NDIMA YA U THOMA
﻿SHEDULU
﻿DZANGANO KANA NZULELE
﻿
﻿Minista wa tshumefo dza zwa vhusevhi, hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo ya 29 (1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 vha khou bvisa mulayo mutevheni.
﻿1.	Thalutshedzo
﻿(1)	Kha milayo heyi nga nndani hamusi zwire ngomu zwo sumbedzisa maipfi-
﻿"Tshiimiswa tshi sudzuluwi" zwi amba tshivhalo tsha zwikhala zwo thomiwaho hu u /Ye/a mashumele o teaho nahone a tshifhinga tshothe a tshumelo.
﻿"post level? zwi amba muhoio wafhasisa na wa nnthesa yo pimiwaho ine ya badekanywa na tshinwe tshiiimo tsha mushumo;
﻿      "muholo" zwi angaredza muholo wo vhewaho.
﻿2.	Ndivho
﻿(1)	Ndivho ya mulayo hoyu ndi u netshedza-
﻿
﻿(a)	zwikhala zwa Dzangano tsho dzudzanyiwaho u/Ye/a tshumelo; na u
﻿
﻿(b)	thomiwa na u khwiniswa ha zwikha!a zwo thomiwaho hu u /Ye/a tshumelo.
﻿3.	DZANGANO TSHA MADZUDZANYELE A DZHENDEDZI KANA TSHUMELO SA ZWI NE ZWA NGA VHA ZWI ZWO NE
﻿(1)	Dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwo vhumbwa nga vhufangi vhuhulwane, vhulangi,  khetekanyo, ofisi dza mavundu, dza madzmgu, zwititshi zwa nnda na zwinwe zwine zwa nga vhumbwa zwi tshi khou di ya nga tshffhinga, khathihi na Dzangano zwine nga ndaulo zwa vha uri zwo badekanywa na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga vhahulwane vhare na vhukoni.
﻿
﻿(2)	Muiangi muhulu a nga vhumba khorwana ngeletshedzi hu u /Ye/a u eietshedza ene na minista nga ha nzudzanyo ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
﻿
﻿4.	U VHUMBWA HA DZANGANO ZWA MADZUDZANYELE
﻿
﻿(1)	Zwi tshi do bva kha maiteie o sumbedziswaho kha mulayo mutuku (2)
﻿
﻿(a)	Minista zwo bva kha vhone vhane kana must vho no wana themendelo me ya ye/ana na mulayo 3 (2) vha nga vhumba kana vha fhaladza vhulangi vhuhulu vhunwe na vhunwe, vhulangi kana Dzangano tshine nga malangele tsha vha tsho badekanywaho na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone; na uri
﻿
﻿(b)	Muiangi muhulu zwo bva kha vhone vhane musi vho no tanganedza themendelo dzine dza tshimbilelana na mutayo 3(2) vha nga thoma kana vha fhaladza khetekanyo inwe na inwe, khetekanyo thukhu, ofisi ya vundu, ofisi ya dzingu, tshititshi tsha nnda kana tshiimiswa tshinwe na tshinwe tsha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
﻿
﻿(2)	Muiangi muhulu o kwamana na minista u do ta maiteie na u thomiwa ha zwikhala na u zwi fhelisa dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
﻿
﻿(3)	Minista vha do divhadza Phuresidenthe nwaha munwe na munwe nga ha tshanduko dzothe kha Dzangano dzo itwaho kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
﻿
﻿5.	U THOMIWA NA U KHWINISWA HA ZWIKHALA ZWIRE HONE
﻿
﻿(1)	Zwikhala zwo thomiwaho zwo vhumbwa nga zwigwada zwitevhelaho zwa vhathu-
﻿
﻿(a)	Mirado ya tshothe vhane vha vha vhathu vho tholwaho zwikha!ani zwire hone hu tshi khou tevhedzwa thodea dza u tholwa dze dza sumbedziswa kha Ndima B ya mi!ayo.
﻿
﻿(2)	Zwa u thomiwa ha zwikhala dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone na u khwiniswa hazwo na nyimele yazwo dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwi do tiwa nga-
﻿
﻿(a)	Minista hu tshi khou sedzwa zwikhala hu u itela tshikhala tsha vhulangi vhuhulwane na vhulangi.
﻿
﻿(b)	Minista vho kwamana na Phuresidenthe kha zwikhala hu u /Ye/a tsha mufarisa mulangi muhulu:
﻿
﻿(c)	Mulangi muhulu kha zwikhala zwa u swika kha tsha muhulwane wa khetekanyo;arali huuri ho vha na u thomiwa ha tshanduko kha zwikhala zwe u thomani zwa vha zwo tendelwa nga minista, mulangi muhulu u do toda thendelo ya minista kha tshanduko dzo raloho.
﻿
﻿(3)	Mulangi muhulu u do divhadza minista nwaha munwe na munwe nga ha zwikhala zwothe zwe zwa thomiwa na u khwiniswa hu tshi khou tevhedzwa mulayo mutuku (2) (c). 
﻿
﻿(4)	Mulangi muhulu vho kwamana na minista vha khou do ta maitele a u thomiwa na u khwiniswa ha zwikhala.
﻿
﻿6.	Minista vha nga ta uh muthu a tholiwe kha tshinwe tshikhala kana i tshi tou vha nyengedzedzo kha zwire hone, nahone vha nga vhea zwinwe zwiiimo zwi tshi ya kha u tholwa kha tshikhala tshenetsho.
﻿
﻿7.	Mulangi muhulu a nga thola muthu nga khonthiraka satshipida tsha u engedzedzwa ha zwikhala.
﻿
﻿8.	DZINA LIPFUFHI NA DUVHA LA MATHOMO
﻿
﻿Milayo heyi / khou do vhidzwa upfi Ndima 1 ya milayo nahone i do thoma u shuma nga la 01 Fulwana 2001
﻿
﻿
﻿NDIMA B
﻿
﻿SHEDULU
﻿
﻿Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 38 wa 1994) vha bvisa milayo mutevheni.
﻿
﻿NYIMELE DZA MUSHUMO
﻿
﻿1.	Thalutshedzo
﻿
﻿(1)	Kha milayo heyi nga nndani hamusi zwire ngomu zwo sumbedzisa nga inwe ndifa-
﻿
﻿"u tholwa" zwi amba mushumo;
﻿
﻿"Dzangano la zwa politiki" zwi angaredza fhedzi zwi songo pimela kha iinwe iihoro la politiki, tshiimiswa kana ndangulo;
﻿
﻿"muhulwane" zwi angaredza muhulwane wa tshiimiswa, khetekanyo kana tshipida tshumeloni;
﻿
﻿ "duvha la mushumo" zwi amba duvha la mushumo zwo tiwa nga mulangi muhulu uya nga tshifhinga tshine a khou zwi todisa zwone.
﻿
﻿2.	NDIVHO
﻿
﻿(1)	Ndivho ya mulayo hoyu ndi u-
﻿
﻿(a)	vhea thodea na maitele hu u /Ye/a u tholwa kha dzangano kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿(b)	u vhea nyimele dzine dza ye/ana na vho tholwaho kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga nndani ha nyimele dzine dza ye/ana na miholo, magavhelo na dzinwe mbuelo dzi yelanaho nazwo.
