṱafulani kha Khoro ya lushaka ya vunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽa Dzulo ḽa u thoma nga murahu ha musi u dzhenelelwa ho thoma;
(b)	u dzhenelela hu tea u tendiwa nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 a Dzulo ḽa u thoma u bva tshe u dzhenelela ha thoma, na uri
(c)	Khoro i tea u sedzulusa u dzhenelela misi yoṱhe nahone ya ita themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya lushaka
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 (c)	ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(3)	Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo.
[S. 100 yo khwiniswa nga s. 2 (a)	ya Mulayo wa vhu 3 ya 2003.]
101.	Tsheo dza Khorotshitumbe
(1)	Tsheo ya Muphuresidennde, i tea u tou ṅwaliwa arali-
(a)	yo dzhiwa hu tshi tevhedzwa mulayo; kana 
(b)	i na mvelelo dza mulayo.
(2)	Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe.
(3)	Milevho, milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu.
(4)	Mulayo wa Lushaka u nga sumbedzisa nḓila ine, nahone u swika hune, zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) zwa u-
(a)	vhewa ṱafulani Phalamenndeni; na u
(b)	ṱanganedzwa nga Phalamennde.
102.	Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo
(1)	Arali Buthano ḽa Lushaka, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe, zwi sa kateli Muphuresidennde, Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
(2)	Arali Buthano ḽa Lushaka, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yalo, i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Muphuresidennde, Muphuresidennde na miṅwe Miraḓo ya Khabinethe na Vhafarisa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha tea u ḓirula mushumo
NDIMA YA 6
MAVUNḒU (ss 103-150)
103.	Mavunḓu
(1)	Riphabuḽiki i na Mavunḓu a tevhelaho:
(a)	Kapa Vhubvaḓuvha;
(b)	Fureisiṱaṱa;
(c)	Gauteng;
(d)	KwaZulu-Natala;
(e)	Mpumalanga;
(f)	Kapa Devhula;
(g)	Limpopo;
[Para. (g)	yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(h)	Devhula Vhukovhela;
(i)	Kapa Devhula.
(2)	Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu.
Vhusimamilayo ha Mavunḓu (ss 104-124)
104.	Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha zwa vunḓu
(1)	Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha zwa vunḓu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a- 
(a)	u phasisa mulayotewa wa vunḓu yeneyo kana u khwinisa mulayotewa muṅwe na muṅwe wo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143;
(b)	u phasisa milayo kha, kana ya vunḓu malugana na -
(i)	mafhungo afhio na afhio a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4,
(ii)	mafhungo afhio na afhio a welaho kha Muengedzo wa 5, na
(iii)	mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha mishumo iyo, na yo tou ṋewaho vunḓu zwo tou buletshedzwa nga vhusimamilayo ha lushaka; na
(iv)	mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Mulayotibe ya vhona uri hu vhe na mulayotewa wa vunḓu; na
(c)	 u ṋewa maanḓa a vhusimamilayo hayo kha khoro ya vhoMasipala.
(2)	Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho, vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu.
(3)	Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa, na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo, nga wonoyo Mulayotewa, na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza, nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu.
(4)	Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha, kana maṱuku, u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4, ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4.
(5)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka, milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo, kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu.
105.	Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu
(1) Vhusimamilayo ha Vunḓu ho vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vho khethiwaho hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi ine ya -
(a)	randelwa nga mulayo wa lushaka;
(b)	vha yo tewaho kha mutevhe wa vhavouthi wa lushaka kha tshipiḓa tsha mutevhe wa ḽeneḽo vunḓu;
(c)	ta miṅwaha ya 18 sa miṅwaha ya fhasisa kha muvouthi; na
(d)	nga bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli.
[Sub-s. (1) yo khwiniswa nga . 3 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.]
(2)	Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 30 na 80. Tshivhalo tsha Miraḓo, tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo.
106.	U vha Muraḓo 
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na ndalukano dza u voutha kha Buthano ḽa Lushaka u a tewa u nanga vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu nga nnḓa ha -
(a)	muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso, nga nnḓa ha -
(i)	Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Vunḓu.
(ii)	Vhaṅwe vhafari vha ofisi vhane mishumo yavho ya yelana na ya Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu nahone ya vha yo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka une wa yelana naho;
(b)	miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana Miraḓo ya Khoro ya Masipala;
(c)	vhathu vhe khothe ya ḓivhadza uri vha a kundelwa u badela milandu (unrehabilitated insolvents);
(d)	muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi; kana
(e)	muthu muṅwe na muṅwe ane, musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo  dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki; fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi na u ṋewa tshigwevho tshi saathu u pfiwa, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
(2)	Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	kana (b)	a nga vha nkhetheni wa Vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa magumo kana nzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
(3)	Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu - 
(a)	a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa; kana 
(b)	a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓo.
(c)	a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽo mu taho uri a vhe muraḓo wa vhusimamilayo. ḓḓ
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.]
(4)	U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka.
107.	U ana kana u sumbedza u ḓiana
   Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo, vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa, wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
108.	Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ḓo tshi fhedza
(1)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu.
(2)	Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109, kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela, Mulangavunḓu wa vunḓu, nga mulevho, u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo, kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela. Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 1999.]
(3)	Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe, Muphuresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo.
(4)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu.
109.	U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela.
(1)	Mulangavunḓu wa Vunḓu u fanela u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓu arali -
(a)	vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaho;na
(b)	musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa.
(2)	Mufarela Mulangavunḓu u tea u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓu arali - 
(a)	hu na tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu; 
(b)	Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu.
110.	Madzulo na tshifhinga tsha u awela
(1)	Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi ḽi ḓo  fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta nga hone hune, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu.
(3)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe.
111.	Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo
(1)	Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa, kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho.
(2)	Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa  3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo.
(4)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa.
(5)	Vhusimamilayo ha Vunḓu, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
112.	Tsheo
(1)	Nga nnḓa ha musi Mulayotewa u tshi bula nga iṅwe nḓila-
(a)	vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vha hone musi hu tshi vouthelwa Mulayotibe kana musi hu tshi khwiniswa Mulayotibe;
(b)	tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe;
(c)	mafhungo oṱhe ane a vha kha Vhusimamilayo ha Vunḓu a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho;
(2)	Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha, ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe, fhedzi -
(a)	a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe a no khou voutha kha ḽiṅwe fhungo;
(b)	a nga ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya vhusimamilayo.
113.	Pfanelo dza vhurumiwa ha tshoṱhe kha Vhusimamilayo ha Vunḓu
   Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho, fhedzi a vha nga vouthi. Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti.
114.	Maanḓa a Vhusimamilayo ha Vunḓu
(1)	Musi vhu tshi shumisa maanḓa aho a vhusimamilayo, Vhusimamilayo vhu nga -
(a)	lavhelesa, phasisa, khwinisa na u sa ṱanganedza mulayotibe ufhio na ufhio u re phanḓa ha Vhusimamilayo; na
(b)	u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
(2)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo  ta nḓila ya -
(a)	u vhona uri zwivhumbiwa zwoṱhe zwa khorotshitumbe ya vunḓu na vhuḓifhinduleli khaho; na
(b)	u vhea iṱo kha -
(i)	u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka, zwi tshi katela u shumiswa ha milayo; na 
(ii)	muraḓo ufhio na ufhio wa vunḓu wa muvhuso.
115.	Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha Vunḓu
   Vhusimamilayo ha Vunḓu kana komiti ifhio na ifhio dzaho vhu nga -
(a)	vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa hawo, u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa ḽiṅwalo;
(b)	ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo;
(c)	u kombetshedzwa, hu tshi tevhelwa milayo ya vhusimamilayo kana ndaulo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea dza samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b); na
(d)	u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
116.	Nzunzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a zwa Vunḓu
(1)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga-
(a)	ta na u laula kha nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na (b)	u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(b)	(b)	u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(2)	Ndayo na ndaela dza Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
(a)	u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzaḽo; na
(b)	u shela mulenzhe kha matshimbidzele a vhusimamilayo nga madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Vhusimamilayo nga nḓila i yelanaho na demokirasi;
(c)	thuso ya tshelede na ya ndangulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽihwe ḽo imelwaho kha vhusimamilayo, u ya nga ha vhuimeleli hao, uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na murangaphanḓa walo ḽi kone u shuma mishumo yaḽo kha vhusimamilayo; na
(d)	u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Vhuhanedzi.
117.	Vhuṱalu
(1)	Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu, na vhurumiwa ha vunḓu ha tshoṱhe kha Khoro ya Vunḓu ya Lushaka -
(a)	vhu na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho, hu tshi tevhedzwa ndayo na ndaela dzaho; na uri
(b)	a i nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi, u fariwa, u hoṋelwa kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza - 
(i)	zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea kha vhusimamilayo ha vunḓu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaho; kana 
(ii)	zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea.
(2)	Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo.
(3)	Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu.
118.	U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Vhusimamilayo ha Vunḓu
(1)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu-
(a)	tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Vhusimamilayo na komiti dzaho; na
(b)	u shuma na mafhungo aho hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo aho na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi, hu tea u dzhiiwa vhukando ho teaho-
(i)	u langula u swikelelea ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelelea ha vhoramafhungo, kha Vhusimamilayo na komiti dzaho;
(ii)	na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, nahone arali zwo tea, u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio.
(2)	Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi.
119.	U ḓivhadzwa ha Milayotibe 
   Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu, fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu.
120.	Milayotibe ya Tshelede
(1)	  Mulayotibe ndi Mulayotibe wa tshelede arali u tshi -
(a)	 kovha tshelede;
(b)	 u vhila muthelo, mithelo miṅwe-vho, kana muingathengo;
(c)	 u fhelisa kana u fhungudza, kana gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo, miṅwe mithelo-vho, mishumo na muingathengo muṅwe na muṅwe wa mavunḓu; kana 
(d)	 u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vunḓu.
(2)	Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -.
(a)	 mafhungo maṱuku ane a tshimbilelana na kukovhekanyele kwa tshelede;
(b)	 u hweswa, u fheliswa kana u fhungudzwa ha muthelo wa vunḓu, muṅwe muthelo-vho, mushumo kana muingathengo;
(c)	 gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo, miṅwe mithelo-vho, muingathengo wa vunḓu; kana
(d)	 u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vunḓu. 
(3)	Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede.
[S. 120 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
121.	U ṋea thendelo kha Mulayotibe
(1)	Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu, arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu.
(2)	Arali, nga murahu ha tsedzuluso, zwa wanala uri Mulayotibe a u na u sa pfesesea ho sumbedzwaho nga Mulangavunḓu, Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe uyo, arali zwi songo ralo Mulangavunḓu u fanela u - 
(a)	ṋea thendelo na u saina Mulayotibe; kana 
(b)	u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Mulayotewa.
(3)	Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa, Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina.
122.	Khumbelo nga Miraḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
(1)	Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa.
(2)	Khumbelo -
(a)	i fanela u kunguwedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira phesenthe dza 20 dza Miraḓo ya Vhusimamilayo;
(b)	i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o no saina Mulayotibe.
(3)	Musi khumbelo i tshi itiwa, Khothe ya Mulayotewa i nga bula uri Mulayotibe u nga si ḓivhadzwe kana Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo a tshi shumi u swikela Khothe i tshi tshea kha khumbelo arali -
(a)	dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itiwe ngauralo;-na
(b)	khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
(4)	Arali khumbelo i songo bveledzea, nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa, Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe.
123.	Nyanḓadzo ya Milayo ya vunḓu
   Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u tea u ḓivhadziwa kha gurannḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓivhadzwa.
124.	U vhulungwa ha Milayo ya Vunḓu nga nḓila yo tsireledzeaho
   Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza Vunḓu.
Khorotshitumbe dza vunḓu (ss 125-141)
125.	Maanḓalanga a Khorotshitumbe dza vunḓu
(1)	Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo.
(2)	Mulangavunḓu khathihi na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Khoro vha nga shumisa maanḓa a zwa Khorotshitumbe nga -
(a)	u shumisa milayo ya vunḓu kha Vunḓu;
(b)	u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka yo tetshelwaho fhethu ho sumbedzwaho kha Muengedzo wa 4 kana 5 nga nnḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u na mbetshelo dziṅwe-vho nga nnḓani ha idzi;
(c)	u langula milayo ya lushaka kha vunḓu i welaho nga nnḓa ha fhethu he mishumo yo ṋewaho kha Muengedzo wa  4 na 5, ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorombusi ya vunḓu hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde;
(d)	u bveledza na u thoma u shumisa phoḽisi dza vunḓu;
(e)	u ṱumekanya ndaulo ya mishumo ya muvhuso wa vunḓu na ndaulo na mihasho yawo; 
(f)	u lugisa na u thoma milayo ya vunḓu; na 
(g)	u ita miṅwe mishumo yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
(3)	U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b)	Vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b)	fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli hu shumaho. Muvhuso wa lushaka, nga milayo na nga maṅwe maitele-vho, u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2.
(4)	Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
(5)	U ya nga ha Khethekanyo ya 100, u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu.
(6)	Khorotshitumbe ya Vunḓu i tea u shuma i tshi tevhedza - 
(a)	Mulayotewa; na 
(b)	Mulayotewa wa vunḓu, arali Mulayotewa wo phasiselwa Vunḓu.
126.	U kumedzwa mishumo
   Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu a nga kumedza mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo, Mushumo u fanela -
(a)	u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa khorotshitumbe kana khoro dzapo a shumanaho nazwo, 
(b)	tea u yelana na Mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo ya tea u itwa, na 
(c)	u thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Mulangavunḓu.
127.	Maanḓa na mishumo ya Vhalangavunḓu
(1)	Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe.
(2)	Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli ha - 
(a)	u ṋea thendelo na u saina Milayotibe;
(b)	u humisela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa;
(c)	u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Mulayotewa u itela tsheo yawo malugana na u yelana ha Mulayotibe na zwa Mulayotewa;
(d)	u vhidza muṱangano u songo ḓoweleaho wa Vhusimamilayo u itela mafhungo a tshihaḓu;
(e)	u nanga khomishini dza tsedzuluso, na
(f)	u ḓivhadza (vhidza) dzireferandamu kha vunḓu a tshi tevhedza mulayo wa lushaka.
128.	Khetho dza Vhalangavunḓu
(1)	Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu.
(2)	Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu. Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
129.	U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Mulangavunḓu
   Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
130.	Tshifhinga tsha Mulangavunḓu tsha u dzula ofisini
(1)	Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
(2)	A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga  zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
(3)	Vhusimamilayo ha vunḓu, nga ḽikumedzwa ḽe ḽa tikedzwa nga khwaṱhiso ya vouthu dzi linganaho mbili tshararu ya Miraḓo, vhu nga bvisa Mulangavunḓu kha ofisi zwi tshi bva kha- 
(a)	u pfuka huhulwane ha Mulayotewa kana mulayo; 
(b)	mikhwa yo bvaho nḓilani; kana
(c)	u balelwa u ita mishumo ya ofisi.
(4)	Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓu zwi tshi tevhela khethekanyo ṱhukhu ya (3)(a)	kana (b)	ha ngo fanela u wana pfanelo dza heyo ofisi, na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ya vhathu.
131.	Vhafarela Vhalangavunḓu
(1)	Musi Mulangavunḓu a siho kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Mulangavunḓu, kana musi ofisi ya Mulangavunḓu i si na muthu, mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi, u ḓo imela Mulangavunḓu:
(a)	Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga Mulangavunḓu.
(b)	Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro.
(c)	Mulangadzulo, u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓo yaho.
(2)	Mufarela Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu.
(3)	Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu, Mufarela Mulangavunḓu u tea u ana kana u khwaṱhisedza hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
132.	Khorotshitumbe
(1)	Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu, sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu.
(2)	Mulangavunḓu wa vunḓu u vhea Miraḓo ya khorotshitumbe. U vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
133.	Vhuḓifhinduleli
(1)	Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavunḓu.
(2)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
(3)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea -
(a)	u shuma vha tshi tevhedza Mulayotewa nahone arali mulayotewa wa vunḓu wo fhiriswa nga vunḓu, na wonoyo-vho Mulayotewa; na
(b)	u ṋea muvhigo kha vhusimamilayo nga ha ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
134.	U ya phanḓa na u shuma ha Khabinethe nga murahu ha khetho
   Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa, khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
135.	Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
   Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
136.	Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe
(1)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. 
(2)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu a vho ngo tendelwa u -
(a)	shuma miṅwe mishumo i badelaho;
(b)	shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho, khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane; kana
(c)	u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
137.	U fhiriswa ha mishumo
   Mulangavunḓu, nga mulevho, a nga fhirisela kha Muraḓo wa Khorotshitumbe -
(a)	ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe Muraḓo; kana
(b)	mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe Muraḓo.
138.	U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana
   Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
139.	U dzhenelela ha vunḓu kha zwa muvhuso wapo
(1)	Musi Masipala a sa koni kana a tshi balelwa u ita mishumo yawe ya khorotshitumbe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu yo livhanaho nazwo, u nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe, zwi tshi katela, -
(a)	u bvisa ndaela i yaho kha Khorotshitumbe ya Masipala, i ṱalutshedzaho he u balelwa nga u ita mishumo iyo ha swika hone, na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo; 
(b)	u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu musi zwi zwa ndeme -
(i)	u itela uri hu vhe na maimo a lushaka zwa ndeme kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mishumo. 
(ii)	u thivhela uyo Masipala kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa Masipala kana vunḓu ḽoṱhe; kana 
(iii)	u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi.
(c)	u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa, arali nyimele dzi tshi swikisa henefho.
(2)	Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha zwa ha Masipala hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b)	-
(a)	 i fanela u ṋekedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u dzhenelela kha -
(i)	muraḓo wa khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo; na
(ii)	vhusimamilayo ha vunḓu vhu kwameaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka,
         Hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u dzhenelela;
(b)	u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali-
(i)	minisiṱa wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela; kana
(ii)	khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela; nahone 
(c)	 Khoro i fanela uri, musi i tshi khou dzhenelela, i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe, i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu.
(3)	Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)	-
(a)	khorotshitumbe ya vunḓu i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u phaḓaladza kha -
(i)	muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo; na
(ii)	vhusimamilayo ha vunḓu na khoro ya Mavunḓu ya Lushaka; nahone
(b)	u phaḓaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14.
(4)	Arali masipala a sa koni u fusha kana a sa fushi vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe, khorotshitumbe ya vunḓu i kwameaho i fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a tendelwa, hu tshi katelwa na u phaḓaladzwa ha Khoro ya Masipala-
(a)	u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala i tshi ambiwa uri yo khethiwa; na 
(b)	u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala.
(5)	Arali masipala, nga mulandu wa thaidzo kha mafhungo awo a masheleni, u tshi khou kundelwa u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana u swikelela mbofho dzawo dza masheleni, khorotshitumbe ya vunḓu i kwameaho i fanela u -
(a)	thoma pulane ya u vhuisa yo livhaho kha u vhulunga vhuḓifhinduleli ha masipala uri hu swikelelwe vhuḓifhinduleli hawo ha u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana mbofho dza zwa masheleni, dzine dza vha-
(i)	u ḓilugisa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka; na
(ii)	u vhofha masipala kha u shumisa maanḓa awo a mulayo na a khorotshitumbe, fhedzi u swika hune wa kona u tandulula thaidzo dza mafhungo adzo a masheleni; na
(b)	phaḓaladza Khoro ya Masipala, arali masipala u tshi kundelwa kana u sa koni u ṋea thendelo ya maga a vhusimamilayo, hu tshi katelwa na mugaganyagwama kana maṅwe maga ane a gonyisa mbuelo, o teaho kha pulane ya u vhuisa, na-
(i)	u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala yo khethiwaho yo no ḓivhadzwa uri yo khethiwa; na 
(ii)	u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo kana maṅwe maga ane a thusa pulane ya u vhuisa kha u tendela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala; kana
(c)	arali Khoro ya Masipala ya sa phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa phara ya (b)	, ya thoma vhuḓifhinduleli hayo kha u shumiswa ha pulane ya u vhuisa u ya nga hune masipala wa sa ḓo kona kana u shumisa pulane ya u vhuisa.
(6)	Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5), i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo ya u dzhenelela kha-
(a)	muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo; na
(b)	vhusimamilayo ha vunḓu vhu kwameaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka,
hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma.
