_____________________________________________________________
License: Creative Commons Attribution 2.5 South Africa
URL: http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/za/

Name and version: NCHLT Clean Tshivenda Text Corpus v2.0

Attribute work to: South African Department of Arts and Culture & Centre for Text Technology (CTexT, North-West University, South Africa)

Attribute work to URL: http://www.nwu.ac.za/ctext 
______________________________________________________________

<fn>(87200915408 PM) tshivenda.txt</fn>
U vusuludza thendelano ya mushumo: Vha vhone uri dzibammbiri dzo. adzwa!
Khonani dza GEMS - zwino yo khwinifhadzwa!
Ri vhukati ha nwaha wa 2009 na hone ro no tou vha tshivhindini tsha vhuriha. Sa musi maḓuvha a tshi khou. i pfufhifhala na u rothola a tshi ya, ri fulufhela uri ri. o vha. isela vhududo na u. ige.a nga khandiso ya vhuvhili ya Facets ya 2009.
Facets i re na mbonalo ntswa yo. anganedzwa zwavhuḓi na hone nga mafulufulu nga miraḓo nahone ri fulufhela uri vha. o pfa hei khandiso i tshi takadza, i ya ndeme na hone i tshi nyanyula.
Musi muthu a tshi zwi vhona uri mishumo ya GEMS i sedza kha mutakalo na dakalo kha miraḓo yayo i fhiraho 350 000, zwi a mangadza u vhona uri ri fhidza hani u. alutshedzana zwiṱori zwo bvelelaho vhutshiloni - zwine vhunzhi hazwo zwa fhela nga dakalo - zwa miraḓo yashu. Tshinwe tsha zwiṱori zwenezwo ndi tsha Vho Mzimasi Ngqelu na uri vho swikisa hani tsini na lufu, zwenezwino ofisini dzashu. Ri pfa ro kwamea nga zwe GEMS ya ita kha vhutshilo ha Vho Mzimasi. A thi kjhou ya u tshinya tshiṱori nga u vha vhudza zwoṱhe zwo bvelelaho hafha; fhedzi arali vha pfukela kha siaṱari. i tevhelaho vha nga vhala tshiṱori tshawe tshi. eaho mafulufulu.
Naho ri tshi tou vha vhukati ha 2009, ro no. ivhadza tshumelo dza miraḓo ntswa dzi si gathi. Kha hei khandiso vha. o vhala zwinzhi nga ha Mbekanyamushumo ya Vhudzadze ya tshipentshela, ye ya. ivhadzwa nga. a 1 Shundunthule 2009 ine ya fha miraḓo ya vhaimana thikhedzo, pfunzo na ngeletshedzo nga tshifhinga tsha musi vho lindela u vhofholowa.
Ro. ivhadza maḓuvha a u. ola mutakalo a GEMS, ane a. o. isa tshumelo ya u. ola mutakalo mushumoni wavho. Inwe tshumelo ntswa kha hei khandiso ndi tshumelo ya i kona u vhona mbuelo nga SMS, ine miraḓo vha. u.uwedzwa uri vha i shumise. Zwine vha fanela u ita ndi u vhudzisa uri ndi dzifhio mbuelo dzine vha vha nadzo musi vha saathu u ita mbilo nga u tou rumela SMS kha tshikimu tshavho, riṋe r avha fhindula hu saathu u fhela mithethe mingana ro vha farela mafhungo e vha humbela!
Inwe na inwe ya hedzi tshumelo yo anḓadzwa nga u dodombedza kha hei bammbiri ya mafhungo - zwenezwo kha vha vhone uri vha a vhala nga hadzo. Musi ndi tshi khou lugisa hoyu mulaedza ndo lingedza, sa zwine nda anzela u zwi ita, u sumbedza miraḓo yashu uri GEMS i. o lingedza u i sa teledzi uri i. u.uwedze tshumelo ya nṱhesa. Vhuraḓo vhu khou aluwa vhu tshi ya na hone miraḓo yashu i khou farwa na u dzhiwa sa vhathu vho fanelwaho nga tshumelo dza khwinesa.
Ndi a fulufhela uri vha. o. iphi.a nga khandiso ino ya Facets, na hone u swikela tshifhinga tshiḓaho - kha vha dzule hu dudelaho vha na mutakalo.
Vhutshilo ha Vho Mzimasi Ngqelu's ho shanduka tshoṱhe u bva. uvha. e vha. angana na khombo ye vha. o.a u lovha nga khombo ya goloi. Fhedzi Vho Ngqelu, Muthusa Mulanguli wa: Vhudavhidzani, Muhasho wa Mabindu a Muvhuso, vhane vha vha muraḓo wa GEMS a vho ngo hangwa he.o. uvha u fana zwavhuḓi u fhira. uvha. e vha wana biḽi ya zwa mushonga poswoni."Khathihi fhedzi nda zwi limuwa uri ndi nga si kone u badela tshikolodo tsho fhelelaho tsha vhuongeloni tsha R180 000 i tshi bva tshikwamani tshanga," Hu. alutshedza Vho Ngqelu. "Tshelede nnzhi nnzhi ye GEMS ya badela vhuongelo yo sumbedza uri ndi khou wana ndondolo ya khwinesa. Zwa vhulunga vhutshilo hanga." Hu amba Vho Ngqelu, ipfi. avho. i tshi khathuwa nga u vhaisala mbilu. Musi ndo no wana rasithi ya u fhedzisela, nda pfa ndi tshi tama zwihulwane GEMS u nthusa hayo. "Zwa uri a thi na mafuvhalo o dzhiahotshifhinga tshilapfu o vhangwaho nga khombo ndi khumbudzo yanga ya. uvha na. uvha ya zwe GEMS ya nthusa ngazwo - zwoṱhe hezwo zwo bvelela ndi saathu u fhedza na nwaha ndi muraḓo wa GEMS.". uvha. a khombo,. a 8 Tshimedzi 2007, lutombo lwo vha lwo swifhala makole a tshi khou. a sa. umbu. Musi vha tshi tshaisa mushumoni vha dzhena kha Nissan Micra yavho vha reila vha tshi bva Hatfield, Pretoria vha tshi livha muḓini wavho Centurion. Vho vha vha tshi kha. i tou bva u fhira hune ha. angana Hofmeyer na Botha Avenue musi inwe goloi i tshi pfuka roboto dzo tswuka. Vha tou humbula u kuḓana huhulwane musi goloi yeneyo i tshi kuḽa kha lurumbu lwa mu.ameli lwa goloi yavho. Nga murahu ha izwo, zwithu zwoṱhe zwa nzwinzwimala. Zwe zwa vha. ela fhedzi muhumbuloni zwo vha zwa uri a vho ngo hangwa u nambatedza tshitikara tsha GEMS kha lurumbu lwa windisikirini ya goloi yavho. "Vho vha vha sa zwi. ivhi uri tshitikara tshi. o vha thusa musi vha tshi shaya thuso."Hu khou humbulelwa uri muthu we a vha o. iimiela o mbo. i founela Netcare 911. Vho Hannes Bosman, mupharamediki wa thusothanzi wa Netcare 911 wa Vhuongelo ha Netcare ha Unitas, o mbo. i gidimela henefho ho bvelelaho khombo. U kha. i humbula khombo yeneyo. "Yo mbo. i thoma u na musi ri tshe kati na u bvisa Vho Ngqelu kha masennge o bodeaho a goloi e a vha a goloi yavho. Ngauri ra vhona tshitikara, ro zwi. ivha uri ri nga kona u vha isa kha vhuongeloni ha khwinesa ha tsinisa na uri a hu nga vhi na u monamona sa zine zwa dzulela u bvelela musi vhathu vha si na zwikimu zwa dzilafho." Ndi Vho Bosman vha tshi. adzisa. A huna we a humbula uri Vho Ngwelu vha. o tshila kha Vho Bosman na vho madokotela. Madokotela vho vhudza vha muṱa wavho uri vha nga si tsha vuwa. Uri na musi vha nga vuwa vha. o vha na amnesia kana vha hoṱefhala. Fhedzi munwe na munwe o nyadza muya wa u tshila wa Vho Ngqelu. Nga murahu ha vhege mbili vha kha khoma kha yuniti ya ndondolo ya thanzi vhuongeloni ha Unitas ha Netcare, Vho Ngqelu vha mbo. i vuwa - na vhuluvhi havho ha shuma zwavhuḓi. Vho mbo. i rumelwa kha senthara ya u onyolosa mafuvhalo na u dzivhulusa i re Kensington, Johannesburg, he vha itwa nyonyoloso vha ita na ndingo dza muhumbulo. Nga Phando 2009 vho vha vho mno lugela u humela mushumoni, zwithu zwe madokotela vha humbula uri zwi nga si konadzee. Vhutshilo havho ha shandula ha vha khwine, vha ralo."Ndi. honifha vhutshilo nga maanḓa na hone ndo no wana na mufumakadzi," vha ralo. Vho mala Vho Nqobile Mangena (vhane zwino no no vha vha ha Ngqelu), mushumisani navho, nga Lara mahoḽa. Zwino vha khou. iphi.a nga tshikhala tsha vhuvhili tsha u tshila na hone vha khou lingedza u. u.uwedza vhathu vhanzhi uri vha dzhoina GEMS. "Ndi a livhuwa hafhu vha ha GEMS," vha fhedza nga u ralo. "A vho ngo shandukisa vhutshilo hanga fhedzi, vho vhu vhulunga."
Ri a. ihudza u. ivhadza uri vhawanambuelo vha a kona u swikelela Mbekanyamushumo ya Vhudzadze ya GEMS ntswa. Mbekanyamushumo yo thoma u shuma nga. a 1 Shundunthule 2009 na hone i fha vhawanambuelo vha vhaimana thikhedzo, pfunzo na ngeletshedzo kha zwiteidzhi zwoṱhe zwa vhuimana na tshifhinga tsha musi vha vhaimana.
Mbekanyamushumo i shuma hani?
Mbekanyamushumo i tshimbidzwa nga vhalanguli vhayo, vhane vha vha vhaongi vha re na tshenzhemo vha re na ndalukanyo dza u. adzisa dza u bebisa. Vha. o vha thusa nga u vha redzhisṱara na hone vha nga kwamiwa kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhuimana uri vha eletshedze kana mafhungo maṅwe na maṅwe.
Vha. o. anganedza bugu ya GEMS ya vhuimana na Mbebo, ine ya vha na mafhungo a ndeme a vhomme vho lindelaho u beba.
Vho mme vha wana phakhethe ya zwifhiwa ya nḓowenḓowe ya GEMS! Hezwi zwi. o rumelwa miraḓo ine ya vha kha luṋa lwa vhuraru lwa vhuimana.
Vhawanambuelo vha wana ndondolo ya vhuṋe ine ya dodombedza tshumelo ya vhudzadze ine GEMS ya i tendela.
Vha a kona u wana mafhungo a zwa mutakalo ane a. o vha thusa uri vha nange mutakalo na mbebo zwine vha funa na dokotela wavho kana mubebisi.
Ngeletshedzo nga luṱingo na thikhedzo zwi a wanala arali vha tshi. ngana na thaidzo kha vhege dzavho dza u thoma vha mubebi. Vha dzhiele nzhele hezwi: Mbekanyamushumo ndi mahala kha miraḓo na hone mbuelo dzo. oweleaho dza vhudzadze dzi. o shuma. Mbekanyamushumo i fha miraḓo mbuelo nnzhi fhedzi a i imeli ngeletshedzo ya dzilafho na ndondolo ine miraḓo ya i wana kha madokotela ayo. Ndi redzhisṱara hani kha MbekanyamushumoVha humbelwa uri vha redzhis.are nga u. avhanya musi dokotela wavho a tshi tou vha khwa.isedzela uri vha muimana. U redzhisṱara kana u wana maṅwe mafhungo, kha vha kwame GEMS kha 0860 00 4367 kana emeiḽi kha enquiries@gems.gov.za.
Ndi lungana hune vha. ola mbuelo dzavho dza tshikimu tsha dzilafho vho dzhaya Ri a zwi. ivha uri zwi anzela u vha zwa tshihaḓu na hone ra dzula ra humbula nga ha thandululo?
U sedza mbuelo zwino hu a konadzea ga u. avhanya nahone lwo leluwaho nga SMS. Vha rumela GEMS SMS nga tshivhumbeo tsho randelwaho (vha sedze afho fhasi) na hone hu saathu u fhela mithethe ri. o vha fhindula ra vha vhudza mbuelo dzine vha vha nadzo. Vha dzhiele nzhele uri khoudu pfufhi dza miraḓo ya Sapphire na Beryl dzo fhambana na dza miraḓo ya khetho ya Ruby, Emerald kana Onyx. Hezwi ndi zwinwe zwiswa zwo thomiwaho nga GEMS zwine zwa. isa ndondolo ya mutakalo tsinisa na vhathu!
Zwi shuma hani?
Arali mulaedza wavho wa SMS u songo tshimbila zwavhuḓi, vha. o wana phindulo i bvaho ha GEMS ya uri ndi ngani. Vha na khakhulula vhukhakhi vha rumela SMS ntswa uri vha wane mafhungo ane vha khou a shaya. U vhudzisa zwinzhi vha kwame Senthara ya u Founela ya GEMS kha 0860 00 4367.
GEMS yo. ivhadza tshumelo dza u. ola mutakalo kha mihasho dzine dza. o thoma nga. a 1 Shundunthule 2009. miraḓo i. o vhuyelwa nga hei tshumelo yavhuḓi ya u. olwa mitakalo na malwadze ane a nga vha. hasela vha mishumoni yavho. Ndivho yashu khulwane ndi ya uri topola khombo i saathu u hulela u itela u thivhela vhulwadze kana u fhungudza.
Vhashumi vha muvhuso vhane vha saathu u vha miraḓo ya GEMS vha. o kona u shumisa heyi tshumelo i sa fani na dziṅwe,
Hu bvelela mini nga. ivha. a u. ola vhulwadze?
Musi vho wana thambo kha muhasho wavho, vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha GEMS vha. o dzudzanya vhupo kha muhasho wavho hune vha. o itela hone ndingo. Vhashumi vhoṱhe vha. o tou dzhenela nga u funa. uvha. oṱhe.
vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha. o tendela vhathu na u davhidzana navho nga muthihi muthihi u amba nga ha. ivhazwakale ya mutakalo na u ita ndingo dza mutakalo. Mvelelo dza ndingo na. ivhazwakale zwi. o ambiwa ngazwo na muthu ene muṋe a fhiwa na ngeletshedzo na uri ndi afhio maga ane a tea u a dzhia.
Nga. uvha. a u. ola mutakalo. a GEMS, vhashumi a vha nga iti zwa u buka nga vhone vhaṋe, ngauri vhaḓivhi vha mutakalo vha. o vha vho londela vhuponi ha u. ola mitakalo. Vha tea u tou dzhenela. Hu na u masadzha. hoho na mitsinga kha vhashumi. uvha. eneḽo sa u. adzisa hu bvaho kha tshikimu tshavho.
Vhashumi vhoṱhe vhane vha dzhenela u. olwa mitakalo vha. o wana mafhungo manhi nga ha khombo dza utakalo dzine vha vha nadzo na maga ane vha tea u a dzhia a u thivhela kana u fhungudza thaidzo dza mutakalo.
Ndi dzifhio ndingo dza mutakalo dzine dza. o itwa?
Vhashumi vha. o tea u. adza bammbiri. ivhudzisi. i sakon.i. ine. a. o vha thusa kha u. ivhadza vhaḓivhi vha mutakalo zwiṱukuṱuku nga ha mutakalo musi vha saathu u lingiwa. Hu na ndingo dzi tevhelaho dzine dza.
Mutsiko wa malofha.
Tshileme na vhulapfu, ha sedzwa tsumbedzo ya tshileme tsha muvhili.
Vhuhulwane ha khundu.
Arali bammbiri. ivhudzisi kana ndingo dza sumbedza uri muthu u kha khombo ya u nga kavhiwa nga vhulwadze, vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha.
Dziburotsha dza mafhungo na dzone dzi. o. etshedzwa kha thero dzi fanaho na u daha, nyonyoloso na ndangulo ya tshileme.
Mafhungo oṱhe na mvemelo ndi tshiphiri na hone a zwi nga. o. etshedzwa muhasho kana munwe muthu na muthihi. Ndi zwa muṋe wazwo na vha.
Arali muraḓo wa GEMS a tenda nga u tou nwala (o saina khethekanyo yo teaho ya bammbiri. ivhudzisi. a u. olwa ha mutakalo) uri mvelelo dzawe dzi fhiwe dokotela. a GEMS na vhaongi (sa tshikimu tsha dzilafho), zwenezwo ri. o vha kama ra vha thusa uri vha vha thuse nga mbuelo dza ndondolamutakalo na maitele a u thusa kha khombo dza uvha. a u. ola mutakalo. a GEMS. i nga bukiwa nga maitele a zwino a khumbelo uri GEMS i. e i thuse. Khumbelo dzi nga rumelwa nga emei.
Arali khumbelo i tshi anana na khetho dzashu dza u. ola mutakalo dza tshitandadi, i. o khwaṱhisedzwa nga GEMS hu saathu u fhela Kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha thevhekano ya WEB SMART ri vha. alutshedza nga ha khethekanyo ntswa ya Mutakalo wanga kha webusaithi ya GEMS, ine ya vha. etshedza mafhungo oṱhe a mutakalo na ngeletshedzo dzine vha dzi shaya. Vha a kona u vhala zwipiḓa zwa mutakalo na. aiburari ya zwa dzilafho ya dzitsumbadwadze, malwadze, maitelena mishonga. Kha vha wane thero ine vha i takalela nga u shumisa sisteme ya u burauza yo leluwaho. Senthara ya Thuso Thanzi i fha ngeletshedzo nga ha uri vha dzhia hani vhukando musi hu na tshiimo tsha shishi tsha mutakalo. Vha nga guda na u sumba tsumbadwadze dza vhulwadze ha mbilu n auri vha tshimbidza hani thuso thanzi.
Kha sia.ri. a u thoma/haya. a websaithi, nga fhasi ha tshidanga tsha nḓivhadzo, vha.
Komiti ya Odithi I thusa BOT kha mishumo i tshimbilelanaho na mbekanyamaitele dza muvhalelano dza Tshikimu, ndangulo dza nga ngomu na mivhigo ya masheleni na ndangulo ya khombo dzine dza ngabvelela.
Komiti ya mishumo I thusa BOT kha vhona uri hu na kushumele kwavhuḓi kwa Tshikimu, u fana na u dzhia zwibviswa, mbadelo ya mbilo ndangulo ya dzirekhodo. Hei komiti i dovha ya thusa BOT kha mbambadzo na vhudavhidzani.
Komiti ya Vhutshimbidzi, Khohakhombo na Vhashelamulenzhe I vhona uri hu na vhutshimbidzi ho teaho ka u tshimbidzwa ha zwoṱhe zwi kwamaho Tshikimu, nga u vhona uri khohakhombo dza tshikimu dzi a topolwa dza langulwa nga nḓila yo teaho na uripfanelo dza vhoṱhe vha kwameaho dzi a tsireledzwa.
Komiti ya Dzikhanedzano I sedza na u dzula ya thetshelesa mbilaelo dzoṱhe dzine dzarumelwa khayo nga Muofisiri Muhulwane uri i ha.ule.
Arali hezwi zwa sa bvelela, muholo wavho a u nga badelwi na GEMS a i nga koni u dzhia mbadelo ya tshikimu. Hezwi zwi nga ita uri hu vhe na u imiswa ha mbuelo kana u hanwa ha mbilo dza mbadelo dza dzilafho.
Maya maga a fanela u tshimbidzwa nga tshifhinga na hone vha fanela u amba na zhendedzi. a GEMS arali vha na thaidzo.
GEMS i dzhia zwibviswa zwa tshikimu tsha dzilafho nga nwedzi, zwine zwa itwa nga pheyirolo ya mutholi (kanzhi, nga, Persal). Arali zwibviswa zwavho zwa nwedzi zwa sa badelwa (i.e. zwi kha malengelenge), GEMS i nga bvisa malengelenge kha muholo wavho lwa e.ekthroniki. Zwibviswa zwi bviswa nga zwoṱhe vhone vha songo ita tshithu. Hone ha, musi zwibviswa zwavho zwi songo badelwa lwa minwedzi miraru, a ri tsha bvisa lwa e.ekthroniki, ngauri sisteme ya pheirolo a i tendi.
Vha vhudzise HR yavho vha dzudzanye u badela nga tshanḓa u bva kha muholo wavho u badela malengelenge. Vha nga. i founela Senthara ya u Founela ya GEMS Call Centre kha 0860 00 4367 vha humbela vhurifhi ha 0189, vhune vha. o vhu isa kha muhasho wavho wa HR department. Vhurifhi ha 0189 vhu. o. alutshedza zwine zwa tea u itwa.
VHA HUMBULE: Arali zwibviswa zwavho zwi songo bviswa zwa fhelela zwi nga ita uri hu imiswe mbuelo dzavho na hone hezwi zwi nga amba uri mbilo dzavho dzi. o haniwa.
Arali vha tshi humbulela uri hu na zwiito zwa vhufhura, vha kwame nomboro ya u vhiga ya GEMS, ine ya langulwa nga KPMG. Vha songo ofha u vhiga zwiito zwi songo. aho kha luṱingo lwa u vhiga, ngauri heyi ndi tshumelo yo. iimisaho na hone ya tshiphiri. Nomboro ya u vhiga i sa badelwi i vula lwa awara dza 24 ng. uvha, maḓuvha a sumbe kha vhege. Kha vha ite zwo teaho!
Vha nga. i nanga u sa. iamba nga dzina. Vha. etshedze zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshiwo kha mushumeli wa senthara ya u founela. Zwidodombedzwa zwenezwo zwi katela: nnyi, mini, hani, ngafhi, lini na mutengo/ndeme ine ya kwamea.
Vha. o fhiwa nomboro ya referentsi. Vha i fare sa izwi vha tshi. o i shaya nga murahu.
Tshumelo ya Khonani dza GEMS, ine ya vha konisa u zwima dokotelakha kuḓorobo kune vha dzula khakwo nga SMS, yo khwiniswa! Arali hu si na dokotela kha kuḓorobo kwa havho, tshumelo i mbo. i zwima kha. orobo ya tsinisa. Kha vha ite khumbelo uri ri vha thuse nga u zwima.
Vha shumisa hani Khonani dza GEMS u zwimana hani na ndondolo ya mutakaloVha rumela SMS kha 33489 nga n?
Vha. o mbo. i kwamiwa nga u. avhanya vha fhiwa zwidodombedzwa zwa dokotela a re kha vhupo havho.
kha 0860 00 4367 kana vha dalele websaithi u wana mafhungo nga vhuḓalo.
Kha vha zwi. ivhe uri Tshikimu tshi khou ita zwithu zwo fhambanaho tshifhinga tshoṱhe u itela u khwinisa mbuelo dza vhawanambuelo. Zwino ri khou ita thandela ya ndingedzo/phai.otho nga tserelako/netiweke ya madokotela KwaZulu-Natal. Hezwi zwi khou itelwa u wan a thandululo i sa. uri ya fhelisa mbadelo dzi. uraho dza u valelwavhuongeloni nga u badela zwavhuḓi madokotela musi vha tshi. etshedzatshumelo dza dzilafho.
<fn>08022215151003.txt</fn>
Kha vha ntendele kha ḽino Dzulo ḽa Phaḽamennde ya vhuraru kha mulaedza wa ṅwaha wa tshiimo tsha lushaka lwashu, u tamela mashudu Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde Ṅwaha Muswa wa dakalo.
Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu, musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe, Ndi amba idzwi ngauri, nga migaganyo yashu, a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo. Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone.
Ndi khou amba ṋamusi, Mufumakadzi Tshipikara, phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki, Vho-MaMofokeng, vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani, Transkei, he vha dzula hone miṅwaha minzhi. Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi. Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho. Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho. Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi.
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela, muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu, vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha.
Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe, murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe, vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho, nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele, u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho. Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho.
Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho, vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo, vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele. Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu, vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu.
Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso. Nga murahu ri ḓo fara Khetho dza vhuṋa. Muvhuso wo sedzulusa lwendo lwe ra lu tshimbila siani ḽa u ita zwe ra laedzwa nga vhathu nga 2004.
Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004. Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa.
Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso. Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele.
Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24, zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho.
U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso, dzine dza vha muvhuso wa lushaka, ya mavunḓu na mivhusoyapo, dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe,
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele i khou ḓikumedza uri kha tshifhinga tshi ḓaho i ḓo zwinga dza khwaṱha kha ndivho yashu - Zwi sa fani na zwa nga Misi! Ri tshi ri Zwi sa fani na zwa nga Misi a ri ambi uri huna tshanduko kha phoḽisi dzashu. Ri amba tshanduko malugana na luvhilo, vhukoni na kushumele siani ḽa kuitele kwa phoḽisi na mbekanyamushumo u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu nga u ṱavhanya.
Ro dzhia maga o teaho u vhona uri Muvhalelano wa Ṅwaha une Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana ngawo kha uno ṅwedzi u avha masheleni o teaho u itela uri ndivho dza Zwa Ndeme dzi swikelwe.
u khwaṱhisa kushumele kwa muvhuso u itela uri u kone u shumana na ndivho dza mvelaphanḓa; na u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi, nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe.
Tshiimo tsha zwino tshi ri kombetshedza uri ri ṱuṱuwedze na u kuvhanganya vhathu vhashu uri ri shumisane kha u ita zwithu zwoṱhe zwi teaho u itwa, nahone ri tshi khou pfesesa uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwashu roṱhe!
Musi ri tshi shumisana shangoni ḽoṱhe, zwine ra tea i zwi ḓivha na zwine ra tea u vha zwone ndi uri - a Zwi Fani na zwa nga Misi!
Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza, muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.
Ho vha hu zwifhinga zwavhuḓi, hu zwifhinga zwi konḓaho, hu tshifhinga tsha vhuṱali, hu tshifhinga tsha vhutsilu, tshifhinga tsha u tenda, tshifhinga tsha u sa tenda, ho vha hu khalaṅwaha ya Tshedza, hu khalaṅwaha ya Swiswi, ho vha hu luṱavula lwa fulufhelo, hu vhuria ha u fulufhuwa, ro vha ri na tshiṅwe na tshiṅwe, ri sina tshithu, roṱhe ro vha ro livha ṱaḓulu, roṱhe ro fara ḽiṅwe buḓo - nga u pfufhifhadza, tshifhinga itsho tsho vha tshi tshi fana na tsha zwino he vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha itaho phosho vha ombedzela uri tshi ṱanganedzwe hu sa sedzwi uri ndi tsha vhudi kana ndi tsho vhifhaho naa, kha u vhambedzwa ha maimo a nṱhesa fhedzi.
Vha ḓo ḓivhudzisa uri na nṋe ndi a tenda naa uri ro dzhena kha tshifhinga tsha nḓaḓo, tshine muṅwe na muṅwe washo a ḓo xela, a sa ḓivhi uri a kande ngafhi, a sa koni u ima zwavhuḓi, o tshuwela ḽa matshelo!
Phindulo yanga ndi ine is a timatime, Hai! U fana na Muvhuso washu, ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone. I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe, Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho.
Fhedzi, u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde, ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.
Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa.
Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu, nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo, mitengo ya zwiḽiwa na mapfura, zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho. Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States.
Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi, zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu. Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa, u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha, mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo, na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki,
Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho.
Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo, vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu.
Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo. Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo.
Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa, ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli.
Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho. Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu, fhezi khaedu idzo dzi a tandululea. Hu dovha ha vha tshifhinga tsha zwikhala sa idzwo hu tshifhinga tsha khaedu!
Vhahulisei Miraḓo ya phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri vho amba uri: A thi dzhii thaidzo dza nḓisedzo ya muḓagasi sa vhufhelo ha ḽifhasi. Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe: Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil.
Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali, nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi, na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu. Fhedzi arali ra shumisana u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho u itela thandululo ya iyi thaidzo, ri ḓo bvelela - nahone ri si na mavhadzi Hetshi a si tshone tshifhinga tsha u sumbana nga minwe, ndi tshifhinga tsha tshumisano na u waniwa ha thandululo.
Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli. Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo.
Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani. Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho.
Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone. Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi. Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho, nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga.
Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu. Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo.
Huna zwine vhathu, miṱa na mabindu vha nga zwi ita. Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita.
Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo, u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani, hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho. Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga.
Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi, nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi.
Zwidodombedzwa zwa mbulungo ya muḓagasi nga nnḓa ha khombetshedzo na zwa khombe-khombe kha Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya muḓagasi zwo ṋekedzwa nga Dziminista nahone zwi ḓo ṱanḓavhudzwa na u sedzuluswa musi hu tshi ambedzanwa na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo na mukovhe. U bva afho zwi ḓo phaḓaladzwa.
Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya. Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi, Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha, nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese. Hedzwi zwoṱhe, musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi, zwi ḓo khwinifhadza tshiimo.
Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi, nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona. Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho, General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine. Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL, Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi, Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano, hu si a u sumbana nga minwe.
Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando. Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi.
Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo. Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho. Vhege i ḓaho Vhalangavunḓu vha vha ḓo vhidza miṱangano na vhonṋeḓorobo u dzudzanya na u vhona uri hu dzhiwa maga a mbulungo ya muḓagasi shangoni ḽoṱhe. Vha ḓo tikedzwa nga zwigwada zwa zwa thekiniki zwi bvaho EDI Holdings, Eskom na National Energy Efficiency Agency. Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha.
Ndi ḓo vhidza muṱangano wa Joint Presidential Working Groups u dzudzanya zwo teaho u itwa nahone hu si kale ri ḓo ḓivhadza tshigwada tsha 'Energy Champions' tsho vhumbwaho nga vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha ḓivheaho nahone vhane vha vha na nḓivho. Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino.
Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano, malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi,
Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya. Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni. Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi.
Ikonomi yashu ndi ya dziminirale. Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi. Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho, ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo. Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo. Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala.
Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi, Kha ri vhone uri zwanḓa zwoṱhe zwi a shumisana kha thandululo ya thaidzo ine ra vha nayo, nahone ri ṱuṱuwedzwe nga muano une wa ri kombetshedza uri ri ri A zwi Fani na Zwa Misi!
Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho. Ndi khou amba idzwi nga ṅwambo wa uri huna vhaṅwe vho thomaho hafhu u vhudzisa uri ri ḓo kona sa shango naa u fara mitambo iyi. Vhathu avho vha khou shumisa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo sa tshiitisi tsha uri zwi nga si konadzee.
A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa.
Mulaedza une ra u wana hoṱhe Afrika Tshipembe na mashangoni a kule, une wa tikedzwa nga mvelaphanḓa ine ya khou itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ndugiselo dzashu, ndi muthihi une wa ri - a Zwi Fani na Zwa nga Misi: roṱhe ro ṱanganya zwanḓa u itela 2010! Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu.
Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo. Ndi a tenda uri South African Football Association, vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira, na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo.
Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo.
U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa. Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo. Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho.
Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi, ri ḓo bveledza, nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele, dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala, zwirengwa, thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku, sekhithara ya u fhaṱa, nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino, vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi.
Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa.
Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi.
Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo, ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu. Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo, hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo, phaiphi dza zwa fulufulu, thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani, tshomedzo dza nḓila, maḓi na muḓagasi, ho sedzwa vhupo na tshifhinga.
Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe. Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco. Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa. Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe, nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu.
Ro dovha u ḓiimisela u ṋekedza tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa kha 50% ya vhathu mafheloni a ṅwaha. Hu ḓo ḓiwa na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya dziSet Top Boxes (dzidikhouda) tshine tsha ḓo khunyeledzwa vhukati ha uno ṅwaha.
Ro dzhia tsheo, nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi, u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso. Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu, ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo. Idzwi zwi a dzhia tshifhinga nahone zwi nga ṱuṱuwedza kana u kula mubindudzi miraḓo,
Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange.
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET, dziSETA, u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo, na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho.
Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi, nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa. Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008.
Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi, nahone u tea u dzula u, u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa, nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe,
Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu, ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha, nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu,
Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku, ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi, hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu, khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela, mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu, na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani.
Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha, nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone.
Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa. Ndi vhathu vhane vha katela vhana, vhafumakadzi, vhaswa, vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani, vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala.
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho: u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha, ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo, u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo, u khwinisa pfunzo na vhugudisi, u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho, u thusa miṱa i shayaho, na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi.
Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14.
Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu, nga maanḓa vhashayaho, lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme. Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi. Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi, muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo.
Kha idzwi ri ḓo ṱoḓa Tshumisano ya Lushaka kha Nndwa ya u lwisa Tsiku, hune ra ḓo ṱanganya mihasho i fanaho na ya Mveledzisophanḓa ya Tshitshavha, Mavunḓu na Mivhusoyapo, Vhuvhambadzi na Nḓowetshumo, Vhulimi na Zwa Mavu, Mishumo ya Tshitshavha na Mutakalo, na vhalanguli vha mavunḓu na fhethu hapo. Mihasho i ḓo shumisana na dziNGO na mabindu u sedzana na zwo teaho u itwa miṱani na u vhona uri zwi itwa nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha ri ḓo shumana na zwiṅwe zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea kha nndwa ya u lwisa tsiku.
u ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya zwa mavu na vhulimi nga u vha na mbekanyamaitele yone-yone ya u waniwa ha mavu, u itwa ha khwine ha tshumelo dza thikhedzo ya zwa vhulimi na thikhedzo ya zwiḽiwa zwa muṱani, na u khwinisa masheleni na tswikelelo ya MAFISA na u ṋekana nga zwikolodo zwiṱuku kha iyi sekhithara: hu ḓo sedzwa vhathu vha dzulaho mabulasini na u pfuluswa ha vhathu nga swili.
Mugaganyagwama u ḓo engedza tshelede ine ya ḓo shumiswa ya ndambedzo nga u linganya ṅwaha wa u hola mundende uri u vhe 60 kha vhoṱhe,
u engedza mbekanyamushumo ya Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka, hu tshi katelwa u dzheniswa ha matshudeni vho khunyeledzaho ngudo dzavho kha Mbekanyamushumo ya Mveledzisophanḓa ya Zwikili zwa Vhuswole ine ya vha mbekanyamushumo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe. Hu ḓo engedzwa u bva kha tshivhalo tsha zwino tsha 4000 u ya kha 10 000.
u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye, nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa, yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi: hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha, u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho, na u engedza tshivhalo tsha zwixele. Hu ḓo avhiwa tshelede i linganaho R1 billion, nṱha ha ineya vha hone, kha mbekanyamushumo dzine dza wela fhasi ha EPWP; nahone, tsha u fhedzisa, u thoṅwa ha sisiteme ya u renga kana u wana zwithu kha mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa; na u vha na sisiteme yo dzhenelelaho ya u vhona uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tshi a ṱhonifhiwa nahone nga tshumiso ya Small Enterprises Development Agency.
Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya, u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi, tshampungane na muḓagasi, u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014.
U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS. Ro ḓiimisela, ṋaṅwaha, u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vho farwaho nga Lufhia (TB) vha sa shumisiho mishonga nga ngona u bva kha 10% uya kha 7%. Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000, nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga (multi-drug resistant na extreme drug resistant) vha a lafhiwa.
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha, nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani. Musi ri tshi farisana kha uno mushumo, ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka.
Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni, na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone.
Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu, ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya. Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale, nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu;
Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde, roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi, na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi.
Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi.
Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno, ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi. Idzwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha mukhwa wa Zwi sa Fani na zwa Misi. Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo, u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa, mapholisa, vhatshutshisi, tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board, hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums.
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi. Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi, Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho.
Ri ḓo dovha ra shumana na Milayotibe ya tshandukiso ya zwa vhulamukanyi nahone ri ḓo ambedzana na vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa Ri ḓo khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha u khwinifhadzwa ha ndangulo ya mikaṋoni na vhudziki. Ri ḓo vhona uri hu khwaṱhiswa Tshatha ya Vhapondiwa, na u sedzana nga maanḓa na zwi kwamaho vhatshinyi vha sa ṱutsheli vhutshinyi. Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u dzhia vhuṅwe vhukando ha zwo bvaho kha themendelo dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani.
Ri ḓo shumisana na Phaḽamennde mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha u ḓa na mulayo na vhuṅwe vhukando vhune ha ḓo khwaṱhisa vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi ho dzudzwanywaho. Ri ḓo dededzwa ngan vhuḓiimiseli hashu kha nndwa ya vhutshinyi, na nga themendelo dza khomishini ya Khampepe malugana na kushumele na hune Directorate of Special Operations ya tea u vha hone. Ri ḓo dovha ra dededzwa na nga tshandukiso ya Sisiteme ya zwa Vhulamukanyi.
Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli, vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo.
Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe, nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo, ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe, zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba.
Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo. Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso.
Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo, sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso.
Tsha u thoma, ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi. Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi.
Tshavhuvhili, nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe (na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele (Performance Agreements) na vhahulwane vhavho.
Tshavhuraru, ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi, sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe. Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT, u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa, u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa,
Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa, vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi.
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa.
Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni, na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa. Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni.
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu. SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa, u itela u ṱola kushumele.
Ri ḓo sedzulusa zwivhumbiwa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhalala, vhafumakadzi na vhaswa, uri zwi kone u shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwivhumbiwa zwa muvhuso zwe zwa tiwa uri zwi sedzane na mvelaphanḓa ya vhaswa na ṋetshedzomaanḓa.
Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu. Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso.
Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe. Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu.
Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union, nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union, u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya, nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu.
Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone. Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa.
Nga u pfufhifhadza, mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo. Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa, tsireledzo, milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho, na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi. Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde, hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho. Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa.
Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone, nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho. Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe, nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC. Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe.
Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa.
Ri vhilahedzwa nga pfudzungule dzi sina mudzio na mabulayo ane a khou itea Kenya na Chad. Hedzwi zwi ri humisela murahu kha mvelaphanḓa ye ra i ita miṅwahani i si gathi yo fhiraho siani ḽa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika. Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi.
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa, na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho.
Ṋaṅwaha ri pembelela ṅwaha wa vhufumi wa u vha hone ha vhushaka ha zwa dipuḽomati vhukati ha Afrika Tshipembe na People's Republic of China. U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili, nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya.
Ṅwakani ri ḓo fara Khonferentsi ya Tsedzuluso u sedzulusa u itwa ha tsheo dzo dzhiwaho kha World Conference Against Racism ye ya farelwa shangoni ḽashu nga 2001. Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo, nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala.
Hovhu vhuḓifhinduleli, hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup, vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi. Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo.
Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council, Trade and Investment South Africa (TISA), Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe, na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010.
Nga murahu ha u amba zwoṱhe zwe nda zwi amba, ndi humela murahu kha mbudziso: tshiimo tsha lushakha lwashu ndi tshifhio musi ri tshi dzhena kha 2008!
Zwine nda zwi ḓivha nahone zwine nda zwi amba ndi sa timatimi ndi hedzwi: khaedu dzine dza vha hone a dzi nga ri pambuwisi nḓilani yashu!
Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi, hu tshi katelwa na dza ikonomi, tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini, na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho.
Nga tshumisano ya vhoṱhe, na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni, ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni.
<fn>09021915451009.txt</fn>
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi.
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso.
Hanga ndi vhuḓifhinduleli, ha miṅwedzi isi gathi, u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004, na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi.
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa, tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha.
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi: kha Miraḓo na ndaulo, vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe.
Nṱha ha zwoṱhe, ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo, khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo.
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho.
Kha hezwi, ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman, mu Afurika Tshipembe wa vhukuma, ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale.
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu, dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi.
Fhedziha, a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo. U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu.
Nga lwa mvelo, tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino.
Sa masiandoitwa, vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki.
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela.
Ri nga kha ḓi amba rari, nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho.
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha, thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi.
Ndi zwa vhukuma, u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu.
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho.
Kha vha ntendele, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula, nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu, uri ri kone u vhumba vhuyo hashu.
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala, phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala. Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe (ndi IEC) matshelo na nga Sondaha, ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi.
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho.
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho.
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu, ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe.
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi, nga kha u ṱanganya lushaka, kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe.
Ngomu Afurika Tshipembe, zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo.
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994.
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani, kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano, ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana: hezwi ndi, mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe.
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi, wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala.
Hafhu, miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi, ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho, u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi, ro vha ri sina thikho fhedzi; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma.
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi, Ndi dzhia he tshi tshifhinga, ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho, Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha, nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo.
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha, vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana, u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa.
Miṅwahani ya ḓana na furaru , ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa.
Kha senthara dza ngudo, khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane.
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe (SASO) miṅwahani yo fhiraho ya 40.
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza, vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa.
Mulaedza wa u phulusa wo pfala hoṱhe ṋamusi sa zwe wa ita miṅwahani minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u engedza mukaṋo wa tshifhinga; une zwavhukuma ri tea, nga maipfi a u haneledza a mbofholowo, u vula nḓila khulwane "dza ngudo na dza mvelele"!
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi, musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula.
Fhedziha, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho, ri tea u ḓi vhudzisa: uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi!
Ṋamusi ri na sisteme ya demokhirasi i shumaho zwavhuḓi, yo lavhelesa kupfukisele kwa milayo na u vha khagala, kha vhunzi ha tshitshavha tsho dzhenelelaho na zwiimiswa zwo ḓi imisaho nga zwoṱhe zwa mulayo na nga ndayotewa i tikiwaho nga demokhirasi.
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho, ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso. Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe, na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho.
Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha, ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu.
Fhedziha, ngeno vhafumakadzi vho dzhiaho vhuimo vhuhulwane kha tshumelo ya tshitshavha vha tshi lingana 34%, hezwi zwi wela fhasi ha tshivhalo tshe ravha rotshi lavhelela.
Kha tshiimo tsha lushaka na vhusimamilayo ha mavunḓu, tsumbo dzo vha dza uri lushaka kha hoyu ṅwaha lu ḓo ḓivhadza vhafumakadzi vhane tshiimo tshavho tsha ḓo khwinifhadzwa vha re nṱha ha tshivhalo tsha 32% nga ṅwaha wa 2004 nahone ndi fulufhela uri, na vha 40% nga ṅwaha wa 2006 kha khetho dza muvhusowapo.
Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo, shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa, musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho!
Kha mvelaphanḓa dzo itiwaho, kha 0,2%, nyimele i khou takadza nyana malugana na u tholiwa ha vhathu vha vhaholefhali kha muvhuso, ri tshi kala tshivhalo a tshi lingani na 2% ye ravha ri tshi khou ṱoḓa yone.
Kha mbalo dzothe, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa.
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha, ri tshi katela ndangulo ya masheleni, Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa, izimbizo na, ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno, vharangaphanḓa vha dzifeme.
Fhedziha, zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha, nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii.
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela, muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi.
Hezwi zwi a vhonala, vhukati ha vhaṅwe, kha vhusimamulayo, milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana, tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi.
Dzi ndugiselo dza sisteme ya vhathu vhane vha ḓolwa na vhutshinyi a i athu u lingana; fhedzi mbuno ndi ya uri sisteme ya muvhuso, ri nga ola mbuno dza u khuthadza dzi swikaho 70% ya milandu ine ya vhigiwa kha tshirathisi i vha ya tshitshavha ngauri muvhuso wo wanulusa zwiito zwo khakheaho na mbuno dza nyito u lwa na zwo.
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe. Mafhedziseloni, khaedu khulu nga ha mulayo; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo.
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika, nyimele, kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe,
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe, phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940.
Kha ṅwahafumi ya mbofholowo, tshikati tsha ikonomi tsho vha tshi 3% nga ṅwaha, nahone yo khwinisa nga tshikati tsha 5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2007.
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi, zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo, dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga, ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa.
Hezwi zwi katela, kha tsumbo ya u thoma, mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe. Kha hetshi tshifhinga, miṅwahani miṱanu yofhiraho, ro vha ro ima henefha kha vho 16% ya gross fixed capital sa nḓila ya nzudzanyo dza phesenthe ya Tshelede ya Mveledziso i Dzhenaho shangoni (GDP). Zwa zwino yo no engedzea kha  kulugele lune ṋamusi tshivhalo tsha hone tsho ima kha 22%, ine ya vha tsinina 25% ine ya ḓo thusa u fhata matshilo fhedzi nga ṅwaha wa 2014.
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha.
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhogomelo kha ikonomi ṱhukhusa yo khwinifhadzaho kha ṅwahafumi yo fhiraho, na maanḓa, nga maanḓa ubva 2004 zwo vha nga nḓila ya u ntsha zwikhakhisi kha khuliso yo ḓisaho tshanduko.
Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo (AsgiSA) ya vha uri i khou shumiswa, hu u khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa themamveledziso, phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri, khaedu ya zwikili, u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso.
Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele.
Ikonomi yashu yo no vuleyaho, i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha maitele a ḽifhasi nga vhuphara. Zwiimiswa zwa zwamasheleni ndi yone tsumbo ya vhuḓi ine ya vha na maanḓa a u ri tsireledza kha maḓumbu a ḽifhasi ane a ṱo ḓa u thithisa ikonomi.
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone. Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi. Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo, a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa, nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi.
Ngauralo, phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao. Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo.
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi, ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo, ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi.
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya. Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri: Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme?
Zwi amba uri, zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u.
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi, zwandeme ndi zwa uri, u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama. U tholwa ha vhathu.
Ndi zwavhukuma, uri tsho vha tshiwo tshine u nga ḓi ṱongisa nga ha tsho musi vhukati ha 1995 na 2003 ikonomi i tshi ita mishumo miswa yo fhelela ya ita Miliyoni na hafu; zwiṅwe-vho zwe zwa tou vhonalesa/anzesa ndi musi vhukati ha 2004 na 2007 hu tshi kona u sikwa mishumo ya 500 000 nga ṅwaha.
Kha tshifhinga tsho fhelaho, zwo tou vha zwa u thoma u bva tshe ra vha na demokhirasi musi hu tshi sikwa mishumo minzhi u fhirisa u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha khou ṱoḓa mishumo, hezwi zwo kona u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha songo tholwaho u bva kha 31% u yakha 23% nga 2007.
Ndi zwone, hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo, na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao.
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo, ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema.
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda. Arali ri tshi khou tou amba ngoho, shango ḽine ḽa sa kone u ṱanganyisa mirafho yaḽo yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi, ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone.
Zwauri sekithara dzo ḓi imisaho nga dzoṱhe dzi khou ita vhuṱudze-ṱudze kha u shandukisa nzulele ya zwa vhuminidzhere na mishumo ino ṱoḓa tshenzhemo /zwikili, na u bveledza mishumo miswa na zwinwe-vho; zwi khou ita uri shango ḽi salele murahu kha nyaluwo.
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha.
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha. Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo.
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu, na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo.
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha.
Tsha u thoma, vhushai ha tshelede ho tsela fhasi u bva tshe ra dzhena kha miṅwaha ya ḓana yo fhiraho.U fhungudzwa hu nga fha ho itiswa nga u engezwa hu hulwane ha magavhelo a tshitshavha u bva nga 2002 u ya phanḓa. Vhushai ha tshelede. Tsha vhuvhili, naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme, hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990. Tsha vhuraru, dainamiki ya tsiku na usa vha na ndeme zwo dethamaina nyimele ya phoḽisi[T]tsiku yo fhungudzea musi mveledziso ya tshanduko i tshivha hone, fhedzi ... usa vha na ndeme hazwo a hongo khwinifhala.
Ngomu mahayani ri tshi katela vhana (vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku), tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea (ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe) vhukati ha 2002 na 2006. Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa, nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa. U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho.
Ndi zwa vhukuma, ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo, une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea, ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende. Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999, nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni.
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende, ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008.
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai, ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008, ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004. Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme.
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani, tshivhalo tshi a ḓi ambela. Sa tsumbo, tswikelelo ya maḓi o kunaho yo khwinifhadzwa ubva kha 62% nga 1996 u swika 88% nga 2008; muḓagasi (58% to 72%); na sanithesheni (52% u swika 73%).
Vhuṱanzi ha mbadelo dza tshitshavha dzi khou vhonala dzo khwinifhala kha tswikelelo ya zwa mutakalo. 95% ya ma Afurika Tshipembe vha dzula vhukule vhulinganaho 5 khiḽomitha na zwifhaṱo zwa mutakalo; zwa zwino ro ḓivhadzwa uri dzikiḽiniki dzi na tswikelelo ya maḓi o kunaho. U thuswa ha Vhana ho engedzea nga tshivhalo tshi linganaho 85%; na nyimele ya maḽaria yo fhungudzea.
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa.
Ndi tshi ya phanḓa, mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi, fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe, kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma.
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga, vhaongi vho teaho, na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi, Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa, a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa.
Kha pfunzo, ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo: tshivhalo tsha vhagudi; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala, ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho.
Kha tshifhinga tshenetshi, nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi, nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka.
Ndi tshi ḓadzisa, nḓila ya kushumele i vhonalaho, zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi, zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho.
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku, nduhune themamveledziso, tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone.
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai, nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu,
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine.
Ngau tou katela, ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka. Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi.
Kha pfunzo, mutakalo, zwa dzi nnḓu, maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo, mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo! Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila.
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe. Tshenzemo ya ḓuvha, kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu, ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi.
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe, huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa.
Ndi zwone, tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi, tsho waniwaho nga 2002, tsho fhungudzea nga maanḓa. Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi.
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri phungudzo a i athu u luga, a i a thu u swikelela 7-10% ya tshivhalo tshe ratshi lavhelela kha mirafho ya fhambananaho kha vhutshinyi. Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea, ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu.
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura, nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga. Hezwi zwi livha kha u nyetha ho dzudzanyiwaho kha zwiko zwa vhulamukanyi. kha ṱhoḓuluso yo itiwaho ya vhugevhenga kha u lulamisa vhapfuki vha mulayo. Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe, kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki, zwifhaṱo na ndangulo.
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa.
Fhedzi, havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa, ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga, u luga, vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu.
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa, nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele, nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki, na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli,
Fhedziha ri songo ḓi xedza: matshilisano ashu oṱhe, sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi. Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila.
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa.
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa, nga kha vhusimamulayo, nyambedzano ya dzitshaka, mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi, vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa.
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu, ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama, na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane.
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine, sa tsumbo, vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi.
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani, vhaswa na vhaholefhali. HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho. U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa.
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho.
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe.
A huna mbuyelo u amba uri, nga hohu u kala, bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza. Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa.
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo. Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani. Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara. Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela, u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho, u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho. Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana, kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli, fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga, kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni.
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi.
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana, ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu: u vhumba tshithu tshithihi, husina khethululo nga lukanda, khethululano nga mbeu, demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine.
Miṅwahani ya rathi yo fhiho, vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe, zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014.
U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa, ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo.
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa, vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo, u ṋea kushumele kwa vhuḓi, nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho, u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa.
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka. Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe. Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho.
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane, sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka.
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi, arali hu si ṅwahafumi, sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi.
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda, ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini, nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo.
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu, vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi. Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni. Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi.
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu, na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani.
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo.
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri, ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi, mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho.
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha.
U ṱanganya, hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya Nḓowetshumo. Sa zwenezwo, nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo.
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango. Ndi zwavhukuma, tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela, Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo, naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi.
Ngauralo, Miraḓo i Ṱhonifheaho, ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka, ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani.
Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga, tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho. Kha hei nyimele, arali zwi tshi nga konadzea, ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede.
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka, na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni.
Tsha vhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha. Kha luṅwe lurumbu, mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa. Kha luṅwe lurumbu, ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha.
Tsha vhuraru, vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa.
Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi.
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana, ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho, vhugudisi ho engedzwaho, tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo. Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha;
Tsha vhuṋa, muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka, ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60.
U engedza hezwo, ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho.
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu. Ngauralo, ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni.
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko, vhukati ha zwiṅwe zwithu, u engedzea ha mitengo i tshitsa, ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha.
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso. Fhedziha, ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa. Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi.
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo.
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano, muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni; fhedzi nga murahu ha hezwi, haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei.
Zwihulwane, ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini, u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi, na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi.
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi, husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi, fhedziha nga u shumisa maga oteaho.
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa. Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa. Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga.
Ngauralo, ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu, tshine tshavha tshandeme. Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino. Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu, themabveledziso ya vhuendi, maga a tsireledzo, mafhungo a madzulo, kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa.
Nahone ri atenda uri, phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana, thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho!
Fhedziha nga murahu, ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi. Zwo ḓi tika nga riṋe rothe; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu!
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho. Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi.
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe.
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo, filosofi na khomese, zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika.
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu.
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana. Vhukuma kuma nga zwiṱuku, dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya, dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele, na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa, u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi.
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi, zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho. Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano, u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza: hezwi ndi, muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo. Ro kwamea, nga upfa uri mulovha, Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa, u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe.
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga, Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo.
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone. Nga ṱhonifho heyi, hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi. Ri na fulufhelo ḽa uri, ngauri lushaka lu na ndavha, mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa,
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri, zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa, hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho.
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi; fhedzi, ri a fulufhela, hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki. Kha fhungo heḽi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na dzangano ḽa Afurika u bveledza zwipikwa shangoni ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara.
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu, na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu.
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho.
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu.
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China. Miṅwahani heyi, zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu.
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa.
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana, vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei.
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana. Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho, maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo, uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza.
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na, mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa.
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu.
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha.
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka, Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi, u luga na mikhwa i pfukiseaho.
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi, ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi.
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho: ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa.
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu, ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo.
u khwaṱhisa maitele a sisteme ya vhulamukanyi kha vhutshinyi, ri tshi katela na khaphasithi dza khwine dza u gonyiswa ha tshivhalo tsha vhaofisiri ho engedzeya nga u ṱavhanya, kushumisele ku takadzaho kha tsivhudzo na thekhinolodzhi ya vhudavhidzani, na ndangulo ya khwine dzi khotho; na u engedza ku tshimbidzele kwa ndivho malugana na khethululo nga mbeu sa 50/50 yo imela tshivhumbeo tsha u dzhia maga, mvelaphanḓa ya vhaswa, ndugelo dza vhaholefhali na dza vhana - ri tshi katela u fhedzisa nyambedzano na phoḽisi ya vhaswa ya lushaka, ndugiselo dza u bveledza Nyambedzano ya Vhaswa vha Afurika musi yo no bveledziswa nga Phaḽamennde, na Dzulo ḽa Lushaka ḽa Vhaswa ḽa Mveledziso ya Dzhendedzi, u ṋekedza protocol dza SADC kha mbeu na Mveledziso ya Phaḽamennde, u engedza vha ṱoli vha milandu kha ndugelo dza vhathu vha mimasipala u dzudzanya phondi dza ndugelo dza vhaholefhali u swika kana u fhira 60%.
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo, ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi, yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo.
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe. Hezwi, na hezwi kha zwi hulwana, ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi. Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula yo khwaṱha,
<fn>10022612051001.txt</fn>
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho.
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka, u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu.
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa.
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino, nga zwivhumbeo zwo fhambanaho, vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume.
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe.
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe, vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson. Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz, vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho.
Vho vha vha tshi tou vha, kha zwiṅwe zwinzhi, muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia.
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi, nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo.
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela.
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala.
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani, vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho, ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party, he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo. Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba.
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba.
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC, Ṱhama Vho-Oliver Tambo, vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi.
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi, u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa.
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration, ye vha i ṅwala na u i tikedza.
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk, miṅwahani ya 20 yo fhiraho.
Kha hezwi, Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane, kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman.
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe, vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni, vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko.
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party, Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi, vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba, khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango.
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei.
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana, naho zwi tshi khou tou konḓa hani, na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe.
Nga u shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno, ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe, ḽe ḽa thomiwa nga 1910.
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga.
Zwa ndeme, u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912.
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha, ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango.
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi.
Zwenezwo ndi kumedza  miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu?
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho.
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa, shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho.
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango, tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu, nga muvhala, demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe.
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi, kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe, vharema kana vhatshena.
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho.
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu, vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo.
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo.
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai.
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu.
Mahoḽa, ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17.
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000.
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho.
Mahoḽa nga Luhuhi, muvhuso, mabindu, vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi. Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea.
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso, nga maanḓa kha themamveledziso.
U itela u vha na vhuṱanzi ha tsireledzo yo ḓitikaho kha vhashai, ro fhirisela phanḓa u gonyiswa ha ndambedzo ya tshitshavha, na u engedza Ndambedza ya u Unḓa Ṅwana kha vhana vha miṅwaha ya nṱha ha 14. Kha miṅwaha miraru i ḓaho, hu ḓo ḓadziswa vhana vha miḽiyoni mbili u bva miṱani i shayaho na miḓini, miṅwaha ya 15 u ya kha 18, vha ḓo vhuelwa u bva kha Ndambedzo ya u Unḓa ṅwana,
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho.
Muvhuso u khou thoma "zwikimu zwa vhugudisi" u itela u fha vhashumi u nanga tshifhinga tsha vhugudisi nṱhani ha u fhelelwa nga mushumo.
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso.
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009, ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009.
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo, tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi.
Ri a takala u ḓivhadza uri mafheloni a Nyendavhusiku, ro vha ro no sika zwikhala zwa mishumo ya muvhuso zwi fhiraho 480 000, ine ya vha 97% ya phimo ye ra ta. Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa, ndondolo hayani kana tshitshavhani, na thandela dza mupo.
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa, hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa, zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela.
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi.
Ri a livhuwa muya wa muṱa, tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo, nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho.
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho.
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe, nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa.
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili, dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa.
Fhedzi ha, hu kha ḓivha nga matsheloni, u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine.
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo.
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa, na nyaluwo i ḓisaho mishumo.
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya.
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani.
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi, zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo.
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani, na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani.
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi, ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni.
Miṅwaha miraru i ḓaho, muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha. Kha vhuendi, ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea, zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe.
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi, hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho, na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi,
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho, yo bviswaho kha vhafari vha Eskom. Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi,
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho, u thusa nyaluwo na u bveledziso, ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho, ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde.
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa.
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati.
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa, u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo.
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela.
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala, ndondolo i itwaho hayani, u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni.
Ṅwaha wo fhiraho ro thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka.
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo, kha shango ḽoṱhe, u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso.
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa, ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho.
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu, nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha, 2010, u ḓo vha ṅwaha wa u shuma.
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa vhulanguli hovhu i ḓo vha hei ya uri hu ḓo  vha vhu tshi ḓivha hune vhathu vha dzula hone, u pfesesa ṱhoḓea dzavho na u fhindula nga u ṱavhanya.
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya, nga maanḓa nahone nga vhuronwane.
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono. Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele, u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso.
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi, vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso.
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni.
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele, dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele, vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde.
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa, hani, nga nnyi, lwa tshifhinga tshingafhani, nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio.
pfunzo, mutakalo, mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu, u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga.
U ḓadzisa izwo, ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo, u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu.
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele.
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso.
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010, ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala, u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo.
Ra sa tou ita hezwi, ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo.
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa, fhedzi ndi dza vhuṱhogwa,
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni, kilasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha.
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha.
Kha matshudeni, ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11.
U bva ṋanwaha u ya ho ya, vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3, 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo.
Ri khou pika u engedza tshivhalo tsha maphasele kha hei milingo u bva kha mbalotshikati ya zwino ya vhukati ha 35 na 40% u ya kha 60% nga 2014.
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele.
U ḓadzisa, tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo.
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho.
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014.
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele.
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu, NAPTOSA, SADTU na SAOU, vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010.
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo.
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi.
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi.
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni, nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka.
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili, u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki, na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi.
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha.
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu.
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo.
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki, na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo.
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu.
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri, kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha, hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela.
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi.
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa, u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia.
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela.
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni.
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV.
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga.
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka.
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea.
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi, na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho.
Ri khou ita puḽane dza u engedza nomboro ya mapholisa a vhanna na vhafumakadzi nga 10% kha miṅwaha miraru i ḓaho.
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa, u ṱangulwa mabinduni na miḓini, khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha, u binya na u rwa, sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane.
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani.
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho.
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga.
Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi.
Mivhuso yapo i fanela u shuma.
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu, maḓi, tshampungane, muḓagasi, vhulangi ha malatwa na dzibada.
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa.
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo.
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho, ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng.
Nga murahu ha u dalela Balfour, ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo.
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa.
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo.
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo.
Nga Nyendavhusiku, 2009, Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo.
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho, vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho.
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele, kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe.
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014.
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi.
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso, fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga. Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu, u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu,
Mahoḽa ro ri, vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi, maḓi, mabunga  a maḓi na dzibada.
Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni.
Kha heḽi fhungo, ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani, kha ḽa Limpopo, nga Ṱhangule mahoḽa.
U bva zwenezwo, nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa.
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi, na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani.
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa.
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe, zwi vhuedzaho wadi dza 21.
Nga 2014, ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160.
Ri khou ṱoḓa miṱa ya 60% kha fhethuvhupo hovhu i tshi swikela thoḓea dza zwiḽiwa kha zwibveledzwa zwa vhone vhaṋe nga 2014.
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga, sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu, panḓa i thoma nga ṱhoṱha.
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi. U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi.
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi,
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014.
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu, ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani.
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga, ṱhingothendeleki, ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha.
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga, na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe, zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe.
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea, na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa.
Ri tshi khou shumisana na Brazil, India na China, ha dovha ha dzhena na United States, ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho, ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa.
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea, ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha.
Sa Afurika Tshipembe, ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo, nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini,
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC, na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo, na u shumela vhuthihi.
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika, sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango.
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso.
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa.
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho, vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo.
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso, ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe.
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara, na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva, tshelede ya mundende na bugu ndaula, kha zwiṅwe zwinzhi.
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia.
Vhege yeneyi, ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende, ya ndeme ya R180 miḽiyoni.
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa.
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo.
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso.
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi.
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere, vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi.
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi.
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu, vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe, zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane.
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho.
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo, ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso.
Nga kha Mulangadzulo, ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo, u itela uri dzi MP vha tou  ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa.
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010, u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu. Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama.
Ṋaṅwaha nga Ḽara, ri ḓo vha ri tshi khou ita luswayo lwa u fhedza miṅwaha ya 150 ya u ḓa ha maIndia Afurika Tshipembe. Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo, mabindu, saintsi, mitambo, vhurereli, vhutsila, mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu.
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho. Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa.
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo, na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha. Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi.
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele.
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha ḽifhasi. Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma. Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona. Themamveledziso, vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni. Sa lushaka, ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho. Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo, Vho-Irvin Khoza, CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana, Vho-Carlos Alberto Parreira, zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho.
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano. Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone. Vhafunashango ḽashu, kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana.
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo. Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa, vhafunashango ḽashu, kha vha renge dzithikhithi.
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo.
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi, ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani, lushaka lwo faranaho, u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe, vharema na vhatshena.
Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika.
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena, nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema.
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze, nahone vha na zwikhala zwi linganaho.
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela, na u u swikela.
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo, ndi une ndo ḓiimisela u u fela.
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba, ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi, vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho, vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei.
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu.
<fn>11901VQE2008.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleto, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Ri khou tshila kha ḽifhasi ḽa dzitshanduko. Tshanduko dzi bvelelaho dzi kwama mihasho yoṱhe ya muvhuso washu. Muhasho wa pfunzo wone u nga salafhi vhunga u wone mme a mihasho yoṱhe. Vho-Naledi Pandor vho ima tshisadzi vha ri murahu a ri tsha ya, ri ya phanḓa.
Musi kharikhuḽamu ya ripoto 550 i tshi khou welelela, pfunzontswa yo ṱoka midzi. Mafheloni a 2008 vhagudi vha gireidi 12vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala mulingo wa u thoma. Musi muthu a tshi humbula uri mvelelo dzi ḓo vha hani, zwivhindi zwi a bva vhudzuloni zwa dovha zwa vhuelela.
Zwi a konadzea uri ri pembele ro takala musi mvelelo dza mulingowa gireidi 12 dzi tshi bva nga Nyendavhusiku 2008. Zwi ṱodeaho ndi tshumisano yo dziaho i bvaho kha vhathu vhoṱhe, Tshanduko musi dzi tshi ḓa ri fanela u dzi ṱanganedza, ri si hanelele khazwa kale. U ḓiṋekedzela kha mushumo ra shuma ra paḓa na awaradze ra tetshelwa dzone nga ḓuvha zwi nga ri bveledzela khaṋombuya. U ṱhonifhana na u funana zwone zwi ḓo ri ita vhathu.
Vhaṱoḓisisi vha pfunzo ntswa vho vhonela phanḓa vhukuma. Vho ri dzhenisa kha kharikhuḽamu i si na tshiṱalula i ṱanganedzwahoḽifhasini ḽoṱhe. Vha Umalusi vhone vha khou ita mushumo muhulu wa u vhona uri pfunzo yashu i dzule i kha maimo a nṱha. Tshivhalo tsha thero dzine vhagudi vha gireidi 12 vha nga ita tsho tsa vhukuma musi tshi tshi vhambedzwa na tsha kharikhuḽamu i no khou welela. Ho vha hu tshi nangwa kha thero dza 124. Kha dzenedzo uri mugudi a wane ṱhanziela o vha a tshi nangathero dza rathi naho a tshi nga ḓi engedza zwi tshi bva khalutamo lwawe.
Kha thero dzenedzo mugudi u nanga thero dza sumbe dzi bvahokha zwigwada zwa thero zwo fhambanaho.
Shango ḽoṱhe ḽo sedza vhagudisi na vhagudi. Thabelo yaḽo ndi yauri vha songo ri shonisa nandi. Nyeletshedzo i pwanyahodzoṱhe ndi heyi: Vhagudisi funzani, vhagudi vhalani. Kha u ḓilugisela haṋu ni songo hangwa uri mushumo uyu we na u thomakha gireidi 10 ni khou vuledza ṋaṅwaha. U aluwa ha nḓivho na zwikili zwo teaho u vha hone kha zwi nwelele kha mugudi namugudisi muṅwe na muṅwe. Nḓila dzo vulea, u swika zwino a huna ane a si ḓivhe hune a ya hone musi dzo haka midzi.
Mafhungo aya inwi ni vhona o livhiseswa kha zwigwadazwifhio zwa vhathu?
Ndi ngani mbilu dzashu dzi sa ruli musi ri tshi humbulauri mvelelo dza gireidi 12 dzi ḓo vha hani nga 2008?
Vho-Pandor vha khou zwi kona hani u rathisela nḓivho na zwikili zwa pfunzo ntswa kha vhagudi?
Thero dzine na lavhelelwa u dzi ita kha gireidi 12 ndi nngana?
Dzangano ḽine ḽa khou lisa pfunzo uri i vhe kha maimo avhuḓi ndi ḽifhio?
Bulani zwivhili zwine zwa nga ita uri mvelelo dza gireidi12 dzi vhe dzavhuḓi nga 2008.
Fhungo ḽi tevhelaho ndi mbuno kana ndi muhumbulo Tikedzani phindulo yaṋu: Pfunzo ntswa yo ṱoka midzi?
Dzo haka midzi.
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni.
Zwi takadzesaho musi ri tshi ita thero dza pfunzo ntswa ndi zwifhio?
Thabelo ine vhathu vha khou rabela malugana na mulingo ndi ifhio?
Ndi ngani muhasho wa pfunzo u tshi dzhiwa sa wone mme amihasho yoṱhe.
Zwigidi na zwigidi zwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khoulila nga vhulwadze ha swigiri, lwe vha Muhasho wa Mutakalo vhavhona zwi zwa ndeme uri vha bve fulo ḽa u ḓivhadza lushaka ngaha vhulwadze uvhu. Kanzhi fulo ḽeneḽo ḽi anzela u bviwa ngaṅwedzi wa Lara.
Vhathu vhanzhi vha vhona unga vhulwadze ha swigiri vhu faramuthu ngauri a vha a tshi ḽesa swigiri, mathina zwi songo ralo. Vhulwadze uvhu vhu vhangwa nga u ḓalesa ha swigiri malofhani amuthu zwo vhangwa ngauri muvhili u si tsha kona u bveledzainsuḽini yo linganaho u hwala swigiri i tshi bva kha tsinga dzamalofha uri i ye i shumiswe nga muvhili hu u itela uri muvhili uwane maaṋda.
Vhathu vhanzhi a vha ḓivhi tshiimo tshavho zwi tshi yelana navhulwadze ha swigiri, fhedzi vha nga kona u zwi limuwa uri vhanayo nga u vhona vha tshi sokou farwa nga ḓora tshifhingatshoṱhe. Tshiṅwe tshifhinga vha nga ita na u vuwa vhusiku vhatshi pfa vho omelwa vha tshi ṱoḓa maḓi a u nwa. Muthu a re na vhulwadze ha swigiri ha lengi u farwa nga nḓala. Dzuli-dzuli u ḓo pfa a tshi amba uri u ṱoḓa zwiḽiwa. A lenga u zwi wana u ngawana a tshi vho thoma u tetemela.
Vhulwadze ha swigiri vhu dovha hafhu ha ita uri muthu a sokoudzula nga u takuwa a tshi ya u bvisa maḓi, lune na vhusiku a ngaḓi vuwa luraru kana luṋa a tshi ya hone u ḓithusa.
Tshiṅwe tshifhinga muthu ane a vha na hovhu vhulwadze u a swikahune a onda nga maanḓa. Muthu wa vhulwadze uvhu a nga zwi vhonauri u naho nga u lenga u fhola arali o bviwa nga tshilonda. Nda vhuya nda vhona zwenezwi vhutshiloni hanga a thi ititshiangatela.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindulambudziso dzo ḓisendekaho khao.
Mvula yo vha i tshi khou na na tshifhango. Masindi a tshi tou khithi o niwa, ha vha hu musi Khathutshelo a tshi khou ri, 'Houḽa ni songo ri vhudza nga hae, u touvha mutendi wa khavho.' U vhona uri o wanetshedzwa ra wana o niwa nga ṱhoni; a lavhelesa Vho-Sara a ri khavho,'Ndi tou tama ḽifhasi ḽi tshi fhanduwa ḽa mmila zwanga.'
Nangani fhungo ḽithihi ḽi re kha luambo lwa uvhiga (lwo livhaho) ni ḽi shandule ḽi vhe kha luambo lwa u ṱalutshedza,
Ipfi ḽo talelwaho ndi ḽiṱanganyi. Inwi ḽi shumiseni fhungoni ḽi pfalaho ḽe na tou ḓisikela.
Vho-Mukoki Tshilibana vho bebwa kha ḽa Godobi nga ḽa 20Phando 1946. Muṱahabvu vho dzhena tshikolo Thavhine vha vuledza murole wa vhuṋa. Vho ḓo galatshiwa ngakhonṱhiraka ya ha Thepha vha livha kha ḽa Bethala maḓabulani nga ṅwaha wa 1968. Musi mushumoni vho ṋewa tshifhinga tsha u awela vho vha vha tshi vhuya hayani uvhona muṱa wavho. Vho shuma henefha u swika vha tshi vhuiswa nga u lwala nga ṅwaha wa 1990. Vhuhoṱa ho mbo ḓi hulela u swika vha tshi ri sia sibadela tsha Khathutshelo nga ḽa 15 Phando 2001. Vho sia vhafumakadzi vhavhili na vhana vha ṱahe, vhatuka vhaṋa na vhasidzana vhaṱanu. Vha eḓele nga mulalo.
Vhumbani ḽiiti ḽi tshi bva kha dzina vhuhoṱa ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Hu na ḽifurase ḽo shumiswaho: nga u bonya ha iṱo. Bulani uri ḽi a mba mini.
<fn>11903VMS2009.txt</fn>
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili raru.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA: 50 -Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. -Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. -Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. -Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho. -Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho randelwaho. -Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho randelwaho. -Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara nga u tou angaredza zwi yelana na ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho randelwaho. -Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. -Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi. -Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhal esaho. -Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. -Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho. -Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifh alesaho. -Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. -Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho. -Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
Vhuswikeleli ha nṱhesa -Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa. -Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. -Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe-Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. -U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha -Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe. -Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. -Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. -U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho -Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe. -Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. -Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli vhu fushaho -Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi. -U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Vhuswikeleli ho linganelaho -Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. -Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. -U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. -Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Vhuswikeleli ha fhasi -Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa. -Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea. -Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. -Maanea ha na mbonalo kwayo.
U sa swikelela -Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. -Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. -U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. -Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZA NI ZWILAPFU MARAGA: 30 -O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone-lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone. -N.ivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe. -Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho teaho. -O shumisa milayo ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa zwavhu.isa nga nḓila yone. -N.ivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe. --Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo. -Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho teaho. -O shumisa milayo ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa zwavhuḓi nga nḓila i vhaleaho. -N.ivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara hunzhi zwo tea. -Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho teaho. -O shumisa ṱhoḓea dza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yo linganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. -N.ivho ya maipfi ndi yo linganelaho ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea lwo linganelaho. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhal esaho. -O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho. -N.ivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. -- O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei. -N.ivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwo ngo tea. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho lapfesesaho/pfufhifhal esesaho. -Ho ngo shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi. nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwi tsha anana na mafhungo.
Vhuswikeleli ha nṱhesa -N.ivho ya nṱhesa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele nnzhi dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio). -Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo alutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho yo linganelaho ya ho.ea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho fhedzi a zwi thithisi ṅwongo wa mafhungo. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fulufhedzisaho ya ho.ea dza tshibveledzwa.
U sumbedza nḓivho ṱhukhu kha nyimele dzo an.avhuwaho kha vhuṅwali photifoḽio. -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshiya huṅwe. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali-mugudi u liana na hoho-ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA tshibveledzwa milayo yo teaho teaho ya tshivhumbeo.
LUAMBO LWA HAYANI ṰNL tsha tshivhumbeo tshone-tshone ya tshivhumbeo nga nḓila -Luambo lwa tshibveledzwa lwo tshivhumbeo. -Luambo lwa ṱhoḓea dza tshivhumbeo-hu na khakheaho. -Luambo lwa yo teaho. -Luambo lwa vhukuma. yavhuḓisa.
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA -Luambo lwa tshibveledzwa lwo -Luambo lwa tshibveledzwa vhalea zwavhuḓi. -N.ivho ya maipfi yo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa khagala. -Luambo lwa shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI lulama vhukuma lwo lulama tea ndivho, vha mafhungo. tshibveledzwa ndi lwa -N.ivho ya maipfi i ṱoḓa na khathihi.
nahone luambo nahone luambo ṱanganedzaho -N.ivho ya maipfi yo fhasi. Hu na vhukhakhi huṅwe u khwiṋiswa -N.ivho ya maipfi i lwo vhumbwa na u shumiswa nga lwo vhumbwa na u shumiswa mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thounu, tea ndivho, vha ṱanganedzaho vhu vhonalaho. -N.ivho ya maipfi ndi vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei nḓila yone-yone. nga nḓila yone. redzhisiṱara kanzhi ndi mafhungo na nyimele. ya fhasi nahone a i tei mafhungo na nyimele.
tshoṱhe ndivho, vhukuma na vhukhakhi nga zwo linganelaho. mafhungo na nyimele. tea. -Tshitaila, thounu, vha ṱanganedzaho ndivho, vha murahu ha u vhalulula -Tshibveledzwa tsho ḓi -Tshitaila, thounu, -Tshibveledzwa tshi na redzhisiṱara a zwi anani mafhungo na ṱanganedzaho na u sedzulusa. vha na vhukhakhi nga redzhisiṱara zwo vhukhakhi vhunzhi naho na ṱhoho ya mafhungo.
nyimele. mafhungo na -Vhulapfu ho teaho. murahu ha u vhalulula khakhea.
Tshitaila, nyimele. na u sedzulusa. -Tshibveledzwa tshi na u sedzulusa. vhukhakhi vhunzhi thounu, -Tshitaila, -Vhulapfu ho teaho. vhukhakhi ho vhalaho -Vhulapfu -ho vhukuma vhu ḓaḓisaho redzhisiṱara zwo thounu, nga murahu ha u lapfesa/pfufhifhalesa. naho ho vha na u tea lwa nṱhesa.
Tshibveledzwa a tea zwi tshi sedzulusa. sedzulusa.
tshi na vhukhakhi yelana na -Vhulapfu -ho -Vhulapfu -ho na vhuthihi nga ṱhoḓea dza lapfesa/pfufhifhalesa. lapfesesa/pfufhifhalesesa murahu ha u mushumo..
vhalulula na u -Tshibveledzwa sedzulusa.
Vhulapfu ho vhukhakhi nga teaho. murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
Vhuswikeleli ha nṱhesa -N.ivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. -Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothofoḽio). -Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha -N.ivho yavhu.isa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha nyimele dzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). -Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho -N.ivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). -Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. -Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli vhu fushaho -N.ivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wa mafhungo nga u angaredza. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Vhuswikeleli ho linganelaho -N.ivho i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhenela lu shaedzaho. -U sumbedza nḓivho i shaedzaho zwiṱuku ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuswikeleli ha fhasi -N.ivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi. -U sumbedza nḓivho i re fhasi ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Vhu songo swikelelaho -Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza u sa vha nḓivho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Hu kungedzelwa mini Tshi wanala hani (founu / ṱhingo) Tshi wanala ngafhi?
<fn>11903VQE2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari sumbe 7.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyoya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfuha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400. 1.
No vha no ya khothe u thetshelesa mulandu wa murathu waṋuwe a farelwa u rwa muṅwe. Musi ni henefho ha mbo ḓi sengwa muṅwe mulandu we na pfa u tshi ni takadza vhukuma.Ṅwalani maanea nga ṱhoho: Mulandu we wa sengwa wa ntakadza.
Vhunzhi ha vhaswa musi vho no vuledza pfunzo dzavho vha aṱoḓa mishumo vha si i wane. Inwi ni vhona unga hu ngaitwa mini u fhelisa thaidzo iyi Ṱhoho ya maanea nga ivhe hei: Zwine vhaswa vha nga ita uri vha wane mishumo?
Kuhumbulele kwa vhatholi kwo fhambana. Hu na vhatholi vhane vha ri vhashumi vhavhuḓi ndi vhane vha vha na tshenzhemo, ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhashumi vhavhuḓindi vhane vha vha na ndalukanyo.
Vhashumi vha re na tshenzhemo vha khwiṋe u fhirisa vha re na ndalukanyo.
Ḓuvha ḽe Afrika Tshipembe ḽa wina u farelwa khaḽo mitambo ya bola ya milenzhe nga 2010.
Fhindulani mbudziso nthihi kha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200.
Nga 2010 ḽifhasi ḽoṱhe ḽi ḓo vha ḽi fhano ḽi tshi khouṱalela mitambo ya bola. Zwine zwa khou ofhisa ndi vhugevhenga vhune naho vhu tshi khou lwiwa naho ha sa tou tenda u fhela tshoṱhe. Ṅwalani atikili ya gurannḓa niṋee mihumbulo yaṋu nga zwine zwa nga itwa u fhelisatshoṱhe vhugevhenga.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
Muḓini wa haṋu hu na bisi ntswa yo rengwaho. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri vhathu vha ḓivhe nga hayona tshumelo ine ya ḓo i ṋekedza kha vhathu.
Ṅwana wa mukomana waṋu u khou ḓa u ni humbela tshikoloni malugana na zwiṅwe zwo iteaho. Zwino ha hu ḓivhi zwavhuḓi. Inwi mu laedzeni uri a tshimbilise hani u bva ha haṋu u swika tshikoloni. Ni mu laedze na ofisi ya [20]ṱhohoyatshikolo ine a fanela u swikela khayo.
<fn>11911VMF2005.txt</fn>
Zwi amba u ita zwithu zwine zwa u isa vhushaini.
Wa mikhwa yo bvaho nga nthani ha vhupombwe havho.
Ee! Zwi a itea vhutshiloni ngauri vhanna vhanzhi vha khou pwashelwa midi nga nthani ha vhupombwe ha vhafumakadzi vhavho.
Vha mikhwa ya vhudi, ngauri vho vha vhe munna a si na phosho na muthu na hone a vhongo vhuya vha ita zwa dzinndwana muta wavho.
Nga u tswa tshelede vha tshi la na vhafarekano vhavho.
Nga u tswa tshelede vha tshi la na vhasidzana na khonani dzavho.
Ndi vhulwadze ha mbilu ho vhangwaho nga mbilaelo dza zwine zwakhou bvelela kha mabindu avho na thaidzo dza muta wavho.
Hai, vho do humela murahu nga u vhona mulo wo fhela nge mabindu a wa.
Zwa sokou sea zwi tshi tanama = Ha sa vhe na tshi no naka.
Vho mbo di tou zwi thupha = Vha zwi litsha vha fhambana nazwo.
Milomo ya u fhedza mabindu a mune wavho ya vha minzhi = Vhathu vha laho masheleni a mabindu a khotsi avho vha vha vhanzhi.
U litsha havho tshikolo.
U pfa zwa mme avho.
U tswa tshelede.
U vha na khonani mmbi.
U lema vhana vhavho.
U sema mukalaha wavho.
na nwana a songo zwi lavhelela..
Muongi o fhodza mulwadze.
Lufuno o mila thambo ya fula.
Kholomo dzi khou fula thavhani.
O fula khali tshivhasoni.
Fhala mudini hu na luvhi.
Tshigwada tsho balangana.
Lutendo o funga luvhone.
Khombe ndi munna a sa maliho.
Muumba ndi musadzi a sa bebiho.
Thungamamu ndi musidzana ane a kha di tou bva u tunga madamu.
Khuhu I tshi tevhela muthu.
Ho swifhala ho tou nzwii! Namusi na u ofhisa hu a ofhisa.
Dangani la fovu a hu dzhenwi.
"Uyo ndi nwana wa nnyi" Hu vhudzisa Mashudu?
Muduhulu wanga o vhona mmbwa i tshi khou shavhela thavhani.
Mapfene a i vhilimedza ya humela murahu hayani. Makhulu wawe vha tuwa na musidzana wawe.
<fn>11911VMS2006.txt</fn>
Ndi ngauri o vha a tshi khou ofha u rwiwa nga mudededzi Vho-Mushavhanamadi.
Wa mikhwa mivhi i sa divhalei ya u tambudza vhagudiswa lwa vhudzekani.
Ndi wa u funza vhana vha tshikolo na u tahulela vhumatshelo ha avho vhana.
Ee, zwi a bvelela. Izwi ndi zwi vhona fhethu hunzhi hune vhadededzi vha vhelelwa nga mishumo nge vha wanala vhe kha u tambudza vhagudiswa siani la vhudzekani.
Vha muhasho wa pfunzo.
Vho lu ritha lutanda lu re na mabu -Vho kwama sia li si lone kana vho levha.
b Fuyu litswuka a li kundwi tshivhungu = Naho muthu a tou vha muvhuya kana a naka hani a nga si kundwe tshine a sasaladzwa ngatsho.
c Dzitshelede dza mvalamulomo = Tshelede ya u thivhela uri vha sa ise mulandu phanda.
d Thumbuni ya lukhohe = Dzhele.
Lufuno o dzinga vhukunda ha mme awe.
Ndevhe dza Mashudu dzo dzinga.
Misekene = Ndo vhona miri misekene.
Ndaa! Ndi khou da henefho.
Tshukhwi! O vhaisala zwone lini.
Ahaa! No shuma zwone lini.
Shomo ndi nwana wa mutukana a no fana na khotsi awe.
Khombe ndi munna a songo malaho.
Zwi amba u vha na dzangalelo la zwithu zwa phanda ngeno u sa athu u swika khazwo.
Zwi amba uri muthu tshinwe tshifhinga a nga sokou vha e muhulwane fhedzi mihumbulo yawe i mituku kana a vha a si na nungo kana maanda.
Thangi Ha -khulwane phanda ha dzina vhukuma Matsika.
Shangoni = U dzula shangoni la kule.
Vha tshi nga tshimbila nae - Vha si nga si tshimbile nae.
U vha khakhathini.
Linanedzi = Ho vha ho dala hu si na na vhupfelo ha mare.
<fn>11911VQF2005.txt</fn>
U vhekanya mushumo nga vhudele zwi itiwe.
Avha mufumakadzi vho vha vha tshi funesa nga maanda zwa mathakheni na u divhona-vho sa muthu. Kha Vho-Maria hu tou vha zwone zwa mutongakanwe zwa thumbu ya bvani. Vhupfe havho vho vhu fundedza na vhana vhavho vha vhathannga. Madzina avho ndi Muthude na Shandukani. Avha vhathannga ndi vhevha litsha tshikolo vha tevhela zwa mabindu a mune wavho. Ndi hunzhi he Vho-Mukundwa vha vha vha tshi fhambana navho musi vha tshi lingedza u vha kombetshedza uri vha ditahulele kha vhumatshelo havho, zwa sokou sea zwi tshi tanama.
Vhananga, pfunzo ndi ifa li sa sini, fungelelani zwa tshikolo ni litshe u ditika nga lupfumo lwanga, ndi Vho-Mukundwa musi vha tshi khou ralo u laya vhana vhavho ngeno kha avho vhana ayo mafhungo a tshi tou vhamaloto.
Vho-Maria vho vha vha sa tsha nangiwa na nga muthu na muthihi nge vha vha vhe mufumakadzi wa tshigwili. U tonga nahone ha thoma u vha ambara ngeno vhupombwe na hone hu tshi ri thi tanwi. Maduna a phaphulana o, phaphulana u tshi tou vha mupfufhi u si mphire. Vhanna vha hadzingana vho hadzingana. Tshi mangadzaho ndi tsha uri avho vhanna vho vhavha sa kudani nge tshililelwa o vha e one masheleni e avha musadzi Vho-Maria vha vha vha tshiakovhela ayo maduna. IIolo tou vha dzanga la matokha ayo maduna. Vhanna vha tundela mita yavho nga lupfumo lwa munwe munna. Tsho mangadzaho ndi tshauri avha musadzi Vho-Maria vho vha vha tshi pfana navhannavha si nazwavho, vhomalambane kana zwikandamarukhu.
Vho-Mukundwa vho vha vhe ramabindu wa mini?
Vho-Maria vho vha vhe muthu wa mikhwa-de?
Zwe Vho-Maria vha vha vha tshi tshilisa zwone zwi a itea na vhutshiloni Talutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
Vhana vhavhili vha Vho-Maria ndi vhonnyi?
Vho-Mukundwa vho vhavhe munna wa mikhwa-de Ndi ngani ni tshi ralo?
Vho-Maria vho phusukanya lupfumo lwa mukalaha wavho nga ndila-de?
Avho vhana vhavho vhavhili vhone-vhovho phusukanya lupfumo lwa khotsi avho hani?
Nga murahu ha lufu lwa Vho-Mukundwa ho bvelela mini kha mabindu avho?
Vho-Maria vho fhelela ngafhi na vhana vhavho avho vhavhili?
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u ita samari ngao. Samari yanu i vhe na maipfi a sa fhiriho fusumbe nahone a songo vha fhasi ha futhanu . Ni shumise maipfi anu.
Hafhu u nga si vhuye wa ri ndi ula muthu we a vha tshi ri nwana a si wawe. Ndi amba kwonoku kwana ano maduvha kwo vhuya kwo tou kokotolo na mme awe.
Musundwa o lumwa nga phame kha mulenzhe Mudzimu vha mu fholisa mulenzhe wonoyo wo huvhalaho. Nga muranu ha musi o no fhola, tendo dza livhiswa Mudzimuni. Vhatukana vho vha vha tshi khou lisa kholomo dzavho. Vhatukana avho vha twa thavhani . Vhatukana avho vha tolou lisa idzo kholomo. Marunwa ndi munwe wavhalisa vha idzo kholomo -Mvula ya na zwifuwo zwi a takala. Tshikolo tsho bvavhatukana vha a ya malisoni. U lisa kholomo huatakadza ngauri u gudazwithu zwinzhi henengei malisoni.
Ndo vhona Lufuno a tshi khou fula bodo tshivhasoni. Ene u tou vha khomba ngauri u a shuma. Thama yawe ndi Muvhulawa we a rwa kusidzana nga thamu -Nwananyana uyo a shavhela hayani hawe. Luduna lwa bva na mboma lwa mu rwa mutana wawe a zwimba. Fhala mudini wa Vho-Alilali hu na lufu. Ndo vhona gogo la vhathu lo kuvhangana fhasi ha muri. Afho fhasi ha muri ho vha ho fungiwa denzhe.
Dzhenisani maipfi haya vhudzuloni ha ayoo swifhadzwaho (sia, nguluvhe, tshiulu, makole) mafhungoni a re afho ntha.
Nanguludzani madzinambumbano mavhili a re mafhungoni a re afho ntha. Ni dovhe ni sumbedze uri o vhumbiwa hani.
Thinawanga o yo dala Hamukula. Fhano shango hu na zwivhuya zwinzhi. Lufuno u ri o vhona zwinoni zwo kavha ka muri muhulu. Mmbwa ya la inwe a i noni. Vho-Phophi vho vhulaha muzwala wavho. Vho lingedza u zwi lugisa zwa bala. Iteli madi a tevhuwa o tevhuwa. Avho ndi muvhulahi iteli mulilo wa mbava u sa orwi ngauri a vha iti. Musundwao wana fhala mudini hu si na muthu. O fhedza o humela murahu. O swika hayani a wana hu si na zwiliwa nge ha vha hu si na masheleni. O bvela nnda a wana ho swifhala ho tou nzwii, hu sa vhonali na muthu a no khou tshimbila. Zwikeleme musi zwi tshi vhona ilo swiswi zwi a takala ngauri zwi do homboka vhathu.
Vhumbani mafhungo anu a pfalaho nga maipfi o talelwaho nga fhasi mafhungoni a re afho ntha, ni songo kopolola ayo o newaho, vhumbani anu.
Mafhungoni are afho ntha hu na mirero miraru. Ri neeni mirero ine ya fana na yeneyo kana mirero ine ya amba zwithihinayo.
Dzhenisani zwiga zwothe zwa u vhala na u nwala na hune ha tea u swaiwa na malederedanzi ho teaho kha mafhungo a re afho ntha.
<fn>11911VQS2006.txt</fn>
U vhekanya mushumo nga vhudele zwi vhe nga ngona.
Hafhu u zwi divhe zwauri wo kundelwa u phasa mulingo wanga wa nwedzi khaTshivenda." "Zwino divhai zwauri utea u zwi lifha." "Ndi do zwi lifha nga mini Vho-Mushavhanamadi mudededzi wanga" Ndi ene Mavisi musi a tshi ralo u kwatamela fhasi. "Mbadelo ya hone ndi heyi nwananga, iwe u tea u sala vhanwe vha tshi tuwa nga masiari musi tshikolo tshi tshi bva, wa sala u tshi kunakisa na u swiela heyi ofisi yanga. Zwa sa ralo ndi do u rwa nda u thukhula mukulo hoyu." Nwana wa khuvhe nga u shavha hone u rwiwa ndi u tenda fhala?
Vhanwe vhagudiswa ndi vhe vha vha vhatshi tshipelwa hayani hauyo mudededzi. Ho vhahutshi pfi vha de vha tshi shuma na hayani ngauri avho mudededzi vho vha vha tshi dzula vhe vhothe nge mufumakadzi wavho o vha a tshi dzula hayani ha hawe nge a naliswa nga vhuada havho. Vho-Mushavhanamadi vho vha vhe phombwe ya munna.
Vho-Mushavhanamadi vho vha vhe mudededzi wa mikhwa -de?
Bulani / neani thero mbili dze Vho-Mushavhanamadi vha vha vha tshi konesa u dzi funza.
Mushumo muhulwane wa mudededzi ndi wa mini?
Ni vhona u ngaavho mudededzi zwe vha vha vhatshi tshilisa zwone zwi a bvelela na vhutshiloni Talutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
Uyo mushumo wa u tambudzwa ha vhagudiswa nga Vho-Mushavhanamadi wo itwa lungana khavho?
Vho-Mushavhanamadi vho ita zwithu vho dzumbama.
Venda ndi shango lo futelelaho kha zwa vhulimi. Mitshelo ya tshaka-tshaka sa manngo, maswiri, miomva, tshienge na mapapawe i a wanala. Fola, tie na mavhele na zwonezwi a tenda Venda.
Shumisani ipfi lo talelwaho nga fhasi mafhungoni are afho ntha ni nwale mafhungo mararu o fhambanaho ngalo u sumbedza uri li amba zwithu zwiraru zwi sa fani.
Lutendo o lavhelesa Mulisa Hamakuya. Vha tshi swika vho wana makhulu vho edela ntha ha thovho ngauri vha khou vhaisala. Lutendo na Lufuno vha dzula shangoni la Tshivhilwi line la vha tsini na shango la Hamatsika. Henefho shangoni lenelo hu na khanga nnzhi dzi no kavha kha miri. Nangoho tshisima tsha phanda tshi vhulaisa muthu dora. Henefha hune Lufuno a vho funa e kha murole wa phanda ngeno e kha wa murahu. Musandiwa o rwiwa nga Rofhiwa nwana mutukutuku, matsiko muhoha muhulua una nama.
Vhumbani mafhungo anu a pfalaho nga mabulafhethu o talelwaho nga fhasi mafhungoni are afho ntha. Ni songo kopolola ayo o newaho. No dovheni sumbedze zwauri o vhumbwa hani.
Murendeniuri a ngatuwanae arali vha tshi nga tshimbila vha tshi tambandilani. Mme awevho mbo di mu tendela uri a tuwe nae. Thendo o hunga mbudzi yashavha dakani. Ene a i sala nga murahu a tshi khou i pandamedza. Fhala ha Ntsundeni hu bikwa nga khulu, henefha hu na vhathu vha vha vho dala nga urala. Mme a Ntsundeni nangoho vho tou hwala khwara nga nthani ha ayo mafhungo. Na ngei mudini wa Vho-Masindi hu na luvhi ngauri ho vha ho dala hu si na na vhupfelo ha mare. Lufuno nangoho ndi mmbwa, henefha he a vha a tshi tou vhanga na zwiliwa zwa lufuni. Vho -Maemu vho vho vha vha tshi tou la zwiliwa sa nguluvhe.
Nwalanimadzina a figara dza muambo dzo swifhadzwaho afho mafhungoni.
<fn>11912VMF2005.txt</fn>
Ngauri hanamuthu ane a dzula nae.
U tama uri vhudza nga muthu a sina musadzi ane a dzula e ethe. Uyu muthu u vha a tshi toda u vha na musadzi. Muthu a sina musadzi naho a shuma zwavhudi. a zwi vhonali. U tama u ri vhudza ngaha muthu ane ha vha kale a tshi khou toda musadzi ane a do dzula nae a nga vhanwe.
Musadzi o nakesaho / nakaho.
Muthu a sina musadzi nahone a songo malaho.
Vha kandeledza vhathu. -U vhulaha na u huvhadza vha hanedzanaho novhaho. -Vha na tshituhu. -Vha sina tshanda tsha vhulondo.
Sathaya. Hu vha hu khou sasaladzwa vhutshilo ha tshaidwa. Hu vha hu khou kaidzwa vhutshilovhu sihavhudi. (2) Tshieletshedza ndila ya u sasaladza avho vhane vha funa mazwifhi.
Sefo ine ya dovha i tshi khou shumiswa nga Mudzimu.
Murendi u ri muthu uyu u langwa nga halwa.
U tshintsha vhutshilo vhune a khou tshila hone.
b Ngauri muvhala walo ndi Mutswu. Nowa yo no penya i sa lumi.
Vha takulwa nga phapha dzalo.
Dzi pfuloni dzadzo.
Murendi u khou ri vhudza u ri vhathu vha dzulela u lwa nga tshavho. Vhathu vha toda, mulisa a tshi vha lisa nga ndila yavhudi. Musi avha vhathu vhatshi khakha, vha toda Mudzimu ngauri a vha vha vhuya. Murendi o shumisa kholomo a tshi khou amba vhathu.
Dzi tshitutshela u lwa nga dzatsho.
U ri dzo hangwa u thonifha Mudzimu.
Vho-Gumani Vhavhonala sa muthu o no tenda kha dzinanga. Vha swika hune vha ri Vho-Matidze vha lowa muta wavho. Musi ho bvelela zwithu zwi si zwavhudi mudini wavho vha ya u vhonisa. Hu lovha nwana wavho wa musidzana vha ya u vhonisa. Nwana wavho wa mutukana u wa kha donngi na u lunwa nga nowa a lwala vha pumekedza Vho-Matidze vhuloinge vha murwa o lisa mavhele avho nga mbudzi.
Vha vhonala sa muthu wa u levha. Vha rwa Vho-Matidze dzundeni hu sina zwe vha ita. Vha rwa Vho-Matidze musanda nge vha ri munwe ndi muloi. Vha rwa Vho-Matidze nga luvhalelo vho tou vha tevhelela mudini wavho. Vha sema Vho-Matidze vhe kha lwendo lwavho lwa u ya Phafula.
Vha vhonala sa mubvumbedzwa a re na lunyadzo. A vha na thonifho kha vhamusanda. Vha ri vha musanda ndi mutukana vhe khoroni. Vha sema Vho-Matidze vhane vha vha muhulwane khavho phanda ha Vhamusanda. Vha rwa Vho-Matidze phanda ha Vhamusanda.
Vho-Gumani. 3.2.2 Ngauri vho vha vho vhulaha vhathu. 3.2.3 A u di vhulaha. / a u dihunga. 3.2.4 U vhualaha vhathu vho vhulayaho nwana wawe na u divhulaha ene mune. 3.2.5 Nditsheni, Vho-Matidze na Vho-Ravhudzulo. 3.2.6 Vho-Matidze hu pfi ndi vhone vho vhulahaho vhana vha Vho-Gumani wa mutukana na musidzana. Vho-Ravhudzulo hu pfi ndi vhone vhane vha ima na Vho-Matidze kha u vhulawa ha vana vhavho.
Vha a tenda kha mazwifhi wa mbiti - vha yema Vho-Matidze, Vho-Rathiyaya na Vho-Ravhudzulo nga mbado. Vha na lunyadzo - Vha sema vha musanda phanda ha vhathu Vha a tenda kha vhuloi - vha ya u vhonisa musi ho bvelela tshiwo mutani wavho.
 Vho-Matidze na Vho-Gumani. Ndi vhazwala kana Muzwala na Muzwala. Ndi uri Vho-Gumani vha ri Vho-Matidze vha khou lowa mudi wavho?
Ndi mbiti -vho vha vho vhulaha vhathu. Vho Ravhudzulo na vho Matidze. -Vho vha tshi khou ofha u farwa nga mapholisa. -Vho vha tshi toda u ngalangadza vhutala.
U tswa ha Ntsundeni ho vha nga khudano vhukathi vhabebi vhawe na Vho-Matambule. U kudanya vhabebi vhawe na Vho-Matambule nge a ri vho mu ambisa a hana. Vha ha Zhendedzi vha zwifhela Vho-Matambule sa vhone vho vhulayaho Vho-Nguluvhe. Vhathu avha vho zwifhela Vho-Matambule uri vha na maduxwane, nahone vha a via. U tswa hawe ho vhanga khudano na Vho-Malabi. U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Ungani. Izwo zwo ita uri Ungani a mutale. U pandelwa ha Vho-Matambule mushumoni ho bva kha samba la u via, le le bva kha vhabebi vha Ntshundeni nge vha vha vhenga. Khudano ye ya da na mapholisa yo vhangwa nga u tswa ha Ntsundeni.
Vha ha vho-Mutshekwa 4.2.2 Vho-Nguluvhe. 4.2.3 U ri pfi ndi Vho-Matambule vho vha viaho. Vho-Matambule vho fara Ntsundeni o tswa zwino vha toda u ri Vho-Matambule vha vhe na samba la u via. U ri shando li tende u ri vha a via U phumula samba la Ntsundeni. 4.2.4 Vho vha tshi shavha u farwa. Vho shavha uri mapholisa a do wana uri vha rengisa thothotho. Uri mufu vho lovha nbge vha nwesa thothotho.
Musalauno. Veni ya mapholisa. Mavhengele a re na mimanngi.
Tshiofhiso. O dzhia uri Vho-Matambule ndi vhone vho vhulayaho mukomana wawe.
U teketelwa. Vhana vhavho vha shaya thama. U vhulahelwa murathu. / u thathwa mushumoni.
Hai, Vho-Mutshekwa vho vha vho fara malofha a muthu o lovhaho.
U swika hune a zwifha a ri Vho-Matambule vho muambisa ngeno zwi si zwone. Ha ambi ngoho kha vhabebi vhawe. Ha vhudzi vhabebi vhawe u ri o farwa o tswa.
U ri muthu we a itela nwana wavho samba la u tswa na ene u khakhathini.
<fn>11912VMS2006.txt</fn>
U lu fha muthu a si wavhudi.
Tshi a vha ravhadisa / u amba zwithu zwi si zwa ngoho.
U lwa nga tshadzo.
Mulisa ane a kona u lisa vhathu vhawe zwavhudi nahone nga mbavhalelo.
Vha sa dzuli na vhathu vhavho -Vha sa ditukufhadziho. -Vha sina tshanda tsha vhulondo. -Vhane vhavha natshituhu.
Vhana vha Mudzimu / vhathu.
Tshi kaidza muthu kha mishumo isi yavhudi. -Muthu u tsa tshirunzi nga zwiito zwi si zwavhudi. -U kombamulula kutshilele ku si kwa vhudi. -Hu sasaladzwa zwiito zwa muthu zwi si zwavhudi. -Hu sasaladzwa ndila dzi si dzavhudi kha muthu.
Ndi hone halwa vhune tsha nwa.
Izwi ndi ngoho. Vho-Gumani vha vhonala sa mubvumbedzwa a si wavhudi ngauri: -Vha a tenda kha zwa vhuloi. -Vha ri Vho-Matidze vha low muta wavho. -Musi hu tshi bvelela zwithu vha a ya u vhonisa. -Musi nwana wavho wa musidzana a tshi lovha vha ya u vhonisa. -Hothe vha pumekedza Vho-Matidze sa muloi.
Vho-Gumani ndi muanewa wa u levha. Vha rwa Vho-Matidze dzundeni hu si na tshe vha khakha. Vha rwa Vho-Matidze musanda hu sina zwe vha ita. Vha sema Vho-Matidze vhe lwendoni lwa u ya mungomeni.
Vho-Gumani vha na lunyadzo. Vha sema vhamusanda vha ri ndi mutukana. Vha rwa Vho-Matidze phanda ha vhamusanda. Vha na mbiti. Vha fhedza vho rema vhathu nga mbado Vha fhedza nga u di hunga.
Ndi ine ha vha na u shuluwa ha malofha.
A vhuho Vho-Rathiyaya na Malukuta vha tutuwedza Vho-Gumani uri vha ri Vho-Matidze ndi muloi. Nditsheni u lovha o lunwa nga nowa muloi ha pfi ndi Vho-Matidze. Mungome u tou vhudzwa uri a fare Vho-Matidze sa muloi. Vho-Rathiyaya na Malukuta vha itela u wana tshelede.
Vho-Matidze. -Ndi vhone vha no tovholwa nga Vho-Gumani -Vha a rriwa dzundeni. -Vha pomokwa vhuloi vhu siho. -Vha kondiselwa vhutshilo nga Vho-Gumani.
- Vha swika hune vha kombetshedza vhamusanda uri bviwe mungome. Vha luka maano na Malukuta uri thangu dzi fare Vho-Matidze. Vha ima na Vho-Gumani musi vha tshi pomoka Vho-Matidze vhuloi.
Vho vha vhe na tsimu.
Khudano nnzhi yo vhangwa nga ene Ntsundeni.
U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati ha Vho-Matambule na ene Ntsundeni. U tswa hawe ho vhanga khudano na Vho-Malabi. U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Vho-Matambule na Vho-Balavhi U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Vho-Matambule na Vho-Mutshekwa U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Ungani. ndi ngazwo Ungani o mutala. U tswa ho ita uri Vho-Balavhi na Vho-Mutshekwa vha pomoke Vho-Matambule samba la u via na vhuloi. Vho-Malabi vha lwa na vhabebi vhawe nga hone u tswa hawe. U pandelwa ha Vho-Matambule nga Vho-Malabi ho bva kha samba la u via, le la bva kha vhabebi vha Ntsundeni. Khudano ye ya diswa nga mapholisa yo vhangwa nga u tswa na u zwifha ha Ntsundeni. Tshiofhiso o vhulaha Latani murathu wa Vho-Matambule nga yone Khudano ye ya thomwa nga Ntsundeni. Vho-Matambule vha kudana na vhamusanda nga hone u tswa ha Ntsundeni.
Ngauri o pfa u pfi Ntsundeni u pfana na Vho-Matambule.
Makhuwani he a vha a tshi shuma hone.
Tshiofhiso Nge a pfa u pfi Vho-Matambule ndi vhone vho vhulahaho Vho-Nguluvhe.
Mugwabana u ita uri vha ha Zhendedzi vha ambe uri malofha a tshitumbu tsha Vho-Nguluvhe a khou vha lwadza..
U vhulaelwa Murathu. -U teketelwa nga vhathu. -U rwiwa havho nga mapholisa. -U tambudzelwa vhana. -U thatiwa mushumoni. -U iselwa samba la u via.
<fn>11912VQF2005.txt</fn>
Hu na khethekanyo tharu, A, B na C.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 1 i fhindulwe nga vhothe.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 2 ni fhindule mbili fhedzi.
Kha khethekanyo ya B, nangani mbudziso ya u toolola KANA ya vhubudziso vhutuku.
Ndo dzula na vhuhombe hanga, Ndi nga o felwaho zwi songo ralo. Ndi lila nda dovha ndi sa fhedzi, Ndi tshi toda mufarisi wa u nthusa, Uri ndi nge vhanwe vhothe vha tambaho Nga a fhisaho, vho dudedzelwa nga vhafarisi vhavho.
Naho mushumo ndo wana wa vhudi, Ndi tshi shuma tari mapone ndi si na, Ndi onzea nga u elekanya lu si na musi, Ndi tshi humbula tshivhoni tshine nda shaya. Ndi ri ngavhe Yehova a tshi pfa tshililo tshanga.
Ndi tshi la nda fura, hu si na tsho tahelaho.
Murendi ndingani a tshi riu nga muthu o felwaho?
Nga tshivhoni murendi u amba mini?
Khombe hu ambiwa mini?
Murendi u amba mini nga mutaladzi wa 4 tshitanza tsha u thoma?
MBUDZISO 2 Mulisa - M. J.
Vharangaphanda vhavhudi vha tea u vha nga ndila-de Bulani zwithu zwitanu. 2.1.2 Murendi u ri vharangaphanda vha si vha vhudi vhone vha ita zwifhio Neani izwo zwithu zwina. 2.1.3 Murendi u amba mini a tshi ri likhambi 2.1.4 Sambi hu pfi lo hangwa u thonifha nnyi 2.1.5 Murendi u amba ngafhi a tshi ri pfuloni 2.1.6 Mulisa ane murendi a amba ene ndi nnyi?
Mitsindo yau yo fa, U muthu nge wa fema, U langwa nga swiswi. Ngeno thoni wo fara Ndila yau iyo, I ya mulindini, Une wa balelwa u bva, Nge wa vha wa lino, Ngeno muya wa Mudzimu wo fhiwa. Wau muta ndi zwililo, Vhana vhau vha nyala, Vhanzhi vha pfa Yehova, Dzula fhasi u humbule, Nthe dza muhulwane a dzi naki, Tamba tshika u nake, U vhe denzhe sa Paulo, Nge a si sedze shango, A funa vhutshilo hawe, A vha wa ngoho, Iwe wo fara u tshinya lushaka, Ngeno mbilu i sa tendi. Mudzimu u ya u funa, Khwine ndi u lata dzau ndila, Vhunga sefo i hone, Yone musefi wa dzitshaka.
2.2.4 2.2.5 Neani thoho ya tshirendo itshi. Tshirendo itshi tshi wela kha lushaka lufhio lwa zwirendo Tikedzani phindulo yanu. Bulani figara ya muambo ye murendi a shumisa kha mutaladzi wa 16. Murendi u khou amba sefo-de kha mutaladzi wa 24 Murendi u vhona uyu muthu a tshi langwa nga mini?
Mutani wa uyu muthu murendi u ri hu dzulwa nga mini 2.2.7 Ndi mini zwine murendi a toda u ri uyu muthu a ite zwone?
Gonitshedza Naho musi wo kavha afha, Phapha dzau dzi tshi lelema, Vhutswu hau vhu tshi nga dzinga, U gonitshedza. Gogo Ie wa kuvhatedza, Li tevhelaho ndila yau. Wa vha takula nga phapha. Musi u kha u tenga vhuse. Musi u tshi dzunguluwa, Makumba ane wa kudzela, Ndi musukuvhutshilo. Musuku u munwaho na muvhili. Vha sedzesaho mishumo yau. Vha awela nga u edela khofhe. Nge vha tama makumba au. Wa ralo u thuvhula mathenga.
2.3.4 2.3.5 2.3.6 dzinga (a) Kha tshirendo itshi, musuku u fanyiswa na mini (b) Ndi ngani murendi a tshi fanyisa Gonitshedza na dzinga Nahone dzinga hu ambiwa mini Murendi u amba nnyi a tshi ri Gonitshedza Ipfi li amba mini Gogo le goni la kuvhatedzwa hu ambiwa mini Vha sedzaho mishumo ya goni ili vha fhedza vho ita mini Vhathu vha takulwa nga mini, vhane vha tevhela goni ili?
Kholomo Musi ni pfuloni yanu yavhudi, Ye na kumedzwa nga Mutshidzi. Ni mona-mona hothe-hothe, Naho mulisa o lavhelesa. Ni kharamedzana nga mananga anu. Na rogolelana lu pfisaho vhutungu. Zwi khathula mbilu ya mulisa. Naho na mu zwondolola no sinvuwa. Mufhirifhiri u re afha pfuloni, Hune na zhamba masiari na vhusiku. Na kandekanya pfulo nga khwanda dzanu. No hangwa u thonifha mulisa. Pfuloni dzanu a hu na vhukhudo. Ho anwa matope na zwi shushaho. Musi no ralo u difhoma matope. Ni ongolela mikosi mihulu. U bvafhi mulisa wa tshilidzi Ane a ni khada o vhofholowa. Mililani yannu ya matope. Na tshimbila ni kha zwivhuya?
2.4.4 2.4.5 2.4.6 mililani GUMOFULU LA KHETHEKANYO YA A: Murendi u fanyisa kholomo na mini Kholomo dzine murendi a khou amba nga hadzo dzi vha dzi ngafhi (a) Nga mitaladzi i sa fhiri mitanu, sumbedzani vhudipfi ha Murendi kha tshirendo itshi. (b) Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa nnyi Ipfi li amba mini Ndi zwifhio zwine mulisa a funa kholomo idzi dzi tshi ita zwone Murendi u ri kholomo idzi dzo hangwa u thonifha nnyi?
LITAMBWA MBUDZISO 3 Zwo itwa - A. M.
Vho-Gumani vha vhonala sa mubvumbedzwa-de kha dirama iyi yashu Sengulusani?
Ndi nnyi a ambaho mafhungo aya?
Ndi ngani muambi a tshi ri nangwe ndi shavhe vha do di nngwana?
Maano a no ambiwa afha ndi maano-de?
Muambi u ambani a tshi ri u tuwa na nwana wawe na vhaloi khathihi?
Nwana na vhaloi vha no ambiwa afha ndi vhonnyi?
Ndi ngani avho vhanwe vhathu vhe na bula afho ntha hu tshi pfi ndi vhaloi?
Vho-Gumani ri vha dzhia sa mubvumbedzwa-de. Tikedzani phindulo yanu.
Vhabvumbedzwa vhane vha khou lwa afha kha dirama iyi ndi vhonnyi nahone vha na vhushaka-de Ndi mini tshi no vha lwisa?
Ndi zwifhio zwe zwa ita u ri Vho-Gumani vha dihunga. Tikedzani nga mitaladzi mina.
NGANEA MBUDZISO 4 Mitsheto ya wa - A. W.
Zwenezwi Ntsundeni a tshi tou bula dzina Ia Vho-Matambule, Vho-Balavhali vha delwa nga mihumbulo mivhili. "Yaa, ndo no humbula zwino. Tsha khwine kha ri gagamise hoyu mufu ri mu pose hangei lukomboni lwa tsimu ya Matambule muedzini wa Tshikhudini. U tou diisa mapholisani-vho a zwi pfali. Zwenezwo arali mapholisa vho no ri fara ri do di senga. Hunwe ri si pfale." Vho-Balavhali vha tshi amba izwo ndi musi mbilu yavho yo no rindila.
Aya mafhungo o ambiwa avha vhathu vhe ngafhi?
Mufu ane a khou ambiwa afha ndi nnyi?
Ndi ngani avha vhathu vho vha vha sa todi u vhiga mufu mapholisani?
Neani fhethuvhupo ho shumiswaho kha nganea iyi. Ni tikedze phindulo yanu nga tsumbo dzo teaho.
Latani o rambelwa mavemu nga nnyi Nahone muthu uyo o vha a tshi khou zwi itela mini?
Bulani zwithu zwiraru zwe zwa dina Vho-Matambule nga nwambo wa samba la u via.
Ndi ngani Ntsundeni a tshi dzhiwa sa muanewa mulutanyi kha nganea iyi?
Ndi ngani Vho-Matambule vho ri u farwa Vho-Mutshekwa vha takala?
<fn>11912VQS2006.txt</fn>
Hu na khethekanyo tharu: A, B na C.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 1 i fhindulwe nga vhothe.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 2 ni fhindule mbili fhedzi.
Kha khethekanyo ya B, nangani mbudziso ya u toolola KANA ya vhubudziso vhutuku.
Kha khethekanyo ya C, nangani mbudziso nthihi ya vhubudziso vhutuku KANA ya u toolola.
Lunako lwau ndi mulilo, Lu bvula matsilu vhutsilu, Lu bvula tshitoni thoni, Lulimi lwa tanza maipfi mutoli.
Murendi u amba mini nga thase?
Murendi ha todi uyu muthu a tshi ita mini nga lunako lwawe?
Murendi o shumisa figara-de ya muambo kha mutaladzi wa 1 tshitanza tsha u thoma?
Tshifhatuwo tsha uyu muthu hu pfi tshi ita mini kha vhano funa mashaka?
U tinalala ha madamu zwi amba mini?
MBUDZISO 2 Mulisa - M. J.
Mufhirifhiri u re afha pfuloni, Hune na zhamba masiari na vhusiku. Na kandekanya pfulo nga khwanda dzanu. No hangwa u thonifha mulisa.
Pfuloni dzanu a hu na vhukhudo. Ho anwa matope na zwi shushaho. Musi no ralo u difhoma matope. Ni ongolela mikosi mihulu.
U bvafhi mulisa wa tshilidzi Ane a ni khada o vhofholowa. Mililani yanu ya matope. Na tshimbila ni kha zwivhuya?
2.1.4 2.1.5 2.1.6 2.1.7 rogolela Murendi u fanyisa kholomo idzi na vhonnyi Kholomo idzi dzi dzulela ulwa dzi ngafhi Nga mitaladzi miraru fhedzi, sumbedzani vhudipfi ha murendi kha tshirendo itshi. Ndi zwifhio zwine ha pfi kholomo dzi ita zwone musi dzi pfuloni Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa mulisa-de Murendi u fanyisa pfuloni na ngafhi Ipfi li amba mini?
Naho musi wo kavha afha, Phapha dzau dzi tshi lelema, Vhutswu hau vhu tshi nga dzinga, U gonitshedza.
Gogo Ie wa kuvhatedza, Li tevhelaho ndila yau, Wa vha takula nga phapha, Musi u kha u tenga vhuse.
Musi u tshi dzunguluwa, Makumba ane wa kudzela, Ndi musukuvhutshilo. Musuku u munwaho na muvhili.
Vha sedzesaho mishumo yau, Vha awela nga u edela khofhe. Nge vha tama makumba au. Wa ralo u thuvhula mathenga.
2.2.4 2.2.5 2.2.6 Sumbedzani vhudipfi ha murendi kha tshirendo itshi nga mitaladzi i sa fhiri mina. Gonitshedza ili li khou sedza mini Tikedzani. Gogo le gonitshedza la kuvhatedza ndi gogo-de Mutaladzi wa vhufumi tshitanza tsha vhuraru u amba mini Vha tevhedzaho mishumo ya goni ili vha fhedza vho ita zwifhio Gogo hu ambiwa mini?
Mulisa ane a khou ambiwa afha ndi nnyi 2.3.2 Vharangaphanda vha tea u vha nga ndila-de musi vha tshi ranga phanda vhathu Talutshedzani 2.3.3 Vharangaphanda vha sa koni u ranga vhathu ri vha vhona nga zwifhio 2.3.4 Sambi hu ambiwa nnyi 2.3.5 Murendi u toda sambi ili li tshi liswa nga mulisa-de?
Mitsindo yau yo fa, U muthu nge wa fema, U langwa nga swiswi Ngeno thoni wo fara Ndila yau iyo, I ya mulindini, Une wa do balelwa u bva, Nge wa vha wa lino, Ngeno muya wa Mudzimu wo fhiwa. Wau muta ndi zwililo, Vhana vhau vha do nyala, Vhanzhi vha do pfa Yehova.
A vha wa ngoho.
Ndi ngani tshirendo itshitshi tshiwela kha vhurendi ha sathaya Tikedzani nga zwi re kha tshirendo?
Murendi u ri tshidakwa tshi fanela u funa mini?
Ndi mini zwine zwa ita uri tshidakwa tshi langwe nga swiswi?
Murendi u khou toda uyu muthu a tshi ita zwifhio?
Zwo itwa - A. M.
Vhuloi ni vhona vhu hone kha dirama iyi Tikedzani nga zwi re buguni?
Ndi malofha a vhonnyi o fhalalaho, nahone o fhalalisa hani?
Mubvumbedzwa dendele kha dirama iyi ndi nnyi Tikedzani?
Ndi mini tsho vhangaho lufu lwa Nditsheni?
Ndi zwifhio zwo: no sumba uri Vho-Rathiyaya a si mukoma wa vhukuma?
Ndi zwifhio zwi no sumba uri Vho-Matidze vho vha vhe mulimi?
Ntsundeni nangoho ndi ene o vhangaho khudano vhukati ha Vho-Matambule na vhabebi vhawe. Talutshedzani izwi nga zwi re buguni iyi.
Ntsundeni thi tsha mu funa-ha. Thundu ye nda mala ngayo kha i lovhe zwayo
Ndi ngani muambi a tshi amba mafhungo aya?
Ndi nnyi we a mu vhudza mafhungo aya ane vhabebi vhawe vha khou hana u mu vhudza one?
Ayo mafhungo a no khou ambelwa Ntsundeni o vha e one naa Tikedzani?
Muambi wa aya mafhungo o pfa mafhungo a tshi bva ngafhi?
Latani o rambelwa mavemu nga nnyi Nahone o vha a tshi khou zwi itela mini?
Vho-Matambule vho vho bvisa hani kha phungo yavho ya u via?
Neani zwithu zwine zwa sumba uri Vho-Malabi vho vha vho pfuma.
Mapholisa o vha o fara mini musi a tshi fara vha ha Zhendedzi?
Ndi zwithu-de zwe zwa tshinyadza Vho-Matambule nga samba lavho la u via?
"Mmbwa ya la inwe a i noni". Murero uyu u amba mini musi ni tshi sedza zwe zwa bvelela kha nganeapfufhi iyi?
<fn>11913VMS2006.txt</fn>
na dzindima. sumbedza uri hu na dzindima.
Zwi re ngomu mathomele A huna mathomele Mathomele ane a si / nya-nyuli Mathomele mapfufhi a nyanyulaho. Mathomele o livhanywa na thoho na u kokodza mato na mihumbulo.
Mafhedziselo A hu na Mafhedziselo a sa Mafhedziselo a Mafhedziselo o mafhedziselo pfeseseiho hone ha tou teaho.
Luambo na tshitaela. Thouni regisitara na dzindima / phara uya nga u tevhekana hadzo LEVELE 4 Thouni i si yone ine ya nea tshivhumbeo tsho vhifhaho tshi sa nyanyuli. Mathomele na mafhedziselo a zwo ngo khethekanya. LEVELE 3 Ho lingedzwa u ita zwone. Maanea a si na ndunzhe-ndunzhe ho lingedzwa u shumisa dzindima fhedzi a zwo ngo fhelela. LEVELE 2 Luambo na tshitaela ndi zwone ho swikelwa ndivho khulwane, mafhedziselo ndi a vhudi maanea o fhelelaho maanea o fhamba naho, ho shumiswa na zwitaela zwa luambo zwo fhambanaho. Kha dzindima dzo fhambanaho. LEVELE 1 Tshitaili regisitara na dikishini zwo shumiswa zwa vhudi nahone ho swikelelwa tshipikwa tshihulwane. Manwalwa nga u fhambana hao. Luambo lwo ta-mbaho lu sina vhukhakhi khalwo.
Vhathu. Munna na musadzi wawe nga nwaha wa ndala. Vhabvumbedzwa ndi vhathu. Hu na pfunzo, muthu a songo vha na tseda. Hu na thero muthu naho a tou dzumbama hani u do vhuya a wanala. Lu na mathomele, mutumbu na thasululo.
Tshivhumbeo tshi fana nangano dza vhathu.
Vhabvumbedzwa vha hone vha na zwiito zwi nonga zwa vhathu.
Lu ri vhudza uri lufu lwo da hani.
Mafhungo a hone ndi khumbulelwa, ha tendisei zwa vhudi.
Vhaanewa ndi Mudzimu, vhadzimu, zwikhokhononona vhathu.
Hu ambiwa nga mafhungo akale.
Hu na pfunzo ya mafhungo a kale, ri guda vhurereli ha Vhavenda.
Sialala / Kale.
Hu ambiwa nga mafhungo a kale.
Vhaanewa ndi vhathu.
Vhaanewa ndi vhadzimu.
Musi vhathu vha tshi khou dzedza.
Hu vha hu tshi khou dzedziwa.
U gudisa vhana u pfesesana na Shumisana.
U gudisa u thusana.
Miraro ya fhambana na thai nga tshivhumbeo.
Thai dzi itwa nga madekwana vhathu. vha tshi khou dzedza ngeno mirero i itwa hothe-hothe.
U tambula / u shengela.
U daha mbanzhe.
A sina vhuimo.
U bvisa na tshelede ya dzekiso.
Siphegana u fhedza nga u lovha tshelede yawe.
Murero uyu u amba uri arali u nga thusa muthu a tshi ya phanda u a u shandukela.
Zwine vhana vha nga nea zwone.
U zwifha. U funesa tshelede. U sa thonifha mushumo U ita khombo nga goloi hu si he a runwa hone. U tswa mutavha.
Mubvumbedzwa muhulwane o bviselwa khagala. Ri pfa nga ha Rudzani. Hu na thaidzo (u lila ha mbudzi.) Tshifhinga (vhusiku.) Fhethuvhupo (Ndi hayani.) Mathomele aya ndi a vhudi nahone a a kunga.
Sitediamu. Mavili. Dziradio. Dzigurannda. Dzikhethenireiza. Rinngi na ofisi ya minidzhere.
Vho-Mphabana. Thaela li wanala ngomu buthuni ya goloi yavho. Zwithu zwothe zwi kwama vhone. Vha a farwa nga mapholisa. Vha lifha tshelede nnzhi.
Mazwifhi a si a vhudi. Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a do i vhona.
U kunga muvhali.
U tswa mbudzi ya Rudzani.
<fn>11913VMS2007.txt</fn>
Tshivhumbeo tsha maanea na kushumiselwa kwa luambo Levele 4 Maanea a sa nyauli kushumise-le kwa luambo a ku pfali. Levele 3 Maanea a songo fhelelaho. Maanea ane a vha na vhukha khi vhu sa pfali nga ngomu mafhungo i. Levele 2 Maanea ane a vha o fhele laho kushumisele kwa maanea u ya nga u fhamba nana na u shumisa luambo nga n ila ya vhu i. Levele 1 U pfesesana na mashumisele a vhu i a maanea u ya nga u fhamba nana. Zwi na tshirunzi-Luambo lwo shumiswa nga n ila yo nakaho na u pfala zwavhu i hu si na vhukhakhi. ?
dzindima. A huna mafhungo na dzindima dzo na ndunzhenzhe mathomo na dzindima fhedzi fhambanaho. U vhukati na hoho?
magumo mbonalelo ya zwi songo tou fhelela zwavhu i. umana ha hoho ya mafhungo a  ya maanea ha dovha ha vhana u mihumbulo yo Mathomele zwo ngo tou umekana vhukati?
anganyiswa vhukati na fhelela zwavhu i. ha dzindima?
mafhedziselo zwi a vhonala-u Mathomele, vhukati na Mathomo, vhukati na mafhedziselo tevhekana ha mafhedzi selo zwi zwi na u mafhungo zwi a a vhonala u tevhekana na u isumbedza uri hu tevheleana hu umana.?
na dzindima. sumbedza uri hu na dzindima.
Zwi re ngomu mathomele A huna mathomele Mathomele ane a si nyanyule Mathomele mapfufhi a Mathomele o livhanywa na nyanyulaho. hoho na u?
Mafhedziselo A hu na Mafhedziselo a sa Mafhedziselo a Mafhedziselo o mafhedziselo pfeseseiho hone ha tou teaho.
Tshivhumbeo tsha vhu i tsha vhurifhi ha vhukohani na ha tshiofosi. LEVELE 4 Vhurifhi ha vhukonani ho walwa sa ha tshiofisi kana ha tshiofisi sa ha vhukonani. LEVELE 3 Vhurifhi ha tshiofisi vhuna vhukhakhi na u ahela nyana. LEVELE 2 Kushumisele kwa tshi-vhumbeo tsha vhu i hu si na vhukhakhi vhunzhi. LEVELE 1 Huna 100% ya tshivhumbeo tsho teaho, ho tevhedzwa ho ea dzo he dzo teaho. ?
Thouni ine ya Thouni ine i si vhe Thouni ine i si vhe Thouni o eaho Thouni ine ya todea yone yone zwi uku- o ea zwa vhu-?
Vhathu vhahulwane. Dza vhusha. Dza dombani. Dza mu ani. Dza vhana Davhani, mafhuwe, etc.?
(b) (c) (d) Muthu a owela u ita zwithu zwi a kon a u zwi litsha. Muthu u a kona u amba na zwithu zwine a ivha uri a nga si zwi kone. Muthu u fanela u shuma uri a wane zwine a o a. Muthu o khakhelaho mu we na ene zwi nga si mu nakele.   ?
Vhathu vha vhu ali. Vhathu vho thanyaho. Vhathu vho no kona u fhura vha we. Vhathu vho no ita vha we zwi ahela.  ?
Ngano dza tsiko. Ngano dza mafhungo a sialala. Ngano dza vhathu. Ngano dza phukha.
Muanewa-muhali. Mafhungo o he a lungano a kwama ene. Thaidzo dzo he dzi livha ene. U vha a tshi lingedza u tandulula thaidzo ine a vha nayo. Ha na muhumbulo wa u tshinyadza. Tshifhinga tsho he u vha a tshi khou o a u tandulula thaidzo yawe.  ?
Muanewa-muvhi. Ha o i zwa vha we zwi tshi luga. U vha a tshi khou tambudza vha we. U dzulela u dina muanewa-muhali. U lwisa u kunda tshifhinga tsho he.  ?
Muanewa-murwelaho he. Zwiito zwawe zwi a lu anya. Ha na vhuimo ha vhukuma. U ya ngei na ngei a tshi o a u a zwavhu i. Ndi ene o no a isa khu ano vhukati ha muanewa-muhali na muanewa-muvhi. Ene u ima na ane zwa vha zwi tshi khou mu lugela.    ?
U tswa. U ita khombo nga goloi. U funesa tshelede.
Mulandu a u sini. U balelwa u langa mabindu avho. U koloda tshelede kha Vho-embe.?
U songo tswa. Muthu arali a tshi o a tshithu kha tou renga ngauri a nga lifha tshelede i si na vhukono. ?
Rudzani. U tswa mbudzi.
Siphegana u swika hune a badela zwo he zwe zwa vha zwi tshi khou o ea tshiloloni. Muhanelwa u swika hune a fhedza pfunzo dzawe dza vhudededzi. ?
<fn>11913VQF2005.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzo teaho nga vhudalo.
Luambo lu vhe lwo kunaho.
No fanela u nanga mbudziso nthihi kha A, tharu kha B na nthihi kha C.
Fhindulani mbudziso ya memorandamu kana ya muvhigo.
Vhabebi vha khou gwalaba. A vha khou fushea nga tshumelo ya tshikoloni tshine vhana vhavho vha dzhena khatsho, sa u rwiwa, u sa funzwa zwavhudi na vhuada afho tshikoloni. Nwalelani thoho ya tshikolo memorandamu une khawo wa bvisela khagala mbilaelo dza vhabebi.
Fhindulani mbudziso ya khunguwedzo kana ya e-meili.
Ni muthu ane a vhanabindu la u rengisa zwienda zwa vhanna na zwa vhafumakadzi. Itani kana nwalani khungedzelo ya vhudi ya zwenezwo zwienda zwine na khou rengisa.
Fhindulani mbudziso 5.1 KANA 5.
Zwikhodo zwi itauri vhathu vhakone u divha nga ha divhazwakale ya lushaka lwavho. Zwenewi murendi a tshi khou di renda u do vha a tshi khou sumbedza nga havhubvo ha lushaka, vhahali vha lushaka kana vhushaka halushaka na thavha i re henefho tsini. Kanzhi hu vha hu tshi khou rendiwa vhahali vha mmbi na mahosi a lushaka lwonolwo.
Neani mishumo miraru ya mirero. Ni tikedze nga tsumbo.
Ndi ngani thai kale dzo vha dzi tshi anetshelwa nga madekwana?
Bulani tshaka nna dza nyimbo dza sialala.
Mbila sa mubvumedzwa kha ngano, ni vhona yo imela vhathu-de?
Tikedzani phindulo yanu nga zwi re buguni.
Ri neeni phambano vhukati ha lungano na nganeapfufhi?
Sankambe tshi dzhiwa sa vhathu-de kha lungano?
a U peta voho.
b U fara mulomo.
Fhindulani mbudziso 6.1 KANA 6.
Vhukuma Muhanelwa ha vha u vhingwa hawe nga Madavha Ralishivha, Siphegana a tou lifhelwa thundu ye a vha o mu mala ngayo. Zwe zwa bvelela zwa vha zwila zwine murero wa ri; wa tevhula wo dadza, u kumbela ndi denga.
Nangoho Siphegana o shunwa zwihulu. Tikedzani kana ni hanedze fhungo ili no sedza zwe zwa bvelela kha nganeapfufhi ya Siphegana na Muhanelwa.
Rantete o thathiswa ngani mushumoni we a vha a tshi khou shuma Tikedzani?
Ndi ngani Rantete o litsha u rwa feisi?
Ndi mini tshine tsha sumbedza uri Vho-Murabi a vha fulufhedzei?
Zwo vha vhuedza mini Bulani thaidzo ine Vho-Mutengwe vha vha nayo kha nganepfufhi ya?
<fn>11913VQS2006.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzo teaho nga vhudalo.
Luambo lu vhe lwo kunaho.
No fanela a nanga mbudziso nthihi kha A, tharu kha B na nthihi kha C.
MBUDZISO 5 Dza makhulukuku - M.J. Mafela & M.R.
Hafha thavhani ya Tswime ndi ngazwo hu tshi thonifhiwa nga u ralo. Thavha iyi a i fani na dzinwe dzithavha ngauri yone yo vha i tshi dalelwa nga mudzimu Nwali Raluvhimba.
Lungano ulwo lu wela kha tshaka dzifhio dza ngano?
Ndi ngani ni tshi ri lungano ulwu ndi lwa lushaka lwe na bula kha 5.2.2.
Nwali Raluvhimba wo vha u tshi swika tshifhinga-de kha vhathu?
Ndi ngani thai kale dzo vha dzi tshi thaidzwa nga madakurana?
Bulani phambano vhukati ha thai na mirero.
Maidioma aya a amba mini?
Muanewa-murwelahothe ndi muanewa-de?
Fhindulani mbudziso nthihi fhedzi kha dzi re afho fhasi.
Vha a divha uyu mushumo u khou ri vhulaha nga maanda, fhedzi a ri wani tshithu?
Ni khou mbo tou amba zwone Rantete. Ngoho ri khou tou fela fele hone ri sa holi tshithu, hu uri manwe maduvha ri sala ri tshi tshaisa lo no vha vhusiku, fhedzi a ri badelwi hohu u sala ri tshi khou shuma nnda ha tshikhathi tsho tiwaho.
Mara inwi ni khou tou litsha u vhuyelela kha mushumo wanu wa matshelede.
Rantete o thathwa hani mushumoni wawe Tikedzani?
A vho ngoMunwali vho bveledza hani mathomele a nganeapfufhi ya tsha la na nama yayo Sumbedzani izwo?
Tshithu tshi a vhonelelwa Bulani zwine zwa sumba uri zwithu zwi no khou bvelela kha nganeapfufhi ya zwi khou bvelela kha tshifhinga tsha zwino.
Ho vho lovha tshelede ye ya fhira mpimo Muanewa-dendele kha nganeapfufhi ya ni vhona e nnyi Nahone ndi ngani ni tshi ralo?
Ha no nngwanaNdi pfunzo-de ine ra guda kha nganeapfufhi ya?
<fn>11921VMF2005.txt</fn>
Zwi amba uri zwine muthu a solelwa zwone a si zwone zwine zwa mu uri a vhe na vhumatshelo ha vhudi.
Ndi awa u fungelela tshikolo u swika a tshi fhedza a vha muthu o funzeaho a dovha a shuma zwavhudi.
Ndi wa u tomba mahalwa vha tshi rengisa.
Ndi zwa u shuma u tavha maluvha midini ya vhanwe vhadededzi vhe vha vha vha tshi pfesesa thaidzo yawe.
Zwitumba zwa nguluvhe - fhethu hune nguluvhe dza dzula hone.
Vhunzhilinzhili - Goloi dza maimo.
Zwibebathaela - goloi dza malinga nga murahu.
Nndwa ya mafeisi dipeni la .. Tshivhilwi yo vha i tshi funwa nga nnyina nnyi...
Vhalisa vho vha vha tshi diphina nga u vhona iyonndwa vha songo badela na peni..
Ngwena dza hone ho vha hu Tshisa na Goni.. Tshisa o vha eene ngwena khulwane ngauri o rwa Goni a shavha..
Ha ngo shavhela hayani mulovha.
Pfukaluhura Pfuka + Luhura Liiti + Dzina Pfukaluhura yo fhufha.
Tshithu tsha itea tsho itea.
Zwivhuya zwi wanwa nga u kondelela.
O mila thambo ya fula.
Kholomo dzi khou fula thavhani, Makhulu vho fula tsimbi.
Lufuno o vhona Mmbangiseni a tshi khou tshimbila na khonani yawe. Ene ari "uyu anena vha nae ndi nnyi". Mmbangiseni ari:.?
<fn>11921VQF2005.txt</fn>
Luambo lu vhe lwo kunaho.
Ni fhindule zwo vhudziswaho fhedzi.
Nangohomanaamutukana a si vhumatshelo hawe. Nwana wa Vho-Madula naho a tshi vho tou itwa tshinamo tsha vhurukhu nga mulandu wa hone vhushai hawe ndi muthu wa u futelela zwa tshikolo. Vhusiwana ha vhabebi vhawe vhu vho tou ambiwa nga shango lothe na zwikoloni hune vhanwe vhana vha hawe vha dzhena hone. Naho zwo ralo a zwi mu khakhisi kha pfunzo dzawe. Dzina la uyo mutukana ndi Muthuphei. O irwa ilo dzina ngauo bebwaafho mudini vha tshi thupheanga vhushai. Mme awe ndi vhe nga uvhonazwitshi vho konda afha mutani vha vho tou ita na uinga mahalwa uri vha waneya ushavhedzavhanavhavho. Khotshi awe Vho-Madula vho vhavha tshi sokou shuma ufhata zwitumba zwa nguluvhe na u rema mabasha vha tshi rengisa nga mulandu wa hone vhushai.
zwa u tavha maluvha midini ya vhanwe vhadededzi vha no mu pfesesa vha konou mu badelela uyo mutendelo. Naho zwo ralo, Muthuphei ndi we a tou fombe kha dzibugu dzawe a livhana na mushumo wawe wa tshikolo. Dzikhonani dzawe ndi vhe vha vha vha tshi mu sea vha tshi ri ndi tshidahela ngauri u twa o omelela bugu ngeno a sa tambi na vhanwevhathannga.
Uyu muthannga o do ya a gudela zwa vhudokotela ngei shangoni la Amerika nge a rumelwa hone nga u vhona vhukoni vhawe hune a vha naho siani la zwa pfunzo. O ri u tou fhedza pfunzo dzawedza vhudokotela a ya a shuma hayani hawe Venda. O ya a vha na sedzhari yawe Thohoyandou a tshi alafha malwadze othe o fhambanaho, vhe vha vha vha tshi mu kolela na vhone vha di ongiwa-vho na mutani wa hawe ha shanduka.
Mana a mutukana a si vhu matshelo hawe zwi amba mini?
Muthuphei mutani wa hawe ho vha hu na thaidzo ya mini, yo tandulwa hani?
Khotsi awe vho vha vhe vho nnyi?
Bulani zwithu zwivhili zwe khotsi a Muthuphei Vho-Madula vha vha vha tshi shuma zwone.
Mushumo we mme awe vha vha vha tshi u ita u itela u shavhedza vhana vhavho ndi wa mini?
Ndi zwifhio zwe Muthuphei avha atshi zwi ita uri a kone u wana masheleni a u badele mutendelo wa tshikolo?
O fhedza a shuma ngafhi nahone u ita mini?
Nwalani khanedza dza mamudi o talelwaho nga fhasi mafhungoni a re afho ntha.
Mafhungoni a re afho ntha hu na madzinambumbano mararu. Ri neeni madzinambumbano mavhili fhedzi o nwalwahoni a nwale e kha mafhungo anu a pfalaho.ni songo kopolola ayo mafhungo o newaho, shumisani anu. Ni dovhe ni sumbedze na zwauri o vhumbiwa hani.
Lufuno o vhona mbangeseni a khou tshimbila na mungana wawe. Ene ari uyu ane na vha nae ndi nnyi Mbangiseni ari ndi tsheri yanga.
<fn>11922VQF2005.txt</fn>
Hu na khethekanyo tharu: A, B na C.
Kha khethekanyo ya A: Mbudziso 1, ni fhindule mbudziso mbili fhedzi.
Kha khethekanyo ya B nangani mbudziso nthihi ya u toolola KANA ya vhubudziso vhutuku.
Kha khethekanyo ya C, nangani mbudziso nthihi ya vhubudziso vhutuku KANA ya u toolola.
ZWIRENDO MBUDZISO 1 Mulisa - M.J.
Nge dzavho ndila dza fhambana.
Hone khezwi u sa ri vhudzi duvha?
Ita mushumo wau a hu na a, u dzivhisaho.
Murendiu fanyisa sefo na mini?
Sefo i shuma mini kha vhathu?
Ndingani ndila dza vhathu dzi tshi fhambana?
Naho hu ndivho ya Yehova.
Ndi nge navha vhana vha khotsi.
Ndi zwifhio zwine madi a dina ngazwo vhathu?
Phara dza tshirendo dzi vhidzwa u pfi mini?
Mbudzi na tshelede u itela u sendela.
I thamboni vha ya hu si na thikhwa.
Ndi ri a hu shumi mali.
A hu na tsha vhukati.
Khothe ine murendi a khou amba nga hayo ndi ifhio?
Bulani zwithu zwivhili zwine murendi a ri muhatuli uyu ha zwi todi?
Ndi ngani murendi a tshi ri tshigwevho ndi gai na nnda?
Ndi mu wanafhi A tshilaho ha muthu vhutshilo; A si tsimu ya u gobela; A si dindi la u shelwa mathukhwi?
Murendi u fanyisa dzuvha na mini?
Murendi u ri u toda dzuvha-de?
Ndi ngani murendi a tshi ri ha todi dzuvha li re tseramisiamelo?
LITAMBWA MBUDZISO 2 Zwo itwa - A.M.
Fhindulani mbudziso 2.1 KANA 2.2.
Hai, Muhali nga vha nnditshe ndi tou mu rwa hoyu mukalaha wa tshivhimbili. Naa u u nkunda vhusiku ndo lala a vho funa na u zwi ita nga masiari Hezwo thi nga tendi, ndi ri zwine zwa sa do lala zwo itwa nga nne ndi zwenezwo. 2.1.1 Muambi wa mafhungo aya ndi nnyi?
Mukalaha wa tshivhimbili hu ambiwa nnyi?
Ndi ngani mukalaha uyu a tshi todou rwiwa?
Nditsheni u a zwifha. Tikedzani muhumbulo uyu nga mbuno dzi bvaho kha dirama iyi.
Zwiito zwa Malukuta zwi fhedza zwi tshi lutanya vhathu kha dirama iyi.
Sumbedzani vhungoho ha fhungo ili.
Hu tshi pfi muthu o vhuya na bemu vha amba mini Tikedzani nga tsumbo i bvaho diramani iyi?
Fhindulani mbudziso 3.1 KANA 3.
Inwi Mutshekwa khaladzi anga, houla nwana thi funi a tshi farwa. Arali hoyu Malabi e muthu kwae hai, nne na kholomo ndi nga di mu lifhela ngayo. Ndi tshi ralo ndi itela uri haya mafhungo a fhele shango li sa athu zwi divha na uri inwi sa tshilikadzi arali uyu nwana a ya dzhele ni do sala na nnyi?
Bulani vhaanewa vhane vha khou kudana kha nganea iyi.
Ndi mini tshi no kudanya vhaanewa vhe na bula kha 3.2.1?
Bulani fhethuvhupo hune Vho-Mutshekwa Zhendedzi vha dzula hone. Ndi ngani ni tshi ri fhethuvhupo ndi henefho he na bula?
"Phondi yo raliho sa Matambule i fanela u tou vhulawa hu vhusiku kana ya tou fhisedzelwa ngomu nduni ya fa. A sa tou ralo u do fhedza vhathu. Kha ri humele mutani nne ndi khou ri ndi ni lume-vho ndevhe."
U zwi amba na nnyi?
Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi?
Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi khou itwa henefho?
Ndi ngani muambi a tshi ambela Vho-Matambule zwo raloho?
Ndi nnyi o vhulayaho Vho-Nguluvhe Ndi ngani ni tshi ralo?
Ntsundeni ni mu vhona sa muanewa-de Ndi ngani ni tshi ralo?
Mapholisa vho zwi konisa hani u wana ngoho ya u vhulawa ha Vho-Nguluvhe?
<fn>11923VMF2005.txt</fn>
Vhaanewa ndi zwikhokhonono, vhathu na vhadzimu.
Dzi talutshedza nga ha tsiko.
Ngano dza vhathu.
Ngano dzo phukha.
Ngano dza tsiko.
Ngano dza sialala.
a - U mvumvusa.
U gudisa vhana u shumisana na u pfesesana.
U pfumisa luambo lwa vhana.
U gudisa vhana u thusana.
b Ndi ngauri vhathu vhahulwane na vhana vha vha vha tshi khou dzedza.
Vhathu. Munna na musadzi wawe nga nwaha wa ndala. Vhabvumbedzwa ndi vhathu. Hun a pfunzo, muthu a songo vha na tseda. Hun a thero muthu naho a tou dzumbama hani u do vhuya a wanala. Lu na mathomele, mutumbu na thasululo.
Vhabvumbedzwa ndi phukha, Sankambe na Mapfene.
Tshivhumbeo tshi fana na ngano dza vhathu.
Lu ri vhudza uri lufu lwo da hani.
Vaanewa ndi Mudzimu, vhadzimu, zwikhokhonono na vhathu.
Hu ambiwa nga mafhungo a kale.
Vhaanewa ndi vhathu na vhadzimu. Kha holu ri wana vhathu vha Venda na mudzimu Nwali Rauvhimba.
Huna pfunzo ya mafhungo a kale, ri guda vhurereli ha Vhavenda.
Ho vho lovha tshelede ye ya fhira mpimo.
Ee, Ngauri thaela lo wanalea nga ngomu buthuni ya goloi yavho.
Munwali u khou eletshedza vhathu uri u tswa a hu vhuedzi. Muthu kha tou renga zwine a toda. A songo ita zwa mushasha. Hu a swika hune zwa do wanala, muthu a fhedza a tshi vho badela tshelede nnzhi.
Rudzani. Ndi ene a re na thaidzo. Thaidzo ndi ya mbudzi i khou tswiwaho.
O vha a tshi dzulela u rwiwa. Mafeisi o vha a tshi mu vhaisa.
Ndi u lila ha mbudzi. O wana Matsangaluwa i siho tshitumbani.
Vha oda thundu dza vhengele vha balelwa u dzi badela. Vha dzhiulula vhengele murahu la dovha la /vha ba/ela.
U tenda/u hanedza. Vha humbela thuso kha Vho-Dembe vha sina tshelede. Vho-Dembe vha vha nea tshelede ya u lifha mulandu wavho.
<fn>11923VMF2006.txt</fn>
Tshivhumbeo tsha maanea na kushumiselwa kwa luambo Levele 4 Maanea a sa nyauli kushumise-le kwa luambo a ku pfali. Levele 3 Maanea a songo fhelelaho. Maanea ane a vha na vhukhakhi vhu sa pfali nga ngomu mafhungoni. Levele 2 Maanea ane a vha o fhelelaho kushumisele kwa maanea u ya nga u fhamba nana na u shumisa luambo nga n ila yavhu i. Levele 1 U pfesesana na mashumisele avhu i a maanea u ya nga u fhamba nana. Zwi na tshirunzi-Luambo lwo shumiswa nga n ila yo nakaho na u pfala zwavhu i hu si na vhukhakhi. ?
magumo mbonalelo ya zwi songo tou fhelela zwavhu i. umana ha hoho ya mafhungo a  ya maanea ha dovha ha vhana u mihumbulo yo Mathomele zwo ngo tou umekana vhukati?
anganyiswa vhukati na mafhedziselo zwi a vhonala-u fhelela zwavhu i. Mathomele, vhukati na ha pharagirafu. Mathomo, vhukati na mafhedziselo tevhekana ha mafhedzi selo zwi zwi na u mafhungo zwi a a vhonala u tevhekana na u isumbedza uri hu tevheleana hu umana.?
na pharagirafu. sumbedza uri hu na pharagirafu.
Zwi re ngomu mathomele A huna mathomele Mathomele ane a si nyanyule Mathomele mapfufhi a Mathomele o livhanywa na nyanyulaho. hoho na u?
Mafhedziselo A hu na Mafhedziselo a sa Mafhedziselo a Mafhedziselo o mafhedziselo pfeseseiho hone ha tou teaho.
Tshivhumbeo tsha vhu i tsha vhurifhi ha vhukohani na ha tshiofosi. LEVELE 4 Vhurifhi ha vhukonani ho walwa sa ha tshiofisi kana ha tshiofisi sa ha vhukonani. LEVELE 3 Vhurifhi ha tshiofisi vhu na vhukhakhi na u ahelanyana. LEVELE 2 Kushumisele kwa tshi-vhumbeo tsha vhu i hu si na vhukhakhi vhunzhi. LEVELE 1 Huna 100% ya tshivhumbeo tsho teaho, ho tevhedzwa ho ea dzo he dzo teaho. ?
Thouni ine ya Thouni ine i si vhe Thouni ine i si vhe Thouni o eaho Thouni ine ya todea yone yone zwi uku- o ea zwa vhu-?
Zwi shuma u hulisa muthu -Zwi ivhadza vha nga ha ivhazwakale ya lushaka lwavho -Zwi bvisela khagala vhubvo ha lushaka, vhahali na vhushaka vhukati ha vhathu -Zwi ita u ri vhathu vha kone u pfesesa zwine vha sa khou zwi pfesesa zwavhu i. [Mishumo mivhili fhedzi] ?
Sankambe Phunguhwe Mbila Gwitha etc.