﻿
﻿3.	THODEA HU U THOLWA KHA DZHENDEDZI KANA TSHUMELO SA ZWINE
﻿
﻿(1)	Muthu munwe na munwe a nga ita khumbelo ya u tholwa kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, arali e-
﻿
﻿(a)	mudzulapo wa South Afrika;
﻿
﻿(b)	e na minwaha ya 18;
﻿
﻿(c)	o takaia muhumbuloni na muvhilini u nga kona u shuma mishumo sa zwine zwa todiswa zwone nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;
﻿
﻿(d)	o swikela thodea dza pfunzo sa zwe zwa tiswa zwone nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;
﻿
﻿(e)	o swikela thodea dza tsireledzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone zwi tshi ye/ana na tshifhinga tshenetsho.
﻿
﻿(f)	o di imiseia u ita muano na u khwathisa mulevho wa vhuluvha.
﻿
﻿(g)	o di imisela u gudiswa sa zwine zwa nga todiswa zwone zwi tshi ye/ana na tshifhinga; na u
﻿
﻿(h)	di iugisela u vha fhasi ha code ya vhudifari ya vhashumi vha zwa vhusevhi, milayo yothe ine ya ye/ana na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, milayo na tsumba masia a dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿(2)	Vhahumbeii vha mushumo a vha nga thoiwi kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, nga nndani hamusi vho phasa ndingo dzinwe dza zwa mishonga, mihumbuloni na hunwe u anganya sa zwine zwa nga todiswa zwone nga ndila i pfadzaho nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga tshifhinga tshamusi vha tshi humbela mushumo.
﻿
﻿4.	KHUMBELO YA MUSHUMO
﻿
﻿ (1)	Musi muthu a tshi ita khumbelo ya tshikhala dzhendedzini kana tshumdoni sa zwine zwa nga vhisa zwone, muhumbeli u do tea-
﻿
﻿      (a)	u dadza Iwo fhelelaho fomo ya khumbelo;
﻿
﻿      (b)	u netshedza tsumbo i fushaho ya vhudzulapo;
﻿
﻿      (c)	u netshedza tsumbo i fushaho ya vhukaie;
﻿
﻿(d)	u netshedza tsumbo i fushaho ya uri o swikela maimo a pfunzo na vhugudiswa zwine zwa khou todea;
﻿
﻿(e)	u netshedza zwine zwa todea sa zwe zwa humbeliswa zwone hu u /Ye/a u tshimbidza zwa maanganyele a tsireledzo sa zwine zwa todiswa zwone nga khetekanyo ya vhu 8 ya mulayo.
﻿
﻿(f)	u netshedza manwaio a fushaho a tsumbo ya vhudzekani ha mushumi khathihi na u sumbedza uvha mubebi wa malofhani kana wa vhana vha si vha malofhani; na manwe
﻿
﻿(g)	manwaio ane a nga todea zwi tshi khou tshimbeiana na tshifhinga nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿(2)	Hune muhumbeli a nga pfi a netshedze linwalo sa tsumbo ya tshinwe tshithu a fhedza o kundelwa u netshedza la vhukuma, kana lo khwathisedzwaho sa la vhukuma, muhumbeli a nga netshedza affidavit ine ya khou kwathisedza uri zwi nga khwathisedzwa na u netshedza tshiitisi tsha u sa vha hone ha la vhukuma kana kopi yo khwathisedzwaho sa ya vhukuma, hone-ha hezwi zwi khou do itwa fhedzi arali mulangi muhulu a tshi nga dzhia vhukando ha u wana vhungoho ha ndalukano dzo raloho.
﻿
﻿5.	MISHUMO
﻿
﻿(1)	U tholwa hothe huswa hu tshi angaredzwa na u sudzuluswa ubva kha minwe mihasho ya muvhuso hu tshi angaredzwa na zwiimiswa zwo di badekanyaho nyana na muvhuso uya kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, zwi nga vha nga fhasi ha u iingwa Iwa u lavheieswa Iwa minwedzi ya 12 nga nndani hamusi-
﻿
﻿(a)	Mulangi muhulu vha nga ita uri muthu onoyo a no khou sudzuluselwa kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, ubva tshiimiswani tshinwe na tshinwe tsha muvhuso arali onoyo muthu a no khou kwamea nga murahu nyana phanda ha u sudzuluswa hawe o vha a tshi khou shuma Iwa tshothe tshiimiswani tsha muvhuso.
﻿
﻿(b)	Tshifhinga tshiswa tsha u Iingwa Iwa u lavheieswa ha rathekiniki muswa o tholwaho a no khou guda tshi khou do lingana na tshifhinga tsha fhasisa tshine tsha todea u wana ndalukano dza fhasisa dza pfunzo kana u fhedza vhugudiswa ha zwa thekhiniki vhune ha todiwa nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿(2)	Mulangi muhulu vha nga lapfisa tshifhinga tsha u lingwa hu u /Ye/a u lavhefeswa nga minwedzi ya rathi arafi tsho lapfesa arali vha na tshlitisi tsha u fulufhela uri zwi kha lutamo Iwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nahone zwi tshi khou tshimbilelana na ndima  3 ya milayo.
﻿
﻿(3)	Arali minidzhere muhulwane a nga tenda uri murado uyo are kha tshifhinga itsho tsha u Iingwa hu u itela u lavheieswa kana tsho lapfiswaho kha zwothe zwo teaho u tevhedzwa na nyimele yothe na thodea dza vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, u tholwa Iwa tshothe ha murado zwi nga khwathisedzwa.
﻿
﻿6.	THODEA HU U ITELA MIRADO IRE KHA TSHIFHINGA TSHA U LINGWA.
﻿
﻿(1)	Mirado miswa yothe ine ya kha di tou bva u tholwa, na vhathu vho sudzuluswaho ubva kha muhasho wa muvhuso na tshiimiswani tsho di badekanyaho nyana na muvhuso, vha nga vha fhasi ha ndingo vha tshi khou lavheleswa Iwa tshifhinga tshine tsha do vha tsho tiwa nga mulangi muhulu.
﻿
﻿(2)	Minidzhere wa muthu ane a khou lingwa u do tea u vhona uri:
﻿
﻿(a)	murado uyo musi a tshi thoma tshifhinga itsho u khou divha mashumele na dzinwe thodea dza uh a kone u phasa ndingo dzawe.
﻿
﻿(b)	murado nga kotara inwe na inwe u khou vhigeiwa zwinwe murahu nga u tou nwalelwa nga ha mashumeie awe kha u tevhedza thodea na zwinwe zwine a tea u tevhedza.
﻿(c)	arali zwo tea, murado uyo a wana vhugudiswa, ngeletshedzo na thuso ya u swikela thodea dza uri a kone u pfuka ndingo.