(7)	Arali khorotshitumbe ya vunḓu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) nga nḓila yo teaho, khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho.
(8)	Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo, hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo.
[S. 139 yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
140.	Tsheo dza Khorotshitumbe
(1)	Tsheo ya Mulangavunḓu wa vunḓu i fanela u vha yo tou ṅwalwa arali yo -
(a)	dzhiiwa hu tshi tevhelwa mulayo; kana
(b)	i tshi nga bveledza u dzhielwa vhukando ha mulayo.
(2)	Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo Muraḓo.
(3)	Milevho, ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi.
(4)	Milayo ya Vhusimamilayo ha vunḓu i fanela u sumbedza maitele ane, na nḓila ine zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) zwa tea - 
(a)	u vhewa ṱafulani ḽa vhusimamilayo ha vunḓu; na 
(b)	u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu.
141.	Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo 
(1)	Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu, Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
(2)	Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo, vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu, Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo.
Milayotewa ya zwa Vunḓu (ss 142-145)
142.	U ṱanganedzwa ha milayotewa ya vunḓu
   Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓu kana, musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho, arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe.
143.	Zwi re ngomu ha Milayotewa ya Vunḓu
(1)	Mulayotewa wa vunḓu, kana khwiniso ya Mulayotewa, i tea u yelana na Mulayotewa, fhedzi u nga ita uri hu vhe na- 
(a)	zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vunḓu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o tiwaho kha ndima iyi; kana 
(b)	tshiimiswa, mishumo, maanḓalanga na maimo a zwa vhuhosi ha sialala, musi zwi tshi ṱoḓea.
(2)	Mbetshelo dzo dzheniswaho kha Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) -
(a)	dzi tea u tendelana na ndeme dzi re kha khethekanyo ya (1) na kha Ndima ya 3; na uri
(b)	dzi nga si fhe vunḓu maanḓa afhio na afhio a welaho -
(i)	nnḓa ha fhethu ha maanḓa a vunḓu hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa  4 na 5 kana;
(ii)	nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Mulayotewa.
144.	U ṱanzielwa ha Milayotewa ya Vunḓu
(1)	Arali vhusimamilayo ha vunḓu ho phasisa kana u khwinisa Mulayotewa, Mulangadzulo wa Vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela uri u ṱanzielwe.-
(2)	A hu na ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ine ya ḓo vha mulayo u swikela musi Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi ṱanziela -
(a)	zwauri ḽiṅwalo ḽo phasiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142; na
(b)	zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143.
145.	U sainiwa, u anḓadzwa na u vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha Milayotewa ya vunḓu
(1)	Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela, na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa.
(2)	Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavunḓu ḽi tea u anḓadzwa kha Gurannḓa ya lushaka ya Muvhuso nahone ḽi thoma u shuma u bva ḓuvha ḽa nyanḓadzo kana ḽo tiwaho nga Mulayotewa kana khwiniso.
(3)	Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri, nga murahu ha musi wo anḓadzwa, u fanela u fhiwa Khothe ya zwa Mulayotewa uri i u vhee nga nḓila ya tsireledzo.
Milayo i Fhambanaho (ss 146-150)
146.	Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vunḓu
(1)	Khethekanyo iyi i shuma kha phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu, i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4
(2)	Vhusimamilayo ha lushaka vhu shumaho nga nḓila i fanaho malugana na shango ḽoṱhe i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu arali zwidodombedzwa zwifhio na zwifhio zwi tevhelaho zwi tshi ḓo tevhelwa:
(a)	Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓu nga nḓila nthihi nga ndivhanele.
(b)	Lutamo Iwa shango nga vhuḓalo lu tshi ṱoḓa uri mafhungo a shumaniwe nao nga nḓila i fanaho vhukati ha lushaka, na uri milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tshi ḓo ita uri hu vhe na u fana nga u thoma -
(i)	ndayo na zwilinganyo;
(ii)	mitheo; kana
(iii)	phoḽisi dza lushaka.
(c)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u a ṱoḓea kha -
(i)	u ita uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka;
(ii)	u ita uri hu vhe na vhuthihi kha ikonomi;
(iii)	u tsireledzwa ha makete wa vhathu vhoṱhe malugana na u tshimbidzwa ha thundu, tshumelo, lupfumo na mishumo;
(iv)	u ṱuṱuwedza zwiito zwa ikonomi u mona na mikano ya vunḓu;
   (v)   u ṱuṱuwedza ndingano ya zwithu kana ndingano ya u swikelela kha tshumelo ya muvhuso; kana
         (vi)   Tsireledzo ya mupo.
(3)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo  langa nṱha ha wa vhusimamilayo ha vunḓu arali mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito i songo teaho kha vunḓu ine -
(a)	yaa tshinyadza zwa ikonomi, mutakalo kana lutamo Iwa tsireledzo ya ḽiṅwe vunḓu kana shango nga vhuḓalo; kana
(b)	wa khakhisa u shumiswa ha phoḽisi dza ikonomi dza lushaka.
(4)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka une wa shumana na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(c)	na zwauri phambano i ḓiswe khothe uri i tandululwe, khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu.
(5)	Mulayo wa Vhusimamilayo ha vunḓu u ḓo  langa ntha ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana (3) ya sa shuma.
(6)	Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Vunḓu.
(7)	Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo, mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro.
(8)	Arali Khoro ya Vunḓu i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (6) i fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo ita tsheo, i rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo.
147.	Dziṅwe phambano
(1)	Arali hu na phambano vhukati ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka na ya mbetshelo dza mulayotewa wa vunḓu, malugana na -
(a)	mafhungo, ane uyu Mulayotewa wa tou livhanyisa na u ṱoḓea kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka i ḓo langa nṱha ha mbetshelo dzi kwameaho dza Mulayotewa wa vunḓu;
(b)	u dzhenelela ha vhusimamilayo ha lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 (2) milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i ḓo langa nṱha ha mbetshelo dza Mulayotewa wa vunḓu; kana
(c)	mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4, khethekanyo ya 146 i ḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo.
(2)	Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka yo bulwaho kha khethekanyo ya 44 (2) i ḓo  langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha mishumo i re ngomu ha Muengedzo wa  5.
148.	Phambano dzine dza si kone u tandululwa
   Arali khuḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe, mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana mulayotewa wa vunḓu.
149.	Maimo a milayo ine ya sa kone u langa
   Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓo  langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume, fhedzi i ḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa.
150.	Ṱhalutshedzo ya Phambano
   Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka, kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu, khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa, ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano.
NDIMA YA 7
MUVHUSO WAPO (ss 151-164)
151.	Vhuimo ha masipala
(1)	Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki.
(2)	Maanḓalanga a khorotshitumbe na vhusimamilayo ha masipala o hweswa kha Khoro ya Masipala
(3)	Masipala u na pfanelo ya u vhusa, nga u vhona hawe, mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho, hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa.
(4)	Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo.
152.	Ndivho dza muvhuso wapo
(1)	Mishumo ya muvhuso wapo ndi -
(a)	u bveledza muvhuso wa demokirasi u na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo;
(b)	u vhona uri hu vhe na tshumelo kha zwitshavha nga nḓila i sa khauwiho;
(c)	u ṱuṱuwedza mveledziso siani ḽa zwa matshilisano na ikonomi;
(d)	u ṱuṱuwedza vhupo ho tsireledzeaho na mutakalo wavhuḓi;
(e)	u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo.
(2)	Masipala u fanela u lwisa u bveledza mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) zwi tshi ya nga gwama na ndangulo zwine a vha nazwo.
153.	Mishumo ya mveledziso ya masipala
   Masipala u fanela u -
(a)	dzudzanya na u langa ndangulo, mukovho, na dziṅwe mbekanyo u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshitshavha khulwane na u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi; na 
(b)	shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu.
154.	Masipala kha muvhuso wa tshumisano
(1)	Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho, u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho.
(2)	Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo, zwiimiswa, maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo, masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo.
155.	U vhumbiwa ha Masipala
(1)	Hu na zwigwada zwi tevhelaho zwa masipala:
(a)	Khethekanyo ya A: Masipala a re na maanḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe.
(b)	Khethekanyo ya B: Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho.
(c)	Khethekanyo ya C: Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili.
(2)	Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
(3)	Mulayo wa lushaka u fanela u - 
(a)	vhumba nḓila dzine dza fanela u shumiswa musi vhupo vhu tshi fanela u vha na khethekanyo nthihi ya masipala wa A kana musi hu tshi fanela u vha na vhomasipala vha khethekanyo ya B na C;
(b)	u vhumba nḓila na matshimbidzele a u vhea mikano nga tshigwada tsho ḓiimelaho; na musi
(c)	hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 229, u ita mbetshelo dzo teaho dza u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha vhomasipala musi vhupo vhu na vhomasipala vha khethekanyo ya B na ya C. U fhandekanya ha maanḓa na mishumo vhukati ha khethekanyo ya masipala ya B na khethekanyo ya masipala ya C zwi nga fhambana kha u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha iṅwe khethekanyo ya masipala ya B na ya masipala ya C
(4)	Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea nahone dzo fanela.
(5)	Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu.
(6)	Muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu u fanela u vhumba vhomasipala kha vunḓu ḽawo nga nḓila ine ya tshimbilelana na mulayo wa lushaka wo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya (2) na (3) na, nga mulayo wa lushaka kana zwiṅwe zwiimiswa, u fanela u-
(a)	vhona uri hu na u lavhelesa na u tikedzwa ha muvhuso wapo kha vunḓu; na u
(b)	ṱuṱuwedza mveledzo ya maanḓa a muvhuso wapo uri vhomasipala vha kone u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho.
   (6A) Arali maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) (b)	a sa koni u swikelelwa nga nnḓa ha u engedzwa ha mikano ya masipala kha mukano wa vunḓu-
(a)	mikano ya masipala i nga tiwa u buḓa na mikano ya vunḓu, fhedzi -
(i)	nga thendelano ya Mavunḓu a kwameaho; nahone fhedzi 
(ii)	nga murahu ha musi khorotshitumbe dza mavunḓu dzenedzo dzo ṋewa thendelo nga mulayo wa lushaka uri dzi thome masipala nga ngomu ha muṅwe masipala; na uri
(b)	mulayo wa lushaka u nga-
(i)	tendela u thomiwa kha vhupo ha masipala u vhumba masipala wa lushaka lwo tendelaniwaho nga mavunḓu a kwameaho, arali ho tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (5);
(ii)	ṋetshedza mutheo wa u shumiswa ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu kha masipala wonoyo malugana na masipala wonoyo; na 
(iii)	tendela u tiwa hafhu ha mikano ya masipala arali ḽiṅwe ḽa mavunḓu ḽa ḓibvisa kha u tikedza mukano wa masipala wo tiwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (a).
[Sub-s. (6A) yo dzheniswa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.]
(7)	Muvhuso wa lushaka, u tshi tevhedza khethekanyo ya 44, na muvhuso wa vunḓu i na maanḓa a u sima milayo na maanḓalanga kha u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila i fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Muengedzo wa 4 na 5, nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 156(1).
156.	Maanḓa na mishumo ya masipala
(1)	Masipala u na maanḓalanga malugana na, nahone u na pfanelo ya u langa -
(a)	mafhungo a muvhuso wapo o dodombedzwaho kha Tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa  4 na Tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 5; na
(b)	mafhungo maṅwe na maṅwe o kumedzwaho kana o rumelwaho khawo nga mulayo wa lushaka kana wa vunḓu.
(2)	Masipala a nga ita na u shumisa milayo-yapo (by-laws) kha uri hu vhe na ndangulo yo dziaho ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa.
(3)	Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 151(4), mulayo-wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi. Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149, mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi.
(4)	Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i tea u ṋea kana u rumelwa kha masipala nga u tendelana hu tshi tevhedzwa maga maṅwe na maṅwe, ndangulo ya mafhungo o dodombedzwaho kha Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa  4 na Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa  5, zwi yelanaho na muvhuso wapo, arali - 
(a)	hayo mafhungo a tshi nga langulwa nga nḓila yo dziaho henefho; na 
(b)	masipala e na maanḓa a u a langula.
(5)	Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho.
157.	Kuvhumbelwe na khetho dza Khoro dza Masipala
(1)	Khoro ya Masipala i vhumbiwa nga - 
(a)	 Miraḓo yo khethiwaho hu tshi tevhedzwa Khethekanyoṱhukhu ya (2) na ya 3, kana
(b)	 arali zwo tendelwa nga mulayo -
(i)	Miraḓo yo nangwaho nga iṅwe Khoro ya Masipala u imela yeneyo Khoro, kana
(ii)	Miraḓo yoṱhe yo khethwa hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	na Miraḓo yo nangiwa hu tshi tevhedzwa phara ṱhukhu ya (i)	ya hei phara.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 (a)	ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 na nga s. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.]
(2)	U khethiwa ha Miraḓo ya Khoro ya Masipala sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	zwi fanela u tevhedza mulayo wa lushaka u taho sisiṱeme ya - 
(a)	vhuimeleli ho linganelaho kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala ho sedzwa mutevhe wa vhakhethi vha lushaka Iwoṱhe, nahone vhu tendelaho u khethiwa ha Miraḓo i bvaho kha mitevhe ya vhonkhetheni ya mahoro yo ṅwaliwaho nga u tevhekana zwi tshi ya nga lutamo Iwa ḽihoro ḽenelo, kana 
(b)	vhuimeleli ho linganelaho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha phara ya (a)	ho ṱanganyiswa na sisiṱeme ya vhuimeleli ha dziwadi zwi tshi bva kha tshipiḓa tsha masipala kha mutevhe wa vhakhethi muthihi wa lushaka.
(3)	Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) i fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha Miraḓo i bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza tshivhalo tsha u Iinganyisa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 1 (b)	ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002.]
(4)	(a)	Arali sisiṱeme ya kukhethele i tshi katela vhuimeleli ha dziwadi, u khethekanywa ha dziwadi hu tea u itiwa nga tshigwada tsha vhathu tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho nangiwaho hu tshi tevhelwa, na u shuma nga maitele a u tevhela maga na khaḽo yo ṱaluswaho nga mulayo wa lushaka.
(b)	Hune mukano wa masipala wa vha wo tiwa  hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 155 (6A), wadi yo tingedzelwaho nga ngomu ha mukano wa masipala wonoyo a i koni u engedzwa u buḓa na mukano wa vunḓu ḽi kwameaho.
[Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.]
(5)	Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka.
(6)	Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b)	u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo o sumbedzwaho nga Khoro ya Masipala kha u ta uri a imelelwe zwavhuḓi.
158.	Miraḓo ya Khoro ya Masipala
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a tendelwa u khetha kha khetho dza Khoro ya Masipala u a tendelwa u vha Muraḓo wa Khoro, nga nnḓa ha -
(a)	muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga, kana a re mushumeli wa masipala nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo we a tholelwa wone kana tshumelo, na muthu we a si iledzwe kha u sa tendelwa uhu hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka; 
(b)	muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga, kana a re kha tshumelo ya muvhuso nga ḽiṅwe sia nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo kana tshumelo, na ane o iledzwaho u vha Muraḓo wa Khoro nga mulayo wa lushaka,; 
(c)	muṅwe na muṅwe o iledzwaho u khetha kha Buthano ḽa Lushaka kana o iledzwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 47 (1) (c), (d)	kana (e)	u vha Muraḓo wa Buthano; 
(d)	Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, murumelwa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu, fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho muvhuso wapo kha Khoro ya Lushaka; kana
(e)	Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala, fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho.
(2)	Muthu ane a si tee u vha Muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya (1) (a), (b), (d), kana (e)	a nga vha nkhetheni wa Khoro, u ya nga phimo kana maga o ṋewaho nga mulayo wa lushaka.
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka.
Sub-s. (3) yo engedzwa nga s 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanui ya Mulayotewa wa 1998.
159.	Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro dza Masipala 
(1)	Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka. 
(2)	Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela, hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela.
(3)	Khoro ya Masipala, iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139, i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa, u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa.
[S. 159 yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
160.	Matshimbedzele a nga ngomu
(1)	Khoro ya Masipala -
(a)	i fanela u dzhia tsheo nga ha u shumiswa ha maanḓa oṱhe na u shumiwa ha mishumo ya masipala;
(b)	i fanela u nanga mudzulatshidulo wayo;
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha phara ya (b)	: 30 Fulwi 1997.]
(c)	i nga nanga khorotshitumbe na dziṅwe komiti, hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka; na uri
(d)	i nga thola vhashumeli vhane vha khou ṱoḓea kha u bveledza mishumo yayo
(2)	Mishumo i tevhelaho i nga si ṋekedzwe nga Khoro ya Masipala:
(a)	u phasisa milayo-yapo;
(b)	u tendela mugaganyagwama;
(c)	u vhewa ha gemo ḽa rennde na miṅwe mithelo, nyingamithelo na mbadelo dza mishumo; na
(d)	u wana khadzimiso.
(3)	(a)	Miraḓo ya Khoro ya Masipala i tea u vha i hone nga vhunzhi phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo nga vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe.
(b)	Mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) dzi langiwa nga tsheo yo dzhiwaho nga Khoro ya Masipaia i tshi tikedzwa kha voutu dza tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo.
(c)	Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane.
(4)	A hu na mulayo-wapo une wa phasiswa nga Khoro ya Masipala nga nnḓa ha musi-
(a)	Miraḓo yoṱhe ya Khoro yo thoma ya ḓivhadzwa zwavhuḓi; na
(b)	mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu.
(5)	Mulayo wa lushaka u fanela u ṋea tshikalo tsha u ta -
(a)	vhuhulu ha Khoro ya Masipala;
(b)	uri Khoro ya Masipala i khethe khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho; kana
(c)	vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala.
(6)	Khoro ya Masipala i nga ita milayo-yapo ine ya randela milayo na ndalea dza -
(a)	nzudzanyo dza nga ngomu; 
(b)	mushumo wayo na matshimbidzele; na 
(c)	kuthomelwe, kuvhumbelwe, maga, maanḓa na mishumo ya komiti dzayo.
(7)	Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho, nahone i nga vala madzulo ayo, kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa.
(8)	Miraḓo ya Khoro ya Masipala vha na pfanelo ya u dzhenela kha matshimbidzele ayo na a komiti dzayo nga nḓila ine -
(a)	mahoro oṱhe na madzangalelo a sumbedzwaho kha Khoro a vha o imelelwa zwavhuḓi; 
(b)	ya yelana na demokirasi; na uri 
(c)	ya langulwa nga mulayo wa lushaka.
161.	Vhuṱalu
   Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo.
162.	U anḓadzwa ha milayo-yapo ya masipala
(1)	Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo.
(2)	Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala.
(3)	Milayo-yapo ya masipala i tea u swikelelea nga vhathu.
163.	Muvhuso wapo wo dzudzanywaho 
   Mulayo wa Phalamennde wo itwaho hu tshi tevhelwa maga o ṋewaho kha khethekanyo ya 76 u fanela u -
(a)	dzhiela nṱha madzangano a lushaka na a vunḓu o imelaho vhomasipala; na
(b)	ta maga ane ngao muvhuso wapo wa nga -
(i)	kwamana na muvhuso wa lushaka na wa vunḓu;
(ii)	nanga vhaimeleli vhane vha ḓo dzhenela kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu; na
(iii)	shela mulenzhe kha maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 221 (1) (c)
[Para.ya (b)	yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
164.	Maṅwe mafhungo-vho
   Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka.
NDIMA YA 8
DZIKHOTHE NA NDAULO YA ZWA VHULAMUKAIMYI (ss 165-180)
165.	Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli
(1)	Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe.
(2)	Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi, nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo, une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu, u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
(3)	A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe.
(4)	Zwipiḓa zwa muvhuso, nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe, u itela vhuḓilangi, u sa dzhia masia, tshirunzi, u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone.
(5)	Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama.
166.	Sisiṱeme ya zwa Vhuhaṱuli
   Khothe ndi dzi tevhelaho -
(a)	Khothe ya zwa Mulayotewa;
(b)	Khothe Khulwane (Supreme Court) ya Khaṱhululo;
(c)	Khothe ya Nṱha (High Courts), zwi tshi katela na khothe khulwane dza khaṱhululo dzine dza nga thomiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde u itela u thetshelesa dzikhaṱhululo dzi bvaho kha Dzikhothe Khulwane;
(d)	Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa;
(e)	Khothe iṅwe na iṅwe yo thomiwaho [kana dzi no tendiwa] nga Ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Phalamennde, zwi tshi katela na khothe dzi re na tshiimo tshi fanaho na tsha Dzikhothe Khulwane kana Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa.
