1	Ndi ngani ri tshi shaya pulane ntswa?
﻿1.1	Siangane
﻿
﻿Nga murahu ha mi?waha ya fumi na demokirasi i?we ya khaedu khulwane ye muvhuso wa livhana nayo ndi u tandulula fhungo ?a u salela murahu ha dzinn?u hune ha kwama mi?a ya mi?ioni dza 2.4.
﻿
﻿Nga u pfufhifhadza mvelelo dza hone ndi hedzi:
﻿1.1.1 Nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu ine ya lingana 2.1% nga ?waha, ine ya ita uri nga murahu ha mi?waha mi?anu hu vhe na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu ya 10.4% kana vhathu vha fhiraho mi?ioni dza 4.2
﻿1.1.2 Nyengedzo ya 30% kha tshivhalo tsho fhelelaho tsha mi?a, zwe zwa vha zwi tshi amba u engedzea ha ?ho?ea ya Dzinn?u ha 20% kha ?ho?ea dzo fhiraho.
﻿
﻿Zwo engedzwaho n?ha ha hezwi ndi tshanduko dza matshilisano na ikonomi dzi tevhelaho:
﻿
﻿1.1.3 Kha vhupo ha dzi?oroboni, ho vha na nyaluwo i ?avhanyaho. Nthihi tsha ?hanu ya vhadzulapo vha dzi?oroboni ndi vhaswa. Vhupo ha dzi?oroboni ha shango vhu khou lavhelelwa u aluwa nga reithi ya 27% nga ?waha ngeno Gauteng i tshi ?o vha na nyaluwo ya kavhili ya tshivhalo tsha vhathu vha shango ?o?he ya tevhelwa nga Kapa Vhukovhela, Kwazulu Natala na Mpumalanga.
﻿
﻿Naho hu tshi ?o vha na u ?etshedzwa ha nn?u dza mi?ioni dza 1.6 kha mi?waha ya fumi, Muhasho wa zwa Dzinn?u u nga si kone u tshimbila na zwivhumbeo zwa mi?a na zwi?we zwiitisi zwinzhi zwe zwa ita uri hu vhe na u engedzea kha u salela murahu ha u ?etshedzwa ha dzinn?u u bva nga vho 1990.
﻿
﻿Zwe muvhuso wa vha u tshi khou ?o?a u zwi swikelela kha tshino tshifhinga ndi u sa lingana ha matshilisano na vhupo. Tshararu tsha vhadzulapo tshi kha ?i dzula zwikolobulasi na kha zwipi?a zwi?uku?uku hune mikhukhu kana madzulo a songo dzudzanyeaho a khou anda. Hezwi zwo?he zwi tshi khou itea khathihi na ?ho?ea dza vhaswa dza uri hu vhe na vhudzulo ho dzudzanyeaho.
﻿
﻿Kha ma?we mavun?u u fhungudzea ha n?isedzo ya dzinn?u hune ha khou itiswa na nga fhungo ?a uri ndi mi?a ya 800,000 fhedzi i re kha mutevhe wa mutikedzelo, ho ?o?a phindulo ntswa kha khaedu ya dzinn?u kha mi?waha ya fumi ine ya khou ?a.
﻿
﻿1.2	Nyimele ya Matshilisano 
﻿
﻿Nga nn?a ha u salela murahu, n?isedzo a yo ngo fhambana na pulane dza tshikhala dza khethano nga lukanda:
﻿
﻿Hezwi zwo vha zwi tshi amba uri:
﻿zwikolobulasi a vharema e a vha o tewa kule na mishumo ya zwa ikonomi;
﻿vhuendi ha u bva na u ya zwikolobulasi ho vha vhu hone nahone ha fanela u tikedziwa nga muvhuso;
﻿vhu?uku ha mishumo ya ikonomi ho ita uri hu vhe na vhushai vhu shushaho; na uri
﻿a hu na tshomedzo dza vhu?imvumvusi zwine zwa ita uri hu vhe na zwitshavha zwo dzimiwaho, zwi re kha mutsiko zwine zwa sa vhe na zwine zwa ita na hune zwa nga ya.
﻿
﻿1.3.	Vhupulani ha tshikhala
﻿
﻿Nga mulandu wa vhupulani ha khethano nga lukanda na vhunzhi ha vharema, nn?u dza mitengo ya fhasisa dzo livhanywa na vharema kha hovhu vhupo ho dzimiwaho kha matshilisano na ikonomi. Nga mulandu ha u sa vha hone ha khonadzeo ya u ?anganelana ha mirafho, hezwi zwo ita uri hu vhe na zwitshavha zwo khethelwaho thungo.
﻿
﻿2.	Khanelo ya muphuresidennde
﻿
﻿Ho vha hu u lwa na hei siangane musi muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ?ea Muhasho wa zwa Dzinn?u ndaela nga ?a 21 Shundunthule 2004, ya uri vha ?etshedze mbekanyamushumo ine ya shuma na zwa vhudzulo ha vhathu na tshomedzo dza matshilisano hu saathu u fhela mi?wedzi miraru. Pulane i ?o katela:
﻿Vhudzulo ha u rennda ha vhashai; U ?avhanyisa; na u ?anganya dzimbeu.