Mishumo ya ngano dza sialala. Ngano idzi dzi anetshelwa u takadza vhana. Vhana vha wana pfunzo malungana na sialala . Ngano idzi dzi kwama ivhazwakale ya lushaka lwonolwo . Dzi ivhadza vhathu nga vhubvo ha lushaka lwonolwo , dzinndwa dzo lwiwaho nga lushaka lwonolwo. Ngano idzi dzi sumbedza vhahali vha lushaka lwonolwo. Dzi fha vhathetshelesi n ivho yo alaho ya lushaka lwa havho. Vhathu vha a kona u vhona phambano vhukati ha lushaka lwavho na dzi we tshaka. Dzi sumbedza vhuthihi kana vhushaka ha vhathu. Dzi kuvhanganya na u ita uri vhathu vha kone u tshila na vha we.   ?
Ngauri o feila / a i takadzi.
O vhulaha wana.?
Ndi ya uri ri songo litsha tshikolo ri tshi khou gidimela u malwa ngauri a ri ivhi zwi no o bvelela phan a ?
O wana hu na mbudzi i siho ine ya vha Matsangaluwa . O thoma o fara luba a . A pfa i tshi khou lila, a tevhela ipfi i o . Musi a tshi khou tevhela , a vhona muthu o faraho ludzi lwo vhofhaho mbudzi. Rudzani a lalela muthu uyo a tshi o ou vhona arali nangoho mbudzi iyo i Matsangaluwa.  ?
Nangoho a wana i yone. U bvelela he a dzumbama hone a thoma u rwa muthu uyo o faraho mbudzi. Munna uyo o vha a tshi pfi Vho-Gwedugwedu. Vho mbo i amba uri vho tou i tswa . Musi vha tshi khou ralo u ruthuthwa, vho thusiwa nga Vho-Matange vha vha lamulela . Vho Gwedugwedu vho iswa sibadela uvha a tsengo Vho-Gwedugwedu vho tibwa nga mulandu . ?
Pfunzo ndi uri u tswa zwi a wedza khomboni nge Vho-Gwedugwedu vha huvhala , vha ya sibadela vha fhedza vho tibwa nga mulandu wa u tswa.
<fn>11923VQF2005.txt</fn>
Luambo lu vhe lwo tambaho.
U shuma hu a takadza?
Nangani thoho nthihi ya mbudziso 2 kana mbudziso 3.
Vhadededzi vha tshikolo tshine na dzhena khatsho a vha khou shumisana zwavhudi na vhana vha tshikolo. Izwi zwi ita uri pfunzo i si tshimbile zwavhudi. Nwalani, memorandamu une wa khou tea u livhiswa kha thoho ya tshikolo.
NGANO Dza Makhulukuku - M.J. Mafela na N.R.
Fhindulani mbudziso nthihi fhedzi kha 4.1 kana 4.2.
Lungano ulu lu wela kha tshaka dzifhio dza ngano Tikedza phindulo yanu?
Bulani maidioma a thalutshedzo dzi tevhelaho.
U thaidza ndi mutambo wa vhana. Ndi Mutambo une wa anzela u itwa nga madekwana musi vhathu vha tshi khou dzedza vho dzulela mulilo.
a b Thai dzi na mushumo ufhio kha luambo Neani mishumo mitanu. Ndi ngani thai dzi tshi itwa vhusiku?
Mafhungo aya a bva kha nganeapfufhi ifhio?
Muthu ano khou pfi u na thaela ndi nnyi?
Ndi thero-de ine ra guda kha nganeapfufhi iyi?
Ndi ngani Rantete o litsha u rwa feisi?
Ndi mini zwe zwa kurusa Rudzani vhulaloni hawe Nahone o wana mbudzi ifhio i siho?
ZWO VHA VHUEDZA MINI Vho-Mutengwe a vha fhulufhedzei. Tikedzani izwo nga zwi re kha nganeapfufhi ya?
<fn>2000-04-venda.txt</fn>
YO TENDELANIWAHO NGA 2 LUHUHI 2000 DATUMU YA U THOMA U SHUMA: 16 FULWI 2003 (Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe n.ila) (.i.walwa. a Tshiisimane.
Mulayo wa u. u.uwedza Ndinganyiso na u thivhela Khethululo i songo teaho wa vhu 52 wa 2002 Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya zwa khaṱhulo wa vhu 55 wa 2003 Mulayo wa Khwiniso ya zwa Kha.
MULAYO U ita uri khethekanyo 9 yo vhalwaho na tshiteṅwa 23 tsha shedulu 6 kha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ya 1996 zwi shume, u itela u thivhela na u iledza khethululo i songo teaho na u tambudza; u. u.uwedza ndinganyiso na u fhelisa khethululo i songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo; na u. etshedza mafhungo a elanaho na zwenezwo. Marangaphan.
khwaṱhisedzo ya demokirasi kha shango. ashu i. o.a u fheliswa ha u sa eḓana ha zwa matshilisano na zwa ikonomi, nga maanḓa zwa sis.emetiki, zwo bvaho kha. ivhazwakale yashu nga vhukoloni, khethano nga lukanda na maanḓa a vhanna, zwine zwa. isa vhu.
Naho ho vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha u vusuludza na u shandukisa tshitshavha tshashu na zwiimiswa zwa hone, u sa eḓana ha dzisisitemetiki na khethululo i songo teaho zwi kha. i vha hone kha zwiimiswa kana madzangano a tshitshavha, nyito na vhuḓipfi, hu tshi khou dzhielwa fhasi zwine demokirasi ya ndayotewa ya. o.
Mutheo wa u bvela phanḓa na u lugisa idzi nyimele u kha Ndayotewayo ine, vhukati ha zwiṅwe, ya tikedza kana u dzhiela nṱha ndeme ya pfanelo dza vhuthu, ndinganyiso, mbofholowo na vhulamukanyi ha tshitshavha nga pfano, hu si na tshiṱalula na khethululo nga muvhala na nga mbeu kha tshitshavha hune zwo.
Afrika Tshipembe na. one. i na mbofho dza dzitshaka nga fhasi ha thendelano dzine dza vhofha na mulayo wa tshithu wa dzitshaka kha sia. a zwa pfanelo dza vhuthu zwine zwa. u.uwedza ndinganyiso na u iledza khethululo i songo teaho. Kha mbofho idzo hu na dzo sumbedzwaho kha Buthano. a u Fheliswa ha nḓila dzoṱhe dza u Khethulula Vhafumakadzi na Buthano. a u Fhelisa nḓila Dzo.
Khethekanyo 9 ya Ndayotewa i tikedza u phasiswa ha mulayo wa lushaka u thivhela kana u iledza khethululo i songo teaho na u. u.
Izwi zwi amba u bveledziswa, nga maga a lwa mulayo a tshipentshela na maṅwe, ha vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule, zwitshavha na zwigwada zwa vhathu vhe vha vha vho dzhielwa mavu na tshomedzo dzavho, vhe vha vha vha sa. etshedzwi tshirunzi tsha vhuthu tsho vha teaho, nahone vhane vha khou bvela phanḓa na u kon.
Uyu Mulayo u khou lingedza u. u.uwedza tshanduko kha tshitshavha tsha demokirasi, tshine tsha vha tshithu tshithihi kha u fhambana hatsho, tshine tsha vha na vhathu vhane vha. hogomela na u vha na lufuno, na u tshila u ya nga milayo ya ndinganyiso, u tea, ndingano, mvelaphan.
Milayo ya u sumbedza n.
U iledza tshipitshi tsha vengo 11 U iledza maga a u tambudza 12 U iledza u phaḓaladzwa na u an.
SONGO TEAHO 13 vhuḓifhinduleli ha zwa vhuṱanzi 14 U kona u vhona uri zwithu zwo tea kana a zwo ngo tea 15 Zwipitshi zwa vengo na u tambudza zwi sa elaniho na vhuḓifhinduleli ha u kona u vhona zwo teaho na zwi songo teaho.
NDIMA YA VHU 4 KHOTHE DZA NDINGANYISO 16 Khothe dza ndinganyiso na vhaofisiri vha u tshimbidza milandu [Khethekanyo 16 yo imelwaho nga khethekanyo. hukhu 1 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.] 17 Vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso 18 Dzi.
Tshiimiswa tsha matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo 21 Maan.
vhuḓifhinduleli nga u angaredza ha u. u.uwedza ndinganyiso 25 Mushumo wa Muvhuso wa u bveledza ndinganyiso 26 vhuḓifhinduleli ha vhathu vhane vha shuma kha tshitshavha ha u. u.uwedza ndinganyiso 27 Vhu.inekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vhoṱhe kha u. u.uwedza ndinganyiso 28 Maga a tshipentshela kha u. u.uwedza ndinganyiso u ya nga lushaka, mbeu / na vhuholefhali 29 Mutevhe wa u sumbedza nyito dza u sa farwa zwavhuḓi kha dzi.
Khethekanyo. 31 yo imelwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
TSEDZULUSO YA MULAYO,. HOHO. HUKHU NA U THOMA U SHUMA 32 U thomiwa ha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso 33 Maan.
Maga a tsumbanḓila kha HIV/AIDS, kha lushaka, zwiimo zwa zwa matshilisano na zwa ikonomi na vhuḓifhinduleli ha mi.
Kha hoyu Mulayo, nga nnḓa ha musi zwi re nga ngomu zwi tshi sumbedza nga iṅwe n.
mi.waha' zwi katela nyimele ya vhuvhi kana zwithu zwi si zwavhuḓi na u sa kona u. itsireledza ha vhathu vho tambulaho ho sedzwa miṅwaha yavho, nga maanḓa vha mi.
mabalane wa khothe ya ndinganyiso' zwi amba mabalane wa khothe ya ndinganyiso o tholiwaho kana o nangiwaho u ya nga khethekanyo 17, yo vhalwaho na khethekanyo 31, yo katela na zwi.
muvhigi wa mulandu/muvhilaeli' zwi amba muthu muṅwe na mu.
Ndayotewa' zwi amba Ndayotewa ya Riphabu.
tshiimiswa tsha ndayotewa' zwi amba tshiṅwe na tshi.
khethululo' zwi amba iṅwe nyito kana u siiwa nnḓa, ho katelwa na pho.
u vhanga thaidzo, dzimbofho kana zwithu zwi si zwavhuḓi ; kana u sa. ekedza mbuelo kana ifa, zwithu zwavhuḓi kana zwivhuya u bva kha muthu muṅwe na mu.
ndinganyiso' zwi katela u. iphi.a nga vhuḓalo na nga u e.
khothe ya ndinganyiso' zwi amba khothe yo sumbedzwaho kha khethekanyo 16, yo vhalwaho na khethekanyo 31, na uri i katela na zwi.
tshiimo tsha mu.a' hu katelwa na Vhuraḓo kha mu.
u tambudza' zwi amba nyito dzi sa. o.eiho dzine dza bvela phanḓa kana dzo kalulaho na dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu, na u bveledza vhupo vha si havhuḓi vhu shushaho kana dzine dza u.uwedza vhu.inekedzeli nga n.
zwa vhudzekani, mbeu kana nyito ya vhudzekani, kana Vhuraḓo ha muthu onoyo kana Vhuraḓo ha tshigwada vhune ha khou humbulelwa tsho nangiwaho u ya a vha kana muraḓo muhumbulelwa wa tshigwada tsho sumbedzwaho nga muṅwe kana vhanzhi vha tshigwada tsho iledzwaho kana vhu.
tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi (intersex)' zwi amba u vha na vhudzimu ho fhambanaho nga khathihi zwe muthu a bebwa nazwo zwi songo.
halutshedzo ya ' tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi' yo dzheniswaho nga khethekanyo. hukhu 16 (a) ya Mulayo wa vhu 22 wa 2005.
tshiimo tsha mbingano' zwi katela tshiimo kana nyimele ya u vha muthu a re eṱhe, vho malwa, vho. aliwa, vho lovhelwa kana vhe kha vhushaka, hu si na ndavha uri ndi ha mbeu nthihi kana ha mbeu dzo fhambanaho, ho katelwa na vhuḓiimiseli ha u un.
Minisi.a' zwi amba Minisi.
lushaka' zwi katela vhubvo ha lushaka na nyito i elanaho na vengo. a vhabvannḓa na dziṅwe nyito dza khethululo fhedzi dzi katelaho pfanelo na milayo i elanaho na vhudzulapo; 'muthu' zwi katela muḓivhi wa mulayo, na vha sa. ivhiho mulayo, tshigwada kana khethekanyo ya vhathu; 'vhuimana' zwi katela nyimele iṅwe na iṅwe i elanaho na vhuimana, vhuimana ho pulaniwaho, u vha na maan.
lushaka, mbeu, vhudzekani, vhuimana, tshiimo tsha mbingano, vhubvo, muvhala, nyito ya vhudzekani, murole kana vhukale, vhuholefhali, vhurereli, lutendo, mvelele, luvalo, luambo na mabebo; kana hu.
u dzhiela fhasi tshirunzi tsha muthu; kana iii zwi kwamaho u. iphi.a nga u eḓana ha pfanelo dza muthu na mbofholowo nga nḓila yo fhelelaho lune zwa nga vhambedzwa na khethululo kha phara (a); 'ndaulo' zwi amba ndaulo u ya nga hoyu Mulayo; 'muhwelelwa' zwi amba muthu muṅwe na muṅwe ane matshimbidzele a thomiwa malugana na ene u ya nga hoyu Mulayo; 'sekithara' zwi amba sekithara iṅwe na i.
vhudzekani' vhu katela tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi; Ṱhalutshedzo ya ''vhudzekani' yo dzheniswaho nga khethekanyo. hukhu 16 (b) ya Mulayo wa vhu22 wa 2005.
tshiimo tsha ikonomi na zwa matshilisano' hu katelwa nyimele ya zwa matshilisano zwa muthu ane a vha kha tshiimo tshi si tshavhu.
muhasho muṅwe na mu.
mushumi muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshiṅwe na tshi.
i shumisa maanḓa kana u ita mushumo u ya nga Ndayotewa kana ndayotewa ya dzingu; kana ii shumisa maanḓa a tshitshavha kana u ita mushumo wa tshitshavha u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe kana nga fhasi ha mulayo wa tshithu kana wa tshitshavha; 'Mulayo hoyu ' hu katelwa ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho u ya nga hoyu Mulayo.
u phasisa mulayo u. o.
u iledza. hu.
u. etshedza maga a u. u.uwedza kana u thusa u fheliswa ha tshiṱalula tshi songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza, nga maan.
u. etshedza maga a u kona u vhona nyimele dzine tshi.
u. etshedza maga a u funza tshitshavha na u vha. ivhadza kana u vha tsivhudza nga ha ndeme ya u phuromotha kana u. u.
u vhea maga a u khwinisa vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi si tshavhu.
u ita uri hu vhe na u tevhedzelwa ha mbofho dza mulayo dza dzitshaka hu tshi katelwa na mbofho dza thendelano u ya nga, vhukati ha zwiṅwe, muṱangano nga ha u Fheliswa ha nḓila dzoṱhe dza Khethululo u ya nga Lushaka na muṱangano nga ha u Fhelisa N.
dzoṱhe dza Khethululo kha Vhafumakadzi.
uvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo 2: 1 Khubvumedzi 2000.
Ndayotewa, dzimbetshelwa zwine zwa katela u. u.uwedza ndinganyiso nga kha mulayo na ma.
Mvulatswinga, ndivho na tsumbanḓila dza uyu Mulayo, dzine ngadzo ha fushwa muya, ndivho na zwipikwa zwa uyu Mulayo.
mulayo muṅwe na mu.
mulayo wa dzitshaka, nga maan.
mulayo wa nnḓa u vhambedzeaho. Muthu muṅwe na muṅwe a shumisaho kana a. alutshedzaho uyu Mulayo u fanela u dzhiela nṱha zwi re ngomu ha khanedzano na ndivho ya uyu Mulayo. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo 3: 1 Khubvumedzi 2000.
Kha matshimbidzele maṅwe na ma.
U tshimbidza milandu nga nḓila i si ya fomala nahone nga u. avhanya na nga vhukoni, zwine zwa. u.
u swikelela vhulamukanyi nga vhathu vhoṱhe kha foramu dza khaṱhulo dzo teaho na dzi.
U shumiswa ha milayo ya maga kana nḓila dzine dza tea u tevhelwa u ya nga khethekanyo 19 na nḓila dza u. u.
U shumiswa ha maga a ndulamiso khathihi na maga a u thivhela u ita zwi.
Mveledziso ya zwikili zwa tshipentshela na vhukoni ha vhathu vhane vha shumisa uyu Mulayo u itela uri hu vhe na tshumiso na ndaulo yavhuḓi yawo.
Kha u shumiswa ha hoyu Mulayo, zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa nṱha na u.
a U vha hone ha Sisiṱeme ya khethululo na u sa eḓana, nga maanḓa ho lavheleswa lushaka, mbeu na vhuholefhali kha masia oṱhe a vhutshilo sa zwo vhangwaho nga khethululo ya zwino na ya tshifhinga tsho fhiraho, zwo vhangwa nga kholonializimu, Sisiṱeme ya khethululo nga lukanda na maanḓa a vhanna; na b. ho.ea ya u dzhia maga kha masia oṱhe a u fhelisa khethululo na u sa eḓana. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo. hukhu 2: 1 Khubvumedzi 2000.
Hoyu Mulayo u vhofha vhoṱhe Muvhuso na vhathu.
Arali ha nga vha na dziṅwe khuḓano dzi elanaho na mafhungo a re kha hoyu Mulayo vhukati ha hoyu Mulayo na mbetshelwa dza mulayo muṅwe na muṅwe, nga nnḓa ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde une wa. o.a u khwinisa hoyu Mulayo, mbetshelwa dza uyu Mulayo dzi fanela u. anganedzwa.
Hoyu Mulayo a u shumi kha muthu muṅwe na mu.
Ndinganyiso kha u Thola wa 1998 (mulayo wa vhu 55 wa vhu 1998) wa shuma ngayo. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo 5: 1 Khubvumedzi 2000.
A hu na Muvhuso kana muṅwe muthu ane a nga khethulula muṅwe muthu lu songo teaho. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo. hukhu 6: 1 Khubvumedzi 2000.
U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu ane a tea u khethulula mu.
U phaḓaladzwa ha mafhungo kana muhumbulo, zwine zwa bvisela khagala u dzhielwa nṱha kana fhasi ha lushaka lwa muṅwe muthu, hu tshi katelwa na. hu.huwedzo kha, kana u. idzhenisa kha , kana dzi.
U. idzhenisa kha nyito iṅwe na iṅwe ine ndivho yayo ya vha u. u.uwedza, kana ine ya vha na khonadzeo ya u. u.
U siiwa nnḓa ha vhathu vha tshigwada tsha luṅwe lushaka nga fhasi ha mulayo muṅwe na muṅwe kana nyito ine ya vhonala i mulayoni fhedzi ine ndivho yayo ha vha fhedzi sa o tendelwaho lwa mulayo fhedzi zwine ndivho yazwo ha vha ndaulo ya u sa katela nga tshi.
etshedzo kana. etshedzo ine ya bvela phanḓa ya tshumelo dza fhasi kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha lushaka; i tshi vhambedzwa na ya tshi.
U hanela vhathu u swikelela zwikhala, hu tshi katelwa na u swikelelwa ha dzitshumelo kana zwikhala zwa thendelano malugana na u. etshedza tshumelo dza u dzhiela nṱha kana u. anganedza, kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u. etshedza vhathu vhenevho. ho.ea dzavho.
U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu o teaho u khethulula mu.
nyito ya u thivhela vhafumakadzi u wana ndaka kana ifa. a mu.
nyito iṅwe na i.
phoḽisi iṅwe na iṅwe kana maitele ane a thivhela zwi songo tea vhafumakadzi u swikelela pfanelo dza mavu, masheleni, na dzi.
u hanelwa na tswikelelo kha zwikhala, ho katelwa tswikelelo kha tshumelo kana zwikhala zwa thendelano dza u. etshedza tshumelo, kana u kundwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela nṱha. ho.
u sa lingana na ha sisitemetiki kha tswikelelo ya zwikhala nga vhafumakadzi nga mulandu wa u khethekanywa ha vhashumi u ya nga mbeu.
U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu o teaho u khethulula mu.
u thivhela kana u bvisa kha muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuholefhali, thikhedzo we na i.
u kundelwa u fhelisa zwikhukhulisi zwine zwa thivhela zwi songo tea vhathu vho holefhalaho kha u. iphina u lingana na vhaṅwe nga nyimele kana zwikhala kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela nṱha. ho.ea dza vhathu vhenevho.
U ya nga mbetshelwa kha khethekanyo 12, a hu na muthu ane a nga anḓadza, u phaḓaladza, u tikedza kana u amba maipfi o livhiswaho kha tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo iledzwaho , kha muthu muṅwe n a muṅwe, zwine zwi nga vha zwi tshi sumbedza vhu.
Hu si na u khakhisa dzindulamiso dza vhadzulapo fhasi ha hoyu Mulayo, u ya nga khethekanyo 21 (n) nahone hune zwa vha zwo tea, khothe i nga rumela mulandu muṅwe na muṅwe une wa kwamana na zwa nyanḓadzo, nyengedzedzo, mafhungo kana vhudavhidzani ha zwipitshi zwa vengo sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo. hukhu , kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha na maanḓa a u thoma matshimbidzele a mulandu wa zwa vhugevhenga u ya nga mulayo wo. oweleaho kana wa tshithu kana mulayo wo teaho.
A hu na muthu o tendelwaho u tambudza muthu ufhio kana ufhio.
Nyiledzo ya u phaḓaladzwa na u an.
b anḓadza kana u. ana khunguwedzo iṅwe na iṅwe kana nḓivhadzo, Zwine zwa. o ita uri hu vhe na ngoho kana zwi pfesesee kha u bvisela khagala ndivho ya khethululo i so ngo teaho kha muṅwe muthu: hu so ngo sedzwa nzunzanyo dza 'bona fide' dza vhukuma kana dza lwa mulayo kha mpho ya vhutsila, ya zwa pfunzo na. ho.isiso dza zwa saintsi, u vhiga nga nḓila yo teaho hu tshi khou itelwa tshitshavha kana nya.adzo ya maṅwe mafhungo, khunguwedzo, kana nḓivhadzo u ya nga khethekanyo 16 ya Ndayotewa, a zwo ngo dzheniswa kha hei khethekanyo.
Vhuleme ha u wana vhu.
muhwelewa u fanela u. ea vhuṱanzi, phanḓa ha khothe, uri khethululo a yo ngo itea sa zwo bulwaho; kana muhwelelwa u fanela u. ea vhuṱanzi ha uri zwe a ita a zwo ngo livhiswa kha tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwa zwo iledzwaho.
ho sedzwa tshiitisi tshi re kha phara (a) ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', ngauralo a yo ngo tea, nga nnḓa ha m usi muhwelelwa o. ea vhu.
ho sedzwa tshiitisi tshi re kha phara (b) ya.
arali nyimele nthihi kana nnzhi dzo sumbedzwaho kha phara (b) ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho; na ii nga nnḓa arali muhwelelwa o. ea vhuṱanzi ha uri khethululo yo tea.
A si khethululo i songo teaho u dzhia maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu kana zwigwada zwa vhathu vha re kha tshiimo tshi si tshavhuḓi zwo itiswa nga khethululo i songo teaho kana miraḓo ya zwigwada zwenezwo kana zwigwada zwa vhenevho vhathu.
Kha u wana uri muhwelelwa o. ea vhuṱanzi ha uri khethululo yo tea, zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa n.
zwivhangi zwo sumbedzwaho kha khethekanyo.
arali khethululo i tshi fhambanyisa zwi pfeseseaho vhathu u ya nga maga o vhewaho o teaho, ane a vha a ndeme kha nyito yeneyo.
zwivhangi zwo sumbedzwaho kha khethekanyo.
vhuimo ha muvhigi wa mulandu kha tshitshavha na u vhona arali e kha vhu.
u vhona arali khethululo i ya sisi.
u vhona arali hu na nḓila, hukhu kana dzi si dzavhu.
thasulula u dzhielwa fhasi zwo bvaho kha kana zwi elanaho na tshithihi kana zwinzhi zwa zwiitisi zwo iledzwaho; kana ii u. anganedza u fhambana.
Malugana na tshipitshi tsha vengo na u tambudza, khethekanyo 14 a i shumi.
Khothe Khulwane iṅwe na iṅwe ndi khothe ya ndinganyiso kha sia. ine ya vha na maanḓa kha.
u ta mikano ya hune khothe ya ndinganyiso iṅwe na iṅwe ya. o vha na maanḓa hone, hune i nga vha yo vhumbiwa nga nomboro iṅwe na iṅwe ya zwiṱiriki, zwiṱiriki zwiṱuku kana huṅwe fhethu hune a vha na maanḓa khaho ho bveledzwaho u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisi.ara.
u engedzedza kana u fhungudza fhethu hune khothe ya ndinganyiso ya vha na maan.
u nanga fhethu huthihi kana hunzhi hune ha vha nga fhasi ha ndaulo ya khothe ya ndinganyiso iṅwe na i.
v U bvisa kana u fhambanyisa nḓivhadzo iṅwe na iṅwe nga fhasi ha iyi phara: Arali maṅwe matshimbidzele a sa athu khunyeledzwa kha khothe ya ndinganyiso nga tshenetsho tshifhinga tsha nyanḓadzo ya nḓivhadzo kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha hei phara, a fanela u khunyeledzwa nga yeneyo khothe, u tou nga nḓivhadzo yeneyo a yo ngo vhuya ya an.adzwa; na.
Phara. (c) yo imelwaho nga s 28 ya Mulayo wa vhu 55 wa 2003.
Nahone ane dzina. awe. a vha. o dzheniswa kha mutevhe wo sumbedzwaho kha khethekanyo. hukhu (a), a nga. angiwa sa zwenezwo u ya nga khethekanyo. hukhu ya.
Muhulwane wa vhahaṱuli na.
u dzhia maga a pfalaho kha zwishumiswa zwi re hone kha u. anga muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso kha sia. ine a vha na maanḓa kha.o; na hu si na u lenga, kha vha. ivhadze Mulangi- Dzhenera.a wa Muhasho nga Muhaṱuli muṅwe na muṅwe, madzhisi.irata kana madzhisiṱiraṱa muṅwe o fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 na kana o. angiwaho u ya nga khethekanyo. hukhu ya.
fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 na ; kana angiwaho sa muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo. hukhu ya.
Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u ita mishumo na u shumisa maanḓa e a. ewa nga fhasi ha hoyu Mulayo kana mulayo muṅwe na muṅwe. Khethekanyo 16 yo imelwa nga khethekanyo 1 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
Mabalane wa khothe ya ndinganyiso a U ya nga khethekanyo. hukhu ya 2 na milayo ine ya laula tshumelo ya tshitshavha, Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho a nga, kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso, thola kana u. anga muofisiri muthihi kana vhanzhi kha Muhasho, kana u thola muthu muthihi kana vhanzhi nga nḓila yo sumbedzwaho na kha nyimele dzo sumbedzwaho, sa vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso, vhane vha. o tea u thusa khothe nga u angaredza ine vha shuma khayo nga u ita mishumo nahone vhane vha. o ita mishumo sa zwe zwa sumbedziswa zwone. Phara. (a) yo imelwa nga khethekanyo 2 (a) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
Arali mabalane wa khothe ya ndinganyiso hu na tshiitisi a kundelwa u ita ngauralo kana arali hu si na mabalane o tholiwaho kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso nga fhasi ha phara (a), muofisiri o teaho wa u tshimbidza a nga, hu sa khou dzhielwa nṱha khethekanyo. hukhu ya ,. anga muofisiri o. alifhaho kha Muhasho u shuma sa mabalane arali mabalane o ambiwaho a tshi khou kundelwa u ita mushumo kana u swika mabalane a tshi tholiwa kana u nangiwa nga fhasi ha phara (a), u ya nga hune zwi nga vha zwi ngaho. Phara. (b) yo imelwa nga khethekanyo 2 (a) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
Ndi muofisiri fhedzi kana muthu o sumbedzwaho kha khethekanyo.
phanḓa ha murahu ha datumu ya u thoma u shuma ya khethekanyo 31; kana sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 , nahone dzina. awe. i vhe. o dzheniswa kha mutevhe wo sumbedzwaho kha khethekanyo , a nga tholwa kana u nangiwa ngauralo nga fhasi ha khethekanyo. hukhu ya (a).
Khethekanyo. hukhu ya. yo engedzwaho nga khethekanyo 2 (b) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho u fanela u dzudzanya na u vha na mutevhe wa muofisiri muṅwe na mu.
Khethekanyo. hukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
a fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 6; kana b. angiwaho kana u tholiwa sa mabalane wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo hukhu ya (a).
Khethekanyo. hukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo 29 ya Mulayo wa vhu 55 wa 2003.
U ya kana u dzhenela ha Dziṱhanzi na mbadelo ya tshelede ya. hanzi kha milandu yo bvaho kha tshumiso ya hoyu Mulayo zwi fanela u tiwa nga Minisiṱa nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho.
Nga nnḓa ha musi zwo. etshedzwa nga iṅwe nḓila kha hoyu Mulayo, mbetshelwa dza Mulayo wa Khothe dza madzhisiṱiraṱa, wa 1944 Mulayo wa vhu 32 wa 1944, na dza Mulayo wa Khothe Khulwane, wa 1959 Mulayo wa vhu 59 wa 1959, na dzo itwaho nga fhasi ha milayo yeneyo na dzo itwaho nga fhasi ha Rules Board for Courts of Law Act, wa 1985 Mulayo wa vhu 107 wa 1985, dzi shuma na tshanduko dzo teaho dzine dza. o.
u. ea ndaṱiso malugana na u sa tevhedzela ndaela dza khothe, u itela u thivhela u. ea khaṱhulo kana dzindaela, na u sa.
maanḓa, u ya nga khethekanyo. hukhu ya , na uri u swika zwino a hu na mbetshelwa yo itwaho kha ndaulo nga fhasi ha khethekanyo 30 ya hoyu Mulayo.
Matshimbidzele oṱhe ane a itwa phanḓa ha khothe a fanela u itwa kha khothe i re khagala , nga nnḓa ha musi khothe i tshi nga laela nga iṅwe nḓila malugana na ndaulo ya vhulamukanyi.
a U ya nga phara b, a hu na na tshithihi tshi re kha hoyu Mulayo tshine tsha nga thivhela dzulo. a khothe ya madzhisiṱiraṱa sa kha khothe ya ndinganyiso kha u ita ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo 21 2,. ine. a fhirisa tshelede yo. etshedzwaho khothe ya madzhisiṱiraṱa, hune ndaela ya tea u rumelwa nga nḓila yo randelwaho kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane a re na maanḓa a u khwaṱhisedza,
U shumiswa ha phara (a), malugana na u khwaṱhisedzwa ha ndaela, ho imiswa u swika aphiḽi yo sumbedzwaho kha khethekanyo 23 i tshi khunyeledzwa.
muthu muṅwe na muṅwe o imelaho mu.
muthu muṅwe na muṅwe ane a vha muraḓo wa, kana o imelaho tshigwada kana ki.
Muthu a re na lutamo lwa u thoma matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo u fanela u, nga nḓila yo sumbedzwaho, vhudza mabalane wa khothe ya ndinganyiso nga ndivho yavho ya u ita zwenezwo.
a Mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u, kha tshifhinga tsho vhewaho tsha u wana nḓivhadzo, isa mafhungo kha muofisiri wa khothe ya ndinganyiso yeneyo, ane a fanela, kha tshifhinga tsho sumbedzwaho kana tsho randelwaho, dzhia tsheo arali mulandu u tshi nga thetsheleswa kha khothe ya ndinganyiso kana arali u tshi nga rumelwa kha tshiṅwe tshiimiswa tsho teaho, dzangano, khothe, komiti ya u haṱula kana iṅwe foramu (hafha i dzhiiwa sa foramu ya thungo) ine, u ya nga muofisiri wa u tshimbidza, ya nga shumana zwavhuḓi na mafhungo kana mulandu u ya nga maanḓa na mishumo ya foramu ya thungo.
b Arali muofisiri wa u tshimbidza a nga dzhia tsheo ya uri mulandu u tea u thetsheleswa kha khothe ya ndinganyiso, muofisiri wa u tshimbidza u fanela u isa mafhungo kana mulandu kha mabalane wa khothe ya ndinganyiso ane nga tshifhinga tsho sumbedzwaho tsha u rumela uyo mulandu a fanela u vhea datumu ya u thetsheleswa ha mulandu wonoyo.
Muofisiri wa u tshimbidza, musi a saathu u dzhia tsheo ya u isa kana u rumela mulandu sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo. hukhu ya , u fanela u dzhiela nṱha nyimele dzo.
nyimele dza muthu dza mahoro, nga maan.
ho.ea na lutamo zwa mahoro nga maan.
zwine matshimbidzele a. o vha ngaho arali mvelelo ya matshimbidzele i tshi nga u.uwedza u vha hone ha. ho.ea dzine dza. a nga murahu ha khaṱhulo na Sisiṱeme ya mulayo kha iḽi sia.
e mihumbulo ya muofisiri yo teaho kha foramu ya thungo iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho.
a Arali muofisiri wa u tshimbidza a dzhia tsheo ya uri mulandu u tea u iswa kha foramu ya thungo u fanela u, nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho, ita ndaela, a vhudza mabalane wa khothe ya ndinganyiso uri a pfukisele mafhungo kha foramu ya thungo yo bulwaho kha ndaela.
Musi a tshi ita ndaela yo sumbedzwaho kha phara (a), muofisiri wa u tshimbidza a nga nambatedza mahumbulwa ane a vhona e a ndeme ane a tea u dzhielwa nṱha nga foramu ya thungo.
Musi a tshi. anganedza ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo. hukhu ya 5, mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u pfukisa mulandu na u. ivhadza mahoro nga ha u pfukiswa ha mulandu nga nḓila ya sumbedzwaho kana yo randelwaho.
Musi i tshi. anganedza mulandu kana mafhungo o pfukuselwaho khayo, foramu ya thungo i fanela u shumana na mafhungo nga u. avhanya u ya nga maanḓa na mishumo yayo.
Arali foramu ya thungo yo sumbedzwaho kha khethekanyo.
ya kundelwa u shumana na mafhungo kana mulandu nga tshifhinga tsho teaho kha nyimele; kana i tshi khou kundelwa u thasulula mulandu kana mafhungo nga nḓila ine zwa fusha. ihoro ithihi kana mahoro oṱhe nga nḓila ye zwa humbelwa ngayo, foramu ya thungo i fanela u, nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho, humisele mafhungo kana mulandu murahu kha khothe ya ndinganyiso he wa pfukiselwa u tshi bva hone, u ita khaṱhulo, nga kha tshifhinga tsho sumbedzwaho u bva nga datumu ye mulandu wa humiselwa murahu ngayo kha khothe ya ndinganyiso.
Muvhuso na zwiimiswa zwa ndayotewa zwi fanela u , nga hune zwa konadzea, thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u vhiga mulandu u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo, vhukati ha zwiṅwe, nga u khwaṱhisedza uri muthu u rumelwa kha tshumelo yo teaho u itela u dzhia maga o teaho kha u isa phanda mafhungo kana mulandu wonoyo.
Khothe ya ndinganyiso nga murahu ha musi matshimbidzele o thomiwa u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i fanela u. o.isisa nga nḓila yo randelwaho na u wanisisa arali khethululo i songo tea, tshipitshi tsha vengo kana u tambudzwa, zwi tshi bva kha nyimele, arali zwo vha hone, nga nḓila ine zwa khou humbulelwa ngayo.
Musi vho ita. ho.
ndaela ya u.
ndaela ya mbadelo ya tshinyalelo ho sedzwa vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha ndozwo ya masheleni, ho katelwa na ndozwo dzi kha. i. aho, kana malugana na u tsitswa ha tshirunzi, u pfiswa vhu.
musi vho no pfa mihumbulo ya mahoro kana, muhumbulelwa a si ho, mihumbulo ya muhweleli wa mafhungo haya, ndaela ya u badela tshinyalelo sa pfufho kha dzangano.
ndaela ya u ita uri zwikhala na pfanelo zwe vha hanelwa nazwo zwi songo tea, zwi waniwe kana u.
ndaela ine ya khou laela uri tshigwada kana kiḽasi ya vhathu vha.
ndaela ya u humbela pfarelo hu si na ma.
ndaela ine ya. o.a uri muhwelelwa a ite odithi kana tsedzuluso dza pho.
ndaela yo teaho ine ya thivhela, ho katelwa na themendelo kha vho teaho vha re na maanḓa, u imisa kana u fhelisa.
ndaela i. o.aho muhwelelwa a tshi dzulela u isa muvhigo wa mvelaphan.
ndaela ine ya laela mabalane wa khothe ya ndinganyiso u rumela mafhungo kana mulandu kha Mulangi - Dzhenera.a wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha na maanḓa a u thoma matshimbidzele a mulandu wa vhugevhenga u ya nga mulayo wa tshithu kana wo.
ndaela yo teaho ya mbadelo kana mitengo malugana na. ihoro. iṅwe na. i.
ndaela ya u tevhedzela mbetshelwa iṅwe na iṅwe ya Mulayo.
Ndaela yo itiwaho nga khothe ya ndinganyiso u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i a kwama ndaela ya khothe yo buliwaho kha nyito ya tshitshavha, hune zwa vha zwo tea.
Khothe i nga, nga tshifhinga kana nga murahu ha. ho.
mbilaelo dzayo kha matshimbidzele maṅwe na maṅwe phanḓa hayo, nga maanḓa hune u pfuka kana u sa tevhedzela ha khou bvela phanḓa malugana na mbetshelwa dza uyu Mulayo kana kha khethululo i songo teaho ya Sisiṱeme, tshipitshi tsha vengo kana u tambudza kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho tsha ndayotewa u itela u bvela phanḓa ha. ho.
Matshimbidzele maṅwe na maṅwe phanḓa hayo kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho tsha ndayotewa kana dzangano. o teaho. a vhupfumedzanyi na nyambedzano.
Khothe i na maanḓa oṱhe a u tikedza o teaho kana ane a tshimbilelana na kushumele kwa mishumo na u shumisa maanḓa ayo, ho katelwa na maanḓa a u. ea ndaela ya nyambedzano na ndaela ya nyiledzo.
Kha matshimbidzele maṅwe na maṅwe u ya nga ha kana nga fhasi ha hoyu Mulayo, khothe i nga, nga kha khumbelo ya. iṅwe. ihoro, kana u ya nga. one. ine arali muofisiri wa u tshimbidza a tshi vhona zwo tea kha vhulamukanyi, vhidza muthu muthihi kana vhavhili vho teaho nahone vhane vha vha hone nahone vhane vha vha na dzangalelo. a u dzula na u shuma sa vhaasesi uri vha thuse.
Vhaasesi vho tholiwaho u ya nga khethekanyo. hukhu ya vha, u ya nga khethekanyo. hukhu ya ,. o dzhiiwa sa miraḓo ya khothe u itela ndivho dza hoyu Mulayo.
Mafhungo maṅwe na maṅwe a mulayo o bvaho kha tsheo kha matshimbidzele eneo na mbudziso iṅwe na iṅwe i ambaho uri mafhungo ndi a mbuno kana a vhukuma kana mafhungo a mulayo a fanela u dzhielwa tsheo nga muofisiri wa u tshimbidza nga nḓila yo randelwaho.
Kha mafhungo maṅwe na maṅwe a mbuno, mawanwa kana tsheo ya vhunzhi ha miraḓo ya khothe ndi mawanwa kana tsheo ya khothe, nahone hune muasesi a vha a muthihi, hu. o dzhielwa nṱha mawanwa kana tsheo ya khothe.
a Arali muasesi a lovha, kana u ya nga kuhumbulele kwa muofisiri wa u tshimbidza a vha a tshi khou kundelwa u shuma sa muasesi, kana a vha a siho hu si na zwiitisi, kana o. ewa ndaela ya u mu pandela kana o. ipandela, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi matshimbidzele a tshi khunyeledzwa, muofisiri wa u tshimbidza a nga, a tshi itela vhulamukanyi na nga murahu ha u dzhielwa n.
Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u. etshedza zwiitisi zwa ndaela iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho kha phara. hukhu ya (i) kana (ii).
a Muofisiri wa u tshimbidza ane a thusiwa nga vhaasesi kha. ho.isiso hune. ihoro. a matshimbidzele. a ita uri a.
arali. ihoro. eneḽo kha matshimbidzele. i songo thusiwa nga muimeleli wa mulayo; na ii arali muofisiri wa u tshimbidza e na muhumbulo wa uri muasesi onoyo o. etshedza mawanwa a si one.
Mabalane wa khothe ya ndinganyiso nga u. avhanya nga hune zwa konadzea, u fanela u rumela zwiitisi zwenezwo na rekhodo kha khothe ya aphiḽi yeneyo uri zwi sedzuluswe nga nḓila yo randelwaho.
c Khothe ya aphiḽi i na maanḓa a u khwaṱhisedza mawanwa o ambiwaho kana u ita ndaela yo fanelaho u ya nga mawanwa eneo, u ya nga kuhumbulele kwa khothe ya aphiḽi zwi fanela u vha zwo itwa u ya nga nyimele.
Muthu muṅwe na muṅwe o sinyusiwaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo a nga, kha tshifhinga tshenetsho na nga nḓila yo randelwaho, o ita aphiḽi malugana na ndaela yeneyo kha Khothe Khulwane i re na maan.
aphiḽi, sa zwine zwi nga vha zwi zwone.
Kha aphiḽi, Khothe Khulwane kana Khothe Khulwane ya aphiḽi, zwi tshi bva kha nyimele, a nga ita ndaela yeneyo kha mafhungo eneo arali a tshi vhona zwo tea.
Hu sa dzhielwi nṱha khethekanyo. hukhu ya 1, muthu muṅwe na muṅwe o sinyuswaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso a nga, u ya nga milayo ya Khothe ya Ndayotewa, ita aphiḽi thwii kha Khothe ya Ndayotewa.
Musi hu na khuḓano ya tsheo dzo dzhiiwaho nga muofisiri wa u tshimbidza kha mafhungo u ya nga phara b ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', Minisiṱa a nga isa mulandu wonoyo kha Khothe Khulwane ya aphiḽi kana kha Khothe ya Ndayotewa uri i sedzuluswe.
a Arali muofisiri wa u tshimbidza mulandu kha khothe ya madzhisiṱiraṱa o dzhia tsheo kha zwithu zwi elanaho na khethululo yo sumbedzwaho kha phara (b) ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', tsheo i fanela u, nga murahu ha musi matshimbidzele o khunyeledzwa nga nḓila yo teaho, iswa kha Khothe Khulwane i re na maanḓa a u ita tsedzuluso.
Khothe Khulwane yeneyo i fanela u, musi yo no lavhelesa mafhungo kana mulandu, dzhia tsheo u ya nga tshiitisi tsho sumbedzwaho kha khethekanyo. hukhu ya (a) nga murahu a nga ita iṅwe ndaela u ya nga hoyu Mulayo sa zwo fanelaho.
U shumiswa ha khethekanyo. hukhu ya (a) ho imiswa u swikela aphiḽi i re kha khethekanyo hei i tshi khunyeledzwa.
Vhathu vhoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u. u.uwedza ndinganyiso.
dzhia maga a u bveledza na u shumisa mbekanyamushumo u itela u. u.
u bveledza pulani dza nyito u itela u fhelisa tshi.
u ita kana u phasisa mulayo une wa. o.ou u. u.uwedza kana u isa phan.
u bveledza khoudu dza tshumiso sa zwe dza sumbedziswa zwone kha uyu Mulayo u itela u. u.
u bveledza nḓila dza nga ngomu dzo teaho dza u shumana na dzimbilaelo dza tshi.
u ita mafulo a mafhungo malugana na u ita uri uyu Mulayo u. ivhee.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe na zwiṅwe zwiimiswa zwa ndayotewa zwi nga, hu tshi khou. adziswa kha mbofho ifhio kana ifhio, u ya nga Ndayotewa kana mulayo muṅwe na muṅwe, ita khumbelo ya tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha katelwa kha. halutshedzo ya Muvhuso kana muthu muṅwe na muṅwe u. etshedza mafhungo nga ha maga maṅwe na maṅwe a malugana na tswikelelo ya ndinganyiso, hune zwa vha zwo tea, kha nyito dza mulayo na dza vhalangi vhahulwane na u tevhedzela mulayo, hu tshi katelwa khoudu dza nyito na dzimbekanyamushumo.
Nga nnḓa ha maan.
thusa vhavhilaeli kha u vhiga thoma matshimbidzele kha khothe ya ndinganyiso, nga maanḓa vhavhilaeli vhane vha si dzhielwe n.
ita. ho.isiso kha milandu na dzithemendelo hu ndaela ya khothe malugana na u bvela phanḓa na u pfuka uyu Mulayo kana milandu ya tshi.
ita khumbelo kha Muhasho, nga nḓila yo randelwaho, ya mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe ya malugana na tshivhalo tsha milandu na lushaka lwayo na mvelelo dzayo.
Minisiṱa dzoṱhe dzi tea u shumisa maga ane a wanala kha tshomedzo dzi re hone ane ndivho yao ha vha u swikelela ndinganyiso kha masia avho a vhu.
u fhelisa tshiṱalula kana khethululo iṅwe na iṅwe i songo teaho kana ine ya khou bvela phanḓa ya u sa lingana kha mulayo muṅwe na muṅwe, phoḽisi kana nyito dzine Minisiṱa dza vha na vhuḓifhinduleli khadzo; na u dzudzanya na u thoma u shumisa pulani dza ndinganyiso nga nḓila yo randelwaho, lune zwi re ngomu hadzo zwa tea u katela tshifhinga tsho vhewaho tsha u thoma u shumisa pulani dzenedzo, dzo itwaho nga tshumisano na Minisiṱa wa zwa Gwama.
a Pulani dza ndinganyiso , kha miṅwaha mivhili ya u thoma u shuma ha uyu Mulayo, dzi tea u rumelwa kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe uri hu shumaniwe nadzo nga nḓila yo randelwaho.
Ndinganyiso ya Mbeu musi vha tshi bveledza pulani dzo bulwaho kha phara ya (a). ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo 25:. i kha. i. o. ivhadzwa lwa tshiofisi.
vhuḓifhinduleli ha vhathu vhane vha khou shuma kha tshitshavha malugana na u isa phanḓa kana u. u.uwedza ndinganyiso Ndi vhuḓifhinduleli ha muthu muṅwe na muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana u tendelana na Muvhuso kana u shumisa maanḓa a tshitshavha u isa phanḓa kana u. u.
shumisa pulani dzo teaho dza ndinganyiso, dzikhoudu, nḓila dza u langula na maṅwe maga o teaho a u kona u. u.uwedza zwavhu.
khwaṱhisedza na u lavhelesa u kombetshedzwa ha pulani dza ndinganyiso, dzikhoudu na nḓila dza u langula dzo bveledzwaho ngavho; na u itela vhalavhelesi vho teaho kana zwiimiswa mivhigo yo teaho sa zwine zwi nga vha zwo sumbedziswa zwone kha ndaulo, hune zwa vha zwo tea. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo:. i kha. i. o. ivhadzwa lwa tshiofisi.
Vhu.inekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vhoṱhe u itela u. u.
U ya nga khethekanyo 26, vhathu vhoṱhe, madzangano a si a muvhuso, madzangano a tshitshavha na zwiimiswa zwa sialala vha tea u isa phanḓa kana u. u.uwedza ndinganyiso kha vhushaka havho na maṅwe madzangano na kha mishumo yavho ya tshitshavha.
Minisiṱa u tea u bveledza dzindaulo malugana na uyu Mulayo nahone dziṅwe Dziminisiṱa vha nga bveledza dziṅwe ndaulo malugana na Milayo ine ya. o.a dzikhamphani, khamphani dza vhathu vha sa fhiri fumi, vhushumisani, dzikilabu, madzangano a zwipotso, zwiimiswa zwa mabindu na madzangano, hune zwa vha zwo tea, zwi tshi tshimbilelana na saizi kana vhuhulwane, zwiko na. hu.huwedzo, u dzudzanya pulani kana u tevhedzela khoudu dzo randelwaho kushumele kana u vhiga kha tshiimiswa kana dzangano nga ha maga a u. u.uwedza ndinganyiso.
Maga a tshipentshela a u. u.
Arali ha vha hu na vhuṱanzi ha uri kha vhutshutshisi ha mulandu muṅwe na muṅwe wa tshiṱalula kana khethululo i songo teaho zwi tshi itiswa nga lushaka, mbeu kana vhuholefhali zwo vha na hu.huwedzo kha mulandu, izwi zwi tea u dzhiiwa sa nyimele ya u. u.uwedza kana u nanisa tshigwevho.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, kha muvhigo wayo wo bulwaho kha khethekanyo 15 ya Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 (Mulayo wa vhu 54 wa 1994), i tea u katela asesimennde malugana na nga nḓila ine tshiṱalula kana khethululo i songo teaho ya vha ngayo u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali kha Riphabuḽiki, mvelelo dza zwenezwo na dzithemendelo malugana na uri hu nga shumiswa nḓila-ḓe dza khwine malugana na u thasulula dzithaidzo.
a Muvhuso, zwiimiswa zwine zwa ita mishumo ya nnyi na nnyi na vhathu vhoṱhe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli na mushumo, nga maan.
Kha u ita mishumo na vhuḓifhinduleli zwo bulwaho kha phara (a), Muvhuso, zwiimiswa zwine zwa ita mishumo ya nnyi na nnyi na, hune zwa vha zwo tea, zwiimiswa zwa zwa mulayo na zwi si zwa mulayo zwi tea u oditha milayo, dziphoḽisi na kuitele kwa zwithu hu tshi itelwa u fhelisa zwithu zwo.
u phasisa milayo yo teaho, u bveledza phoḽisi dzavhu.
u shumisa pulani dza nyito dzi konadzeaho dza u. u.uwedza kana u isa phanḓa na u swikelela ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali, na iv u thoma nga u fhelisa khethululo i songo teaho na u. u.uwedza kana u isa phanḓa ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali.
Mutevhe wa tsumbo dza nyito dzi songo teaho kha dzi.
Nga nnḓa ha u dzhiela fhasi mbetshelwa dza uyu Mulayo, ndivho ya Shedulu ya uyu Mulayo ndi u sumbedza na u khwaṱhisedza dziṅwe nyito dzine dza vha kana dzine dzi nga vha dzi songo tea, dzo. an.avhuwaho dzine dza tea u thasululwa kana u shumaniwa nadzo.
Minisiṱa, nga themendelo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso, u tea u bvela phanḓa na u asesa u tea ha nyito dzine dza wanala kha Shedulu hu tshi itelwa u. an.avhudza, u shandukisa, u fhambanya kana u shandukisa mutevhe wa nyito kha Shedulu. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo. hukhu. : 1 Khubvumedzi 2000.
Inwe ndivho ya Shedulu ndi u.
thasulula na u fhelisa idzi nyito; na thusa vhathu kha u pfesesa tshenzhemo dzavho na nyito. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo. hukhu : 1 Khubvumedzi 2000.
Mutevhe wa tsumbo dza nyito kha Shedulu u a vhilaedzisanyana fhedzi u tea u. anganedzwa na u bvela phanḓa na u sedzuluswa nga Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo. hukhu : 1 Khubvumedzi 2000.
Minisiṱa a nga, hune zwa. o.
a matshimbidzele kana maitele ane a tea u tevhedzelwa kha kana malugana na. ho.isiso u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo, hu tshi katelwa na nga n.
u bvelela ha vhathu phanḓa ha khothe ho imelwa zwigwada, zwine zwi nga katela vhathu vho teaho nga nnḓa ha vhoramilayo kana maaxenn.
u tholiwa, maan.
u ya khothe ha Dziṱhanzi kha milandu yo bvaho kha u shumiswa ha uyu Mulayo na mbadelo ya mbadelo dza.
u khwaṱhisedzwa ha ndaela dza khothe dzi bvaho kha madzulo a khothe dza madzhisi.ara.
maitele kana nḓila ine ya. o tevhelwa, na maga ane a. o shumiswa malugana na, u tholiwa na u. waliswa ha vhathu u bva kha tshitshavha vho teaho nahone vhane vha. o kona u shuma sa vhaasesi kha khothe iṅwe na i.
nḓila ine ya. o shumiswa malugana na u.
zwithu zwine zwa tea u dzhielwa n.
khoudu ya vhuḓifari ya vhaasesi vhenevho, na nḓila dza u kombetshedza khoudu ya vhuḓifari, hu tshi katelwa na vhuḓifhinduleli ha muasesi arali iṅwe ya mbetshelwa dza khoudu ya vhu.
u thoma nḓila ya u shumana na tshililo tshiṅwe na tshiṅwe kana mbilaelo iṅwe na i.
zwiṅwe na zwi.
nḓila kana maitele ane a tea u tevhelwa kha kana malugana na dziaphi.
u fhindulelwa ha uyu Mulayo kha nyambo dza tshiofisi na u.
zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa. o.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u randelwa u itela u swikelela ndivho dza uyu Mulayo.
Ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo ine ya. o ita uri hu shumiswe masheleni a Muvhuso i tea u itwa na Minisiṱa wa zwa Gwama.
Ndaulo yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i nga bula uri muthu muṅwe na muṅwe ane a pfuka iyi mbetshelwa kana a kundelwa u i tevhedzela u na mulandu wa vhutshinyi nahone musi o fariwa u. o fainiwa kana a valelwa dzhele lwa miṅwedzi i sa fhiriho 12.
a Ndaulo iṅwe na iṅwe yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i tea u ambedzanwa nga hayo Phalamenndeni maḓuvha a 30 phanḓa ha musi i tshi anḓadzwa kha Gazette, arali Phalamennde i songo vala kana i tshi khou shuma.
b Arali Phalamennde i songo vala kana i tshi khou shuma sa zwe zwa buliswa zwone kha phara ya a, ndaulo dzi tea u rumelwa kha Tshiambi tsha Phalamennde, maḓuvha a 30 phanḓa ha musi dzi tshi anḓadzwa kha Gazette.
Ndaulo dzo itwaho u ya nga iyi khethekanyo, nga maan.esa khethekanyo. hukhu ya 1 a malugana na nḓila kana maitele a. ho.isiso, i tea, nga hune zwa konadzea, u khwaṱhisedza uri u shumisa Mulayo zwi a leluwa, zwo tea nahone zwi a swikelelea.
Hu sa dzhielwi nṱha khethekanyo 16 1 a hu na matshimbidzele ane a. o thomiwa kha khothe ifhio kana ifhio nga nnḓa ha musi hu na muofisiri wa u tshimbidza na mabalane muthihi kana u fhira.
Malugana na uri uyu Mulayo u shumiswe nga vhu.
b Minisiṱa u tea u ita uri Mulayo u vhe nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nga nḓila yo randelwaho kana yo tewaho kha miṅwaha mivhili nga murahu ha musi Mulayo wo thoma u shuma.
Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho u tea u dzhia maga o teaho kha tshomedzo dza Muhasho dzine dza vha hone u khwaṱhisedza uri hu vha na mabalane kha khothe iṅwe na iṅwe ya Riphabuḽiki,
Mulamukanyi Muhulwane, a tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo dza zwa vhuhaṱuli na Khomishini ya Vhomadzhisi.ara.a, u tea u bveledza zwine zwa. o wanala kha khoso dza vhugudisi u itela u fhaṱa kana u bveledza vhaofisiri vha u tshimbidza vha re na tshenzhemo, vhu.inekedzeli nahone vho gudiswaho, u itela u tshimbidza khothe matshimbidzele sa zwe zwa buliswa zwone kha uyu Mulayo, nga u.
vhugudisi ha zwa matshilisano kha vhaofisrii vha u tshimbidza; na milayo, maimo na maitele kana kutshimbidzele zwi fanaho kha vhaofisiri vha u tshimbidza zwine vha tea u zwi tevhedzela musi vha tshi ita mishumo yavho na musi vha tshi shumisa maanḓa avho.
Mulamukanyi Muhulwane, a tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo dza zwa Vhutshutshisi, Vhomadzhisi.ara.a na Minisiṱa, vha tea u shumisa khoso dza vhugudisi dzo bulwaho kha khethekanyo. hukhu ya.
Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho u tea u bveledza na u thoma u shumisa khoso dza vhugudisi dza vhomabalane vha khothe dza ndinganyiso u itela u bveledza vhomabalane vho inekedzelaho nahone vhane vha vha na tshenzhemo, u itela u shuma mishumo yavho nga nḓila ye zwa buliswa zwone kha uyu Mulayo, nga u.
vhugudisi ha zwa matshilisano ha vhomabalane;na milayo, maimo na nḓila kana kuitele zwi fanaho zwine vha tea u zwi tevhedzela musi vha tshi ita mishumo yavho.
Minisiṱa vha tea u isa muvhigo Phalamenndeni, sa zwo randelwaho, malugana na zwi re ngomu ha khoso dza vhugudisi dzo bulwaho kha khethekanyo. hukhu ya na . Khethekanyo. 31 yo imelwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
muḓivhi kana makone kha sia. a zwa pfanelo dza vhuthu, nga maan.
muraḓo wa Buthano.
muraḓo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
uvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo 32: 1 Khubvumedzi 2000.
i tea u eletshedza Minisi.
i tea u eletshedza Minisi.
i tea u rumela mivhigo tshifhinga tshoṱhe kha Minisiṱa ya nga ha kushumele kwa Mulayo, i tshi khou amba nga ha uri naa ndivho dza Mulayo na Ndayotewa dzo swikelelwa naa na u ita themendelo dza tshandukiso dziṅwe na dzi.
u vha na maṅwe maanḓa na mishumo sa zwo randelwaho.
Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga ita mushumo na maitele kha miṱangano yayo arali i tshi vhona zwo tea.
miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso yo bulwaho kha khethekanyo 32 a, d na yo nangiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu nahone vha nga kha. i dovha vha nangiwa musi theme kana tshifhinga tsha u shuma tsha ofisi tshi tshi fhela.
miṅwe milayo ya u thola miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga nḓila ye ya randelwa ngayo.
Vhaofisiri vho tholwaho nga Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho vha tea u ita mishumo yoṱhe ya u tshimbidza na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso.
miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso yo tea u wana dzia.awentsi na dziṅwe mbuelo sa zwine dza. o vha dzo vheiswa zwone nga Minisiṱa a tshi khou shumisana na Minisi.
Gwama. ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo 33: 1 Khubvumedzi 2000.
Mulayo wa ndaela nga ha HIV/AIDS, Vhuraḓo ha lushaka, tshiimo tsha zwa ikonomi na zwa matshilisano na vhuḓifhinduleli ha mu.
Musi ri tshi sedza vhuṱanzi vhuhulwane, mvelelo kha tshitshavha na vhushaka kha zwiimo zwi si zwavhuḓi na khethululo u ya nga tshiimo tsha HIV/AIDS, tshiimo tsha ikonomi na matshilisano, lushaka, vhuḓifhinduleli ha muṱa na tshiimo tsha mu.
hu fanela u vha na u dzhielwa nṱha ha tshipentshela malugana na u dzheniswa ha izwi zwiitisi kha phara ya (a) ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' nga Minisi.
Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso, kha. waha muthihi, i tea u. o.isisa na u ita themendelo dzo teaho kha Minisiṱa, ḓuvha. a u thoma u shuma ha khethekanyo. hukhu : 1 Khubvumedzi 2000.
u thivhela khothe u dzhia tsheo ya uri tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwiitisi ndi zwiitisi u ya nga phara ya (b) ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' kana zwo katelwa kha tshithihi kana zwinzhi zwo. etshedzwaho kha phara ya (a) ya. halutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho'.
Uyu Mulayo u vhidzwa Mulayo wa u. u.uwedza Ndinganyiso na u Thivhela Khethululo i songo teaho, wa 2000, nahone u. o thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde nga nḓivhadzo kha Gazette.
Datumu dzo fhambanaho dzi nga vhewa malugana na mbetshelwa dzo fhambanaho dza uyu Mulayo.
U vhea zwikhukhulisi kana zwikundisi zwi si zwa tsiko kha u swikelela nga u lingana mishumo nga u shumisa iṅwe nḓila ya u thola na maitele kana nḓila dza u nanguludza.
U shumisa tshomedzo dza zwa vhashumi, mveledziso, u. u.uwedza na u ita uri vhashumi vha songo. uwa zwine zwa. alula vhathu kha zwigwada nga kha zwiitisi zwo iledzwaho.
U kundelwa u. honifha kana u tevhedzela mulayo wa muholo wa u lingana wa mushumo u linganaho kana u fanaho.
U. u.uwedza u fhambana ha miholo zwi tshi khou itiswa nga khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsho fhiraho.
U khethulula kana u sa katela vhagudi kha zwiimiswa zwa pfunzo, hu tshi katelwa vhagudi vha. ho.ea dza tshipentshela.
U sa. ea vhagudi u bva kha zwigwada zwo tiwaho zwikolashiphi, dzibasari, kana thuso ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe zwi tshi khou itiswa nga zwiitisi zwo iledzwaho.
U kundelwa u angaredza tshakha dzo fhambanaho kha pfunzo.
U rumela vhathu kha zwiperimennde zwa dzilafho nga nnḓa ha thendelo yavho vhone vhane..
U hanela zwi songo tea muthu muṅwe na muṅwe u wana tshumelo ya zwa mutakalo kana u kundelwa u ita uri muthu muṅwe na muṅwe a kone u wana tshumelo ya zwa mutakalo.
U hana u. etshedza dzilafho. a shishi kha vhathu vha tshiṅwe tshigwada zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo iledzwaho.
U pfuluswa kana u bviswa ha vhathu hu songo teaho zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.
Khethululo' u ya nga lushaka na tshiimo tsha zwa matshilisano.
Khethululo kana tshiṱalula tshi songo teaho kha u. etshedzwa ha bondo dza dzinnḓu, dzikhadzimiso kana thuso ya masheleni u ya nga lushaka, mbeu kana zwiṅwe zwiitisi zwo iledzwaho.
U kundelwa u katela zwo tea. ho.ea dza tshipentshela dza vhaaluwa.
U hana zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho u. etshedza kana u ita uri muthu muṅwe na muṅwe a kone u vha na phoḽisi ya ndindakhombo.
Khethululo zwi songo tea kha u. etshedza dzimbuelo, dzitshomedzo dzine dza tshimbilelana na ndindakhombo.
U vhea muthu kana vhathu kha tshiimo tshi si tshavhuḓi, hu tshi katelwa u hana u etshedza vhathu tshumelo zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiimo tshavho tsha HIV/AIDS.
Dziphesheni/mindende a U hanela zwi songo tea muthu muṅwe na muṅwe kha Vhuraḓo ha tshikwama tsha u notha kana kha u wana mbuelo u bva kha tshikwama zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.
b U khethulula kana u. alula zwi songo tea miraḓo kana vhaḽaifa vha tshikwama tsha u notha.
U nanga kana u ta nga nḓila ya khethululo i songo teaho muthu ane a tea u vha mushumisani kha vhushumisani ho sumbedzwaho.
U vhea milayo i songo teaho nahone ine ya khethulula ine ya shumiswa musi hu tshi nangiwa muthu uri a vhe muraḓo kana musi o tenda uri u. o vha muraḓo.
U vhea milayo ine ya. o iledza kana u hanela vhathu vha zwigwada zwe zwa vha zwo thudzelwa kule kale u dzhena kha phurofesheni.
U iledza kana u hanela miraḓo zwi songo tea u swikelela kana u wana dzimbuelo na dzitshomedzo u ya nga tshiitisi tsho iledzwaho.
Netshedzo ya thundu, dzitshumelo na dzitshomedzo a U hana kana u kundelwa u. etshedza thundu kana dzitshumelo kana dzitshomedzo dzine dza vha hone kha muthu muṅwe na muṅwe kana tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe zwi songo tea u ya nga zwiitisi zwo iledzwaho.
U vhea milayo kana nyito dzine dza. u.uwedza mvelelo dza khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsho fhiraho kana u sa katelwa malugana na u swikelela tshomedzo dza zwa masheleni.
U hana u. anganedza khumbelo ya muthu ya Vhuraḓo ha dzangano kana kilabu zwi songo tea u ya nga zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwo iledzwaho.
U hanela muraḓo u wana kana u mu kalela u wana mbuelo dzine dza. etshedzwa nga dzangano kana kilabu.
<fn>2008 DV Tshivenda brochure.txt</fn>
Hu bvelela mini arali Ndaela ya Tsireledzo ya pfukwa?
Arali muhwelelwa a pfuka Ndaela ya Tsireledzo nga u bvela phanda na u tambudza ha lwa ama na lwa maipfi nga ndila yo talutshedzwaho mathomoni a hei bugwana, vha nga isa mbilaelo mapholisani vha netshedza Waranthi ya u Fara uri Muhwelelwa a farwe.
Milandu i nga thuthiwa?
Musi Muhwelelwa o farelwa u pfuka Ndaela ya Tsireledzo, muhweleli a nga si kone u thutha mulandu. Mutshutshisi Muhulwane wa Tshitshavha ndi ene e ethe ane a nga dzhia tsheo ya u thutha mulandu.
Naa ndi nga vhetshela Ndaela thungo?
Vha nga ita khumbelo ya u vhetshela Ndaela thungo tshifhinga tshiñwe na tshiñwe. Naho zwo ralo, ndi Madzhisitarata fhedzi ane a nga dzhia tsheo ya uri Ndaela i a vhetshelwa thungo kana hai. Hezwi zwi do amba uri Ndaela ya Tsireledzo i do dzhiiwa sa i sa tsha shumaho, sa yo faho..
Mulayo wa Khakhathi dza Mi tani wa vhu 116 wa 1998 u tendela mupondwa wa u tambudzwa mut ani uri a wane Ndaela ya Tsireledzo i no bva kha Khothe ya ha Madzhisit arat a ya u d itsireledza kha muthu ane a khou mu tambudza. Ndivho ya hei Gaidi ndi u fha mupondwa mafhungo a uri u fanela u d isa khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo u ya nga Mulayo wa Khakhathi dza Mut ani. Vhanna na vhafumakadzi vha nga vha vhapondi na vhapondwa vha Khakhathi dza Mut ani. U itela ndivho dza hei Gaidi, ri khou sumbedzesa khakhathi dzine dza bvelela kha vhafumakadzi ngauri ndi zwone zwo d oweleaho.
muñwe mubebi wa ñwana wavho kana vhathu vhane vha thusona navho vhudifhin na vhushaka navho lwa malofha; mbingano kana nga u muthu we vha vha vho fulufhedzisana nae mbingano, lwa mulayo, sialala kana vhushaka ha u funana, hu tshi katelwa na vhushaka ha zwa lufuno kana zwa vhudzekani lwa muthu ane vha dzula nae kana we vha vhuya vha dzula nae fhethu huthihi.
Arali Madzhisit arata a sa khou kona u dzhia tsheo kha tsengo t hukhu nga mulandu wa khud ano ya vhutanzi ha muhweleli na ha muhwelelwa, ndi uri arali hu na khanedzano kha mafhungo ane a khou da nga masia o the, Madzhisi tara ta a nga fhirisela mafhungo kha Tsengo khulwane.
Vha humbule uri u ya nga Mulayo, Pholisa li fanela u vha thusa kha zwiñwe na zwiñwe zwo ñwalwaho kha Ndaela ya Khothe, sa tsumbo kha u dzhia ndaka yavho, ID yavho, bugu na zwiambaro zwa vhana, nz.
Muhwelelwa u d o farwa nga Ndaela ya Tsireledzo?
Muhwelelwa a nga si farwe nge a netshedzwa Ndaela. Zwine zwa nga ita uri Muhwelelwa a farwe ndi u pfuka milayo i re kha Ndaela.
U nyadza Khothe zwi amba mini?
Hafha ndi musi Muhwelelwa o pfuka Ndaela, o kundelwa u d ivhonadza Khothe ya Vhutshinyi uri a fhindule milandu ye a hwelelwa.
Ndi ita mini nga Thanziela ya Tshumelo?
u shengedza u tambudzwa lwa nama u shengedza kana u u tambudzwa lwa dzhiandakavhasongo vhudzekani tendelwa, vhasadzuli fhethu henefho huthihi.
Ndi fanela u ita mini?
Arali vha tshi pfa uri vha mupondwa wa khakhathi ya mutani sa zwo sumbedzwaho kha mutevhe afho ntha, kha vha kwame Khothe ya ha Madzhisitarata yaporha humbele uri vha vha thuse kha u ita khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo. Mabalane wa Khothe u do vha thusa u dadza fomo yo teaho a vha isa kha Madzhisitarata ane a do dzhia tsheo ya uri u ewa Ndaela kana ha ewi. Zwidodombedzwa zwa vhathu vhane vha nga vha eletshedza na u vha thusa kha hezwi zwo ñwalwa mathomoni a hei Gaidi.
Ndi fanela u kwama Khothe ifhio?
Kha vha kwame Khothe ya tsinisa na hune vha dzula kana u shuma hone. Arali vho kombetshedzwa u tuwa fhethu he vha vha vha tshi dzula hone nga mulandu wa dzikhakhathi nahone vha tshi khou dzula huñwe fhethu lwa tshifhinganyana, vha nga kwama Khothe i re tsinisa na hune vha dzula hone lwa tshifhinganyana.
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i amba mini?
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i d o humbela Muhwelelwa (muthu ane a khou ita vhutshinyi) uri a songo vha tambudza nga nd ila yo bulwaho kha Affidavit.
Muhwelelwa a nga kha d i newa ndaela ya uri a songo tambudza vhone kana vhana vhavho lwa nama kana lwa maipfi.
Kha zwiwo zwo kalulaho, Madzhisi tarat a a nga vhona zwo fanela uri a bvise Muhwelelwa nduni ine vha dzula nae kana a mu hanela u ya kha dziñwe dza phera dza nnd u ine vha dzula khayo.
Arali vhana hu vhone vhapondwa, Khothe i nga nea ndaela ya uri Muhwelelwa a songo vha na vhukwamani na luthihi kana ya fhungudza vhukwamani hawe na vhana.
Khothe i nga nea ndaela ya tshihad u ya thuso ya masheleni. Hezwi zwi amba uri arali vha tshi tod a u vhila tshinyalelo dza dzilafho kana tshinyalelo dza vhudzulo dze dza d iswa nga u tambudzwa, vha fanela u n etshedza vhu tanzi ha tshinyalelo dze dza badelwa, vha humbela Khothe uri i t anganedze hei khumbelo.
Khothe i nga ea mapholisa ndaela ya u dzhiela Muhwelelwa tshigidi arali o no vha shushedza uri u o vha vhulaha.
Uri Khothe i tanganedze lushaka lwa u tambudzwa hune vha khou tangana naho, i sedza kha Affidavit ye vha ñwala musi vha tshi ita khumbelo. Zwenezwo vhone vha tea u n etshedza Khothe mafhungo o teaho kha Affidavit yavho, sa tsumbo, zwidodombedzwa zwa zwiwo zwa u tambudzwa, d uvha na fhethu na lushaka lwa tshiwo tsha u fhedzisela.
Ndi ita mini nga Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana?
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i fanela u n etshedzwa Muhwelelwa (muthu ane a khou tambudza) nga u t avhanya. A vho ngo fanela u n etshedza Muhwelelwa Ndaela nga tshavhukoma ngauri hezwi a zwi nga iti uri hu vhe na tshumelo yo teaho. Nga mañwe maipfi, u n etshedza Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana ndi vhud ifhinduleli ha muthu ane a vha wa tshiofisi iṋe. Pholisa.
Vha fanela u isa Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana kha Ofisi ya Sheriff kana kha tshititshi tsha mapholisa tshi re tsini na hune muhwelelwa a azula hone kona a shuma hone, ri khou humbela uri vha humbule uñwala dzina na/nomboro ya betsho ya pholisa l e l a vha l i n etshedza Ndaela. Hezwi zwi ita uri zwi vha lelutshele u londa Ndaela nga murahu. Zwi titshi zwinzhi zwa mapholisa zwi na Muofisi ane a tou shuma zwa mafhungo a khakhathi dza mutani.
Kha vha dzudzanye na Pholisa lavho uri li dzhie thanziela ya Tshumelo. Hezwi zwi tanziela uri Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana yo swikiswa kha Muhwelelwa na uri Muhwelelwa o i t anganedza nga tshavhukoma. Vha songo dzudzanya uri pholisa li ise kana u posa Vhut anzi ha Tshumelo kha Khothe thwii ngauri hezwi zwi anzela u lenga nahone a zwi swiki kha Khothe phand a ha d uvha l a u vhuya.
<fn>2008 Maintenance Venda.txt</fn>
Ndila ye vha i shumisa kha u badela i tea u rekhodiwa kha Ndaela ya Khothe.
Nomboro ndaula kana nomboro ya referentsi ye vha newa nga khothe i tea u netshedzwa tshifhinga tshothe musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu ya bannga kana khauntharani.
Vha fekise thanziela ya mbadelo (tshilipi tsha diphosithi) tshifhinga tshothe Khothe musi vha tshi badela thwii kha akhaunthu ya banngani ya Khothe.
Arali akhaunthu ya bannga ine tshelede ya tea u dzheniswa khayo ya vha yo vala?
Vha nee khothe zwidodombedzwa zwiswa zwa bannga.
Muofisiri wa Ndondolo u do netshedza muhwelelwa zwidodombedzwa zwiswa zwa bannga na tshelede ine a khou i koloda.
Zwidodombedzwa zwiswa zwa bannga zwi do rekhodiwa kha faila ntswa ya ndondolo.
Arali muthu ane a tea u hola tshelede ya Ndondolo a lwala, a holefhala, a lovha kana a vha a si ho o na kha shango la nnda?
Arali o lovha, muthogomeli wa ndaka ya muhumbeli kana Muundi wa ñwana u a tendelwa u hola tshelede.
Arali a tshi lwala, kana o holefhala kana a si ho o ya nnda, hu tea u nangiwa muthu wa vhuraru. Izwi zwi nga itwa arali muthu onoyo a na lilwalo la Ramulayo line la mu tendela u hola tshelede ya ndondolo.
Kana hu nga kwamiwa Muhasho wa Ndondolo ya Vhapo (Mushumela wa Vhapo) arali vha tshi toda thuso.
Ndo tea u ya ngafhi malugana na Vhuundi na u Swikelela dzipfanelo?
Kha vha ye kha ofisi ya Ramulayo wa zwa Mita arali vha tshi toda mañwe mafhungo nga ha Vhuundi na Tswikelelo.
Ndi ita hani mbilo ya Ndondolo?
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.
Khothe i vula lini?
Ndi do livha ngafhi musi ndi tshi swika Khothe?
Vha tea u ya kha Tafula la Mafhungo uri vha sumbedzwe uri vha ye fhethu ho teaho.
Vha rwele lutingo tshifhinga tshothe phanda ha musi vha tshi ya Khothe, u khwathisedza arali tshelede yo badelwa.
Arali tshelede i songo badelwa, Khothe i do lingedza u vhona arali yo badelwa nahone arali i songo badelwa i do vha vhudza uri vha ite mini u bva henefho.
Ndi do lindela tshifhinga tshingafhani uri tshelede i badelwe?
Vha elelwe uri musi tshelede i tshi badelwa NGA TSHEKHE kha akhaunthu ya bannga, tshelede yeneyo VHA DO I WANA nga murahu ha maduvha a SUMBE.
A thi pfi ndo vhofholowa musi ndi tshi shumisa akhaunthu ya bannga.
Vha elelwe uri u shumisa akhaunthu zwo tsireledzwa na uri zwi a tavhanya u fhirisa u badela Khothe nga Kheshe kana nga ganishi oda.
Ndi afhio maga ane nda fanela u a dzhia arali nda sa wana tshelede yanga kha akhaunthu yanga ya bannga?
Arali hu nne muthu ane a fanela u badela tshelede ya Ndondolo, ndi tea u ita mini?
Ganishi oda - khamphani ine vha i shumela i bvisa tshelede thwii kha muholo wavho.
U badela thwii kha akhaunthu yavho ya bannga - vha dzhenisa tshelede kha akhaunthu ya bannga ya muthu onoyo ane a tea u tanganedza tshelede.
Ndi ngani ndi tshi tea u vha na duvha la khothe?
Ndi ngani zwo tea uri vhothe vha vhe hone Khothe?
U itela u tendelana uri mbadelo ya Ndondolo i tea u vha vhugai na uri muthu onoyo a nga kona u badela vhugai.
Ndi vhila hani Ndondolo?
Pfanelo dzanga ndi dzifhio?
Izwi zwi katela zwibviswa zwa u badela zwiliwa, zwiambaro, vhudzulo, dzilafho na pfunzo.
Mutengo wa ndondolo u do tiwa ho sedzwa miholo ya vhabebi.
Vhabebi vhothe vha na vhudifhinduleli ha u londota ñwana o bebwaho nga ngomu kana nga nnda ha mbingano.
Muthu ane a vha na vhudifhinduleli ha u badela ndondolo u na pfanelo dza u hanedza Ndaela ya Ndondolo.
Arali muthu ane a vha na vhudifhinduleli ha ndondolo a sa badela, Mbilaelo i nga rumelwa kha Khothe ya Ndondolo.
Mbadelo dzo itwaho musi ñwana a tshi bebwa.
Mbadelo dzo itwaho u bva ñwana a tshi bebwa u swika duvha la khumbelo ya ndondolo.
Ndi kwama lini Khothe ya Ndondolo?
Musi muthu ane a vha na vhudifhinduleli a sa badeli tshelede ya ndondolo ya ñwana kana muta.
Musi ndi tshi ita khumbelo ya ndondolo lwa u thoma.
Musi Khothe ya Thalano yo bvisa ndaela; ya u vula faila u itela uri khothe i kone u divhadza muthu a re na vhudifhinduleli nga ha uri u tea u ita lini mbadelo, na uri u tea u dzi ita hani nahone ngafhi.
Musi vha tshi khou ita khumbelo ya nyengedzedzo kana phungudzo kha Ndaela ya Ndondolo ine ya vha hone.
Ndi ifhio Khothe ine nda tea u ya khayo musi ndi tshi ita khumbelo ya tshelede ya Ndondolo?
Vha humbelwa uri vha kwame Khothe yavho ya tsinisa nga lutingo ngauri ndi hone hune vha nga vha thusa nga mafhungo a vhukuma. (Khothe ine ya vha kha tshitiriki tshine ñwana kana muthu ane a tea u londotwa a dzula khatsho).
Ndi mini tshine nda tea u tshi shumisa sa nomboro ndaula kana nomboro ya referentsi?
Nomboro yo ñwaliwa kha Garata yavho ya Ndondolo ya muvhala wa tshitopana.
Tshifhinga tshothe musi vha tshi vhudzisa vha bule nomboro yeneyo.
Ndi do lindela tshifhinga tshingafhani uri ndaela ya khothe i bve?
Zwi bva kha tshumisano ya vhathu vha kwameaho. Arali vhathu vhenevho vha tendelana, mbadelo ya u thoma i do itwa sa zwo tiwaho nga Ndaela ya Khothe.
Ndi dzifhio ndila dzo fhambanaho dza khwine dzine nda nga dzi shumisa u tanganedza tshelede ya ndondolo?
Ganishi oda- khamphani i dzhia tshelede thwii i tshi bva kha muholo wa muthu a re na vhudifhinduleli ha mbadelo ya badelwa kha akhaunthu ya bannga ya Khothe.
Mbadelo dza Kheshe - vha dzhia tshelede khauntharani ya Khothe.
Mbadelo thwii kha akhaunthu yavho ya bannga - muhwelelwa u dzhenisa tshelede kha akhaunthu yavho ya bannga.
A vha tshimbili vha tshi ya Khothe.
A hu na mbadelo dza vhuendi.
A hu na u fola miduba.
A hu na tshifhinga tshine vha tshi fhedza vha si ho mushumoni.
Ndi fanela u ya Khothe ya Ndondolo - ndi tea u tuwa na mini?
Ndi tea u vhila tshelede ya Ndondolo - ndi itisa hani khumbelo?
Nomboro yavho ya ID na tshinepe tsha mubebi/muthu ane a fanela u badela tshelede ya ndondolo.
Tshitatamennde tsha bannga arali vha na akhaunthu ya bannga.
Tshilipi tsha muholo tsha zwino tsha vhane vha hola miholo.
Diresi ya fhethu, ya vhudzulo na ya mushumoni zwa muthu ane a khou tea u badela tshelede.
Vha founele Khothe yapo vha vhudzise uri ndi ifhio Khothe ine vha fanela u shumisa yone kha u ita khumbelo ya Ndondolo.
Vha founele Khothe yeneyo ya Ndondolo vha wane vhutanzi ha uri vha fanela u da vho fara mini uri vha kone u ita khumbelo ya tshelede ya Ndondolo.
Kha vha de Khothe vha dadze fomo ya khumbelo.
Maitele othe u bva kha u ita khumbelo ya Ndondolo u swika kha u tanganedza mbadelo ya u thoma zwi dzhia vhege dzo vhalaho zwi tshi bva kha tshumisano kha masia othe kana zwigwada zwothe.
Ndi fanela u tou ya Khothe?
Vha khou ya Khothe i re yone.
Mbadelo dza tshikolo.
Mbadelo dza dzilafho.
Mbadelo dza u enda.
<fn>2008 PoliticalPardon_TOR_Tshivenda.txt</fn>
HUNE ha vha na vhathu vhane vha farelwa milandu ine vha fulufhela uri yo itiswa nga ndivho dza zwa po.
NA HUNE phanḓa ha musi hu tshi shuma Mulayotewa muswa, nga murahu ha vha na milayo ya u hangwela na u tsireledzwa i tshi thoma u dzheniswa na u shumiswa kha u bvisa vhatshinyi (vhane huṅwe vha vha vhadzulapo) vhane vha vha vhuḓifhinduleli ha lushaka na/kana u phumula milandu ya vhathu vhe vha tshinya phanḓa ha 1994 zwi tshi bva kha dzikhakhathi dza kale, [hu na ndivho dza zwa po.otiki] kha rekhodo dzavho dza vhugevhenga, zwipiḓa zwenezwo zwa mulayo, ine ya vha Mulayo wa u Tsireledza (Mulayo wa vhu 35 wa 1990), Mulayo wo tevhelaho wa U Tsireledza (Mulayo wa vhu 15 wa 1992) na Mulayo wa U. u.uwedza Vhuthihi na U Farana, wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995)("Mulayo wa TRC"), yo fhelelwa nga tshifhinga nahone i nga si tsha shumiswa kha zwa zwino.
NA HUNE phuresidennde a shumisa dziṅwe mbetshelo dza muvhuso dzo teaho, a sa wane maga ane a khou shuma ane a nga shumiswa kha u shumana na mafhungo a re zwan.
NA HUNE Khethekanyo ya 84 (j) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996) sa zwo khwiniswaho wa amba uri Phuresidennde u na "vhu.ifhinduleli ha u farela lufhanga kana u vhofholola vhatshinyi na u badela ndaṱiso, zwigwevho kana dzifaini".
NA HUNE Phuresidennde a amba uri hu vhe na u vhofhololwa u itela u fhedza mafhungo ha vhathu vhenevho vho valelwaho milandu ye vha ita vha tshi khou ita zwa poḽotiki.
Kha dzulo. a u thoma. a Tshigwada tsha Themendelo, miraḓo i fanela u nanga mudzulatshidulo vhukati hayo ane a. o ranga phanḓa miṱangano ya Tshigwada tsha Themendelo.
U. anganedza khumbelo dzoṱhe dza u humbela pfarelo dzo no. oliwaho dzine dza bva kha muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa (DOJ&CD).
U vhona uri khumbelo iṅwe na iṅwe ya u humbela pfarelo dzo. adziwa nga nḓila yo teaho.
U humbula nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya pfarelo tsha isa themendelo kha Phuresidennde.
RG tshi fanela u sika milayo ma mashumele atsho tshone tshi.e a u sedzulusa khumbelo dzoṱhe dza pfarelo u itela u themendela khumbelo iṅwe na iṅwe kha Phuresidennde.
Madzulo a RG a fanela u farelwa Kapa kana huṅwe fhethu hune ha nga nangiwa nga RG yo thoma ya kwamana na DOJ&CD.
RG tshi. o shuma u bva datumu ine tsha dzula dzulo. a u thoma u swikela datumu ine tsha fhedza mushumo watsho, datumu dzoṱhe dzi a katela, datumu ya u fhedzisela a yo ngo fanela u vha ho no fhira dzi 30 Khubvumedzi 2008.
Vhathu vhe vha vha vho fariwa na u gwevhiwa fhedzi u ita vhutshinyi vhune ha humbulelwa uri ho itiswa nga zwa poḽotiki phan.
Vhane vha fusha maitele na matshimbidzele o sumbedzwaho kha fomo ya khumbelo, vha nga ita khumbelo dza pfarelo kha Phuresidennde nga nḓila yo randelwaho.
Muthu a ga fusha. ho.
o vha o gwevhelwa dzhele kana faini ya mulandu we wa itiswa nga, zwiito kana u sa ita zwithu zwe zwa vha zwi zwa po.
Mulandu une wa khou ambiwa kha phara (a) wo vha wo itwa nga kana phanḓa ha datumu ya u rwelwa. ari ha Phuresidennde nga dzi 16 Phando 1999, na uri khumbelo yawe ya u farelwa lufhanga ya vha yo rumelwa na affidavit yo randelwaho kana vhuṱanzi nga muthu o. ewaho maanḓa nga. ihoro. a poḽotiki kana dzangano, tshiimiswa, tshigwada tsha vhalwelambofholowo kana mbumbano, hune ha khwaṱhisedzwa uri zwiito kana u sa ita zwiṅwe zwithu he ha vhanga mulandu wonoyo, zwo itwa nga ndaela ya kana hu tshi khou tevhelwa ndaela, ngeletshedzo, pulane kana thandela, kana ho imelwa, kana nga thendelo, kana hu tshi khou tevhedzwa, u. u.uwedzwa kana u swikelela phoḽisi, ndivho kana dzangalelo. a,. ihoro, dzangano, tshiimiswa, tshigwada tsha vhalwelambofholowo kana mbumbano ye muhumbeli a vha a muraḓo, zhendedzi kana mutikedzi watsho.
Muthu ha fushi. o.
zwiito zwa khakhathi dza muṱani, iii vhukhakhi vhune ha ambiwa kha khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na u Tshimbidza Zwidzidzivhadzi, wa 1992 Mulayo wa vhu 140 wa 1992, une wa amba nga ha u maga na u.
A SONGO tevhedza. ho.ea dzoṱhe dzo randelwaho nga kana phanḓa ha "tshikala tsho vuleaho tsha u humbela pfarelo" tsha miṅwedzi miraru tsho no fhira.
Ndi Khumbelo dzo. adziwaho zwavhuḓi nga vhuḓalo nga nḓila yo randelwaho, hu tshi katelwa na fomo yo randelwaho yo tou olelwaho zwenezwo zwa khumbelo ya u vhofhololwa ha tshipentshela, nga tshifhinga tsha "tshikhala tsho vuleaho tsha khumbelo", dzine dza. o. anganedzwa.
Ndi khumbelo yo rumelwaho nga muthu zwawe fhedzi sa zwo randelwaho ya rumelwa kha DOJ&CD.
vhona uri khumbelo yo. azwa nga n.
Themendelo dzine dza itwa malugana na khumbelo dza pfarelo dzi fanela u rumelwa kha Phuresidennde.
Themendelo nga RG dzi fanela u vha dzi dza khumbelo ya pfarelo nga nthihi nga nthihi.
Themendelo dzine dza itwa nga RG malugana na p0farelo dzi fanela u sumbedza vhunzhi na vhuṱuku ha mihumbulo ya miraḓo malugana na khumbelo, arali dzi hone.
Musi Phuresidennde o no sedza themendelo dza RG, u na maanḓa a u hana khumbelo ya pfarelo.
A huna muthu a re na pfanelo ya u farelwa nga Phuresidennde.
U farelwa ha muthu muṅwe na muṅwe hu. o ita uri hu vhe na u thuthiwa ha mulandu kana rekhodo ya vhugevhenga ya mulandu wonoyo we a farelwa lufhanga.
<fn>2010_Tshivenda.txt</fn>
MUVHUSO NA 2010 U bindudza kha 2010 na nga murahu 4 Tshomedzo dza mitambo dza vhoṱhe ... 6 Vhuendi ha Khwine, ho tsireledzeaho...
Tshifhinga tshashu tsho swika!
Kha ri ri, musi ri tshi pembela, ri dzhiele nzhele vhuḓifhinduleli he ḽifhasi ḽa ri hwesa hone. Hovhu vhuḓifhinduleli vhuhulwane nga u rali vhu ṱoḓa u shuma nga mafulufulu na u shela mulenzhe ha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe u itela uri hu kone u lugiselwa 2010. Ri khou itela khuwelelo sekithara dzoṱhe dza tshit-shavha uri dzi longe tshanḓa kha u vhona uri ri vhea maimo maswa a u fara muṱaṱisano une wa. o tevhelwa vhathu vha dzibi.ioni u mona na ḽifhasi yoṱhe.
uvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya shango. Vhubindudzi ha muvhuso na mbekanyamushumo dza Tshiphuga tsha Òifhasi zwi. o .avhayisa u etshedzwa na u swikelelwaha ndivho dza u bveledzisa na tshipikwa tsha nyaluwo ya ikonomi nga 60% nga 2010.
Vhubindudzi ha muvhuso wa Vhukati ha biḽioni dza R17,4-vhune ha tou vha thwii kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 - biḽioni dza R8,4 dza dzim-ban.e na biḽioni dza R9 dza vhuendi na tshomedzo dza u thusa - ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo khulwane ya mbekanyamushumo ya kushu-misele kwa tshelede vhukati ha 2006 na 2010. Nga hetsho tshifhinga, muvhuso u.
kha tshomedzo dza shango - u bva kha tshomedzo dza vhuendi ha zwiporo na mveledziso ya fulufulu, u ya kha vhudavhidzani, vhukavhamabufho, vhuimazwikepe.
Muvhuso u khou dovha hafhu wa shumisa Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 u ṱuṱuwedza mveledziso kha masia a fanaho na mutakalo, vhutsila na mvelele, mitambo na vhuḓimvumvusi, tsireledzo na vhutsireledzi na thekhinoḽodzhi dza zwa mafhungo na vhudavhidzani (dziICT).
Muvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 sa nḓila ya u engedza u pfuluwa ha Afrika Tshipembe u ya kha thekhinoḽodzhi ntswa ya theḽevishini na khasho, khathihi na u engedza dzinetiweke dzo ṱanµavhuwaho dza vhu-davhidzani na sathe.aithi. Zwi'we nga nṱha ha u vhona uri hu na tshomedzo dza maimo a nṱha dza ICT dza Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010, muvhuso u. o thusa kha u vhekanya senthara ya media ya vhukati na senthara dza media Zwitediamu.
miḽioni dza R150 dzo vhetshelwa zwa mbekanyamushumo ya vhutsila na mvelele dza Afrika, u ṱana mafulufulu na vhutsila ha dzhango. Muvhuso u khou isa masheleni kha zwa u bveledza senthara dza vhutsila ha tshit-shavha dzine dza. o thusa sekithara yeneyo kha u shumisa tshikhala tshine tsha. o bveledzwa nga vhuendelamashango musi vhuṱambo vhu tshi kha. i sendela na musi ho no thoma.
wikhala zwa mishumo zwine zwa khou bveledzwa u itela Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 zwo no. i thoma u vhuyedza Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Ndi khou ṱoḓa u ṱalela mitambo minzhi nga hune nda nga kona ngaho Soccer city nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Òifhasi. Ndi Sitediamu tshanga nahone ndi a.
Hoyu ndi mushumo wanga wa u thomba u bva tshe nda fhedza tshikolo nahone ndi pfa ndi tshi. ihudza nga n"e mu"e, " mufumakadzi we a alutshela Newcastle, KwaZulu-Natal u ralo.
shele a Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010.
Musi tshi tshi fhela, hetshi Sitediamu tshi. o vha tshone Sitediamu tshihulwanesa Afrika Tshipembe na mafhungo a uri tshi. o vha tshone tshine tsha. o fara mutambo wa makhaulatshele a Tshiphuga tsha Òifhasi na uri n"e ndi mu'we wa vhathu vhane vha khou shela mulenzhe kha u fhaḓiwa hatsho ndi pfa zwi zwa nṱhesa. Ndi fulufhela uri ndi. o vha tshipiḓa tsha vhaṱaleli musi makhaulatshele a tshi tambiwa", vho ralo vha tshi khou ita na u sea.
Vho-Sylvia Mtyobile, vhane vha nga. i vha vha vhone mufumakadzi a re na miloro yavhu.isa, vhane vha vha muthu ane a linda zwitolo kha vhafha.i. Naho vha na mi'waha ya 26, Vho-Mtyobile vho thoma sa mukunakisi zwawe mi'wedzi mia yo fhiraho fhedzi zwino vho no vha mufumakadzi wa u linda zwitolo, ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u phaḓaladza matheriaḽa a u fhaṱa kha vhashumi henefho.
Ndo no guda zwinzhi u bva tshe nda thoma shuma Soccer City.
wane kha n"e," vho ralo vha tshi khou 'we'wela.
Vho-Mtyobile, vhane vha vha mudzulapo wa Soweto, vha vho funa u shuma kha n.owetshu-mo ya zwa u fhaṱa nahone vha khou ṱuṱuwedza vha'we vhafumakadzi -nga maanḓa vha zwikolobulasi- uri vha dzhenelele kha mishumo ya Nḓowetshumo yeneyi.
Hoyu ndi wone mushumo wanga wa u thoma u bva tshe nda fhedza tshikolo nahone ndi a. ihudza nga n"e mu"e."
Naho muthu a sina ndalukanyo dza pfunzo, a nga. i wana vhugudisi kha n.owetshimo i'we na i'we. Ndo vha ndi sa. ivhi tshithu nga ha u fhaṱa phanḓa ha musi ndi tshi.
Vha ri Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tsho. isela vhone na vha'we vhafumakadzi zwikha-la zwe vha vha vha sa. o kona u zwi wana.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi, u fana na havha vhafumakadzi, vha khou thoma u shumisa zwikhala zwo sikwaho ngauri shango ḓi khou ya u fara Tshiphuga tsha Òifhasi in 2010.
Musi vhuendelamashango vhu tshi khou lavhelela u wana khunguwedzo nga mulandu wa vhuṱambo, zwine zwa. o dovha zwa ita uri hu vhe na tshomedzo dzo khwaṱhaho, tshi'we tsha zwithu zwihulwanesa ndi u swikwa ha mishumo.
fara Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tsha u fhaṱela shango tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi dza maimo a nṱhesa.
dziḓorobo na Mavunḓu na zwone zwi khou shumisa tshelede kha u khwinisa na u bveledza vhu'we vhupo ha mitambo vhune vhu'we haho ha shumiswa kha vhugudisi.
Hedzi mveledziso dzi. o sia. ivhazwakale ya u bveledzwa ha tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi hune ha. o vhuyedza zwit-shavha zwapo lwa tshifhinga tshilapfu. U shu-miswa ha masheleni kha zwitediamu zwi dovha hafhu zwa ṱuṱuwedza mveledziso kha vhupo ha tsini.
Hezwi ndi zwone zwitediamu zwine zwa.
shi'we tsha zwine zwa. o ita. ivhazwakale nga mulandu wa u fara Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 hu. o vha u khwiniswa huhulwane ha Sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi. Masheleni a biḽioni dza R9- ane a khou shumiswa kha tshomedzo dza vhuendi ha Tshiphuga tsha Òifhasi ndi tshipiḓa tsha Maano a Vhuendi ha Nnyi na nnyi u bva nga 2007 - 2020 u bveledza vhuendi ha nnyi na nnyi ho linganaho, vhune ha ṱavhanya, vhu re na mveledziso nahone vhu tshi engedza tshiimo tsha vhutshilo kha vhadzulapo.
tshipiḓa tsha ndeme kha u vusuludza Sisiṱeme ya vhuendi ndi u vha na tshaka dzo fhambana-ho dzo ṱanganelanaho dza vhuendi na u kona u vha na Sisi.veme ya vhuendi i re na Vhuendi ha zwidimela vhu ++avhanyaho na Dzibisi dzi avhanyaho. Vhuendi ha Dzibisi vhu ++avhanya-ho vhu katela u fhaḓiwa ha "n.ila dzi tshimbila-ho dzibisi" kha nḓila yo khethelwaho dzibisi fhedzi. Muhasho wa Vhuendi wo. igana uri i tshi sala i tshi swika 2010 hu fanela u vha ho no vha na tshidimela tshine tsha wanala minete miṱanu mi'we na mi'we nga zwifhinga zwa tsit-sikano na tshumelo dza tshidimela dzine dza wanala awara dza 14 - 16 nga. ivha.
Sisiṱeme dza vhuendi dzo shumiselwaho vhuṱali i. o ṱavhanyisa tshumiso ya Sisiṱeme ya Afrika Tshipembe yo itwaho nga vhuṱali. Hezwi zwi katela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi kha u langula tsitsikano, u fhindula musi hu na khom-bo na ṱhoḓea dza u enda. Tshumelo ya dzithikhithi ya i.eki.hironiki na yone i. o thusa vhaṱaleli kha u renga thikhithi ya data nnzhi ine ya ita uri vha kone u dzi shumisa kha zwithu zwinzhi zwine zwa fana na mitambo na vhuendi khathihi.
Vho vha vha tshi zwi.
Vho vha vha tshi zwi.
usi tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tshi tshi khou sendela, vhatambi vhane vha vha dzialedzi dza Afrika vhane vha kha. i vha vhaṱuku dzi khou lavhelelwa u penya kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha u thoma tshine tsha. o tambiwa kha ḽino dzhango. Ri sedza kha vhatambi vhane vha lavhelelwa u tamba zwavhuḓi vhukuma kha mi'waha miraru ine ya khou. a.
Hoyu mulindavhunwo vhukoni vhuhulwane lwe, makone wa Nigeria u na ane a khou fulufhedzisa ane zwa zwino u khoumusi a tshi kha. i tou bva vhonalesa a tshi khou gavhela thimu yawe yau fara Kaizer Chiefs na thimu ya lushaka ya vha mi'waha ya 23. Kha mitambo yawe i si gathi ye a tambela Amakhosi u swika zwino kha khala'waha ino, Khune o sumbedza vhukoni ha vhuḓisa vhune ha khwaṱhisa vhukale hawe. Hoyu muswuhana wa mi'waha ya 20 o dzheniswa kha vhuimo vhu kon.
Sa izwi hu na vhatambi vha re na vhukoniEdgar vhanzhi Nigeria, zwi ṱoḓa uri mutambi a vhe a na vhukoni u fhirisa uri a vhu'we.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, vhaṅwe vha vhaṱaleli vha bola ya milenzhe a vha nga faneli u tou ya u vhona mitambo.
ho, ndi mahala!. U ṱalela ha nnyi na nnyi ho thoma kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha FIFA tsha 2002 ngei Korea na Japan. vhaṅwe vhathu vha biḽioni dza 2,8 u mona na ḽifhasi vho kona u tevhela mitambo ya 64 kha zwikwere delwa u dzhena zwitediamu.
Nga 2010, Afrika Tshipembe ḓi khou pulanela u "etshedza tshomedzo dzi fanaho na dzenedzo, dzine FIFA ya vho zwi vhona sa tshipiḓa tsha ndeme tsha Tshiphuga tsha Òifhasi. Îorobo dzoṱhe dza ṱahe dzi. o vha na phakha ya vhaṱaleli ya tshiofisi fhedzi vhunzhi ha dzi'we na dzone dzi khou dzudzanya uri dzi "etshedze vhadzulapo tshomedzo dzi fanaho na dzenedzo.
Zwi amba uri tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Òifhasi i. o. iswa kha vhathu, na u vha tendela uri vha. iphie nga mitambo mihulwane naho vha si na dzithikhithi.
Phakha dza vhaṱaleli dzi. o ita uri vhathu vhanzhi vha kone u ṱalela mitambo vha wane na uri Afrika Tshipembe ḓo vha farela mini, ndi Vho-Jordaan vha tshi. adzisa.
Newtown tsho no itwa phakha ya vhaṱaleli kha Kha thikhithi dza miḽioni tharu dzine dza. o vhaṱaleli he vhaṱaleli vha vha tshi kuvhangana rengiswa kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010, na u dzhenelela kha .imuya ḽa Tshiphuga tsha ndi dza miḽioni nthihi fhedzi dzine dza. o rengiselwa nnyi na nnyi - dzi'we miḽioni mmbili dzi. o vhetshelwa vhaṱaleli vha mashango ane a khou. a u dala na vhalambedzi vha Tshiphuga tsha Òifhasi.
Phakha dza vhaṱaleli ndi vhupo vhune ha 12, ho vha hu na vhaeni vha miḽioni dza 21, hu vhewa zwikirini zwihulwane uri khasho ya mita-tshi katelwa na miḽioni dza ṱahe dzi re Getheni mbo ya bola i. iswe thwii kha vhaṱaleli.
Tshiphuga tsha Òifhasi, musi Germany tshine vha kuvhangana, vha.alela mitambo na khou pembelela u dzhena kha dzi tshipiḓa tsha u. iphia nga vhuṱambo - nahone zwi takadza-tsini na tsha makhaulatshele tsha mu.a.isano.
Vha ita hani uri vhudzulo havho vhu eliwe shiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tshi. o kunga vhaeni vhane vha nga swika 400 000 uri vha. e kha shango ḽashu na u ita uri tshanduko kha sekithara ya vhuendela-mashango. Lwa u tou thoma, FIFA i. o shumisa vhudzulo vhune ha sa vhe hodela, u itela u vulela zwikhala mabindu maswa maṱuku,
vhu fanela u vha vhu kha. orobo ine ya khou swielela, kana vhupo ho randelwaho ha u dzula vhu re tsini. Hovhu vhupo vhu fanela u vha na phera dzine dza sa vhe fhasi ha 200.
TGCSA i na vhuḓifhinduleli ha u ela zwimiswa na u vhona uri zwi a swikelela maimo a ṱoḓeaho na ndeme. A si zwoṱhe zwiimiswa zwine zwa. o eliwa.
vha na ndindakhombo ya vhuḓifhinduleli vhona uri hu na tsireledzo na vhutsireledzi ha vhashumi na vhashumisi u wana ṱhanziela ya mutakalo na tsireledzo zwi tshi ya nga ndangulo dza zwifhaṱo na mulilo u. i'walisa sa bindu kha vhulanguli hapo vhu sa khethululi nga muvhala, mbeu, vhudzulapo na zwiimo zwa mutakalo wa ama na wa muhumbulo, u shumisa ndangulo dza u daha.
U wana mafhungo nga vhu.
U fara Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 zwi. o bveledza zwikhala zwinzhi zwa mabindu, kha mabindu maṱuku, a vhukati na dzi micro-enter-prise (dziSMME) zwihulusa kha vhuendela-mashango, kufarele kwa vhathu, vhutsila na vhuvhaḓi, vhuendi, mutakalo na vhumagi na senthara dza vhuvhambadzi.
za nga hune vha nga kona ngaho. Vhunzhi ha mazhendedzi a muvhuso o. ilugisela u vha thusa na u funza nga ha zwikhala zwa 2010. Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo u na mbekanyamushumo ya u ṱalutshedza nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone kha dzi dziSMME.
Arali vha tshi ḽo.
Seda ḓi tikedza vhoramabindu vhane vha kha. i tou thoma, na hone musi zwi tshi. a kha Tshiphuga tsha Òifhasi, i. o thusa kha u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane hamabindu maṱuku na tshumisano kha zwikhalazwa ikonomi zwa 2010 kha masia manzhi ashango nga hune zwa nga konadzea.
Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo na mbekanyamushumo nnzhi dzine dza khou shuma dza u ṱuṱuwedza u thomiwa na u bveledziswa ha mabindu maṱuku, ane a. o shumiswa kha u tikedza mabindu kha zwi tshimbilelanaho na Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010.
Heyi mbekanyamushumo ndi gavhelo ḽa u kovhelana mbadelo ḽa 80:20%, ḽine ḽa fha thikhedzo kha mabindu a vharema a re Afrika Tshipembe. Tshikimu tshi etshedza vhu-bindudzi honoho nga u ita uri vhu kone u swikelela tshumelo dza mveledziso ya mabindu dzine dza vha thusa kha khwinisa vhukoni ha ndeme, u khwinisa vhukoni ha u langula na u dzudzanyulula maitele avho uri vha kone u engedza vhukoni. Gavhelo ḽa nṱhesa ḽine bindu ḽithihi ḽa nga ḓi wana ndi R100 000.
U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbekanyamushumo dzi re afho nṱha, kha vha kwame Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo kha 0861 843 384.
Kha vha dzhenelele kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 - kha vha vhe Maḓilonga ilonga kha u thusa kha Tshiphuga tsha Òifhasi nga 2010 zwi nga vha ita uri vha vhe tshipiḓa tsha vhuṱambo vhuhul-wanesa ha Òifhasi, na u shela mulenzhe kha u ita uri miloro ya shango i bvelele!
U vha Maḓilonga zwi amba u etshedza tshifhinga tshavho, vhukoni na nḓivho yavho kha zwithu zwine vha tenda khazwo, vha sa badelwi. U. ilonga ndi nḓila ya vhathu zwavho ya u shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 na u engedza vhukoni. Fhedzi zwi dovha zwa vha u shela mulenzhe kha u ita uri mitambo i tshimbile zwavhuḓi uri zwi vhuyedze shango ḽashu na dzhango ḽashu.
Muvhuso na Komiti Nzudzanyi ya Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tsha FIFA vha khou vhekanya mbekanyamushumo ya vhuma.ilon-ga ya lushaka. Naho hu uri vhoma.ilonga vha tshi. o shuma zwithu zwo fhambanaho, muhumbulo ndi wa uri vhoma.ilonga vhoṱhe vha farwe nga nḓila i fanaho vha vhe tshipiḓa tsha mbekanyamushumo yo vhekanywaho.
Vhoma.ilonga vha. o thusa kha zwithu zwinzhi. Vha'we vha. o sedza mitambo ya bola na zwi'we zwa FIFA u fana na. irou ya u fhedzisela. Vha'we vha. o ṱanganedza vhaeni na u vha thusa kha u vha sumbedza matshim-bilele vha tshi ya ho fhambanaho na u vha thusa kha masia a fanaho na vhuendi, mafhun-go a zwitshavha na mafunda. Vha'we vha. o vha vhoma.ilonga vha zwoṱhe zwoṱhe vhane mushumo wavho muhulwane wa. o vha wa u thusa vhaeni na vhaṱaleli na u etshedza tshumelo ya maṱhakheni. Vha'we vhoma.ilon-ga vha. o kungiwa ngauri vha na zwikili zwa tshipentshela, zwi fanaho na u kona u fhindulela kha nyambo dzisili kana u thusa kha zwa dzilafho.
Muvhuso wo vhetshela thungo miḽioni dza R25 dzau vhona uri vhugudisi vhune ha. o ewa vhoma.ilonga vhu. o fhaṱa zwikili zwine zwa. o fhedza tshifhinga tshilapfu. Ndivho ndi ya uri vhoma.ilonga vha kone u wana ndalukanyo dza fomala dza vhuma.ilonga - hune ha. o vha na vhuma.ilonga ha u angaredza khathihi na ha vhukoni vhuthihi ha masia a fanaho na zwa media, maga a kushumele, vhuendi, mafunda, vhuendelamashango, tsireledzo na vhutsireledzi, mutakalo kana vhudavhidzani.
Vhathu vha phurofeshinaḽa, matshudeni, vha songo tholiwaho, vhaswa na vhadzulapo vho no nothaho vho tendelwa u ita khumbelo ya u vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo. Uri vha nangiwe, vha fanela u vha na mi'waha ya 18 kana u fhira.
Kha ri vhudze ḽifhasi uri ndi ngani ri tshi. ihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe!
ho.isiso dza zwenezwino dzi sumbedza uri, Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha swika 95% vha a. ihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, na uri 96% ya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha a. ihudza nga shango ḽavho. Hu na zwiitisi zwinzhi zwa uri muthu a vhe tshipiḓa tsha vhane vha. ihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Kha Bhelekazi Mdandalaza wa mi'waha ya 20, mutshudeni wa zwa vhuramabindu wa Yunivesithi ya thekhinoḽodzhi ya Tshwane, u vha Mudzulapo wa Afrika Tshipembe zwi dzikusa vhuḓipfi ha u. ihudza ngauri vhaswa vha Afrika Tshipembe vha mirafho yoṱhe vha khou bveledza vhuvha ha Afrika Tshipembe vhuswa nga zwiṱuku.
Hu na vhaeni vha zwigidi na zwigidi vhane vha khou. a kha shango. ashu na u sedziwa hashu nga media, 2010 ndi tshone tshifhinga tsha u sumbedza ḽifhasi uri ri lushaka na dzhango yavhuḓi hani.
Vho-Maria Elizabethe Fouchè Fumbili-i.a, mutshudeni wa zwa u vha mi'waha ya 43 vha ri vho vha bannga ane a vha kha zwine shango ḽa khou zwi swikelela na uri mvelele dza tsha vha tshi. ihudza ngauri ho vha na mbekanyamushumo ya vhugud-ka dzo fhambanaho dzi a kona u mveledziso nnzhi nga maanḓa isi, uri "ndi a. ihudza na u funa dzula dzoṱhe nga mulalo. Tshiimo dze dza bvelela kha shango. Vho heḽi shango. U vangana ha tsha mveledziso tsha Afrika ri "Ikonomi i a pfala nahone mvelele dzo fhambanaho, ndi Tshipembe tshi a vhambedzea na zwikhala zwinzhi zwo sikwa kha fhethu hune muthu a nga takalela vha shayaho mishumo". u vha hone." tsha shango .i'we na .i'we kha ḽifhasi."
Vhatambi vha bola ya milenzhe vha fumiṱhanu vhane vha bva Afrika vho dzumbiwa kha giridi. Kha vha sedze arali vha tshi. o kona u vha wana. Vha nga. i vha nṱha, fhasi, phanḓa, murahu kana u buḓa nahone na maipfi a nga tamelana, zwi amba uri ḽegere ḓi a kona u vha tshipiḓa tsha dzina ḽithihi kana mavhili.
Vho vha vha tshi zwi.
Vho vha vha tshi zwi.
Vho vha vha tshi zwi.
musi hu tshi dzheniswa na tshivhalo tsha vhe vha ṱalela kha media kha mutambo mu'we na mu'we yo vha biḽioni dza 26,4 - tshivhalo tsha vhathu vhoṱhe vha re ḽifhasini!
No vha no alela mutambo nga Mugivhela?
Hezwi zwi ḽo.
Ndi khou ya u pfuma!
Kha i. e!!
Tshelede! Tshelede! Tshelede!
Ndi fanela u vha vhudza Tshiphuga tsha Lifhasi tsha 2010 a si tshikhala tsha u ita masheleni nga u ṱavhanya fhedzi!
A si zwone?
Ri tou ri tshi-phuga tsha .ifhasitsha 2010 tshi swika lini!!
Na uri Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tshihulwanetshashu roṱhe tsha u vhea AfrikaTshipembe kha mapa wa ḽifhasi na uita vhukonani na mashango oṱhe umona na ḽifhasi i. o dovha ya amba u bveledzwa ha tshomedzo dzo khwiniswaho dzi fanaho na dzibada, vhuendi ha khwine ha nnyi na nnyi na tshomedzo dza mitambo dza khwine zwine mbuyelo dza hone dza vha uri zwi. o dzula zwi hone lwa tshifhinga tshilapfu u fhira Tshiphuga tsha ḽifhasi!
Hu khou vha na u sa fulufhela afha?
U wana mafhungo nga vhu.
<fn>93301VQE2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumi 10.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona ufhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Ṱhohoyatshikolo yo ḓo rumela mugudisi a re kha Komiti yaVhulangi ha Tshikolo uri a ye hayani u vhidza muunḓi wawe. Nangoho o ḓo ita nga u ralo. Makhulu wawe vho ri u swika Masutu a sengiswa. Ene ho ngo hanedza lini, o ri o dzhenela Vho-Mangalani nge a vha o rithea dangani nahone a vhona uri a nga sitsha swika bungani ḽa vhatukana a mbo ḓi dzhena kha ḽa vhagudisi. Musi a tshi vhudziswa zwa u bvisela maḓi boḓeloni nahone kiḽasini, a ri o zwi itiswa ngauri a vha o no tshuwa uri o dzhenela mugudisi bungani lwe a vho sokou pfa unga u natshitunde. O ḓo humbela pfarelo ya mbo ḓi ṱanganedzwa; ha pfi asongo tsha dovha.
Vhege i sa athu u fhela Masutu o ḓo tswa tshikhafuthini tsha muṅwe mugudi a ḽa. Makhulu wawe vha hana u ḓa tshikoloni vhungahu si kale-kale vho vha vha tshi khou senga milandu yawe. Musi a tshe o imiswa u ḓa tshikoloni ho lindelwa muunḓi a tshi ḓa, havho pfala uri Masutu o dzhenela vhaṅwe vhafumakadzi hayani a vhadzhiela masheleni a fhedza nga u vha rema nga banga. O ḓo fhedza o hwelelwa mapholisani he mulandu u tshi sengwa ha pfivhuṱanzi a vhu fushi, mulandu wa mbo ḓi phumulwa.
Khonani dza Masutu ho vha hu vhana vhaṱuku. Musi o takalesa wo vha u tshi pfa a tshi amba zwauri Siawoadza a hu tshe na tshamusadzi vhunga o fhira khavho vhoṱhe, U vhuya wa ḓelwa ngamuhumbulo wa uri kani-ha ndi tshivhimbili. Mafhungo o ḓo dinamusi a tshi dzhenela muṅwe mubvana we a ri u mu tshipa a baselanga u mu randekanya minwe nga lufhanga. O ri a tshi ṱuwa a vhudza mufumakadzi uyo uri u ḓo dovha a vhuya. O ḓo vhudza uyomufumakadzi uri naho a ya a vhiga mulandu uyo u khou sokouḓinetisa ngauri ene ha dzuli dzhele. Nga murahu ha musimufumakadzi uyu o no vhiga mulandu mapholisani, Masutu vho ḓo muṱoḓa hunzhi vha sa mu wani. Vhafuwi Vho-Thivhilingwi vha vhidzatshivhidzo tshi si na tsaleli he vha zwa ḽa uri tshigevhengatshenetsho a tshi fuiwi shangoni ḽavho, tsha wanala kha tshivhoxwe tshi iswe mapholisani.
Ḓuvha ḽe Masutu a wanwa nga vhathu vho mbo ḓi tou mu wela nṱha. Matombo, zwibonda na dzithonga zwa ita mushumo. O mbo ḓi wana kubulinyana a sutuka a shavha. Vha mu pandamedza vha mu fara, vha mu vhofha nga thambo vha namba vha mu fhedzisa. Mapholisavha tshi swika vho wana hu si tshe na tsha muthu. Ha mbo ḓi vha u onesana naḽo ha ṅwana wa Vho-Nakudze; na vhamusanda vha wana zwo vha kela maṱari.
Ndi zwifhio zwine muṅwali wa mafhungo aya a khou tama u ri funza?
Dzina iḽi 'Masutu' ḽi yelana u gumafhi na mafhungo e na vhala?
Masutu ndi mudziaukandekanya pfanelo dza vhafumakadzi. Tikedzani fhungo iḽi nga mbuno tharu.
Inwi ni vhona zwo tea na uri hu pfi Masutu ndi tshivhimbili Tikedzani phindulo yaṋu.
U vha na tsindi.
U onesana naḽo.
Inwi ni vhona unga ndi tshini tshe tsha vha tshi tshi itauri Masutu a sa thetshelese?
Kha mafhungo e na vhala hu na luambo lwa musanda lwoshumiswaho. Topolani ipfi iḽo ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓisikela.
Masutu ndi tshisiwana.
Masutu o tou pandelwa tshikoloni.
Nga phara ya maipfi a re vhukati ha 60 u ya kha 70 nweledzani zwine muthu a nga ita uri a kone u ṱutshela dzema ḽa udaha fola.
Hu na vhathu vhanzhi vho ḓifashisaho nga dzema ḽa u daha fola, u bva khazwo zwi vho ri vhutoto. Hone-ha, zwi a konadzea urimuthu a litshe u daha arali o ḓiimisela nahone a tshi zwi funa.
Fola ḽi rengiswa fhethu ho fhambanaho: mavhengeleni, khefini, dzigaratshini na huṅwe. Fola ḽi khombo kha mutakalo wa muthu, nahone ḽi a bveledza malwadze o fhambanaho sa khentsa, lufhia na maṅwe. Uri muthu a ḽi litshe u tea u ḓivhudza zwauri u khou ṱoḓa u tsireledza mutakalo wawe. U litsha fola a si zwine wa nga tou zwi khauledza. Arali no vha ni tshi daha phakhetheyoṱhe nga ḓuvha ni nga tsitsa tshivhalo tsha segereṱe idzo tshaswika kha hafu ya phakhethe. Ni fanela u bvela phanḓa na utsitsa tshivhalo u swika ni sa tsha daha.
U ṱutshela khonani dze na vha ni tshi daha nadzo zwi nga nithusa u ni bvisa kha dzema ḽa fola. Arali ṱhama yaṋu i tshikhou daha inwi ni henefho, ni nga lingea naho ni na lutamo lwa ulitsha nḓowelo iyi mmbi. Ni songo tsha bvela phanḓa na u yazwihoḓoni he na vha ni tshi dahela hone na ṱhama dzaṋu.
U litsha u daha a zwi tou vha zwithu zwi leluwaho ngauri sakha aḽi nga litshi u ni dalela. Zwi amba uri naho ni naḽo ni fanela u konḓelela u sa daha. U vhulunga zwifaredzi zwa miḽora ya fola fhethu hune na sa tsha zwi vhona kana u tou zwi laṱa zwi nga ni sendedza kule na lutamo lwa fola. Musi ni miṱanganoni kanahuṅwe-vho hune ha vha na vhathu vhanzhi na vhona vhathu vha tshikhou daha ṱutshelani kule, ni nga lingea.
Thomani fhungo ḽa u fhedzisela nga maipfi o talelwaho nga fhasi.
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona ufhindula mbudziso dzi no i tevhela.
Ri ḽa vhu tshi duba!!!
Ni nga kwama hani bindu iḽi musi ni tshi ṱoḓa thuso?
Bindu iḽi ḽi wanala ngafhi?
Topolani ḽiṋaṋedzi ḽo shumiswaho ni dovhe niṱalutshedze uri ḽi khou shuma mini kha khungedzelo iyi.
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleninga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Tshiitisi: Uri ri swikelele ndivho ya zwe ra ḓela zwonetshikoloni.
Dzithemendelo: Ri khou themendela uri vhagudisi u bvamatshelo vha songo tsha fhidza u ḓa dzikiḽasini nga pheriodo dzavho. Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya ulanga vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhiyavhukando vhu vhavhaho.
Ndivho ya memorandamu uyu ndi ifhio?
Tshiteṅwa tshine tsha vha hafha kha mutumbu wamemorandamu tshine tsha dovha hafhu tsha wanala kha muvhigo ndi tshifhio?
Ri ṋeeni pfanywa ya ipfi nḓowelo no ḽi shumisa fhungoni ḽi pfalaho.
Mafhungo ngea, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no tevhela.
A A zwi ḓadzi mudzio. B U kokota tshiselo tsha mpengo.
<fn>93303VMS2009.txt</fn>
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili iṋa.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA: 50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho. - Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara nga u tou angaredza zwi yelana na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhi-fhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho. - Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/ pfufhi-fhalesaho - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho. - Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesa-ho.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa - Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe - Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. - U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe - Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. - Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe. - Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. - Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi. - U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Vhuswikeleli ho linganelaho - Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. - Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Vhuswikeleli ha fhasi - Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa. - Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea. - Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. - Maanea ha na mbonalo kwayo.
U sa swikelela - Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. - U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U tshivhumbeo tshone-tshone ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. dza tshivhumbeo nga nḓila yo milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho. dza milayo ya tshivhumbeo nga nga dza milayo ya tshivhumbeo.
ENGEDZA LWA U THOMA lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa tsho - Tshibveledzwa tsho linganelaho - Tshibveledzwa tsho u khwakhwarudzha.
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA tsho ṅwalwa nga luambo lwone- nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo nḓila i vhaleaho. - nḓivho ya maipfi yo tsho ṅwalwa nga nḓila yo na vhukhakhi ho vhalaho. - nḓivho ya maipfi ndi i ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi.
VHUDAVHIDZANI lwone tsha tea ndivho, vha tea ndivho, vha linganelaho. shaedzaho nahone a i tei tevhelelei.
ZWILAPFU dovha tsha dzhia tshivhumbeo ṱanganedzaho mafhungo na nyimele ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
MARAGA: 30 tshone-tshone. tshoṱhe. - Tshitaela, thouni na mafhungo. nyimele.
ndivho, vha zwi tshi anana na - Tshibveledzwa tshi ḓi ndivho, vha mavhaka na u tsela fhasi. - Tshitaela, thouni na - Tshitaela, thouni na anganedzaho ṱhoḓea dza mushumo.
LUAMBO mafhungo na - Tshibveledzwa si vhunzhi nga murahu mafhungo na vhukhakhi vhunzhi naho ho tea. anana na mafhungo.
nyimele tshoṱhe- hunzhi ndi tshi si na ha u vhalulula, u nyimele. vha na u vhalulula, u - Tshibveledzwa tshi tshoṱhe. vhukhakhi nga sedzulusa. - Tshitaela, thouni sedzulusa.
Tshitaela, murahu ha u - Vhulapfu ndi ho na redzhisiṱara zwo - Vhulapfu ndi ho vhu ḓaḓisaho nga thouni na vhalulula, u sedzulusa. teaho. tea lwo linganelaho. lapfesaho/pfufhifhalesaho. murahu ha u redzhisiṱara zwo - Vhulapfu ndi ho - Tshibveledzwa vhalulula, u sedzulusa.
tea tshoṱhe- teaho. tshi na vhukhakhi - Vhulapfu ndi ho tshoṱhe.
Tshibveledzwa murahu ha u esesaho tshi si na vhalulula, u vhukhakhi na sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya nṱhesa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele nnzhi dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) - Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho yo linganelaho ya ho.ea dza tshibveledzwa.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
A hu nandunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho kha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho-ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu nandunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO - O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone. - nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo. -- Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. - Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo-hu na vhukhakhi vhu re khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. - nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. - O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. - Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara a zwi anani na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesesa/pfufhifhalesesa.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothofoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho yavhu.isa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha nyimele dzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho - nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. - Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli vhu fushaho - nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wa mafhungo nga u angaredza. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Vhuswikeleli ho linganelaho - nḓivho i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhenela lu shaedzaho. - U sumbedza nḓivho i shaedzaho zwiṱuku ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuswikeleli ha fhasi - nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi. - U sumbedza nḓivho i re fhasi ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Vhu songo swikelelaho - Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza u sa vha nḓivho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe. - Zwi re ngomu na mihumbulo a zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. - A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho.
<fn>93303VQE2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi 6.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyoya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho.
ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300.
Zwine zwa nga itwa u vhuyedzedza mvumbo kha vhagudi.
Hu na vhorabulasi vhane vha takalela u fuwa ngeno vhaṅwevha tshi takalela u lima.
Vhufuwi vhu khwiṋe u fhirisa vhulimi.
No vha ni tshi khou ṱamba damuni ḽa mulambo wa Tshianzhe musi kuṅwe kutukana ku tshi fhufhela ngomu kwa thoma u bambela. Nga u bonya ha iṱo na mbo ḓi pfa mukosi. Musi ni tshi lavhelesa na vhona ngweṋa yo ku doba nga mulenzhei tshi khou ku kokodzela khunzikhunzini. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi: Khombo ye nda i vhona damuni ḽa Tshianzhe.
Vhabebi vhanzhi vha dzulela u ḽa mbilu nga mikhwa yavhana vhavho.
Nga ṅwambo wa mishumo, vhabebi vha a sia vhana mahayanivha ya vha shuma kule hune vha vho tou vhuya ngadziholodeni kana dziḽivi. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi: Vhuḓi na vhuvhi ha musi vhana vho sala vhe vhoṱhe mahayani.
No vha ni tshi khou shuma kha iṅwe ya dzikhamphani dzapholishi, ni tshi hola zwavhuḓi. Muṅwe mushumi nga inwia ni zwifhelela a ri no tswa pholishi, na fhedza no pandelwa. Zwino ni khou sokou mona-mona ni tshi ṱoḓa mushumo ni sa u wani. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi: Ndi tshi humbula zwe nda pandeliswa zwone miṱodzi yanga i a tsenga.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150.
Ṅwalelani vhurifhi khotsi aṋu vha no shuma ḓoroboni yakule ni vha vhudze zwoṱhe zwine zwa khou ni thithisa kha [30]madzhenele aṋu a tshikolo.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100.
No vuledza digrii ya B. Sc. nga Yunivesithi ya Wits, nophasa nga vhukoni ha nṱhesa. No wana zwi tshi tou ni vhofha uri ni ite vhuṱambo ha u takalela u phasa uhu, huu itela u pembela na mashaka na dzikhonani. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine na ḓo ita dzikhophi na dzi posa khavhathu vho fhambanaho.
Makhulu waṋu vha dzulela u vhaiswa nga vhulwadze hatshiivha(na). No ṱalutshedza iṅwe ṅanga ya sialala kanarakhemisi a ni thusa nga mushonga. Rumelani mushongahoyu ha makhulu waṋu no ṅwala na ndaela ya kushumiseleine murathu waṋu a ḓo vha vhalela.
<fn>93311VMF2005.txt</fn>
Ndi ngauri o vha e na minwaha minzhi.
O shuma sa mulavhelesi wa masheleni.
Vho vha vha tshi dzulela u vhudzisaurihanamuthannganaa.
U ri o pfuma na hone a tshi di kona.
Galatshane.. -O vha e na musidzana are na nwana wawe na hone o no thoma u bvisa tshelede ya mamalo. -Vhabebi vhawe vho vha vha sa divhi Matodzi. -U zwifhela Matodzi a ri vha hawe vha ndilani ya u da u mala.
Vhathu-vhathu. -Ndi vhathu vha milayo na lufuno.
Muthu a sa fulufhedzei.
Saintsi na metse.
Phambo - Mukukulume.
Gobela - tupula.
Thanga mafhungoni mararu -O sevha nga muroho wa thanga. -Nwana o bviwa nga thanga. -Maemu ndi thanga ya Avheani.
Maidioma a tevhelaho a mafhungoni.
U vha nahanwani - Mpho ha vhudzwi mafhungo u na hanwani.
Philiphise a si tshilonda, ndi tshilonda tsha u ditodela.
Nwana wa mbevha ha hangwi Mukwita.
<fn>93311VQF2005.txt</fn>
Vhakale a vho ngo zwifha vha tshi rikundwa tshinwe u wane tshinwe. Mpho iteli dzi ya nga u fhambana. Matodzi ndi musidzanawe kha zwa pfunzo o vhaonewa vhukuma. Ndi tshi ri musidzana ndi ro sokou amba vhunga makole awe o vha o no pada mahumi mararu.
Tshikoloni a hu nagireidi yeai dovhololau swikaa tshi thaphudza pfunzodzawe. Kilasini o vha a sa fhirwi. Thero dza Saintsi na Metse dzo vha dzi zwiliwa zwawe. Ho vha hu si na ane a ngafarelelakhae. Tshithutshavhudi ngaendiuri o vha asi na mbilu mmbi. Khomba-de thovhela. O naka zwi sa vhudziswi. Muthu mutshena wa vhulapfu ho linganelaho. A tshi sea ubodea kha marama othe. A si muthu ane wa nga pfa vhathu vha tshi ri o vha kolela. O vha a tshi lingedza u thusa vhagudiswa vhanzhi vhe a vha a tshi dzhena na vho kilasini nthihi. Vhutshivha ha nowa i no vhulaya tshithu i si le zwo vha zwi zwithu zwawe.
Ho vha hu si na tshithu tshe a vha a tshi tshi shaya. Bindu lawe lo vha li tshi khou shuma tshelede vhukuma. Ho vha hu natshithu tshithihi tshe tsha vhatshi sa mu ededzi. O vha a si na muthu ane a seisana nae. Vhathannga vhe vha vha tshi lingedza u seisana naezwo vha zwi sa yi thambo. Tshe a lingedza u la marambo a thoho nga thaidzo iyi phindulo ye ndi bva vhubvo. Tshi re hone tshi hone henefha hune thanganayawe ya murolea hu tshe na nanthihi i songo malwaho.
Vhabebi vhawe vho vha vha tshi vho vhudzisa vha sa fhedzi. O vha a tshi vho vha na gonobva la u yo vhadalela nga ushavha enea.
Vhathannga ene o vha a sa vha pandeli lini, vho vha vha tshi tou la hatsi vhudala. Vho vha vha tshi ri u vhona zwine a vha na zwo vha dzhenwa nga dzhenuwo. Muthannga we a lingedza tshifhinga tsha u toda u swika nwaha ndi Matevhutevhu. Matodzi ene o vha a tshikhou ri o fanga u wana. Zwo vhazwo nakahani zwi tshi thoma. Vhathu vhe vha vha tshi mu divha vho vha vha tshi vho ri Mudzimu o fhindula.
Ndi nga mini munwali a tshi ri ndi tshi musidzana ndi ro sokou amba?
Bulani zwithu zwivhili zwe Matodzi zwa vha zwi tshi mu anda.
Mvelele dzawe dza matiriki dzo tshimbila hani?
O ya a gudela pfunzo dza ntha ngafhi na hone a gudela mini?
O fhedza a shuma sa mini?
Bulani zwithu zwiraru zwine zwa sumbedzauri o vha o pfuma.
Ndi tshifhio tshithu tshithihi tshe tsha vha tshi tshi mu dina?
Ndi ngani Matodzi o vha a sa takaleli o ya dalela vhabebi vhawe?
Matevhutevhu ndi muthu-de Tikedzani nga zwi bvaho mafhungoni?
Vhabebi vha Matodzi vho vha vhe vhathu-de Ndi ngani ni tshi ralo?
Galatshane ndi muthu-de?
Ndi dzifhio thero mbili dze a vha a tshi dzi konesa a tshe tshikoloni?
Marubini na Musundwa vho bva hu tshenga matsheloni vhunga vho vha vho no renga thikhithi dza u dzhena. Vho vha vha tshi khou teledza muduba wa vhathu wa u dzhena ngomu tshitediamu. Mimodoro yavho vho humbula uri ndi khwine vha tshi i sia vhatuwe nga dzithekhisi. Muhumbulo uyu ndi wone une vha u shumisa tshifhinga tshothe vha tshi ya hone tshitediamu u bva tshe vha vhona goloi dza vhanwe dzi tshi swa dze lore nga wone mulilo. Mutambo wa ilo duvha wo vha u muhulu. Hu hone dzo tangana mboho dza Afrika Tshipembe. Hu si na ine ya toda u fhenywa. Ilo duvha mutambo wo fhela nga gumba nga ngeno na gumba nga ngei. Wo vha u tshi ri muthu wa lifha ilo duvha. Mivhala ya zwiambaro iyone ya kilabu idzo mbili. Mvelelo dza mutambo uyu dzo takadza vhathannga avha vhunga munwe a tshi tikedza inwe munwe inwe.
Bulani madzina masikwa mavhili a re mafhungoni aya ni dovhe ni sumbedze uri a bva kha maipfi afhio?
Shumisani thangi lu- na ku- u tukufhadza madzina a tevhelaho e mafhungoni a pfalaho.
U vha na hanwani.
U vha na mulenzhe.
Tshiitamune a tshi vhavhi.
Muri u vhavhaho u bva tsindeni.
<fn>93312VMF2005.txt</fn>
Ndi vhunzhi ha zwifuwo.
Mulisa u londota vhathu vhawe zwavhudi vha tshi khou tshila shangoni.
Ndi musi namana: i tshi khou raha-raha yo takala.
Musi muthu a tshi shuma a songo thithisea nga zwinwe zwithu.
Tsha dzuvha. -Ngauri murendi u fanyisa dzuvha na musadzi wa lunako.
Musadzi wa lunako. -Ndi musadzi angaho tshedza nga vhudikana u lugahawe.
Musadzi ane a sa do ita uri a dzule a tshi gungula.
Musadzi ane a funesa vhanna.
2.2.3 2.2.4 Munwali o kona nga u tevhedza zwiga zwa mathomele. Mutambi dendele ndi Vho-Matidze ngeno thaidzo yavho iya u pomokwa vhuloi nga Vho-Gumani. -Fhethuvhupo ndi mahayani Venda Tshihondwa ri pfa na seli ha Luvuvhu. -Tshifhinga ndi tsha sialala, Madzunde na u anza u pomokana vhuloi, a hongo anza thekhinolodzhi. Khudano i bva kule ya ya na kha vhana, ya dovha dzundeni. Ri vho-divha uri Vho Gumani ndi muzwala wa Vho-Matidze.
Lufu lwa Nditsheni na mabulayo e a vha hone na u dihunga ha Vho-Gumani. 2.3.2 Nga u pomokana vhuloi. 2.3.3 Uri musi ri tshi tshila ri songo pomokana zwithu zwine ra si zwi divhe zwi na maluta. 2.3.4 Makhaulambilu./Zwililo(melodrama). -Li anza matungu u bva mathomoni na mabulayo u swika li tshi fhela. 2.3.5 Lwa Tshigerika.
Vhupfa ha vhavhali vhanntha(tshvhindini) -Madakalo mahulu, dzinndwa dzi shushaho kana dzimpfu.
U thoma nga lufu lwa Nnditsheni na musi Vho-Gumani vha tshi doba mbado vha ya-vha fhafhara Vho-Ravhudzulo, Vha vhulaha Vho-Matidze, -Vha fhedza vha dihunga, -Khudano ya vha yo guma.
Muanewa dendele na thaidzo yawe. -Fhethuvhupo na tshifhinga.
U gavhelwa mafhungo nga kule.
Vho-Balavhali na Vho-Mutshekwa Zhendedzi.
Ndi phungo /badi.
Ndi musi Ntsundeni o waniwa o tswa vhengeleni la Vho-Malabi nga Vho-Matambule. Zwino afha vhabebi vhawe vho vha vho ya u mu farela lufhanga kha Vho-Malabi.
Nga halwa ha thothotho he vha vha vha tshi nwa vha songo la.
Ndimuthanga we a fhedza o pfana na Ntsundeni.
Vho-Matambule nga u isedzwa samba la u viya vhathu.
Vha fhelelwa nga mushumo nga samba ili.
Vha isedza samba ili na kha Latani.
Vho farwa vha dovha vha valelwa.
Vho lifhiswa nga kholomo dza futhanu.
U Zwifhelwa nga Tshishonga a tshi toda u mu dzhiela ntsundeni nge a ri o tswa.
Mitsheto ye ya wa ndi ya vhukwila he havha ho itelwaVho-Matambule, ha fhedza ha farwa vhane vhazwo.
Ndi ya muanetsheli muthu wa vhuraru.
Ho vho lovha tshilede ye ya fhira mpimo.
Hai, yo fhedza tshifhinga tshilapfu i kha di amba nga ha lupfumo lwa Vho-Mphambana na tshiimo tshavho.
Vho-Mphambana. -Zwiwo zwothe zwi livhana navho.
Vha na thaidzo ya u fhela ha thaela la modoro wavho.
Vha kundwa nga u tandulula thaidzo nga u farwa havho.
Vha na mabindu.
Zwithu vhutshiloni zwi songo u livhana azwongou livhana.
Ndado dzavho nga u fhiselwa vhengele ndi nnyi o fhisaho vhengele langa?
Kuambele kwa Rudzani a tshi amba na Maikhona "Demethe, vha tswa mbudzi ya hashu, vha a delela, RuRi..."
Ri songo tswa, u songo shumisa zwithu zwavhathu nga nnda ha thendelo ya mune watsho.
Mulwi wa mavili we a do kundwa nndwani, a dovha a wa nga tiraka.
Nyimbo dza ngomani.
U nakisa luambo.
U kaidza mikhwa mivhi.
Tibu ndi khali tsha mbilu ya muthu a tshi tibuwi.
Ndi musi muthu a na tshiphiri tshihulu.
U amba nga mupo.
Zwine zwa ambiwa a zwi tendisei.
Vhaanewa ndi vhathu (vhahali vha shango).
Mafhungo a hone a a tendisea ngeno manwe a sa tendisei.
Lu anza madambi.
Vhaanewa vhahone ndi vhathu vhahali vha shango.
<fn>93312VQF2005.txt</fn>
Mbudziso nthihi ina maraga dza 40inwi nangani MBILI FHEDZI ni nwale ngadzo.
ZWIRENDO MBUDZISO 1 Mulisa -Mafela, M.J.
Vhalani tshrendo itshi ni kone u fhindula mbudziso u bva kha 1.1 - 1.4.
Sambi ndi mini?
Mutaladzi wa vhuraru kha tshitanza tsha u thoma u ni disela muhumbulo ufhio?
Figara ya muambo yo shumaho kha mutaladzi wa vhuvhili kha tshitanza tsha vhuraru ndi mini Tikedzani urindi ngani ni tshi ralo?
Talutshedzani thero ya tshirendo itsho nga u tou pfufhifhadza.
U nge bere ya dzhogo, Domu dzo nwa dze hoto, I tshi khanya: tshi ya vhurwa, Sa: yaho hatha, Zwo itwa nga furu.
Vhudipfi ha murendi afha ndi vhufhio, tikedzani.
U huwelela wo khwathisa ipfi zwi ambani?
U vhofhe dzi si khorome zwi amba-ni?
Figara ya muambo yo shumaho kha tshitanza tsha vhuvhili mutaladzi wa u thoma ndi ifhio?
Tshirendo itshi tshi ri funza mini?
Ndi ngani murendi a tshi dovholola ipfi budo?
Ndi mu wanafhi A tshilaho ha muthu vhutshilo, A si tsimu ya ugobela, A si dindi la u shelwa mathukhwi?
Munwali u bveledza tshirendo itshi nga tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo?
Denzhe tshirendoni itshi afha lo imela mini Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
Ndi mu wanafhi Ndi tshiga tshifhio tsha tshivhumbeo tsha tshirendo?
Zwi amba mini afho tshirendoni?
Hafhuvhathu havha a si zwivhotshwa, vho disa nala ha Thovhele, a vho ngodelau salwa murahu sa mbongola dzo punwa. Hezwo rine Vho-Gumani ri hone a zwi itwi. (Vhathu vho ima vho lavhelesa). Vhathu kha vha shume Nne ndi khou tou kaidza heyi havhiya.
Vho-Matidze: U levha hafhu a hu pfali vha hashu; Ndi khou amba na inwi Gumani nne.
Ndi zwifhio zwi no pfi 'zwo itwa'.
Ndilani khaladzi na khaladzi vha endavha tshi gungulela Vho-Matambule zwe vha itela nwana wavho samba vhukati ha shango. Zwauri Ntsundeni o tswa khaladzi na khaladzi vho zwi kholwa. Vhone vho vha vho tama hoyu mulandu wo tou ambelwa nduni. Shango li sa zwi divhi uri Ntsundeni a si itelwe shambela.
Mafhungo aya a bva kha tshipida tshifhio tsha puloto tsha nganea?
Bulani zwithu zwiraru zwine tshipida itsho tsha vhonala ngazwo.
Khaladzi na khaladzi hu ambiwa vhonnyi?
Talutshedzani zwe zwa vha zwo bvelela nga u tou pfufhifhadza.
Ntsundeni o vha a tshi khou malwa nga nnyi?
Tshishonga ndi nnyi?
Neani zwithu zwiraru zwi sumbaho u tambudzwa ha Vho-Matambule.
Vho-Balavhali vha a vhalavhala, tikedzani nga mbuno tharu.
NANGA Mugwabane o thusa hani Vho-Matambule.
Ungani u ungwa nga mazwifhi. Tikedzani muhumbulo uyo nga vhudalo.
Mafhungo aya a bva kha nganeapfufhi ifhio?
Talutshedzani zwe zwa do bvelela nga murahu ha mafhungo a re kha phara iyo.
Nganea pfufhi iyi i na mutodo muthihi, tikedzani u tenda hanu kana u hanedza.
Muanewadendele wa nganea pfufhi iyi ndi nnyi Tikedzani nga mbuno tharu?
Ndi tshini tshe tsha vha tshi sumbedza uri muanewa uyo ndi mupfumi vhukuma?
Munwali wa nganeapfufhi Zwo vha vhuedza mini u ri funza mini nga nganeapfufhi iyo?
Ho bvelela mini mafhungoni?
Ndi ifhio tseiso i re hone kha nganeapfufhi iyi?
Nganeapfufhi "tshithu tshi a vhonelelwa" i ri gudisa mini vhutshiloni?
Ifhani tshaka mbili dza nyimbo dza sialala.
Mirero i shuma mini kha luambo, Bulani zwiraru.
Bulani murero u re na ipfi "mbilu"khathihi na thalutshedzo ya hone.
Ndi lushaka lufhio lwa ngano lune lwa fhela nga murero?
Mafhungo aya a bva kha lungano lufhio?
Ndi lungano lwa lushaka-de Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
<fn>93313VQF2006.txt</fn>
Bammbiri hei o vhumbiwa nga khethekanyo dza A, B na C?
Nangani ni fhindule mbudziso nthihi kha khethekanyo iwe na iwe?
Hu vhe na vhudele kha mushumo wohe?
Ni fhindule zwo vhudzisiwaho fhedzi.
Vhaswa vhanzhi vha khou lozwa vhumatshelo nga mulandu wa u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi. walani maanea nga?
Vha mavhengele au rengisadzibugu aCNA vha khou oa vhagudi vhane vha o shuma musi zwikolo zwo vala. Vha waleleni luwalo lwa u humbela mushumo?
Tshikoloni tsha hau hu na thaidzo ya u shumisa ha zwidzivhadzi na zwikambi. walani muvhigo wa hoisiso ye na i ita sa khoro ya vhagudiswa. Muvhigo uyu ni khou walela hoho ya tshikolo?
walani tshipitshi tshine na o tshi vhala nga uvha a u onesana na vhugudiswa vha gireidi 12 tshikoloni tsha hau?
No phasa gireidi ya vhufumi mbili zwino walani CV ine na o oa nga yo mushumo?
Tshikoloni tsha hau hu na thaidzo ya hahelelo ya dzibugu. Inwi ni murao wa khoro ya vhagudi. walani memorandamu une wa o etshedzwa hoho ya tshikolo?
<fn>93321VQF2005.txt</fn>
Nwana wa vhathu a tshi lingedza u ri u Fhindula a vhudzwa u pfi u bva vhannani. Mipama ya vha i a mu nela. O do tou lamulelwa nga mufhiri wa gondo wa munna we a sema Maluta. A tshi dzhena hayani o vha a sa vhonwi nga buse nge awela fhasi e kha hone u rwiwa.
Maluta ndi muthu-de Tikedzani phindulo yanu nga zwi bvaho mafhungoni?
Mme a ri Ridovhona vho ri a ite mini nga thaidzo yawe?
Ndi nga mini vhabebi vha Ridovhona vho vhaisala nga lufu lwa nwana wavho?
Vha amba mini vha tshi ri zwo kunda?
Ndi ifhio ngeletshedzo ine ni nga fha vhathu vha ngaho Ridovhona?
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u nwala samari ya maipfi a mahumi mana?
Vhakale vho vha vho zwi vhona musi vha tshi ri zwithu zwi a vhonelelwa. Vha Matamela avha tsha divha uri vha nga dzhiaminivha vheemini. Zwithuzwi khou sokou sea zwi tshi tanama. A si mahola fhano vha tshi vhulunga nwana wavho wa tanzhe wa musidzana Wa vhuvhili vha khou tou mu vhona a tshi khou thothela matoni avho. Ene a hu tshe na muthu. Ho tou sala marambo fhedzi. A hu tshe na tshine a kha di konaudiitela. U dzula o lala. Mukegulu wa vhathu vhotou lindela uri mudzimu a mu dzhie?
Kutukana kwo bata nziemulambo kudamboni. Lukolomo lwo la mavhele kutsimuni kwa tshikegulu. Zwitukana zwo vhulaya mbulumadi. Khuhumulambo ya fhufha ya shavha. Muzwimi o fasha tshedzi nga gwekwe. Kutukana kwa hone a si lone gunwe. Ku na mulenzhe mulapfu kwa dovha kwa vha na mulomoni. A ku na thoho zwithu zwine kwa ita a zwi dadzi mudzio.
Neani madzina mbumbano are mafhungoni e na vhala.
Tumani mitshila ya maiti i tevhelaho: -ea, ela, -esa na-isa kha liiti vhala ni a shumise mafhungoni a pfalaho.
Manwe matsinde a maiti a a konau shuma sa maiti a dovha hafhua shuma sa matikedzi. Shumisani maipfi a tevhelaho sa matikedzi ni dovhe hafhu ni a shumise sa maiti a mafhungoni a pfalaho.
Ipfi bugu lo pambiwa li tshi bva kha luambo lufhio?
Nwalani mabulazwithihi a maipfi a swifhadzwaho ni dovhe ni a shumise mafhungoni a pfalaho.
Maipfi a tevhelaho a a kona u shuma sa Nyambahuvhili. Inwi a shumiseni fhungoni lithihi li pfalaholo fhambanaho na zwe a shumiswa zwone mafhungoni e na vhala.
<fn>93322VMF2005.txt</fn>
Murendi u fanyisa kholomo na vhathu.
Mutshidzi ane a khou ambiwa afha ndi Mudzimu.
Kholomo idzi dzi dzulela u lwa Pfuloni.
Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa mulisa ane a do dzi lisa nga lwa vhudi, ane a vha na khathutshelo.
Tshidakwa hu ambiwa muthu a no nwesa halwa.
Murendi uri tshidakwa tsho fara ndila ine isi vheyone. -U sumbedza uri Mudzimu u a mu funa -Uri tshi late ndila yatsho -Vhunga sefo i hone ine ya sefa vavhi na vhavhuya.
Vhatukana avha vho vha vha tshi khou bva tshikoloni.
Mafhungo aya a wanala kha mathomo.
Nditsheni ndi nwana wa Vho-Gumani.
Ndi u pomokana vhuloi vhukati ha mita mivhili.
Hai, Vho Gumani vho vha vho no langana na mungome Timhaka uri a fare Matidze sa muloi.
O wa khadonngi ari matsivha othe o bva musi o rwiwa nga Vho-Gumani.
Avha vhathu vho vha vhe dzundeni.
Vhathu avha vho vha vho da u shuma/u disa nala musanda.
Zwivhotshwa ndi vhathu vho farwaho vhane vha shuma vha sa holi.
Thovhela ane a khou ambiwa afha ndi Vho-Ravhudzulo.
Vho-Gumani na Vho-Matidze.
Vhakoma vhane vha khou ambiwa ndi Vho-Rathiyaya.
Vho Gumani vho vha na vivho musi Vho-Matidze vha tshi khou tshina vho di takelela vha mbo di vha rwa nga mpama.
Vha rwa Vho-Matidze nga luvhalelo.
O rengisa kholomo u swika dzi tshi fhelela nga nthihi nga nthihi. A tshi wana tshelede a tshi kona u ya a tshi badelela musadzi wawe.
Ndi musi Siphegana a tshi wana lunwalo lwa uri mufunwa wawe u khou tshata na munwe munna. Izwi zwo mu vhavha a tshi humbula tshelede ye ai shumisa musi a tshi mu dzhenisa tshikolo.
Ri songo tswa.
Vho Maikana vha tswa mbudzi vha fhedzisela vho waniwa.
NGANEA Mitsheto ya wa - A.
Mafhungo aya o ambiwa nga Vho-Balavhali.
Ntsundeni o vha o tswa zwiambaro.
U toda thusa ya uri vho Mutshekwa vha kone u fhola milenzhe.
O vha e Tshikovha.
Ndinge Ntsundeni a tswa zwimbarovhengeleni line Vho-Matambule vha shuma khalo.
Nwana we na bula kha 4.3 o vha a tshi khou funana na Ungani.
Vho-Mutshekwa vho vha vha tshi shuma u inga halwa.