167.	Khothe ya zwa Mulayotewa
(1)	Khothe ya zwa Mulayotewa yo vhumbwaho nga Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde na vhaṅwe Vhahaṱuli vha ṱahe (9).
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 11 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo.
(3)	Khothe ya zwa Mulayotewa -
(a)	ndi yone khothe ya nṱhesa kha mafhungo a kwamaho Mulayotewa;
(b)	i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa.
(c)	i ita tsheo ya Magumo malugana na uri mafhungo ayo a wela fhasi ha zwa Mulayotewa naa.
(4)	Ndi Khothe ya zwa Mulayotewa fhedzi ine ya nga -
(a)	ita tsheo kha phambano vhukati ha mbumbo dza muvhuso kha sia ḽa lushaka na dza vunḓu malugana na tshiimo tsha mulayotewa, maanḓa kana mishumo ya iṅwe na iṅwe ya dzenedzo mbumbo dza muvhuso;
(b)	ita tsheo kha u yelana na Mulayotewa nga Mulayotibe ufhio na ufhio wa Phalamennde kana ya vunḓu, fhedzi i nga ita hezwi kha nzudzanyelo yo humbulelwaho (lavhelelwaho) kha khethekanyo ya 79 kana ya 121;
(c)	ita tsheo nga ha kushumiselwe kwo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 80 kana ya 122;
(d)	ita tsheo nga ha u tea ha khwiniso ya Mulayotewa yo tewaho kha wone Mulayotewa;
(e)	ita tsheo nga ha u kundelwa ha Phalamennde kana Muphuresidennde kha u tevhela mbofho dza mulayotewa; kana u
(f)	fusha ṱhoḓea dza mulayotewa wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144.
(5)	Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu, na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde, a zwi yelani na Mulayotewa, nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa.
(6)	Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka na milayo ya Khothe ya zwa Mulayotewa i tea u tendela muthu muṅwe na muṅwe, musi zwi zwa lutamo Iwa khaṱhulo kwayo na thendelo ya Khothe ya Mulayotewa, uri a -
(a)	 ḓise mafhungo thwii kha Khothe ya zwa Mulayotewa na uri a
(b)	 ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe.
(7)	Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo, tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe.
168.	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo
(1)	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane, Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo, nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa. I nga dzhia tsheo fhedzi kha - 
(a)	dzikhaṱhululo; 
(b)	mafhungo a kwamaho zwa dzikhaṱhululo; na 
(c)	mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga kha ḓi rumelwa khayo u ya nga maitele ane a ḓo vha o tiwa nga Mulayo wa Phalamennde.
169.	Khothe dza Nṱha (High Courts)
   Khothe dza Nṱha dzi nga tshea kha -
(a)	mafhungo oṱhe a zwa Mulayotewa nga nnḓa ha ayo ane -
(i)	a nga tshewa khao fhedzi nga Khothe ya zwa Mulayotewa; kana 
(ii)	o ṋetshedzwaho nga Khothe iṅwe i re na maimo a fanaho na a Khothe Khulwane; na
(b)	maṅwe mafhungo oṱhe a songo ṋetshedzwaho iṅwe khothe nga Mulayo wa Phalamennde.
170.	Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe Khothe
   Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde.
171.	Matshimbidzele a Khothe
   Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo.
172.	Maanḓa a Khothe kha mafhungo a zwa Mulayotewa
(1)	Musi i tshi tshea kha mafhungo a zwa Mulayotewa, i tshi khou shumisa maanḓa ayo, Khothe -
(a)	i tea u bula uri mulayo kana vhuḓifari vhufhio na vhufhio vhu sa yelani na Mulayotewa a vhu shumi u swika afho hune zwa sa yelane ngaho; nahone
(b)	i nga ita ndaela ine ya vha yo teaho nahone nga nḓila ya ndingano, zwi tshi katela - 
(i)	ndaela i no kala uri u bula uri a zwi shumi zwi ḓo  dzhiiwa ngauralo u bva murahu ha musi zwo bulwa ngauralo; 
(ii)	ndaela i no fhaheya nḓivhadzo ya uri a zwi shumi Iwa tshifhinga na nga maitele afhio na afhio, u itela uri maanḓalanga a vhusaho, a kone u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea.
(2)	(a)	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane, kana khothe ya maimo a yelanaho nayo i nga bveledza mawanwa malugana na u yelana na Mulayotibe ha Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe nga Muphuresidennde, fhedzi ndaela ifhio na ifhio i nga vha na maanḓa u swikela i tshi khwaṱhiswa nga khothe ya zwa Mulayotewa.
(b)	Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa, i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu, kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana Vhuḓifari. 
(c)	Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa.
(d)	Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshi re na lutamo lu vhonalaho tshi nga ita khaṱhululo, kana u ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela u khwaṱhisa kana u shandukisa mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa malugana na hei khethekanyo ṱhukhu.
173.	Maanḓa ane ya vha nao (Inherent Power)
   Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala, i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi.
174.	U vhewa ha vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli
(1)	Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho, ane a vha muthu o teaho, a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe.
(2)	Musi hu tshi vhewa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha zwa khaṱhulo tshi tea u sumbedza nga u angaredza phambano ya lushaka na mbeu (munna kana mufumakadzi) i re kha lushaka Iwa Afurika Tshipembe.
(3)	Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka, u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe, nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(4)	Vhaṅwe Vhahaṱuli vha Khothe ya zwa Mulayotewa vha ḓo vheiwa nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka nga murahu ha musi o kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, na vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka, u ya nga maitele a tevhelaho: 
(a)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa, nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde. 
(b)	Muphuresidennde a nga vhea vhathu u bva kha uyu mutevhe, nahone u tea u eletshedza Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli o sumbedza zwiitisi, arali muṅwe kana vhaṅwe vhathu vha re kha mutevhe vha songo tendiwa, na musi hu tshi tea u vha na vhaṅwe vhane vha tea u nangiwa. 
(c)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tea u engedza mutevhe nga madzina a vhaṅwe vhathu hune Muphuresidennde a ḓo kona u vhea vhathu u bva kha uyo mutevhe muswa.
[Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(5)	Tshifhinga tshoṱhe, Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa.
(6)	Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli.
(7)	Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa, u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni.
(8)	Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana, u ya nga ha Muengedzo wa  2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa.
175.	Vhafarela Vhahaṱuli
(1)	Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho. U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 14 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo.
176.	Zwifhinga zwa u vha ofisini na mbadelo
(1)	Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12, kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70, zwine zwa nga swika u thoma, nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 15 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde.
(3)	Miholo, magavhelo na Mbuelo a zwi nga fhungudzwi.
177.	U Bviswa
(1)	Muhaṱuli a nga bviswa fhedzi ofisini arali -
(a)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tshi nga wana uri Muhaṱuli uyo u khou balelwa u ita mishumo yawe, ha koni na luthihi u ita mishumo yawe, kana o vhonwa mulandu wa u sa ḓifara zwavhuḓi ho kalulaho; na musi
(b)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli, iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yoṱhe.
(2)	Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe.
(3)	Muphuresidennde, o wana ngeletshedzo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga awedza Muhaṱuli, ane a khou ambiwa kha maitele a khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya uri a bvisiwe.
178.	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli
(1)	Hu na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, yo vhumbiwaho nga- 
(a)	Muhaṱuli Muhulwane, ane a ranga phanḓa miṱangano ya Khomishini;
(b)	Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa;
[Para. (b)	yo imelwa nga s. 16 (a)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(c)	Muhaṱuli Muphuresidennde muthihi o rumelwaho nga Vhahaṱuli Muphuresidennde;
(d)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langa zwa khaṱhulo, kana muthu o nangiwaho ngae;
(e)	Maadivokhethi mavhili a no khou shuma sa maadivokhethi o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maadivokhethi, u imelela phurofesheni nga vhuḓalo, nahone vho vhewa nga Muphuresidennde;
(f)	Maaxende mavhili a no khou shuma sa maaxennde o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maaxennde nga vhuḓalo, nahone vho vhewa nga Muphuresidennde;
(g)	Mudededzi muthihi wa zwa milayo o rumelwaho nga vhadededzi vha milayo vha re yunivesithi dza Afurika Tshipembe;
(h)	Vhathu vha rathi vho rumelwaho nga Buthano ḽa Lushaka u bva kha Miraḓo ya mahoro mahanedzi a re na vhaimeleli kha Buthano;
(i)	Vharumiwa vhaṋa vha tshoṱhe u ya kha Khoro ya vouthu dzi si fhasi ha dza vunḓu dza rathi;
(j)	vhathu vhaṋa, vho rumelwaho nga Muphuresidennde, nga murahu ha musi o kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro a re kha Buthano ḽa Lushaka; na
      (k)   nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou shumaniwa na mafhungo ane a kwama tshipiḓa tsha vunḓu kana tshapo tsha Khothe Khulwane fhedzi, Muhaṱuli Phuresidennde wa tshipiḓa tshenetsho na Mulangavunḓu wa henefho; kana Mufareli, o rumelwaho nga Mulangavunḓu a kwameaho.
[Para. (k) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na nga s. 16 (b)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Arali tshivhalo tsho nangiwaho u bva kha phurofesheni ya maadivokhethi kana maaxende hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya (1) (e)	kana (f), tshi tshi eḓana na tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde u tea u vha vhea arali tshivhalo tsha vhathu vho nangiwaho tshi tshi fhira tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na phurofesheni yo livhanaho nazwo, u tea u vhea vhanangiwa vho eḓanaho u ḓadza zwikhala, hu tshi dzhielwa nṱha nḓivho ya uri, avho vhane vha ḓo vhewa vha vhe vho imelela phurofesheni nga vhuḓalo.
(3)	Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu, vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho. Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini, i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo.
(4)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(5)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga eletshedza muvhuso wa lushaka na mivhuso ya vunḓu nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa Vhuhaṱuli, fhedzi musi i tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓani ha u vhewa ha Muhaṱuli, i tea u dzula i si na Miraḓo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (h)	na (i).
(6)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo; fhedzi, tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo.
(7)	Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana, Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane, nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo, u ḓo farela kha Khomishini. 
[Sub-s. (7) yo ḓadziswa nga s. 2 (b)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na u imelwa nga s. 16 (c)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(8)	Muphuresidennde na vhathu vhane vha vhea, u ta kana u ruma miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)	, (e)	, (f)	na (g), vha nga vhea, u ta kana u ruma muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo, uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a siho lwa tshifhinganyana nga tshiitisi tsha maanḓa awe tsha u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana tshiṅwe tshiitisi tshi teaho.
[Sub-s. (8) yo ḓadziswa nga s. 2(b)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
179.	Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi
(1)	Hu na maanḓalanga mathihi a zwa vhutshutshisi kha Riphabuḽiki o vhumbwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka ho vhumbwaho nga - 
(a)	Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka ane a vha Ṱhoho ya maanḓalanga a zwa vhutshutshisi, nahone o vhewaho nga Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka; na
(b)	Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde.
(2)	Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso, na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga.
(3)	Milayo ya vhusimamilayo i tea u vhona uri vhalangi vha Vhatshutshisi -
(a)	vha na ndalukano dzo teaho; na uri
(b)	vha na vhuḓifhinduleli ha u sengisa kha vhupo (jurisdiction) ho tiwaho; hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (5).
(4)	Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa, a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho, tshiṱalula na luvhengelambiluni.
(5)	Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka -
(a)	o tendelana na Minisiṱa nahone nga murahu ha musi o kwamana na Vhalangi vha Vhatshutshisi, u fanela u tea mbekanyamaitele ya zwa vhutshutshisi ine ya tea u tevhedzwa kha maitele a zwa vhutshutshisi;
(b)	  u fanela u ṋea mbekanyamaitele, dzi teaho u tevhelwa kha maitele a u tshutshisa;
(c)	  a nga dzhenelela kha maitele a zwa u tshutshisa arali ndaela dza mbekanyamaitele dzi sa khou tevhelwa; na uri
(d)	a nga sedzulusa tsheo ya u sengisa kana u sa sengisa, nga murahu ha musi o kwamana na Mulanguli wa Vhatshutshisi o teaho nahone nga murahu ha musi o thetshelesa mafhungo a vhathu vha kwameaho zwi tshi wela kha tshifhinga tsho tiwaho nga Mulanguli wa Vhatshutshisi wa lushaka, u bva kha vha tevhelaho; 
(i)	Muhwelelwa. 
(ii)	Muhweleli. 
(iii)	Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea.
(6)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi.
(7)	Mafhungo oṱhe maṅwe na maṅwe a kwamaho maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka
180.	Maṅwe mafhungo a kwamaho dzikhothe
   Mulayo wa Lushaka u nga bula kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama ndaulo ya zwa vhulamukanyi i songo bulwaho kha Mulayotewa, zwi tshi katela -
(a)	Mbekanyamushumo dza ngudo dza vhashumi vha zwa vhulamukanyi;
(b)	maitele a u shumana na dzimbilaelo malugana na vhaofisiri vha zwa khaṱhulo; na
(c)	u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo.
NDIMA YA 9
ZWIIMISWA ZWA MUVHUSO ZWI TIKEDZAHO DEMOKIRASI YA ZWA MULAYOTEWA (ss 181-194)
181.	U thomiwa na mitheo i zwi vhusaho
(1)	Zwiimiswa zwa muvhuso zwi tevhelaho ndi zwone zwine zwa khwaṱhisa maitele a zwa Mulayotewa na demokirasi kha Riphabuḽiki: 
(a)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. 
(b)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe.
[Para. (b)	yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(c)	Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Maitele a Sialala, Vhurereli na Nyambo dza zwitshavha. 
(d)	Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu. 
(e)	Muoditha Dzhenerala. 
(f)	Khomishini ya u langa Khetho.
(2)	Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi, nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo, zwi tea u sa dzhia masia, khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu, u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi, na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
(3)	Zwivhumbeo zwa muvhuso, nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo, u sa dzhia masia, tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho.
(4)	A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa.
(5)	Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka, nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha.
Mutsireledzi wa Nnyi na nnyi (ss 182-183)
182.	Mishumo ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi 
(1)	Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u na maanḓa a u ita zwi tevhelaho, sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka -
(a)	u ita ṱhoḓisiso kha nyito iṅwe na iṅwe yo pomokiwaho kana i no khou humbulelwa uri a si ya vhukuma kana yo bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi kana zwa luvhengelambiluni, zwo iteaho muvhusoni kana kha ndaulo ya muvhuso kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso;
(b)	u ṋea muvhigo malugana na nyito iyo; na
(c)	u dzhia vhukando ho teaho ha u khakhulula.
(2)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe.
(4)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe.
(5)	Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu, nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe.
183.	Tshifhinga tsha u shuma ofisini
   Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe (s 184)
184.	Mishumo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe
(1)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe i ḓo -
(a)	ṱuṱuwedza ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na mveledziso ya mvelele ya zwa pfanelo dza vhuthu;
(b)	ṱuṱuwedza mveledziso, tsireledzo na u waniwa ha pfanelo dza vhuthu, na u
(c)	monithara na u gaganya u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu kha Riphabuḽiki
(2)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maanḓa, sa zwine ya laulwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a -
(a)	u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu;
(b)	u dzhia vhukando ha u wana nḓila ya u khakhulula fhethu he ha vha na u thithiswa ha pfanelo dza vhathu;
(c)	u ita vhuṱoḓisi na;
(d)	u funza.
(3)	Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i tea u ṱoḓa mafhungo u bva kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso, malugana na vhukando he zwa vhu dzhia ha u vhona uri hu na u bveledzwa nga nḓila yo teaho pfanelo dza u kona u wana dzinnḓu, mutakalo, zwiḽiwa, maḓi, tsireledzo ya vhapo, pfunzo, na zwa mupo.
(4)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka.
[S. 184 yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele, Zwigwada zwa Vhurereli na Zwi ambaho Luambo luthihi. (ss 185-186)
185.	Mishumo ya Khomishini
(1)	Mishumo ya ndeme ya Khomishini ya ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo ya pfanelo dza mvelele, vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi ndi i tevhelaho -
(a)	u ṱuṱuwedza ṱhompho ya pfanelo dza mvelele (vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi;
(b)	u ṱuṱuwedza, u bveledza na u swikelela mulalo, vhukonani, vhuthu, u kondelela vhukati ha mvelele, vhurereli na zwa vha ambaho luambo luthihi hu tshi tevhedzwa ndinganyiso, u sa vha na tshiṱalula na u ṱangana ho vhofholowaho; na 
(c)	u themendela u thomiwa ha mvelele kana dziṅwe khoro dza zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
(2)	Khomishini i na maanḓa, sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo, ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme, zwi tshi katela, maanḓa a u monithara, u ṱoḓisa, vhuṱoḓesi, u funza, u ita khuwelelo, u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele, vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi.
(3)	Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso.
[Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(4)	Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
186.	Kuvhumbelwe kwa Khomishini
(1)	Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele, zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi, na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo, zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka.
(2)	Tshivhumbeo tsha khomishini -
(a)	tshi fanela u sumbedza nga vhuphara u vha hone zwihulusa ha mvelele, zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi Afurika Tshipembe; na 
(b)	u sumbedza nga u angaredza zwi kwamaho zwa ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe.
Khomishini ya Ndinganyiso ya Zwa Mbeu (s 187)
187.	Mishumo ya Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu
(1)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa, u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu.
(2)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa, sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a u monithara, u ita ṱhoḓisiso, u ita vhuṱoḓesi, u funza, u ṱoḓa thuso, u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu.
(3)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu i na maanḓa na mishumo zwa nyengedzedzo zwo bulwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
Muoditha Dzhenerala (ss 188-189)
188.	Mishumo ya Muoditha Dzhenerala
(1)	Muoditha Dzhenerala u tea u oditha na u ṋea muvhigo malugana na mbadelano na zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama nga -
(a)	mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vunḓu khathihi na ndaulo dza hone;
(b)	mimasipala yoṱhe; na
(c)	tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbadelano zwine mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana wa vunḓu ya ṱoḓa zwi tshi odithiwa nga Muoditha Dzhenerala.
(2)	Hu tshi ḓadziswa kha mishumo yo sumbedziwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) na musi hu tshi tevhedzwa mulayo, Muoditha Dzhenerala a nga oditha na u ṋea muvhigo kha mbadelano, zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama nga - 
(a)	tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho lambedzwaho nga tshikwama tsha mbuelo tsha lushaka, tshikwama tsha mbuelo tsha vunḓu, kana zwa vhapo; 
(b)	tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi.
(3)	Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi, na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa.
(4)	Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
189.	Tshifhinga tsha u shuma ofisini
   Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho, tshi sa dovhololwi, tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi.
Khomishini ya Zwa Khetho (ss 190-191)
190.	Mishumo ya Khomishini ya zwa Khetho
(1)	Khomishini ya zwa Khetho i ḓo 
(a)	  langula, i tshi tevhela mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha shango, khetho dza zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha lushaka, vunḓu na zwivhumbeo zwapo; 
(b)	vhona uri idzo khetho ndi khetho kwadzo dzo vhofholowaho; na u 
(c)	bula mvelelo dza khetho hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, tshine tsha ḓo vha tsha u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho.
(2)	Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
191.	Kuvhumbelwe kwa Khomishini ya Khetho
   Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu. Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Maanḓalanga a ḓivhusaho a laulaho zwa Khasho (s 192)
192.	Maanḓalanga a Khasho
   Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga ane a ḓo langula zwa khasho, hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu, u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza.
Mbetshelo nga u angaredza (ss 193-194)
193.	U Vhewa (U tholiwa)
(1)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi na Miraḓo ya Khomishini miṅwe na miṅwe yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima vha tea u vha e mufumakadzi kana munna ane - 
(a)	a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe; 
(b)	vha vha vho tewaho nga u fara poswo yeneyo; na 
(c)	vha tendelana na ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi tiwaho nga mulayo wa lushaka.
(2)	Musi khomishinari dzi tshi vhewa, hu tshi tevhedzwa Ndima iyi, hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe.