﻿
﻿Pulane yo vha i ya u dovha ya amba nga ha n?owelo dza ma?we mavun?u he ha vha hu na:
﻿U ongolowa ha n?isedzo ya dzinn?u; khathihi na mbudziso yo ?an?avhuwaho ya phetheni dza tshikhala tsha madzulo; na zwine hezwi zwa amba zwone kha ndingedzo dzashu dza u fha?a tshitshavha tshi sa ?aluli.
﻿
﻿3.	Ndi zwifhio zwine zwa ?o vhuyedza vhathu vho?he?
﻿
﻿Kha Maafurika Tshipembe vho?he zwi amba uri zwi vha ?etshedza khonadzeo ya u wana mahaya fhethu ho dzudzanywaho zwavhu?i; ho olwaho zwavhu?i hune ha wana tshumelo dzavhu?i.
﻿
﻿Kha vhashai vha shayesaho zwi amba; vhaholi vha mundende na vhashai, u kona u wana nn?u ya u rennda kana u wana vhu?e u si khou ?o?a malamba.
﻿
﻿Vhashai zwi amba; vhane vha kona u wana mushumo une vha kona u wana nn?u ha u rennda kana vhu?e kana zwibviswa zwa u tou ?ishumela.
﻿
﻿Vha re kha zwitangi zwa vhane vha swikelela, zwi amba uri, vhane vha hola vhukati ha R3 501 – R7 000, vha a kona u wana zwikolodo kha dzibannga na u wana tshipi?a tsha diphosithi ine ya ?o?ea kha muvhuso.
﻿
﻿Vho?he vhane vha wana thikhedzo vha ?o wana tswikelelo yo engedzwaho kha zwikolodo na u kona u nanga kha n?ila dza vhu?e na zwiimiswa zwa n?ha.
﻿
﻿Nn?u dza maimo a n?ha kha vhawanambuelo vho?he.
﻿
﻿Kha vha pfulutshelaho dzi?oroboni na vhashambili vhane vha dzula vha tshi khou enda na vhane vha shuma nga dzikhala?waha, ndi u kona u rennda nn?u ?oroboni ngeno vha na nn?u kha vhupo ha mahayani.
﻿
﻿Fulufhelo ?a vhathu vhane vha dzula kha vhupo hu si havhu?i ?a u wana vhutshilo ha khwine nga Mbekanyamushumo ya u Khwinisa Maimo a Vhupo vhu si Havhu?i sa hezwi muvhuso wo sedzesa kha zwenezwi.
﻿
﻿Kha sekithara ya zwa masheleni, vhu?iimiseli ha u shumisana na Muvhuso na nyimele yavhu?i ya u hadzima.
﻿
﻿Sekithara ya u fha?a i wana vhu?iimiseli ha tshumisano yavhu?i kha Muvhuso, nyimelo ine ya tenda hu tshi katelwa na malamba a u dzhenelela kha n?isedzo ya dzinn?u kha vhashai.
﻿
﻿Kha Maafurika Tshipembe vho?he, u dzhenelela kha maitele a n?isedzo a ?avhanyaho ane a sika vhudzulo vhu bvelaho phan?a.
﻿
﻿4.	Pulane yo fhelelaho
﻿
﻿Mitheo ya pho?isi i dzula yo livhana nahone i tshi pfala, fhedzi pulane ntswa i a ?o?ea uri i shandukise na u engedza maitele a n?isedzo a re hone zwino uri a vhe a ?anganedzeaho nahone a shumaho.
﻿
﻿Pulane ndi tshibveledzwa tsha:
﻿?ho?isiso khulwane;
﻿Nyambedzano ndapfu dzo itwaho na vhashelamulenzhe;
﻿DziImbizo dzo farelwaho kha mavun?u ma?anu; na
﻿Vhudavhidzani ha Mihasho.
﻿
﻿Pulane ntswa ya vhudzulo ha vhathu i ?u?uwedza mbonelaphan?a ya Muhasho wa zwa Dzinn?u, u ?u?uwedza u swikelelwa ha tshitshavha tshi si na khethululo, tshi ?anganelanaho nga u bveledza vhudzulo ha vhathu ha tshifhinga tshilapfu na nn?u dzavhu?i dzi re na ndeme. Kha yeneyi mbonelaphan?a yo ?an?avhuwaho, Muhasho u dovha hafhu wa ?iimisela u swikelela ndivhotiwa dzi tevhelaho:
﻿U ?avhanyisa nyisedzo ya dzinn?u sa tshi?irathedzhi tshihulwane tsha u fhelisa vhushai;
﻿U shumisa nyisedzo ya dzinn?u sa n?ila ya u sika mishumo;
﻿U vhona uri ndaka i a swikelelwa nga vhathu vho?he sa ndaka ya u sika lupfumo na u ?ea maan?a;
﻿U ?u?uwedza nyaluwo ya ikonomi;
﻿U fhelisa vhutshinyi, u ?u?uwedza matshilisano na u khwinisa vhutshilo ha vhashai;
﻿U tikedza kushumele kwa maraga muthihi fhedzi wa ndaka ya vhudzulo u fhelisa tshivhili tsha sekithara nga u ?hukhula mukano vhukati ha mivhigo ya ndaka ya vhudzulo ya ikonomi ya u thoma na u tsitselwa fhasi ha ikonomi ya vhuvhili; na
﻿U shumisa dzinn?u sa tshishumiswa tsha mveledziso ya madzulo a vhathu i bvelaho phan?a, i tshi khou shumisa u fha?a khonadzeo. 