Ho vha hu itela u isedza vho Matambule samba sa izwi ho vha ho no vha na vengovhukatihavho na Vho-Mutshekwa.
O zwifhela Ungani uri Ntsundeni o vha a tshi khou funana na vho-Matambule.
Vho vha vhe halwani ha Matsea.
Ndi phungo ya u via.
Lungano ulu lu wela kha lushaka lwa vhathu.
Pfunzo ya lungano ulu ndi ya uri ri songo vha na nyofho, Muthannga wa goswi u ofha u liwa nga zwivhanda, u toda u edela vhukati ha munwe na mbuvha.
<fn>93322VQF2005.txt</fn>
Nangani mbili dzine na dzi konesa.
Ni nwale zwi no vhalea.
Mufhirifhiri u re afha pfuloni Hune na zhamba masiari na vhusiku Na kandekanya pfulo nga khwanda dzanu. No hangwa u thonifha mulisa.
Pfuloni dzanu a hu na vhukhudo Ho anwa matope na zwi shushaho.
U bvafhi mulisa wa tshilidzi Ane a ni khada o vhofholowa. Mililani yanu ya matope. Na tshimbila ni kha zwivhuya?
Murendi u fanyisa kholomo na mini?
Mutshidzi ane a khou ambiwa afha ndi nnyi?
Kholomo idzi dzi lwa ngafhi?
Ndi zwifhio zwine kholomo dza ita musi dzipfuloni Bulani zwivhili?
Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa mulisa de?
Tshidakwa Mitsindo yau yo fa U muthu nge wa fema U langwa nga swiswi Ngeno thoni wo fara.
Ndila yau iyo, I ya mulindini Une wa do balelwa u bva, Nge wavha wa lino Ngeno muya wa Mudzimu wo fhiwa.
Wau muta ndi zwililo Vhana vhau vha do u nyala Vhanzhi vha do pfa Yehova Dzula fhasi u humbule Nthe dza muhulwane a dzi naki Tamba tshika u nake U vhe denzhe sa Paulo Nge a si sedze shango A funa vhutshilo hawe A vha wa ngoho.
Tshidakwa hu ambiwa muthu-de?
Ndinga mini murendi a tshiri muta wa tshidakwa ndi zwililo?
Bulani madzina a vhutukana vhe vha vha vha tshi khou u lwa?
Vhatukana avha vho vha vha tshi khou bva ngafhi?
Mafhungo aya a wanala kha tshipida tshifhio tsha puloto?
Nditsheni ndi nwana wa nnyi?
Ndinnyi we amba maipfi aya?
Avha vhathu vha no pfi vha navhele milenzhe yavho kha muambi ndi vhonnyi?
Vhathu avha vho vha vha tshi khou toda mini?
Ndi zwifhio zwi no sumba uri Nditsheni u a zwifha?
Havha vhathu asi zwivhotshwa, vho disa nala ha thovhele, a vhongo dela u salwa murahu sa mbongola dzo panwa. Hezwo rine vho Gumani ri hone a zwi itwi(vhathu vhonoima vho lavhelesa). Vhathu kha vha shume, nnendi khou tou kaidza hei havhiya
Ndi nnyi we a mba aya mafhungo?
O vha a tshi khou vhudza nnyi?
Avha vhathu vho vha vhe ngafhi?
Vhathu avha vho vha vho da u ita mini?
Zwivhotshwa hu ambiwa mini?
Thovhela ane a kho ambiwa afha ndi nnyi?
Litshani u tolou mphunga nangweni. No vha vha u nkhulisa na rali dzundeni langa Vhakoma vha vhona ndi mini zwenezwi?
Bulani madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou u lwa?
Vhakoma vhane vha khou ambiwa ndi vho nnyi?
Vhathu avha vho vha vha tshi khou lwela mini?
Bulani zwithu zwivhili zwi no sumba uri Vho-Gumani vha na lunyadzo.
Nga mulandu wa mvula. Ngavhe ndi si vhe na dzhasi na tshambureni ndo vha ndi tshi do swika hafhano ndi tshi nga khuhu yo wela mashikani. Hone ngavhe ndi si de no vha ni tshi do vhuya na vhilaela na?
Mafhungo aya a bva kha nganea pfufhi ifhio?
Bulani madzina a vhathu vhane vha khou ita nyambedzano?
Muthannga uyu o toda u thithiswa ngani uri asi fare ulu lwendo?
O ambara mini hu u itela u fara ulu lwendo?
Ndi nga mini khotsi a Muhanelwa vho vha vha tshi khou hana u mu dzhenisa tshikolo?
Muhanelwa o fhedzisela e ngafhi kha magumo a nganeapfufhi iyi?
Talutshedzani zwo iteaho kha magumo a nganeapfufhi iyi.
Demethe, vha tswa mbudzi ya hashu Vha a a delela Ru ! Ru...! Hai nandi ni songo mbulaha, Nditsheni ndi ni vhudze?
Mafhungo a ya a bva kha nganeapfufhi ifhio?
Bulani madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou amba?
Inwi Mutshekwa khaladzi anga, Houla nwana a thi funi a tshi farwa. Arali hoyu Malabi e muthu kwae hai, nne na kholomo ndi nga mu lifhela ngayo. Ndi tshi ralo ndi itela uri haya mafhungo a fhele shango li sa athu zwi divha na uri inwi sa tshilikadzi arali uyu nwana a ya dzhele ni do sala na nnyi?
Mafhungo aya o ambiwa nga nnyi?
Ho vha ho itea mini?
Nwana ane a khou ambiwa afha ndi nnyi?
Muambi o da u ita mini?
Muambi uyu u ngafhi?
Afha fhethu hu dzula nnyi?
Ndi mini tsho vhangaho khudano vhukati ha muambi naVho-Matambule?
Nwana we na bula kha 4.3 o vha a tshi khou funana na nnyi?
Muthannga uyu o vha a tshi shuma ngafhi?
U tswa a zwo ngo luga na luthihi. Tikedzani fhungo ili no li livhanya na zwo iteaho kha Ntsundeni?
Vho-Mutshekwa vho vha vha tshi shuma mini?
Ndi nnyi we a fara Ntsundeni musi o tswa zwiambaro?
Ndi nga mini Vho-Nguluvhe vho latelwa tsini na tsimu ya Vho-Matambule?
Tshishonga o zwi itisa hani uri a kone u wana Ntsundeni sa mufunwa wawe?
Vho-Mugwabana ni vha divhela zwifhio?
Vhuhulu ni tou no ndifhela tshelede yanga kana na da na fhedzisa nndu yanga.
Zwa sa ralo ndi do ni ni isa kule hu ne vha hanu vha do ni toda vha sa ni wane.
Ndi nnyi o ambaho mafhungo aya?
O vha a tshi khou amba na nnyi?
Vhathu avha vho vha vhe ngafhi?
Ndi ifhio phungo ye ya vha i tshi khou isedzelwa muambi wa mafhungo?
Lungano ulu lu wela kha lushaka lufhio lwa ngano?
Muanewa muhulwane kha lungano ulu ndi nnyi Ndi nga mini ni tshi ralo?
Mbuvha ndi mini?
Mulomo a u dalelwi nga...
<fn>CJReview-TOR-Tshivenda.txt</fn>
U wana masia ane a tea u khwiniswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa bindu, khathihi na u shandukiswa ha vhuimeleli na zwithu zwa tshizwinozwino, kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, zwine zwa tea u sedzeswa kana u dzhielwa n.
U. etshedza sethe dza zwipiḓa zwo fhambanaho dza dzithemendelo dzine dza nga. anganedzwa kana u dzhielwa nṱha na u shumiswa nga Muvhuso u itela u bveledza sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo teaho i re na vhukoni nahone ine ya shumisea zwavhu.
U bveledza modele wo teaho kana mutheo u itela u ela na u kona u tevhelela kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na modele wa u kuvhanganya datha nga u angaredza wo teaho u itela uri sisiteme yo.
U. etshedza Vhaṋetshedzi vha mbekanyamaitele mafhungo ane a. o.ea malugana na u sedzulusa kana u. ola kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ya Afrika Tshipembe ya zwino kha zwa saintsi.
Tsedzuluso i tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo. hu.huwedzo kana mvelelo, vhukoni, u shumisea, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa migaganyagwama ya zwino, matshimbidzele, kuitele na milayo ine ya laula sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na. hu.
U sedzuluswa ha milayo yo no. i vha ho hone, kuitele na matshimbidzele zwine zwa shumiswa kha vhuimo ho.
U sedzulusa mugaganyagwama une wa vha hone, vhashumi na dziṅwe tshomedzo dzine dza shumisiwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na mishumo na vhu.
U sedzulusa kuitele kwa zwino kana matshimbidzele malugana na vhukonanyi na tshumisano kha sekithara yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maanḓa vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na n.
U sedzulusa kuitele kwa zwino na matshimbidzele malugana na kutshimbidzele kwa mulandu, hu tshi katelwa mushumo wa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na n.
U sedzulusa kushumisele kwa kuitele na mulayo wa vhu.
U sedzulusa u. ala ha dzidzhele na uri zwi vhangiwa nga mini, hu tshi katelwa na mvelelo kana zwine zwa. iswa nga beiḽi na nḓila dza u gwevha na milayo; na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga kha dzhele dzo.
U wana vhu.udze.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na mugaganyagwama, vhashumi na dzi.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na vhukonanyi na tshumisano kha sisiteme ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maan.
U wana vhu.udze.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha kushumisele kwa mulayo wa vhu.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga na u.
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa kha kuitele na matshimbidzele na maitele avhuḓi a u fhelisa milandu ya vhutshinyi nga nḓila i sa.
Dzitshanduko dzine dza tea u itiwa malugana na mugaganyagwama, vhashumi na dzi.
Dzitshanduko dza vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na u itiwa ha modele wa u kuvhanganya datha ya u angaredza uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i vhonale zwihulu sa ya tshisaintsi na modele une wa angaredza zwoṱhe wo.
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhuṱanzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi; beiḽi na kuhaṱulele kana kugwevhele na milayo; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo. alaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi.
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, zwibveledzwa zwi tevhelaho zwi tea u.
Tshigwada tsha Tsedzuluso tsha u konanya mishumo ya Tshigwada tsha. ho.isiso, zwoṱhe zwi na vhaimeleli u bva kha vhasheli vha mulenzhe vha ndeme na vha si vha ndeme, hu tshi khou katelwa na Vhaṱoḓisisi vha.
Muvhigo wo tou.
Wekishopho hune mvelelo dza tsedzuluso dzi nga.
Modele wa u lavhelesa kana u. ola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na kuitele kwa tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya. waha nga. waha ya dzangano.
U itela u lavhelesa na u linga kana u. ola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya. waha nga. waha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwo.
Arali zwo tea, khoniferentsi ya u. anganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso, zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo.
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha. ho.isiso ya Tshitirathedzhi (Tshigwada tsha. ho.isiso).
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi. o vha tshone tsha ndeme tshine tsha. o eletshedza malugana na zwa poḽitiki zwine zwa khou bvela phanḓa zwa Tsedzuluso.
U monithara, u lavhelesa na u langula maitele a. ho.isiso a Tshigwada tsha. ho.
U vhiga nga ha mvelaphan.
Minis.a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u. o shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso.
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha. ho.
Tshigwada tsha. ho.isiso tshi. o vha tshone tsha ndeme tshine tsha. o sedzesa kha mushumo wa. ho.isiso ine ya khou. o.ou u itwa.
Kha mikano ya ndivho dzi re afho n.
U ita. ho.
U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni, kushumele, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, u itela u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe zwo buliwaho afho nṱha.
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo; na tshigwada tsha Vhaṱoḓisisi vha. honifheaho, hu tshi katelwa Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe.
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u. o shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha. ho.isiso.
Hu tea u vha na ofisi ya muṅwaleli u itela u. etshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa. ho.isiso. Ofisi ya muṅwaleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.
Hu khou lavhelelwa uri hu. o. o.ea mugaganyagwama wa R10m une wa. o. etshedzwa nga Vhufaragwama.
<fn>ConstitutionalCourt. Constitution(2009).2010-10-13.ve.txt</fn>
Dzina ḽipfufhi, tshifhingani tsho fhiraho' Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Mulayo wa vhu 108 wa 1996' zwo shandukiswa nga s.
Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila - vha sedze na s.
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo.
Muengedzo 6A ḓḓḓ.
Muengedzo 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 we wa dovha hafhu wa bviswa nga Mulayo wa Khwiniso ya vhu fumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Muengedzo 6B, we wa vha u tshi pfi Muengedzo 6A, wo nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu malo wa 2002 wo nomboriwaho nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu fumi wa 2003 une wone wo bviswa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu fumiṱhanu wa 2008.
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, ro ṱanganelana naho ri sa fani.
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka.
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhaṱutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
Tshirunzi tsha Vhuthu, U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu.
U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu.
Vhuhulwane ha mulayotewa na u vhusa ha mulayo.
Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzi linganaho, mutevhe wa vhakhethi wa lushaka une wa fana, khetho dza tshifhinga tshoṱhe na sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi wa madzangano manzhi, u itela uri hu vhe na vhuḓifhinduleli, u sa vha na tshidzumbe na u bvela khagala.
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa, nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa.
Hu na vhudzulapo vhuthihi Afurika Tshipembe.
vha tshipiḓa tsha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana.
Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana, u dzhielwa, na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo.
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓivhadzo.
Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku na lutombo, sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1.
Nyambo dza Tshiofisi dza Riphabuḽiki ndi Tshibeli, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswazi, Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithoza na Tshizulu.
Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu, muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo.
(a) Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu i nga shumisa nyambo dziṅwe na dziṅwe dza tshiofisi kha zwa muvhuso, i tshi khou dzhiela nṱha u shumiswa hadzo, khonadzeo, tshinyalelo, nyimele dza dzingu na u linganela ha ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhoṱhe kana kha vunḓu ḽeneḽo, fhedzi muvhuso wa lushaka na muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu i fanela u shumisa nyambo dzi si fhasi ha mbili dza tshiofisi.
Mimasipala i fanela u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo na zwine zwa funwa nga vhadzulapo vhavho.
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu, nga vhusimamulayo na maṅwe maga, i fanela u langa na u ṱola kushumisele kwayo kwa nyambo dza tshiofisi i sa pambuwi kha mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2), nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u ḓiphiṋa nga u eḓana nahone dzi fanela u farwa u lingana.
Tshiarabu, Tshihevheru, Tshisankriti na dziṅwe nyambo dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli Afurika Tshipembe.
Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe. U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo.
Muvhuso u fanela u ṱhonifha, u tsireledza, u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36, kana huṅwe kha Mulayotibe.
Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe, nahone u vhofha vhusimamilayo, vhavhusi, vhulamukanyi na zwipiḓa zwa muvhuso.
Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali, nahone nga nḓila ine, i nga shumisea, hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo.
u bveledza ndangulo dza mulayo wo ḓoweleaho wa u fhungudza maanḓa, tenda u fhungudza honoho ha vha hu tshi tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo.
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho.
Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo. U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso, vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa.
Muvhuso a wo ngo tea u khethulula muthu na muthihi nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi, hu tshi katelwa lushaka, mbeu, vhuṱalulambeu, u vhifha muvhilini, murafho, u mala kana u sa mala, mvelele kana vhubvo, muvhala, dzangalelo ḽa zwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, miṅwaha, milayo, fulufhelo, mvelele, luambo na mbebo, zwo livhana kana zwi songo livhana.
A hu na muthu o tendelwaho u khethulula muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3). Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho.
U Khethulula nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) a hongo tendelwa nga nnḓa ha musi zwo wanala uri u khethulula ho tea.
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi, na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila.
Mbofholowo na tsireledzo ya muthu.
u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu, lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho.
ya u sa shumiswa kha maedza a zwa mishonga kana zwa sainthifiki nga nnḓa ha musi vho ṋea thendelo yavho vha na nḓivho.
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli, vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa.
vhudavhidzani ha zwi kwamaho ene muṋe ha khakhiswa.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli, mihumbulo, fulufhelo na kuhumbulele.
u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa.
sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe, kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho.
U ṱanganedzwa u ya nga phara ya (a) zwi fanela u vha zwi tshi tshimbilelana na hei khethekanyo na dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa.
mbofholowo ya zwa akademi na mbofholowo ya ṱhoḓisiso ya zwa saintsi.
u tikedza vengo ḽo ḓisendekaho kha lushaka, kutshilele, mbeu kana vhurereli, na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana, u gwalaba, u phikhetha na u nekedza phethishini, nga mulalo nahone a songo ḓiṱama.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani.
u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho, dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa.
u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso, na u dzhena kha tshiimo tshenetsho, arali o khethiwa.
A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki,
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena, u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki,
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa. Mashumele a mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo.
Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni.
u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi.
u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano.
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi, dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha dzithendelanoguṱe dza tshumisano. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea.
A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza, nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka.
arali hu na mbadelo, tshelede ine ya tea u badelwa na tshifhinga na nḓila ya kubadelele kune kwa nga vha kwo tendelanwa nga vhane vha kwamea kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe.
ndivho ya u dzhiiwa ha ndaka.
ndaka a zwi ambi mavu fhedzi..
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho, kha ndaka yawo, u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana.
Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu ha vha hu songo tsireledzea lwa mulayo nga mulandu wa milayo na zwiito zwa kale zwa tshiṱalula, u / tshi na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho.
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula, u na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u liliswa kana thandululo i linganaho.
A hu na mbetshelo ya hei khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga kha u wana mavu, maḓi na dziṅwe tshandukiso dzi tshimbilelanaho nazwo, hu u itela u shandukisa mvelelo dza tshiṱalula tsho fhiraho, tenda u pambuwa kha mbetshelo dza khethekanyo hu tshi tevhedza mbetshelo dza khethekanyo ya 36 (1).
Phalamennde i fanela u phasisa mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya (6).
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho.
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo.
A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe, kana u pwashelwa nnḓu, hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho. A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa.
tsireledzo ya vhathu, hu tshi katelwa na, arali vha sa koni u ḓilondola khathihi na muṱa wavho, thuso yo teaho ya u ḓitshidza.
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele.
A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi.
u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane, na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane.
Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana,
Kha hei khethekanyo 'ṅwana' zwi amba muthu ane miṅwaha yawe ya vha fhasi ha 18.
u isa phanḓa na pfunzo, zwine muvhuso, nga maga a pfalaho, wa fanela u ita uri i wanale na u swikelelea.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone.
ṱhoḓea ya u lulamisa milayo na nyito dza tshiṱalula dza tshifhinga tsho fhelaho.
u fara maimo ane a sa ḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso.
Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a i thivheli uri mutikedzelo wa muvhuso u ṋewe zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho,
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama, fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo.
u vhumba, u thoma, u dzhenela na u vhulunga, vhurereli na luambo lwavho na u vhumba vhushaka na maṅwe madzangano a tshitshavha.
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a dzo ngo fanela u shumiswa nga nḓila i sa tendelani na mbetshelo na nthihi dza Mulayotibe wa Pfanelo.
mafhungo afhio na afhio ane a vha na muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓea kha u shumiswa na u tsireledza pfanelo dzifhio na dzifhio.
Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma, na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni, i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo.
Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho.
u ṱuṱuwedza ndangulo yo fanelaho.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓila yo teaho phanḓa ha khothe kana, hune zwa vha zwo tea, iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia.
u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda, tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho.
dokotela we a tou nangiwaho.
u haṱululwa, kana u sedzuluswa, kha khothe ya nṱha.
Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo, mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa.
Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi.
nḓila i songo fhungudzeesaho ya u swikelela ndivho.
Nga nnḓa ha zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana kha iṅwe mbetshelo ya Mulayotewa, a hu na mulayo une wa nga fhungudza pfanelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
u vhewa hu ha ndeme kha u ita uri hu vhe na mulalo na vhudziki.
lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽe tsha vhewa, nga nnḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tshea uri hu iswe phanḓa. Buthano ḽi nga engedza u vhewa ha tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i fhiraho miraru. U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano. U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano.
mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa, kana iṅwe nyito ine ya dzhiwa, i tshi tevhekana na u vhewa ha tshiimo tsha shishi.
u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa.
u fhungudzwa hufhio na hufhio, u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho, u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano.
malugana na vhana vha miṅwaha ya 15 u ya fhasi.
khethekanyo ṱhukhu ya (5) malugana na u sa dzhenisa vhuṱanzi vhune u ṱanganedzwa haho zwa nga tshinya tsengo.
valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho, a ḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu.
Hu tea u anḓadzwa nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa, i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho, khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao.
Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela.
Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho, nga ramilayo.
Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva nga ḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo, nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa, nga nnḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
Arali khothe i sa vhofhololi Mufariwa u ya nga phara ya (e), uyo Mufariwa a nga ita khumbelo kha khothe uri hu vhe na tsedzuluso hafhu ya u valelwa hawe musi ho no fhela maḓuvha a 10, nahone khothe i tea u sedzulusa hafhu u valelwa hawe hune ya ḓo tea u vhofholola Mufariwa nga nnḓa ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
Mufariwa u tea u tendelwa uri a ime phanḓa ha khothe iṅwe na iṅwe ine ya khou sedzulusa u fariwa hawe, khathihi na u imelelwa nga ramilayo kha u thetsheleswa huṅwe na huṅwe, khathihi na u bvisa vhupfiwa hawe malugana na u iswa phanḓa ha u valelwa hawe.
Muvhuso u tea u bvisa zwiitisi zwo ṅwalwaho zwa u tikedza u valelwa na u isa phanḓa na u valelwa ha Mufariwa kha khothe, nahone u tea u ṋewa khophi ya zwiitisi zwenezwo kha onoyo muthu o valelwaho hu na maḓuvha mavhili musi khothe i saathu u sedzulusa u valelwa hawe.
Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa, uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi, nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu.
Khethekanyo ṱhukhu ya (6} na (7) a dzi shumi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho valelwaho nga mulandu wa phambano dza nndwa dza dzitshaka, vhudzuloni ha izwi, muvhuso u tea u tevhedza maimo a vhofhaho Riphabuḽiki kha mulayo wa vhuthu wa dzitshaka malugana na u valelwa ha vhathu.
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho, a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa, nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo.
dzangano ḽi no khou ita zwi kha dzangalelo ḽa miraḓo yaḽo,
u dzhiela nṱha mulayo wa ḽiṅwe shango.
Musi i tshi khou ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe, na musi i tshi khou bveledza mulayo wo ḓoweleaho nahone u songo ṅwalwaho u si wa sialala (common law) kana mulayo wa zwa sialala (customary law), khothe iṅwe na iṅwe i ḓo ṱuṱuwedza muya, ṱhalutshedzo na nḓivho dza Mulayotibe wa Pfanelo.
Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha, mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo, nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe.
Kha Riphabuḽiki, muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka, muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo, ine ya vha yo fhambanaho, i shumisanaho nahone i re na vhushaka.
Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao, a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima.
Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso.
u thivhela uri hu songo vha na vhukando ha mulayo vhune ha nga dzhiiwa nga sia ḽiṅwe ḽi tshi itela ḽiṅwe.
thoma na u ita uri hu vhe na zwivhumbeo na zwiimiswa zwi no ḓo ṱuṱuwedza na u leludza vhushaka vhukati ha muvhuso.
u ita uri hu vhe na nḓila dzo teaho na maitele a u dzudzanya phambano vhukati ha mihasho ya muvhuso.
Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho, a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano.
Arali khothe i songo fushea uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya (3) dzo tevhelwa, i nga humisela khuḓano murahu kha Miraḓo ya muvhuso i kwameaho.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa.
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imelela vhathu na u ita uri hu vhe na muvhuso wa vhathu nga mulayotewa. Ḽi ita hezwi nga u ṋanga Muphuresidennde, nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya u sedzulusa zwi kwamaho vhathu, nga u phasisa milayo na nga u sedzulusa nyito dza khorotshitumbe.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka. I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu;
Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela.
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi Kapa, fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho u ya nga khethekanyo ya 76 (1) na (5) u nga ta uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi huṅwe na huṅwe.
kha sia ḽa zwa muvhuso wa lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 44.
kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156.
u sedza milayo yo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75.
Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4, ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe, vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4.
Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo, Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa, nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa.
komiti dziṅwe na dziṅwe dzo ṱanganelanaho dzo vhumbwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (b).
Miraḓo ya Khabinethe, Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro.
u bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli.
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka.
Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2005 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.
muthu muṅwe na muṅwe ane, nga murahu ha musi heyi khethekanyo yo no thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu nga nṱhani ha vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 a songo tendelwa u badela faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki, fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiwa uri o gwevhiwa u swikela khaṱhululo kha u wanwa mulandu kana u gwevhiwa yo no fhedziwa nga hayo, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha heyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) na (b) a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa magumo kana madzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
a imiswa u vha muraḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano, nga nnḓa ha musi muraḓo onoyo a tshi nga vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.
Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
Musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano, vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu.
vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa, kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela. Hu nga itwa nḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 2 ya 1999.
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190, kana arali khetho dzo imiswa nga khothe, Muphuresidennde, nga nḓivhadzo, u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho, dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa.
Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho.
musi ho no fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethiwa.
musi Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Muphuresidennde muswa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala.
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo. Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu, tsireledzo, ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano.
kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaḽo,
Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo.
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa,
Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, ḽi nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho.
a nga ita vouthu ya mutsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano.
Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka, fhedzi, a nga si vouthe kha iyo miṱangano.
S. 54 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
Muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso.
u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
u dzhiela nṱha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihulwane kha maṱuku oṱhe kha Buthano sa Murangaphanḓa wa Ḽihoro Ḽihanedzi.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzayo.
Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Miholo, magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu, zwi tshi katela zwa nyanḓadzo, kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Mulangavunḓu wa vunḓu, kana arali Mulangavunḓu a si ho, Muraḓo wa vhuimeleli ho khethwaho nga Mulangavunḓu a nga ranga phanḓa vhurumiwa.
u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro.
Tshipida (b) tsho bviswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(a) u tea u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe ha mahoro maṱuku kha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila i tendelanaho na zwa demokirasi.
Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu, vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela, sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga, u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo.
Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu.
Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe, uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo.
Tshipida (b) tsho bviswa nga s.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhutahe ya Mulayotewa wa 2002 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vunḓu a si na thendelo kha maitele ane milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha Muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe.
zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa, hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo.
Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu,
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi, musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu, hu tshi sedzwa tsireledzo, u swikelelea, kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro.
Kha vharumiwa vhayo, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu, nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela.
Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi, nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe, u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa.
Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo. Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo.
Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe.
U ya nga milayo yayo na ndaela, Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo.
mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo.
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya, vha nga shela mulenzhe arali zwo tea, kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi a vha nga vouthi.
thoma kana u lugisela milayo i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 kana milayo miṅwe yo sumbwaho kha khethekanyo ya 76 (3) fhedzi i nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede.
u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo kana yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
u shela mulenzhe kha maitele a Khoro na komiti dzayo, nga mahoro maṱuku oṱhe a re na vhaimeleli kha Khoro nga nḓila i yelanaho na demokirasi, musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga ṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti.
Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67, vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi.
u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na, huṅwe na huṅwe ho teaho, u hanela u dzhena kha, kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe.
Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo, uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka.
mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 (a) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76(3), nga nnḓani ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a) kana (b) ya hei khethekanyo, u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
Sub-s. (3) yo imelwa nga . 1 (b) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka, u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano.
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu.
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso.
ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano nga hazwo, arali khwiniso idzo dzi ṱoḓaho u itiwa dzi si dzo teaho u phasiswa nga Khoro.
u ya nga ha khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu (1), (2) kana (3)(b), kha Mudzulaphanḓa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu uri a ambiwe kha Khoro.
u ḓivhadzwa hawo kha Buthano, hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo.
Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (3)(b), kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe, u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓani ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka, nahone hune zwa konadzea, nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo.
dzhiiwaho, fhedzi, arali hu na vouthu dza tshivhalo tshi eḓanaho kha masia oṱhe a mafhungo, murumelwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo.
Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu, fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo,
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano (Mediation Committee) i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali wa phasiswa nga Buthano, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Khoro hu tshi tevhedzwa phara ya (f) na ya (h) i sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo tikedzwaho nga vouthu dza mbili tshararu tsha miraḓo yayo.
Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (f) na ya (h) u sa phasiwe nga Buthano, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe, fhedzi Mulayotibe sa zwe wa vha wo phasiswa nga Buthano, wa tikedzwa nga vouthu ya mbili tshararu tsha Miraḓo yalo.
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (e) (i) kana ya (j) u tea u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano, Mulayotibe u ḓo fhiriselwa kha Khoro, nahone arali wa phasiswa nga Khoro, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
khethekanyo ya 197.
Para. (b) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhia Mulayotibe nga nḓila ye wa lavhelelwa ngayo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (g) kana (h), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali tshigwada tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano tshi tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
Arali Buthano ḽi tshi nga dzhia kana u dovha vha hafhu u dzhia Mulayotibe sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e), (i) kana (j), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano i tshi voutela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede.
u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka, nga nnḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii.
u ṋewa maanḓa a tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo.
Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75. Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde.
S. 77 yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo vhu 61 wa 2001.
murumelwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa vhu bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, o rumelwaho nga Muraḓo wa vunḓu a re kha Khoro ya vunḓu.
vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu.
Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana, arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu.
Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu.
khethekanyo ya 74(1), (2) kana (3)(b) kana 76-yo vha i tshi shuma kha u phasisa Mulayotibe.
Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa, Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina.
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa.
i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe.
khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
Arali khumbelo i songo konadzea, nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee, Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo.
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde, u vha Mulayo wa Phalamennde, u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo.
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa.
Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo, hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka.
u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso.
Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde.
u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo.
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde.
Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Muphuresidennde, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo. Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde, u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone, hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu, u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe.
Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Muphuresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) kana (b) a nga si wane mbuelo ifhio na ifhio ya yeneyo ofisi, nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso.
Minisiṱa o rumiwaho nga Muphuresidennde.
Minisiṱa o rumiwaho nga miṅwe miraḓo ya Khabinethe.
Mulangadzulo, u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓo yaḽo,
Mufarela Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde.
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde, Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini.
Sub-s. (4) yo engedzwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.
Khabinethe yo vhumbiwa nga Muphuresidennde, sa ṱhoho ya Khabinethe, Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa.
Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa, u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
a nga si kone u nanga Dziminisiṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano.
Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka.
Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso.
Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde.
Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
u ṋea muvhigo kha Phalamennde nga ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
nahone a nga vha pandela.
Vhathusa Dziminisiṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b) vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho.
S. 93 yo imelwa nga s. 7 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Musi khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzi tshi fariwa, Khabinethe, Muthusa. Muphuresidennde, Dziminisiṱa, Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
maanḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo.
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
Muraḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo.
thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Muphuresidennde.
u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 (c) ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo.
S. 100 yo khwiniswa nga s. 2 (a) ya Mulayo wa vhu 3 ya 2003.
i na mvelelo dza mulayo.
Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe.
Milevho, milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu.
ṱanganedzwa nga Phalamennde.
Arali Buthano ḽa Lushaka, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe, zwi sa kateli Muphuresidennde, Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
Para. (g) yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu.
u ṋewa maanḓa a vhusimamilayo hayo kha khoro ya vhoMasipala.
Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho, vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu.
Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa, na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo, nga wonoyo Mulayotewa, na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza, nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu.
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha, kana maṱuku, u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4, ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4.
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka, milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo, kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu.
nga bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli.
Sub-s. (1) yo khwiniswa nga . 3 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.
Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 30 na 80. Tshivhalo tsha Miraḓo, tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo.
Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu.
muthu muṅwe na muṅwe ane, musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki; fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi na u ṋewa tshigwevho tshi saathu u pfiwa, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) kana (b) a nga vha nkhetheni wa Vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa magumo kana nzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha muraḓo.
a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽo mu taho uri a vhe muraḓo wa vhusimamilayo.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.
U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka.
Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo, vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa, wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu.
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109, kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela, Mulangavunḓu wa vunḓu, nga mulevho, u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo, kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela. Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 1999.
Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe, Muphuresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo.
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu.
U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela.
musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa.
Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu.
Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta nga hone hune, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu,
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe.
Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa, kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho.
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo.
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa.
Vhusimamilayo ha Vunḓu, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
a nga ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya vhusimamilayo.
Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho, fhedzi a vha nga vouthi. Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti.
u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
muraḓo ufhio na ufhio wa vunḓu wa muvhuso.
u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
ta na u laula kha nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na (b) u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(b) u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Vhuhanedzi.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea.
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo.
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, nahone arali zwo tea, u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio.
Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi.
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu, fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu.
u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha vunḓu.
Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -.
u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha vunḓu.
Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede.
S. 120 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu, arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu.
u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Mulayotewa.
Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa, Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina.
Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa.
i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o no saina Mulayotibe.
khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
Arali khumbelo i songo bveledzea, nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa, Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe.
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u tea u ḓivhadziwa kha gurannḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓivhadzwa.
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza vunḓu.
Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo.
u ita miṅwe mishumo yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) Vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli hu shumaho. Muvhuso wa lushaka, nga milayo na nga maṅwe maitele-vho, u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2.
Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
U ya nga ha Khethekanyo ya 100, u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu.
Mulayotewa wa vunḓu, arali Mulayotewa wo phasiselwa vunḓu.
u thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Mulangavunḓu.
Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe.
u ḓivhadza (vhidza) dzireferandamu kha vunḓu a tshi tevhedza mulayo wa lushaka.
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu.
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu. Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
u balelwa u ita mishumo ya ofisi.
Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓu zwi tshi tevhela khethekanyo ṱhukhu ya (3)(a) kana (b) ha ngo fanela u wana pfanelo dza heyo ofisi, na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ya vhathu.
Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga Mulangavunḓu.
Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro.
Mulangadzulo, u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓo yaho.
Mufarela Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu.
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu, Mufarela Mulangavunḓu u tea u ana kana u khwaṱhisedza hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu, sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha vunḓu.
Mulangavunḓu wa vunḓu u vhea Miraḓo ya khorotshitumbe. U vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavunḓu.
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
u ṋea muvhigo kha vhusimamilayo nga ha ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa, khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo.
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
u itela uri hu vhe na maimo a lushaka zwa ndeme kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mishumo.
u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi.
u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa, arali nyimele dzi tshi swikisa henefho.
Khoro i fanela uri, musi i tshi khou dzhenelela, i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe, i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu.
u phaḓaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14.
u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala.
arali Khoro ya Masipala ya sa phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa phara ya (b) , ya thoma vhuḓifhinduleli hayo kha u shumiswa ha pulane ya u vhuisa u ya nga hune masipala wa sa ḓo kona kana u shumisa pulane ya u vhuisa.
hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma.
Arali khorotshitumbe ya vunḓu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) nga nḓila yo teaho, khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho.
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo, hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo.
S. 139 yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
i tshi nga bveledza u dzhielwa vhukando ha mulayo.
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo muraḓo.
Milevho, ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi.
u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu.
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu, Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo, vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu, Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo.
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓu kana, musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho, arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe.
tshiimiswa, mishumo, maanḓalanga na maimo a zwa vhuhosi ha sialala, musi zwi tshi ṱoḓea.
nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Mulayotewa.
Arali vhusimamilayo ha vunḓu ho phasisa kana u khwinisa Mulayotewa, Mulangadzulo wa Vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela uri u ṱanzielwe.
zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143.
Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela, na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa.
Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavunḓu ḽi tea u anḓadzwa kha Gurannḓa ya lushaka ya Muvhuso nahone ḽi thoma u shuma u bva ḓuvha ḽa nyanḓadzo kana ḽo tiwaho nga Mulayotewa kana khwiniso.
Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri, nga murahu ha musi wo anḓadzwa, u fanela u fhiwa Khothe ya zwa Mulayotewa uri i u vhee nga nḓila ya tsireledzo.
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓu nga nḓila nthihi nga ndivhanele.
phoḽisi dza lushaka.
Tsireledzo ya mupo.
wa khakhisa u shumiswa ha phoḽisi dza ikonomi dza lushaka.
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka une wa shumana na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(c) na zwauri phambano i ḓiswe khothe uri i tandululwe, khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
Mulayo wa Vhusimamilayo ha vunḓu u ḓo langa ntha ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana (3) ya sa shuma.
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya vunḓu.
Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo, mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro.
Arali Khoro ya Vunḓu i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (6) i fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo ita tsheo, i rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo.
mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4, khethekanyo ya 146 i ḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo.
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka yo bulwaho kha khethekanyo ya 44 (2) i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha mishumo i re ngomu ha Muengedzo wa 5.
Arali khuḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe, mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana mulayotewa wa vunḓu.
Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓo langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume, fhedzi i ḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa.
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka, kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu, khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa, ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano.
Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki,
Masipala u na pfanelo ya u vhusa, nga u vhona hawe, mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho, hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa.
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo.
u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo.
Masipala u fanela u lwisa u bveledza mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) zwi tshi ya nga gwama na ndangulo zwine a vha nazwo.
shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu.
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho, u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho.
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo, zwiimiswa, maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo, masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo.
Khethekanyo ya A: Masipala a re na maanḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe.
Khethekanyo ya B: Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho.
Khethekanyo ya C: Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili.
Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 229, u ita mbetshelo dzo teaho dza u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha vhomasipala musi vhupo vhu na vhomasipala vha khethekanyo ya B na ya C.
Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea nahone dzo fanela.
Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu.
ṱuṱuwedza mveledzo ya maanḓa a muvhuso wapo uri vhomasipala vha kone u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho.
tendela u tiwa hafhu ha mikano ya masipala arali ḽiṅwe ḽa mavunḓu ḽa ḓibvisa kha u tikedza mukano wa masipala wo tiwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (a).
Sub-s. (6A) yo dzheniswa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.
Muvhuso wa lushaka, u tshi tevhedza khethekanyo ya 44, na muvhuso wa vunḓu i na maanḓa a u sima milayo na maanḓalanga kha u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila i fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Muengedzo wa 4 na 5, nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 156(1).
mafhungo maṅwe na maṅwe o kumedzwaho kana o rumelwaho khawo nga mulayo wa lushaka kana wa vunḓu.
Masipala a nga ita na u shumisa milayo-yapo (by-laws) kha uri hu vhe na ndangulo yo dziaho ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa.
Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 151(4), mulayo-wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi. Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149, mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi.
masipala e na maanḓa a u a langula.
Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho.
Miraḓo yoṱhe yo khethwa hu tshi tevhedzwa phara ya (a) na Miraḓo yo nangiwa hu tshi tevhedzwa phara ṱhukhu ya (i) ya hei phara.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 (a) ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 na nga s. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.
vhuimeleli ho linganelaho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha phara ya (a) ho ṱanganyiswa na sisiṱeme ya vhuimeleli ha dziwadi zwi tshi bva kha tshipiḓa tsha masipala kha mutevhe wa vhakhethi muthihi wa lushaka.
Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) i fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha Miraḓo i bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza tshivhalo tsha u Iinganyisa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 1 (b) ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002.
(a) Arali sisiṱeme ya kukhethele i tshi katela vhuimeleli ha dziwadi, u khethekanywa ha dziwadi hu tea u itiwa nga tshigwada tsha vhathu tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho nangiwaho hu tshi tevhelwa, na u shuma nga maitele a u tevhela maga na khaḽo yo ṱaluswaho nga mulayo wa lushaka.
Hune mukano wa masipala wa vha wo tiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 155 (6A), wadi yo tingedzelwaho nga ngomu ha mukano wa masipala wonoyo a i koni u engedzwa u buḓa na mukano wa vunḓu ḽi kwameaho.
Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka.
Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b) u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo o sumbedzwaho nga Khoro ya Masipala kha u ta uri a imelelwe zwavhuḓi.
Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala, fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho.
Muthu ane a si tee u vha Muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya (1) (a), (b), (d), kana (e) a nga vha nkhetheni wa Khoro, u ya nga phimo kana maga o ṋewaho nga mulayo wa lushaka.
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka.
Sub-s. (3) yo engedzwa nga s 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanui ya Mulayotewa wa 1998.
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka.
Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela, hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela.
Khoro ya Masipala, iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139, i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa, u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa.
S. 159 yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha phara ya (b) : 30 Fulwi 1997.
u wana khadzimiso.
(a) Miraḓo ya Khoro ya Masipala i tea u vha i hone nga vhunzhi phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo nga vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe.
Mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) dzi langiwa nga tsheo yo dzhiwaho nga Khoro ya Masipaia i tshi tikedzwa kha voutu dza tshivhalo tshihulwane tsha miraḓo,
Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane.
mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu.
vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala.
kuthomelwe, kuvhumbelwe, maga, maanḓa na mishumo ya komiti dzayo.
Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho, nahone i nga vala madzulo ayo, kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa.
ya langulwa nga mulayo wa lushaka.
Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo.
Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo.
Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala.
Milayo-yapo ya masipala i tea u swikelelea nga vhathu.
Para.ya (b) yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka.
Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe.
Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi, nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo, une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu, u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe.
Zwipiḓa zwa muvhuso, nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe, u itela vhuḓilangi, u sa dzhia masia, tshirunzi, u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone.
Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama.
Khothe iṅwe na iṅwe yo thomiwaho [kana dzi no tendiwa] nga Ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Phalamennde, zwi tshi katela na khothe dzi re na tshiimo tshi fanaho na tsha Dzikhothe Khulwane kana Khothe dza ha madzhisiṱaraṱa.
Khothe ya zwa Mulayotewa yo vhumbwaho nga Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde na vhaṅwe Vhahaṱuli vha ṱahe (9).
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 11 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo.
i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa.
i ita tsheo ya Magumo malugana na uri mafhungo ayo a wela fhasi ha zwa Mulayotewa naa.
fusha ṱhoḓea dza mulayotewa wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144.
Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu, na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde, a zwi yelani na Mulayotewa, nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa.
ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe.
Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo, tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe.
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane, Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo, nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa.
mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga kha ḓi rumelwa khayo u ya nga maitele ane a ḓo vha o tiwa nga Mulayo wa Phalamennde.
maṅwe mafhungo oṱhe a songo ṋetshedzwaho iṅwe khothe nga Mulayo wa Phalamennde.
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde.
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo.
ndaela i no fhaheya nḓivhadzo ya uri a zwi shumi Iwa tshifhinga na nga maitele afhio na afhio, u itela uri maanḓalanga a vhusaho, a kone u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea.
(a) Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane, kana khothe ya maimo a yelanaho nayo i nga bveledza mawanwa malugana na u yelana na Mulayotibe ha Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe nga Muphuresidennde, fhedzi ndaela ifhio na ifhio i nga vha na maanḓa u swikela i tshi khwaṱhiswa nga khothe ya zwa Mulayotewa.
Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa, i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu, kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana vhuḓifari.
Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa.
Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshi re na lutamo lu vhonalaho tshi nga ita khaṱhululo, kana u ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela u khwaṱhisa kana u shandukisa mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa malugana na hei khethekanyo ṱhukhu.
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala, i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi.
Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho, ane a vha muthu o teaho, a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe.
Musi hu tshi vhewa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha zwa khaṱhulo tshi tea u sumbedza nga u angaredza phambano ya lushaka na mbeu (munna kana mufumakadzi) i re kha lushaka Iwa Afurika Tshipembe.
Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka, u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe, nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa, nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde.
Muphuresidennde a nga vhea vhathu u bva kha uyu mutevhe, nahone u tea u eletshedza Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli o sumbedza zwiitisi, arali muṅwe kana vhaṅwe vhathu vha re kha mutevhe vha songo tendiwa, na musi hu tshi tea u vha na vhaṅwe vhane vha tea u nangiwa.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tea u engedza mutevhe nga madzina a vhaṅwe vhathu hune Muphuresidennde a ḓo kona u vhea vhathu u bva kha uyo mutevhe muswa.
Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Tshifhinga tshoṱhe, Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa.
Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa vhuhaṱuli.
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa, u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni.
Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana, u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa.
Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho. U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 14 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo.
Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12, kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70, zwine zwa nga swika u thoma, nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 15 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde.
Miholo, magavhelo na Mbuelo a zwi nga fhungudzwi.
Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli, iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yoṱhe.
Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe.
Muphuresidennde, o wana ngeletshedzo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga awedza Muhaṱuli, ane a khou ambiwa kha maitele a khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya uri a bvisiwe.
Para. (b) yo imelwa nga s. 16 (a) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou shumaniwa na mafhungo ane a kwama tshipiḓa tsha vunḓu kana tshapo tsha Khothe Khulwane fhedzi, Muhaṱuli Phuresidennde wa tshipiḓa tshenetsho na Mulangavunḓu wa henefho; kana Mufareli, o rumelwaho nga Mulangavunḓu a kwameaho.
Para. (k) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na nga s. 16 (b) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Arali tshivhalo tsho nangiwaho u bva kha phurofesheni ya maadivokhethi kana maaxende hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya (1) (e) kana (f), tshi tshi eḓana na tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde u tea u vha vhea arali tshivhalo tsha vhathu vho nangiwaho tshi tshi fhira tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na phurofesheni yo livhanaho nazwo, u tea u vhea vhanangiwa vho eḓanaho u ḓadza zwikhala, hu tshi dzhielwa nṱha nḓivho ya uri, avho vhane vha ḓo vhewa vha vhe vho imelela phurofesheni nga vhuḓalo.
Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu, vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho. Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini, i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga eletshedza muvhuso wa lushaka na mivhuso ya vunḓu nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa Vhuhaṱuli, fhedzi musi i tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓani ha u vhewa ha Muhaṱuli, i tea u dzula i si na Miraḓo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (h) na (i).
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo; fhedzi, tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo.
Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana, Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane, nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo, u ḓo farela kha Khomishini.
Sub-s. (7) yo ḓadziswa nga s. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na u imelwa nga s. 16 (c) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Muphuresidennde na vhathu vhane vha vhea, u ta kana u ruma miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c) , (e) , (f) na (g), vha nga vhea, u ta kana u ruma muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo, uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a siho lwa tshifhinganyana nga tshiitisi tsha maanḓa awe tsha u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana tshiṅwe tshiitisi tshi teaho.
Sub-s. (8) yo ḓadziswa nga s. 2(b) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso, na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga.
vha na vhuḓifhinduleli ha u sengisa kha vhupo (jurisdiction) ho tiwaho; hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (5).
Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa, a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho, tshiṱalula na luvhengelambiluni.
Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea.
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi.
u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe.
Para. (b) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Maitele a Sialala, Vhurereli na Nyambo dza zwitshavha.
Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu.
Khomishini ya u langa Khetho.
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi, nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo, zwi tea u sa dzhia masia, khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu, u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi, na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
Zwivhumbeo zwa muvhuso, nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo, u sa dzhia masia, tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho.
A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa.
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka, nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha.
u dzhia vhukando ho teaho ha u khakhulula.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe.
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu, nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i tea u ṱoḓa mafhungo u bva kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso, malugana na vhukando he zwa vhu dzhia ha u vhona uri hu na u bveledzwa nga nḓila yo teaho pfanelo dza u kona u wana dzinnḓu, mutakalo, zwiḽiwa, maḓi, tsireledzo ya vhapo, pfunzo, na zwa mupo.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka.
S. 184 yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele, Zwigwada zwa Vhurereli na Zwi ambaho Luambo luthihi.
u themendela u thomiwa ha mvelele kana dziṅwe khoro dza zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
Khomishini i na maanḓa, sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo, ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme, zwi tshi katela, maanḓa a u monithara, u ṱoḓisa, vhuṱoḓesi, u funza, u ita khuwelelo, u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele, vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi.
Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso-
Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele, zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi, na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo, zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka.
u sumbedza nga u angaredza zwi kwamaho zwa ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe.
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa, u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu.
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa, sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a u monithara, u ita ṱhoḓisiso, u ita vhuṱoḓesi, u funza, u ṱoḓa thuso, u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu.
tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbadelano zwine mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana wa vunḓu ya ṱoḓa zwi tshi odithiwa nga Muoditha Dzhenerala.
tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi.
Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi, na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa.
Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho, tshi sa dovhololwi, tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi.
bula mvelelo dza khetho hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, tshine tsha ḓo vha tsha u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho.
Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu. Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga ane a ḓo langula zwa khasho, hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu, u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza.
vha tendelana na ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi tiwaho nga mulayo wa lushaka.
Musi khomishinari dzi tshi vhewa, hu tshi tevhedzwa Ndima iyi, hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe.
Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe, o tewaho nga u fara poswo yeneyo. Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela, kana tshenzhemo kha zwa u oditha, kha zwa tshelede dza muvhuso, khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso, musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala.
Para. (a) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini ya zwa khetho.
ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano, arali themenndelo i ya u tholiwa ha Muraḓo wa Khomishini.
U dzhenelela ha vhathu zwavho, kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 (1)(a).
fanela u bvisa muthu ofisini musi ho tendelwa ḽikumedzwa kha Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe.
Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala.
Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓila ya khwine nahone i sa ḓuri.
Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia, nahone nga maitele kwao na nga nḓila yo linganelaho.
ṱhoḓea dza vhathu dzi tea u lavheleswa, nahone vhathu vha tea u ṱuṱuwedziwa kha u dzhenelela kha u bveledza mitheo.
Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓa vhashumi kha mabuḓo avho a mishumo, u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓalo vhukoni ha vhathu.
Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hune maitele a u thola a ḓo vha a tshi sedza nga maanḓa vhukoni, muṱalukanyo, maitele kwao, khathihi na ṱhoḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale, hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho,
tshumelo ya vhathu.
Mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na ndayo dzo bulwaho kha khethekanyo (1).
U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso.
Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho, dzindaulo kana zwiimiswa.
Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso, mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho, ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha.
Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki,
Khomishini i na vhuḓilangi, nahone i tea u sa dzhia masia, i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho, u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu. Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
Miṅwe Miraḓo ya muvhuso, nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho, i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo, u sa dzhia sia, tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini.
u ita na u shumisa maanḓa o ḓadziswaho kana mishumo yo randelwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Para.(g) yo ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka.
vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari.
muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo, kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu.
na u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo,
Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (7) (b) vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone.
Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma, na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka, nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho.
Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni, nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki,
Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga, u thola, u takusa, u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu.
Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka, ha u tshila nga nḓila ya ndinganyiso, u tshila nga Iwa mulalo na pfano, u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓa, khathihi na u ṱoḓa u tshila vhutshilo ha khwine.
Vhuḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano, zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka, nga nnḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka.
Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo, hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe.
Tsireledzo ya lushaka i ḓo vha nga fhasi ha maanḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka.
Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli, tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa.
Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki,
Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa, madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma, na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo, zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki,
A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala.
ine ya nga bvisela phanḓa nga tshiṱalula ndivho dza dzangano ḽa poḽitiki,
U itela uri hu vhe na u tevhedzwa ha mitheo ya uri hu vhe na u sa dzumbama na vhuḓifhinduleli, komiti ya madzangano o fhambananaho ya Phalamennde, i fanela u sedzulusa tshumelo dzoṱhe dza tsireledzo nga nḓila /maitele o tiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana ndaela dza Phalamennde.
Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi.
Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki, tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo, u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi.
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
kha u khunyeledza mbofho ya mashango oṱhe.
tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho.
Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), Muphuresidennde u tea u ṋea komiti ndaela ya u vhea iṱo kha mafhungo a ṱoḓeaho sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo ṱhukhu ya (3).
Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli, u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli.
Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho.
Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa, Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli.
Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu, na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea.
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu.
Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu, u vhona uri shango ḽi lale, khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki, na ndaka dzavho, u ṱhonifha na u tevhedza mulayo.
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa, na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa, nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza Mavunḓu;
Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu.
yo avhelwaho khayo u ya nga ha phoḽisi ya zwa vhupholisa ha lushaka.
ita themendelo kha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhunduleli ha zwa vhupholisa.
Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu, khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa, vhuaḓa ha, kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu.
Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa, mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala.
Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso.
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa.
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu.
Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu, khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka.
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa.
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi, nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi.
Muphuresidennde u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe ṱhoho ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana a vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo, kana a rumela Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli,
mbili tshararu tsha Miraḓo yayo.
Zwiimiswa, tshiimo na mushumo wa mahosi zwi ḓo tendiwa, u ya nga mulayo wa sialala, hu tshi tevhedzwa Mulayotewa.
Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma, i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo,
Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma, dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala.
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo.
milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala.
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho, tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka, u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 213: 1 Phando 1998.
u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓu, muvhuso wapo kana masipala, na ṱhoḓea dzine uho u ṋewa ha ḓo tevhelelwa.
ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi na ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi zwo tiwaho nga ndivho ya maitele (maitele a pfalaho).
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 214: 1 Phando 1998.
mugaganyagwama kha masia oṱhe a muvhuso u tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
tsumbo ya u ḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma s. 215: 1 Phando 1998.
maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama.
Vhufaragwama ha lushaka, vhu tshi tendelana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo arali hu tshi nga wanala uri hu na nzulele ya u sa fara tshelede nga nḓila yavhuḓi u ya sa zwe zwa tiswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 5 (a) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
i nga tevhedzwa nga u ṱavhanya, fhedzi i ḓo fhela nga yoṱhe u bva murahu, nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde, i tshi tevhela maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76 (1), na u tiwa nga ndayo na milayo yo ṱanganelaho ya Phalamennde. Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo.
Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 5 (b) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga luthihi, hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3).
vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo ayo phanḓa ha komiti.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 216: 1 Phando 1998.
Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo, zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo, nga ndinganyiso, u vha khagala, i konaho u pikisana na u sa ḓura.
tsireledzo kana mveledziso ya vhathu, kana zwigwada zwa vhathu, vhe vha si wane vhukhwine nga vhanga ḽa tshiṱalula tshi si kwatsho.
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo u tea u ta tshivhumbeo tshine mbekanyamaitele yo tiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), i tshi nga shumiswa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya Tshelede dzo no sedzuluswa.
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe, muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 218: 1 Phando 1998.
u guma ha u elwa ha miholo, magavhelo kana mbuelo zwa Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, Miraḓo ya khorotshitumbe na Miraḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho.
Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓivhusaho ine ya ḓo ita thendelo malugana na miholo, magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi, nga murahu ha musi yo sedzulusa thendelo ya khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
Khorotshitumbe ya Lushaka, ya vunḓu, masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o livhanaho nazwo a nga shumisa mulayo wa vhusimamilayo ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi nga murahu ha musi o sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
Mulayo wa lushaka, u tea u thoma zwivhumbeo zwi no ḓo ta miholo, magavhelo na mbuelo dza Vhahaṱuli, Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala, na Miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Mulayotewa, zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho, o bulwaho kha khethekanyo ya 192.
Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima, kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde, vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka.
Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo, nahone i tea u sa dzhia masia.
Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde, nahone kha u ita mishumo yayo, i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo livhanaho nazwo, hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214 (2).
vhathu vhaṅwe vhavhili.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 7 (a) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
muvhuso wapo wo dzudzanyeaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c).
Sub-s. (1A) yo dzheniswa nga 7 (b) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho.
Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka. Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa kana u sa kona u ita mushumo.
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe (South African Reserve Bank) ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone i langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde.
Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki,
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe, musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo, i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu, i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu, fhedzi, hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka.
Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane, nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde, nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo.
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
arali Mulayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo.
Mbuelo yo kovhelwaho u fhira kha vunḓu i tshi ya kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 (1) i tshi tou dzhiwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
mbuelo yo kovhiwaho nga kha Vunḓu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3) i fanela u badelwa masipala henefho kha vunḓu.
Sub-s. (4) yo ḓadziswa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 226: 1 Phando 1998.
muvhuso wa lushaka, hu si na kana hu na zwidodombedzwa.
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka, kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka. Nga ndingano, a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo.
Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa, nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216.
Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu, zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 227: 1 Phando 1998.
Para. (b) yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
zwi tea u langulwa nga mulayo wo itwaho nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Gwama na Nzudzanyo ya Tshelede.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 228: 1 Phando 1998.
arali zwo tendelwa nga mulayotewa wa lushaka, miṅwe mithelo, dzimbadelo na mishumo yo teaho muvhuso wapo kana vhuimo kha muvhuso wapo une masipala a wela khayo, fhedzi a hu na masipala ane a nga ta muthelo wa mbuelo, muthelo wa vethe, muthelo wa thengiso kana wa zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa.
zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi, hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo, na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
ṱhoḓea ya u tevhedza mitheo yo teaho ya mithelo.
Maanḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe.
Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe.
Nḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo, mbadelo na mishumo.
A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi.
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 229: 1 Phando 1998.
Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano.
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
S. 230 yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 230: 1 Phando 1998.
ḓivhofhekanya na Khoro i ḓaho ya kha u shuma kha vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala.
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
S. 230A yo dzheniswa nga s. 17 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka.
Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe i vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, nga nnḓani ha musi i thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3).
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki, ndaulo kana khorotshitumbe, kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa, yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka, i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho.
Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka, fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde.
Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo, khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe.
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi, yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa, Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa.
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa, a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo, u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila, yo itwaho nga mulayo wa lushaka.
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho, milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana.
Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga.
u shumisa maanḓa kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso i tshi zwi ita sa zhendedzi kana vhurumiwa.
mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓu.
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa, ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma.
Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa, na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo.
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa, u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6.
Mulayo uyu u pfi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1996, nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde u ya nga mulevho, fhedzi hu saathu u fhira ḽa 1 Fulwana 1997.
Muphuresidennde a nga ta datumu iṅwe-vho hu saathu u swika iyo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) hu tshi tevhelwa mbetshelo dzo fhambanaho dza Mulayotewa.
Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu, u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma.
Arali hu tshi nga tiwa ḽiṅwe ḓuvha ḽo livhanywa na mbetshelo iṅwe-vho ya Mulayotewa u ya nga ha khethekanyo ṱhukhu ya (2), mbetshelo iṅwe-vho ine ya yelana na Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), yo bulwaho kha mulevho, i a fheliswa u bva kha ḓuvha ḽeneḽo.
Khethekanyo ya 213, 214 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229 na 230 dzi thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Phando 1998, fhedzi hezwi a zwi thivheli u thoma u shumiswa hu tshi tevhelwa Mulayotewa, mulayo wo lavhelelwaho kha mbetshelo idzi hu saathu u swika ḓuvha iḽo. Hu saathu u swika ḓuvha heḽo, mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1993, dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma.
I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala (girini) Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khonani ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu.
ḽibannda iḽi ḽidala ḽo pendelwa nga nṱha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda Mupendelo muṅwe na muṅwe ndi thihi tsha fumiṱhanu tsha vhuphara ha fulaga.
Ṱhiraiengele i re tsini na thanda ya fulaga ndi ntswu.
Kha tshipiḓa tsha nṱha ha fulaga ho rambalala ḽibannda ḽitswuku, ngeno kha tsha fhasi hu na ḽa L na ḽiṅwe ḽa mabannda haya ḽi na vhuphara ha thihi tshararu tsha fulaga yoṱhe.
Muengedzo 1A wo dzheniswa nga s. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumimbili ya Mulayotewa wa 1995 ye ya dzhenelwa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiraru ya Mulayotewa wa 2007 na nga Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Mukano wa Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.
Mukano wa Vundu la Gauteng wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 4 zwo dzhenelwa nga s. 1(a) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Mukano wa Vundu la KwaZulu-Natal wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.
Mukano wa Vundu la Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 5 zwo dzhenelwa nga s. 1(b) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Muengedzo wa 2 ayo khwiniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 35 of 1997 and yo imelwa nga s. 18 ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Muphuresidennde kana Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B.
 ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe,
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B.
 ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe,
Nne, A.B., ndi a ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nahone ndi ḓo thetshelesa, ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone ndi fhulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Minisiṱa/ Muthusa Minisiṱa nga khuliso na tshirunzi, u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho; u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana Vhusimamilayo ha Vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha (1) phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano, Khoro kana Vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Nne, A.B., ndi ana/khwaṱhisedza uri sa Muhaṱuli wa Khothe ya zwa Mulayotewa/Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane ya E.F. ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, tikedza na u tsireledza Mulayotewa, na pfanelo dza vhuthu dzi re khawo, nahone ndi ḓo shumisa khaṱhulo kwayo kha vhathu vhoṱhe nga u eḓana hu si na u ofha, tshiṱalula na luvhengelambiluni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa na mulayo.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa.
Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, na Vhafarela Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli hu sa katelwi vhahaṱuli, vha fanela u ana/khwaṱhisedza hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka.
Muengedzo wo khwiniswa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001, nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Vhusimamilayo ha Vunḓu (phalamennde ya vunḓu) vhu tshi fara muṱangano wa u khetha Mulangavunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo.
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano.
Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9.
nga miraḓo mivhili ya vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho, arali hu tshi khou tea u khethiwa Mulangavunḓu wa vunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa vhusimamilayo hayo.
Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho.
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano u tea u ḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano, fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana.
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho, murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho.
murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uri muthu o wanaho vouthu nnzhi ndi ene muthu o khethiwaho.
Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho, dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6. Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe.
Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi, hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni, nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa.
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe, nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho, hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano.
Arali muṱangano u tevhelaho u tshi fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku (1) maitele o buliwaho kha hoyu Muengedzo a tea u dovhololwa sa musi uyo muṱangano u tevhelaho wo vha u muṱangano wa u thoma kha idzo khetho.
Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo.
Tshiteṅwa tsha 9 tsho imelwa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi.
Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho, masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro, nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro.
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu, ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga, kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192.
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo.
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio.
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu.
Ndangulo dza vhuendi ha badani.
Ndondolo ya mavu.
Zwa vhuendela mashango.
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa.
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani.
Magungwa, zwikepe, dzhetisi (jetties), phiasi (piers), vhuimazwikepe zwi sa kateli ndangulo ya zwikepe ya dzitshaka na lushaka na mafhungo a kwamanaho nazwo.
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha.
Ndangulo ya zwa vhurengisi.
Maḓi o kunaho na tshumelo ya zwa mabunga zwi tshi katela sisiṱeme ya zwa maḓi, ane a tou hwaliwa na u laṱiwa ha maḓi na tshika mahayani.
Tshumelo ya zwa vhulafhaphukha zwi sa kateli ndangulo ya phurofesheni.
Fhethu ha u dzula, u londola na u vhulunga phukha.
U fhaṱa luhura na khura.
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa.
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi.
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa.
Tshomedzo dza mitambo yapo.
U hwala mashika (malaṱwa), u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa.
Muengedzo wa 6 wo khwiniswa nga s. 20 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
'Mulayotewa wo fhiraho' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993).
u sa yelana na Mulayotewa muswa.
kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
kha vhusimamilayo ha vunḓu, arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋewa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Mulayotewa wo fhiraho kana Muengedzo kha khorotshitumbe ya vunḓu.
Mulangavunḓu wa Vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa Vunḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
Buthano ḽa lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḽi ḓo dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo vha muengedzo wa 6 une wa guma nga ḽa 30 Lambamai 1999.
Buthano ḽa lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga 30 ḽa Lambamai 1999, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 49(4), ya Mulayotewa muswa.
Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa.
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
A hu na khetho dza Buthano ḽa lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 (2) nga murahu ha musi ho itwa mudzinginyo wa u sa fulufhela kha Muphuresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 (2) ya Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 50 (1) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela 30 Lambamai 1999.
kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano, na u ḓadzisa, u sedzuluswa na u shumiswa ha Mutevhe wa madzangano kha u ḓadzwa ha zwikhala, u swikelela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 47(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa.
vha tea u nanga vhaṅwe vhathu sa vhurumiwa havho ha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓaniho tsha dzisinetha dza kale.
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano.
Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma, hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio.
Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho.
Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo, uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
Miholo, magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu, i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Minisiṱa, Muthusa Minisiṱa wa Riphabuḽiki nga fhasi ha Mulayotelwa wo fhiraho musi mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999, khethekanyo ya 84,89,90,91,93, na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) a tshi thivheli Minisiṱa we a vha e sinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, u isa phanḓa sa minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91(1)(a) ya Mulayotewa muswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe, vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999.
Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi, tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999, nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 108(4), vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Mulayotewa wo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha hoyu Muengedzo.
Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa.
Kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Vhusimamilayo kha nzulele yo fhambanaho yo tiwaho kha khethekanyo ya 106 (3) ya Mulayotewa muswa; na.
Kha u ḓadza zwikhala kha Vhusimamilayo na u khwinisa, u sedzulusa na u shumiswa ha mutevhe wa madzangano kha u ḓadza zwikhala, u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 106(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa malugana na Vhusimamilayo ha Vunḓu u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa na mulayotewa ufhio na ufhio wa Vunḓu, fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, a tshi thoma u shuma, kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo, u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho, khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu.
Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa.
Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓi rumelwa kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu. Izwi zwi nga itwa nga Muphuresidennde nga mulevho.
langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa, hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana, kana u pfulusiwa ha thundu, vhuḓifhinduleli, pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso, ndangulo, tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa.
(a) Khophi ya mulevho muṅwe na muṅwe yo bviswaho hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) kana (2) i fanela u ṋetshedzwa Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka ya Vunḓu hu saathu u fhela maḓuvha a 10 mulevho uyo wo anḓadziwa.
Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe.
Musi mulayo u tshi rumelwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), u sumba huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha maanḓalanga we wa rumelwa khao.
U rumelwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 (8) ya Mulayotewa wo fhiraho zwi tshi katela na u vhulaha na u vhewa hafhu ha mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo, zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa.
Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma.
u yelana na Mulayotewa muswa.
(a) Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga Mulayotewa wo fhiraho i ḓo vha Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho thuthwa nga s. 20 (a) ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.
(a) Khothe Khulwane ya Tshipiḓa tsha Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe tshi ḓo vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho thuthwa nga s. 20 (a) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
(a) Tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tshapo tsha khothe khulwane ya Afurika Tshipembe kana Khothe Khulwane ya shangohaya kana khethekanyo ya zwa u angaredza ya yeneyo khothe, i ḓo vha Khothe Khulwane nga fhasi ha Mulayotewa muswa hu songo shandukiswa vhupo hayo ha mishumo, fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
Muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi kana a no dzhiiwa o fara ofisi sa Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana Muhaṱuli wa khothe yo bulwaho kha phara ya (a) musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo vha Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana muhaṱuli wa yeneyo khothe nga fhasi ha Mulayotewa muswa fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyulula huṅwe na huṅwe ho sumbedzwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
u sumba kha tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afurika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Nṱha (High Court).
(a) Nga u ṱavhanya hune zwi nga konadzea musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma, khothe dzoṱhe, zwi tshi katela na zwivhumbeo zwadzo, kuvhumbele, kushumele na vhupo ha mishumo khathihi na milayo yo teaho, zwi tea u dzudzanyululwa hu tshi khou itelwa u thomiwa tshiteṅwa tsha zwa Vhuhaṱuli tsho teaho kha ṱhoḓea dza Mulayotewa.
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langula vhuhaṱuli, a tshi khou shuma o thoma a kwamana na Khomishini ya zwa Vhuhaṱuli, u fanela u langula ndinganyiso yo bulwaho kha phara ya (a).
Muthusa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi u vha Muthusa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Mulayotewa muswa.
Ndayo, ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma.
Nga nnḓa ha musi hu si na u fana kha zwine zwa amba kana zwi sa livhani, u sedza kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele maṅwe na maṅwe kha Muphuresidennde wa Vhulamukanyi kana Muphuresidennde wa Khothe wa Mulayotewa, u fanela u dzhiiwa sa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (7) tsho ḓadziswa nga s. 20 (b) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma. Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179.
Mulanga Vhatshutshisi o faraho ofisi musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha ofisi yawe, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (d).
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho, ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa.
Phara. (b) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe.
Khethekanyo ya 199(1), 200(1), 3 na (5) u swika (11) na (201) u swika 206 dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
Miraḓo ya khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli vho bulwaho kha khethekanyo ya 105 (1)(h) ya Mulayotewa wo fhiraho vha ḓo ima u vha miraḓo ya khomishini musi miraḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 178(1) (i) ya Mulayotewa muswa vha tshi nangiwa.
u yelana hayo na Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 184 A na 184 B (1) (a) (b) na (d) ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu, uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
Khethekanyo ya 198 (b) ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa.
Khethekanyo ya 199(3)(a) ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo i tshi ḓo phasiswa.
Milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 217 (3) ya Mulayotewa muswa i tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma fhedzi na u sa vha hone ha iyo milayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha Phoḽisi dzo bulwaho kha khethekanyo ya 217 (2).
U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65(2) ya Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, vhusimamilayo ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓa a ṋewa vhurumiwa hadzo u vouta vhuimoni hadzo kha Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
U swika musi mulayo wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 229(1)(b) ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma, masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe, muingamuthelo kana mbadelo dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
Hu sa sedzwi mbetshelo dzifhio na dzifhio dza Mulayotewa muswa na nga nnḓani ha u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho mbetshelo dzoṱhe dzi kwamanaho na u farela hu re ngomu ha Mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho "Vhuthihi ha lushaka na pfumedzano" zwi ḓo dzhiiwa sa tshipiḓa tsha Mulayotewa muswa, u itela u bveledza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Vhuthihi ha Lushaka na Pfumedzano wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995), sa zwe wa khwinisiswa zwone hu tshi katelwa na ndeme yawo.
U itela ndivho dza tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḓuvha ḽa '6 Nyendavhusiku 1993' hune zwa vhonala kha mbetshelo dza mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho ine ya ri 'Vhuthihi ha Lushaka' na Vhupfumedzani', hu fanela u vhalwa sa '11 Shundunthule 1994'.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) tsho ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.
Mulayo wa lushaka wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 9 (4) 32 (2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa u fanela u phasiswa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
"(1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso, arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho."
nyito ya ndaulo yo teaho malugana na zwiitisi zwo fhiwaho musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe dzi tshi kwamea kana u shushedzwa.
Khethekanyo 32(2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa i ḓo fhela nga yoṱhe arali milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana i sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa wa thoma u shuma.
u yelana na Mulayotewa muswa.
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa, u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha vunḓu.
hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (a) tsho imelwa nga s. 5 (a) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
murangaphanḓa wa sialala wa tshitshavha tshine tsha kha ḓi tevhela mulayo wa tshithu nahone a dzulaho fhethu hu re fhasi ha muvhuso wa pfukanyelo wa khoro yapo, khoro ya pfukanyelo kana khoro ya pfukanyelo ya vhaimeleli, yo bulwaho kha Mulayo wa Muvhuso wapo wa Pfukanyelo wa 1993, nahone wo ṱaluswaho kha khethekanyo ya 182 ya Mulayotewa wo fhiraho, u tea u vha muraḓo a songo nangiwaho wa khoro u swika Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza u thoma dza Masipala dza u angaredza murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho imelwa nga s. 5(a) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khethekanyo ya 245 (4) ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe. Khethekanyo ya 16 (5) na (6) ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo, wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999.
Tshiteṅwa tsha (2) tsho khwiniswa nga s. 5 (b) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo.
Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho, muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho, tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso.
A hu na mbadelo kana tshelede kana u badeliswa hune ha ḓo vha hone malugana na u redzhisiṱariwa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1).
'1. Mahoro o redzhisiṱariwa kana u ṅwaliswa hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka nahone a khou pikisanaho kha khetho dza Buthano ḽa lushaka, a nga nanga vhonkhetheni kha idzo khetho, u bva kha mutevhethanḓu wa vhonkhetheni wo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Muengedzo uyu na mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.'
Tshipiḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho, hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo.
Hafu ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mutevhe wa dzingu fhethu he mutevhe wa lushaka u si nekedzwe'.
'3. Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga Ḽihoro, u ḓo vha na madzina o fhelelaho ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa nga ḽihoro'.
'5. Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(a) a ḓo avhekanywa u ya nga madzingu kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:'.
(a) Tsha ina tsha dzivouthu u ya nga ha madzulo tshi ḓo tewa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha vouthu dzo swaiwaho nga lushaka Iwoṱhe nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, ha engedzwa na nthihi, ha dohwa ha engedzwa na nthihi kha mvelele, hu sa dzhielwi nṱha zwipiḓa, tshi ḓo vha tshone tsha ina tsha khetho tsha tshidzulo tshithihi.
'(b) Khwiniso ya Tsha ina (kwota) ya dzivouthu i ḓo itiwa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha dzivouthu dzo swaiwaho dza lushaka Iwoṱhe, ho ṱusiwa vouthu dza lushaka Iwoṱhe dzi vouthelaho ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a), nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano, ha engedzwa na nthihi, ha konou bviswa tshivhalo tsha madzulo tshi avhelwaho Iwa u fhedzisela Ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a).'
'10. Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Mulayotewa muswa.'
"11. Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo na mutevhe wa vunḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa hoyu Muengedzo na mulayo wa lushaka."
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu, tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa, Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa, ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe, u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka, vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni.
Musi ho no itwa nḓivhadzo hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu (arali khetho ya Buthano ḽa Lushaka na ya vhusimamilayo ha vunḓu yo itiwa nga tshifhinga tshithihi), nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi, ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo, ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa, ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u ḓivhadziwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho, ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe.
U bva afho Khomishini i ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli vhusimamilayoni'.
Lushaka ya Mavunḓu;'.
16(1) u nga engedzwa luthihi fhedzi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhira miṅwedzi ya 12 u bva tshe u ḓivhadziwa ha vhaimeleli hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 16 ho itiwa, u ḓadza zwikhala zwi si na vhathu: Tenda u engedzwa uho ha itwa mafheloni a mutevhe wonoyo'.
ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe.
U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala.
Arali ḽihoro ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ḽi tshi nga fheliswa kana ḽi si tsha vha hone, vhaimeleli vhaḽo vha ṱutshela madzulo avho hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 23A(1), madzulo ayo a ḓo avhelwa mahoro o salaho zwa tou nga ndi madzulo e a vha o balelwa vhane hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 7 kana 14, sa zwine zwa nga vha ngazwo..'.
23A. (1) Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Muengedzo uyu wa shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo.
Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽi nga shandula dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi sa fhedzi mbilu Mulayotewa muswa wo thoma u shuma, wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 (1) ya Mulayotewa muswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho.
ḽihoro ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi'.
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24.
'Mulayotewa muswa' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996'.
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26.
phanḓa ha musi a tshi hangwela kana u lungulula vhatshinyi.
'(3)) khethekanyo ṱhukhu ya (1) na (2) dzi shuma na kha Muthusa Muphuresidennde.'.
'(a) Muthusa Muphuresidennde o ruṅwaho nga Muphuresidennde;'.
Minisiṱa muthihi ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa lushaka nahone o vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (13) tenda Muphuresidennde a tshi shuma o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, vha tshi vhona u vhewa ha Minisiṱa onoyo ho tea.
ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo faraho madzulo a 80 zwao Buthanoni ḽa lushaka ḽo fanelwa nga u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni, ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano.
Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde.
Muthusa Muphuresidennde u dzhena ofisini.
u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma.
Tshikhala ofisini ya Vhathusa Muphurisidennde tshi nga ḓadzwa nga ḽihoro ḽo taho onoyo Muthusa Muphurisidennde.
Ḽihoro ḽo faraho madzulo zwao Buthanoni ḽa Lushaka nahone ḽe ḽa dzhia tsheo ya u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khabinethe dzine malugana nadzo Minisiṱa vho bulwano kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) vha tea u vha nga ndinganyiso ya tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga ḽone. Buthanoni ḽa Lushaka nga ndivhanele na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
vha tea u vhewa, ho ingwa nthihi.
Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone, ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi.
Tshivhalo tsha dziofisi tsho teaho u avhelwa ḽihoro ḽi shelaho mulenzhe tshi tiwa nga u kovha tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo o kovha tshivhalo itsho tsho bulwaho kha phara ya (b).
Mvelelo, hu tshi tevhedzwa phara ya (e) tshi sumba tshivhalo tsha ofisi tsho teaho u avhelwa ḽeneḽo ḽihoro.
zwiṅwe zwiengedzwa zwo raloho zwi andelaho ḽiṅwe ḽihoro kana mahoro hune ofisi ifhio na ifhio kana dziofisi dzine dza sala dzi songo avhiwa dzi fanela u avhelwa Ḽihoro kana mahoro a kwameaho nga mutevhe wa tshiengedzwa tsha nṱhesa.
u ḓadza musi zwo fanela, fhasi ha phara ya (b) - tshikhala ofisini ya Minisiṱa,
u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b) kana (e) ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo i kwamaho muthu a re muraḓo wa ḽihoro ḽa Muphuresidennde, tsheo ya Muphuresidennde i a langa.
Arali khumbulo ifhio na ifhio ya u avha dziofisi ya shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (10) (c), Minisiṱa vhe zwa vha kwama vha fanela u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa, hune zwa shuma, nga u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga Ndivhanelo hu tshi tevhedzwa khumbulo dzo fhambanaho.
u ta yeneyo ofisi ya Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (i) (b) arali zwa ṱoḓea hu tshi tevhedzwa tsheo ya Muphuresidennde fhasi ha yeneyo khethekanyo ṱhukhu.
u vhea malugana na yeneyo ofisi muthu ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi.
Nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, u fanela u fhelisa mbeo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (a) arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi.
Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde, kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo, nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila,
Khabinethe i fanela u shuma nga maitele ane a vha a ṋetshedzo kha muya wa u ṱoḓa nyanḓano yo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.
Muphuresidennde a nga ri, nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro, vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa.
Ḽihoro ḽo tendelwa u avhelwa poso dzi fhiraho mbili dza vhathusa minisiṱa nga ndinganyo i fanaho na nga maitele ane phothifoḽio dza Khabinethe dza avhiwa ngao.
Mbetshelo dza khethekanyo ya 91 (10) u swika (12) dzi a shuma, dzi na tshanduko dzo teaho, ho sedzwa Vhathusa Minisiṱa, nahone u shuma honoho hu kha Minisiṱa onoyo kana Phothifoḽio yeneyo zwi tshi yelana na poso yeneyo ya Muthusa Minisiṱa,
u bulwa hufhio na hufhio kha mulayo ufhio na ufhio ha onoyo Minisiṱa hu fanela u sedzwa sa hu katelaho hu tshi tevhedzwa mushumo fhasi ha phara ya (a) nga Minisiṱa ane onoyo Muthusa Minisiṱa a khou shumela ene.
5 Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe musi Minisiṱa a siho nga tshiitisi tshifhio na tshifhio, a sa koni u shuma kana u i ta maṅwe a maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo dza ofisi, a nga vhea muṅwe-vho ufhio na ufhio kana muṅwe-vho muthu ufhio na ufhio uri a shume vhuimoni ha Muthusa Minisiṱa, o bulwaho khamusi nga u angaredza kana kha u shumisa kana u itwa ha maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo.'.
Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe.
arali e Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91 (1)(b) nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vha shelaho mulenzhe.'.
Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo.
Ḽihoro ḽo faraho madzulo a phesenthe dza 10 a vhusimamilayo ha vunḓu nahone ḽo ḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe nga ndivhanelo na tshivhalo tsha madzulo a farwaho nga ḽone kha vhusimamilayo a livhanaho na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
u ḓadza musi zwo fanela, hu tshi tevhedzwa phara ya (b) tshikhala ofisini ya muraḓo wa Khorotshitumbe.
Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (4) (c), miraḓo ine zwa i kwama i fanela u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa, hune zwa shuma, u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho.
Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu.
Khorotshitumbe i fanela u shuma nga maitele ane a dzhiela nṱha muya wa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.'.
(3) Miraḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓifhinduleli nga muthihi kha Mulangavunḓu na kha vhusimamilayo ha vunḓu kha u laula ofisi dzavho, na miraḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa vunḓu wa kha phoḽisi dzawo.
Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele.
Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele, Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane.
Arali muraḓo a kwameaho a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Mulangavunḓu fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (5), Mulangavunḓu a nga ṱusa muraḓo ofisini nga murahu ha nyambedzano na muraḓo, huno arali muraḓo a si muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu kana a si murangaphanḓa wa ḽihoro ḽi khou shelaho mulenzhe, na zwenezwo-vho nga murahu ha nyambedzano na murangaphanḓa wa muraḓo wa ḽeneḽo ḽihoro.'.
u bvisa phara ya (b) ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho.
(k) u thomiwa na u ṱhogomeliwa ha tshigwada tsha mapholisa tsha vhudziki ha lushaka tshine tsha ḓo vhewa u tikedza na nga khumbelo ya Khomishinari wa Vunḓu;'.
'(1) Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 218(1), Khomishinari wa Vunḓu u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha -'.
Tenda khethekanyo heyi i tshi ḓo shuma-vho na kha miraḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa miraḓo yayo nga murahu ha musi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa mulayotewa muswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Mulayotewa, nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza dzo shela mulenzhe kha Khoro ya Khorotshitumbe ya tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa wo bulwaho.
'(2) Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka i ḓo shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo fhedzi i tshi tevhela dzangalelo ḽa lushaka u ya nga ha Ndima ya 11 ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996.'
Khomishini i nga humisela murahu konṱiraka kana ya shandula konṱiraka, u thola, u phuromotha na u lambedza arali zwi songo ḓa nga ngona kana u pfesesea kha tshiimo tsha mulandu wonoyo.
nga "Mulayotewa muswa".
(i) zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236 (1), hu sa katelwi na mmbi ya lushaka, zwi ḓo wela zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka, une wa ḓo shumisa vhuḓifhinduleli hawo u tshi shumisana na mivhuso ya vunḓu;'.
'(4) Hu tshi tevhelwa nahone zwi tshi yelana na mulayo muṅwe na muṅwe, ndaka, pfanelo, mishumo na dziḽaibilithi dza mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 224(2) dzi ḓo dzudzanywa ho sedzwa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na vhukando ha Minisiṱa wa Tsireledzo.'.
Muengedzo wa 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 6 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Muengedzo wa 6B, we wa vha u Muengedzo wa 6A, wo dzheniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 ya khwiniswa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 na u nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.
<fn>DAC-NLS. Adv. ThomasProfile.2009-11-17.ve.txt</fn>
Naho ho no fhela miṅwaha ya fumithihi vho tholiwa sa ṱhoho ya Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha (OPP) kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha, Vho Adv. Nomsa Thomas vha kha ḓi sumbedza u vha na dzangalelo ḽa u ita nga hune vha kona malugana na u khwinifhadza vhutshilo ha zwitshavha.
Vho Advocate vha re na mavhudzi a dzingwasa vho bebiwaho Queenstown, vho ṱuṱuwedzea lune vha nga takalela u ita na zwine zwa sa vhe mushumo wavho malugana na u thusa vhane vha ṱoḓa thuso.
"Ndi a ṱuṱuwedzea musi ndi tshi kona u shandukisa zwifhaṱuwo zwine zwi si tsha vha na fhulufhelo zwa mwemwela zwa dovha zwa vha na fhulufhelo. Hezwi ndi zwone zwine zwa nnyita uri nga ḽi tevhelaho ndi ḓiwane ndo lindela mudzulapo zwawe tshiṱaraṱani, "vho ralo. "Zwitshavha zwa mahayani zwine ra zwi shumela zwi ri vhona sa mesia kha nḓisedzo ya tshumelo."
U bva vhuṱukuni havho, Vho-Adv Thomas vho vha vha tshi ḓi vha na dzangalelo kha u shela mulenzhe kha muhumbulo wa u vha na tshitshavha tshavhuḓi hune vhathu, hu sa sedzwi uri ndi vha muvhala kana lutendo lufhio vha dzula vho vhofholowa, vha na zwikhala zwi linganaho kha vhupo ho tsireledzeaho.
Zwavhuḓivhuḓi ndi u sa lingana ho vhangiwaho nga muvhuso wa khethululo wo fhiraho zwe zwa vha ṱuṱuwedza uri vha tevhele buḓo ḽa mushumo kha zwa mulayo.
Vha tenda uri Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ndi iṅwe ya zwiimiswa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane u vhona uri muvhuso u ita mushumo wawo wa u khwaṱhisedza uri demokirasi i bvela phanḓa.
Naho Vho Adv. Thomas vha na muhumbulo wa u ri kuitele kwa Ofisi kwa u bveledza vhushaka havhuḓi na miṅwe miraḓo ya muvhuso ndi zwa ndeme, vho dovha hafhu vha ombedzela uri Ofisi naho zwo ralo, i tea u vha yo ḓiimisa na u sa dzhia sia.
"OPP i tea u vha iṅwe ya nḓila kha ndaulo ya muvhuso ine ya ḓo ḓisa zwivhuya nga u tevhedzela zwine ya zwi amba zwa u ita uri demokirasi i swikelelwe nga vhadzulapo zwavho," vho ralo.
Vho Adv. Thomas nga nḓila ine vha khou shuma ngayo a vha wani na tshifhinga tsha u awela, vha fhungadza nga u vhala na u humbula nga ha ḽifhasi
Vha na dzangalelo ḽihulwane kha mafhungo ane a kwama u khwinifhadza kha tshitshavha tshavho nahone vho shela mulenzhe zwihulwane kha u thomiwa ha tshigwada tsha u tikedza tsha HIV/AIDS tshine tsha pfi Vukume.
Zwiṅwe zwa zwithu zwine vha zwi takalela ndi u tamba tshikwashi, thenisi, tshese na ragibii na ṅwana wavho wa mutukana na u ya u ita nyonyoloso dzhimuni, hu tshi khou iteswa nga maanḓa nyonyoloso dza sekhethe (nyonyoloso dzo fhambanaho dzine dza itiwa nga u ṱavhanya dzi tshi tevhelelana).
<fn>DAC-NLS.GEPF.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mufumakadzi wa munna wa vhaṋe vhe vha vha vha tshi shuma kha Tshikwama tsha Ndiliso vho wana mbuelo dzoṱhe dza phensheni dza munna wavho nga murahu ha ṅwedzi musi Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho dzhenelela.
Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha 'The Office of the Public' Protector (OPP) yo thoma ṱhoḓisiso dzayo yone iṋe malugana na mahumbulelwa a u lenga hu songo teaho malugana na u dzudzanya mbadelo dza mbuelo dza phensheni nga Tshikwama tsha Phensheni tsha Vhashumi vha Muvhuso 'Government Employees Pension Fund (GEPF) na Tshikwama tsha Ndiliso kha muhweleli Mufumakadzi Vho M du Toit.
Izwi zwo bvelela nga murahu ha musi OPP o pfa nga ha uri Mufumakadzi vho Du Toit vhe na vhone vha vha vha tshi shuma kha Tshikwama tsha Ndiliso, a vha athu u wana mbuelo dzavho nga murahu ha miṅwedzi miraru munna wavho vho lovha.
Mbuelo a dzi athu badelwa naho hu uri vho rumela maṅwalo oṱhe e a vha a tshi ṱoḓea sa zwe zwa vha zwo randeliswa zwone nga Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi vha Muvhuso na Milayo ya GEPF na kha Tshikwama tsha Ndiliso.
Mbuelo dzine vha tea u badelwa dzone ho vha hu phensheni ya GEPF na mbadelo ya ḽivi u bva kha Muhasho wa zwa Mishumo, zwine Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha wela nga fhasi hazwo.
Musi hu tshi itwa ṱhoḓisiso, ho wanala uri u lenga ho itiswa nga uri mufu vho vha vha songo ḓiṅwalisa sa mutheli wa muthelo u ya nga Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo wa 1962. Mulayo u ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe ane a wana muholo une wa tea u badela muthelo une wa fhira R120 000 nga ṅwaha wa u sedzulusa a badele muthelo wa mbuelo. Vhuimo ha mufu na tshikeili tsha muholo zwo vha zwi tshi fhira itshi tshikalo.
Hezwi zwo ita uri ndaela dza muthelo malugana na mbuelo dza mbulungo dzi haniwe musi dzi tshi iswa kha Tshumelo ya Zwa Muthelo ya Afrika Tshipembe South African Revenue Service (SARS) nga GEPF, naho zwo ralo, hu khou humbulelwa uri muhweleli ho ngo vhuya a vhudzwa nga ha zwithu zwi no khou bvelela GEPF.
Malugana na mbuelo dza mbadelo ya maḓuvha a ḽivi a songo shumiswaho, Muhasho wa zwa Mishumo wo wanala u songo tevhedzela ndaela dza Tsheo ya Khoro ya Nyambedzano ya u Konanya ya Tshumelo ya Muvhuso ya 7 ya 2000. Malugana na mbadelo ya maḓuvha a ḽivi a so ngo shumaho, ho wanala uri Muhasho wa zwa Mishumo na wone a wo ngo tevhedzela dzindaela dza Tsheo ya Khoro ya Nyambedzano ya u Konanya ya Tshumelo ya Muvhuso ya 7 ya 2000.
Tsheo yo ta uri musi mushumi o lovha, mbadelo kana tshelede ya ḽivi i tea u badelwa vhathu vho tiwaho, arali hu si na muthu o tiwaho, i tea u badelwa mufumakadzi wa mufu.
Nga murahu ha musi OPP yo dzhenelela, SARS yo ṱangana na mufumakadzi Vho Du Toit. Hu sa athu fhela awara dza 24, Vho Du Toit na mufu munna wavho vho vha vho no ṅwaliswa sa vhatheli vha muthelo nahone ho vha ho no rumelwa na tsedzuluso dzavhuḓi, dzi no khou lugisela uri vha kone u wana mbadelo dza mbuelo dzine vha tea u badeliwa dzone.
Mbuelo dza phensheni dzo mbo ḓi dzheniswa kha akhaunthu yavho uri vha kone u dzi bvisa na mbadelo dza ḽivi na dzone dzo mbo ḓi dzheniswa kha akhanthu ya ndaka ya mufu.
"Hune ndaela dza tshiofisi dza muthelo dza haniwa nga SARS, GEPF i tea u khwaṱhisedza uri vhavhuelwa vha a ḓivhadzwa nga u ṱavhanya uri vha kone u kwama ofisi ya SARS nga u ṱavhanya malugana u tandulula thaidzo," Adv. Vho Mushwana vho amba kha themendelo dzavho.
Vho dovha hafhu vha ṱuṱuwedza Muhasho wa zwa Mishumo u khwaṱhisedza uri ndaela dza tshiofisi dza Tsheo ya 7 ya 2000 malugana na mbadelo ya mbuelo dza ḽivi dza mufu dzi a tevhedzelwa.
<fn>DAC-NLS. Lebowakgomo.2009-11-17.ve.txt</fn>
Vhadzulapo vha Yuniti R na S vha tshikolobulasi tsha Lebowakgomo ngei Limpopo , vhane vhaṅwe vhavho vha vha vho lindela nnḓu dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fhaṱulula nga Vhuswa u bva 1996, vha nga vha vho swika magumoni a u lindela dzinnḓu,
Izwi zwi khou itiswa nga ṱhoḓisiso yo itwaho nga Mutsireledzi wa Tshitshavha malugana na u kundelwa ha Muhasho wa zwa dzinnḓu na Muvhuso Wapo u bveledza phulufhedziso dzavho dza u fhaṱela itshi tshitshavha nnḓu dza RDP.
Aya mafhungo o thoma a ḓivhadzwa OPP nga Mukhantseḽara wapo, Vho Frans Letwaba, vho imela vhadzulapo.
Vhavhilaeli vho ita khumbelo ya mutikedzelo kana sabusidi ya dzinnḓu nga 1996 u swika nga 2006. Khumbelo dzavho dzo ṱanganedzwa nga Muhasho nga fhasi ha phurogireme ya sabusidi ine ya vhidzwa Sabusidi dzo ṱanganyiswaho na Thandela.
Thandela yo vha yo ṋetshedzwa khamphani ine ya vhidzwa COMDEV, ye ya kundelwa u fhaṱa dzinnḓu kana u ṋetshedza matheriala wa u fhaṱa, Ho waniwa uri dziṅwe dzinnḓu a dzo ngo fhela na uri hafu ya matheriala yo ṋetshedzwa vhaṅwe vha vhathu vhane vha khou fhaṱelwa dzinnḓu,
Hu khou humbulelwa uri Muhasho wo kundwa u fhaṱela vhavhilaeli dzinnḓu kana u vha fha matheriala wa u fhaṱa uri vha kone u ḓifhaṱela dzinnḓu,
Ṱhoḓisiso dza OPP dzo sumbedza uri khumbelo dza vhavhilaeli dza sabusidi dza dzinnḓu dzo ṱanganedzwa kana u tendelwa u bva nga 1997 u swika kha 2006. Vhavhilaeli vho mbo ḓi dzhia tsheo ya u ḓifhaṱela dzinnḓu nga vhone vhaṋe, hone hu uri vhaṅwe vho fhedzisa nnḓu dze dza vha dzi songo fhela vha tshi khou shumisa matheriala kana tshomedzo dza vhone vhaṋe.
Mutsireledzi wa Tshitshavha o themendela uri Muhasho u tea u fhaṱela vhathu vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedziwa kana u tendelwa nga kana phanḓa ha 2006. Muhasho u tea u fhedzisa dzinnḓu dze dza vha dzi songo fhela na u ṋetshedza matheriala wa u fhaṱa kha vhathu vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa,
Ho dovha hafhu ha themendelwa uri Muhasho u thusa vhavhilaeli vho no thomaho u fhaṱa nnḓu dzavho, fhedzi wo kundelwa u dzi fhedzisa na u lilisa vhathu vhoṱhe vhe vha ḓifhaṱela nnḓu dzavho nga nnḓa ha thuso ya Muhasho, nga murahu ha musi khumbelo dzavho dza u wana dzinnḓu dzo ṱanganedzwa,
<fn>DAC-NLS. Motsoaledi.2009-11-17.ve.txt</fn>
Vho Dr Aaron Motsoaledi vhe vhe vha vha MEC ya Pfunzo ngei Limpopo a vho ngo wanwa mulandu wa vhuḓifari vhu si havhuḓi nga Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso malugana na u humbulelwa malugana na u shumisa maanḓa nga nḓila i si yavhuḓi na u sa fhulufhedzea.
Hu khou humbulelwa uri, musi vha kha ḓi vha ṱhoho ya zwa poḽotiki kha Muhasho wa Pfunzo wa Vundu, Vho Dr Motsoaledi vho nanga vhaṅwe vhaṋetshedzi kana vho sumbedza dzangalelo kha vhaṅwe vhaṋetshedzi vha fanitshara ya tshikolo na kilasi dzine dza sudzulusea vhe vha humbela uri vha ṋetshedzwe konṱiraka ya nḓisedzo ya thundu kha Muhasho.
Muhweleli o dovha hafhu a bula uri vhaṋetshedzi vho bulwaho vha khou humbulelwa u vha khonani dza Vho Dr Motsoaledi na uri vho ṋewa 'mpho ya u ḓura' ya goloi ngavho.
U ya nga muhweleli, Muhasho we wa vha u tshi khou tevhedzela ndaela dza Vho Dr Motsoaledi, wo pfukha Ndaulo dza Ndangulo ya Ndunzhe ndunzhe ya nḓisedzo, yo bviswaho u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso (Public Finance Management Act (PFMA).
Musi ṱhoḓisiso dzi tshi sumbedza uri milandu ine ya khou pomokwa MEC na vhaṅwe vhaofisi a si zwa vhukuma, dzo dovha hafhu dza bvisela khagala uri Muhasho a u na mbekanyamaitele ya u renga thundu, sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga PFMA.
"U kundelwa ha Muhasho u bveledza na u shumisa Sisiteme ya Ndangulo ya Ndunzhendunzhe ya nḓisedzo yavhuḓi, sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga dziPFMA ndi thaidzo khulwane nga maanḓa," Vho ralo vho Adv. Mushwana.
Vho themendela uri Muhasho u tevhedzele PFMA, u bveledze na u ṱhogomela sisiteme ya u renga thundu ine ya si dzhie sia, ine ya pfesesea, i sa ḓuri nahone i vhuyedzaho.
<fn>DAC-NLS. Mphephu.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mukegulu vha miṅwaha ya 86 vha Limpopo, vhe mundende wavho wa vha wo imiswa lwa miṅwaha miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu ngei Fureisitata, vha khou hola hafhu nahone vha livhuwa thuso ye vha i wana u bva kha Mutsireledzi wa Tshitshavha.
Vho Nyasedza Sophia Mphephu vha muḓini wa Thononda ngei Venda gavhelo ḽavho ḽa mundende ḽo vha ḽo imiswa nga vha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe (SASSA) nga Tshimedzi 2005 vha songo ṱalutshedzwa uri ndi ngani. Vho bvela phanḓa na u ya mundendeni lwa miṅwaha miraru yoṱhe vha tshi vhuya vha si na tshithu tshifhinga tshoṱhe.
Fhedzi nyimele yo ḓa ya shanduka ya vha khwine nga murahu ha thuso ya Vho Adv. Mushwana musi gavhelo ḽavho ḽa mundende ḽi tshi vhuedzedzwa. Vho dovha hafhu vha wana tshelede ye ya vha yo salela ya miṅwaha miraru. Mutsireledzi wa Tshitshavha o dovha hafhu a themendela uri vha dovhe vha ṋewe nzwalelo dza tshelede yeneyo ye ya vha yo salela. Vho Mphephu vho dovha hafhu vha fhiwa phasela dza zwiḽiwa dza miṅwedzi miraru musi SASSA i tshi khou ralo u shumana na thaidzo yavho.
Tshililo tshavho tsho swika Ofisini ya Mutsireledzi wa Tshitshavha (OPP) nga Shundunthule 2008 nga murahu ha musi gurannda ya dzingu, Capricorn Voice, i tshi anḓadza tshiṱori tshavho. OPP yo mbo ḓi thoma fulo ḽa u ṱoḓisisa malugana na iḽi fhungo.
Ṱhoḓisiso yo sumbedza uri vhuḓifari ha SASSA ho vha hu si hone vhunga ho vha hu si na ṱhalutshedzo i pfalaho malugana na u imiswa ha gavhelo. Ho dovha hafhu ha waniwa uri ho vha hu si na dziṅwe nḓila dze dza vha dzi tshi khou shumiswa malugana na u unḓa muvhuelwa na muṱa wawe lwa tshifhinga tshe gavhelo ḽa vha ḽo imiswa.
U ya nga mawanwa, Vho Adv Mushwana vho ṅwalela Muhulwane wa Khorotshitumbe ya SASSA, vha tshi khou themendela uri gavhelo ḽa mundende ḽa Vho Mphephu ḽi vhuyedzedzwe na uri tshelede ya miṅwaha miraru ine vha khou kolodiwa yone i badelwe na nzwalelo dzayo.
Vho Adv. Mushwana vho dovha hafhu vha amba uri Mulanguli wa Khorotshitumbe ya Dzingu wa SASSA u tea u thola thimu kana tshigwada tsha mushumo, u thoma u ita ṱhoḓisiso malugana na u imiswa ha magavhelo zwi tshi khou itiswa nga u fana ha nomboro dza vhuṋe nga u ṱavhanya, vho ralo Vho Mushwana.
Vho dovha hafhu vha themendela uri SASSA i tea u ṋetshedza vhathu vhenevho vhe magavhelo avho a imiswa phasela dza zwiḽiwa lwa tshifhinga tshoṱhe tsha musi ṱhoḓisiso dzi tshi kha ḓi itwa uri vha kone u tshila musi zhendedzi ḽi tshi kha ḓi tandulula thaidzo yavho ya u imiswa ha gavhelo.
Vho Adv. Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri SASSA i tea u vhona uri i khunyeledza dziṱhoḓisiso hu sa athu fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi magavhelo o imiswa.
<fn>DAC-NLS. NewsInBrief.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mufumakadzi vhe vha vha vha pholisa vho vha vho tea u badelwa tshelede yavho ye ya vha yo bvisiwa kha phensheni sa tshipiḓa tsha u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho. Vho Mushwana vho themendela uri muvhilaeli a badelwe tshelede yawe na nzwalelo dzayo u bva nga datumu ye ya bviswa ngayo u swika nga datumu ya mbadelo.
Izwi zwo itea nga murahu ha musi ṱhoḓisiso nga Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha yo sumbedza uri maitele o randelwaho nga Tshikwama tsha Phensheni tsha Vhashumi vha Muvhuso Government Employees Pension Fund (GEPF) kha Manyuala wawo wa u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho u ya nga khethekanyo 21(3) ya Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi vha Muvhuso, wa 1996 (Mulayo wa GEP) wo vha u songo tevhedzelwa.
Ho dovha hafhu ha waniwa uri tsheo ya u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho kha mbuelo dza muvhilaeli dza phensheni a yo ngo tevhedzela ṱhoḓea dza Khethekanyo ya vhu3 ya Ṱhuṱhuwedzo ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo, wa 2000, nahone zwo vha zwi songo itwa nga nḓila yo teaho.
Tshiambi tsha Buthano ḽa Lushaka tsho ṱuṱuwedzwa u dzhia maga malugana na Mufarisa Minisṱa wa zwa Muno Vho Malusi Gigaba malugana na u sa tevhedzela mbofho dza ndayotewa dza u shumisana na Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha (OPP).
Hezwi zwo itea nga murahu ha musi Vho Gigaba vho kundwa u shumisana na ṱhoḓisiso nga OPP malugana na mahumbulelwa a uri vho rengela mufumakadzi wavho maluvha nga tshelede ya muvhuso na uri vho rengela vhathu vha re na tshivhalo thikhithi dza bupo na u vha hirela dzigoloi lwo vhalaho.
U ya nga ṱhoḓisiso, Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho themendela uri Tshiambi tshi dzhie maga o teaho u khwaṱhisedza uri hu shumaniwa na u kundelwa ha Vho Gigaba u shumisana zwi a thasululwa.
Musi ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri mbadelo dzo itwaho nga Ofisi ya Vho Gigaba a dzo ngo tea, nahone a dzo ngo thusa nga tshithu na uri ho vha hu u tambisa tshelede, dzo dovha hafhu dza sumbedza uri u humbulelwa malugana na mbadelo dza u tshimbila dzo badelwaho nga ofisi ya Mufarisa Minisṱa a si hone.
Vho Adv. Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho, Vho Mavuso Msimang, vha khwinise nḓila dza u langa masheleni kha ofisi ya Vho Gigaba.
Komiti ya Phothifolio ya Phalamennde i re na vhuḓifhinduleli kha fulufulu i tea u lavhelesa na u vhiga tshifhinga tshoṱhe tshumiso yavhuḓi ya themendelo dzo itwaho nga Ndaulo ya Fulufulu ya Lushaka ya SA (NERSA) nga Shundunthule 2008 nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso dza ṱhahelelo ya muḓagasi,
Vha tshi khou themendela maga nga murahu ha ṱhoḓisiso dza tshifhinganyana dze vha tou ḓithomela kha zwiwo zwa ṱhahelelo ya muḓagasi na u dzimiwa ha muḓagasi zwi tshi khou vhangiwa nga "load shedding" nga tshumelo ya muḓagasi ya muvhuso, Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho ṱuṱuwedza Tshiambi tsha Buthano ḽa Lushaka u dzhia vhukando malugana na izwi.
Tshipiḓa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe tsho vha na ṱhahelelo ya muḓagasi na u dzimelwa ha muḓagasi zwi tshi khou itiswa nga "load shedding" u bva nga Lara 2007 u swika nga Phando 2008.
"Mahumbulwa na tsheo dzo dzhiiwaho u bva kha ṱhoḓisiso o vha a uri ho vha na u lenga kha sia ḽa muvhuso malugana na u khwinisa vhukoni ha Eskom ha u bveledza muḓagasi na uri wo humbela pfarelo kha tshitshavha malugana na u khakhisea kana thaidzo dzo vhangiwaho nga "load shedding," vho ralo Vho Mushwana.
Vho dovha hafhu vha bula uri NERSA, sa muṱhogomeli na mukonanyi kana mulanguli kana muimeleli wa u vhona uri mutheo wa ndaulo yo ṋetshedzwaho nga Mulayo wa Ndaulo ya Muḓagasi, wa 2006 u a shumiswa, i na maanḓa a u vhona uri themendelo dzo ṋetshedzwaho kha muvhigo wayo dzi a shumiswa na uri Eskom i tevhedzela nyimele dza ḽaisentsi yayo na Mbetshelo dzo teaho dza Mulayo.
<fn>DAC-NLS.PPMessage.2009-11-17.ve.txt</fn>
Zwino zwi a ḓivhea zwavhuḓi uri shango ḽashu, u fana na maṅwe u mona na ḽifhasi ḽoṱhe, ndi zwa tshiofisi uri ikonomi yo tsela fhasi, zwenezwo roṱhe ri kwamea nga tshiimo itshi.
Musi ri tshi khou ralo u bvela phanḓa na u kwamea nga idzi mvelelo dzi si dzavhuḓi dza itshi tshiwo tsha ikonomi, tshine tsha ṱoḓa uri ri vhe ro tsireledzea kha zwa ikonomi, ofisi yanga i khou bvela phanḓa na u shumana na idzi mbilaelo dza u imiswa ha magavhelo a phensheni ya vhaaluwa. Vhathu vhane vha wana aya magavhelo ndi vhaaluwa vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwine zwa si kone u ḓiitela zwithu kha shango ḽashu nahone vhane vha vha vhashai.
Nthihi ya nyimele ya u imiswa ha gavhelo ndi ya Vho Mphephu vha miṅwaha ya 86 vha Vundu ḽa Limpopo, vhe gavhelo ḽavho ḽo vha ḽo imiswa lwa miṅwaha i no ṱoḓou swika miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu kha Vundu ḽa Fureisitata.
Nga murahu ha musi ofisi yanga yo dzhenelela, gavhelo ḽa Vho Mphephu ḽa phensheni ḽo vhuedzedzwa vha badelwa na tshelede yoṱhe ye ya vha yo salela. Ndi dovha hafhu nda themendela uri Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano, ngei Limpopo, ḽi thole tshigwada kana thimu ya mushumo u ṱoḓisisa nga ha magavhelo o imiswaho, nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri hu na u fana ha nomboro dza vhuṋe vhunga izwi hu thaidzo ine ya khou bvela phanḓa na u bvelela. Hu ḓo tea u lavheleswa uri idzi themendelo dzi a shumiswa.
Naho hu uri ho vha na mvelaphanḓa kha muvhuso malugana na u ṋetshedzwa ha dzinnḓu dza mutengo wa fhasi kha vhashai kha miṅwaha yo fhiraho, hu kha ḓi vha na khaedu kha zwenezwo. A si kale kale ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo dza vhadzulapo vha Yuniti dza R na S ngei Lebowakgomo, malugana na Muhasho wa Muvhuso wapo na zwa Dzinnḓu malugana na u kundelwa u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza RDP dza tshitshavha.
Themendelo u bva kha ofisi yanga dzo vha dza uri Muhasho u tea u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza vhavhuelwa vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa, Tshiṅwe hafhu, tshelede ya sabusidi ine ya kha ḓi vha hone i tea u thusa vhahweleli vhunga mutengo wa matheriala wa u fhaṱa u tshi khou gonya ṅwaha nga ṅwaha.
U vhiga vhugevhenga zwi nga ita uri zwitshavha zwi dzule zwo tsireledzea, zwenezwo ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo ya tsevhi malugana na Tshumelo dza Tshipholisa dza Afrika Tshipembe (SAPS) malugana na u kundelwa u swikelela phulufhedziso yavho ya u badela mbadelo ya R75 000 nga murahu ha musi o ṋetshedza mafhungo e a ita uri hu vhe na u fariwa na u haṱulwa malugana na mulandu wa vhuvhava kana vhufobvu. Nga murahu ha ṱhoḓisiso, ndo themendela uri SAPS i badele muhweleli mbadelo nga vhuḓalo sa zwe zwa fhulufhedziswa na uri tshifhingani tshi ḓaho, SAPS i vhone uri i badela mbadelo hune phulufhedziso dza vha dzo itiwa.
Vha khou humbelwa uri vha bvisele khagala mbilaelo dzavho, ofisi yanga i wanala fhethu ho fhambanaho ha shango nahone ri dovha hafhu ra vha na luṱingo lwa mahala, 0800 11 20 40, lune vha tea u lu shumisa musi vha tshi vhiga mbilaelo. Ro ḓiimisela u shuma na vhone u itela u khwaṱhisedza demokirasi ya ndayotewa yashu.
<fn>DAC-NLS. Propaganda.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mahumbulelwa a u ri tshelede ya muvhuso yo shumiswa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Gauteng u bveledza muhumbulo wa dzangano ḽa zwa polotiki zwo wanala zwi si zwone, zwo bviselwa khagala nga ṱhoḓisiso ya Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha 'Office of the Public Protector' (OPP).
OPP yo ita ṱhoḓisiso ya mafhungo e muraḓo wa phalamennde a vhilalela a tshi khou amba o zwi livhisa kha 'African National Congress' (ANC) kha MEC o fhiraho, uri tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha Vho Kgaogelo Lekgoro tsho vha tshi songo tea na u sa vha mulayoni.
Muhweleli o gwalabela uri khungedzelo ya u galatshela dzangano ḽa zwa poḽotiki yo badelelwa nga tshelede dza muvhuso.
Hone ha, ṱhoḓisiso yo wana uri " zwo ḓowelea kana zwi mulayoni" uri ṱhoho dza zwa poḽotiki dza mihasho dzi shumise kuvhonele kwadzo kha tswikelelo dza dzangano ḽa zwa poḽotiki ḽine vha ḽi imelela, musi vha tshi amba kha vhusimamilayo nga ha mafhungo a dzangalelo ḽa lushaka.
"Muhasho u kombetshedziwa nga Ndayotewa u ḓivhadza tshitshavha nga ha kushumele kwa mishumo yayo na uri masheleni ayo a muvhuso o ṋetshedzwaho o shumiswa hani, " muvhigo wa OPP wa nga murahu ha ṱhoḓisiso wo sumbedza izwi.
"Masheleni o badeliwaho kha u anḓadzwa ha khungedzelo kha gurannḓa u ḓivhadza tshitshavha nga ha zwi re kha tshipitshi tsha MEC, zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo tendelwaho kana zwi songo ḓoweleaho."
Mutsireledzi wa tshitshavha o wana uri masheleni o badeliwaho zwi tshi ya nga khungedzelo a zwo ngo vha zwa ḽifhedzi sa zwenezwo zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo vhuedzaho na u tambisa.
<fn>DAC-NLS.SAPSReward.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho eletshedza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) u badela tsevhi, ye ya thusa mapholisa na Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka (NPA) u thasulula mulandu wa vhuvhava, mbadelo ye vha fhulufhedzisa ya R75, 000.
Nga murahu ha u ita ṱhoḓisiso malugana na izwi, Vho Adv. Mushwana vho tsivhudza SAPS uri i litshe u ṋetshedza phulufhedziso dzine ya sa ḓo dzi swikelela kha dzitsevhi vhunga izwi zwi tshi ṱapanyedza kana u tshinyadza dzina ḽavho. "Uvhu vhuḓifari vhu nyadzisa SAPS," vha ralo.
Muhweleli o kwama OPP nga 2007, miṅwahani miraru yo fhelaho nga murahu ha musi kheisi kana mulandu wo khunyeledzwa, a tshi khou amba uri SAPS ngei Gauteng yo kundwa u mu badela mbadelo ye vha mu fhulufhedzisa.
Mapholisa vho vha vho fhulufhedzisa mbadelo muṅwe na muṅwe ane a nga thusa NPA navho malugana na u fara muhwelelwa na u mu haṱula kana u mu valela dzhele malugana na mulandu wonoyo, une wa kwama mafobvu a tshelede ine ya khou iswa huṅwe, mabulayo na u lingedza u vhulaha. Muhweleli o dovha hafhu a ṱanziela khothe malugana na izwi.
Hu khou humbulelwa uri mbadelo yo fhiwa SAPS nga Khulani Security, naho tshelede yeneyo yo vha yo fhulufhedziswa nga mapholisa vho imela khamphani.
Muhwelelwa o vha o vhewa nga fhasi ha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya Dziṱhanzi; Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso, OPP yo wana uri ndi zwa vhukuma uri Muhweleli o ṋetshedza SAPS mafhungo e a ita uri hu vhe na u fariwa na u vhona mulandu vhahwelelwa kha mulandu wa vhufhura.
Ho dovha hafhu ha waniwa uri ndi zwa vhukuma SAPS yo kundwa u badela Muhweleli mbadelo yeneyo.
Vho Adv. Mushwana vho rumela mawanwa avho na themendelo dzavho kha Minisṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzei (une zwa zwino wa vhidzwa Tshipholisa) Vho Nathi Mthethwa na Khomishinari wa Mapholisa Vho Perumal Naidoo.
<fn>DAC-NLS. TurnAroundAgreement.2009-03.ve.txt</fn>
Miraḓo i khou dzhenela kha iyi Thendelano ya Tshandukiso nga tshifhinga tsha ḓivhazwakale ya shango ḽashu musi khaedu ya ndaulo ya maitele a tshandukiso kha muhasho wa zwa Muno i kha riṋe. Ndi tshifhinga tshine miraḓo yo livhana na khaedu dzi fanaho dza u fhaṱa na u shandukisa DHA ya zwino u ya kha Muhasho wa zwa Muno u khwinisa u swikelelea, nḓivho, themamveledziso, u shuma zwavhuḓi, u leludza na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA, nahone nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou dovha ha engedzwa mishumo na u khwinisa kushumele, na mveledziso ya vhugudisi na vhukoni, tshileme na u sa fhela ha mishumo kha vhashumeli vha DHA zwine zwa vha zwa ndeme kha tshandukiso ya DHA.
Miraḓo i tenda uri i na vhuḓikumedzeli vhu fanaho kha dzangalelo ḽihulwane ḽa u shumela ṱhoḓea dza mveledziso nga u angaredza dza Shango na Lushaka lwa Afrika Tshipembe. Vha isa phanḓa na u tenda uri Ndayotewa yo vhulunga pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha Riphabuliki na u khwaṱhisa mikhwa ya demokirasu ya tshirunzi tsha vhathu, u lingana na mbofholowo. Ndayotewa i ṋea Muvhuso mushumo wa u ṱhonifha, u ṱuṱuwedza na u swikelela pfanelo dzoṱhe dzo vhulungwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo.
Nga u tou ralo miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo kha nḓisedzo ya tshumelo ya tshitshavha kha DHA, u vhona uri tshumelo dza ndeme dzi khou iselwa tshitshavha na vhashumisi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA, na ndaulo ya tshitshavha yo leluwaho na u shumisa zwiko nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho, U alusa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha maelana na milayo ya ndaulo ya tshitshavha i tikedzwaho nga Mulayotibe na Mbekanyamaitele ya Batho Pele. Nga u tou ḓadzisa miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo nga mvelele ya tshumelo ya tshitshavha ya lufuno kha DHA yo ḓikumedzelaho kha ndaulo ya tshitshavha i tevhedzaho maitele o fanelaho, u tevhedza kuvhusele kwa mulayo na vhuḓifari na u ṱuṱuwedza nḓila dzi shumaho u thivhela vhuaḓa na ndaulo i si yavhuḓi.
Miraḓo kha thendelano ya tshandukiso i khou ana na u ḓikumedzela u ṱhonifhana nga maipfi na nga zwiito, na u tshila nga muya na vhusedzesi ha iyi thendelano ine ya ḓo vhusa ndivho, milayo na kuitele u itela ndaulo ya maitele a tshanduko u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa.
"Poso dza khethekanyo A" ndi poso dzi re kha khethekanyo ya vhu 9 u ya kha 12 dza tshivhumbeo tshiswa.
"Poso dza khethekanyo ya B" ndi poso dzi re kha khethekanyo ya vhu 8 u ya fhasi, fhedzi dzi sa kateli hedzo dzine dza wela kha khethekanyo A.
"Vhukoni" zwi amba nḓila ya pfunzo, vhutsila, vhuḓifari, na mihumbulo ine onoyo muthu a nga kona u i shumisa mushumoni, zwine zwa sumbedza vhukoni ha uyo muthu u swikelela thoḓea dza poso iyo.
"Ndayotewa" zwi amba Ndayotewa ya Mulayo wa vhu 108 wa 1996 wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, sa zwo khwiniswaho.
"DG" zwi amba Mulanguli Dzhenerala 'Director-General' wa DHA kana vhurumelwa hawe.
"DHA" Zwi amba Muhasho wa zwa Muno 'Department of Home Affairs'.
"Mutholi" zwi amba Muhasho wa zwa Muno 'DHA'.
"GPSSBC" zwi amba Khoronyangaredzi ya Nyambedzano ya Sekithara ya Tshumelo ya Tshitshavha.
"HR" zwi amba Vhulanguli vhuhulwane ha Vhashumi ha DHA.
"LRA" zwi amba Mulayo wa vhu 66 wa 1995 ', sa zwo khwiniswaho.
"U pfuluwa"zwi amba maitele a u vhea vhashumi u bva kha iṅwe poso ya tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha kale u ya kha tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshiswa.
"NEHAWU" zwi amba Dzangano ḽa Vhashumi vha Mutakalo na Pfunzo ḽa Lushaka na Vhaṅwe Vhashumi-vho'National Education Health and Allied Workers Union', ḽine ḽa vha dzangano ḽa vhashumi ḽo ḓiṅwalisaho,
"U Vhewa" zwi amba u vhea vhashumi vhane vha vha hone kha poso ya tshivhumbeo tshiswa.
"PSA"zwi amba Dzangano ḽa Tshumelo ya Tshitshavha, dzangano ḽo ḓiṅwalisaho ḽa vhashumi.
"Thendelano ya Tshandukiso" kana "Thendelano" zwi amba thendelanoguṱe.
"TCF" zwi amba Foramu ya Tsivhudzo ya Tshandukiso 'Turnaround Consultative Forum'.
"Vhashumi vha si na zwikhala zwe vha vhewa khazwo" kana "vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa vhuimo" zwi amba vhashumi vhane a vha athu u ṋewa zwikhala kha tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa.
3.1 Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓiimisela u ṋea maanḓa vhathu vhawo u bva maḓuvha avho a u thoma u swika kha a u fhedza nga u vha ṋea maṅwalwa a vhukuma, na u tikedza nyaluwo na mveledziso nga u vhona uri vhathu vha re na vhukoni, vhaendelamashango , na vhabindudzi u itela u ḓidzhenisa kha zwa ikonomi.
3.2 DHA i ṋetshedza tshumelo nnzhi dzo fhambanaho kha shango ḽoṱhe. Sa tsumbo, nga kha mbetshelo ya u ṅwalisa mabebo na maṅwalo a vhuṋe, muhasho u konisa vhathu uri vha swikelele kha mutheo wa tshumelo ya tshitshavha. U dovha hafhu wa ṋetshedza maṅwalo a ndeme kha vhadali vhane vha tama u ita zwa vhubindudzi kha shango ḽino na u dovha hafhu wa tshimbidza zwa u ṱunḓa vhathu vha re na vhukoni vhu sa wanaliho kha shango ḽino, U shayeya ha uvhu vhukoni ho topoliwa sa tshone tshithithisi tsha nyaluwo ya mveledziso na ikonomi. Nga u angaredza, DHA i na mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza tswikelelo ya tshumelo ya tshitshavha na u tikedza nyaluwo ya ikonomi ya shango ḽino, Hezwi zwi amba uri i fanela u vha na vhukoni ha u ṋetshedza hedzi tshumelo nga nḓila yavhuḓi nahone yo leluwaho, u tikedza Nyito ya u Ṱavhanya na u Kovhekana Nyaluwo 'Accelerated and Shared Growth Initiative - South Africa (ASGI-SA)' na Nyito yo Ṱanganelanaho kha u Wana Vhukoni ha Ndeme 'Joint Initiative on Priority Skills Acquisition (JIPSA)'.
3.3 Ho sedzwa hedzi ndivho, muvhuso wo ṋetshedza zwiko zwo fanelaho u itela u shandukisa nga vhuḓalo DHA hu u itela u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa u itela u vhona uri Muhasho u khou ṋetshedza tshumelo i re na vhukonani, i si na vhuaḓa nahone yo leluwaho kha vhashumisi vhoṱhe zwi tshi tshimbilelana na mutheo wa mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 (1) tsha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe.
u khwinisa na u bveledzisa vhukoni ha vhashumi vhavho vhoṱhe zwi tshi katela na vhashumi vha re kha vhulanguli.
u vhona uri vhathu vha re na vhukoni ho fanelaho na u nga kona u wana vhutsila na vhukoni vha khou vheiwa kha maimo o fanelaho.
u vhona uri vha re na vhukoni ho fanelaho kana vhane ha vha na khonadzeo ya u nga wana vhukoni ho fanelaho u ri vha bveledziswe hu re na ṱhahelelo kha tshifhinga tshine tsho tiwa nga DHA ho kwamiwa mushumi/dzangano ḽa vhashumi.
maitele a u pfulusa vhashumi vho tholiwaho kha khethekanyo ya vhu 12 na u ya fhasi kha poso dza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha kale u ya kha poso dza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshiswa u itela u swikelela ndivho dza Maitele a Tshandukiso sa zwo sumbedzwaho kha iyi thendelano.
nḓila, maitele na zwine zwa tevhedzwa zwine zwa laula kushumele kwa maitele a Tshandukiso kha vhashumi, zwi tshi katela vhugudisi na mveledziso ya mbekanyamushumo na tsireledzo ya mishumo na khwaṱhisedzo ya u tsireledza mbuelo.
u vhona uri a hu na muthu o tholwaho nga DHA ane a ḓo fhungudzwa mushumoni zwo itwa nga maitele tshandukiso.
4.1 Heyi thendelano i shuma kha vhashumi vho tholiwaho nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u ya fhasi.
madzangano a vhashumi ane o saina iyi Thendelano na vhashumi vhoṱhe vhane vha vha fhasi ha tshikoupu tsho ḓiṅwalisaho tsha GPSSBC vhane vho tholwa nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u tsa fhasi.
zwi tshi ya nga tshipida tsha vhu 23 (1)(d) tsha LRA, vhashumi vhoṱhe vha mutholi vhane vha si vhe miraḓo ya dzangano ḽa vhashumi ḽo ḓiṅwalisaho ḽine ḽa vha tshipida tsha Thendelano vho tholiwaho nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 na u tsa fhasi.
5.1 Miraḓo i fanela u tevhedza maitele a tevhelaho a vhuḓifari hoṱhe kha maitele oṱhe a u vhea vhashumi kha zwikhala na tshandukiso.
U tevhedza milayo, nḓila ya kushumele na maitele, zwi re kha Thendelano.
U phaḓaladza mafhungo oṱhe vho ḓitika nga mbuno hu si ni nga u tou humbulela.
U lwela u swikelela thendelano hune ho fanela u dzhiwa tsheo.
U shuma vha na dzangalelo ḽa DHA, vhashumi vhayo na u ḓivhofha hayo kha u ṋetshedza tshumelo.
U shuma nga nḓila ya ṱhonifho na u sumbedza mikhwa kha vhaṅwe.
Zwo ḓitika nga Tshipiḓa 16 tsha LRA, a vho ngo fanela u bvisela khagala mafhungo a tshidzumbe.
U sumbedza dzangalelo ḽavho, vhuḓikumedzeli na u ṱuṱuwedzea kha u fhaṱa DHA ntswa.
U ṋetshedza nḓivhadzo i fushaho kha u sa kona havho u dzhenela muṱangano kana u swikelela ḓuvha ḽa u guma, na u sa ita zwine zwa sa fanele u itwa.
U bvisela khagala nga u ṱavhanya khonadzeo dzoṱhe dza khuḓano ya dzangalelo na u ḓitsireledza hune ha vha na kana ha nga vha na khuḓano ya dzangalelo.
Maitele a u pfuluwa na tshandukiso a ḓo sumbedzwa nḓila nga milayo na ndivho dzi tevhelaho.
6.1 U vhona u ri hu na nḓisedzo ya tshumelo i sa khakhiswiho nahone yo dzudzanyeaho nga tshifhinga tsha u pfuluwa na tshandukiso na u sumbedzisa vhashumi tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa.
6.2 U leludza kushumele kwo fanelaho kwa vhashumi na u swikelela gumofulu ḽa khonadzeo ya nyaluwo yavho.
6.3 U dzhia vhukando nga nḓila yo fanelaho, i sa shandukiho nahone i pfadzaho.
6.4 U ṋetshedza maitele a sa soliseiho ane a vha khagala ane a fhungudza u humbulela na phambano a ṋetshedza na fulufhelo kha vhashumi.
6.5 U davhidzana tshifhinga tshoṱhe na vhashumi u fhungudza nyofho na u sa dzudzanyea na u ṱuṱuwedza nga u angaredza u dzhenelela hu re na phaṱho kha maitele aya.
6.6 U konisa u shuma ha ndivho dza mveledziso ya vhukoni na u thola hune ha lingana kha DHA, na u ita uri zwi tshimbilelane he zwa fanela.
6.7 U vhea phanḓa na u laula u pfuluwa ha vhashumi vhane vha vha hone nga nḓila i sa soliseiho nahone i pfadzaho.
6.8 U ṋetshedza maitele ane DHA ya ḓo dzhia tsheo ya u vhea muthu huṅwe na huṅwe kha muhasho ho kwamiwa muthu onoyo kana dzangano ḽawe ḽa vhashumi ḽine ḽa vha kha ṱhoḓea dza kushumele kwa DHA.
6.9 Mushumi ha nga ḓo vhewa kha tshikhala tshi re fhasi ha khethekanyo ine a vha khayo zwino.
6.10 U dzudzanywa hafhu hu ḓo itwa ho tevhelwa mbekanyamaitele dza u dzudzanya hafhu hune ha vha hone na maitele a Tshumelo ya Tshitshavha.
6.11 U pfuluswa hu ḓo itwa hu tshi tevhedzwa muvhigo wa vhukoni ha mushumi na u sedzesa arali izwi zwi tshi tshimbilelana na mulayo.
6.12 U ṋetshedza ṱhalutshedzo ya mulayo wa u ṱuṱuwedza tshumisano kha DHA na u kovhekana nḓivho nga u kona u shandukisea musi vha tshi khou vhea vhashumi kha maṅwe masia ane vha nga vha vhe na vhukoni khao kana vha nga kona u wana vhukoni nga tshifhinga tsho fanelaho.
6.13 U kombetshedza mulayo wa uri vhafarazwikhala na vhane vho tou ṋangiwa u vha kha zwikhala zwenezwo a vha na pfanelo dza uri vha nga vha kha zwikhala zwenezwo lwa tshoṱhe kha tshivhumbeo tshiswa.
6.14 U vhona uri zwishumisa zwo linganaho nahone zwo fanelaho zwi khou ṋetshedzwa u itela u kona u shumisea ha Thendelano iyi.
6.15 U vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i khwinisee.
7.1 Vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 12 u ya kha 9 kha tshivhumbeo tsha kale vha fanela u ita ndingo ya vhukoni i ṋetshedzwaho nga dzangano ḽo ḓiṅwalisaho na u dzhenela ndingo ya vhukoni ya u tou amba (inthaviyu).
7.2 Mvelelo dza ndingo dza vhukoni dzi ḓo shumiswa sa tshishumiswa tsha u bveledza ṱhoḓea ya vhugudi na mveledziso ya vhashumi.
7.3 Zwi tshi ya nga vhahumbeli vha u ḓadza zwikhala zwiṅwe na zwiṅwe zwi songo ḓadzwaho zwi tshi ya kha poso dza Tshipiḓa A, ndi ṱhoḓea uri muhumbeli a dzhenele ndingo ya vhukoni nga dzangano ḽo ḓiṅwalisaho na uri muhumbeli a dzhenele ndingo ya vhukoni ya u tou amba (inthaviyu).
8.1 Hune zwidodombedzwa zwa mushumo zwa vha zwo shanduka zwihulwane iṋe nga 50% u ya nṱha, poso iyo i ḓo dzhiiwa sa ntswa nahone milayo yo fanelaho ya kha poso ntswa i ḓo shuma.
8.2 Hune ndingo ya mushumo ya sumbedza khethekanyo ya poso nga iṅwe nḓila, mbekanyamaitele na maitele zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha zwa ḓo shuma.
8.3 Mufaraposo we a pfuluwa kana a sa swikeleliho ṱhoḓea dza poso ntswa u ḓo vhewa kha i re kha khethekanyo yeneyo kha muhasho.
8.4 U pfuluswa ha vhashumi vhoṱhe kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshiswa hu ḓo khwaṱhisedzwa nga u tou ṅwala nga DHA.
8.5 Hune poso dza vha ṱhukhu kha tshivhumbeo tshiswa zwi tshi vhambedzwa na tshivhumbeo tsha kale, ndingo dza vhukoni khathihi na nḓila ine ya ḓo sumbedzwa nga DHA yo kwamana na madzangano zwi ḓo shumiswa sa nḓila ya u ṋanguludza u sumbedza nḓila ya u vhea vhathu zwikhalani zwavho. DHA i ḓo ita nyambedzano na madzangano a re kha TCF hune nḓila yo bulwaho ya fhambana na zwiimo zwa kushumele kwa vhashumi.
8.6 DHA i ḓo dzhia tsheo ya u vhea vhashumi huṅwe na huṅwe kha Muhasho zwo ḓitika nga ṱhoḓea dza kushumele nga murahu ha u amba na mushumi onoyo kana dzangano ḽawe. Arali u hana u vhewa kha itsho tshikhala ha uyo mushumi hu sa pfesesei, DHA i ḓo shumisa milayo yo fanelaho ine ya vha nayo u swikelela thandululo yo faelaho.
Zwi tshi ya nga poso dza khethekanyo B, mbetshelo dza muengedzo 6 dzi re afho nṱha dzi ḓo shuma kha u tsireledza ndingo dza vhukoni, dzine dza sa ḓo shuma.
DHA i ḓo vhona uri hu na u davhidzana ha tshifhinga tshoṱhe na vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala maelana na maitele a u pfuluwa.
Ndavhelelo, mbilaelo kana maṅwe mafhungo-vho a kwamaho vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala zwi fanela u laulwa nga nḓila yavhuḓi, tshifhinga tshoṱhe na nga vhudavhidzani vhu si na tshidzumbe.
11.1 Phanele ya u vhea vhashumi zwikhalani zwavho i ḓo thomiwa u itela u sedza u thoma u shuma ha maitele a u pfuluwa.
DG u ḓo thola vhushumi vha DHA vhaṱanu, muthihi wavho u ḓo vha Mudzulatshidulo wa Phanele. Tshiṅwe hafhu TCF i ḓo ṋanga Muthusamudzulatshidulo.
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe kha thendelano iyi ḽi ḓo ta vhalavhelesi vhavhili vha Phanele.
U sedza na u dzhia tsheo kha mafhungo oṱhe a elanaho na u pfulusa vhashumi u bva kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshivhumbeo tshiswa.
U ramba muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela muṱangano wa phanele kana ane a nga thusa kha u tshimbidza mushumo wayo dzine mbadelo dzazwo dza ḓo itwa nga DHA.
U davhidzana tsheo dzoṱhe dza u pfuluwa dzo dzhiwaho nga phanele kana DG kana nga vhurumelwa kha vhashumi vha kwameaho.
U ṱoḓisisa, na u vhiga kha DG kana kha vhurumelwa kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho maitele a u pfuluwa.
U vhona uri hu khou itwa maitele a mupfuluwo a sa soliseiho nahone a sa shandukiho o sumbedzwaho kha iyi thendelano.
U vhona uri maitele a u pfuluwa a swika magumoni nahone o sainiwa.
Phanele i ḓo ṱangana musi yo tendelana, na nga tshifhinga tshine Mudzulatshidulo a vhona tsho fanela.
Ṱhoḓea dza khoramu ya Phanele ndi 50% vho ṱangana na muṅwe muraḓo wa Phanele.
Mudzulatshidulo wa Phanele u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya Phanele u itela miṱangano.
Nga nnḓa ha musi ho vha na thendelano, nḓivhadzo dza muṱangano muṅwe na muṅwe, i fanela u vha na zwidodombedzwa zwa fhethu, ḓuvha, tshifhinga, adzhenda na maṅwe mafhungo a khwaṱhisedzaho kana maṅwalwa, zwi fanela u rumelwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe wa Phanele na muthu muṅwe na muṅwe o fanelaho kana a re na pfanelo dza u dzhenela muṱangano, hu tshe na maḓuvha mavhili hu saathu u swika ḓuvha ḽo vhewaho ḽa muṱangano.
Mudzulatshidulo wa Phanele u fanela u vhona uri maambiwa, khophi dza mivhigo yoṱhe, na maṅwe mafhungo o fanelaho ane a khou shumiswa nga Phanele kha u swikelela tsheo yayo na vhudavhidzani ha tsheo he ya dzhia uri zwi khou londolwa zwavhuḓi.
11.7.2.2 maambiwa a Phanele a rumelwa kha miraḓo yoṱhe hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu a u shuma nga murahu ha muṱangano muṅwe na muṅwe wa Phanele, nga nnḓa ha musi Phanele yo zwi humbula nga iṅwe nḓila,
Mudzulatshidulo a nga ta muṅwaleli ane a ḓo ṅwala maambiwa.
11.8.1.1 Shuma mishumo ya muraḓo wa Phanele hu na u fulufhedzea, ngoho na vhuḓikumedzeli.
11.8.1.2 U shuma hu na dzangalelo ḽihulwane ḽa u fhaṱa DHA na vhashumi vhayo.
11.8.1.3 U ḓifara hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dza milayo ya Phanele yo fhambanaho, mulayo wapo na dziṅwe ṱhoḓea dzine dza laula kutshilele kwae kwa vhaofisiri vha tshitshavha.
11.8.1.4 U tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane a vha tshiphiri tsha mu muraḓo wa Phanele.
11.9.1.5 U dzhenela muṱangano wa Phanele, nga nnḓa ha musi muraḓo a tshi khou fanela u litsha kana u ḓibvisa kha muṱangano, kana arali a tshi khou balelwa nga uri u a lwala, o huvhala kana dziṅwe nyimele dza vhukuma dzi songo lavhelelwaho.
11.8.2.1 Vha fanela u tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane vha sa fanele u a bvisela khagala sa vhalavhelesi kana Phanele na miṱangano yayo.
11.8.2.2 U sa dzhenela kana u thithisa miṱangano na maitele a tshigwada.
11.8.3.1 U bvisela khagala dzangalelo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa phuraivethe ḽine muraḓo kana mulavhelesi, mufarisi, mushumisani, khonani ya tsini ya muṱa, khonani kana mushumisani kha zwa mabindu a nga vha naḽo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a elanaho na mushumi ane a khou sedzuluswa nga Phanele kana mushumi o itaho themendelo ya u pfuluwa.
11.8.3.2 U ḓibvisa kha matshimbidzele a tshigwada hune mafhungo a khou ya u ambiwa nga hao hune muraḓo kana mulavhelesi u khou vhonala kana a nga vhonala a na dzangalelo, nga nnḓa ha musi Phanele ya dzhia tsheo ya uri dzangalelo ḽa muraḓo kana mulavhelesi a si ḽa ndeme kana a ḽi elani na zwi no khou itwa.
A hu na muraḓo wa tshigwada ane a fanela u shumisa vhuimo hawe, u kona u swikelela kana mafhungo a tshidzumbe e a a ḓivha musi a muraḓo u itela u ḓiwanela zwawe kana u takadza muṅwe muthu.
Mushumi kana dzangano ḽa vhashumi, ḽo imelaho miraḓo, kha thendelano iyi ane a pfa uri ha ngo fariwa zwavhuḓi maelana na tshikhala tsha uyo mushumi, kana maṅwe mafhungo a maitele a kwamaho u pfuluwa nga u angaredza, a nga livhisa u hanedza hawe kha tshigwada hu tshi tevhelwa maitele o sumbedzwaho afho fhasi.
U hanedza hu fanela u itwa nga u tou ṅwala nahone ha vha na zwidodombedzwa zwi fushaho u konisa tshigwada u dzhia tsheo tshi na nḓivho.
U hanedza hu fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu musi mushumi ane a khou hanedza o wana vhurifhi ha u mu ḓivhadza vhu bvaho kha DHA nga ha tsheo ya u vhea mushumi uyo kha tshikhala tshenetsho.
13.1 A hu na poso ine ya ḓo itelwa khungedzelo u swikela hu tshi fhela maitele a u vhambedza na u vhea vhashumi zwikhalani zwavho.
13.2 Arali u ḓadzwa ha zwikhala ha vha hu tshi khou tou ṱoḓeswa, khungedzelo dza nga ngomu kana dza nnḓa dzi nga itwa nga tsheo ya DHA hune ṱhoḓea ya vhukoni kha poso i sa tshimbilelane na vhukoni vhune vhashumi vho sudzuluswaho vha vha naho.
14.1 Miraḓo i ḓo ita vhukwamani arali hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamushumo ya mveledziso na vhugudi zwo ṱanḓavhuwaho u itela u bveledzisa vhukoni, vhutsila na kha vhashumi vha DHA.
Ndaulo ya mveledziso ya vhugudi ya vhalanguli vha re kha khethekanyo ya vhu 9 u swika kha 12, ine ya ḓo dzudzanywa nga DHA.
Vhugudisi ha u fara zwavhuḓi dzikhasitama kha vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 8 na u ya fhasi na ngudo ya vhulavhelesi kha vhalavhelesi vhoṱhe kha idzi khethekanyo.
Miraḓo i ḓo ita zwa vhukwamani hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamaitele ya ndaulo ya kushumele yo ṱanḓavhuwaho na maitele a u laula kushumele kwa vhashumi vha DHA vho tholiwaho kha tshivhumbeo tshiswa. Mbekanyamaitele i ḓo tshimbilelana na mutheo wa ndaulo ya kushumele wa Tshumelo ya Tshitshavha.
TCF i ḓo ṋewa mushumo wa u shumana na mafhungo oṱhe a vhudavhidzani a elanaho na thendelano iyi.
Heyi Thendelano i ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ya ḓo sainiwa ngaḽo ya fhela nga ḓuvha ḽe ḽa tiwa nga miraḓo,
18.1 Arali phambano i tshi elana na mafhungo a u pfuluwa, mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha Thendelano iyi vha fanela u thoma vha sedza kha khanedzano zwi tshi elanana na maitele o sumbedziswaho kha phara ya vhu 10.
18.2 Arali khanedzano i songo tandululwa lu fushaho, mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha thendelano iyi vha nga livhisa phambano dzavho nga ha ṱhalutshedzo kana kushumisele kwa thendelano iyi kha GPSSBC.
Arali phambano dzi tshi elana na u vhewa ha vhashumi, nahone phambano dzenedzo dzi sa weli fhasi ha tsheo ya maitele a kushumele a si a vhuḓi, miraḓo i tendelana u rumela phambano idzo kha vhapfumedzani vha phuraivethe.
Miraḓo i ḓo ta Phanele ya vhapfumedzani u itela ndivho iyi.
Yo sainiwa na u vhewa ḓuvha nga ḽa ḓuvha ḽa.
<fn>DOL. OhsAgriAndForestry.2010-12-07.ve.txt</fn>
Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu. Thandululo dzi dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini. U tsireledzea na mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa. U ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo na u tsireledzea, fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga,
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka. Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha lwalwa vhe mishumoni yavho.
Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/ u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u imela mushumi.
_ Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo. Sa zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho. Heyi bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha Nḓowetshumo. Mafhungo vha nga a wana kha websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo, zwa swikelela mveledzo na u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi. Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone mushumoni.
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya kushumele kha mutakalo na tsireledzo, hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa khwine mushumoni. Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa, zwo dzudzanyea na u ḓitika nga vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
_I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi zwa ndeme. Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine zwa nga vha hone vhuponi havho, na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa sumbedza, vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa hani. Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu, u itela uri vha kone u kala arali vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani. Kha vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo. Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho.
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana. Musi vha tshi sedza uri "hani" vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo, musi zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa zwithu. Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea, zwo ḓitika nga mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia tsheo nga ha ndangulo.
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa, vha ḓo fanela u dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha khwaṱha,
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga vhulwadze ha misipha na marambo. Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo, zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_ Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea, kana vha shumise sisiteme dza mitshini.
_ Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele - vha vhee milenzhe yavho zwavhuḓi, muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili wavho.
_ U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini. Dziṅwe dzi bvelela ngauri mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho, dziṅwe ngauri a yongo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa. Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo, zwi tshi katela mitshini, arali yo tsireledzea u i shumisa. Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho, zwi fanela u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza khombo, na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho yeneyo.
_ Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula na u fhandula i fanela u kwewa nga vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana baudu.
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze ndindatsireledzo dzo fanelaho.
_Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula, na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa khakhe wa zwi shumisa.
_Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u thivhula.
_ Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
_ Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
_Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima.
_Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa. U huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea, zwiwo izwo zwi katela vhareili, vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo. Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
_Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi, vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
_ Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa.
_ Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala, nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u pfa, kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
_ Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha, kha vha swaye vhupo uhu sa "fhethu hu tsireledzwaho nḓevhe" hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u ambara zwitsireledzanḓevhe.
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo wa zwanḓa - tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo.
U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana vhuṱungu kha khundu na gona. Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
_ Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi, sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea kha saha dza ngeḓane.
_ Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
_ Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela.
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho, nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi nga u vhaisa.
_ Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu, phopho kana u shanduka ha muvhala wa lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz. zwa nga mela, u bva malofha kana u ṱhoṱhona.
_ Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho, u fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese (vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva kha zwipuka u ya kha vhathu). Zwitshili zwi fanaho na bakitheria, vairasi, nzulatshinya na lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa, u milwa kana zwa dzhena kha lukanda. Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa.
_ Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo. Kha vha hayele ho fanelaho.
_Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi,
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha, sa milimo, mishonga ya u lafha zwifuwo (zwi katela dipe ya nngu), buse, mutsihambe kana zwithu zwi fanaho na thophe, tshidziki tsha tshampungane kana manyoro; u hambela mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa, kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no khou fhufha, manyoro, maṱanga, pfuloṱhusa, u kwama thophe, mupfudze nz, kana nga u shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo, kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune dza nga dzulela u vha vhone. Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa. Arali vha tshi daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho.
_U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi. Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse, miḓimuwo kana erosolo.
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma - vha songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho kana buseni.
_ Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
_ Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u ḓikavhisa. Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa, u ita uri zwi konadzee u tinya u fara zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela.
_ Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha, u piringedzwa na u wa, kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea, u fana na khebulu dzo ṋembelelaho, masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga zwishumiswa na matheriala. Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi, vha vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi, nga maanḓa kha vhupo ha u ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha.
_ Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
_ Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u gudiswa mutheo wa thusothanzi. Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo vuleaho na u phaphamisa.
_ Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho khombo.
_ Nḓisedzo ya maḓi o kunaho (o swaiwaho u ṱalula kha nḓisedzo ya maḓi maṅwe na maṅwe a sa nwiwiho).
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa Vhashumi. Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma naho.
_ Phukha - malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi, leptospirosisi, vhulwadze vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi, kana huṅwe u kavhiwa hu vhangwaho nga u shuma na zwifuwo.
_ Mitshini - vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.
<fn>DOL. OhsFoodbeverage.2010-12-07.ve.txt</fn>
_ Mafuvhalo a u hwala zwithu, a mishumo ya u dovholola, na a nyimele kana nga nḓila ine vha ima ngayo musi vha tshi shuma zwi tshi itiswa nga u sa vha hone ha tshikhala tsha u shuma tsho linganaho na u sa olwa zwavhuḓi ha maitele a u shuma.
_ U vha kha tshiimo tshi re khombo muvhilini - u vha tsini na zwithu zwa u ṱanzwa kana u kunakisa zwa tsiko kana zwa mupo zwine zwa tshimbilelana na u fema buse khathihi na u shuma fhethu hu re na munula munzhi. Iḽi buse ḽi nga kha ḓi vha ḽi tshi bva kha zwishumiswa zwine zwa shumiswa musi hu tshi phurosesiwa nahone munula munzhi hu nga vhanga u ṱhoṱhona ha lukanda.
_ U vha khomboni ya dzikhemikhala - izwi zwi nga bveledzwa nga u ita mishumo ya u fara dzikhemikhala zwine zwi nga katela u kulumaga kana u kunakisa kana u vhulaha zwitshili fhethu ha u shumela.
_ U vha fhethu hu fhisaho na hu rotholaho.
Vhashumi nga ḓi wana vhe fhethu hu fhisaho nga tshifhinga tsha musi hu tshi vhulawa zwitshili na musi hu tshi dzheniswa zwibveledzwa dzithinini na u ḓiwana vha fhethu hu no rotholesa u fana na dzifiridzhini.
_ U shuma kha zwikhala zwiṱuku. Dziṅwe tsumbo kha iḽi ḽimaga ndi: thannga dza u vhulunga na dzibini, milindi na fhethu ha u vhulunga zwiluḓi, thannga dza tshivhaswa kana peṱirolo, zwipwanyeledzi kana zwihamuli zwa nḓirivhe, thannga dza u ṱomba halwa na dzivesele.
_ u ita uri fhethu ha u tshimbila na fhethu ha u shumela hu dzule ho kuna ho oma nga u thivhela u shuluwa zwithu musi hu tshi khou shumiwa na u ṋetshedza vhashumi zwienda zwa u thivhela u redza kana u suvha.
_ U kanula kana u khethekanya zwiḓila zwa zwiendedzi na fhethu ha u shumela. Na u khwaṱhisedza uri hu na tsimbi dza u farelela fhethu ha u gonya na zwiṱepisini.
_ Vhashumi vha tea u gudiswa nga ha nḓila dzo teaho dza u hwala na fhethu ha u shumela hu tea u vha ho itwa nga nḓila ine vhashumi vha ḓo vha na tshikhala tsho linganaho.
_ Miṅwe mishumo i no nga sa u dzhenisa zwibveledzwa dzithinini, u dzhenisa maboḓeloni na u shumisa mabannda a u tshimbidza zwi nga ita uri vhashumi vha vhe fhethu hu re na phosho nnzhi.
Maga a u langa phosho a vhuinzhiniara a tea u shumiswa u itela u fhungudza phosho, nahone hu tea u ombedzelwa u ḓitsireledza ha muthu ene muṋe.
_ Kha hu dzheniswe phaiphi dza u bvisa kana u fhungudza buse fhethu hune ha shumelwa hone.
Vhashumi kha iḽi ḽimaga vha ṱangana na khombo nnzhi dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u thulana ha vhuendi kana tshiendisi tsha nga ngomu u fana na dzifokiḽifithi na dzikhontheina.
U ṱuṱuwedza ndondolo ya mutakalo ya muthu ene muṋe na u khwaṱhisedza kana u kanulwa kana u fhandekanywa ha mushumo na zwishumiswa zwa ndondola mutakalo.
Vhashumi vha tea u wana vhugudisi nga ha maitele ane a tea u tevhedzelwa malugana na u tsireledzea mushumoni hu tshi katelwa maga a thusoṱhanzi;
Madokotela na vhaongi vho redzhisiṱariwaho vha tea u ṱanziela uri vhashumi vha na mutakalo wavhuḓi.
Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha u wana arali hu na zwikhala zwiṱuku fhethu ha u shumela. Arali zwi hone, fhethu hoṱhe ha u dzhena hu tea u vha ho tsireledzwa kana hu tea u shumiswa zwiga kana dzitswayo u sumbedza zwikhala zwiṱuku.
_ Vhashumi vha tea u ṋetshedzwa zwishumiswa zwa u fema phanḓa ha musi vha tshi dzhena fhethu huṱuku ha u shumela nahone vha tea u ṋetshedzwa vhugudisi malugana na u zwi shumisa.
_ Ni khwaṱhisedze uri zwithu zwo vhewaho nṱha a zwi nga ḓo wa (kha dzisheḽifu) arali zwo thithiswa.
_ Khwaṱhisedzani uri zwithu zwilapfu zwo imaho nga zwoṱhe (tsumbo, siḽindara dza gese) dzo ḓitikaho nga mbondo a dzi nga ḓo wa arali dzo khukhuliwa, nahone dzo khwaṱha,
_ Musi phanga dzi tshi shumiswa tshifhinga tshoṱhe, zwiambaro zwa u thivhela u tshewa nga phanga zwi tea u ambariwa sa zwo vhewaho kana u tiwa nga vhane vha ṱola kana u sedzulusa dzikhombo tsumbo.
_ Zwishumiswa zwa zwanḓa zwi tea u dzula zwi kha tshiimo tshavhuḓi uri musi zwi tshi vho ṱoḓa u shumiswa hu songo ṱoḓea maanḓa manzhi.