﻿
﻿(d)	murado u wana khwathisedzo zwo tou nwalwa ya nga ha u thoiwa hawe mafheioni a tshifhinga tshawe tsha ndingo arali o wanala o tea kha tshikhafa itsho, fhedzi zwi tshi do -
﻿
﻿(e)	tevhedza maitele sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha di Ndima ya milayo, musi a tshi pandelwa nga nnthani ha u sa shuma zwavhudi, u vha o vhonwa a songo tea u shuma nga madokotela, kana ho sedzwa vhudifari vhu si havhudi , murado u do newa khonadzeo ya uri a vhetshele fhungo lawe khagala hune nga tshifhinga tshenetsho murado uyo a nga thuswa nga muimeleli, hone-ha hezwo zwi do vha hone fhedzi arali muimeleli uyo e murado wa dzhendedzi kana tshumeb sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿7.	VHUDZULO HA TSHIOFISI
﻿
﻿(1)	Murado a nga ita khumbeio ya uri a dzule fhethu ho hirwaho nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zw'i zwone, kana ho itwaho upfi vhuvhe hone hu u itelwa u shumiswa nga muvhuso, hone-ha hezwi zwi do itea fhedzi arali-
﻿
﻿(a)	murado a si nga do zwi dzhia sa pfanelo u newa vhudzuio uho
﻿
﻿(b)	murado u do tevhedza khiriso yo swikelwaho vhukati ha murado ane a khou kwamea na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
﻿
﻿(c)	fhethu afho hu nga dzulwa fhedzi nga murado na vhare nga fhasi hawe, nga nndani hamusi mulangi muhulu nga ndivho yavhudi yo sumbedzwaho nga murado, a tshi nga nea thendelo ya uri munwe muthu na one a dzule henefho;
﻿
﻿(d)	afho fhethu hu khou do bviwa must tshifhinga tsho bulwaho kha khiriso tshi tshi fhela na nga musi;
﻿
﻿(e)	arali murado o lovha, mulangi muhulu a nga tendela vhathu vhe vha vha vhe nga fhasi ha murado vha tshi sala vho dzula henefho iwa tshifhinga tshi pfadzaho, tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
﻿
﻿(f)	arali murado o lovha, mulangi muhulu a nga tendela vhathu vhe vha vha vhe nga fhasi ha murado vha tshi sala vho dzula henefho iwa tshifhinga tshi pfadzaho, tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
﻿
﻿8.	NYILEDZO YA ZWIITO ZWA POLITIKI NGA MIRADO
﻿
﻿(1)	Hu si na ubva kha pfanelo dza mirado sa zwe sumbedziswa zwone kha ndayotewa, fhedzi hu u itela ndivho dza u fara maitefe a u ima vhukati kha zwa politiki sa zwe zwa vheiswa zwone kha khetekanyo ya vhuna ya mulayo, na ya vhu 195 ya ndayotewa, murado wa dzhendedzi kana tshumelo a nga ri e kha vhuimo hawe ha phuraivethe a vha wa dzangano la politiki, fhedzi a nga si shumise tshiimo tshawe dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone a bveledza kana a vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga linwe lihoro la politiki.
﻿    
﻿(2)	Murado munwe na munwe a nga-
﻿
﻿      (a)	vha murado wa lihoro la politiki lire mulayoni;
﻿
﻿(b)	vha mutanganoni wa zwa politiki wa nnyi na nnyi, fhedzi a nga si kone u rangaphanda kana u amba mutanganoni wo raloho kana u di dzhenisa kha zwa u kuvhanganya tshikwama na u kunga vhathu; na uri
﻿
﻿(c)	a songo dzudzanya kana u andadza manwalwa kana u netshedza tshipitshi tsha tshiofisi hu u /Ye/a u bveledza kana u vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga Unwe lihoro la zwa politiki.
﻿
﻿(d)	murado ho ngo tewa nga u shuma kha ndaulo kana Dzangano tshihulwane tsha lihoro la politiki a songo wana thendelo ubva kha mulangi muhulu.
﻿
﻿(3)	Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, ane a nga tanganedza u tiwa iwo teaho sa nnkhetheni hu u itela khetho sa murado wa phalamende, phafamende ya vundu kana tshiimiswa tsha khoro ya ha-masipala, u do dzhiwa sa o litshaho mushumo ubva kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone ubva nga duvha line a do vha o tanganedza u tiwa uho.
﻿
﻿9.	ZWIFHINGA ZWA MUSHUMO
﻿
﻿(1)	Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u tea u dzula e kha tshiimo tsha u dzula o di lugisela na uvha hone hu u itela u netshedza tshumelo kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga ndila ya awara dza 24 nga duvha;hone-ha hezwi zwi khou do itea fhedzi arali murado a nga divhadzwa hu tshi kha di vha na tshifhinga nga nndani ha fhasi ha zwiimo zwi si zwa nga misi.
﻿
﻿(2)	Hu si na u hanedzana na tshomedzo dza khetekanyo thukhu ya (1) murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u do di vhiga mushumoni a dzula e mushumon! nga zwifhinga sa zwine zwa nga vha zwo tiswa zwone nga minidzhere wawe.
﻿
﻿(3)	Duvha la u shuma li angaredza na tshifhinga tsho dzhiwaho tsha u awela tshine kanzhi tsha badekanywa kha zwine zwa ye/ana na mushumoni u fana na zwi!iwani, u awela ha matavhelo na u awela ha vhukati ha masiari.
﻿
﻿10.	ZWIFHIWA, DZIKHOMISHINI, MISHUMO NA TSHUMELO NGA NNDANI HA U ITELA TSHUMELO NA MUHOLO KANA MBADELO
﻿
﻿(1)	Murado ane a tanganedza zwifhiwa nga nnthani ha uvha hawe murado kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, u do tea u zwi bvisela khagala kha mulangi muhulu.
﻿
﻿(2)	Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela ya u ta uri nna zwifhiwa zwo tanganedzwaho nga mirado zwi tea u vheiswa hani kana u registariwa.
﻿
﻿(3)	Murado o do bvisela khagala zwa dzitshelede dzawe nga ndila yo tiwaho nga muiangi muhulu.
﻿
﻿(4)	Mulangi muhulu vha do dzula na registara ya ndaka dzothe dzo bviseiwaho khagala nga mirado.
﻿
﻿(5)	Mulangi muhulu vha do bvisela khagala zwifhiwa zwo tanganedzwaho ngavho na zwi kwamaho dzitshelede dzavho kha minista.
﻿
﻿(6)	Minista vha khou do shumana na zwifhiwa na u bviselwa khagala ha dzitshelede nga muiangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na mbekanyamaitele yo tiwaho nga minista wa tshumelo ya muvhuso na ndaulo.
﻿
﻿(7)	Nga nndani hamusi zwi songo tendelwa nga mulangi muh ulu, mirado ya dzhendedzi kana dzangano sa zwine zwa nga vha zwi zwone a yo ngo-
﻿
﻿(a)	tea u ita munwe mushumo kana u netshedza tshumelo kha muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa nga nndani ha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa vha zwi zwone; na u
﻿
﻿(b)	tanganedza khomishini, muholo kana mbadelo ubva kha muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa nga nndani ha ubva kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone hu u itela tshumelo dza tshiofisi kana dzinwe-vho.