﻿
﻿4.1	U shandukiswa ha mushumo wa muvhuso
﻿
﻿Nga kha Muhasho wa zwa Dzinn?u, Muvhuso u ?o vhona uri hu sa vhe nn?u fhedzi dzine dza vha dza mitengo ya fhasi, fhedzi hu vhe na maraga wo?he wa zwa vhudzulo.
﻿Hu ?o vha na tshanduko i vhonalaho ya u bva kha u sokou fha?a dzinn?u dzo itaho muduba u ya kha u isedza vhudzulo ha vhathu.
﻿Mveledziso na u sikwa ha pho?isi zwi ?o khwa?hisedzwa nga n?ila ya kuitele, u monithara na u oditha.
﻿Muhasho u ?o bva kha mafhungo a u vhumba dzipho?isi wa dzhena kha u tevhedza pho?isi.
﻿
﻿4.2 Tshelede nnzhi ya u swikelela dzinn?u
﻿
﻿Tshigwada tshihulwane tsha vhathu, vha re kha khethekanyo dzo fhambanaho dza miholo, tshi ?o wana thuso. Muvhuso u ?o ?etshedza tshibveledzwa tsha ndeme ya khwine na thuso sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi ?a B. Kha mi?waha ya fumi yo fhiraho, vhathu vhane vha hola vhukati ha R3 501 na R7 000 vho vha vha sa katelwi kha mutikedzelo wa dzinn?u ya Muvhuso. U itela u fhungudza u salela ha n?isedzo ya dzinn?u khathihi na u ?u?uwedza dzibannga uri dzi hadzime vhathu vhanzhi, Muhasho u ?o kona u thusa hetshi tshigwada tsha muholo uri tshi kone u wana khadzimo kha dzibannga na u thusedza kha diphosithi ine ya ?ho?ea. Hu khou lavhelelwa uri u dzhenelela hohu hu ?o thusa kha u ?u?uwedza vhu?e ha ndaka kha vhanzhi vhe vha vha vho tsikeledzwa. Zwi?we hafhu, zwi ?o engedza vhu?e ha dzinn?u shangoni.
﻿
﻿4.2.1 Vhawanambuelo vha songo katelwaho kha zwibviswa zwa R2479
﻿
﻿Vhawanambuelo vha re na thaidzo dza mitakalo, vhane vha kundelwa tsho?he kana lwa tshifhinganyana u ?ifha?ela dzinn?u vhane vha hola tshelede i sa swiki R1 500 nga ?wedzi, na vhone vha nga ita khumbelo ya thusedzo yo engedzwaho ya R28 500, uri vha kone u swikelela mufha?i ane a nga vha fha?ela dzinn?u.
﻿Dokotela o ?waliswaho u fanela u khwa?hisedza tshiimo tsha mutakalo musi muthu onoyo a tshi ita khumbelo ya mutikedzelo. Dokotela u fanela u dovha hafhu a sumbedza lushaka lwa vhulwadze na tshifhinga tshine vhulwadze ha ?o tshi fhedza. Mulayo wa u ?anganedzwa ha khumbelo dzo raloho, ndi wa uri u kundelwa honoho hu fanela u vha hu tshi ?o fhedza tshifhinga tsha thandela kana hu vhe ha tsho?he.
﻿Vhaaluwa na vhaholefhali vha a katelwa kha hei khethekanyo.
﻿
﻿
﻿
﻿Mutikedzelo wa kale wo fheliswa hu u itela uri hu vhe na tswikelelo yo fhelelaho kha masheleni a dzinn?u. Hezwi zwo itelwa uri vhathu vhanzhi vhe vha vha vha sa swikeleli mutikedzelo kale vha kone u swikelela. Zwenezwo khethekanyo ya madungo mararu ya tshaeo sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi B.