(3)	Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe, o tewaho nga u fara poswo yeneyo. Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela, kana tshenzhemo kha zwa u oditha, kha zwa tshelede dza muvhuso, khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso, musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala.
(4)	Muphuresidennde, hu tshi tevhelwa themendelo ya Buthano ḽa lushaka, u tea u thola Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala na Miraḓo ya -
(a)	Khomishini ya Pfanelo ya Vhuthu;
[Para. (a)	yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu; na 
(c)	Khomishini ya zwa khetho.
(5)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho - 
(a)	nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha Miraḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano; na 
(b)	vho tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga thikhedzo ya vouthu -
(i)	i linganaho 60 tsha ḓana ya Miraḓo ya Buthano, arali themendelo i ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala; kana
(ii)	ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano, arali themenndelo i ya u tholiwa ha Muraḓo wa Khomishini.
(6)	U dzhenelela ha vhathu zwavho, kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 (1)(a).
194.	U bviswa ofisini
(1)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala kana Muraḓo wa Khomishini yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima a nga bviswa ofisini yawe fhedzi nga nthani ha - 
(a)	u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa u ita mushumo na u sa kona mushumo; 
(b)	u wanululwa malugana na izwo nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka, na
(c)	u dzhiiwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini, nahone ḽo dzhiiwa nga tshivhalo tsha vhunzhi tsha Miraḓo i re kha Buthano
(2)	Ḽikumedzwa ḽa Buthano ḽa Lushaka malugana na u bvisiwa ofisini ha -
(a)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu dza mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano; kana
(b)	Muraḓo wa khomishini u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano;
(3)	Muphuresidennde a nga -
(a)	imisa muthu Iwa tshifhinganyana u bva ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu; na
(b)	fanela u bvisa muthu ofisini musi ho tendelwa ḽikumedzwa kha Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe.
NDIMA YA 10
NDAULO YA MUVHUSO (ss 195-197)
195.	Ndeme dza mutheo na ndayo dzi vhusaho ndaulo ya Muvhuso
(1)	Ndaulo ya muvhuso i tea u vhuswa nga ndeme na mitheo zwa demokirasi zwo katelwaho kha Mulayotewa, hu tshi katelwa na mitheo i tevhelaho:
     (a)	  Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala.
(b)	Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓila ya khwine nahone i sa ḓuri.
(c)	Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha yo livhanywa na mveledziso
(d)	Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia, nahone nga maitele kwao na nga nḓila yo linganelaho.
(e)	ṱhoḓea dza vhathu dzi tea u lavheleswa, nahone vhathu vha tea u ṱuṱuwedziwa kha u dzhenelela kha u bveledza mitheo.
(f)	Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha na vhuḓifhinduleli
(g)	Hu tea u kombetshedziwa uri hu vhe na u sa dzumbama nga u ṋea vhathu tshifhinga tshoṱhe mafhungo ane a vha a vhukuma
(h)	Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓa vhashumi kha mabuḓo avho a mishumo, u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓalo vhukoni ha vhathu.
(i)	Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hune maitele a u thola a ḓo vha a tshi sedza nga maanḓa vhukoni, muṱalukanyo, maitele kwao, khathihi na ṱhoḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale, hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho.
(2)	Ndayo dzi re afho nṱha dzi shuma kha - 
(a)	ndangulo iṅwe na iṅwe ya muvhuso; 
(b)	Miraḓo ya muvhuso; na 
(c)	tshumelo ya vhathu.
(3)	Mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na ndayo dzo bulwaho kha khethekanyo (1).
(4)	U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso.
(5)	Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho, dzindaulo kana zwiimiswa.
(6)	Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso, mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho, ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha.
196.	Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
(1)	Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki.
(2)	Khomishini i na vhuḓilangi, nahone i tea u sa dzhia masia, i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho, u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu. Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
(3)	Miṅwe Miraḓo ya muvhuso, nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho, i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo, u sa dzhia sia, tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini. A hu na muthu kana Muraḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini
(4)	Maanḓa na mishumo ya Khomishini ndi -
(a)	U ṱuṱuwedza ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195, kha tshumelo ya vhathu nga u angaredza;
(b)	u ṱoḓisisa, u lavhelesa na u sengulusa nzudzanyo na ndaulo, na tshumelo ya vhashumi kha tshumelo ya vhathu;
(c)	u ṱahisa nḓila dza u ita uri hu vhe na u khwaṱhisa na tshumelo yo dziaho kha tshumelo ya vhathu;
(d)	u sumbedza nḓila hu u itela uri hu dzhiwe maga a kutholelwe, kusudzuluselwe, kugonyiselwe na kupandelelwe kwa vhashumi zwi vhe zwi yelanaho na ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195; na
(e)	u vhiga malugana na zwiitwa na mashumele ayo, hu tshi katelwa na mawanwa ane ya nga a bveledza na masia na ngeletshedzo ine ya nga i ṋea, u ṋea ndingululo ya kutevhedzelwe kwa ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195; na
(f)	u ya nga ha yone ine kana yo tou wana mbilaelo iṅwe-vho- 
(i)	u ṱoḓisisa, na u lingulula kushumisele kwa maitele a vhashumi na ndangulo ya vhathu, na u vhiga kha khoro ya maanḓalanga na vhusimamilayo ho teaho; 
(ii)	u sedzulusa mbilaelo dza vhashumi kha tshumelo ya vhathu malugana na zwiito zwa tshiofisi kana u pfukwa, na u themendela vhukando ho teaho; 
(iii)	u lavhelesa na u sedzulusa kutevhedzele kwa maga o teaho a tshumelo ya vhathu; na 
(iv)	u eletshedza Miraḓo ya muvhuso wa lushaka na ya vunḓu malugana na maitele a vhashumeli vha tshumelo ya vhathu, hu tshi katelwa na a u kunga vhashumeli, kutholelwe, u sudzulusa, u bvisa mushumoni, na zwiṅwe-vho zwi yelanaho na mishumo ya vhashumeli kha tshumelo ya vhathu
(g)	 u ita na u shumisa maanḓa o ḓadziswaho kana mishumo yo randelwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
[Para.(g)	yo ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(5)	Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka.
(6)	Khomishini i tea u ṋea muvhigo luthihi nga ṅwaha u ya nga ha Khethekanyo ṱhukhu ya (4) (e)	-
(a)	kha Buthano ḽa Lushaka; na musi
(b)	zwi tshi tevhedza mishumo yoṱhe yayo kha vunḓu, kha 
vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
(7)	Khomishini i na dzikhomishinari dza 14 dze dza tiwa nga Muphuresidennde:
(a)	Vhaṱanu vha dzikhomishinari vha tendelwa nga Vhusimamilayo ha 
Lushaka hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (8) (a); na
(b)	khomishinari muthihi muthihi wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe o nangwaho nga Mulangavunḓu wa ḽeneḽo vunḓu hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (8) 
(8)	(a)	Mukhomishinari o nangiwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (7) (a)	u tea u vha-
(i)	o themendelwa nga komiti ya Vhusimamilayo ha Lushaka yo vhumbwaho nga Miraḓo yo linganelaho ya mahoro oṱhe o imelwaho Buthanoni; na uri
(ii) o tendelwa nga Buthano nga thendelano ye ya tikedzwa nga vouthu dza vhunzhi ha Miraḓo yaḽo
(b)	Mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u vha -
(i)	o themendelwa nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga ndinganyelo ya Miraḓo ya mahoro oṱhe o imelwaho kha vhusimamilayo; na musi
(ii) o tendelwa nga vhusimamilayo nga thendelano yo tikedzwaho nga voutu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo
(9)	Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari.
   (10) Mukhomishinari u telwa u shuma miṅwaha mitanu, ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi, nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha -
(a)	mudzulapo wa Afurika Tshipembe;
(b)	muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo, kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu.
   (11) Mukhomishinari a nga bviswa ofisini fhedzi -
(a)	arali hu na u sa ḓifara zwavhuḓi, u sa kona kana u kundelwa;
(b)	u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana, siani ḽa mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu, nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo, na
(c)	u dzhiiwa ha ḽikumedzwa nga Buthano kana vhusimamilayo ha
vunḓu ḽeneḽo, ḽi tikedzaho u bviswa ofisini ha mukhomishinari hu 
na u tikedzwa nga vhunzhi ha Miraḓo.
   (12) Muphuresidennde u fanela u bvisa mukhomishinari onoyo ofisini musi -
(a)	ho ṱanganedzwa nga Buthano mudzinginyo une wa themendela u bviswa ha mukhomishinari; kana
(b)	luṅwalo Iwa Mulangavunḓu lu sumbaho uri vhusimamilayo 
ha vunḓu ho ṱanganedza ḽikumedzwa ḽa uri mukhomishinari a 
bviswe ofisini.
   (13) Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (7) (b)	vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone.
197.	Tshumelo ya Muvhuso
(1)	Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma, na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka, nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho.
(2)	Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. Vhashumi vha tewa nga u wana dziphesheni kwadzo sa zwine zwa ḓo sumbedziswa zwone nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
(3)	A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni, nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki.
(4)	Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga, u thola, u takusa, u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu.
NDIMA YA 11
TSHUMELO DZA TSIRELEDZO (ss 198-210)
198.	Ndayo dzi dzi vhusaho
   Ndayo dzi tevhelaho dzi vhusa zwa tsireledzo ya lushaka kha Riphabuḽiki:
(a)	Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka, ha u tshila nga nḓila ya ndinganyiso, u tshila nga Iwa mulalo na pfano, u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓa, khathihi na u ṱoḓa u tshila vhutshilo ha khwine.
(b)	Vhuḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano, zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka, nga nnḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka.
(c)	Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo, hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe.
(d)	Tsireledzo ya lushaka i ḓo vha nga fhasi ha maanḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka.
199.	U thomiwa, kuvhumbelwe, na vhuḓifari ha tshumelo dza tsireledzo
(1)	Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli, tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa.
(2)	Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki.
(3)	Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa, madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(4)	Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(5)	Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma, na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo, zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki.
(6)	A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala.
(7)	A hu na tshumelo ya tsireledzo kana Muraḓo ufhio na ufhio wayo, ane a nga ita mishumo yawo nga nḓila -
(a)	ine ya vhaisa lutamo Iwa dzangano ḽa poḽotiki lu re mulayoni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa;
(b)	ine ya nga bvisela phanḓa nga tshiṱalula ndivho dza dzangano ḽa poḽitiki.
(8)	U itela uri hu vhe na u tevhedzwa ha mitheo ya uri hu vhe na u sa dzumbama na vhuḓifhinduleli, komiti ya madzangano o fhambananaho ya Phalamennde, i fanela u sedzulusa tshumelo dzoṱhe dza tsireledzo nga nḓila /maitele o tiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana ndaela dza Phalamennde.
Vhupileli (ss 200-204)
200.	Mmbi ya Vhupileli
(1)	Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi.
(2)	Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki, tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo, u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi.
201.	Vhuḓifhinduleli ha zwa poḽitiki 
(1)	Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
(2)	Ndi Muphuresidennde fhedzi ane a vha Ṱhoho ya maanḓalanga a lushaka,ane a nga ḓivhadza u shumiswa ha mmbi -
(a)	kha tshumisano na tshumelo ya mapholisa; 
(b)	kha tsireledzo ya Riphabuḽiki, kana
(c)	kha u khunyeledza mbofho ya mashango oṱhe.
(3)	Musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa kha mishumo ifhio na ifhio yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) Muphuresidennde u tea u ḓivhadza Phalamennde, nga u ṱavhanya, nahone nga vhuḓalo ho teaho nga ha -
(a)	zwiitisi zwa u shumiswa ha mmbi, 
(b)	fhethu huṅwe na huṅwe hune mmbi ya khou shumiswa; 
(c)	tshivhalo tsha vhathu vho dzhenelelaho; na 
(d)	tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho.
(4)	Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), Muphuresidennde u tea u ṋea komiti ndaela ya  u vhea iṱo kha mafhungo a ṱoḓeaho sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo ṱhukhu ya (3).
202.	U Khomandiwa/langiwa ha mmbi ya vhupileli
(1)	Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli, u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli.
(2)	Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
203.	Tshiimo tsha vhupileli ha lushaka
(1)	Muphuresidennde, sa ene ṱhoho ya khorombusi ya lushaka, a nga vhea tshiimo tsha vhupileli ha lushaka nahone u fanela u ḓivhadza Phalamennde nga u ṱavhanya na nga vhuḓalo ho teaho malugana na -
(a)	tshiitisi tsha u vhewa ha itsho tshiimo; 
(b)	fhethu hune mmbi ya tsireledzo ya khou shumiswa hone; na 
(c)	tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho.
(2)	Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa, Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
(3)	U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
204.	Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha vhupileli
   Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli.
Mapholisa (ss 205-208)
205.	Tshumelo ya Tshipholisa
(1)	Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu, na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea.
(2)	Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu.
(3)	Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu, u vhona uri shango ḽi lale, khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki, na ndaka dzavho, u ṱhonifha na u tevhedza mulayo.
206.	Vhuḓifhinduleli ha zwa Poḽitiki
(1)	Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa, na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa, nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza mavunḓu.
(2)	Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu.
(3)	Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea -
(a)	u lavhelesa mikhwa ya mapholisa;
(b)	u sedzulusa, zwi tshi katela u ṱanganedza mivhigo i kwamaho u shuma nga nḓila kwayo i bveledzaho vhukoni ha Tshumelo ya Tshipholisa;
(c)	u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi vhukati ha mapholisa na tshitshavha, na
(d)	u kala mveledziso ya u pholisa zwi khagala; na
(e)	u kwamana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli 
kha zwa vhupholisa malugana na vhuvemu na zwa vhupholisa kha 
vunḓu.
(4)	Khorotshitumbe ya vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha mishumo ya vhupholisa -
(a)	yo vhewaho khayo nga Ndima heyi;
(b)	yo ṋekedzwaho khayo hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka; na uri
(c)	yo avhelwaho khayo u ya nga ha phoḽisi ya zwa vhupholisa ha lushaka.
(5)	Uri hu bveledzwe mishumo ye ya sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), vunḓu -
(a)	ḽi nga ita tsedzuluso, kana ḽa nanga khomishini ya ṱhoḓisiso kha mbilaelo ifhio na ifhio ya u sa ita mishumo ya mapholisa kana u kwashea ha vhushaka vhukati ha mapholisa na tshiṅwe tshitshavha; na u
(b)	ita themendelo kha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhunduleli ha zwa vhupholisa.
(6)	Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu, khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa, vhuaḓa ha, kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu.
(7)	Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa, mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala.
(8)	Komiti yo vhumbwaho nga Miraḓo ya Khabinethe na Miraḓo ya Khorotshitumbe dza DziKhoro yo sedzanaho na zwa vhupholisa i fanela u vhumbiwa u itela tshumisano yo khwaṱhaho ya vhupholisa na pfano yo khwaṱhaho vhukati ha masia a muvhuso
(9)	Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso.
207.	U langiwa ha Tshumelo ya Tshipholisa
(1)	Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mukhomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa, u itela uri a lange Tshumelo ya Tshipholisa
(2)	Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa.
(3)	Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu.
(4)	Dzikhomishinari dza vunḓu vha na vhuḓifhinduleli ha zwa mapholisa sa -
(a)	zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka; na
(b)	nga u tevhedza maanḓa a khomishinari dza lushaka a u vhusa 
na u langula Tshumelo ya Tshipholisa hu tshi tevhedzwa 
khethekanyo ṱhukhu ya (2)
(5)	Mukhomishinari wa vunḓu u tea u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu ṅwaha muṅwe na muṅwe malugana na zwa vhupholisa kha vunḓu ḽeneḽo, nahone u tea u rumela khophi ya muvhigo kha Khomishinari wa Lushaka
(6)	Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu, khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka.
208.	Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa
   Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa.
Zwa vhusevhi (ss 209-210)
209.	U thomiwa na u langiwa ha tshumelo dza zwa vhusevhi
(1)	Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi, nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi.
(2) Muphuresidennde u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe ṱhoho ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana a vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo, kana a rumela Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli.
210.	Maanḓa, mishumo na u sedziwa
   Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u langa ndivho, maanḓa na mishumo ya tshumelo dza zwa vhusevhi zwi tshi katela tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa vhusevhi ha mmbi ya vhupileli kana Tshumelo ya Tshipholisa nahone u tea u ita uri -
(a)	hu vhe na u ṱanganelana ha tshumelo dzoṱhe dza zwa vhusevhi; na
(b)	hu vhe na muthu zwawe ane a ḓo sedza kushumele kwa idzo 
tshumelo, ane a ḓo vha e tshipikiṱere o vhewaho nga 
Muphuresidennde hu na thendelo ya Buthano ḽa Lushaka nga 
ḽikumedzwa ḽo dzhiiwaho nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira 
mbili tshararu tsha Miraḓo yayo.
NDIMA YA 12
VHARANGAPHANḒA VHA ZWA SIALALA (ss 211-212)
211.	U tendiwa
(1)	Zwiimiswa, tshiimo na mushumo wa mahosi zwi ḓo  tendiwa, u ya nga mulayo wa sialala, hu tshi tevhedzwa Mulayotewa.
(2) Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma, i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo.
(3) Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma, dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala.
212.	Mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala
(1)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo. 
(2) U shumana na mafhungo a kwamanaho na zwa vhurangaphanḓa ha zwa sialala, milayo ya sialala, na maitele a zwitshavha a ṱhonifhaho sisiṱeme ya milayo ya sialala -
(a)	milayo ya vhusimamilayo ha lushaka kana ha vunḓu, i nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha nnḓu dza vharangaphanḓa vha zwa sialala, nahone
(b)	milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala.
NDIMA YA 13
GWAMA (ss 213-230A)
Mafhungo a zwa Gwama nga u tou angaredza (ss 213-219)
213.	Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka
(1)	Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho, tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
(2) Tshelede i ḓo  bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka fhedzi -
(a)	hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde; kana
(b)	sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde. 
(3)	Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka, u ḓo  bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 213: 1 Phando 1998.]
214.	Mukovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano
(1)	Mulayo wa Phalamennde u tea u ita uri hu vhe na -
(a)	  u kovhekanywa ha mbuelo yo kuvhanganywa ngauralo nga lushaka vhukati ha muvhuso wa sia ḽa lushaka, vunḓu na kha zwipiḓa zwa muvhuso wapo nga nḓila ya ndingano;
(b)	u itiwa ha mukovhe wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nḓila ya ndingano kha mukovhe wa mbuelo wa vunḓu; na
(c)	u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓu, muvhuso wapo kana masipala, na ṱhoḓea dzine uho u ṋewa ha ḓo tevhelelwa.
(2)	Mulayo une wa khou ambiwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho sedzwa mivhuso ya mavunḓu, mivhuso yapo yo dzudzanyeaho na Khomishini ya Gwama na Mivhalelano, nahone ho itwa themendelo kha Khomishini, nahone u fanela u dzhielwa nṱha -
(a)	lutamo Iwa lushaka;
(b)	nzudzanyelo iṅwe na iṅwe ine ya tea u itwa malugana na tshikolodo tsha 
lushaka na dziṅwe mbofho dza lushaka;
(c)	 ṱhoḓea na lutamo Iwa muvhuso wa lushaka zwo livhanywa na (maitele a pfalaho);
(d)	 ṱhoḓea dza u vhona uri vunḓu na masipala vha a kona u bveledza tshumelo ya mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone;
(e)	khonadzeo ya zwa nzudzanyelo ya tshelede ya vunḓu na masipala;
(f)		ṱhoḓea dza u bveledzisa phanḓa na dziṅwe-vho dza vunḓu, muvhuso wapo na masipala;
(g)	 phambano/thaidzo dza zwa ikonomi nga ngomu kha vunḓu na vhukati ha vunḓu ;
(h)	 u vhofhiwa ha vunḓu na masipala u ya nga ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka,
(i)	 lutamo Iwa mukovho wa tshipiḓa tsha mbuelo nga nḓila yo lulamaho nahone yo lavhelelwaho,
(j)		ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi na ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi zwo tiwaho nga ndivho ya maitele (maitele a pfalaho).
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 214: 1 Phando 1998.]