﻿
﻿(8)	Musi vha tshi sedzulusa zwa uri kana vha nga nea thendelo na, mulangi muhu!u vha do tea u dzhiefa nzhele zwinwe zwa zwithu zwi tevhelaho-
﻿
﻿(a)	uri kana u fulufhedzea kana u hulisea ha murado kana tshumelo zwi do vhewa kha tshiimo tshi si tshavhudi na
﻿
﻿(b)	uri kana u di imisa nga hothe na ndivho dza murado kana dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone a zwi nga tambuii na; na
﻿
﻿(c)	uri kana vhukoni ha murado ha u shuma zwavhudi hu u itela dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, zwi do kwamea nga ndila i si yavhudi.
﻿
﻿(9)	Murado ho ngo tea u shumisa zwiko kana tshomedzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u ita munwe mushumo kana u netshedza inwe tshumelo kha munwe muthu kana tshiimiswa nga nndani ha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
﻿
﻿(10)	Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela nga ha mashumelwe a mushumo hu na muholo nga mirado ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
﻿
﻿11.	UFHELISWA HA MUSHUMO
﻿
﻿(1)	U tholwa ha murado wa dzangano kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwi nga fheliswa-
﻿
﻿(a)	musi murado o swika kha vhukale ha uya u awela, hu tshi khou tevhedzwa mulayo-mutuku wa (2);
﻿(b)	musi murado o tou litsha mushumo kana o phetha uya u di awetshela nga u tou funa ene mune;
﻿
﻿     (c)	o lovha
﻿
﻿(d)	musi hu songo vha na khwathisedzo ya u lingwa hawe a tshi khou sedziwa uri a tholwe;
﻿
﻿     (e)	nga nnthani ha vhudifari vhu si havhudi;
﻿
﻿     (f)	nga nnthani ha u sa vha na mutakalo wavhudi;
﻿
﻿     (g)	nga nnthani ha mashumele a si avhudi;
﻿
﻿(h)	nga nnthani ha u fhungudzwa ha vhashumi;
﻿
﻿(i)	zwo bva kha zwi tamiwaho nga vhathu;
﻿
﻿(j)	nga nnthani ha u sa vha hone mushumoni hu si na thende!o ya livi ya mulangi muhulu;
﻿
﻿(k)	ho sedzwa zwa tsirefedzo kana
﻿
﻿(I)	nga nnthani ha u tututwedza kana u shela mulenzhe kha tshitereke.
﻿
﻿(2)	Nga nndani hamusi mulangi muhulu vho zwi dzhia nga inwe ndila, u iitsha mushumo ha murado ane maitele ane a ye/ana nae kana thodisiso, kana zwine zwa tea u itwa hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo zwa vha zwi tshe tshikhalani, hu nga si thome u shuma u vhuya u swika ho no fhedzwa maitele a thodisiso kana zwine zwa khou itwa.
﻿
﻿(3)	Arali murado onoyo a nga litsha mushumo, mufangi muhulu u do dzhia u litsha uho mushumo sa u pandelwa
﻿
﻿(4)	Murado a nga litsha mushumo nga u tou funa arali o nea mulangi muhulu ndivhadzo ya nwedzi muthihi o tou nwala nga ha ndivho yawe ya u litsha mushumo nga nndani hamusi-
﻿
﻿(a)	tshifhinga tsha ndivhadzo iyo yo tou nwalwaho tshi tshi nga fhungudzwa nga mulangi muhulu zwo humbe!wa nga murado; na uri
﻿
﻿(b)	mulangi muhulu vha nga fhefisa tshumelo dza murado tshifhinga tshinwe na tshinwe phanda hamusi tshifhinga tsha ndivhadzo tshi tshi fhela hu si na u xelelwa nga mbuelo dzine dza yeiana na mushumo dzine murado a do vha o tewa ngadzo u vhuya u swika magumoni a tshifhinga tsha ndivhadzo.
﻿
﻿12.	DZINA LIPFUFHI NA DUVHA LA MATHOMO
﻿
﻿Mulayo hoyu u do vhidzwa upfi Ndima 2 ya milayo nahone u do thoma u shuma nga la 01 Fulwana 2001.
﻿
﻿NDIMA 6
﻿SHEDULU
﻿
﻿MILAYO YA NDINGANYISO YA ZWA VHASHUMI.
﻿
﻿Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi vha bvisa milayo ya ndinganyiso ya zwa mishumoni vha tshi khou tevhedza zwitenwa zwa maanda e vha newa nga fhasi ha zwitenwa zwa khetekanyo ya 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa1994 (Mulayo 38 wa 1994).
﻿
﻿1.	Thaiutshedzo
﻿
﻿(1)	Kha ndima hey pfi linwe na linwe kana liambele lo tetshelwaho zwine la amba mulayoni, ii do vha na zwine la amba nga nndani hamusi arali zwire ngomu zwo sumbedzisa -
﻿
﻿"Mulayo" zwi amba mulayo wa tshumelo ya zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 38 wa 1994);
﻿
﻿"maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule" zwi angaredza hu si u pima kha vhukando hu u itelwaho u vhona uri vhathu vhare na ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwigwada zwo tiwaho vha khou newa khonadzeo dzi no lingana dza u tholwa nahone vha khou imelwa nga ndila yo linganaho kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo tshumeloni;
﻿
﻿"foramu ya ngeletshedzano" zwi amba foramu ya mirado yo tou nangwaho ine ya shuma sa vhaimeleli vha mirado ngayo kha zwithu zwine zwa toda ngeletshedzano vhukati ha mirado na vha ndaulo;
﻿
﻿"designated employer" zwi amba dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
﻿
﻿"khudano" hu angaredza na dziphambano dzine ha nga pfi dzi hone;
﻿
﻿"Mulanguli Muhulu" zwi amba mulangi muhulu wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
﻿
﻿"maitele a mushumoni" zwi angaredza fhedzi hu si u pima-
﻿
﻿(a)	maitelea u thola.khunguwedzelo na zwine zwa sedzwa hu tshi nangiwa.
﻿
﻿      (b)	zwa u tholwa na maitele a u tholwa;
﻿
﻿      (c)	thalutshedzo ya mishumo na mavhetshelwe a hone;
﻿
﻿(d)	miholo, mbuelo dza mushumoni na zwitenwa na nyimele ya mushumo;
﻿      
﻿      (e)	mbetshelwa ya mushumo;
﻿
﻿      (f)	vhupo ha mushumo natshomedzo;
﻿
﻿      (g)	vhugudiswa na mveledziso;
﻿
﻿      (h)	maitele a u anganya mashumele;
﻿
﻿      (i)	u gonyiselwa kha maimo a nntha kana u promotiwa;
﻿
﻿      (j)	u sudzuluswa;
﻿
﻿      (k)	u tsitelwa kha vhuimo ha fhasi;
﻿
﻿      (I)	vhukando ha ndatiso nga nndani ha u pandelwa; na u
﻿
﻿      (m)	pandelwa
﻿
﻿"vhudifhinduleli ha muta" zwi amba vhudifhinduleli ha ha mirado zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhafumakadzi kana vhanna vhavho, vhana vhavho kana minwe mirado ya tsini-tsini ya mita yavho ine ya toda thikhedzo kana vhulondo havho.