﻿
﻿Bogisi B: Thusedzo ntswa u thoma nga Lambamai 2005
﻿
﻿
﻿4.3 U khwa?hisedza ndeme
﻿
﻿Pulane i dzhiela n?ha mveledziso na nyisedzo ya nn?u dzavhu?i u fhisira tshivhalo. Hoyu ndi mulayo u si na nyambedzano nahone Khoro ya Vhu?i?walisi ha Vhafha?i vha Dzinn?u (NHBRC) ndi tshishumiswa tsho bveledzwaho uri hoyu muhumbulo u a ?u?uwedzwa. NHBRC i na vhu?ifhinduleli ha u vhona uri hu na ndeme kha mveledziso ntswa ya dzinn?u na u thivhela vhukhakhi kha dzinn?u.
﻿
﻿NHBRC yo amba na zwauri nga kha nyolo yayo ntswa ya dzinn?u, vha nga fha?a nn?u dza kamara tharu dza u e?ela nga mutikedzelo wa R25 800. Maga o no vhekanywa. Hezwi zwo ?o vha ?ho?ea dza fhasisa kha vhafha?i vho?he, hune ?hanziela ya ?o tea u ?ekedzwa NHBRC. Zwi ambaho uri:
﻿U nanga na ndeme a zwi nga ?o ambedzaniwa.
﻿Muvhuso u ?o shuma zwavhu?i.
﻿Muhumbulo wa muvhuso wa u shumisana ha mihasho u ?o khwa?hiswa sa izwi hu tshi ?o tea u ?etshedzwa tshomedzo na u vha hone ha mavu hu tshi ?o ?o?a u tshimbidzwa.
﻿Mitikedzelo i ?o shumiswa kha ndeme na vhuhulwane ha tshifha?o.
﻿
﻿4.4 Nn?u ndi ndaka ya u sika lupfumo
﻿
﻿Fulo ?o fhelelaho ?a pfunzo ya vharengi ?a u sika tsivhudzo nga ha vhukoni ha nn?u kha u ita lupfumo.
﻿U ?u?uwedza vhu?umani kha mimaraga ya phuraimari na ya sekondari.
﻿U fhungudza mikano ya u rengiswa hafhu ha nn?u ya sabusidi u bva kha mi?waha ya 8 u ya kha mi?anu.
﻿U ?avhanyisa mushumo wa u shandukisa vhu?e.
﻿
﻿4.5 U rennda
﻿
﻿U ?etshedzwa ha vhudzulo ha u rennda hu ?o tou ya nga ndeme. Vhudzulo ha nn?u ha u rennda vhu ?o itelwa khethekanyo dzo?he dza miholo hu tshi katelwa na vhane vha hola magavhelo a muvhuso, vhaaluwa, vhabvann?a na vhashumi vha sa shumi fhethu huthihi. Hu ?o vha na n?ila nnzhi dzo fhambanaho dza u rennda hu tshi katelwa na u rennda u tshi ?o?a u renga, u rennda lwa tsho?he hune ha tendelwa vhathu uri vha shume dzi?oroboni khulwane na dzi?oroboni ?hukhu na uri arali vha tshi funa , vha nga dzula vhe na nn?u dzavho dzi re kha vhupo ha mahayani. Hezwi zwi ?o vha tshipi?a tsha u dzhenelela kha u vusuludzwa ha vhupo ha dzi?oroboni na u vusuludzwa ha ngomu dzi?oroboni.
﻿
﻿Vhu?i ha u shuma na mivhuso yapo kha u ita uri hu vhe na vhudzulo ha u rennda, vhu katela:
﻿u vha na nn?u tsini na mushumoni;
﻿u shandukiswa ha zwifha?o zwi re dzi?oroboni zwa vha vhudzulo ha u rennda ha vha holaho miholo mi?uku; na
﻿u shumisa maitele o fanelaho kha u langa vho?emu?i vha yuniti dza u rennda.
﻿Hezwi zwi ?o amba uri hu ?o vha na u kona u swikelela na u nanga huhulwane kha zwigwada zwine zwa hola miholo mi?uku:
﻿U Rennda;
﻿U Rennda uri u renge;
﻿Vhu?e ho fhelelaho; kana
﻿?hanganyo ya zwivhili (sa tsumbo, u vha na nn?u kha vhupo ha mahayani na u rennda yuniti yo tikedzelwaho nga muvhuso kha vhupo ha dzi?oroboni).
﻿Zwi amba uri:
﻿Hu ?o vha na u vha hone hu ?ahanyiswaho ha vhudzulo ha u rennda.
﻿Hu ?o vha na vhudzulo ha u rennda uri u renge.
﻿U vusuluswa ha Dzi?orobo na U vusuludzwa ha ngomu dzi?oroboni hu ?o engedzwa nga malamba a muthelo kha vhafha?i na vharengi.
﻿U ?etshedza dzinn?u hu ?o ?anganyiwa na malamba a muthelo wa dzingu wa mveledziso ya dzi?oroboni (urban development zone tax incentives).