215.	Mugaganyagwama wa Lushaka na wa Vunḓu
(1)	Mugaganyagwama wa lushaka, vunḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama, zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala, vhuḓifhinduleli na u kona uri ndaulo ya tshelede ya ikonomi, zwikolodo na vhathu zwi shume
(2)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ta -
(a)	tshivhumbeo tsha mugaganyagwama wa lushaka, vunḓu na masipala;
(b)	tshifhinga tshine mugaganyagwama wa lushaka kana wa vunḓu wa ḓo vhewa ṱafulani; nahone
(c)	mugaganyagwama kha masia oṱhe a muvhuso u tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso i tea u vha na -
(a)	Mugaganyo wa mbuelo na zwibviswa i tshi fhambanyisa vhukati ha u pfuma na zwibviswa zwa zwino; nahone
(b)	khumbelo ya u lambedza ṱhahelelo i no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou lavhelelwa; nahone
(c)	tsumbo ya u ḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma s. 215: 1 Phando 1998.]
216.	Ndaulo ya Vhufaragwama
(1)	Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u ta vhukando ho teaho u ita uri hu vhe na u bvela khagala na u thoma u kona u langula u bviswa ha tshelede kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso nga u thoma uri hu vhe na -
(a)	maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza;
(b)	u vhekanya zwiimiswa zwi fanaho;
(c)	maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama.
(2)	Vhufaragwama ha lushaka, vhu tshi tendelana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo arali hu tshi nga wanala uri hu na nzulele ya u sa fara tshelede nga nḓila yavhuḓi u ya sa zwe zwa tiswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 5 (a)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(3)	Tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu i ḓo dzhiwa fhedzi hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2); nahone-
(a)	a i nga imisi u dzheniswa ha tshelede kha tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120; na uri
(b)	i nga tevhedzwa nga u ṱavhanya, fhedzi i ḓo  fhela nga yoṱhe u bva murahu, nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde, i tshi tevhela maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76 (1), na u tiwa nga ndayo na milayo yo ṱanganelaho ya Phalamennde. Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo.
[Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 5 (b)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(4)	Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga luthihi, hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3).
(5)	Phanḓa ha musi Phalamennde i tshi nga tendela kana u vusulusa tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu -
(a)	Muoditha Dzhenerala u tea u ṋewa muvhigo kha Phalamennde; na uri
(b)	vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo ayo phanḓa ha komiti.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 216: 1 Phando 1998.]
217.	U wana (Procurement)
(1)	Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo, zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo, nga ndinganyiso, u vha khagala, i konaho u pikisana na u sa ḓura.
(2)	Khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i thivheli u ita mbekanyamaitele ya zwivhumbeo zwa mushumo ya gwama ine ya tea -
(a)	ṱhoḓea dza u ṱanwa hu tshi avhelwa thendelano; na 
(b)	tsireledzo kana mveledziso ya vhathu, kana zwigwada zwa vhathu, vhe vha si wane vhukhwine nga vhanga ḽa tshiṱalula tshi si kwatsho.
(3)	Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo u tea u ta tshivhumbeo tshine mbekanyamaitele yo tiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), i tshi nga shumiswa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
218.	U ḓivhofha ha Muvhuso
(1)	Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(2)	Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya Tshelede dzo no sedzuluswa.
(3)	Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe, muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 218: 1 Phando 1998.]
219.	U holelwa ha vhathu vho faraho poswo dza muvhuso
(1)	Mulayo wa Phalamennde u tea u thoma zwivhumbeo zwa u ta -
(a)	Muholo, magavhelo na mbuelo dza Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, 
vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, Miraḓo ya Khabinethe, Vhathusa Minisiṱa, vharangaphanḓa vha zwa sialala, na Miraḓo ifhio na ifhio ya vharangaphanḓa vha zwa sialala; na
(b)	u guma ha u elwa ha miholo, magavhelo kana mbuelo zwa Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, Miraḓo ya khorotshitumbe na Miraḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho. 
(2)	Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓivhusaho ine ya ḓo ita thendelo malugana na miholo, magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
(3)	Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi, nga murahu ha musi yo sedzulusa thendelo ya khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
(4)	Khorotshitumbe ya Lushaka, ya vunḓu, masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o livhanaho nazwo a nga shumisa mulayo wa vhusimamilayo ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi nga murahu ha musi o sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
(5)	Mulayo wa lushaka, u tea u thoma zwivhumbeo zwi no ḓo ta miholo, magavhelo na mbuelo dza Vhahaṱuli, Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala, na Miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Mulayotewa, zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho, o bulwaho kha khethekanyo ya 192.
Khomishini ya Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede (ss 220-222)
220.	U vhumbiwa na mishumo
(1)	Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima, kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde, vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka.
(2)	Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo, nahone i tea u sa dzhia masia.
(3)	Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde, nahone kha u ita mishumo yayo, i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo livhanaho nazwo, hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214 (2).
221.	U vhewa (tholwa) ha Miraḓo na tshifhinga tsha ofisi
(1)	Khomishini yo vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vha tevhelaho vho vheiwaho nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka: 
(a)	Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo;
(b)	vhathu vhararu vho nangiwaho, nga murahu ha vhukwamani na Vhalangavunḓu, vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka,
(c)	vhathu vhavhili vho nangiwaho, nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanyeaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka, na
(d)	vhathu vhaṅwe vhavhili.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 7 (a)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
   (1A) Mulayo wa Lushaka une wa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u fanela u tendela u dzhenelela ha -
(a)	 vhalangavunḓu kha u dzudzanywa ha mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b)	; na
(b)	 muvhuso wapo wo dzudzanyeaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)	.
[Sub-s. (1A) yo dzheniswa nga 7 (b)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(2)	Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho.
(3)	Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka. Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa kana u sa kona u ita mushumo.
222.	Mivhigo
   Khomishini i tea u ṋea muvhigo tshifhinga tshoṱhe kha Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓu
Bannga ya Vhukati (ss 223-225)
223.	U thomiwa
   Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe (South African Reserve Bank) ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone i langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde.
224.	Ndivho Khulwane
(1)	Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki.
(2)	Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe, musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo, i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu, i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu, fhedzi, hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka.
225.	Maanḓa na Mishumo
   Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane, nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde, nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo.
Mafhungo a zwa Masheleni apo na a vunḓu (ss 226-230A)
226.	Zwikwama zwa Mbuelo dza Vunḓu
(1)	Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
(2)	Tshelede i nga bviswa kha Tshikwana tsha Mbuelo tsha Vunḓu fhedzi -
(a)	hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga Mulayo wa vunḓu; kana
(b)	i tshi tou bviswa u bva kha Tshikwama Tsha Mbuelo tsha Vunḓu, 
arali Mulayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo.
(3)	Mbuelo yo kovhelwaho u fhira kha vunḓu i tshi ya kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 (1) i tshi tou dzhiwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
(4)	Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une ngawo-
(a)	 Mulayo wa Vunḓu u nga ṋea maanḓa a u ṱusa tshelede hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b)	thwii kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu; na
(b)	 mbuelo yo kovhiwaho nga kha Vunḓu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3) i fanela u badelwa masipala henefho kha Vunḓu.
[Sub-s. (4) yo ḓadziswa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 226: 1 Phando 1998.]
227.	Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vunḓu na tsha muvhuso wapo
(1)	) Muvhuso wapo na vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe -
(a)	zwi tea u wana mukovhe wa ndinganyiso ya mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u itela u kona u ita tshumelo dza mitheo ya mishumo ye dza i ṋewa; na uri
(b)	i nga kona u wana miṅwe mikovhe u bva kha mbuelo ya 
muvhuso wa lushaka, hu si na kana hu na zwidodombedzwa.
(2)	Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka, kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka. Nga ndingano, a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo.
(3)	Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa, nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216.
(4)	Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu, zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 227: 1 Phando 1998.]
228.	Mithelo ya vunḓu
(1)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga -
(a)	tea mithelo, u ita kose-kose ya dziṅwe tshelede, na u kuvhanganya tshelede ya mbadelo dza tshumelo, zwi sa kateli mithelo ya mbuelo, mithelo ya VAT (Value-added tax), mithelo ya thengiso, mithelo ya tshumelo khathihi na mithelo ya mbambadzo na mashango a nnḓa; na u
(b)	tea mithelo i eḓanaho ya tshelede yo badelwaho nga nṱha ha tshelede yo ḓoweleaho (surcharges) kha tshiimo tsha mithelo,  dziḽevi na tshelede dza tshumelo dzo itwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, zwi sa kateli mithelo ya dzikhamphani, mithelo ya mbambadzo na mashango a nnḓa zwa  mabindu mahulwane
[Para. (b)	yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(2)	Maanḓa a vhusimamilayo ha vunḓu a ta mithelo, dziṅwe tshelede, tshelede dza tshumelo na dziṅwe dzimbadeliso dzo ingwaho kha tshelede yo ḓoweleaho (surcharges):
(a)	zwi nga si itwe nga nḓila ine zwa nga tshinyadza mitheo ya ikonomi ya shango, zwa thengiso vhukati ha vunḓu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni, tshumelo, tshelede kana zwa mishumo; nahone 
(b)	zwi tea u langulwa nga mulayo wo itwaho nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Gwama na Nzudzanyo ya Tshelede.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 228: 1 Phando 1998.]
229.	Mbadelo dza ha masipala na mithelo
(1)	Hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2), (3), na (4), masipala a nga vhea -
(a)	mithelo ya zwifhaṱo na mbadelo ya tshumelo dza masipala kana dzi itwaho ho imelwa masipala; na musi
(b)	arali zwo tendelwa nga mulayotewa wa lushaka, miṅwe mithelo, dzimbadelo na mishumo yo teaho muvhuso wapo kana vhuimo kha muvhuso wapo une masipala a wela khayo, fhedzi a hu na masipala ane a nga ta muthelo wa mbuelo, muthelo wa vethe, muthelo wa thengiso kana wa zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa.
(2)	Maanḓa a masipala a u vhea mbadelo dza zwifhaṱo, mbadelo kha tshelede ya mbadelo dza tshumelo dzo ṋewaho nga (kana) ho imelwa masipala, kana miṅwe mithelo, mbadelo na mishumo -
(a)	dzi nga si tendelwe nga nḓila ine ya nga kundisa nḓila dza ikonomi ya Lushaka, zwiitwa zwa ikonomi u pfuka mikano ya masipala, kana tshimbidzo ya thundu, tshumelo, tshelede kana mushumo; na uri
(b)	zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
(3)	Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi, hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo, na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka. U fhandekanya uhu hu nga itiwa musi ho no dzhielwa nzhele zwi tevhelaho:
(a)	ṱhoḓea ya u tevhedza mitheo yo teaho ya mithelo.
(b)	Maanḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe.
(c)	Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe.
(d)	Nḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo, mbadelo na mishumo.
(e)	Ndinganyo
(4)	A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi.
(5)	Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 229: 1 Phando 1998.]
230.	Khadzimiso dza Vunḓu
(1)	Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano.
(2)	Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
[S. 230 yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 230: 1 Phando 1998.]
230A   Khadzimiso dza Masipala
(1)	Khoro ya Masipala musi i tshi tevhedza i nga -
(a)	tendela masipala u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano; na u
(b)	ḓivhofhekanya na Khoro i ḓaho ya kha u shuma kha vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala.
(2)	Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
[S. 230A yo dzheniswa nga s. 17 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
NDIMA YA 14
MBETSHELO NGA UANGAREDZA (ss 231-243)
Mulayo wa dzitshaka (ss 231-233)
231.	Thendelano dza dzitshaka
(1)	Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka.
(2)	Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe i vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, nga nnḓani ha musi i thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3).
(3)	Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki, ndaulo kana khorotshitumbe, kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa, yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka, i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho.
(4)	Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka, fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde.
(5)	Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
232.	Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
233.	U shuma ha mulayo wa dzitshaka
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo, khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe.
Maṅwe mafhungo (ss 234-243)
234.	Tshata ya pfanelo
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi, yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa, Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa.
235.	Pfanelo dza vhathu dza u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa
   Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa, a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo, u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila, yo itwaho nga mulayo wa lushaka.
236.	Ndambedzo ya madzangano a zwa poḽitiki
   U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho, milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana.
237.	U ita mishumo nga vhuronwane
   Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga.
238.	Zhendedzi na vhurumiwa
   Tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso tshi nga -
(a)	ṋekedza maanḓa na mushumo ufhio na ufhio wo teaho u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo kha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha khorotshitumbe ya muvhuso, tenda u ṋekedza uho ha vha hu tshi yelana na mulayo malugana na nḓila ine maanḓa a tea u shumiswa ngayo kana nḓila ine mushumo uyo wa tea u itiwa ngayo; kana
(b)	u shumisa maanḓa kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso i tshi zwi ita sa zhendedzi kana vhurumiwa.
239.	Ṱhalutshedzo
   Kha Mulayotewa, nga nnḓa ha musi fhethu he ipfi iḽo ḽa shumiswa hu tshi amba zwiṅwe-vho-
   "mulayo wa lushaka" zwi angaredza-
(a)	mulayo u welaho nga fhasi ha uyu wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde; na
(b)	mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u shumiswaho nga muvhuso wa lushaka;
   "tshivhumbeo tsha muvhuso" zwi amba -
(a)	muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso kana ndangulo kha lushaka, vunḓu kana muvhuso wapo; na
(b)	tshiṅwe-vho tshishumiswa kana tshiimiswa-
(i)	tshi shumisaho maanḓa kana u ita mushumo u ya nga ha Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓu; kana
(ii) tshi shumisaho maanḓa a vhathu kana tsha ita mushumo wa vhathu u ya nga ha mulayo muṅwe-vho, fhedzi hu sa katelwi muofisiri wa khothe kana wa vhulamukanyi; 
"mulayo wa vunḓu" ho angaredzwa na -
(a)	mulayo u welaho nga fhasi ha uyo wo itwaho hu tshi tevhelwa Mulayo wa vunḓu; na
(b)	mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓu.
240.	U sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho
   Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa, ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma.
241.	Nzudzanyo dza tshanduko
   Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa, na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo.
242.	U fheliswa kana u vhulahwa ha milayo
   Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa, u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6.
243.	Dzina ḽipfufhi na u thoma u shuma
(1)	Mulayo uyu u pfi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1996, nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde u ya nga mulevho, fhedzi hu saathu u fhira ḽa 1 Fulwana 1997.
(2)	Muphuresidennde a nga ta datumu iṅwe-vho hu saathu u swika iyo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) hu tshi tevhelwa mbetshelo dzo fhambanaho dza Mulayotewa.
(3)	Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu, u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma.
(4)	Arali hu tshi nga tiwa ḽiṅwe ḓuvha ḽo livhanywa na mbetshelo iṅwe-vho ya Mulayotewa u ya nga ha khethekanyo ṱhukhu ya (2), mbetshelo iṅwe-vho ine ya yelana na Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), yo bulwaho kha mulevho, i a fheliswa u bva kha ḓuvha ḽeneḽo.
(5)	Khethekanyo ya 213, 214 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229 na 230 dzi thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Phando 1998, fhedzi hezwi a zwi thivheli u thoma u shumiswa hu tshi tevhelwa Mulayotewa, mulayo wo lavhelelwaho kha mbetshelo idzi hu saathu u swika ḓuvha iḽo. Hu saathu u swika ḓuvha heḽo, mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1993, dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma.
Muengedzo 1
FULAGA YA LUSHAKA
(1)	Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele, ya lapfa khathihi na hafu u fhira vhuphara hayo
(2) I na muvhala mutswu, wa musuku, mudala (girini), mutshena, mutswuku na wa lutombo (buḽuu)
(3) I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala (girini) Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khonani ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu.
(4) ḽibannda iḽi ḽidala ḽo pendelwa nga nṱha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda Mupendelo muṅwe na muṅwe ndi thihi tsha fumiṱhanu tsha vhuphara ha fulaga.
(5) Ṱhiraiengele i re tsini na thanda ya fulaga ndi ntswu.
(6) Kha tshipiḓa tsha nṱha ha fulaga ho rambalala ḽibannda ḽitswuku, ngeno kha tsha fhasi hu na ḽa L na ḽiṅwe ḽa mabannda haya ḽi na vhuphara ha thihi tshararu tsha fulaga yoṱhe.
Muengedzo 1A
FHETHUVHUPO HA MAVUNDU
[Muengedzo 1A wo dzheniswa nga s. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumimbili ya Mulayotewa wa 1995 ye ya dzhenelwa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiraru ya Mulayotewa wa 2007 na nga Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha
[Mukano wa Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.]
Mapa wa vhu 3 wa Shedulu ya 1 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 6 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 7 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 8 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 9 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 10 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 11 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Fureisitata 
Mapa wa vhu 12 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 13 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 14  wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 15 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 16 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Gauteng
[Mukano wa Vundu la Gauteng wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 4 wa Nḓivhadzo ya 2008
[Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 4 zwo dzhenelwa nga s. 1(a) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 17 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 18 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 19 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 20 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 21 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la KwaZulu-Natal
[Mukano wa Vundu la KwaZulu-Natal wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.]
Mapa wa vhu 21 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 22 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 23 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 24 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 25 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 26 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 27 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 28 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 29 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 30 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 31 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 32 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Limpopo
Mapa wa vhu 33 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 34 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 35 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 36 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 37 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Mpumalanga
Mapa wa vhu 38 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 39 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 40 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Kapa Devhula
Mapa wa vhu 41 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 42 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 43 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 44 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 45 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Devhula Vhukovhela
[Mukano wa Vundu la Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 5 kha Nḓivhadzo ya 1490 ya 2008
[Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 5 zwo dzhenelwa nga s. 1(b) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 46 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 47 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 48 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Kapa Vhukovhela
Mapa wa vhu 49 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 50 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 51 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 52 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 53 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 54 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
MUENGEDZO WA 2
MIANO YA KHWAṰHISEDZO DZA U ḒIANA
[Muengedzo wa 2 ayo khwiniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 35 of 1997 and yo imelwa nga s. 18 ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.]
1.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ha Muphuresidennde kana Mufarela Muphuresidennde
   Muphuresidennde kana Mufarela Muphuresidennde, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho: 
   Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Muphuresidennde kana Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B., ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓo  fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo  thetshelesa, tevhedza, tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone nga u ḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓo -
       bveledza phanḓa zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki, na u hanedza zwoṱhe zwine zwa nga i vhaisa;
       tsireledza na u bveledza pfanelo dza vhoṱhe vha Afurika Tshipembe;
       ita mishumo yanga nga maanḓa oṱhe na vhuṱali nga afho hune nda ḓivha na u kona, nahone nga ngoho ya zwine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone;
       ita vhulamukanyi kha vhoṱhe, na
       ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe. 
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse)
2.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Muthusa Muphuresidennde
   Muthusa Muphuresidennde, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
   Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B., ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓo  fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo  thetshelesa, tevhedza, tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone nga u ḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓo  -
      bveledza phanḓa zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki, na u hanedza zwoṱhe zwine zwa nga i vhaisa;
       ndi ḓo  vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho;
       ita mishumo yanga nga maanḓa oṱhe na vhuṱali nga afho hune nda ḓivha na u kona, nahone nga ngoho ya zwine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone;
       ita vhulamukanyi kha vhoṱhe, na
       ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe.
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse)
3.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Minisiṱa na Vhathusa Minisiṱa
   Minisiṱa na Muthusa Minisiṱa, muṅwe na muṅwe phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
   Nne, A.B., ndi a ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nahone ndi ḓo thetshelesa, ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone ndi fhulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Minisiṱa/ Muthusa Minisiṱa nga khuliso na tshirunzi, u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho; u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe.
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.) ,
4.	Muano kana khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, Vhurumiwa ha Tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu
(1)	Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho.
Nne A.B ndi a ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa, ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone ndi fhulufhedzisa u ita mishumo yanga sa muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka/ vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu/ Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu ha OD nga vhukoni hanga hoṱhe
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.)
(2)	Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana Vhusimamilayo ha Vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha (1) phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano, Khoro kana Vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone.
5.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Mulangavunḓu na miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu
   Mulangavunḓu kana Mufarela Mulangavunḓu wa vunḓu, na muraḓo muṅwe na muṅwe wa khorotshitumbe ya vunḓu, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Nne, A.B., ndi ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki nahone ndi ḓo  thetshelesa, u ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki; nahone ndi fulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Muphirimia/Muthusa Mulangavunḓu/muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu ya CD nga khuliso na tshirunzi, u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho, u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala kana zwi si khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe 
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.)