﻿
﻿?maitele a u tandulula dziphambano? zwi amba maitele a u tandulula dziphambano nga murado malugana na minidzhere wawe;
﻿
﻿      "HIV" zwi amba u kundelwa ha muvhili kha ulwa na zwitshili;
﻿
﻿?Tshipikitere Muhulwane? zwi amba tshipikitere muhulwane wa zwa vhusevhi nga fhasi ha zwitenwa zwa mulayo wa ndaulo ya tshumelo ya zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 40 of 1994);
﻿
﻿      "minidzhere" zwi amba murado are kha vhuimo ha vhulavhelesi;
﻿
﻿"ndingo dza zwa mishonga" zwi angaredza ndingo, mbudziso, thodisiso kana dzinwe ndila dzo itelwaho u khwathisedza kana dzine dza nga vha nazwine dza nga vha na kha u konisa mutholi u khwathisedza uri kana murado u na tshinwe tshiiimo tsha zwa mushonga na;
﻿
﻿"vhudifari vhu si havhudi" zwi amba u sa di fara zwavhudi sa zwe zwa talutshedziswa zwone kha Ndima 3 ya milayo.
﻿
﻿"tshigwada tsha vhalamukanyi" zwi amba tshigwada tsho vhumbwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo wa vhu 9;
﻿
﻿?vhaholefhali mivhilini? zwi amba vhaholefhali mivhilini kana muhumbuloni zwine zwa fhedza zwo vha pimela mbonele mbuya dza u dzhena kana u u bveledza phanda mishumo;
﻿
﻿"vhuimana" zwi angaredza zwa uvha muimana muthu o di imisela, u bvisa thumbu kana tshinwe tshiimo tsha zwa mishonga zwi tshi yelana na vhuimana;
﻿
﻿"muthu o a nga vha e na ndaiukano dzo teaho " zwi amba muthu o sumbedziswaho kha milayo 16 (3) na (4);
﻿
﻿2.	Ndivho ya milayo
﻿
﻿Ndivho ya ndima heyi ndi u toda u swikela ndinganyiso kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga-
﻿
﻿(a)	u bveledza khonadzeo dzi no fana na u farwa zwavhudi ha vhathu mushumoni nga u fhelisa zwa tshitalula tshi songo teaho na
﻿
﻿(b)	u vhona uri zwa maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule zwi khou shuma hu u itela u fhelisa zwithu zwe zwa vha zwi si zwavhudi mishumoni zwe zwa tanganiwa nazwo nga zwinwe zwigwada.hu u itela u vhona uri zwi khou imelelwa nga ndila i no lingana kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo mishumoni.
﻿
﻿3.	Maitele ane a vha mutheo
﻿
﻿      (1)	Ndivho dza ndima heyi ndi u:
﻿
﻿(a)	vhona uri dzhendedzi kana tshumelo i khou tevhedza sa zwine zwa nga vha zwi zwone na ndayo tewa;
﻿
﻿(b)	u netshedza ndinganyiso ya mishumoni na u netshedza zwine zwa vha zwi tshi yelana nazwo
﻿
﻿(c)	u bveledza pfanelo ya ndayotewa ya ndinganyiso na u shumisa zwa demokrasdi ya vhukuma.;
﻿
﻿      (d)	u fhelisa zwa tshitalula tshi songo teaho mishumoni;
﻿
﻿(e)	u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma hu u itela u amba nga ha zwe zwa vhangea nga tshitalula;
﻿
﻿(f)	u swikela nyimele yo tandavhuwaho ya vhashumi ine ya imelela vhadzulapo vhothe vha SA;
﻿
﻿(g)	u bveledza vhukoni kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿4.	Nyiledzo ya tshitalula tshi songo teaho
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u bveledza khonadzeo dzo no lingana dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga u fhelisa tshitalula tshi songo teaho kha maitele kana mbekanyamaitele ya mishumoni.
﻿
﻿(2)	A hu na muthu ane a nga talula zwi songo tea, zwi khagala kana zwi sihoho khagala malugana na murado kha mbekanyamaitele kana maitele manwe na manwe a mushumoni, nga mutheo muthihi kana minzhi hu tshi angaredzwa murafho, mbeu, vhuimana, vhudzekani, vhudifhinduleli ha muta, tshitshavha, vhubvo ha zwa matshi!isano, vhudithei ha mbeu, vhukale, vhuholefhali, vhurereleli, nyimeleya HIV, luvalo, fulufhelo, muhumbulo wa zwa politiki, mvelele, luambo na mabebo.
﻿
﻿   (3)	A si tshitalula tshi songo teaho u-
﻿
﻿(a)	u ita zwa Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule zwi tshi khou tshimbilelana na ino ndima kana
﻿
﻿(b)	u talula, u sia nnda kana u dzhiela nzhele munwe muthu nga muthueo wa thodea yo dzulaho vhewa ya mushumo
﻿
﻿(4)	U sa farwa zwavhudi ha murado ndi tshinwe tshivhumbeo tsha tshitalula tshi songo teaho nahone zwo iledzwa kha muthu munwe na munwe, kana zwo tangana sa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo mutuku wa (2).
﻿
﻿5.	Ndingo dza zwa mishonga
﻿
﻿(1)	Zwa ndingo dza zwa mishonga kha murado zwo iledzwa nga nndani hamusi arali zwa nga vhonala zwo tea nga nnthani ha zwinwe zwiitisi zwa zwa mishonga, nyimele ya mushumoni, mbekanyamaitele ya zwa matshilisano.hu u itela u phadaladzwa zwavhudi ha mbuelo dza vhashumi kana thodea ya kale na kale ya mushumoni.
﻿
﻿(2)	Zwa ndingo dza zwa mishonga kha murado hu u itela u vhona tshiimo tshawe tsha HIV zwo iledzwa nga nndani hamusi u lingwa ho raloho ha vha hu tshi khou tshimbilelana na mulayo mutuku wa (1).
﻿
﻿6.	Ndingo dza zwa muhumbulo na hunwe u sedzuluswa hu fanaho na hohoho
﻿
﻿(1)	Zwa ndingo dza zwi kwamaho muhumbulo na hunwe u sedzuluswa hu fanaho na honoho ha murado zwo iledzwa nga nndani hamusi u sedzuluswa uho kana u lingwa ha vha hu tshi khou do shumiselwa-
﻿
﻿      (a)	u vhona uri ho tea nahone hu a fulufhedzea siani la sayinsi;
﻿
﻿      (b)	hu tshi ngaitwa zwavhudi kha mirado yothe nahone;
﻿
﻿(c)	a hu khou dzhia sia maligana na munwe murado kana tshigwada.