﻿
﻿4.6 Fhethu ha u dzula hu si havhu?i 
﻿
﻿Pulane hei i dovha ya amba nga ha fhethu ha u dzula hu si havhu?i hune ha livhanywa na thaidzo dzi fanaho na u tsitsikana, vhushai, u shaya tshumelo na khombo dza zwa mutakalo. U ?adzisa afho, u ?etshedzwa ha tsireledzo ya u dzula kha vhane vha dzula fhethu ha u dzula hu si havhu?i zwi ?o vha zwone zwa u thoma. 
﻿
﻿Kha u shumisa pulane, zwitshavha zwine zwa tambula zwi ?o thoma u wana tshumelo dza ndeme, u kona u langa kha tshaka nnzhi dza nn?u, nahone tshihulwane, vhutshilo ha khwine. Ndivho ndi ya u vhona uri nga murahu ha mi?waha ya fumi fhethu ha u dzula hu si havhu?i vhu vhe ho dzhielwa vhuimo nga nn?u dzo fha?iwaho zwavhu?i. Hei ndi mveledziso ya maga mavhili ine ya ?o thoma nga u tandulula mafhungo a tshumelo ya na ?ho?ea dza vhudzulo, na u isedza tshumelo dzo fhelelaho kha vhathu vhane vha dzula fhethu ha u dzula hu si havhu?i. Thandela ya N?ila ya N2corridor (N2Corridor Project) ya Cape Town ndi thandela ya u rangela ya u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhu?i. Vun?u ?i?we na ?i?we ?i ?o vha na fhethu huvhili hune ?a ?o hu bveledza sa thandela dza tsumban?ila. I?we i ?o vha ya u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhu?i; i?we ya vha ya u thoma vhudzulo ho teaho vhathu.
﻿
﻿Hu ?o vha na maan?a o livhiswaho a u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhu?i kha tshifhinga tsho tewaho.
﻿Fhethu ha u dzula hu si havhu?i vhu ?o khwiniswa u ya nga vhuhulwane ha fhethu na mavu o teaho.
﻿Kha mavu a songo teaho – vhathu vha ?o tea u pfuluselwa fhethu ho tsireledzeaho.
﻿Hu ?o vha na u fulufhela, tswikelelo ya tshumelo dzo teaho, tsireledzo, u nanga na zwifha?o zwo dzudzanywaho zwa vhadzulapo.
﻿
﻿
﻿
﻿Thandela dza Tsumban?ila dzo nangiwaho dza u khwinisa fhethu ha u dzula hu si havhu?i:
﻿
﻿VUN?U		THANDELA	MASIPALA	?OROBO
﻿
﻿1. Mpumalanga	Emsangweni	Emalahleni	Witbank
﻿	Thandukukhanya	Mkhondo	Piet Retief
﻿	Ngodwana	Mbombela	Nelspruit
﻿2. Limpopo	Phomolong	Mokgopong	Naboomspruit
﻿3. Gauteng	Winnie Mandela 	Ekurhuleni	Ekurhuleni
﻿4. Kapa Devhula	Leratong Park	Kimberley	Kimberley
﻿5. Kapa Vhukovhela	N2 Project	Cape Town	Cape Town
﻿6. Fureisi?a?a	Grassland 	Mangaung	Bloemfontein
﻿7. KwaZulu-Natala	Mount Moriah	Ethekwini	Ethekwini
﻿8. Devhula-Vhukovhela	Klerksdorp	Kosh	Klerksdorp
﻿	Rustenburg	Rustenburg	Rustenburg
﻿9. Eastern Cape	Duncan Village	Buffalo City	Port Elizabeth
﻿
﻿4.7 U sendedza vhashumi tsini na mishumoni yavho
﻿
﻿Ri khou shuma na muvhuso yapo u vhona uri hu na fhethu hunzhi ha u rennda nga:
﻿U shandukisa zwifha?o zwi re dzi?oroboni zwa vha vhudzulo ho teaho vhathu vha miholo mi?uku.
﻿U shumisa maitele o teaho kha u langa vho?emu?i vha dziyuniti dza u rennda.
﻿
﻿4.8 Hosi?e?e dzi khou khwiniswa dza vha Vhudzulo ha u Rennda vhune ha Swikelelea.
﻿
﻿Hosi?e?e dza sekithara ya nnyi na nnyi, dzine dza vha zwihumbudzi zwa zwithu zwo fhiraho, he vhashumi vha vhabvann?a vha vha vho dzudzwa hone, dzi khou ya u fha?ululwa. 
﻿
﻿Hedzi dzi ?o shandukiswa dza vha:
﻿Yuniti dza u rennda dza vhane vha hola miholo mi?uku, dzine dza nga vha yuniti dza muthu muthihi kana dza mi?a, dza khwiniswa uri dzi vhe vhudzulo ha khwine.
﻿Ndondolo dzi ?o ?i wela kha muvhuso wapo.
﻿Madzina a u pfi ‘dzihosi?e?e’ a ?o fheliswa dza vhidzwa u pfi Vhudzulo ha u Rennda vhune ha Swikelelea (Affordable Rental Accommodation) (ARA). 