6.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli
(1)	Muhaṱuli kana Vhafarela-Muhaṱuli vhaṅwe na vhaṅwe, phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi kana muṅwe Muhaṱuli o rumelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane u fanela u ana kana u khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Nne, A.B., ndi ana/khwaṱhisedza uri sa Muhaṱuli wa Khothe ya zwa Mulayotewa/Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane ya E.F. ndi ḓo  fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, tikedza na u tsireledza Mulayotewa, na pfanelo dza vhuthu dzi re khawo, nahone ndi ḓo  shumisa khaṱhulo kwayo kha vhathu vhoṱhe nga u eḓana hu si na u ofha, tshiṱalula na luvhengelambiluni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa na mulayo.
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.)
(2)	Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa.
(3)	Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, na Vhafarela Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli hu sa katelwi vhahaṱuli, vha fanela u ana/khwaṱhisedza hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka.
MUENGEDZO 3
MATSHIMBIDZELE A KHETHO
[Muengedzo wo khwiniswa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001, nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
Tshipiḓa tsha A - Matshimbidzele a khetho dza vhafaraofisi vha zwa Mulayotewa
1.	Kushumele
   Maitele o ambiwaho kha Muengedzo a shuma tshifhinga tshoṱhe musi-
(a)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi fara muṱangano wa u khetha Muphuresidennde kana Mulangadzulo waḽo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano;
(b)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi ṱangana u khetha Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo;
(c)	Vhusimamilayo ha Vunḓu (phalamennde ya vunḓu) vhu tshi fara muṱangano wa u khetha Mulangavunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo.
2.	U tiwa
   Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano.
3.	Ṱhoḓea dza tshiofisi 
(1)	Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9.
(2)	Fomo ine dzina ḽa ṋewa ḽi khayo i tea u vha yo sainiwa -
(a)	nga miraḓo mivhili ya Buthano ḽa Lushaka, arali hu tshi khou tea u khethiwa Muphuresidennde kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano;
(b)	ho imelwa miraḓo mivhili ya vhurumiwa ha vunḓu, arali Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tshi tea u khethiwa; kana
(c)	nga miraḓo mivhili ya vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho, arali hu tshi khou tea u khethiwa Mulangavunḓu wa vunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa vhusimamilayo hayo.
(3)	Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho.
4.	U ḓivhadzwa ha madzina a vhonkhetheni
   Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano u tea u ḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano, fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana.
5.	Nkhetheni muthihi
   Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho, murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho.
6.	Matshimbidzele a khetho
   Arali hu na vhonkhetheni vha no fhira muthihi vho nangiwaho –
(a)	hu tea u vouthiwa kha wonoyo muṱangano nga maitele a u voutha a tshidzumbe (secret ballot);
(b)	muthu muṅwe na muṅwe a re hone kana hu na muṱangano wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho muṱanganoni ḽi nga voutha luthihi fhedzi; na uri
(c)	murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uri muthu o wanaho vouthu nnzhi ndi ene muthu o khethiwaho.
7.	Maitele a u bvisa
(1)	Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho, dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6. Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe.
(2) Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi, hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni, nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa.
8.	Miṱangano i tevhelaho 
(1)	Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe, nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho, hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano.
(2) Arali muṱangano u tevhelaho u tshi fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku (1) maitele o buliwaho kha hoyu Muengedzo a tea u dovhololwa sa musi uyo muṱangano u tevhelaho wo vha u muṱangano wa u thoma kha idzo khetho.
9.	Ndayo
(1)	Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ita ndayo dzi no bula -
(a)	kutshimbidzele kwa miṱangano ine hoyu Muengedzo wa shuma;
(b)	mishumo ya murangaphanḓa wa muṱangano na muthu muṅwe na muṅwe a no khou thusa murangaphanḓa wa muṱangano;
(c)	fomo ine madzina a vhonkhetheni a tea u vha e khayo; na
(d)	nḓila ine u voutha ha tea u vha ngaho
(2)	Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo.
[Tshiteṅwa tsha 9 tsho imelwa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
1.   Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi.
2.   Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho, masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro, nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro.
3.   Arali masalela o ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 2 a tshi lingana, vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho kha vhurumiwa vha fanela u kovhekanyelwa ḽihoro kana mahoro,  a re na masalela a linganaho u ya nga mutevhe wa vhunzhi ha masalela a vouthu nga tshifhinga tsha khetho dza vhusimamilayo vhu kwameaho
Muengedzo wa 4
MAANḒA A FHETHU HA MISHUMO YA VHUSIMAMILAYO HA LUSHAKA KHATHIHI NA VUNḒU
TSHIPIḒA TSHA A
Ndaulo ya maḓaka a ndavhuko
Zwa vhulimi
Vhukavhamabupo nga nnḓa ha vhukavhamabupo ha dzitshaka dzoṱhe kana ha lushaka
Ndangulo ya dziphukha na malwadze
Dzikhasino, dzimbambe, u gembula na u betsha, zwi sa kateli zwa dziḽothari (lotteries) na zwa u betsha kha zwa mitambo (sports pool)
U tsireledzwa ha vharengi
Mafhungo a mvelele
Ndangulo ya Zwiwo
Pfunzo kha zwipiḓa zwoṱhe zwi sa kateli dziyunivesithi na dzithekinikhoni dza pfunzo
Zwa mupo
Tshumelo dza mutakalo
Zwa dzinnḓu
Mulayo wa ndavhuko (indigenous law) na mulayo wo ḓoweleaho hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa
Ṱhuṱhuwedzo ya Indasiṱiri
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu, ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga, kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192.
Ndondolo ya mupo, zwi sa kateli dziphaka dza lushaka, dzingade dza zwa miri (botanical gardens) dza lushaka na tshomedzo dza Iwanzheni (marine resources)
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo.
Mveledziso ya vhathu
Mbadelo dza tsudzuluso ya ndaka
Thandela dza nnyi na nnyi dza vunḓu hu tshi sedzwa fhethu hune ha shumiwa kha hoyu muengedzo na muengedzo wa 5
Zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio.
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu.
Ndangulo dza vhuendi ha badani.
Ndondolo ya mavu.
Zwa vhuvhambadzi.
Zwa vhuendela mashango.
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa.
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani.
U ṋewa ḽaisentsi ha zwiendedzi
Tshumelo dza ndondolavhathu
TSHIPIḒA TSHA B
   Mafhungo a muvhuso wapo a tevhelaho u swika afho he zwa bulwa kha khethekanyo ya 155 (6) (a)	na (7):
Tshikafhadzo ya mufhe
Ndangulo ya zwifhaṱwa
Tshomedzo dza vhulondola vhana
Nḓisedzo ya muḓagasi na gese
Tshumelo ya zwa zwidzimamililo
Vhuendelamashango hapo
Vhuimamabupo ha Masipala
Vhupulani ha zwa ha Masipala
Tshumelo ya zwa mutakalo ya ha masipala
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha Masipala
Mishumo ya nnyi na nnyi ya masipala fhedzi kha zwi kwamaho ṱhoḓea dza ha masipala kha vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya mishumo yayo ye ya ṋetshedzwa fhasi ha hoyu Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio 
Magungwa, zwikepe, dzhetisi (jetties), phiasi (piers), vhuimazwikepe zwi sa kateli ndangulo ya zwikepe ya dzitshaka na lushaka na mafhungo a kwamanaho nazwo.
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha .
Ndangulo ya zwa vhurengisi.
Maḓi o kunaho na tshumelo ya zwa mabunga zwi tshi katela sisiṱeme ya zwa maḓi. ane a tou hwaliwa na u laṱiwa ha maḓi na tshika mahayani.
Muengedzo wa 5
MAANḒA A FHETHU HA MISHUMO YA VHUSIMAMILAYO HA VUNḒU FHEDZI
TSHIPIḒA TSHA A
Mivo
Tshumelo ya zwa dziambuḽentse
Dziakhaivi dzi si dza lushaka
Ḽaiburari dzi si dza lushaka
Ḽaisentsi dza zwikambi
Mimuziamu i si ya lushaka
Vhupulani ha zwa vunḓu
Mafhungo a mvelele a vunḓu
Vhuḓimvumvusi ha vunḓu na tshomedzo
Zwa mitambo ya vunḓu
Bada na vhuendi ha vunḓu
Tshumelo ya zwa vhulafhaphukha zwi sa kateli ndangulo ya phurofesheni.
TSHIPIḒA TSHA B
Mafhungo a tevhelaho a muvhuso wapo u swika afho he zwa buliswa hone nga khethekanyo ya 155 (6)(a)	na (7):
Dzibitshi na tshomedzo dza Vhuḓimvumvusi
Bodo dza u sumbedza na u kungedzela fhethu ha nnyi na nnyi
Mavhiḓani, ndugiselo dza mbulungo na u fhiswa ha zwitumbu
U kunakisa
Ndangulo ya thaidzo dza nnyi na nnyi
U langula u rengiselwa ha vhathu mahalwa
Fhethu ha u dzula, u londola na u vhulunga phukha.
U fhaṱa luhura na khura.
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa.
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi.
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa.
Tshomedzo dza mitambo yapo.
Mimakete.
Vhuviyela phukha ha masipala
Phakha na zwimvumvusi zwa masipala
Bada dza ha masipala
Tshikafhadzo ya phosho
Dziphaundu
Fhethu ha nnyi na nnyi
U hwala mashika (malaṱwa), u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa.
U rengisela tshiṱaraṱani
Mavhone a tshiṱaraṱani
Zwa vhuendi na u paka
MUENGEDZO WA 6
MBEKANYELE YA U PFUKISELA
[Muengedzo wa 6 wo khwiniswa nga s. 20 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
1.	Ṱhalutshedzo
   Kha hoyu Muengedzo nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na hune zwa khou bulwa hone
   "shangohaya" zwi amba tshipiḓa tsha Riphabuḽki, tshe musi Mulayotewa wa kale u saathu u thoma u shuma, tsha vha tshi tshi dzhiiwa nga mulayo wa Afurika Tshipembe, sa vhupo ha vhuḓilangi kana ha vhuḓivhusi;
   "Mulayotewa muswa" zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1996,;
   "Mulayo wa tshifhingani tsha kale" zwi amba mulayo wo vhewaho musi mulayotewa wa kale u saathu u thoma u shuma;
   ‘Mulayotewa wo fhiraho’ zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993).
2.	U isa phanḓa na u shuma ha milayo i no shuma zwino
(1)	Milayo yoṱhe ye ya vha i tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela musi –
(a)	hu tshi nga vha na u khwiniswa na u fhelisa; na
(b)	u sa yelana na Mulayotewa muswa.
(2)	Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa isa phanḓa na u shuma u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) -
(a)	a u shumi nga nḓila yo ṱandavhuwaho kha vhupo kana huṅwe -vho, u fhirisa he wa vha u tshi shuma hone musi hu saathu u thoma u shuma Mulayotewa wa kale, nga nnḓa ha musi u tshi nga vha wo khwiniswa u itela uri u shume fhethu ho ṱandavhuwaho; na uri
(b)	u ḓo  isa phanḓa na u laulwa nga maanḓalanga e a vha a tshi u laula musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma
3.	U pfesesa mulayo une wa vha hone
(1)	Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho, u sumbiwa huṅwe na huṅwe kha mulayo muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma -
(a)	kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kana shangohaya, nga nnḓa ha musi hu tshi ambwa vhupo zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga fhasi ha Mulayotewa muswa,
(b)	kha Phalamennde, Buthano ḽa lushaka kana Sinethe, zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde, Buthano ḽa lushaka kana Sinethe nga fhasi ha Mulayotewa muswa,
(c)	kha Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Minisiṱa, Muthusa Minisiṱa kana Khabinethe, fhasi na Mulayotewa muswa zwi tea u pfesesiwa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha uyu Muengedzo,
(d)	sa u sumba kha Muphuresidennde wa Sinethe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu,
(e)	kha vhusimamilayo ha vunḓu, Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa khorotshitumbe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha vhusimamilayo ha vunḓu, Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe nga fhasi ha Mulayotewa muswa, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha uyu Muengedzo, kana
(f)	kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
(2)	Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho, u sumba kha mulayo wa tshifhingani tsha kale, une wa kha ḓi vha hone -
(a)	kha Phalamennde, Nnḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana tshivhumbeo tsha Riphabuḽiki kana shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
(i)	kha Phalamennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋewa kha muvhuso wa shango u ya nga Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lushaka; 
(ii) kha vhusimamilayo ha vunḓu, arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋewa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Mulayotewa wo fhiraho kana Muengedzo kha khorotshitumbe ya Vunḓu.
(b)	kha Muphuresidennde wa shango, Minisiṱa muhulwane, Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane, Khabinethe, Khoro dza Dziminisiṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
(i)	Muphuresidennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lutshaka; kana
(ii) Mulangavunḓu wa Vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa Vunḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo.
4.	Buthano ḽa Lushaka
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
(2)	Buthano ḽa lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḽi ḓo dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo vha muengedzo wa 6 une wa guma nga ḽa 30 Lambamai 1999.
(3) Buthano ḽa lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga 30 ḽa Lambamai 1999, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 49(4), ya Mulayotewa muswa.
(4) Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
5.	Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓa ha Phalamennde
(1)	Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa.
(2)	Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
6.	Khetho dza Buthano ḽa Lushaka
(1)	A hu na khetho dza Buthano ḽa lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 (2) nga murahu ha musi ho itwa mudzinginyo wa u sa fulufhela kha Muphuresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 (2) ya Mulayotewa muswa.
(2)	Khethekanyo ya 50 (1) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela 30 Lambamai 1999.
(3)	Nangwe ho vha na u fheliswa ha Mulayotewa wo fhiraho, Muengedzo wa 2 wa uyo Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa nga Muengedzo wa A wa uyu Muengedzo i ḓo  shuma -
(a)	kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa;
(b)	kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano kha madzulele a sa fani na e a tiwa kha khethekanyo ya 47(3) ya Mulayotewa muswa; na
(c)	kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano, na u ḓadzisa, u sedzuluswa na u shumiswa ha Mutevhe wa madzangano kha u ḓadzwa ha zwikhala, u swikelela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Mulayotewa muswa.
(4) Khethekanyo ya 47(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa.
7.	Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu
(1)	Kha tshifhinga tshi fhelaho khathihi fhedzi phanḓa ha dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha Vunḓu ho no ḓo fariwa nga murahu ha khetho dza u thoma fhasi ha Mulayotewa muswa -
(a)	Vhuimeleli ha madzangano nga u tevhekana kha vhurumiwa ha Vunḓu kha khoro ya lushaka ya Vunḓu vhu fanela u fana na thevhekano ine Sinethe dza 10 dza vha dzo nangiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho; na
(b)	U avhelwa ha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela kha madzangano o imelelwaho kha vhusimamailayo ha Vunḓu, ndi vhu tevhelaho:
VUNḒU
Vhurumiwa ha
tshoṱhe
Vhurumiwa ha
tshipentshela
1. Kapa Vhubvaḓuvha
ANC 5
NP 1
ANC 4
2. Fureisitata
ANC 4
FF1
NP 1
ANC 4
3. Gauteng
ANC 3
DP 1
FF 1
NP 1
ANC 3
NP 1
4. KwaZulu-Natala
ANC 1
DP 1
IFP 3
NP 1
ANC 2
IFP 2
5. Mpumalanga
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
6. Kapa Devhula
ANC 3
FF 1
NP 2
ANC 2
NP 2
7. Vunḓu ḽa Devhula (Limpopo)
ANC 6
ANC 4
8. Devhula Vhukovhela
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
9. Kapa Vhukovhela
ANC 2
DP 1
NP 3
ANC 1
NP 3
(2)	Dzangano ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ha Vunḓu -
(a)	Ḽi fanela u nanga vhurumiwa haḽo ha tshoṱhe u bva kha vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma na uri vha tshi ḓo  kona u shuma sa vhurumiwa ha tshoṱhe, na hone
(b)	vha tea u nanga vhaṅwe vhathu sa vhurumiwa havho ha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓaniho tsha dzisinetha dza kale.
(3) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano.
(4) Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) na (3) zwi shuma fhedzi kha u vhewa ha u thoma vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu
(5) Khethekanyo ya 62(1) ya Mulayotewa muswa a i nga shumi kha u nangiwa na u vhewa ha sinetha dza u thoma sa vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa itshi
(6) Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma, hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio.
8.	Sinetha dza tshifhinga tsho fhelaho
(1)	Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho.
(2)	Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo, uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
(3)	Miholo, magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu, i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi.
9.	Khorotshitumbe ya Lushaka
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Minisiṱa, Muthusa Minisiṱa wa Riphabuḽiki nga fhasi ha Mulayotelwa wo fhiraho musi mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
(2)	U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999, khethekanyo ya 84,89,90,91,93, na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo.
(3)	Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) a tshi thivheli Minisiṱa we a vha e sinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, u isa phanḓa sa minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91(1)(a)	ya Mulayotewa muswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B.
10.	Vhusimamilayo ha Mavunḓu
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo  fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
(2) Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe, vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999.
(3) Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi, tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999, nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 108(4), vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Mulayotewa wo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha hoyu Muengedzo.
(4) Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa.
11.	Khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu
(1)	Naho ho vha na u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho, Muengedzo wa 2 wa uyu Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa ngaho nga Ṱhumetshedzo ya A kha Muengedzo uyu, u ḓo  shuma -
(a)	Kha khetho dza u thoma dza vhusimamilayo ha Vunḓu fhasi ha Mulayotewa muswa;
(b)	Kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Vhusimamilayo kha nzulele yo fhambanaho  yo tiwaho kha khethekanyo ya 106 (3) ya Mulayotewa muswa; na.
(c)	Kha u ḓadza zwikhala kha Vhusimamilayo na u khwinisa, u sedzulusa na u shumiswa ha mutevhe wa madzangano kha u ḓadza zwikhala, u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
(2)	Khethekanyo ya 106(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa malugana na Vhusimamilayo ha Vunḓu u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
12.	Khorotshitumbe dza Vunḓu
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa na mulayotewa ufhio na ufhio wa Vunḓu, fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
(2)	U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, a tshi thoma u shuma, kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo, u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho, khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu.
13.	Milayotewa ya vunḓu
   Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa.
14.	U rumelwa ha milayo ya tshifhingani tsha kale kha mavunḓu
(1)	Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓi rumelwa kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu. Izwi zwi nga itwa nga Muphuresidennde nga mulevho.
(2)	Arali zwi tshi ṱoḓea uri mulayo wo rumelwaho nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) u bveledzwe nga nḓila i fushaho, Muphuresidennde, nga mulevho a nga -
(a)	Khwinisa kana a shandukisa mulayo uri u kone u langa ṱhalutshedzo yawo kana ndangulo; 
(b)	hune u rumelwa ha si shume kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa mulayo wo fhelela, a nga vhulaha kana a bvisa nga huswa, hu na kana hu si na khwiniso kana u shandukiswa ho sumbedzwaho khawo;kana u
(c)	langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa, hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana, kana u pfulusiwa ha thundu, vhuḓifhinduleli, pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso, ndangulo, tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa.
(3)	(a)	Khophi ya mulevho muṅwe na muṅwe yo bviswaho hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) kana (2) i fanela u ṋetshedzwa Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka ya Vunḓu hu saathu u fhela maḓuvha a 10 mulevho uyo wo anḓadziwa.
(b)	Arali Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka nga u kumedzwa ḽi tshi tevhedza mulevho kana mbetshelo dziṅwe dzawo, mulevho kana mbetshelo zwi ḓo fhela nga zwoṱhe, fhedzi u sa kwami:
(i)	U kona u shuma ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo itwaho hu tshi khou tevhedzwa mulevho kana mbetshelo phanḓa ha musi u tshi fhela nga wotṱe, kana
(ii) Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe.
(4)	Musi mulayo u tshi rumelwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), u sumba huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha maanḓalanga we wa rumelwa khao.
(5)	U rumelwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 (8) ya Mulayotewa wo fhiraho zwi tshi katela na u vhulaha na u vhewa hafhu ha mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo, zwi ḓo  dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa.