_ Vhaendanganayo vhane vha reila ṱhirakha kana dziḽori dza u hwala zwithu, raga kana zwithu zwa u dzhenisa zwithu, dziṱiroḽi na zwiṅwe vha tea u shumisa nḓila dzo itelwaho zwenezwo kule na vhaṅwe vhashumi arali zwi tshi konadzea. Muthu a kokodzaho kana a sukumedzaho u tea u vha a tshi vhonala zwavhuḓi.
_Vhathu vha u sedzulusa dzikhombo vha tea u dzhiela nṱha uri ndi khombo dzifhio dziṅwe dzine dza nga vha hone fhethu ha u shumela tsumbo. maḓiromo a u kungulusa kana maḓiroṅwana, dzihuku dza zwikwama zwa zwigidi na zwithu zwine zwa bva mitshinini.
Ḽimaga ḽa u bveledza zwiḽiwa na zwinwiwa kanzhi ḽi vha ḽo vhumbiwa nga mamaga a 30 o fhambanaho u bva kha dzisilaha, zwigayo zwa swigiri, zwigayo zwa vhukhopfu na mamaga a pfupfu u swika kha a u ṱomba wisiki.
Tshivhalo tsha mafuvhalo a mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa na tshone tshi nṱhesa. Naho zwo ralo tshivhalo tsha mafuvhalo tshi fhambana nga maanḓa vhukati ha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa.
_ u rwiwa kana u welwa nga tshiṅwe tshithu tsumbo.
Kha izwi, zwivhangi zwihulwane zwa mafuvhalo ane a vhulaha ndi zwiendedzi zwa u hwala thundu mushumoni, hu tshi katelwa na u wa u tshi bva nṱha na kha mitshini.
_ mutsiko une wa vhangwa nga mushumo.
Vhashumi vha tea u ṋetshedzwa vhugudisi kana u pfumbudzwa nga ha maitele o tsireledzeaho a mushumoni a mushumo kana nyito iṅwe na iṅwe hu tshi katelwa na maga a thusoṱhanzi;
_ Zwikambi na nyamunaithi.
Mveledzo ya zwiḽiwa i na maga mararu - u zwala, u bveledza na u rengisa/ na u lugisa zwiḽiwa. U bveledza zwiḽiwa na zwinwiwa zwi itiwa kha mamaga o fhambanaho, a u bva kha ane a thola vhashumi vha si gathi u ya kha ane a thola vhashumi vha ḓana. Ndi zwa vhukuma, mamaga manzhi a vhukati kana mahulwane one ane ndi zwipiḓa zwa madzangano a lushaka, kana a dzitshaka kana ane a vha na fhethu hunzhi ane a thola zwigidi zwa vhashumi. Vhuḓifhinduleli ha Mushumo vhu angaredza maga mavhili a u thoma kha Muhasho zwa Mishumo ane a vha - u zwala kana u ṱavha na u bveledza. U rengisa na u lugisa zwiḽiwa zwi wela nga fhasi ha mihasho ya zwa mutakalo i re nga fhasi ha mahosi, naho Muhasho wa zwa Mishumo u tshi shuma na iyi mihasho u khwaṱhisedza uri hu vha na u fana kana u tshimbilelana ha nḓila kana kufarelwe kana kutshimbidzele kwa zwa mutakalo na tsireledzo.
U langula mutakalo wa mushumoni zwi konḓa u fhira u tsireledza.
Zwivhangi kana zwiitisi na mvelelo dza tsireledzo i si yavhuḓi mushumoni zwi itea nga u ṱavhanya nahone zwi a leluwa u shumana nazwo. Zwiitisi kana zwivhangi zwa mutakalo u si wavhuḓi mushumoni zwi nga konḓa u zwi wana kana u zwi vhona.
fhedzi musi thaidzo dzo no vhoniwa na u ṱanganedzwa, thasululo dzi a wanala na u rekhodiwa.
Malugana na thaidzo dza mutakalo dza mushumoni dzine dza ḓivheswa kana dzo ḓoweleaho, hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwivhangi kana zwiitisi zwi songo itiswaho nga mushumo, u fana na mafuvhalo a muṱana, hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwiitisi zwi sa yelani na mushumo.
Vhashumi vha nga kha ḓi si ṱanganedze uri vha na thaidzo dza mutakalo dzi tshimbilelanaho na mushumo vha tshi ofha malugana na mishumo yavho kana vha tshi itiswa nga tshitigima tsha maṅwe malwadze. Ngauralo, ndi zwa ndeme u fhungudza zwithu zwine zwa nanisa zwine zwa vhangwa nga mushumo.
Naho hu na mafhungo nga ha thasululo dza thaidzo dza malugana na mutakalo mushumoni, nḓivho yapo nga ha thasululo dzi shumaho i nga vha i ṱhukhu. Maṅwe a mabindu mahulwane kha mamaga a thola vhashumi vha malugana na mutakalo mushumoni vho zwi gudelaho, kanzhi vhane vha vha na nḓivho ya zwa dzilafho. Naho zwo ralo, vhunzhi ha mabindu, nga maanḓa mabindu maṱuku, ngeletshedzo ya dzilafho malugana na mutakalo mushumoni ndi ṱhukhu nga maanḓa. Musi vhunzhi ha vhathu vha na thaidzo vha ya ha Dokotela o ḓoweleaho, fhedzi vhunzhi ha madokotela a vha na ndalukanyo dzo linganaho malugana na zwa mutakalo wa mushumoni.
Vhunzhi ha mabindu a vho ngo tea u thoma mihasho ya vhomakone kana vhathu vho gudelaho zwenezwo kana u badela vhaeletshedzi malugana na u langa mutakalo mushumoni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Vhunzhi ha malwadze a mushumoni a vhangwa nga zwivhangi zwi si gathi zwa ndeme, zwine zwi nga langwa nga vhalanguli na vhashumi vha tshi shumisana u wana maga a u langula ane a shumisea o teaho fhethu havho ha mushumo. Naho zwo ralo, u shumisa madokotela ane a shumana na malwadze ane a vhangwa nga mushumo na vhaṅwe vhomakone zwi nga vhuedza vhukuma kana u vhulunga tshelede kha nyimele dzo teaho.
Iyi khethekanyo i ṱalutshedza zwivhangi kana zwiitisi zwo ḓoweleaho zwa malwadze a mishumoni kha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa na u ṋetshedza ngeletshedzo ya uri zwi nga langulwa hani.
_ phosho ine ya vhanga u sa tsha pfa: hune levele ya phosho ya fhira 85 dB(A).
(zwoṱhe dziWRULD na mafuvhalo a muṱana) ndi zwone zwo anzesaho. Naho zwo ralo, dziṅwe khombo ndi dza ndeme nahone dzi shuma hune nyimele dza dzi tendela.
_ Iyi ndi mishumo ya ndeme ine ya tea u dzhielwa nṱha nga vhathu vha u sedzulusa dzikhombo.
Ri ḓivha hani uri ri na thaidzo kana ri a lwala?
_ vhashumi vho ambaraho dzibanditshi, dzikhiratshisi kana thanda dza u tshimbila, dzirub -ons, makunda a musina kana khopha kana dzimaginete.
Arali ni na thaidzo zwi ḓo itisa uri hu vhe na u lozwea ha tshelede nga u fhidza zwi tshi khou itiswa nga vhulwadze, u hiriwa ha vhashumi vhanzhi, u dovha hafhu u ṋetshedza vhugudisi kana u pfumbudza, u bveledza zwibveledzwa zwiṱuku.
Zwiko zwa data zwo rekhoda levele ya nṱhesa ya asima kha u bveledzwa ha zwiḽiwa na zwinwiwa. Tshivhangi kana tshiitisi tshihulwane tsha asima ndi u fema buse ḽa u bva kha thoro na fuḽauru. Ngauralo, bekhari dzi kha vhuimo ha vhuvhili ha nṱhesa kha mishumo yoṱhe kha ḽimaga ḽiṅwe na ḽinwe.
Asima yo wanalaho kana yo vhangiwaho nga mushumo une wa itwa i fara vhashumi vhane vha fema buse ḽine ḽa vhaisa miraḓo ya u fema, u fana na buse ḽa thoro, fuḽauru, zwiḓadzisi zwa enzaimi, tsumbo, phurotheini ya gumba, phurotheini ya khovhe, dzikhanakhana na thanda kana khuni - na vhashumi vhane vha gaya vhukhofu, u ṱomba halwa ha pfupfu, u baka na u phurosesa khovhe na vhone vha kha khombo ya u farwa nga uvhu vhulwadze. Asima ndi vhulwadze vhu vhavhaho nga maanḓa nahone vhu a vhulaha.
Zwiko zwa data zwi sumbedza uri hu na vhathu vhanzhi vho farwaho nga vhulwadze ha lukanda.
Vhulwadze ha lukanda vhu fara vhashumi vhane vha shuma nga nama, khovhe, nama ya khuhu, mitshelo na miroho, khathihi na vhabaki, vhathu vhane vha shuma bekharini, vhabiki, vhakulumagi na vhaṅwe vhashumi vhanzhi.
_ vhulwadze ha lukanda vhune ha vhangwa nga mushumo vhu vhangwa nga u kwama maḓi, zwisibe na zwiṅwe zwithu zwa u ṱanzwa na u kwamana na zwiḽiwa zwo fhambanaho zwi no nga sa swigiri, fulauru/dou, mitshelo ya swiri, miroho, zwidohodohwane, khovhe na zwiḽiwa zwa lwanzheni, nama na khuhu.
Vhulwadze ha dziningo (ningo i re na lumilaḓi kana yo thivhanaho) vhu ita uri hu vhe na u zwimba nga ngomu ningoni kha lukandakandane zwo vhangiwa nga buse.
Thoro, fuḽauru, dzikhanakhana, zwidohodohwane na buse ḽa thanda zwi nga vhanga vhulwadze ha ningo, na maṱo ane a bva maḓi na u ṱhavhaṱhavha kana u ṱhoṱhona na zwiṅwe zwine zwa ita uri muthu a pfe vhuṱungu.
Phosho ine ya vhanga u si tsha pfa.
U shuma fhethu hune ha vha na phosho khulwane zwi nga vhanga u si tsha pfa kana u dzinga nḓevhe lwa tshoṱhe, zwine zwi a konḓa u zwi wana vhunga zwi tshi itea nga zwiṱuku nga zwiṱuku. Phosho i nga vha khulwane, fhethu huhulwane (tsumbo, hune zwibveledzwa zwa dzheniswa maboḓeloni) kana fhethu hune ha shumiswa mitshini (phosho ya maṱhirakha ane a tsitsa thundu kana zwibveledzwa nga fhasi). Arali u sedzulusa hu tshi sumbedza uri ḽeveḽe ya phosho i nṱha, zwi tea u lugiswa kana u thasululwa nga u ṱavhanya.
Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha lwa mulayo ha u ita zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u thivhela malwadze ane a tshimbilelana na mushumo.
U itela u tsireledza mutakalo wa vhashumi, hu tea u thoma ha ḓivhiwa zwivhangi zwa khombo mushumoni. Kha nyimele nnzhi izwi a zwi vhuyi zwa vhudziswa. Musi khombo khulwane (dziMSD, buse, phosho, nz) dzo waniwa, hu nga dzhiiwa maga malugana na khombo u itela u asesa kana u sedzulusa idzi thero nga nthihi na nthihi u fana na mafhungo a zwa tsireledzo. Ndi zwa ndeme u sa wana fhedzi vhathu nga muthihi nga muthihi (kana zwigwada zwa vhathu nga muthihi nga muthihi) vhane vha shuma nga fhasi ha idzi khombo, fhedzi na u wana uri vha shuma nga fhasi ha khombo dzenedzo lungafhani khathihi na mvelelo dza hone. Iyi nḓivho i ḓo thusa musi hu tshi tholiwa vhashumi, kana nga tshifhinga tsha rihabiḽithesheni u khwaṱhisedza uri vhupo ha mushumo a vhu nanisi vhulwadze vhuṅwe na vhuṅwe he ha vha vhu hone u thomani.
Vhulanguli ha u ḓa mushumoni ndi tshithu tsha ndeme kha vhatholi vhanzhi. Mafhungo ane a wanala hune ha languleswa kuḓele kwa vhashumi mushumoni a nga vha na thuso vhukuma kha u wana thaidzo dza mutakalo dzine dza tshimbilelana na mushumo. Arali hu na miṅwe mishumo kana huṅwe fhethu ha mushumoni hune ha fhidzeswa, izwi zwi nga sumbedza uri hu na thaidzo. Hune ha wanala uri vhathu vha lwalesa miṱana kana vha na tsumbadwadze dza WRULD zwi nga vha zwi tshi tshimbilelana na dziṅwe tshakha dza mishumo.
Vha nga wana mafhungo manzhi kha vhashumi vhone vhane.
Vhashumi zwi nga kha ḓi vha konḓela u ṱanganedza thaidzo dzavho dza mutakalo kha vhalanguli musi vha tshi vhona u nga zwi nga thithisa mishumo yavho kana mafhungo a hone a si avhuḓi. Naho zwo ralo, hu na nḓila nnzhi dza u kuvhanganya tshenzhemo dzavho kana mihumbulo ine i nga tsireledza zwiphiri zwavho na u vhona uri vha wana phindulo dzone.
U fana na kha thaidzo iṅwe na iṅwe ya mutakalo na tsireledzo, hu tea u tevhedzelwa kutevhekanele kwa maga a ndaulo. Hune zwa konadzea, u bvisa khombo ndi khwine. U ḓitika nga tsireledzo ya muthu ene muṋe nga kha tshishumiswa tsha u tsireledza tsha muthu hu tea u vha tshithu tsha u fhedza tshine tshi nga shumiswa. Tshifhinga tshinzhi maitele a u langula mutakalo mushumoni a ṱoḓa fhedzi vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha vhalangi na vhashumi. Kanzhi zwi vha zwi songo tea u thola vhathu vhane vha vha vhomakone, naho zwo ralo u shumisa madokotela ane a shuma nga malwadze ane a vhangwa nga mishumo na vhomakone zwi nga vha ḓisela mbuelo dzavhuḓi kha dziṅwe nyimele dzo teaho. Musi ngeletshedzo ya makone i tshi nga ṱoḓea, i nga kha ḓi si vhe ya mutakalo kana dzilafho, tsumbo, kha thaidzo nnzhi dza MSD, ergonomist a nga vha o tea zwihulwane, hone kha thaidzo ya asima, mulondolamutakalo mushumoni a nga vha o tea.
Naho hu uri hu khou itwa zwoṱhe zwine zwa konadzea u thivhela vhathu u lwala mushumoni, fhedzi hu ḓo vha na zwifhinga zwine vhathu vha ḓo lwala. Tshivhangi tsha u thoma tsha vhulwadze hu nga kha ḓi vha tshine tsha si tshimbilelane na mushumo, fhedzi naho zwo ralo, mvelelo dzi tea u langulwa. Zwi a konadzea uri muthu a vhe na vhulwadze ha muṱana kana mutsiko zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwi si na vhushaka na mushumo, fhedzi arali vha tshi shuma kha mushumo une wa kwama u hwala zwithu zwi lemelaho kana zwine zwa netisa, hu na khonadzeo khulwane ya uri mushumo wavho u nga nanisa nyimele yavho wa ita uri vha lwale nga maanḓa. U kundelwa u langa malwadze maṱuku zwi nga ita uri hu vhe na vhulwadze ha tshoṱhe na u lozwea ha mushumi wa ndeme.
Naa vho asesa kana u sedzulusa na u swikelela kana u fusha ṱhoḓea dza mutakalo mushumoni?
U asesa kana u sedzulusa khombo zwi nga thusa kha u wana nyito dza ndeme na nyimele dzi re na khonadzeo ya u vhaisa mutakalo kana ya u vha khombo kha mutakalo zwine zwi nga vha thusa kha u dzhia tsheo ya uri vha nga fusha kana u swikelela hani ṱhoḓea idzi dza mutakalo mushumoni kha khamphani yavho. U ṱolwa ha mutakalo zwi a ṱoḓea nga maanḓa malugana na khombo dzine dza si vhe na maimo mushumoni u itela u dzhia tsheo arali maga a ndaulo a o linganaho. Tsumbo dza hune hu nga vha na khonadzeo ya ṱhoḓea ya u ṱola mutakalo dzi katela hune ha vha na khombo ya u vha na asima yo wanalaho mushumoni (u shuma hune ha vha na buse ḽa thoro, buse ḽa bekhari, phurotheini ya khovhe kana makumba kana dzikhanakhana). DziMSD (hu tshi katelwa dziWRULD),u shuma fhethu hu re na malwadze ane a pfukhela nga kha zwitshili (muvoni kana hune phukha dza ṱhavhiwa hone), khonadzeo ya u farwa nga vhulwadze ha lukanda na u shuma fhethu hu fhisaho nah u rotholaho. Ni elelwe uri zwiḽiwa zwi nga ni lwadza naho ni songo sendelesa tsini nazwo. Hu ṱoḓea nḓila ya phurofeshinala malugana na mutakalo mushumoni. Izwi zwi nga kwakwanywa na ṱhoḓea ya u tsireledzea ha zwiḽiwa/ndondolamutakalo kana vhuthathatshili.
Naa vha na phakhedzhi ya ndangulo ya maga a u thivhela, u ṱoḓisisa na u langa mafuvhalo a misipha ya mutshilitshili, u fana na u fhirea zwi tshi itiswa nga u hwala zwithu zwi lemelaho tshifhinga tshoṱhe kana dziWRULD u bva kha mishumo ine ya dovhololwa. Maga a u thivhela a a vhuedza. A zwi konadzei u thivhela nyimele dzoṱhe dza dziMSD, ngauralo u vhiga tsumbadwadze nga u ṱavhanya, dzilafho ḽo teaho na u rihabiḽitheithiwa ndi zwa ndeme.
Vha katele ergonomics kha dizaini ya dzithulusi kana zwishumiswa, mitshini na fhethu ha u shumela na nḓila dza u shuma. Vha ṱhogomele kana vha dzhiele nṱha u fhungudza u dzinginyea, maanḓa ane a ṱoḓea na dzitshanduko dza nyimele.
Vha lavhelese kha u sielisana mushumo, luvhilo lwa u shuma, zwifhinga zwa u awela na ṋetshedzo ya thuso. Vha ṱhogomele musi tshifhinga tsha u shuma tsho engedzedzwa nga tshifhinga tsha ovathaimi kana tshine ṱhoḓea ya u shuma ya vha khulwane kana hu na mushumo munzhi.
Vha dzhiele nṱha nga vhuronwane nḓila dza u ṱhopha kana u paka, u fara na u tshimbila ha dzithundu u itela u thivhela u wa ha zwithu.
Ni khwaṱhisedze uri hu a dudela nahone hu na tshikhala tsho linganaho, vhudzulo nahone hu dzhena tshedza.
Fhungudzani khonadzeo ya fuvhalo kha mishumo nga u shumana na izwi zwivhangi kana zwiitisi zwiraru.
Izwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhathu a vha dzheniswi mishumoni ine ya ḓo nanisa nyimele dzo no ḓi vha ho hone kana malwadze e vha vha vha nao a misipha ya mutshilitshili na maṅwe malwadze.
Ni khwaṱhisedze uri mishumo ine ya nga vhanga mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhane vha ḓivhea uri vha a lwala na mishumo ine ya nanisa mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhe vha vha vha tshi lwala.
Vhashumi vha tea u wana vhugudisi na mafhungo nga ha mafuvhalo ane a nga bvelela na zwivhangi kana zwiitisi zwao, nḓila dzo tsireledzeaho dza u hwala (nga maanḓa nyimele na nḓila dza u hwala) na ṱhoḓea ya u vhiga mafuvhalo..
Vha ṱole vhashumi kha mishumo ine ya vhanga mafuvhalo kana mishumo ine ya nanisa vha tshi kha ḓi bva u thoma mushumo muswa, tsumbo, nga murahu ha vhege nna, u khwaṱhisedza uri a hu na zwine zwa hanedzana na tshiimo tsha mushumo.
Mishumo yo vhalaho ine i nga vhanga malwadze kana mafuvhalo yo sumbedzwa afho nṱha, fhedzi vha nga rihabiḽitheitha na u monithara vhalwadze.
Vha dzhiele nṱha tsedzuluso kana u ṱolwa ha mutakalo wa vhashumi, tsumbo, nga murahu ha u fhidza mushumoni vhege nna, na u dzhiela nṱha u kona u swikelela dzilafho ḽa fisiotheraphi, na zwiṅwe, sa zwo humbeliwaho.
U khwaṱhisedza uri nḓila ya u langula dziWRULD i a shuma, i tea u monithariwa tshifhinga tshoṱhe.
_ Vha asese kana u sedzulusa iyi mishumo nga vhuḓalo u wana uri ndi zwifhio zwine zwa ita uri hu vhe na khombo.
_ Vha shumise mitshini hune zwa konadzea, tsumbo, ṱhirakha dza u tshimbila nga muḓagasi, mabannda a u tshimbidza thundu kana zwithu, mitshini ya u hwala, mitshini ya u hwala thundu nga nnzhi kana ya othomethikhi.
_ Hune zwa si konadzee u shumisa mitshini, hu shumiswe maga a u thivhela u huvhala. Tsumbo, vha fhungudze tshileme tsha dzisaga kana mabogisi tshi vhe 25kg kana u ya fhasi, vha khwinise dizaini dza ikonomi dza fhethu ha u shumela, u sielisana mushumo, vhugudisi, u ṱola mutakalo na u iswa kha muṅwe mushumo.
_ Vha kwame vhaimeleli vha madzangano a vhashumi vha tsireledzo na vhashumi u khwaṱhisedza uri hu vha na thasululo dza thaidzo nga vhuḓalo dzavhuḓi nahone dzi shumaho.
U shuma fhethu hune ha fhisa na u rothola. Iḽi ḽimaga ḽi nga ita uri nyimele dza thempharetsha dzi shanduke zwi tshi itiswa nga mufhiso na u rothola.
<fn>DOL. OhsGuide.2010-12-07.ve.txt</fn>
ḓivhadza Muhasho wa zwa Mishumo sa zwine zwa ṱoḓiwa nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mushumoni?
ḓinea tshifhinga tsho linganaho tsha u pulana, u dzudzanya na u laula mushumo wavho?
lavhelesa kana u sedza zwine zwa khou bvelela na u dzhia vhukando kha nyito dza khombo?
ṋea vhashumi mbofholowo ya u vhiga nyito dzi songo tsireledzeaho kana nyimele na u thasulula zwo vhigwaho?
vha ḓivhadza Senthara ya zwa Mishumo nga u ṱavhanya i re tsini navho arali khombo i tshi nga vha ine ya nga vhanga lufu kana yo vhanga mafuvhalo mahulwane, u fana na u vunḓea, u tumuwa ha muraḓo kana u si tsha vhona.
vha a gudiswa na u vha na vhukoni ha u ita mushumo wavho vho tsireledzea vha sa vhei mutakalo wavho khomboni.
sedzulusa tshifhinga tshoṱhe mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha ṱoḓa u vha shumisa?
vha ṋea mafhungo ane vha a ṱoḓa malugana na mutakalo na tsireledzo malugana na mushumo na u khwaṱhisedza uri vha na vhukoni phanḓa ha musi vha tshi thoma u shuma?
amba navho nga ha mushumo phanḓa ha musi vha tshi thoma?
sedzulusa kushumele kwavho na u thasulula dzithaidzo?
Naa nḓila dza u dzhena dzi kha nyimele yavhuḓi na u vha na dzitswayo kana zwiga?
Naa milindi yo valiwa, u tsireledzwa na u fentseliwa na u swaiwa nga nḓila i vhonalaho u thivhela u wa?
Fhethu ho kuna nahone matheriala wo vhulungwa zwavhuḓi.
Naa mbone dzo lingana kana dzi vhonetshela zwavhuḓi.
Mabunga a hone nahone a dzula o kuna na u dzula ho fungiwa mbone?
hu na fhethu ha u tshintsha, u omisa na u vhea zwiambaro?
hu na maḓi a u nwa na dzikhaphu?
hu na fhethu hune vhashumi vha nga dzula vha ita tie kana zwinwiwa zwa u fhisa?
Naa muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u shumisa tshomedzo dza ndondolo a nga dzi swikelela nga nḓila i leluwaho nahone nga nḓila yo tsireledzeaho?
Naa zwikhafula zwo dzhenisiwa, u shandukisiwa na u vhofhololwa nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho.
Naa tsimbi dza u ita uri tshikhafula tshi ime tswithithi (uprights) na dzibaseplates zwo ṋetshedzwa (nahone hune zwa vha zwo tea, timber sole plates dzo ṋetshedzwa.
Naa tshikhafula tsho tikiswa na tshifhaṱo nga nḓila ine tsha sa ḓo wa?
Naa hu na reiḽi dza u tsireledza dzo linganaho na dzitoeboard (bodo dza u thivhela vhathu na zwishumiswa kha u wa, kana zwiṅwe zwithu zwo teaho zwa u tsireledza), kha lumeme luṅwe na luṅwe u itela u thivhela u wa?
Thaidzo: Itshi tshikhafula tsho vha tshi songo vhofhelelwa kha luvhondo, ngauralo tsho vhea vhutshilo ha vhashumi khomboni.
Naa fhethu hoṱhe ha u shumela ho tsireledzwa nga dzibodo, naa dzibodo dzo vhewa nga nḓila ine vhathu vha sa ḓo wa kana u piringedzwa nga zwithu?
Naa hu na zwithu zwa u thivhela zwavhuḓi kana nḓivhadzo dza u kaidza u thivhela vhathu u shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho, tsumbo, hune fhethu ha u shumela ha vha hu songo tsireledzwa nga dzibodo?
Naa tshikhafula tsho khwaṱha lune tshi nga kona u hwala matheriala wo vhewaho nṱha hatsho na uri wo vhewa nga u lingana?
Naa zwikhafula zwi khou ṱhogomelwa nga nḓila yo teaho?
Naa muthu a re na nḓivho kana vhukoni u a ṱola tshikhafula tshifhinga tshoṱhe, tsumbo, luthihi nga vhege, tshifhinga tshoṱhe musi tsho shandukiswa, u tshinyadzwa na nga murahu ha musi ho vha na mutsho u si wavhuḓi.
Naa mvelelo dza u ṱola dzi a rekhodiwa?
Naa ho dzheniswa zwikhafula zwa thawara zwo teaho nahone zwi khou shumiswa u ya nga ndaela dza vhaṋetshedzi.
Naa mavhili a zwikhafula zwa thawara a vha o khielwa musi tshi tshi khou shumiswa nahone fhethu hune ha khou shumelwa hone hu vha hu si na tshithu musi zwi tshi bvisiwa?
Naa ḽeri dzo shumiswa zwavhuḓi malugana na u ita mushumo?
Naa dzi kha nyimele yavhuḓi.
Naa ḽeri dzo ḓitika nga kha fhethu ho khwaṱhaho hu si kha matheriala une u nga vunḓea kana u songo khwaṱhaho.
Naa ḽeri dzo vhofhiwa lune dzi nga si kone u ya ngei na ngei kana u nga dzi ṱoṱomotshela phanḓa.
Naa vhunṱha ha dziḽeri ndi ho teaho u bva he ya gogoḓedzwa hone Arali zwi songo ralo, naa hu na zwithu zwa u farelela?
Naa ḽeri dzo vhewa nga nḓila ine vhashumisi vha sa ḓo tatamudza kana u ṱharamudza milenzhe?
Naa hu na lumeme lune lwa thivhela vhathu kana matheriala u wa?
Nga tshifhinga tsha u ita ṱhanga, ho ṋetshedzwa dzinete malugana na u thivhela vhathu u wa u bva kha ṱhanga na kha mazennge a songo dzheniswaho a fhela?
Naa nete dzo nembeledzwa zwavhuḓi hune ha shumiswa dzinete?
Naa vho sumbedza matheriala u vunḓeaho u fana na shithi dza semennde na mbone dza ṱhangani.
Naa hu na maga a u thivhela vho a dzhiaho u thivhela vhashumi u wa nga kha matheriala u vunḓeaho musi vha tshi khou shuma ṱhangani.
Naa hu na fhethu ho kanulwaho nahone vhashumi vha vhewa kule na fhethu ha nga fhasi ha mushumo wa ṱhanga.
Naa hu na thikho yo linganaho ya mulindi, kana wo itwa sa kuvhundu, kana u na zwiṱepisi kana ho bwelwaho murahu kha engele yo tsireledzeaho?
Naa ho shumiswa nḓila yavhuḓi ya u vhea thikho, nahone a hu na vhathu vhane vha shuma kha dindi ḽi si na thikho?
Naa hu na nḓila ya u dzhena mulindini yo tsireledzeaho, tsumbo, hu na ḽeri ndapfu yo teaho nahone yo khwaṱhaho.
Naa hu na dziḽeri tshifhinga tshoṱhe.
Naa hu na zwithivheli kana dziṅwe tsireledzo u thivhela vhathu na zwiendisi u wela?
Naa ho ṋetshedzwa zwithu zwa u thivhela zwo khwaṱhaho u thivhela zwiendisi zwa u shululela zwithu u wela nga ngomu?
Naa zwiendisi zwoṱhe zwo tendelwa u sa sendelesa tsini na dindi hune zwi nga vhanga u mbombomela kana u wela?
Naa milindi i nga kwama u khwaṱha kana vhudziki ha zwifhaṱo zwa nga tsini kana dzitshumelo?
Naa matheriala, masalela (magwada kana mathukhwi) na mitshini na zwishumiswa zwo vhewa kule na lumeme lwa mulindi u thivhela khonadzeo ya u mbombomela kana u wela?
Naa mulindi u a ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho.
Naa hu na matheriala u lemelaho u no nga sa thikho dza ṱhanga, matombo ane a shumiswa u ita lumeme kana muṱoḓo vhukati ha bada na phevimennde zwine zwi nga vhanga thaidzo arali zwo tea u bviswa nga tshanḓa.
Nanga matheriala u fhefhuwaho?
Shumisa wiḽibaro kana girivhani, dzikhireini kana mitshini ya u hwala kana u takula, dzitelehandlers na ḽiṅwe ḽimaga kana fekhiṱhiri kana tshishumiswa u itela uri hu songo vha na u hwala kana u takula nga zwanḓa hunzhi ha thundu kana zwithu zwi lemelaho?
Oda matheriala i no nga sa semennde dzine dzo ṱangana dza vha bege dzine dza lemela 25kg?
Thivhela u ita mushumo une wa netisa wa u hwala kana u takula buloko dza u fhaṱa dzine tshileme tshadzo tsha fhira 20kg?
Naa vhathu vho gudiswa na u laelwa nga ha u hwala kana u takula zwithu zwi lemelaho nga nḓila yo tsireledzeaho?
Naa zwiendisi na vhaendanganayo zwo fhandekanywa nga zwithu zwa u thivhela kana u tsireledza?
shumisa zwithu zwa u kanula kana u fhandekanya fhethu ha u shumela?
Vha ṋetshedza tsivhudzo nga ha fhethu hu re khombo, na zwine vha nga ita malugana nazwo?
U ṱana kana u vhea tswayo dza u kaidza?
Naa a hu na zwithu tsini na zwiendisi zwa u mona kana u thwisita?
Naa zwi nga konadzea u sa rivesa kana u vhuyela murahu, tsumbo, nga u shumisa sisteme ya nḓila ya u ya fhethu huthihi kana, arali zwi songo ralo, naa hu khou shumiswa vhanna vha u ṋea ngafhadzo vho gudiswaho?
Naa vhuendi na mitshini kana zwishumiswa zwi khou ṱhogomelwa zwavhuḓi, tsumbo, naa tshiḓiraiva, dzimbone, biriki ya tshanḓa na ya mulenzhe zwi khou shuma zwavhuḓi.
Naa vhareili vho wana vhugudisi ho teaho na ṱhanziela dzo teaho malugana na u tshimbidza kana u reila luṅwe lushaka lwa zwiendisi zwa u hwala kana u takula kana mutshini une vha khou shumisa?
Naa thundu yo vhofhiwa zwavhuḓi.
Naa vho khwaṱhisedza uri vhathu vha khou hwaliwa nga vhuendi ho itelwaho u hwala vhathu?
Naa vho khwaṱhisedza uri vhuendi na mitshini a zwi shumiswi fhethu ho tsesaho ha khombo?
Zwiambaro zwa u ḓitsireledza zwi tea u ambariwa tshifhinga tshoṱhe musi hu tshi khou itwa mushumo wa u hwala kana u takula zwithu nga zwanḓa. Vha dzhiele nzhele mushumi muthihi a songo ambaraho magilafu na vhavhili vha si na magondolo.
Naa hu khou shumiswa thulusi kana mitshini yo teaho mushumo?
Naa zwipiḓa zwoṱhe zwi re khombo zwo tsireledzwa, tsumbo, dzigere, vhareili vha dzitshaini, shafuti dza inzhini dzo ṱoṱomowaho.
Naa zwithu zwa u tsireledza zwo khwaṱha na u vha kha nyimele yavhuḓi.
Naa thulusi na mitshini zwi kha nyimele yavhuḓi nahone ndi zwishumiswa zwo tsireledzeaho zwine zwa shuma zwavhuḓi.
Naa vhashumisi vhoṱhe vho gudiswa nahone vha na vhukoni?
Naa tshishumiswa tsho dzheniswa nga muthu a re na vhukoni?
Naa vhatshimbidzi vho gudiswa na u vha na vhukoni?
Naa tshilinganyo kana vhungafhani ha zwithu zwine zwa tea u hwaliwa kana u takuliwa zwo sumbedzwa zwavhuḓi.
Naa tshishumiswa tshi na muvhigo wa zwino kana tsho ṱoliwa nga vhuḓalo na rekhodo ya u ṱola.
Naa hu na fhethu ho teaho ho valiwaho u itela u thivhela vhathu kha u thuliwa kana u rwiwa nga tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshishumiswa tsha u hwala kana u takula?
Naa gethe dza u ḽaisulula dzi dzula dzo valiwa nga nnḓa ha musi pulatifomo i tshi khou laisulula?
Naa hu na maitele a shishi, tsumbo, a u bvisa vhathu fhethu ha u fhaṱa musi hu na mulilo?
Naa vhathu vha re fhethu ha u fhaṱa vha a ḓivha nga ha maitele?
Naa hu na aḽamu ya u lidza, nahone i thesitiwa lungana?
Naa hu na nḓila ya u kwama vha tshumelo ya shishi fhethu ha u fhaṱa,
Naa hu na nḓila dza u bva kana u shavha dzo linganaho nahone dzi khagala kana dzi a vhonala?
Naa hu ṋetshedzwa thusoṱhanzi yo linganaho?
Naa matheriala wa u duga, zwiluḓi zwa u duga na gese dza u duga a zwinzhi?
Naa wo vhewa zwavhuḓi.
Naa dzisilindara dza gese ya u duga dzi a vhuyiselwa fhethu ha u vhulunga hune ha dzhena muya musi shifthi yo fhela?
Naa silindara dzo ḓalaho na dzi si na tshithu dzi a vhewa thungo na thungo na u swaiwa zwavhuḓi.
Naa zwiko zwa u daha na zwiṅwe zwa u funga mulilo zwo iledzwa fhethu hune gese dza u duga kana zwiluḓi zwa u duga zwa vhewa kana zwa shumiswa?
Naa silindara dza gese, dziphaiphi dzadzo na zwishumiswa zwi a ṱhogomelwa zwavhuḓi na u vha kha nyimele yavhuḓi.
Musi silindara dza gese dzi sa khou shuma, naa vaḽivu dzadzo dzi vha dzo valwa dza khwaṱha,
Naa malaṱwa ane a duga a a bviswa tshifhinga tshoṱhe na u vhewa kha bini dzo teaho kana bini ḽa malaṱwa fhethu hune ha khou fhaṱiwa.
Naa hu na zwidzimamililo zwo teaho?
Naa vho sumbedza matheriala woṱhe u re khombo une wa fana na asibesitosi, mutobvu, tshinwisi, dzipennde, semennde na buse?
Naa vho vhuya vha sedza uri hu nga vha hu tshi ṱoḓea rakonṱiraka a re na ḽaisentsi malugana na u shumana na asibesitosi i re fhethu ha u shumela?
ita mushumo nga iṅwe nḓila, u itela u bvisa tshoṱhe khombo?
Shumisa matheriala une wa si vhe khombo nga maanḓa.
Shumisa thulusi dzine dza vha na tshithu tsha u bvisa buse?
Naa vhashumi vho vha vha na nḓivho na vhugudisi uri vha kone u ḓivha uri khombo ndi dzifhio u bva kha matheriala wa khombo une wa shumiswa na u bveledzwa fhethu ha u shumela, na zwine vha tea u ita malugana na u thivhela khombo dzenedzo?
Naa vho no wana maitele kana nḓila dza u thivhela u kwama semennde yo nukalaho (vhunga izwi zwi tshi nga vhanga vhulwadze ha lukanda na u fhiswa nga semennde)?
Naa hu na zwidzimamulilo zwo teaho?
Naa vhashumi vha na nḓivho kana mafhungo na vhugudisi u itela uri vha kone u ḓivha uri ndi khombo dzifhio dzine dza vhangiwa nga phosho, na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo?
Naa vho wana na u asesa vhashumi vhane vha shuma fhethu hune ha vha na phosho?
Naa phosho i nga fhungudzwa nga u shumisa dziṅwe nḓila dzo fhambanaho dza u shuma kana u nanga miṅwe mitshini kana zwishumiswa zwi si na phosho, tsumbo, kana nga u shumisa zwishumiswa zwa u pwasha matombo kana zwiṅwe na zwiṅwe zwishumiswa kana mitshini ya u ita uri phosho i songo pfala?
Naa vhathu vhane vha sa khou ita mushumo wonoyo vha vhetshelwa kule na tshiko tsha phosho?
Naa vho ṋetshedzwa zwithu zwa u tsireledza dzinḓevhe nahone zwi a ambariwa fhethu hune ha vha na phosho?
Naa fhethu hune ha tea u ambariwa zwithu zwa u tsireledza nḓevhe ho sumbedzwa nga luswayo?
Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma hune ha vha na phosho khulwane u ṱoliwe.
Naa vho ṋetshedzwa zwithu zwa u tsireledza dzinḓevhe nahone zwi a ambariwa fhethu hune ha vha na phosho?
Naa vhashumi vho vha vha na mafhungo kana nḓivho na vhugudisi u itela u ḓivha uri zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa zwi na khombo dzifhio fhethu ha u fhaṱa, na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo?
Naa vho kona u wana na u asesa khombo kha vhashumi vhane vha shumisa zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa tshifhinga tshilapfu zwi no fana na zwipwasha matombo, giraindara dza engele kana hamula dza u ḓirila kana u vhora?
Naa u shumisa HAV ho fhungudzea nga hune zwi nga konadzea nga u shumisa nḓila dzo teaho mushumo na zwishumiswa kana mutshini?
Naa zwishumiswa zwa u fhungudza u dzinginyea zwi a shumisiwa hune zwa konadzea?
Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi.
Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma nga zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa vha ṱoliwe, nga maanḓa arali vho shuma lwa tshifhinga tshilapfu?
Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa zwanḓa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi.
Naa tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzo ṋetshedzwa fhethu ha u shumela phanḓa ha musi mushumo u tshi thoma nahone vho kona u wana uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone henefho (tsumbo, thambo dza muḓagasi, netiweke ya dzithambo/ meini dza gese) na u dzhia maga o teaho hune zwa vha zwo tea, u thivhela khombo khavho?
Naa vha khou shumisa maanḓa maṱuku a muḓagasi kha dzithulusi na tshishumiswa, tsumbo, zwishumiswa zwine zwa shuma nga beṱiri kana nga sisṱeme dza maanḓa maṱuku,
Naa dzikhebulu na dziḽidi zwo tsireledzwa uri zwi songo tshinyala?
Naa u ṱumiwa hoṱhe kha sisṱeme ho itwa nga nḓila yo teaho nahone ho shumiswa puḽaka dzo teaho?
Naa dzithulusi na zwishumiswa zwo sedzuluswa kana u ṱolwa nga vhashumisi, zwa sedziwa nga maṱo fhethu ha u fhaṱa na u ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe na u thesitiwa nga muthu a re na vhukoni kana nḓivho.
Naa thambo dza muḓagasi dzo dzumbamaho na dziṅwe tshumelo zwo waniwa (tsumbo, nga tshithu tsha u ṱoḓa na dzipulani) na u swaiwa, na uri vho dzhia maga a u thivhela u itela u shuma vho tsireledzea?
Naa fhethu ha u shumela ho fentseliwa uri vhathu vha songo kona u dzhena?
Naa fhethu hune ha khou shumiwa badani ho tsireledzwa na u fungiwa?
Naa vhathu vho tsireledzwa kha matheriala u no wa?
Naa nga matungo a fhethu hune ha khou fhaṱiwa ho tsireledzwa zwavhuḓi.
Naa ḽeri dzoṱhe dzo bvisiwa na zwiṱepisi zwadzo zwa valiwa nga bodo uri zwi songo shumiswa?
Naa milindi yo bwiwaho yo valiwa na u fentseliwa?
Naa mitshini yo itwa uri i songo shumisea u thivhela u shumiswa zwi songo tea?
Naa zwidina na matheriala zwo pakiwa kana u ṱhophiwa nga nḓila yo teaho?
Naa matheriala u dugaho kana wa khombo wo vhewa fhethu ho khielwaho ha khwaṱha ho tsireledzeaho?
<fn>DOL. OhsInAgriandforest.2010-10-04.ve.txt</fn>
Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu.
vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini.
mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa.
mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga,
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka.
lwalwa vhe mishumoni yavho.
Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo.
dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho.
bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha Nḓowetshumo.
websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.
u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi.
vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani.
vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo.
zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho.
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana.
zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
tsheo nga ha ndangulo.
dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
U anḓadzea kha mutsho, phosho, kana nzinginyeo.
vhulwadze ha misipha na marambo.
zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini.
lindwa kana u siiwa yo tsimiwa.
uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
ndindatsireledzo dzo fanelaho.
Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa.
vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo.
sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa.
khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo.
vhuṱungu kha khundu na gona.
muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
nga u vhaisa.
lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz.
fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
kha zwipuka u ya kha vhathu.
zwa dzhena kha lukanda.
tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa.
Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo.
Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi,
shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
U lila ha khana musi vha tshi fema.
dza nga dzulela u vha vhone.
iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa.
nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho.
na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa.
U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi.
ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
zwishumiswa na matheriala.
ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha.
nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
gudiswa mutheo wa thusothanzi.
vuleaho na u phaphamisa.
u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
maṅwe a sa nwiwiho.
ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.
Department of Labour. Website: www.labour.gov.za<fn>DOL. WhatEveryWorkerShouldKnow.2011-01-10.ve.
Zhendedzi heḽi ḽo ṅwaliwa ho sedzwa mutakalo na u tsireledzea zwa vhashumi vha Afrika Tshipembe. Muhumbulo muhulwane ndi wa u ṱalutshedza Mulayo nga nḓila i pfalaho kha vhoṱhe vha kwameaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni Afrika Tshipembe.
Mushumo wa zwipikiṱere vha zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni (OHS) vha Muhasho wa zwa Mishumo wo ṱalutshedzwa, Mishumo na pfanelo dza vhashumi, sa zwe wa ṋekedziswa zwone khavho kha Mulayo, zwo sumbedzwa. Mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhatholi, vhabveledzi, vhaoli, vhaṱunḓi, vhaḓisedzi na vharengisi, u itela u vhona uri hu na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwo sumbedzwa. Tsha u fhedzisela, mishumo yoṱhe ya vhuimeleli ha zwa mutakalo na tsireledzo na dzikomiti zwo ṱalutshedzwa,
Muofisiri muhulwane muṅwe na muṅwe u fanela u vhona uri mishumo ya mutholi wawe yo sumbedzwa kha uyu Mulayo nga nḓila yo teaho.
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, wa 1993, u ṱoḓa mutholi a tshi ita uri vhuponi hune ha shumelwa hone huvhe ho tsireledzeaho nahone hune ha si vhe khombo kha mutakalo wa vhashumi. Hezwi zwi amba uri mutholi u fanela u vhona uri vhupo hune ha shumelwa hone a hu na zwithu zwine zwa nga vhanga khombo, zwine zwa nga sa benzini, kiḽorini na zwitshili, zwithu, tshishumiswa, maitele, nz. zwine zwa huvhadza, tshinyadza kana zwine zwa nga vhanga vhulwadze. Hune zwa si konadzee, mutholi u fanela u ḓivhadza vhashumi nga ha khombo idzi, uri dzi nga tsireledzwa hani, na zwauri hu nga shumiwa ho tsireledzea nga nḓila-ḓe, nahone a ṋekedze maṅwe maga a tsireledzo uri hu vhe vhupo ha u shumela ho tsireledzeaho.
Hone-ha, a hu lavhelelwi uri mutholi hu vhe ene ane a hwala vhuḓifhinduleli hoṱhe kha mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo. Mulayo wo ḓisendeka kha maga a uri khombo mishumoni i fanela u ḓivhadzwa nga u davhidzana na tshumisano vhukati ha vhashumi na mutholi. Vhashumi na mutholi vha fanela u dzhia vhuḓifhinduleli vhoṱhe ha fhethu ha u shumela hune ha vha ha mutakalo wavhuḓi nahone ho tsireledzeaho. Vhoṱhe vha fanela u kona u vhona khombo lune vha kona u dzhia maga kana u bveledza maga a u langula uri mishumoni hu vhe ho tsireledzeaho. Nga hei nḓila, mutholi na vhashumi vha tea u kwamea kha sisiṱeme ine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u sedzulusa mishumoni tshifhinga tshoṱhe vha vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo, vhane mafhedziseloni vha ḓo tea u ṋekedza themendelo kha mutholi.
U vhona uri sisiṱeme iyi i a shuma, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u ḓivha pfanelo dzawe na mushumo wawe sa zwine zwa vhisa zwone kha Mulayo.
Mulayo, une wa ḓivhea sa Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, wa 1993 (Mulayo 85, wa 1993) u na khethekanyo dza 50 dzo ṱanganedzwaho nga Phalamennde. Ndivho ya Mulayo ndi u ṋekedza mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha vha mushumoni kana malugana na u shumiswa ha mamaga na mitshini. U dovha hafhu wa ṋekedza tsireledzo kha vhathu nga nnḓani ha vhathu vhane vha vha mishumoni hune ha nga vha na khombo malugana na nyito dza vhathu vhane vha vha mushumoni.
Ndaulo dzo fhambanaho, nga ha ṱhoho-tiwa, dzo bviswa/ anḓadzwa u ya nga Mulayo tshifhinga tshoṱhe nga vha Muhasho wa zwa Mishumo.
Mulayo na Ndaulo zwi nga rengiwa kha vha Nyanḓadzo ya Muvhuso zwi kha nyimele ya Gazete kana zwi kha nyimele ine ya vha zwo paṱekanywa u bva kha khanḓiso dzo fhambanaho.
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni u langulwa nga Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni vha Muhasho wa zwa Mishumo.
U itela u vhona uri nangoho mutakalo na tsireledzo mishumoni zwi ngonani, ofisi dza mavunḓu dzo thomiwa kha mavunḓu oṱhe. U fhedzisa izwi, zwipikiṱere zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi u bva kha aya mavunḓu vha ita tsedzuluso na ṱhoḓisisi mishumoni.
Tshipikiṱere tsha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso vho wana silinda ya gese yo ima i yoṱhe madzuloni a uri I vhofhelelwe na luvhondo kana pala.
Tsedzuluso kanzhi dzi dzudzanywa nga maanḓa ho sedzwa tshitatasitiki tsha khombo, u vha hone ha zwithu zwine zwa vha khombo, zwine zwa nga sa benzini hune ha kuvhiwa hone, kana u shumisiwa ha mitshini ine ya vha khombo mishumoni. Tsedzuluso i songo dzudzanywaho, kha ḽiṅwe sia, kanzhi dzi vha hone musi zwo humbelwa kana hu na mbilahelo nga vhashumi, vhatholi, kana miraḓo ya tshitshavha. Mbilahelo hedzi kana khumbelo hedzi ndi dzine dza shumiwa nadzo nga nḓila ya vhufulufhedzei.
Kha nyimele ine ha ha vha tshutshedzo ya khombo, tshipikiṱere a nga thivhela nyito nkene, maitele, kana u shumiswa ha mutshini kana tshishumiswa, nga nḓivhadzo ya u thivhela/ nzivhiso.
A hu na muthu ane a fanela u sa dzhiela nṱha zwine nḓivhadzo iyo ya khou amba zwone nahone i fanela u tevhedzwa nga u ṱavhanya.
Arali mulayo wa nga pfukwa, tshipikiṱere u a ṋekedza nḓivhadzo ya u pfuka mulayo kha vhashumi kana mutholi. U pfuka Mulayo zwi ita uri muthu a mbo ḓi vhonwa mulandu na zwenezwo/ u laṱiswa na zwenezwo, hone arali ho pfukwa mulayo, mutholi u a ṋewa tshifhinga tsha u lulamisa zwo khakheaho hone kha tshifhinga tsho kaliwaho lune kanzhi zwa dzia makuvha a 60.
Hune maga a zwa mutakalo na tsireledzo mutholi a vha o a ita, ngeno a sa tsireledzi lu fushaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi, tshipikiṱere a nga ṱoḓa mutholi a tshi engedza maga a tsireledzo nga nḓila i fushaho. Nḓivhadzo ya u khwinisa ine ya bula maga o teaho a u lulamisa i a ṋekedzwa mutholi.
Zwipikiṱere zwa Muhasho zwo ita ṱhoḓisiso nga ha u wa ha Buroho ya Coega he vhathu vhavhili (2) vha lovha ngeno vha 23 vho tou huvhala.
U tendela tshipikiṱere a tshi ita mushumo wawe, a nga dzhena hune ha shumelwa hone huṅwe na huṅwe kana vhupo hune ha vha na mitshini kana hune ha vha zwithu zwine zwa nga vhanga khombo zwine zwa khou shumisiwa a vhudzisa kana a ṋekedza samoni vhathu uri vhaḓivhonadze phanḓa hawe. Tsipikiṱere a nga humbela dokhumenthe iṅwe na iṅwe uri a ṋekedzwe, u ita ṱhoḓisiso na u ita dzikhophi dza dokhumenthe, na uri a ṱalutshedzwe nga ha zwoṱhe zwo ṅwalwaho kha idzo dokhumenthe.
Tshipikiṱere a nga sedzulusa nyimele iṅwe na iṅwe kana athikili na u dzhia dzisampulu dza hone, na u dzhia athikili iṅwe na iṅwe ine ya nga shuma sa vhuṱanzi,
Kha vha dzhiele nzhele: Maanḓa ayo o bulwaho afho nṱha a zwipikiṱere a si ane a tou vha one one a vhukuma.
wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, Muhasho wa zwa Mishumo, Tshisagana tsha Poswo X117, Pretoria, 0001.
Mutholi u fanela u ita mini u vhona uri vhupo hune ha shumelwa hone ho tsireledzea nahone a hu khombo siani ḽa zwa mutakalo wa vhashumi vhawe?
Mutholi u fanela u ṋekedza na u vhona uri zwishumiswa zwoṱhe zwo tea u ita mushumo, nahone sisiṱeme dzoṱhe dzo tea u nga kona u ita mushumo, dzi siho kha nyimele ine ya nga sia yo vhaisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi. Hu sa athu u shumisiwa zwishumiswa zwa tsireledzo, mutholi u fanela u thoma a bvisa kana u fhungudza khombo iṅwe na iṅwe ine ya nga kwama mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe. Ndi musi izwi arali zwi sa konadzei fhedzi, hune zwishumiswa zwa tsireledzo zwa muthu nga muthu zwa nga shumiswa.
Mutholi u fanela u vhona uri o dzhia maga a u tsireledza mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe ndivhanyoni na khombo dzine dza nga vha hone nga nṱhani ha zwine zwa khou bveledzwa, u itiwa, u shumisiwa, u fara/ u ita, u vhulungwa kana u endedzwa ha dziathikhili kana zwithu, nga maṅwe maipfi, zwiṅwe na zwiṅwe zwine vhashumi vha nga kwamana nazwo musi vhe mushumoni.
u ṋekedza mafhungo o teaho, ndaela, u gudisa na u lavhelesa ngeno vhukoni ha vhashumi hu tshi ḓi vha hu hone muhumbuloni.
mushumi o raloho u fanela u vhona uri maga a tsireledzo a a shumisiwa nahone a a tevhedzwa.
Zwiambaro zwa tsireledzo zwi ambariwa nga vhathu vhavhili ngeno muthu wa vhuraru a shumaho kha vhupo honoho a tshi vha a si na tshitsireledzi tsha ningo/ masiki.
Mutholi u fanela u vhona uri mushumi muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwa nahone u pfesesa zwavhuḓi khombo dza zwa mutakalo na tsireledzo dza mushumo muṅwe na muṅwe une wa vha u khou itiwa, tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshi tshi khou bveledzwa, u itiwa, u shumiswa, u vhulungwa, u farwa kana u endedzwa, na tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana mitshini ine ya vha i khou shumiswa. Mutholi u fanela u ṋekedza mafhungo nga ha maga a tsireledzo malugana na khombo idzi.
Mutholi u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo musi tshipikiṱere a tshi mu ḓivhadza nga ha tsedzuluso na ṱhoḓisiso, zwine zwa ḓo itiwa henefho vhuponi. Mutholi u fanela hafhu u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya u vhofhololwa ho itiwaho, kana mbofholowo yo ṋekedzwaho khae u ya nga Mulayo une wa amba u vhofhololwa kha dziṅwe nyito dza Mulayo, ndaulo, nḓivhadzo kana ndaela dzo bviswaho u ya nga Mulayo.
Mutholi nga u ṱavhanya u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha zwo iteaho mushumoni. Zwo iteaho ndi tshiwo tshine tsha bvelela mushumoni hune muthu a vha o vhulawa, huvhala kana a lwala. Ndi u tevhukana ha khemikhala dzine dza vha khombo, sa tsumbo, musi tannge ḽi tshi khou bvuḓa formaldehyde (tshibveledzwa tsha khemikhala ine ya shumisiwa mamagani) nga nṱhani ha tshithivho/ veḽivu i sa shumi zwavhuḓi, kana hune mutshini wa si tsha kona u langulea, hune wa si vhulaye kana u huvhadza muthu.
Kha vha tsireledze muvhili wavho nga u ambara zwiambaro zwo teaho zwa tsireledzo tshifhinga tshoṱhe, zwa ṱhoho, zwanḓa, muvhili na milenzhe, nz.
musi tshiimiswa kana athikili i tshi imiswa fhethu huṅwe na huṅwe, zwi fanela u itiwa nga nḓila ine ha sala hu sa bveledzwi nyimele i songo tsireledzeaho kana ha bveledzwa nyimele ine mutakalo was ala u khomboni.
maitele musi wa khombo.
Arali muthu ane athikili kana thukitha a vha o rengiselwa kana u isedzwa, u fanela u tou ṅwala maga o tiwaho u vhona uri athikili kana thukitha i ḓo kona u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dzo bulwaho, nahone i ḓo vha yo tsireledzeaho hu si na khombo kha mutakalo, mishumo ya muṱunḓi, muoli, murengisi, muisedzi kana mubveledzi zwi ḓo mbo ḓi pfukela kha muthu ane a dzhia maga aneo.
Tsumbo ya u shumisa tshikhafula ha ṱanganedzei na luthihi nahone ndi nḓila ine ya vha khombo vhukuma.
londola mutakalo na tsireledzo yawe, khathihi na zwa vhaṅwe vhathu vhane vha nga kwamea nga nyito dzawe kana nga u sa vha na ndavha hawe. Hezwi zwi katela u tamba musi muthu e mushumoni.
arali o kwamea nga khombo ine ya nga kwama mutakalo wawe kana zwo vhanga u huvhala, kha vha vhige khombo kana zwo bvelelaho kha mutholi, na kha muthu o hweswaho maanḓa kana muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nga u ṱavhanya, hu hu si nga murahu ha musi vho no tshaisa.
maimo/ zwikalo a/zwa mutakalo na tsireledzo zwine mutholi a tea u vha nazwo mushumoni.
maitele ane a fanela u tevhedzwa arali mushumi a nga ḓiwana o e khomboni ya zwithu kana thukitha i vhaisaho mutakalo wawe.
Mushumi a nga humbela uri dokotela wawe wa phuraivethe a ite ṱhoḓisiso nga ha rekhodo dzawe dza u sa tsireledzea.
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo, a nga ita ṱhoḓisiso a themendela nga u tou ṅwala nga u ndingo ya u sa tsireledzea na mivhigo ya u sedzulusa.
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo, a nga thusana na tshipikiṱere wa zwa mutakalo na tsireledzo a bvaho kha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso ya mushumoni a fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe ine tshipikiṱere anga vhudzisa.
Mushumi a nga ṋea muhumbulo kana a ṋekedza nga ha mulayo muṅwe na muṅwe kana maimo a tsireledzo o anḓadzwaho u ya nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mishumoni.
mushumi u fanela u tevhedza nḓivhadzo ya mulayo, sa tsumbo. u sa tendelwa, nḓivhadzo ya nzivhiso, nz.
mushumi u ṋea vhuṱanzi phanḓa ha Khothe ya Vhashumi kana ha Khothe ya Mulayo ndivhanyoni na mafhungo a kwamaho zwa mutakalo na tsireledzo.
U ita uri fhethu hu vhe ha khombo ha puḽaga mbili madzuloni a ṱhanu sa kha tshifanyiso.
Mushumi a nga humbela khaṱhululo ndivhanyoni na tsheo yo dzhiiwaho nga tshipiṱere.
wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, Muhasho wa zwa Mishumo, Tshisagana tsha Poswo X117, Pretoria, 0001.
A hu na ane a fanela u khakhisa kana u shumisa zwithu zwo ṋekedzwaho ho sedzwa mutakalo na tsireledzo nga nḓila i si yone. Muthu a nga, sa tsumbo, u sa bvisa bannda la tsireledzo kha mutshini wa shumisa mutshini kana wa tendela muṅwe muthu a tshi shumisa mutshini hu si na bannda.
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo ndi vhafhio?
Ndi vhashumi vha tshoṱhe vho nangiwaho kana vho tiwaho nga u tou ṅwala nga mutholi nga murahu ha musi mutholi na vhashumi vho thoma vha kwamana vha swikela kha nyanḓano uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo. Vha fanela u vha vhane vha ḓivha nga ha maimele na nyimele dza tshipiḓa tshenetsho tsha mushumoni he vha tiwa/ nangiwa hone.
Hu fanela u swikiwa kha nyanḓano nga tshifhinga tsha mushumo khathihi na mishumo ya muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nahone zwi fanela u itiwa vhukati ha mutholi na vhashumi.
U pakiwa ha matheriala zwi fanela u itiwa nga nḓila ine zwi nga si vhange khombo kha mushumi na muthihi.
Hu fanela u tiwa/ u nangiwa vhaimeleli vhangana vha zwa mutakalo na tsireledzo?
Muimeleli muthihi wa zwa mutakalo na tsireledzo u fanela u tiwa mushumoni muṅwe na muṅwe hune ha vha na vhashumi vha 20 kana u fhira. Ngauralo, hune ha vha ho tholiwa vhashumi vha 19, a zwi tou vha khombekhombe uri hu tiwe muimeleli.
Siani la mavhengele na dziofisi, muimeleli muthihi u fanela u tiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 100 kana vha fhiraho.
Sa tsumbo, muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 100. Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 101 u swika kha 200 vho tholiwaho, nz.
Siani ḽa huṅwe mishumoni, muimeleli muthihi u fanela u tiwa/ nangiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 50 kana u fhira. Sa tsumbo, muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 50. Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 51 u swika kha 100 vho tholiwaho.
Zwi tshi ya nga maimele, tshipikiṱere u ṱoḓa u tiwa ha vhaimeleli vho vhalaho, na hune nomboro ya vhashumi ya vha fhasi ha 20. Sa tsumbo, nyimele ya ḽimaga i nga vha i nga nḓila ine o tiwaho naho e muimeleli muthihi wa vhashumi vha 50 a vha a songo lingana kana u tea. Tshipikiṱere tshi nga ṱoḓa vhaimeleli vho vhalaho. Hone-ha, arali mutholi na vhashumi vha tshi tendelana, vhaimeleli vha fhiraho nomboro yo tiwaho vha nga tiwa/ nangiwa.
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u tiwa/ nangiwa?
Vho vha vha tshi zwiḓivha uri tsireledzo ya nḓila dza khebulu ndi nthihi ya mishumo ine tshipikiṱere tsha zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni ya ita?
Kha miṅwedzi miṋa nga murahu ha u thomiwa ha bindu ḽa vhashumi. Mutholi ane a vha na vhashumi vha 20,vhane bindu ḽawe ḽa vha ḽi tshi khou shuma miṅwedzi ine ya vha fhasi ha miṋa, a vha tei u nanga kana u ta vhaimeleli. Sa tsumbo, hune ha vha na vhashumi vha tshifhinganyana vho tholiwaho mabulasini, lune zwa ita uri nomboro ya vhashumi i fhire 20 lwa tshifhinga tshine tsha vha fhasi ha miṅwedzi miṋa, vhaimeleli vho tiwaho a vho ngo tea.
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u ita mishumo yavho?
Mishumo yoṱhe i kwamaho u ta/ u nanga, mushumo na u gudisa vhaimeleli i fanela u itiwa nga tshifhinga tsha awara dza mushumo.
Ndi zwifho zwine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u ita?
Vhaimeleli vha nga sedza u shumisea ha maga a zwa mutakalo na tsireledzo nga u shumisa mbalelano ya zwa mutakalo na tsireledzo.
Vhaimelli vha nga topola khombo dzine dza nga bvelela mishumoni na u dzi vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana kha mutholi.
Vhimeleli na mutholi vha nga ita ṱhoḓisiso ya zwo bvelelaho, kana mbilaelo dzi bvaho kha vhashumi malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo, vha vhiga nga hazwo zwo tou ṅwalwa,
Nyimele ine ya vha khombo. Tshikhafula tshi vha tshi songo nambatedzwa na tshifhaṱo nahone hu vha hu si na zwiambaro zwa tsireledo zwo ambariwaho.
Vhaimeleli vha ṋekedza mafhungo malugana na tsireledzo mushumoni kha mutholi kana komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana, hune ṋetshedzo dza vha dzi songo kona u swikelwa, kha tshipikiṱere.
nga tendelo ya mutholi wavho, vha fanela u ṱuwa na mueletshedzi wa thekhiniki nga tshifhinga tsha tsedzuluso.
Vhaimeleli vha fanela u dzhenela miṱangano ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo.
Ndivho ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo ndi mini?
Miraḓo i ṱangana u itela uri vha thome, aluse, u vhulunga na u sedzulusa maga a u vhona uri mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi zwi ngonani.
Ndi lini hune komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dza tea u thomiwa?
Komiti nthihi zwayo i fanela u thomiwa musi vhaimeleli vhavhili kana u fhira vho nangiwa.
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i vhumbwa nga miraḓo mingana?
arali komiti mbili kana u fhira dzo thomiwa mishumoni, muimeleli muṅwe na muṅwe muthihi zwawe wa komiti dzenedzo.
Ndi ngazwo, muimeleli muṅwe na muṅwe a tshi tea u vha muraḓo wa komiti. Mutholi na ene a nga nanga vhaṅwe vhathu uri vha mu imele kha komiti hone vhanangiwa vhenevho a vha tei u fhira nomboro ya vhaimeleli vhane vha vha kha komiti.
Arali tsipikiṱere a na muhumbulo wa uri u vhona nomboro dza dzikomiti mishumoni dzi songo lingana, a nga ita uri hu thomiwe komiti dza nyengedzedzo.
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo kanzhi vha ṱangana lungana?
Vha ṱangana musi zwo tea, hone luthihi kha miṅwedzi miraru. Komiti ndi yone ine ya ta fhethu na tshifhinga. Hone, arali 10% kana vhunzhi ha vhashumi vha tshi nga humbela muṱangano kha tshipikiṱere, tshipikiṱere a nga ri hu vhe na muṱangano fhethu na tshifhinga zwine a vha o tou zwi ta.
Ndi nnyi ane a ta kana u bula matshimbidzele a muṱangano.
Miraḓo ya komiti I nanga mudzulatshidulo vha dovha hafhu vha bula tshifhinga tshine a ḓo vha a ofisini, khathihi na matshimbidzele a muṱangano, nz.
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i nga kwamana na vhomakone vha tshi ṱoḓa tsivhudzo?
Ee, komiti I nga nanga vhathu sa miraḓo ya tsivhudzo nga nṱhani ha nḓivho na vhukoni zwine vha vha nazwo malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo. Hone-ha, muraḓo wa zwa tsivhudzo ha na pfanelo dza u voutha.
Komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dzi ita mini?
Komiti dzi shuma na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo mushumoni kana kha khethekanyo dzine komiti dzenedzo dza vha dzo thomiwa hone.
Muṋango wa u shavha ngawo lwa shishi a wo ngo tea u dzula wo khiiwa na luthihi.
Komiti I fanela u ita themendelo kha mutholi nga ha zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi. Hune themendelo dzenedzi dza vha dzi sa khou swika hune dza tandulula mafhungo, komiti I ita themendelo dzo livhiswa kha tshipikiṱere.
Komiti I fanela u amba nga ha zwo bvelelaho zwe zwa ita uri hu vhe na u huvhala, u lwala, kana lufu lwa muṅwe mushumi nahone vha fanela u zwi vhiga nga u tou ṅwalela tshipikiṱere.
Komiti I fanela u vhulunga dzirekhodo dza themendelo iṅwe na iṅwe yo iswaho kha mutholi na muvhigo muṅwe na muṅwe wo iswaho kha tshipikiṱere.
Miraḓo ya komiti i fanela u ita miṅwe mishumo ine ya vha yo bulwa kha ndaulo.
Mutholi a nga si ite phungudzo kha muholo wa mushumi nga nṱhani ha uri Mulayo wa zwa mutakalo na tsireledzo a u tendi.
Arali dokotela a ṱola kana u lafha muṅwe vhulwadze vhune a humbulela uri o vhu wana mushumoni, dokotela u fanela u vhiga mulandu kha mutholi na kha Tshipikiṱere Muhulwane.
Fhethu he vhathu vha 11 vha lovha nga mulilo hu si na nḓila ya u shavha ngauri mushumoni ha vha ho khiṋiwa nga nnḓa.
Vhatholi na vhashumi vha fanela u tevhedza masia, saphina, khumbelo kana ndaela dza tshipikiṱere. Sa nyengedzedzo, a hu na ane a nga thivhela muṅwe u tevhedza ndaela.
Mbudziso dza thipikiṱere dzi fanela u fhindulwa, hone a hu na ane a kombetshedzwa u fhindula mbudziso dzine dza nga mu dzhenisa khomboni ene muṋe. U ḓidzhenisa khomboni zwi amba uri u khou amba uri u na vhuḓifhinduleli ha zwo khakheaho.
Musi tshipikiṱere a tshi ṱoḓa mafhungo, u fanela u ṋewa zwo teaho u itela uri a kone u ita tsedzuluso yawe. Tshipikiṱere a nga humbela uri tsedzuluso i dzhenelewe nga vhathu vhane vha nga mu thusa nga tsedzuluso. A hu na ane a tea u sema tshipikiṱere kana nga khole a thithisa tsedzuluso.
mushumi a songo ita zwine zwa tea vhukoni hawe, nga maṅwe maipfi, o ita zwiṅwe zwithu zwine a zwiḓivha uri a zwi tei u itiwa.
U ya phanḓa na zwone zwi vha hone nga nṱhani ha ndaela ya mutholi, sa tsumbo, u tholiwa nga o tholiwaho, nga nnḓani ha musi vhathu vhenevho vho tendelana nga u tou ṅwala uri ndaela i ḓo tevhedzwa hani nahone zwi tshi khou tevhedzwa Mulayo.
<fn>DynamicAction.txt</fn>
Nga dzi 22 Lambamai, zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha. Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine.
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono, vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe,
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho, Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe, lushaka lwo faranaho nga u fhambanana, vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe,
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu, vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho.
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho.
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo, na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza.
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume. Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho.
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba, vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango, na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki, vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo.
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki, nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana, zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi.
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele, u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone.
A ri nga aweli, na hone a ri nga timatimi, kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai.
Kha u swikelela miḽoro iyi, muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme, ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014.
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi.
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino.
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo, masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu. Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana.
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo.
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe, zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso, vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno. Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi.
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo. Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana.
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo, lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo.
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo, ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi.
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni.
U swika zwino, vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele, nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho.
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela. Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo, hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei:
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani, phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa.
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi, dzi khemikhaḽa, fabiriki dza tsimbi, vhuedelamashango, zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka, Ndi tshi ḓadzisa, hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo, ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi, kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi.
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso, Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa.
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa, nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani.
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho. Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu.
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho, dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu.
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, kha rifaranenga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe. Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika.
Muvhuso washu uḓo sedza phanḓa, hu si ni murahu!
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi. U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi. Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli.
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi.
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho.
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano. Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa.
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi. Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni. Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho, zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea.
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe, ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza.
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho.
Na, u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha, ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa, u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu.
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo.
Malugana na miano yashu, ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho.
Nga hetshi tshipiḓa, ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi, thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale.
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho.
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi, vhaswa na vhathu vho holefhalaho.
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku, Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu.
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo, muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu.
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe.
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso. Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa.
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014.
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009, ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000.
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi, muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso. Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai. U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009, vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso, hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo.
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona.
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino, ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana.
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana, Kha ri thusane sa vhadzulatsini.
Vhaeni vha ṱhonifheaho, sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo.
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma.
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo, zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi, dzi nnḓu , maḓi na tshampungane.
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010. Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara, ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho.
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa.
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano, tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi, mvelaphanḓa khulwane.
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai, ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela.
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri. Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri.
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT. Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe.
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo.
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa.
Nga u angaredza, ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga.
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho.
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi.
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi.
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi, zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka, ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi.
Nga muya uyu wa vhuthihi, ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu.
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani, ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa, sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru.
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi, Vho-Dirk du Toit, vhe vha risia ino vhenge, u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma.
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi, mabunga a u gwedzha, dzi bada, zwimvumvusi na senthara dza mitambo; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni.
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone uṱavha miroho na zwiṅwe zwithu; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone uḓifusha.
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome uḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi. Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani, ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela. Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe.
Ndi tshi ḓadzisa, ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone, nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura. Nga iyi nḓila, vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi.
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu, ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu.
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu, vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni.
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha, nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014.
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano. Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni, ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou funza, hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo! Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda, vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho, nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho.
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo, vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho.
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu.
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari.
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014. Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho, na u vha ṋea thikhedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani, nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo, nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse.
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha, na u dzhia tsheo ya tshihaḓu, u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana.
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe, mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa.
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi.
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili.
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi.
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo, yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho.
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo, kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi, u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS, TB na maṅwe malwadze. Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha, ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011. Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011.
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi. Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha.
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu.
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo, kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014.
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi. Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho, ya tshizwino, i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi.
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa, tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi. Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme, nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo.
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo . Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa.
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa. Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha.
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho, khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana.
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo, ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri.
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme, ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula, na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga.
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa.
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe, u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi.
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi, Vhusimamilayo na vhuhaṱuli. Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi.
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha.
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara, khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva, tshelende ya mundende, dzibugu ndaula, na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa.
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga.
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha. Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho, zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi.
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi. Nga iyi nḓila, ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho. Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho, ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho.
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu. Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani.
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu, Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka. Nga vhuthihi u vhu, ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka.
Vhana vhashu, u bva kha vha murole muṱuku, vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka, na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo. Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho, kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa.
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu.
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho, kha u kunda kararu.
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo. Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo. Nga u tou ḓadzisa, ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma.
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine.
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho.
Kha khaedu iyi, ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo, na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika.
Ndingano ya vhuṱhogwa, na u vhatsini na hayani, ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC, nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso. Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino. Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili.
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi, ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe.
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC, nga maanḓa kha Afurika Tshipembe. Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi.
Kha vha ntendele, vhueni vhu ṱhonifheaho, ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango.
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu, ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika.
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe.
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8, na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe.
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele.
Afurika Tshipembe, u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo.
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho, ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo, ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi, Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu.
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele.
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu, ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe, hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho, u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana.
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele.
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo, wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo, ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha.
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo. Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso.
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo, ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho.
U rangaphanḓa nga tsumbo, mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde.
Ndi tshi ḓadzisa, kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha, ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho.
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe, u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho.
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka, ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni.
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa.
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa.
Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91. Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho.
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada.
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo, a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela, ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone.
Ḓuvhaḽa Mandela ḽi ḓo pempelelwa nga dzi 18 dza Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ḽi ḓo ṋea vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na vhoṱhe u mona na ḽifhasi tshikhala tsha u ita zwithu zwa vhuḓi u thusa vhaṅwe.
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67, nahone nga Ḓuvhaḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi, mishumoni, mahayani na zwikoloni, vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho, nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi.
Kha ri tikedze Ḓuvhaḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka.
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane, na zwipikwa zwa ndeme.
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale. Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka.
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi, zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli, u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine.
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni, nga muya wa u vhea shango phanḓa.
Ndi tshi ḓadzisa, Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe, vharema na vhatshena. U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa.
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi, ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni, u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho. Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho.
MaAfurika Tshipembe, nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho!
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela.
<fn>FINAL Memo - Tshivenda FAL P1 - Nov 2007.txt</fn>
Ndi mukalaha o dzhenwaho nga mutshinyalo nahone a no khou lwala.
Vho vha vhe na vhana vhararu, vhatuka vhavhili na musidzana muthihi.
U alusa vhana vha fhedza vha u hovhela vhuleme/vhulahisa.
Ndi nga ṱoḓa thuso kha mapholisa a henefho tsini phindulo iṅwe na iṅwe i pfalaho.
Ndi ngauri vho vha vho tea vha tshi khou ḓiphina nga zwe vha vha vhe nazwo fhedzi vho lovha vha tshi khou tambula.
Hai, vho lovha vha si na tshithu.
Hai, vha na muḓi muhulu we vha fhaṱa musi vha tshe nazwavho.
Hai, vho vha litshedzela vha tshi lwala uri vha fe vha kone u wana lupfumo.
Vho vha vha tshi khou tama uri vha ṱavhanye vha fe uri vha ḓo kona u wana lupfumo.
Vhushaka havhuḓi a ho ngo tsha vha hone vhukati ha vhana vhavho. David na Solomon vho nyala khaladzi o ḓa u ṱola mukalaha na vhone vha dovha vha vho fhambana nga tshavho nga mulandu wa lwone lupfumo.
Vha tshi tsiruwa- vha tshi lovha.
Malofha avho o sokou shashataho - vhana vhavho mikhwa yavho a si yavhuḓi.
U shingizhela- u lila lu pfisaho vhuṱungu, wo ḓala miṱodzi;
U swiṱwa- u vhulunga.
Vhagudi vha ḓo avhelwa maraga vho ṅwala mafhungo o faredzaho mbuno dzi pfalaho.
U vha na thumbu.
U beba nga muaro.
U tambisa tshifhinga tsha vhumatshelo hau.
U litsha tshikolo wa ya u ṱoḓa mushumo.
Kha vha dzhiele nzhele: Vhagudi vha ḓo wana maraga dza 6 u bva kha dzimbuno. Vha dovha vha wana maraga dza 4 dza ndunzhendunzhe ya mihumbulo, tshivhalo tshamaipfi na luambo.
Vhuswina hashu ho thoma ḓuvha ḽe vha ḽisa mavhele anga nga mbudzi dzavho.
Shango ḽoṱhe ḽi bvuma ene - Zwiito zwawe zwivhi zwi dzulela u ambwa nga vhathu vhanzhi.
Vhupfimbi - lutamo lwo kalulaho lwa u funa vhafumakadzi.
U sokou bula muhumbulo.
U ri zwi ambiwa nga vhathu vha songo dzivhuluwaho muhumbuloni.
3.3 Adzhenda na khungedzelo.
A. Uri murengi a ṱavhanye u zwi vhona uri hu ḓo thoma u badelwa ṅwakani.
B. Nga u founela nomboro dzo kungedzelwaho.
D. Ndi vha dzikhamphani na vhane vha vha na magavhelo.
E. A hu bviswi diphosithi\Tshikaṱu tsha u badelwa nga 2007 nga ṅwedzi wa Fulwi.
<fn>FINAL QP - Tshivenda FAL P1 - Nov 2007.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo iṅwe na iṅwe i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa, Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo nakhethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindulambudziso dzo ḓisendekaho khao. Shumisani maipfi aṋu nga nnḓani ha musi ho pfi ni shumise a re mafhungoni e naṋewa.
Mukegulu vha amba vha fhedza nga u dzungudza ṱhoho. Vha fhedza nga u sokou ri 'zwanga nṋe a zwi na muṅwe'. A vha tsha ḓivha uri vha nga dzhia mini vha vhea mini. Dziṅanga vho dzi tshimbila vho neta, na Zimbabwe vha vhuya hone. Vhaporofitani na hone vha vhuya vhe hone. Zwi khou sokou sea zwi tshi ṱanama, vhukhwiṋe a vhuho.Ṅwana wavho muthihi fhedzi vha khou tou mu vhona a tshi ṱhoṱhela phanḓa havho. Ano maḓuvha zwi vho nga zwi khouya na ṱhohoni. Zwiitwana zwawe a zwi tsha ḓadza mudzio. U ḓi wana mushondwane i tshi khou sokou sea-sea i yoṱhe.
Zwiṅwe zwine zwa ṋaṋa u vha ḽisa mbilu musi vha tshi mulavhelesa ndi zwauri u vha humbudza muṋe wawe vhunga a tshi tou vha shomo. Vha thoma u vhuisa zwoṱhe uri ngavhemukalaha vha hone khamusi vho vha vha tshi ḓo ḓi vha fhumudza. Hafhu Maṱodzi ha ḓivhi tshifhaṱuwo tsha khotsi awe vhunga vho lovha mme awe vha tshe vho ḓihwala ngae khomboni ya tshidimela tsha u hwala thundu na moḓoro ngeiNaledi nga ṅwaha wa 1964. Ḓuvha iḽi mukegulu wa khuvhe vha nga si vuwe vho ḽi hangwa na luthihi nga mulandu wazwithu zwivhili zwo iteaho. Makhaulambilu a u ṱutshelwa nga mufunwa wavho we a lovha vha sa athu na u fhedza ṅwaha vho malana na uri vho ri u pfa nga ha khombo iyivha mbo ḓi hwalelwa sibadela he vha mbo ḓi swika vha vhofholowa. Ndi he ṅwana a irwa ḽa Maṱodzi.
Mukegulu vha zwi humbula vha sokou ri iṱali iṱo ḽithihi ḽi sa vhonwi nga tshilavhi. Arali zwo vha zwi tshi konadzea vho vha vha tshi ḓo bvisa vhuṱungu vhu re khaṅwana wawe vha vhu dzhenisa kha vhone muṋe.
vhathu vho vhona mboni. Vho no tou ṱovhowa vhunga vho imela ḽone ḓuvha ḽa uri vha mu ise vhuyoni.
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni fhindule nga ee kana hai, ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
Ndi ngani avha mukegulu vha tshi tama uri ngavhemukalaha wavho o vha e hone?
Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri mukegulu avha vha funa ṅwana wavho nga maanḓa Tikedzani nga mbuno mbili dzi bvaho mafhungoni aya?
Bulani zwithu zwivhili zwo bulwaho afho mafhungoni zwine zwa khou ita uri mukegulu vha sa4 hangwe ḓuvha iḽo ḽa ṅwaha wa 1964.
Ndi ngani Maṱodzi a tshi humbudza mme awe 2 mukalaha wavho?
Wa hanga ndi nnyi?
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i iledza tshiṱalula ya bveledza vhuthihi na u ṱanganedzana. I imedzana na khethululo dzoṱhe dzine dza wanala shangoni, ya tikedza u ṱanganedzana. Khethululo i zwala vengo na phambano. Khethululo ya vha hone mulalo u a pfuluwa. Ḓivhazwakale ya shango ḽa Afrika Tshipembe i ri sumbedza masiandaitwa a si avhuḓi a vhangwaho ngakhethululo. Ndi zwiḽa muvhuso wa mulovha u tshi khethulula kana u ṱalula vhathu u ya nga vala. Izwi ndi zwe zwa vhanga vengo nadzinndwa vhukati ha vhadzulapo, vhaṅwe vha tshi ḓipfa vhe vha khwiṋe nge vha vha na vala ḽo fhambanaho na ḽa vhaṅwe kana nga uvha vha mbeu ino.
Dzinndwa nnzhi dzine dza wanala ḽifhasini mudzi wadzo ndi tshiṱalula. Vhathu u wana vha sa dzuli murunzi muthihi nga mulandu wa tshone tshiṱalula. Hu na nḓila nnzhi dzine vhathu vha ṱalulwa ngadzo. Vhathu vha nga u ṱalula nga luambo lune waamba lwone, nga shango ḽine wa bva khaḽo, na nga wone murole. Hezwi zwoṱhe zwone zwi tou sumbedza uri vhathu vho sikwa vho fhambana. U fhambana hohu a hu ngo tea u ri ita maswina ra dzula ri tshi vetana lini. Afrika Tshipembe hu na vhathu vhanzhi vha bvaho mashangoni o fhambanaho. Ri tshi vhala dzigurannḓa ri anzela u ṱangana na zwiwo zwa dzinndwa dzo vhangwaho nga tshiṱalula. Huṅwe ri wana vhabvannḓa vha tshi ṱambuludzwa na u tambudzwa. Vengo ḽa vhabvannḓa ḽi vhangwa ngakuhumbulele kwo khakheaho. Hu pfi vha a ri dzhiela mishumo, vhaṅwe vhe vha rengisa zwidzidzivhadzi; na liṅwe na ḽiṅwe vha andisa vhugevhenga kana ha pfi vha na madambi. Ndi zwinzhi zwine vha ambelelwa.
Huṅwe u khethana vhathu vha hu ita vha sa zwi pfi. U a wana vhathu vha tshi nyefulana nga uri uyu ndi wa vhurereli vhukenekana uyu ha na tshawe ngeno nṋe ndi na zwanga. U a ḓi wana vhathu vho ita zwigwada hu na vho funzeaho na vha songofunzeaho. Vhaṅwe vha pfi ndi vha mahayani a vho ngo tou ṱalifha zwavhuḓi vha tshi ambwa nga vha dziḓoroboni.
Ṅwali ene o ri sika ri sa fani. U sa fana hashu ndi lwone lupfumo lune ra tea u lu shumisa u fhaṱa shango ḽashu. U ṱanganedzana ndi yone nḓila ya vhutshilo.
Mafhungoni e na vhala hu na thangi na mitshila zwo sendamiswaho.
tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo.
Topolani ḽiṱanganyi mafhungoni aya ni ḽi shumise fhungoni ḽe na tou ḓisikela.
Ṋeani pfanywa ya ipfi 'mwemwela' ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela.
Takalani: "Murathu wanga, ni songo tsha dovha nalova tshikolo."
Roṱhe ri takalela pfunzo. Isani fhungo iḽi khaḽiambaitwa.
Goni na khuhu dzi a vhengana.
Vhalani mafhungo a tevhelaho: Uḽa musidzana o ri u tsa mirini a thoma u vha na muvhili u sa takadzi. O ri sia nga murahu havhege mbili, afho muṱani ha sala hu sa tandwi ḽino fukwa. Hu dina ho sala hu si na na wa u ita mukapu wa ṅwana, Tsho mu ḽaho tshone a tshi ḓivhiwi. Naho vhaṅwe vho ri u vhona u onda vhahumbulela ḽone dwadze.
Topolani akhironimi yo shumiswaho ni bule na uri yo imela mini.
Topolani phurophaganda yo shumiswaho kha 2 khungedzelo iyi.
Ndi zwifhio zwine mudzudzanyi wa khungedzelo a khou ṱoḓa zwi tshi dzhielwa nzhele tshoṱhe 2 Tikedzani phindulo yaṋu.
Muthu arali a tshi ṱoḓa u ḓivha zwinzhi a nga dzhia vhufhio vhukando?
Topolani ho shumiswaho mbofho kha khungedzelo1 iyi.
Sumbedzani vhushaka vhu re hone kha zwifanyiso zwo shumiswaho kha khungedzelo iyi.
<fn>FINAL QP - Tshivenda FAL P3 - Nov 2007.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi.
Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa: Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 200 u swika 250.
zwi re ngomu fhedzi. Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 80 u swika 100.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u ya kha 250.
Ho vha na ḓumbu ḽihulu kusini kwa haṋu ḽa sia tshinyaleloi si na vhukono. Inwi ṅwalani maanea ni tshi khou buletshedza tshinyalelo yo ḓiswaho nga ḓumbu iḽo.
Khakhathi ano maḓuvha zwikoloni a dzi tsha fhela. Vhagudisi a vha tsha pfiwa, ngeno vhagudi na vhone vhatshi khou vhulahana. Ṅwalani maanea ni tshi khou sumbedza uri khakhathi idzi dzi nga fheliswa hani. Ṱhoho yamaanea: Khakhathi zwikoloni dzi nga fheliswa hani.
Muthu a tshi nanga buḓo u tea u sedzesa muholo u fhira dzangalelo ḽawe.
Ni tshi khou ima na ṱhoho heyi kana ni tshi khou hanedza, ṱaṱani.
Vhunzhi ha vhabebi vha shuma kule na mahaya avho, vhanavho sala vhe vhoṱhe,
vhuḓi na vhuvhi ha musi vhana vho sala vhe vhoṱhe muḓini.
No alutshela muṱani muhulwane ni na vhakomana na dzikhaladzi. Muṅwe wa vhakomana vhaṋu o vha a tshi ni tambudza. Zwino inwi no no hula ni vho shuma, fhedzi niita ni tshi humbula zwe mukomana waṋu a vha a tshi ni farisa zwone.
Ndi tshi humbula mukomana wanga mbilu yanga i a vhavha.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho.
Ni muṅwaleli wa dzangano ḽa vhadzulapo vhuponi ha haṋu. Zwino hu na fhungo ḽa maviavhathu ḽine ḽa khou dina vhukuma. Ṅwalani adzhenda na maambiwa a muṱangano wo farwaho hu u itela u ladza fhungo iḽi.
No fhambana na khonani lwa tshifhinga tshilapfu nge a pfuluwa na vhabebi vhawe. Zwino no wana vhuṱanzi ha uri o ḓidzhenisa kha zwa zwidzidzivhadzi nahone ha tshe na ndavha na tshikolo. Mu ṅwaleleni luṅwalo ni mu eletshedze na u mu ṱuṱuwedza u tshila nga nḓila yo lulamaho.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho.
Ni na khamera ya vidio ine na i shumisa u foda vhathu vhatshi ni badela nga mutengo u fushaho, fhedzi vhathu a vha ḓi u dzhia nga vhunzhi. Zwino inwi ṅwalani khungedzelo yakhamera yaṋu kha gurannḓa i wanalaho muvhunduni wa haṋu.
Vhabebi vhaṋu vha khou vhilwa tshelede ya ṅwedzi wo fhiraho u bva kha ḽiṅwe vhengele ḽe vha renga khaḽo thundu. Itani mvetomveto ya khavara ine ya ḓo fhelekedza tshiḽipi itsho.
<fn>FINAL QP - Tshivenda HL P3 - Nov 2007.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi.
Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B, na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 350 u swika 400. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 zwi re ngomu fhedzi. Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400.
No vha ni phathini ya u takalela ḓuvha ḽa mabebo ḽa khonani yaṋu. Ho ri ni tshe kha madakalo nga madekwana ha mbo ḓi pfala mudzinginyo. Inwi ṅwalani maanea ni tshi ṱalutshedza zwoṱhe zwe zwa bvelela.
Mudzinginyo we wa bvelela nga ḓuvha ḽa mabebo a khonani yanga.
Vhathu vhanzhi fhano Afrika Tshipembe vha khou vhulawa lwa u bviswa miṱuvha. Inwi ṅwalani maanea ni tshi sumbedza uri mabulayo ayo a nga fhedzwa hani.
Zwine zwa nga itwa u fhelisa mabulayo fhano Afrika Tshipembe.
Vhumatshelo ha shango ḽino ḽa Afrika Tshipembe vhu kha vhubindudzi mashangoni a nnḓa. Ni tshi khou ima na ṱhoho kana ni tshi khou hanedza, ṱaṱani.
Vhagudi vha tea u ḓinangela bugu dza u vhala zwikoloni. Ambani nga ha ḽikumedzwa iḽi ni tshi khou sedza vhuḓi na vhuvhi haḽo.
Mme aṋu vho lovha, no sala na mmane. Mmane waṋu vha khou ni tambudza nga nḓila ine na vho thithisea na u vhala bugu dza tshikolo. Hezwi zwoṱhe zwi ni humbudza mme aṋu.
Zwi nkhumbudza mme anga.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 - 120.
Tshikolo tsha haṋu tsho vha tsho fara lwendo lwa u ya vhugalaphukha ha Kruger National Park lwa vhege. Inwi novha muṅwe wa vhe vha fara lwendo holwo. Ṅwalani kha dayari yaṋu zwoṱhe zwo bvelelaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ubva tshe na ṱuwa u swika ni tshi vhuya.
Mukomana waṋu u khou ya u ambara gaweni ḽa u ṱhaphudzapfunzo dzawe dza vhudokotela ha mishonga. Vhabebi vhaṋu vha khou dzudzanya vhuṱambo ha u takala nae musi a tshivhuya hayani. Ṅwalelani khonani yaṋu garaṱa ya thambouri a ḓe a takale na inwi sa izwi zwi tshi ḓo dovha zwani ṱuṱuwedza kha zwa pfunzo.
<fn>Forestry Vision in Tshivenda.txt</fn>
Bono li vhea vhathu, mushumo, nungo na zwikhala zwa mveledziso sa thikho ya u netshedza tshumelo ine ya do shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai.
U sumba DWAF sa zhendedzi li re phanda kha sekithara kha u sika vhupo vhu ni tendelaho u ita zwithu ha mveledziso ya ikonomi na matshilisano nga kha vhusimamiri ha tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi katela avho vho tholwaho thwii kha poswo dza vhusimamiri (Ofisini Khulwane na vhuimo ha Tshigwada) na vhanwe vhashumi kha dzangano la DWAF nga vhuphara vhane maimo avho na mishumo yavho zwa vha na ndeme kha mafhungo a vhupo vhu ni tendelaho u ita zwithu.
Vhu dzhiela nzhele ndila ine pholisi na milayo ya vhuthogwa zwa tutuwedza ngaho mvelelo dza vhukuma u itela vhashai, na uri u swikelelea ha tshivhumbeo tsha maitele a ndangulo zwi elanaho na izwi ndi mini, na uri tshivhumbeo na sisiteme ya makete zwo vuleisa hani kha thodea dza vhathu vhaswa vhane vha khou tou thoma na vhabveledzi vha zwithu tshituku.
Zwi katela mutevhe wa ndila dzine vhulanguli ha madaka (mveledziso i elanaho ya kuandadzelwe) zwa nga vha na mutsindo kha vhuvha ho fhambananaho ha mveledziso ya ikonomi na matshilisano sa tshipida tsha maitele a u lwa na vhushai. Hezwi zwi dzhiela nzhele tshivhumbeo tsho disendekaho nga masheleni na zwinwe zwivhumbeo zwa matshilisano zwa vhushai na ndeme ya madaka kha u bveledza mushumo.
Zwa uri, mveledziso ya madaka ya tshothe ya matshilisano, ikonomi na mupo ndi ndila ine ra shela ngayo mulenzhe kha u fhelisa vhushai.
<fn>Form - COID - W. As.150T(E) - Tshivenda.txt</fn>
Zwa vhufuwi na minwe mishumo ya bulasini ine ya sa vhe fhasi ha kilasi ya 0610 hu bveledzwaho Khovhe/lobster fhasi ha iyi sa zwe zwa vheiswa zwone kha khalo ya vha fhasi ha iyi kilasi, na vhone vha wela kha khalo ya ino kilasi 0612 hu vhekanywaho mitshelo, ya kaliwa na u vhewa.
tsimu ya mitshelo, vhulimi ha dzi nduhu kana sa ramabindu.
Zwa migodi (nga nnda ha malasha) na u tsireledza minerala yothe, tsimbi bveledzwaho tie, na zwa u i vhekanya, hu bveledzwaho dzi nduhu.
na manwe matombo a thengo khulu hune mishumo iyo ya itwa fhasi migodini. (ii)bveledzwaho fola, nahune la vhewa hone Kha vha dzhiele ntha Iyi khalo i katela na vhoramabindu vha hulwane vha tie 0411 zwa migodi ya malasha na kofi vhane vha gaya, na u vhekanya mugodi , hu tshi katelwa na zwa slate quarying nga nnda ha wa zwa malasha, u wana daimane lwanzheni, u gwa alluvial na u wana minerala KILASI VII ZWA MALABI NA ZIWNWE VHOmunwe na munwe, mutavha mavu na mavumba, u wana musuku kha 0700 hu bveledzwaho dzinguvho, na zwinwe zworaloho sa:zwiambaro, u runga, u mugodi wa kale kuvha, na malabi hu songo bulwaho hunwe fhethu sa masalela a malabi.
b khalo iyi i nekedza murengisi wa garatshi i rengisaho zwipida zwa goloi dza kale, arali mutholi a tshi padukanyulula goloi.
vhuendi ha zwidimela, ha dzithekhisi, bisi, ureila vhana u tshi vhaisa zwikoloni, vha adza zwidimela na goloi, vhashumanahao na cable dza muyani, na nyisedzo ya phasela.
Tshumelo ya dzi phakha dza lushaka, zwa u thogomela ngade dza zoological, dzi safari dza u zwima.
<fn>Form - COID - W. As.5 - Tshivenda.txt</fn>
Vhathu vhothe vhane vha thola mushumi muthihi kana vhano fhira kha mabindu avho kana zwa bulasini, vha tea u dinwalisa na u badela vha tshikwama tsha ndiliso mbadelo dza tsedzuluso dza nwaha.
Tshikwama tsha mbuelo tshi katela masheleni a mbadelo dza tsedzuluso nga vhatholi vho dinwalisaho ho sedzwa phesenthe kana mbuelo ya nwaha ine ya badelwa vhashumi.
khalo ya tsdezuluso, ine mutholi a sedzwa ngayo, I disendeka nga kushumele kwa bindu la mutholi. Uitela khalo vhatholi vha bviswa Zwipida zwo fhambananaho hune vha wela fhasi ha mirafho uya nga zwine mabindu avho a shumisa zwone.
Vhatholi vha a divhadzwa nga nwaha nga ha ndila ine vha tea u tevhedza ya khalo kha mabindu kana mabulasi avho.
Mulayo una mbetshelwa ya ndiliso ya vhashumi vhane vha tangana na mafuvhalo vhe mushumoni.
Mutholi u tsireledzwa kha mbilo dzothe dzine anga itelwa nga tshifhinga tsha musi o huvhala mushumoni naho hu kha tshiimo tshine a humbulelwa uri o tou sa londa.
Mushumi ane a vhaisala e mushumoni una ndugelo ya u badelwa ndiliso ho sedzwa u balelwa u shuma lwa ha tshifhinganyana, kana lwa tshothe uya nga hune a nga vha o huvhalisa zwone kana lufu.
Mbadelo dza dzilafho dza mafuvhalo mushumoni dzi tea u badelwa lwa minwaha mivhili, kana tshifhinga tshilapfu arali hu tshi todea dzilafho li tshi bvelaphanda uitela u fhungudza vhuholefhali kana u balelwa.
U wana zwidodombedzwa nga vhudalo nga ha u vhiga mbilo kha vha sedze fomo ya W.C1.
U khwinisa tshiimo tsha vhatholi vhane vha badela masheleni a vhonalaho kha tsedzuluso musi wa khombo, huna mbetshelwa ya ndivhuwo, nga murahu ha minwaha miraru.
<fn>Form - COID - W. As.8 - Tshivenda.txt</fn>
Khamphani kana CC ine ya swika R167700 muthu muthihi kha tshifhinga tsho bulwaho afho ntha.
kha vha sedze 2.2.2 kha zwa mbuelo ya vhalanguli /mirado mbuelo yo fhelelaho yo badelwaho vhalanguli vha Khamphani na mirado ya cc ine ya swika kha R167700 muthu muthihi kha tshifhinga tsho bulwaho afho ntha.
Tshelede ya zwiliwa zwa mahala /kana ya vhudzulo yo badelwahoarali I songo katelwa kha 2.2.1 na 2.2.
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha lavhelelwa u tholwa kha tshifhinga tsha 1 Thafamuwe 2005 u swika 28 Luhuhi 2006.
Mushumi zwi amba muthu ane o tholwa mushumoni kana a shumaho nga fhasi ha khonthirakha kana a tshi khou shuma fhasi ha ngudo, naho khonthirakha yo to u nwalwa kana ho tendelaniwa nga mulomo naho muholo u tshi itwa nga tshifhinga kana ngamurahu ha musi mushumo wo fhela kana hune ha badelwa tshandani hune zwa katela-a Mushumi wa tshifhinganyana o tholwaho uitela bindu la mutholi b Mulanguli a ne a shuma kana murado wa bodo ya tshiimiswa, ane a nekedzwa khonthirakha ya mushumo kana hu ngudo na tshiimiswa tshenetsho, hune mushumi a shuma atshi tevhedza mashumele o sedza khonthirakha.
Muthu ane a nekedzwa tshumelo nga muofisiri wa zwa mishumo, ane a wana mbadelo dza tshumelo yawe kana a badelwa nga muofisiri wa mushumo ndi mushumi wa muofisiri wa zwa mishumo. Mbuelo ya muthu o raloho a i tei u katelwa kha fomo ya mbuelo.
Zwa ndeme: mune wa bindu eethe kana vhashumisani kha bindu/vhorabulasi avha dzhiwi sa "vhashumi" sa zwe zwa sumbedzwa ngamulayo hune mbuelo dzavho a dzo ngo sumbedzwa.
Tshelede kha vha shumi.
l Masheleni a tshiendedzi ane a badelwa tshifhinga tshothe sa tshipida tsha muholo l Hune mushumi a badelwa ho sedzwa mbuelo ya muholo, Zwipida zwothe zwa muholo, hu sa katelwi zwine mutholi a nekedza sa zwa tshikimu tsha dzilafho.
Ho sedzwa u gonya ha zwithu tsedzuluso ya nwaha wa 2004-2005 yo gonya uya kha R360,00 nga nwaha.
a u nekedza mbuelo ya tshifhinga tshenetsho b Tsedzuluso yo badelwa, kana ho dzudzanywa maduvha a mbadelo c Khumbelo I tea u itwa nga tshifhinga tsho tiwahovhege nthihi kha mabammbiri a sumbedzaho dzina la Khamphani nahone zwo tou nwalwa.
<fn>Form - COID - W. Cl.20 - Tshivenda.txt</fn>
Vha tshi dadza fomo iyi kha vha tevhedze maitele are nga murahu NO.
Tshelede ine vha khou koloda...
Nomboro ya akhaundu...
Mbadelo ya tshikolodo yo themendelwa nga la...
Mbadelo ya tshikolodo yo imiswa ho lindelwa u tanganedzwa ha...
Tshikolod tshavho this nga si kone u toduluswa kha ino ofisi. Vha khou humbelwa uri vha nekedze khophi ine ya sumbedza mbilo ire afho ntha. Dzikhophi dza muvhigo wa dzilafho a u thoma kana wa u fhedza na mivhigo mivhili ya X-Ray(tshivhonini) nay one I a todea.
Mbilo ya mushumi kha tshikwama tsha ndiliso ayo ngo tanganedzwa nahone tshikolodo tshavho this nga si badelwe.
Arali vha tshi toda uri kwama hafhu vha humbelwa uri vha sumbedze nomboro ya reference.
Fomo ya thungo yo dadziwaho masiatari othe, itea u nekedzwa ho bulwa nomboro ya akhaundu zwi tshi tevhedza tshikolodo tsha muthu tshine a khou kolodo tshinwe na tshinwe tshine tshine tsha vha na minwedzi mivhili kana u fhira.
<fn>Form - COID - W. Cl.3 - Tshivenda.txt</fn>
Nomboro ya mbilo...
Ndiliso ya mafuvhalo na malwadze mushumoni uya nga mulayo wa 1993mulayo no.
MUSHUMI: Tshifani Madzina nga vhudalo ... Nomboro ya basa ... Nomboro ya mushumo ... Diresi ya vhudzulo ... Khoudu ya poswo ... Duvha la mabebo ... Mbeu ... O mala/u malwa/kana ha ngo malwa/kana u mala ... Vhuimo...
Dzina la mutholi we khombo ya bvelela mushumi a tshi shuma fhasi hawe...
Khoudu ya poswo...
Khombo yo bvelela ngafhi nahone lini Duvha Tshifhinga ... Fhethu..?
Mushumi o vha a tshi khou ita mini nga I tsho tshifhinga na uri khombo yo bvelela ha...
Tsaino ya mushumi kana muthu o imelaho mushumi.
<fn>Form - COID - W. Cl.304 - Tshivenda.txt</fn>
Muvhigo wa u fhedzisela wa dzilafho u tea u nekedzwa una muvhigo wo fhelelaho u bvaho kha dokotela la muhumbulo (Psychiatrist) we a lafha mushumi.
Zwe zwa wanala na u bvelaphanda ha dzilafho?
a Ndi u bva nga duvha lifhio he mushumi avha o lugela u shuma mushumo wawe wa misi?
Tshiimo tsha mushumi tshi ngonani na Arali zworalo, kha vha sumbedze muvhigo wa fhedzisela wa dzilafho u sumbedzaho 5Axis?
Ndi tanziela zwauri ndo sedzulusa, nahone nda fushea nga vhutanzi ha uri tshiimo tshine mushumi avha khatsho tsho vhangwa nga khombo ye a tangana nayo.
Zwa ndeme: Muvhigo u tea u nekedzwa nga nwedzi nga nwedzi kha mutholi u swikela tshiimo tsha mushumi tshi tshi vha fhasi ha ndango hune muvhigo wo fhelelaho wa tea u nekedzwa.
<fn>Form - COID - W.G.30 - Tshivenda.txt</fn>
Nomboro ya Mbilo...
Zwandeme: Arali tshikhala tshire kha fomo iyo i sa lingani uitela phindulo, vha nga nwala muvhigo nga fhasi ha fhungolenelo hune vha nekedza na zwidodombedzwa. tshitatamennde tshinwe na tshinwe tshi tea u vha na zwidodombedzwa zwo fhelelaho sa nomboro ya basa na khumbelo na tshitenwa tshi ne vha khou amba ngahatsho.
diresi ya muhumbeli Khoudu ya poswo...
hu tea u dadziwa arali khombo kana vhulwadze ho vhanga lufu kha vha bule Vhushaka ha muhumbeli na mufu...
fhethu he khombo/kana vhulwadze mushumoni ha bvelela...
Ho no badelwa ndiliso ya zwitevhelaho:...
Vhukhakhi uho ho itea tshifhatoni tsha mushumo, kana kha zwishumiswa sa mitshini ine ya shumiswa kha bindu la mutholi (kha vha buletshedze nga vhudalo)..?
<fn>GCIS.10ReasonsToTestForHivAids.2010-10-19.ve.txt</fn>
Ndi na vhuḓivhufhinduleli.
Ri na vhuḓivhufhinduleli.
Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓivhufhinduleli.
Zwiitisi zwa 10 uri ndi ngani ZWINO tshi tshifhinga tsha u ita ndingo...
HIV i a lafhea nahone i a thivhelea.
Ndingo ya HIV na dzilafho ndi mahala kha kiḽiniki DZOṰHE dza muvhuso.
mutakalo wa vhuḓi.
Arali ni nga ita ndingo na wana ni so ngo kavhiwa, ni nga ḓi tsireledza kha u pfukelwa.
U ita ndingo na mufarisi waṋu zwi fhaṱa u fulufhedzana na u ṱhomphana.
Itani tsumbo kha muṱa wa haṋu na khonani dzaṋu.
ṱuṱuwedze na vhaṅwe uri vha ite ndingo.
A hu na ṅwana o teaho u bebwa o kavhiwa nga HIV.
tou bva u vhifha muvhilini.
Arali ni na TB, ni nga ḓi dovha na vha ni na HIV.
ndingo dza HIV. Arali ni na HIV, ivhani na vhuṱanzi ha u ita ndingo ya TB.
Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓifhinduleli ha mutakalo waṋu.
dzhia lini vhuḓifhinduleli nahone na ita ndingo?
<fn>GCIS.FIFA.2010-10-19.ve.txt</fn>
Ndi riṋe shango ḽa vhuvhili kha ḽifhasi ḽoṱhe kha e a fara tshiphuga tsha ḽifhasi tsha khirikhethe, ragabii na bola ya milenzhe.
Zwiṱediamu zwiswa zwine zwa khou fhaṱiwa ndi zwa maimo a nṱhesa kha ḽifhasi nahone zwo ṱangana zwi na madzulo ane a nga lingana vhathu vha 570 000.
Tshiṱediamu tsha Moses Mabhida tshi re Durban tshi na ṱhanga ya tsimbi nga nṱha vhukati ha mudavhi ine ya lingana 105 m, nahone nga u shumisa goloi ya khebulu, vhaṱaleli vha ḓo ḓiphiṋa nga u vhona Ḓanzhe ḽa Indian.
Soccer City ire Johannesburg i na tshivhumbeo tsha tshikumbu, mudzio wa tshirema wa u nwela. Lukanda lwa nga nnḓa lwo lapfa 43 000 m2 nahone lu ḓo fhaṱiwa nga matheriaḽa une wa fara mafulufulu lwa mupo. Ndi tshone Tshiṱediamu tshihulwanesa Afurika, nahone tshi dzula vhathu vhane vha nga lingana 95 000.
Tshiṱediamu tsha Mbombela tsha Nelspruit tsho fhaṱiwa kha dzingu ḽine ḽa ḓivhelwa u vha na lunako lwa mupo na phukha, tsini na Vhugalaphukha ha Lushaka ha Kruger. Luswayo lwatsho ndi thikho dzatsho dza ṱhanga dza 18 dzine dza vha na tshivhumbeo tsha ṱhuḓwa.
Zwiṱediamu zwi re dziḽokhishini zwi khou khwiniswa, zwiṅwe zwi ḓo shumiswa sa vhupo ha u itela nḓowenḓowe ya nyonyoloso.
Tshiṱediamu tsha Olympia Park tshi re Rustenburg.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
R25 miḽiyoni i ḓo vhulungwa kha u bveledza dzikiḽabu kha mitambo yo fhambanaho, zwihulusa kha zwitshavha zwine zwa shayesa, u itela u bvisela khagala vhukoni na u khwinisa nyaluwo ya tshiimo tsha mitambo.
R212 miḽiyoni i khou vhulungwa kha mveledziso ya mitambo ya zwikolo na zwitshavha lwa tshifhinga tshilapfu u swikela 2010.
Mbekanyamushumo ya Zwikolo i ḓo ḓisa mvelele dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA ya ku tamba kwavhuḓi, matshilele avhuḓi na u ṱanganelana ha mvelele kha vhana vha zwikolo vha 12 miḽiyoni nga kha mitambo, vhutsila na mvelele.
Iṅwe R11,7 biḽiyoni i khou vhulungwa kha mbekanyamushumo ya Vhuendi u itela u thusa vhaṱaleli u enda zwavhuḓi, dzithimu na midia. Thandela dza vhuendi dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 ndi tshipiḓa tshihulwane tsha vhubindudzi ha muvhuso kha Vhuendi, ngauri dzi khou shandukisa Sisteme ya vhuendi lwa khwine zwa tshifhinga tshilapfu u itela mbuelo ya vhaendi na ikonomi.
U khwiniswa ha dzibada dzashu, zwiporo na nḓila dza dzibasi zwi ḓo bveledza sisteme yo ṱanganelanaho ya vhuendi. Hezwi zwi katela vhurangeli vhu fanaho na sisteme dza Zwiporo zwa Tshihaḓu na Nḓila dza dzibisi dza tshihaḓu, zwine zwa katela nḓila dza vhuendi ha tshipentshela na fhethu ha u namela na u tsa hune vhaṋameli vha ḓo kona u tshintsha zwiendedzi. Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 tshi ḓo vha tshone dzhakanḓila ḽa u thoma u shumisa nḓila ya u shumisa thikhithi dza iḽekhiṱhironiki, zwine zwa ḓo sia vhaṋameli vha tshi kona u fara thikhithi nthihi kha u ṋamela basi, tshidimela na thekhisi.
Satalaithi ya vhuṱumathingo na tshomedzo dza vhudavhidzanikule ha ṱhingo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo thusa tshirathisi tshi re na maanḓa ane a lingana gigabaithi dza 40 nga muthethe ine ya ḓo shumiswa nga murahu ha 2010 kha u ṋetshedza tshumelo dza burodobende (broadband).
Senthara ya Khasho ya Dzitshakatshaka i re Johannesburg i ḓo vha yone senthara ya vhukati ya midia ine ya ḓo rathisa khasho u bva zwiṱediamu na u i phaḓaladza u mona na ḽifhasi.
Senthara ya vhukati ya midia i katela "tshigwada" tsha dzisatheḽaithi dishi tshine tsha ḓadza vhupo vhune ha lingana 5 000 m². Tshivhalo tsha vhaṱaleli vha theḽevisheni vha vhuṱambo ha 2010 tshi ḓo hovhelela henefha kha 26,9 biḽiyoni.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
Tshiga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha tshiofisi ndi KE NAKO.
"Ke Nako" ndi ipfi ḽa Tshisuthu, Tshisuthu tsha Ḽevhuwa na Tshitswana ḽine ḽa amba uri "ndi tshifhinga". Ndi khuwelelo ya u pembelela Afurika sa mudzi wa vhuthu na ushelamulenzhe kha masia oṱhe a vhutshilo ha vhathu.
Lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale, FIFA i khou tendela hu tshi shumiswa vhueḓelo vhune ha si vhe dzihodela, u fana na phakha dza lushaka, dza mmbete-na-zwiwa zwa nga matsheloni, dzilonzhi na nnḓu dza vhaeni. Ro no ḓivha na kamara dza 80 000 dzo elwaho kana u gireidiwa - dzine dza fhira mpimo kha u swikelela tshivhalo tsha 55 000 dzine dza ṱodiwa nga FIFA.
Shango ḽashu ḽi ḓo vha na ndondolo ya mutakalo ya mutheo kha vhupo ha tshiofisi, tshumelo dza shishi na mishonga dza awara dza 24 na ndindakhombo dza dzitshakatshaka na dzapo u itela arali ha bvelela malwadze.
hu ḓo sudzulusiwa goloi dza dziambuḽese dza kale dza 450 ha ḓiswa ntswa.
A huna tshine tsha ḓo salela musi hu tshi tsireledzwa mitambo na shango.
senthara dza thekhinoḽodzhi ya maimo a nṱha dza u ṋea ndaela dzine dza ḓo wana zwifanyiso zwine zwa bva kha mabufho na dziṅwe dzikhamera.
Mmbi ya vhaofisiri vha 41 000 i ḓo vhetshelwa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
Thikhedzo ya Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Mveledziso phanḓa, Afurika Tshipembe ḽo sumbedza nḓila ya tsireledzo ye ya khoḓiwa sa one maimo maswa a dzitshakatshaka - na hone u bva tshenetsho i vho shumiswa nga Mbumbano ya Dzitshaka sa yone nḓila ine ya shumiswa kha mishumo mihulwane.
R1, 5 biḽiyoni i khou vhulungwa kha u khwinisa fhethu ha u dzhena, na hone ndugiselo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 dzi khou khwinisa maitele a kudzhenele kwa vhabvannḓa u itela uri hu vhe na u dzhena na u bva havhuḓi ha vhathu kha ḽino shango.
Ri ḓo vha na visa dzo itelwaho mitambo dzine dza ḓo tendela vha re na dzithikhithi vha tshi dzhena hu si na vhuleme.
Hezwi zwi katela u ṱavhanyisa kudzhenele kha vhukavhamabufho nga "dzinḓila dza tshihaḓu" zwi ḓo thusa kha u ita uri vhathu vha kone u ṅwaliswa uri vho dzhena shangoni vha tshi kha ḓi vha ngomu ha bufho vho livha hune vha khou ya hone.
Mishumo miswa i linganaho 415 000 i ḓo swikwa nga u fara hoyu muṱaṱisano. Miṅwe mishumo miswa ya 80 000 yo no sikwa kha indasiṱeri ya mafunda na ya 40 000 kha indasiṱeri ya vhufhaṱi. Tshelede i linganaho R55,7 biḽiyoni i ḓo engedzwa kha mawanwa a zwibveledzwa zwa hayani hashu nga 2010. Iṅwe ya tshelede i linganaho R2 biḽiyoni yo shumiswaho kha zwiṱediamu zwiswa i ḓo vhuyedza thwii kha miṱa ine ya hola miholo miṱuku? Tshelede i linganaho R8,5 biḽiyoni i ḓo shumiswa nga vhabvannḓa fhano Afurika Tshipembe nga 2010. Vhukati ha 2007 na 2015, Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u ṱanganedza vhaendela mashango vha miḽiyoni mbili vha bvaho mashangoḓavha nga mulandu wa u fara muṱaṱisano.
Hetshi tshi ḓivhea sa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tshine tsha vhidzwa upfi ndi bepha ḽa dzingweṋa, tshi tambiwa nga vhakundi vha miṱaṱisano ya khuvhangano a bola a FIFA a dzingu, vhakundi vha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsho fhiraho na vhane vha ḓo fara muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA. Musi hu tshi ḓo vha huna thimu dzi takadzaho dza maimo a nṱha-hu tshi katelwa thimu tharu dzi re kha vhuimo ha nṱha ha vhuṋa - na mafulufulu a lushaka lune lwa funesa bola, Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA ndi zwithu zwine a huna ane a nga takalela u ṱahela?
Egypt ndi shango ḽihulwane kha bola ya milenzhe ya Afurika, zwi sa vhuyi zwa vhudziswa. Mugudisi; Hassan Shehat. Vhuimo ha FIFA: 22. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luthihi. Vhatambi vha bvumo: Hossam Hassan, Ahmed Hassan, Amr Zaky, Mohamed Zidan.
Kutambele kwavho kwa u ṱhasela na u konḓisa zwi ita uri vha ḓivhidze dzingweṋa dza Asia. Mugudisi: Jorvan Vieira. Vhuimo ha FIFA: 77. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: : luthihi. Vhatambi vha bvumo: Younis Mahmoud, Noor Sabri, Bassim Abbas, Nashat Akram.
Spain ndi ḽone shango ḽi re kha vhuimo ha u thoma kha vhuimo ha FIFA ya ḽifhasi. Mugudisi: Vicente Del Bosque. Vhuimo ha FIFA: ha u thoma. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: Luthihi. Vhatambi vha bvumo: Fernando Torres, Xabi Alonso, Iker Casillas, Sergio Ramos.
Sa izwi ḽo kona u swikelela u tamba kha miṱaṱisano miṱanu yo fhiraho ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA na u kona u tsireledza vhugwena haḽo ha CONCACAF Tshiphuga tsha Musuku nga 2007 nga u kunda Mexico 2-1, USA ḽi dzhiwa sa ḽivhanda ḽo dzumbamaho kha ḽifhasi ḽa bola ya milenzhe. Mugudisi: Bob Bradley. Vhuimo ha FIFA: 21. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luraru. Vhatambi vha bvumo: Damarcus Beasley, Landon Donovan, Clint Dempsey, Tim Howard.
A huna thimu ya lushaka yo no ḓiphiṋaho nga u bvelela u fhira Brazil. Ndi yone thimu i yoṱhe ye ya tamba miṱaṱisano yoṱhe ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA, he ḽa bveledza vhatambi vha maimo a nṱha vha ngaho Pelé na Ronaldinho. Mugudisi: Dunga. Vhuimo ha FIFA: ha vhuṋa. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luṱanu (yo no kunda luvhili lu tshi tevhekana). Vhatambi vha bvumo: Ronaldinho, Adriano, Gilberto, Robinho.
Heyi thimu ine ya pfi "All Whites", yo tamba kha Tshiphuga tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dzitshaka tsha OFC u bva nga 1973, ḽo kunda luṋa. Mugudisi: Ricki Herbert. Vhuimo ha FIFA: 54. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luvhili. Vhatambi vha bvumo: Simon Elliot, Ryan Nelson, Chris Killen, Shane Smeltz.
Sa izwi ḽo kunda kha Tshiphuga tsha Mashango a Afurika tsha CAF tshithihi na zwivhili zwa COSAFA tsha dzina ḽavho, "Bafana Bafana" yo ḓiimisela u ḓiitela dzina sa vhafari vha muṱaṱisano. Mugudisi: Joel Santana. Vhuimo ha FIFA: 85. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luthihi. Vhatambi vha bvumo: Benni Mcarthy, Aaron Mokoena, Steven Pienaar, Teko Modise.
Sa izwi ḽo no kunda kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi luṋa, Italy ndi ḽiṅwe ḽa mashango mahulwane kha bola ya milenzhe. Mugudisi: Marcello Lippi. Vhuimo ha FIFA: ha vhuvhili. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: ndi lwa u thoma. Vhatambi vha bvumo: Fabio Cannavaro, Andrea Pirlo, Luca Toni, Gianluigi Buffon.
Kha vha ḓiphiṋe nga bola ya maimo a nṱha nga u badela R70 fhedzi - kha vha bukele vhudzulo kha ḓivhazwakale vha vhe tshiphiḓa kha Vhugwena ha Dzingweṋa.
Kha vha ite khumbelo kha inthanethe kha www.FIFA.com kana kha davhi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa First National Bank u mona na shango ḽoṱhe.
Mitambo ya bola ya tshiofisi ya Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA tsha Afurika Tshipembe tsha 2009 Ḽi bva kha ipfi ḽa Tshisuthu, Tshisuthu tsha Ḽevhuwa na Tshitswana ḽine ḽa amba uri "u ṱanganya", dzina ḽa bola ḽa "kopanya" ḽo imela u ṱangana ha ḽifhasi ḽa bola lwa u tou thoma Afurika nga Fulwi 2009.
Kuolelwe kwa bola kwo itwa hu tshi tevhedzwa vhutsila ha Mandevhele.
<fn>GCIS. HangerText.2010-10-19.ve.txt</fn>
Ambara riboni tshena hu sumbedza u ḓiṋekedzela haṋu.
Dzhenelelani vhuṱambo na mishumo yo fhambanaho ya Maḓuvha a 16 a Vhulwelambofholowo u bva nga ḽa 25 Ḽara u swika ḽa 10 Nyendavhusiku: U wana mafhungo manzhi, iyani kha: www.womensnet.org.
Ivhani maḓilonge kha u tikedza madzangano a si a muvhuso na zwigwada zwa tshitshavha zwi tikedzaho vhafumakadzi na vhana vho tambudzwaho.
Ni nga lambedza nga tshelede kha madzangano a shumanaho na u fhelisa khakhathi kha vhafumakadzi na vhana nga u posela kha Mutheo wa Pfanelo dza Vhathu. U wana mafhungo manzhi, iyani kha: www.fhr.org.za kana ni rwele luṱingo kha 011 339 5560.
Ambani ni tshi sasaladza u tambudziwa ha vhafumakadzi na vhana: Ṱuṱuwedzani zwipondwa zwa vhafumakadzi zwo fhumulaho u itela khaedu u tambudzwa. Vhigani u tambudzwa ha vhana mapholisani.
Ḓidzheniseni kha foramu dza tshipholisa tsha tshitshavha (CPF) kana foramu dza tsireledzo ya tshitshavha ni ḓo kona u thusa kha u lwa na vhutshinyi vhuponi ha haṋu. U wana maṅwe mafhungo nga ha u ḓidzhenisa, kwamani tshiṱitshi tsha mapholisa tsha haṋu.
Arali ni tshi khou tambudzwa nga nḓila iṅwe na iṅwe kana ni tshi ḓivha muṅwe ane a khou tambudzwa, ni songo sedza thungo - wanani thuso.
U wana mafhungo manzhi nga ha tshumelo dza muvhuso, rwelani luṱingo kha 1020, ṋomboro ya mahala ya luṱingo lwa nḓuni.
U wana mafhungo manzhi nga ha tshumelo dza muvhuso, rwelani luṱingo kha 1020, ṋomboro ya mahala ya luṱingo lwa nḓuni.
<fn>GCIS. Healthposter.2010-10-19.ve.txt</fn>
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) ḽa 2009. Ho thoma Mexico na Amerika nga Lambamai ṋaṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Mukhuswane wa Dzinguluvhe ngauri zwo vha zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na wa zwiṋoni, Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwa zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi ḽa A (H1N1) ḽa 2009.
U bva nga Lambamai ṋaṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽoṱhe. Afurika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala, kha shango lashu rina tshivhalo tshifhiraho 3 000 tsho kavhiwaho.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga dzi 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (WHO) ḽo dzhia tsheo ya uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, nahone Mulangi-Dzhenerala, Vho-Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (ḽiga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango madzinguni oṱhe a WHO nahone ḽo phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga dzi 6 Fulwi, WHO ḽo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, kha ḽifhasi na vhuponi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afurika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho). Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO ḽi eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha mashotha, musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsamula, na fema muya we vha u atsamula kana u u hoṱola, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u monaho hanefho vha nga kha ḓi kavhiwa.
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane.
vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
Ndingo dza tshiofisi dzi itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Western Cape. Ndingo dzi itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓaho ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori - ndi dokotela wavho ane a tea u dzhia tsheo.
Ro dzhielanzhele uri hu na ndingo dza tshitshavha kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudiswa muṅwe na muṅwe, mudededzi na mushumi ane a vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudiswa vhanzhi na /kana vhadededzi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo, une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou ḓinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri zwithu zwoṱhe zwi khou itwa nga vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO i lingedza u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone miṅwedzini i si gathi.
Ndi tama u vha livhuwa kha u dzhia tshifhinga tsha u vhala uvhu mulaedza, na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. Inaugurationleaflet.2010-10-19.ve.txt</fn>
Khari pembelele u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde muswa wa shango ḽashu!
Dzimiḽiyoni dza maAfurika Tshipembe vho dzhenelela kha khetho dza guṱe nga dzi 22 Lambamai 2009. Vhathu vha Afurika Tshipembe vho shela mulenzhe kha nyelelo ya demokhrasi ya u khetha Muphuresidennde muswa wa shango, nga u tou voutha. Zwino ngauri ri a ḓivha mvelele dza khetho, ndi tshifhinga tsha uri Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe a vhewe tshiduloni.
U vhewa tshiduloni ndi mini?
U vhewa tshiduloni ndi vhuṱambo ho dzudzanyiwaho vhu sumbedzaho mathomo a kotara ya muvhuso muswa ofisini. Nga heḽi ḓuvha, Muphuresidennde u ḓo aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe. Dziṱhoho dza mashango na muvhuso na vhaimeleli vha muvhuso vha bvaho kha maṅwe mashango vho dzhenelela hovhu vhuṱambo ha vhuṱhogwa, Hu dovha ha vha na muzika, zwa mvelele na miṅwe mitambo kha hovhu vhuṱambo u pembelela heḽi ḓuvha.
U vhewa tshiduloni hu ḓovha hone lini?
Kha hoyu ṅwaha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde hu ḓo fariwa nga Mugivhela, nga dzi 9 Shundunthule 2009 nga 11:00 nga matsheleloni ngei Union Buildings kha ḽa Pretoria.
Ndi nga mini ḓuvha iḽi ḽi ḽa vhuṱhogwa,
Nga heḽi ḓuvha ri ḓo pembelela mvelaphanḓa ya demokhrasi kha shango ḽashu na pfanelo na tshifhinga tshine ra ḓi phina nga tsho kha demokhrasi, u sa khethulula nga lukanda na nga mbeu kha ḽa Afurika Tshipembe. Ndi ḓuvha ḽine ra ḓo ṱangana sa lushaka uri ri kone u isa phanḓa na u fhaṱa shango ḽa Afurika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḓo ḓi ṱongisa ngaḽo.
Vha nga vha hani tshipiḓa tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde?
U vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde zwi ḓo hashiwa thwii kha thelevishini na tshumelo dza khasho dza radio dzo vhalaho - kha vha thetshelese!
Hu dovha ha vha na vhuṱambo ho dzudzanyiwaho zwitshavhani u mona na shango - kha vha vhe tshipiḓa tshaho!
U wana zwidodombedzwa nga ha vhuṱambo shangoni ḽa havho, kha vha rwele luṱingo kha 1020 (ndi nomboro ya mahala kha luṱingo lwa nḓuni).
Ro ṱangana Roṱhe u itela u Khwinisa matshilo!
<fn>GCIS. KeyMessagesPublicParticipationWeek.2010-10-19.ve.txt</fn>
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha ndi nḓila ya u tamba tshipiḓa tshihulwane kha nyambedzano na ṱhanganyo vhukati ha muvhuso na vhathu. Zwi ṋea tshikhala kha muvhuso uri u kone u amba nga Mbekanyamushumo ya Kushumele na mvelaphanḓa dzo itwaho. Zwi hudza u shelamulenzhe na tshumisano vhukati ha tshitshavha na muvhuso.
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha i ṋea tshikhala kha muvhuso tsha ṱhanganyo na tshitshavha, u ṱalutshedza zwo itiwaho zwa mbekanyamushumo ya kushumele.
Ṱhanganyo ine ya vha vhukati ha zwiimiswa zwiraru zwa muvhuso (lushaka, vunḓu na muvhuso wapo) na uri tshitshavha tshi ṱanziele muvhuso musi u tshi kwamana na vhathu vhawo.
Kha henei vhege tshitshavha na muvhuso zwi ḓo ṱangana kha u thoma foramu i fanaho na komiti ya u kovhelana ndangulo, na miṱangano ya sia u bvisela khagala khaedu na u thusana nga thandululo.
Nyombedzelo i ḓo vha kha u maanḓafhadza tshitshavha sa tshone tshi sikaho thandululo, nga thikhedzo ya muvhuso u dzhenelelaho nga mafulufulu.
Ḽutingo lwa Muphuresidennde lwo dovha lwa ḓivhadza muelo wo engedziwaho u tamba tshipiḓa tshihulwane kha vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na vhathu, na u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo.
Ri khou amba nga khaedu dzo no ḓi waniwaho kha maṅwe madzangano na dzingudo dzo fhambananaho.
Ro ita mvelaphanḓa dza ndeme miṅwahani ya 15 yo fhiraho ya mbofholowo, khaedu nnzhi dzi kha ḓi bvelaphanḓa.
Phesenthe ya miṱa ine ya vha na tswikelelo ya maḓi yo engedzea u bva kha 61.7% nga 1994 u ya kha 91.8% nga Ṱhafamuhwe 2009, ṱhoḓea nnzhi dzi kha ḓi ḓo itiwa u isa tshumelo kha lushaka lwo salaho.
Ri khou sendela tsini kha u bveledza tshipikwa tshashu tsha u fhungudza mabunga a bakhethe vhuponi ho dzudzanyeaho, ro lavhelesa uri nga 2014 vhathu vhoṱhe vha vhe vha si tsha shumisa bakhethe.
Ri dzula ri na mbilaelo ya ḽeveḽe ya nṱha ya vhathu vha sa shumi, vhushai, u sa vha na ndondolo ya ndeme kha mutakalo, nga maanḓa vhuponi ha mahayani na madzulo a songo dzudzanyeaho.
Kha ri shumise foramu hei u ṱangana na vhaimeleli vha tshitshavha na u vha thivhela kha u tshinyadza ndaka na zwishumiswa zwo itelwaho u thusa vhone vhaṋe.
Ri na mbilaelo ya u lenga ha tshumelo ye ya fulufhedziswa tshitshavha; ri a zwi ḓivha uri nga u shuma roṱhe ndi tshiṱirathedzhi tsha u shumisana ri nga ita zwinzhi nahone nga u ṱavhanya.
<fn>GCIS. LetterOnTraditionalAffairs.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha tshaṋu.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToBusinessLeaders.2010-10-19.ve.txt</fn>
Vhaofisiri vhahulwane vha khorotshitumbe vhoṱhe vha mabindu mahulwane.
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha kha mabindu aṋu na tshitshavha tshine na khou tshi shumela..
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToEducators.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha zwiimiswa zwa pfunzo zwaṋu?
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToNgos.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha tshine vha khou tshi shumela.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToOrganisedLabour.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha dzangano ḽaṋu na vhukati ha vhashumi.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToReligiousLeaders.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha zwivhidzo zwaṋu na tshitshavha.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToSportsOrganisation.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha dzangano ḽaṋu ḽa zwa mitambo.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. LetterToTheMinisters.2010-10-19.ve.txt</fn>
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho.
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu.
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
<fn>GCIS. TowardsAFifteenYearReview.2010-10-19.ve.txt</fn>
Musi mbofholowo i tshi vha hone nga 1994, vhathu vha Afrika Tshipembe vho maanḓafhadza muvhuso wavho wa uthoma wa demokirasi u itela u fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo - zwihulusa u salingana, vhushai na khethululo. Yo dovha hafhu ya humisela shango murahu kha vhuḽedzani na mashango ḓavha ane o vha o khethulula Afrika Tshipembe ḽa Khethululo.
Nga 2004, nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya demokirasi, hovha na mbvelaphanḓa vhukuma, fhedzi zwinzhi zwo ḓo tea u itiwa. Naho ro fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo, dzitshanduko zwitshavhani zwashu dzo ḓisa khaedu ntswa.
Mathomoni a miṅwaha-fumi ya mbofholowo, vhanzhi vho vha vha tshe vho khethululwa kha ikonomi ya shango na kha u wana mukovhe wa khwine wa mitshelo ya nyaluwo. Musi zwinzhi zwo khwinifhala nge muvhuso wa vha u tshi khou langa - u fana na tshumelo ya matshilisano - zwithu zwo bvela phanḓa nga u ongolowa vhukuma hune muvhuso wo ḓitika hafhu nga maitele a vhaṅwe-vho, u tou fana na u sika mishumo. Shango ḽone ḽine ḽi tea u vha ḽikonaho vhukuma ḽa ṋetshedza tshumelo ya khwine.
Dzikhetho dza 2004 dzo maanḓafhadza muvhuso u ḓisedza mbekanyamushumo dza u kona u vhona - na u ṱavhanyisa - mveledziso i pfadzaho khathihi na u amba ngaha dzi khaedu. Musi hu tshi rambiwa vhushumisani kha tshitshavha tshoṱhe, yo ta ndivho ya u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014.
u khwinifhadza maitele a muvhuso, fulo ḽa u lwa na vhutshinyi na vhuḽedzani ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango.
Zwino, nga murahu ha miṅwaha ya 15?
Mutheo wo tewaho nga kha Miṅwaha-fumi ya U thoma ya Mbofholowo na mahumbulwa maswa u bva nga 2004 zwo vhea Afrika Tshipembe fhethu ha nyaluwo nga u ṱavhanya. Nga tshifhinga tshithihi, dziṅwe khaedu dzo omelela. Zwiswa zwo tutuwa na dzikhaedu kha tshitshavha tshashu na ḽifhasini ḽine ravha tshipiḓa tshaḽo.
Musi ri tshi bvela phanḓa, ri fanela u guda ngudo dza tshifhingani tsho fhiraho.
Nga kha miṅwaha ya tsini naya 15 ya mbofholowo, zwe zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa mbekanyamaitele dza muvhuso kha u thusa Afrika Tshipembe uri ḽi bvele phanḓa kha lushaka lwo ḓisendekaho nga ndinganyiso, u sa khethulula nga muvhala, u sa khethulula nga mbeu Muvhuso wo swikelela hani kha unga ita zwe wa ta, nahone izwi zwi nga khwinifhadzwa hani?
Hedzi ndi mbudziso dze muvhuso wa vhudzisa musi u tshi ita Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu.
Tsedzuluso dzo itiwa ngomu muvhusoni nga vhathu vha nnḓa. Mvelelo dzo anḓadziwa sa ḽiṅwalo ḽa nyambedzano.
Ndivho ndi u ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe u ita nyambedzano ngaha mafhungo aya sa izwi shango ḽashu ḽi tshi khou bvela phanḓa na u fhaṱa tshitshavha tshiswa.
Kubugwana (pamphlet) ukwu ku nga shumiswa hani?
Zwithu zwo khwinifhadzwa nga nḓila de Ndi zwifhio zwithu zwi so nga khwinifhadzwaho?
Ndi ifhio phambano ye zwitshavha na vhathu vha ita Ndi dzifhio nḓila dzine ngadzo ra nga shumisana u itela u bveledza phanḓa zwithu?
Ḽiṅwalo iḽi ndi manweledzo a muvhuso a Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu. Muvhigo wo dodombedzwaho uya wanala kha Webusaithi ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe (www.gov.za).
Ubva nga 2004, ho vha ho sedzeswa kha u khwaṱhisedza demokirasi na u khwinifhadza maitele a muvhuso.
Demokirasi ya mulayotewa - zwiimiswa vhaimeleli vho khwaṱhaho na vhulamukanyi ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho thomiwa.
vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha - vha fhiraho 3 000 vho pfumbudzwa.
U ḓisa demokirasi kha vhurangaphanḓa - milayo miswa na zwiimiswa i ṋeya vhurangaphanḓa ha sialala tshikhala kha maitele ashu a demokirasi.
Uya kha muvhuso ure khagala nahone u vhonadzaho: - Promotion of Access to Information Act, 2000 u ṋeya vhadzulapo tswikelelo ya zwidodombedzwa zwihulusa kha vhulangi ha muvhuso.
Batho Pele i vhea "Vhathu Phanḓa" sa mulayo wa sumbanḓila ya Tshumelo ya Tshitshavha.
maguvhangano mararu a u lwa na zwa tshanḓanguvhoni o engedzedza nndwa ya u lwa na zwa tshanḓanguvhoni kha tshitshavha tshoṱhe vhukati ha 2001 na 2008.
U sudzuluwa ha Tshumelo ya Tshitshavha - ṅwahani ya fumi ya uthoma ho vha na mvelaphanḓa ya nnṱhesa kha u vhuyedza tshumelo ya zwitshavha yo thalanganaho uyo vha tshumelo ya tshitshavha yo ṱanganelanaho.
The Public Finance Management Act, 1999 na Municipal Finance Management Act, 2003 zwi khou khwinifhadza vhulanguli ha masheleni.
U puḽana, u sedzulusa na u ṱhaṱhuvha zwo maanḓafhadziwa. Huna pulane dza u khwinifhadza vhulanguli na tshumelo ya tshitshavha nnthihi.
Ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwa vhugudi yo thoma musi tshikolo tsha vhugudisi ha vhashumeli vha muvhuso vha tshi rwelwa ṱari nga Ṱhangule 2008.
u bva nga 2004, Thandela ya Khwaṱhisedzo yo fhaṱa zwiko kha mimasipala ya 136 ire na thaidzo dzo ketheaho. Nga 2006, maitele aya a u longa tshanḓa o dzhiiwa a iswa kha Five-Year Local Government Strategic Agenda.
U engedzedzea ha migwalabo hu sumba ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza nḓila dza vhuḽedzani ha tshikhathi tshoṱhe vhukati ha vhaimeleli na vhadzulapo.
Tshumelo ya tshitshavha i tea u khwinifhadzea vhukuma kha masia manzhi.
Vhuhoṱa ha u simiwa uhu hu thivhela masiandoitwa a fulo ḽa u lwa na tshanḓanguvhoni.
Muvhuso, zwihulusa mimasipala, u na khaedu kha u ṱoḓa na u fareledza vhathu vhane wa ṱoḓa.
Mbekanyamushumo dza matshilisano dzo ita zwinzhi khau khwinifhadza matshilo a vhathu, fhedzi thandululo dza tshifhinga tshilapfu dzia shaeya.
Mbekanyamushumo ya gavhelo ḽa tshitshavha - iyi yovha ya ndeme khulwane kha u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhare na mbuelo ṱhukhu. Hovha na vhavhuyelwaho vha swikaho miḽioni dza 2,5 nga 1999 - huno zwino huna vha fhiraho miḽioni dza 12.
Tshumelo ya ndeme - mvelaphanḓa i khou itiwa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe uya swikelela maḓi a nweaho, tshampungane na muḓagasi,
Ndeme ya tshumelo ya tshitshavha iteya u khwinifhadzwa.
Nga nnḓa ha mugaganyagwama muhulwane wa pfunzo, maitele a nḓisedzo ya mveledzoso ine ya khou thengathenga nga u angaredza.
Muvhuso wo pika u kovhekanya hekithara dza miḽioni dza 24,9 dza mavu a vhulimi kha vharema nga 2014 - huno hekithara dza miḽioni dza 4,8 fhedzi dzo no kovhekanywa.
Nga nnḓa ha u fhungudzea ha vhushai na nyaluwo khulwane ya ikonomi, u sa lingana ha mbuelo a hungo fhungudzea nahone kha dziṅwe sekithara ho gonya.
U gonya huhulwane ha miraḓo ya miṱa hu ḓisa ṱhoḓea khulwane vhukuma kha tshumelo ya ndeme na thusedzo ya tshitshavha.
Pfunzo - vhukando ha u bveledzisa pfunzo ho engedza kudzhenelele.
Zwinzhi zwi khou shumiswa kha zwikolo zwa tshitshavha, Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku, Pfunzo ya Vhalala yo Teyaho na Vhugudisi na Mvelaphanḓa ya Pfunzo na Vhugudisi (FET).
Tshivhalo tsha matshudeni kha zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha tsho engedzea u bva kha 300 000 nga 1986 u swika kha 750 000 nga 2005. U ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET ho engedzea nga 34% u bva nga 1998 u swika 2002.
Mutakalo - mbekanyamushumo dza u fhaṱa dzikiḽiniki, zwibadela na senthara dza ndondolo ya mutakalo dzi sumba uri 95% ya maAfrika Tshipembe zwino vha dzula kha tshikhala tsha 5 km na zwiko zwa mutakalo.
Zwivhangi zwa dali zwo fungudzea u bva kha 50 000 miṅwahani ya vho 1990 uya kha 5 000 nga 2007.
Nyanganyelo ya mvelaphanḓa ya ndondolo ya Lufhia yo vha hanefha kha 70%.
Nga miṅwaha ya vho 1990, u kavhiwa nga HIV ho fhungudzea lu akhamadzaho hu nauri zwino hu khou tsela fhasi. Kha vhafumakadzi vha fhasi ha vhukale ha miṅwaha ya 20 vha yaho kiḽiniki dza u bebela yo tsela fhasi u bva kha 16% nga 2004 u swika 13,5 nga 2006. Vhukati ha 2008, vhathu vha fhiraho 480 000 vho thoma na zwa dzilafho ḽa antirithrovairaḽa.
Dzinnḓu - nga 2008, luafhulelo lwa dzinnḓu dza 3 132 769 dzo tendelwa, nahone yunithi dza 2 358 667 dzo fhedzwa. Hezwi zwo ḓisa dzinnḓu kha vhadzulapo vhalinganaho miḽioni dza 9,9.
Mbekanyamushumo ya u humisela mavu kha vhaṋe vhao yo ṋetshedza zwiko kha avho vha vhuyelwaho zwi linganaho biḽioni dza R12,5 na thikhedzo ya magavhelo a linganaho biḽioni dza R15,2.
Nga murahu ha u dzikisa tshiimo tsha ikonomi, ndondolo yo sudzuluswa u itela nyaluwo nga u ṱavhanya kha vhoṱhe,
The Accelerated and Shared Growth Initiative for South Africa (AsgiSA) - u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014, nyaluwo ya ikonomi i anganyelwa kha 4,5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2009 na 6% u swika nga 2014. AsgiSA i sedzesa kha u fhelisa zwithu zwi imisaho nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya.
Nyaluwo - ikonomi yo aluwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga 1994, zwihulusa u bva nga 2006. I nṱha ha nyanganyelo ya 4,5% ya 2004-2009.
Yo aluwa nga u ṱavhanya u fhirisa vhadzulapo, huno nyanganyelo ya mbuelo nga-muthu nga-muthu yo engedzea nga 1% u bva nga 1994-2003 na 4% u bva nga 2004-2007.
Mushumo - u shaea ha mishumo ho engedzea nga murahu ha 1994, u swika kha 31% nga 2003. u bva afho zwa tsa, nahone zwovha zwi 23% nga 2007.
Zwikolodo na nyingapfuma - muvhuso wo fhungudza tshikolodo tshawo u swika kha hafu ya zwibveledzwa zwa shango nga ṅwaha nga 1994 u swika kha 20%.
Nyingapfuma yo vha i 19%. u bva nga 1994, yo ḓidzula i fhasi ha 10% u swika 2008.
U vhulunga - u vhulunga ho engedzea kha miṅwaha miṱuku yo fhelaho. Muvhuso wo vhulunga biḽion dza R482 kha themamveledziso vhukati ha 2008 na 2011. U vhulunga nga sekithara dza phuraivethe hu nṱha nga maanḓa u fhirisa zwe zwavha zwi zwone.
Mbekanyamaitele ya nḓowetshumo - Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ya Lushaka (National Industrial Policy Framework) na Pulane ya nyito ya Nḓowetshumo ya 2007 (Industrial Action Plan of 2007) i ḓo ṱavhanyisa u khwinifhadzea ha zwiko zwa ikonomi u itela u ṋetshedza thundu na tshumelo.
Muṱaṱisano - u bva nga 2003, Khomishini ya Mbambe yo dzhia ḽiga ḽo khwaṱhaho u khwaṱhisedza uri huna mbambe na mbambadzo zwi pfalaho nga feme dzo andaho kha ikonomi yashu.
Mushumo - Broad-Based Black Economic Empowerment Act yo topolwa nga 2003 nahone Codes of Good Practice nga 2007.
Vhuimeleli ha vharema ho swika kha 22% kha vhulanguli ha nṱha nga 2006, na 27% kha vhulanguli vhuhulwane.
Mveledziso ya vhukoni - sekithara ya maanḓa ya pfunzo na vhugudisi na Tshikwama tsha Vhukoni tsha Lushaka zwo thoma na u ḓidzhenisa kha zwa mveledziso ya vhukoni u thusa vhaswa, vha songo tholiwaho na vha sinaho vhukoni.
Joint Initiative for Priority Skills Acquisition (Jipsa) yo rangaphanḓa u ṱhaphudza pfunzo ha vhorainzhiniara na u ḓiṅwalisa ha vhatsila na u isa avho vha songo tholiwaho nahone vho ṱhaphudzaho pfunzo dzavho kha dzikhamphani.
Ikonomi ya Vhuvhili - Expanded Public Works Programme (EPWP) yo sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho miḽioni nnthihi - nga ṅwaha wa phanḓa ha wo anganywaho wa 2009.
Muvhuso wo engedzedza na u vhekanya ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku,
Maitele a Ṱhanganelano ya Tsireledzo ya Zwiḽiwa (Integrated Food Security Strategy) na dziṅwe mbekanyamushumo dza mavunḓu u tikedza vhuhone ha zwavhulimi o sumbedza mvelaphanḓa ya vhuḓi.
Mbekanyamushumo dzo fhambananaho dzi baḓekanyaho mabindu avho vha faraho zwiṱuku (smallholders) na ndeme ya tshaini ya vhubveledzi-havhulimi ha vhusimamaḓaka, swigiri, na biofuels.
Miṅwaha miṱanu ya nyaluwo yo ṱavhanyaho yo bvisela khagala u thengathenga ha ikonomi yashu zwine zwa i thivhela u aluwa nga u ṱavhanya sa zwine ra ṱoḓa zwone. AsgiSA yo ṱalula thaidzo, fhedzi zwinzhi zwi tea u itwa u itela u dzi fhelisa.
U shayea ha mishumo hu kha ḓi vha khaedu nahone vhathu vhaṱuku vha mishumoni kana vha khou ṱoḓa mishumo musi hu tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango.
Sekithara ya mabindu ashu maṱuku ndi ṱhukhu i tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela.
Ri tea u wana mbekanyamushumo ya ikonomi ya vhuvhili ine yavha na masiandoitwa mahulwane u fhirisa ayo maṱuku manzhi-manzhi.
Nga murahu ha u shandukisa zwiimiswa zwa vhulamukanyi na vhutshinyi, ho mbo ḓi sedzeswa kha u zwibveledzisa zwavhuḓi u itela u fhungudza vhutshinyi.
U shandukisa na u maanḓafhadza mihasho - Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS), khothe na dzidzhele dzo mbo shandukiswa u bva kha zwiko zwa khethululo u itela u ṋetshedza tsireledzo na vhutsireledzi kha vhoṱhe,
Khwinifhadzo ya thekhinoḽodzhi na u engedzea ha vhashumi zwi khou vha thusa uri vha shume nga mafulufulu. Nga 2010, SAPS i ḓovha na miraḓo ya 193 240.
U ṱolwa ha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi nga muvhuso na nga mabindu a zwitshavha nga 2008 ho swikisa kha maga a phanḓa a u maanḓafhadza maitele.
U shandukisa vhulamukanyi - vhukati ha 2007, 52% ya vhahaṱuli na madzhisiṱaraṱa vha vharema na 30% ya vhafumakadzi.
Khaṱhulo ya Khothe ya Mulayotewa wo mbo baḓekanywa na zwa Demokirasi ya mulayotewa. Khothe ntswa dzo sikiwa u itela u khwinifhadza u swikelelea ha vhulamukanyi, u tou fana na khothe dza ndingano, khothe ṱhukhu dza mbilo, na khothe dza mupo.
Kha maitele oṱhe - vhutshinyi vhunzhi vhu khou dzika na u fhungudzea hut shi vhambedzwa na nga 1994. Huno ho vha na u sudzuluwa ri tshiya kha dzikhakhathi na vhutshinyi.
U shumana na u ḓala ha zwivhotshwa dzidzhele, ndingo dzi fanaho na u fhaṱa dhzele ntswa; u valela ho teyaho; u tsivhudza ha vhululamisi, thandela ya musi ho lindelwa tsengo; na paruḽa (parole) zwo mbo ḓi thomiwa - fhedzi thaidzo yo engedzea.
Vhushumisani na muvhuso u tou fana na foramu dza tshipholisa dza tshitshavha na Business Against Crime dzo engedzea - fhedzi zwinzhi zwi khaḓi shaeya.
Vhutshinyi ha dzikhakhathi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana - u fhelisa vhutshinyi uho zwo vha zwone zwa ndeme. Khothe dza furathiraru dzi sedzanaho nazwo khathihi na Senthara ya Ndondolo ya Thuthuzela (Thuthuzela Care Centres) dzi itiwa u itela u tikedza zwipondwa.
U valelwa ha fhasisa na u sedzulusa hafhu huswa ha Mulayo wa Vhukhakhi ha zwa Vhudzekani (Sexual Offences Act na Children's Act) na Mulayo wa Vhana (Children's Act) zwo khwaṱhisa tshanḓa tsha muvhuso kha u lwa na u tambudzwa.
Fulo ḽa maḓuvha a 16 a u Hanedzana na Zwiito zwa Vhutshinyi Vhuitelwaho Vhafumakadzi na Vhana (16 Days of Activism Campaign for No Violence Against Women and Children) ḽo thusa u fhaṱusa tshitshavha kha u lwa na u tambudzwa.
Nga 2007, Unithi ya Vhutshinyi ho tou Dzudzanywaho yo fhaladza zwigwada zwa vhatshinyi zwa 783 nahone Directorate: Special Operations (DSO) yo thoma na zwa u fara hu fhiraho 1 000 na u wana milandu ya mbalo-ndavhelelwa ya 85%.
Nga 2008, vhusimamilayo ho bveledzwa ha ṱanganelana na DSO na Unithi ya Vhutshinyi ho tou Dzudzanywaho ya SAPS zwa mbo vha zhendedzi ḽithihi ḽire kha SAPS.