﻿
﻿4.9 Thikhedzo ya mutholi kha u ?etshedza nn?u
﻿
﻿Vhatholi vha na vhukoni ha u ambelela tshigwada tsha pulane dza khadzimo; 
﻿U wana dzireithi dzo fhungudzwaho kha muhadzimi; na u thusa vhane vha hola miholo mi?uku uri vha wane nn?u dzavhu?i dzine dza sa ?ure.
﻿
﻿4.10 U pfukiselwa ha nn?u dza muvhuso wa kale kha vhathu (Tshikimu tsha Mbuelo ya Luafhulelo)
﻿
﻿U pfukisa ndaka nnzhi nga hune zwa nga konadzea kha vhathu, Muhasho u ?o ita themendelo dzi tevhelaho kha muvhuso wapo na wa vun?u:
﻿
﻿Sa izwi vhunzhi ha ndaka dzi nga si kone u pfukiswa nga mulandu wa u salela murahu ha dzireithi na tshumelo hune dza vha naho, Muhasho u ?o themendela uri zwikolodo zwenezwo zwi phumulwe. 
﻿U engedza mutikedzelo wa muthu kha mutengo wa zwino wa ya kha mutengo wa ndaka. Zwi amba uri u pfukisela hezwi kha vhathu.
﻿
﻿4.11 Muvhuso u ?o vha u tshi khou shuma zwavhu?i – u tshi khou vhulunga tshelede na tshifhinga.
﻿
﻿Ndeme ya dzinn?u i ?o khwinisea ngauri:
﻿
﻿Mutikedzelo ya dzinn?u u ?o ya kha u fha?a zwifha?o zwa n?ha fhedzi.
﻿Kha dzi?we tshumelo dzo shumisaho vhunzhi ha mutikedzelo wa dzinn?u, u fana na tshomedzo, zwa zwino dzi ?o ?etshedzwa nga Muhasho wa zwa Mavun?u na Mivhuso yapo (DPLG), Gavhelo ?a Tshomedzo dza Mimasipala (MIG).
﻿Dzi?we mbadelo dza tshumelo dzine dza tshimbilelana na zwa dzinn?u zwino dzi ?o ?etshedzwa nga muvhuso.
﻿Zwi ?o dzhia tshifhinga tshi?uku u fha?a nn?u dzavhu?i, ngauri muvhuso u ?o vha u tshi khou shuma zwavhu?i.
﻿
﻿4.12 Tshumisano
﻿
﻿Muvhuso u nga si kone u shuma nga hei pulane u wo?he. Tshumisano na Sekithara dza phuraivethe i ?o ?o?ea uri hu tendelaniwa kha thendelano dzo ambiwaho.
﻿
﻿Sekithara ya zwa masheleni	
﻿	-	vhu?iimiseli ha muvhuso kha tshumisano, 
﻿		Nyimele ine ya tenda hu tshi katelwa na malamba a u koloda Mi?a yo?he;
﻿-	u shumisa makumedzwa o?he a Tshata ya Tshumelo dza zwa Masheleni; na
﻿-	u sedzulusa pfanelo dza u vhuyedzedza ndavhelelo dza ndangulo dzapo.
﻿Sekithara ya u fha?a
﻿-	tshikhala tsha u shumisana na muvhuso;
﻿-	u bveledza vhafha?i vha BEE (vhanna & vhasadzi); na
﻿-	mveledziso ya vhukoni.
﻿
﻿4.13 U sika mishumo nga kha u ?etshedza dzinn?u
﻿
﻿Nga ngomu ha mikano ya Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Nnyi na nnyi yo Engedzwaho Expanded Public Works Programme (EPWP) u ?anganelana ha mbekanyamushumo dza u ?etshedza dzinn?u hu ?o kona u sika mishumo minzhi u itela u fhungudza vhushayamushumo. 
﻿
﻿Hezwi zwi amba u dzhenelela kha tshi?irathedzhi tsha u fhungudza tshiimo tsha vhushayamushumo shangoni.
﻿Mbekanyamushumo i ?o thusa vhathu kha u vha ?ea tshenzhemo ya mushumo.
﻿Hezwi zwi tou vha vhugudisi ha mushumoni; na 
﻿Mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni yo livhanywaho na EPWP. 
﻿
﻿4.14 U ?avhanyisa n?isedzo
﻿
﻿Zwifhinga zwi vhewaho zwa n?isedzo.
﻿Vhulanguli ha thandela ho khwa?haho.
﻿Vhu?ifhinduleli.
﻿Mushumo wa Muvhuso wapo.
﻿U ?ewa thendelo (Accreditation).
﻿
﻿4.15 Vhufhura, tshan?anguvhoni na vhulanguli vhu si havhu?i
﻿
﻿Zwi?we zwa zwiitisi zwa u salela murahu ha n?isedzo ya dzinn?u ndi tshan?anguvhoni, vhufhura na vhulanguli vhu si havhu?i.