15.	Milayo ya vhusimamilayo i no khou shuma nnḓa na maanḓa a vhusimamilayo na Phalamennde
(1)	Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo.
(2) Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) tshi ḓo  fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma.
16.	Dzikhothe
(1)	Khothe iṅwe na iṅwe ya mulayo zwi tshi katela khothe dza vharangaphanḓa vha zwa sialala dzine dza  vha hone musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, i ḓo  isa phanḓa na u shuma khathihi na u shumisa maanḓa a re nga fhasi ha vhupo hayo u ya nga ha mulayo une wa shuma khayo, nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli u ḓo  isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi, zwi tshi laulwa nga-
(a)	u Khwimiswa huṅwe na huṅwe kana u vhulahwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo yo teaho; na
(b)	u yelana na Mulayotewa muswa.
(2)	(a)	Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga Mulayotewa wo fhiraho i ḓo  vha Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa. 
(b)	......
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b)	tsho thuthwa nga s. 20 (a)	ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.] 
(3)	(a)	Khothe Khulwane ya Tshipiḓa tsha Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe tshi ḓo  vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Mulayotewa muswa. 
(b)	......
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b)	tsho thuthwa nga s. 20 (a)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(4)	(a)	Tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tshapo tsha khothe khulwane ya Afurika Tshipembe kana Khothe Khulwane ya shangohaya kana khethekanyo ya zwa u angaredza ya yeneyo khothe, i ḓo vha Khothe Khulwane nga fhasi ha Mulayotewa muswa hu songo shandukiswa vhupo hayo ha mishumo, fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
(b)	Muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi kana a no dzhiiwa o fara ofisi sa Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana Muhaṱuli wa khothe yo bulwaho kha phara ya (a)	musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo  vha Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana muhaṱuli wa yeneyo khothe nga fhasi ha Mulayotewa muswa fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyulula huṅwe na huṅwe ho sumbedzwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
   (5 Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea, u sumba kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha -
(a)	Khothe ya zwa Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa muswa,
(b)	u sumba kha Tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo; na
(c)	u sumba kha tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afurika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Nṱha (High Court).
(6)	(a)	Nga u ṱavhanya hune zwi nga konadzea musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma, khothe dzoṱhe, zwi tshi katela na zwivhumbeo zwadzo, kuvhumbele, kushumele na vhupo ha mishumo khathihi na milayo yo teaho, zwi tea u dzudzanyululwa hu tshi khou itelwa u thomiwa tshiteṅwa tsha zwa Vhuhaṱuli tsho teaho kha ṱhoḓea dza Mulayotewa.
(b)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langula vhuhaṱuli, a tshi khou shuma o thoma a kwamana na Khomishini ya zwa Vhuhaṱuli, u fanela u langula ndinganyiso yo bulwaho kha phara ya (a)	.
(7)	(a)	Muṅwe na muṅwe o faraho ofisi, musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki, wa 2000, u tshi thoma u shuma, sa-
(i)	Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, u vha Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa;
(ii)   Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, u vha Muthusa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa;
(iii)   Muphuresidennde wa Vhulamukanyi u vha Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Mulayotewa muswa; na
(iv)   Muthusa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi u vha Muthusa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Mulayotewa muswa.
(b)	Ndayo, ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma.
(c)	Nga nnḓa ha musi hu si na u fana kha zwine zwa amba kana zwi sa livhani, u sedza kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele maṅwe na maṅwe kha Muphuresidennde wa Vhulamukanyi kana Muphuresidennde wa Khothe wa Mulayotewa, u fanela u dzhiiwa sa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (7) tsho ḓadziswa nga s. 20 (b)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
17.	Milandu i saathu u fhela i re phanḓa ha khothe
   Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha i saathu u fhela phanḓa ha khothe musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, i fanela u swikela mafheleloni ayo sa zwine ha tou nga Mulayotewa muswa a u athu u phasiswa nga nnḓani ha musi lutamo Iwa zwa Vhulamukanyi lu tshi zwi ṱoḓisa nga nḓila iṅwe - vho
18.	Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi
(1)	Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma. Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179.
(2) Mulanga Vhatshutshisi o faraho ofisi musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha ofisi yawe, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (d).
19.	Miano na u ḓiana
   Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho, ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa.
20.	Zwiṅwe Zwiimiswa zwa Mulayotewa
(1)	Kha hoyu Mulayotewa, "Zwiimiswa zwa Mulayotewa" zwi amba -
(a)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi;
(b)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu; 
[Phara. (b)	yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(c)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso vhukati ha Munna na Musadzi;
(d)	Muoditha Dzhenerala;
(e)	South African Reserve Bank;
(f)	Khomishini ya Gwana na Nzudzanyo ya Tshelede;
(g)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli; kana
(h)	Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe.
(2)	Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho tshi ḓo isa phanḓa na u shuma u ya nga ha mulayo u no khou shuma khatsho, nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa khomishini, muraḓo wa Bodonyangaredzi ya nyambo dza Afurika Tshipembe, nnyi na nnyi kana Muoditha Dzhenerala, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi, hu tshi tevhelwa -
(a)	u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo i re na maanḓa a u ita ngauralo; na 
(b)	u yelana na Mulayotewa muswa na uyu Muengedzo
(3)	Khethekanyo ya 199(1), 200(1), 3 na (5) u swika (11) na (201) u swika 206 dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
(4)	Miraḓo ya khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli vho bulwaho kha khethekanyo ya 105 (1)(h)	ya Mulayotewa wo fhiraho vha ḓo ima u vha miraḓo ya khomishini musi miraḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 178(1) (i)	ya Mulayotewa muswa vha tshi nangiwa.
(5)	(a)	(a)	Khoro ya Volkstaat yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho khayo, na hone muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa khoro musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, u ḓo  i sa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha yeneyo ofisi, hu tshi ḓo  tevhedzwa -
(i)	Khwiniso ifhio na ifhio kana u vhulaha iyo milayo;
(ii) u yelana hayo na Mulayotewa muswa.
(b)	Khethekanyo ya 184 A na 184 B (1) (a)	(b)	na (d)	ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo  isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
21.	U phasiswa ha milayo i ṱoḓiwaho nga Mulayotewa muswa
(1)	Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu, uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
(2) Khethekanyo ya 198 (b)	ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa.
(3) Khethekanyo ya 199(3)(a)	ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo i tshi ḓo  phasiswa.
(4) Milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 217 (3) ya Mulayotewa muswa i tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma fhedzi na u sa vha hone ha iyo milayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha Phoḽisi dzo bulwaho kha khethekanyo ya 217 (2).
(5) U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65(2) ya Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, vhusimamilayo ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓa a ṋewa vhurumiwa hadzo u vouta vhuimoni hadzo kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu.
(6) U swika musi mulayo wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 229(1)(b)	ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma, masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe, muingamuthelo kana mbadelo dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
22.	Vhuthihi ha lushaka na u pfumedzana
(1)	Hu sa sedzwi mbetshelo dzifhio na dzifhio dza Mulayotewa muswa na nga nnḓani ha u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho mbetshelo dzoṱhe dzi kwamanaho na u farela hu re ngomu ha Mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho "Vhuthihi ha lushaka na pfumedzano" zwi ḓo dzhiiwa sa tshipiḓa tsha Mulayotewa muswa, u itela u bveledza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Vhuthihi ha Lushaka na Pfumedzano wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995), sa zwe wa khwinisiswa zwone hu tshi katelwa na ndeme yawo.
(2)	U itela ndivho dza tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḓuvha ḽa '6 Nyendavhusiku 1993' hune zwa vhonala kha mbetshelo dza mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho ine ya ri ‘Vhuthihi ha Lushaka’ na Vhupfumedzani’, hu fanela u vhalwa sa '11 Shundunthule 1994'.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) tsho ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.]
23.	Mulayotibe wa Pfanelo 
(1)	Mulayo wa lushaka wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 9 (4) 32 (2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa  u fanela u phasiswa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
(2)	U swikela milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 32 (2) na 33 (3) ya Mulayotewa muswa i tshi phasiswa -
(a)	khethekanyo ya 32(1) i ḓo  dzhiiwa i tshi vhalea ngaurali: 
"(1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso, arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho."; na
(b)	khethekanyo ya 33(1) na (2) i fanela u dzhiiwa sa zwi tevhelaho:
"Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya -
(a)	nyito ya ndaulo i re mulayoni musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe kana lutamo Iwawe lu tshi kwamea kana u shushedzwa;
(b)	nyito ya matshimbidzele a ndaulo kwayo musi pfanelo dzawe kana ndavhelelo dzawe dzi re mulayoni dzi tshi kwamea kana u shushedzwa;
(c)	u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito ya ndaulo i kwamaho pfanelo dzawe kana lutamo Iwawe nga nnḓani ha musi zwiitisi izwo zwo anḓadziwa; 
(d)	nyito ya ndaulo yo teaho malugana na zwiitisi zwo fhiwaho musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe dzi tshi kwamea kana u shushedzwa."
(3) Khethekanyo 32(2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa i ḓo fhela nga yoṱhe arali milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana i sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa wa thoma u shuma.
24.	Ndaulo ya muvhuso na tshumelo ya tsireledzo
(1)	215, 218(1), 219(1), 224 to 228, 236(1), (2), (3), (6), (7)(b)	na (8), 237(1) na (2)(a)	na 239(4) na (5) dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo  isa phanḓa na u shuma sa zwine ha tou nga Mulayotewa wo fhiraho a wo ngo fheliswa, hu tshi tevhedzwa –
(a)	Khwiniso ya idzo khethekanyo sa zwe zwa buliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya D;
(b)	dziṅwe khwiniso kana u fheliswa ha idzo khethekanyo nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa; na
(c)	u yelana na Mulayotewa muswa.
(2) Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo  isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa, u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
(3) U fheliswa ha Mulayotewa wo fhiraho a zwi kwami mulevho ufhio na ufhio wo bveledzwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 237(3) ya Mulayotewa wo fhiraho nahone mulevho ufhio na ufhio wo raloho u ḓo  isa phanḓa na u shuma, hu tshi tevhedzwa –
(a)	khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio; na
(b)	u yelana na Mulayotewa
25.	Muengedzo wa u sa tea u vha kha Vhusimamilayo
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha Vunḓu.
(2) U sa tea ha muthu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) -
(a)	hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha Khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha aphiḽi tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu; na uri
(b)	hu ḓo  fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela.
26.	Muvhuso wapo
(1)	Hu sa sedzwi mbetshelo dza khethekanyo ya 151,155,156 na 157 dza
Mulayotewa muswa-
(a)	  mbetshelo dza Mulayo wa Pfukanyelo wa Muvhuso wapo wa 1993 (Mulayo wa vhu 209 wa 1993), sa zwine wa nga khwiniswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga mulayo wa lushaka zwi tshi yelana na Mulayotewa muswa, dzi kha ḓi shuma u ya nga Khoro ya Masipala u swikela Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza masipala dza u thoma dza u angaredza dza Khoro dza Masipala nga murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma; nahone
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (a)	tsho imelwa nga s. 5 (a)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(b)	murangaphanḓa wa sialala wa tshitshavha tshine tsha kha ḓi tevhela mulayo wa tshithu nahone a dzulaho fhethu hu re fhasi ha muvhuso wa pfukanyelo wa khoro yapo, khoro ya pfukanyelo kana khoro ya pfukanyelo ya vhaimeleli, yo bulwaho kha Mulayo wa Muvhuso wapo wa Pfukanyelo wa 1993, nahone wo ṱaluswaho kha khethekanyo ya 182 ya Mulayotewa wo fhiraho, u tea u vha muraḓo a songo nangiwaho wa khoro u swika Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza u thoma dza Masipala dza u angaredza murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b)	tsho imelwa nga s. 5(a)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(2)	Khethekanyo ya 245 (4) ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo  isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe. Khethekanyo ya 16 (5) na (6) ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo, wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999.
[Tshiteṅwa tsha (2) tsho khwiniswa nga s. 5 (b)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
27.	U vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha milayo ya Phalamennde na ya Vunḓu
   Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo.
28.	U redzhisiṱariwa ha thundu i sa sudzulusei ya muvhuso
(1)	Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho, muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho, tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso.
(2) A hu na mbadelo kana tshelede kana u badeliswa hune ha ḓo vha hone malugana na u redzhisiṱariwa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1).
ṰHUMETSHEDZO YA A
KHWINISO KHA MUENGEDZO WA VHU 2 KHA MULAYOTEWA WA KALE
1.   U bvisa tshiteṅwa tsha 1 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
      '1. Mahoro o redzhisiṱariwa kana u ṅwaliswa hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka nahone a khou pikisanaho kha khetho dza Buthano ḽa lushaka, a nga nanga vhonkhetheni kha idzo khetho, u bva kha mutevhethanḓu wa vhonkhetheni wo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Muengedzo uyu na mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.'
2.   U bvisa tshiteṅwa tsha 2 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
      '2. Madzulo kha Buthano ḽa lushaka sa zwe zwa tiwa kha khethekanyo
ya 46 ya Mulayotewa muswa a ḓo ḓadzwa nga nḓila i tevhelaho:
(a)	Tshipiḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho, hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo.
(b)	Hafu ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mutevhe wa dzingu fhethu he mutevhe wa lushaka u si nekedzwe'.
3.   U bviswa ha tshiteṅwa tsha  3 ha dzheniswa tshiteṅwa tshi tevhelaho:
      '3. Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga Ḽihoro, u ḓo vha na madzina o fhelelaho ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa nga ḽihoro'.
4.   U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 5 nga u bvisa maipfi a rangelaho phara ya (a)	a
imelwa nga maipfi a tevhelaho:
      '5. Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(a)	a ḓo avhekanywa u ya nga madzingu kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:'.
5.   U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 6--
(a)	u bviswa ha maipfi a rangelaho phara ya (a)	a imelwa nga maipfi a tevhelaho:
"6. Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(b)	a ḓo avhekanywa kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:"; na
(b)	nga u bvisa phara ya (a)	ya imelwa nga phara i tevhelaho:
"(a)	Tsha ina tsha dzivouthu u ya nga ha madzulo tshi ḓo  tewa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha vouthu dzo swaiwaho nga lushaka Iwoṱhe nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, ha engedzwa na nthihi, ha dohwa ha engedzwa na nthihi kha mvelele, hu sa dzhielwi nṱha zwipiḓa, tshi ḓo vha tshone tsha ina tsha khetho tsha tshidzulo tshithihi.'
6.   Khwiniso ya tshiteṅwa tsha 7(3) nga u bvisa phara ya (b)	ya imelwa nga phara i
tevhelaho:
'(b)	  Khwiniso ya Tsha ina (kwota) ya dzivouthu i ḓo  itiwa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha dzivouthu dzo swaiwaho dza lushaka Iwoṱhe, ho ṱusiwa vouthu dza lushaka Iwoṱhe dzi vouthelaho ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a), nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano, ha engedzwa na nthihi, ha konou bviswa tshivhalo tsha madzulo tshi avhelwaho Iwa u fhedzisela Ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a).'
7.   U bviswa ha tshiteṅwa tsha 10 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'10.    Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo  tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Mulayotewa muswa.'
8.   U bviswa ha tshiteṅwa tsha 11 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
"11. Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo na mutevhe wa vunḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa hoyu Muengedzo na mulayo wa lushaka."'
9.   U bviswa ha tshiteṅwa tsha 16 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
   '16.	U ḓivhadziwa ha vhaimeleli
   (1)	Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu, tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa, Khomishini i ḓo  ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa, ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe, u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka, vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni.
(2) Musi ho no itwa nḓivhadzo hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu (arali khetho ya Buthano ḽa Lushaka na ya vhusimamilayo ha vunḓu yo itiwa nga tshifhinga tshithihi), nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi, ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo, ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa, ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u ḓivhadziwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho, ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo  bviswa kha miṅwe mitevhe.
(3) U bva afho Khomishini i ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli vhusimamilayoni'.
10.   U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 18 nga u bvisa phara ya (b)	ya imelwa nga phara i tevhelaho:
      '(b)	  muimeleli u vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe kha Khoro ya
Lushaka ya Mavunḓu;'.
11.   U bviswa ha tshiteṅwa tsha 19 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
      '19.    Mutevhe wa vhonkhetheni vha ḽihoro wo bulwaho kha tshiteṅwa tsha
16(1) u nga engedzwa luthihi fhedzi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhira miṅwedzi ya 12 u bva tshe u ḓivhadziwa ha vhaimeleli hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 16 ho itiwa, u ḓadza zwikhala zwi si na vhathu: Tenda u engedzwa uho ha itwa mafheloni a mutevhe wonoyo'.
12. U shandukiswa ha tshiteṅwa tsha 23 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
   '23.	Zwikhala
   (1)	Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune hoyu Muengedzo wa shuma, ḽihoro ḽe ḽa nanga nkhetheni ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓo ḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu -
(a)	ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo; na
(b)	ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe.
(2) U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala. 
(3) Arali ḽihoro ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ḽi tshi nga fheliswa kana ḽi si tsha vha hone, vhaimeleli vhaḽo vha ṱutshela madzulo avho hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 23A(1), madzulo ayo a ḓo avhelwa mahoro o salaho zwa tou nga ndi madzulo e a vha o balelwa vhane hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 7 kana 14, sa zwine zwa nga vha ngazwo..'.
13.   U dzheniswa ha tshiteṅwa tshi tevhelaho nga murahu ha tshiteṅwa tsha 23:
   '23A   Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo
   (1)	Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo 
23A. (1) Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Muengedzo uyu wa shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo.
(2) Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽi nga shandula dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
(3) Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi sa fhedzi mbilu Mulayotewa muswa wo thoma u shuma, wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 (1) ya Mulayotewa muswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho.
(4) Mulayo wa Phalamennde wo buliwaho kha tshiteṅwa tsha (3) u nga tendela -
(a)	ḽihoro ḽi re hone ḽi tshi ṱangana na ḽiṅwe ḽihoro; kana
(b)	ḽihoro ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi'.
14. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24.
15. U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 25-
(a)	u imelwa ha ṱhalutshedzo ya "Khomishini" nga ṱhalutshedzo i tevhelaho:
"'Khomishini' zwi amba Khomishini ya Khetho yo bulwaho kha khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa;na
(b)	nga u dzhenisa ṱhalutshedzo i tevhelaho nga murahu ha ṱhalutshedzo ya "mutevhe wa lushaka":
"'Mulayotewa muswa' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996'.
16.   U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26.
ṰHUMETSHEDZO YA B
MUVHUSO WA VHUTHIHI HA LUSHAKA:
SIA ḼA LUSHAKA
1.   Khethekanyo ya 84 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya nyengedzo i tevhelaho:
      '(3) Muphuresidennde u fanela u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde -
(a)	kha mveledziso na tshumiso ya phoḽisi (mbekanyamaitele) dza muvhuso wa lushaka;
(b)	kha mafhungo oṱhe a yelanaho na ndangulo ya khabinethe na
nga u shuma mafhungo a khabinethe;
(c)	kha u avhela vhathusa Muphurisidennde mishumo;
(d)	phanḓa ha musi a tshi ita mbeo ifhio na ifhio fhasi ha Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio zwi tshi katela na u vhewa ha vhaambasada kana vhaṅwe vhaimeleli vha zwa vhudipulomati;
(e)	phanḓa ha musi a tshi vhea khomishini ya ṱhoḓisiso;
(f)	phanḓa ha musi a tshi vhidza referandamu;
(g)	phanḓa ha musi a tshi hangwela kana u lungulula vhatshinyi.'
2.   Khethekanyo ya 89 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya miengedzo i tevhelaho:
      '(3) ) khethekanyo ṱhukhu ya (1) na (2) dzi shuma na kha Muthusa Muphuresidennde.'.
3.   Phara ya (a)	ya khethekanyo 90 (1) ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea:
      '(a)	  Muthusa Muphuresidennde o ruṅwaho nga Muphuresidennde;'.
4.   Khethekanyo ya 91 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea nga u rali:
   '91.	Khabinethe
   (1)	Minisiṱa vha sa fhiriho 27 vhane vha vha miraḓo ya Buthano ḽa lushaka, vho vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (8) u swika 12, na
(b)	Minisiṱa muthihi ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa lushaka nahone o vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (13) tenda Muphuresidennde a tshi shuma o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a  khou shela mulenzhe, vha tshi vhona u vhewa ha Minisiṱa onoyo ho tea.