﻿
﻿
﻿7.	Vhahumbeli vha mushumo
﻿
﻿(1)	Hu u itela ndivho dza milayo ya 4, 5, na 6 murado hhu khou do angaredzwa muhumbeli wa mushumo dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vhisa zwone.
﻿
﻿8.	Dziphambano zwi tshi kha zwi kwamaho ino Ndima
﻿
﻿(1)	Murado munwe na munwe ane a vha na zwine a si pfesese malugana na ndima iyo a nga zwi tandulula nga zwishumiswa zwa nga ngomu zwa maitele a mbilaelo zwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa vha zwone.
﻿
﻿(2)	Arali dziphambano idzo dza di vha dzi sa aathu tandululwa nga maitele a nga ngomu a zwa dzimbilalo, murado a nga zwi fhirisela kha tshigwada tsha vhalamukanyi tsho vhumbwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo wa vhu 9, minwedzi ya rathi nga murahu ha mulayo uyo kana zwinwe zwo siedzwaho zwine zwa vhumba u talulwa hu songo teaho.
﻿
﻿(3)	Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi nga tendela murado tshifhinga tshinwe na tshinwe ane a sumbedza ndivho yavhudi ya u livhisa mbilaelo yawe khatsho nga murahu ha tshifhinga tsho teaho tsho pimiwaho tsho vhewaho kha mulayo mutuku wa (2).
﻿
﻿(4)	Murado ane a do livhisa mbilaelo yawe kha tshigwada itsho tsha vhalamukanyi u do tea u sumbedzisa uri -
﻿
﻿(a)	kopi ya u sumbedzisa yo netshedzwa munwe na munwe ane a khou kwamea dziphambanoni idzo na uri
﻿
﻿(b)	onoyo muthu o ita ndingedzo dzi no pfadza dza u tandulula phambano idzo nga u shumisa maitele a nga ngomu a u tandulula thaidzo.
﻿
﻿(5)	Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi do lingedza u tandulula dziphambano nga u lamukanya.
﻿
﻿(6)	Phetho ya tshigwada itsho ndi amba dzi fhele.
﻿
﻿9.	Tshigwada tsha vhalamukanyi
﻿
﻿(1)	Minista vha do thola vhathu vho teaho vha sa fhiriho 7 uri vha vhe na tshigwada tsha vhalamukanyi hu u itela u sedzulusa dziphambano zwo bva kha ndima heyi.
﻿
﻿(2)	Mirado ya tshigwada tsha vhalamukanyi a tsho ngo tea uvha mirado ya dzhendedzi kana tshunmelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;nga nndani hamusi arali vhathu vhare nnda ha dzhendedzi kana tshumelo vha nga thiolwa, vhathu vhenevho vha do thoma vha sedzuluswa vhukuma siani la tsireledzo.
﻿
﻿(3)	Tshigwada tsha vhalamukanyi nga tshi tea uvha tsha mirado i sa fhiriho miraru yo tholwaho nga   minista, hune muthihi wa hone a do vha mudzulatshiduio.
﻿
﻿(4)	Minista ndi vhone vha no do ta zwitenwa na nzulelele ya matholetwe a mirado ya tshigwada tsha vhalamukanyi arali huuri miholo yavho i khoudo tiwa zwi tshi khou tshimbiletana na ndaela ya vhufaragwama.
﻿
﻿      (5)	Tshigwada tsha vhalamukanyi-
﻿
﻿(a)	tshi khou do sedzulusa pfiriri dzothe dzo itwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi hu u toda u dzitandulula;
﻿
﻿(b)	tshi nga ita mishumo yothe yo teaho kana u sedzulusa zwa u shumiswa ha maanda eneo.
﻿
﻿(6)	Minista vha do vhona uri tshigwada itsho tsha vhalamukanyi tshi khou newa thikhedzo ya vhunwaleli na ya ndaulo yo teaho u tshi konisa u ita mishumo yatsho.
﻿
﻿10.	Vhuleme ha tsumbo
﻿Hunwe na hunwe hune ha nga pfi ho vha na tshitalula hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi, murado kana minidzhere ane mavhari-vhari ayo a khou itwa malugana nae u do tea u wana uri zwo tea na.
﻿
﻿11.	Mishumo ya mulangi muhulu zwi tshi yakhazwi kwamaho maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu hu u itela u swikela ndinganyiso mushumoni, u do vhona uri hu khou shuma vhukando ha Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule kha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tiwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi.
﻿      (2)	Mulangi muhulu vha do -
﻿
﻿(a)	kwamana na vhaimeleli vha forum ngeletshedzi ya dzhenddzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
﻿
﻿(b)	u anganya zwithu sa zwine zwa nga vha zwi tshi khou todiswa zwone nga mulayo wa vhu 15;
﻿
﻿(c)	u dzudzanya pulane ya ndinganyiso ya mishumnoni sa zwine zwa todiswa zwone nga mulayo wa vhu 16 na
﻿
﻿12.	Vhukando ha maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule
﻿
﻿(1)	Vhukando ha maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhune ha do shumniswa nga mulangi muhulu vhu do angaredza na:
﻿
﻿(a)	vhukando ha u vhona na u kona u fhelisa zwikhukhuiiso mishumoni, hu tshi angaredzwa na tshitalula tshi songo teaho tshine tsha guma tshi tshi kwama vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada;
﻿
﻿(b)	vhukando ho itelwaho u tandavhudza nyimele ya mishumoni zwo di thea nga khuliso i no lingana na u thonifhiwa ha vhathu vhothe;
﻿
﻿(c)	u itela u kona u dzhenisa vhathu vhothe vha bvaho kha zwigwada zwo tiwaho hu u itela u vhona uri vha khou di phina nga khonadzeo dzi no fana nahone vha khou imelwa nga ndila i no lingana mushumoni nga fhasi ha mutholi onoyo;
﻿
﻿      (d)	zwi tshi khou tevhedza mulayo (2) vhukando ha u vhona
﻿
﻿(i)	uri hu na u imelelwa hu no lingana ha vhathu vha ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo a mishumoni; na
﻿
﻿(ii)	u di dzula na u bveledza vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho na u vhona uri hu khou shuma vhukando ho teaho ha vhugudiswa sa zwe zwa tiswa zwone nga mulangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na tshifhinga.
﻿
﻿(2)	Vhukando ho sumbedziswaho kha mulayo mutuku (1)(d) vhu angaredza na mafarelwe ane a tea uvha hone na ndivho, fhedzi a tshi sia nyimele ya tshivhalo.
﻿
﻿(3)	Vhu tshi khou tevhedza muiayo wa vhu 18, a hu na tshithu kha hoyu muiayo tshine tsha toda uri mulangi muhulu vha dzhie phetho ifhio na ifhio zwi tshi ya kha zwi kwamaho mbekanyamaitele ya mushumoni kana maitele anea do vhumba tshikhukhuliso tshothe-tshothe kha mbonele yavhudi ya u iswa phanda ha mushumo kana u bvelaphanda ha vhathu vha sa tou bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho.