Zwigidi zwi siho mulayoni - SAPS yo fhelisa zwigidi zwifhiraho 500 000 u bva nga 2000. Mulayo wo khwaṱhaho wa ṱhanziela dza zwigidi wo khwinifhadza kulangele kwa zwigidi.
Khakhathi dza poḽitiki - khakhathi dza poḽitiki dzo fhungudzea nga kha miṅwaha ya u thoma ya demokirasi. Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani yo thusa u shumana na zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu nga misi ya zwa khethululo.
Ndango ya mikano - komiti ya mihasho yo dzhenelelanaho na vhukhwine ha thekhinoḽodzhi zwo khwinifhadza ndango mikanoni ya shango.
Mapholisa, khothe, dzhele zwi ṱoḓa zwiko zwinzhi, u shumiswa zwavhuḓi ha zwiko izwo na maitele o ṱanganelaho.
Khakhathi na vhutshinyi ho tuo dzudzanywaho ndi khaedu dzo khetheyaho.
U savha hone ha mbekanyamaitele ya mupfuluwo hu dzhiela fhasi vhuḽedzani ha vhuḓi.
U dzudzanya thikhedzo ha tshitshavha uri tshi dzhenelele kha u lwa na vhutshinyi hu khou ṱoḓea.
Maanḓa maṅwe a zwiimiswa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi a khou liṅwa nga maitele a zwitatamende zwa tshitshavha na zwiito zwa u lwa na vhaofisiri vha maimo a nṱha.
Afrika Tshipembe ḽono vha tshipiḓa tsha vhuthihi ha ḽifhasi, ḽi shumela ndavhelelo dza shango, Afrika na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela.
Vhushaka ha vhudipuḽomati - nga 1994, Afrika Tshipembe ḽo vha na mishini ya 65 fhedzi mashangoni a nnḓa - nga 2008 yo vha i 121. Mishini Afrika yo aluwa u bva kha 17 u swika 45.
Zwiitei zwa ḽifhasi - Afrika Tshipembe ḽo fara zwithu zwi iteaho zwihulwane u bva nga 1994, u tou fana na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby (1995), Non-Aligned Movement Summit (1998), World Summit on Sustainable Development (2002) na World Association of Newspapers Conference (2007), nahone ḽo thuba bidi ya u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010.
Zwiimiswa zwa dzhango - Afrika Tshipembe ḽo shela mulenzhe kha u sudzuluwa u bva kha African Unity uya kha African Union, ḽo fara Pan African Parliament nahone ḽo thusa kha mvelaphanḓa ya Khoro ya Vhuthihi ha Afrika ya Mulalo na Vhutsireledzi.
Vhushumisani Vhuswa ha Mbveledziso ya Afrika - Nepad yo mbo ḓivha mutheo wa ḽifhasi ḽothe kha zwa vhukwamani na Africa.
African Peer Review Mechanism (APRM) - Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a sumbe ḽa u fhira nga kha u ṱolwa honehone (peer review). Ḽo khoḓelwa maitele aḽo a khwinesa a 18 nahone ḽo topola mbekanyamushumo ya APRM ya Nyito ya Khwinesa u amba ngaha u thengathenga ha ho waniwaho musi hu tshi ṱolwa,
Mulalo - Afrika Tshipembe ḽo tamba tshipiḓa tshihulwane kha u ḓisa Mulalo na u tandulula dziphambano kha Riphabiḽiki ya Demokirasi ya Congo (Democratic Republic of Congo), Burundi, Sudan, Ethiopia-Eritrea, Côte d'Ivoire, Liberia, Comoros na Zimbabwe.
U vhulunga na u vhambadza kha mashango a Afrika - Afrika zwa zwino ndi shango ḽashu ḽa vhuṋa kha zwa u rengisela mashanga a nnḓa.
U maanḓafhadza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Mashango a Tshipembe ha Afrika (SADC) - muvhuso u shumisana na mashango nga tshumisano ya nnṱhesa. U rwelwa ṱari ha SADC Free Trade Area nga Ṱhangule 2008 zwi ḓo ita uri hu vhe na vhuthihi ha tshitshavha na mimaraga i fanaho. Tshumisano kha tsireledzo yo engedzea, nga Dzangano ḽa Mulalo na Tsireledzo (Organ on Peace and Security), Sisteme ya Tsivhudzo dza u Ṱavhanya ya Dzingu (Regional Early Warning System), Senthara ya Vhugudisi ha zwa u Sika Mulalo ya Dzingu (Regional Peacekeeping Training Centre) na Tshigwada tsha SADC (SADC Brigade).
U fhaṱa vhushaka kha mveledziso na ḽifhasi ḽa khwine - Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisa tshumisano vhukati ha mashango ane a khou bvelela, ḽa vhumba zwitirathedzhi zwiswa zwa vhushaka na mashango a fanaho na Brasil, India na China.
Vhushaka vhukati ha mashango o belelaho vhu khou shandukiswa na u vusuludzwa nga huswa u itela u alusa Afrika Tshipembe na Afrika na u belela malugana na sisteme kwadzo dza dzitshakatshaka.
Afrika Tshipembe ḽo vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Mbumbano ya Dzhitshaka (United Nations (UN) Security Council) nga 2007 lwa miṅwaha mivhili. Zwo shuma kha u tevhedzwa ha Tshata ya UN, tshumisano ya manzhi na vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha UN na AU.
U vhambadza Afrika Tshipembe na Afrika - ho vha na fulo u bva nga vho 1990 ḽa u alusa Afrika Tshipembe. Vhuendelamashango ho engedzea vhukuma, zwa sia ho sikwa mishumo i fhiraho 400 000.
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 (2010 World Cup) ndi tshikhala tshihulwane tsha u vhambadza shango na, u shuma na Afrika ḽoṱhe kha u khwinisa mbonalo ya dzhango.
U shumiswa ha Nepad ha tshihaḓu na kilima ya khwine zwi ḓo dzula zwi dzone khaedu khulwane.
Hu ḓo fanela u vha na u dzudzanywa zwavhuḓi ha vhudziki kha polotiki na ikonomi na vhudavhidzani ho khwaṱhao ha mbekanyamaitele dza zwa nnḓa ngomu Afrika Tshipembe na seli.
U sedzwa ho khetheaho ha sekithara dzo khwamiwaho lu vhavhaho nga masiandoitwa a khethululo o thusa kha u khwinisa matshilo avho.
Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo - mulayo, mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo beledzwa. Hu na mbumbo dza vhukonanyi kha Ofisi ya Muphuresidennde na ofisi dza mulangavunḓu dzine dza tshimbidza hedzi mbekanyamushumo. Madzangano ane a ṱuṱuwedza dzangalelo kha zwigwada zwo sedzeswaho hu katelwa Khomishini ya Ndinganyelo ya Mbeu (Commission for Gender Equality), Khoro ya Ngeletshedzo ya Pfanelo dza Vhana (Children's Rights Advisory Council), khomishini dza vhaswa dza lushaka na dza vunḓu na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu (Umsobomvu Youth Fund).
U thola na u dzhia tsheo - nga 2004, Khabinethe yo vha i na vhafumakadzi vha 40%. Vhaimeleli vha vhafumakadzi kha mivhuso yapo na ya mavunḓu vho engedzea. Phesenthe i fhiraho 30% ya vhalanguli vha maimo a nṱha muvhusoni ndi vhafumakadzi, fhedzi sekhithara ya phuraivethe yo salela murahu kha heḽi sia.
Tshumelo dza mutheo/ndeme - u rumela tshumelo dza ndeme kha vhashai zwi amba uri vhafumakadzi na vhana vhanzhi vha a wana mbuelo khazwo. U wana maḓi, muḓagasi na vhudavhidzani ha ṱhingo zwi ḓisa tshanduko khulwane kha vhafumakadzi na vhaswa.
Magavhelo - Nga vhathu vha miḽioni dza 12 million vhe vha wana magavhelo nga 2007, vha miḽioni dza malo vho wana Gavhelo ḽ u Unḓa Vhana (Child Support Grant). 53% ya luafhulelo lwa dzinnḓu yo wanwa nga miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi.
Mutakalo - tswikelelo khulwane ya tshumelo dza mutakalo na ndondolo ya mutakalo ya mutheo yo vhuyedza zwigwada zwinzhi zwe ha vha ho sedzwa zwone.
U sika nga nḓala huhulwane kha vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu ho tsa zwihulwane, u bva kha vhana vha 88 971 nga 2001 u ya kha 28 165 nga 2007. Tshivhalo tsha vhana vho eḓelaho na nḓala kha ṅwaha wo fhiraho tsho tsa u bva kha 31% nga 2002 u ya kha 16% nga 2006.
Pfunzo - pfunzo ya khombekhombe ya vhana vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 15 yo sia vhana vhanzhi vho kona u ya zwikoloni - vho ḓiṅwalisaho vho ṱoḓa u swika 100%.
Zwiimiswa zwa FET zwo sikwa nga 1998, uri zwi thuse vhaswa kha u bveledza zwikili zwavho. Nga 2007, tshelede ya Rannda dza biḽioni dza 1,3 yo Iswa kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Masheleni a Matshudeni (National Student Financial Scheme).
Ikonomi - Vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali vho vha vhawanambuelo vhahulwane kha u vha vhashumi-matshudeni, vhashumi-vhagudi, mbekanyamushumo ya tshumelo dza vhaswa, EPWP, vhuramabindu na vhurangeli ha mabindu maṱuku,
U dzhenelela hu fanaho na AsgiSA na Jipsa ho ita ure hu vhe na u lavhelesa kha mveledziso ya vhafumakadzi na vhaswa.
Vhugevhenga vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana vhu kha ḓi vha khaedu khulwane.
U tholiwa ha vhaholefhali kha sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe hu fhasi kha zwine ha fanela u vha zwone.
Vhuyayamushumo vhu tshe nṱha nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhaswa.
Nga miṅwaha ya Fumiṱhanu kha demokirasi, ho no itwa zwinzhi malugana na u fheliswa ha masiandoitwa a khethululo na u fhaṱa tshitshavha tshi re kwaho tshiswa. Vhukati ha Miṅwahafumi ya Vhuvhili ya Mbofholowo, Afrika Tshipembe ḽo swikelela tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na mveledziso.
Fhedzi a zwi a thu u fusha.
Ndi afhio maitele ane a nga tendela muvhuso na shango zwi tshi engedza nyaluwo na mveledziso, u fhirisa nḓila ine zwa vha ngayo zwino?
Khaedu dzi nga swikelelwa nga nyendedzo ya tshumisano ya vhathu na muvhuso na u sedza kha zwa ndemesa zwi si gathi?
Naho ha nga itwa zwifhio kana zwifhio, u ya phanḓa zwi ḓo ṱoḓa uri zwi vhe kha mihumbulo ya ndeme, i fanaho na u ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi, u lwa na vhushai, u fhaṱa tshumisano ya tshitshavha, tshumisano na mashango a nnḓa na u fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza.
Nyaluwo i ṱavhanyaho nahone nga u kovhekana ndi ya ndeme kha u fhungudza vhushayamushumo na vhushai. vhukoni ha shango vhu fanela u engedzwa u itela uri ri aluwe nga u ṱavhanya ri kone u vha na vhashumi vhanzhi, hu tshi katelwa na vhathu vha re na zwikili zwiṱuku, u itela uri hu vhe na muṱaṱisano, nyengedzo ya u ṱunḓela nnḓa na u lwela u khwinisea ha maimo a mabindu maṱuku, Hu na ṱhoḓea ya u mveledza mbekanyamushumo dza ikonomi ya vhuvhili dzine dza ri kwama zwihulwane.
Hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha tshanduko kha mutengo wa fulufulu na u tsireledza vhupo.
Maga a u fhelisa vhushai ndi one a re vhukati kha tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhushai tshine muvhuso wa khou tshi bveledza. U fhungudza vhushayamushumo ndi ḽone ḽiga ḽa ndeme ḽa u fhelisa vhushai. Zwi ṱoḓa u bviswa ha zwikhakhisi zwoṱhe zwine zwa sia shango ḽi na sekithara ya mabindu maṱuku i songo khwaṱhaho na u sa ṱuṱuwedzwa ha vha si vhaholefhali uri vha ṱoḓe mushumo.
U lwa na vhushai zwi ṱoḓa ndingedzo dzo khwaṱhao dza u engedza zwikhala zwa vhathu zwa u dzhena kha maraga wa zwa mishumo na u ḓithomela mabindu avho vheone vhaṋe. Pfunzo i na vhukoni vhuhulwane ha u vhulaha vhushai.
U vhona uri tshitshavha tsho lugaho tshi ṱoḓa u fhungudzea ha u sa lingana, nga u swikelela zwikhala zwa ikonomi kha vhoṱhe na u bvelaphanḓa na u shumisa masheleni a muvhuso hu tshi itelwa vhashai.
Tshumisano ya tshitshavha yo khwaṱhaho i vhangwa nga zwiimiswa zwa nnyi na nnyo zwo khwaṱhaho nahone zwi re mulayoni. Hezwo zwi ṱoḓa tshumelo ya khwine nga muvhuso, nḓila dzo khwiniseaho dza u dzhenelela ha vhathu na u fhungudzea ha vhutshinyi na vhukwila.vhuaḓa. Kha ḽiṅwe sia-vho, tshitshavha tshi na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha na u tsireledza vhuimo na maanḓa a zwiimiswa zwa muvhuso.
U fhaṱa tshitshavha tshi re na tshumisano zwi ṱoḓa na u ṱuṱuwedzwa ha vhuthihi na lufuno kha Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u fhirisa zwiito zwa u sedza zwa iwe muṋe. Muvhuso na tshitshavha vha fanela u shuma vhoṱhe kha u beledza sisteme ya mikhwa ntswa.
Ho itwa mushumo munzhi wa u khwaṱhisa tshumisano u mona ma ḽifhasi, nga maanḓa Afrika na Tshipembe. Hezwi zwi fanela u belaphanḓa, hu tshi khou vhewa phanḓa Afrika na mashango a Tshipembe musi hu tshi khou khwaṱhiswa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa kana o pfumaho. U khwaṱhisa vhushaka ha tshitiratshedzhi zwi ḓo bveledza zwine zwa funwa nga kushaka lwashu, na u shumiswa ha tshomedzo dzashu kha u mveledza Afrika.
u dovha hafhu wa lavhelelwa u vha na nḓila dza vhudavhidzani havhuḓi na vhadzulapo na vhaimeleloi vhavho zwitshavhani.
Ndi zwifhio zwa ndeme zwine vha humbula uri muvhuso u fanela u zwi ita na vhone?
U ḓivha zwinzhi nga ha mbekanyamushumo na tshumelo dza muvhuso, kha vha kwame: www.gcis.gov.
<fn>GOV-ZA.10111.2010-03-25.ve.txt</fn>
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu. Vhathu vha rwela luṱingo nga founu ya nḓuni kana nga cellphone. Ṱhingo dzoṱhe dzi a rekhodiwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi.
thivhela ṱhingo dza vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi shushaho nahone vha ṱo ḓaho thuso ya mapholisa ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga kombetshedzea u ḓiraiva kana u fhufha uya kha fhethu ho vhigwaho vhutshinyi ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga rumelwa hune hu sa vhe na shishi.
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi, kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa.
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe.
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme.
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi, nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo.
Ṱhingo dzoṱhe dzi fhindulwa nga u ṱavhanya.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA.2008PolPardon_AppForm[AllegedPolitically]TshiVenda.2010-03-25.ve.txt</fn>
1.1 ZWIDODOMBEDZWA ZWA vhuṋe: Tshifani: Madzina nga vhuḓalo sa zwe a.
Nomboro ya vhu.
Zwidodombedzwa zwa dzhele, arali zwi hone: Nomboro ya dzhele: . uvha. a tsinisa. ine vha nga tendelwa u wana parolo: . uvha. a vhukuma. a u vhofhololwa: Khoso dza mbueledzo/rihabi.
MULANDU (DZINA. A MULANDU TSUMBO U VHULAHA) (Vha. wale mulandu muṅwe na muṅwe u wo.he). UVHA. A MULANDU FHETHU HE MULANDU WA ITWA HONE. UVHA.
heḽi siaṱari. i fanela u. walwa thangadzina dza muhumbeli phanḓa ha Muhaṱuli wa mulalo kana Muanisi Arali tshikhala tsho siwaho tshi sa lingani, vha nambatedze mafhungo eneo kha siaṱari.
3.1 Kha vha.
3.2 Ho vha na muthu we a huvhala kana u lovha kana u tshinyadzwa ha ndaka nga nṱhani ha zwenezwo na vhuhulwane ha mafuvhalo kana tshinyalelo. Kha vha.
3.3 (a) Vho wana mbuelo vhone vhaṋe naa nga u ita mulandu wonoyo?
Arali zwo ralo, kha vha. alutshedze lushaka na vhuhulwane ha mbuelo dzenedzo.
Ndivho dza poḽotiki dzo vha dzi dzifhio, arali dzo vha dzi hone, dze vha vha vha tshi khou tama u dzi swikelela nga u ita mulandu/milandu yeneyo ndi dzifhio?
ihoro, dzangano, tshiimiswa, kana mbumbano kana tshigwada tsha vhalwelambofholowo tsho wana mbuelo kha u ita mulandu/milandu yeneyo naa?
3.4 (a) Mulandu wo itwa hu tshi tevhedzwa ndaela, thendelo ya, kana u ya nga pho.
nga. ihoro. a po.
mbumbano na uri arali zwo ralo, kha vha bule dzina. a. ihoro. a po.
Arali zwo ralo, vha nga. i amba zwidodombedzwa zwa ndaela yeneyo kana thendelo na.
e ya. ewa na (ma)dzina, (dzi).iresi, nomboro dza/ya luṱingo kana zwi.
3.5 (a) Vho vha vha muofisiri/ mufaravhuimo/ mura.o/ mutikedzi wa. ihoro. a po.
mbumbano/ tshigwada tsha vhalwelambofholowo musi vha tshi ita mulandu Arali zwo ralo, vho zwi ita vha kha vhuimo vhufhio?
Nomboro ya vhura.
uvha. e vha vha muraḓo wa.
Kha vha fhe zwiitisi zwa uri ndi ngani zwi tshi. o thusa lushaka arali muphuresidennde vha vha farela lufhanga.
4.1 Vho ita khumbelo ya u humbela pfarelo kha TRC?
Arali zwo ralo, kha vha.
Arali vho vha vho vhofhololwa nga parula, ndi dzifhio mbetshelo dze dza vha dzo vhewa kha parula yavho?
Magunwe avho a vhukuma.
Khophi yo khwaṱhisedzwaho ya siaṱari. a u thoma. a. i.walo. a vhuṋe.
humetshedzo ya A yo. adziwaho nga. ihoro. a po.otiki/tshiimiswa/mbumbano kana tshigwada tsha vhalwelambofholowo arali vha tshi tikedza khumbelo yavho.
Naahu na maṅwe maṅwalo ane vha vha nao malugana na u ita mbueledzo/rihabiithesheni ya dzhele kana nga murahu ha u vhofhololwa dzhele.
Hetshi tshipiḓa tshi fanela u. adzwa na uri hu tea u. walwa thangadzina kha siaṱari. iṅwe na. iṅwe phanḓa ha Muha.
nṋe Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma nga ngoho.
Yo sainiwa nga. a . a. wedzi wa.
Vha a. ivha na u pfesesa zwi re ngomu ha itshi tshitatamennde?
Vha na zwine vha khou zwi hanedza malugana na u ita muano uyu wo randelwaho?
Vha dzhia uyu muano u tshi vha vhofha kha zwine vha tenda khazwo?
A. Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo vhudziswa mbudziso dzi re afho nṱha na uri phindulo dzanga sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha dzo. walwa ndi henefho.
B. Ndi khou khwaṱhisedza uri muani o tenda uri u a. ivha na u pfesesa zwi re ngomu ha nḓivhadzo ye ya aniwa phanḓa hanga na uri tsaino ya muani yo sainiwa ndi henefho.
Dzina na tshifani nga vhu.
Vhuimo (rennge) Ex Officio wa Riphabu.
Dzina na tshifani nga vhu.
(Nga maḽedere danzi).
Vha khou khwaṱhisedza zwi re ngomu ha itshi tshitatamennde?
A. Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo vhudziswa mbudziso dzi re afho nṱha na uri phindulo dzanga sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha dzo. walwa ndi henefho.
B. Ndi khou khwaṱhisedza uri muani o tenda uri u a. ivha na u pfesesa zwi re ngomu ha nḓivhadzo ye ya aniwa phanḓa hanga na uri tsaino ya muani yo sainiwa ndi henefho.
Dzina na tshifani nga vhu.
Dzina na tshifani nga vhu.
<fn>GOV-ZA.419advancefeefraudandlotteryscam.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa. Vhufhura uvhu vhu dovha ha ḓivhiwa sa "419 scam" na hone vhu itwa nga mufhuri ane a anzela u vha muraḓo wa tshigwada tsha vhugevhenga..
Vhufhura uvhu vhu thoṅwa musi mufhuri a tshi rumlea fax, lunwalo kana e-mail kha khamphani. Luṅwalo ulwo lu vha lu tshi khou amba zwa bindu, nahone mufhuri a ḓi ḓivhadza sa muofisiri muhulwane wa muvhuso. Vhafhuri vha amba uri vha na tshelede nnzhi i fhiraho yo bulwaho kha mugaganyagwama. Tshifhinga tshinzhi vha amba uri tshelede iyo ndi doḽara dza Amerika. Luṅwalo lu dzinginya u dzheniswa ha tshelede iyo kha akhaunthu ya bannga ine ya vha kha shango ḽa hune vhafhuri vha vha hone. Muthu a wanaho luṅwalo ulwo u fulufhedziswa u ṋewa vhukati ha phesenthe dza 20 na 35 ya tshelede ine ya ḓo dzheniswa kha akhaunthu ya bannga, sa mbadelo ya u tendela hawe u shumiswa ha akhaunthu yawe.
Mufhurwa u humbelwa u diphositha tshelede kha akhaunthu ya bannga yo bulwaho u thusa kha mbadelo dza u vhona uri thendelano i kone u konadzea.
Musi mufhurwa o no diphositha tshelede iyo, hu nga ṱaha "zwikhukhulisi" zwine zwa ḓo ita uri hu ṱo ḓee iṋwe tshelede.
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango, nahone musi mufhurwa o no swika shangoni iḽo u dzhielwa phasipoto yawe nahone a hombokwa u swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho.
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine zwa vha kha luswayo lwa bannga lwa tshiofiso zwi nga shumiswa u bvisa tshelede kha akhaunthu ya mufhurwa uya kha akhaunthu ya zwigevhenga.
Vhufhura ha lottery vhu thoṅwa nga mufhuri ane a ḓikwamanya na vhathu nga u rumela e-mail. Mufhuri u ḓi ḓivhadza sa muofisri wa Khamphani ya Lottery nahone a eletshedza muthu uri o wina lottery ngeno hu uri muthu uyo ha ngo renga thikhithi. Ṅomboro dzo winaho dzi a ṅwalwa kha iyo e-mail. Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu. Vhafhuri vha tevhela mikhwa i fanaho na ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa malugana na uvhu vhufhura vhuvhili zwi a wanalea kha website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura, zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura, nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede, na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa.
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura, kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol.
Kha vha ṅwale uri "Ndo xelelwa nga tshelede" kana "A tho ngo xelelwa nga tshelede" kha dokhumenthe dzine vha dzi rumela kha Interpol.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga.
Arali huna muthu wa Afrika Tshipembe kha tshigwada tsha vhafhuri vha 419, kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha nazwo.
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya uri mivhigo ya mvelaphan ḓa siani ḽa ṱhodisiso i do bviswa lini. Mivhigo i anzela u bviswa nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi ya nga zwi kwamaho mulandu.
Mivhigo ya mvelaphan ḓa i nga si ṋewe vhathu vhe vha sa xelelwe nga tshelede. Fhedzi ndi zwa ndeme uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ṋewe khophi dza vhufhura ha 419 naho muthu a songo xelelwa nga tshelede, u itela uri tshumelo i kone u zwi dzhenisa kha database yayo.
Ofisi dza Muimeli dza Afrika Tshipembe dzine dza vha mashangoni a nnḓa dzi ḓo rumela dokhumenthe kha SAPS hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzi wana arali ho vha na u xelelwa ha tshelede.
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi ndi zwa ndeme u sumbedzisa kha dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa.
<fn>GOV-ZA. Aboutus.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina, ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili. Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso.
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni: mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe.
Khethekanyo i'nwe na i'nwe i dovha ya vhekanywa nga ndila i tshimbidzanaho na zwa vhutshilo . Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo.
Mafhungo a tshumelo i'nwe na i'nwe a vhekanywa uya nga swite'nwa zwa ndeme zwa sumbe, zwine zwa vha thalutshedzo, maga a tevhelwaho, milayo i shumiswaho, tshitandadi na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo, mbadelo, fomo dzi teaho u dadzwa, na zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
Tshipida itshi tsha website, tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula, tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo.
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso.
Miratho ya dziwebsite dza nnda iya sumbedzwa nga maipfi ane ari 'website ya nnda - i bvulwa kha muratho muswa' ine ya do velela kha bogisi musi khesa i tshi tshimbidzwa kha muratho. Website i do vulea kha muratho muswa.
Website i 'nwalwa mafhungo maswa tshifhinga tshothe. Pholisi yashu ndi ya u 'nwala mafhungo musi a tshi wanalea. Fhedzi vha bveledzi vha website ya Tshumelo dza Muvhuso vha nga si kone u divhofha uri zwine zwa 'nwalwa kha dzi'nwe website dzine ra rathisela khadzo zwo itea lini. Kha vha vhone Zwidodombedzwa na Milayo, paragirafu 4.3.
Tshi'nwe tshifhinga zwi a dzhia tshifhinga tshilapfu u vula dokhumenthe dza PDF. Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho.
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website.
<fn>GOV-ZA. Accesstoinformation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndivho ya Mulayo wa Ṱhu ṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ndi u vhona uri vhathu vha a kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela zwidodombedzwa zwo farwaho nga muvhuso, zwine zwa ṱo ḓea kha tsireledzo ya pfanelo iṅwe na iṅwe. Ndivho ya u vhona tswikelelo ya zwidodombedzwa ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete, na u ṱu ṱuwedza u vha hone ha tshitshavha tshine tsha vha na tswikelelo kha zwidodombedzwa u itela uri tshitshavha tshi kone u shumisa na u tsireledza pfanelo dzatsho.
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa vha kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa zwine vha nga kona u zwi swikelela?
Vha nga kona u swikelela dokhumenthe na rekhodo dza Muhasho, vhaofisiri vhawo kana dzangano ḽa tshitshavha. A huna ndavha uri zwidodombedzwa idzwo zwo vha hone lini.
rekhodo dza vhathu dzine dza vha hone kha Muhasho kana dzangano ḽa tshitshavha zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho nga vhaṅwe vhane vha si vhe vhaṋe vhadzwo kana rekhodo nga thendelo ya vho ṋekedzaho zwidodombedzwa, nga maanḓa arali zwidodombedzwa idzwo zwi zwa tshiphiri zwidodombedzwa zwi si zwa tshiphiri nahone zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
musi rekhodo i tshi khou ṱo ḓelwa uri i shumiswe kha zwi kwamaho khothe musi zwi kwamaho khothe zwo no thoma, hune zwo waniwaho zwi nga si kone u shumiswa khothe, nga maanḓa arali khothe i tshi humbula uri u shumiswa ha zwidodombedzwa idzwo zwi ḓo vha zwi songo lugela vhulamukanyi.
Rekhodo dza khabinethe na komiti dza khabinethe.
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa vhulamukanyi kwa khothe.
Zwidodombedzwa zwo waniwaho nga khoro yo tshipentshela yo tiwaho nga fhasi ha mulayo.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muofisiri wa zwa mulayo wa khothe iyo kana khoro.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muraḓo wa phaḽamennde kana phaḽamennde ya vunḓu.
Mulayo wa Tswikelelo ya Zwidodombedzwa u nṱha ha miṅwe milayo ine ya nga vha thivhela u wana zwidodombedzwa.
Kha vha humbele Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa.
Arali zwidodombedzwa zwine vha zwi toda zwa vha zwi si zwa mahala, vha ḓo tea u badela mbadelo ya khumbelo . Vha nga dovha vha tea badela mbadelo ya tswikelelo na ṱho ḓisiso,
Vha nga ita aphiḽi na Minista wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa arali Information Officer a hanela khumbelo yavho.
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa zwa vha zwi siho muvhusoni, fhedzi zwi hone kha dzangano ḽa tshitshavha, Deputy Information Officer u ḓo rumela khumbelo yavho kha Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14.
Dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha li tea u fhindela nga tshifhinga tshi ṱanganedzeaho. Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga lavhelela lini phindulo.
Kha vha kwame Unithi ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ya Muhasho wa Vhulamuknayi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa kha 012 315 1715 u ḓivha arali mbadelo dzo shanduka.
Mbadelo dza dzangano ḽa tshitshavha, sa zwe zwa bulwa kha mbadelo dza zwino.
<fn>GOV-ZA. Activitiesrelatingtogeneticallymodifiedorganisms.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muhasho wa Vhulimi u langa Mulayo wa 1997 wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa.
tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO.
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho.
khumbelo dza vhunzhi dzi tea u rangwa phanḓa nga u itwa ha zwiṅwe zwa mupo Afrika Tshipembe tshifhingani tsha khala ṅwaha dza u lima dzi fhirahio tharu khumbelo dza u isa phanḓa na zwi itwaho dzi ḓo tendiwa fhedzi arali zwi itwaho zwo vha zwo wana thendelo mathomoni.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO.
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri.
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho.
Kha vha ṋekane nga muvhigo wa zwo itwaho.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha nḓivhadzo dza tshitshavha.
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa.
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe.
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa.
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo, themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi, vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi, mutakalo, mupo, vhashumi, mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi.
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda, Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo.
Muṅwalisi u bvisa thendelo.
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo.
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo.
<fn>GOV-ZA. Administrationandliquidation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Arali tshigwada tsha tshumisano, close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo.
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe. Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone. Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani.
tsheo ya u balanganya yo tendelwa nga vhunzhi ha miraḓo ye ya vha i hone muṱanganoni; nahone zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya, hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo, zwo tandululwa.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala. Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu.
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe, Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya. Minita vha nga dovha vha ṱan ḓavhudza maanḓa na mishumo ya Mulanguli-Dzhenerala, Muofisiri wa u Ṅwalisa, tshigwada tsha tshumisano, miraḓo na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani, Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Khamphani yo ṅwaliswaho, tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ambe uri ndi ngani khamphani kana CC i tshi khou ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani, arali zwo tea.
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe.
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA. AdmissiontoapublicorindependentschoolgradeRto12.2010-03-25.ve.txt</fn>
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari. Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu. Vhabebi na vhalondoli vha vhana vha tea u ṅwalisa vhana tshikoloni phanḓa ha musi duvha ḽa u fhedzisela ḽa u ṅwalisa vhana, ḽine la vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe, ḽi tshi fhira.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo, ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi, ḽi tshi fhira.
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone.
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo, kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo.
thendelo ya u guda thendelo ya vhudzulo ha tshifhinganyana kana ha tshoṱhe i bvaho kha Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe.
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi.
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni.
<fn>GOV-ZA. Admissiontooldagehome.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala.
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo?
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala.
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala.
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira, na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa.
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho. Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa,
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala.
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala.
<fn>GOV-ZA. Adoptingafosterchild.2010-03-25.ve.txt</fn>
U vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo zwi amba u vha na thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana nga fhasi ha mulayo. Ṅwana a londotwaho ndi ṅwana o bviswaho nga fhasi ha vhabebi a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana haya ha ndondolo.
muthu o malaho/malwaho ane we a malana nae a vha mubebi wa ṅwana; kana khotsi a ṅwana we a bebwa vhabebi vha songo malana.
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo.
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri, hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi, kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa, zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana,
Vhana a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi, hayani ha vhana, tshikoloni, kana fhethu ha tsireledzo. Vha rumelwa afho nga Madzhisi ṱira ṱa arali Khothe ya Vhana yo haṱula uri ṅwana u thoga ndondolo na tsireledzo. Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi, kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha. Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo.
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa.
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho.
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa.
Ṅwana ene mune u tea u nea thendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira, nahone khothe i tea u fushea uri ṅwana u pfesesa vhuvha na ndeme ya u nea thendelo.
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi. Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa, nga luṅwalo, uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana.
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi; kana o tambudza ṅwana nga u mu rwa, u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani, kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa; kana o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana, u hahedzwa ha ṅwana, u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani kana u mu ita uri a rengise muvhili, kana o itisa uri ṅwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho; kana a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16; kana o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho.
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Kha vha kwame madzhendedzi a u dzhiwa ha vhana uri vhavhe vhana vha vhabebi vhane vha si vhe vhavho nga mbebo, kana Khothe dza Vhana, kana Ofisi dza Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya tshitshavha, ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo.
<fn>GOV-ZA. AmalgamatedBargainCouncil.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho. Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho.
Ṱhanziela i bvaho kha khoro iṅwe na iṅwe i sumbedzaho uri tsheo yo dzhiwa nga nḓila i tevhedzaho ndayotewa dza khoro.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Anonymousreporting.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga, kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga. Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe.
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga.
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111.
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho. Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina.
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho.
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya.
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA. AppPermImportFishRecreational.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi. U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi, ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa. Khovhe dzo ṱun ḓwaho a dzo ngo tea u rengiswa. Dzi tea u ḽiwa kana u shumiswa nga muṱun ḓi ene muṋe. Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi. Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni. U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa.
NB: Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani. Khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa, dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya.
maḓuvha a u ṱwa na u vhuya Afrika Tshipembe dzina ḽa shango ḽine ḽa ḓo dalelwa fhethu hune vha ḓo swikela hone musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe a ḓirese ya fhethu, ṋomboro ya luṱingo na ṋomboro dza fax Afrika Tshipembe kha vha ṱalutshedze uri khovhe dzi ḓo ṱun ḓwa hani khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo vhuṱanzi ha mbadelo fomo dzi nga iswa nga muthu ene muṋe, kana u rumelwa nga poswo kha vha ḓivhe hezwi.
Kha vha ite khumbelo vhege mbili phanḓa ha u ṱuwa Afrika Tshipembe u itela u shumiwa zwavhu ḓi nayo.
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe. Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa.
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe.
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa, nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama.
<fn>GOV-ZA. AppPermitExportFishCommercial.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe dza lwanzheni mashango ḓavha arali vha tshi ṱo ḓa u rengisa khovhe mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi.
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe.
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
vhu ṱanzi ha nḓisedzo na aḓirese ya vhudzulo ya vhaisedzi vha khovhe dza lwanzheni dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa.
Thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu. Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu, kha vha ḓivhadze Port of Health.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea.
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
<fn>GOV-ZA. Appcitnat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
A huna mbadelo.
<fn>GOV-ZA. Appealingagainsttherefusalofregistration.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela, kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro. Hu songo fhela ma ḓuvha a 30 vha saathu ita khanedzo kha tsheo yo dzhiwaho. Vha tea u badela mbadelo yo teaho.
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini.
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo.
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro.
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti, u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa, a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho.
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057.
<fn>GOV-ZA. ApplicationforRegistrationofGroup1Fertilizer.2010-03-25.ve.txt</fn>
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen, phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro, nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho.
zwiiti zwa manyoro zwa vha zwi sa fhambani na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha ḽeibu ḽu kana mufaro, zwi songo shandukiswa nga nnḓa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi ho tevhedzwa ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa hu nga si fhiriselwe kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho.
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele. Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili, dzifomo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwin'we zwibveledzwa.
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli. U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili.
dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo.
dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho.
vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
<fn>GOV-ZA. Applicationforabusinesspermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe. Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe, mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone.
Maga a tevhelwaho vha tea u vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R2,5 million kana tshelede i swikaho R2 million na zwiṅwe zwa masheleni zwi linganaho R500 000. Masheleni o bulwaho afho nṱha a tea u vha a tshi bva nnḓa nahone a tea u bindudzwa sa tshipi ḓa tsha ndeme tsha bindu vha tea u vha na mbekanyamaitele ya bindu i ṱalutshedzaho kushumele kwa bindu lwa tshifhinganyana na lwa tshifhinga tshoṱhe kha vha ṋekedze vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vhadzulapo vhane vha si vhe fhasi ha vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vha ḓo tholwa sa vhashumi vha tshoṱhe kha vha vhe na vhuḓiimiseli ha u ṅwalisa na Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe kha vha vhe na luṅwalo lwa mapholisa u bva mashangoni oṱhe e vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula khao u tou bva musi vhe na miṅwaha ya 18, na vhana vhoṱhe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo ḓa navho kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vha tshi dalela kana vha tshi ṱo ḓa u dalela vhupo vhune ha vha na yellow fever kha vha vhe na diphosithi ya tshelede ine ya ḓo shumiswa u vha bvisa shangoni, nahone iyo diphosithi i vhe i ya thikhithi nthihi ya bufho ya u humela shangoni ḽine vha bva khaḽo: Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea kha vha ḓise mivhigo ya muthu muṋwe na muṋwe ya zwa mutakalo na radiology. Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforachildpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango. Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe. I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana,
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha.
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana, zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa,
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela, hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo, hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho.
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo, khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo. Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto.
Arali vhabebi vho ṱalana, thendelo ya vhabebi vhoṱhe i a ṱo ḓea, nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe yo bula zwiṅwe.
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforacrewpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
<fn>GOV-ZA. Applicationforageneralquotaworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya tshivhalo guṱe ndi thendelo ine ya ṋewa mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha khethekanyo yo bulwaho nga Muhasho wa zwa Muno. Khethekanyo iyi i dzudanywa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga nḓivhadzo ine ya itwa kha gurann ḓa ya muvhuso nga murahu ha nyambedzano na Minista wa Mbambadzo na Minista wa Vhashumi. Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa pfulufhedziso ya mushumo.
ṱhalutshezdo ya mushumo wavho mushumo u wela nga fhasi ha khethekanyo yo tiwaho nga Minista tshikhala tshi hone nahone tshi ḓo ḓadzwa nga vhone vha na pfunzo dzo teaho u ita zwo bulwaho kha ṱhalutshedzo ya mushumo.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi.
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo, BI-1738.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa, arali zwo tea.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforamarriagecertificate.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ṱhanziela ya mbingano i shuma sa vhuṱanzi ha uri vho mala kana u malwa. Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho, ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe, na muofisiri wa mbingano.
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31.
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno.
Mbingano i tea u itwa kerekeni, kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi, ofisini ya tshitshavha kana nḓuni. Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa, mbingano i nga itwa vhuongeloni.
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31.
Vhavhili vha malanaho, ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana.
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala. Nga mulayo, vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano, a vha tsha vha thanga ya murole.
U ḓisa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi na/kana vhalondoti, nahone lu fhelekedzwe nga fomo yo ḓadzwaho ya BI-32. Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano.
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya vhuponi honoho arali mubebi na/kana Khomishinari a tshi hana u tendela mbingano.
Vhathu vho ṱalaho vha ṱo ḓaho u mala/malwa hafhu vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho. Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala, i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone, na ḓuvha ḽa ṱhalano.
Vhathu vho lovhelwaho nga vhamu ṱani vhane vha tama u mala/malwa hafhu vha tea u ṋekana nga ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho vho lovhaho. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho. Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu.
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: I bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau: Khumbelo dzi nga dzhia vhage dza rathi uya kha dza malo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforamaxipassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa. Phasipoto khulwane i a fana na phasipoto ya vhaendelamashango. Phambano ndi uri ina masia ṱari o andaho kavhili u itela uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa.
ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na minwaha ya 16 kana u fhira a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia, vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
<fn>GOV-ZA. Applicationforamedicaltreatmentworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
<fn>GOV-ZA. Applicationforanemergencypassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao. Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe. I mulayoni lwa miṅwedzi ya ṱahe u bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa. Fhedzi vha nga kona u i shumisa fhedzi kha lwendo luthihi lwa uya shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa zwinepe zwiṋa zwa phasipoto.
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforanexceptionalskillsworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforanintracompanytransferworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Kha vha ṋekane nga vhu ṱanzi ha ṅwaliso na dzangano kana bodo ya phurofeshenala, arai zwo tea.
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha a 30 u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforanofficialpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi. Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu.
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela.
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermanentresidencepermitspouses.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
A huna mbadelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermitapplicantsover21.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho. Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko, ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo.
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni, arali zwo tea.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermitchildofcitizen.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermitfamilyreunionscheme.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermitownbusiness.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermitretiredpersons.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforapermitworker.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅwe na i ṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforaretiredpersonpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
<fn>GOV-ZA. Applicationforastudentexchangepermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
<fn>GOV-ZA. Applicationforasubsidyofachildrenshome.2010-03-25.ve.txt</fn>
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana. Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho. Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho.
Ndi vhafhio vha teaho u ita khumbelo ya ndambedzo?
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho.
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services.
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana.
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni.
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano.
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho.
Musi vho no rumela khumbelo, hu ḓo ṱo ḓisiswa vhungoho ha khumbelo yavho.
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo, vha ḓo ṋekedzwa masheleni.
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo.
Muhasho u ṋekedza ndambedzo miṅwedzi mirari miṅwe na m'inwe. Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho.
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
<fn>GOV-ZA. Applicationforasylum.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
Phanḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
Arali thendelo yo ṋewa vha tea u ita khumbelo ya ID smart card ya tshavhi kha RRO hu saathu u fhela maḓuvha a 15.
Nga murahu ha u ṋewa garaṱa vha nga ita khumbelo ya United Nations Convention Travel Document kha RRO iṅwe na iṅwe.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
A huna mbadelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforasylumseekerspermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
<fn>GOV-ZA. Applicationforatemporarypassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho. Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12. Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo zwinepe zwiṋa zwa phasiphoto afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforatouristpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe. Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe. I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa. Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo. Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama, Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforavisa.2010-03-25.ve.txt</fn>
humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Diphosithi i nga humbelwa.
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforchangeofgender.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vhe vha vha vho no thoma na mushumo wa u shandukisa mbeu, u bva kha u vha munna uya kha u vha mufumakadzi kana u bva kha u vha mufumakadzi uya kha u vha munna, phanḓa ha musi Mulayo wa Ṅwaliso ya Mbebo na Dzimpfu wa 1992 u tshi thoma u shuma, vha nga ita khumbelo ya tshandukiso ya mbeu.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-526E ofisini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓise ṱhanziela yavho ya mabebo.
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro kana nga mishonga, kha vha ḓe na mivhigo i sumbedzaho vhuvha na mvelelo dza miaro miṅwe na miṅwe yo itwaho na dzilafho ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha ita miaro iyo kana dzilafho iḽo.
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino, siani ḽa zwa mbeu, ha muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo kha u fhelekedze khumbelo. Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu.
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe, nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko, uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu.
Arali muiti wa khumbelo ena miṅwaha ya 16 kana u fhira, u tea u ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽiswa ḽa vhuṋe.
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo, na u dzudzanya database ya HANIS.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforcitizenbydescent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe. U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24.
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529.
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo, kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo.
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana, vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana, fomo BI-24.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe.
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforcitizenshipbynaturalisation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. ApplicationfordeterminationofSAcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa, phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa. I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni, nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho. Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529.
Kha vha ḓadze luṅwalo lune lwari 'Kha o teaho'.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe.
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
<fn>GOV-ZA. Applicationfordualnationality.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforexemptionfromlossofcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho. Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane, nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa, vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili.
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe.
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforexemtionfromincometax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha. Fhedzi ha, khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997, na milayo i yelenaho nawo.
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973. Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane.
U ṱangana ha vhathu. Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa.
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo, khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo. U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa.
Madzangano a sina thendelo ya tshiofisi ya u sa thela a nga rumela fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho u katela na mbammbiri a u tikedza khumbelo na luṅwalo lwa u ḓiimisela lwo sainwaho nga vhathu vhane vha vha na vhudifhunduleli ha zwa masheleni. Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedza u ḓiimisela u tevhedza ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo.
khamphani: kha vha katele khophi ya Memorandamu na Mabambiri a thendelano ya ṱhangano vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi: Kha vha katele khophi ya mabambiri a u sika ha dzangano na tshanduko dzo itwaho nga mabambiri ayo u ḓi ṱanganya ha vhathu: kha vha katela khophi ya Ndayotewa ya dzangano ḽa zwino.
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi, bazari na pfuvho dza u gudela, ṱho ḓisiso na u funza, a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3.
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe, zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha, zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho.
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa,
<fn>GOV-ZA. Applicationforextension.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
A ḓirese ya mutheli i sa ḓivhei kha South African Revenue Service.
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
A huna mbadelo.
Kha vha ṅwalise online.
<fn>GOV-ZA. Applicationforfamilyreunionscheme.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationformaintenanceorder.2010-03-25.ve.txt</fn>
U londota muṅwe muthu nga masheleni ndi vhu ḓifhinduleli ha u mulondoti ha u vhona uri u, e.g. u londota ṅwana nga zwiḽiwa, vhudzulo, zwiambaro, pfunzo na ndondolo ya zwa mutakalo; kana u vhona uri u na zwoṱhe zwo teaho uri a wane zwo bulwaho. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu vhidzwa 'vhuḓifhinduleli ha ndondolo' kana 'vhuḓifhinduleli ha thikhedzo'.
Ndi nnyi a teaho u badela tshelede ya u unḓa.
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha, mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo, kana vhathu vho malanaho.
mubebi kana vhabebi vhawe vha dzofha kana vha si vha mbebo, husa khanadzei uri vho malana, vha dzulaho vhoṱhe, vho fhamabanaho kana vho ṱalana, hu tshi katelwa na vhane vhabebi vha sa vhe vhavho nga mbebo; na/kana vhomakhulu wawe, hu sa khanadzei uri vhabebi vhawe vho vha vho malana kana hai. Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu.
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana,
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota.
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho.
Ndi dzifhio mbadelo dzine vha nga dzi vhila?
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa. Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa, zwiambaro na fhethu ha vhudzulo, na u badelelela pfunzo. Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa. Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo, kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi. Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho.
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana, Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi o mala muṅwe muthu a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu a sa vha tendeli u vhona vhana a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu.
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani. Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo. Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso.
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone.
Arali vha sina vhuṱanzi, khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha miholo na mbadelo dza ṅwedzi, u fana na rasiti dza zwiḽiwa, muḓagasi na/kana mbadelo dza rennde.
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe.
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho.
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho.
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe.
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana, a tenda u badela tshelede yo vhilwaho, madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho. U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe.
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela, muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa.
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela, khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita. Khothe i ḓo dzhia tsheo ya uri mbadelo i ḓo itwa lini nahone hani.
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo.
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani.
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo, nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998.
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo. U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho, uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho.
Ṱhanzi dze dza vha hone tshifhingani tsha u pfiwa ha mulandu, hu tshi katelwa na muthu a vhilaho, vha na pfanelo ya u thuswa nga tshelede ya u ya khothe. Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa.
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi.
i wa 1998.
<fn>GOV-ZA. Applicationfornaturalisation2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforpermanentresidenceextraordinaryskill.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforpermanentresidencepermitrefugees.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforpermitownbusiness.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforrecognitionofavarietylisting.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list.
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi, miroho na mitshelo. Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo. Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho. Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea.
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforregistrationasamanufacturerunderagoa.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS.
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe, SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu.
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
dzina ḽa u bindula vhupo hune bindu ḽa wanala hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune bindu ḽa vha hone fhethu hune bindu ḽa wanala hone dzina ḽa ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, mulangulo, vhashumisani, Muraḓo, Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa. Vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga(), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na ṋdowetshumo arali zwo tea ku ṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, vhashumisani vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara langi na wa zwa masheleni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. ApplicationforregistrationofGroup2fertilizer.2010-03-25.ve.txt</fn>
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano , e.g John Peter ane bindu ḽawe ḽa ḓihwa sa Diepsloot Stud.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili zwiṱuku na zwihulwane nahone a ḓivhea sa manyoro a tshilaho.
zwiiti zwa manyoro o bveledzwaho a zwo ngo tea u fhambana na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha leibulu kana mufaro, a zwongo tea u shandukiswa hu sina luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi u tevhedza ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa a hu fhiriselwi kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnda ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho.
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele; dzi rumelwe nga mbili. Fomo dza khumbelo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa.
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli. U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo zwidodombedzwa kha ḽeibu ḽu zwi tea u fana na zwire kha fomo ya khumbelo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
<fn>GOV-ZA. Applicationforregistrationofanexporter.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service.
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu.
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi,
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
Ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poso ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo; nahone vha sumbedzise uri vha ḓo rengisela thundu dzavho Amerika fhasi ha thendelano ya AGOA.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu , a itaho khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
Hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho.
thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo arali zwo tea.
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe, u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Applicationforregistrationofanimporter.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu.
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
kha vha sedze tshibogisi tsha Muṱun ḓi, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
dzina ḽa u bindula dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune vha rengisela hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone dzina ḽa ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poswo ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, Mulanguli, Vhashumisani, Muraḓo Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, a hiato khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi,
tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo,.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo.
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwanee Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mmbadzo na arali zwo tea kuṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, Phathinara vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara dza ndango na dza masheleni.
SARS yo thoma maitele a tshumelo a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . Dzangano ḽo ḓi imisela u fhundula 80% ya vhukwamani ho ṱanganedzwaho hu saathu fhela maḓuvha a 21.
<fn>GOV-ZA. Applicationforregistrationofarebate.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service. U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu.
Muitu wa khumbelo tea ene muṋe u ḓadza fomo ya khumbelo . Khumbelo yavho a i nga shumiwi nayo arali fomo yo ḓadzwa nga muṅwe muthu.
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa.
Ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo.
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha, hu si dzina ḽa vhubindudzi.
hune tshiga () tsha sumbedzwa, kha vha thuthe zwi yelanaho navho.
madzina na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, e, g.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainiwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone.
muthu vhashumisani kha Close Corporation na Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi - miraḓo yoṱhe/ Miraḓo kha mbumbano/Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi khamphani - Vhalanguli vhoṱhe, hu tshi katelwa Mulanguli Mutshimbidzi na Mulanguli wa zwa Masheleni.
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007.
<fn>GOV-ZA. ApplicationforrenunciationofSAcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
A huna mbadelo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforreplacementoflostorstolenpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa.
kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau musi vha tshi ita khumbelo kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
<fn>GOV-ZA. ApplicationforresumptionofSAcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko, vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo, vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu. Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe.
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano, arali vho vha vho mala/malwa kana vho mala/malwa zwazwino.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Applicationforstateagriculturalland.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai . Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Musi mavu a ndimo a muvhuso a hone u nga hadzimiswa, Muhasho wa Vhulimi u kungedzela mavu ayo. Khungedzelo i ḓo itwa nga nḓivhadzo dzine dza vhewa fhethu ho teaho dzinguni, u fana na ofisini dza madzhisi ṱira ṱa, zwiṱitshini zwa mapholisa na dzigurann ḓa.
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo.
Senior Manager: wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu.
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu.
<fn>GOV-ZA. ApplicationforthereissueofanID.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ndi ḽi ṅwalo ḽi sumbaho vhuvha ha muthu. Ḽi ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe nahone vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira.
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela, u tswiwa kana u tshinyala.
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho.
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka.
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale.
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe.
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mbingano arali vho mala/malwa.
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
<fn>GOV-ZA. Applicationtochangesurnamesofminors.2010-03-25.ve.txt</fn>
nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
Khumbelo dzi nga dzhia vhage nna uya kha dza rathi.
<fn>GOV-ZA. Applicationtogetmarriedundercustomarylaw.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbingano ya tshirema ndi mbingano ine ya itwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema. Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano, nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga, mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana, i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti.
Vha malanaho vha tea u vha hone, nahone hu vhe na ṱhanzi dzi bvaho miṱani mivhili ya vha malanaho.
<fn>GOV-ZA. Applicationtogivenoticeofdeath.2010-03-25.ve.txt</fn>
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e, g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu.
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
<fn>GOV-ZA. Applicationtohavedetailsofyouraddresschanged.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. ApplicationtorectifyerroneousdetailsinyourID.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na maṅwalo a vhuṋe ane a vha na zwidodombedzwa zwo khakheaho vha nga ita khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
madzina na tshifani zwi si zwone zwinepe zwi si zwone a ḓiresi dzi si dzone ma ḓuvha o khakheaho a mabebo mbeu i si yone.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-9, BI-526 na BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwidodombedzwa zwa vhukuma e.g. ṱhanziela ya mabebo, ya ndovhedzo, kana luṅwalo lwa tshikolo.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya liṅwalo ḽa vhuṋe.
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Applicationtoregisteracustomarymarriage.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130.
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma.
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema, u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe.
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
<fn>GOV-ZA. Applicationtoregisteranoldagehome.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhathu kana madzangano ane a tama u ṅwalisa haya ha vhalala.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Kha vha ḓadze fomo iyo phanḓa ha muofisiri wa muhasho.
Vha ḓo ṋewa rasiti ine vha ḓo i shumiswa sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Muhasho u ḓo sedza khumbelo yavho wa dovha wa vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza khumbelo.
Arali khumbelo yavho ya haniwa, vha ḓo ṅwalelwa luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani yo haniwa.
Kha vha aphiḽe hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha u wana tsheo yo dzhiwaho malugana na khumbelo yavho.
Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu u ḓo ramba vhaṅwe vhane vha vha na mukovhe u fana na vhashumeli vha zwa mutakalo na muofisiri wa muvhusowapo u sedzana na khumbelo yavho.
Vhane vha vha na mukovhe vha ḓo ṅwala muvhigo u ambaho nga zwe vha wanisisa.
Mivhigo i ṋewa ofisi yapo ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu yapo uri iṋee thendelo ya u fhedzisela.
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda.
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
<fn>GOV-ZA. Applicationtoregisterforemployeetax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe, nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela Pay As You Earn.
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000. SITE I sumbedziwa mafheloni a tshifhinga tsha muthelo. I nga vha tshipi ḓanyana tsha muthelo wa mushumi u kokodziwaho kha ṅwaha wa muthelo.
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE, muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS.
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
<fn>GOV-ZA. Applicationtoregisterpremisesasanagriculturalcentr.2010-03-25.ve.txt</fn>
zwiko zwo tiwaho zwi hone fhethu afho zwa thekiniki zwa afho fhethu, zwa ndondolo ya phukha dzine dza vha hone afho fhethu, na khuvhanganyo, u ṱolwa, u bveledzwa, u pakwa, u ḽeibu ḽwa na u vhulungwa ha tsinga, zwi tshi langwa nga muthu ane a tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho fhethu afho hu tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo tharu. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha.
khophi mbili dza pulane ya fhethu afho na pulane dzoṱhe dzo fhelelaho dza fhasi mbadelo dzo teaho nga tshekhe ine ya badelwa kha: Director General: Agriculture.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo,
<fn>GOV-ZA. Applicationtoreportanoccupationaldiseasetothecompe.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso.
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze.
muvhigo wa mutakalo wa u thoma wa dwadze ḽo ṱahaho mushumoni mbilo ya ndiliso ya vhulwadze ho ṱahaho mushumoni mivhigo ya tshiimo tsha vhulwadze , u swikela vhulwadze ha mushumi vhu tshi langea muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa wa vhulwadze ho ṱahaho mushumoni musi mushumi o no vha tshiimoni tshavhu muvhigo wa zwa nḓevhe arali mushumi o dzinga nḓevhe nga phosho i re mushumoni muvhigo wa ENT u tea u fhelekedza muvhigo wa zwa nḓevhe ndingo dza mafhafhu, arali hu vhulwadze ha mafhafhu mivhigo ya lukanda, arali lukanda lwo kwamea mvelelo dza ndingo dza malofha, mvelelo dza ndingo dza tshilangwa, na mivhigo ya x-ray, etc.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60.
<fn>GOV-ZA. ApplyforImportCertificateforLiquor.2010-03-25.ve.txt</fn>
zwi sa fhiri ḽithara dza 12 nga nga vhunzhi; nahone zwine zwa ḓo nwiwa nga onoyo muthu, muṱa wawe kana khonani dzawe dzine dza ḓo nwa mahala.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa.
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni, kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo.
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone. Arali thanziela i siho, Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu.
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni, ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989.
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa.
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe.
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe, muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone.
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. ApplyforRegistrationofFarmFeedsandPetFood.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho, mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro.
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi, furu, kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe.
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi, Mulayo 36 wa 1947.
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli.
ṋomboro ya u ṅwalisa arali tshibveledzwa tsho no ṅwaliswa tshiitisi tsha khumbelo maṅwalo a thendelo arali thendelo ya muṋe wa tshibveledzwa i tshi ṱo ḓea mbadelo yo teaho tshekhe dzi sa rumelwi na khumbelo dzi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani: tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha Director-General: Agriculture.
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso.
Kha vha ḓadze fomo yoṱhe hu sina u ṅwala nga khumbelo dza kale, ṋomboro dza masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa.
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko.
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo. U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo.
kha vha dzi ise nga mbili kha vha dzi ḓise dzo ṅwalwa nga English na Afrikaans. A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo. Vha nga shumisa luambo luthihi dzi tea u vhonala zwavhu ḓi; nga fomathi yo teaho vha songo ṋambara zwidodombedzwa zwa u kaidza zwidodombedzwa zwothe zwine zwa vha kha ḽeibu ḽu zwi tea u tshimbidzana na zwine zwa vha kha fomo ya khumbelo.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe.
<fn>GOV-ZA. Applyforastudypermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi.
khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea.
luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Vhege dza malo.
<fn>GOV-ZA. Applyforatreatypermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo, u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano.
Ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe.
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea. Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo, shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo.
Dokhumenthe dzi sumbedzaho uri vho mala/malwa naa, na afidaviti ya vhamu ṱani wavho na vhana arali vha tshi ḓo fhelekedzwa nga vhamu ṱani wavho na/kana vhana.
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applyforplantbreedersrights.2010-03-25.ve.txt</fn>
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976. Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo.
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi.
Arali hu muri kana nḓirivhe, zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi, kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri.
tshi tea u fhambana na zwiṅwe zwimela zwa lushaka luthihi tshimela zwoṱhe zwi a fana tshi na vhudziki, iṋe. na nga murahu ha u andiswa ho zwimela zwi dzula zwi tshi fana na zwa u thoma nahone arali tshimela tshi a ṱangandedzea.
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela, u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa.
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table, kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela.
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela. Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso. Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa. Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Applyfortaxdirectivedirectors.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Muholo wa zwinozwino we vha u wana.
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
A huna mbadelo.
<fn>GOV-ZA. Applyfortaxdirectivedirectors2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Muholo wa zwinozwino we vha u wana.
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Applyfortaxdirectivefixedamount.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama tshitatamennde tsha zwidodombedzwa zwa tshelede yo ṱanganedzwaho na yo shumiswaho. Davhi ḽa ofisi ḽa SARS i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ha tshelede ye ya shuma zwiṅwe musi vha saathu ṋekedza thendelo kha khumbelo ya ndaela maitele o shumiswaho kana kuṱanganyisele kwa mbadelo ya muthelo.
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Applyfortaxdirectivefixedpercentage.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli. Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi.
Ndaela a i fhiriselwi phanḓa. Arali mushumi o ṱitshela mushumo kana tshiimo hu tea u itwa khumbelo ntswa. Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi, vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho.
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12, vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
nomboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya mutholi wavho.
khophi ya konṱhiraka ya tshumelo lu ṅwalo lu sumbedzisaho zwiitisi zwa u sa vha hone ha ṋomboro yavho ya vhuṋe kana ṋomboro ya referentsi ya PAYE.
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS, sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho.
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo, vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
<fn>GOV-ZA. Applyfortaxdirectivegratitude.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo.
nomboro ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama.
Musi thendelo yo waniwa u bva kha SARS, khwaṱhisedzo i wanala nga murahu ha maḓuvhanyana. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
<fn>GOV-ZA. Applytoimportgoodsintothecountry.2010-03-25.ve.txt</fn>
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista.
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho.
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union . Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo, na vhuḓi ha thundu. I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na N ḓowetsumo.
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa.
<fn>GOV-ZA. ApplytoundertakeCommercialFishing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe. Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso. Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa. Uri vha kone u ita izwi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa. Thendelo dza zwoṱhe kana dzi si dza zwoṱhe dza vhureakhovhe dzi bviswa kha sekhithara dzo khethwaho nga DEA&T zwi tshi ya nga Tshivhalo tsha zwine zwa nga Fashwa, kana Total Allowable Catch or Effort tshine tsha tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango. A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu. Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe, u fheliswa kana u thuthwa.
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho nahone/kana nga khumbelo dza sekhithara dza khala ṅwaha dza vhureakhovhe.
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama.
<fn>GOV-ZA. Apppermitoimportfishcommercialbasis.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa khovhe u bva mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa abalone, rock lobster na zwiṅwe zwo bulwaho kha Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni Appendix 4, 5 & 12 dzi ḓo shumiswa kha muhwalo muṅwe na muṅwe.
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ḽi lemelaho 600 g kana u fhira, na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa,
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
a ḓirese ya vhudzulo ya vharengisi kha shango ḽine vhone vha khou ṱun ḓa khaḽo madzina o ḓoweleaho na madzina a saintsi a zwine zwa do rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa.
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho, close corporation kana trust thendelo dzine dza vha mulayoni dza u ṱun ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
<fn>GOV-ZA. Approveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.ve.txt</fn>
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna zwiṅwe zwine zwa nga tea u sedzwa.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso.
ṱhanziela ya DNA/tshakha ya malofha rekhodo dza kushumele kwa phukha mbadelo yo teaho ya khumbelo.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture.
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo, muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa.
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo, hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo.
<fn>GOV-ZA. Appsetuplearnemp.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhugudisi ndi ngudo dzine dza itwa ho sedzwa mushumo wone uṋe.
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority.
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi. Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa. Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo.
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo.
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi. Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA.
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe. Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi. Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa.
Vhatholi, vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi. A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho.
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA. Arali vha sa ita ngauralo, vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe . Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo.
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no phethwa, vhatholi vha nga kona u thoma nga vhugudisi.
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi.
<fn>GOV-ZA. Appvisa.2010-03-25.ve.txt</fn>
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Diphosithi i nga humbelwa.
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Arrangetopayoutstandingtaxesduetosars.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo, i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service . Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo, vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso.
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo, vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela.
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa, vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo.
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho, ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda. Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho.
khumbelo dza ndungiselo dza kubadelele kwa muthelo u kolodwaho SARS dzi nga rumela nga tshan ḓa davhini ḽa ofisi ya tsini khumbelo dza luṱingo dzi nga itwa kha Call Centre dzo teaho khumbelo dza fax dzi nga rumelwa Call Centre ya SARS yo teaho kana davhini ḽa ofisini ya SARS vhuponi havho.
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo.
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho, thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho.
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA. Asylum.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
<fn>GOV-ZA.CJReview-TOR.2010-03-25.ts.txt</fn>
Ho dzhiiwa tsheo nga tshifhinga tsha Lekgotla, nga Fulwana 2003 na 2004, ya u sedzulusa Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi Afrika Tshipembe. iḽi. i.walo. i na ndivho, maga ane a tea u tevhedzelwa na zwithu zwo teaho zwine zwa tshimbilelana na tsedzuluso yeneyo, zwo talatadziwaho maelana na mahumbulwa o. etshedzwaho kha Khabinete Lekgotla nga Fulwana 2004 na mahumbulwa a Phuresidennde Vho Thabo Mbeki, kha muṱangano wa JCPS wa. a 12. hangule 2004.
U wana masia ane a tea u khwiniswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa bindu, khathihi na u shandukiswa ha vhuimeleli na zwithu zwa tshizwinozwino, kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, zwine zwa tea u sedzeswa kana u dzhielwa n.
U. etshedza sethe dza zwipiḓa zwo fhambanaho dza dzithemendelo dzine dza nga. anganedzwa kana u dzhielwa nṱha na u shumiswa nga Muvhuso u itela u bveledza sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo teaho i re na vhukoni nahone ine ya shumisea zwavhu.
U bveledza modele wo teaho kana mutheo u itela u ela na u kona u tevhelela kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na modele wa u kuvhanganya datha nga u angaredza wo teaho u itela uri sisiteme yo.
U. etshedza Vhaṋetshedzi vha mbekanyamaitele mafhungo ane a. o.ea malugana na u sedzulusa kana u. ola kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ya Afrika Tshipembe ya zwino kha zwa saintsi.
Tsedzuluso i tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo. hu.huwedzo kana mvelelo, vhukoni, u shumisea, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa migaganyagwama ya zwino, matshimbidzele, kuitele na milayo ine ya laula sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na. hu.
U sedzuluswa ha milayo yo no. i vha ho hone, kuitele na matshimbidzele zwine zwa shumiswa kha vhuimo ho.
U sedzulusa mugaganyagwama une wa vha hone, vhashumi na dziṅwe tshomedzo dzine dza shumisiwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na mishumo na vhu.
U sedzulusa kuitele kwa zwino kana matshimbidzele malugana na vhukonanyi na tshumisano kha sekithara yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maanḓa vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na n.
U sedzulusa kuitele kwa zwino na matshimbidzele malugana na kutshimbidzele kwa mulandu, hu tshi katelwa mushumo wa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na n.
U sedzulusa kushumisele kwa kuitele na mulayo wa vhu.
U sedzulusa beiḽi ya zwino na kugwevhele kana kuha.
U sedzulusa u. ala ha dzidzhele na uri zwi vhangiwa nga mini, hu tshi katelwa na mvelelo kana zwine zwa. iswa nga beiḽi na nḓila dza u gwevha na milayo; na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga kha dzhele dzo.
U wana vhu.udze.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na mugaganyagwama, vhashumi na dzi.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na vhukonanyi na tshumisano kha sisiteme ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maan.
U wana vhu.udze.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha kushumisele kwa mulayo wa vhu.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo malugana na beiḽi na kugwevhele kana kuha.
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga na u.
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa kha kuitele na matshimbidzele na maitele avhuḓi a u fhelisa milandu ya vhutshinyi nga nḓila i sa.
Dzitshanduko dzine dza tea u itiwa malugana na mugaganyagwama, vhashumi na dzi.
Dzitshanduko dza vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na u itiwa ha modele wa u kuvhanganya datha ya u angaredza uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i vhonale zwihulu sa ya tshisaintsi na modele une wa angaredza zwoṱhe wo.
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhuṱanzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi; beiḽi na kuhaṱulele kana kugwevhele na milayo; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo. alaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi.
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, zwibveledzwa zwi tevhelaho zwi tea u.
Tshigwada tsha Tsedzuluso tsha u konanya mishumo ya Tshigwada tsha. ho.isiso, zwoṱhe zwi na vhaimeleli u bva kha vhasheli vha mulenzhe vha ndeme na vha si vha ndeme, hu tshi khou katelwa na Vhaṱoḓisisi vha.
Muvhigo wo tou.
Wekishopho hune mvelelo dza tsedzuluso dzi nga.
Modele wa u lavhelesa kana u. ola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na kuitele kwa tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya. waha nga. waha ya dzangano.
U itela u lavhelesa na u linga kana u. ola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya. waha nga. waha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwo.
Arali zwo tea, khoniferentsi ya u. anganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso, zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo.
U. etshedza muvhigo kana phindulo.
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha. ho.isiso ya Tshitirathedzhi (Tshigwada tsha. ho.isiso).
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi. o vha tshone tsha ndeme tshine tsha. o eletshedza malugana na zwa poḽitiki zwine zwa khou bvela phanḓa zwa Tsedzuluso.
U monithara, u lavhelesa na u langula maitele a. ho.isiso a Tshigwada tsha. ho.
U vhiga nga ha mvelaphan.
U khwaṱhisedza uri mvelelo dza u fhedza dzi. etshedzwa vhafaramikovhe.
Minis.a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u. o shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso.
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha. ho.
Tshigwada tsha. ho.isiso tshi. o vha tshone tsha ndeme tshine tsha. o sedzesa kha mushumo wa. ho.isiso ine ya khou. o.ou u itwa.
Kha mikano ya ndivho dzi re afho n.
U ita. ho.
U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni, kushumele, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, u itela u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe zwo buliwaho afho nṱha.
Muhaṱuli kana madzhisiṱaraṱa o nangiwaho nga Muhaṱuli Muhulwane nga murahu ho vha na eletshedzana na Minis.
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo; na tshigwada tsha Vhaṱoḓisisi vha. honifheaho, hu tshi katelwa Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe.
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u. o shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha. ho.isiso.
Hu tea u vha na ofisi ya muṅwaleli u itela u. etshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa. ho.isiso. Ofisi ya muṅwaleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.
Muvhigo wa u fhedza u tea u. etshedzwa Phuresidennde,. waha phanḓa ha datumu ya u thoma, na mivhigo ya tshifhinganyana, musi i tshi. o.ea.
Hu khou lavhelelwa uri hu. o. o.ea mugaganyagwama wa R10m une wa. o. etshedzwa nga Vhufaragwama.
<fn>GOV-ZA. Cancelvat.2010-03-25.ve.txt</fn>
hune mutengo wa zwirengwa wa vha fhasi ha R300 000 nga ṅwaha hune vha ima u bindula na u sa isa phanḓa na vhubindudzi kha miṅwedzi ya 12 nga murahu ha ḓuvha arali vho ita khumbelo ya u ṅwaliswa vho lavhelela u ḓo thoma bindu fhedzi vha saathu u thoma bindu i'lo.
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa.
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho.
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone.
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Ccmapicketingruls.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi.
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 u dzhiela nṱha ndungelo ya u ita misumbedzo. Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo.
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela, fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo, nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi.
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa. Arali hu sina thendelano yo swikelwaho, CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo, i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho.
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo.
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni.
khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa.
tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo.
khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi: Ofisi ya Vunḓu ya CCMA.
Arali tshigwada tshithihi tshi fhiraho tshithihi tshi tshi kwameaho kha phambano, kana arali phambano yo livhanyiswa kha mirado yo vhalaho, kha vha ṅwale fhasi madzina na zwidodombedzwa zwa miṅwe miraḓo kha bammbiri liṅwe vha katele izwi kha fomo.
Zwi ya ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u tandulula mbilahelo.
<fn>GOV-ZA. CertificateOfAccreditation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Dzhendedzi ḽa phuraivethe ndi dzhendedzi ḽo ṅwaliswaho ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano.
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani.
Khoro ya ndango i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ho ḓalaho u tikedza khumbelo. Komiti i nga humbela muiiti wa khumbelo u ḓa muṱanganoni muthihi kana yo vhalaho ya khoro ya ngango.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni.
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa.
Vha rumela fomo ya khumbelo kha khoro ya ndango ya CCMA.
<fn>GOV-ZA. Certificateofacceptabilityforhandlingandtransporti.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱo ḓa u vha na bindu ḽa zwiḽiwa kana u endedza zwiḽiwa u tea u vha na ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea. Ṱhanziela i bviswa nga murahu ha musi mimasipala yo ṱola fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa.
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa,
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi, mashika, kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo.
Vhaingameli vha bvaho ha masipala vha ḓo ṱola tshiendedzi kana fhethu hune ha ḓo vhewa zwiḽiwa. Nga murahu vha nga ṋewa thendelo arali vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u shumana na zwiḽiwa.
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala.
A huna mbadelo, fhedzi mimasipala i nga vha badelisa tshelede ṱhukhu.
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
<fn>GOV-ZA. Certificateofacceptabilityformilkhandlingnadtransp.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhuhameloni ndi fhethu hune ha hamiwa mafhi nga nahone ho kunaho. Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi.
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola, na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa.
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9. Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi, vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu.
Masipala u nga vha humbela uri vha ḓise zwiṅwe zwidodombedzwa.
Muingameli wa masipala u ḓo ṱola vhuhamelo havho a nwala muvhigo u yaho ha masipala une wa vha na themendelo.
Vha ḓo ṋewa ṱhanziela arali vhuhamelo havho ha vha ho lugela u hamiwa na u farwa zwavhu ḓi ha mafhi.
Zwi ya nga dzingu.
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo.
<fn>GOV-ZA. Certificatetoremoveimportedliquor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa. Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa.
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi.
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Ṱhanziela dza vhubvo, nwaha, vhuvha na tshakha ya tshimela dzo bviswaho nga dzangano la tshiofisi ḽa shango ḽine muhwalo wa bva hone.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
<fn>GOV-ZA. Changegeographicalnames.2010-03-25.ve.txt</fn>
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho. Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu.
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa, zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares, phakha dza vhuponi na mavhi ḓa, na zwifha ṱo zwa phuraivethe. Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo, dzisababu na zwikolobulasi, vhupo ha vhathu, ofisi dza poswo, zwiṱitshi, vhukavhamabufho, vhuimangalavha, bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha, milambo, dzibei dza lwanzheni, zwitangadzime, matshabva na vhugalaphuka ha lushaka.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u shandukisa ya dzina?
Mihasho yoṱhe ya muvhuso, mihasho yoṱhe ya mavun ḓu, mivhuso ya mavuṋdu, dziofisi dzapo, Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe, vhabveledzi vha zwifha ṱo, kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe.
luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo vhubvo na ṱhalutshedzo ya dzina arali vha tshi zwi ḓivha tshithu tshine ha khou hirwa ngatsho, e.g. poswo kana tshiṱitshi tsha zwidimela tshitiriki tsha madzhisitirata na vundu ḽa hune vhupo ha wanala vhukule, vhuyo ha tshivhumbeo u ya ḓoroboni kana madzhisitarata wa tsini.
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4.
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa,
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi.
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts.
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina.
<fn>GOV-ZA. Changingmaintenanceamount.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela, arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi.
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana.
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi, na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo, vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana, husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa. Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede.
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa.
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo, nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe.
<fn>GOV-ZA. Childu21.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
<fn>GOV-ZA. Combined.2010-03-25.ve.txt</fn>
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu. Vhathu vha rwela luṱingo nga founu ya nḓuni kana nga cellphone. Ṱhingo dzoṱhe dzi a rekhodiwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi.
thivhela ṱhingo dza vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi shushaho nahone vha ṱo ḓaho thuso ya mapholisa ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga kombetshedzea u ḓiraiva kana u fhufha uya kha fhethu ho vhigwaho vhutshinyi ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga rumelwa hune hu sa vhe na shishi.
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi, kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa.
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe.
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme.
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi, nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo.
Ṱhingo dzoṱhe dzi fhindulwa nga u ṱavhanya.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa. Vhufhura uvhu vhu dovha ha ḓivhiwa sa "419 scam" na hone vhu itwa nga mufhuri ane a anzela u vha muraḓo wa tshigwada tsha vhugevhenga..
Vhufhura uvhu vhu thoṅwa musi mufhuri a tshi rumlea fax, lunwalo kana e-mail kha khamphani. Luṅwalo ulwo lu vha lu tshi khou amba zwa bindu, nahone mufhuri a ḓi ḓivhadza sa muofisiri muhulwane wa muvhuso. Vhafhuri vha amba uri vha na tshelede nnzhi i fhiraho yo bulwaho kha mugaganyagwama. Tshifhinga tshinzhi vha amba uri tshelede iyo ndi doḽara dza Amerika. Luṅwalo lu dzinginya u dzheniswa ha tshelede iyo kha akhaunthu ya bannga ine ya vha kha shango ḽa hune vhafhuri vha vha hone. Muthu a wanaho luṅwalo ulwo u fulufhedziswa u ṋewa vhukati ha phesenthe dza 20 na 35 ya tshelede ine ya ḓo dzheniswa kha akhaunthu ya bannga, sa mbadelo ya u tendela hawe u shumiswa ha akhaunthu yawe.
Mufhurwa u humbelwa u diphositha tshelede kha akhaunthu ya bannga yo bulwaho u thusa kha mbadelo dza u vhona uri thendelano i kone u konadzea.
Musi mufhurwa o no diphositha tshelede iyo, hu nga ṱaha "zwikhukhulisi" zwine zwa ḓo ita uri hu ṱo ḓee iṋwe tshelede.
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango, nahone musi mufhurwa o no swika shangoni iḽo u dzhielwa phasipoto yawe nahone a hombokwa u swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho.
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine zwa vha kha luswayo lwa bannga lwa tshiofiso zwi nga shumiswa u bvisa tshelede kha akhaunthu ya mufhurwa uya kha akhaunthu ya zwigevhenga.
Vhufhura ha lottery vhu thoṅwa nga mufhuri ane a ḓikwamanya na vhathu nga u rumela e-mail. Mufhuri u ḓi ḓivhadza sa muofisri wa Khamphani ya Lottery nahone a eletshedza muthu uri o wina lottery ngeno hu uri muthu uyo ha ngo renga thikhithi. Ṅomboro dzo winaho dzi a ṅwalwa kha iyo e-mail. Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu. Vhafhuri vha tevhela mikhwa i fanaho na ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa malugana na uvhu vhufhura vhuvhili zwi a wanalea kha website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura, zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura, nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede, na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa.
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura, kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol.
Kha vha ṅwale uri "Ndo xelelwa nga tshelede" kana "A tho ngo xelelwa nga tshelede" kha dokhumenthe dzine vha dzi rumela kha Interpol.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga.
Arali huna muthu wa Afrika Tshipembe kha tshigwada tsha vhafhuri vha 419, kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha nazwo.
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya uri mivhigo ya mvelaphan ḓa siani ḽa ṱhodisiso i do bviswa lini. Mivhigo i anzela u bviswa nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi ya nga zwi kwamaho mulandu.
Mivhigo ya mvelaphan ḓa i nga si ṋewe vhathu vhe vha sa xelelwe nga tshelede. Fhedzi ndi zwa ndeme uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ṋewe khophi dza vhufhura ha 419 naho muthu a songo xelelwa nga tshelede, u itela uri tshumelo i kone u zwi dzhenisa kha database yayo.
Ofisi dza Muimeli dza Afrika Tshipembe dzine dza vha mashangoni a nnḓa dzi ḓo rumela dokhumenthe kha SAPS hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzi wana arali ho vha na u xelelwa ha tshelede.
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi ndi zwa ndeme u sumbedzisa kha dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa.
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina, ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili. Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso.
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni: mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe.
Khethekanyo i'nwe na i'nwe i dovha ya vhekanywa nga ndila i tshimbidzanaho na zwa vhutshilo . Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo.
Mafhungo a tshumelo i'nwe na i'nwe a vhekanywa uya nga swite'nwa zwa ndeme zwa sumbe, zwine zwa vha thalutshedzo, maga a tevhelwaho, milayo i shumiswaho, tshitandadi na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo, mbadelo, fomo dzi teaho u dadzwa, na zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
Tshipida itshi tsha website, tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula, tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo.
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso.
Miratho ya dziwebsite dza nnda iya sumbedzwa nga maipfi ane ari 'website ya nnda - i bvulwa kha muratho muswa' ine ya do velela kha bogisi musi khesa i tshi tshimbidzwa kha muratho. Website i do vulea kha muratho muswa.
Website i 'nwalwa mafhungo maswa tshifhinga tshothe. Pholisi yashu ndi ya u 'nwala mafhungo musi a tshi wanalea. Fhedzi vha bveledzi vha website ya Tshumelo dza Muvhuso vha nga si kone u divhofha uri zwine zwa 'nwalwa kha dzi'nwe website dzine ra rathisela khadzo zwo itea lini. Kha vha vhone Zwidodombedzwa na Milayo, paragirafu 4.3.
Tshi'nwe tshifhinga zwi a dzhia tshifhinga tshilapfu u vula dokhumenthe dza PDF. Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho.
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website.
Ndivho ya Mulayo wa Ṱhu ṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ndi u vhona uri vhathu vha a kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela zwidodombedzwa zwo farwaho nga muvhuso, zwine zwa ṱo ḓea kha tsireledzo ya pfanelo iṅwe na iṅwe. Ndivho ya u vhona tswikelelo ya zwidodombedzwa ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete, na u ṱu ṱuwedza u vha hone ha tshitshavha tshine tsha vha na tswikelelo kha zwidodombedzwa u itela uri tshitshavha tshi kone u shumisa na u tsireledza pfanelo dzatsho.
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa vha kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa zwine vha nga kona u zwi swikelela?
Vha nga kona u swikelela dokhumenthe na rekhodo dza Muhasho, vhaofisiri vhawo kana dzangano ḽa tshitshavha. A huna ndavha uri zwidodombedzwa idzwo zwo vha hone lini.
rekhodo dza vhathu dzine dza vha hone kha Muhasho kana dzangano ḽa tshitshavha zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho nga vhaṅwe vhane vha si vhe vhaṋe vhadzwo kana rekhodo nga thendelo ya vho ṋekedzaho zwidodombedzwa, nga maanḓa arali zwidodombedzwa idzwo zwi zwa tshiphiri zwidodombedzwa zwi si zwa tshiphiri nahone zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
musi rekhodo i tshi khou ṱo ḓelwa uri i shumiswe kha zwi kwamaho khothe musi zwi kwamaho khothe zwo no thoma, hune zwo waniwaho zwi nga si kone u shumiswa khothe, nga maanḓa arali khothe i tshi humbula uri u shumiswa ha zwidodombedzwa idzwo zwi ḓo vha zwi songo lugela vhulamukanyi.
Rekhodo dza khabinethe na komiti dza khabinethe.
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa vhulamukanyi kwa khothe.
Zwidodombedzwa zwo waniwaho nga khoro yo tshipentshela yo tiwaho nga fhasi ha mulayo.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muofisiri wa zwa mulayo wa khothe iyo kana khoro.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muraḓo wa phaḽamennde kana phaḽamennde ya vunḓu.
Mulayo wa Tswikelelo ya Zwidodombedzwa u nṱha ha miṅwe milayo ine ya nga vha thivhela u wana zwidodombedzwa.
Kha vha humbele Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa.
Arali zwidodombedzwa zwine vha zwi toda zwa vha zwi si zwa mahala, vha ḓo tea u badela mbadelo ya khumbelo . Vha nga dovha vha tea badela mbadelo ya tswikelelo na ṱho ḓisiso,
Vha nga ita aphiḽi na Minista wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa arali Information Officer a hanela khumbelo yavho.
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa zwa vha zwi siho muvhusoni, fhedzi zwi hone kha dzangano ḽa tshitshavha, Deputy Information Officer u ḓo rumela khumbelo yavho kha Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14.
Dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha li tea u fhindela nga tshifhinga tshi ṱanganedzeaho. Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga lavhelela lini phindulo.
Kha vha kwame Unithi ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ya Muhasho wa Vhulamuknayi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa kha 012 315 1715 u ḓivha arali mbadelo dzo shanduka.
Mbadelo dza dzangano ḽa tshitshavha, sa zwe zwa bulwa kha mbadelo dza zwino.
Muhasho wa Vhulimi u langa Mulayo wa 1997 wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa.
tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO.
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho.
khumbelo dza vhunzhi dzi tea u rangwa phanḓa nga u itwa ha zwiṅwe zwa mupo Afrika Tshipembe tshifhingani tsha khala ṅwaha dza u lima dzi fhirahio tharu khumbelo dza u isa phanḓa na zwi itwaho dzi ḓo tendiwa fhedzi arali zwi itwaho zwo vha zwo wana thendelo mathomoni.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO.
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri.
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho.
Kha vha ṋekane nga muvhigo wa zwo itwaho.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha nḓivhadzo dza tshitshavha.
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa.
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe.
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa.
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo, themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi, vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi, mutakalo, mupo, vhashumi, mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi.
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda, Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo.
Muṅwalisi u bvisa thendelo.
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo.
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo.
Arali tshigwada tsha tshumisano, close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo.
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe. Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone. Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani.
tsheo ya u balanganya yo tendelwa nga vhunzhi ha miraḓo ye ya vha i hone muṱanganoni; nahone zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya, hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo, zwo tandululwa.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala. Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu.
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe, Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya. Minita vha nga dovha vha ṱan ḓavhudza maanḓa na mishumo ya Mulanguli-Dzhenerala, Muofisiri wa u Ṅwalisa, tshigwada tsha tshumisano, miraḓo na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani, Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Khamphani yo ṅwaliswaho, tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ambe uri ndi ngani khamphani kana CC i tshi khou ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani, arali zwo tea.
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe.
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari. Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu. Vhabebi na vhalondoli vha vhana vha tea u ṅwalisa vhana tshikoloni phanḓa ha musi duvha ḽa u fhedzisela ḽa u ṅwalisa vhana, ḽine la vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe, ḽi tshi fhira.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo, ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi, ḽi tshi fhira.
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone.
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo, kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo.
thendelo ya u guda thendelo ya vhudzulo ha tshifhinganyana kana ha tshoṱhe i bvaho kha Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe.
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi.
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni.
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala.
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo?
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala.
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala.
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira, na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa.
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho. Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa,
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala.
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala.
U vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo zwi amba u vha na thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana nga fhasi ha mulayo. Ṅwana a londotwaho ndi ṅwana o bviswaho nga fhasi ha vhabebi a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana haya ha ndondolo.
muthu o malaho/malwaho ane we a malana nae a vha mubebi wa ṅwana; kana khotsi a ṅwana we a bebwa vhabebi vha songo malana.
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo.
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri, hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi, kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa, zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana,
Vhana a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi, hayani ha vhana, tshikoloni, kana fhethu ha tsireledzo. Vha rumelwa afho nga Madzhisi ṱira ṱa arali Khothe ya Vhana yo haṱula uri ṅwana u thoga ndondolo na tsireledzo. Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi, kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha. Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo.
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa.
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho.
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa.
Ṅwana ene mune u tea u nea thendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira, nahone khothe i tea u fushea uri ṅwana u pfesesa vhuvha na ndeme ya u nea thendelo.
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi. Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa, nga luṅwalo, uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana.
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi; kana o tambudza ṅwana nga u mu rwa, u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani, kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa; kana o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana, u hahedzwa ha ṅwana, u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani kana u mu ita uri a rengise muvhili, kana o itisa uri ṅwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho; kana a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16; kana o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho.
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Kha vha kwame madzhendedzi a u dzhiwa ha vhana uri vhavhe vhana vha vhabebi vhane vha si vhe vhavho nga mbebo, kana Khothe dza Vhana, kana Ofisi dza Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya tshitshavha, ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo.
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho. Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho.
Ṱhanziela i bvaho kha khoro iṅwe na iṅwe i sumbedzaho uri tsheo yo dzhiwa nga nḓila i tevhedzaho ndayotewa dza khoro.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
Arali khamphani i tshi ṱ o ḓ a u shandula zwidodombedzwa zwayo, mulayo u amba uri i tea u ḓ adza fomo yo teaho. Ndi zwidodombedzwa zwi ṱ uku fhedzi zwine zwa nga shandukiswa nga nn ḓ a ha u ḓ adzwa ha fomo.
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online.
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga, kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga. Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe.
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga.
ya shishi ya vhugevhenga ndi 10111.
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111.
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho. Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina.
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho.
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya.
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela, kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro. Hu songo fhela ma ḓuvha a 30 vha saathu ita khanedzo kha tsheo yo dzhiwaho. Vha tea u badela mbadelo yo teaho.
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini.
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo.
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro.
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti, u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa, a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho.
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057.
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe. Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe, mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone.
Maga a tevhelwaho vha tea u vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R2,5 million kana tshelede i swikaho R2 million na zwiṅwe zwa masheleni zwi linganaho R500 000. Masheleni o bulwaho afho nṱha a tea u vha a tshi bva nnḓa nahone a tea u bindudzwa sa tshipi ḓa tsha ndeme tsha bindu vha tea u vha na mbekanyamaitele ya bindu i ṱalutshedzaho kushumele kwa bindu lwa tshifhinganyana na lwa tshifhinga tshoṱhe kha vha ṋekedze vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vhadzulapo vhane vha si vhe fhasi ha vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vha ḓo tholwa sa vhashumi vha tshoṱhe kha vha vhe na vhuḓiimiseli ha u ṅwalisa na Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe kha vha vhe na luṅwalo lwa mapholisa u bva mashangoni oṱhe e vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula khao u tou bva musi vhe na miṅwaha ya 18, na vhana vhoṱhe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo ḓa navho kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vha tshi dalela kana vha tshi ṱo ḓa u dalela vhupo vhune ha vha na yellow fever kha vha vhe na diphosithi ya tshelede ine ya ḓo shumiswa u vha bvisa shangoni, nahone iyo diphosithi i vhe i ya thikhithi nthihi ya bufho ya u humela shangoni ḽine vha bva khaḽo: Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea kha vha ḓise mivhigo ya muthu muṋwe na muṋwe ya zwa mutakalo na radiology. Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango. Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe. I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana,
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha.
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana, zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa,
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela, hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo, hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho.
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo, khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo. Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto.
Arali vhabebi vho ṱalana, thendelo ya vhabebi vhoṱhe i a ṱo ḓea, nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe yo bula zwiṅwe.
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Thendelo ya tshivhalo guṱe ndi thendelo ine ya ṋewa mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha khethekanyo yo bulwaho nga Muhasho wa zwa Muno. Khethekanyo iyi i dzudanywa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga nḓivhadzo ine ya itwa kha gurann ḓa ya muvhuso nga murahu ha nyambedzano na Minista wa Mbambadzo na Sdowetshumo na Minista wa Vhashumi. Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa pfulufhedziso ya mushumo.
ṱhalutshezdo ya mushumo wavho mushumo u wela nga fhasi ha khethekanyo yo tiwaho nga Minista tshikhala tshi hone nahone tshi ḓo ḓadzwa nga vhone vha na pfunzo dzo teaho u ita zwo bulwaho kha ṱhalutshedzo ya mushumo.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi.
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo, BI-1738.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa, arali zwo tea.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho.
Ṱhanziela ya mbingano i shuma sa vhuṱanzi ha uri vho mala kana u malwa. Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho, ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe, na muofisiri wa mbingano.
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31.
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno.
Mbingano i tea u itwa kerekeni, kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi, ofisini ya tshitshavha kana nḓuni. Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa, mbingano i nga itwa vhuongeloni.
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31.
Vhavhili vha malanaho, ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana.
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala. Nga mulayo, vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano, a vha tsha vha thanga ya murole.
U ḓisa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi na/kana vhalondoti, nahone lu fhelekedzwe nga fomo yo ḓadzwaho ya BI-32. Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano.
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya vhuponi honoho arali mubebi na/kana Khomishinari a tshi hana u tendela mbingano.
Vhathu vho ṱalaho vha ṱo ḓaho u mala/malwa hafhu vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho. Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala, i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone, na ḓuvha ḽa ṱhalano.
Vhathu vho lovhelwaho nga vhamu ṱani vhane vha tama u mala/malwa hafhu vha tea u ṋekana nga ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho vho lovhaho. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho. Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu.
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: I bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau: Khumbelo dzi nga dzhia vhage dza rathi uya kha dza malo.
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa. Phasipoto khulwane i a fana na phasipoto ya vhaendelamashango. Phambano ndi uri ina masia ṱari o andaho kavhili u itela uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa.
ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na minwaha ya 16 kana u fhira a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia, vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao. Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe. I mulayoni lwa miṅwedzi ya ṱahe u bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa. Fhedzi vha nga kona u i shumisa fhedzi kha lwendo luthihi lwa uya shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa zwinepe zwiṋa zwa phasipoto.
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo.
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi. Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu.
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela.
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho. Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko, ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo.
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni, arali zwo tea.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana. Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho. Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho.
Ndi vhafhio vha teaho u ita khumbelo ya ndambedzo?
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho.
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services.
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana.
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni.
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano.
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho.
Musi vho no rumela khumbelo, hu ḓo ṱo ḓisiswa vhungoho ha khumbelo yavho.
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo, vha ḓo ṋekedzwa masheleni.
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo.
Muhasho u ṋekedza ndambedzo miṅwedzi mirari miṅwe na m'inwe. Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho.
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho. Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12. Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo zwinepe zwiṋa zwa phasiphoto afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo.
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe. Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe. I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa. Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo. Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama, Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo.
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Diphosithi i nga humbelwa.
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vhe vha vha vho no thoma na mushumo wa u shandukisa mbeu, u bva kha u vha munna uya kha u vha mufumakadzi kana u bva kha u vha mufumakadzi uya kha u vha munna, phanḓa ha musi Mulayo wa Ṅwaliso ya Mbebo na Dzimpfu wa 1992 u tshi thoma u shuma, vha nga ita khumbelo ya tshandukiso ya mbeu.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-526E ofisini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓise ṱhanziela yavho ya mabebo.
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro kana nga mishonga, kha vha ḓe na mivhigo i sumbedzaho vhuvha na mvelelo dza miaro miṅwe na miṅwe yo itwaho na dzilafho ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha ita miaro iyo kana dzilafho iḽo.
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino, siani ḽa zwa mbeu, ha muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo kha u fhelekedze khumbelo. Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu.
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe, nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko, uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu.
Arali muiti wa khumbelo ena miṅwaha ya 16 kana u fhira, u tea u ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽiswa ḽa vhuṋe.
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo, na u dzudzanya database ya HANIS.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe. U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24.
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529.
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo, kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo.
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana, vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana, fomo BI-24.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe.
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa, phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa. I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni, nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho. Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529.
Kha vha ḓadze luṅwalo lune lwari 'Kha o teaho'.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe.
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Dokhumenthe ya u enda i ṋewa vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe fhedzi vha sa koni u wana phasipoto u bva mashangoni avho, vhathu vhane vha sa vhe na shango ḽavho kana tshavhi. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha vhudzulo ha tshoṱhe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi.
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho. Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane, nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa, vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili.
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe.
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho.
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha. Fhedzi ha, khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997, na milayo i yelenaho nawo.
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973. Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane.
U ṱangana ha vhathu. Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa.
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo, khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo. U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa.
Madzangano a sina thendelo ya tshiofisi ya u sa thela a nga rumela fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho u katela na mbammbiri a u tikedza khumbelo na luṅwalo lwa u ḓiimisela lwo sainwaho nga vhathu vhane vha vha na vhudifhunduleli ha zwa masheleni. Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedza u ḓiimisela u tevhedza ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo.
khamphani: kha vha katele khophi ya Memorandamu na Mabambiri a thendelano ya ṱhangano vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi: Kha vha katele khophi ya mabambiri a u sika ha dzangano na tshanduko dzo itwaho nga mabambiri ayo u ḓi ṱanganya ha vhathu: kha vha katela khophi ya Ndayotewa ya dzangano ḽa zwino.
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi, bazari na pfuvho dza u gudela, ṱho ḓisiso na u funza, a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3.
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe, zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha, zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho.
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa,
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
U londota muṅwe muthu nga masheleni ndi vhu ḓifhinduleli ha u mulondoti ha u vhona uri u, e.g. u londota ṅwana nga zwiḽiwa, vhudzulo, zwiambaro, pfunzo na ndondolo ya zwa mutakalo; kana u vhona uri u na zwoṱhe zwo teaho uri a wane zwo bulwaho. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu vhidzwa 'vhuḓifhinduleli ha ndondolo' kana 'vhuḓifhinduleli ha thikhedzo'.
Ndi nnyi a teaho u badela tshelede ya u unḓa.
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha, mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo, kana vhathu vho malanaho.
mubebi kana vhabebi vhawe vha dzofha kana vha si vha mbebo, husa khanadzei uri vho malana, vha dzulaho vhoṱhe, vho fhamabanaho kana vho ṱalana, hu tshi katelwa na vhane vhabebi vha sa vhe vhavho nga mbebo; na/kana vhomakhulu wawe, hu sa khanadzei uri vhabebi vhawe vho vha vho malana kana hai. Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu.
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana,
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota.
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho.
Ndi dzifhio mbadelo dzine vha nga dzi vhila?
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa. Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa, zwiambaro na fhethu ha vhudzulo, na u badelelela pfunzo. Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa. Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo, kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi. Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho.
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana, Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi o mala muṅwe muthu a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu a sa vha tendeli u vhona vhana a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu.
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani. Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo. Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso.
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone.
Arali vha sina vhuṱanzi, khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha miholo na mbadelo dza ṅwedzi, u fana na rasiti dza zwiḽiwa, muḓagasi na/kana mbadelo dza rennde.
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe.
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho.
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho.
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe.
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana, a tenda u badela tshelede yo vhilwaho, madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho. U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe.
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela, muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa.
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela, khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita. Khothe i ḓo dzhia tsheo ya uri mbadelo i ḓo itwa lini nahone hani.
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo.
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani.
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo, nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998.
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo. U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho, uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho.
Ṱhanzi dze dza vha hone tshifhingani tsha u pfiwa ha mulandu, hu tshi katelwa na muthu a vhilaho, vha na pfanelo ya u thuswa nga tshelede ya u ya khothe. Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa.
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi.
i wa 1998.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list.
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi, miroho na mitshelo. Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo. Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho. Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea.
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo.
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS.
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe, SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu.
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
dzina ḽa u bindula vhupo hune bindu ḽa wanala hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune bindu ḽa vha hone fhethu hune bindu ḽa wanala hone dzina ḽa ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, mulangulo, vhashumisani, Muraḓo, Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa. Vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga(), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na ṋdowetshumo arali zwo tea ku ṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, vhashumisani vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara langi na wa zwa masheleni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service.
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu.
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi,
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
Ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poso ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo; nahone vha sumbedzise uri vha ḓo rengisela thundu dzavho Amerika fhasi ha thendelano ya AGOA.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu , a itaho khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
Hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho.
thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Sdowetshumo arali zwo tea.
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe, u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu.
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
kha vha sedze tshibogisi tsha Muṱun ḓi, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
dzina ḽa u bindula dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune vha rengisela hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone dzina ḽa ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poswo ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, Mulanguli, Vhashumisani, Muraḓo Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, a hiato khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi,
tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo,.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo.
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwanee Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mmbadzo na Sdowetshumo arali zwo tea kuṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, Phathinara vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara dza ndango na dza masheleni.
SARS yo thoma maitele a tshumelo a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . Dzangano ḽo ḓi imisela u fhundula 80% ya vhukwamani ho ṱanganedzwaho hu saathu fhela maḓuvha a 21.
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service. U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu.
Muitu wa khumbelo tea ene muṋe u ḓadza fomo ya khumbelo . Khumbelo yavho a i nga shumiwi nayo arali fomo yo ḓadzwa nga muṅwe muthu.
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa.
Ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo.
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha, hu si dzina ḽa vhubindudzi.
hune tshiga () tsha sumbedzwa, kha vha thuthe zwi yelanaho navho.
madzina na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, e, g.
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainiwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone.
muthu vhashumisani kha Close Corporation na Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi - miraḓo yoṱhe/ Miraḓo kha mbumbano/Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi khamphani - Vhalanguli vhoṱhe, hu tshi katelwa Mulanguli Mutshimbidzi na Mulanguli wa zwa Masheleni.
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007.
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen, phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro, nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho.
zwiiti zwa manyoro zwa vha zwi sa fhambani na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha ḽeibu ḽu kana mufaro, zwi songo shandukiswa nga nnḓa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi ho tevhedzwa ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa hu nga si fhiriselwe kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho.
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele. Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili, dzifomo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwin'we zwibveledzwa.
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli. U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili.
dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo.
dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho.
vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano , e.g John Peter ane bindu ḽawe ḽa ḓihwa sa Diepsloot Stud.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili zwiṱuku na zwihulwane nahone a ḓivhea sa manyoro a tshilaho.
zwiiti zwa manyoro o bveledzwaho a zwo ngo tea u fhambana na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha leibulu kana mufaro, a zwongo tea u shandukiswa hu sina luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi u tevhedza ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa a hu fhiriselwi kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnda ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho.
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele; dzi rumelwe nga mbili. Fomo dza khumbelo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa.
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli. U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo zwidodombedzwa kha ḽeibu ḽu zwi tea u fana na zwire kha fomo ya khumbelo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa.
kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau musi vha tshi ita khumbelo kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko, vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo, vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu. Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe.
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano, arali vho vha vho mala/malwa kana vho mala/malwa zwazwino.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai . Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Musi mavu a ndimo a muvhuso a hone u nga hadzimiswa, Muhasho wa Vhulimi u kungedzela mavu ayo. Khungedzelo i ḓo itwa nga nḓivhadzo dzine dza vhewa fhethu ho teaho dzinguni, u fana na ofisini dza madzhisi ṱira ṱa, zwiṱitshini zwa mapholisa na dzigurann ḓa.
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo.
Senior Manager: wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu.
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ndi ḽi ṅwalo ḽi sumbaho vhuvha ha muthu. Ḽi ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe nahone vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira.
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela, u tswiwa kana u tshinyala.
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho.
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka.
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale.
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe.
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mbingano arali vho mala/malwa.
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
Mbingano ya tshirema ndi mbingano ine ya itwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema. Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano, nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga, mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana, i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti.
Vha malanaho vha tea u vha hone, nahone hu vhe na ṱhanzi dzi bvaho miṱani mivhili ya vha malanaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e, g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu.
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Maitele a anzela u livha kha mbadelo ṱhuku musi tshifhinga tshi tshi ya, ngeno hu tshi engedzwa mbadelo kha thundu dzo khethwaho. Nyengedzo ya mbadelo i dzhiwa u vha ya ndeme arali i tshi thusa kha mvelaphan ḓa ya nḓowetshumo uya nga ndivho dza ikonomi ya lushaka.
Khumbelo i dzhia miṅwedzi miṋa uya kha ya fumimbili uri i shumiwe nayo.
Mbadelo dzi ya nga vhuvha ha thundu kana zwibveledzwa zwine zwa khou ṱun ḓwa,
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na maṅwalo a vhuṋe ane a vha na zwidodombedzwa zwo khakheaho vha nga ita khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
madzina na tshifani zwi si zwone zwinepe zwi si zwone a ḓiresi dzi si dzone ma ḓuvha o khakheaho a mabebo mbeu i si yone.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-9, BI-526 na BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwidodombedzwa zwa vhukuma e.g. ṱhanziela ya mabebo, ya ndovhedzo, kana luṅwalo lwa tshikolo.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya liṅwalo ḽa vhuṋe.
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130.
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma.
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema, u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe.
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu kana madzangano ane a tama u ṅwalisa haya ha vhalala.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Kha vha ḓadze fomo iyo phanḓa ha muofisiri wa muhasho.
Vha ḓo ṋewa rasiti ine vha ḓo i shumiswa sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Muhasho u ḓo sedza khumbelo yavho wa dovha wa vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza khumbelo.
Arali khumbelo yavho ya haniwa, vha ḓo ṅwalelwa luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani yo haniwa.
Kha vha aphiḽe hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha u wana tsheo yo dzhiwaho malugana na khumbelo yavho.
Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu u ḓo ramba vhaṅwe vhane vha vha na mukovhe u fana na vhashumeli vha zwa mutakalo na muofisiri wa muvhusowapo u sedzana na khumbelo yavho.
Vhane vha vha na mukovhe vha ḓo ṅwala muvhigo u ambaho nga zwe vha wanisisa.
Mivhigo i ṋewa ofisi yapo ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu yapo uri iṋee thendelo ya u fhedzisela.
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda.
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe, nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela Pay As You Earn.
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000. SITE I sumbedziwa mafheloni a tshifhinga tsha muthelo. I nga vha tshipi ḓanyana tsha muthelo wa mushumi u kokodziwaho kha ṅwaha wa muthelo.
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE, muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS.
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
zwiko zwo tiwaho zwi hone fhethu afho zwa thekiniki zwa afho fhethu, zwa ndondolo ya phukha dzine dza vha hone afho fhethu, na khuvhanganyo, u ṱolwa, u bveledzwa, u pakwa, u ḽeibu ḽwa na u vhulungwa ha tsinga, zwi tshi langwa nga muthu ane a tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho fhethu afho hu tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo tharu. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha.
khophi mbili dza pulane ya fhethu afho na pulane dzoṱhe dzo fhelelaho dza fhasi mbadelo dzo teaho nga tshekhe ine ya badelwa kha: Director General: Agriculture.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo,
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso.
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze.
muvhigo wa mutakalo wa u thoma wa dwadze ḽo ṱahaho mushumoni mbilo ya ndiliso ya vhulwadze ho ṱahaho mushumoni mivhigo ya tshiimo tsha vhulwadze , u swikela vhulwadze ha mushumi vhu tshi langea muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa wa vhulwadze ho ṱahaho mushumoni musi mushumi o no vha tshiimoni tshavhu muvhigo wa zwa nḓevhe arali mushumi o dzinga nḓevhe nga phosho i re mushumoni muvhigo wa ENT u tea u fhelekedza muvhigo wa zwa nḓevhe ndingo dza mafhafhu, arali hu vhulwadze ha mafhafhu mivhigo ya lukanda, arali lukanda lwo kwamea mvelelo dza ndingo dza malofha, mvelelo dza ndingo dza tshilangwa, na mivhigo ya x-ray, etc.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60.
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Vhege dza malo.
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo, u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano.
Ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe.
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea. Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo, shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo.
Dokhumenthe dzi sumbedzaho uri vho mala/malwa naa, na afidaviti ya vhamu ṱani wavho na vhana arali vha tshi ḓo fhelekedzwa nga vhamu ṱani wavho na/kana vhana.
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
zwi sa fhiri ḽithara dza 12 nga nga vhunzhi; nahone zwine zwa ḓo nwiwa nga onoyo muthu, muṱa wawe kana khonani dzawe dzine dza ḓo nwa mahala.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa.
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni, kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo.
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone. Arali thanziela i siho, Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu.
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni, ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989.
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa.
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe.
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe, muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone.
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
Kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online.
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976. Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo.
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi.
Arali hu muri kana nḓirivhe, zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi, kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri.
tshi tea u fhambana na zwiṅwe zwimela zwa lushaka luthihi tshimela zwoṱhe zwi a fana tshi na vhudziki, iṋe. na nga murahu ha u andiswa ho zwimela zwi dzula zwi tshi fana na zwa u thoma nahone arali tshimela tshi a ṱangandedzea.
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela, u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa.
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table, kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela.
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela. Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso. Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa. Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho, mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro.
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi, furu, kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe.
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi, Mulayo 36 wa 1947.
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli.
ṋomboro ya u ṅwalisa arali tshibveledzwa tsho no ṅwaliswa tshiitisi tsha khumbelo maṅwalo a thendelo arali thendelo ya muṋe wa tshibveledzwa i tshi ṱo ḓea mbadelo yo teaho tshekhe dzi sa rumelwi na khumbelo dzi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani: tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha Director-General: Agriculture.
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso.
Kha vha ḓadze fomo yoṱhe hu sina u ṅwala nga khumbelo dza kale, ṋomboro dza masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa.
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko.
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo. U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo.
kha vha dzi ise nga mbili kha vha dzi ḓise dzo ṅwalwa nga English na Afrikaans. A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo. Vha nga shumisa luambo luthihi dzi tea u vhonala zwavhu ḓi; nga fomathi yo teaho vha songo ṋambara zwidodombedzwa zwa u kaidza zwidodombedzwa zwothe zwine zwa vha kha ḽeibu ḽu zwi tea u tshimbidzana na zwine zwa vha kha fomo ya khumbelo.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe.
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Muholo wa zwinozwino we vha u wana.
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Muholo wa zwinozwino we vha u wana.
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
Somboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama tshitatamennde tsha zwidodombedzwa zwa tshelede yo ṱanganedzwaho na yo shumiswaho. Davhi ḽa ofisi ḽa SARS i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ha tshelede ye ya shuma zwiṅwe musi vha saathu ṋekedza thendelo kha khumbelo ya ndaela maitele o shumiswaho kana kuṱanganyisele kwa mbadelo ya muthelo.
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli. Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi.
Ndaela a i fhiriselwi phanḓa. Arali mushumi o ṱitshela mushumo kana tshiimo hu tea u itwa khumbelo ntswa. Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi, vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho.
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12, vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
nomboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya mutholi wavho.
khophi ya konṱhiraka ya tshumelo lu ṅwalo lu sumbedzisaho zwiitisi zwa u sa vha hone ha ṋomboro yavho ya vhuṋe kana ṋomboro ya referentsi ya PAYE.
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS, sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho.
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo, vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo.
nomboro ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama.
Musi thendelo yo waniwa u bva kha SARS, khwaṱhisedzo i wanala nga murahu ha maḓuvhanyana. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista.
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho.
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union . Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo, na vhuḓi ha thundu. I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na N ḓowetsumo.
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa.
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe. Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso. Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa. Uri vha kone u ita izwi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa. Thendelo dza zwoṱhe kana dzi si dza zwoṱhe dza vhureakhovhe dzi bviswa kha sekhithara dzo khethwaho nga DEA&T zwi tshi ya nga Tshivhalo tsha zwine zwa nga Fashwa, kana Total Allowable Catch or Effort tshine tsha tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango. A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu. Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe, u fheliswa kana u thuthwa.
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho nahone/kana nga khumbelo dza sekhithara dza khala ṅwaha dza vhureakhovhe.
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama.
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi. U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi, ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa. Khovhe dzo ṱun ḓwaho a dzo ngo tea u rengiswa. Dzi tea u ḽiwa kana u shumiswa nga muṱun ḓi ene muṋe. Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi. Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni. U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa.
NB: Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani. Khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa, dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya.
maḓuvha a u ṱwa na u vhuya Afrika Tshipembe dzina ḽa shango ḽine ḽa ḓo dalelwa fhethu hune vha ḓo swikela hone musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe a ḓirese ya fhethu, ṋomboro ya luṱingo na ṋomboro dza fax Afrika Tshipembe kha vha ṱalutshedze uri khovhe dzi ḓo ṱun ḓwa hani khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo vhuṱanzi ha mbadelo fomo dzi nga iswa nga muthu ene muṋe, kana u rumelwa nga poswo kha vha ḓivhe hezwi.
Kha vha ite khumbelo vhege mbili phanḓa ha u ṱuwa Afrika Tshipembe u itela u shumiwa zwavhu ḓi nayo.
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe. Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa.
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe.
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa, nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama.
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe dza lwanzheni mashango ḓavha arali vha tshi ṱo ḓa u rengisa khovhe mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi.
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe.
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
vhu ṱanzi ha nḓisedzo na aḓirese ya vhudzulo ya vhaisedzi vha khovhe dza lwanzheni dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa.
Thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu. Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu, kha vha ḓivhadze Port of Health.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea.
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa khovhe u bva mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa abalone, rock lobster na zwiṅwe zwo bulwaho kha Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni Appendix 4, 5 & 12 dzi ḓo shumiswa kha muhwalo muṅwe na muṅwe.
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ḽi lemelaho 600 g kana u fhira, na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa,
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
a ḓirese ya vhudzulo ya vharengisi kha shango ḽine vhone vha khou ṱun ḓa khaḽo madzina o ḓoweleaho na madzina a saintsi a zwine zwa do rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa.
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho, close corporation kana trust thendelo dzine dza vha mulayoni dza u ṱun ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna zwiṅwe zwine zwa nga tea u sedzwa.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso.
ṱhanziela ya DNA/tshakha ya malofha rekhodo dza kushumele kwa phukha mbadelo yo teaho ya khumbelo.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture.
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo, muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa.
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo, hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo.
Vhugudisi ndi ngudo dzine dza itwa ho sedzwa mushumo wone uṋe.
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority.
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi. Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa. Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo.
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo.
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi. Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA.
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe. Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi. Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa.
Vhatholi, vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi. A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho.
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA. Arali vha sa ita ngauralo, vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe . Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo.
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no phethwa, vhatholi vha nga kona u thoma nga vhugudisi.
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi.
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Diphosithi i nga humbelwa.
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo, i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service . Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo, vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso.
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo, vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela.
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa, vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo.
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho, ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda. Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho.
khumbelo dza ndungiselo dza kubadelele kwa muthelo u kolodwaho SARS dzi nga rumela nga tshan ḓa davhini ḽa ofisi ya tsini khumbelo dza luṱingo dzi nga itwa kha Call Centre dzo teaho khumbelo dza fax dzi nga rumelwa Call Centre ya SARS yo teaho kana davhini ḽa ofisini ya SARS vhuponi havho.
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo.
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho, thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho.
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
hune mutengo wa zwirengwa wa vha fhasi ha R300 000 nga ṅwaha hune vha ima u bindula na u sa isa phanḓa na vhubindudzi kha miṅwedzi ya 12 nga murahu ha ḓuvha arali vho ita khumbelo ya u ṅwaliswa vho lavhelela u ḓo thoma bindu fhedzi vha saathu u thoma bindu i'lo.
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa.
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho.
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone.
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi.
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 u dzhiela nṱha ndungelo ya u ita misumbedzo. Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo.
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela, fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo, nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi.
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa. Arali hu sina thendelano yo swikelwaho, CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo, i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho.
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo.
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni.
khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa.
tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo.
khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi: Ofisi ya Vunḓu ya CCMA.
Arali tshigwada tshithihi tshi fhiraho tshithihi tshi tshi kwameaho kha phambano, kana arali phambano yo livhanyiswa kha mirado yo vhalaho, kha vha ṅwale fhasi madzina na zwidodombedzwa zwa miṅwe miraḓo kha bammbiri liṅwe vha katele izwi kha fomo.
Zwi ya ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u tandulula mbilahelo.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱo ḓa u vha na bindu ḽa zwiḽiwa kana u endedza zwiḽiwa u tea u vha na ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea. Ṱhanziela i bviswa nga murahu ha musi mimasipala yo ṱola fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa.
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa,
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi, mashika, kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo.
Vhaingameli vha bvaho ha masipala vha ḓo ṱola tshiendedzi kana fhethu hune ha ḓo vhewa zwiḽiwa. Nga murahu vha nga ṋewa thendelo arali vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u shumana na zwiḽiwa.
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala.
A huna mbadelo, fhedzi mimasipala i nga vha badelisa tshelede ṱhukhu.
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
Vhuhameloni ndi fhethu hune ha hamiwa mafhi nga nahone ho kunaho. Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi.
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola, na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa.
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9. Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi, vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu.
Masipala u nga vha humbela uri vha ḓise zwiṅwe zwidodombedzwa.
Muingameli wa masipala u ḓo ṱola vhuhamelo havho a nwala muvhigo u yaho ha masipala une wa vha na themendelo.
Vha ḓo ṋewa ṱhanziela arali vhuhamelo havho ha vha ho lugela u hamiwa na u farwa zwavhu ḓi ha mafhi.
Zwi ya nga dzingu.
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo.
Dzhendedzi ḽa phuraivethe ndi dzhendedzi ḽo ṅwaliswaho ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano.
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani.
Khoro ya ndango i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ho ḓalaho u tikedza khumbelo. Komiti i nga humbela muiiti wa khumbelo u ḓa muṱanganoni muthihi kana yo vhalaho ya khoro ya ngango.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni.
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa.
Vha rumela fomo ya khumbelo kha khoro ya ndango ya CCMA.
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa. Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa.
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi.
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Ṱhanziela dza vhubvo, nwaha, vhuvha na tshakha ya tshimela dzo bviswaho nga dzangano la tshiofisi ḽa shango ḽine muhwalo wa bva hone.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho. Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu.
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa, zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares, phakha dza vhuponi na mavhi ḓa, na zwifha ṱo zwa phuraivethe. Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo, dzisababu na zwikolobulasi, vhupo ha vhathu, ofisi dza poswo, zwiṱitshi, vhukavhamabufho, vhuimangalavha, bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha, milambo, dzibei dza lwanzheni, zwitangadzime, matshabva na vhugalaphuka ha lushaka.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u shandukisa ya dzina?
Mihasho yoṱhe ya muvhuso, mihasho yoṱhe ya mavun ḓu, mivhuso ya mavuṋdu, dziofisi dzapo, Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe, vhabveledzi vha zwifha ṱo, kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe.
luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo vhubvo na ṱhalutshedzo ya dzina arali vha tshi zwi ḓivha tshithu tshine ha khou hirwa ngatsho, e.g. poswo kana tshiṱitshi tsha zwidimela tshitiriki tsha madzhisitirata na vundu ḽa hune vhupo ha wanala vhukule, vhuyo ha tshivhumbeo u ya ḓoroboni kana madzhisitarata wa tsini.
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4.
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa,
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi.
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts.
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina.
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela, arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi.
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana.
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi, na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo, vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana, husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa. Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede.
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa.
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo, nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe.
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela, arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi.
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana.
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi, na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo, vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana, husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa. Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede.
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa.
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo, nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe.
Vhakhethi vha ṅwaliswaho vha nga khwaṱhisedza uri vho ṅwaliswa nga nḓila yone kha mutevhe wa vhakhethi naa. Arali dzina ḽavho ḽi siho kha mutevhe wa vhakhethi, vha ḓo eletshedzwa u dalela ofisi yapo ya Independent Electoral Commission uri vha ṅwalise.
Hu do khwaṱhisedzwa zwenezwo vho lindela.
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10. Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani. Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni, zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea.
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani, nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha, a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC. Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano.
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu. Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu.
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1.
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo,
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni.
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC.
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu.
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubinudzi i ṋewa tshigwada tsha vhubindudzi. Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe, kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe.
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo, kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi. ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso.
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
R30 000, isa lifhelwi murahu.
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Ḽaisentsi ya Khasho ya Tshitshavha i fusha ṱho ḓea dza tshitshavha lwa miṅwaha miṋa. Ḽaisentsi iyi i a bvusuludzwa nahone khumbelo ya mvusuludzo i tea u itwa miṅwedzi miraru phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi guma u vha mulayoni. Ḽaisentsi i nga bvusuludzwa nga ICASA arali tshumelo yo tevhela milayo yoṱhe tshifhingani tsha miṅwaha miṋa yo fhiraho. Ḽiasentsi i ṋewa zwitshavha zwe zwa vhumba khamphani ya Section 21, Trust, voluntary association kana tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha mulayoni.
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini.
Ḽaisentsi i mulayoni lwa miṅwaha miṋa.
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho.
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone.
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo tshi dzhia tsheo ya uri tshirathisi tshi do vha ngafhi.
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa.
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa.
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa.
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo. Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani. Khamphani ya phuraivete i nga dzhia Table B ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani.
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri.
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1. Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽia
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela.
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa.
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni.
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe, kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe.
Tshumelo iyi ndi ya vhaṋe vha goloi dzi ne zwidodombedzwa zwadzo zwa vha zwo shanduka. Tshanduko dzi katela nzhini kana ṋomboro ya vhuṋe ya goloi . Vha tea u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi arali tshanduko dzo raliho dzo itwa.
ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo. Thendelo i nga ṋewa nga vhabebi vha dzofha, mulondoti wa ṅwana kana ṅwana ene muṋe. Ṅwana a nga nea ṱhendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira. Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe, u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo. Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela.
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o vhonwa mulundu wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana; kana vhonwa mulandu, nga khothe ya vhana nahone nga murahu ha ṱho ḓisiso, wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana: Arali u vhonwa mulandu hu songo sia muthu uyo a na rekhodo ya vhutshinyi; kana ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana,
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo, nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo, khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14.
ṋea zwiitisi uri ndi ngani thendelo yawe i tshi tea u dzhielwa nṱha nahone hu sa iswe phanḓa na zwo vhekanywaho; kana ita khumbelo ya u dzhia ṅwana arali a khotsi a ṅwana nahone ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana.
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa. Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo.
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei.
Nḓivhadzo ya khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi arali khotsi o tenda nga luṅwalo uri ndi ene khotsi a ṅwana; na musi o ṅwalisa zwidodombedzwa zwawe kha u ṅwaliswa ha ṅwana nahone o vhona uri zwidodombedzwa idzwo ndi zwone; kana arali mme a ṅwana, tshifhingani tsha u ṋea thendelo o khwaṱhisedza nga luṅwalo uri khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana; na khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi; kana mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi. Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme, kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone. Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme, kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana.
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe.
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo. Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe, muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo.
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae, kana nga muhaṱuli, madzhisi ṱira ṱa, muofisiri wa mulalo, kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo.
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo, khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana,
Arali ni ṅwana, ḓadzani Fomo 13A phanḓa ha khomishinari phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana.
ḓivhadza khomishinari wa khothe ya hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone we a khwaṱhisedza thendelo.
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
ṅwana a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo yea a i ṋea nga u ḓadza Fomo 13A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana; na muthu a ṱo ḓaho u vha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a nga vha hone musi khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo i tshi pfiwa ngauri khothe i pfa uri u vha hone hawe hu tshi ḓo vha ho lugela ṅwana,
Vhulanguli Vhuhulwane ha Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa vhune ha vha na Zwipi ḓa zwa Vhuimeli zwa Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vhu ṋekedza tshumelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shumaho, u dzula na u dalela mashango ḓavha.
Ndi dzifhio tshumelo dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi lavhelela kha vhaofisri vha Vhuimeli?
Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki, zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu.
Vhudavhidzani na muṱa na/kana khonani dzine dza vha Afrika Tshipembe ho imelwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha arali huna shishi.
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa.
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha, nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo.
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha.
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa.
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo.
Ri kwama miṱa ya vhathi vho farwaho mashango ḓavha arali ro humbelwa nga mufariwa.
Ri vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa.
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa, maṅwalo rogatory, zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri dzhenisa aposilles na ṱhanziela dza khwaṱhisedzo kha dokhumenthe dza tshitshavha dza tshiofisi.
Ri ṋea thuso i si ya masheleni kha vhapondiwa vha zwa vhutshinyi.
Ri ṋea nyeletshedzo, ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha. Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni, tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi.
Ri ṋekana nga mutevhe wa vhoramulayo vhapo.
Thuso kha u renga zwo xelaho, u tswiwa, u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga.
Tshikolo tsha zwa shishi.
U ḓivhadza shaka ḽa tsini arali ho ṱaha lufu, vhulwadze vhu shushaho kana fuvhalo la vhadzulapo vha Afrika tshipembe. Thuso ine i sa vhe ya zwa masheleni na nyeletshedzo siani ḽa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha na yone i ḓo ṋekedzwa.
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
U ṋea thuso na nyeletshedzo kha zwa u dzhiwa ha ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nga tshumisano na Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Thuso na nyeletshedzo kha vhaimeli vha nnḓa malugana na vhadzulapo vha mashango avho Afrika Tshipembe.
U shumana na khumbelo dza zwidodombedzwa kana u rumela muvhudzisi kha tshiko tsho teaho.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza sa ṋekedzwe nga vhaofisiri vha vhuimeli?
u thusa uri mufariwa a bve dzhele u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzhenelela kha zwa khothe kana u thoma zwi kwamanaho na zwa khothe u humbela vhalanguli vhapo uri vha fare vhadzulapo vha Afrika nga nḓila yo khetheaho u ṱo ḓisisa vhutshinyi kana dzimpfu u wanela muthu rekhodo yawe ya zwa vhutshinyi u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha u dzhia ṅwana we a budukedzwa kana u tswiwa u vhona uri thendelano yo itwaho Afrika Tshipembe ya pfanelo ya mubebi kha ṅwana i a tevhedzwa kana u kombetshedza shango uri ḽi dzhie tsheo kha idzwi mbadelo dza hodela, zwa milayo, mutakalo na zwiṅwe mbadelo dza zwa vhuendi u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga na zwiṅwe u wanela muthu fhethu ha vhudzulo, mushumo kana thendelo dza u shuma u vhetshela muthu thundu dzawe kana u mu ṱo ḓisisa zwo xelaho u ṱanganedza maṅwalo a muthu u bvisa mindende na zwiṅwe zwivhuya zwa ndondolo ya tshitshavha u thusa vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango ḽa vhudzulapo ha vhuvhili.
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria. Vhuṱanzi ha Vhuṋe vhu nga humbelwa, zwi tshi ya nga tshumelo i ṱo ḓiwaho. Kha vha thome nga u rwela luṱingo arali vha sina vhuṱanzi ha zwine zwa nga ṱo ḓiwa.
Tshumelo dza Vhuimeli dzi shuma awara dza 24 nga ḓuvha, nahone maḓuvha a sumbe kha vhege. Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria.
Ri livhuwa u dalela havho website ya Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe. Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa Muvhuso ndi u isa phanḓa na u khwinifhadza tshiimo tsha tshumelo ine ra i ṋea vhathu. Arali vha na mbudziso kana vhupfiwa malugana na iyi website, kha vha ri rumele e-mail kana vha ri rwele luṱingo kha ṋomboro i sa lifhelwi ine ya vha 1020.
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa, u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo, u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni, fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani. Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online.
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi.
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo. Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo, zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo.
Ṱho ḓea dza vhulanguli ha close corporation dzi a leluwa u fhira dza khamphani. Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC.
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa, khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984. Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho. Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso, Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho. Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa. Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop. Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi. Mafhungo o ḓivhadzwaho a rumelwa kha mafogisi a ṱo ḓisisaho.
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling. Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi.
Kha vha ḓivhe hezwi: hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho.
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe.
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111.
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa.
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea, mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee, nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo.
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone.
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa.
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga, mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe.
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi. Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa.
Arali vha tshi khou vhiga vhugevhenga nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback kha website. Somboro ya nḓivhadzo i ḓo sumbedzwa musi vho no rumela fomo ya feedback.
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga Luṱingo: Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki.
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000. Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi, mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa. Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi, mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni. Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha.
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo.
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema.
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano.
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema.
Ndi lini hune nda tea u ṅwalisa mbingano?
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000, mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno. Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo, vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano.
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga, tshanga ndi tshau. Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo, tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo. Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau, tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana. Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane.
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema, mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu. Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna.
Zwino arali munna wanga a mala muṅwe mufumakadzi?
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka. Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa.
Zwino arali ri tshi ṱo ḓa u malana nga nḓila dza zwino nga murahu ha mbingano ya tshirema?
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi, vha nga malana nga nḓila dza zwino. Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema.
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno. Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano. Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi, a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe, a ḓa na vhuṱanzi ho teaho.
ṋomboro dza ID, madzina na maḓuvha a mabebo a munna na mufumakadzi madzina a vhabebi vha munna na mufumakadzi na dzina ḽa vhamusanda zwidodombedzwa zwa tshelede ya mbingano, na vhathu vhavhili vhe vha vha ṱhanzi dza mbingano lu ṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti.
muofisiri a ṅwalisaho, kana muthu o teaho o khethwaho nga Mulanguli-Dzhenerala uri a shumane na mbingano idzi.
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu.
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme.
Ṱhanziela i si ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa.
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Ndi zwifhio zwine zwa nga itelwa shaka ḽa muthu wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo thusa shaka ḽa muthu o lovhelaho mashango ḓavha u wana zwidodombedzwa zwa mbadelo dzo fhambananaho.
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
Kuitele ku a fhambana u ya nga mashango. Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha vhudza zwo teaho u itwa.
Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno. Kudzdudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓidiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure.
Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu, nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa.
Mashaka vha nga dzhia tsheo ya u fhisa tshitumbu, huvhe mulora fhedzi une wa vhuya hayani.
Muvhulungi wa shango ḽe mufu a lovhela hone a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri hu vhe na muimeli nga ṅwambo wa u sa kona havho u ḓa lufuni.
Kufarele kwa milora ku ya nga mikhwa na maitele a shango ḽe mufu a lovhela hone.
Mashaka vha nga khetha u vhulunga mufu shangoni ḽe a lovhela khaḽo.
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga ḓa mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Muvhulungi u ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Arali mashaka vha sa koni u waniwa kana vha sa koni u khetha zwo bulwaho afho nṱha, mbulungo ya muthu a sa ḓihwi i nga itwa.
Vhalanguli vhapo vha vhulunga tshitumbu mahala. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Vhalanguli vhapo vha ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Kha vha kwame ndindakhombo ya mufu arali mufu o vha o tsireledzwa nga ndindakhombo. Arali mufu o vha a songo tsireledzwa nga ndindakhombo, kha vha khethe iṅwe ya mbulungo dzo bulwaho afho nṱha.
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu.
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24.
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashango ḓavha ndi thuso ya mahala, fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e, g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu.
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Goloi yo fhedzaho miṅwaha miṋa i sina ḽaisentsi ya badani i ḓo thuthiwa kha mutevhe wa goloi dzine dza vha badani. Ofisi ya zwa badani i ṋekedza ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badani.
Ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi walisaho dzigoloi.
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi, i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database. Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC.
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa, kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani. U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho.
yo litsha u shuma kana miraḓo i tama u kovhekana thundu dza CC.
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe kana nga tsheo ya miraḓo . Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC, hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone. Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo, tshi fanaho na bindu la muthu muthihi, nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe.
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC.
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe, khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa.
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva i ṋea muthu thendelo ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ina zwidodombedzwa zwavho zwa vhu ṋesa mureili o phasaho. U ita khumbelo ya ḽaisentsi, vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira.
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwa musi muthu a tshi dzhia ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo dzhiiwa magunwe.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva i ṋea muthu thendelo ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ina zwidodombedzwa zwavho zwa vhu ṋesa mureili o phasaho. U ita khumbelo ya ḽaisentsi, vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira.
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwa musi muthu a tshi dzhia ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo dzhiiwa magunwe.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo.
Milayo ya Lushaka ya zwa Badani i amab uri muthu muṅwe na mun'we a ṱo ḓaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi. U vha mugudisi wa u ḓiraiva, vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo. Muthu a tamaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u ḓo shuma kha khethekanyo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva goloi ye a ṋetshedzwa yone. Ṱhanziela ya mugudisi i vha mulayoni ṅwaha muthihi.
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya mugudisi sentharani ya ndingo dza goloi in'we na iṅwe.
Kha vha ḓadze fomo RI, Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva.
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa.
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa. Arali khumbelo yo tendiwa, senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo.
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo.
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
Ofisi ya zwa badani i ṋetshedza bammbiri ḽa dupuḽikheithi ya goloi ḽi ngaho sa ṱhanziela ya u ṅwalisa, ṱhanziela ya ndungelo u tshimbila badani, disiki ya ḽaisentsi kana mabammbiri o xelaho, o kheruwa, o lozwea na musi maleḓere kana maṅwalwa a si tsha vhalea.
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza, u ḓadza, u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha.
Vhatheli, feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms, vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo, vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi, vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet. A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga.
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS.
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela, vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo. Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki.
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing.
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza, SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing. Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki. SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers.
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo, nga sms kana e-mail, tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa.
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho.
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri. Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website.
Musi vho no ḓadza mbuyelo, vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane. Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho.
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo.
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma, vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila, Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online.
Tshumelo iyi i tendela muthu, tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho. Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea, na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho. Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho.
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS.
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha.
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao, faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho.
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili . Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo, SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo.
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza, u ḓadza, u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha.
Vhatheli, feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms, vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo, vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi, vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet. A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga.
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS.
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela, vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo. Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki.
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing.
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza, SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing. Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki. SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers.
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo, nga sms kana e-mail, tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa.
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho.
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri. Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website.
Musi vho no ḓadza mbuyelo, vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane. Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho.
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo.
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma, vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila, Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online.
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo. Zwikhala zwa poso dza nṱha, iṋe vhulanguli ha nṱha zwi tea u kengedzelwa shango ḽo ṱhe u itela u kunga vhathu vha shumelaho muvhuso na vha sa shumeli muvhuso.
Zwikhala zwi kungedzelwa kha a ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha . Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso, muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa.
a ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha. Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa. Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa.
Mi ṅwe mihasho, i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo, i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso.
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo.
Vha nga kha ḓi wana luṅwalo lune lwa vha vhudza uri khumbelo yavho yo waniwa. Izwi zwi ya nga mihasho.
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho, nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya.
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo.
Tshumelo ya ndeme ndi tshumelo ine arali ya nga thithisea, vhutshilo kana kulelutshele kwa vhutshilo kana mutakalo zwi nga vha khomboni.
uri tshumelo ndi ya ndeme kana a si ya ndeme uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme.
Muthu kana tshigwada tshi humbelaho vhulamukanyi kha komoti ya tshumelo dza ndeme tshi tea u ṋekedza khophi ya khumbelo kha miraḓo miṅwe ine ya vha hone kha iyo phambano. Komiti ya tshumelo dza ndeme i tea u tandulula phambano nga u ṱavhanya.
Tshumelo dza phalamenndeni, dza mapholisa na tshumelo dza mutakalo ndi tshumelo dza ndeme.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo LRA4.2, U humbela vhulamukanyi u wana tsheo sa tshumelo ya ndeme.
Kha vha dzhenise khophi ya ṱhanziela ya zwino ya themendelo kha fomo ya khumbelo.
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha vhane vha khou hanedzana navho.
Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme, zwanḓani zwa Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na khaṱulo.
Zwi ya nga miraḓo i taho tshumelo sa dzine dza vha ndeme.
Mutholi a nga ita khumbelo nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo arali bindu ḽothe kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi kana tshumelo i ya u lugisa.
Tshumelo ndi ya u lugisa arali u thithisea ha tshumelo iyo zwi tshi vhanga u tshinyala ha vhupo ha u shumela, dzifeme kana mitshini.
Vhaṅwe vhathu vhane vha vha na dzangaleleo vha nga ṱahisa vhupfiwa nga u vhu rumela kha komiti ya tshumelo dza ndeme hu saathu fhela maḓuvha a 21 khumbelo yo ṱanganedzwa,
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite humbelo kha Komoti ya tshumelo dza Ndeme ya Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na khaṱhulo,
Kha vha ḓadze LRA form 4.3 vha i rumele kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme ya CCMA.
Khophi ya fomo i tea u ṋekedzwa muraḓo.
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliswaho tshi bvaho posoni.
Khophi ya rasiti yo sainiwaho arali fomo yo ḓiswa nga tshan ḓa.
Tshitatamennde tsho sainiwaho nga muthu o ḓisaho fomo, tshi khwaṱhisedzaho uri fomo yo ḓisiwa.
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisedzaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho; zwi ya nga ane a khou ita khumbelo ya tshumelo ya ndeme.
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnda kana thendelo ya u ḓiraiva ya ḽifhasi i kona fhedzi u shandukiswa u vha ḽaisentse ya Afrika Tshipembe arali muthu a itaho khumbelo a mudzulapo wa Afrika tshipembe kana o wanaho vhudzulapo ha tshoṱhe.
Ḽaisentsi ya u reila ya nnḓa i tea u vha i mulayoni nga ḓuvha ḽa u shandukiswa nahone i tea u ṅwalwa nga iṅwe ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe. Arali zwi songo ralo, khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho.
Ḽaisentsi ya nnḓa i vha mulayoni musi muṋe wayo a tshi dovha hafhu u azula Afrika Tshipembe kana musi o wana thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho sa zwine mulayo wa Afrika Tshipembe wa ṱo ḓa luṅwalo lwa ofisi yo teaho ḽi khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi ya shango ḽa nnḓa. Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi,
ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnḓa zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva. Vha ḓo ṋekedzwa ḽaisensi ya u ḓiraiva zwenezwo h usina mbadelo. Ḽaisentsi iyo ndi ya tshifhinganyana nahone i mulayoni miṅwedzi ya rathi.
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola.
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele, ikonomi kana zwa matshilisano, i itwaho nga dzangano la muvhuso, kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa. Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe, nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone. Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso kana dzangano ḽi lambedzaho ḽa shango ḽavho. Luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze u vha hone ha iyo mbekanyamushumo na uri vho ṱanganedzwa u ṅwalisa kha iyo mbekanyamushumo.
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password.
Kha vha ite khumbelo dzoṱhe online.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa. Sambulu ya 2.25 litres i tea u bviswa kha muhwalo uri i lingwe. Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa, kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho.
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa.
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu. Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga, vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch.
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno: R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Kha vha ite khumbelo online.
Thendelo ya thengiselonn ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga rumela phukha nnḓa kana zwithu zwi fanaho na zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna u bva Afrika Tshipembe. Dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa i tea u themendela thengiselonn ḓa.
Khumbelo dzi tea u iswa kha Muṅwalisi maḓuvha a 30 phanḓa ha thengiselonn ḓa.
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ṋetshedzo ya zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna kana phukha dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa sa tshipi ḓa C tsha fomo ya khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: Director-General: Agriculture.
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa u itela u wana themendelo.
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe, nahone vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe.
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi. I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo.
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe, hut shi katelwa mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa, na maṅwe mabindu.
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa.
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa.
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe, Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA ina bugwana yayo ya tshumban ḓila.
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele.
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho, vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA.
Mabindu a nga ḓisa khumbelo dzi sa fhiri dza rathi nga ṅwaha. Fhedzi khumbelo a dzo ngo tea u fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu. Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA.
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA.
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo.
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika, nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo. Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA.
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho, i nga sedzwa uri i tendiwe.
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa, hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo.
Thendelo dzi nga irte nga mulomo. Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa.
Khophi ya nḓivhadzo ya thendelo i tea u fhelekedza vhudavhidzani hoṱhe na/kana u ḓiswa ha dziṅwe dokhumenthe kha EMIA. Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo, EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela. U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele.
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa, fomo ya u kiḽeima ya EMIA, dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho.
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru, kiḽeimi i ḓo haniwa.
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi.
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo.
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu. Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani.
Kha vha dalele website ya dti. Tshumelo iṅwe na iṅwe ina fomo yayo ya khumbelo na tsumban ḓila. Fomo dza u kiḽeima na dzone dzi a wanalea kha tshumelo dzo fhambanaho.
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi. Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho.
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara. Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho. Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo, vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa.
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha. Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho, maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho. Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone. Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail, kana nga fax kana nga poswo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe, vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo.
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa.
Ṱhanziela ya vhukuma ya phytosamitary i ṱuwa na zwimela.
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho, vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa.
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela. Thendelo iyi i tea u waniwa hanefho he zwimela zwa swikela hone.
Tshifhinga tsha u wana ṱhanziela ya phytosanitary tshi ya nga milayo ya u rengisela mashango ḓavha i kwamaho tshibveledzwa tshenetsho na shango.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo. Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni. Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso, arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo. Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni. Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso, arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhanziela i ḓo ṋekedzwa nahone ya sumbedza arali vho ita vhukhakhi ha vhugevhenga ho ṅwaliwaho kha rekhodo ya vhathu vho vhonwaho mulandu khothe.
Naho u dzhiiwa ha minwe zwi tshi ḓo itwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhuponi ha havho, minwe i ḓo sedzuluswa fhedzi Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i wanalaho Pretoria. Ndi hanefha hune ṱhanziela ya bviswa hone.
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe, yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini, vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga. Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo, tshifani, ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe.
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo.
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe. Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo. Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe. Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo.
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga.
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe.
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe.
Arali vha ita khumbelo ya u ṋekedzwa hafhu ṱhanziela ya tshipholisa kha khumbelo ye vha i ita u thomani hu saathu fhela miṅwedzi ya rathi, a huna mbadelo i ṱo ḓeaho. Ṱhanziela dzi fhedza miṅwedzi ya ṱahe dzo vheiwa kha rekhodo, vha ḓo tea u ita khumbelo ntswa nga murahu ha miṅwedzi ya ṱahe.
Maḓuvha a 28 a mushumo. Ṱhanziela dzi ṱo ḓeaho dzi dzo rumelwa nga poswo ya nḓowelo, nga nnḓa ha musi vho ita ndungiselo ya u dzhia maṅwalo nga vhone vhaṋe kana nga tshumelo ya u ḓisa maṅwalo vhuponi havho i bvaho Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga.
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo.
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29.
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi, vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho.
Vhathu vha tamaho u vha na tshigidi vha tea u phasa ndingo dza vhugudisi kha tshikolo tsho ṅwalisaho. Vha tea u wana na ṱhanziela ya vhukoni kha vhugudisi ngudoni idzo. Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho,
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000, kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo.
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhanziela ya vhugudisi u bva kha tshikolo tsho themendelwaho kana kha SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha vha ḓadze fomo SAPS 517.
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni. Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini.
Ṱhanziela ya Vhukoni lu ṅwalo lwa u dzhiwa sa mutshimbidzaifa, arali tshigidi tshi ifa zwinepe zwivhili zwa muvhala zwa phasipoto zwine a hu athu u fhela miṅwedzi miraru zwo dzhiwa.
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho.
DFO u ḓo vha nea invoice nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho. Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga. Vha ḓo rasiti ya sa vhuṱanzi ha mbadelo. Vha tea u ṋea DFO rasiti iyi uri a kone u isa phaṋda na u sedzana na khumbelo yavho.
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo.
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo, na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo, kha Central Firearms Register uri i sedzwe. Arali khumbelo yo tendelwa DFO u ḓo vha humbela uri vha renge na u dzhenisa sefo ya tshigidi hu saathu fhela maḓuvha a 14. Sefo iyo i tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza Biro ya Zwitandadi ya Afrika Tshipembe kana South African Bureau of Standards . DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo. Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo, ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone.
Ndivho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi ndi u vhona uri muthu a ne a vha na tshigida u na vhukoni ho teaho u vha na tshigidi.
Vha tea u phasa ndingo dzo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya mulayo kha mugudisi o ṅwaliswaho. Musi vho no ṱangandeza ṱhanziela i bvaho kha mugudisi o ṅwaliswaho kana SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
Vha nga ita khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi dzo vhalaho dza zwigidi.
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa. Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo.
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo.
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF.
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa, muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa.
zwidodombedzwa zwa dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ranga phanḓa u ṅwaliswa ha dzangano muano wa uri a huna muṋe wa fhethu we a thudzelwa nga thungo miṱanganoni kana nyambedzanoni dze dza vha hone musi hu tshi vhumbwa dzangano zwidodombedzwa zwa fhethu hune dzangano ḽa ḓo vha ḽi tshi khou lwisa mulilo hone muano wa uri a huna ḽi ṅwe dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo vhuponi honoho muano wa muthu o rangaho phanḓa u vhumbwa ha dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo themendelo nga muimeli o teaho wa muvhusowapo themendelo nga muimeli wa dzingu wa muhasho wa maḓi na vhusimama ḓaka muano wa mulanguli muhulwane wa dzingu wa Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa.
Tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tshine muṋe watsho a sa vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe, iṋe. mubvann ḓa nahone o ṅwaliswaho nga fhasi ha Fuḽaga ya ḽi ṅwe Shango ḽine ḽi sa vhe Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe. Tshikwekwete itsho tshi nga hirwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana u wana thendelo yo tou ṅwalwaho na ḽaisentsi na thendelo yo bviswaho nga Minista wa zwa Mupo kana dzhendedzi ḽo teaho phanḓa ha u rea khovhe. A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe. Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo.
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa, muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Ṱhanziela ya vhukuma i bvaho kha shango ḽo teaho.
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea.
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo, muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete. Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo.
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo, muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe.
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete. Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973.
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza, mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo, a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500. Tshelede iyi i nga badelwa nga tshekhe yo garantiwaho ya bannga kana phosita ḽa oda.
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo.
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo.
Sdivhadzo ya mbebo i tea u itwa nga muṅwe wa vhabebi vha ṅwana kana mulondoti arali vhabebi vha ṅwana vha sa koni u ita ngauralo. Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi. Arali vhabebi vho malana, ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Muthu o humbelwaho u ita nḓivhadzo u tea u vha na luṅwalo lu mu ṋeaho maanḓa a u ita nḓivhadzo. Luṅwalo ulwo lu tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vhabebi vhone vhaṋe vha sa koni u ita nḓivhadzo.
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe, nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha, i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo.
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24. Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema, makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi.
vha vha muraḓo wa tshigwada tshe kale tsha vha tsho kandeledzwa u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira u vha vho ḓiimisela u shumisa mavu a vhulimu kha u lima fhedzi u vha mulimi wa misi yoṱhe u vha muthu a si na vhuimo kha zwiimiswa zwa muvhuso u vha vho ḓiimisela u dzhenelela kha mbekanyamushumo ya vhugudisi musi vho no wana mavu u vha vho ḓiimisela u ṋekedza u vha tshigwada tsho ḓidzudzanyaho arali vha tshi khou ita khumbelo vha tshigwada u vha na akhaunthu ya bannga.
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000. Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani.
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo. Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai. U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000, vha fanela u bvisa R5 000. Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima, zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi. Vhashumi vhane vha shumiswa kha thandela na vhone vha nga vhaliwa sa zwibviswa zwa mutheo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Zwa Mavu.
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga. Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu, u fana na mavu a nnyi na nnyi.
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo.
khumbelo ya kushumisele kwa mavu kana pulane ya u lima khonadzeo ya u rengisa nga mutengo wo tendelaniwaho, arali vha tshi khou hira hu na khonadzeo ya u renga mutevhe wa vhathu vhane vha dzula muṱani wavho kana miraḓo ya tshigwada, arali khumbelo i ya tshigwada khwa ṱhisedzo ya uri vhuṋe ha mavu vhu khagala, a huna mbilo ya mavu, mavu o ṅwaliswa nga dzina ḽa murengisi na uri mutengo wo tendelanwaho khawo a u ho nṱha ha mutengo wa maraga wo tendelwaho vhu ṱanzi ha uri masheleni o salaho a hone masheleni avho vhone vhaṋe kana thendelano ya khadzimiso ane a ṱo ḓea muvhigo wa tsedzuluso.
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana.
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000 . Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000. Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa, hu na magavhelo o fhambanaho, zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela.
Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi khaṱhiseza vhuvha ha muthu. Maṅwalo a vhuṋe a ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo dza vhudzulapo ha tshoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Ḽi nga kha ḓi ṋewa muthu muṅwe na muṅwe a shumaho kha muvhuso kana tshivhumbiwa tsha mulayo tshine tsha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kana muthu wa o rumelwaho u shumela muvhuso wa ḽino, Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe.
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe. Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Arali u bebwa ho vha hu songo ṅwaliswa, nahone hu sina ṱhanziela ya mabebo, kha vha ḓadze BI-24/15 nahone vha ḓise na dokhumenthe ine ya tikedza vhuvha havho, e.g. ṱhanziela ya ndovhedzo, luṅwalo lwa tshikoloni kana ṱhanziela ya vhudzadze.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu.
Vhaiti vha khumbelo vho malaho/malwaho vha tea u ḓa na khophi ya ṱhanziela ya mbingano.
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo, ṱhanziela ya mbingano, na fomo BI-529.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha. Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe, ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza.
Nḓivhadzo ya ndeme: Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga, hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa.
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu.
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga Fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo.
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino, fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469. Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo. Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi.
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo. Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo.
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa.
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha, khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha.
Thanziela ya u thoma ya Mutakalo wa Phukha dokhumenthe iṅwe na iṅwe yo humbewaho, e.g Muano wa u vula vhuḓifhinduleli, Ṱhanziela ya Muhaelo wa Rabies, etc.
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi, fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone. Fomo ya khumbelo i tea u sainwa na u ṱempiwa nga dokotela wa phukha o teaho ane a ḓo rumela fomo murahu kha ofisi ya thendelo nga Fax Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa.
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo, nngu, mbudzi, bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa.
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe, nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone.
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo.
maṱano na miṱa ṱisano pfulo ya zwa vhubindudzi zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi u diana ha bere u itela nzwaliso.
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo vha tshi khou tou ṅwala zwavhu ḓi nahone vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha.
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro, Zwiḽiwa zwa Bulasini, Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha.
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha. Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi.
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe, vha ḓo tea u vha na thendelo mbili. Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo. Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa.
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni, zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho. Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga.
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni, nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo. Kha zwo raliho, muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa.
Arali muhaelo u song ṅwaliswa nahone u tshi ḓo shumiswa kha ndingo, kha vha rumele luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lwo sainiwaho nahone lune lwa vha na luswayo lwa khamphani. Luṅwalo lu tea u rumelwa kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, nahone lu tea u humbela thendelo ya u ṱun ḓa.
vhunzhi ha mishonga dzina ḽa Tshibveledzwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo shango ḽa hune mushonga wa bva hone muiti nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone hune tshibveledzwa tsha ḓo swikela hone Afrika Tshipembe uri tshibveledzwa tshi do ṱo ḓea lini uri tshi ḓo shumiswa kha ndingo tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi.
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965, kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha.
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947, vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho.
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa.