﻿
﻿Ho thomiwa lu?ingo lwa shishi lwa u vhiga vhua?a ho?he:
﻿Muhasho wo thoma yuniti i lwaho na tshan?anguvhoni uri i ?o?isise milandu. Nomboro i sa badelwi ya, 0800 204401 i khou ita uri u swikelela yuniti i lwaho na tshan?anguvhoni zwi leluwe.
﻿U wana mafhungo nga vhu?alo kana mbudziso dza zwa dzinn?u, kha vha kwame Senthara ya Muhasho ya u Founela kha nomboro i sa badelwi: 
﻿0800 1 46873 (0800 1 nn?u).
﻿
﻿4.16 U ?etshedza mafhungo, vhudavhidzani na u tsivhudza
﻿
﻿Mafhungo a zwa dzinn?u ndi a ndeme kha u ita uri pulane yo?he i bvelele. 
﻿Tsivhudzo dzi ?o ?ewa vho?he vhane vha shela mulenzhe vha fanaho na mazhendedzi a muvhuso, zwitshavha na vhawanambuelo u ita uri hu dzhiwe tsheo dza vhukuma.
﻿Mafulo a tsivhudzo, ma?ano, u bveledzwa ha ma?walo, zwibammbiri zwa u tsivhudza na ofisi dza u rangela dza mafhungo zwi ?o vha tshipi?a tsha mbekanyamushumo.
﻿Senthara dza Zwitshavha zwa Ndivho nnzhi (Multi-purpose Community Centers) (MPCC) dzi ?o shumiswa kha u shela muya wa u guda nga ha mafhungo a zwa dzinn?u; na
﻿U ?etshedza vhupo vhuthihi ha u kuvhangana ha mi?angano ya tshitshavha na thandela. 
﻿
﻿Nga pfunzo ya vharengi, hei mbekanyamushumo i ?o kona u:
﻿Fhungudza tshivhalo tsha khamphani dza dzinn?u dzi sa fulufhedzei dzine dza fhura vhathu vha re khakhathini na vha si na n?ivho.
﻿Sa tshipi?a tsha pulane ri ?o ?o?a uri Mavun?u a ?etshedze dzisenthara dza mafhungo dzine dza sudzulusea. Dzisenthara dza Mafhungo dzi ?o ?isa mafhungo a zwa dzinn?u kha vhathu hune vha dzula hone na hune ha vha na ?ho?ea.
﻿
﻿Pfunzo ya vharengi i ?o tshimbidzwa nga u shumisana na dzibannga. Vhathu vha fanela u funziwa nga ha uri:
﻿bond i waniswa hani;
﻿bond i sevisiwa hani; 
﻿vha ita mini arali vha tshi khou kundelwa u badela bond;
﻿mafhungo a u angaredza ane a tshimbilelana na muthu a re na bond; na
﻿pfanelo na vhu?ifhinduleli ha u vha murengi wa nn?u.
﻿
﻿4.17 Zwiimiswa zwa Dzinn?u
﻿
﻿U sedzulusa na u shandukiswa ha mushumo wa zwiimiswa dzinn?u.
﻿U tevhedza Pulane. (Kha vha sedze ?humetshedzo ya B.)
﻿
﻿
﻿?humetshedzo ya B: Zwiimiswa zwa Dzinn?u zwi ?o shuma mushumo muhulwane kha u tevhedzwa ha pulane
﻿
﻿Zwiimiswa zwo?he zwa malo zwi vhiga kha Minisi?a u thusa kha n?isedzo ya dzinn?u na u shuma mushumo muhulwane kha u tevhedza pulane. Mishumo ya
﻿hezwi zwiimiswa zwo?he i ?o sedzuluswa u itela u vhona uri n?isedzo i khou tshimbilelana na pulane ntswa fhedzi lwa tshifhinganyana ndaela dza zwino dzi ?o vha dzi tshi khou shuma.
﻿
﻿THASULULO DZA DZINN?U DZA SERVCON
﻿
﻿Thasululo dza Dzinn?u dza Servcon yo thomiwa u itela u thusa kha uri masheleni a ndaka a songo shuma mu?we mushumo nga nn?a ha u fha?a ndaka dzenedzo, hune vhadzulapo vha vha vho fhidza u badela khadzimo dzavho dza banngani. Zwi?we zwine vha?e vhadzinn?u vha nga ita ndi u sudzuluselwa kha nn?u ?hukhu dzine vha nga kona u badela mbadelo dza ?wedzi nga ?wedzi, nahone hedzi nn?u dzi fha?elwa Servcon nga Thubelisha Homes. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 61608, Marshalltown, 2107, Lu?ingo (011) 689 1800
﻿
﻿SOCIAL HOUSING FOUNDATION (SHF)
﻿
﻿Social Housing Foundation (SHF) yo thomiwa uri i bveledze na u fha?a vhukoni ha zwiimiswa zwa dzinn?u zwa tshitshavha, zwine zwa langa tshi?oko tsha tshitshavha tsha dzinn?u, ngeno People's Housing Partnership Trust (PHPT) yo thomiwa uri i bveledze vhukoni kha maimo o?he a muvhuso, Madzangano A si a Muvhuso (dziNGO), Madzangano a re kha Zwitshavha (dziCBO) na zwitshavha uri zwi tikedze Maitele a Vhathu a U ?etshedza hune vhathu vha dzhenelela nga maan?a kha u fha?iwa ha nn?u dzavho vhone vha?e. 