﻿
﻿13.	Ngeletshedzano na mirado
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu vha khou do dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri hu na ngeletshedzano dzi no pfadza vhukati ha ndaulo na mirado na uri a hu na ndingedzo ya u swikela u pfesesana kha zwithu zwe zwa sumbedziswa nga hazwo kha mulayo wa vhu 14 na mirado kana mirado ine ya khou vha imelela kha forum ngeietshedzi.
﻿
﻿(2)	Mirado kana vhaimeleli vhavho vho tou tiwaho vhane ngeletshedzano dza khou farwa navho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) vha khou do sumbedza zwi tamiwaho nga-
﻿
﻿(a)	mirado i bvaho khetekanyoni dzothe dza mishumo na maimo a mishumoni ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
﻿
﻿(b)	mirado i bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tou topolwaho;na
﻿
﻿      (c)	mirado i bvaho kha zwigwada zwi songo tou topoiwaho.
﻿
﻿14.	Zwithu zwine ha nga ngeletshedzaniwa khazwo
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu vha khou do vhona uri ngeletshedzano dzedza sumbedziswa kha mulayo wa vhu13 dzi angaredza:
﻿
﻿(a)	zwa u itwa ha anganywa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo wa vhu 15;
﻿
﻿(b)	zwa u tugisela na u vhona uri pulane ya ndinganyiso ya mishumoni i khou shuma sa zwine zwa vhisa zwone kha mulayo wa vhu 16 ;na
﻿
﻿15.	U sedzulusa
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu vha khou do kuvhanganya zwidodombedzwa kana vhutanzi na u sedzulusa sa zwe zwa tetsheliswa zwone zwa mbekanyamaitele dza tshumelo ya mushumi, maitele na zwine zwa tea u tevhedzwa vhuponi ha mushumoni, hu u itela u kona u vhona zwikhukhuliso zwa mushumoni zwine zwa kwama nga ndila i si yavhudi vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho.
﻿
﻿(2)	U sedzuluswa ho itwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku nyana wa (1) hu do angaredza nganea sa zwe zwa tiswa zwone zwa tshumelo ngomu kha tshigwada tshinwe na tshinwe tsha mushumo na maimo hu u itela u kona u vhona u sa imelelwa zwavhudi ha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho khetekanyoni dzo fhambanaho dza mishumo na maimo tshumeloni.
﻿
﻿16.	Pulane ya ndinganyiso ya mishumoni
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu zwi do vhofha uri vha vhevhodi lugisela na u vhona uri uri pulane ya ndinganyiso ya mishumoni i khou shuma dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone.
﻿
﻿(2)	Pulane ya ndinganyiso ya mishumoni yo lugiswaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) i do tea u sumbedzisa:
﻿
﻿(a)	ndivho ine ya khou toda u swikelwa kha nwaha munwe na munwe wa pulane iyo;
﻿
﻿(b)	vhukando ha Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhune ha doshumiswa sa zwine zwa todiswa zwone nga mulayo wa vhu 12 (1);
﻿
﻿(c)	ho konaho u vhonala uri hu khou vha na u sa imelelwa zwavhudi ha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tou topolwaho nga vhe vha anganya vha sedzulusa, ndivho dza tshivhalo u swikela vhuimeleli vhu no lingana ha vhathu vhare na ndalukano dzo teaho ubva kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho khetekanyoni inwe na inwe ya mushumoni na maimo tshumeloni, tsumba-matshimbilele ine zwa khou tea u swiketwa ngayo na strategy zwo itelwaho u swikela ndivho dzenedzo;
﻿
﻿(d)	tsumba-matshimbilele ya nwaha munwe na munwe ya pulane iyo hu u itela u swikela ndivho idzo nga nndani ha dza tshivhalo;
﻿
﻿(e)	tshifhinga tsha pulane iyo tshine tsha sa tee uvha fhasi ha nwaha muthihi kana u fhira minwaha mitanu;
﻿
﻿(f)	maitele ane a do shumiswa u sedza na u anganya zwa u shumiswa ha pulane iyo na uri kana mvelaphanda i no pfadza yo no itwa na kha u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma;
﻿
﻿(g)	maitele a nga ngomu a u tandulula dziphambano dzifhio na dzifhio nga ha matalutshedzeie a mashumele a pulane iyo; na
﻿
﻿      (h)	manwe maiteleo tiwaho.
﻿
﻿(3)	Hu u itela ndivho dza ndima heyi, murado a nga vha e na ndaiukano dzo teaho hu u itela mushumo nga nthani ha inwe kana nga u tanganelana ha -
﻿
﻿      (a)	ndaiukano dzo teaho;
﻿
﻿      (b)	zwe a guda u thoma;
﻿
﻿      (c)	tshenzhemo yo teaho; kana
﻿
﻿(d)	vhukoni ha u nga kona u swikela nga tshifhinga tshi no pfadza vhukoni ha u ita mushumo.
﻿
﻿(4)	Musi vha tshi ta u vhona uri murado u na ndaiukano dzo teaho na kha mushumo, mulangi muhulu vha -
﻿
﻿(a)	sedzulusa zwithu zwothe zwo sumbedziswaho kha mulayo mutuku wa (3);
﻿
﻿(b)	u ta uri kana uyo murado u na vhukoni na ha u ita mushumo hu tshi khou sedzwa tshinwe kana zwithu zwothe kha izwo zwo tanganelana.
﻿
﻿(5)	Kha u ta nga fhasi ha mulayo mutuku wa vhu (4) mulangi muhulu vha nga si talule zwi songo tea malugana na murado vho di thea fhedzi nga la uri ha na tshenzhemo yo teaho.
﻿
﻿(6)	Pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i nga vha na vhunwe vhukando vhu no dzula vhu fhethu huthihi hu na ndivho ya ndima heyi.
﻿
﻿(7)	Muvhigo nga ha zwa u shuma ha pulane ya ndinganyiso ya mishumoni u do netshedzwa minista nwaha munwe na munwe.
﻿
﻿17.	U tholwa ha minidzhere wa ndinganyiso ya zwa mushumoni
﻿
﻿      (1)	Mulangi muhulu vha do:
﻿
﻿(a)	vha vhea muthu kana minidzhere dzire na tshivhalo dza sinia u dzhia vhudifhinduleli ha u sedza u vhona uri pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i khou shuma;
﻿
﻿(b)	u nea maanda dziminidzhere na ndila dza u ita mishumo yavho;na u
﻿
﻿(c)	u dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri dziminidzhere dzi khou ita mishumo yadzo.
﻿(2)	U vhewa ha vhudifhinduleli kha minidzhere hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) a zwi ruli mushumo na muthihi mulangi muhulu we vha hwedzwa nga ndima heyi kana munwe mulayo.