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo, na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa. I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea u bva kha Muhasho wa Mbammbadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna.
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe, luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine, lu tea i fhelekedza khumbelo.
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo, kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa, khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo.
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
ṱhanziela ya tshakha ya malofha.
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha. A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha ina ṱho ḓea dza mutakalo dzine dza tea u khwaṱhisedzwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso wa shango ḽi rumelaho phanḓa ha musi muhwalo u tshi rumelwa. Ṱho ḓea dzi a wanalea kha Senior Manager: Mutakalo wa Phukha.
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo.
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni.
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi.
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi, fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo, phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango, kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo, nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe.
Kha vha divhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105.
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General: Agriculture, kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho.
Vha nga kona u ita mbadelo ofisini ya Muhasho wa Vhulimi, yo ṅwalwaho kha mutevhe wa 'Vhukwamani na fhethu'.
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo. Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia.
Ṱhanziela iyi i tea u ḓadzwa, nga English, nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho, nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo, nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa.
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa, vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo.
ṱhanziela ya vhukuma ya Phukha yo bviswaho nga dokotela wa phukha wa shango ḽa hune zwibveledzwa zwa bva hone.
Ṱho ḓea dza u tunda dzi a wanalea Ofisini ya Thendelo kana kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa goloi yo no shumiswaho uri i ḓe Afrika Tshipembe, vha ṱo ḓa thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana madzhendedzi awo. Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri goloi dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwe.
Vha tea u ḓisa fomo yo tiwaho ya khumbelo musi vha tshi ita khumbelo ya u ṱun ḓa. Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea kha thundu dzoṱhe dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱun ḓi.
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya goloi.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu ndi ndambedzo ya vhathu vhane vha ṱo ḓa u renga tshitentsi tshine tsha vha na tshomedzo dzo teaho. Ndambedzo iyi i tendela muthu o ṋewaho ndambedzo u saina konṱiraka ya u fhaṱa, kana u renga nnḓu ine i sa vhe tshipi ḓa tsha thandela ya nnḓu yo tendelwaho.
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho u engedza ndambedzo dzavho uri vha kone u swikelela zwikolodo na vhane vha tama uri vha tendelwe u koloda.
vha saathu u vhuya vha vha na iṅwe nnḓu vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya tshipentshela.
Kha vha ise kha conveyancer uri a ḓadze Ndima G.
Kha vha ise fomo kha muhadzimisi wa tshelede kana bannga uri hu ḓadzwe Ndima H arali hu khumbelo ine ya katela khadzimiso ya tshelede.
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa.
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano.
ṱhanziela ya mabebo vhuṱanzi ha muholo thendelano ya thengiso.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka.
madzina nga vhuḓalo na/ kana nomboro ya vhuṋe ya muṋe wa ndaka, kana ḓuvha ḽawe ḽa mabebo.
nomboro ya erf na tshikolobulasi kana dzina ḽa bulasi na nomboro, hu si ḓiresi ya tshiṱara ṱa,
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo. Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe.
Ṱho ḓisiso i nga dzhia minete dza 30 u swika 60. Kha dziṅwe, khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho.
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze,
Muhasho wa Vhulimi u ṋ ekana nga zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha malwadze a phukha Afrika Tshipembe kha vho ṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Kha vha kwame Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha kha a ḓ irese ine ya vha afho fhasi kana vha dalele website ya Muhasho wa Vhulimi.
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha website.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
International Social Service ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽi si ḽa muvhuso ḽine ḽi sa khethulule nga zwa poḽitiki, murafho, vhurereli kana vhubvo. Dzangano iḽi ḽina General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva, Switzerland. Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha vhashumeli vha tshitshavha ḽifhasini ḽo ṱhe. Vhashumeli avha vho gudiswa nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho.
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho. Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa.
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha.
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa.
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa. ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu. Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo.
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa, ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu. Muvhigo u rumelwa kha ISS SA ine ya u sedza ya dovha ya u rumela kha vho teaho, nahone wo fhelekedzwa nga vhupfiwa, mbudziso na/kana zwiṅwe zwi ṱo ḓeaho u thusa kha khumbelo.
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA. Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS: General Secretariat.
Tshumelo ndi ya mahala Afrika Tshipembe. Fhedzi kha maṅwe mashango vha nga tea u badelela dziṅwe tshumelo. Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango.
A vha tei u ḓadza fomo.
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa. Tshaka idzo ndi Ṱhanziela ya Seed Lot na Ṱhanziela ya Sambulu ya Mbeu.
Ṱhanziela ya Muvhala wa Swiri i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori nthihi yo dzhiaho sambulu.
Ṱhanziela Dala i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori ine ya vha na themendelo fhedzi ndingo dza itwa nga iṅwe ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango.
Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo i bviswa musi ḽaborathori yo themendelwaho ina vhuḓifhindulei ha u ita ndingo fhedzi.
Ṱhanziela Dala dzi shumiswa fhedzi kha ndima ye ya bviswa khayo, ngeno Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutendo i tshi shumiswa fhedzi kha sambulu yo lingwaho.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri. Kha vha kwame OSTS sa idzwo ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango i tshi ḓo bvisa Ṱhanziela Dala.
Somboro dza dzi seed lot dzi ṋo ṋewa nahone khumbelo i ḓo rumelwa murahu nga fax kha vhone. I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu.
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu. Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho. Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot.
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa, kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu.
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo, ha bviswa ṱhanziela yo teaho.
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu. Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu.
Mbadelo dzi nga itwa nga Internet kana banngani. Fhedzi ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i nwalwe u itela u ḓivha uri vho badela.
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano, sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi.
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo. Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano. Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani. Kha vha vhudzise hune ndingo dza itwa.
Vhugudisi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi i swikelelisaho kha u phasela u kona mushumo. Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma. U shela mulenzhe kha vhugudisi, mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi.
Ndi vhafhio vha itaho khumbelo?
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo, gudedzini kana univesithi a sa shumiho. Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo.
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara, fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone. Nga maṅwe maipfi, arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda, vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini.
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi. Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi.
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi.
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa.
Vha dzule vha tshi kwamana na senthara ya vhashumi ya tsini na u shandukisa zwidodombedzwa musi huna tshanduko khazwo.
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha.
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi kana sentharani ya vhashumi ya tsini.
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo.
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa wa u vhona uri - hune zwa ṱo ḓea nahone nga zwishumiswa zwi re hone - vhadzulapo vhoṱhe vha a ḓiphi ṋa nga pfanelo ya ndeme ya u vha na mavu/ kana dzinn ḓu. Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane, muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho.
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza ndeme dza sa vhe khomboni vha fanela u pandelwa, vharangaphan ḓa vha muvhuso vha re na vhuḓifhinduleli ha mavu a muvhuso a kwameaho kana vhaṋe vha shango vha phuraivethe vha fanela uri, hu si na na u lenga, vha kwame khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi tevhedzwa Mulayo une wa pfi Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act, of 1998 . Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu.
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho. Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe.
kwama khothe uri u ṋekedze ndaela ya u pandela vhadzulapo vha shango ḽa muvhuso ḽine ḽa langulwa ngawo tenda pfanelo dza ndeme dza vhadzulapo vhenevho vha siho mulayoni dza sa khakhise u ḓo thusa vhadzulapo vha siho mulayoni vha mavu a muvhuso na wa phuraivethe vhane vha shaya ngeno vha sina ndimo uri vha wane mavu a ndimo o fanelaho u ḓo thusa vhaṅwe vharangaphan ḓa vha muvhuso uri vha wane maṅwe mavu ane vhadzulapo vha siho mulayoni vhane vha shaya dzinn ḓu vha nga ḽi shumisa u ḓo thusa hune zwa ṱo ḓea na hune ha vha na nyimele dza tshipentshela, vhaṋe vha mavu a ndimo a phuraivethe vhane mavu avho o dzhiwa uri vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho.
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo.
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu.
U thomani, zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya: Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu. Hone ha, nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa, mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele.
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele. Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele.
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza.
Ḽaisentsi ya u guda ndi ḽaisentsi ya tshifhinganyana i ṱanzielaho uri vha na nḓivho nyana ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ya u guda yo khethekanywa kha khoudu tharu dzi sumbedzaho miṅwaha i ṱo ḓeaho kha khoudu iṅwe na iṅwe.
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16.
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18.
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17.
Khoudu 3: Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18.
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo.
Tshifhinga tsha u lindela ndingo tshi a fhambana uya nga mimasipala. Ḽaisentsi ya u guda i mulayoni lwa miṅwedzi ya 18 nahone miṅwedzi a i engedzwi.
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini.
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo.
Ḽaisentsi ya u guda ndi ḽaisentsi ya tshifhinganyana i ṱanzielaho uri vha na nḓivho nyana ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ya u guda yo khethekanywa kha khoudu tharu dzi sumbedzaho miṅwaha i ṱo ḓeaho kha khoudu iṅwe na iṅwe.
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16.
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18.
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17.
Khoudu 3: Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18.
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo.
Tshifhinga tsha u lindela ndingo tshi a fhambana uya nga mimasipala. Ḽaisentsi ya u guda i mulayoni lwa miṅwedzi ya 18 nahone miṅwedzi a i engedzwi.
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini.
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo.
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho, u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague.
i vhea mulayoni dokhumenthe dza tshitshavha dzo ṅwalwaho Afrika Tshipembe dzine dza ḓo shumiswa nnḓa ha Afrika Tshipembe nga tshumiso ya Ṱhanziela ya Apostilee kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo i ṋekana nga tsumban ḓila dza u waniwa ha tswayo kwayo kana dokhumenthe i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo, poswo kana email.
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa nnḓa. Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi.
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni.
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi.
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi, u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa.
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti. Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe.
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe. Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho.
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail - Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone. Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho, na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone, lu tea u fhelekedza dokhumenthe. Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani.
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma. Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya.
Ṱhanziela dzi si dza tshikhau kana dzo fhelelaho dza mbebo, mbingano na/kana lufu na maṅwalo a khwaṱhisedzaho tshiimo tsha vhudzulapo, o sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Muno.
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi.
Ṱhanziela dza pfunzo dzo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Pfunzo.
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa, hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange, dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa.
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe.
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa, goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi.
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi.
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS.
khophi ya ḽin'walo ḽa vhuṋe luṅwalo lwa thendelo kha khamphani kana dzangano lu ṅwalo lwo aniwaho lwa kufhatele kwa goloi lu bvaho mapholisani. Lu katele ṋomboro dza nzhini na tsheisisi, zwidodombedzwa zwo ḓalaho zwa mushumo we wa itwa na tshiko tsha zwipi ḓa zwihulwane thanziela ya thendelo i bvaho mapholisani thanziela yau lugela u tshimbila badani thanziela ya muleme kha buroho zwinepe zwivhili zwa goloi.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi.
muthu kana vhathu Afrika Tshipembe dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe.
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe. Tshikwekwete tshi na zwothe, thundu na mapfura . Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe.
A huna muthu ane a ḓo shumisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe kana tshiṅwe tshikwekwete kha zwiṅwe nga nnḓa ha musi ho bviswa ḽaisentsi ine ya vha na thendelo arali muṋe wa tshikwekwete a na thendelo ya u rea khovhe. Arali muṋe wa tshikwekwete a sina thendelo ya u rea khovhe, hu tea u vha na konṱiraka ya u shumisa tshikwekwete itsho.
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe, arali vha si muṋe wa tshikwekwete.
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone.
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998. Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela.
u sa fara muhwelelwa u sa thusa muvhilaheli u bvula mulandu, u sa thusa u wana fhethu ho teaho, u sa thusa nga dzilafho, u sa fhelekedza muvhilaheli u dzhia thundu dzawe na u dzhia zwihali kha muhwelelwa u sa eletshedza muvhilaheli nga ha zwiṅwe zwine a nga ita, u fana na u bvula mulandu kana u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe.
A tshi vha rwa kana u vha tshipa.
A tshi vha sema.
A tshi vha tambudza, e.g. a tshi vha founela, u vha rumela maṅwalo kana zwithu, kana u vha sala murahu.
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi.
A tshi vha tambudza siani ḽa zwa masheleni, e.g. musi munna kana mufunwa a tshi ṱo ḓa uri hu vhe ene fhedzi ane a dzhia tsheo ya zwa masheleni kana a tshi hana u renga zwiḽiwa, u badelwa tshikolo, etc.
A tshi vha shushedza, e.g. a tshi vha fulufhedzisa u vha vhulaha arali vha ya mapholisani.
A tshi tshinyadza thundu yavho, e.g. u fhisa zwiambaro, u vunḓa fanitshara kana u tshea mathaila a goloi yavho.
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo.
Vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhu khakhisaho tsireledzo yavho, mutakalo wavho kana ndondolo yavho.
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama, nga luṱingo, luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD.
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA.
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate . Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka, mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise.
Mbilahelo ya Kiḽasi II: Ndi mbilahelo ya u sa tevhela mulayo nga SAPS nga fhasi ha Mulayo Nndwa dza Muṱani wa 1998..
Mbilahelo ya Kiḽasi III: Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe. Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa.
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho; tshelede yo shumiswaho; tshifhinga tshe zwa itea.
Mbilahelo ya Kiḽasi IV: Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo.
Mbilahelo ya Kiḽasi V: Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD.
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD. Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD, nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga.
Mbilahelo dza malugana na vhashumi vha Tshumelo dza Vhululamisi, vhaofisri vha khothe na miraḓo ya Mmbi ya Tsireledzo Lushaka ya Afrika Tshipembe.
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama, nga luṱingo, nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD. Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo, vhukati ha 08h00 na 16h30.
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD.
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa.
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama, vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi.
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa, nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa, u riwa kana khethululo nga lukanda. Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I.
Kha vha vhige mpfu dzi ṱahaho tshiṱitshini tsha mapholisa nga luṱingo kana vha ṅwale luṅwalo vha lu rumele ofisini ya tsini ya ICD, kana vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele ofisini ya tsini ya ICD nga fax.
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na/kana muvhilaheli.
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho.
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone.
Somboro ya mulandu ya mapholisa, arali i hone.
Ḓuvha, tshifhinga na vhuvha ha u kundelwa u thusa mupondiwa.
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi, arali zwi hone.
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone.
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha. Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u vhonwa mulandu, kana u sa vhonwa mulandu kha muvhilaheli.
Ṱho ḓisiso dzi nga dzhia maḓuvha a 30 kana u fhira, zwi tshi ya nga vhuvha ha mulandu.
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180.
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database.
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki.
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi.
u ombedzela zwi kwamanaho na 'tswikelelo' siani la pfanelo ya u wana mafhungo na tswikelelo siani ḽa mbekanyamushumo dza khasho mofholowo ya vhuan ḓadzamafhungo, mbofholowo ya u wana na u fhirisela mafhungo na mihumbulo kha vhathu, mbofholowo ya vhukoni ha vhutsila; na mbofholowo ya pfunzo na ṱho ḓisiso siani ḽa zwa saintsi u vhona uri huna ndinganyo kha nḓowetshumo ya khasho nga u ṱu ṱuwedza u vha hone ha vhathu vhaswa kha nḓowetshumo ya khasho.
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho, midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala, vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli, na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Ḽaisentsi dza tshumelo idzi mbili dza Khasho dza Radio dzi Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi mulayoni lwa miṅwaha miraru, ngeno ḽaisensti ya khasho ya zwo khetheaho i mulayoni maḓuvha a furaru.
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi,
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli.
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo.
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo.
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru.
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
R200 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Muthu muṅwe na muṅwe a fhaṱaho, a shandukisaho na u ṱun ḓa dzigoloi u itela vhubindundzi kana u rengisa, u tea u ḓI ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi.
Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa, muhasho wa vunḓu u ḓo rumela muingameli u ṱola uri muiti wa khumbelo o tevhedza ṱho ḓea dza milayo yo vhewaho naa.
Kha vha dalele Muhasho wa Vhuendi wa vunḓu.
khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhubindudzi lu ṅwalo lwa thendelo arali vha muimeleli wa khamphani nomboro ya Khoudu ya Khasi ṱama i bvaho South African Revenue Services thanziela ya mulayoni i bvaho mapholisani.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo ngeno ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa i ṋekedzwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho.
Ndivho ya mbadelo dza vhudzadze ndi u badela mushumi tshifhingani tsha vhudzadze.
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana,
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi.
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121.
Arali mudzadze a tshinyalelwa kana ṅwana a bebwa o lovha nahone phanḓa ha tshifhinga, mbadelo i itwa tshifhinga tshi sa fhiri vhege dza rathi.
Ṱhanziela ya zwa mutakalo i khwaṱhisedzaho vhuimana na/kana u bebwa ha ṅwana i tea u ṋekedzwa.
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo nahone dzi fhelekedzwe nga ṱhanziela ya zwa mutakalo, vha zwi rumele sentharani ya vhashumi.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code.
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho.
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo.
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho. Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30.
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi.
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi.
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi.
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka.
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa.
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi.
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone.
Kha vha ḓadze Form D: Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu. Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi.
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu.
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo.
Vha ḓivhadze na u kwama vhathu vhoṱhe vha kwameaho hu saathu fhela maḓuvha a 180 u bva nga ḓuvha ḽa nḓivhadzo.
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi, vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minirala u gwiwaho.
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini. A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo.
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu. Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea, ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli,
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo, isa fhiriho miṅwaha mivhili. Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
minirala uyo u tshi nga gwiwa kha miṅwaha mivhili vhupo ha mugodi hu sa fhiri mithara dza 1.
hu sina muṅwe muthu o wanaho pfanelo dza ṱho ḓisiso, thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u fara pfanelo kha minirala wonoyo na mavu aneo.
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho, arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo, u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa.
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo tendelwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho.
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho. Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae.
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho. Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe, kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane, nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho. U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children.
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo, nga maanḓa tshinepe tsha zwino.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho.
Vha nga vhiga muthu o xelaho tshiṱisthini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa. A vha kombetshedzei uri vha vhige u xela ha muthu tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhupo he muthu a xela hone.
mubveledzi a tshi diḽivara, u rengisa, u shandukisa kana u lugisa goloi vhoradzikhon ṱiraka vha vhuendedzi ha goloi vha tshi diḽivara dzigoloi vharengisi vha goloi vha tshi diḽivara goloi, kana vhaṱu ṋdi vha tshi diḽivara goloi.
Kha vha ḓadze fomo MTN 1 ofisini ya vhuponi havho ya zwa badani.
Vha sumbedzise uri ndi ngani vha tshi ṱo ḓa ṋomboro ya thengiso.
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Akhaunthu ya Mzansi ndi tshumelo ya vhathu i langulwaho nga South African Post Office . Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo. Tshelede yavho yo vhulungea kha heino akhaunthu.
A huna mbadelo dza tshumelo dza ṅwedzi. Tshelede ine vha i vhulunga i vha fhedzi na nzwalelo. A huna tshelede yo tiwaho. Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa. A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi. Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone. Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede, kana Financial Intelligence Centre Act, une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi, Arali hune vha dzula hone vho tou hira, kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira. Arali vha tshi dzula na vhabebi, kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi.
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani.
Hu todea diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea Poswoni dzoṱhe Afrika Tshipembe.
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho. Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo, uya kha muofisiri wa zwa masheleni, aḓirese ya poswo, etc.
Musi tshanduko dzi tshi itwa malugana na close corporation - dzine dza nga katela u dzheniswa ha muraḓo muswa kana u bviswa ha muraḓo, etc, kana tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya poswo ya CC - ndi zwa ndeme u ṅwalisa tshanduko idzo na Ofisi ya u Ṅwalisa dzi Close Corporation.
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2. Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho.
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa.
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu. Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya u ṅwalisela CC.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe a miraḓo ya CC.
Kha vha badele masheleni o tiwaho.
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo. Musi tshanduko dzo no shumiwa, ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation.
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo.
Tshumelo heyi ndi ya u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi nga tshanduko ya ḓiresi ya muṋe wa dzina kana wa goloi. Vhaṋe vha dzigoloi vha tea u vhona u ri ḓiresi yo ṅwaliwaho kha redzhisi ṱara ya goloi ndi ya vhukuma.
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze na u humisa fomo ya nḓivhadzo.
khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe vhuṱanzi ha ḓiresi ntswa ya hu ne vha dzula hone.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi, 1995, i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa, na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso. Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo.
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha fomo yo teaho . Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo. A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo, sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano.
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa, dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo. Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma.
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo.
Muṅwaleli wa dzangano ḽa vhashumi u tea u ḓadza fomo ya khumbelo, LRA 4.5.
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma.
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka. Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa.
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa.
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi, vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani.
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso.
Vhatholi vha tea u kherula tshipi ḓa kha Part B ya form W. Cl.2 vha tshi ṋekedze dokotela kana vhuongelo uri vha ḓadze nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo. Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo, vha nga rumela fomo yeneyo.
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo. Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu.
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela.
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu, vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe.
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu, vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso.
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa.
Reserved postal services dzi katela maṅwalo, dzipostcard, zwo gandiswaho, phasela ṱhukhu na dziṅwe postal articles. Ḽaisentsi i ṋea muisedzi ndugelo ya u ita tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho nahone ya dovha ya ita uri a tevhedze zwo bulwaho kha ndima 6 ya Mulayo wa Tshumelo dza Poswo, 1998.
Kha vha ḓivhe hedzwi: U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo. Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho. A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho.
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, kana fish processing establishment ndi goloi, tshikwekwete, kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe. Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea, u ṱhukhukanya, u fhandekanya zwipi ḓa, u kunakisa, u vhekanya, na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete. Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini, u paka, u omisa, u omisa sa muhwaba nga muṋo, u xwatudza, kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe. Vha tea u thoma nga u ita khumbelo ya thendelo ya ṅwaha nga ṅwaha kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE. Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo. U sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana i fheliswe.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
Hu nga dzhiwa tsheo ya uri vha nga bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, nahone izwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha zwo khetheao nahone tsheo i zwanḓani zwa Minista wa DEA&T.
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE.
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho.
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama.
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo. Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱei
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi tea u vha phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika. SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho.
kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS, Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu, vhukati ha 08:00 na 15:30, hu sa kateliwi nga holodei hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha u thoma dzi tea u rumelwa naho arali u ya nga kuṱanganyisele kwavho, hu sina muthelo wa tshifhinganyana u teaho u badelwa.
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki, vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo. Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho. Arali SARS i songo fushea, vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe.
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo, kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga. Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga.
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo.
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6.
SARS yo thomana na maitele a tshumelo ane a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili.
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri.
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho. Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi vhe phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme, thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi, vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho. Miholo miṅwe i ḓo vha i tshi kha ḓi wela fhasi ha ṅwaha wa muthelo u fhelaho nga 28/29 Luhuhi.
mbalogu ṱe ya mugaganyo wa muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho vha ṱuse na mbadelo yo tendelwaho ya muthelo wa mashango a nnḓa ya ṅwaha woṱhe vha ṱuse na mbadelo yo itwaho kha tshikhala tsha u thoma.
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa.
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho, ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana.
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo.
Vha nga tea u badela muthelo wo engedzwaho arali muholo wa u humbulela u fhasi nga 90% ya muholo wa u theliswaho wa vhukuma na fhasi ha muholo wavho wa vhukuma.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika. Vha ita ngaurali, khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga, na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso.
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo.
SARS yo thoma service standards kana maitele a tshumeloa ne a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili.
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri.
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe.
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo, zwa thekiniki na ndangulo. Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho.
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo, dza madzangano na dza thandela. Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao.
Kuitele ukwu ku shuma hani?
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho. Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme.
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu.
uri vha sa shumise tshelede nnzhi kha u badela vhafha ṱi nga u ḓifha ṱela vhone vhaṋe kana nga thuso ya miraḓo ya muṱa, vhadzulatsini, khonani na vhaṅwe uri vha sa badele tshelede nnzhi kha vhafha ṱi uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia.
vha vho mala/malwa, u dzula na mufunwa wavho kana vha tshi dzula na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone siani ḽa zwa masheleni vha vhe vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha mudzuli wa Afrika Tshipembe lwa mulayoni vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka. Hezwi zwi amba uri vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya 21, vho mala/malwa nahone vha na khithi vha tea u vha vha tshi hola muholo une wa vha nga fhasi ha R3 500 nga ṅwedzi vha tea u vha vha sa wani ndambedzo ya Muvhuso ya thengo ya nnḓu vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho.
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni. Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo.
Maga a tevhelwaho kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho, ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo.
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu. Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29.
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo.
vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini, vhuponi havho kana vunḓuni, fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho.
vha nga ambara yunifomo vha ḓo gudiswa kha maitele oṱhe a mapholisa.
vha shuma mishumo ya thikhedzo sa mulanguli kha ofisi dza lushaka, dza vunḓu, kana tshiṱitshini tshapo vha sa iti mishumo ya tshipholisa a vha ambari yunifomo musi zwo tea, vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
vha tea u vha na zwikili kana vhukoni vhune vha nga vhu shumisa kha Tshumelo ya Tshipholisa, e.g. madiraibva vha mabufho, madokotela, vhabambeli, vhashumeli vha tshitshavha kana madokotela a mihumbulo vha ḓo ita miṅwe mishumo ine vha vha makone khayo ine vha ḓo i shuma vha nga ambara yunifomo arali thendele yo ṋekedzwa nga khomanda wavho vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
vha shuma mishumo kha sekithara ya tshumelo ya tshipholisa vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni kha sekhithara yo tiwaho tshiṱitshini, kana sekithara yo tiwaho sa zwe khomanda a tisa zwone vha nga ambara yunifomo u ya nga zwine ya ambarelwa zwone vha ḓo tea u gudiswa nga ha maitele a sekhithara ya mushumo une vha ḓo ita wone. Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara.
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho.
u ḓadza mbudziso dza mutakalo sa zwe zwa tiwa nga Khomishinari wa lushaka u sa vha na vhulwadze ha muhumbulo, kana u shaya nungo hune ha nga vha khakhisa u ita mushumo wavho zwavhu ḓi vha na vhuḓifari ha vhuḓi, hu tikedzwaho nga ṱho ḓisiso dzo teaho phasa ndingo dza kuhumbulele kana ndingo dzo tiwaho nga Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa u vha na ṱhanziela ya maṱiriki kana pfunzo dzi eḓanaho na izwi vha sumbudze na ṱhanziela u vha vha tshi kona u amba, u vhala na u ṅwala English na nthihi ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe u dzhiiwa minwe na u sa vha vho wanwa mulandu kana u vha fhasi ha u sengiswa kha mulandu u ḓi imisela u gudiswa u vha vho ḓiimisela u dzhia muano wa ofisi u sa vha na makolo a muvhili a vhonalaho ; na u vha na ḽaisentsi ya u ḓiraibva, naho i si ṱho ḓea u vha pholisa ḽa ridzeve.
thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21.
khophi yo sethifaiwaho ya bugu yavho ya vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva, arali vha na yo khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
ṅwana wa tshikolo muofisiri wa tsireledzo mura ḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Masipala.
Arali vha wanala vho tea, khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa. A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho. Nga murahu, vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa.
Fomo Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi. Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho.
goloi ya u hwala thundu, goloi ya u kokodza goloi dzo tshinyalaho kana basi goloi dza tshileme tshifhiraho 3 500 kg kana dzo itwelaho u halwa vhathu vha fumimbili kana u fhira.
goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25.
vha na ḽaisentsi ya u ḓiraiva ine ya mulayoni ya tshakha ya goloi yeneyo vhana ṱhanziela ya dokotela i sumbedzaho uri mutakalo wavho wo lugela zwezwo vha na ṱhanziela i bvaho kha gudedzi ḽo tendelwaho vha saathu u gwevhelwa u ḓiraiva vho kambiwa, u ḓiraiva lwa khombo kana mulandu wa u vhanga khakhathi na musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa.
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa. Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi.
Ḓiraiva kana muṋe wa goloi ane a vha na thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa ha ngo tea u tendela muṅwe muthu u ḓiraiva goloi iyo badani. Goloi iyo i nga ḓiraiviwa fhedzi nga muthu ane a vha na ḽaisentsi yo teaho.
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo.
ḽaseintsi ya u ḓiraiva ine ya vha mulayoni thanziela ya vhugudisi thanziela ya mutakalo wavho thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Nga murahu ha mbadelo, vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu.
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele. Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa, Garaṱa dzine maḓuvha a 120 a fhira vhaṋe vhadzo vha saathu u dzi tevhela, dzia ṱshinyadzwa.
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili.
Pfanelo ya ṱho ḓisiso ya zwa migodi ndi thendelo i tendelaho khamphani kana muthu u sedzulusa tshipi ḓa tsha mavu u itela u wanulusa khonadzeo zwayo kana u vha hone ha minirala. Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe.
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i vha mulayoni ṅwaha miṱanu. Musi tshifhinga tsho fhela, muiti wa khumbelo a nga humbela u vusuludza pfanelo ya ṱho ḓisiso i sa fhiriho miṅwaha miraru.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo.
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi.
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa.
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo, u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista.
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo, u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho.
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho, u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo, na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho.
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30.
Musi ṱho ḓea idzi dzo no fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista.
Nndwa ya muṱani ndi mini?
thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya katela u rwiwa, vhudzekani, u seṅwa kana u sasaladzwa kana zwi kwamaho masheleni u tshinywa ha thundu kana muḓi u sala muthu murahu u dzhena muḓini wa muthu nga nnḓa ha thendelo ya muṋe wa muḓi thambudzo iṅwe na iṅwe kana zwiito zwa ndangulo hune zwiito izwo zwa nga ita uri mutakalo wa muthu, tsireledzo yawe kana vhuvha hawe vhu vhe khomboni.
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha, vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo.
muhwelelwa uri a tambudze muhweleli muhwelelwa uri a sa humbele muṅwe muthu u mu thusa kha u tambudza muṅwe muthu muhwelelwa uri a sa dzhene muḓini hune ha dzula muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa dzhene ho bulwaho ngomu muḓini wa muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa ye muḓini wa muhweleli muhwelelwa uri a sa ye hune muhweleli a shuma hone muhweleli ane a dzula kana we a vha a tshi dzula fhethu hune hu sa vhe hawe e eṱhe uri a sa dzhene kana u sala afho fhethu kana kha inwe ya dzibulege dzine hu sa vhe yawe e eṱhe muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya tsireledzo?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa.
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo.
mutambudzwa a ṅwana mutambudzwa a muthu a songo takalaho muhumbuloni mutambudzwa a muthu o dzidzivhalaho arali khothe yo fushea uri mutambudzwa haho kha tshiimo tsha u ṋea thendelo.
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe.
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo.
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe.
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi.
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo, fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela.
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi, ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela.
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe. Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani.
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe.
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe, a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe.
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe.
Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani.
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza,
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo kha Muhasho.
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5.
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho.
Maanḓa a Ramulayo - Sdivhadzo ya u imela vhaṋe vha bindu.
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha.
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ita khumbelo ya u badelwa murahu tshelede ya mbadelo ya vhuṱundi kha zwibveledzwa zwe zwa ṱun ḓwa u itela u faṱwa, u bveledzwa, u fhedziselwa, kana u pakwa ha zwibveledzwa zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, 470.03/00.00/01.00.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya thendelo ya thengiselonn ḓa.
Zwi nga dzhia vhege mbili uya kha nṋa u ḓivha uri khumbelo yavho yo tshimbila hani u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni.
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema.
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18.
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana.
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano. Arali ni sina vhabebi, mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano. Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano, khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano. Arali mubebi kana vhabebi, kana mulonditi, kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano, ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo.
Arali muṅwe wa vhamalanaho o mala/malwa nga nḓila dza tshizwino-zwino, mbingano ya tshirema i nga si konadzee musi a tshe o mala/malwa. Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988.
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema, a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa.
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau kana khophi ya redzhisita kana ya dokhumnethe iṅwe na iṅwe ya vha hone kha redzhisitara yo teaho, i a ṋekedzwa, nahone ha khwaṱhisedzwa vhuṱanzi,
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i a ṋekedzwa na zwenezwo, tenda ha vha hu sina masheleni o teaho u badelwa a u bvisa ṱhanziela nga tshifhinga tsha u ṅwalisa mbingano.
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i ṋekedzwa na zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi. Nga maitele aya, zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi, arali zwi tshi ṱodea.
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone. Ndi maitele a sa konḓiho, a sa ḓuriho, a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo. Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho.
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi.
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho, hu vha u fhela ha mafhungo. Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa, khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa.
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae.
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho.
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30.
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi. Nga maitele aya, zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi, arali zwi tshi ṱodea.
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone. Ndi maitele a sa konḓiho, a sa ḓuriho, a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo. Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho.
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi.
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho, hu vha u fhela ha mafhungo. Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa, khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa.
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae.
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho.
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30.
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa, u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo.
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu.
Kha vha ḓadze fomo RFL, Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi.
Ṱhanziela i khwaṱhisaho u tswiwa ha goloi, u tshinyala lwa tshoṱhe kana ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi.
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo, fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu.
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi.
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe, kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo, na dza u rewa ha khovhe, kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo. Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe, na ndugiselo, nḓisedzo, u vhulunga, vhuxwatudzi, vhuendi, kana vhubveledzi. South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete.
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe.
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ṱola u lugela hatsho u vha lwanzheni. Ndingo dzi itwa nga SAMSA. Nga murahu ha ndingo SAMSA i tea u bvisa Ṱhanziela ya Tsireledzo. Ṱhanziela iyi i tea u fhelekedza khumbelo yavho ya u ṅwalisa.
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete.
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe.
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete.
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10. Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani. Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni, zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea.
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani, nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha, a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC. Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano.
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu. Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu.
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1.
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo,
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni.
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC.
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu.
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu, ine ya nga vha yo tou ṅwalwa, mbekanyamushumo dza computer, mbekanyamushumo dza khasho, mudzika, fiḽimu kana vidio.
U tsireledza zwi amba u thivhela vhaṅwe vhathu uri vha sa kope kana u bveledza uyo mushumo na u u shumisa u itela u wana masheleni. Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe.
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha, vha nga si kone u wana tsireledzo yawo. Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu, garaṱa, CD, tshioliwa, tshifanyiso, kana fiḽimu.
Muthu we a ṅwala, a gandisa, a phaḓaladza, a rengenyela, a vhaḓa, a ola, a ita fiḽimu, kana u rekhoda mushumo, ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo. Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo, pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi.
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe. Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe.
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni. Luswayo lwa pfanelo ya vhuṋe lune lwa anzelwa u vhonwa ndi ©.
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo, arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa.
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe.
Tshiolwa ndi tshivhumbeo na zwiga zwi fushaho maṱo. Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako.
Tshiolwa ndi tshivhumbeo, vhuvha, kuitele, tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽia Tsumbo, kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu.
tshi tea u vha tsho naka nga tshivhumbeo tshatsho, kuvhekanyele kana kuitele; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
tshi tea u vha na tshivhumbeo tshi tshimbidzanaho na mushumo une wa khou itwa; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10.
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho, ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho. Vha tea u dalela ofisi nga vhone vhaṋe kana vha rumele dzhendedzi ḽi fanaho na ramulayo wa zwisikwa.
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa, vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli.
Zwiolwa zwi a bvusuludzwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa. U ṅwaliswa ho lengaho hu nga ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha. Fhedzi u ṅwaliswa a ho ngo tea u itwa nga murahu ha mi ṅwaha ya 15.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/1 u ṅwalisa ṅwana ane a vha uri ho no fhela ṅwaha o bebwa fhedzi ṅwana ha athu u swika kha miṅwaha ya 15.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/15 u ṅwalisa ṅwana o no swikaho kha miṅwaha ya 15.
ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a sa tendi uri ṅwana ndi wawe. Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe, kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho.
ṱhanziela i bvaho vhuongeloni kana haya ha vhadzadze he ṅwana a bebelwa hone. Ṱhanziela i tea u sainwa nga muthu a langaho nahone i tea u vha na dzina ḽa tshiofisi ḽa vhuongelo kana haya ha vhadzadze na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
vhu ṱanzi ha zwidodombedzwa zwa ṅwana sa zwe zwa ṅwaliswa tshikoloni, kana ṱhanziela yo sainiwaho nga Ṱhoho ya tshikolo tsha u thoma tshe ṅwana a dzhena khatsho. Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
ṱhanziela ya ṅwana ya ndovhedzo, arali yo bviswa ṅwana a saathu u fhedza miṅwaha miṱanu arali vhabebi vha siho, shaka ḽa tsini ḽine ḽa sia ṅwana nga miṅwaha ine i sa vhe fhasi ha ya 10 nahone ḽine ḽa ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana ḽi tea u ita afidaviti u khwaṱhisedza vhuvha ha ṅwana,
tshitatamennde tshi bvaho kha muthu ane a vha na nḓivho ya vhabebi vha ṅwana tshi a ṱo ḓea. Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi.
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi.
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya zwa badani.
Bammbiri ḽi sumbedzaho vhuṋe ha goloi.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa, u thuthiwa u ṅwaliswa, u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa. Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu.
Ḽaisentse ya goloi i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12.
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani.
Ṱhanziela ya lufu lwa mufu.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa. Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe.
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa.
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo.
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo sa zwe dza vhekanywa nga fhasi ha ṱhoho ine yari "Fomo dzi teaho u ḓadzwa". Fomo idzo dzi hone afho fhasi.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe kana dziphasipoto dzine dza vha mulayoni dza vhathu vhoṱhe vhane vha na vhukwamanyi na khamphani ine ya ḓo ṅwaliswa.
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano, dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe.
Vhathu kana madzangano vha nga ita khumbelo ya ṋambaphuleithi ine ya vha ya muthu lwa tshoṱhe arali vha tshi ṱo ḓa u shumisa dzina ḽavho kana ḽa dzangano sa ṋomboro yo ṅwaliswaho ya goloi. Somboro iyi i vha thundu ya we a n'walisa.
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha ṋetshedze khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani. Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50. Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani.
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo. Hu tea u shumiswa tshumelo dza vhoramulayo sa idzwo u ṅwalisa hu mushumo u lemelaho.
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete.
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO. A vho ngo tea u ṅwalisa hafhu rali vho no ḓinwalisa. Vha ḓo ṅwaliswa sa dzhendedzi nahone vha nga si lozwe khoudu yavho ya vhudzhendedzi.
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa. Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa, akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo. Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe. Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo.
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe.
Dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangalo ḽa u ṅwalisa u itela nzwaliso ya phukha nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Phukha wa 1998, ḽi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website vha i ḓadze yoṱhe. Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo.
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo . Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe, u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela, u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa ndi dzifhio?
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe, muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho.
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973.
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu.
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa.
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo mulanguli wa khamphani ya phuraivethe, arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe- nga nṋda ha musi Khomishinari wa South African Revenue Service o ita ndaela iṅwe vho muraḓo wa close corporation arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe - nga nnḓa ha musi Khomishinari o ita ndaela iṅwe vho khamphani iṅwe na iṅwe muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana.
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli, mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo. Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho.
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo. Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000.
U si na na bindu.
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini. Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo.
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo mulanguli wa khamphani ya phuraivethe, arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe- nga nṋda ha musi Khomishinari wa South African Revenue Service o ita ndaela iṅwe vho muraḓo wa close corporation arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe - nga nnḓa ha musi Khomishinari o ita ndaela iṅwe vho khamphani iṅwe na iṅwe muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana.
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli, mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo. Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho.
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo. Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000.
U si na na bindu.
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini. Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo.
Luswayo ndi tshiga, muano, kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo. Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani.
Dzina ḽa thengiso ndi ṱhanganyo ya maipfi . Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho. Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo.
Musi luswayo lwo ṅwaliswa, a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho. Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho, hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo. Ho no ḓi vha na milandu ya nṱha Afrika Tshipembe, u fana na musi MacDonalds i tshi suwa iṅwe khamphani ya maḽiwa ya Afrika Tshipembe ye ya vha i tshi khou shumisa tshiga "M".
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu. Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa.
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1.
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1.
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo. Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho, vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho. U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo.
Tshipi ḓa 74 tsha TM1 "address for service" ndi aḓirese ya hune vha ḓo wana hone vhudavhidzani hoṱhe u bva kha Trade Mark office. Vha tea u ḓivhadza Muhasho, nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka.
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe, vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro. Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro. Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo, vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo.
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer.
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho.
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo, Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo.
Arali hu sa vhe na u hanedza hune ha itwa vha ḓo ṋewa Ṱhanziela ya u Ṅwaliswa ha Luswayo.
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha.
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama.
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo.
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani. Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi. Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani. Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa, Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi.
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi.
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo.
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe, kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi.
Kha vha ḓadze fomo TS1, Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo, ofisini ya tsini navho ya zwa badani.
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho.
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano.
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa.
Vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṱo ḓeaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho. Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo, vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva.
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
Arali MEC o fushea nga tsedzuluso, a nga ṋea senthara ya ḽaisentse ya u ḓiraiva khethekanyo. U ḓo ṅwala fhasi zwidodombedzwa kha ridzhisi ṱara ya senthara dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva, a ṋetshedza ṱhaziela ya u ṅwaliswa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi.
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu.
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo.
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe.
ḽaborathori na fhethu hune zwi bvaho nnḓa zwa tendelwa u dzhena shangoni zwi tea u tshimbidzana na zwitandadi zwo tiwaho vhatholi vha tea u vha na vhukoni ha u fara luḓi lwa vhunna.
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture.
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo.
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha. Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita. Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha.
Kanzhi madzangano asi a mbuyelo a isedza tshumelo zwitshavhani zwo fhambanaho u fana na zwikimu zwa nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa vhana, madzangano a londotaho vhana vhe vhabebi vhavho vha vhulahwa nga AIDS, madzangano a zwa vhurereli, etc. Mbuyelo dzine madzangano aya a dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao.
Madzangano asi a mbuyelo a anzela u lambedzwa nga ndambedzo na masheleni a bvaho mashango ḓavha. Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973. Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili.
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa. Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea u dzudzanywa uri dzi tshimbidzane na khamphani hu sina masheleni a mikovhe nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha.
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari.
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe, na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya.
ṱhanziela ya tshiofisi ya uri fhethu afho ho bvalelwa nga ngona. Ṱhanziela iyo i bviswa nga vhalangi vha tsireledzo ya mupo khophi ya mmapa u sumbedzaho mavu ane a khou itelwa khumbelo.
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu. Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka.
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka, dza vundu kana dza masipala. Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala. Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu.
mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette.
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi.
Kha vha ḓe na ID yavho.
Kha vhaḓadze fomo yo teaho.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo.
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela.
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni, nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi.
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi.
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano, sa khophi dza vhukuma.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo.
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi.
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi, sa khophi dza vhukuma.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano.
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vhane vha sa wane maḓi u bva kha muisedzi wa maḓi, muvhusowapo, bodo ya maḓi, bodo ya tsheledzo, tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso kana muṅwe muisedzi wa maḓi manzhi, vha tea u ṅwalisa tshumiso yavho ya maḓi na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
u sheledza migodini kha nḓowetshumo pfulo tshumiso iṅwe na iṅwe yo sumbedziswaho kha uya nga Ndima 39 ya Mulayo wa Maḓi a Lushaka wa 1998.
u la ṱwa ha tshikha kana maḓi ane a vha na tshikha tshandukiso ya nḓila ine milambo na zwidambo zwa elela ngayo kana tshandukiso ya philiphili kana vhuvha ha kueletshele kwa maḓi,
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo, migodi, vhulimi ha zwa maḓini, khovhe, mitambo ya maḓini, zwa lunako, ngade, tshandukiso ya vhupo, goḽofu, etc u bva kha maḓi a elelalo, maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo.
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu, hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu, he ha itwa phanḓa ha 1972, hu tea u ṅwaliswa. Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa, sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea. Dokhumenthe idzo dzi ḓo tea u sainwa dza humiselwa kha muhasho.
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi,
Zwiiti zwi langwaho, u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha, u bveledza muḓagasi nga maḓi, u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo.
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi,
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
ḓadze fomo dzo teaho, vha tshi khou thuswa nga muofisiri wa dzingu.
zwidodombedzwa zwa muhumbeli fhethu hune maḓi a shumiswa hone zwidodombedzwa zwa muṋe wa fhethu muano wa muhumbeli moano wa muṋe wa fhethu zwidodombedzwa zwa dzimbadelo khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya vhuṋe ha fhethu khophi yo sethifaiwaho ya thendelano ya u hira fhethu tshisumbi tsha thevhedzo ya zwoṱhe zwi kwamaho tshumelo dzine dza khou humbelelwa thendelo.
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo.
kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo, na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
u kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa u shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo Rasaintsi wa mupo/natural scientist kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho u shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza u ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni u wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho u tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ṅwaliswa sa rasaintsi wa phurofeshena ḽa wa mupo kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha a na digirii ya B. Sc ya miṅwaha miṋa , B. Sc. Honours kana B. Tech. kha saintsi dza mupo.
u gudela nga u ṱan ḓavhuwa kha miṅwaha miṋa, na u vha yo livhanywa na mbili dza ḽeve ḽe dzo teaho-dza thero dza u thoma dza saintsi ya mupo, kana physics, chemistry, mbalo na/kana biology.
ya thero dzine dza vha kha mbekanyamushumo dzi tea u khethekanywa sa thero dza saintsi ya mupo.
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho ya mushumo na ṱho ḓisiso dzi yelanaho na Saintsi ya Forensikhi. Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho: Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi.
n ḓivho ya u tandulula thaidzo u ṋekedza vhuṱanzi khothe ngudo dza mathomo dza zwa Mulayo themendendelo ya vhuḓi ha zwibveledzwa vhuḓifari mashumele a phurofeshena ḽa u sumba, u kuvhanganya na u shumana na vhuṱanzi zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na u shumisa nḓivho ya saintsi kha kushumele kwa mulayo thekiniki dza ṱho ḓisiso dza Forensikhi u ṱodisisa fhethu ho bvelelaho vhutshinyi maitele a vhuṱanzi kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu zwidzidzivhadzi, milimo ya zwa khemikhala, microscopy, na u pfesesa mbumbeo ya zwith forensic biology tshenzhemo.
ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali u kwakwanya tshihali na vhugevhenga, u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga, u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi.
ṱho ḓisiso i yelanaho na zwa Forensikhi tshenzhemo kha mashumele a ḽebu mushumo wa u pfesesa zwa biologi - na mushumo wa u pfesesa zwa chemistry u vha vhuponi he vhugevhenga ha itea sa mutsivhudzi vhuḓifhinduleli ha u langa ḽebu i shumanaho na zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga u pfesesa - zwa biology, chemistry, zwidzivhadzi na ngudo ya milimo vhuṱanzi vhu sa dzhii sia khothe dza mulayo u tikedza vhahweleli vha mulandu kana vhaimeleli vha vhahwelela vha mulandu kha ṱho ḓisiso dza vhugevhenga mushumo wa u dzhia zwinepe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo.
madzina, zwidodombedzwa zwa vhuṋe na tshiimo tsha mbingano tsha vhaṋe vho ḓi ṅwalisaho nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo zwidodombedzwa zwa u pfukiselwa ha ndaka, hu tshi katelwa maḓuvha a vhuḓi ṅwalisi na mitengo ya hone zwidodombedzwa zwa khadzimo, hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho.
U wana hezwi, vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa.
Vha nange nga u puṱedza khayo. Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho.
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho.
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho.
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa . Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni. Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu.
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa. Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website.
ofisi ya Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde. Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho.
Musi vho no ḓi ṅwalisa, vha wana mafhungo na zwenezwo.
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo. Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi, geologist, rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo. Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili.
Vhathu vha tamaho u shuma sa vho rasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mabuḓo a Saintsi ya Mupo.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo o gudiswaho kha buḓo ḽa saintsi ya Mupo u tea u vha o gudela miṅwaha miṋa ya B. Sc, B. Sc. Honours kana B. Tech. kha saintsi dza mupo.
pfunzo dzi tea u gudwa lwo ṱandavhuwaho kha miṅwaha miṋa, nahone i tea u sendekwa kha thero mbili dzo teaho dza saintsi dza mupo dza physics, chemistry, mbalo kana/na biology.
ya thero kha mbekanyamushumo dzi tea u wela kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo.
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha, muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo . Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari. Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo. Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi.
Vhakonanyi vha mupo vho ṱhapudzaho khoso dziṅwe dza ndango ya mupo vha sinaho vhugudisi ho teaho ha saintsi ya mupo, u fana na vhapulani vha dziḓorobo, dzisociologists, vhoraikonomi, vhabveledzi vha zwifha ṱo na vhabveledzi vha fhethu vhane vha vha na digirii dza B.A/ vha nga si ḓi ṅwalise sa vho rasaintsi vha mupo vho tou gudelaho. Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho.
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili. Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha, arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe.
U inga kha izwi, vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo, mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho.
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro.
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano.
arali nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996, muiti wa khumbelo a vha o gwevhelwa mulandu Afrika Tshipembe kana kha liṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa.
arali khothe khulu yo ita ndaela ya uri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze vhuṅwe ha muhumbulo kana o valelwa nga fhasi ha Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo wa 2002.
arali u ṅwaliswa ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa maga a ndaṱiso o hweswaho muiti wa khumbelo nga fhasi ha uyu mulayo arali muiti wa khumbelo a vha o pandelwa u vha murado wa ofisi ya vhuimeli nga ṅwambo wa vhuḓifari ha vhuaḓa arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela, lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa, vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela.
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Muthu muṅwe na muṅwe, a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa.
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli, u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala.
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa, zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu. Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese. Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa.
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS.
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS. Arali zwo khakhea, kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS.
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Muthu muṅwe na muṅwe, a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa.
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli, u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala.
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa, zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu. Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese. Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa.
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS.
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS. Arali zwo khakhea, kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS.
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya fhano fhedzi, na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi.
Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga.
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha, na vhuvha hawo.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze yoṱhe. Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo.
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho.
hune wa ḓo swikela hone vhunzhi ha mushonga zwo tevhelwaho hu tshi itwa ndingo he ndingo dza itwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine Munwalis a nga zwi humbela tshivhalo tsha mushonga une wa ḓo ṱun ḓwa,
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha.
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe.
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi. Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula. Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele, kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo.
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki. Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20. Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we, tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki.
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo.
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa.
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo.
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT. Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System.
Ma ḓuvha a mbadelo a vhe e maḓuvha a phanḓa ha dzi 4 Fulwana 2001. Ḓuvha ḽa u ṅwalisa nga huswa hu ḓo vha ḓuvha ḽi ne muiiti wa khumbelo a tea u ḓi ṋwalisela VAT.
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi. A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa. Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT, arali zwi sa fani.
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Fhethu dzoṱhe dza u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Fhethu ya u vhulaha malwadze i shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze kararu. Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe.
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru.
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha, kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho.
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000.
Kha vha ite khumbelo ya khombe-khombe kana ya u ḓi ṋangela u ṅwaliswa kha fomo VAT 101 , i wanalaho kha website kha tshipi ḓa tshi wanalaho fhasi ha dzifomo kana ofisini ya tsini navho ya South African Revenue Service . Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela.
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa murengisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mufarisi arali vho malana fhasi ha "tshanga-ndi- tshau-tshau-ndi-tshanga".
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani, close corporation, vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo, hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli.
Arali hu bindu ḽa shangoni ḽa nnḓa, zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe.
Khophi ya ṱhanziela ya u ṅwaliswa yo teaho i bvaho kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani/Close Corporations.
Khophi yo sethifaiwaho ya bammbiri ḽa u thoma dzangano arali zwo tea , kana luṅwalo lune lwa vha na tshiṱempe kha ofisi dza tshumelo dza muvhusowapo kana dza tshitshavha. Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi, vha tea u ḓadza fomo VAT 128. Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea.
Tshitatamennde tsha banngani tsha zwino, tsheke yo ṅwaliwaho "cancelled" kana vhurifhi vhubvaho banngani vhu khwaṱhisaho zwidodombedzwa zwavho zwa Afrika Tshipembe. Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi, kha vha ḓadze fomo VAT 119i.
Vhurifhi ha u tholiwa sa mufari wa dzibugu, muofisiri wa zwa masheleni kana muṱoli wa dzibugu arali tshipi ḓa tsha 7 tsha VAT 101 tsho ḓadzwa.
Khophi ya zwino ya akhaunthu ya masipala kana u hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese.
Mbekanyamaitele ya bindu, ṱho ḓisiso kha khonadzeo ya u bvelela ha bindu khonṱhiraka dzo saiṅwaho, thendelano ya franchise kana ndavhelelo kana vhuṱanzi vhuṅwevho vhu sumbedzaho uri thundu ine vha i rengisa ine vha ḓo theliswa khayo i nga fhira R300 000. Hezwi a zwi nga ṱo ḓei arali vho no fhirisa R300 000. Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela, vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000.
Ḽaisentsi ya u rengisa arali i tshi ṱo ḓea kha bindu, e.g. ḽaisentsi ya zwikambi kana ya u rea khovhe.
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa, Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa. Vha ḓo wana na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisela.
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa.
Kha vha tendele maḓuvha a swikaho 10 a mushumo uri davhi ḽa ofisi ḽa vhuponi havho ḽi shumane na mabammbiri avho. Ṱhanziela i ḓo poswa kha aḓirese ya poswo ye vha i ṋekedza musi vha tshi khou ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa. Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa. Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo.
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo. Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni, senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni, senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni, bulasi ine ya vha mulayoni, pfulo ine ya vha mulayoni, ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, etc.
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela.
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo.
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa. Arali vho mala/malwa nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga nahone, vhamu ṱani wavho vha swika hune vha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo, Mulayo u zwi dzhia uri na vhone a vha koni u badela zwikolodo.
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
muthu o dzhielwaho thundu nga ṅwambo wa u koloda dzhendedzi la muthu o dzhielwaho thundu, arali dzhendedzi iḽo ḽi sa dzuli Afrika Tshipembe tshilikadzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi, arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga munna kana mufumakadzi wa kale , arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga mutshimbidza ifa ḽa muthu o dzhielwaho thundu o lovhaho.
Ndi nga murahu ha tshifhinga tshi ngafhani nga murahu ha u dzhielwa thundu hune muthu o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila zwikolodo dzo no badelwa arali mukolodi o ita nzudzanyo dza mbadelo dze dza ṱanganedzwa nga kotara tharu dza vhane a vha koloda nahone o badela kana u ṋea khwathisedzo ya u badela.
Nga murahu ha miṋwedzi ya rathi arali hu songo vha na mbilo dza vhukuma dzo itwaho tshfhingani tsha miṋwedzi ya rathi nahone arali ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi.
arali mokolodi o no vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
nga nnḓa ha musi huna muthu we ita khumbelo khothe, hu saathu fhela miṅwaha ya fumi, uri mukolodi a sa vusuludzwe, nahone khumbelo yo tendiwa.
Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe. Vha ḓo tea u wana thuso ya zwa mulayo.
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso.
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho.
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela.
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela.
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni. Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa. Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu.
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Ḽaisentsi yavho ya garaṱa ya u ḓiraiva i mulayoni miṅwaha miṱanu u bva nga ḓuvha ḽe vha i ṋetshedzwa. Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi. Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi, vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso.
Vha nga vusuludza ḽaisensti yavho tshifhinga tshi saathu u swika. Ḽaisentsi ntswa i vha mulayoni miṅwaha miṱanu.
Vha nga vusuludza ḽaisentsi yavho sentharani dza ndingo dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva shangoni ḽo ṱhe. Vha ḓo tea u tevhela garaṱa yavho kha senthara yeneyo.
Kha vha ḓadze fomo DL1, Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani.
li ṅwalo ḽa vhuṋe, basa, ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa tshifhinganyana, ḽaisentsi ya garaṱa ya kale kana phasiphoto ine ya vha mulayoni ya Afrika Tsipembe zwinepe zwivhili zwa mivhala mutswu na mitshena zwa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe mbadelo ya khumbelo.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga ḓo ita ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva. Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo. Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi, hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa.
Ḽaisentsi ntswa ya u ḓiraiva i ḓo luga vhukati ha vhege nṋa na dza rathi.
Fethu hoṱhe ha u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Fethu ha u vhulaha malwadze dzi shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha.
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze kararu. Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe.
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru.
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani ya nnyi na nnyi dzi tea u vusuludzelwa ḽaisentsi ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋe wa goloi u vhona uri ḽaisentsi i a vusuludzwa. Vha balelwaho u vusuludza ḽaisentsi vha ya lifhiswa.
Huna maḓuvha a tshilidzi a 21 kha vhaṋe vha saathu u vusuludza ḽaisentsi dza goloi dzo fhelelwaho nga tshifhinga. Maḓuvha ha ya a vhaleliwa u bva kha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa disiki ya laisentsi. Mvusuludzo ya ḽaisentsi i tea u itwa ofisini ya vhuṅwalisi he goloi ya ṅwaliswa hone.
Vha fare ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na luṅwalo lwa nḓivhadzo.
Kha vha badele mbadelo yo sumbedzwaho kha nḓivhadzo.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna.
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela. Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture.
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe, a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
vhuvha ha manyoro ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
kha vha ḓadze fomo tharu dza Fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na fomo A.
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
kha vha ḓadze Fomo B kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane fhedzi kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya vhukuma.
kha vha ḓadze Fomo C u shandukisa rekhodo ya muṅwalisi siani ḽa zwidodombedzwa zwa vhukwamani, u fana na aḓirese, ṋomboro ya luṱingo, na muthu a teaho u kwamiwa.
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
vhuvha ha zwiḽiwa ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe ofisi ya Muṅwalisi i rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika 30 Khubvumedzi.
kha vha ḓadze fomo tharu dza fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na Fomo A.
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea, vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu, nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo. Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi, ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea.
Lufu. Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho, masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu.
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso.
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana.
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira.
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea, kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini.
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo.
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo.
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa. Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha.
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana. Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo. Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa.
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano.
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila. U wana ḽaisentsi iṅwe, kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani.
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwine zwa shumswa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe.
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana.
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Ḽaisentsi yavho ntswa i nga vha yo no luga vhukati ha vhege ṋna na dza rathi.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinga nyana i waniwa na zwenezwo.
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala. Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala.
U rwiwa: Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa. Tsumbo, u rwa nga mpama, u likita, u sukumedza, u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone, u tshea muthu, na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa, u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo, u vhaisa muvhili, u dzidzivhadza kana lufu.
Thambudzo ya vhudzekani: Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi, kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho.
Thambudzo ya muhumbulo, u tambudzwa muyani na u seṅwa: U nyadza kana u shonisa mulala, zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli. Tsumbo, u sanda, u khethulula kana u kwanyeledza, u sa londola, u sema na u nyefula, u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala.
Thambudzo ya zwa masheleni: Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende, thundu, kana tshelede nga nnḓa ha thendelo, u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi, kana nga khombe-khombe.
U sa londola: U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo. Tsumbo, ṱhahelelo ya zwiḽiwa, vhududo, zwiambaro, mishonga, thuso ya zwa muya na muhumbulo, u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela.
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu: Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa, vhuḓipfi, mbofholowo ya muhumbulo, zwine muthu a tenda zwone, vhupfiwa, zwine muthu a amba, vhuḓiambeli, na hune vhalala vha tama u vha hone. Tsumbo, u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi, a khethululwa, a rwiwa na u vhulahwa.
Ndi nnyi o teaho u vhiga thambudzo?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala, u tambudzwa, u sa farwa zwavhu ḓi, kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa, u tea u vhiga thambudzo iyo.
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081.
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu.
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu, mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha, ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala, nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha, mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo.
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo, u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini.
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala, kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio. Minista kana MEC u tea u dzhenelela.
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Ṅwedzi muṅwe na muṅwe madokotela vha phukha vha muvhuso vha ṋekana nga mivhigo ya malwadze a phukha kha Vhalanguli vha Mavun ḓu vha Tshumelo dza Phukha. Mivhigo iyi i a ṱolwa ya rumelwa kha Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha vhune ha vha Pretoria. Mivhigo iyi i dzheniswa kha database. Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi. Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi. Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager: Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo.
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website.
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu, vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo.
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu.
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga, ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea.
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS.
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu, u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha.
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS.
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho.
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso, Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho.
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso, ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu.
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe.
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya.
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo.
Ifa la mufu li vha hone musi muthu o lovha a sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili. Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili, kana arali mufu a songo sia wili, hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo. Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu.
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu. Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu, kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili.
Ndi lini hune lufu lwa tea u vhigwa kha Master?
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe nahone o sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili arali mufu o lovhela nnda ha Afrika Tshipembe, fhedzi o sia thundu Afrika Tshipembe na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili.
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe kha vha vhige ifa kha Master wa vhupo he mufu a vha a tshi dzula hone tshifhingani tsha u lovha hawe arali mufu o vha a sa dzuli Afrika Tshipembe tshifhingani tsha u lovha hawe, vha nga vhiga ifa kha Master muṅwe na muṅwe kha vha vhige ifa nga u dadza Fomo J294: Death Notice na dzinwe dokhumenthe dzo teaho dza u vhiga dzo ṅwalwaho afho fhasi vha nga wana Ndivhadzo ya lufu na dzinwe dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Master wa khothe khulwane kana ofisini dza madzhisitirata ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo.
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwaho thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili, kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone mutevhe wa vhathu vhe mufu a vha a tshi vha koloda - arali u hone muano u khwathisedzaho uri ifa a li athu u vhigwa kha ofisi ya muṅwe Master kana huṅwe fhethu ha tshumelo ha Master.
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000, Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa, a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Fomo J243: Fomo ya thundu dzine dza vha hone.
tendelwa uri a sa nekane nga tsireledzo kha wili, kana a mubebi, vhamutani kana ṅwana wa mufu.
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwa thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea.
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000. Lunwalo lwa nethsedzomaanda lu nea muimeli o khethwaho maanda a u langa ifa nga nnda ha u tevhedza zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu.
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu, u litsha mushumo, tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo, pfanelo dzi songo vhiliwaho, mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa.
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama.
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo. Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe.
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo.
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho. A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino.
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Hune vhalangi vha tshikwama vha tea u badela tshelede, fomo ya khumbelo ya ndaela i tea u itwa. Ndaela ya muthelo i bvaho kha South African Revenue Service i ṋea ndaela mulangi wa tshikwama kana mutholi nga ha mbadelo ya muthelo u teaho u kokodzwa kha tshelede ya mbadelo iyo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha SARS.
Ḓuvha ḽa mabebo ḽa mutheli.
Khumbelo ya ndaela ya muthelo yo itwaho online i tendelwa hu saathu fhela awara dza 48.
Muvhilaheli kana mupondiwa, sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi, wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi.
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi.
Arali khumbelo ya tendelwa, Bodo i ḓo ḓivhadza muvhilaheli kana mupondiwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngafhi nahone lini hune ha tea u ṱahiswa vhupfiwa. Ḓuvha na fhethu hune muṱangano wa Bodo ya Pharou ḽu wa ḓo farelwa hone zwi ḓo ḓivhadzwa.
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese.
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa. Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone. Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC.
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone.
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa.
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo.
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa.
Close corporation ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira u vha na khamphani. CC yo tea mabindu maṱuku, Ṱho ḓea dza vhulanguli ha CC ndi dzi leluwaho musi hu tshi vhambedzwa na dzikhamphani.
Dzina ḽo anganywaho ḽa CC ḽi tea u ṱolwa phanḓa ha musi ḽi tshi tendelwa kana u hanwa. Ofisi ya u Ṅwalisa Close Corporation i ḓo ḓivhadza u tendiwa kana u haniwa ha dzina nahone nḓivhadzo i ḓo iwa nga lunwalo kana e-mail.
Dzina ḽo tendiwaho li mulayoni lwa miṅwedzi mivhili.
Kha vha ise fomo ya khumbelo ofisini ya CIPRO.
Ṱho ḓisiso dzi ḓo itwa u vhona arali huna madzina a songo teaho, kana ane a fana na ḽavho, kana o iledzwaho.
U ridzeva dzina zwi nga dzhia maḓuvha mararu uya kha a sumbe.
Arali CC yo vha i na nnḓu ine ya vha yayo, kha vha wane maṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na kha Gwama ḽa Lushaka lu ambaho uri mihasho a i na thaidzo ya u bvusuludzwa ha CC.
Mvusuludzo i ḓo tea u kungedzelwa kha gurann ḓa yapo u vhona dzangalelo ḽa tshitshavha kha CC ine ya khou bvusuludzwa.
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Mbadelo ya vhuraru i ḓivhea sa mbadelo ya tshifhinganyana ya u engedza kana u ḓadzisa, Arali mbadelo yo raliho yo itwa, i tea u badelwa hu saathu swika ḓuvha ḽo tiwho.
hune ṅwaha wa muthelo wa fhela nga dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya sumbe u bva kha ḓuvha i ḽoi tevhelaho miṅwaha ya masheleni i fhelaho nga ḽinwe ḓuvha ḽi si dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya rathi u bva kha ḓuvha i ḽo.
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela. Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira, a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela.
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo.
muthelo wo badelwaho wa mushumi ṅwaha woṱhe muthelo wa mashangoni a nnḓa wo tendelwaho wa ṅwaha woṱhe mbadelo dzo itwaho tshikhalani tsha u thoma na tsha vhuvhuli tsha muthelo wa tshifhinganyana.
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe.
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website, vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo.
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli, ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi. Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone, mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho.
i sumbedza ṅwaha wa muthelo.
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho, sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo.
Ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi i sa fhiri tshikalo tsha muthelo. yo tea u ṋekedzwa naa.
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo.
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo.
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho, tsumbo; vhashumi vha mutakalo, vhoramilayo, akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu.
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5.
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha, i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo.
nzwalelo kha tshelede ye vha i hadzima na bondo dza nnḓu nzwalelo kha tshelede i vhulungwaho na vhone nzwalelo kana mikovhe nzwalo kha akhaunthu ya u vhulunga masheleni ya zwino mbadelo kha mikovhe rennde i badelwaho nga vhone sa muhiri kana i ṱanganedzwaho nga vhone sa dzhendedzi tshelede yo badelwaho kha pfanelo ya u shumisa zwifha ṱo mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu, kana mbadelo dza u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe, kana u fhirisa nḓivho i kwamanaho na kushumisele kwa zwisikwa Afrika Tshipembe.
Ṱhalutshedzo ya unithi kana tshishumiswa tsha zwa masheleni tshivhalo tsha unithi kana zwishumiswa zwo rengiswaho tshileme tsha mutengo wa u rengisa tshelede ye vha i ṱanganedza kha thengiso mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa.
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende.
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi.
Zwibveledzwa zwoṱhe, tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki.
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho.
A huna tshifhinga tshi tiwaho tsha u itwa ha tshumelo.
nzwalo na mikovhe i bvaho kha Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo mbadelo ya u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho.
Kha vha ḓadze IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3.
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS.
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dzi tea u ṱolwa u itela u lugela hadzo u tshimbila badani. Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋne wa goloi u vhona u ri goloi i itwe ndingo. Ndingo dza goloi dzi nga itwa kha zwiṱitshi zwa phuraivethe kana zwa nnyi na nnyi.
Kha vha dalele ofisi ya zwi ṱitshi ya zwa badani.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha o ḽeneo ḽo.
Ḽaisentsi ya theḽevishini i tendela muthu uri a renge theḽevishini na u sedza theḽevishini. Ḽaisentsi i vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Kha vha vusuludze ḽaisentsi yavho Poswoni ya tsini.
Vhuṱanzi ha aḓirese ya haya na ya poswo, na ṋomboro ya Luṱingo:
Kha vha badele tshelede yo bulwaho.
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi.
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo.
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho. Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango. Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe, o imela mufarwa, kha iḽo shango, kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria, o imela mufarwa.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga vhaofisiri vha Vhuimeli kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha.
ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe. Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe. Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo, luṱingo, kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho.
ṋekana nga zwidodombedzwa zwa sisiteme ya zwa mulayo ya iḽo shango. Zwidodombedzwa zwi nga katela; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi, mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo, beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi, Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo.
vhona uri vhukwamani vho dzula vhu hone vhukati havho na mufarwa ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o farwaho mashango ḓavha, ngeno vha tshi khou tevhela milayo ya shango iḽo.
dalela mufarwa dzhele. Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango, fhethu, mvelele milayo ya shango iḽo, na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo.
kwama muṱa kana khonani - arali vho humbelwa nga jufarwa nga u tou ṅwala. A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu, kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa.
thusa u vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa. Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba, zwiḓolo, zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi. Tshivhalo tshi nga si fhiriselwe kha ṅwedzi u tevhelaho. Kha vha kwame Consular Services section u ṱo ḓa thuso.
vhona uri thaidzo dza zwa mutakalo dzi ḓivhadzwa vhalanguli vha dzhele.
thusa kha u rumelwa ha maṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede, maṅwalo, zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya. Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy, High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha. Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa.
u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzudzanya u bviswa dzhele kana u ṋewa beiḽi u ya fhethu hu songo tsireledzeaho kana dzhele dzi shushaho u ṱo ḓisisa mulandu u thusa uri mufarwa a farwe nga nḓila yo khetheaho u fhira nḓila ine vhafarwa vha iḽo shango vha fariswa zwone - nga nnḓa ha musi milayo United Nations ya kufarelwe kwa vhafarwa i sa khou tevhelwa u bvisa ndaela ya uri mashaka kana dzikhonani vha rumele tshelede u badela mbadelo dza Ramulayo kana dza zwa mutakalo u wana fhethu ha vhudzulo, mushumo, visa kana thendelo dza vhudzulapo u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga kana khamphani dza zwa khadzimo dza dzigoloi u thusa vhadzulapo vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango la vhudzulapo ha vhuvhili u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili vhane vha farwa kha shango ḽine vha vha na vhudzulapo haḽo vha nga si wane thuos ya Vhaimeli vha Afrika Tshipembe. Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo, u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango.
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari.
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa, nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho.
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u tshea uri ndi vhugudisi vhufhio vhune vha nga vhu ṋekedza. Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi.
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi, vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo.
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo.
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho. Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho.
Vhatholi, vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u thoma vhugudisi nga ḓuvha ḽe ha tendelaniwa khaḽo kha thendelano ya vhugudisi.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi.
Phungudzo ya tsiku ya tshitshavha ndi thuso ya tshifhinganyana i ṋewaho vhathu vha shayaho lu kalulaho lune vha sa kone u tshelela miṱa yavho.
Ndi nnyi ane a nga wana thuso ya phungudzo ya tsiku?
Vha nga wana thuso u bva kha muvhuso arali vha tshi khou tshila nga fhasi ha tsiku i shushaho.
u ṱo ḓa thuso musi vho lindela phindulo u bva kha muvhuso malugana na khumbelo ya ndambedzo ya vhana ho vha na tshiwo tsho iteaho, u fana na u swa ha nnḓu a vha tei u wana ndambedzo nahone vha kha tshiimo tshi shavhisaho a vha koni u shuma ngauri a vha vuwi zwavhu ḓi - hezwi zwi amba uri vha na miṅwedzi ine ya vha nga fhasi ha rathi vha tshi lwala a vha koni u wana masheleni a u unḓa ṅwana u bva kha khotsi kana mme a ṅwana wavho muthu we a vha a tshi ṱun ḓa zwiḽiwa muṱani o lovha muthu we a vha a tshi ṱun ḓa zwiḽiwa muṱani o farwa a bvalelwa dzhele tshifhinga tshi sa swiki miṅwedzi ya rathi vho kwamiwa nga tshiwo tsho iteaho, fhedzi vhupo vhune vha dzula khaho a hongo ḓivhadzwa sa vhupo ha tshiwo.
Ndi mini zwine vha wana?
Thuso ya Phungudzo ya Tsiku i nga vha nga nḓila ya phasela dza zwiḽiwa kana vautshara ya u renga zwiḽiwa. Maṅwe mavun ḓu a ṋea tshelede. Thuso iyi i ṋewa lwa tshifhinga tshiṱuku - kanzhi lwa miṅwedzi miraru, tshiṅwe tshifhinga lwa miṅwedzi ya rathi.
Kha vha ite khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code na ṋomboro dza 13 na ṱhanziela dza vhana vhavho dza mabebo.
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo.
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe.
ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelomuvhigo wa tshikolo.
vho ita khumeblo ya ndambedzo ho vha na tshiwo vho linga u wana masheleni a u unḓa vhana a vha na iṅwe thikhedzo vho mala/malwa, kana vho ṱala kana a vha athu u vhuya vha mala/malwa a vha na muholo vha na vhuholefhali ha tshifhinganyana.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Khumbelo yavho i sedzwa zwenenzwo vha tshi fhedza u i ḓisa.
Hu ḓo sedzwa vhungoho ha mafhungo na ṱho ḓea ya thuso.
Vha ḓo wana phasela ya zwiḽiwa, vautshara kana tshelede ya ṅwedzi wa u thoma naho vha songo ḓisa dokhumenthe dzoṱhe dzi ṱo ḓeaho.
Vha humbule u ṋea muofisiri dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho phanḓa ha musi mbadelo dza ṅwedzi wa vhuvhili dzi tshi itwa. Arali vha sa ita ngauralo vha nga fhedza vha si tsha wana phasela ya zwiḽiwa, vautshara kana. tshelede ya ṅwedzi wa vhuraru.
Arali hu sina tshanduko kha tshiimo tshavho nga murahu ha u wana ndambedzo lwa miṅwedzi miraru, vha nga ita khumbelo ya u engedza ndambedzo lwa miṅwedzi miṅwe miraru.
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Khethekanyo yo khetheaho ya dzigoloi i ṋekedzwa kha tshakha dza goloi dzine dza vha na mishumo yo khetheaho nahone dzi sa anzeli u tshimbila badani.
A huna mbadelo ya ḽaisentse kha gariki kana ṱere ṱere arali muṋe wayo a mulimi wa vhukuma a shumisaho tshiendedzi itsho kha mishumo i yelanaho na zwa vhulimi. Hezwi zwi shuma na musi tshiendedzi tsho shandukiswa, u fhaṱululwa kana u shandukiswa u shumiswa kha mbambe kana u ṱaniwa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo EFL 1 ofisini ya tsini ya zwa badani.
Khethenyano kana u tea u sa ṅwalisa zwi nga dzhia vhege dza rathi.
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa. Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi, nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho.
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala, nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho.
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi.
vha vha tshi thonifhiwa nga vhaṅwe vhorasaintsi siani la nḓivho yavho kha zwine vha ita vha vho shela mulenzhe kha zwa saintsi vha vhe na miṅwaha ine i vhe fhasi ha ya 10 vha tshi khou shuma vha sa imi, nahone vha na tshenzhemo ya phurofeshena ḽa ya zwine vha khou itela zwone khumbelo phanḓa ha u ita khumbelo.
Kha vha ḓivha hedzi: Arali vho tutshela mushumo: Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi, vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi.
Khumbelo dzi do sedzwa nga Komiti ya Nyeletshedzo ya Phurofeshena ḽa yo teaho. Themendelo i ḓo itwa nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP, ngeno thendelo i tshi ḓo itwa nga miraḓo yoṱhe ya Khoro.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu. Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa, khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa.
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho.
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe, zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa.
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso.
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro.
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha: Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Vhege dza malo.
Vhureakhovhe ha u itela u a iwe muṋe vhu kwama zwitshavha zwa vhuponi ha phendelashango zwine zwa shumisa zwiko zwa lwanzheni u itela zwone zwiṋe, naho hu uri zwi nga rengisa zwiṅwe zwa idzwo zwiko hanefho zwitshavhano. Zwazwino vhareivhakhovhe vha reaho u itela u ḽa vhone vhaṋe a vha langulwi nga mulayo nahone zwi do dzula zwo rali u swikela hu tshi vha na phoḽisi, Fhedzi uri vha kone u rea khovhe vha tea u ita khumbelo ya mureiwakhovhe ane a rea uri a ḽe ene muṋe na vha muṱa wawe.
Kha vha ite khumbelo kha Minista wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo maanḓa nga fhasi ha ndima 81 ya Marine Living Resources Act, . Khumbelo i tea u rumelwa kha komiti dza ndangulo Dzapo nahone i tea u fusha ṱho ḓea. A huna muthu o tendelwaho u rea khovhe u itela u ḽa ene muṋe na vha muṱa wawe na u rengisa tshitshavhani nga nnḓa ha thendelo.
Thendelo i a vusuludzwa nga ṅwaha nahone u kundelwa u tevhedza thendelo hu nga ita uri thendelo i fhahehwe, u khantselwa kana u fheliswa.
Kha vha rumele khumbelo yavho kha Komiti dza Ndangulo Dzapo mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe musi tshifhinga tsha thendelo tsho no vha tsini na u fhela.
Vhareivhakhovhe vhaswa vha tea u fusha ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga ṋewa thendelo.
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa sekhithara kana vhureihakhovhe vhune a ḓo vhu ita.
Hu khwaṱhisedzwa tshiimo tsha zwino tsha thendelo phanḓa ha musi iṅwe thendelo i tshi nga bviswa. U sa fusha ṱho ḓea zwi ita uri mureiwakhovhe a bviswe kha mutevhe.
Vhaofisiri vha Muhasho vha vhidza muṱangano wa tshitshavha u ṋekana nga thendelo kha vhoṱhe vhareivhakhovhe vho ṅwaliswaho.
Vhaofisiri vha thoma nga u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa thendelo phanḓa ha u ṋekana nga thendelo.
Vhoṱhe vhane vha vha na thendelo vha lavhelelwa u saina kha mutevhe u tenda uri vho wana thendelo dzavho.
Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu, u litsha mushumo, tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo, pfanelo dzi songo vhiliwaho, mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa.
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama.
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo. Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe.
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo.
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho. A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino.
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni.
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe.
tshifani tsha mutheli madzina a mutheli duvha ḽa mabebo a mutheli nomboro ya vhuṋe ya mutheli kana iṅwe ṋombaro yo khetheaho mufuda wa khumbelo ya ndaela zwiitisi zwa u ita khumbelo ya ndaela a ḓiresi na khoudu ya hune mutheli a dzula hone a ḓiresi ya poswo na khoudu ya tshiivhumbiwa kana mutholi muholo wa ṅwaha wa mutheli.
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo, kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa.
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Vha tea u wana thendelo ya tshifhinganyana ya goloi arali vha na goloi i songo ṅwaliswaho kana ine i sina ḽaisentsi nahone vha tshi tama u i ḓiraiva badani u itela uri vha kone uya u i ṅwalisa uri i wane ḽaisentsi, u i diḽivara kha murengisi wa dzigoloi, u isa kha ndingo ya dzigoloi kana u dzhiululwa ha dzigoloi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo TSP1, khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ofisini ya tsini ya zwa badani kana ofisi ya u ṅwalisa.
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
lindelaho ḽaseintsi ya garaṱa itaho khumbelo ya u vuseledze ḽaisentsi xedzaho ḽaseintsi ya u ḓiraiva.
Ḽaisentse i ṋetshedzwa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndigo ya u ḓiraiva nahone i mulayoni lwa miṅwedzi ya rathi.
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
basa kana phasipoto zwinepe zwivhili zwa muvhala mutsu na mutshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Ndingo ya maṱo i ḓo itwa vha sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
lindelaho ḽaseintsi ya garaṱa itaho khumbelo ya u vuseledze ḽaisentsi xedzaho ḽaseintsi ya u ḓiraiva.
Ḽaisentse i ṋetshedzwa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndigo ya u ḓiraiva nahone i mulayoni lwa miṅwedzi ya rathi.
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
basa kana phasipoto zwinepe zwivhili zwa muvhala mutsu na mutshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Ndingo ya maṱo i ḓo itwa vha sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo. Arali mushumisi a sa ṱo ḓ i u tevhela iyi milayo mushumisi ha ngo tea u shumisa, u ṱana, kana u ṱahisa na/kana u kopa kana u phaḓaladza zwire ngomu kha website.
Pfanelo dzoṱ he dza mikhwa na dziṅwe pfanelo dza Government Communications and Information System kana tshiṅwe tshivhumbiwa tsha zwa mulayo tshine mafhungo atsho a vha hone kha iyi website fhedzi nga nnḓ a ha thendelo, ndi pfanelo dzine dza vha na muṋe wa mafhungo.
Zwothe zwire ngomu, mbalo na tswayo, hu tshi katelwa, software, thekhinolodzhi, dzidatabeisi, ṋdivho, maṅwalwa, zwo olwaho, zwifanyiso, zwirathisi zwihulu, mafhungo asi a nnyi na nnyi, kuitele, mbekanyamushumo, kuhumele, kana mihumbulo yo ṱ alutshedzwaho kha ino website zwi nga vha zwi nga fhasi ha dziṅwe pfanelo, hu tshi katelwa na dziṅwe pfanelo dza vhuṋe ha mahumbulwa, dzine dza vha thundu dza GCIS, kana tshivhumbiwa tsha zwa mulayo, nahone dzo tsireledzwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe na thendelano dza ḽifhasi. Ho sedzwa pfanelo dzo ṋewaho mushumisi afha, dziṅwe pfanelo dzothe dza vhuṋe ha mahumbulwa kha ino website dzi nga fhasi ha muṋe wadzo, nahone u shumisa website a zwi ambi uri mushumisi o ṋewa ḽ aisentsi ya vhuṋe ha pfanelo.
Ndivho ya zwine zwa vha kha iyi website ndi u ṋekana nga mafhungo malugana na zwi kwamaho muvhuso nahone zwi ṋekedzwaho a zwi vhi zwo bulwa zwoṱ he zwa fhelela.
Zwiṅwe zwirathisi zwi rathisela kha zwiko zwine zwa vha nga fhasi ha dzi'nwe tshumelo dzine GCIS ya sa vhe na ndangulo khadzo. GCIS a i ḓ ivhofhi malugana na vhungoho ha zwiko izwo.
GCIS i na zwitandadi zwa thekhino ḽ odzhi zwi pfadzaho na kushumele kwa tsireledzo u itela u tsireledza mafhungo oṱ he a ḓ iswaho nga mushumisi uri a sa lodzwee, kana a sa shumiswe nga nḓ ila i si yone, kana a sa shandukiswe kana u tshinywa. Hu ḓ o dzhiwa maga oṱ he a pfadzaho u tsireledza mafhungo a mushumisi. Vhashumi vho tendelwaho vhane vha vha na vhuḓ ifhinduleli ha u dzhenisa mafhungo a tshiphiri o waniwaho vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri a vha fhiriseli mafhungo kha vhaṅwe vhathu. Phoḽ isi iyi i kwama vhashumi vhoṱ he vha GCIS kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha zwine zwa nga wana mafhungo u bva kha GCIS. Muthu muṅwe na muṅwe, bindu, na tshivhumbiwa zwo iledzwa u nga dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe ḽ a iyi website hu sina thendelo, nahone zwo iledzwa u rumela kana u linga u rumela zwi songo tendelwaho, na khoudu dzo bvaho nḓ ilani. Muthu ane a rumela kana ane a lingedza u rumela zwi songo tendelwaho, zwo bvaho nḓ ilani kha ino website kana ane a lingedza u dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe nga nnḓ a ha thendelo kha ino website u ḓ o tovholwa lwa mulayo, nahone arali GCIS kana tshivhumbiwa tshiṋwe na tshiṋwe tsha tshitshavha tsha tshinyalelwa, hu ḓ o vhilwa tshelede ya tshinyalelo kha onoyo muthu kana tshivhumbiwa.
GCIS i nga ṋekana nga miratho ya uya kha dziṅwe website u itela u thusa mushumisi. Fhedzi u vha hone ha miratho a hu ambi uri GCIS i themendela dzi website idzo. Website na masia ṱ ari ane ra vha na vhurathiseli nao a zwi ho nga fhasi ha ndangulo ya GCIS. GCIS a i na vhuḓ ifhinduleli kana vhukoma ha zwire ngomu ha website yo rathiselwaho khayo, tshumiso, kana u sa kona u swikelela website yo rathiselwaho kana vhurathiseli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha kha website ye ha rathiselwa khayo.
Tshitatamennde tsha tshiphiri tshi shumiselwa GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo tshine tsha langula, u ombedzela kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga tshumiso ya iyi website.
Mushumisi a nga dalela website iyi a songo ṋekana nga zwidodombedzwa zwawe. Fhedzi mushumisi u tenda u shumisa mafhungo nga fhasi ha tshitatamennde tsha tshiphiri. Ri vha eletshedza uri website ino i nga i na miratho i yaho kha dziṅwe website dzine dzi sa langulwe nga tshitatamennde tsha tshiphiri.
Arali mushumisi a na mbudziso kana mbilahelo malugana na itshi tshitatamennde tsha tshiphiri kana tshiphiri tsha mushumisi musi a tshi khou shumisa website iyi, muratho wa feedback u nga shumiswa.
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi shumiswa fhedzi kha zwi si zwi ngana e.g musi mushumisi a tshi ṅwalisa na website u humbela vhudavhidzani ha tshifhinga tshiḓ aho malugana na zwine zwa vha zwa ndeme kha GCIS. GCIS i nga shumisa zwidodombedzwa izwo u sedza zwine zwa takadza mushumisi u vhona uri i fhindula hani musi i tshi ṱ oḓ a zwiṅwe zwidodombedzwa kana u ṱ oḓ a u khwinisa website. Musi mushumisi a tshi khetha u ṅwalisa online malugana na zwino itwa nga GCIS, GCIS i ḓ o shumia zwidodombedzwa izwo u fhindula mushumisi. Web administrator a nga shumisa zwidodombedzwa zwo fhambanaho zwa website. GCIS i ḓ o vhona uri zwa khungedzelo zwi tshimbidzana na mulayo na uri zwi itwa hu tshi tevhelwa zwo tiwaho uri hu kone u waniwa thendelo yo teaho phanḓ a ha u rumela e-mail ine ya sedzana na tshumelo dza GCIS kha mushumisi. Mushumisi a nga humbela, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, uri GCIS i ṱ utshele u rumela e-mail kha mushumisi nga u shumisa muratho wa feedback kana unsubscribe.
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi nga fhiriselwa kha kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwa ḽ ifhasi kana vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha u itela fhedzi zwo bulwaho afho nṱ ha. Hezwi a zwi nga kateli u fhirisela kha mashango a sina milayo ya tsireledzo i fanaho na milayo ya tsireledzo ya shango ḽ a mushumisi. Musi mushumisi a tshi ṋea zwidodombedzwa zwawe kha GCIS nga ino website, mushumisi u khou tenda uri phiriso ya u ralo i itwe.
Arali zwo tea, zwidodombedzwa zwi nga ṋewa tshumelo dza zwa mulayo, madzhendedzi a ndangulo kana a muvhuso, kana dziṅwe tshumelo u itela u tevhela mulayo kana khumbelo kana u tevhedza zwo bulwaho afho nṱ ha.
Arali zwidodombedzwa zwa muthu zwa vha zwo dzheniswa kha ino website, vhashumisi vha tamaho u shandukisa zwidodombedzwa vha nga shandukisa nga tshumiso ya muratho wa feedback. Vhashumisi vha ḓ o kona u swikelela zwidodombedzwa zwavho, vha zwi khakhulule na u zwi shandukisa, kana vha ḓ ibvise kha u vha mushumisi wa nga misi. Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo ya u swikelela zwidodombedzwa zwavho, kana vhane vha tama u humbela khophi ya zwidodombedzwa zwavho vha tea u kwamana na web administrador nga tshumiso ya muratho wa feedback.
GCIS i ḓ o shumana na khumbelo dza tswikelelo ya zwidodombedzwa kana tshandukiso ya zwidodombedzwa i tshi khou tevhela mulayo.
A huna na tshithihi tshine tsha vha afha tshine ndivho yatsho ha vha u vhofha mulanga kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe a dalelaho website.
Zwidodombedzwa zwa tshumiso na milayo ya tshumiso zwi vhumba vhushaka hoṱ he ha phurofeshena ḽ a vhukati ha GCIS na mushumisi wa website iyi. U sa londa hune ha nga itwa nga GCIS kha u vhona uri zwo bulwaho nga zwidodombedzwa zwi a itwa, a zwi nga ambi uri GCIS yo ḓ ikovha. Arali huna zwiṅwe kha zwe zwa bulwa zwine zwa sa konadzee u nga itwa, zwi ḓ o phumulwa uri zwi si tsha vha tshipi ḓ a tsha zwidodombedzwa. Zwiṅwe zwidodombedzwa na milayo yo salaho i nga si kwamiwe nga u phumulwa na u sa konadzea u itwa ha zwidodombedzwa zwo phumulwaho, nahone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa.
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa, u khwinifhadza, u engedza kana u phumula zwipi ḓ a kana zwidodombedzwa na milayo yothe ya tshumiso musi zwo tea. Tshanduko dzi ḓ o thoma u shuma musi dzi tshi tou fhedza u rumelwa kha website. Ndi vhuḓ ifhinduleli ha mushumisi u vhona uri u ṱ ola zwidodombedzwa izwi na milayo tshifhinga tshoṱ he u vhona arali huna tshanduko dzo itwaho. Tshumiso ya website nga mushumisi, nga murahu ha u rumelwa ha zwidodombedzwa zwo shandukiswaho kha website, i ḓ o dzhiwa sa nḓ ivhadzo ya uri mushumisi o tenda u tevhedza na u vhoxwa nga zwidodombedzwa na milayo ya tshumiso, hu tshi katelwa na tshanduko dzo itwaho.
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu, kumelele na vhuḓi.
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976, dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo. Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa.
Vha ṱoli vha ofisini dza madzingu dza Muhasho wa Vhulimi vha ḓo dzhia sambulu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa kha ndango ya mbambadzo na mbeu dzo ṱun ḓwaho kha vhathu, iṋe madzangano, zwivhumbiwa, dzikhamphani, madzangano a tshumisano na vhalimi, vhane a rengisa mbeu.
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone, dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho, dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe.
mbeu dzine dza dzhiwa hu songo dzudzanywa mbeu dzi soliseaho tshakha dza zwimela zwi dzindelaho.
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela, u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi.
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo.
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo, mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa.
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka. Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu, muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama. Mubadeli u ḓo ṋewa invoice.
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho.
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio. Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho, tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976. Vha nga vhiga dzi ṅwe mbilahelo dza ndingo kana khanedzano dzine dza yelana na vhu ḓi ha mbeu. Fhedzi vha tea u thoma vha kwamana na OSTS u vhona arali tshenzhemo yo teaho kha ndingo i hone nahone/kana tshakha ya mbeu i hone. Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe, dzangano, tshivhumbiwa, khamphani kana mulimi.
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo, nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano. Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu.
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe, fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS.
Kha vha ṋekane nga sambulu.
Arali mbilahelo yavho ya wanalea ina mudzio, iṋe. vhuvha vhu sa tshimbidzani na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela wa 1976, a vha nga badeli tshithu. Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio, vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice.
Mbadelo i nga itwa kha Internet kana ofisini dzo teaho. Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i ṅwalwe u itela u ṱanganywa ha mbadelo na invoice yo bviswaho.
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho.
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo. Vhuhulu ha khanedzano kana mbilahelo, iṋe. tshivhalo tsha sambulu, tshakha ya tshimela na tshakha ya ndingo ine ya ḓ o itwa, zwi ḓ o ṱ u ṱ uwedza tshifhinga tshine tsha ḓ o dzhiwa kha u ita ndingo. A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone.
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio.
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani.
Khophi yo sethifaiwaho ya phasiphoto kana thendelo ya tshifhinganyana ya vhudzulapo.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽo ṋekedzwaho nga ofisini yo teaho.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho.
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu. Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo, u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi, na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu. Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso, vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa.
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai.
Wekhishopho ya ṅwaha nga ṅwaha ya u ṱu ṱuwedza maitele a fanaho a ndingo ya mbeu i vha hone nga ṅwedzi wa Lara. Ṱhoho ya wekhishopho na ma ḓ uvha ane ya farwa ngao zwi ya nga thaidzo dzine ha khou ṱanganiwa nadzo siani ḽa ndingo ya mbeu.
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe hu rumelwa nḓivhadzo ya vhugudisi, hu tshi katelwa na ṱhoho ya wekhishopho. Nḓivhadzo i rumelwa muṅwe na muṅwe ane a vha kha mutevhe wa Muhasho.
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa, Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu. Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho. Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ.
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa.
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa.
Ḽaisentsi ya theḽevishini i tendela muthu u renga theḽevishini na u sedza theḽevishini.
Vha badela R225 musi vha tshi renga ḽaisentsi ya theḽevishini lwa u thoma. Ḽaisentsi ya thendelo ndi R65 nga ṅwaha.
Madzangano a tea u vha na ḽaisentsi ya theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo. Miṱa i tea u vha na ḽaisentsi nthihi fhedzi ya theḽevishini.
Murengisi u tea u vhudza vhathu vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi uri vha nga si kone u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi, Vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Poswoni ya tsini kana vha i renga hanefho hu rengiswaho theḽevishini.
Ḽaisentsi i vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Kha vha ite khumbelo Poswoni ya tsini kana kha murengisi wa theḽevishini o ṋewaho maanḓa a u rengisa dziḽaisentsi dza theḽevishini.
o ḽinwalo ḽavho ḽa vhuṋe o fomo ya khumbelo na tshelede i ṱo ḓeaho o vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani na ya poswo, na ṋomboro dza Luṱingo:
Vha nga ita khumbelo online.
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi.
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo.
Tshumelo ya u koḽeka maṅwalo nḓilani na mabogisi a aḓirese.
Hezwi a zwi kateli mabindu ane a diḽivara zwibveledzwa zwao, u fana na mabindu a maluvha, butshara kana shopho ya girodzara.
Vhathu na mabindu vha a tendelwa u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u vha na tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho.
Vhaiti vha khumbelo vha tea u badela R500 ya khumbelo ine i sa lifhelwe murahu. Mbadelo dzi nga itwa nga tshelede kana tshekhe kana nga u bannga kha Internet.
U ṅwaliswa hu mulayoni lwa ṅwaha muthihi u bva nga ḓuvha ḽa u bviswa ha ṱhanziela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhudavhidzani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu.
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa Vhudavhidzani nahone i fhelekedzwe nga vhuṱanzi ha mbadelo.
Kha vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax kha: 012 427 8536.
U sa tovhela zwidodombedzwa zwo bulwaho zwi nga ita uri khumbelo i thudzelwe nga thungo.
Maitele a u ṱola murengisi o ṅwaliselaho VAT ndi tshishumiswa ya u ṱo ḓa murengisi o ṅwaliselwaho VAT online kha website ine ya nga shumiswa nga vho ramabindu, miraḓo ya tshitshavha, vhaendelamashango na mihasho ya muvhuso.
Tshishumiswa i tshi tshi nga shumiswa u ṱola arali muisedzi wa thundu kana tshumelo o ṋwaliselwa VAT na u ṱu ṱuwedza u vhigwa ha vhathu vha sa badeliho muthelo.
Dzina ḽi tea u fana na dzina ḽa bindula ḽo ṅwaliswaho nga murengisi.
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwo tiwaho.
o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
Mbekanyamushumo ya ṋetshedzomaa ṋda kha Vhapondiwa i tshimbidza u thomiwa na u ṱanganyiswa ha mbekanyamushumo dza mihasho kana sekhithara dzo fhambanaho. Mbekanyamushumo iyi i dovha ya ta pholisi dza thikhedzo na ṋetshedzomaanda ya ya vhapondiwa vha vhutsinyi na dzikhakhathi.
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana. Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo.
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi.
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa, fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho, vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani.
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150.
Mueletshedzi, mushumeli wa mutakalo, muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa, mushumeli wa tshitshavha, mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee, a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo.
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu, luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone.
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga.
mupondiwa a ṅwana mupondiwa o holefhala muhumbuloni mupondiwa o dzidzivhala arali khothe yo fushea uri mupondiwa u ḓo balelwa u ṋea thendelo i ṱo ḓeaho.
Tshifhinga tsha u shumiwa ha ndaela ya tsireledzo tshi fhambana u ya nga khothe. Zwi ya nga ḓuvha ḽine ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ya ḓo thetsheleswa ngaḽo sa zwe zwa tiwa nga muṅwaleli wa khothe.
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa, khothe, vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso.
Sea vhuṱanzi nga ha ṋdila dzi tevhelwaho, ndugelo dza mupondiwa, u wana ndaela ya tsireledzo na iṋwe thuso.
Rumela vhapondiwa kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwine zwa nga dzhenelela e.g. ndaela ya tsireledzo, thuso ya mutakalo, tshumelo ya khuthadzo na fhethu ha tsireledzo.
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani.
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi.
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa.
Mulwi wa kale ndi muthu we a lwa kha Nndwa ya u Thoma ya Lifhasi kana Nndwa ya Vhuvhili ya Lifhasi kana Nndwani ya Korea.
Vhalwi vha kale vhane vha sa kone u ḓilondota nahone vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe vha nga ita khumbelo ya vhalwi vha kale vha dovha vha ita khumbelo ya ndambedzo ya thuso.
Tshelede ine ya newa vhalwi vha kale ndi R960 nga ṅwedzi u tou bva nga Lambamai 2008.
Tshiimo tshavho tsha masheleni tshi tea u vha tshi fhasi ha tshelede yo tiwaho. Nga 2008 means test ya vhalwi vha kale yo amba uri mulwi a songo malaho/malwaho ha tei u wana ndambedzo arali ndeme ya thundu dzawe ya vha i tshi paḓa R451 200. A hu katelwi na nnḓu yavho kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vha a hola a tea u vha e fhasi ha R26 928 nga ṅwaha.
Arali vho mala/malwa vha nga si wane ndambedzo arali ndeme ya thundu dzavho na dza vhamu ṱani wavho wa vha u tshi paḓa R902 400. Nnḓu yavho a i katelwi kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vhone na vhamu ṱani wavho vha a hola nga ṅwaha a tea u vha e fhasi ha R53 856 nga ṅwaha.
mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi londotwa fhethu hune ha vha ha muvhuso mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi khou wana iṅwe ndambedzo.
vha ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho nga ḓuvha ḽo tiwaho tshelede i nga diphosithiwa kha akhaunthu yavho ya bannga vha nga dzheniselwa tshelede kha akhaunthu yavho ya Postbank vha nga ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo SASSA.
Vha humbele muṅwe muthu a vha itele khumbelo. Muthu onoyo u tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho kha vhone na lu bvaho kha dokotela lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha muofisiri wa Muhasho.
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo.
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe.
ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelo muvhigo wa tshikolo.
arali vha songo mala/malwa, kha vha ḓe na afidaviti i ambaho uri a vho ngo mala/malwa arali vho mala/malwa, kha vha ḓe na ṱhaziela ya mbingano arali vho ṱala, kha vha ḓe na maṅwalo a ṱhalana arali vhamu ṱani wavho vho lovha, kha vha ḓe na thanziela ya lufu.
arali vha tshi shuma, kha vha ḓe na tshiḽipi tsha muholo arali vha sa shumi, kha vha ḓe na yavho ya Unemployment Insurance Fund 'blue book' kana ṱhanziela ya u ṱutshela mushumo i bvaho kha mutholi we vha vha vha tshi mu shumela musi vha tshi guma u shuma arali vha na phenisheni, kha vha ḓe na vhuṱanzi ha phenisheni ya phuraivete arali vha na akhaunthu ya banngani, kha vha ḓe na zwitatamennde zwa bannga zwa miṅwedzi miraru i tevhekanah rali vha na vhubindudzi he vha ita, kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa uvho vhubindudzi na mikovhe ye vha i wana.
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendiwa naa.
Arali khumbelo yavho i songo tendiwa ofisi ya SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa.
Kha vha aphiḽe kha Minista wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha kana MEC nga u rumela aphiḽi yavho kha ofisi ya lushaka kana ya vunḓu arali vha sa tendelani na tsheo.
Kha vha ite aphiḽi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa nga tsheo.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo.
Vha ḓo badelwa u bva nga ḓuvha ḽe vha ita ngaḽo khumbelo arali khumbelo yavho yo tendiwa.
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho. Tshumelo dzi katela maḓi, muḓagasi, tshampungane, na u bviswa ha malwa ṱwa. Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi, maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho. Fhedzi phoḽisi dzi langaho kunekedzele kwa ṱho ḓea dza tshumelo ya mabunga na u bviswa ha malaṱwa a dzi athu u fhedziswa nga sekithara ya mihasho yo teaho ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka , na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango.
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi. Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala, vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio. Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo.
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid . Muḓagasi u kona u funga mavhone, u dudedza maḓi nga geḓela, u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala.
Vhathu vha shumisaho u badelelwaho phanḓa ha u shumiswa vha a kona u vhona musi muḓagasi wa mahala wo fhela. Vha ḓo tea u renga mudagasi nga tshelede yavho. Vhathu vha shumisaho muḓagasi wa nḓowelo kana wa u badela mafheloni a ṅwedzi zwi 'do vha konḓela u vhona musi vho fhedza unithi dza muḓagasi u sina mbadelo. Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi.
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala. Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho.
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho, vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone.
Kha vhuṅwe vhupo, Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho.
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala. Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho, vha shumisa unithi dze vha dzi renga. Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe, vha ḓo tea u dzi renga.
Akhaunthu dzi kolodwaho.
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa, vhabadela mafhelonia a nwedzi. Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela.
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso . Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi. Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho.
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi, ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala.
K humbelo ya thikhedzo . Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala. Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai.
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo.
Foramu ya mushumoni i nga thomiwa mushumoni muṅwe na muṅwe nga vhashumi vha fhiraho 100. Somboro heyi a i kateli vhashumi kha vhulanguli ha nṱha. Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995.
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo, i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi.
Muimeleli wa dzangano kana madzangano a vhashumi u tea ḓadza fomo LRA 5.1.
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho na ṱhanziela ya u rumela kha Muṅwalisi, Ofisi ya Vuṅdu ya Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na khaṱulo.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu.
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe. Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho.
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone.
phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho Afrika Tshipembe.
ṱhanziela ya muhaelo mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe. Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho.
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone.
phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho Afrika Tshipembe.
ṱhanziela ya muhaelo mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Commercialbroadcastinglicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubinudzi i ṋewa tshigwada tsha vhubindudzi. Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe, kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe.
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo, kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi. ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso.
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
R30 000, isa lifhelwi murahu.
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
<fn>GOV-ZA. Communitysoundbroadcasting.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽaisentsi ya Khasho ya Tshitshavha i fusha ṱho ḓea dza tshitshavha lwa miṅwaha miṋa. Ḽaisentsi iyi i a bvusuludzwa nahone khumbelo ya mvusuludzo i tea u itwa miṅwedzi miraru phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi guma u vha mulayoni. Ḽaisentsi i nga bvusuludzwa nga ICASA arali tshumelo yo tevhela milayo yoṱhe tshifhingani tsha miṅwaha miṋa yo fhiraho. Ḽiasentsi i ṋewa zwitshavha zwe zwa vhumba khamphani ya Section 21, Trust, voluntary association kana tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha mulayoni.
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini.
Ḽaisentsi i mulayoni lwa miṅwaha miṋa.
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho.
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone.
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo tshi dzhia tsheo ya uri tshirathisi tshi do vha ngafhi.
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa.
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa.
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
<fn>GOV-ZA. Companysharecapital.2010-03-25.ve.txt</fn>
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa.
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo. Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani. Khamphani ya phuraivete i nga dzhia Table B ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani.
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri.
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1. Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽia
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela.
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa.
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni.
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe, kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe.
<fn>GOV-ZA. Consenttoadoption.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo. Thendelo i nga ṋewa nga vhabebi vha dzofha, mulondoti wa ṅwana kana ṅwana ene muṋe. Ṅwana a nga nea ṱhendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira. Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe, u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo. Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela.
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o vhonwa mulundu wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana; kana vhonwa mulandu, nga khothe ya vhana nahone nga murahu ha ṱho ḓisiso, wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana: Arali u vhonwa mulandu hu songo sia muthu uyo a na rekhodo ya vhutshinyi; kana ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana,
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo, nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo, khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14.
ṋea zwiitisi uri ndi ngani thendelo yawe i tshi tea u dzhielwa nṱha nahone hu sa iswe phanḓa na zwo vhekanywaho; kana ita khumbelo ya u dzhia ṅwana arali a khotsi a ṅwana nahone ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana.
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa. Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo.
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei.
Nḓivhadzo ya khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi arali khotsi o tenda nga luṅwalo uri ndi ene khotsi a ṅwana; na musi o ṅwalisa zwidodombedzwa zwawe kha u ṅwaliswa ha ṅwana nahone o vhona uri zwidodombedzwa idzwo ndi zwone; kana arali mme a ṅwana, tshifhingani tsha u ṋea thendelo o khwaṱhisedza nga luṅwalo uri khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana; na khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi; kana mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi. Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme, kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone. Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme, kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana.
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe.
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo. Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe, muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo.
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae, kana nga muhaṱuli, madzhisi ṱira ṱa, muofisiri wa mulalo, kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo.
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo, khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana,
Arali ni ṅwana, ḓadzani Fomo 13A phanḓa ha khomishinari phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana.
ḓivhadza khomishinari wa khothe ya hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone we a khwaṱhisedza thendelo.
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
ṅwana a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo yea a i ṋea nga u ḓadza Fomo 13A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana; na muthu a ṱo ḓaho u vha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a nga vha hone musi khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo i tshi pfiwa ngauri khothe i pfa uri u vha hone hawe hu tshi ḓo vha ho lugela ṅwana,
<fn>GOV-ZA. Consularandagencyservicesinsouthafricaandabroad.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhulanguli Vhuhulwane ha Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa vhune ha vha na Zwipi ḓa zwa Vhuimeli zwa Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vhu ṋekedza tshumelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shumaho, u dzula na u dalela mashango ḓavha.
Ndi dzifhio tshumelo dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi lavhelela kha vhaofisri vha Vhuimeli?
Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki, zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu.
Vhudavhidzani na muṱa na/kana khonani dzine dza vha Afrika Tshipembe ho imelwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha arali huna shishi.
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa.
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha, nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo.
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha.
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa.
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo.
Ri kwama miṱa ya vhathi vho farwaho mashango ḓavha arali ro humbelwa nga mufariwa.
Ri vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa.
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa, maṅwalo rogatory, zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri dzhenisa aposilles na ṱhanziela dza khwaṱhisedzo kha dokhumenthe dza tshitshavha dza tshiofisi.
Ri ṋea thuso i si ya masheleni kha vhapondiwa vha zwa vhutshinyi.
Ri ṋea nyeletshedzo, ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha. Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni, tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi.
Ri ṋekana nga mutevhe wa vhoramulayo vhapo.
Thuso kha u renga zwo xelaho, u tswiwa, u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga.
Tshikolo tsha zwa shishi.
U ḓivhadza shaka ḽa tsini arali ho ṱaha lufu, vhulwadze vhu shushaho kana fuvhalo la vhadzulapo vha Afrika tshipembe. Thuso ine i sa vhe ya zwa masheleni na nyeletshedzo siani ḽa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha na yone i ḓo ṋekedzwa.
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
U ṋea thuso na nyeletshedzo kha zwa u dzhiwa ha ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nga tshumisano na Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Thuso na nyeletshedzo kha vhaimeli vha nnḓa malugana na vhadzulapo vha mashango avho Afrika Tshipembe.
U shumana na khumbelo dza zwidodombedzwa kana u rumela muvhudzisi kha tshiko tsho teaho.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza sa ṋekedzwe nga vhaofisiri vha vhuimeli?
u thusa uri mufariwa a bve dzhele u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzhenelela kha zwa khothe kana u thoma zwi kwamanaho na zwa khothe u humbela vhalanguli vhapo uri vha fare vhadzulapo vha Afrika nga nḓila yo khetheaho u ṱo ḓisisa vhutshinyi kana dzimpfu u wanela muthu rekhodo yawe ya zwa vhutshinyi u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha u dzhia ṅwana we a budukedzwa kana u tswiwa u vhona uri thendelano yo itwaho Afrika Tshipembe ya pfanelo ya mubebi kha ṅwana i a tevhedzwa kana u kombetshedza shango uri ḽi dzhie tsheo kha idzwi mbadelo dza hodela, zwa milayo, mutakalo na zwiṅwe mbadelo dza zwa vhuendi u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga na zwiṅwe u wanela muthu fhethu ha vhudzulo, mushumo kana thendelo dza u shuma u vhetshela muthu thundu dzawe kana u mu ṱo ḓisisa zwo xelaho u ṱanganedza maṅwalo a muthu u bvisa mindende na zwiṅwe zwivhuya zwa ndondolo ya tshitshavha u thusa vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango ḽa vhudzulapo ha vhuvhili.
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria. Vhuṱanzi ha Vhuṋe vhu nga humbelwa, zwi tshi ya nga tshumelo i ṱo ḓiwaho. Kha vha thome nga u rwela luṱingo arali vha sina vhuṱanzi ha zwine zwa nga ṱo ḓiwa.
Tshumelo dza Vhuimeli dzi shuma awara dza 24 nga ḓuvha, nahone maḓuvha a sumbe kha vhege. Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria.
<fn>GOV-ZA. Convertaclosecorporation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa, u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo, u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni, fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani. Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online.
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi.
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo. Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo, zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Convertacompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ṱho ḓea dza vhulanguli ha close corporation dzi a leluwa u fhira dza khamphani. Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC.
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa, khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984. Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Crewpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
<fn>GOV-ZA. CrimeStop0860010111.2010-03-25.ve.txt</fn>
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho. Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso, Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho. Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa. Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop. Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi. Mafhungo o ḓivhadzwaho a rumelwa kha mafogisi a ṱo ḓisisaho.
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling. Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi.
Kha vha ḓivhe hezwi: hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho.
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe.
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111.
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa.
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea, mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee, nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo.
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone.
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa.
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga, mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe.
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi. Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa.
Arali vha tshi khou vhiga vhugevhenga nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback kha website. Somboro ya nḓivhadzo i ḓo sumbedzwa musi vho no rumela fomo ya feedback.
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga Luṱingo: Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki.
<fn>GOV-ZA. Customarylawmarriages.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000. Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi, mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa. Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi, mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni. Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha.
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo.
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema.
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano.
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema.
Ndi lini hune nda tea u ṅwalisa mbingano?
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000, mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno. Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo, vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano.
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga, tshanga ndi tshau. Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo, tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo. Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau, tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana. Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane.
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema, mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu. Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna.
Zwino arali munna wanga a mala muṅwe mufumakadzi?
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka. Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa.
Zwino arali ri tshi ṱo ḓa u malana nga nḓila dza zwino nga murahu ha mbingano ya tshirema?
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi, vha nga malana nga nḓila dza zwino. Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema.
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno. Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano. Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi, a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe, a ḓa na vhuṱanzi ho teaho.
ṋomboro dza ID, madzina na maḓuvha a mabebo a munna na mufumakadzi madzina a vhabebi vha munna na mufumakadzi na dzina ḽa vhamusanda zwidodombedzwa zwa tshelede ya mbingano, na vhathu vhavhili vhe vha vha ṱhanzi dza mbingano lu ṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti.
muofisiri a ṅwalisaho, kana muthu o teaho o khethwaho nga Mulanguli-Dzhenerala uri a shumane na mbingano idzi.
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu.
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme.
Ṱhanziela i si ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa.
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. DeathofsouthAfricancitizensabroad.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndi zwifhio zwine zwa nga itelwa shaka ḽa muthu wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo thusa shaka ḽa muthu o lovhelaho mashango ḓavha u wana zwidodombedzwa zwa mbadelo dzo fhambananaho.
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
Kuitele ku a fhambana u ya nga mashango. Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha vhudza zwo teaho u itwa.
Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno. Kudzdudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓidiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure.
Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu, nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa.
Mashaka vha nga dzhia tsheo ya u fhisa tshitumbu, huvhe mulora fhedzi une wa vhuya hayani.
Muvhulungi wa shango ḽe mufu a lovhela hone a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri hu vhe na muimeli nga ṅwambo wa u sa kona havho u ḓa lufuni.
Kufarele kwa milora ku ya nga mikhwa na maitele a shango ḽe mufu a lovhela hone.
Mashaka vha nga khetha u vhulunga mufu shangoni ḽe a lovhela khaḽo.
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga ḓa mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Muvhulungi u ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Arali mashaka vha sa koni u waniwa kana vha sa koni u khetha zwo bulwaho afho nṱha, mbulungo ya muthu a sa ḓihwi i nga itwa.
Vhalanguli vhapo vha vhulunga tshitumbu mahala. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Vhalanguli vhapo vha ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Kha vha kwame ndindakhombo ya mufu arali mufu o vha o tsireledzwa nga ndindakhombo. Arali mufu o vha a songo tsireledzwa nga ndindakhombo, kha vha khethe iṅwe ya mbulungo dzo bulwaho afho nṱha.
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu.
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24.
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashango ḓavha ndi thuso ya mahala, fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA. Deathregister.2010-03-25.ve.txt</fn>
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e, g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu.
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Deregisterorliquidateaclosecorporation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi, i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database. Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC.
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa, kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani. U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho.
yo litsha u shuma kana miraḓo i tama u kovhekana thundu dza CC.
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe kana nga tsheo ya miraḓo . Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC, hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone. Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo, tshi fanaho na bindu la muthu muthihi, nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe.
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC.
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe, khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa.
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe.
<fn>GOV-ZA. Drivinginstructor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Milayo ya Lushaka ya zwa Badani i amab uri muthu muṅwe na mun'we a ṱo ḓaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi. U vha mugudisi wa u ḓiraiva, vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo. Muthu a tamaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u ḓo shuma kha khethekanyo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva goloi ye a ṋetshedzwa yone. Ṱhanziela ya mugudisi i vha mulayoni ṅwaha muthihi.
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya mugudisi sentharani ya ndingo dza goloi in'we na iṅwe.
Kha vha ḓadze fomo RI, Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva.
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa.
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa. Arali khumbelo yo tendiwa, senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo.
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo.
<fn>GOV-ZA. Dunat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Electronicinterface.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi i tendela muthu, tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho. Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea, na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho. Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho.
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS.
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha.
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao, faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho.
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili . Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo, SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo.
<fn>GOV-ZA. Electronicsubmissionoftaxreturns.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza, u ḓadza, u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha.
Vhatheli, feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms, vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo, vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi, vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet. A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga.
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS.
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela, vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo. Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki.
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing.
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza, SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing. Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki. SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers.
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo, nga sms kana e-mail, tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa.
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho.
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri. Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website.
Musi vho no ḓadza mbuyelo, vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane. Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho.
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo.
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma, vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila, Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online.
<fn>GOV-ZA. Employmentinthepublicservice.2010-03-25.ve.txt</fn>
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo. Zwikhala zwa poso dza nṱha, iṋe vhulanguli ha nṱha zwi tea u kengedzelwa shango ḽo ṱhe u itela u kunga vhathu vha shumelaho muvhuso na vha sa shumeli muvhuso.
Zwikhala zwi kungedzelwa kha a ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha . Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso, muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa.
a ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha. Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa. Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa.
Mi ṅwe mihasho, i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo, i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso.
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo.
Vha nga kha ḓi wana luṅwalo lune lwa vha vhudza uri khumbelo yavho yo waniwa. Izwi zwi ya nga mihasho.
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho, nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya.
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo.
<fn>GOV-ZA. EssentialServices.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo ya ndeme ndi tshumelo ine arali ya nga thithisea, vhutshilo kana kulelutshele kwa vhutshilo kana mutakalo zwi nga vha khomboni.
uri tshumelo ndi ya ndeme kana a si ya ndeme uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme.
Muthu kana tshigwada tshi humbelaho vhulamukanyi kha komoti ya tshumelo dza ndeme tshi tea u ṋekedza khophi ya khumbelo kha miraḓo miṅwe ine ya vha hone kha iyo phambano. Komiti ya tshumelo dza ndeme i tea u tandulula phambano nga u ṱavhanya.
Tshumelo dza phalamenndeni, dza mapholisa na tshumelo dza mutakalo ndi tshumelo dza ndeme.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo LRA4.2, U humbela vhulamukanyi u wana tsheo sa tshumelo ya ndeme.
Kha vha dzhenise khophi ya ṱhanziela ya zwino ya themendelo kha fomo ya khumbelo.
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha vhane vha khou hanedzana navho.
Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme, zwanḓani zwa Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na khaṱulo.
Zwi ya nga miraḓo i taho tshumelo sa dzine dza vha ndeme.
<fn>GOV-ZA. Exceptionalskillsworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Exchangeofforeignlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnda kana thendelo ya u ḓiraiva ya ḽifhasi i kona fhedzi u shandukiswa u vha ḽaisentse ya Afrika Tshipembe arali muthu a itaho khumbelo a mudzulapo wa Afrika tshipembe kana o wanaho vhudzulapo ha tshoṱhe.
Ḽaisentsi ya u reila ya nnḓa i tea u vha i mulayoni nga ḓuvha ḽa u shandukiswa nahone i tea u ṅwalwa nga iṅwe ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe. Arali zwi songo ralo, khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho.
Ḽaisentsi ya nnḓa i vha mulayoni musi muṋe wayo a tshi dovha hafhu u azula Afrika Tshipembe kana musi o wana thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho sa zwine mulayo wa Afrika Tshipembe wa ṱo ḓa luṅwalo lwa ofisi yo teaho ḽi khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi ya shango ḽa nnḓa. Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi,
ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnḓa zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva. Vha ḓo ṋekedzwa ḽaisensi ya u ḓiraiva zwenezwo h usina mbadelo. Ḽaisentsi iyo ndi ya tshifhinganyana nahone i mulayoni miṅwedzi ya rathi.
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola.
<fn>GOV-ZA. Exchangeprogrammepermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele, ikonomi kana zwa matshilisano, i itwaho nga dzangano la muvhuso, kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa. Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe, nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone. Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso kana dzangano ḽi lambedzaho ḽa shango ḽavho. Luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze u vha hone ha iyo mbekanyamushumo na uri vho ṱanganedzwa u ṅwalisa kha iyo mbekanyamushumo.
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
<fn>GOV-ZA. Exchprogpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
<fn>GOV-ZA. Exportcertificateforliquor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password.
Kha vha ite khumbelo dzoṱhe online.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa. Sambulu ya 2.25 litres i tea u bviswa kha muhwalo uri i lingwe. Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa, kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho.
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa.
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu. Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga, vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch.
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno: R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Kha vha ite khumbelo online.
<fn>GOV-ZA. Exportembryos.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya thengiselonn ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga rumela phukha nnḓa kana zwithu zwi fanaho na zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna u bva Afrika Tshipembe. Dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa i tea u themendela thengiselonn ḓa.
Khumbelo dzi tea u iswa kha Muṅwalisi maḓuvha a 30 phanḓa ha thengiselonn ḓa.
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ṋetshedzo ya zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna kana phukha dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa sa tshipi ḓa C tsha fomo ya khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: Director-General: Agriculture.
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa u itela u wana themendelo.
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
<fn>GOV-ZA. Exportmarketing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe, nahone vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe.
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi. I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo.
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe, hut shi katelwa mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa, na maṅwe mabindu.
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa.
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa.
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe, Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA ina bugwana yayo ya tshumban ḓila.
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele.
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho, vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA.
Mabindu a nga ḓisa khumbelo dzi sa fhiri dza rathi nga ṅwaha. Fhedzi khumbelo a dzo ngo tea u fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu. Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA.
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA.
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo.
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika, nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo. Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA.
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho, i nga sedzwa uri i tendiwe.
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa, hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo.
Thendelo dzi nga irte nga mulomo. Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa.
Khophi ya nḓivhadzo ya thendelo i tea u fhelekedza vhudavhidzani hoṱhe na/kana u ḓiswa ha dziṅwe dokhumenthe kha EMIA. Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo, EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela. U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele.
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa, fomo ya u kiḽeima ya EMIA, dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho.
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru, kiḽeimi i ḓo haniwa.
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi.
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo.
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu. Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani.
Kha vha dalele website ya dti. Tshumelo iṅwe na iṅwe ina fomo yayo ya khumbelo na tsumban ḓila. Fomo dza u kiḽeima na dzone dzi a wanalea kha tshumelo dzo fhambanaho.
<fn>GOV-ZA. Exportpermits.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi. Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho.
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara. Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho. Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo, vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa.
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha. Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho, maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho. Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone. Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail, kana nga fax kana nga poswo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Exportplantsandplantproducts.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe, vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo.
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa.
Ṱhanziela ya vhukuma ya phytosamitary i ṱuwa na zwimela.
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho, vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa.
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela. Thendelo iyi i tea u waniwa hanefho he zwimela zwa swikela hone.
Tshifhinga tsha u wana ṱhanziela ya phytosanitary tshi ya nga milayo ya u rengisela mashango ḓavha i kwamaho tshibveledzwa tshenetsho na shango.
<fn>GOV-ZA. Extendoralterworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo. Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni. Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso, arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Extensiononsubmissionofincometax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
<fn>GOV-ZA. Famreusch.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Fingerprintsclearance.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhanziela i ḓo ṋekedzwa nahone ya sumbedza arali vho ita vhukhakhi ha vhugevhenga ho ṅwaliwaho kha rekhodo ya vhathu vho vhonwaho mulandu khothe.
Naho u dzhiiwa ha minwe zwi tshi ḓo itwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhuponi ha havho, minwe i ḓo sedzuluswa fhedzi Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i wanalaho Pretoria. Ndi hanefha hune ṱhanziela ya bviswa hone.
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe, yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini, vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga. Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo, tshifani, ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe.
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo.
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe. Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo. Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe. Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo.
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga.
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe.
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe.
Arali vha ita khumbelo ya u ṋekedzwa hafhu ṱhanziela ya tshipholisa kha khumbelo ye vha i ita u thomani hu saathu fhela miṅwedzi ya rathi, a huna mbadelo i ṱo ḓeaho. Ṱhanziela dzi fhedza miṅwedzi ya ṱahe dzo vheiwa kha rekhodo, vha ḓo tea u ita khumbelo ntswa nga murahu ha miṅwedzi ya ṱahe.
Maḓuvha a 28 a mushumo. Ṱhanziela dzi ṱo ḓeaho dzi dzo rumelwa nga poswo ya nḓowelo, nga nnḓa ha musi vho ita ndungiselo ya u dzhia maṅwalo nga vhone vhaṋe kana nga tshumelo ya u ḓisa maṅwalo vhuponi havho i bvaho Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga.
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo.
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa.
<fn>GOV-ZA. Firearmlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi, vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho.
Vhathu vha tamaho u vha na tshigidi vha tea u phasa ndingo dza vhugudisi kha tshikolo tsho ṅwalisaho. Vha tea u wana na ṱhanziela ya vhukoni kha vhugudisi ngudoni idzo. Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho,
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000, kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo.
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhanziela ya vhugudisi u bva kha tshikolo tsho themendelwaho kana kha SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha vha ḓadze fomo SAPS 517.
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni. Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini.
Ṱhanziela ya Vhukoni lu ṅwalo lwa u dzhiwa sa mutshimbidzaifa, arali tshigidi tshi ifa zwinepe zwivhili zwa muvhala zwa phasipoto zwine a hu athu u fhela miṅwedzi miraru zwo dzhiwa.
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho.
DFO u ḓo vha nea invoice nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho. Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga. Vha ḓo rasiti ya sa vhuṱanzi ha mbadelo. Vha tea u ṋea DFO rasiti iyi uri a kone u isa phaṋda na u sedzana na khumbelo yavho.
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo.
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo, na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo, kha Central Firearms Register uri i sedzwe. Arali khumbelo yo tendelwa DFO u ḓo vha humbela uri vha renge na u dzhenisa sefo ya tshigidi hu saathu fhela maḓuvha a 14. Sefo iyo i tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza Biro ya Zwitandadi ya Afrika Tshipembe kana South African Bureau of Standards . DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo. Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo, ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone.
<fn>GOV-ZA. Fireprotectionassociations.2010-03-25.ve.txt</fn>
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa. Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo.
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo.
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF.
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa, muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa.
zwidodombedzwa zwa dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ranga phanḓa u ṅwaliswa ha dzangano muano wa uri a huna muṋe wa fhethu we a thudzelwa nga thungo miṱanganoni kana nyambedzanoni dze dza vha hone musi hu tshi vhumbwa dzangano zwidodombedzwa zwa fhethu hune dzangano ḽa ḓo vha ḽi tshi khou lwisa mulilo hone muano wa uri a huna ḽi ṅwe dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo vhuponi honoho muano wa muthu o rangaho phanḓa u vhumbwa ha dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo themendelo nga muimeli o teaho wa muvhusowapo themendelo nga muimeli wa dzingu wa muhasho wa maḓi na vhusimama ḓaka muano wa mulanguli muhulwane wa dzingu wa Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa.
<fn>GOV-ZA. ForfishVessel.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tshine muṋe watsho a sa vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe, iṋe. mubvann ḓa nahone o ṅwaliswaho nga fhasi ha Fuḽaga ya ḽi ṅwe Shango ḽine ḽi sa vhe Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe. Tshikwekwete itsho tshi nga hirwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana u wana thendelo yo tou ṅwalwaho na ḽaisentsi na thendelo yo bviswaho nga Minista wa zwa Mupo kana dzhendedzi ḽo teaho phanḓa ha u rea khovhe. A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe. Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo.
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa, muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Ṱhanziela ya vhukuma i bvaho kha shango ḽo teaho.
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea.
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo, muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete. Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo.
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo, muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe.
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
<fn>GOV-ZA. Furthereducationandtraining.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete. Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973.
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza, mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo, a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500. Tshelede iyi i nga badelwa nga tshekhe yo garantiwaho ya bannga kana phosita ḽa oda.
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo.
<fn>GOV-ZA. GiveNoticeofabirth.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo.
ya mbebo i tea u itwa nga muṅwe wa vhabebi vha ṅwana kana mulondoti arali vhabebi vha ṅwana vha sa koni u ita ngauralo. Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi. Arali vhabebi vho malana, ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Muthu o humbelwaho u ita nḓivhadzo u tea u vha na luṅwalo lu mu ṋeaho maanḓa a u ita nḓivhadzo. Luṅwalo ulwo lu tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vhabebi vhone vhaṋe vha sa koni u ita nḓivhadzo.
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe, nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha, i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo.
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24. Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. GrantApplication.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema, makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi.
vha vha muraḓo wa tshigwada tshe kale tsha vha tsho kandeledzwa u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira u vha vho ḓiimisela u shumisa mavu a vhulimu kha u lima fhedzi u vha mulimi wa misi yoṱhe u vha muthu a si na vhuimo kha zwiimiswa zwa muvhuso u vha vho ḓiimisela u dzhenelela kha mbekanyamushumo ya vhugudisi musi vho no wana mavu u vha vho ḓiimisela u ṋekedza u vha tshigwada tsho ḓidzudzanyaho arali vha tshi khou ita khumbelo vha tshigwada u vha na akhaunthu ya bannga.
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000. Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani.
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo. Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai. U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000, vha fanela u bvisa R5 000. Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima, zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi. Vhashumi vhane vha shumiswa kha thandela na vhone vha nga vhaliwa sa zwibviswa zwa mutheo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Zwa Mavu.
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga. Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu, u fana na mavu a nnyi na nnyi.
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo.
khumbelo ya kushumisele kwa mavu kana pulane ya u lima khonadzeo ya u rengisa nga mutengo wo tendelaniwaho, arali vha tshi khou hira hu na khonadzeo ya u renga mutevhe wa vhathu vhane vha dzula muṱani wavho kana miraḓo ya tshigwada, arali khumbelo i ya tshigwada khwa ṱhisedzo ya uri vhuṋe ha mavu vhu khagala, a huna mbilo ya mavu, mavu o ṅwaliswa nga dzina ḽa murengisi na uri mutengo wo tendelanwaho khawo a u ho nṱha ha mutengo wa maraga wo tendelwaho vhu ṱanzi ha uri masheleni o salaho a hone masheleni avho vhone vhaṋe kana thendelano ya khadzimiso ane a ṱo ḓea muvhigo wa tsedzuluso.
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana.
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000 . Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000. Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa, hu na magavhelo o fhambanaho, zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela.
Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Identitydocumentforthefirsttime.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi khaṱhiseza vhuvha ha muthu. Maṅwalo a vhuṋe a ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo dza vhudzulapo ha tshoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Ḽi nga kha ḓi ṋewa muthu muṅwe na muṅwe a shumaho kha muvhuso kana tshivhumbiwa tsha mulayo tshine tsha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kana muthu wa o rumelwaho u shumela muvhuso wa ḽino, Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe.
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe. Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Arali u bebwa ho vha hu songo ṅwaliswa, nahone hu sina ṱhanziela ya mabebo, kha vha ḓadze BI-24/15 nahone vha ḓise na dokhumenthe ine ya tikedza vhuvha havho, e.g. ṱhanziela ya ndovhedzo, luṅwalo lwa tshikoloni kana ṱhanziela ya vhudzadze.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu.
Vhaiti vha khumbelo vho malaho/malwaho vha tea u ḓa na khophi ya ṱhanziela ya mbingano.
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo, ṱhanziela ya mbingano, na fomo BI-529.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Implem_plan_tshivenda.2010-03-25.ve.txt</fn>
1.1_ Ndivho 1.
Vhudavhizano na miraÿo ya phabuþiki 1.3_ Fhethu ha tsedzuluso 1.4_ Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5_ Tsenguluso ya Muhumbulo 1.
Ndi dakalo fulu u ûetshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siüwa nga Minisiýa kha tshino tshifhinga. Hei Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miüwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nÿila dzine dza ÿo shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoþisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiýirakitsha zwine zwa ÿo vha zwone khoûo dza u thoma u shumisa, na nÿila dzine dza nga shumiswa u ýavhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nÿila dzine dza nga shandukisea na u bvela phanÿa. Musi hu tshi sedzwa fhungo þa u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo iþi ndi wone üongo wa u ûetshedzwa ha iyi Phoþisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siüwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nÿila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo, i ÿo shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa ÿo khwaýhisedza u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwaýhisa u ûetshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela ýhoÿea dza vhadzulapo vhoýhe, sa izwi luambo i nÿila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoþisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u ýavhanya.
Nga zwenezwo, ndi ÿo tama u humbela vhashumisani vhoýhe, ho katelwa na zwiýirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwaýhisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu ûetshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhoýhe vha Afrika Tshipembe.
CBO Community-Based Organisation.
DAC Department of Arts and Culture.
DoE Department of Education . Muhasho wa Pfunzo.
DoJ Department of Justice and Constitutional Develpoment.
DPSA Department of Public Service And Administration.
NGO Non-Governmental Organisation.
NLB National Language Body.
NLPF National Language Policy Framework.
NLS National Language Service . Tshumelo Lushaka.
Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipiÿa tsha Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ûea ndeme ya u ûetshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yoýhe i ÿo katela Tshitatamennde tsha Phoþisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono lºa u siüwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono þa u siüwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro.
Pulane ya u thoma u shumiswa i khou ûetshedzwa sa þihumbulwa þine þa nga shandukiswa, hune zwiýirakitshara zwiüwe zwa nga dzheniswa na nÿila dziüwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha ÿo ýanganedzwa.
Fhungo þa Phoþisi ya NLPF þo ÿivhadzwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga þa 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo ÿi ýanganedza tshitatamennde itshi nga þa 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoþisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzoýhe dza fuminthihi(11), hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzoýhe dzine dza ûetshedzwa kha muvhuso, nÿivho ya mafhungo, na u vha na ýhompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi ÿitika kha u bvela phanÿa ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhoýhe, ndi zwa ndeme uri zwiýirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nÿila i linganaho zwo tea u simiwa.
Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i ûetshedza zwidodombedzwa malugana na zwiýirakitsha na nÿila dzine dza ýoÿea kha u shumisea ha Phoþisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa ÿo ýoÿea kha lushaka na kha mihasho ya mavunÿu.
Phoþisi i pfesesea zwavhuÿi kha tshipiÿa tsha u thoma u shumiswa. Zwiýirakitshara zwoýhe zwa muvhuso wa (lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo) zwo ûewa mbofho nga u ûetshedzwa ha Phoþisi, sa izwi hu na zwiüwe zwiimiswa zwine zwa khou ita nÿowe-nÿowe ya u shumisa maanÿa kana u ita mushumo wa u sumbedzisa malugana na zwa vhusimamilayo.
Muhasho kana Vunÿu þiüwe na þiüwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na ýhoÿea, tshumelo ya vhuÿologi kana vhupinduleli i fanela u ûetshedzwa.
Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho üwalwaho, mbekanyamushumo ya nyanÿadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa ýoÿe nyanÿadzo ya nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwaýhaho ha muvhuso kha tshiüwe tshiimo ha ýoÿa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanÿadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi.
Kha masia ane maüwalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anÿadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo.
Mulayo wa madeüwa a u sielisana u ÿo shumiswa kha u nanga luambo lune lwa ÿo shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. Ýhoÿea ýhukhu-ýhukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anÿadza maüwalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi (6) zwadzo.
Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunÿu, sa izwi dzi tshi ÿo shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho.
Mivhuso-yapo i ÿo ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha þi sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoþisi ya vunÿu þeneþo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho ýandavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anÿadza na u thoma u shumisa phoþisi ya nyambo nnzhi.
Vhudavhidzano na miraÿo ya phabuþiki Kha vhudavhidzano hoýhe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hoýhe ha u amba hu fanela u ûetshedzwa nga luüwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na ýhoÿea, hu fanela u luswa nga nungo dzoýhe u shumiswa ha tshomedzo dzoýhe dza luambo dzine dza nga vhuÿologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luýingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunÿu na mihasho ya mivhuso ya lushaka.
1.3 Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nÿila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza ûetshedzwa kha Phoþisi.
U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siüwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga ýhalusa maipfi na luambo.
U khwaýhisedzwa ha vhuÿifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u ûetshedzwa ha tshumelo hu khou phaÿaladzwa nga nÿila i linganaho nga u ûetshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhoýhe nga nÿila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u ýuýuwedza u ÿidzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho.
U langulwa ha dzinyambo u khwaýhisa u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi na u phuromota tshiimo tshavhuÿi tsha Muvhuso.
(d)U ýuýuwedza u guda luambo, nga maanÿa lune lwa swikelela ýhoÿea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u aûwa mitshelo mishumoni na u ûetshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi.
(e)U ýuýuwedza u isa phanÿa na vhudavhidzano nga ha u shumiswa ha nyambo nnzhi na vhashelamulenzhe kha zwa dzinyambo na vhaüwe vhashumisani vha zwiüwe zwiimiswa.
U simiwa ha vhukwamani na vhaüwe vhashumisani u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi.
U bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo senguluswa tshifhinga tshoýhe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB).
Ýhoÿisiso nga ha u shumisa luambo hu ÿo rwelwa ýari musi zwo fanela u ÿivhadza Phoþisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho.
1.5 Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha þino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maanÿa a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa.
Cut and paste statistics figure, pg 9. No translation.
Tshiüwe tsha zwiga zwine zwa ýalula u ýanÿavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipiÿa tsha u dzhielwa maanÿa ha tshivhumbeo tsha luambo kha þiüwe sia, na u pwanyeledzwa kha þiüwe sia. Phoþisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo.
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu ýanganedzeaho na kuüwalele, mathemo a thekinikhaþa na ýhalusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. U ÿadzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa (1996) u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhaûe vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhaûe. Dzangalelo þa u shumisa English na /kana Afrikaans þi khou ýuýuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia þa u shumisa luambo lwa thekinikhaþa.
Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a ýumana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe þi si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiýirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganÿiswaho na ya eþekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi ûetshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nÿivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoûo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u ýhomphiwa, i ÿisa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi.
Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaÿaladzwa nga nÿila ye ha vha ho tea u phaÿaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwoýhe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ûewa maanÿa a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nÿila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani þa luambo.
U ÿadzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi ÿo vha zwa ndeme u khwaýhisedza u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i ÿo kwama na mafhungo aya nga u ÿa na muhumbulo wa u sima zwiüwe zwiýirakitshara na u wana dziüwe nÿila dza u lulamisa nyimele iyi.
1.6 U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo þa uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nÿila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiýuku nga zwiýuku ha pulane hu ÿo tevhedzwa.
Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yoýhe ya muvhuso i ÿo lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo.
Nyanÿadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miüwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha üwaha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanÿadzo dzavho dzi fanela u anÿadzwa.
Zwiüwe zwa zwiýirakitsha na nÿila dze dza ýalutshedzwa kha tshipiÿa tshine tsha ÿo tevhela dzo ûetshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino ÿo bvelela. Zwiýirakitsha zwi ÿo vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaþa na u ûea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u ÿo ranga phanÿa u simiwa ha zwiýirakitsha zwine zwa ÿo ýoÿea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nÿila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ho ÿitika nga tshumisano na zwiýirakitsha zwoýhe zwa shango þoýhe na zwa vunÿu, khathihi na vha PanSALB.
U ÿadzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe.
PanSALB ndi mushumisani wa zwiýirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzoýhe dzine dza tshimbidzana na u siüwa ha zwiýirakitsha zwiswa na dziüwe nÿila dzi ÿo shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB.
Dzi PLC dzi ÿo tea u shumisana na mavunÿu kha sia þa zwa dzinyambo dzine dza kwama vunÿu þavho.
Dzi NLU dzi ÿo isa phanÿa na u bveledzisa dzidikishinari kana ýhalusa maipfi nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Dzi ÿo fanela u ÿibaÿekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nÿila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u ýalutshedzwa nga vhuronwane.
Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga miraÿo ine ya vha vhaambi vha luambo lwa ÿamuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nÿivho ya tshipentshele kana ya nýha ya luambo sa izwo vha tshi ÿo ûetshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Maüwalwa. Vha na maanÿa a u ýanganedza þekizikhogirafi na luambo kwalwo.
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunÿu na ha Phaþamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza ûetshedza tshumelo kha nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga maüwe maipfi, mavunÿu a dzi tou fanela u ûetshedza nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaþamenndeni kha mavunÿu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuÿifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya.
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza u alusa ýhoÿea dza tshumelo dza luambo, nga maanÿa nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya üwaha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiýirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunÿu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou ÿo thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ýhoÿea ndi ya uri mihasho yoýhe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunÿu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo.
Tshakha dza zwiýirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza ÿiimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo simiwa kha mihasho yoýhe ya muvhuso kha vunÿu þiüwe na þiüwe.
luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunÿu þeneþo.
U bvisela mushumo wa vhupinduleli nnÿa kha mupinduleli hu ÿo langulwa nga phoþisi ya zwa u bvisela nnÿa ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u ýalula kuûetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya ûetshedzwa nga murahu ha miüwaha mivhili zwayo.
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha vhukati na u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi ya Luambo. Dzi ÿo dovha dza tikedza maanÿa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mushumo wa hedzi yuniti u ÿo vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muüwe wa mihasho kana vunÿu na u kwamana na miüwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo.
Cu bva fulo þa tsivhudzo ya Phoþisi ya Luambo na Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo vhukati ha mihasho kana vunÿu.
CU langula na u leludza tshumelo yoýhe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nnÿa.
CU vhalulula na u ganÿisa maüwalwa oýhe a nyambo dza tshiofisi. CU leludza u shumiswa ha tshumelo ya vhuÿologi kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. CU ûea ngeletshedzo muhasho kana vunÿu kha luambo lune lwa tea u shumiswa (kha u amba kana u üwala).
CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha ÿi vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunÿu.
CVhukwamani na miraÿo ya DAC na PanSALB (tsumbo, komiti dza luambo lwa vunÿu, miraÿo ya luambo lwa lushaka na dziyuniti dza lekizikhogirafi ya lushaka) u bveledzisa mathemo.
CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunÿu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha ûetshedzwa nga DAC na/kana PanSALB.
Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiýirakitsha zwi si zwa muvhuso i ÿo simiwa. Foramu i ÿo ýangana nga kotara. I ÿo vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunÿu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha ÿo vha tshipiÿa tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiýirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nÿivho ya vhukonesesi vhune ha ÿo ýoÿea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nýha, u fanela u vha tshipiÿa tsha Foramu iyi.
Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u ýuýuwedza nyambedzano nga ha phoþisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphanÿa ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha ÿo sedzeswa hu ÿo vha kha vhukwamani ha zwiýirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhuÿi ha zwiko. I ÿo dovha hafhu ya vha luvhanÿe lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia þa u pulana dziüwe thandela na maüwe maitele ane a tshimbidzana na fhungo iþi.
Mushumo muhulwane wa Foramu u ÿo vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoþisi, u sengulusa na u sedza ýhoÿea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phanÿa mafulo a u rwela ýari. I ÿo dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ýoÿa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha ÿo sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa ÿo gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa.
Ho ýahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo ÿi rwelwa ýari lwa tshiofisi.
Khoro iyi i ÿo tholiwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya ÿo vhumbwa nga muraÿo we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nýha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na maüwe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuÿologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Miraÿo ya Khoro i ÿo shuma kha iyi ofisi miüwaha i no swika miýanu fhedzi, fhedzi vha nga ÿi sudzuluselwa kha vhuüwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iüwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miüwaha miýanu ya u thoma. Khantsela i ÿo vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaþamennde.
Ndivho hulwane ya Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe i ÿo vha u alusa tshiimo tsha phurofesheni na u ýola tshileme tsha zwibveledzwa. I ÿo dovha ya tsireledza miraÿo ya phabuþiki ine ya shumisa tshumelo dza luambo.
Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u ÿo vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ýari, na u redzhisiýariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i ÿo shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA).
Nÿila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuýoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuÿologi ha Ýhingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama.
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza ýhoÿea ya nýha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia oýhe hu ÿo vha na ndeme khulu, ýhoÿea ya tshumisano na vhaüwe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiýirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunÿu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i ÿo wana tshumisano ya nýha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a ÿo vha o longelwa kha khomphyutha, tshi ÿo simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaÿaladzwa ha mathemo kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi ÿo swikelelea nga kha inthanete nahone i ÿo khwiniswa luthihi zwalwo nga üwedzi.
ha nga vha na khonadzeo ya uri u ýanganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha ýhoÿea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa ûetshedza mafhungo ane a kwama ýhalutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanÿadzo.
Vhukwamani vhukati ha maüwe mashango a re vhahura vha þa Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a ÿo ýuýuwedzwa.
3.2 Vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi ÿo vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo iþi, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha ýhoÿea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa ÿo swikelela u ûetshedzwa ha tshumelo iyi zwi ýoÿa u lingululwa.
Tsumbanÿila ya Phoþisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u ûetshedza tsumbanÿila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa maüwalwa na kha u bvisela nnÿa ha maüwalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nýha vhukuma.
3.3 Vhugudisi u fhaýa tshumelo, nga maanÿa ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuÿologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i ÿo vha ýhoÿea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Vhugudisi siani þa ndango ya u shumiswa ha luambo i ÿo sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaûetshedzi vha u rwela ýari.
Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi ÿo ambedzaniwa nga hadzo nga vhaûetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u ûetshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha ÿi vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi ÿo katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiüwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ýahela ha vhashumeli vha phurofeshenaþa vha luambo. Ýhodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i ÿo tevhedzwa kha u dzudzanya na u ûetshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi.
U ka nÿivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhoýhe vha muvhuso kha dzinyambo dziüwe nga nnÿa ha luambo lwa ÿamuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u ûetshedza tshumelo ya lushaka. Zwiýuýuwedzi zwi ÿo bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u ýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo þa u guda na u vhulunga dziüwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ÿivha nyambo nnzhi.
3.4 Luambo lwa Thekinolodzhi Thekinolodzhi i fanela u shumiswa u leludza vhukwamani vhukati ha vhashumisani kha sia þa zwa dzinyambo, hu na ndivho ya u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo. Dzi software dza Khomphyutha dzine dza nga mbekanyamushumo dza word processing "word processing programme", sisiýeme dza vhulanguli ha mathemo "Terminology management systems" na Software dza vhupinduleli "translation software", dzi fanela u shumisana na u ýuýuwedza u shandukiswa ha mathemo na maüwe mafhungo vhukati ha yuniti dza dzinyambo na vhaüwe vhashumisani vhane vha nga vha Hansard na vha dziyuniti dza lekizikhogirafu dza lushaka (dzi-NLU).
U fusha ýhoÿea ya u ýavhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nÿivho na u langa þiüwalo þa didzhithaþa þine þa kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo ÿiimisela u fhaýa maanÿa a tshumelo ya u ûetshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoþodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi ÿo tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiýirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa.
3.5 Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i ÿo sumbedzisa nÿila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuþiki u itela u ûetshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuÿifari i ÿo katela maitele kana milayo a dzangano þa Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u ûetshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a ûetshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiýama. Khoudu i ÿo ombedzela fhungo þa uri hu songo vha na khasiýama kana mushumeli wa muvhuso ane a ÿo thudzelwa thungo kana a ÿo vha kha vhuimo vhu si havhuÿi nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha ÿo vha vha tshi kwamana na miüwe mihasho ya muvhuso, vha ÿo bveledzisa na u anÿadza Khoudu u ya nga mbonelaphanÿa ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisiýa vha ÿo anÿadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a üwaha wa 2005.
U ÿadzisa kha fhungo þa u anÿadza kha Gazethe, hu ÿo shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya ÿo anÿadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhoýhe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ÿivha nga ha heyi khoudu.
3.6 Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi ÿo bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi ÿo phaÿaladzwa kha zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunÿu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I ÿo dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i ÿo dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshoýhe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoþisi vhu ÿo engedzedzwa nga u ûetshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiýirakitsha zwa dzinyambo.
Hu na ýhoÿea ya u luvhanÿe/matshimbidzele o ÿimiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaÿaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a ÿo tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoÿavha).
Ndivhotiwa ndi u ýuýuwedza u kovhekana ha mafhungo, na ýhoÿisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U ÿadzisa kha luüwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu ÿo rwelwa ýari website. Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a ÿo ýahiswa nga vhawe vhashumisani a ÿo sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS.
3.7 Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phanÿa na u thoma u shumiswa ha phoþisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhuÿi na zwisi zwavhuÿi kha Phoþisi na u langula mvelaphanÿa yayo. Tsedzuluso na vhuýoli ha zwa dzinyambo vhu ÿo ûetshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na ýhoÿisiso na u bveledziswa ha zwiüwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza ÿo wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuýoli dzi ÿo thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Yuniti dza Luambo dzi ÿo ýoÿea u ýola zwikili/vhukoni na maanÿa a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunÿu avho. Mafhungo aya a ÿo vha a ndeme kha sia þa u kunga miraÿo miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo na u wana ýhoÿea na zwiga zwine zwa ýoÿea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunÿu.
3.8 Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo þa nnyi na nnyi siani þa luambo.
khwaýhisedza u pfesesa ha vhukuma zwine zwa khou ýalutshedzwa nga pholº isi kha vhuimo hoýhe.
Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a ÿo thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunÿu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoþisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha ÿo vha vhone vhawanatshumelo kha miüwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhoýhe vha ÿo dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaþa o fhambanaho a u phuromota (sa tsumbo, nyanÿadzo dzine dza longelwa kha dzigurannÿa na kha maüwalo a mafhungo a ÿo phaÿaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu ÿo bveledziswa kha fulo þiüwe na þiüwe þo tiwaho.
3.9 Vhuÿologi ha Ýhingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuÿologi ha ýhingo vhu ûetshedza Muvhuso nÿila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nÿivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza ûetshedzwa. Heyi nÿila ya vhuÿologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muÿologi kha kha luýingo. Zwenezwo, Vhuÿologi ha luýingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya ÿo ýoÿea, u leludza nÿivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiýama kha vhuüwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiýitshini zwa mapholisa, hune ha nga ýoÿea luüwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ÿivhea zwavhuÿi.
Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuÿologi ha Luýingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuÿologi ha luýingo kha þa Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiýitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi (11) na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiýama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council.
3.10 U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipiÿa zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziüwe thandela dzine dza khou bvela phanÿa dzi ÿo tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi.
3.11 Midia Midia u ÿo shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia þa Mutheo wa Phoþisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i ÿo vha ya u kwama tshigwada tsha phabuþiki u tshi ûetshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoþisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuÿifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoþisi ya Luambo a ÿo khwaýhisedzwa. U ÿadzisa kha midia wa zwa u ganÿisa na wa eþekiýhironiki, website ya DAC i ÿo shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miüwe mihasho ya Muvhuso i ÿo ýuýuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanÿadzo dza nga nnÿa.