(2) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo faraho madzulo a 80 zwao Buthanoni ḽa lushaka ḽo fanelwa nga u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
(3) Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni, ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
(4) Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano.
(5) Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde.
(6) Muthusa Muphuresidennde u dzhena ofisini. 
(a)	u swika 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha u thivhiwa kana u litshiswa nga ḽihoro ḽo fanelwaho nga u ita mbeo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) na (3) kana
(b)	u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma.
(7) Tshikhala ofisini ya Vhathusa Muphurisidennde tshi nga ḓadzwa nga ḽihoro ḽo taho onoyo Muthusa Muphurisidennde.
(8) Ḽihoro ḽo faraho madzulo zwao Buthanoni ḽa Lushaka nahone ḽe ḽa dzhia tsheo ya u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khabinethe dzine malugana nadzo Minisiṱa vho bulwano kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	vha tea u vha nga ndinganyiso ya tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga ḽone. Buthanoni ḽa Lushaka nga ndivhanele na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
(9) Ofisi ya Khabinethe i fanela u avhelwa mahoro nga ndivhanele a shelaho mulenzhe hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Tshivhalo tsha madzulo nga ofisi tshi fanela u tiwa nga u kovha tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo Buthanoni ḽa Lushaka o farwaho nga oṱhe mahoro a khou shelaho mulenzhe nga tshivhalo tsha dziofisi dzine malugana nadzo Minisiṱa vho bulwano kha khethekanyo ṱhukhu ya (1)
(a)	vha tea u vhewa, ho ingwa nthihi.
(b)	Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone, ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi.
(c)	Tshivhalo tsha dziofisi tsho teaho u avhelwa ḽihoro ḽi shelaho mulenzhe tshi tiwa nga u kovha tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo o kovha tshivhalo itsho tsho bulwaho kha phara ya (b).
(d)	Mvelelo, hu tshi tevhedzwa phara ya (e)	tshi sumba tshivhalo tsha ofisi tsho teaho u avhelwa ḽeneḽo ḽihoro.
(e)	Hune u shumiswa ha maitele a re afha nṱha ha bveledza zwiengedzwa zwi songo milwaho nga tshivhalo tsha dziofisi tsho avhelwaho ḽihoro, tshiengedzwa tshi ṱaṱisana na
zwiṅwe zwiengedzwa zwo raloho zwi andelaho ḽiṅwe ḽihoro kana mahoro hune ofisi ifhio na ifhio kana dziofisi dzine dza sala dzi songo avhiwa dzi fanela u avhelwa Ḽihoro kana mahoro a kwameaho nga mutevhe wa tshiengedzwa tsha nṱhesa.
.
(10) Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela-
   (a)	 ta phothifoḽio dzine dza fanela u kovhekanywa madzangano ane a khou dzhenelela u ya nga tshivhalo tsha dziphothifoḽio dze a kovhelwa nga khethekanyo ṱhukhu ya (9);
   (b)	 u vhea u ya nga iṅwe na iṅwe ya phothifoḽio, muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽine ḽa khou ṋewa phothifoḽio yeneyo nga fhasi ha phara ya (a)	, sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli ha yeneyo phothifoḽio;
   (c)	 arali zwa vha na ndeme u itela ndivho dza Mulayotewa kana zwi tshi itelwa vhuvhusi havhuḓi, ha fhambanywa u tiwa hu re kha phara ya (a), hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (9);
   (d)	 ha fheliswa u vhewa huṅwe na huṅwe vhu re fhasi ha phara ya (b)	-
   (i)	arali muphuresidennde a humbelwa uri a ite nga u ralo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine Minisiṱa a vha muraḓo waḽo; kana 
   (ii)	 arali zwa vha zwi tshi khou tea uri u itelwa Mulayotewa kana vhuḓi ha vhuvhusi havhuḓi; kana
   (e)	 u ḓadza arali zwo tea, ho sedzwa phara ya (b)	, tshikhala tshi re kha ofisi ya minisiṱa dzenedzo dzine dza ḓo avhelwa mahoro a shelaho mulenzhe nga ndivhanelo hu tshi tevhelwa tshivhalo tsha dziofisi dze vha avhelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (9);
(b)	u vhea malugana na yeneyo ofisi iṅwe na iṅwe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽe iyo ofisi ya avhelwa ḽone fhasi na phara ya (a)	ya Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli na yeneyo ofisi;
(c)	arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi, a shandula khumbelo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (a)	hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (9);
(d)	u fhelisa mbeo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (b)	-
(i)	arali o humbelwa u ita nga u ralo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine Minisiṱa a kwameaho a vha muraḓo; kana
(ii) arali zwa fanela hu u itela Mulayotewa kana dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi, kana
(e)	u ḓadza musi zwo fanela, fhasi ha phara ya (b)	– tshikhala ofisini ya Minisiṱa.
      (11) Khethekanyo ṱhukhu ya (10) i fanela u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, na Muphuresidennde na vhaṅwe vhaofisi vha kwameaho, kha u shumisa iyo khethekanyo ṱhukhu vha fanela u swikelela kha nyanḓano tshifhinga tshoṱhe: Tenda ha vha na uri arali nyanḓano i sa swikelei kha- 
(a)	   u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya (a), (c)	kana (d)(ii) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu, tsheo ya Muphuresidennde i ḓo  langa;
(b)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b)	(d)	(i)	kana (e)	ya khethekanyo ṱhukhu: kwamaho muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Muphuresidennde, tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine onoyo muthu a vha muraḓo waḽo a langa, na
(c)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b)	kana (e)	ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo i kwamaho muthu a re muraḓo wa ḽihoro ḽa Muphuresidennde, tsheo ya Muphuresidennde i a langa.
(12 ) Arali khumbulo ifhio na ifhio ya u avha dziofisi ya shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (10) (c), Minisiṱa vhe zwa vha kwama vha fanela u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa, hune zwa shuma, nga u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga Ndivhanelo hu tshi tevhedzwa khumbulo dzo fhambanaho.
      (13) Muphuresidennde
   (a)	O kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha khou shela mulenzhe, u fanela -
(i)	u ta yeneyo ofisi ya Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (i)	(b)	arali zwa ṱoḓea hu tshi tevhedzwa tsheo ya Muphuresidennde fhasi ha yeneyo khethekanyo ṱhukhu.
(ii) u vhea malugana na yeneyo ofisi muthu ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi.
(iii) u ḓadza arali zwo fanela, tshikhala malugana na yeneyo ofisi; kana
(b)	Nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, u fanela u fhelisa mbeo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (a)	arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi.
(14) Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde, kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo, nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila.
(15) Khabinethe i fanela u shuma nga maitele ane a vha a ṋetshedzo kha muya wa u ṱoḓa nyanḓano yo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.'
5.   Khethekanyo ya 93 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea sa hezwi:
   '93.	U vhewa ha Vhathusa Minisiṱa
   (1)	Muphuresidennde a nga ri, nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro, vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa.
   (2)	Ḽihoro ḽo tendelwa u avhelwa poso dzi fhiraho mbili dza vhathusa minisiṱa nga ndinganyo i fanaho na nga maitele ane phothifoḽio dza Khabinethe dza avhiwa ngao.
   (3)	Mbetshelo dza khethekanyo ya 91 (10) u swika (12) dzi a shuma, dzi na tshanduko dzo teaho, ho sedzwa Vhathusa Minisiṱa, nahone u shuma honoho hu kha Minisiṱa onoyo kana Phothifoḽio yeneyo zwi tshi yelana na poso yeneyo ya Muthusa Minisiṱa.
   (4)	Arali muthu o vhewa sa Muthusa Minisiṱa wa ofisi ifhio na ifhio yo kumedzwaho Minisiṱa -
   (a)	onoyo Muthusa Minisiṱa u fanela u shumisa kana u shuma maimoni a Minisiṱa a kwameaho, maanḓa afhio na afhio na ndivhanelo dzo kovhelwaho onoyo Minisiṱa hu tshi tevhedzwa mulayo ufhio na ufhio kana nga iṅwe nḓila muṅwe u ṋewa nga u kovhelwa onoyo Muthusa Minisiṱa nga Minisiṱa hu tshi tevhedzwa ndaela dza Muphuresidennde, na
(b)	u bulwa hufhio na hufhio kha mulayo ufhio na ufhio ha onoyo Minisiṱa hu fanela u sedzwa sa hu katelaho hu tshi tevhedzwa mushumo fhasi ha phara ya (a)	nga Minisiṱa ane onoyo Muthusa Minisiṱa a khou shumela ene.
      (5 Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe musi Minisiṱa a siho nga tshiitisi tshifhio na tshifhio, a sa koni u shuma kana u i ta maṅwe a maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo dza ofisi, a nga vhea muṅwe-vho ufhio na ufhio kana muṅwe-vho muthu ufhio na ufhio uri a shume vhuimoni ha Muthusa Minisiṱa, o bulwaho khamusi nga u angaredza kana kha u shumisa kana u itwa ha maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo.'.
6.   Khethekanyo ya 96 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho:
      '(3) Vhominisiṱa vha na vhuḓifhinduleli nga vhone vhane kha na kha Buthano ḽa Lushaka kha u laula ofisi dzavho na miraḓo yoṱhe ya khabinethe sa zwenezwo vha na vhuḓifhinduleli vho ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa lushaka na phoḽisi dzawo
(4) Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe. 
(5) Arali Minisiṱa a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khabinethe, a nga ṱoḓa uri Minisiṱa onoyo a ite uri ndaulo ya ofisi i anane na yeneyo phoḽisi
(6) Arali onoyo Minisiṱa a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Muphuresidennde a nga ṱuswa ofisini -
(a)	arali e Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91 (1)(a), nga murahu ha u kwamana na Minisiṱa, huno arali Minisiṱa a si muraḓo na 
(b)	arali e Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91 (1)(b)	nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vha shelaho mulenzhe.'.
ṰHUMETSHEDZO YA C
MUVHUSO WA VHUTHIHI HA LUSHAKA:
SIA ḼA VUNḒU
1.   Khethekanyo ya 132 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea sa hezwi:
   '132.	Khorotshitumbe
   (1)	Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo.
(2) Ḽihoro ḽo faraho madzulo a phesenthe dza 10 a vhusimamilayo ha vunḓu nahone ḽo ḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe nga ndivhanelo na tshivhalo tsha madzulo a farwaho nga ḽone kha vhusimamilayo a livhanaho na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
(3) Ofisi dza Khorotshitumbe dzi fanela u a vhelwa mahoro a shelaho mulenzhe nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa aneo maitele o tiwaho kha khethekanyo ya 91(9), huno kha u shumisa ayo maitele o bulwaho kha iyo khethekanyo ya kha -
(a)	khabinethe, hu fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha muraḓo wa Khorotshitumbe; huno
(b)	Minisiṱa, zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha Khorotshitumbe, huno
(c)	-Buthano ḽa lushaka, zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha vhusimamilayo ha vunḓu
(4) Mulangavunḓu wa vunḓu nga murahu ha u kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela -
(a)	u ta dzenedzo ofisi dzo fanelaho u avhelwa mahoro a khou shelaho mulenzhe nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa tshivhalo tsha dziofisi dze a avhelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3),
(b)	u vhea malugana na iṅwe na iṅwe ya dzenedzo ofisi muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽe yeneyo ofisi ya avhelwa ḽone fhasi ha phara ya (a), sa muraḓo wa Khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi,
(c)	arali zwa fanela hu u itela Mulayotewa kana u itela muvhuso wavhuḓi, u shandula kuhumbulele kufhio na kufhio fhasi ha phara ya (a)	hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3),
(d)	u fhelisa u vhewa hufhio na hufhio fhasi ha phara ya (b)
(i)	arali Mulangavunḓu o humbelwa u ita zwenezwo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muraḓo wa Khorotshitumbe waḽo a kwameaho a vha e muraḓo, kana
(ii) arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi, kana
(e)	u ḓadza musi zwo fanela, hu tshi tevhedzwa phara ya (b)	tshikhala ofisini ya muraḓo wa Khorotshitumbe.
(5) Khethekanyo ya (4) i fanela u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, na Mulangavunḓu na vhaṅwe vhaofisi vha kwameaho vha u shumisa yeneyo khethekanyo ṱhukhu vha fanela u ṱoḓa u swikelela kha thendelano tshifhinga tshoṱhe tenda ha vha na uri arali thendelano i sa koni u swikelea kha -
(a)	u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya (a)	(c)	kana
d(ii) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu ya tsheo ya Mulangavunḓu i ḓo  langa;
(b)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b), d (i)	kana (e)	ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu i kwamaho muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu, tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine onoyo muthu a vha muraḓo waḽo, i ḓo  langa; na
(c)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b)	kana (e)	ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu i kwamaho muthu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu, tsheo ya Mulangavunḓu i ḓo  langa;
(6) Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (4) (c), miraḓo ine zwa i kwama i fanela u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa, hune zwa shuma, u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho.
(7) Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu.
(8) Khorotshitumbe i fanela u shuma nga maitele ane a dzhiela nṱha muya wa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.'.
2.   Khethekanyo ya 136 ya Mulayotewa muswa yo lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho:
      '(3) Miraḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓifhinduleli nga muthihi kha Mulangavunḓu na kha vhusimamilayo ha vunḓu kha u laula ofisi dzavho, na miraḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa vunḓu wa kha phoḽisi dzawo.
(4) Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele.
(5) Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele, Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane.
(6) Arali muraḓo a kwameaho a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Mulangavunḓu fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (5), Mulangavunḓu a nga ṱusa muraḓo ofisini nga murahu ha nyambedzano na muraḓo, huno arali muraḓo a si muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu kana a si murangaphanḓa wa ḽihoro ḽi khou shelaho mulenzhe, na zwenezwo-vho nga murahu ha nyambedzano na murangaphanḓa wa muraḓo wa ḽeneḽo ḽihoro.'.
ṰHUMETSHEDZO YA D
NDAULO YA MUVHUSO NA TSHUMELO DZA TSIRELEDZO: KHWINISO DZA KHETHEKANYO DZA MULAYOTEWA WO FHIRAHO
1.   Khwiniso ya khethekanyo ya 218 ya Mulayotewa wo fhiraho-
(a)	u bvisa maipfi a re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a rangelaho phara ya (a)	a imelwa nga a tevhelaho:
"(1) Hu tshi tevhelwa masia a ṋewaho nga Minisiṱa wa Mbavhalelo na Tsireledzo, Khomishinari ya Lushaka i ḓo  vha na vhuḓifhinduleli kha-";
(b)	u bvisa phara ya (b)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho.
"(b)	u tholiwa ha vhokhomishinari vha vunḓu;";
(c)	u bvisa phara ya (d)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho:
"(d)	tsedzuluso na u thivhelwa ha vhugevhenga ho dzudzanyiwaho kana vhune ha ṱoḓa tsedzuluso na thivhelo ya lushaka kana vhukoni ha tshipentshela;" na
d) u bvisa phara ya (k) ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho
"(k) u thomiwa na u ṱhogomeliwa ha tshigwada tsha mapholisa tsha vhudziki ha lushaka tshine tsha ḓo vhewa u tikedza na nga khumbelo ya Khomishinari wa Vunḓu;'.
2.   U khwiniswa ha khethekanyo ya 219 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa maipfi a rangelaho phara ya (a)	i re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a imelwa nga maipfi:
'(1)   Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 218(1), Khomishinari wa Vunḓu u ḓo  vha na vhuḓifhinduleli kha -'.
3.   U khwiniswa ha khethekanyo ya 224 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2) dza imelwa nga mbetshelo :
   Tenda khethekanyo heyi i tshi ḓo  shuma-vho na kha miraḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa miraḓo yayo nga murahu ha musi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa mulayotewa muswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Mulayotewa, nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza dzo shela mulenzhe kha Khoro ya Khorotshitumbe ya tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa wo bulwaho.'
4.   U khwiniswa ha khethekanyo ya 227 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (2) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu i tevhelaho:
'(2) Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka i ḓo  shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo fhedzi i tshi tevhela dzangalelo ḽa lushaka u ya nga ha Ndima ya 11 ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996.'
5.   U khwiniswa ha khethekanyo ya 236 ya Mulayotewa wo fhiraho-
(a)	nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu i tevhelaho
"(1) Tshumelo ya vhathu, muhasho wa muvhuso, tshumelo dza ndangulo kana tsireledzo dze musi hu saathu u thoma u shuma Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996 (une u bva afha wa ḓo vhidzwa "Mulayotewa muswa"), dza vha dzi tshi shuma mishumo ya muvhuso, dzi isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhelwa mulayo u yelanaho nadzo u swika mulayo uyo u tshi fheliswa kana wa dzheniswa kana wa ṱanganyisiwa na tshiimiswa tsho teaho kana wa fhungudziwa zwavhuḓi kana wa khwaṱhisedzwa kha tshiṅwe tshiimiswa ",
(b)	u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (6) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu ya"(6) (a)	Muphuresidennde a nga ta khomishini u sedzulusa kuḓadzele kwa konṱiraka kana u khwiniswa ha konṱiraka, u tholiwa kana u phuromotiwa, kana u newa ha tshifhinga kana tshiiimo tsha tshumelo kana iṅwe mbuelo, zwe zwa itea vhukati ha ḽa 27 Lambamai 1993 na ḽa 30 Khubvumedzi 1994 malugana na muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha khethekanyoṱhukhu ya (2) kana tshigwada tshiṅwe-vho tsha vhathu vhenevho
(b)	Khomishini i nga humisela murahu konṱiraka kana ya shandula konṱiraka, u thola, u phuromotha na u lambedza arali zwi songo ḓa nga ngona kana u pfesesea kha tshiimo tsha mulandu wonoyo."; na 
(c)	u bvisa ipfi "Mulayotewa uno" hune ḽa wanala kha khethekanyo ya 236, ḽa imelwa
nga "Mulayotewa muswa".
'.
6.   U khwiniswa ha khethekanyo ya 237 ya Mulayotewa wo fhiraho-
(a)	nga u bvisa phara ya (a)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga
phara i tevhelaho:
          '(a)	   u dzudzanywa nga huswa ha zwiimiswa zwoṱhe zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236(1), hu sa katelwi na mmbi ya vhupileli yo bulwaho kha khethekanyo 224(2), zwi ḓo  bvela phanḓa nga murahu ha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996, hu na ndivho ya u bveledza:
(i)	ndangulo yo dziaho ya kha sia ḽa muvhuso wa lushaka u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho nga fhasi ha sialaka,  lushaka, na
(ii) ndangulo yo dziaho ya vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho fhasi ha muvhuso wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ", na
(b)	nga u bvisa phara ṱhukhu (i)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a)	ya imelwa nga phara ṱhukhu i tevhelaho:
"(i)	zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236 (1), hu sa katelwi na mmbi ya lushaka, zwi ḓo  wela zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka, une wa ḓo shumisa vhuḓifhinduleli hawo u tshi shumisana na mivhuso ya vunḓu;'.
7.   U khwiniswa ha khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (4) ya imelelwa nga phara ṱhukhu i tevhelaho:
   '(4)   Hu tshi tevhelwa nahone zwi tshi yelana na mulayo muṅwe na muṅwe, ndaka, pfanelo, mishumo na dziḽaibilithi dza mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 224(2) dzi ḓo  dzudzanywa ho sedzwa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na vhukando ha Minisiṱa wa Tsireledzo.'.
Muengedzo wa 6A
[Muengedzo wa 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 6 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
Muengedzo 6B
[Muengedzo wa 6B, we wa vha u Muengedzo wa 6A, wo dzheniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 ya khwiniswa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 na u nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.]
Muengedzo wa 7
MILAYO YO PHUMULWAHO
Nomboro na ṅwaha wa Mulayo
Dzina
Mulayo wa vhu 200 wa 1993
Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa, 1993
Mulayo wa vhu 2 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 3 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso wa Vhuvhili wa Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 13 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 14 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuna ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 24 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 29 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 20 wa 1995
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1995
Mulayo wa vhu 44 wa 1995
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1995
Mulayo wa vhu 7 wa 1996
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe wa 1996
Mulayo wa vhu 26 wa 1996
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996