﻿
﻿18.	U anganya u tevhedzwa
﻿
﻿(1)	Kha u ta uri kana mulangi muhulu vha khou shumisa zwa ndinganyiso ya mishunmoni na zwi tshi khou tshimbilelana na ino ndima, nahone mulangi muhulu nga nndani ha zwithu zwo bulwaho kha mulayo wa vhu 12 u do dzhiela nzhele zwi tevhelaho:
﻿
﻿(a)	Uri nna vhathu vhare na ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho zwo topolwaho vha khou imelelwa u lingana u swika ngafhi kha khetekanyo inwe na inwe ya mushumo na maimo kha vhashumi vha mutholi onoyo zwi tshi yelana na-
﻿  
﻿(i)	nganea ya fhethu ya lushaka na dzingu tshitshavhani tshine tsha kha di shela mulenzhe nga ndiia i pfadzaho kha ekonomi
﻿
﻿(ii)	tshigwada tsha vhathu vhare na ndalukano dzo teaho ubva kha vhathu vho topolwaho       vhane ubva khavho mutholi a nga lavhelelwa nga ndila i pfadzaho u gonyisela kha maimo a nntha kana u thola vhashumi.;
﻿
﻿(iii)	zwiitisi zwa ekonomi na zwa tshelede kha sekhithara ine muthoti a shuma khayo;
﻿
﻿(iv)	zwiimo zwa zwino nazwine zwa nga lavhelelwa zwa ekonomi na zwa dzitshelede zwa mutholi; na
﻿
﻿(v)	tshivhalo tsha zwikhala zwi sinaho vhathu zwino na zwo pulaniwaho zwine zwa vha hone khetekanyoni dzo fhambanaho, na mbue!o ine mutholi a i wana kha vhashumi vhawe:
﻿
﻿(b)	mvelaphanda yo no itwaho kha u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma nga vhanwe vhatholi vho tiwaho nga fhasi ha zwiimo zwine zwa vhambedzea nahone sekhitharani nnthihi.
﻿
﻿(c)	ndingedzo dzi no pfadza dzo itwaho nga mutholi o topoliwaho uri a vhone uri putane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i khou shuma;
﻿
﻿(d)	uri nna mutholi onoyo o topoliwaho o no ita mvelaphanda u swika ngafhi kha u fhelisa zwikhukhuliso zwa mishumoni zwine zwa khou kwama nga ndila i si yavhudi vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topoliwaho; na
﻿
﻿      (e)	zwinwe zwivhangi zwine zwa nga vha zwo tiwa.
﻿
﻿19.	Tsedzuluso nga tshipikitere muhulwane
﻿
﻿(1)	Tshipikitere muhuluwane a nga ita tsedzuluso ya u vhona uri mulangi muhulu u khou tevhedza tshomedzo dzire hone kha ino ndima.
﻿
﻿(2)	Tshipikitere muhulwane u khou do sedzulusa nga ndila ine a do vha o i ta nahone zwi tshi khou tshimbilelana na tshomedzo dza mulayo wa ndaulo ya tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 40 wa 1994).
﻿
﻿20.	Ndaela nga ha maitele a mushumoni
﻿
﻿(1)	Mulangi muhulu vha do bvisa ndaela dza maitele ane a tea u itwa mushumoni zwi tshi ya kha zwi tevhelaho.
﻿
﻿(a)	zwa ndugiselo dza pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni;
﻿(
﻿b)	zwa khunguwedzelo.maitele a u thola na zwine zwa tea u shumiswa kha u nanguludza;
﻿
﻿(c)	vhukando ha tshipentshela vhu do dzhiwa zwi tshi yelana na vhaholefhali hu tshi angaredzwa na zwikimu zwa mbuelo
﻿
﻿(d)	vhukando ha tshipentshela vhu khou do dzhiwa zwi tshi yelana na vhathu vhare na vhudifhinduleli ha mita;
﻿
﻿(e)	zwiito zwo bvaho siani la zwa vhudzekani na zwa tshitalula;
﻿
﻿(f)	tsumba-masia hu u itela mirado kha zwithu zwine zwa tea u dzhieiwa nzhele u thoma kha zwigwada zwa vhanwe vhathu vho topolwaho.
﻿
﻿21.	U pfukazwauri zwithu zwi vhe tshidzumbeni
﻿
﻿Murado munwe na munwe ane a do dzumbulula mafhungo manwe na manwe a tshidzumbe e a wanala u itwani ha mushumo hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi, u vha a tshi khou ita zwa vhudifari vhu songo teaho.
﻿
﻿22.	Mishumo ya vha ndaulo
﻿
﻿(1)	Vha ndaulo vha do sumbedza mushumoni hune zwa nga kona u vhalwa, ndivhadzo ine ya khou divhadza mirado nga ha tshomedzo dza ndima heyi.
﻿
﻿(2)	Vha ndaulo vha do ita uri kopi ya pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i wanale kha mirado yavho hu u itela zwidodombedzwa na ngeletshedzano.
﻿(3)	Vha ndaulo vha do thoma na u vhona uri hu na rekhodo zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhashumi vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni na vhunwe vhutanzi vhune ha yelana na u shuma ha ndima heyi.
﻿
﻿23.	Mushumo wa mulayo wa mirado
﻿
﻿Murado munwe na munwe wa dzhendedzi kana tshumelo ane a vha na tshiitisi tsha u fulufhela uri munwe murado o zwi ita a tshi khou pfuka ndima heyi u na mushumo Iwa mulayo u vhiga fhungo ilo kha minidzhere wawe kana muhulwane munwe na munwe o teaho.
﻿
﻿24.	Mushumo nga u angaredza wa mulangi muhulu
﻿
﻿Zwi tshi khou bva kha khetekanyo ya vhu 4 ya mulayo, mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u vhona uri vhune ha mirado, vhulwa na vhusevhi na maitele a vhusevhi na vhune ha zwiko zwa mafhungo zwi khou tsireledzwa ubva kha u bviselwa khagala hu songo tendelwaho.
﻿
﻿25.	Dzina lipfufhi na mathomo
﻿
﻿Milayo heyi i do vhidzwa upfi Ndima ya vhu 6 ya ndinganyiso ya mishumoni, nahone i do thoma u shuma ubva nga la 1 !a nwedzi wa Fulwana 2001, nga ndila ya ndivhadzo ya nga ngomu nga u angaredza yo bviswa nga minista hu u itela mirado yothe.
﻿
﻿26.	Nzudzanyo dza tshifhinganyana
﻿
﻿(1)	Ndaela dza mulangi muhulu dze dza ombedzelwa kha phara ya vhu 20 dzi do itelwa mulevho nga la 01 la nwedzi wa Tshimedzi nga 2001.
﻿
﻿(2)	Ndaela dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone kha zwe zwa sumbedziswa kha milayo 20(1) ine ya khou shuma mathomoni a u shuma ha milayo heyi, i do ya phanda na u shuma u vhuya u swika musi mulevho wa ndaela nntswa, nga nndani hamusi ndaela dzo raloho dzi tshi khou kudana na milayo kana ndayotewa.
﻿
﻿(3)	Maitele a mbilaelo na forum ngeletshedzi zwo vhumbwaho nga mulangi muhulu zwi do dzula zwi tshi khou shuma u vhuya u swika musi miiayo ya nga ha vhushaka ha zwa mishumoni yo ombedzelwaho kha khetekanyo ya vhu 16 ya mulayo guthe wo shandukiswaho wa zwa vhusevhi wa 2000 yo no itelwa mulevho.