DAC i ÿo dovha ya shumisana na SABC na dziüwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiýitshi zwa radio zwo ÿiimisaho kha u ýuýuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iüwe thandela na tshiýitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo.
MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA ßO ÝOßEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa ûetshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga üwaha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a ÿo swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso ýhukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho.
vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi ÿo gonyisa zwiýuku mutengo fhedzi a u nga paÿi 2%.
Tshisuthu, Tshitswana, Tshisuthu tsha Devhula (tshigwada tsha Sotho).
Zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso zwi ÿo ûetshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha üwaha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha ÿo thoma mathomoni a üwaha wa muvhalelano wa 2003/4.
Zwiteüwa zwine zwa vha tshipiÿa tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza ýhingo), na tshisiku tsha maüwalwa (vhuanÿadzi, u ganÿisa, maüwalwa, zwishumiswa zwa u üwala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha ýhingo) zwoýhe hezwi zwi ÿo vha na mutsiko kha mutengo.
Thebulu i re afho fhasi i ûetshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou ÿo thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF).
Tshumelo dza Phurofeshinaþ a na ya Tshipentshela.
4.2 Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo þa uri Mihasho i ÿo fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha ýhoÿea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u ýandavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a ÿo katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa ÿo ûetshedzwa nga tshifhinga tsha üwedzi wa muvhalelano une wa ÿa nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoþisi ya üwaha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga üwedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha üwaha, ine ya pfi (MTEC) ya ÿo ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaÿaladzwa ha mafhungo dzi ÿo vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha Üwaha (MTEF) yo na ýanganedzwa henefhaþa kha üwedzi wa Tshimedzi nga 2003.
ane a ÿo ýoÿea kha Muhasho.
C U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho.
mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia þa kuvhusele.
4.3 Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea Tshiýafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi ÿo kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha ûetshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuÿifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya ÿo vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi ÿo bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2).
Hu ÿo vha na u fhambana nga tshikalo ya dziyuniti dza mihasho yo fhambanaho na mavunÿu. Tshivhalo tsha vhoradzinyambo tshine tsha ÿo ýoÿea kha yuniti iüwe na iüwe tshi ÿo langwa zwi tshi ya mbekanyamushumo dza nyanÿadzo na mugaganyagwama wa muhasho na wa vunÿu.
Vhuhulwane ha dziyuniti vhu ÿo bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha ÿo ýoÿea u ýuýuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiýafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw.
Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoþisi zwi ÿo ÿisa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i ÿo ÿitika zwihulu nga tshumisano ya maüwe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzoýhe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee.
U phasisa Mulayo wa Nyambo wa 1.U ûetshedza mvetamveto ya 1. U ýanganedzwa ha Pholisi nga DAC 1. 5 Luhuhi 2003 2.
Phalamenndeni Khabinethe 2. U ýanganedzwa 3.
U ûetshedza ha pulane ya u 4.
pulane ya u thoma thoma u shumisa 5.
kha Khabinethe 4.
U anÿadza ndangulo fhasi ha Mulayo wa 1. Dziyuniti dza Luambo 2. Khoudu ya 1. Dziyuniti dza luambo dzi no shuma DAC na DPSA 1. Tshimedzi 2003 2.
Nyambo ya Afrika Tshipembe Vhuÿifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi 2.
U sima dziyuniti 1. Vhuýoli ha 1. Mafhungo a Mihasho yo 1.
dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2.
Tshiýafu tsho kungiwaho na u tholiwa 2.
U sima Khoro ya Vhoradzinyambo vha Afrika Tshipembe U thoma dzangano þine þa ÿo rwela ýari vhapinduleli, vhaÿologi vhoramathemo, lekizikhogirafasi na u langula phurofesheni 1. Redzhisiýara ya vhoraphurofesheni vha luambo ya Afrika Tshipembe 2. U rwelwa ýari ha vhoraphurofesheni vha luambo 3.
U alusa tshiimo 1. U bva fulo þa 1.
tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo tshenzhemo ya Dzinyambo 2.
na Nyambo dza Zwiga dza Afrika zwine zwa kwama luambo lwa Phoþisi 2.
U bveledzisa 1. U topola masia 1. Dikishinari dza 1.
Tshirema na dzhielwa nýha 2.
Nyambo dza zwiga 2.
dza Afrika Tshipembe zwiýirakitsha zwi re hone zwi no 3.
mveledziso 4. U tikedza thandela dza nyambo dzi re vhahura na dzashu ÿiimisaho nga eýhe, madzangano a phurofeshenala, dzi-NGO, dzi-CBO na mihasho ya muvhuso 3. PanSALB, dzi-PLC, dzi-NLB, DAC, zwiimiswa zwa pfunzo, zwiimiswa zwa ýhoÿisiso, madzangano a phurofeshen aþa, dzi-NGO, dzi-CBO, na mihasho ya muvhuso 4.
U ýanganedz a Phoþisi ya luambo 1. U thola Komiti ya Phoþisi ya Luambo 2. U fara dziwekishopo na tshiýafu 3. U vetaveta Phoþisi ya Luambo 4. Mugaganyagwama u ya nga u aluwa ha u shumiswa ha pulane ya Phoþisi üwaha wa u thoma 30%, wa vhuvhili 60%, wa vhuraru 100% 1. Phoþisi i swikelela ýhoÿea dza NLPF 2. Tshiýafu tshi a tendelana 3. Phoþisi ya Luambo i re na Ndunzhe-ndunzhe 4. Thikhedzo ya masheleni ya u thoma u shumisa Phoþisi 1. Vhulanguli ha nýha 2. Vhulanguli ha nýha 3. Vhulanguli ha nýha 4. DG 1. Khubvumedzi 2003 2. Phando 2004 3.
U sima yuniti dza luambo 1. Tsheo ya vhuhulwane ha yuniti 2. Vhuýoli ha zwikili na maanÿa a tshiýafu 3. U kunguwa ha miraÿo ya tshiýafu ya vhapinduleli vha 6 na vhaofisiri vhavhili: CKhunguwedzo CNdingo na u thola 1. U kovhekanywa u ya nga ha ýhoÿea dza mbekanyamushumo dza nyanÿadzo 2. Mafhungo a vhukuma ane a sumbedza zwikili, pfunzo na vhukonesesi ha u shumisa luambo kha 1. Vhulanguli ha nýha 2. Vhudavhidza no 3. HR i tshi shumisana na NLS 4. NLS 1. Þara 2003 2. Þara-. Nyendavhusiku 2003 3. Phando- Lambamai 2004 4.
Vhugudisi ha tshiýafu tsha yuniti dza luambo u thoma u shumisa Phoþisi ya Luambo tshiýafu 3. Vhapinduleli vha phurofeshenala vha zwigwada zwa rathi vha nyambo (Nguni, Sotho, Tshivenÿa, Xitsonga, English, Afrikaans) 4.
U engedza u pfesesea ha Phoþisi ya Luambo 1. Dziwekishopo tshiýafu tsha DoE nga ha Pho lºisi ya Luambo na vhuÿifhinduleli na pfanelo dzavho fhasi ha Mulayo wa Dzinyambo 1. U shumiswa ho teaho ha Phoþisi ya Luambo 2.
U pindulela na u khakhulula maüwalwa fhasi ha Phoþisi 1. U pindulela na U khakhulula ha maüwalwa e a thomiwa nga üwaha wa u thoma 30%, üwaha wa vhuvhili 60%, üwaha wa vhuraru 100% 2.
U ganÿisa maüwalwa a re fhasi ha Phoþisi 1. U ita thendelano ya vhaganÿisi u ganÿisa maüwalwa oýhe u ya nga ha u tiwa hao (üwaha wa u thoma 30%, üwaha wa vhuvhili 60%, üwaha wa vhuraru 100%) 2.
U 1. U shela mulenzhe kha 1.
shumisana na NLS seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi 2. U ûetshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo dziseminara tshifhinga tshoýhe 2.
<fn>GOV-ZA. Importanimalsandanimalproducts.2010-03-25.ve.txt</fn>
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha. Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe, ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza.
Nḓivhadzo ya ndeme: Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga, hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa.
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu.
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga Fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo.
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino, fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469. Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo. Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi.
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo. Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo.
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa.
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha, khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha.
Thanziela ya u thoma ya Mutakalo wa Phukha dokhumenthe iṅwe na iṅwe yo humbewaho, e.g Muano wa u vula vhuḓifhinduleli, Ṱhanziela ya Muhaelo wa Rabies, etc.
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi, fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone. Fomo ya khumbelo i tea u sainwa na u ṱempiwa nga dokotela wa phukha o teaho ane a ḓo rumela fomo murahu kha ofisi ya thendelo nga Fax Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa.
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo, nngu, mbudzi, bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa.
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe, nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone.
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo.
<fn>GOV-ZA. Importanimalsforspecificpurposes.2010-03-25.ve.txt</fn>
maṱano na miṱa ṱisano pfulo ya zwa vhubindudzi zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi u diana ha bere u itela nzwaliso.
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo vha tshi khou tou ṅwala zwavhu ḓi nahone vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha.
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
<fn>GOV-ZA. Importanimalvaccines.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro, Zwiḽiwa zwa Bulasini, Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha.
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha. Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi.
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe, vha ḓo tea u vha na thendelo mbili. Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo. Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa.
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni, zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho. Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga.
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni, nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo. Kha zwo raliho, muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa.
Arali muhaelo u song ṅwaliswa nahone u tshi ḓo shumiswa kha ndingo, kha vha rumele luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lwo sainiwaho nahone lune lwa vha na luswayo lwa khamphani. Luṅwalo lu tea u rumelwa kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, nahone lu tea u humbela thendelo ya u ṱun ḓa.
vhunzhi ha mishonga dzina ḽa Tshibveledzwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo shango ḽa hune mushonga wa bva hone muiti nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone hune tshibveledzwa tsha ḓo swikela hone Afrika Tshipembe uri tshibveledzwa tshi do ṱo ḓea lini uri tshi ḓo shumiswa kha ndingo tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi.
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965, kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha.
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947, vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Importchemicals.2010-03-25.ve.txt</fn>
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa.
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo, na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa. I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea u bva kha Muhasho wa Mbammbadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa.
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Importofanimalsandgeneticmaterial.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna.
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe, luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine, lu tea i fhelekedza khumbelo.
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo, kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa, khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo.
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
ṱhanziela ya tshakha ya malofha.
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha. A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha ina ṱho ḓea dza mutakalo dzine dza tea u khwaṱhisedzwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso wa shango ḽi rumelaho phanḓa ha musi muhwalo u tshi rumelwa. Ṱho ḓea dzi a wanalea kha Senior Manager: Mutakalo wa Phukha.
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo.
<fn>GOV-ZA. Importormovedairyproducts.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni.
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi.
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi, fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo, phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango, kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo, nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe.
Kha vha divhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105.
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General: Agriculture, kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho.
Vha nga kona u ita mbadelo ofisini ya Muhasho wa Vhulimi, yo ṅwalwaho kha mutevhe wa 'Vhukwamani na fhethu'.
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo. Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia.
Ṱhanziela iyi i tea u ḓadzwa, nga English, nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho, nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo, nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa.
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa, vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo.
ṱhanziela ya vhukuma ya Phukha yo bviswaho nga dokotela wa phukha wa shango ḽa hune zwibveledzwa zwa bva hone.
Ṱho ḓea dza u tunda dzi a wanalea Ofisini ya Thendelo kana kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
<fn>GOV-ZA. Individualhousing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu ndi ndambedzo ya vhathu vhane vha ṱo ḓa u renga tshitentsi tshine tsha vha na tshomedzo dzo teaho. Ndambedzo iyi i tendela muthu o ṋewaho ndambedzo u saina konṱiraka ya u fhaṱa, kana u renga nnḓu ine i sa vhe tshipi ḓa tsha thandela ya nnḓu yo tendelwaho.
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho u engedza ndambedzo dzavho uri vha kone u swikelela zwikolodo na vhane vha tama uri vha tendelwe u koloda.
vha saathu u vhuya vha vha na iṅwe nnḓu vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya tshipentshela.
Kha vha ise kha conveyancer uri a ḓadze Ndima G.
Kha vha ise fomo kha muhadzimisi wa tshelede kana bannga uri hu ḓadzwe Ndima H arali hu khumbelo ine ya katela khadzimiso ya tshelede.
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa.
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano.
ṱhanziela ya mabebo vhuṱanzi ha muholo thendelano ya thengiso.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Informationfromthedeedsregistry.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka.
madzina nga vhuḓalo na/ kana nomboro ya vhuṋe ya muṋe wa ndaka, kana ḓuvha ḽawe ḽa mabebo.
nomboro ya erf na tshikolobulasi kana dzina ḽa bulasi na nomboro, hu si ḓiresi ya tshiṱara ṱa,
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo. Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe.
Ṱho ḓisiso i nga dzhia minete dza 30 u swika 60. Kha dziṅwe, khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho.
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze,
<fn>GOV-ZA. Internationalsocialservices.2010-03-25.ve.txt</fn>
International Social Service ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽi si ḽa muvhuso ḽine ḽi sa khethulule nga zwa poḽitiki, murafho, vhurereli kana vhubvo. Dzangano iḽi ḽina General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva, Switzerland. Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha vhashumeli vha tshitshavha ḽifhasini ḽo ṱhe. Vhashumeli avha vho gudiswa nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho.
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho. Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa.
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha.
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa.
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa. ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu. Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo.
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa, ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu. Muvhigo u rumelwa kha ISS SA ine ya u sedza ya dovha ya u rumela kha vho teaho, nahone wo fhelekedzwa nga vhupfiwa, mbudziso na/kana zwiṅwe zwi ṱo ḓeaho u thusa kha khumbelo.
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA. Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS: General Secretariat.
Tshumelo ndi ya mahala Afrika Tshipembe. Fhedzi kha maṅwe mashango vha nga tea u badelela dziṅwe tshumelo. Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango.
A vha tei u ḓadza fomo.
<fn>GOV-ZA. Intrcomptransworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
<fn>GOV-ZA. IssuanceofISTAcertificates.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa. Tshaka idzo ndi Ṱhanziela ya Seed Lot na Ṱhanziela ya Sambulu ya Mbeu.
Ṱhanziela ya Muvhala wa Swiri i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori nthihi yo dzhiaho sambulu.
Ṱhanziela Dala i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori ine ya vha na themendelo fhedzi ndingo dza itwa nga iṅwe ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango.
Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo i bviswa musi ḽaborathori yo themendelwaho ina vhuḓifhindulei ha u ita ndingo fhedzi.
Ṱhanziela Dala dzi shumiswa fhedzi kha ndima ye ya bviswa khayo, ngeno Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutendo i tshi shumiswa fhedzi kha sambulu yo lingwaho.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri. Kha vha kwame OSTS sa idzwo ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango i tshi ḓo bvisa Ṱhanziela Dala.
Somboro dza dzi seed lot dzi ṋo ṋewa nahone khumbelo i ḓo rumelwa murahu nga fax kha vhone. I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu.
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu. Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho. Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot.
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa, kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu.
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo, ha bviswa ṱhanziela yo teaho.
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu. Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu.
Mbadelo dzi nga itwa nga Internet kana banngani. Fhedzi ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i nwalwe u itela u ḓivha uri vho badela.
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano, sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi.
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo. Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano. Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani. Kha vha vhudzise hune ndingo dza itwa.
<fn>GOV-ZA. Joinleanership.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhugudisi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi i swikelelisaho kha u phasela u kona mushumo. Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma. U shela mulenzhe kha vhugudisi, mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi.
Ndi vhafhio vha itaho khumbelo?
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo, gudedzini kana univesithi a sa shumiho. Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo.
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara, fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone. Nga maṅwe maipfi, arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda, vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini.
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi. Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi.
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi.
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa.
Vha dzule vha tshi kwamana na senthara ya vhashumi ya tsini na u shandukisa zwidodombedzwa musi huna tshanduko khazwo.
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha.
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi kana sentharani ya vhashumi ya tsini.
<fn>GOV-ZA. Landinvasions.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo.
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa wa u vhona uri - hune zwa ṱo ḓea nahone nga zwishumiswa zwi re hone - vhadzulapo vhoṱhe vha a ḓiphi ṋa nga pfanelo ya ndeme ya u vha na mavu/ kana dzinn ḓu. Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane, muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho.
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza ndeme dza sa vhe khomboni vha fanela u pandelwa, vharangaphan ḓa vha muvhuso vha re na vhuḓifhinduleli ha mavu a muvhuso a kwameaho kana vhaṋe vha shango vha phuraivethe vha fanela uri, hu si na na u lenga, vha kwame khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi tevhedzwa Mulayo une wa pfi Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act, of 1998 . Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu.
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho. Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe.
kwama khothe uri u ṋekedze ndaela ya u pandela vhadzulapo vha shango ḽa muvhuso ḽine ḽa langulwa ngawo tenda pfanelo dza ndeme dza vhadzulapo vhenevho vha siho mulayoni dza sa khakhise u ḓo thusa vhadzulapo vha siho mulayoni vha mavu a muvhuso na wa phuraivethe vhane vha shaya ngeno vha sina ndimo uri vha wane mavu a ndimo o fanelaho u ḓo thusa vhaṅwe vharangaphan ḓa vha muvhuso uri vha wane maṅwe mavu ane vhadzulapo vha siho mulayoni vhane vha shaya dzinn ḓu vha nga ḽi shumisa u ḓo thusa hune zwa ṱo ḓea na hune ha vha na nyimele dza tshipentshela, vhaṋe vha mavu a ndimo a phuraivethe vhane mavu avho o dzhiwa uri vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho.
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo.
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu.
U thomani, zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya: Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu. Hone ha, nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa, mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele.
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele. Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele.
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza.
<fn>GOV-ZA. Learnerslicenceyouth.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽaisentsi ya u guda ndi ḽaisentsi ya tshifhinganyana i ṱanzielaho uri vha na nḓivho nyana ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ya u guda yo khethekanywa kha khoudu tharu dzi sumbedzaho miṅwaha i ṱo ḓeaho kha khoudu iṅwe na iṅwe.
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16.
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18.
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17.
Khoudu 3: Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18.
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo.
Tshifhinga tsha u lindela ndingo tshi a fhambana uya nga mimasipala. Ḽaisentsi ya u guda i mulayoni lwa miṅwedzi ya 18 nahone miṅwedzi a i engedzwi.
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini.
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo.
<fn>GOV-ZA. Legalisingofficialdocuments.2010-03-25.ve.txt</fn>
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho, u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague.
i vhea mulayoni dokhumenthe dza tshitshavha dzo ṅwalwaho Afrika Tshipembe dzine dza ḓo shumiswa nnḓa ha Afrika Tshipembe nga tshumiso ya Ṱhanziela ya Apostilee kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo i ṋekana nga tsumban ḓila dza u waniwa ha tswayo kwayo kana dokhumenthe i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo, poswo kana email.
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa nnḓa. Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi.
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni.
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi.
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi, u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa.
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti. Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe.
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe. Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho.
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail - Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone. Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho, na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone, lu tea u fhelekedza dokhumenthe. Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani.
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma. Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya.
Ṱhanziela dzi si dza tshikhau kana dzo fhelelaho dza mbebo, mbingano na/kana lufu na maṅwalo a khwaṱhisedzaho tshiimo tsha vhudzulapo, o sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Muno.
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi.
Ṱhanziela dza pfunzo dzo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Pfunzo.
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa, hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange, dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa.
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe.
<fn>GOV-ZA. Letterofauthority.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa, goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi.
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi.
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS.
khophi ya ḽin'walo ḽa vhuṋe luṅwalo lwa thendelo kha khamphani kana dzangano lu ṅwalo lwo aniwaho lwa kufhatele kwa goloi lu bvaho mapholisani. Lu katele ṋomboro dza nzhini na tsheisisi, zwidodombedzwa zwo ḓalaho zwa mushumo we wa itwa na tshiko tsha zwipi ḓa zwihulwane thanziela ya thendelo i bvaho mapholisani thanziela yau lugela u tshimbila badani thanziela ya muleme kha buroho zwinepe zwivhili zwa goloi.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi.
<fn>GOV-ZA. LocFishVessel.2010-03-25.ve.txt</fn>
muthu kana vhathu Afrika Tshipembe dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe.
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe. Tshikwekwete tshi na zwothe, thundu na mapfura . Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe.
A huna muthu ane a ḓo shumisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe kana tshiṅwe tshikwekwete kha zwiṅwe nga nnḓa ha musi ho bviswa ḽaisentsi ine ya vha na thendelo arali muṋe wa tshikwekwete a na thendelo ya u rea khovhe. Arali muṋe wa tshikwekwete a sina thendelo ya u rea khovhe, hu tea u vha na konṱiraka ya u shumisa tshikwekwete itsho.
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe, arali vha si muṋe wa tshikwekwete.
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone.
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
<fn>GOV-ZA. Lodgeacomplaintonfailure.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998. Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela.
u sa fara muhwelelwa u sa thusa muvhilaheli u bvula mulandu, u sa thusa u wana fhethu ho teaho, u sa thusa nga dzilafho, u sa fhelekedza muvhilaheli u dzhia thundu dzawe na u dzhia zwihali kha muhwelelwa u sa eletshedza muvhilaheli nga ha zwiṅwe zwine a nga ita, u fana na u bvula mulandu kana u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe.
A tshi vha rwa kana u vha tshipa.
A tshi vha sema.
A tshi vha tambudza, e.g. a tshi vha founela, u vha rumela maṅwalo kana zwithu, kana u vha sala murahu.
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi.
A tshi vha tambudza siani ḽa zwa masheleni, e.g. musi munna kana mufunwa a tshi ṱo ḓa uri hu vhe ene fhedzi ane a dzhia tsheo ya zwa masheleni kana a tshi hana u renga zwiḽiwa, u badelwa tshikolo, etc.
A tshi vha shushedza, e.g. a tshi vha fulufhedzisa u vha vhulaha arali vha ya mapholisani.
A tshi tshinyadza thundu yavho, e.g. u fhisa zwiambaro, u vunḓa fanitshara kana u tshea mathaila a goloi yavho.
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo.
Vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhu khakhisaho tsireledzo yavho, mutakalo wavho kana ndondolo yavho.
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama, nga luṱingo, luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD.
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA.
<fn>GOV-ZA. Lodgeacomplaintonmisconduct.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate . Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka, mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise.
Mbilahelo ya Kiḽasi II: Ndi mbilahelo ya u sa tevhela mulayo nga SAPS nga fhasi ha Mulayo Nndwa dza Muṱani wa 1998..
Mbilahelo ya Kiḽasi III: Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe. Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa.
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho; tshelede yo shumiswaho; tshifhinga tshe zwa itea.
Mbilahelo ya Kiḽasi IV: Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo.
Mbilahelo ya Kiḽasi V: Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD.
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD. Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD, nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga.
Mbilahelo dza malugana na vhashumi vha Tshumelo dza Vhululamisi, vhaofisri vha khothe na miraḓo ya Mmbi ya Tsireledzo Lushaka ya Afrika Tshipembe.
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama, nga luṱingo, nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD. Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo, vhukati ha 08h00 na 16h30.
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD.
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa.
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama, vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi.
<fn>GOV-ZA. Lodgenotificationofdeaths.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa, nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa, u riwa kana khethululo nga lukanda. Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I.
Kha vha vhige mpfu dzi ṱahaho tshiṱitshini tsha mapholisa nga luṱingo kana vha ṅwale luṅwalo vha lu rumele ofisini ya tsini ya ICD, kana vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele ofisini ya tsini ya ICD nga fax.
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na/kana muvhilaheli.
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho.
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone.
Somboro ya mulandu ya mapholisa, arali i hone.
Ḓuvha, tshifhinga na vhuvha ha u kundelwa u thusa mupondiwa.
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi, arali zwi hone.
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone.
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha. Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u vhonwa mulandu, kana u sa vhonwa mulandu kha muvhilaheli.
Ṱho ḓisiso dzi nga dzhia maḓuvha a 30 kana u fhira, zwi tshi ya nga vhuvha ha mulandu.
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180.
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database.
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki.
<fn>GOV-ZA. Lowersoundbroadcastingservice.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi.
u ombedzela zwi kwamanaho na 'tswikelelo' siani la pfanelo ya u wana mafhungo na tswikelelo siani ḽa mbekanyamushumo dza khasho mofholowo ya vhuan ḓadzamafhungo, mbofholowo ya u wana na u fhirisela mafhungo na mihumbulo kha vhathu, mbofholowo ya vhukoni ha vhutsila; na mbofholowo ya pfunzo na ṱho ḓisiso siani ḽa zwa saintsi u vhona uri huna ndinganyo kha nḓowetshumo ya khasho nga u ṱu ṱuwedza u vha hone ha vhathu vhaswa kha nḓowetshumo ya khasho.
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho, midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala, vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli, na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Ḽaisentsi dza tshumelo idzi mbili dza Khasho dza Radio dzi Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi mulayoni lwa miṅwaha miraru, ngeno ḽaisensti ya khasho ya zwo khetheaho i mulayoni maḓuvha a furaru.
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi,
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli.
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo.
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo.
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru.
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
R200 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
<fn>GOV-ZA.MINSTANDVenda.2010-03-25.ve.txt</fn>
Arali vha vhidzwa uri vha vhe.
Arali vho tea u vha.
Nga murahu ha tshigwevho kana kha.
Arali vha tshi. o.
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u.
Pfanelo ya u.
Pfanelo ya u.
Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi ( Maimo a Fhasisa) ndi. i.walo. a mafhungo. e. a bveledzwa hu tshi itelwa u. alutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe (Tshatha) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa. Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa, zwo itelwa u. ea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi. Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u. alutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza. etshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi. Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha. alutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo, a dovha hafhu a. etshedza mafhungo nga u dodombedza ane a. o vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa. alutshedziswa zwone kha Tshatha, nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo. Maimo a Fhasisa a Tshumelo a. o vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho.
Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi. ea vhuṱanzi khothe, vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i fhindula nga u. avhanya malugana na. ho.ea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi. Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone i tea u vha thusa nga u. avhanya nahone nga vhuhwavho, na nga u. honifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela. ho.ea. Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela, nga u vha. ea mafhungo o teaho ane a. o thusa u shumisa pfanelo dzavho.
Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwiḽai tshipiḓa tsha 1 tshi. etshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u. alutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo. tshipiḓa tsha 2 tshi. alutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa. o bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani. tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo. alutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa. Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa, vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa. Ndi kha iyi khethekanyo hune vha. o vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo i wanala kha mutheo wa mulayo wo. alutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa. tshipiḓa tsha 4 tshi. alutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo. Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho i tshi. o vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu.
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo. Zwiimiswa, mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi. o lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na, sa tshipiḓa tsha u lavhelesa, aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone. dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha. i anḓadzwa.
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi, vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa, dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o. alutshedziwaho kha iḽi. i.walo a a shumiswa.
Hu tshi itelwa iḽi. i.walo, na u tshimbilelana na. halutshedzo yo. etshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya maanḓa (GA/Res/40/30), he Afrika Tshipembe. a shela mulenzhe, mupondwa wa vhutshinyi u. alutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu, hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani, kha zwa ikonomi; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi. Ipfi 'mupondwa' hune zwa vha zwo tea. i dovha hafhu. a katela shaka. a tsini kana vhaun.iwa vha mupondwa onoyo. Muthu a nga kha. i vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a. ivhea, o valelwa, o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa.
Muthu muṅwe na muṅwe u dzhiiwa sa mupondwa hu sa sedzwi uri mupondi wawe o farwa, o gwevhiwa kana u valelwa, hu sa sedzi na vhushaka vhukati ha mupondwa na phondi.
zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha tshitshavha kana murafho, muvhala, tshiimo tsha zwa mbeu, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo, sa zwe zwa. alutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996).
Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza. alutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho, dzi.
Pfanelo ya u fariwa nga nḓila yo teaho na nga u.
Pfanelo ya u.
Hu. o bvelela mini?
1 Arali ho itwa vhutshinyi, u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi. o ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho. Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u. o.isisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa. Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi, muthu onoyo ha nga. o gwevhiwa nga u. avhanya. Naho zwo ralo, mapholisa vha. o bvela phanḓa na u. o.isisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha. ea Muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a. o dzhia tsheo.
2 U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa, ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa. o thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya. o tevhela. Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa. Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u. etshedzwa, hune zwa vha zwo tea.
3 Musi muthu o vhonwa mulandu, mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a. o ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu.
4 Mutshutshisi u. o sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane.
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa.
U dzhia tsheo ya uri hu. o.ea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u. o.isisa u bvela phanḓa na u. o.isisa mulandu.
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo. a tshitshavha, a dzhia tsheo ya u thutha mulandu.
Mutshutshisi u. o dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha. i. o.a u shandukisa zwigwevho, zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu.
5 Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u. avhanya, zwine zwa. o ita uri mulandu u iswe khothe nga u. avhanya nga hune zwi nga konadzea.
6 Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u. o. o.a mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u. o.isisa nga murahu ha afho a a isa khothe, u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho.
7 phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu, u. o dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho.
Arali vho vhidzwa uri vha vhe.
8 Mapholisa vha. o vha. ivhadza arali vho tea u ya khothe sa. hanzi. Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa, hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane.
9 U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma, nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea. Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha. o lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u. avhanya nga hune zwi nga konadzea.
10 Muofisi wa u. o.isisa, mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u. o vhona uri, nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe, ho.ea dza vha dzo swikelelwa, vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya. hanzi arali vha tshi khou shushedzwa.
Arali vho tea u vha.
11 U. etshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina. Vhane vha kwamea - pholisa, mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha. o tikedza, vha vha lugisela na u vha. ea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela.
12 Vha. o. ewa. i.walo. a ndaela. ine. a bva khothe,. ine. a. o vha. ivhadza nga ha uri tsengo i. o vha lini nahone ngafhi. Kanzhi vha tshi. i.walo. a ndaela. ine. a bva khothe, vha. ewa na kubugwana kune kwa. alutshedza uri hu. o bvelela mini khothe. Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe, vha tea u kwama muofisi wa u. o.isisa mulandu, kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone, vhane vha. o vha rumela kha muthu o teaho ane a. o vha kwamanya na khothe.
13 Musi vha tshi swika khothe vha nga kha. i wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila, Arali hu si na dzitswayo nahone vha sa. ivhi uri khothe i ngafhi, vha nga vhudzisa kha Desike ya Ngeletshedzo/Mafhungo/ Thuso u wana uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha. o thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe. Vha nga kha. i kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele. Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u. o vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi. ea vhuṱanzi,
14 Mutshutshisi u. o lingedza uri vha vhidziwe u. ea vhuṱanzi nga u. avhanya nga hune vha nga kona. Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u. o vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u. ea vhuṱanzi arali zwo tea. Naho zwo ralo, tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga. Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga. Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi. o lenga u swika kana arali vha sa. o kona u. a khothe nga. uvha. a tsengo.
15 Arali vho tea u. ea vhuṱanzi, huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe. Nga murahu ha u. ea vhuṱanzi, vha. o vhudzwa uri vha. uwe. Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa.
16 Mulayo u tendela zwi tevhelaho musi vha tshi khou. ea vhu.
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele, vha nga. ea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television system) (izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa, vha vha vha kha iṅwe rumu).
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, nahone muofisi mulanguli (ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muha.uli) a tshi vhona u nga u. ea vhuṱanzi tsengoni hu. o vha vhangela mutsiko u songo teaho, vha nga. ewa mukonanyi musi vha tshi khou u. ea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho.
Arali vha tshi tea u. ea vhuṱanzi khothe, tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera (fhethu ho dzumbamaho).
17 vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a. o.ea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu. Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa. Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu, o wanala a si na mulandu. Iyi a si khaṱhulo, fhedzi zwi vha zwo thewa kha tshileme tsha vhutshutshisi ha khaṱhulo ya mulandu wo.
18 Mutshutshisi u. o vhidza. hanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho. Muḓologi u. o. etshedzwa arali zwo tea. Muhwelelwa u. o. ewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso, u. ea vhuṱanzi na u vhidza Dziṱhanzi; Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela, zwigwada zwi. o. ewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi. ewa.
Nga murahu ha tshigwevho/kha.
19 Arali muhwelelwa o gwevhiwa (o vhonwa mulandu), vhutshutshisi na vhaimeli vha nga. ea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha. o. etshedzwa. Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho (uri tshi vhe tshihulwane) kana ya u tshi fhungudza (uri tshi vhe tshi.uku). Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma, mafhungo eneo a. o tea u. ivhadzwa khothe. Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga. o.a ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo. Arali khothe ya. etshedza ndiliso, a i dzhiiwi sa tshigwevho, ndiliso i nga itiwa hu tshi khou. adziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho. etshedzwa. Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele, hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha. ea ndiliso. Mutshutshisi a nga. etshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea.
20 phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi. etshedzwa, muofisi mulanguli, mutshutshisi kana mupileli a nga kha. i ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha. i lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa. Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone. Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi. etshedza pholisa, kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha. ee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho.
21 Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku, vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo, ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho. Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphi.i. aphiḽi dzi fanela u. ivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho.
22 Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi. ewa. Arali aphiḽi yo failiwa, vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma, kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo, uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu, tsumbo,. uvha. o vhewaho. a u thetsheleswa ha aphiḽi, arali muaphi.i o. etshedzwa beiḽi, na mvelelo dza aphiḽi,
23 Arali vhone kana. hanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea, pholisa, mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha. o vha. ea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa. Vha. o vha thusa nga hune vha nga kona.
24 Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u. o vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo. Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa, Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u. o. hogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa.
25 Vha nga humbelwa uri vha ye tsengoni dza Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole (Correctional Supervision and Parole Board (the "Parole Board") hearings). Arali vha tshi. o.a u ya vha. o. ivhadzwa nga ha. uvha. a tsengo nahone Bodo i. o dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole.
26 Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole, Bodo ya parole i. o vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa, arali hu zwine vha funa zwone.
27 Arali, nga murahu ha u vhofhololwa nga parole, muhwelelwa a. ifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha, kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe, a nga kha. i fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala.
Arali vha tshi. o.
28 Mihasho ya muvhuso i re na tshivhalo i. o vha. etshedza thuso. Mapholisa vha. o vha thusa hune ha vha hu na thaidzo; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo; nga u. alutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa; nga u. etshedza mafhungo nga ha dzipfanelo; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso (dziNGO na dziCBO) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha, nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi; nga u vhulunga vhuṱanzi, na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi.
29 Arali hu kha. i vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho, muofisi wa u. o.isisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi;
30 Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha. o. etshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito, arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe.
31 Vhashumela mutakalo vha. o khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho, sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa.
32 Muhasho wa zwa Mvelele u. o vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi, dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo.
1.1 Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha. o vha fara zwavhuḓi na u. honifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho, na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu.
1.2 vhutshinyi vhu. o. o.
1.3 arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa, vha. o fhindula muvhigo wavho nga u. avhanya nga hune vha nga kona.
1.4 hu. o dzhiiwa maga ane a.
1.5 pholisa. i. o dzhia tshitatamennde na u. adza fomo dzo teaho dza u redzhisi.
1.6 vha. o rumelwa.
1.7 arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani, vha. o vhudziswa dzimbudziso thungo vha vho.
1.8 vha. o vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa, arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa, vha nga humbela mu.
1.9 vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa. a mbeu i no fana na yavho.
1.10 u. o khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u. honifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
1.11 u. o dzhia maga, nga maanḓa kha milandu ya zwa vhudzekani na pfudzungule kana khakhathi dza mahayani, u khwa.
1.12 u. o vha vhidza uri vha. e vha. ee vhuṱanzi nga u. avhanya, nahone arali hu na u lenga, mutshutshisi o faraho mulandu wavho u. o vha.
1.13 u. o vha.
1.14 muṅwe wa vhashumi vha khothe u. o vha. ivhadza uri vha tea u badelwa tshelede ya u tshimbila vha tshi ya khothe na dziṅwe tshinyalelo dza tshifhinga tshe vha tshi fhedza khothe vha tshi khou. ea vhuṱanzi; nahone vha. o vha. ea mafhungo malugana na u ita mbilo dza tshinyalelo dzenedzo kana u vha thusa malugana na zwenezwo.
1.15 vha lingedza nga nḓila dzo.
1.16 vha. o nanga vhashumi na vhathu vho gudiswaho u bva kha tshumelo ya u Tikedza Vhapondwa vhane vha takalela u thusa uri vha vha thuse na muṱa wavho khothe phan.
1.17 vha. o humbela uri vha vhone khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma uri vha kone u. ivha nga ha zwishumiswa zwa khothe, u itela uri vha vhe na nḓivho ya zwine vha tea u zwi lavhelela musi vha tshi. ea vhu.
1.19 vha. o vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana. hanzi dzawe, arali dzi hone nahone arali vho humbela.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha vha.
1.20 arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo, nyambedzano i. o vha tshiphiri nahone vha.
1.21 a vha nga. o litshiwa uri vha lwe na mulandu nga vhone vhane. Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani, muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u.
1.22 arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani, mapholisa vha. o humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi, ngauralo vha. o tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha. ee zwiṅwe zwiambaro.
1.24 vha. o eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo i.
1.25 vha. o humbela uri vha. ee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho, fhedzi vha. o. ivhadzwa uri vha nga kha. i hana u lingiwa kana u. etshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo, fhedzi vha. o.
1.26 kha milandu ya zwa vhudzekani, arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea,. anga ya mbeu i no fana na yeneyo i.
1.27 vha. o khwaṱhisedza uri mafhungo o.
1.28 vha. o alafhiwa nga u. avhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza. alutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze.
1.29 Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole, Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u. o, phanḓa ha tsengo, vha.
1.30 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha. etshedza mihumbulo yavho, vha nga humbela muṅwe na mu.
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole, hu. o lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo.
Nga tshifhinga tsha. ho.
2.1 a. pholisa. i. o dzhia tshitatamennde. a dovha. a vha humbela uri vha tshi vhale na u khwa.
arali vha sa koni u vhala, vha tea u. ivhadza pholisa, uri. i kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u gan.
arali hu na Muḓologi nahone vha tshi tama uri tshitatamennde tshavho tshi vhaliwe nga luambo lune vha lu pfesesa phanḓa ha musi vha tshi tshi khwaṱhisedza nga tsaino kana nga u gan.isa gunwe, Muḓologi hu. o vha ene ane a ita uyu mushumo.
2.2 Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela, vha. o tendelwa u. adzisa kana u shandukisa tshitatamennde tshavho tsha u thoma kana u ita tshi.
2.3 Vha. o. etshedzwa tshifhinga tsha u. alutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa. o.iwa nga vhone zwi. o dzhielwa n.
2.4 Vha. o.
2.5 Pholisa. i. o humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo. Izwi zwoṱhe zwi.
2.6 Vha. o humbelwa uri vha dzule vha tshi khou. ivhadza muofisi wa u. o.isisa nga ha aḓirese, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela. ho.
2.7 Vha. o humbelwa uri vha. ivhadze muofisi wa u. o.isisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa. ho.isiso dza mulandu, arali a sa. o ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha.
2.8 Hu tshi katelwa na zwiṅwe, dzhiela nṱha zwine vha. o.
2.9 Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi, tsumbo, a uri muhwelelwa u khou khakhisa vhuṱanzi kana Dziṱhanzi, kana uri muhwelelwa u khou shushedza muṱa wavho, kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa, na uri, arali zwo tea, mutshutshisi u. o vha humbela uri vha. e vha. ee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya bei.
2.10 Vha. o vha. ea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha. ea ngeletshedzo kana nga u vha. ea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi. ea vhu.
2.11 Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi. anganedza aphiḽi, hukhu na u vha humbela uri vha. alutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho. Kha iyi nyambedzano, vha. o. ewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo. e vha. i wana nga mulandu wa vhutshinyi. Mutshutshisi u. o dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u. anganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku, Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muṱa wavho dzi. o bviselwa khagala khothe kana vha. o. ewa tshifhinga tsha u. ea vhuṱanzi khothe, kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u.
2.12 Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana, u. o vha humbela uri vha. adzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho. Arali zwo tea mutshutshisi u. o vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha.
2.13 Arali zwo tea, vha. o vha vhudzisa dzimbudziso, nahone arali zwo tea uri vha. etshedza vhu.
2.14 U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea.
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha.
2.15 Arali khothe (madzhisi.ara.a kana mutshutshisi) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo, vha. etshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha. ea one.
2.16 Vha. o vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou. waliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u. o vha. ivhadza nga ha tshifhinga,. uvha na fhethu hune tsengo ya.
Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole, vha. o vha tendela uri vha. etshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou. waliwaho.
Arali vhutshinyi ho vhigiwa, vha nga lavhelela pholisa u vha.
3.2 Dzina na nomboro ya luṱingo ya muofisi ane a khou. o.
Uri naa vha tea u ya kha phareidi ya u nanga muhwelelwa na. uvha.
maḓuvha a tsengo ya bei.
Mvelelo dza tsengo dza beiḽi uri naa muhwelelwa ane a khou humbulelwa u. o vhofhololwa nga bei.
mvelaphanḓa ya. ho.
Uri na vha. o ya tsengoni khothe naa,. uvha kana ma.
Uri naa muhwelelwa o aphila naa malugana na tshigwevho na mvelelo dza aphiḽi,
Ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone dza malugana na. ho.ea dzavho na uri vha nga shumisa hani idzi. ho.
3.5 Nga hune zwa konadzea, tendela u ya u vhona khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma, uri vha kone u vha na n.
3.6 khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a. etshedzwa khothe na uri zwi. o laedza hune rumu ya khothe ya vha hone. Hune zwa vha hone, Desike. a Thuso/Ngeletshedzo/Mafhungo. i. o vha. ivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu. o thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe.
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u.
ivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya.
3.8 Vha. ivhadza arali Mulangi wa Vhutshitshisi ha Nnyi na nnyi o dzhia tsheo ya u sa tshutshisa mulandu; lune vha nga fheleledza vho. o.
3.9 Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele/kuitele kwa khothe na, arali hu na u lenga, u. o vha vhudza uri vha nga lindela zwingafhani phanḓa ha musi vha tshi. ea vhu.
3.10 Arali zwi tshi. o.ea, vha. o. ewa tshifhinga u wana ngeletshedzo yo teaho phan.
3.11 Vha. ivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi, nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi, nahone ndi. o. alutshedza zwine nyimele dza bei.
3.13 Vha. o vha. ivhadza nga ha mvelelo dza mulandu na uri naa hu na aphi.
Vhatikedzi vha vhapondwa kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha.
3.16 Vha fhelekedza khothe phanḓa ha musi vha tshi sengiswa, u itela u vha.
3.18 Vha. ee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa.
ivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na. hingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone.
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha.
3.21 Vha. ivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia. avho.
Arali mutshinyi o valelwa dzhele, Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u.
3.22 Vha. ivhadza arali mutshinyi a tshi.
3.24 Vha. ivhadza nga u tou. wala nga ha tshanduko dzine dza vha hone dza maḓuvha a tsengo kana u fhiriselwa phanḓa, mvelelo dza tsengo ya Bodo ya Parole na dzi.
3.25 Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole, Mudzulatshidulo u. o vha.
Vha. ivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa.
4.1 ha wanala uri vha. hanzi nahone vhone kana muraḓo wa muṱa wavho vha khou shushedzwa kana vhutshilo havho vhu khomboni, vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u. avhanya kana kha mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi khothe vha ite khumbelo ya u tsireledzwa ha.
u shushedzwa havho hu. o. o.
hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa, vha. o humbelwa uri vha ite thendelano na Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi phanḓa ha musi vha tshi iswa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dzi.
arali vha iswa kha Mbekanyamushumo, vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano. Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a.
Arali vha sa tevhedzela iyi thendelano vha. o vha vha tshi khou. i vhea khomboni nahone vha nga bvisiwa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dzi.
Hu nga kha. i dzudzanywa uri vha. ewe tshelede ya mbadelo musi vha kha Mbekanyamushumo, vhunga zwo tiwa nga Milayo ya Tsireledzo ya Dzi.
vha. o tea u. ea vhaofisi vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi zwidodombedzwa zwavho zwo.
musi vho. anganedzwa kha Mbekanyamushumo, vha. o vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a i nga. o fhiwa muthu na muthihi, hu nga vha miraḓo ya mu.
nga murahu ha musi vho. ea vhuṱanzi, vha. o. ewa nḓivhadzo ya u vha. ivhadza uri vha.
vha nga kwama muofisi wa u. o.isisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi. o.a maṅwe mafhungo malugana na Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dzi.
4.2 Arali vha sa. oḽi uri muhwelelwa a. ivhe zwidodombedzwa zwavho, vha nga kwama muofisi wa u. o.
4.3 Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u. o khwaṱhisedza uri thundu iṅwe na iṅwe yavho na yo dzhiiwaho u itela vhuṱanzi, i fariwa zwavhuḓi nahone i humiselwa murahu kha vhone nga u. avhanya musi i si tsha. o.
4.4 Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muṱani, na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphi.
Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya. alutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphi.
Pholisa. i. o mbo. i. avhanya. a fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza muṱani, wa vhu 116 wa 1998.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela zwi tevhelaho: Mutshutshisi u.
4.5 Vha. ivhadza, arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo, vha nga kha. i si tendelwe u vha hone tsengoni, nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe, kana hune. hanzi ya vha i na miṅwaha ya 18, a vha nga. o tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha.
4.6 Vha. ivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u gan.iswa ha mafhungo maṅwe na maṅwe (hu tshi katelwa u. ivhadzwa ha muvhilaeli kana. hanzi) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshi.
4.7 Hune zwa vha zwo tea, vha. ivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a gan.isa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina. a. hanzi, u na mulandu, nahone u. o tshutshisiwa kana u sengisiwa.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha.
4.8 dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhone na muṱa wavho vha a tsireledzwa khomboni.
Vhashumi vha zwa mutakalo vha.
4.9 vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa.
4.10 arali vho humbela uri vha dzule vha tshi. ivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa, Tshumelo ya zwa Vhululamisi i. o vha. ivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha I.
kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani, Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa.
Vha nga lavhelela uri pholisa. i.
5.1 Nga u vha rumela kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha kone u wana thuso yo teaho na thuso hune vha vha hone, tsumbo, thuso.
5.2 Nga u.
5.3 Nga u vha.
5.4 Nga u vhea phan.
5.5 Nga u vhulunga vhu.
5.6 Nga u.
5.7 Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi.
5.8 Mutshutshisi u. o imelela mulandu wa khothe nahone u. o dzhiela nṱha zwine vha zwi. o.
5.9 Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu, nga maanḓa arali vha tshi. o.
5.10 Vha. o. etshedzwa vha.ologi, nahone hune zwa vha zwo tea, vhathu vho holefhalaho vha. o.
5.11 Vhathu vho holefhalaho vha. o.
5.12 Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani i.
5.13 Mutshutshisi na pholisa vha. o vha. ivhadza uri, arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo nahone vha tshi khou. ea vhuṱanzi tsengoni zwi nga ita uri vha vhe na mutsiko kana vha kwamee muhumbuloni, ngauralo khothe, nga khumbelo yo itwaho nga mutshutshisi, i nga thola mukonanyi (muthu ane a shuma sa mukonanyi) u itela u vha thusa nga u. ea vhuṱanzi kana nga u. ea vhu.
5.14 Muofisi mulanguli u. o khwaṱhisedza uri mbudziso dzo.
5.15 muofisi mulanguli u. o. ivhadza uri mukonanyi a nga. alutshedza nga vhuḓalo zwine mbudziso ya amba zwone; nga nnḓa ha musi khothe yo laela nga iṅwe n.
5.16 muofisi mulanguli a nga, arali mukonanyi o tholiwa, vha laela uri vha. ee vhuṱanzi fhethu huṅwe na hu.
ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha. o.
muthu muṅwe na mu.
khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a. o kona u vhona na u thetshelesa - kana hu tshi khou shumiswa i.ekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa - na vhone na mukonanyi nga tshifhinga tsha u. ea vhu.
5.17 Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u. ithusa i. o.
5.18 Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television (CCTV)) i tshi. o shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo, mutshutshisi u. o. alutshedza uri i shuma hani kana hune zwa konadzea u. o tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phan.
5.20 vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza Vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha.
thuso nga u kwamana na mu.
thuso arali vha na tsumbadwadze. a mutsiko une wa vha hone nga murahu ha musi vho bvelelwa nga zwithu zwi si zwavhu.
halutshedzo ya kuitele kune kwa.
themendelo ya u ya kha vhaeletshedzi vha phurofeshinala arali vhu.
tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo, nga maan.
ii. u vha. alutshedza uri hu. o bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha. e vha vhe.
iii. u vha. alutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha. o vha vhe khothe na uri mushumo wavho u.
iv. u vha lugisela u. ea vhuṱanzi khothe na u. u.uwedza vhukwamani na mutshutshisi.
5.22 vha. o, arali vho ita khumbelo,.
5.23 arali zwo tea, vha. o. ewa mu.
5.24 arali ho itwa khumbelo, vha. o tshimbidza vhukonanyi vhukati havho na muhwelelwa musi zwi tshi. o.
5.25 arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea, tsumbo, arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha. o.a thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole, vha. o rumelwa kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo.
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u. o khwa.
5.26 hune zwa vha zwo tea, vha tea u. ewa. hanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni.
"Ndiliso" i amba tshelede ine vha i. ewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu (hu tshi katelwa na tshelede) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi. Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou. ewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo.
6.1 mutshutshisi na pholisa, hune zwa vha zwo tea, vha. o vha. ivhadza uri vha nga kha. i. a khothe nga. uvha.
6.2 Hune zwa vha zwo tea, khothe i nga imisa tshigwevho arali muhwelelwa a vha.
6.3 Mutshutshisi u. o. ivhadza vhone nahone muṅwaleli wa khothe u.
6.4 muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi, hune zwa vha zwo tea, u. o vha. ivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa, khothe i. o ita ndaela ya uri a badelwe tshelede yeneyo nga u.
6.5 Mutshutshisi u. o vha. ivhadza uri, arali ndaela ya ndiliso i songo.
6.6 Mutshutshisi kana muofisi mulanguli (madzhisi.ara.a kana muha.uli) u. o vha. ivhadza uri ndifho yo. etshedzwaho nga khothe i kwama tshigwevho kana kha.
6.7 Muofisimulanguliu.ovha.ivhadza, aralindifhoitshi.o.etshedzwa vhone, vha nga i. anganedza kana vha i hana nga u tou. wala hu sa athu fhela maḓuvha a furathi (60), arali vha ita ngauralo, vha. o tea u vhuisela murahu tshelede ye vha i badelwa kha muredzhisi.arara kana mu.
6.8 Muofisi mulanguli u. o vha. ivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi (60), a vha nga.
Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi, vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha. o tikedza khumbelo yavho nga u. etshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo.
"U wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu" zwi amba uri, nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo, khothe i laela muhwelelwa uri a vha. ee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni, u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi.
7.1 Vha. ivhadze uri hune zwa vha zwo tea vha nga humbela mutshinyi a vhuisele thundu khavho, muṱa wavho na vhaun.iwa nga nḓila yavhu.
7.3 Vha. ivhadza uri khumbelo yavho malugana na izwi i nga kombetshedzwa nga khothe nahone hune zwa vha zwo tea, vha. o tendelwa u rumela khumbelo yeneyo khothe.
Mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u. etshedza tshumelo dza maimo a nṱha, fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo. Arali zwa ralo, mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi zwi. o.a u. ivha uri ho bvelela mini. Itshi tshipiḓa tsha. i.
1 Vha nga vhilaela nga ha pholisa, pholisi ya tshumelo ya tshipholisa, kuitele, nga u. walela kha Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho.
2 Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani, vha nga kha. i tea u wana ndiliso. Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa tshiṱitshi, kana arali vha songo fushea, vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia. eneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo. Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
3 Arali mbilo yavho i songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ndangulo ya Mbilaelo yo. iimisaho, fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, vhe vha kundwa u ita mishumo yavho.
4 Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo. Arali vha na mbilaelo vha nga. wala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo. Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila i fushaho, vha nga. walela Mutshutshisi Muhulwane kha sia. ene.o. Ene u. o ita tsedzuluso nga ene muṋe. Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu, vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi.
5 Arali ha. i dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, u ya nga mulayo, i nga kha. i si. o.isise tsheo dza khothe.
6 Arali mbilaelo yavho i nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli, vha nga. walela kana vha langana na. hoho ya Khothe dza Tshiṱiriki. Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo.
7 Arali vha songo fushea nga phindulo ya. hoho ya tshiṱiriki, vha nga. walela kana vha langana na. hoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu. ene.o.
8 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu, vha nga. walela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo.
9 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama Muhaṱuli muhulwane wa khothe, vha nga. walela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane.
10 Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga. walela Khomishini ya madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane. Arali vha tshi kha. i vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
11 Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe, tsumbo, vhomabalane kana vha.ologi, vha nga. walela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona. Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe, vha nga. walela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala.
12 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, vha nga. walela muhulwane wa ofisi yeneyo. Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga kwama. hoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya vunḓu, khathihi na Ofisi ya Lushaka.
13 Arali vha kha. i vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i. anganedza u bva kha muofisi wa muvhuso, vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
14 Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya. etshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi, vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa. Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga rumela mbilaelo yavho kha. hoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone.
15 Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga. hoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi, vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa vunḓu. Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo, vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe, uri i. o.isise aya mafhungo.
16 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo, vha nga kwama. hoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo. Arali mbilaelo i tshi kwama. hoho ya tshikolo, vha nga kwama tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu.
17 Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama. hoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu. ene.o.
18 Arali vha tshi kha. i vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
19 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa vhululamisi, vha nga. walela Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa. Musi o wana mbilaelo yavho, Khomishinari u. o i rumela kha ofisi yo teaho uri i sedzuluswe.
20 Arali vha vha vha kha. i vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi.
Muimeleli we vha tou. inangela ane a.
Arali vha tshi. o.a mafhungo nga vhuḓalo kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi. i.
Maimo a Fhasisa kha. i.walo. a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa, nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, Mutakalo, khathihi na Dzangano. a Vhutshutshisi. a Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Ndangulo ya Mbilaelo yo. iimisaho, miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisi.ara.a na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro.
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo. etshedzwaho malugana na u bveledzwa ha. i.walo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso.
0001 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Luṱingo:
315 1111 Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo.: Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.: Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
339 1530 Webusaithi: http://www.saps.org.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
325 5706 Webusaithi: http://www.doh.gov.
Private Bag X 752 Silverton PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
845 7311 Webusaithi: http://www.npa.gov.
MUNWALELI Khomishini ya Madzhisi.ara.
PO Box 9096 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Private Bag X 655 PTA 0001 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
323 5434 Webusaithi: www.npa.gov.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
357 Visagie Street, cnr Prinsloo Street PRETORIA 0002 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
The Registrar Private Bag X 2 Hatfield 0028 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Private Bag X 941 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
320 3116 Webusaithi: http://www.icd.gov.
Private Bag X 2700 HOUGHTON 2047 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
484 1360 Webusaithi: http://www.sahrc.org.
Dzangano. a Lushaka.
(National Association of Democratic Lawyers (NADEL)) PO Box 15803 Vlaeberg CAPE TOWN 8018 Nomboro ya Luṱingo:
421 0577 Nomboro ya Fekisi.
421 0633 Webusaithi: http://sunsite. wits.ac.
PO Box 32175 BRAAMFONTEIN 2017 Nomboro ya Luṱingo:
403 7182 Nomboro ya Fekisi.
403 7188 Webusaithi: ttp://www.cge.org.
PO Box 205 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Munwaleli PO Box x 258 BLOEMFONTEIN 9300 Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
<fn>GOV-ZA. MaternityBenefitsUIF.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndivho ya mbadelo dza vhudzadze ndi u badela mushumi tshifhingani tsha vhudzadze.
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana,
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi.
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121.
Arali mudzadze a tshinyalelwa kana ṅwana a bebwa o lovha nahone phanḓa ha tshifhinga, mbadelo i itwa tshifhinga tshi sa fhiri vhege dza rathi.
Ṱhanziela ya zwa mutakalo i khwaṱhisedzaho vhuimana na/kana u bebwa ha ṅwana i tea u ṋekedzwa.
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo nahone dzi fhelekedzwe nga ṱhanziela ya zwa mutakalo, vha zwi rumele sentharani ya vhashumi.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code.
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho.
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo.
<fn>GOV-ZA. Medtreat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
<fn>GOV-ZA. MininPermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini. A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo.
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu. Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea, ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli,
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo, isa fhiriho miṅwaha mivhili. Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
minirala uyo u tshi nga gwiwa kha miṅwaha mivhili vhupo ha mugodi hu sa fhiri mithara dza 1.
hu sina muṅwe muthu o wanaho pfanelo dza ṱho ḓisiso, thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u fara pfanelo kha minirala wonoyo na mavu aneo.
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho, arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo, u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa.
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo tendelwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho.
<fn>GOV-ZA. MiningRight.2010-03-25.ve.txt</fn>
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho. Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30.
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi.
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi.
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi.
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka.
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa.
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi.
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone.
Kha vha ḓadze Form D: Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu. Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi.
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu.
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo.
Vha ḓivhadze na u kwama vhathu vhoṱhe vha kwameaho hu saathu fhela maḓuvha a 180 u bva nga ḓuvha ḽa nḓivhadzo.
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi, vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minirala u gwiwaho.
<fn>GOV-ZA. Missingpersons.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho. Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae.
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho. Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe, kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane, nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho. U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children.
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo, nga maanḓa tshinepe tsha zwino.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho.
Vha nga vhiga muthu o xelaho tshiṱisthini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa. A vha kombetshedzei uri vha vhige u xela ha muthu tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhupo he muthu a xela hone.
<fn>GOV-ZA. Mzansiaccount.2010-03-25.ve.txt</fn>
Akhaunthu ya Mzansi ndi tshumelo ya vhathu i langulwaho nga South African Post Office . Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo. Tshelede yavho yo vhulungea kha heino akhaunthu.
A huna mbadelo dza tshumelo dza ṅwedzi. Tshelede ine vha i vhulunga i vha fhedzi na nzwalelo. A huna tshelede yo tiwaho. Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa. A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi. Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone. Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede, kana Financial Intelligence Centre Act, une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi, Arali hune vha dzula hone vho tou hira, kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira. Arali vha tshi dzula na vhabebi, kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi.
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani.
Hu todea diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea Poswoni dzoṱhe Afrika Tshipembe.
<fn>GOV-ZA. Notificationofamendments.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho. Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo, uya kha muofisiri wa zwa masheleni, aḓirese ya poswo, etc.
Musi tshanduko dzi tshi itwa malugana na close corporation - dzine dza nga katela u dzheniswa ha muraḓo muswa kana u bviswa ha muraḓo, etc, kana tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya poswo ya CC - ndi zwa ndeme u ṅwalisa tshanduko idzo na Ofisi ya u Ṅwalisa dzi Close Corporation.
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2. Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho.
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa.
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu. Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya u ṅwalisela CC.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe a miraḓo ya CC.
Kha vha badele masheleni o tiwaho.
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo. Musi tshanduko dzo no shumiwa, ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation.
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo.
<fn>GOV-ZA. NotifyNedlac.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi, 1995, i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa, na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso. Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo.
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha fomo yo teaho . Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo. A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo, sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano.
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa, dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo. Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma.
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo.
Muṅwaleli wa dzangano ḽa vhashumi u tea u ḓadza fomo ya khumbelo, LRA 4.5.
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma.
<fn>GOV-ZA. Notifyownershipchange.2010-03-25.ve.txt</fn>
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka. Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa.
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa.
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi, vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani.
<fn>GOV-ZA. Occupationaccident.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso.
Vhatholi vha tea u kherula tshipi ḓa kha Part B ya form W. Cl.2 vha tshi ṋekedze dokotela kana vhuongelo uri vha ḓadze nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo. Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo, vha nga rumela fomo yeneyo.
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo. Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu.
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela.
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu, vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe.
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu, vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso.
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa.
<fn>GOV-ZA. OperFishProcEst.2010-03-25.ve.txt</fn>
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, kana fish processing establishment ndi goloi, tshikwekwete, kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe. Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea, u ṱhukhukanya, u fhandekanya zwipi ḓa, u kunakisa, u vhekanya, na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete. Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini, u paka, u omisa, u omisa sa muhwaba nga muṋo, u xwatudza, kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe. Vha tea u thoma nga u ita khumbelo ya thendelo ya ṅwaha nga ṅwaha kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE. Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo. U sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana i fheliswe.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
Hu nga dzhiwa tsheo ya uri vha nga bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, nahone izwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha zwo khetheao nahone tsheo i zwanḓani zwa Minista wa DEA&T.
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE.
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho.
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama.
<fn>GOV-ZA. Operatereservedpostalservice.2010-03-25.ve.txt</fn>
Reserved postal services dzi katela maṅwalo, dzipostcard, zwo gandiswaho, phasela ṱhukhu na dziṅwe postal articles. Ḽaisentsi i ṋea muisedzi ndugelo ya u ita tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho nahone ya dovha ya ita uri a tevhedze zwo bulwaho kha ndima 6 ya Mulayo wa Tshumelo dza Poswo, 1998.
Kha vha ḓivhe hedzwi: U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo. Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho. A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho.
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Oreturnforfirstpaymentofprovisionaltax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo. Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱei
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi tea u vha phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika. SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho.
kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS, Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu, vhukati ha 08:00 na 15:30, hu sa kateliwi nga holodei hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha u thoma dzi tea u rumelwa naho arali u ya nga kuṱanganyisele kwavho, hu sina muthelo wa tshifhinganyana u teaho u badelwa.
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki, vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo. Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho. Arali SARS i songo fushea, vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe.
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo, kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga. Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga.
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo.
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6.
SARS yo thomana na maitele a tshumelo ane a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili.
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri.
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho. Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
<fn>GOV-ZA. Oreturnforsecondprovisionaltaxpayment.2010-03-25.ve.txt</fn>
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi vhe phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme, thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi, vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho. Miholo miṅwe i ḓo vha i tshi kha ḓi wela fhasi ha ṅwaha wa muthelo u fhelaho nga 28/29 Luhuhi.
mbalogu ṱe ya mugaganyo wa muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho vha ṱuse na mbadelo yo tendelwaho ya muthelo wa mashango a nnḓa ya ṅwaha woṱhe vha ṱuse na mbadelo yo itwaho kha tshikhala tsha u thoma.
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa.
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho, ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana.
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo.
Vha nga tea u badela muthelo wo engedzwaho arali muholo wa u humbulela u fhasi nga 90% ya muholo wa u theliswaho wa vhukuma na fhasi ha muholo wavho wa vhukuma.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika. Vha ita ngaurali, khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga, na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso.
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo.
SARS yo thoma service standards kana maitele a tshumeloa ne a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili.
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri.
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
<fn>GOV-ZA. Ownbus.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Peopleshousing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe.
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo, zwa thekiniki na ndangulo. Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho.
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo, dza madzangano na dza thandela. Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao.
Kuitele ukwu ku shuma hani?
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho. Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme.
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu.
uri vha sa shumise tshelede nnzhi kha u badela vhafha ṱi nga u ḓifha ṱela vhone vhaṋe kana nga thuso ya miraḓo ya muṱa, vhadzulatsini, khonani na vhaṅwe uri vha sa badele tshelede nnzhi kha vhafha ṱi uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia.
vha vho mala/malwa, u dzula na mufunwa wavho kana vha tshi dzula na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone siani ḽa zwa masheleni vha vhe vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha mudzuli wa Afrika Tshipembe lwa mulayoni vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka. Hezwi zwi amba uri vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya 21, vho mala/malwa nahone vha na khithi vha tea u vha vha tshi hola muholo une wa vha nga fhasi ha R3 500 nga ṅwedzi vha tea u vha vha sa wani ndambedzo ya Muvhuso ya thengo ya nnḓu vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho.
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni. Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo.
Maga a tevhelwaho kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho, ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo.
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu. Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA. Permrespermitretiredpers.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Permrespermitskills.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Permrespermitspouse.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Permrespermitworker.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Policereservist.2010-03-25.ve.txt</fn>
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo.
vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini, vhuponi havho kana vunḓuni, fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho.
vha nga ambara yunifomo vha ḓo gudiswa kha maitele oṱhe a mapholisa.
vha shuma mishumo ya thikhedzo sa mulanguli kha ofisi dza lushaka, dza vunḓu, kana tshiṱitshini tshapo vha sa iti mishumo ya tshipholisa a vha ambari yunifomo musi zwo tea, vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
vha tea u vha na zwikili kana vhukoni vhune vha nga vhu shumisa kha Tshumelo ya Tshipholisa, e.g. madiraibva vha mabufho, madokotela, vhabambeli, vhashumeli vha tshitshavha kana madokotela a mihumbulo vha ḓo ita miṅwe mishumo ine vha vha makone khayo ine vha ḓo i shuma vha nga ambara yunifomo arali thendele yo ṋekedzwa nga khomanda wavho vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
vha shuma mishumo kha sekithara ya tshumelo ya tshipholisa vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni kha sekhithara yo tiwaho tshiṱitshini, kana sekithara yo tiwaho sa zwe khomanda a tisa zwone vha nga ambara yunifomo u ya nga zwine ya ambarelwa zwone vha ḓo tea u gudiswa nga ha maitele a sekhithara ya mushumo une vha ḓo ita wone. Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara.
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho.
u ḓadza mbudziso dza mutakalo sa zwe zwa tiwa nga Khomishinari wa lushaka u sa vha na vhulwadze ha muhumbulo, kana u shaya nungo hune ha nga vha khakhisa u ita mushumo wavho zwavhu ḓi vha na vhuḓifari ha vhuḓi, hu tikedzwaho nga ṱho ḓisiso dzo teaho phasa ndingo dza kuhumbulele kana ndingo dzo tiwaho nga Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa u vha na ṱhanziela ya maṱiriki kana pfunzo dzi eḓanaho na izwi vha sumbudze na ṱhanziela u vha vha tshi kona u amba, u vhala na u ṅwala English na nthihi ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe u dzhiiwa minwe na u sa vha vho wanwa mulandu kana u vha fhasi ha u sengiswa kha mulandu u ḓi imisela u gudiswa u vha vho ḓiimisela u dzhia muano wa ofisi u sa vha na makolo a muvhili a vhonalaho ; na u vha na ḽaisentsi ya u ḓiraibva, naho i si ṱho ḓea u vha pholisa ḽa ridzeve.
thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21.
khophi yo sethifaiwaho ya bugu yavho ya vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva, arali vha na yo khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
ṅwana wa tshikolo muofisiri wa tsireledzo mura ḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Masipala.
Arali vha wanala vho tea, khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa. A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho. Nga murahu, vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa.
Fomo Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Professionaldriverspermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi. Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho.
goloi ya u hwala thundu, goloi ya u kokodza goloi dzo tshinyalaho kana basi goloi dza tshileme tshifhiraho 3 500 kg kana dzo itwelaho u halwa vhathu vha fumimbili kana u fhira.
goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25.
vha na ḽaisentsi ya u ḓiraiva ine ya mulayoni ya tshakha ya goloi yeneyo vhana ṱhanziela ya dokotela i sumbedzaho uri mutakalo wavho wo lugela zwezwo vha na ṱhanziela i bvaho kha gudedzi ḽo tendelwaho vha saathu u gwevhelwa u ḓiraiva vho kambiwa, u ḓiraiva lwa khombo kana mulandu wa u vhanga khakhathi na musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa.
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa. Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi.
Ḓiraiva kana muṋe wa goloi ane a vha na thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa ha ngo tea u tendela muṅwe muthu u ḓiraiva goloi iyo badani. Goloi iyo i nga ḓiraiviwa fhedzi nga muthu ane a vha na ḽaisentsi yo teaho.
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo.
ḽaseintsi ya u ḓiraiva ine ya vha mulayoni thanziela ya vhugudisi thanziela ya mutakalo wavho thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Nga murahu ha mbadelo, vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu.
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele. Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa, Garaṱa dzine maḓuvha a 120 a fhira vhaṋe vhadzo vha saathu u dzi tevhela, dzia ṱshinyadzwa.
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili.
<fn>GOV-ZA. ProspectingRight.2010-03-25.ve.txt</fn>
Pfanelo ya ṱho ḓisiso ya zwa migodi ndi thendelo i tendelaho khamphani kana muthu u sedzulusa tshipi ḓa tsha mavu u itela u wanulusa khonadzeo zwayo kana u vha hone ha minirala. Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe.
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i vha mulayoni ṅwaha miṱanu. Musi tshifhinga tsho fhela, muiti wa khumbelo a nga humbela u vusuludza pfanelo ya ṱho ḓisiso i sa fhiriho miṅwaha miraru.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo.
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi.
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa.
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo, u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista.
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo, u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho.
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho, u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo, na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho.
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30.
Musi ṱho ḓea idzi dzo no fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista.
<fn>GOV-ZA. Protectionorder.2010-03-25.ve.txt</fn>
Nndwa ya muṱani ndi mini?
thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya katela u rwiwa, vhudzekani, u seṅwa kana u sasaladzwa kana zwi kwamaho masheleni u tshinywa ha thundu kana muḓi u sala muthu murahu u dzhena muḓini wa muthu nga nnḓa ha thendelo ya muṋe wa muḓi thambudzo iṅwe na iṅwe kana zwiito zwa ndangulo hune zwiito izwo zwa nga ita uri mutakalo wa muthu, tsireledzo yawe kana vhuvha hawe vhu vhe khomboni.
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha, vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo.
muhwelelwa uri a tambudze muhweleli muhwelelwa uri a sa humbele muṅwe muthu u mu thusa kha u tambudza muṅwe muthu muhwelelwa uri a sa dzhene muḓini hune ha dzula muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa dzhene ho bulwaho ngomu muḓini wa muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa ye muḓini wa muhweleli muhwelelwa uri a sa ye hune muhweleli a shuma hone muhweleli ane a dzula kana we a vha a tshi dzula fhethu hune hu sa vhe hawe e eṱhe uri a sa dzhene kana u sala afho fhethu kana kha inwe ya dzibulege dzine hu sa vhe yawe e eṱhe muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya tsireledzo?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa.
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo.
mutambudzwa a ṅwana mutambudzwa a muthu a songo takalaho muhumbuloni mutambudzwa a muthu o dzidzivhalaho arali khothe yo fushea uri mutambudzwa haho kha tshiimo tsha u ṋea thendelo.
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe.
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo.
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe.
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi.
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo, fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela.
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi, ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela.
<fn>GOV-ZA. Publiccompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe. Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani.
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe.
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe, a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe.
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe.
Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani.
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza,
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo kha Muhasho.
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5.
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho.
Maanḓa a Ramulayo - Sdivhadzo ya u imela vhaṋe vha bindu.
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha.
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
<fn>GOV-ZA. Recognitionofcustomarymarriage.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni.
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema.
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18.
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana.
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano. Arali ni sina vhabebi, mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano. Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano, khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano. Arali mubebi kana vhabebi, kana mulonditi, kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano, ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo.
Arali muṅwe wa vhamalanaho o mala/malwa nga nḓila dza tshizwino-zwino, mbingano ya tshirema i nga si konadzee musi a tshe o mala/malwa. Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988.
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema, a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa.
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau kana khophi ya redzhisita kana ya dokhumnethe iṅwe na iṅwe ya vha hone kha redzhisitara yo teaho, i a ṋekedzwa, nahone ha khwaṱhisedzwa vhuṱanzi,
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i a ṋekedzwa na zwenezwo, tenda ha vha hu sina masheleni o teaho u badelwa a u bvisa ṱhanziela nga tshifhinga tsha u ṅwalisa mbingano.
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i ṋekedzwa na zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. ReferringadisputetotheCCMA.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi. Nga maitele aya, zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi, arali zwi tshi ṱodea.
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone. Ndi maitele a sa konḓiho, a sa ḓuriho, a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo. Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho.
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi.
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho, hu vha u fhela ha mafhungo. Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa, khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa.
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae.
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho.
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30.
<fn>GOV-ZA. Refundlicencefees.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa, u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo.
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu.
Kha vha ḓadze fomo RFL, Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi.
Ṱhanziela i khwaṱhisaho u tswiwa ha goloi, u tshinyala lwa tshoṱhe kana ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi.
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo, fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu.
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi.
<fn>GOV-ZA. RegFishVessel.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe, kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo, na dza u rewa ha khovhe, kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo. Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe, na ndugiselo, nḓisedzo, u vhulunga, vhuxwatudzi, vhuendi, kana vhubveledzi. South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete.
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe.
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ṱola u lugela hatsho u vha lwanzheni. Ndingo dzi itwa nga SAMSA. Nga murahu ha ndingo SAMSA i tea u bvisa Ṱhanziela ya Tsireledzo. Ṱhanziela iyi i tea u fhelekedza khumbelo yavho ya u ṅwalisa.
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete.
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe.
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete.
<fn>GOV-ZA. RegisterBargainCouncil.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano.
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa.
Vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṱo ḓeaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. RegisterTradeUnion.2010-03-25.ve.txt</fn>
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni, nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi.
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi.
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano, sa khophi dza vhukuma.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo.
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi.
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi, sa khophi dza vhukuma.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano.
<fn>GOV-ZA. Registeraclosecorporation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10. Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani. Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni, zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea.
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani, nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha, a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC. Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano.
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu. Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu.
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1.
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo,
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni.
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC.
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu.
<fn>GOV-ZA. Registeracopyright.2010-03-25.ve.txt</fn>
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu, ine ya nga vha yo tou ṅwalwa, mbekanyamushumo dza computer, mbekanyamushumo dza khasho, mudzika, fiḽimu kana vidio.
U tsireledza zwi amba u thivhela vhaṅwe vhathu uri vha sa kope kana u bveledza uyo mushumo na u u shumisa u itela u wana masheleni. Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe.
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha, vha nga si kone u wana tsireledzo yawo. Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu, garaṱa, CD, tshioliwa, tshifanyiso, kana fiḽimu.
Muthu we a ṅwala, a gandisa, a phaḓaladza, a rengenyela, a vhaḓa, a ola, a ita fiḽimu, kana u rekhoda mushumo, ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo. Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo, pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi.
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe. Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe.
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni. Luswayo lwa pfanelo ya vhuṋe lune lwa anzelwa u vhonwa ndi ©.
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo, arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa.
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe.
<fn>GOV-ZA. Registeradesign.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshiolwa ndi tshivhumbeo na zwiga zwi fushaho maṱo. Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako.
Tshiolwa ndi tshivhumbeo, vhuvha, kuitele, tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽia Tsumbo, kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu.
tshi tea u vha tsho naka nga tshivhumbeo tshatsho, kuvhekanyele kana kuitele; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
tshi tea u vha na tshivhumbeo tshi tshimbidzanaho na mushumo une wa khou itwa; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10.
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho, ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho. Vha tea u dalela ofisi nga vhone vhaṋe kana vha rumele dzhendedzi ḽi fanaho na ramulayo wa zwisikwa.
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa, vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli.
Zwiolwa zwi a bvusuludzwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
<fn>GOV-ZA. Registeralateregistrationsbirth.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa. U ṅwaliswa ho lengaho hu nga ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha. Fhedzi u ṅwaliswa a ho ngo tea u itwa nga murahu ha mi ṅwaha ya 15.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/1 u ṅwalisa ṅwana ane a vha uri ho no fhela ṅwaha o bebwa fhedzi ṅwana ha athu u swika kha miṅwaha ya 15.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/15 u ṅwalisa ṅwana o no swikaho kha miṅwaha ya 15.
ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a sa tendi uri ṅwana ndi wawe. Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe, kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho.
ṱhanziela i bvaho vhuongeloni kana haya ha vhadzadze he ṅwana a bebelwa hone. Ṱhanziela i tea u sainwa nga muthu a langaho nahone i tea u vha na dzina ḽa tshiofisi ḽa vhuongelo kana haya ha vhadzadze na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
vhu ṱanzi ha zwidodombedzwa zwa ṅwana sa zwe zwa ṅwaliswa tshikoloni, kana ṱhanziela yo sainiwaho nga Ṱhoho ya tshikolo tsha u thoma tshe ṅwana a dzhena khatsho. Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
ṱhanziela ya ṅwana ya ndovhedzo, arali yo bviswa ṅwana a saathu u fhedza miṅwaha miṱanu arali vhabebi vha siho, shaka ḽa tsini ḽine ḽa sia ṅwana nga miṅwaha ine i sa vhe fhasi ha ya 10 nahone ḽine ḽa ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana ḽi tea u ita afidaviti u khwaṱhisedza vhuvha ha ṅwana,
tshitatamennde tshi bvaho kha muthu ane a vha na nḓivho ya vhabebi vha ṅwana tshi a ṱo ḓea. Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi.
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi.
<fn>GOV-ZA. Registerandlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa, u thuthiwa u ṅwaliswa, u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa. Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu.
Ḽaisentse ya goloi i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12.
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani.
Ṱhanziela ya lufu lwa mufu.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa.
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
<fn>GOV-ZA. Registeranexternalcompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa. Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe.
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa.
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo.
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo sa zwe dza vhekanywa nga fhasi ha ṱhoho ine yari "Fomo dzi teaho u ḓadzwa". Fomo idzo dzi hone afho fhasi.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe kana dziphasipoto dzine dza vha mulayoni dza vhathu vhoṱhe vhane vha na vhukwamanyi na khamphani ine ya ḓo ṅwaliswa.
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano, dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe.
<fn>GOV-ZA. Registeraprivatecompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani. Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50. Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani.
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo. Hu tea u shumiswa tshumelo dza vhoramulayo sa idzwo u ṅwalisa hu mushumo u lemelaho.
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho.
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete.
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
<fn>GOV-ZA. Registerasaciproagent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO. A vho ngo tea u ṅwalisa hafhu rali vho no ḓinwalisa. Vha ḓo ṅwaliswa sa dzhendedzi nahone vha nga si lozwe khoudu yavho ya vhudzhendedzi.
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa. Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa, akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo. Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe. Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi.
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo.
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe.
<fn>GOV-ZA. Registerasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo . Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe, u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela, u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa ndi dzifhio?
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe, muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho.
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973.
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu.
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa.
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
<fn>GOV-ZA. Registerasaprovisionaltaxpayer.2010-03-25.ve.txt</fn>
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo mulanguli wa khamphani ya phuraivethe, arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe- nga nṋda ha musi Khomishinari wa South African Revenue Service o ita ndaela iṅwe vho muraḓo wa close corporation arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe - nga nnḓa ha musi Khomishinari o ita ndaela iṅwe vho khamphani iṅwe na iṅwe muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana.
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli, mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo. Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho.
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo. Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000.
U si na na bindu.
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini. Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo.
<fn>GOV-ZA. Registeratrademark.2010-03-25.ve.txt</fn>
Luswayo ndi tshiga, muano, kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo. Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani.
Dzina ḽa thengiso ndi ṱhanganyo ya maipfi . Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho. Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo.
Musi luswayo lwo ṅwaliswa, a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho. Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho, hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo. Ho no ḓi vha na milandu ya nṱha Afrika Tshipembe, u fana na musi MacDonalds i tshi suwa iṅwe khamphani ya maḽiwa ya Afrika Tshipembe ye ya vha i tshi khou shumisa tshiga "M".
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu. Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa.
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1.
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1.
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo. Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho, vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho. U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo.
Tshipi ḓa 74 tsha TM1 "address for service" ndi aḓirese ya hune vha ḓo wana hone vhudavhidzani hoṱhe u bva kha Trade Mark office. Vha tea u ḓivhadza Muhasho, nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka.
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe, vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro. Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro. Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo, vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo.
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer.
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho.
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo, Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo.
Arali hu sa vhe na u hanedza hune ha itwa vha ḓo ṋewa Ṱhanziela ya u Ṅwaliswa ha Luswayo.
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha.
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama.
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo.
<fn>GOV-ZA. Registeravehicletestingcentre.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani. Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi. Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani. Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa, Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi.
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi.
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo.
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe, kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi.
Kha vha ḓadze fomo TS1, Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo, ofisini ya tsini navho ya zwa badani.
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Registerdrivinglicencetestingcentre.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho. Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo, vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva.
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
Arali MEC o fushea nga tsedzuluso, a nga ṋea senthara ya ḽaisentse ya u ḓiraiva khethekanyo. U ḓo ṅwala fhasi zwidodombedzwa kha ridzhisi ṱara ya senthara dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva, a ṋetshedza ṱhaziela ya u ṅwaliswa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi.
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu.
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo.
<fn>GOV-ZA. Registerimportagentanimalgeneticmaterial.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe.
ḽaborathori na fhethu hune zwi bvaho nnḓa zwa tendelwa u dzhena shangoni zwi tea u tshimbidzana na zwitandadi zwo tiwaho vhatholi vha tea u vha na vhukoni ha u fara luḓi lwa vhunna.
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture.
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo.
<fn>GOV-ZA. Registeringanonprofit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha. Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita. Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha.
Kanzhi madzangano asi a mbuyelo a isedza tshumelo zwitshavhani zwo fhambanaho u fana na zwikimu zwa nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa vhana, madzangano a londotaho vhana vhe vhabebi vhavho vha vhulahwa nga AIDS, madzangano a zwa vhurereli, etc. Mbuyelo dzine madzangano aya a dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao.
Madzangano asi a mbuyelo a anzela u lambedzwa nga ndambedzo na masheleni a bvaho mashango ḓavha. Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973. Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili.
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa. Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea u dzudzanywa uri dzi tshimbidzane na khamphani hu sina masheleni a mikovhe nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Registerlandforkeepingbuffalo.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha.
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari.
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe, na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya.
ṱhanziela ya tshiofisi ya uri fhethu afho ho bvalelwa nga ngona. Ṱhanziela iyo i bviswa nga vhalangi vha tsireledzo ya mupo khophi ya mmapa u sumbedzaho mavu ane a khou itelwa khumbelo.
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu. Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka.
<fn>GOV-ZA. Registertovote.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka, dza vundu kana dza masipala. Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala. Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu.
mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette.
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi.
Kha vha ḓe na ID yavho.
Kha vhaḓadze fomo yo teaho.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo.
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela.
<fn>GOV-ZA. Registerwateruse.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vhane vha sa wane maḓi u bva kha muisedzi wa maḓi, muvhusowapo, bodo ya maḓi, bodo ya tsheledzo, tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso kana muṅwe muisedzi wa maḓi manzhi, vha tea u ṅwalisa tshumiso yavho ya maḓi na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
u sheledza migodini kha nḓowetshumo pfulo tshumiso iṅwe na iṅwe yo sumbedziswaho kha uya nga Ndima 39 ya Mulayo wa Maḓi a Lushaka wa 1998.
u la ṱwa ha tshikha kana maḓi ane a vha na tshikha tshandukiso ya nḓila ine milambo na zwidambo zwa elela ngayo kana tshandukiso ya philiphili kana vhuvha ha kueletshele kwa maḓi,
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo, migodi, vhulimi ha zwa maḓini, khovhe, mitambo ya maḓini, zwa lunako, ngade, tshandukiso ya vhupo, goḽofu, etc u bva kha maḓi a elelalo, maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo.
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu, hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu, he ha itwa phanḓa ha 1972, hu tea u ṅwaliswa. Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa, sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea. Dokhumenthe idzo dzi ḓo tea u sainwa dza humiselwa kha muhasho.
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi,
Zwiiti zwi langwaho, u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha, u bveledza muḓagasi nga maḓi, u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo.
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi,
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
ḓadze fomo dzo teaho, vha tshi khou thuswa nga muofisiri wa dzingu.
zwidodombedzwa zwa muhumbeli fhethu hune maḓi a shumiswa hone zwidodombedzwa zwa muṋe wa fhethu muano wa muhumbeli moano wa muṋe wa fhethu zwidodombedzwa zwa dzimbadelo khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya vhuṋe ha fhethu khophi yo sethifaiwaho ya thendelano ya u hira fhethu tshisumbi tsha thevhedzo ya zwoṱhe zwi kwamaho tshumelo dzine dza khou humbelelwa thendelo.
<fn>GOV-ZA. Registrationasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo.
kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo, na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
u kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa u shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo Rasaintsi wa mupo/natural scientist kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho u shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza u ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni u wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho u tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ṅwaliswa sa rasaintsi wa phurofeshena ḽa wa mupo kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha a na digirii ya B. Sc ya miṅwaha miṋa , B. Sc. Honours kana B. Tech. kha saintsi dza mupo.
u gudela nga u ṱan ḓavhuwa kha miṅwaha miṋa, na u vha yo livhanywa na mbili dza ḽeve ḽe dzo teaho-dza thero dza u thoma dza saintsi ya mupo, kana physics, chemistry, mbalo na/kana biology.
ya thero dzine dza vha kha mbekanyamushumo dzi tea u khethekanywa sa thero dza saintsi ya mupo.
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho ya mushumo na ṱho ḓisiso dzi yelanaho na Saintsi ya Forensikhi. Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho: Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi.
n ḓivho ya u tandulula thaidzo u ṋekedza vhuṱanzi khothe ngudo dza mathomo dza zwa Mulayo themendendelo ya vhuḓi ha zwibveledzwa vhuḓifari mashumele a phurofeshena ḽa u sumba, u kuvhanganya na u shumana na vhuṱanzi zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na u shumisa nḓivho ya saintsi kha kushumele kwa mulayo thekiniki dza ṱho ḓisiso dza Forensikhi u ṱodisisa fhethu ho bvelelaho vhutshinyi maitele a vhuṱanzi kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu zwidzidzivhadzi, milimo ya zwa khemikhala, microscopy, na u pfesesa mbumbeo ya zwith forensic biology tshenzhemo.
ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali u kwakwanya tshihali na vhugevhenga, u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga, u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi.
ṱho ḓisiso i yelanaho na zwa Forensikhi tshenzhemo kha mashumele a ḽebu mushumo wa u pfesesa zwa biologi - na mushumo wa u pfesesa zwa chemistry u vha vhuponi he vhugevhenga ha itea sa mutsivhudzi vhuḓifhinduleli ha u langa ḽebu i shumanaho na zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga u pfesesa - zwa biology, chemistry, zwidzivhadzi na ngudo ya milimo vhuṱanzi vhu sa dzhii sia khothe dza mulayo u tikedza vhahweleli vha mulandu kana vhaimeleli vha vhahwelela vha mulandu kha ṱho ḓisiso dza vhugevhenga mushumo wa u dzhia zwinepe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
<fn>GOV-ZA. Registrationasasubscribertodeedsweb.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo.
madzina, zwidodombedzwa zwa vhuṋe na tshiimo tsha mbingano tsha vhaṋe vho ḓi ṅwalisaho nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo zwidodombedzwa zwa u pfukiselwa ha ndaka, hu tshi katelwa maḓuvha a vhuḓi ṅwalisi na mitengo ya hone zwidodombedzwa zwa khadzimo, hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho.
U wana hezwi, vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa.
Vha nange nga u puṱedza khayo. Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho.
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho.
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho.
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa . Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni. Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu.
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa. Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website.
ofisi ya Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde. Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho.
Musi vho no ḓi ṅwalisa, vha wana mafhungo na zwenezwo.
<fn>GOV-ZA. Registrationasenvironmentalservices.2010-03-25.ve.txt</fn>
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo. Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi, geologist, rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo. Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili.
Vhathu vha tamaho u shuma sa vho rasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mabuḓo a Saintsi ya Mupo.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo o gudiswaho kha buḓo ḽa saintsi ya Mupo u tea u vha o gudela miṅwaha miṋa ya B. Sc, B. Sc. Honours kana B. Tech. kha saintsi dza mupo.
pfunzo dzi tea u gudwa lwo ṱandavhuwaho kha miṅwaha miṋa, nahone i tea u sendekwa kha thero mbili dzo teaho dza saintsi dza mupo dza physics, chemistry, mbalo kana/na biology.
ya thero kha mbekanyamushumo dzi tea u wela kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo.
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha, muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo . Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari. Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo. Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi.
Vhakonanyi vha mupo vho ṱhapudzaho khoso dziṅwe dza ndango ya mupo vha sinaho vhugudisi ho teaho ha saintsi ya mupo, u fana na vhapulani vha dziḓorobo, dzisociologists, vhoraikonomi, vhabveledzi vha zwifha ṱo na vhabveledzi vha fhethu vhane vha vha na digirii dza B.A/ vha nga si ḓi ṅwalise sa vho rasaintsi vha mupo vho tou gudelaho. Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho.
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili. Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha, arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe.
U inga kha izwi, vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo, mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho.
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro.
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano.
arali nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996, muiti wa khumbelo a vha o gwevhelwa mulandu Afrika Tshipembe kana kha liṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa.
arali khothe khulu yo ita ndaela ya uri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze vhuṅwe ha muhumbulo kana o valelwa nga fhasi ha Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo wa 2002.
arali u ṅwaliswa ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa maga a ndaṱiso o hweswaho muiti wa khumbelo nga fhasi ha uyu mulayo arali muiti wa khumbelo a vha o pandelwa u vha murado wa ofisi ya vhuimeli nga ṅwambo wa vhuḓifari ha vhuaḓa arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela, lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa, vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela.
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
<fn>GOV-ZA. Registrationastaxpayer1.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe, a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa.
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli, u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala.
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa, zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu. Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese. Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa.
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS.
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS. Arali zwo khakhea, kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS.
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
<fn>GOV-ZA. Registrationofagriculturalremedy.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya fhano fhedzi, na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi.
Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga.
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha, na vhuvha hawo.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze yoṱhe. Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo.
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho.
hune wa ḓo swikela hone vhunzhi ha mushonga zwo tevhelwaho hu tshi itwa ndingo he ndingo dza itwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine Munwalis a nga zwi humbela tshivhalo tsha mushonga une wa ḓo ṱun ḓwa,
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha.
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe.
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi. Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
<fn>GOV-ZA. Registrationofapatent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula. Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele, kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo.
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki. Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20. Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we, tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki.
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo.
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa.
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo.
<fn>GOV-ZA. Registrationofdieselfuelrefund.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT. Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System.
Ma ḓuvha a mbadelo a vhe e maḓuvha a phanḓa ha dzi 4 Fulwana 2001. Ḓuvha ḽa u ṅwalisa nga huswa hu ḓo vha ḓuvha ḽi ne muiiti wa khumbelo a tea u ḓi ṋwalisela VAT.
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi. A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa. Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT, arali zwi sa fani.
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
<fn>GOV-ZA. Registrationofvat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha, kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho.
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000.
Kha vha ite khumbelo ya khombe-khombe kana ya u ḓi ṋangela u ṅwaliswa kha fomo VAT 101 , i wanalaho kha website kha tshipi ḓa tshi wanalaho fhasi ha dzifomo kana ofisini ya tsini navho ya South African Revenue Service . Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela.
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa murengisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mufarisi arali vho malana fhasi ha "tshanga-ndi- tshau-tshau-ndi-tshanga".
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani, close corporation, vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo, hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli.
Arali hu bindu ḽa shangoni ḽa nnḓa, zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe.
Khophi ya ṱhanziela ya u ṅwaliswa yo teaho i bvaho kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani/Close Corporations.
Khophi yo sethifaiwaho ya bammbiri ḽa u thoma dzangano arali zwo tea , kana luṅwalo lune lwa vha na tshiṱempe kha ofisi dza tshumelo dza muvhusowapo kana dza tshitshavha. Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi, vha tea u ḓadza fomo VAT 128. Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea.
Tshitatamennde tsha banngani tsha zwino, tsheke yo ṅwaliwaho "cancelled" kana vhurifhi vhubvaho banngani vhu khwaṱhisaho zwidodombedzwa zwavho zwa Afrika Tshipembe. Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi, kha vha ḓadze fomo VAT 119i.
Vhurifhi ha u tholiwa sa mufari wa dzibugu, muofisiri wa zwa masheleni kana muṱoli wa dzibugu arali tshipi ḓa tsha 7 tsha VAT 101 tsho ḓadzwa.
Khophi ya zwino ya akhaunthu ya masipala kana u hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese.
Mbekanyamaitele ya bindu, ṱho ḓisiso kha khonadzeo ya u bvelela ha bindu khonṱhiraka dzo saiṅwaho, thendelano ya franchise kana ndavhelelo kana vhuṱanzi vhuṅwevho vhu sumbedzaho uri thundu ine vha i rengisa ine vha ḓo theliswa khayo i nga fhira R300 000. Hezwi a zwi nga ṱo ḓei arali vho no fhirisa R300 000. Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela, vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000.
Ḽaisentsi ya u rengisa arali i tshi ṱo ḓea kha bindu, e.g. ḽaisentsi ya zwikambi kana ya u rea khovhe.
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa, Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa. Vha ḓo wana na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisela.
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa.
Kha vha tendele maḓuvha a swikaho 10 a mushumo uri davhi ḽa ofisi ḽa vhuponi havho ḽi shumane na mabammbiri avho. Ṱhanziela i ḓo poswa kha aḓirese ya poswo ye vha i ṋekedza musi vha tshi khou ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa. Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa. Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo.
<fn>GOV-ZA. Registrationofveterinaryexportfacilities.2010-03-25.ve.txt</fn>
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo. Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni, senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni, senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni, bulasi ine ya vha mulayoni, pfulo ine ya vha mulayoni, ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, etc.
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela.
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo.
<fn>GOV-ZA. Rehabilitationbyinsolvent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa. Arali vho mala/malwa nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga nahone, vhamu ṱani wavho vha swika hune vha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo, Mulayo u zwi dzhia uri na vhone a vha koni u badela zwikolodo.
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
muthu o dzhielwaho thundu nga ṅwambo wa u koloda dzhendedzi la muthu o dzhielwaho thundu, arali dzhendedzi iḽo ḽi sa dzuli Afrika Tshipembe tshilikadzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi, arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga munna kana mufumakadzi wa kale , arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga mutshimbidza ifa ḽa muthu o dzhielwaho thundu o lovhaho.
Ndi nga murahu ha tshifhinga tshi ngafhani nga murahu ha u dzhielwa thundu hune muthu o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila zwikolodo dzo no badelwa arali mukolodi o ita nzudzanyo dza mbadelo dze dza ṱanganedzwa nga kotara tharu dza vhane a vha koloda nahone o badela kana u ṋea khwathisedzo ya u badela.
Nga murahu ha miṋwedzi ya rathi arali hu songo vha na mbilo dza vhukuma dzo itwaho tshfhingani tsha miṋwedzi ya rathi nahone arali ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi.
arali mokolodi o no vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
nga nnḓa ha musi huna muthu we ita khumbelo khothe, hu saathu fhela miṅwaha ya fumi, uri mukolodi a sa vusuludzwe, nahone khumbelo yo tendiwa.
Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe. Vha ḓo tea u wana thuso ya zwa mulayo.
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso.
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho.
<fn>GOV-ZA. Rehabilitationfordisabled.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela.
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
<fn>GOV-ZA. Rehabilitationofdisabledpersons.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela.
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
<fn>GOV-ZA. Relativespermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni. Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa. Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu.
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
<fn>GOV-ZA. Renewaloflicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽaisentsi yavho ya garaṱa ya u ḓiraiva i mulayoni miṅwaha miṱanu u bva nga ḓuvha ḽe vha i ṋetshedzwa. Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi. Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi, vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso.
Vha nga vusuludza ḽaisensti yavho tshifhinga tshi saathu u swika. Ḽaisentsi ntswa i vha mulayoni miṅwaha miṱanu.
Vha nga vusuludza ḽaisentsi yavho sentharani dza ndingo dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva shangoni ḽo ṱhe. Vha ḓo tea u tevhela garaṱa yavho kha senthara yeneyo.
Kha vha ḓadze fomo DL1, Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani.
li ṅwalo ḽa vhuṋe, basa, ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa tshifhinganyana, ḽaisentsi ya garaṱa ya kale kana phasiphoto ine ya vha mulayoni ya Afrika Tsipembe zwinepe zwivhili zwa mivhala mutswu na mitshena zwa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe mbadelo ya khumbelo.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga ḓo ita ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva. Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo. Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi, hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa.
Ḽaisentsi ntswa ya u ḓiraiva i ḓo luga vhukati ha vhege nṋa na dza rathi.
<fn>GOV-ZA. Renewapproveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna.
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela. Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture.
<fn>GOV-ZA. ReneworCancelRegistrationofFertilizers.2010-03-25.ve.txt</fn>
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe, a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
vhuvha ha manyoro ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
kha vha ḓadze fomo tharu dza Fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na fomo A.
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
<fn>GOV-ZA. Renewregistrationofagriculturalremedy.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
kha vha ḓadze Fomo B kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane fhedzi kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya vhukuma.
kha vha ḓadze Fomo C u shandukisa rekhodo ya muṅwalisi siani ḽa zwidodombedzwa zwa vhukwamani, u fana na aḓirese, ṋomboro ya luṱingo, na muthu a teaho u kwamiwa.
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
<fn>GOV-ZA. Renewregistrationoffarmfeedorpetfood.2010-03-25.ve.txt</fn>
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
vhuvha ha zwiḽiwa ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe ofisi ya Muṅwalisi i rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika 30 Khubvumedzi.
kha vha ḓadze fomo tharu dza fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na Fomo A.
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
<fn>GOV-ZA. Renunofsacit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
<fn>GOV-ZA. Repayingsocialgrants.2010-03-25.ve.txt</fn>
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea, vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu, nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo. Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi, ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea.
Lufu. Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho, masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu.
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso.
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana.
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira.
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea, kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini.
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo.
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo.
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa. Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha.
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana. Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo. Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa.
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano.
<fn>GOV-ZA. Replacementoflost.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila. U wana ḽaisentsi iṅwe, kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani.
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwine zwa shumswa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe.
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana.
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Ḽaisentsi yavho ntswa i nga vha yo no luga vhukati ha vhege ṋna na dza rathi.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinga nyana i waniwa na zwenezwo.
<fn>GOV-ZA. Reportabuseofelderly.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala. Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala.
U rwiwa: Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa. Tsumbo, u rwa nga mpama, u likita, u sukumedza, u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone, u tshea muthu, na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa, u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo, u vhaisa muvhili, u dzidzivhadza kana lufu.
Thambudzo ya vhudzekani: Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi, kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho.
Thambudzo ya muhumbulo, u tambudzwa muyani na u seṅwa: U nyadza kana u shonisa mulala, zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli. Tsumbo, u sanda, u khethulula kana u kwanyeledza, u sa londola, u sema na u nyefula, u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala.
Thambudzo ya zwa masheleni: Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende, thundu, kana tshelede nga nnḓa ha thendelo, u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi, kana nga khombe-khombe.
U sa londola: U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo. Tsumbo, ṱhahelelo ya zwiḽiwa, vhududo, zwiambaro, mishonga, thuso ya zwa muya na muhumbulo, u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela.
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu: Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa, vhuḓipfi, mbofholowo ya muhumbulo, zwine muthu a tenda zwone, vhupfiwa, zwine muthu a amba, vhuḓiambeli, na hune vhalala vha tama u vha hone. Tsumbo, u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi, a khethululwa, a rwiwa na u vhulahwa.
Ndi nnyi o teaho u vhiga thambudzo?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala, u tambudzwa, u sa farwa zwavhu ḓi, kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa, u tea u vhiga thambudzo iyo.
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081.
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu.
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu, mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha, ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala, nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha, mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo.
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo, u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini.
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala, kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio. Minista kana MEC u tea u dzhenelela.
<fn>GOV-ZA. Reportedlivestockdiseaseoutbreak.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Ṅwedzi muṅwe na muṅwe madokotela vha phukha vha muvhuso vha ṋekana nga mivhigo ya malwadze a phukha kha Vhalanguli vha Mavun ḓu vha Tshumelo dza Phukha. Mivhigo iyi i a ṱolwa ya rumelwa kha Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha vhune ha vha Pretoria. Mivhigo iyi i dzheniswa kha database. Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi. Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi. Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager: Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo.
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website.
<fn>GOV-ZA. Reportingacrime.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu, vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo.
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu.
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga, ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea.
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS.
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu, u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha.
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS.
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho.
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso, Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho.
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso, ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu.
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe.
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya.
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo.
<fn>GOV-ZA. Reportingestateofdeceased.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ifa la mufu li vha hone musi muthu o lovha a sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili. Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili, kana arali mufu a songo sia wili, hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo. Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu.
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu. Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu, kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili.
Ndi lini hune lufu lwa tea u vhigwa kha Master?
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe nahone o sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili arali mufu o lovhela nnda ha Afrika Tshipembe, fhedzi o sia thundu Afrika Tshipembe na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili.
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe kha vha vhige ifa kha Master wa vhupo he mufu a vha a tshi dzula hone tshifhingani tsha u lovha hawe arali mufu o vha a sa dzuli Afrika Tshipembe tshifhingani tsha u lovha hawe, vha nga vhiga ifa kha Master muṅwe na muṅwe kha vha vhige ifa nga u dadza Fomo J294: Death Notice na dzinwe dokhumenthe dzo teaho dza u vhiga dzo ṅwalwaho afho fhasi vha nga wana Ndivhadzo ya lufu na dzinwe dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Master wa khothe khulwane kana ofisini dza madzhisitirata ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo.
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwaho thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili, kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone mutevhe wa vhathu vhe mufu a vha a tshi vha koloda - arali u hone muano u khwathisedzaho uri ifa a li athu u vhigwa kha ofisi ya muṅwe Master kana huṅwe fhethu ha tshumelo ha Master.
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000, Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa, a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Fomo J243: Fomo ya thundu dzine dza vha hone.
tendelwa uri a sa nekane nga tsireledzo kha wili, kana a mubebi, vhamutani kana ṅwana wa mufu.
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwa thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea.
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000. Lunwalo lwa nethsedzomaanda lu nea muimeli o khethwaho maanda a u langa ifa nga nnda ha u tevhedza zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu.
<fn>GOV-ZA. RequesttoattendaParoleBoardhearing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muvhilaheli kana mupondiwa, sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi, wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi.
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi.
Arali khumbelo ya tendelwa, Bodo i ḓo ḓivhadza muvhilaheli kana mupondiwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngafhi nahone lini hune ha tea u ṱahiswa vhupfiwa. Ḓuvha na fhethu hune muṱangano wa Bodo ya Pharou ḽu wa ḓo farelwa hone zwi ḓo ḓivhadzwa.
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese.
<fn>GOV-ZA. Reregisterinyournewvotingdistrict.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa. Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone. Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC.
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone.
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa.
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo.
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa.
<fn>GOV-ZA. Retperperm.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
<fn>GOV-ZA. Returnforpaymentofprovisionaltaxthirdpayment.2010-03-25.ve.txt</fn>
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Mbadelo ya vhuraru i ḓivhea sa mbadelo ya tshifhinganyana ya u engedza kana u ḓadzisa, Arali mbadelo yo raliho yo itwa, i tea u badelwa hu saathu swika ḓuvha ḽo tiwho.
hune ṅwaha wa muthelo wa fhela nga dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya sumbe u bva kha ḓuvha i ḽoi tevhelaho miṅwaha ya masheleni i fhelaho nga ḽinwe ḓuvha ḽi si dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya rathi u bva kha ḓuvha i ḽo.
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela. Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira, a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela.
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo.
muthelo wo badelwaho wa mushumi ṅwaha woṱhe muthelo wa mashangoni a nnḓa wo tendelwaho wa ṅwaha woṱhe mbadelo dzo itwaho tshikhalani tsha u thoma na tsha vhuvhuli tsha muthelo wa tshifhinganyana.
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe.
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website, vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo.
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli, ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi. Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone, mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho.
i sumbedza ṅwaha wa muthelo.
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho, sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Returnofgeneralinformation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi i sa fhiri tshikalo tsha muthelo. yo tea u ṋekedzwa naa.
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo.
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo.
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho, tsumbo; vhashumi vha mutakalo, vhoramilayo, akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu.
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5.
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha, i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo.
nzwalelo kha tshelede ye vha i hadzima na bondo dza nnḓu nzwalelo kha tshelede i vhulungwaho na vhone nzwalelo kana mikovhe nzwalo kha akhaunthu ya u vhulunga masheleni ya zwino mbadelo kha mikovhe rennde i badelwaho nga vhone sa muhiri kana i ṱanganedzwaho nga vhone sa dzhendedzi tshelede yo badelwaho kha pfanelo ya u shumisa zwifha ṱo mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu, kana mbadelo dza u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe, kana u fhirisa nḓivho i kwamanaho na kushumisele kwa zwisikwa Afrika Tshipembe.
Ṱhalutshedzo ya unithi kana tshishumiswa tsha zwa masheleni tshivhalo tsha unithi kana zwishumiswa zwo rengiswaho tshileme tsha mutengo wa u rengisa tshelede ye vha i ṱanganedza kha thengiso mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa.
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende.
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi.
Zwibveledzwa zwoṱhe, tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki.
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho.
A huna tshifhinga tshi tiwaho tsha u itwa ha tshumelo.
<fn>GOV-ZA. Returnofincomeforinvestment.2010-03-25.ve.txt</fn>
nzwalo na mikovhe i bvaho kha Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo mbadelo ya u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho.
Kha vha ḓadze IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3.
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS.
<fn>GOV-ZA.SAcitizensarrestedabroad.2010-03-25.ve.txt</fn>
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho. Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango. Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe, o imela mufarwa, kha iḽo shango, kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria, o imela mufarwa.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga vhaofisiri vha Vhuimeli kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha.
ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe. Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe. Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo, luṱingo, kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho.
ṋekana nga zwidodombedzwa zwa sisiteme ya zwa mulayo ya iḽo shango. Zwidodombedzwa zwi nga katela; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi, mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo, beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi, Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo.
vhona uri vhukwamani vho dzula vhu hone vhukati havho na mufarwa ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o farwaho mashango ḓavha, ngeno vha tshi khou tevhela milayo ya shango iḽo.
dalela mufarwa dzhele. Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango, fhethu, mvelele milayo ya shango iḽo, na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo.
kwama muṱa kana khonani - arali vho humbelwa nga jufarwa nga u tou ṅwala. A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu, kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa.
thusa u vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa. Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba, zwiḓolo, zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi. Tshivhalo tshi nga si fhiriselwe kha ṅwedzi u tevhelaho. Kha vha kwame Consular Services section u ṱo ḓa thuso.
vhona uri thaidzo dza zwa mutakalo dzi ḓivhadzwa vhalanguli vha dzhele.
thusa kha u rumelwa ha maṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede, maṅwalo, zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya. Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy, High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha. Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa.
u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzudzanya u bviswa dzhele kana u ṋewa beiḽi u ya fhethu hu songo tsireledzeaho kana dzhele dzi shushaho u ṱo ḓisisa mulandu u thusa uri mufarwa a farwe nga nḓila yo khetheaho u fhira nḓila ine vhafarwa vha iḽo shango vha fariswa zwone - nga nnḓa ha musi milayo United Nations ya kufarelwe kwa vhafarwa i sa khou tevhelwa u bvisa ndaela ya uri mashaka kana dzikhonani vha rumele tshelede u badela mbadelo dza Ramulayo kana dza zwa mutakalo u wana fhethu ha vhudzulo, mushumo, visa kana thendelo dza vhudzulapo u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga kana khamphani dza zwa khadzimo dza dzigoloi u thusa vhadzulapo vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango la vhudzulapo ha vhuvhili u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili vhane vha farwa kha shango ḽine vha vha na vhudzulapo haḽo vha nga si wane thuos ya Vhaimeli vha Afrika Tshipembe. Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo, u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango.
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari.
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa, nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho.
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo.
<fn>GOV-ZA. SetupLearnership.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u tshea uri ndi vhugudisi vhufhio vhune vha nga vhu ṋekedza. Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi.
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi, vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo.
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo.
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho. Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho.
Vhatholi, vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u thoma vhugudisi nga ḓuvha ḽe ha tendelaniwa khaḽo kha thendelano ya vhugudisi.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi.
<fn>GOV-ZA. Specialclassification.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khethekanyo yo khetheaho ya dzigoloi i ṋekedzwa kha tshakha dza goloi dzine dza vha na mishumo yo khetheaho nahone dzi sa anzeli u tshimbila badani.
A huna mbadelo ya ḽaisentse kha gariki kana ṱere ṱere arali muṋe wayo a mulimi wa vhukuma a shumisaho tshiendedzi itsho kha mishumo i yelanaho na zwa vhulimi. Hezwi zwi shuma na musi tshiendedzi tsho shandukiswa, u fhaṱululwa kana u shandukiswa u shumiswa kha mbambe kana u ṱaniwa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo EFL 1 ofisini ya tsini ya zwa badani.
Khethenyano kana u tea u sa ṅwalisa zwi nga dzhia vhege dza rathi.
<fn>GOV-ZA. Specialregistrationasaprofessionalscientist.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa. Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi, nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho.
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala, nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho.
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi.
vha vha tshi thonifhiwa nga vhaṅwe vhorasaintsi siani la nḓivho yavho kha zwine vha ita vha vho shela mulenzhe kha zwa saintsi vha vhe na miṅwaha ine i vhe fhasi ha ya 10 vha tshi khou shuma vha sa imi, nahone vha na tshenzhemo ya phurofeshena ḽa ya zwine vha khou itela zwone khumbelo phanḓa ha u ita khumbelo.
Kha vha ḓivha hedzi: Arali vho tutshela mushumo: Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi, vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi.
Khumbelo dzi do sedzwa nga Komiti ya Nyeletshedzo ya Phurofeshena ḽa yo teaho. Themendelo i ḓo itwa nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP, ngeno thendelo i tshi ḓo itwa nga miraḓo yoṱhe ya Khoro.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu. Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa, khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa.
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho.
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho.
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe, zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa.
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso.
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro.
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha: Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
<fn>GOV-ZA. Studypermit2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Vhege dza malo.
<fn>GOV-ZA. Subsistenceandasmallscalefishingexemption.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhureakhovhe ha u itela u a iwe muṋe vhu kwama zwitshavha zwa vhuponi ha phendelashango zwine zwa shumisa zwiko zwa lwanzheni u itela zwone zwiṋe, naho hu uri zwi nga rengisa zwiṅwe zwa idzwo zwiko hanefho zwitshavhano. Zwazwino vhareivhakhovhe vha reaho u itela u ḽa vhone vhaṋe a vha langulwi nga mulayo nahone zwi do dzula zwo rali u swikela hu tshi vha na phoḽisi, Fhedzi uri vha kone u rea khovhe vha tea u ita khumbelo ya mureiwakhovhe ane a rea uri a ḽe ene muṋe na vha muṱa wawe.
Kha vha ite khumbelo kha Minista wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo maanḓa nga fhasi ha ndima 81 ya Marine Living Resources Act, . Khumbelo i tea u rumelwa kha komiti dza ndangulo Dzapo nahone i tea u fusha ṱho ḓea. A huna muthu o tendelwaho u rea khovhe u itela u ḽa ene muṋe na vha muṱa wawe na u rengisa tshitshavhani nga nnḓa ha thendelo.
Thendelo i a vusuludzwa nga ṅwaha nahone u kundelwa u tevhedza thendelo hu nga ita uri thendelo i fhahehwe, u khantselwa kana u fheliswa.
Kha vha rumele khumbelo yavho kha Komiti dza Ndangulo Dzapo mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe musi tshifhinga tsha thendelo tsho no vha tsini na u fhela.
Vhareivhakhovhe vhaswa vha tea u fusha ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga ṋewa thendelo.
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa sekhithara kana vhureihakhovhe vhune a ḓo vhu ita.
Hu khwaṱhisedzwa tshiimo tsha zwino tsha thendelo phanḓa ha musi iṅwe thendelo i tshi nga bviswa. U sa fusha ṱho ḓea zwi ita uri mureiwakhovhe a bviswe kha mutevhe.
Vhaofisiri vha Muhasho vha vhidza muṱangano wa tshitshavha u ṋekana nga thendelo kha vhoṱhe vhareivhakhovhe vho ṅwaliswaho.
Vhaofisiri vha thoma nga u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa thendelo phanḓa ha u ṋekana nga thendelo.
Vhoṱhe vhane vha vha na thendelo vha lavhelelwa u saina kha mutevhe u tenda uri vho wana thendelo dzavho.
Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo.
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA.TVlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ḽaisentsi ya theḽevishini i tendela muthu u renga theḽevishini na u sedza theḽevishini.
Vha badela R225 musi vha tshi renga ḽaisentsi ya theḽevishini lwa u thoma. Ḽaisentsi ya thendelo ndi R65 nga ṅwaha.
Madzangano a tea u vha na ḽaisentsi ya theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo. Miṱa i tea u vha na ḽaisentsi nthihi fhedzi ya theḽevishini.
Murengisi u tea u vhudza vhathu vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi uri vha nga si kone u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi, Vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Poswoni ya tsini kana vha i renga hanefho hu rengiswaho theḽevishini.
Ḽaisentsi i vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Kha vha ite khumbelo Poswoni ya tsini kana kha murengisi wa theḽevishini o ṋewaho maanḓa a u rengisa dziḽaisentsi dza theḽevishini.
o ḽinwalo ḽavho ḽa vhuṋe o fomo ya khumbelo na tshelede i ṱo ḓeaho o vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani na ya poswo, na ṋomboro dza Luṱingo:
Vha nga ita khumbelo online.
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi.
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo.
<fn>GOV-ZA. Taxdeductionsb.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu, u litsha mushumo, tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo, pfanelo dzi songo vhiliwaho, mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa.
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama.
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo. Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe.
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo.
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho. A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino.
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
<fn>GOV-ZA. Taxdirectiveretirementannuityrequest.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni.
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe.
tshifani tsha mutheli madzina a mutheli duvha ḽa mabebo a mutheli nomboro ya vhuṋe ya mutheli kana iṅwe ṋombaro yo khetheaho mufuda wa khumbelo ya ndaela zwiitisi zwa u ita khumbelo ya ndaela a ḓiresi na khoudu ya hune mutheli a dzula hone a ḓiresi ya poswo na khoudu ya tshiivhumbiwa kana mutholi muholo wa ṅwaha wa mutheli.
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo, kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa.
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
<fn>GOV-ZA. TermsAndConditions.2010-03-25.ve.txt</fn>
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo. Arali mushumisi a sa ṱo ḓ i u tevhela iyi milayo mushumisi ha ngo tea u shumisa, u ṱana, kana u ṱahisa na/kana u kopa kana u phaḓaladza zwire ngomu kha website.
Pfanelo dzoṱ he dza mikhwa na dziṅwe pfanelo dza Government Communications and Information System kana tshiṅwe tshivhumbiwa tsha zwa mulayo tshine mafhungo atsho a vha hone kha iyi website fhedzi nga nnḓ a ha thendelo, ndi pfanelo dzine dza vha na muṋe wa mafhungo.
Zwothe zwire ngomu, mbalo na tswayo, hu tshi katelwa, software, thekhinolodzhi, dzidatabeisi, ṋdivho, maṅwalwa, zwo olwaho, zwifanyiso, zwirathisi zwihulu, mafhungo asi a nnyi na nnyi, kuitele, mbekanyamushumo, kuhumele, kana mihumbulo yo ṱ alutshedzwaho kha ino website zwi nga vha zwi nga fhasi ha dziṅwe pfanelo, hu tshi katelwa na dziṅwe pfanelo dza vhuṋe ha mahumbulwa, dzine dza vha thundu dza GCIS, kana tshivhumbiwa tsha zwa mulayo, nahone dzo tsireledzwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe na thendelano dza ḽifhasi. Ho sedzwa pfanelo dzo ṋewaho mushumisi afha, dziṅwe pfanelo dzothe dza vhuṋe ha mahumbulwa kha ino website dzi nga fhasi ha muṋe wadzo, nahone u shumisa website a zwi ambi uri mushumisi o ṋewa ḽ aisentsi ya vhuṋe ha pfanelo.
Ndivho ya zwine zwa vha kha iyi website ndi u ṋekana nga mafhungo malugana na zwi kwamaho muvhuso nahone zwi ṋekedzwaho a zwi vhi zwo bulwa zwoṱ he zwa fhelela.
Zwiṅwe zwirathisi zwi rathisela kha zwiko zwine zwa vha nga fhasi ha dzi'nwe tshumelo dzine GCIS ya sa vhe na ndangulo khadzo. GCIS a i ḓ ivhofhi malugana na vhungoho ha zwiko izwo.
GCIS i na zwitandadi zwa thekhino ḽ odzhi zwi pfadzaho na kushumele kwa tsireledzo u itela u tsireledza mafhungo oṱ he a ḓ iswaho nga mushumisi uri a sa lodzwee, kana a sa shumiswe nga nḓ ila i si yone, kana a sa shandukiswe kana u tshinywa. Hu ḓ o dzhiwa maga oṱ he a pfadzaho u tsireledza mafhungo a mushumisi. Vhashumi vho tendelwaho vhane vha vha na vhuḓ ifhinduleli ha u dzhenisa mafhungo a tshiphiri o waniwaho vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri a vha fhiriseli mafhungo kha vhaṅwe vhathu. Phoḽ isi iyi i kwama vhashumi vhoṱ he vha GCIS kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha zwine zwa nga wana mafhungo u bva kha GCIS. Muthu muṅwe na muṅwe, bindu, na tshivhumbiwa zwo iledzwa u nga dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe ḽ a iyi website hu sina thendelo, nahone zwo iledzwa u rumela kana u linga u rumela zwi songo tendelwaho, na khoudu dzo bvaho nḓ ilani. Muthu ane a rumela kana ane a lingedza u rumela zwi songo tendelwaho, zwo bvaho nḓ ilani kha ino website kana ane a lingedza u dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe nga nnḓ a ha thendelo kha ino website u ḓ o tovholwa lwa mulayo, nahone arali GCIS kana tshivhumbiwa tshiṋwe na tshiṋwe tsha tshitshavha tsha tshinyalelwa, hu ḓ o vhilwa tshelede ya tshinyalelo kha onoyo muthu kana tshivhumbiwa.
GCIS i nga ṋekana nga miratho ya uya kha dziṅwe website u itela u thusa mushumisi. Fhedzi u vha hone ha miratho a hu ambi uri GCIS i themendela dzi website idzo. Website na masia ṱ ari ane ra vha na vhurathiseli nao a zwi ho nga fhasi ha ndangulo ya GCIS. GCIS a i na vhuḓ ifhinduleli kana vhukoma ha zwire ngomu ha website yo rathiselwaho khayo, tshumiso, kana u sa kona u swikelela website yo rathiselwaho kana vhurathiseli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha kha website ye ha rathiselwa khayo.
Tshitatamennde tsha tshiphiri tshi shumiselwa GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo tshine tsha langula, u ombedzela kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga tshumiso ya iyi website.
Mushumisi a nga dalela website iyi a songo ṋekana nga zwidodombedzwa zwawe. Fhedzi mushumisi u tenda u shumisa mafhungo nga fhasi ha tshitatamennde tsha tshiphiri. Ri vha eletshedza uri website ino i nga i na miratho i yaho kha dziṅwe website dzine dzi sa langulwe nga tshitatamennde tsha tshiphiri.
Arali mushumisi a na mbudziso kana mbilahelo malugana na itshi tshitatamennde tsha tshiphiri kana tshiphiri tsha mushumisi musi a tshi khou shumisa website iyi, muratho wa feedback u nga shumiswa.
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi shumiswa fhedzi kha zwi si zwi ngana e.g musi mushumisi a tshi ṅwalisa na website u humbela vhudavhidzani ha tshifhinga tshiḓ aho malugana na zwine zwa vha zwa ndeme kha GCIS. GCIS i nga shumisa zwidodombedzwa izwo u sedza zwine zwa takadza mushumisi u vhona uri i fhindula hani musi i tshi ṱ oḓ a zwiṅwe zwidodombedzwa kana u ṱ oḓ a u khwinisa website. Musi mushumisi a tshi khetha u ṅwalisa online malugana na zwino itwa nga GCIS, GCIS i ḓ o shumia zwidodombedzwa izwo u fhindula mushumisi. Web administrator a nga shumisa zwidodombedzwa zwo fhambanaho zwa website. GCIS i ḓ o vhona uri zwa khungedzelo zwi tshimbidzana na mulayo na uri zwi itwa hu tshi tevhelwa zwo tiwaho uri hu kone u waniwa thendelo yo teaho phanḓ a ha u rumela e-mail ine ya sedzana na tshumelo dza GCIS kha mushumisi. Mushumisi a nga humbela, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, uri GCIS i ṱ utshele u rumela e-mail kha mushumisi nga u shumisa muratho wa feedback kana unsubscribe.
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi nga fhiriselwa kha kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwa ḽ ifhasi kana vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha u itela fhedzi zwo bulwaho afho nṱ ha. Hezwi a zwi nga kateli u fhirisela kha mashango a sina milayo ya tsireledzo i fanaho na milayo ya tsireledzo ya shango ḽ a mushumisi. Musi mushumisi a tshi ṋea zwidodombedzwa zwawe kha GCIS nga ino website, mushumisi u khou tenda uri phiriso ya u ralo i itwe.
Arali zwo tea, zwidodombedzwa zwi nga ṋewa tshumelo dza zwa mulayo, madzhendedzi a ndangulo kana a muvhuso, kana dziṅwe tshumelo u itela u tevhela mulayo kana khumbelo kana u tevhedza zwo bulwaho afho nṱ ha.
Arali zwidodombedzwa zwa muthu zwa vha zwo dzheniswa kha ino website, vhashumisi vha tamaho u shandukisa zwidodombedzwa vha nga shandukisa nga tshumiso ya muratho wa feedback. Vhashumisi vha ḓ o kona u swikelela zwidodombedzwa zwavho, vha zwi khakhulule na u zwi shandukisa, kana vha ḓ ibvise kha u vha mushumisi wa nga misi. Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo ya u swikelela zwidodombedzwa zwavho, kana vhane vha tama u humbela khophi ya zwidodombedzwa zwavho vha tea u kwamana na web administrador nga tshumiso ya muratho wa feedback.
GCIS i ḓ o shumana na khumbelo dza tswikelelo ya zwidodombedzwa kana tshandukiso ya zwidodombedzwa i tshi khou tevhela mulayo.
A huna na tshithihi tshine tsha vha afha tshine ndivho yatsho ha vha u vhofha mulanga kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe a dalelaho website.
Zwidodombedzwa zwa tshumiso na milayo ya tshumiso zwi vhumba vhushaka hoṱ he ha phurofeshena ḽ a vhukati ha GCIS na mushumisi wa website iyi. U sa londa hune ha nga itwa nga GCIS kha u vhona uri zwo bulwaho nga zwidodombedzwa zwi a itwa, a zwi nga ambi uri GCIS yo ḓ ikovha. Arali huna zwiṅwe kha zwe zwa bulwa zwine zwa sa konadzee u nga itwa, zwi ḓ o phumulwa uri zwi si tsha vha tshipi ḓ a tsha zwidodombedzwa. Zwiṅwe zwidodombedzwa na milayo yo salaho i nga si kwamiwe nga u phumulwa na u sa konadzea u itwa ha zwidodombedzwa zwo phumulwaho, nahone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa.
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa, u khwinifhadza, u engedza kana u phumula zwipi ḓ a kana zwidodombedzwa na milayo yothe ya tshumiso musi zwo tea. Tshanduko dzi ḓ o thoma u shuma musi dzi tshi tou fhedza u rumelwa kha website. Ndi vhuḓ ifhinduleli ha mushumisi u vhona uri u ṱ ola zwidodombedzwa izwi na milayo tshifhinga tshoṱ he u vhona arali huna tshanduko dzo itwaho. Tshumiso ya website nga mushumisi, nga murahu ha u rumelwa ha zwidodombedzwa zwo shandukiswaho kha website, i ḓ o dzhiwa sa nḓ ivhadzo ya uri mushumisi o tenda u tevhedza na u vhoxwa nga zwidodombedzwa na milayo ya tshumiso, hu tshi katelwa na tshanduko dzo itwaho.
<fn>GOV-ZA. Testingofofficialseedsamples.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu, kumelele na vhuḓi.
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976, dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo. Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa.
Vha ṱoli vha ofisini dza madzingu dza Muhasho wa Vhulimi vha ḓo dzhia sambulu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa kha ndango ya mbambadzo na mbeu dzo ṱun ḓwaho kha vhathu, iṋe madzangano, zwivhumbiwa, dzikhamphani, madzangano a tshumisano na vhalimi, vhane a rengisa mbeu.
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone, dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho, dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe.
mbeu dzine dza dzhiwa hu songo dzudzanywa mbeu dzi soliseaho tshakha dza zwimela zwi dzindelaho.
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela, u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi.
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo.
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo, mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa.
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka. Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu, muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama. Mubadeli u ḓo ṋewa invoice.
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho.
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio. Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho, tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone.
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
<fn>GOV-ZA. Testingseedforcomplaintsanddisputes.2010-03-25.ve.txt</fn>
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976. Vha nga vhiga dzi ṅwe mbilahelo dza ndingo kana khanedzano dzine dza yelana na vhu ḓi ha mbeu. Fhedzi vha tea u thoma vha kwamana na OSTS u vhona arali tshenzhemo yo teaho kha ndingo i hone nahone/kana tshakha ya mbeu i hone. Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe, dzangano, tshivhumbiwa, khamphani kana mulimi.
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo, nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano. Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu.
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe, fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS.
Kha vha ṋekane nga sambulu.
Arali mbilahelo yavho ya wanalea ina mudzio, iṋe. vhuvha vhu sa tshimbidzani na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela wa 1976, a vha nga badeli tshithu. Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio, vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice.
Mbadelo i nga itwa kha Internet kana ofisini dzo teaho. Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i ṅwalwe u itela u ṱanganywa ha mbadelo na invoice yo bviswaho.
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho.
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo. Vhuhulu ha khanedzano kana mbilahelo, iṋe. tshivhalo tsha sambulu, tshakha ya tshimela na tshakha ya ndingo ine ya ḓ o itwa, zwi ḓ o ṱ u ṱ uwedza tshifhinga tshine tsha ḓ o dzhiwa kha u ita ndingo. A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone.
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio.
<fn>GOV-ZA. Traininginseedanalysismethodsandtechniques.2010-03-25.ve.txt</fn>
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu. Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo, u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi, na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu. Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso, vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa.
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai.
Wekhishopho ya ṅwaha nga ṅwaha ya u ṱu ṱuwedza maitele a fanaho a ndingo ya mbeu i vha hone nga ṅwedzi wa Lara. Ṱhoho ya wekhishopho na ma ḓ uvha ane ya farwa ngao zwi ya nga thaidzo dzine ha khou ṱanganiwa nadzo siani ḽa ndingo ya mbeu.
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe hu rumelwa nḓivhadzo ya vhugudisi, hu tshi katelwa na ṱhoho ya wekhishopho. Nḓivhadzo i rumelwa muṅwe na muṅwe ane a vha kha mutevhe wa Muhasho.
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa, Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu. Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho. Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ.
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa.
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa.
<fn>GOV-ZA. Tshivenda.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mutholi u do vha fha livi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza thodisiso kha vhuvha na vhungafhani ha livi yeneyo.
Mutholi u do langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Pholisi na Maitele a livi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na. ivi ya vhulwadze yo. oweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. Hu nga kha. I. o.iwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha. ho.isiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na. ivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na. ivi ya vhulwadze yo. oweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u. o. ivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshothe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
Munwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhudi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshothe.
Arali vho ita khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi yeneyo, thodisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshothe, vha nga kha di shandukisa khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
Vha do humbelwa u dadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
U isa thanziela ya dokotela na vhunwe vhutanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na manwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela.
U tevhedza na u thonifha milanga ya dzinwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
Mutholi u do langula na u todisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha di todiwa uri vha ite dzinwe ndingo sa tshipida tsha thodisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshothe, u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana munwe mushumo wa thungo.
Mutholi u do vha divhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho mutholi u do tanganedza fhedzi thanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o didwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze.. hanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou. alutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
Dzina, diresi na ndalukanyo dza dokotela.
Dzina na mulwadze.
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
Uri naa dokotela u bvisa thanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulwanzi vhu tanganedzeaho ha zwa dzilafho.
Thalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo.
Uri mulwadze ho ngo tsha. iimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
Tshifhinga tsha livi yo themendelwaho na u bviswa ha thanziela ya malwadze.
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa thanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo nwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe.
Vha khou fhulufhedziswa uri mutholi, u ya nga pfanelo dza ndayotewa dza tshiphiri, Khoudu ya Vhu.
u. o vhona uri tshifhinga tshoṱhe mafhungo malugana na nyimele ya mutakalo wa mushumi a a. honifhiwa na uri a vhe tshiphiri. U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE!
Mutholi a nga dzhiela ntha na u thoma thodisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo dadziwaho zwavhudi na manwalo othe ane a todea. Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a dadze kana a nwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipida tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo dadzwaho zwavhudi i nga ita uri vha si kone u wana livi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze yo doweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
Mutholi u do vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u do rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita duvha do fhelelaho. Duvha kana maduvha eneo a do thuswa kha livi yavho ya vhulwadze.
Kha nyimele yeneyo vha do humbelwa uri vha dadze redzhisitara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
Hu do dotea vhutanzi malugana na zwiwo zwenezwo.
maṅwe MAFHUNGO VHA NGA A WANA KHA OFISI YAVHO YA HR/VHASHUMI. maṅwalo A phoḽisi VHA NGA A WANA KHA WEBUSAITHI YA www.dpsa.gov.
<fn>GOV-ZA. VerifyBirthDetails.2010-03-25.ve.txt</fn>
o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
<fn>GOV-ZA. Victimempowermentprogramme.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbekanyamushumo ya ṋetshedzomaa ṋda kha Vhapondiwa i tshimbidza u thomiwa na u ṱanganyiswa ha mbekanyamushumo dza mihasho kana sekhithara dzo fhambanaho. Mbekanyamushumo iyi i dovha ya ta pholisi dza thikhedzo na ṋetshedzomaanda ya ya vhapondiwa vha vhutsinyi na dzikhakhathi.
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana. Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo.
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi.
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa, fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho, vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani.
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150.
Mueletshedzi, mushumeli wa mutakalo, muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa, mushumeli wa tshitshavha, mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee, a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo.
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu, luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone.
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga.
mupondiwa a ṅwana mupondiwa o holefhala muhumbuloni mupondiwa o dzidzivhala arali khothe yo fushea uri mupondiwa u ḓo balelwa u ṋea thendelo i ṱo ḓeaho.
Tshifhinga tsha u shumiwa ha ndaela ya tsireledzo tshi fhambana u ya nga khothe. Zwi ya nga ḓuvha ḽine ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ya ḓo thetsheleswa ngaḽo sa zwe zwa tiwa nga muṅwaleli wa khothe.
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa, khothe, vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso.
Sea vhuṱanzi nga ha ṋdila dzi tevhelwaho, ndugelo dza mupondiwa, u wana ndaela ya tsireledzo na iṋwe thuso.
Rumela vhapondiwa kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwine zwa nga dzhenelela e.g. ndaela ya tsireledzo, thuso ya mutakalo, tshumelo ya khuthadzo na fhethu ha tsireledzo.
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani.
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi.
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa.
<fn>GOV-ZA. Warveteransgrant.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mulwi wa kale ndi muthu we a lwa kha Nndwa ya u Thoma ya Lifhasi kana Nndwa ya Vhuvhili ya Lifhasi kana Nndwani ya Korea.
Vhalwi vha kale vhane vha sa kone u ḓilondota nahone vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe vha nga ita khumbelo ya vhalwi vha kale vha dovha vha ita khumbelo ya ndambedzo ya thuso.
Tshelede ine ya newa vhalwi vha kale ndi R960 nga ṅwedzi u tou bva nga Lambamai 2008.
Tshiimo tshavho tsha masheleni tshi tea u vha tshi fhasi ha tshelede yo tiwaho. Nga 2008 means test ya vhalwi vha kale yo amba uri mulwi a songo malaho/malwaho ha tei u wana ndambedzo arali ndeme ya thundu dzawe ya vha i tshi paḓa R451 200. A hu katelwi na nnḓu yavho kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vha a hola a tea u vha e fhasi ha R26 928 nga ṅwaha.
Arali vho mala/malwa vha nga si wane ndambedzo arali ndeme ya thundu dzavho na dza vhamu ṱani wavho wa vha u tshi paḓa R902 400. Nnḓu yavho a i katelwi kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vhone na vhamu ṱani wavho vha a hola nga ṅwaha a tea u vha e fhasi ha R53 856 nga ṅwaha.
mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi londotwa fhethu hune ha vha ha muvhuso mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi khou wana iṅwe ndambedzo.
vha ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho nga ḓuvha ḽo tiwaho tshelede i nga diphosithiwa kha akhaunthu yavho ya bannga vha nga dzheniselwa tshelede kha akhaunthu yavho ya Postbank vha nga ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo SASSA.
Vha humbele muṅwe muthu a vha itele khumbelo. Muthu onoyo u tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho kha vhone na lu bvaho kha dokotela lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha muofisiri wa Muhasho.
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo.
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe.
ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelo muvhigo wa tshikolo.
arali vha songo mala/malwa, kha vha ḓe na afidaviti i ambaho uri a vho ngo mala/malwa arali vho mala/malwa, kha vha ḓe na ṱhaziela ya mbingano arali vho ṱala, kha vha ḓe na maṅwalo a ṱhalana arali vhamu ṱani wavho vho lovha, kha vha ḓe na thanziela ya lufu.
arali vha tshi shuma, kha vha ḓe na tshiḽipi tsha muholo arali vha sa shumi, kha vha ḓe na yavho ya Unemployment Insurance Fund 'blue book' kana ṱhanziela ya u ṱutshela mushumo i bvaho kha mutholi we vha vha vha tshi mu shumela musi vha tshi guma u shuma arali vha na phenisheni, kha vha ḓe na vhuṱanzi ha phenisheni ya phuraivete arali vha na akhaunthu ya banngani, kha vha ḓe na zwitatamennde zwa bannga zwa miṅwedzi miraru i tevhekanah rali vha na vhubindudzi he vha ita, kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa uvho vhubindudzi na mikovhe ye vha i wana.
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendiwa naa.
Arali khumbelo yavho i songo tendiwa ofisi ya SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa.
Kha vha aphiḽe kha Minista wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha kana MEC nga u rumela aphiḽi yavho kha ofisi ya lushaka kana ya vunḓu arali vha sa tendelani na tsheo.
Kha vha ite aphiḽi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa nga tsheo.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo.
Vha ḓo badelwa u bva nga ḓuvha ḽe vha ita ngaḽo khumbelo arali khumbelo yavho yo tendiwa.
<fn>GOV-ZA. Water.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho. Tshumelo dzi katela maḓi, muḓagasi, tshampungane, na u bviswa ha malwa ṱwa. Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi, maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho. Fhedzi phoḽisi dzi langaho kunekedzele kwa ṱho ḓea dza tshumelo ya mabunga na u bviswa ha malaṱwa a dzi athu u fhedziswa nga sekithara ya mihasho yo teaho ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka , na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango.
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi. Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala, vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio. Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo.
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid . Muḓagasi u kona u funga mavhone, u dudedza maḓi nga geḓela, u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala.
Vhathu vha shumisaho u badelelwaho phanḓa ha u shumiswa vha a kona u vhona musi muḓagasi wa mahala wo fhela. Vha ḓo tea u renga mudagasi nga tshelede yavho. Vhathu vha shumisaho muḓagasi wa nḓowelo kana wa u badela mafheloni a ṅwedzi zwi 'do vha konḓela u vhona musi vho fhedza unithi dza muḓagasi u sina mbadelo. Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi.
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala. Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho.
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho, vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone.
Kha vhuṅwe vhupo, Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho.
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala. Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho, vha shumisa unithi dze vha dzi renga. Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe, vha ḓo tea u dzi renga.
Akhaunthu dzi kolodwaho.
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa, vhabadela mafhelonia a nwedzi. Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela.
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso . Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi. Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho.
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi, ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala.
K humbelo ya thikhedzo . Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala. Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai.
<fn>GOV-ZA. Workforum.2010-03-25.ve.txt</fn>
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo.
Foramu ya mushumoni i nga thomiwa mushumoni muṅwe na muṅwe nga vhashumi vha fhiraho 100. Somboro heyi a i kateli vhashumi kha vhulanguli ha nṱha. Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995.
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo, i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi.
Muimeleli wa dzangano kana madzangano a vhashumi u tea ḓadza fomo LRA 5.1.
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho na ṱhanziela ya u rumela kha Muṅwalisi, Ofisi ya Vuṅdu ya Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na khaṱulo.
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu.
<fn>GOV-ZA. Workpermit2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe. Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho.
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone.
phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho Afrika Tshipembe.
ṱhanziela ya muhaelo mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
<fn>Grivance Rules- Tshivenda.txt</fn>
Hu khou. ivhadzwa u itela nḓivho uri fhasi ha khethekanyo ya vhu 11 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi, wa 1997 (Mulayo wa vhu 46 wa 1997), i tshi vhalwa khathihi na khethekanyo ya vhu 196 (f) (ii) ya mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, ya 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi yo ita Milayo ye ya sumbedzwa kha Shedulu ya vhu 1. Hezwi zwo itwa zwa sainiwa Pretoria nga. uvha. a vhu Fumbili. hanu. a Fulwana 2003.
Vho S. S.
Kha haya maitele, nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe n.ila-- "khomishini" zwi amba Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ya vhu 196 1 ya mulayotewa; "mulayotewa" zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996 Mulayo wa vhu 108 wa 1996; "ma.uvha" hu ambiwa ma.
Vhulanguli vhu dzhiaho tsheo zwi amba vhulanguli sa zwo. alutshedzwaho kha khethekanyo.
muimeleli zwi amba mutholiwa nga iwe, muimeleli kana muofisi wa dzangano. a vhashumi.
Ndivho ya haya maitele a u tandulula mbilaelo ndi u bveledza vhushaka ha vhashumi havhu.
u itela u khwaṱhisedza khethekanyo ya vhu 196 (f) (ii) ya mulayotewa ine ya. ea maanḓa Khomishini uri i. o.isise mbilaelo dza vhatholiwa vha tshumelo ya nnyi na nnyi malugana na nyito kana u sa itwa, na u ta n.
u khwaṱhisedza khethekanyo ya vhu 11 ya Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi, wa 1997 (Mulayo wa vhu 46 wa 1997), une wa. ea khomishini maan.
u tshimbidzwa ha mbilaelo ha u.
u tandululwa ha mbilaelo dza muthu a re kha vhuimo ha fhasisa kha muhasho.
Mbilaelo dzi fanela uri dzi tandululwe nga mutholi nahone arali zwi tshi konadzea dzi tandululwe dzi tshi kha. i tou bva u thoma.
Mutholi u fanela u vhona uri mbilaelo dzi a tandululwa nga nḓila kwayo, i sa dzhii sia nahone i sa khethululi, na uri milayo ya vhulamukanyi i khou tevhedzwa.
Maitele a fanela u vha a nga nḓila ine a thusa na u konisa mutholi na mutholiwa u fhelisa u sa fushea.
a hu na mutholiwa ane a fanela u khethululwa, lwo livhanaho kana lu songo livhanaho nga mulandu wa uri o. isa mbilaelo.
Arali maga a ndaṱiso a tshi khou dzhielwa mutholiwa, u shumiswa ha haya maitele nga mutholiwa kha u tandulula mafhungo ane a yelana na maga a ndaṱiso hu songo imisa maitele a ndaṱiso.
Mbilaelo i fanela u vhigiwa nga u tou. wala na tsheo dzoṱhe dzine dza dzhiwa dzi fanela u tou waliwa.
Mutholiwa a nga. i thusiwa nga muimeleli.
Kha u ta zwifhinga zwa u guma, hezwi zwi fanela u. anganyelwa nga u sa katela. uvha. a u thoma na u katela. uvha. a u fhedzisela.
Masia oṱhe a fanela u tevhedza tshifhinga tsha u guma tsho vhewaho kha maitele, nga nnḓa ha musi vho tendelana vhoṱhe u engedza.
Mbilaelo i fanela u vhigiwa kha mutholi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshee mutholiwa a thoma u. ivha uri hu na nyito i songo teaho yo itwaho kana u sa itwa ha iṅwe ya nyito zwine zwa mu kwama.
Mutholiwa a nga kombetshedza uri mbilaelo yawe i fhiriselwe kha Khomishini hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva tshee a wana tsheo i no bva kha vhulanguli.
Mutholi u fanela u. etshedza mafhungo o teaho a re na ndeme kha u thusa mutholiwa u vhiga mbilaelo kana u bvela phanḓa na mbilaelo, arali o humbelwa.
U. etshedzwa ha mafhungo o raloho zwi bva kha mugumo wo vhewaho nga mulayo.
Mutholiwa u fanela u. etshedzwa mafhungo a ambaho nga ha tshiimo tsha mbilaelo na mvelaphanḓa yo itwaho malugana na. uvha. o dzudzanyelwaho u fhedza.
Mutholi u fanela u. etshedza mutholiwa khophi ya fomo ya mbilaelo nga murahu ha u fhela ha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo wo itwaho nga vhulanguli kha mbilaelo yawe.
Mutholiwa a nga vhiga mbilaelo kha mutholiwa o nangiwaho kha muhasho.
Fomo yo randelwaho I re kha. humetshedzo ya A i fanela u shumiswa musi hu tshi vhigiwa mbilaelo.
Mutholiwa o nangiwaho u fanela u davhidzana na zwipiḓa zwa vhulanguli zwa muhasho zwo fanelaho u itela u lingedza u tandulula mbilaelo.
Mbilaelo i nga tandululwa nga muthu muṅwe na muṅwe a re kha tshipiḓa tsho teaho tsha vhulanguli ane a vha na maanḓa a u ita zwenezwo.
Muvhilaeli u. o. ivhadzwa nga muthu ane a khou tandulula thaidzo yawe nga ha tshiimo na mvelaphanḓa ya u tandululwa ha mbilaelo yawe.
Arali mbilaelo yo tandululwa lu fushaho muvhilaeli, mutholiwa o nangiwaho u. o. walela muvhilaeli.
Arali mbilaelo i tshi khou konḓa u tandulula, vhulanguli vhu dzhiaho tsheo vhu fanela u. ivhadza muvhilaeli nga nḓila yo fanelaho.
Muhasho (hu tshi katelwa na vhulanguli vhu dzhiaho tsheo) vhu na maḓuvha a 30 a u tandulula mbilaelo. Hetshi tshifhinga tshi nga. i engedzwa nga thendelano yo tou. walwaho.
Arali muvhilaeli a vhudzwa mvelelo dza mbilaelo a.
u ya nga khethekanyo ya vhu 35 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi wa 1994, vhulanguli vhu dzhiaho tsheo vhu fanela u swikisa mbilaelo na maṅwalo o teaho kha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi uri i. ee themendelo hu saathu u fhela maḓuvha a fumi muvhilaeli o vhiga mbilaelo.
Arali mbilaelo i tshi katela na humbulela uri hu na u sa farwa zwavhuḓi mushumoni sa zwo. alutshedzwaho kha Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995, mutholiwa a nga. ivhadza vhulanguli vhu dzhiaho tsheo nga u tou. wala uri u khou tama u shumisa maitele a u tandulula mbilaelo o. etshedzwaho kha mulayotewa wa Public Service Co-ordinating Bargaining Council kana khoro ya sekithara yo teaho (i.we na iṅwe ine ya nga konadzea) na hone Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi I fanela u. anganedza mbilaelo.
Musi khomishini i tshi tou wana mafhungo kha vhulanguli vhu dzhiaho tsheo, i fanela u. anganedza mbilaelo yeneyo hu saathu u fhela maḓuvha a 30 ya. ivhadza vhulanguli vhu dzhiaho tsheo nga ha themendelo yayo na zwiitisi zwa uri ndi ngani yo dzhia tsheo yeneyo nga u tou. wala.
Mulayo wa vhu F9 na wa vhu 10 i. o shuma kha mbilaelo dzoṱhe dza. hoho dza muhasho, yo vhalwa na tshanduko dzo teaho nyimele.
hoho ya muhasho u fanela vhona uri thandululo ya thaidzo yo lingiwa nga u vhulunga rekhodo ya tshivhalo tsha mbilaelo dze dza tandululwa u bva mathomoni a. waha muṅwe na muṅwe wa khaḽenda a vhiga kha khomishini nga murahu ha miṅwedzi miṅwe na miṅwe ya rathi.
Khomishini i fanela u vhiga nga ha kulangele kwa dzimbilaelo na vhukoni ha matshimbidzele a dzimbilaelo luthihi nga. waha kha Buthano. a Lushaka, arali hu kha vunḓu, u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu. ene.o.
Musi mbilaelo yo vhigiwa hu tshi tevhedzwa haya maitele, muvhilaeli u fanela u zwi bvisela khagala uri a hu na maṅwe maitele ane a khou a shumisa.
Mbilaelo yo vhigiwaho phanḓa ha musi hu tshi vhewa Milayo ya Tshifhinganyana, zwine zwa amba phanḓa ha. a 1 Fulwana 1999, dzi. o tandululwa dza fhela u fana na musi Milayo ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi i songo thuthiwa.
Mbilaelo yo vhigiwaho phanḓa ha musi hu tshi anḓadzwa milayo ya mbilaelo, dzi fanela u tandululwa dza fhela hu tshi tevhedzwa Milayo ya Mbilaelo ya Tshifhinganyana yo anḓadzwaho kha Gazethe ya Muvhuso Ya vhu 20231 ya 1999.
uvha. a u thoma. a heyi Milayo ndi, u ya nga makumedzwa a Mulayo wa vhu K, 19 Khubvumedzi 2003.
Hei fomo i fanela u shumiswa kha u vhiga mbilaelo (nga nnḓa ha u pandelwa mushumoni hu songo fanelaho) musi vha songo fushea nga u itwa kana u sa itwa ha zwiṅwe zwithu zwa mushumo nahone vhone vho kundelwa u tandulula thaidzo nga nyambedzano dzi si dza tshiofisi.
Vha fanela u vhiga mbilaelo yavho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva. uvha. e vha. ivha nga ha u itwa kana u sa itwa ha zwiṅwe zwithu zwa tshiofisi zwe zwa vha vhaisa.
Vha nga. i thuswa kana u imelelwa nga mushumisani navho kana muimeleli kana muofisi ane a bva kha dzangano. a vhashumi. i. ivheaho.
Ndi zwa ndeme u. adza mafhungo oṱhe nga nḓila yone. Musi fomo yo fhela u. adziwa, i fanela u. etshedzwa muofisi o nangiwaho wa tshiimiswa tshavho. Muhasho u. o. uma hei fomo kha maṅwalo a mbilaelo yavho nahone i. o shumiswa kha maga oṱhe a matshimbidzele a mbilaelo.
Kha. iga. iṅwe na. iṅwe. ine muthu muṅwe na muṅwe a re na maanḓa a lingedza u tandulula thaidzo, sia. iṅwe na. iṅwe. i fanela u. adza tshipiḓa tsho teaho tsha fomo. Vha. o. ewa tshifhinga tsha uri vha fhindule kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ambiwa.
Mafheleloni a. iga. iṅwe na. iṅwe. a matshimbidzele a mbilaelo, muhasho u o dzhenisa fomo kha faela.
Musi mbilaelo yo tandululwa, a vha faneli u fhedzisa u. adza fomo yoṱhe. Khethekanyo ya Vhushumeli ha Vhashumi ya muhasho wavho i. o vhea fomo kha faela. I. o shumiswa kha u vhiga tshi.atisitiki tsha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi tsha. waha nga. waha.