﻿Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: Private Bag X30500, Houghton, 2041, Lu?ingo (011) 274 6200
﻿
﻿PEOPLE'S HOUSING PARTNERSHIP TRUST (PHPT)
﻿
﻿People's Housing Partnership Trust (PHPT) yo thomiwa nga Fulwi 1997. Mushumo muhulwane wa PHPT ndi u tikedza Maitele a Vhathu a u ?etshedza Dzinn?u nga vhukoni ha u fha?a na u ?idzhenisa kha mivhuso ya lushaka, vun?u na mivhuso yapo na madzangano a zwitshavha uri vha kone u dzhenelela lu pfalaho na u tikedza Peoples' Housing Process. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: Private Bag X644, Pretoria, 0001, Lu?ingo (012) 421 1442
﻿
﻿ZHENDEDZI ?A LUSHAKA ?A U FHA?ULULA NA U ?ETSHEDZA DZINN?U VHUPO HA DZI?OROBONI (NURCHA)
﻿
﻿Zhendedzi ?a Lushaka ?a u Fha?ulula na u ?etshedza Dzinn?u Vhupo ha Dzi?oroboni (Nurcha) ?o thomiwa hu u itela u thusa vhafha?i vhane vha shuma kha maraga wa dzinn?u dza mitengo ya fhasi u wana ndambedzo dza masheleni, nga maan?a nga u shuma sa muambeleli vhukati ha zwiimiswa zwa masheleni na vhafha?i. 
﻿Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 15654, Doornfontein, 2028, Lu?ingo (011) 229 1033
﻿
﻿KOPORASI YA MASHELENI A DZINN?U YA LUSHAKA (NATIONAL HOUSING FINANCE CORPORATION (NHFC))
﻿
﻿Koporasi ya Masheleni a Dzinn?u ya Lushaka (NHFC) yo thomiwa uri i ?o?e maitele maswa a khwine a u kuvhanganywa masheleni a dzinn?u, kha zwiko zwi re nn?a ha shango, nga u shumisana na madzangano manzhi o fhambanaho. Masheleni a ?etshedzwa vhaambeleli vha masheleni vhane vha hadzima vhathu vhane vha tama u fha?a nn?u dzavho vhone vha?e, kana u engedza na u khwinisa nn?u dzine vha vha nadzo. 
﻿Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 31376, Braamfontein, 2017, Lu?ingo (011) 644 9800
﻿
﻿TSHIKWAMA TSHA KHADZIMO YA DZINN?U TSHA VHUPO HA MAHAYANI RURAL HOUSING LOAN FUND (RHLF) 
﻿
﻿Tshikwama tsha Khadzimo ya Dzinn?u tsha Vhupo ha mahayani (RHLF) tshi ?etshedza tshumelo i fanaho na ya NHFC, fhedzi kha mi?a ine ya hola miholo ya fhasi ya vhupo ha mahayani u itela uri vha kone u swikelela khadzimo dzi bvelaho phan?a dza u fha?a kana u khwinisa mi?i yavho. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 645, Bruma, 2026, Tel (011) 621 2508
﻿
﻿THUBELISHA HOMES
﻿
﻿Thubelisha Homes (khamphani ya khethekanyo ya 21) yo thomiwa nga Fulwi 1998 nga zhendedzi ?a ndivho ya tshipentshela ?a masheleni u sika tshi?oko tsha vhuhulwane ho teaho (rightsizing stock). U linganyisa Rightsizing ndi maitele ane vhadzulapo vha ndaka ine ya vha ya bannga vho salelaho murahu kha zwikolodo zwavho zwa mortgage vha thuswa kha u pfulutshela kha nn?u dzine vha dzi swikelela. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 61796, Marshalltown, 2107, Lu?ingo (011) 833 4000
﻿
﻿KHORO YA LUSHAKA YA U ?WALISA VHAFHA?I VHA DZINN?U (NATIONAL HOME BUILDER'S REGISTRATION COUNCIL (NHBRC))
﻿
﻿Khoro ya Lushaka ya u ?walisa Vhafha?i vha Dzinn?u (NHBRC) i na mushumo wa u tsireledza vharengi vha dzinn?u vha matshelo uri vha songo wana vhafha?i vha si vha vhukuma nga Mulayo wa Maga a u Tsireledza Murengi wa Nn?u wa 1998. U lwela u langula na u ?etshedza tshumelo dza khwinesa kha vharengi nga u ?walisa vhafha?i na ?walisa dzinn?u. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 461, Randburg, 2125, Lu?ingo (011) 348 5734 