Vha khou humbelwa uri vha. adze tshipiḓa tsha A na tsha B tsha hei fomo vha i. etshedze muofisi o nangiwaho wa tshiimiswa tshavho. Muofisi u. o saina kha tshidanga tshi re nga fhasi ha tshipiḓa tsha B kha fomo u sumbedza uri mbilaelo yo. anganedzwa. Kha vha vhone uri vha a wana khophi ya fomo ine ya sumbedza uri mbilaelo yo. anganedzwa.
tshipiḓa tsha C tsha mbilaelo tshi. o. adziwa nga vhone na mutholi kha maga o fhambanaho musi mbilaelo i tshi khou lingedzwa u tandululwa.
Tshi. adziwa nga muvhilaeli: Dzinishiala na Tshifani : Nomboro ya PERSAL : ... Muhasho une vha shuma khawo : ... Mulangi : ... Vhuimo : ...uvha. e vha thoma u. ivha nga ha u : U itwa kana u sa itwa ha nyito ya tshiofisi : ... Nomboro dza vhukwamani : luṱingo ... Fekisi ... Dzina. a muimeleli (arali a hone) : ... Nomboro dza vhukwamani dza muimeleli : luṱingo ... Fekisi ... Nomboro dza vhukwamani dza dzangano. a vhashumi : luṱingo ... Fekisi...
Tshi. adziwa nga muvhilaeli: Vha khou vhilaela nga mini Arali tshikhala tshi re afho fhasi tshi tshiṱuku vha. ume. iṅwe sia.ari: Vha khou humbula uri i nga tandululwa hani Tsaino: Mutholiwa?
Hetshi tshipiḓa tsha fomo tsho itelwa uri vhalanguli vha maimo o fhambanaho vha lingedze u tandulula thaidzo. A hu na maga o randelwaho a u tandulula Mbilaelo. Zwi tshi ya nga nyimele, hu fanelwa u. adziwa siaṱari kana masiaṱari manzhi.
Arali mbilaelo i tshi khou konḓa u tandulula u swika kha vhuimo ha. hoho ya muhasho, i fanela u netshedzwa vhulanguli vhu dzhiaho tsheo (zwi amba uri siaṱari. i re hafho fhasi. ine. a amba nga ha vhulanguli vhu dzhiaho tsheo. i fanela u. adziwa).
Mbilaelo i fanela u tandululwa nga maimo oṱhe o teaho (hu tshi katelwa na vhulanguli vhu dzhiaho tsheo) hu saathu u fhela maḓuvha a 30, nga nnḓa ha musi tsho engedzwa nga thendelano na muvhilaeli.
tshipiḓa tsha C tshi khou bvela phan.
Mbilaelo yo tandululwa naa Ee . Hai . Arali phindulo i Ee, kha vha. ee zwidodombedzwa zwa thendelano arali tshikhala tshi sa lingani vha. ume masiaṱari a u?
Mbilaelo yo tanduluwa naa Ee . Hai?
Vha na zwine vha nga amba naa?
tshipiḓa tsha C tshi khou bvela phanḓa VHUIMO: VHULANGULI VHU DZHIAHO TSHEO Tshi. adziwa nga vhulanguli vhu dzhiaho tsheo Tsheo malugana na mbilaelo na zwiitisi zwa tsheo arali tshikhala tshi re afho fhasi tshi sa lingani kha vha. ume. iṅwe sia.ari/masia.
Vhulanguli vhu dzhiaho tsheo.
Naa mbilaelo yo tandululwa Ee . Hai?
Arali i songo tandululwa kha vha.
Vha a. o.a mbilaelo i tshi fhiriselwa kha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi Ee . Hai?
<fn>Hansards.16DaysPamphlet.2009-11-11.ve.txt</fn>
Vha so ngo Sedza Thungo!
Kha vha Lwe na u Tambudzwa!
Mauvha a 16 a Fulo?
Fulo a Mauvha a 16 ndi mini?
Ndi FULO A IFHASI OHE ine?
Nivho ya o ndi u tsivhudza nga ha masiandaitwa MAVHI ane KHAKHATHI na U TAMBUDZWA zwa?
Ndi lini hune Fulo a vha hone?
Mauvha a 16 a Fulo a vha hone u bva nga a 25 ara u swika nga a 10 Nyendavhusiku waha muwe na mu?
uvha a Dzitshakhatshakha?
uvha a ifhasi?
uvha a Dzitshakhatshakha?
Ndi mini zwiwe zwa zwi vhangaho khakhathi kha vhafumakadzi?
Dzi sima kha tshiimo tsha fhasi tsha vhafumakadzi mu?
Dzi bvelela musi vhanna vha tshi shumisa MAANA na VHUIMO HE VHA EWA hu u itela u LANGA vhafumakadzi?
U TAMBUDZA ndi mini?
Tshiimo tshiwe na tshiwe tsha vhuifari tshine tsha?
Vho vha tshi zwi ivha..?
uri Phalamennde yo phasisa milayo uri i tsireledze pfanelo dza vhathu kha u tambudzwa naa?
Mulayo wa Khakhathi dza Mi?
Mulayo wa u Un?
Mulayo wa u u?
Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano?
Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Khoro ya Mavun?
Vha so ngo sedza thungo!
Vha nga wana ngafhi thuso?
Ofisi dza Lushaka dza FAMSA kha lu?
Nomboro ya u Thusa Vhana: Lu?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu: Lu?
<fn>Hansards. AfricaDay.ve.txt</fn>
Hu na mashango a 54 Afurika hune a 53 a vha miraḓo ya AU. Shango ḽa Morocco a si muraḓo wa AU.
AU ḽo ḓisa dzhango ḽa Afurika huthihi, shuma na vhunzhi ha khaedu dzaḽo u fana na khuḓano dza u ḓiṱama nga zwiṱhavhane, tshanduko dza kilima , na vhushai.
Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika, nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho.
Bono ḽa Vhuthihi ha Afurika ndi: "Afurika ḽo ṱanganelaho, ḽi bvelaho phanḓa ḽa mulalo, ḽine ḽa tshimbidzwa nga vhadzulapo vhaḽo ḽi imelaho maanḓa a fulufulu kha arena ya ḽifhasi".
Hu tshi tevhelwa phoḽisi ya mashango a nnḓa ya shango, Phalamennde ya Afurika Tshipembe i ṋea tshenzhemo yo khetheaho kha Afurika kha mutheo waḽo wa phoḽisi ya dzitshakhatshakha.
Foramu ya Ikonomi ya Afurika ndi dzangano ḽi ḓilangaho ḽa dzitshakhatshakha ḽo ḓiimiselaho u khwinisa tshiimo tsha ḽifhasi nga u shumisa vharangaphanḓa vha mabindu, poḽitiki, akhademi na vhaṅwe vha tshitshavha u nea tshivhumbeo tshiswa tsha mbekanyamushumo dza ḽifhasi, dzingu na Nḓowetshumo.
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika ḽi ḓo rwelwa ṱari nga Shundunthule 2011 ngei Johannesburg Expo Centre, Nasrec, Afurika Tshipembe.
U pembelela Ḓuvha ḽa Afurika, ndi nga Shundunthule 27 - 29 Johannesburg, u ḓiphina nga vhuṱambo ha mafhelo a vhege ane a pfi Sanaa Afurika, Muya wa u Pembela u ḓo katela tshidziki tsha mutevhetsindo wa Afurika na muya u takadzaho, u swielela vhutsila vhu nyanyulaho ha dzhango, vhuḓimvumvusi, muzika na zwiṅwe.
<fn>Hansards. Announcements.ve.txt</fn>
Vhaimeli vha midia vhoṱhe vha khou vhidzelelwa uri vha dzhie maimo avho zwino.
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 15.
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi.
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi.
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi.
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini kha Plein Street u ya CTICC. Vha humbelwa uri vha ṋetshedze ḽiṅwalo ḽa thambo musi vha tshi ṋamela.
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u ya kha Plein Street nga u ṱavhanya vha ṋamele bisi u ya CTICC. Vha humbelwa u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa thambo yavho vhuṱanganedzeloni zwezwo vha tshi ṋamela..
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini nga u ṱavhanya kha Plein Street. Vha humbelwa u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽavho ḽa thambo vhuṱanganedzeloni zwezwo vha tshi ṋamela.
<fn>Hansards. GreenLight.ve.txt</fn>
Phalamennde ya Afurika Tshipembe yo bveledzisa Mbekanyamaitele ya Ndaulo ya Malaṱwa, sa tshipiḓa tsha pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi ya u laula vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho.
Mulayotewa u amba uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha na pfanelo ya u vha kha mupo une u si vhaise mutakalo wavho kana vhuvha havho. Hezwi zwi katela tsireledzo ya mupo nga milayo yo teaho na maṅwe maga u thivhela tshikafhadzo ya mufhe na tshinyadzo kha vhudzulavhathu, u ṱuṱuwedza ndondolamupo, na u tsireledza mveledziso ya vhudzulavhathu yo khwaṱhaho. Ri nga kona u humisela murahu iṅwe ya tshinyadzo yo no iteaho kha pulanete yashu arali ra dzhia vhukando ha uri hu vhe na tshanduko.
Phalamennde yo ḓiimisela u khwaṱhisedza mutakalo na tsireledzo zwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe na vhathu vhoṱhe vhane vha shuma lwa mulayo na vhane vha dzhena vhuponi ha zwifhaṱo zwayo. Tshiimiswa tsho ḓiimisela u dzudza vhupo ha Phalamennde hu kha tshiimo tshavhuḓi u bveledza vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone havhudi, khathihi na u langa khombo ine ya nga ṱaha vhuponi ha mushumo phanḓa ha musi i sa athu u bvelela.
Mulayo u ngaho Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni (OHSA) u kombetshedza Phalamennde u ṋetshedza na u dzudza u ya nga hune zwa konadzea, vhupo ha u shuma hune ha vha ho tsireledzeaho hu si na zwivhangakhombo kha mutakalo wa vhashumi vhayo. Hu na ndavhelelo ya uri vhashumi vha tea u shumisana na mutholi u vhona uri ṱhoḓea dza Mulayo uyu dzi a swikelelwa. Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza nzhele kha vhashumi vhayo vhoṱhe nga ha ndeme ya u vhulunga mupo na mushumo khathihi na vhuḓifhinduleli hu elanaho nawo.
Phalamennde yo bveledza pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi u langa vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone ho teaho hu tshi katelwa na mveledziso ya Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya malaṱwa.
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ṋea muhanga wa u bveledza tshumelo i re na ndingano, i swikeleleaho nahone yo khwaṱhaho kha vhashumi na vhathu vha re vhuponi ha Phalamennde. Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u vhona uri hu vhe na u laṱwa ha malaṱwa ho tsireledzeaho u fhungudza tshikafhadzo ya mupo, na u engedza u bikululwa ha malaṱwa khathihi na u vhona uri malaṱwa a bveledzwaho Phalamenndeni a shumaniwa nao u ya nga ha tsumbedzelo dzi re khayo.
Phalamennde i ṱuṱuwedza tshumiso ya gulupu dzi vhulungaho muḓagasi u itela u fhungudza tshikafhadzo ya mupo, u vhulunga muḓagasi na mbadelo. Dzigulupu dzi vhulungaho muḓagasi dzi shumiswa u funga mavhone fhethu hoṱhe ha nnyi na nnyi na dziphasedzhini dza Phalamennde.
"Malaṱwa" zwi amba zwithu zwiṅwe na zwiṅwe u fana na zwithu zwi re na gese, tshiluḓi kana zwo omaho kana zwiṅwe na zwiṅwe zwo ṱanganyelaho izwi, zwine nga tshiṅwe tshifhinga zwa tiwa nga Minisiṱa wa zwa Mupo na Vhuendelamashango nga nḓivhadzo kha Gazete ya Muvhuso.
Malaṱwa o omaho a dzhiiwa ḓuvha na ḓuvha a dzheniswa kha bege dza puḽasiṱiki na kha zwifaredzi u bva fhethu hoṱhe a iswa fhethu ha u laṱa malaṱwa ho tendelwaho lwa mulayo.
Dzikhemikhala dzi dzheniswa kha tshitolo tsha dzikhemikhala tsho loḓelwaho u thivhela u shumiswa hu siho mulayoni. Khemikhala dzoṱhe dzi tea u vhulungwa kha zwifaredzi zwo swaiwaho, nahone dzikhemikhala ṱhukhu dza khombo dzi tea u ṅwaliwa nga nḓila yo lulamaho.
Muṋeyatshumelo u tea u bvisa dzisilinda dza gese dzi si tsha shumaho vhuponi ha zwifhaṱo na u vhona uri dzisilinda dzi laṱwa u ya nga ha ṱhoḓea ya mulayo u thivhela u shumiswa hafhu zwi songo tea.
Phalamennde i kha nzudzanyo dza u wana zwifaredzi zwa mvusuludzo ya malaṱwa a mapfura a u bika zwine zwa shandukisa malaṱwa aya a mapfura a u bika a vha dizili. Maitele a u shela malaṱwa a mapfura a u bika kha dziḓireini dza maḓi a mvula a zwi ṱuṱuwedziwi.
Phalamennde i kha nzudzanyo ya u wana muṋeyatshumelo wa u bvisa mabambiri a malaṱwa uri a bikululwe. Ofisi dzoṱhe dza Phalamennde dzi ḓo ṋewa makhadibogisi a u kuvhanganyela mabambiri a malaṱwa. Makhadibogisi aya a ḓo shululwa vhege iṅwe na iṅwe.
Vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ha u tsireledza mupo washu, hu u vhulunga muḓagasi na u fhungudza tshivhalo tsha malaṱwa ndi ha ndeme. Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka lwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hu tshi katelwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe u vhulunga mupo washu u itela mirafho i ḓaho na u ṱuṱuwedza mvelele ya mveledziso yo khwaṱhaho.
<fn>Hansards. HowTheBudgetWorksForUs.ve.txt</fn>
Mugaganyagwama ndi mini?
Mugaganyagwama ndi pulane ine ya sumbedza uri mbuelo yo ṱanganedzwaho ndi vhugai na uri i ḓo shumiswa nga nḓila-ḓe kha tshifhinga tsho tiwaho. Muthu nga ene muṋe u a ita pulane dzo vhalaho nga ha mbuelo na tshinyalelo zwawe. U ita mugaganyagwama ndi zwa ndeme ngauri naho ri tshi nga tama u renga zwithu zwinzhi, a ri anzeli u vha na masheleni o linganaho. Zwenezwo zwi amba uri ri na zwinyagwa zwinzhi fhedzi zwiko zwone ndi zwiṱuku kha uri ri wane zwoṱhe zwine ra ṱoḓa. U ita mugaganyagwama ndi u rengela ngomu na u khetha uri masheleni ashu ri a shumisa nga nḓila ifhio. Arali ra renga tshiṅwe tshithu, ri fanela u pfesesa uri zwiṅwe ri ḓo kundelwa u vha nazwo.
Naa Muvhuso u vhekanya hani Mugaganyagwama wawo?
Nga nḓila i fanaho, Muvhuso wo livhana na khetho. Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi tea u linganyisa zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza vhathu. Mugaganyagwama u kovhiwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u itwa u thoma u ya nga tsheo ye ya dzhiiwa ya ṅwaha wonoyo. Mugaganyagwama wa lushaka u ṋekedza nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya Muvhuso kha ṅwaha wa muvhalelano, u bva nga ḽa 1 Lambamai kha ṅwaha uno u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe kha ṅwaha u tevheleho. Mugaganyagwama wa lushaka a u anzeli u fana na muṅwe, ngauri u sumbedza uri masheleni a ḓo shumiswa hani, na u sumbedza nga vhuḓalo uri masheleni a ḓo kuvhanganywa hani u kona uri a swikelele tshinyalelo ya shango.
Naa Muvhuso u kuvhanganya hani masheleni awo?
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ya masheleni a Muvhuso ndi muthelo. Muthelo ndi mbadelo ya khombekhombe kha Muṱanganedzi wa Mbuelo nga vhathu, mabindu na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho u badela mithelo. Tshumelo dza zwa Mbuelo ya Afurika Tshipembe (SARS) ndi yone i kuvhanganyaho muthelo. Hu na tshaka dzo fhambanaho dza mithelo. Muvhuso u wana muthelo muhulwane kha miholo ya vhathu. Muthu muṅwe na muṅwe shangoni ane a wana muholo u fhiraho tshelede ṋkene u tea u badela muthelo kha muvhuso. Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi muthelo wa mbuelo. Maṅwe maitele a muthelo a katela Muthelo wa Zwirengiswa (VAT) na muthelo wa mveledzo dza shango. Vhathu vhanzhi vho no pfa nga ha VAT, na uri dziṅwe thundu dza mutheo a dzi dzheniswi muthelo. Fhedzi-ha, mithelo yo engedzwaho tshiṅwe tshifhinga i a dzheniswa kha thundu dza maimo. Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi "muthelo wa tshivhi". Mulayotewa u sumbedza uri Muphuresidennde u tea u laula mbuelo nga nḓila ifhio. Mbuelo iṅwe na iṅwe ine shango ḽa i wana i dzheniswa kha Akhaunthu ya Muvhuso. Mulayo wa Phalamennde u a ṱoḓea musi hu tshi bviswa masheleni kha akhaunthu iyi. Mugaganyagwama muṅwe na muṅwe u tea u vha na sia ḽa tshinyalelo na ḽa mbuelo.
Mugaganyagwama u shuma nga nḓila ifhio?
Mugaganyagwama wa Muvhuso wo khethekanywa nga Mbuelo na Tshinyalelo, Ṱhahelelo phanḓa ha Nyadzimo na Tshikolodo tsha Lushaka. Mbuelo na Tshinyalelo dzi vhidzwa hafhu u pfi Akhaunthu dza Mbuelo dza Muvhuso. Mugaganyagwama wa Muvhuso u thoma nga tshinyalelo ngeno migaganyagwama miṅwe minzhi i tshi thoma nga mbuelo. Phambano vhukati ha mbuelo na tshinyalelo i vhidzwa u pfi ṱhahelelo kana mbuelo ya nṱhesa. Ṱhahelelo i vha hone musi Muvhuso u tshi pulana u shumisa masheleni manzhi a fhiraho masheleni ane wa nga a kuvhanganya kha muthelo zwawo. Tshikolodo tsha muvhuso tshi vha hone musi muvhuso u tshi hadzima masheleni fhano hayani kana kha mashango a nnḓa u shumisa kha tshinyalelo dzawo. Musi mbuelo i tshi fhira tshinyalelo, sa tsumbo, musi muthelo wa vhathu u tshi gonyiswa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa, hu vha na mbuelo ya nṱhesa.
Mugaganyagwama u dzhia miṅwedzi ya 14 u dzudzanya. Izwi zwi amba uri musi Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tshi ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni, Mugaganyagwama wa ṅwaha u ḓaho u vha wo no vha na miṅwedzi mivhili wo thomiwa u dzudzanywa. Mihasho yo fhambanaho i a dzhenela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama. Vha rumela nyanganyelo dzavho dzo fhelekedzwaho nga mbuno kha Ofisi Khulwane dzo teaho. Ofisi khulwane dzi ḓo ita manweledzo dza a rumela kha Muhasho wa Gwama. Muhasho wa Gwama u ḓo ita manweledzo a sumbedzaho tshinyalelo dza mihasho yo fhambanaho. Vhulangi ha Mbuelo dza Shango na Vhulangi ha Muingatengo na hone vhu ita nyanganyelo ya mugaganyagwama ine ya rumela kha Muhasho wa Gwama. Minisiṱa wa Gwama na Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka vha a ṱangana u amba nga ha nyanganyelo ya mugaganyagwama. Therisano i ḓo ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya polotiki, ya ikonomi na ya masheleni. Mulangi Muhulwane wa Gwama u dzudzanya mugaganyagwama.
Kanzhi nga Luhuhi, ṅwaha muṅwe na muṅwe, Minisiṱa wa Gwama u ṋea Tshipitshi tsha Mugaganyagwama Phalamenndeni. Nga murahu, hu vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama Phalamenndeni. Vhaminisiṱa vha Khabinethe vha tea u tikedza nga mbuno tshinyalelo dza kha mihasho yavho yo fhambanaho. Tshipitshi tshi anzela u tevhela mutevhe wo tewaho. Tshi thoma nga tsedzisiso ya mvelelo dza masheleni dza ṅwaha wo fhiraho, tsha ṋea tsedzisiso nyangaredzi ya mafhungo a ikonomi ya shango, na tsedzisiso ya ṅwaha wa muvhalelano u no khou ḓa. Tshi sumbedzisa uri nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo zwi ḓo linganyiswa hani. Ndi kuitele kwa Mulayotewa wa demokirasi yashu uri Muvhuso u nga kona fhedzi u shumisa tshelede arali yo phasiswa nga Phalamennde. Mugaganyagwama u dzhiiwa sa mulayo muṅwe na muṅwe une wa tea u phasiswa nga Phalamennde phanḓa ha musi u tshi vha mbofho. Nga murahu ha Tshipitshi tsha Minisiṱa, Miraḓo ya Phalamennde vha vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama na u u voutela. Nga murahu ha musi ho no vha na khanedzano nga voutu ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe, Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo dzi tea u u voutela. Arali mugaganyagwama wo phasiswa, muhasho wonoyo u nga ṋewa thendelo ya u ita mbekanyamushumo ya masheleni awo.
Mugaganyagwama na Vhulavhelesi?
U kuvhanganywa ha mbuelo na tshinyalelo zwi tea u laulwa u itela u khwaṱhisedza uri tshelede i shuma sa zwe Phalamennde ya sumbedzisa zwone. Muoditha Dzhenerala u vhiga kha Phalamennde nga ha uri ndaela dza tshinyalelo dzo tevhedzwa naa. Mugaganyagwama ndi tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tsha ndeme na kha vhulavhelesi, hune muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli kha uri tshelede i shumiswa nga nḓila-ḓe?
<fn>Hansards. LabourBroking.2009-11-11.ve.txt</fn>
Phalamennde na Vhuo?
Vhuoeli ha vhashumi ndi etshedzo ya vhashumi vha tshifhinganyana kana vhashumi vha zwenezwo nga muthu a kana bindu i tshi itela muwe muthu kana iwe bindu, o lavhelela mbadelo. Muoeli wa vhashumi ndi muthu ane a kana bindu ine a etshedza tshumelo iyi?
Vhuoeli ha vhashumi zwi fana na zwine zwa vhidzwa u pfi ndi Tshumelo ya Tshifhinganyana ya Mushumo (TTM). Ho vha na nyaluwo i vhonalaho kha sekhithara iyi kha lushaka lwohe. Iwe ya tsumbo dza zwenezwino dza vhuoeli ha vhashumi yo vha hone kha zwa vhulimi ngauri vhorabulasi vho vha vha tshi khou oa vhashumi nga tshifhinga tsha khao. Ngauralo vhashumi vho vha vha tshi tholiwa na u pandelwa nga rabulasi u ya nga hoea dzavho dza khalawaha. Nga murahu, vhaoeli vha vhashumi vho o dzhenelela hu u itela u etshedza tshumelo ya zwigwada zwa vhafuli kana vhakani. Nyaluwo ya tshihau ya sekhithara ya TTM mishumoni ya tshizwino i khou iswa nga muvhilo u re nha wa phatheni dza mishumo dzi tepatepaho, u?
Tshanduko dza khalawaha dzi o?
hoea ya tshifhinga tshipfufhi ya vhashumi vha re na vhukoni vhu shaeaho?
Hu na mulayo u re hone une wa kwama nowetshumo ya vhuoeli ha vhashumi. Naho hu si na muthu ane a o kombetshedzwa u shuma nga kha muoeli wa vhashumi, hone-ha, zwi iteaho ndi zwa uri vhathu vha si na vhukoni ha mushumo, u fana na vhashumi vha bulasi vha khalawaha, vha nga vha na vhuleme ha u wana mushumo vha so ngo shumisa muoeli wa vhashumi?
Mulayo u kwamaho Vhuo?
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi u sumbedza milayo na nyimele zwa tshumelo zwa mushumo wa tshifhinganyana. U etshedza mbetshelwa ya u ita khonhiraka na vhaoeli vha vhashumi. U ya nga mulayo uyu, murengi wa tshumelo na muoeli wa vhashumi vhuvhili havho vha fanela u ita zwine milayo ya vhashumi ya amba zwone. U fana na bindu iwe na iwe, vhaoeli vha vhashumi a vha koni u tinya tshipia tshiwe na tshiwe tsha mulayo wa vhashumi?
Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Vhashumi (MNMV) u vhea hoea dza fhasisa dzine vhatholi vha fanela u dzi tevhela musi vha tshi dzhena kha khonhiraka na vhashumi. Thendelano iwe na iwe i sainiwaho vhukati ha mutholi na mutholiwa i fanela u sa kuana na MNMV?
Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni u oa muthu muwe na muwe ane a kana bindu ine a takalela u etshedza tshumelo ya mushumo a/i tshi iwalisa. Vhaetshedzi vha tshumelo ya mushumo, u fana na vhaoeli vha vhashumi, vha nga waliswa fhedzi arali vha tshi fusha dziwe hoea dzo vhewaho na u bulwa kha Mulayo?
U ya nga uno Mulayo, vhashumi vha tea u lifhelwa kha vhuholefhali vhuwe na vhuwe ho / khuvhalo iwe na iwe yo wanalaho kana vhulwadzwe vhuwe na vhuwe vhu vha faraho nga murahu ha u ita mushumo wavho. Mulayo u dovha hafhu wa etshedza ndifhelo musi ho itea lufu lwo vhangwaho nga u vhaisala kana nga vhulwadze honoho?
Vhaoeli vha vhashumi vha amba uri vhone a si vhatholi, vhatholi ndi vharengi vha tshumelo vhavho vhane vha vha etshedza tshumelo, tsumbo, vhorabulasi. Nga iwe sia, mabindu a shumisaho tshumelo ya vhaoeli vha vhashumi, vha vhila uri vhaoeli vha vhashumi ndi vhatholi vha vhatholiwa. Izwi zwo kanganyisa vhatholiwa vhane vha wanala vha kha pfudzungule idzi?
Vhashumi vho tholiwaho nga nila ya vhaoeli vha vhashumi vha nga vha kha tshiimo tsha khombo arali vha nga huvhala vhe mushumoni. Ndi nnyi a dzhiaho vhuifhinduleli ha mafhungo a yelanaho na mutakalo na tsireledzo na mafhungo a ndifhelo?
Naho vhuoeli ha vhashumi vhu tshi etshedza zwikhala zwa mushumo kha vhashumi vha tshifhingnanyana, mbuelo dza mushumo wa tshifhinganyana dzi nga vha hukhu kha idzo dzi etshedzwaho vhashumi vha tshohe u fana na ivi, miholo na mundende?
Vhashumi vha tshifhinganyana vha anzela u owa u saina thendelano dza hu si na mushumo, a hu na muholo dzi re na mbuelo hukhu kha dza vhashumi vha tshohe?
Dzangano a Vhashumi a Dzitshakhatshakha (DVD) na mirao yao, o thoma muhumbulo wa Mushumo wa Vhui. Mirao i katela mivhuso, vhatholi na madzangano a vhashumi. Dzangano a Vhashumi a Dzitshakhatshakha o tikedza Adzhenda ya Mushumo wa Vhui u bva nga 1999. Ndivho ya Adzhenda ndi u bveledza mvelaphana na u lwa na vhushai?
Mushumo wa Vhui ndi nga ha zwine vhathu vha lavhelela u swikela kha vhutshilo havho ha mushumo. Wo isendeka nga kupfesesele kwa uri mushumo ndi tshiko tsha tshirunzi tsha vhue, hu tshi katelwa na zwikhala zwi na u farwa ha vhanna na vhafumakadzi vhohe nga nila i linganaho?
Ndivho ya mushumo wa vhu?
mushumi muwe na muwe a vhe na muholo une wa tendela vhutshilo ha vhu?
hu vhe na tshikhala tsha mvelaphana ya vhu?
madzangano a vhashumi a tendelwe u vha na vhupfiwa kha mafhungo a mushumo.
Adzhenda ya Mushumo wa Vhui i swikelwa nga ndivho dza maano a vhuali n?
U dzhiela n?
U isa phana nyambedzano na thandululo ya khuano, zwine zwa amba uri, madzangano a vhashumi a?
Ndi nowetshumo dzifhio dzi kwameaho nga maana nga vhuoeli ha vhashumi?
Nowetshumo dzi kwameaho nga maana nga vhuo?
Phalamennde na vhuo?
Hu tshi tevhedzwa mushumo wa Phalamennde wa u uuwedza khanedzano dza tshitshavha kha mafhungo mahulwane a lushaka, Phalamennde i o takalela u pfa mahumbulwa a vhakwameaho, hu tshi katelwa madzangano a vhashumi, tshitshavha tshapo na vhaoeli vha mushumo kha fhungo a vhuoeli ha vhashumi?
Kha vha vhe tshipia tshazwo?
Kha vha vhe hone vha?
Phoḽ Box 15, Phalamennde, Cape Town 8000 kana vha rwele luingo kha (021) 403 3765, Fakisi: 086 694 3529 kana vha shumise imeii: akakaza@parliament.gov.
U fhaa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha hoea dza vhathu nahone yo isendekaho nga muhumbulo wa u swikela vhutshilo ha khwine ha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe?
Kha vha dalele Webusaithi ya Phalamende www.parliament.gov.za, Lu?
<fn>Hansards. LiftMessage.2009-11-11.ve.txt</fn>
Ri khou gonya nha?
Lufhera lwa n?
Ri khou gonya nha?
Ri khou gonya nha?
Ri khou gonya nha?
Ri khou gonya nha?
Fuoro ya vhu?
Ri khou gonya nha?
Fuoro ya vhu?
Ri khou gonya nha?
Ri khou gonya nha?
Ri khou gonya nha?
Ri khou gonya nha?
<fn>Hansards.NABrochure.2009-11-11.ve.txt</fn>
Phalamennde i na Nnu mbili, Buthano a Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunu?
Buthano a Lushaka i khethiwa miwaha miani miwe na miwe kha khetho dza lushaka?
Nga tshifhinga tsha khetho, vhakhethi vha nanga muthu ane vha mu takalela sa muimeli wavho nga u khetha mahoro a poitiki ane vha a funa?
Buthano a Lushaka i na maan?
Muwe wa mishumo mihulwane ya Buthano a Lushaka ndi u sika milayo ine shango a vhuswa ngayo?
Buthano a Lushaka i livhisa Milayotibe kha Komiti uri i sedziwe nahone i ita khanedzano nga ha Milayotibe?
Buthano a Lushaka i nga phasisa, a landula kana a livhisa Milayotibe murahu kha Komiti uri hu vhe na u isa phana na therisano?
Phalamennde i na vhuifhinduleli ha u ola nga vhuronwani, u sedza na u lavhelesa mushumo wa muvhuso kana iwe davhi a Muvhuso, ho sedzwa u thoma u shuma ha milayo, u shumiswa ha mugaganyagwama na u tevhedzwa ha Ndayotewa?
Phalamennde i ita uri Khorondanguli i vhe na vhuifhinduleli nga u phasisa mugaganyagwama, nga u vhudzisa mbudziso dza phalamenndeni, u vha na khanedzano dza phalamenndeni nga ha mafhungo a ndeme na nga u ea makumedzwa na u voutha kha makumedzwa a yelanaho na mushumo wa muvhuso?
Buthano a Lushaka i na maana a ndayotewa a u khetha Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe u bva kha Mirao yao?
Buthano a Lushaka o vhumbwa nga Mirao ya Phalamennde ya 400 yo tou khethwaho?
Mirao ya Buthano a Lushaka vha khethiwa hu tshi tevhedzwa maitele a vhidzwaho u pfi vhuimeli ha ndivhanele?
Phana ha khetho, ihoro iwe na iwe i vha na mutevhe wa vhonkhetheni u ya nga thevhekano ya u oea havho. Vhonkhetheni avha vha o nangwa u ya nga ndivhanele ya tshivhalo tsha vouthu tshine ihoro a dzi wana kha khetho. Sa tsumbo, arali ihoro a wana hafu ya vouthu, i o vha na hafu ya madzulo kha Buthano a Lushaka?
Kha dzulo a u thoma a Buthano a Lushaka, Mirao ya Buthano a Lushaka vha khetha Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vhane vha vhidzwa sa Vhatshimbidzi vha Nnu?
Vhatshimbidzi vho ewa maana a u tshimbidza mafhungo a Buthano a Lushaka?
Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vha Phalamennde vha tshimbidza miangano ya Buthano a Lushaka?
Vha vhona uri Mirao ya Phalamennde vha amba vho vhofholowa, fhedzi vha tshi tevhedza milayo ya Nnu?
Vhadzulatshidulo vha Nn?
Milayo ya Nnu i lugisela uri Vhadzulatshidulo vha Nnu vha thuse Vhatshimbidzi kha u ita mishumo yavho. Vhadzulatshidulo vha Nnu vha nga oea uri vha tshimbidze madzulo a Nnu?
Mishumo ya Vhadzulatshidulo vha Nn?
etshedza thikhedzo ya poitiki na ya maano a vhuali kha Vhatshimbidzi?
ihoro a poitiki iwe na iwe i re kha Buthano a Lushaka i khetha Tshimebi Tshihulwane tshine tsha o tshimbidza mafhungo ao?
Zwimebi zwi hogomela Mirao ya mahoro azwo?
Muphuresidennde u ta Murangaphana wa Mushumo wa Muvhuso ane a shuma na vhafaraofisi vha Nnu dzothe?
Murangaphana wa Mushumo wa Muvhuso u na vhuifhinduleli ha u hogomela madzangalelo a Khabinethe na mushumo wa Muvhuso kha Phalamennde?
Murangaphana wa Mushumo wa Muvhuso u vhona uri Mirao ya Khabinethe vha a ita vhuifhinduleli havho ha phalamenndeni?
Mushumo munzhi wa Buthano a Lushaka u vha hone kha Komiti?
Komiti dza Buthano a Lushaka dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano a Lushaka?
Mushumo wa komiti iwe na iwe u yelana na muhasho wa muvhuso. Sa tsumbo, Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano a Lushaka ya Mbambadzo na Nowetshumo i shuma na mafhungo ohe a kwamaho Muhasho wa Mbambadzo na Nowetshumo?
Komiti iwe na iwe i na Mudzulatshidulo u itela u tshimbidza zwavhui mushumo wayo?
Komiti dza u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano a Lushaka dzi na vhuifhinduleli ha u rera, u hanedzana na u khwinisa Milayotibe?
Komiti dzi nga vha na Vhupfiwa nga Vhathu nga ha milayo kana mafhungo a yelanaho na mulayo.
Komiti dzi dovha hafhu dza vha na vhuifhinduleli ha vhulavhelesi na u sedza mushumo wa mihasho ya muvhuso?
U ya nga Ndayotewa, Phalamennde i na vhuifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha u sika milayo na kha mawe miaitele a Phalamennde?
Komiti dza u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano a Lushaka dzi na vhuifhinduleli ha u vhudzisa mihumbulo kha mirao ya tshitshavha u itela u wana mahumbulwa nga ha Mulayotibe kana u pfa kuhumbulele kwavho nga ha mafhungo a re a ndeme kha lushaka?
Tshitshavha tshi uuwedzwa u dzhenela nga mafulufulu kha matshimbidzele musi Komiti dzi tshi vha na Vhupfiwa nga Vhathu?
Vhathu kana zwigwada na vhone vha a uuwedzwa u etshedza mihumbulo yavho nga u tou wala kana nga tou amba nga ha mafhungo a vha vhilaedzaho?
Dzhenela miangano ya Komiti dza u o?
dza Buthano a Lushaka?
Kwamana na Mirao ya Phalamennde vha shumaho kha Buthano?
oisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano a Lushaka?
U thetshelesa khanedzano dza dzulo ihulwane kha Nn?
Vouthu ya Mugaganyagwama.
etshedza Phalamennde Phethisheni nga ha mafhungo ma?
mawe a vha vhilaedzaho?
Phalamennde dzi tea u vha na thikhedzo ya Mura?
Bambiri ii i wanala nga nyambo dzohe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe?
<fn>Hansards.NCOPContent.2009-11-11.ve.txt</fn>
Phalamennde i na nnu mbili?
Buthano a Lushaka (NA), ine a vha na mira?
Khoro ya Lushaka ya Mavunu (NCOP), ine ya vha na vhurumelwa ha henefha kha 90?
Khoro ya Lushaka ya Mavun?
Ndayotewa i amba uri Khoro ya Lushaka ya Mavunu i imela mavunu u vhona uri madzangalelo a mavunu a dzhielwa nha kha davhi a lushaka a muvhuso?
I ita izwi nga u dzhenela kha maitele a vhusimamilayo a lushaka, na nga u etshedza foramu ya lushaka ya khanedzano dza tshitshavha nga ha mafhungo a ndeme a kwamaho mavunu?
NCOP i vhona hafhu uri madzangalelo a muvhuso wapo o imelwa kha vhuimo ha nhesa?
NCOP yo vhumbwa nga vhurumelwa ha ahe he ha tiwa nga vhusimamilayo ha vunu, na vhurumelwa vhu bvaho kha Dzangano a Mivhuso yapo ya Afurika Tshipembe (SALGA)?
Vhurumelwa vhuwe na vhuwe ha vunu ho vhumbwa nga mira?
Vhurumelwa ha rathi ha tsho?
Vhurumelwa vhu rangwa phana nga Mulangavunu wa vunu iwe na iwe, ane a vha muwe wa vhurumelwa ho kheaho?
Arali zwo tea, Mulangavunu a nga ta muwe-vho u dzhia vhuimo hawe?
Murumelwa wa SALGA u nangiwa nga komiti khulwane u bva kha tshigwada tsha vhaimeli vha Madzangano a Muvhuso Wapo kha mavunu a ahe?
NCOP i khetha Vhaofisiri Vhatshimbidzi u bva kha mirao yayo?
Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili.
Vhaofisiri avha vha laula mushumo wa NCOP na u ranga phana khanedzano, na u vhona uri vhurumelwa vhu amba ho vhofholowa ngeno vha tshi tevhela milayo ya Nnu?
Mufarisa Mudzulatshidulo wa tshohe u nangiwa lwa miwaha mianu ngeno Vhalangavunu vha mavunu vha tshi sielisana u vha Vhafarisa Mudzulatshidulo lwa waha?
NCOP i vhonwa sa tshiimiswa tsha u swikela vhuvhusi ha tshumisano na dimokirasi ya u dzhenela, na u vha tshigambilu tsha u amba zwi kwamaho muvhuso wapo na wa vunu kha vhuimo ha lushaka?
NCOP i ea vhupfiwa kha vhuvhambedzanyi ha mavunu a ahe a Afurika Tshipembe na u etshedza hafhu muvhuso wapo vhuimo ha u dzhenela kha khaseledzo dza vhusimamilayo kha vhuimo ha lushaka?
NCOP i dzhiela nha, ya phasisa, ya khwinisa, ya dzinginya khwiniso kha kana ya thudzela thungo milayo?
I fanela u dzhiela nha Milayotibe yohe ya lushaka?
I nga rangela phana kana u dzudzanya Milayotibe i welaho ngomu ha Shedulu ya 4 ya Ndayotewa (mafhungo ane vhusimamilayo ha lushaka na ha vunu ho anganela ha vha na maana a u sika milayo) na miwe Milayotibe i kwamaho mavunu?
Vhunzhi ha mushumo wa vhusimamilayo hu itwa kha komiti, fhedzi Milayotibe yothe i tea u livhiswa kha dzulo a NCOP u itela khanedzano kana u vouta uri Mulayotibe u a anganedzwa kana a u anganedzwi?
Milayotibe i sa kwamiho mavun?
Milayotibe i sa kwamiho mavunu ndi iyo i re na vhushaka na mishumo ya lushaka; u fana na vhupileli, mafhungo a zwa nna na vhulamukanyi?
Musi Milayotibe iyo yo phasiswa nga Buthano a Lushaka, i iswa kha NCOP uri i voutelwe?
Arali NCOP i tshi oa u ita tshanduko kha Mulayotibe, u humiselwa kha Buthano a Lushaka, ine i nga tenda kana a hana tshanduko?
Milayotibe i kwama mavun?
Tsumbo dza Milayotibe i kwamaho mavunu dzi katela pfunzo, vhuendi, vhulondavhathu na mutakalo?
Vhunzhi ha Milayotibe iyi i nga dzheniswa kha NCOP nga iwe ya Nnu; fhedzi hu na Milayotibe miwe ine ya fanela thoma kha Buthano a Lushaka?
Musi hu tshi voutelwa Milayotibe iyi kha NCOP, vunu iwe na iwe i na voutu nthihi?
Arali hu na u sa tendelana vhukati ha NA na NCOP nga ha Mulayotibe u kwamaho mavunu, Mulayotibe u fanela u rumelwa kha Komitikhonanyi?
Musi Mulayotibe u khwinisaho kana u shandukisa Ndayotewa u tshi kwama mavunu thwii, mavunu a henefha kha rathi kha a ahe a tea u tendelana nawo?
Arali Mulayotibe wa u khwinisa Ndayotewa u sa kwami mavunu thwii, Ndayotewa i oa NCOP i tshi hanedzana nga ha Mulayotibe (hu si na u vouta) musi u sa athu u ya kha NA u vuotelwa?
Vhulavhelesi ndi mushumo wa ndayotewa wo etshedzwaho Phalamennde (hu tshi katelwa na Vhusimamilayo ha Mavunu) u ola na u vhea io kha mishumo wa muvhuso?
NCOP i na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa mavunu na muvhuso wapo?
NCOP i nga vhidza murao wa Khabinete, muofisiri kha muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunu, uri a dzhenela muangano wa Khoro kana wa komiti ya Khoro?
Vhurumelwa ha NCOP vhu nga vhudzisa Vhaminisia vha Khabinethe mbudziso dzi ne dza fanela u fhindulwa kha NCOP?
NCOP kana iwe ya komiti dzayo i nga anganedza phethisheni, vhuimeleli kana makumedzwa a bvaho kha vhathu vha re na dzangalelo kana zwiimiswa?
NCOP i ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha u vhona uri vhathu vha wana mafhungo a ngoho nga hoea na khaedu zwa vhathu?
Komiti dza NCOP dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u oisisa na vhulavhelesi , sa tsumbo, Komiti ya u oisisa na vhulavhelesi ya zwa Dzinnu, ya Mishumo ya Muvhuso na ya Vhuendi?
Komiti iwe na iwe i vhonana na mushumo wa mihasho yo tiwaho ya muvhuso. Komiti i dovha ya dzhena kha khanedzano na u khwinisa Milayotibe, na u dzudzanya vhupfiwa ha vhathu arali fhungo i na dzangalelo a tshitshavha?
Komiti dzi nga vhidza muthu muwe na muwe uri a ee vhuanzi kana u bvisa mawalo, nahone vha nga oa muthu muwe na muwe kana tshiimiswa tshi tshi vhiga khavho?
Musi ho no itwa khanedzano dza Mulayotibe nga komiti, u etshedzwa kha NCOP uri u voutelwe?
Vhurumelwa vhuwe na vhuwe ha mavunu vhu na voutu nthihi ine ya itwa nga murangaphana wa vhurumelwa o imela vunu?
Mushumo wa Mura?
Mirao ya tshitshavha vha nga vha na zwine vha dzhenisa zwa ndeme kha vhulavhelesi u vhona uri muvhuso u na vhuifhinduleli kha hoea dza vhathu. Hedzi ndi nila dziwe dzi ne dza nga shumiswa?
U etshedza vhupfiwa kha komiti ya Phalamennde ndi iwe nila ya uri u pfiwe kha Phalamennde?
Nga u etshedza vhupfiwa, vha na tshifhinga tsha u uuwedza muhumbulo wa mirao ya komiti vhane vha khou rera na u hanedzana nga ha tshiwe tshipia tsha mulayo musi tshi sa athu fhela?
Phethisheni ndi iwe nila ya u etshedza mbilaelo kana fhungo i kwamaho tshitshavha kha tshenzhemo ya Phalamennde uri i dzhie vhukando vhu re kha maana ayo?
Pfanelo ya u etshedza phethisheni kha Phalamennde ndi pfanelo ya mudzulapo muwe na muwe wa shango nahone yo etshedzwa kha Ndayotewa?
Muthu muwe na muwe, zwigwada zwa vhathu kana dzangano vha na pfanelo ya u etshedza phethisheni kha Phalamennde?
Kha vha kwame Mura?
Mirao ya tshitshavha vha nga kona u kwama MP kha ofisi dza vhukhethelo u mona na shango kana Phalamenndeni arali vha tshi oa u wana thikhedzo kha fhungo ine vha vhona i a ndeme kana musi vha tshi oa thuso kha iwe thaidzo?
<fn>Hansards.NCOPProvWeek.2009-11-11.ve.txt</fn>
Vhege ya Mavun?
Phalamennde ya Afurika Tshipembe i na Nn?
Buthano a Lushaka (NA), ine a vha na mira?
Khoro ya Mavunu ya Lushaka (NCOP), ine ya vha na mira?
Khoro ya Mavun?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i na mbetshelwa ya uri Khoro ya Mavunu ya Lushaka (NCOP) i vhone uri madzangalelo a mavunu a a dzhielwa nha kha davhi a lushaka a muvhuso. Izwi zwi swikelwa nga u dzhenela maitele a vhusimamulayo ha lushaka na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka hu u itela uri hu ambiwe nga mafhungo a tshitshavha a kwamaho mavunu?
Mushumo muhulwane wa NCOP ndi u fara khanedzano, u phasa milayo na u lavhelesa (u vhea io) kha nyito dza muvhuso?
NCOP i imela mavunu u vhona uri madzangalelo a vunu a a dzhielwa nha kha davhi a lushaka a muvhuso?
Mushumo wa NCOP ndi vhulavhelesi ha mafhungo a lushaka a kwamaho mivhuso ya mavunu na yapo?
Vhege ya Mavunu ya NCOP ndi mini?
NCOP yo thoma Vhege ya Mavunu u vhona uri mavunu a ita mushumo wo fhelelaho kha mishumo ya Phalamennde ya Lushaka?
Kha vhege iyi vhurumelwa ha mavunu vhu re kha NCOP khathihi na vhane vha nga vhone kha mavunu vha ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha hu u itela uri vha wane mafhungo ngoho nga ha hoea na khaedu zwa vhathu?
Vhege ya Mavunu i bveledzaho mbetshelwa ya Ndayotewa, ine ya kombetshedza NCOP u vhona uri madzangalelo a mavunu a a dzhielwa nha kha davhi a lushaka a muvhuso?
Vhege ya Mavunu i ita uri vhurumelwa ha mavunu kha NCOP vhu ivhe zwine zwa khou bvelela, khathihi na khaedu dzine mavunu a khou angana nadzo?
I etshedza vhurumelwa tshikhala tsha u shumisana na mavunu na u vhiga nga mishumo yaho kha NCOP vha na muhumbulo wa u wana maana kha mafhungo ane a o vhewa kha adzhenda ya lushaka?
Vhege ya Mavunu i etshedza foramu ya u ekana na u kovhana mihumbulo kha mafhungo a nisedzo ya tshumelo, na khaedu dzine mavunu a angana nadzo kha u ita mishumo yao?
I dovha hafhu ya ita tshikhala tsha uri Phalamennde na mavunu zwi shume zwohe kha u oa thasululo na u wana nila ntswa dza u swikela hoea dza vhathu vha Afurika Tshipembe?
Hu o itea mini nga Vhege ya Mavunu?
Nga Vhege ya Mavunu, vhurumelwa ha tshohe ha vunu iwe na iwe vhu o angana na zwiimiswa zwo fhambanaho kha mavun?
Mivhuso ya mavunu - Vhalangavunu, na Mira?
Vhusimamilayo ha Mavun?
Vhakwameaho vhawe; u fana na vharangaphana vha sialala, NGO, CBO, na Dzangano a Muvhuso Wapo a Afurika Tshipembe (SALGA)?
Vhurumelwa ha mavunu kha NCOP, na vhane vha nga vhone kha mavunu, vha o ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha?
Vhurumelwa vhu o dovha hafhu ha dalela thandela dzo thomiwaho nga muvhuso wa lushaka na wa vunu kha mavunu aho?
Vhege ya Mavunu i o vhuedza hani vunu avho?
Nga madalo a vhulavhelesi a Vhege ya Mavunu, vhurumelwa ha vunu kha NCOP vhu o wana mafhungo a vhukuma nga ha hoea dza vhathu vha kha mavunu?
Vhege ya Mavunu i konisa NCOP u shela mulenzhe kha muvhuso u bveledzaho nga u vhona uri zwikwamaho mavunu na vhupo hapo zwi a dzhielwa nha musi hu tshi itwa phoisi dza lushaka?
I dovha hafhu ya konisa mivhuso ya mavunu, yapo, na wa lushaka uri i shume yohe nga nila i bveledzaho na vhukoni hu u itela uri hu vhe na nisedzo ya tshumelo yavhui?
<fn>Hansards. Oversight.2009-12-02.ve.txt</fn>
Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi (u vhea iṱo) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso.
Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi ṋee vhuṱazwi kana u bvisa maṅwalo, na u vhiga khadzo.
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso, hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya Mavunḓu;
Vhulavhelesi ndi mini?
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iṱo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.
ndangulo i bveledzaho ya mihasho ya muvhuso.
Ndi ngani mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde u wa ndeme?
Nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso, Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i a vha hone, u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha a kona u tshila vhutshilo ha khwine.
u ita uri matshimbidzele a muvhuso a vhe a vhonadzaho na u takusa fulufhelo ḽa tshitshavha kha muvhuso.
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP).
Iṅwe na iṅwe i na mushumo wa vhulavhelesi wo khetheaho une ya u ita.
Ndayotewa i amba uri Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imela vhathu na u vhona uri hu vhe na muvhuso nga vhathu nga fhasi ha Ndayotewa.
khwaṱhisa vhulavhelesi kha u shumiswa ha maanḓa a muvhuso, na u thoma u shuma ha mulayo.
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo ao a dzhielwa nṱha kha sia ḽa muvhuso wa lushaka.
Mushumo wa NCOP ndi u vha na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo.
NCOP i nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe, kana muofisiri wa muvhuso wa lushaka kana Muraḓo wa Khorotshitumbe wa muvhuso wa vunḓu a tshi dzhenela muṱangano wa Khoro kana komiti.
U ya nga Ndayotewa, Komiti dza Phalamennde dzo vhumbiwa sa zwishumiswa zwa Nnḓu zwa u leludza vhulavhelesi na u vhea iṱo muvhuso.
Komiti idzi ndi fhethu hune mushumo munzhi wa vhulavhelesi na wa milayo wa Phalamennde wa itwa hone.
Komiti dzi sedzesesa mulayo, dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha.
Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzheneraḽa nga komiti.
Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi, komiti i ḓo humbela ṱhalutshedzo u bva kha davhi ḽa Muvhuso kana ya ḽi dalela u itela u wana mawanwa a ngoho.
Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano, khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe.
Phalamennde i fanela u tendela Mugagayagwama.
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama, komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo.
Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho.
U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo.
Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou ṅwalwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao.
Tshifhinga tsha mbudziso tshi ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo, vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi.
Nga u shumisa kuitele ukwu, Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu, nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Nga u ṋetshedza Nḓivhadzo ya Ḽikumedzwa, muraḓo wa ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe a nga ḓisa mafhungo uri a reriwe Phalamenndeni, nga u ralo hu vha u fusha vhuḓifhinduleli havho ha vhulavhelesi.
Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo.
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane.
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha Miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha.
Miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi.
U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni.
Nga u ṋetshedza vhupfiwa, vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa Miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde, sa zwe zwa ṋetshedzwa nga Ndayotewa.
Muthu muṅwe na muṅwe a, tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḽi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde.
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo, khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo.
<fn>Hansards. ParliamentGPA.2009-11-11.ve.txt</fn>
Phalamennde ya Riphabu?
Mushumo wa iwalo ino ndi u etshedza ndangulo i re na Vhulavhelesi Vhuhulwane ha masia mahulwane a tsireledzo a etshedzwaho nga fhasi ha Nomboro ya Phoisi ya GPA ya FASA/1998-00426 i tikedzwaho nga FASA (Vhalanguli Vhatikedzi vha Khamphani ya Ndindakhombo ya Hollard)?
Phalamennde ya Riphabuiki ya Afurika Tshipembe Kha vha dzhiele nha: Mbuelo dzohe dzi re fhasi ha phoisi ino dzi?
Tsireledzo ya awara dza 24, mauvha a 365 nga?
Mbuelo malugana na Lufu na vhuholefhali ha Tshohe dzi badelwa nga nha ha dziwe mbuelo dzine dzi nga badelwa u bva kha zwi?
Mbuelo ya Vhuholefhali ha Tshohe ya Tshifhinganyana i badelwa u swika musi Phalamennde i tshi kundelwa u badela Vhuholefhali ha Tshifhinganyana ha muthu o tsireledzwaho?
Mbuelo ya Tshinyalelo ya Ngalafho i wanala fhedzi kha fuvhalo kha muvhili.
Tshinyalelo ya Ngalafho i bvaho kha tshiwo tshi yelanaho na mushumo tsho waliswaho kha COID i fanela u vhilwa kha COID. Tsireledzo i re fhasi ha phoisi ya GPA i o ea "nyengedzo" musi wa hahelelo. KHA VHA DZHIELE NHA: Izwi a zwi anzeli sa musi COID i tshi etshedza Tshinyalelo ya Ngalafho i sa gumi ya mafuvhalo a yelanaho na zwa mushumo?
Tshinyalelo dza Ngalafho dzi sa vhiliwiho kha COID dzi fanela u vhilwa kha ino phoisi ya GPA?
Lufu lwa Mawela - 60% ya 5 x Miholo ya?
Vhuholefhali ha Tsho?
Vhuholefhali ha Tsho?
Tshinyalelo dza Ngalafho - Gumofulu?
Tshelede ya nha i badelwaho kha phoisi ino yo elwa nga n?
Vhuivhulahi, vhuivhaisi nga khole, u i vhea kha tshiimo tsha khombo kana fuvhalo (nga nna ha ndingo dza u phulusa vhutshilo ha muthu)?
Lufu kana Vhuholefhali vhune ha livhanywa na hahelelo i re hone kana vhulwadze ha muvhili ha u shaya maana Kha vha dzhiele nha: Kha vha ivhadze Glenrand M.I.B arali vha na vhashumii vha re na vhuholefhali uri ri?
Vhathu vha re fhasi ha miwaha ya 16 na vha re na miwaha ya u fhira 75 fhedzi vhawe vho tiwaho vha a tsireledzwa u swika kha vhukale ha mi?
U fhufha nga nna ha musi vhe munamedzwa?
Mitambo ya phurofeshinaa, mitambo ya u fhufha muyani nga zwifuaimatshini zwiukuuku?
Lufu kana fuvhalo nga nhani ha u ita zwithu zwa vhugevhenga?
Zwiwo zwohe zwine zwa nga isa mbilo fhasi ha ino phoisi zwi tea u vhigwa kha Glenrand M.I.B (zwa vhashumi vha Phalamennde nga kha Pam Hintsho kana Linda Harper kha zwa Mirao ya Phalamennde) nga u avhanya fhedzi kha miwedzi miraru tshifhinga tshohe?
Mbilo dzohe dza lufu dzi tea u vhigwa nga u avhanya hu si na u lenga?
U itela thuso kana ngeletshedzo kha mafhungo a mbilo kha vha kwame vhashumi vha Glenrand M.I.
Mbuelo dzohe dza iyi pholisi dzi o badelwa Phalamende lwa u tou thoma?
Hune ha vhudziswa zwiwe na zwi?
Vhashumi vha tevhelaho vha Glenrand M.I.B vho i imisela u vha thusa nga mafhungo mawe na mawe a yelanaho na phoisi ya GPA ya Phalamennde?
<fn>Hansards. PetitionsPamphlet.2009-11-11.ve.txt</fn>
U dzhenela ha nnyi na nnyi ndi tshipia tsha ndeme tsha dimokirasi yashu i aluwaho, ndi iwe nila ya u vhona uri Muvhuso u na vhuifhinduleli kha vhathu kha zwe wa ita. Phalamennde yo bveledza nila dzo vhalaho dza u uuwedza u dzhenela ha nnyi na nnyi kha maitele a u sika milayo na u anavhudza vhuswikeleli kha Phalamennde ya vhathu. U dzhenela kha mishumo ya Phalamennde a zwi koni sa zwine zwa vhonalisa zwone. Iwe nila ine tshitshavha tshi nga i shumisa u sumbedza pfanelo ya Ndayotewa, ndi u shumisa phethisheni?
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi i livhiswaho kha vhulanguli uri vhu dzhie vhukando. I nga vha nga nila ya muvhilo wa thuso kana wa u tandululelwa mbilaelo. Uri phethisheni i vhe i bveledzaho, i tea u sumbedza uri yo livhiswa kha nnyi, tshivhumbeo tsha khumbelo i itwaho, khathihi na huhuwedzo nahone i fanela u katela dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa avho vho i rumelaho?
Phethisheni dzo khethekanywa nga zwipia zwivhili, zwine zwa vha phethisheni dzo khetheaho na phethisheni dza nnyi na nnyi kana dza u angaredza. Phethisheni yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo kana a tshi humbela thuso ya vhue u bva kha Muvhuso, zwi songo tendelwaho nga mulayo, u fana na swikela kha mundende. Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na dzangalelo i fanaho vha tshi humbela thuso nga u angaredza, zwine zwi nga katela phethisheni iwe na iwe?
Ndi pfanelo ya mirao ya tshitshavha kha tshitshavha tsha dimokirasi u dzudzanya na u etshedza phethisheni musi hu na hoea. U ya nga Khethekanyo ya 17 ya Ndayotewa ya Riphabuiki ya Afurika Tshipembe (Mulayo 108 wa 1996), tshigwada tshiwe na tshiwe tsha vhadzulapo na muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u ita khumbelo ya u ri mulandu u sedzuluswe hafhu nga nila ya mulalo, a so ngo iama, u kuvhangana, u ita misumbedzo, u gwalaba na u etshedza phethisheni. Hone-ha, hu na mawe maitele ane vhathu kana zwigwada zwa tea u a tevhela kha kuitele kwa phethisheni dzazwo?
Ndi Murao wa Phalamennde fhedzi ane a nga etshedza phethisheni nga nila ya tshiofisi uri i sedzuluswe Phalamendeni. Murao wa tshitshavha kana tshigwada tsha vhathu tshi tea u rumela phethisheni yatsho kha Mirao ya Phalamennde yatsho vha i humbela uri i vha swikisele yone Phalamenndeni?
Musi i sa athu u swikiswa, phethisheni i tea u tevhedza ho?
U vha i kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mulangadzulo wa Buthano a Lushaka (NA) kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavun?
U vha nga lu?
U sainwa nga vharumeli vha phethisheni vhone vhae nga nna ha musi Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo vho sumbedzisa nga iwe n?
U sa vha na luambo lu si lwavhui na u shaya?
U alutshedza zwi khagala mafhungo kana nyimele ine Phalamennde ya tea u i dzhiela n?
I fanela u sumbedza lushaka lwa thuso i humbelwaho kha Phalamennde ine Phalamennde ya nga kona u i etshedza u ya nga maana ayo?
Ngauri phethisheni i tea u etshedzwa nga nila ya tshiofisi Phalamenndeni, vha rumelaho phethisheni vha fanela u wana thikhedzo ya Murao wa Phalamennde?
Musi vha sa athu u swikisa phethisheni, ndi zwa ndeme uri vha range u amba na Murao wa Phalamennde u wanulusa arali a tshi o vha tikedza na u vhona uri tshivhumbeo na zwi re ngomu kha phethisheni yavho zwo lulama?
Arali hu na mawalo a u tikedza mafhungo o iswaho nga vharumeli vha phethisheni, kha vha a dzhenise kha phethisheni?
Murao wa Phalamennde u o hwelela phethisheni kha Muwaleli wa Phalamennde uri i sedzuluswe na u anziela uri tshivhumbeo na zwi re nga ngomu zwo lulama phana ha musi i tshi swikiswa kha Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo?
Phethisheni i o swikiswa afulani a Phalamennde na u livhiswa kha Komiti dzi shumaho na mafhungo a re kha Phethisheni?
Mabalane wa u swikisa mawalo afulani na u a pha?
<fn>Hansards. PocketGuide.2010-02-05.ve.txt</fn>
Phambano vhukati ha Phalamennde na muvhuso ndi mini?
Phalamennde ndi davhi ḽa u sima milayo (vhusimilayo) ḽa muvhuso wa Afurika Tshipembe. Ḽiṅwe davhi ḽa muvhuso ndi Vhuhaṱuli kana sisiṱeme ya khothe, i ne ya ṱalutshedza na u shumisa milayo. Muvhuso, wo rangwa phanḓa nga Khorondanguli, i ne ya vha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Vhaminisiṱa vha Khabinete, vha shumisa milayo na mbekanyamaitele.
Mushumo wo khetheaho wa Phalamennde, sa davhi ḽa vhusimamulayo ḽa muvhuso, ndi u phasisa milayo na u vhona uri Khorondanguli i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumiswa ha milayo iyo, ye ya livhiswa kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhukoni na u vhuedza kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
Phalamennde ndi fhethu ha ndeme nga maanḓa ha nnyi na nnyi uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho lushaka, sa tsumbo, vhugevhenga kana u wa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu. Ndi hune milayo miswa ya phasiswa ngeno ya kale i tshi khwiniswa. Phalamennde i tea hafhu u lavhelesa uri muvhuso u khou thoma hani u shumisa milayo ya shango.
Phalamennde ya dimokirasi ya u thoma Afurika Tshipembe, u bva 1994 u swika 1999, yo vha yo sedzana na ṱhoḓea ya tshanduko ye ya vha i sa athu u vha hone nahone ya ndeme. Sa zwe zwa ṱoḓea nga Ndayotewa yashu ntswa, yo vha yo tea u thoma zwiimiswa zwa polotiki na vhulanguli zwiswa zwi re na milayo, maitele, nḓila dza u ita zwithu zwiswa na vhukoni vhu si ha u shumela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe fhedzi, hone na ha u vha dzhenisa kha mushumo wayo. Tshifhinga tshinzhi na nungo zwo fhedzwa kha u dzeula na u phasisa milayo miswa yo livhiswaho kha u bveledza Ndayotewa na milayo ya dimokirasi yashu ntswa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu.
Nga tshifhinga tsha Phalamennde ya dimokirasi ya vhuvhili, u bva 1999 u swika 2004, ho vha hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya u sima milayo zwa ita uri Phalamennde i kone u ḓi ṋea tshifhinga tshinzhi tsha u vhea iṱo kha Khorondanguli - Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho ya muvhuso - na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo na u thoma u shumiswa ha milayo.
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuraru, u bva 2004 u swika 2009, yo vhona tshiimiswa tshi tshi engedza u ombedzela u khaṱhisa mushumo watsho wa vhulavhelesi na u ṱuṱuwedza tshitshavha u shela mulenzhe kha mishumo ya Phalamennde.
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuṋa, ye ya thomiwa nga murahu ha khethoguṱe dza 2009, yo ṱalusa masia maswa o vhalaho a ne a tea u sedziwa.
Hezwi zwi katela u bveledza maitele a u khwinisa vhulavhelesi ha Phalamennde kha Khorondanguli, u bveledza mushumo wa Phalamennde kha u fhaṱa lushaka na u wana uri Phalamennde i nga vha hani tshiimiswa tshine tsha vha tsho khwaṱhaho na u ṱanganya nga maanḓa. Zwi amba u sika Phalamennde ya u ḓidzhenisa, yo sedzesaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi ya Maafurika Tshipembe vhoṱhe, Phalamennde i khou dovha ya ṱola hafhu uri i nga engedza hani mushumo wayo sa tshiṅwe tsha zwiimiswa zwihulwane zwa dimokirasi. Kha mushumo uyu Phalamennde a i vhoni uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli fhedzi, i dovha hafhu yone ine ya tea u vha na vhuḓifhinduleli kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe nga u vhona uri ṱhoḓea dzavho dzi a ṱahiswa na u tandululwa.
Mulayo wa Maitele a Khwiniso ya Mulayotibe wa Masheleni na Mafhungo a Ṱutshelanaho nawo wo phasiswaho nga 2008 u vhea mutheo wa Phalamennde "ya u ḓidzhenisa" he Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka, Vho Max Sisulu, vha amba ngawo kha tshipitshi tshavho tsha voutu ya mugaganyagwama tsha 2009.
Mulayo u maanḓafhadza Phalamennde uri i ite tshanduko kha mugaganyagwama woṱhe, khathihi na migaganyagwama miṅwe ya mihasho ya muvhuso wa lushaka. Phanḓa ha musi Mulayo u tshi phasiswa, Phalamennde i nga tendela kana ya hanedza mugaganyagwama fhedzi ya sa ite tshanduko khawo. Mulayo uyu muswa u vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha Phalamennde. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu ḓo thoma u shandukisa vhuvha ha vhushaka vhukati ha Phalamennde, Vhusimamilayo, na Khorondanguli, sa vhalanguli vha nḓisedzo ya tshumelo.
Ḽiṅwe fhungo ḽi no tea u sedzuluswa ndi mushumo wa Phalamennde kha thendelano dza dzitshaka. Mushumo munzhi kha maga a mathoma a thendelano dza dzitshaka na mushumo wa Phalamennde kha u isa phanḓa dimokirasi u tea u dzeulwa. Zwi ḓo tea u sumbedzwa arali Phalamennde i tshi imela nga nḓila yone lutamo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe kha mafhungo a vhuvhusi ha dzitshaka a kwamaho vhutshilo havho. Nḓila i ne Phalamennde ya ita ngayo vhulavhelesi vhu vhuedzaho kha u tevhedzwa ha thendelano dza dzitshaka na yone i tea u ṱolwa,
Thendelano ya dzitshaka i vhofha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi nga murahu ha musi yo tendelwa nga tsheo ya Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo. Zwi sa katelwi ndi thendelano dza lushaka lwa thekhinikaḽa, vhulanguli kana Khorondanguli, kana edzo dzine a dzi ṱoḓi u tendelana kana u tevhedzwa. Tendelano dzo raliho dzi tea u swikiswa ṱafulani kha Nnḓu mbili dza Phalamennde hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu.
Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi ndi tshiga tsha u sumbedza maanḓa a Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. I hwaliwa nga Mulindadzulo, musi a tshi khou ṱanganedza vhueni vhu dzhenaho kha Nnḓu hu na dzulo ḽa kana muṱangano wa tshiofisi wa nnḓu, I sumbedza mushumo wa ndeme wa mavunḓu kha kushumele kwa Phalamennde. Musi yo imiselwa nṱha tsini na tshidulo tsha Muofisiri, i sumbedza uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzula lwa tshiofisi.
Meisi ndi tshiga tsha maanḓa a Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. U vha hone hayo zwi sumbedza dzulo ḽa tshiofisi ḽa Buthano ḽa Lushaka. Meisi ntswa yo dizainiwa uri i sumbedze ḓivhazwakale, sialala, phambano, mvelele na nyambo dza Afurika Tshipembe. I dovha hafhu ya pembelela lunako lwa mupo lwa shango, vhutshilo ha tshimela na ha tshifuwo zwaḽo na lupfumo lwa tshomedzo dza minerala lwaḽo.
Fulaga ya lushaka i na muelo wo tou kokotolo woṱhe na wa muvhala muṅwe na muṅwe. Fulaga i tea hafhu u ṋembeledzwa nga nḓila yo khetheaho kha pala ya fulaga. Fulaga yoṱhe ndi khuḓanḓeiṋa nahone vhuphara hayo vhu fhira vhunavha nga nthihi na hafu. I na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku sa phiriphiri na wa lutombo. I na lubannda ludala lwa tshivhumbeo tsha Y lwo ṱanḓavhuwaho nthihi tsha ṱhanu tsha muelo wa fulaga. Mitalo ya vhukati ya lubannda i thoma kha khuḓa ya nṱha na ya fhasi tsini na pala ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya ya phanḓa i vhutengu u swikwa vhukati ha lumeme. Lubannda ludala lo itelwa meme tshena nga nṱha na nga fhasi ngeno hu uri u ṱutshela magumoni kha pala ya fulaga, hu nga musuku. Lumeme luṅwe na luṅwe ndi nthihi tsha fumiṱhanu tsha muelo wa fulaga. Ṱhofunḓeraru i re tsini na pala ya fulaga ndi ntswu. Lubannda lwa vhutengu lwa nga nṱha ndi lutswuku sa phiriphiri ngeno lubannda lwa vhutengu lwa nga fhasi hu lutombo. Luṅwe na luṅwe lwa vhubannda uvhu ndi nthihi tsha raru tsha muelo wa fulaga.
U ya nga Ndayotewa, i ne ya vha mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Phalamennde i tea u imela vhathu vha Afurika Tshipembe, i tea u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu na u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a a imelwa kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka.
Ṱhoḓea na pfanelo idzi zwi itiwa nga musi Phalamennde i tshi phasisa milayo, ya lavhelesa mushumo wa muvhuso, u leludza vhushelamulenzhe nga tshitshavha, u leludza vhuvhusi ha tshumisano na nga u dzhenela ha Phalamennde kha zwa dzitshaka.
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ṱuṱuwedza mikhwa ya tshirunzi tsha vhathu, ndinganyelo, u sa ṱalula nga murafho, u sa ṱalula nga mbeu, vhuhulu ha Ndayotewa na pfanelo ya vhathu vhoṱhe vhahulwane ya u khetha na u nga khethiwa kha ofisi ya nnyi na nnyi kha sisiṱeme ya muvhuso wa mahoro manzhi.
Ndayotewa i dovha hafhu ya vhea zwine Phalamennde ya shumisa zwone na uri miraḓo i khethiwa hani uri i ye Phalamenndeni.
Hu na Nnḓu mbili dza Phalamennde - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Buthano ḽa Lushaka ḽo nangelwa u imela vhathu na u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu. Ḽi ita izwi nga u nanga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nga u ṋetshedza foramu ya lushaka kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo, nga u phasisa milayo na nga u lavhelesa mushumo wa zwa mihasho na mihasho ya muvhuso.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imela mavunḓu u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka. I ita izwi nga u shelamulenzhe kha maitele a u sima milayo a lushaka na nga u ṋetshedza foramu kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo a kwamaho Mavunḓu;
Phalamennde i ita mushumo wayo kha madzulo a Phalamennde, hune miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana kha tshigwada tshithihi, kha madzulo o ṱanganelaho, hune Nnḓu vhuvhili hadzo dza ṱangana sa tshigwada tshithihi, na kha komiti, hune zwigwada zwiṱuku zwa miraḓo zwa ṱangana uri zwi vhe na therisano nga vhuḓalo.
Kha sisiṱeme ya khetho yashu ya zwino, vhakhethi a vha khethi Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) thwii. Maafurika Tshipembe vha khetha mahoro a polotiki ane a dzhenela kha khethoguṱe ngeno hu uri mahoro a polotiki a tshi ita mitevhe ya vho nkhetheni vha Phalamennde. Dzi MP dzi ya Phalamenndeni arali vho vhewa nṱha nṱha kha mitevhe ye ya itwa nga mahoro aya. Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha khethela ḽihoro ḽine vha humbula uri ḽi nga imela madzangalelo avho zwavhuḓisa,
Sisiṱeme ya vhuimeleli nga nyeḓano i ita uri zwi konadzee uri mahoro maṱukusa a wane madzulo Phalamenndeni. Kha madzulo a 400 kha Buthano ḽa Lushaka, ḽihoro ḽine ḽa dzhenela kha khethoguṱe ḽi wana vhudzulo vhuthihi kha 0.25% iṅwe na iṅwe ya voutu dzo khethiwaho kha khethoguṱe.
Nga khethoguṱe dza Lambamai 2009, mahoro a polotiki a 13 o wana madzulo kha Buthano ḽa Lushaka, sa zwe zwa vheiswa zwone afho fhasi.
Muhaṱuli Muhulwane u tshimbidza khetho dza Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na khetho dza Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe.
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ndi muṱangano wa tshiofisi wa Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde, hune Nnḓu iyi ya Phalamennde ya ḓithoma.
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i bva kha mitevhe ya vho nkhetheni wa mahoro a polotiki e a wana voutu dzo linganaho kha khethoguṱe dza Lambamai 2009 uri a wane madzulo kha Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde.
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane nga zwigwada zwa 10. U bva afho Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta vho nkhetheni kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. Arali ha tiwa vhathu vha fhiraho muthihi kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka, hu farwa voutu ya tshiphiri.
Musi Mulangadzulo o no nangiwa, hu itiwa thambo ya u ta poso ya Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. Mulangadzulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho iyi. Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhirahi muthihi kha vhuimo ha Mufarisa Mulangadzulo, hu farwa voutu ya tshiphiri.
Musi Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vho no nangiwa, Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta poso ya Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe. Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhiraho muthihi, hu farwa khetho nga voutu ya tshiphiri.
Muphuresidennde, musi vho no khethiwa, a vha tsha vha Muraḓo wa Phalamennde.
Nga murahu ha khetho dza Muphuresidennde, mahoro a polotiki a a ṋewa tshikhala tsha u nyanyuwa.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i na vhurumelwa ha 90 ho ṱangana hoṱhe, 54 wavho ndi vhurumelwa ha tshoṱhe. Vhurumelwa uvhu ha tshoṱhe ha 54 vhu aniswa nga dzulo ḽa u thoma ḽa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga murahu ha khethoguṱe.
Vhurumelwa ha tshoṱhe ha 54 ho itwa nga vhurumelwa ha tshoṱhe ha rathi u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe.
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe u tshimbidza u aniswa ha vhurumelwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na khetho ya Mudzulatshidulo wa Khoro.
Mudzulatshidulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho dza Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili.
Vhathu vha ndeme Phalamenndeni ndi Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP). Fhedzi hu na vhathu vho fhambanaho vha tikedzaho mushumo wa dzi MP.
Phalamennde i thola vhashumi vha tsireledzo vhayo - Tshumelo ya Tsireledzo ya Phalamennde. Miraḓo ya vha Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe na vhone vha wanala hanefha vhuponi ha Phalamennde.
Hu na vhulanguli ha vhashumi vha henefha kha 1 200 vha ṋetshedzaho tshumelo dzo fhambanaho - dza mulayo, dza vhudzavhidzani, dza ṱhoḓisiso, dza vhuṅwaleli, dza u dzudzanya, ḽodzhisitikaḽa, dza zwiḽiwa, dza vhuṋenḓila na dza u kulumaga, vhukati ha dziṅwe,
Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde vha na ofisi na vhashumi Tuynhuys. Mufarisa Muphuresidennde, e kha vhuimo ha u vha Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso Phalamenndeni, na ene u na ofisi na vhashumi Phalamenndeni.
Hu dovha hafhu ha vha na miraḓo ya Sisiṱeme ya Vhudavhidzani na Mafhungo zwa Muvhuso vha ne vha Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamenndeni vha shumisana navho nga maanḓa kha madzulo mahulwane a Phalamennde ane Phalamennde ya a fara, u fana na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha ṅwaha. Iyi ndi mishumo i kungaho midia nga maanḓa na u ṱoḓa tshumisano kha madavhi a Muvhuso hu u itela uri i langee zwavhuḓi. Nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, sa tsumbo, Phalamennde i anzela u ṱanganedza na u langa miraḓo ya midia i swikaho henefha kha 500 kha vhupo.
Khamphani khulwane dza midia dza gurannḓa na dza eḽekiṱhuroniki dzapo na dza nnḓa dzi na ofosi kha vhupo. Izwi zwi ita uri midia u kona u dzhena zwo leluwa uri u vhee iṱo na u vhiga kha mushumo wa Phalamennde.
Phalamennde i ṱuṱuwedza midia uri u ḓiṅwalise na Dzangano ḽa Gaḽari ya Vhoramafhungo ya Phalamennde na u ita khumbelo ya garaṱa ya thendelo uri vha kone u swika kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi Phalamenndeni. Izwi zwi thusa u khwinisa u pfesesana ha mushumo wa Phalamennde na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde kha tshitshavha.
Nnḓu dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka vhuvhili hadzo dzi na gaḽari dza vhoramafhungo hune midia wo tendelwaho, wa tendelwa u dzhena kha madzulo oṱhe - nga nnḓa ha tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka musi ho ḓala hu si na tshikhala tsha u dzula. Nga zwifhinga izwi, hu vha na thendelano ya sisiṱeme ya u dzhena ya ndinganelo na vhoramafhungo.
Tshifhaṱo itshi a tshi ho kha vhupo ha Phalamennde, fhedzi ndi tshipiḓa tsha u tevhelana ha tshiofisi hune ha vha hone nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka. Tshifhaṱo tsha Slave Lodge ndi tshipiḓa tsha Munyuziamu wa Iziko wa Cape Town nahone tshi shuma sa fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzo tsha vhupuli Afurika Tshipembe. Tshifhaṱo tsha Slave Lodge tsho fhaṱwa nga 1679 nahone ndi tshifhaṱo tsha vhukoloni tsha vhuvhili nga vhukale Cape Town. U thomani tsho shumiswa sa vhudzulo ha phuli dza Dutch East India Company. Fhedzi, sa tshiṅwe tsha zwifhaṱo zwihulwane zwa Cape Town, kha tshifhinga tshifhiraho maḓana a miṅwaha tsho shuma mishumo minzhi, hu tshi katelwa na u shuma sa poswo, vhuongelo, ḽaiburari ya tshitshavha na dzulo ḽa Khothekhaṱhuli.
U bva 1827 u swika 1833 tsho vha tshi dzulo ḽa Khoro ya Ngeletshedzo ya Birithishi. Nga 1834 Cape yo ṋetshedzwa ndayotewa ntswa nga Birithishi, ha mbo ḓi thomiwa khoro mbili: Khorotshitumbe na Khoro ya Vhusimamilayo. Khoro ya Vhusimamilayo yo ṱangana kha tshifhaṱo tsha Slave Lodge. Lwa u tou thoma miraḓo ya tshitshavha na vhoramafhungo vha tshi tendelwa u dzhenela madzulo a Khoro iyi ntswa - tshifhingani tsho fhiraho mushumo woṱhe wo itelwa tshiphirini.
Phalamennde ya Cape ya nnḓu mbili ya u thoma yo thomiwa nga 1853. Khoro ya Vhusimamilayo ntswa ya miraḓo ya 15 yo shuma sa "Nnḓu Khulwane" ya u thoma ya vhukoloni he miraḓo yoṱhe ya khethiwa hone. Vho isa phanḓa na u ṱangana kha lufhera lwa rekhodo lwa tshifhaṱo itshi u swika nga 1884 musi vha tshi pfulutshela kha tshifhaṱo tshiswa tsha Phalamennde.
Tshipiḓa tsha kalesa tsha zwifhaṱo zwa Phalamennde, tshine namusi tsha shumiswa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, tsho fhedzwa nga 1885. Nyolo ya u thoma yo vha nga Charles Freeman. Ho ṱanganiwa na thaidzo dzo fhambanaho dza masheleni na dza u fhaṱa zwa ita uri thandela i mbo ḓi fhiwa mufhaṱi a bvaho Sikotiḽandi Vho Henry Greaves, we a vha a tshi kha ḓi bva u dzhoina Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha. Mafheloni, tshifhaṱo tsho fhedza miṅwaha ya 10 u tshi fhedza, u bva 1875 u swika 1885, tsha ḓura £220 000 - u fhira mugaganyagwama wa u thoma wa £40 000 luṱanu.
Tshifhaṱo tsho shumiswa u bva 1885 u swika 1910 nga Nnḓu mbili dza Phalamennde ya Cape. Ho vha hu Khoro ya Vhusimamilayo ya Cape (Nnḓu Khulwane ho sedzwa sisiṱeme ya Phalamennde ya Westminster) na Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Cape kana Nnḓu ṱhukhu.
Musi hu tshi thomiwa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 Phalamennde ya Cape yo ima u vha hone. Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ya Cape ya kale yo mbo ḓi vha Vhutendelwamilayo, ya u thoma ya Yuniyoni ya Afurika Tshipembe u bva 1910 u swika 1961, u bva hone ya vha ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u swika 1980, musi Vhutendelwamilayo i tshi fheliswa. Nnḓu yo shumiswa hafhu u bva 1983 u swika 1994 kha madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhaimeli, i katelaho miraḓo ya vhe vha vhidzwa upfi vha muvhala vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha Phalamennde ya nnḓu tharu yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ya 1983.
Nga 1994 Vhutendelwamilayo yo thomiwa hafhu sa iṅwe ya Nnḓu mbili dza dimokirasi ya u thoma ya Phalamennde ya Afurika Tshipembe. Nga 1997, Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzhia vhuimo ha Vhutendelwamilayo.
Nnḓu yo vusuludzwa yoṱhe nga 2001, hu tshi shandukiswa kudzulele u bva kha tshivhumbeo tsha khuḓanḓeiṋa u ya kha tsha hafu ya tshivhumbeo tsha tshitendeledzi. Fhedzi ha, i kha ḓi vha na muvhala wayo wa tsiko mutswuku u bva kha maḓuvha a musi i tshi kha ḓivha Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Cape nahone yo itwa hu tshi edziselwa Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Westminster.
Musi Afurika Tshipembe ḽi tshi ṱangana nga 1910, tshifhaṱo tsho engedzwa kha tshifhaṱo tsha u thoma tsha 1885 nahone ha mbo ḓi fhaṱiwa Nnḓu ntswa ya Phalamennde ya Yuniyoni. Tsho shumiselwa mushumo uyu u swika 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha izwi tsho shumiswa, u swika 1994, sa Nnḓu ya Buthano ḽa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe. U bva 1994 tsho shumiswa kha miṱangano ya komiti na miṱangano ya tsivhudzo ya Miraḓo ya Phalamennde ya African National Congress. Mishumo ya tshitshavha, u fana na Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa na yone i farelwa henefha.
Nga murahu ha u Ṱanganywa nga 1910, nnḓu ya vhuvhili ya Phalamennde ya Cape ya kale yo shandukiswa ya vha lufhera lwa u ḽela lwa maimo a nṱha lwa miraḓo na vhaṱhomphei, zwine ya kha ḓi vha zwone na namusi. Ndi henefha kha lufhera lwa u ḽela lwa Nnḓu ya Kale he Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vha ita hone tshipitshi tshavho tshi ḓivheaho tsha "Wind of Change" nga 1960.
Yo dzula zwavhuḓi tshivhindini tsha vhupo ha Phalamennde ya Afurika Tshipembe, Ofisi ya kale ya Mukhomishinari Muhulwane wa Birithishi ndi tshihumbudzi tsha vhuṱumani ha vhukoloni na Khare ya Vhuhosi ya Birithishi. Vhafhaṱi Vho John Perry & Lightfoot vho dizaina tshifhaṱo itshi tsha ḽiheṱavha nga 1937 vha wina pfufho ya vhufhaṱi ngatsho.
Tshifhaṱo tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha nga 2003. Tsho ḓo ṋewa dzina ḽa Africa House nahone zwa zwino tshi khou shumisiwa nga Ofisi ya Matshimbidzele a Phalamennde na komitiṱhanganelo kha zwa Vhuṱoli.
Ramabindu na mulambedzi Vho Sammy Marks sa afha ofisi dzavho dza Cape Town, dzo renndisa tshifhaṱo itshi nga 1904. Muoli ho vha hu Muhulisei vho Herbert Baker vha ḓivheaho nga maanḓa. Mathomoni, ho vha hu tshifhaṱo tshisekene, tsho vha tsho ṱanḓavhuwa fhethu hu raru fhedzi, he ha ḓo engedzwa nga maanḓa nga murahu.
Tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha miṅwaha i si gathi nga murahu ha musi tsho fhela u fhaṱiwa.
Tshifhaṱo itshi tsho shumiswa nga nnḓu ya khanedzano ya Nnḓu ya Vhurumelwa (miraḓo ya Vhaindiya ya Phalamennde ya Nnḓu Tharu ya 1983) u swika nnḓu yavho kha tshifhaṱo tshiswa tsho ṱumetshedzwaho i tshi fhela nga 1987. Namusi i shumiswa nga dzi MP dza mahoro mahanedzi, vhashumi na vhoramafhungo vha Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe.
National Assembly Wing yo fhaṱiwa nga 1983. Yo vha yo fhaṱelwa u ṱanganedza ṱhoḓea dzo engedzwaho dza Phalamennde ya Nnḓu tharu, nahone yo engedzwa kha lurumbu lwa tshipembe lwa tshifhaṱo tshi re hone. Yo tevhedzela tshitaela tsha kufhaṱele tshi fanaho na tsha zwifhaṱo zwa kale. Vharangaphanḓa vha thandela ho vha hu vha oli Vho Jack van der Lecq na Vho Hannes Meiring.
Mbonalo yatsho khulwane ndi nnḓu ntswa khulwane, yo fhaṱelwaho miṱangano ya muṱanganelo ya Nnḓu tharu dza Phalamennde ya nnḓu tharu. Namusi nnḓu iyi i shumiswa kha madzulo a Phalamennde a Buthano ḽa Lushaka. I dovha hafhu ya shumiswa kha madzulo a muṱanganelo a Nnḓu mbili, sa tsumbo, Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na u ṋewa ha tshipitshi nga ṱhoho dza muvhuso dza dzitshaka.
Nga nṱha ha Nnḓu khulwane ntswa hu na nnḓu ṱhukhu, ye ya fhaṱelwa u shumiswa nga madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhurumelwa. U ya nga Ndayotewa ya 1983 Nnḓu iyi yo thomelwa vhaimeli vha tshigwada tsha vhathu vha Vhaindiya. Nnḓu iyi yo fhela nga 1987. Namusi i ḓivhea sa Committee Room E249 na uri i shumiselwa miṱangano ya komiti.
Tshifhaṱo itshi tshi na vhuṱumani na Phalamennde vhu ne ha bva kule. Tsho shumiswa kha madzulo a Buthano ḽa Nnḓu ya Cape u bva 1854 u swika 1884. Nga murahu ha izwo tsho shuma sa holo ya u ḽela ya Good Hope Masonic Lodge u swika tshi tshi tshinyadziwa nga mulilo nga 1892. Henefha nga 1900, tsho fhaṱiwa hafhu sa holo ya muzika na thietha tsha ḓivhiwa sa Good Hope Theatre.
Muvhuso wo tshi renga u bva kha Vho Freemasons nga 1916 vha tshi itela ofisi dza vhashumi vha Muluvhisi, we a vha a tshi wanala Tuynhuys. Luvhondo lwa tshifhaṱo lwa nga phanḓa luswa lwo fhaṱiwa nga 1925 nga tshitaela tsha Cape Revival. Tsho mbo ḓi shuma sa Ofisi ya Muphuresidennde wa Shango na u vha vhudzulo ha Khoro ya Muphuresidennde nga vho 1980. Miraḓo ya Phalamennde ya Inkatha Freedom Party yo ḓo dzudzwa henefho u bva 1994 u swika 2004. U bva zwenezwo tsho mbo ḓi shumiswa nga Miraḓo ya Phalamennde na vhashumi vha African National Congress.
Tuynhuys, hune ha wanala ofisi dza Vhuphuresidennde, hu wela fhasi ha zwa Vhuphuresidennde nahone hu langwa nga Phalamennde i yoṱhe.
Nga ḓivhazwakale Tuynhuys (kana Nnḓu ya Muvhuso sa zwe ya vha i tshi vhidziswa zwone nga Birithishi) yo ṋetshedza luvhanḓe lwe Phalamennde ya fhaṱiwa khalwo, u engedzwa huṅwe na huṅwe hu tshi khou yela thungo ya tshipembe u ya ngadeni dza Tuynhuys u swika, nga 1988, zwifhaṱo zwi tshi swika Tuynhuys. Tuynhuys na zwino hu kha ḓi vha na nomboro ya puloto nthihi na Phalamennde, nahone zwoṱhe zwo ḓivhadzwa sa zwieledzi zwa lushaka nga 1984.
Luvhanḓe luhulwane vhukati ha gethe khulwane dza Phalamennde na phanḓa ha Tuynhuys hu vhidzwa u pfi Stalplein. Dzina iḽi ḽi bva kha zwitale zwa bere dza Muluvhisi. Fhethu afho ho thoma hu nga murahu ha tshifhaṱo, gethe khulwane i nga thungo ya Government Avenue na Company's Garden. Izwi zwo shanduka nga 1913, musi Government Avenue tshi tshi valiwa tsha sa tsha shumiswa nga vhuendi, Stalplein ha mbo vha gethe khulwane ya u ya Tuynhuys. Stalplein ho bveledzwa hafhu mathomoni a vho 1980, musi tshanduko kha Tuynhuys dzi tshi itea u itela uri hu vhe na Ofisi ya vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa Shango.
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ita milayo ine ya shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe. Minisiṱa wa Khabinethe, Mufarisa Minisiṱa, Komiti ya Phalamennde kana Muraḓo wa Phalamennde nga eṱhe (MP) a nga swikisa mvetamveto ya mulayo, ine ya vhidzwa hafhu u pfi ndi Mulayotibe. Milayotibe yo swikiswaho nga dzi MP nga dzoṱhe i vhidzwa upfi Milayotibe ya Miraḓozwawo.
Miraḓo ya tshitshavha a i koni u ḓisa Milayotibe Phalamenndeni. Fhedzi vha nga galatsha dzi MP kana Komiti dza Phalamennde uri vha kumedze Milayotibe ine vha pfa uri ndi ya ndeme.
Milayotibe i tevhela nthihi kha nṋa dza nḓila kana maitele zwo fhambanaho, zwi tshi bva kha zwine ya shuma nazwo na uri yo khethekanywa hani. Maitele aya a dzumbululwa nga Khethekanyo 74 u swika kha 77 dza Ndayotewa khathihi na milayo yo fhambanaho i ne ya langa Phalamennde. U ya nga Ndayotewa hu na tshaka dzi tevhelaho dza Milayotibe.
Milayotibe ya Khethekanyo 74 - i shuma na khwiniso kha Ndayotewa nahone hu ṱoḓea voutu nnzhi dza mbili tsha raru.
Milayotibe ya Khethekanyo 75 - Milayotibe zwayo ine a i kwami Mavunḓu;
Milayotibe ya Khethekanyo 76 - Milayotibe i sa kwami Mavunḓu;
Milayotibe ya Khethekanyo 77 - Milayotibe ya Masheleni i re na vhushaka na mugaganyagwama na u avhelwa ha mugaganyagwama.
Milayotibe i kwamaho mavunḓu (Milayotibe ya Khethekanyo 76) i tea u thoma ya tendeliwa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka phanḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi i sedzulusa.
Miṅwe Milayotibe yoṱhe i swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka.
Musi Mulayotibe wo swikiswa Phalamenndeni u anzelwa u livhiswa kha Komiti ya Phalamennde ine ya vha na vhulavhelesi kha muhasho wa muvhuso une wa khou swikisa Mulayotibe. Komiti idzi dzi vhidzwa upfi Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi kha Buthano ḽa Lushaka na Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Kha Buthano ḽa Lushaka hu na Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso. Kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi dzi imela zwigwada zwa mihasho ya muvhuso.
Musi Komiti yo no dzeula mahumbulwa a tshitshavha nga ha Mulayotibe nahone yo no rera nga Mulayotibe, Komiti i ita themendelo kha dzulo ḽa, kana muṱanganoguṱe wa Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha uri Mulayotibe u nga tendelwa u na kana u si na khwiniso. Dzulo ḽa Phalamennde ḽi nga humisela Mulayotibe murahu kha Komiti uri i u dzeule hafhu.
Arali Phalamennde ya tendela Mulayotibe u rumelwa kha Muphuresidennde. Muphuresidennde vha nga rumela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u shumiwe nga maanḓa arali u sa swikeli ṱhoḓea dza Mulayotewa. Musi Muphuresidennde vho no saina uri vha tendelana nawo, Mulayotibe u mbo ḓi vha mulayo une wa tea u thoma u shuma.
Komiti ndi muṱoḓo wa Phalamennde. Dzi ṋetshedza zwikhala hune miraḓo ya tshitshavha vha nga ṱahisa mihumbulo yavho na u lingedza u ṱuṱuwedza mvelelo dza tsheo dza Phalamennde.
Hu na Komiti dza 52 dzo ṱangana dzoṱhe Phalamenndeni - dza 34 dzi kha Buthano ḽa Lushaka, dza 12 dzi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ngeno dza rathi hu Komitiṱhanganelo dzine dza vha na Miraḓo ya Nnḓu vhuvhili hadzo. Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhusevhi, Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhupileli na Komiti dza Mukovho na Masheleni ndi komiti dzi re mulayoni. Hezwi zwi amba uri dzo thomiwa nga Ndayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde.
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo na Muṅwaleli wa Komiti. Arali muṅwe muthu a tshi ṱoḓa u kwama komiti, a vha ndi vhathu vhane a nga amba navho.
Kuvhumbelwe kwa Komiti kha Buthano ḽa Lushaka ndi, nga u angaredza, nyeḓano kha saizi ya mahoro a polotiki o fhambanaho o imelwaho Phalamenndeni. Kha Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe ḽo imelwa.
Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli,
Dzi lavhelesa akhauthu dza mihasho ya muvhuso wa lushaka na zwiimiswa zwa muvhuso.
Dzi ṱhogomela mafhungo a Phalamennde a hayani.
Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha tshitshavha kana mafhungo a kwamaho tshitshavha.
Dzi dzeula Milayotibe na u i khwinisa na uri dzi nga thoma Milayotibe.
Dzi dzeula makumedzwa a miraḓo zwayo, makumedzwa a vhusimamulayo ha vunḓu na phethisheni dzo khetheaho.
Dzi dzeula milangano na thendelano zwa dzitshaka.
Komiti dzi na maanḓa a u vhudza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo, a ṋee vhuṱanzi na u bvisa maṅwalo, Dzi nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi vhige khadzo na uri dzi nga ṱanganedza phethisheni, vhuimeleli kana vhupfiwa zwi bvaho kha tshitshavha. Dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u sima milayo.
Vhunzhi ha Komiti dzi anḓana na mihasho ya muvhuso i ne Phalamennde ya ita mushumo wa vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli ha vhusimamilayo kha yo.
Fhedzi ha, dziṅwe Komiti dzi a fhira kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho. Tsumbo ndi Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i vheaho iṱo kha nḓila ine muvhuso wa langa tshelede ya vhatheli ngayo. Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i na mushumo wo khetheaho wa u vhona uri tshelede iṅwe na iṅwe i bvaho kha voutu dza mugaganyagwama na u vha yo avhelwa kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho i shumiswa zwavhuḓi.
Phalamennde yo ita na u thoma komiti dza tshifhinganyana uri dzi sedze kha mafhungo o khetheaho, a tshifhinga tshipfufhi.
Mushumo wa Komiti a u gumi kha vhulavhelesi ha u shumiswa ha milayo. Komiti dzi nga ṱoḓisisa mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho tshitshavha ane a wela fhasi ha fhethu ha vhuḓifhinduleli,
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone miṱangano ya Komiti nnzhi i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela. Miṅwe miṱangano ya Komiti, u fana na iyo i shumaho na mafhungo a vhuṱoli, i a anzela u sa tendela tshitshavha. Fhedzi nga u angaredza, miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha.
Komiti ndi zwigwada zwo khetheaho zwine zwa ita mushumo wa ndeme kha masia o tiwaho.
Engedze tshivhalo tsha mushumo une u nga itiwa. Zwi a vhuedza uri tshigwada tshihulwane tshi rumele mushumo watsho kha zwigwada zwiṱuku u fhirisa u edzisa u u ita kha tshigwada tshithihi.
Vhone uri mafhungo a nga hanedzaniwa nga vhuḓalo u fhirisa zwine zwi nga itiwa kha madzulo a Phalamennde. Hezwi ndi ngauri hu na tshifhinga tshinzhi kha Komiti uri dzi sedzese kha zwidodombedzwa.
Engedze vhushelamulenzhe ha dzi MP kha therisano. Miraḓo ya tshigwada i nga dzhenela nga maanḓa musi tshigwada tshi tshiṱuku,
Konisa dzi MP u bveledza vhukoni na nḓivho nnzhi zwa kushumele kwa komiti.
Ṋetshedze foramu kha tshitshavha uri tshi ḓise mihumbulo yatsho thwii kha dzi MP, zwithu zwine a zwi konadzei kha dzulo ḽa Phalamennde.
Ṋetshedze foramu kha Phalamennde uri i thetshelese vhuṱanzi na u kuvhanganya maṅwalo a tshimbilelanaho na mushumo wa komiti wo tiwaho.
Komiti dzi tea u vhiga kha tshigwada dza dzulo (Nnḓu) ye ya dzi ta nahone Nnḓu i tea u tendela dziṅwe tsheo dzine komiti dza dzhia. Sa tsumbo, musi komiti ya vhu ya ya dzeula Mulayotibe, hu tea u vha na khanedzano na u vouta nga Mulayotibe ngomu Nnḓuni.
A list of Committees in Parliament's National Assembly and National Council of Provinces and how to get in touch with them is on pages to...
U phasisa milayo ndi muṅwe wa mishumo ya Phalamennde.
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ita uri muvhuso - zwi amba Muphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho - u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhone, vhathu.
Phalamennde i ita izwi nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Hezwi zwi katela u ṱola arali milayo, mbekanyamishumo na phoḽisi zwi tshi khou thoma u shumiswa na uri zwi khou shuma hani.
Izwi zwi vhidzwa upfi vhulavhelesi. Iṅwe ya nḓila dza u ita vhulavhelesi nga Komiti ndi u dalela fhethu ho tiwaho kana mbekanyamushumo uri dzi wane mafhungo a vhukuma nga zwine zwa khou itea. Iṅwe nḓila ya u ita vhulavhelesi ndi u fara miṱangano - ine ya tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela - hune vhaofisiri vha muvhuso vha nga vhudziswa nga ha mishumo yavho.
Phalamennde yo ḓiimisela u swikela vhadzulapo nga u vha yo thoma mbekanyamishumo dza vhushelamulenzhe nga vhathu dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u khwinisa u dzhenela ha vhadzulapo zwavho kha maitele a Phalamennde.
Vhupfiwa nga vhathu ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Phalamennde ya shumisa u ṱuṱuwedza na u leludza vhushelamulenzhe nga vhathu kha mushumo wayo. Kha vhupfiwa nga vhathu, vhathu vha a kona u ṱuṱuwedza mvelelo dza mafhungo a no khou reriwa Phalamenndeni. Vhupfiwa nga vhathu vhu dovha hafhu ha leludza vhukwamani vhukati ha tshitshavha na Miraḓo ya Phalamennde.
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha Phalamennde nga ha maṅwalo a Milayotibe kana phoḽisi zwine Phalamennde ya khou zwi dzeula. Komiti dza Phalamennde dzi dzeula mvetamveto ya mulayo iyi, ine ya vhidzwa hafhu upfi Milayotibe. Komiti idzi dzi nga dovha hafhu dza ṱoḓisisa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kushumele kwa muhasho wa muvhuso na uri dzi nga vhidza muofisiri wa muvhuso kana Minisiṱa wa Khabinethe muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo a ṋetshedze mafhungo.
Phalamennde, nga u angaredza, i ramba vhupfiwa ha tshitshavha kha Milayotibe ine ya khou i vhalulula. I ṋetshedza ṱhalutshedzo na manweledzo a zwine Milayotibe iyi ya tama u ita. Phalamennde i dovha hafhu ya dzudzanya mishumo yo livhiswaho kha sekithara dza tshitshavha dzo tiwaho kha mafhungo o tiwaho uri vhathu vha rere nga mafhungo a ndeme.
Miraḓo ya tshitshavha i nga dovha hafhu ya ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone vhunzhi ha miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela. Nḓowelo ya uri Komiti dza Phalamennde dzi ṱangane hu sa tendelwi tshitshavha u dzhenela yo fhela nga khetho dza u thoma dza dimokirasi dza Afurika Tshipembe dza 1994.
Tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme tsha u thomiwa ha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha Phalamennde ndi fulo ḽa radio ḽi ṱuṱuwedzaho u pfesesa ha tshitshavha ha mushumo wa tshiimiswa na u lingedza u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzhenele kha mushumo wa Phalamennde. Mbekanyamushumo i hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwa 18 zwa SABC nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi.
Nga vhuṅwe vhuḓidini ha u ṱoḓa u engedza u swikela, u swikelea na khaphasithi zwa vhudavhidzani na tshitshavha, Phalamennde yo thoma Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde kha mavunḓu mararu - Limpopo, North West na Northern Cape.
Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde (ODP) dzi pika u engedza u swikelea, tshikhala na vhupo zwa Phalamennde uri zwi vhe na vhudavhidzani na u isa phanḓa na u amba na vhathu. ODP dzo pika u ṋetshedza tshikhala tsha therisano u wana mihumbulo ya vhathu kha mafhungo a ndeme kha lushaka, phoḽisi khulwane kana mvetamveto ya milayo zwi no khou ambiwa Phalamenndeni. Thandela iyi zwa zwino i khou tshimbidzwa ngei Limpopo, North West na Northern Cape nahone i ḓo fhiriselwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga murahu.
Vhupfiwa ndi nḓila ya u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe musi Mulayotibe u tshi khou reriwa ngawo Phalamenndeni. Vhu ṋea vhadzulapo tshikhala tsha u shandukisa mihumbulo ya dzi MP phanḓa ha musi Mulayotibe u tshi vha mulayo.
Vhu nga vha vhurifhi zwaho ha thikhedzo kana khanedzo. Hu nga ḓi dovha hafhu ha vha ḽiṅwalo ḽilapfu kana vhupfiwa vhu re na khumbudzo dza tshanduko kha Mulayotibe kana phoḽisi,
Komiti dzi ṱanganedza vhupfiwa vhunzhi na uri vhupfiwa vhu ne ha vha vhupfufhi nahone ha livha thwii kha fhungo vhu ḓo leludza mushumo wadzo.
Arali ḽiṅwalo ḽavho ḽo lapfa, kha vha katele na manweledzo a mbuno khulwane na themendelo.
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa vha vhoṱhe, kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u ṱahisa mahumbulwa kha mvetamveto ya mulayo. Kha vha sumbedze arali vho pfumbudzwa kana vha na tshenzhemo i tshimbilelanaho na fhungo iḽi.
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa sa dzangano, nga u pfufhifhadza kha vha ṱalutshedze dzangano. Miraḓo yaḽo ndi vho nnyi Ndi ngani vha tshi kwamea nga fhungo iḽi Dzangano ḽi na vhukoni ho khetheaho kana tshenzhemo kha mafhungo a no khou reriwa naa?
Phalamennde, sa muimeli wa vhathu, i ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nahone i nga takalela vhadzulapo vhoṱhe vha tshi pfa vho vhofholowa u dzhenela kha mushumo wa tshiimiswa nga luambo lune vha funa.
Vhadzulapo vha nga isa vhupfiwa havho ho ṅwaliwaho nga tshavhukoma, vha vhu posa kana vha vhu rumela nga imeiḽi kana fekisi.
Miraḓo ya tshitshavha vha nga dzhenela miṱangano ya Komiti dza Phalamennde na madzulo a Phalamennde.
Ḓiresi ya webusaithi ndi http://www.parliament.gov.
Wana uri hu khou itea mini Phalamenndeni. Izwi zwi katela mafhungo a uri ndi Komiti dzifhio dzi re na miṱangano na zwine dza khou rera, ndi mafhungo afhio ane Nnḓu dza Phalamennde dza khou a dzeula.
Buka lwendo lwa Phalamenndeni.
Thetshelesa kha khasho ya khanedzano dzo khethiwaho na zwitatamennde kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Khasho thwii dza misi yoṱhe dzi itwa nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha ṅwaha. Fhedzi hu na dziṅwe khanedzano dzo khethiwaho dzine dza hashiwa thwii.
Wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa dzi MP na Komiti dza Phalamennde.
Wana uri ndi Miraḓo ifhio ya Phalamennde i re kha Komiti dza Phalamennde dzifhio.
Vhala nga mafhungo manzhi o fhambanaho o lungamaho na Phalamennde ane a nga vha takadza.
Nyendo dza Phalamenndeni ndi mahala nahone dzi farwa vhukati ha vhege u bva nga 9.00 u swika nga 12.00, nga nnḓani ha holodei dza nnyi na nnyi. A hu na nyendo nga holodei dza nnyi na nnyi. Nyendo dzi dzhia henefha kha awara.
Hezwi zwi kha zwiṱitshi zwa radio zwoṱhe zwa SABC, luthihi kha vhege.
Phalamennde ya u thoma ya dimokirasi yo ṱalusa maitele a no tevhedzwa sa zwithu zwa ndeme. Ndi ngazwo, nga Lambamai 1996 vhukati ha maitele a u ita Ndayotewa, Phalamennde yo ṱanganedza Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari ya Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP).
Phalamennde ntswa yo ṱoḓa u ṋetshedza tsumbanḓila ya nḓila i ne dzi MP vha tea u ḓifara ngayo kha mafhungo a vhone vhane. Yo ṱoḓa hafhu u wana nḓila dza u shuma na khuḓano ya dzangalelo na u vhona uri dzi MP a vho ngo vhea mbuelo dzavho dza masheleni nṱha ha madzangalelo a vhathu.
Mutevhe wa milayo i ṱoḓa dzi MP vha tshi bvisela khagala mbuelo dzavho dza masheleni na u ṋea ngeletshedzo kha u ḓibvisa ha dzi MP musi hu na khuḓano ya dzangalelo. I dovha hafhu ya kombetshedza dzi MP uri vha wane thendelo ya mushumo wa nnḓa kha mahoro a vho a polotiki. A i tendeli u galatshela mbadelo. Dzi MP vha nga ita na u galatsha vho imela fhethu ha vhukhethelo havho fhedzi a vha nga ḓo badelwa u ita izwi.
Komitiṱhanganelo ya maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya vhuḓifari.
mbuelo ya mundende.
MP dzi tea u bvisela khagala mbuelo dzadzo dza masheleni kha redzhisiṱara i ne Phalamennde ya i anḓadza luthihi nga ṅwaha.
Mbuelo dza munna/musadzi wa MP kana vhafunani na vhana vhavho vhaṱuku dzi a bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya Mulanguli wa Mbuelo dza miraḓo,
U bviselwa khagala nga vhafunani kana munna/musadzi ndi tshiphiri ngauri vhathu a vha a vha koni u kombetshedzwa u bvisela khagala mbuelo dzavho kha redzhisiṱara ya tshitshavha. Fhedzi ha, iḽi ndi fhungo ḽine Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Miraḓo yo ḽi ṱalusa sa fhungo ḽine ḽa kha ḓi tea u hanedzaniwa ngaḽo.
Mbadelo kha dzi MP dza vhuvhambedzelani ha mabindu a phuraivethe dzi bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya redzhisiṱara.
Mbadelo kha dzi MP ya vhueletshedzi i tea u bviselwa khagala kha tshitshavha - u thivhela u galatshela malamba nga u nga ndi vhueletshedzi, hu si hone.
Arali ha vha na khuḓano dza madzangalelo, dzi MP dzi tea u bvisela khagala na u ḓibvisa - nga nnḓani ha musi foramu i ne vha khou shela mulenzhe khayo ya dzhia tsheo ya uri khuḓano a si nngafhani.
Sisiṱeme ya Phalamennde ya u bvisela khagala yo ḓisendeka kha kupfesesele kwa uri dzi MP vha nga tevhela madzangalelo a masheleni tenda ha vha uri zwo bviselwa khagala kha tshitshavha nahone a zwi vhangi khuḓano ya madzangalelo na mushumo wa dzi MP sa vhaimeli vha vhathu.
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho Muoditha Dzheneraḽa o ṱola u bvuselwa khagala ha khamphani nga dzi MP u vhona vhungoho ha u bviselwa khagala ha vhulanguli.
Kha dzi MP dza 454, vha ṱahe vho wanala vha songo tevhedza. Vhunzhi ha u sa bvisela khagala uhu ho lungama na khamphani dzi sa khou shumaho. Fhedzi ha, Komiti yo ṋetshedza ndifhiso dza u sa bvisela khagala uhu.
Miraḓo ya tshitshavha i nga isa mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo arali vha tshi fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala mbuelo dza masheleni dzavho dzoṱhe.
Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari nahone i dzeula mbialelo dzoṱhe dzine dza ḓisiwa. Mawanwa a Komiti a a ḓivhadzwa tshitshavha.
Arali Komiti ya wana mulandu MP, i nga mu ṋea khaidzo kana mulifho. Nḓaṱiso khulwane ndi mulifho u linganaho 50% ya muholo wa MP wa ṅwedzi.
Komiti a i ṱanganedzi mbilaelo dza vhathu vha sa ḓivhei, nga nnḓa ha musi dzi na vhuṱanzi,
Komiti i ḓo tsireledza vhuṋe ha muvhilaeli, arali izwi zwi tshi ṱoḓea.
U bvisela khagala kha vhathu ha mbuelo dza masheleni nga dzi MP zwi bveledza ṱhoḓea ya Mulayotewa ya u dzhia tsheo ha u sa vha na tshiphiri na u vha khagala. I dovha hafhu ya vha nḓila ya u ita uri dzi MP dzi vhe na vhuḓifhinduleli, Ri ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise nḓila idzi dza vhuḓifhinduleli u vhona uri Phalamennde i imela madzangalelo a vhathu vha Afurika Tshipembe.
Komitiṱhangenelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo yo ḓiimisela uri Mutevhe wa milayo u tea u khwaṱhisedzwa nahone wo kumedza u sedzulusa mafhungo o fhambanaho, hu tshi katela na aya o ṅwaliwaho afha.
U thoma tshikalo tsha nṱha tsha ndeme ya mpho dzine dzi MP dzi nga ṱanganedza,
U dzeula nga vhuḓalo mutevhe wa maitele a no tevhedzwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala dza u tandulula khuḓano dza dzangalelo.
Arali milifho i tshi tea u sedzuluswa, nga maanḓa ya vhuḓifari ha vhuaḓa.
Arali vhaimeli vha vhathu na vhanna/vhasadzi vhavho kana vhafunani vha tshi tea u tendelwa uri vha thendere kha makwevho a muvhuso.
Milayo yo tiwaho ya u shuma na khuḓano dza dzangalelo.
Arali hu tshi tea u vha na milayo ya u thivhela u shumiswa ha mafhungo a tshiphiri u vhuelwa u woṱhe.
U thoma milayo yo no ḓo thivhela kushumisele ku si kone kwa u pfiwa u tshi itela u vhuelwa nga masheleni.
Komiti yo ḓiimisela u wana mahumbulwa a vhathu kha mafhungo aya a ndeme.
Miraḓo ya tshitshavha ine ya fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala zwavhuḓi mbuelo dza masheleni dzavho vha nga rumela mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza miraḓo,
Fekisi: 021-461 0090.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mushumo muhulwane kha khaḽenda ya zwa polotiki nahone Phalamennde i vha na vhuṱambo ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Kha ṅwaha u ne ha vha na khethoguṱe, hu na u ṋewa ha zwipitshi huvhili, tshithihi phanḓa ha khethoguṱe na tshiṅwe nga murahu ha khetho.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi tshipitshi nga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Kha tshipitshi, Muphuresidennde vha ombedzela mishumo ya muvhuso kha ṅwaha we wa fhela na u dodombedza zwipikwa zwa ndeme zwa ṅwaha u ḓaho. Nga musi uyu, Muphuresidennde vha amba na lushaka sa Ṱhoho ya Shango, hu si ṱhoho ya Muvhuso.
Hu anzela u vha vhuṱambo ha ṅwaha ha muvhuso nga Luhuhi hune Khorondanguli, Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo zwa ita mushumo wazwo wa Mulayotewa phanḓa ha lushaka lwoṱhe. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u farwa luvhili kha ṅwaha musi khethoguṱe dzi tshi farwa.
Hu tshi vha na dimokirasi nga 1994, musi mavothi a Phalamennde a tshi vulea kha Maafurika Tshipembe, mushumo wa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo vha u pembelela lushaka lwashu, hu na vhushelamulenzhe nga vhathu hu tshi khou engedza kha mishumo ya vhuṱambo ha Muvhuso.
Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ḓivhadza tshipiḓa tsha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha vhuṱambo. Vhushelamulezhe nga vhathu kha vhuṱambo u vhu ndi ha ndeme ngauri Phalamennde i lwela u ita uri tshiimiswa tshi swikelee nga vhathu na u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe nga vhathu kha kushumele kwayo.
Tshipiḓa tsha u thoma tsha u tevhelana ha vhaṱhomphei kha vhuṱambo ha tshiofisi u bva Slave Lodge u ya getheni dza Phalamennde hu katela Mufolo wa Khuliso wa Mmbi.
Murendi u ṱanganedza Muphuresidennde.
U bva getheni ya vhupo ha Phalamenndeni, Mufolo wa Vhana vha Tshikolo vha folaho u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho vha fola nga murahu ha uyu u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Old Assembly.
Vhamvumvusi na vhone vha tshina fhethu ho fhambanaho kha tshipiḓa tsha nḓila ya hune vhathu vha shela hone mulenzhe.
U bva kha zwiṱepisi zwa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka, u tevhelana kha mushumo wa tshiofisi hu dovha hafhu havha tshiofisi, vhuṱambo ha muvhuso.
Mufholo wa Khuliso nga Mmbi wa Vhuṱambo u dzhia vhuimo phanḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka nahone bennde ya mmbi i lidza luimbo lwa lushaka. U thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 na Mmbi ya Muyani i fhufhaho nga nṱha ha vha hu hone Muphuresidennde vha tshi khou lumelisa lushaka.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u ḓaho nga murahu ha khethoguṱe ndi wa ndeme nga maanḓa ngauri ndi Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa Muphuresidennde a kha ḓi bvaho u khethiwa kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa u thoma ḽa Phalamennde ntswa i kha ḓi bvaho u thoma.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u rambiwa nga Muphuresidennde, nga kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, musi Muphuresidennde vha tshi vha ṅwalela hu u itela u humbela dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde.
Ndi muṅwe wa misi i sa dzuleli u itea hune madavhi mararu a muvhuso - Khorondanguli, Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo - a ṱangana fhethu huthihi.
U bva 1994, Milaedza ya Muphuresidennde kha Lushaka yo vha mishumo ya vhuṱambo yo fhelelaho - i ṱamiwa nga mapholisa manzhi a u tsireledza na goloi dza u tsireledza dza mmbi dza vhuṱambo, u fola kha nḓila ya Muphuresidennde ya u ya Phalamenndeni nga vha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe (SANDF), u lumeliswa ha lushaka nga Mufolo wa Vhuṱambo wa SANDF, bennde ya mmbi, u fhufha nga vha Mmbi ya Muyani ya Afurika Tshipembe na u lumelisa nga u thuthubiswa ha zwigidi lwa 21.
Mishumo nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka i anzela u tevhela mutevhe u re afha fhasi.
Miraḓo ya Vhuhaṱuli, Vhadzulatshidulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu, Vhalangavunḓu vha Mavunḓu na Vhaṱhomphei vha swikela Company Gardens kha munango wa tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu a Lushaka.
Vhaeni na miraḓo ya Khabinethe vha thoma u swika.
Mufolo wa Khuliso wa Vhana vha tshikolo na wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho u dzhia vhuimo kha matungo oṱhe a khaphethe tswuku kha Parliament Street u bva getheni u swika vhuponi ha Phalamenndeni.
Murendi u dzhia vhuimo kha Slave Lodge u ḓo ṱanganedza Muphuresidennde. Murendi u dovha a ita zwifanaho na zwenezwi munangoni wa u dzhena kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka musi Muphuresidennde vha tshi dzhena Nnḓuni.
Vhaphuresidennde vha kale, Vhafarisa Muphuresidennde vha kale, Vhaofisiri vha kale na Vhahaṱuli Vhahulwane vha kale vha swika munangoni u livhaho kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.
U tevhelana ha tshiofisi ha Vhalangamavunḓu, Vhalangadzulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu, Vhuhaṱuli, Vhaofisiri vha Phalamenndeni, Mufarisa Muphuresidennde na Muphuresidennde u ya kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.
Muphuresidennde vha lumelisa lushaka kha phodiamu nnḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.
Muphuresidennde vha amba Mulaedza wavho kha Lushaka ngomu ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka.
Vhaofisiri vha Phalamennde vha tiba dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Vhaofisiri vha Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u thoma u ya u fodiwa tshiṋepe tsha tshiofisi.
Vhaeni na Miraḓo ya Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka.
Afha ndi musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi swikisa kha Phalamennde zwine mugaganyagwama wa ṅwaha wa ḓo vha zwone na uri u ḓo avhelwa kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa. Tshipitshi tsha Mugaganyagwama tshi anzela u vha nga Luhuhi, nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka.
Itshi tshi anzela u farwa nga Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone tshi ṋetshedza Minisiṱa wa Gwama tshikhala tsha u ita nzudzanyo kha mugaganyagwama, we wa ḓivhadzwa nga Luhuhi wa ṅwaha wonoyo, arali nyimele dzo ita nzudzanyo dzo raliho uri dzi vhe dzo tea.
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi sumba nḓila ya u anganyela tshelede ya mbuelo, u shumisa na u hadzima kha ṅwaha wa muvhalelano uno. Tshi sumbedza u pfesesa ha Khabinethe yoṱhe ha khaedu dza ikonomi na dza mugaganyagwama dzi kha ḓi ḓaho.
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi na fhethu ho khetheaho kha mbekanyamushumo ya Phalamennde, ngauri tshi konisa vhasimamilayo na tshitshavha, mabindu na vharangaphanḓa vha zwitshavha zwapo, vhashumi na vhadzulapo, u dzeula pulane dza mugaganyagwama wa muvhuso miṅwedzi yo vhalaho phanḓa ha Mugaganyagwama wone une.
<fn>Hansards. ServiceDelivery.2010-02-19.ve.txt</fn>
Buthano ḽa Lushaka ḽo thoma Komiti ya Tshifhinganyana ine ya ḓo ita vhulavhelesi ho konanywaho nga ha nḓisedzo ya tshumelo fhasi ha thero "Ri shuma roṱhe u ḓisa nḓisedzo ya tshumelo ya khwine kha zwitshavha". Komiti i ḓo vha na Maanḓa a u vhudzisa nga ha mvelaphanḓa ya nga ha nḓisedzo ya tshumelo na zwine zwa vha khaedu, he ha vha na migwalabo, u itela u swikisa mivhigo, ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka, i re na themendelo dzi re khagala na u swikelea khathihi na u dzhenisa pulane dzo dzinginywaho.
U swika zwino, Komiti i ḓo vha na madalo o konanywaho a mahayani na dziḓoroboni na u ita vhupfiwa nga vhathu Phalamenndeni na kha Mavunḓu; Vhupfiwa nga vhathu vhu ḓo vha hone Phalamenndeni u bva nga ḽa 2 - 4 Luhuhi 2010.
Nga tshifhinga tsha madalo kha mavunḓu, Komiti i ḓo ita zwa u ṱola fhethu na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha, vhaofisiri vha Muvhuso Wapo, vhaofisiri vha Mihasho ya Muvhuso wa Vunḓu, komiti dza wadi, madzangano a zwitshavha zwapo na miraḓo ya zwigwada zwa madzangalelo a mabindu.
Yo ṱuṱuwedzwa nga vhathu!
Kha vha dalele Webusaithi yashu ya Phalamennde: www.parliament.gov.
Luṱingo: +2721 403 2911 Fakisi: +2721 403 3784, Phoḽ
<fn>Hansards. Sona.2009-04.ve.txt</fn>
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka; Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Mufarisa Muphuresidennde; Mufarisa Mulangadzulo na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Muhaṱuli Muhulwane Vho Langa; vhe vha vha vhe Mufarisa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC; Vhalangamavunḓu; miraḓo ya Khabinethe na Vhalangadzulo vha vhusimamilayo; vhe vha vha vhe Muhaṱuli Muhulwane na Vhaofisiri vha Phalamennde; Vhahulisei; Vhaambasada na Vhokhomishinari Vhahulwane na vhahulisei vha bvaho mashangoni a nnḓa vho dalaho; vhahulisei vha mahoro a poḽitiki na Miraḓo ya Phalamennde, Vharangaphanḓa vha Sialala; Muhulisei Raḓorobo wa Kapa; vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeli vha tshitshavha; khonani nndwani na dzikhonani; vhaeni vho khetheaho, ndi pfa ndi wa mashudu u amba na Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a tshipiḓa tsha u fhedza tsha Phalamennde ya Dimokirasi ya Vhuraru.
Ndo ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi na u ḓiṱukufhadza kha tshifhinga tshe nda vha natsho tsha u vha kha ofisi khulwane ya shango zwo vhangwa nga nyimele i sa fani na iṅwe i bvaho kha ḽihoro ḽivhusi ḽa muvhuso ḽi tshi litshisa mushumo Muphuresidennde wa kale.
Tshanga ndi vhuḓifhinduleli, kha miṅwedzi i si gathi, u langa Khorondangi ya Lushaka uri i fhedzise maanḓa o newaho African National Congress nga khetho dza 2004, na u vhea mutheo wa uri nga murahu ha khetho vhulauli vhu thome u shuma nga nungo.
Sisiṱeme ya ndayotewa yashu yo ita uri ri kone u vha na tshanduko na u ya phanḓa kha sisiṱeme dza muvhuso kha miṅwedzi miṱanu yo fhiraho, zwi vhonalaho nga tshumisano ya miraḓo ya Khorondangi, ya kale na miswa khathihi na thuso ya vhalanguli vha sekithara ya tshitshavha.
Musi ri tshi sedza murahu kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho, ndi tama u tenda kha u ḓikumedzela na u shuma nga nungo ha Vhaphuresidennde Vho Nelson Mandela na Vho Thabo Mbeki na vhanna na vhafumakadzi vhanzhi vhe vha ita mushumo wavho wa u tshimbidza gungwa ḽa muvhuso fhasi ha dimokirasi: kha Khorondangi na vhulauli, vhusimamilayo u ya nga matavhi mararu a muvhuso na kha vhuhaṱuli, vhe na lutamo lwa u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga nnḓa ha izwo, ndo ima phanḓa havho nga u ḓikukumusa na u ḓifhulufhela uri Afurika Tshipembe ri ḽi pembelelaho ṋamusi - ḽi si na dziphambano, khuḓano na khethululo kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho - ndi tshibveledzwa tsha mishumo ya vhanna na vhafumakadzi vha masia oṱhe a vhutshilo. Havha Ma-Afurika Tshipembe vha imela fulufhelo na u kona u vutsheledza zwi vhumbaho lushaka lwashu.
Vhukati ha Ma-Afurika Tshipembe vha ḓivheaho na u konesa hu na miraḓo ya Phalamennde ya dimokirasi yashu vhe tsha Luhuhi ṅwaha wo fhelaho ra vha na mashudumavhi a u onesana navho lwa tshoṱhe. Vhenevho hu katelwa Vho Brain Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joel Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Vho Jan van Eck.
Kha vho, ndi tama u engedza Vho Helen Suzman, Mu-Afurika Tshipembe o khetheaho tshoṱhe, we a imela mikhwa ya Phalamennde yashu ntswa kha nnḓu dza kale.
Ndi avha na vhaṅwe vhafunashango vhane vha tea u wana tshifhiwa tshihulwane tsha mukovhe musi ri tshi zwi bula, naho hu na maḓumbu a ikonomi a itaho magabelo, u timatima kha zwa poḽitiki hune ha nga dalela nḓivho dzashu roṱhe sa zwino ri kha tshanduko, lushaka lwashu lu kha tshiimo tsha vhuḓi.
Naho zwo ralo, ri songo dzhiela fhasi khaedu dzo ri livhanaho. U wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwi na khombo kha ikonomi yashu ro sedza u fhela ha mishumo na ndeme ya vhutshilo ya vhathu vhashu.
Ndi ngoho, u timatimisa ha tshanduko ya poḽitiki zwi nga vha na mbudziso nnzhi u fhirisa phindulo dzi re hone.
Nga ṅwambo wa zwezwo, vhunzhi hashu ri nga vha na vhuḓifhinduleli ha magabelo a tshifhinganyana a mutsho wa maḓumbu ra kutela mahaḓa ashu kha muya u ḓaho wa ikonomi na poḽitiki zwi si zwavhuḓi.
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u vutsheledza.
Ri nga kha ḓi amba rari, u shanduka ha vhuyo hu so ngo lavhelelwaho, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa yashu zwo lingwa zwenezwino, nahone tshiṅwe na tshiṅwe tsho phasa ndingo u sumba dimokirasi ine ya vha ya u vutsheledza.
Dimokirasi yashu ndi ya vhuḓi. Nga zwiṱukuṱuku i khou dzulela u khwaṱha, i tshi tikedzwa nga Mulayotewa u sa linganyiswi na miṅwe ḽifhasini,
Zwa vhukuma, u khwaṱha ha therisano yashu nga ha poḽitiki nga tshino tshifhinga tsha muṱaṱisano wa khetho, dzine roṱhe ra tenda uri dzi tea u vha dzo huliseaho nahone dza mulalo, ndi khwaṱhisedzo ya vhutshilo na dimokirasi zwo khwaṱhaho.
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vhe vha ḓisa mvelaphanḓa yayo, nahone hu ḓo vha vhone vhane vha ḓo tsireledza dimokirasi yashu kha miṅwaha i ḓaho.
Kha vha ntendele, Mulangadzulo na Mudzulatshidulo, kha nyimele ino ndi humbele vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho teaho u ḓinwalisele na u voutha kha khetho dza lushaka na dza vunḓu dzi ḓaho, uri ri kone u vhekanya vhumatshelo hashu roṱhe.
Izwi ri tea u zwi ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dziofisini dza masipala musi mutevhe wa vhakhethi u sa athu u vala. Fhedzi ri tea u dzhia tshivhuya tsha u ḓiṅwalisela zwo khetheaho zwa mafhelo a vhege zwo dzudzanywaho nga vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Afurika Tshipembe, IEC, matshelo na nga Swondaha, dzi 7 na dzi 8 Luhuhi nga u tevhekana.
Ndi tea u dzhia tshifhinga itshi u sumbedza uri, kha maḓuvha a si mangana a tevhelaho, ndi ḓo khunyeledza vhukwamani na vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe na Vhalangamavunḓu nda kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa khetho.
Miraḓo i ṱhompheaho; zwine ra vha zwone sa dimokirasi ndi nga nṱhani ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, lwa u tou thoma vha vhoṱhe vha dzhia vhumatshelo havho vha vhea zwanḓani zwavho.
Nga mushumo wonoyo muṱukuṱuku fhedzi u wa ndeme, wa u vouta u itela muvhuso wa vhathu vha shango ḽashu, ro ṱanutshela tshifhinga tsha kale tshe tshi si ri ite vhathu.
Zwenezwo ndi zwa ndeme kha vhuno vhuṱambo u pembelela anivesari ya vhu 20 ya u ṱanganedzwa ha Declaration of the Organisation of African Unity's Ad hoc Committee on Southern Africa on the question of South Africa ḽi tshi ṱanganedzwa nga Ṱhangule 1989 - ine ya ḓivhea nga uri the Harare Declaration. Vhurangeli uho ho nea mutheo wa thendelano ya ḽifhasi, nga Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshaka, nga ha nḓila ya kudzhenele kwa dzinyambedzano Afurika Tshipembe. Yo dovha ya amba zwe zwa ḓo reriwa kha Khonifarentsi ya Vhumatshelo ha Dimokirasi ya 1989 kha ḽa Afurika Tshipembe, u vhuisa vhafunashango u bva kha masia oṱhe a vhutshilo.
Hezwi zwoṱhe zwo livha kha phurosese ya nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza dimokirasi dza u thoma dza 1994.
Nga heyi nḓila, ri tea u livhuwa muṱahabvu muphurusidennde wa African National Congress, Vho Oliver Reginald Tambo, vhe vha thoma na u ranga phanḓa nga kha zwiimiswa zwa dzhango na zwa ḽifhasi zwe zwa vha tsumbavhuyo ya thandululo ya mulalo ya khuḓano dza shango ḽashu.
Iyo nḓila ya vhuhali ya u ṱoḓa u ḓisa muteo une wa ṱoḓa mulalo na mbuyelano vhudzuloni ha dzinndwa na khuḓano yo humisela murahu lwa tshoṱhe mazwifhi a miṅwaha ya ḓana yo fhelaho - zwine zwa vha magumo a 1909 a Khuvhangano ya Lushaka, ye ya ḓisa u vhumbwa ha Vhuthihi ha Afurika Tshipembe.
Musi iyo khuvhangano i tshi khou ṱalusa vhuvha ha mikano ya Afurika Tshipembe, sa zwine ra zwi ḓivha namusi, yo vha yo ḓisendeka nga mutsiko na khethululo.
Na zwino kha miṅwaha ya 15 ya dimokirasi, ri a kona u amba uri nyofho, u sa tsireledzea na vengo zwo ḓiswaho nga miṅwaha ya 100 yo fhiraho, zwo ḓisa mulalo wa khethululo u si wa vhukuma vhukati ha vhakoloni we wa vha u si wone fhedzi wa dovha wa vhewa hu si hone.
Idzo nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa miṅwaha minzhi ya u konḓelela, Nga iyi nḓila, ri fhululedza murwa wa vhuhali wa vhathu vhashu, Solomon Kalushi Mahlangu, we a ya thamboni miṅwaha ya 30 yo fhiraho a tshi ḓiṱongisa, nga nḓivho yo khwaṱhaho ya uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo. Kha vha ntendele hafhu ndi ṱanganedze vhukati hashu Vho Lucas Mahlangu, mukomana wa Kalushi, vhane vha khou imela muṱa,
Solomon Mahlangu o vha a tshi khou isa phanḓa maitele a maswole a miṅwaha yo fhiraho, vhukati havho ri vhala vhe vha vha vhe fhasi ha Vho King Cetshwayo vhe nga 1879, vha kunda mmbi ya Mabirithishi ngei Isandlwana, vha tshi tsireledza mbofholowo ya vhathu vhapo vha shango ḽashu na vhuḓivhusitshoṱhe ha shango ḽavho.
Nga murahu ha miṅwaha ya ḓana na mahumi mararu, ri nga kona u akhamadzwa kha fulufhelo na u vutsheledza zwo dzhenaho kha mbilu idzo dza mafulufulu.
Kha senthara dza u guda, u konḓelela ho ḓisa nndwaa nga vhathu vhanzhi nga tshifhinga tsha vhuria vhu rotholaho nga murahu ha u iledzwa ha dzangano ḽa mbofholowo na u farwa ha vhunzhi ha vharangaphanḓa vhahulwane vhaḽo.
Tshigwada tsha matshudeni tsha vhahali tsho ḓo paḓuwa u bva kha Nusas tsha vhumba Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe, Saso miṅwaha ya 40 yo fhiraho.
Kha murafho uyu hu na vharangaphanḓa vha kale vha Saso, vhane ha katelwa Strini Moodley, Muphurofesa Vho Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johny Issel na Mthuli ka Shezi u bula vhaṱuku fhedzi. U ṱuṱuwedza fulufhelo nga tshifhinga tsha u ḽi shaya, ri a vha fhululedza. Nga heyi nḓila ri tama u ṱanganedza uri ri na Pat Tlhagwana vhukati hashu ṋamusi, muzwala wa Onkopotse Tiro, o imelaho muṱa,
Nga tshino tshifhinga ri tama u livhuwa muṱahabvu Vho Ephraim Mogale, muphuresidennde muthomi wa Dzangano ḽa Matshudeni ḽa Afurika Tshipembe, Cosas, miṅwaha ya 30 yo fhiraho, na thanga dzawe.
Musi ri tshi elelwa matshudeni aya a miṅwaha yo fhiraho ri na mulaedza wa uri ḓora ḽa mbofholowo na nḓivho zwi duge nga maanḓa kha dzimbilu dza vhaswa vhashu.
Mulaedza wa zwe vha ita zwa vhuhali u kha ḓi vha wa ngoho na namusi, sa zwe wa ita miṅwaha minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u ṱharamudze mikano ya khonadzeo; uri ri, nga ngoho, nga u amba ha Freedom Charter, vule tshoṱhe "mavothi a u guda na mvelele".
Ri elelwa madzangano aya na vharangaphanḓa u ombedzela muya wa fulufhelo na u vutsheledza zwe zwa vha hone kha nndwa ya dimokirasi naho tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhonala tshi si na vhuyo; u ombedzela vhuḓifhinduleli ro vhu hwalaho mahaḓani ashu na u isa phanḓa mihumbulo ye vhunzhi vha ḓinetshedzela khayo, ri si tende u thithiswa nga zwikhakhisi na zwikonḓaho.
Zwa zwino, Mulangadzulo na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho, ri tea u ḓivhudzisa: Zwe ra ita zwo ita mini sa nḓila ya u shandukisa tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya 15 tshe dimokirasi ya vha hone, na uri ro ita mini u isa phanḓa mvelaphanḓa ya vhathu na tshirunzi tsha vhathu tshe ra wana maanḓa a dimokirasi nga 2004?
Ri na sisiṱeme ya dimokirasi i shumaho zwavhuḓi ṋamusi, yo ḓisendekaho nga milayo ya u vha khagala na u swikelea, na nḓila nnzhi dza u dzhenela ha tshitshavha na zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwo newaho maanḓa nga Mulayotewa u tikedza dimokirasi.
Nga murahu ha miṅwaha minzhi, ro kona u khwinisa zwiimiswa zwa vhulauli. Ro fhaṱa sisiṱeme ya vhushaka ya mivhusoḽedzani kha matavhi oṱhe na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati hao.
Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓikukumusa uri ro shandukisa tshivhumbeo tsha Tshumelo ya Muvhuso, zwine tshitshavha tshashu tsha ṱoḓa.
Naho zwo ralo, vhafumakadzi vha tshi vhumba phesenthe dza 34 dza poso khulwane dza Muvhuso, hezwi ndi zwiṱuku kha tshipikwa tsha ndinganyiso tshe ra ḓivhetshela.
Kha vhuimo ha lushaka na ha vhusimamilayo ha mavunḓu, lushaka lu ḓo pfuka phesenthe dza 32 dza vhuimeli ha vhafumakadzi ho swikelwaho nga 2004, nga fulufhelo, na phesenthe dza 40 dzo swikelwaho kha khetho dza mivhuso yapo dza 2006. Ri a fulufhela uri mahoro oṱhe a poḽitiki a ḓo shela mulenzhe kha heḽi ḽikumedzwa ḽa ndeme, musi a tshi khunyeledza mitevhe ya vhakhethi yao.
Naho mvelaphanḓa yo no itwa, kha phesenthe dza 0,2 tshiimo tsha vhathu vha re na vhuholefhali vhe vha tholwa nga muvhuso a tshi takadzi, zwi tshi vhambedzwa na phesenthe 2 dze ra ḓitetshela.
Kha maga aya mavhili, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga kule.
Ho no vhewa maga a u khwinisa vhukoni ha Tshumelo ya Muvhuso, hu tshi katelwa na ndangulo ya masheleni, Thusong Service Centres na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo, izimbizo na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho zwa zwino kha Muhasho wa zwa Muno.
Naho zwo ralo, zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa u khwinisa mvelele ya tshumelo na thwasiso ya vhaṅwe vhashumeli vha muvhuso, nga maanḓa avho vha re kha tshiimo tsha vhukwamani na tshitshavha.
Sa afha vhahulisei vha tshi ḓo zwi elelwa, muvhuso washu wo vhea u lwa na vhuaḓa sa tshone tshipikwa tshashu tshihulwane. Hezwi zwi vhonala, vhukati ha zwiṅwe, kha milayo i langaho vhashumeli vha muvhuso na vhafari vha dziofisi vha poḽitiki u fana, tshumisano na tshitshavha tshapo na tshitshavha tsha vhoramabindu, khathihi na ṱhingo dza u lwa na vhuaḓa.
Zwi nga vha zwone uri sisiṱeme dza u thivhela na u kaidza vhuaḓa a dzo ngo lingana, fhedzi u ya nga ha kuvhonele kwa sisiṱeme dza muvhuso, ri nga vha na khuthadzo kha ngoho ya uri phesenthe dza 70 dza milandu ya vhuaḓa yo vhigwaho kha midia i vha ya nnyi na nnyi ngauri muvhuso wo vhona kuitele ku si kwa vhuḓi nahone u khou lwa nazwo.
Khaedu dzo raliho dzo angarela sekhithara ya phuraivethe. Mafheleledzoni, khaedu i vha yo livha kha mulayo sa musi i tshi ṱoḓa nzio ya uri zwi itwe.
Miraḓo i huliseaho, ndi a tenda uri roṱhe ri khou tendelana uri vhuvha ha tshitshavha tshashu ho ḓitika, lwa tshoṱhe, nga mvelaphanḓa ri i itaho u bveledza lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza nyaluwo ya ikonomi dzi kovhelwa vhathu vhoṱhe,
Zwi a ḓivhea uri, nga murahu ha u ima ha ikonomi nga miṅwaha ya mafheloni a vho 1980 na miṅwaha ya mathomoni a vho 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela kha tshifhinga tshilapfu tsha pfareledzo ya nyaluwo ya ikonomi tshe u rekhodiwa ha dzimbalombalo dzedzo ha thoma nga ṅwaha wa 1940.
Nga miṅwaha ya fumi ya u thoma ya mbofholowo, nyaluwo ya ikonomi yo vha na tshikati tsha phesenthe 3 nga ṅwaha, na uri hezwi zwo khwinisea u swika phesenthe 5 nga ṅwaha nga mbalo tshikati u bva nga 2004 u swika 2007.
Musi hu na nyaluwo ya vharengi, yo ḓiswaho nga nyaluwo ya mishumo na miholo na inifuḽesheni na phimo ya muingapfuma zwi re fhasi, yo vha na zwe ya ita hafha, ri ṱuṱuwedzwa nga khungetshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya zwikhala u itela nyaluwo ya u isa phanḓa.
Hezwi zwi katela, kha tshiimo tsha u thoma, phimo ya nṱha ya u bindudza nga sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe. Kha iḽi ḽiga, kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho, ro vha ri tshi khou tshimbila kha phesenthe dza 16 dza ndaka ya goroso sa phesenthe ya zwibveledzwa zwoṱhe zwa shango, GDP. Izwo zwo vha u vhiluledza ha vhubindudzi hune ṋamusi mbalo iyo ya ima kha phesenthe dza 22, tsini na phesenthe dza 25 dze dza pimiwa u ḓo swikelwa nga 2014. Hezwi zwi ḓi vha tshipiḓa tsha mvelelo ya mbekanyamushumo dza muvhuso dza u engedza themamveledziso ya tshitshavha.
Izwi ndi mvelelo dza phoḽisi dza u khwinisa nyimele ya sekhithara ya phuraivethe, na u tshimbidza phoḽisi ya muthelo na tshelede nga nḓila ine ya alusa vhuswikeli kha tshumelo na u fhungudza thaidzo ya inifuḽesheni ngeno hu uri nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou vhonwa uri ikonomi yo dzika na na u do vha I kha tshiimo tshavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu.
U livha kha tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, na ndingedzo, nga maanḓa u bva 2004, dzo itwaho nga ngona ya u bvisa zwikhukhulisi zwo fhambanaho zwa nyaluwo zwo vha na kuitele kwa vhuḓi.
Ndi henefha he Accelerated and Shared Growth Initiative, Asgisa, ya vha i tshi khou shumiswa, hu tshi vhonwa uri zwikhukhulisi zwihulwane u fana na zwiongolosi zwa themanveledziso, phoḽisi dzo ṱanganelaho dza nḓowetshumo na mbekanyamushumo, khaedu ya zwikili, milayo na vhukoni ha tshumelo dza muvhuso dzi a ambwa ngadzo nga nḓila ya ndumbo na u vha yo dzudzanyea.
Ikonomi yashu yo no vha khagala, u bva nga 1994 yo no ṱanganyiswa na sisiṱeme ya ḽifhasi. Zwiimiswa zwashu zwa masheleni ndi tsumbo dzone-dzone, zwine zwo no ri kuvhatedza kha maḓumbu a ikonomi ya ḽifhasi.
Naho zwo ralo, hune ya swika hone kha tshitshavha tshashu hu kha ḓi vha fhasi vhukuma. Ikonomi yashu yo ḓitika nga migodi na vhulimi kha u vhambadzelaseli. Nga nnḓa ha sekithara ya tshumelo, a ri athu u vhona nyaluwo nngafho-ngafho kha sekhithara dza ndeme, nga maanḓa kha vhubveledzi.
Ngauralo phimo ya nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa a yo ngo tou hula u fhira ya maṅwe mashango. Ndi honovhu vhuhoṱa vhu ḓisaho tshikolodo tshihulwane musi zwi rengwaho kha mashango a nnḓa zwi tshi fhira zwi rengiselwaho mashango a nnḓa, nga maanḓa musi ri tshi dzhena kha vhupimakone ha nyalulo khulwane. Ngauri ro vha ri na phimo ya mbulungelo ṱhukhu, ro ḓo tea u ḓisendeka kha masheleni a tshifhinga tshipfufhi u badela tshikolodo na mbekanyamushumo dzashu dza vhubindudzi.
Hedzi ndi khaedu dzine shango ḽashu ḽa tea u dzi tandulula musi ri tshi ya phanḓa.
Mbudziso ya vhuṱhogwa ndi heyi: Nna nyaluwo ya ikonomi i tea u vha hani Lupfumo lu vha hone u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu. Ngauralo, mbudziso ya uri nyaluwo i khou kovhelwa vhathu u eḓana i tea u vha mutsetse wa u ṱhogomelwa ha ikonomi?
Zwa ndeme, u kovhelana mbuelo dza nyaluwo zwi tea u katela u dzheniswa ha vhashumi, u vhona uri hu na mishumo yavhuḓi. Ndi ngoho, ndi mafhungo a rekhodo ya vhukati ha 1995 na 2003, ikonomi yo ḓisa henefha kha miḽiyoni nthihi na hafu ya mishumo miswa, na uri zwi vhonalesaho ndi mishumo ya henefha kha 500 000 nga ṅwaha vhukati ha 2004 na 2007.
Nga tshifhinga itshi tsho tevhelaho, lwa u tou thoma nga murahu ha dimokirasi, mishumo minzhi yo vha hone u fhira vhathu vhaswa vha dzhenaho kha maraga wa mishumo, zwenezwo zwa fhungudza phimo ya u shaya mishumo u bva kha phesenthe dza 31 nga 2003 u ya kha phesenthe dza 23 nga 2007.
Ndi zwone, izwi zwi so ngo ri bvisa kha vhuḓifhinduleli ha u vhudzisesa nga ha ndeme ya iyo mishumo, hu tshi katelwa na pfanelo na mbuelo dzine vhashumi vha khou ḓiphina ngadzo.
U kovhelwa ha mbuelo dza nyaluwo zwi tea hafhu u katela na ṱavhanya u dzheniswa ha ndinganyiso, khathihi na u manḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi ho ṱanḓavhuwaho, BBEE.
Izwi a si u ita izwo zwa adzhenda yo livhaho kha u ṱuṱuwedza lushaka. Nga ngoho, shango ḽine ḽa si tendele u dzhenela ha vhathu vhaḽo vhoṱhe kha masia oṱhe a ikonomi ḽi khou ḓo shuma nga nḓila i re fhasi vhukuma kha vhukoni haḽo.
Fhungo ḽa uri sekhithara ya phuraivethe i murahu kha u shandula tshivhumbeo tsha vhulauli na mishumo ya zwikili, mvelaphanḓa ya vhubindudzi na zwiṅwe, zwi ita uri shango ḽashu ḽi salele murahu kha nyaluwo.
U kovhana mbuelo dza nyaluwo zwi dovha hafhu zwa amba nḓila ya vhukoni nahone yo teaho ya muvhuso ya u shumisa gwama sa nḓila ya u nea hafhu na u ṱaḓulana kha muhwalo wa u netshedza ndaka dza muvhuso.
Miraḓo i huliseaho i ḓo vha i tshi ḓivha nga ha vhunzhi ha data nga ha mafhungo a elanaho na miholo ya matshilisano. Ndi ḓo, naho zwo ralo, nea tsumbo hafhu u bvisela khagala nḓila ine mvelaphanḓa ye ra i ita khathihi na khaedu dzine ra ṱangana nadzo.
Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhushai vhu tshe vhunzhi kha tshitshavha tshashu, na tshiimo tsha u sa lingana tshi nṱha vhukuma.
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro ita zwinzhi u lwa na itshi tshiwo nga miholo ya matshilisano.
Firstly, money-metric poverty declined substantially since the turn of the century. The reduction is to a large extent due to a dramatic expansion in social grants expenditure from 2002 onwards. This improvement is mirrored in access to basic servises - a rapid decline in asset poverty even preceded the decline in money-metric poverty. Secondly, although the reductions in poverty have been substantial, aggregate inequality increased during the 1990s. Thirdly, the dynamics underlying the poverty and inequality trends determine the broad policy outlook [P]poverty has decreased since the transition, but ...inequality has not improved.
Among households that include children (defined as those aged 17 and younger), the number of households reporting that a child went hungry declined dramatically (from just over 31 percent to 16 per cent) between 2002 and 2006. This suggests that the poverty situation has improved remarkably, particularly among people experiencing the greatest degree of welfare deprivation. The prevalence of hunger among children has virtually halved over four years.
Ndi ngoho, mbono idzi dzi tikedzwa nga ṱhoḓisiso yashu, ine ya sumba uri vhushayi ha mbuelo, nga maanḓa kha zwitshavha zwa vharema na makhaḽadi, ho fungudzea nga ṅwambo wa phimo dza mishumo khathihi na magavhelo a matshilisano zwi re nṱha. Ngeno tshivhalo tsha vha wanaho magavhelo ho vha hu 2,5 miḽiyoni nga 1999, nga 2008 tsho gonya u swika kha miḽiyono dza 12,4.
Izwi zwi vhangwa nga u engedzwa nga maanḓa kha u swikela Gavhelo ḽa u Unḓa Ṅwana, ḽe ḽa takuwa u bva kha vha wanaho vha 34 000 nga 1999 u swika miḽiyoni dza 8,1nga 2008.
Sa tshipiḓa tsha u shela mulenzhe kha mbuelo ya vhashai, tshipikwa tsha zwikhala zwa miḽiyoni 1 nga kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Muvhuso zwo swikelwa nga 2008, ho sala ṅwaha muthihi kha tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa nga maanḓa a khetho dza 2004. Hezwi zwo ita uri hu vhe na khonadzeo ya u ṱanḓavhudza mbekanyamushumo iyi na u khwinisa vhukwae hayo.
Musi ho sedzwa muteo wa tshumelo i livhiswaho miṱani, figara dzi tou ḓiambela dzone dzine. Sa tsumbo, u swikela maḓi a nweaho zwo khwinisea u bva kha phesenthe dza 62 nga 1996 u swika kha phesenthe dza 88 nga 2008.
Vhuṱanzi vhunzhi nga ha miholo ya matshilisano vhu vhonala nga u khwiniswa nga maanḓa ha vhuswikeli kha zwiimiswa zwa ndondolothangeli ya mutakalo. Phesenthe dza 95 dza Ma-Afurika Tshipembe vha dzula kha tshikhala tsha kiḽomitha 5 u bva kha tshiimiswa tsha mutakalo, nahone ro vhudzwa uri kiḽiniki dzoṱhe dzi na maḓi a nweaho. Nyelulo ya vhana yo gonyela nṱha kha phesenthe dza 85 ngeno maḽaria o fhungudzea vhukuma.
Ri pfa ri tshi takadzwa nga ṱhoḓisiso ya u vha hone ha HIV i sumbaho u dzudzanyea na u tsela fhasi siani ḽa u fhirela.
Nṱha ha izwo, mbekanyamushumo ya dzilafho ḽa anthirithiroviraḽa a i tou vha yone khulwanesa ḽifhasini fhedzi, i khou ṱanḓavhuwa i tshi ya tshifhinga tshoṱhe, hu na vhalwadze vha 690 000 vho dzheniswaho khwayo tshe ya thoma.
Hone zwiimiswa zwinzhi zwa mutakalo a zwi na mishonga i ṱoḓeaho, vhashumi vho linganaho, na ṋetshedzo ya tshumelo ya muteo u fana na maḓi a vhuḓi na muḓagasi, Kha zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi, vhulanguli ndi ha fhasi na maime a vhashumi a ṱoḓou khwiniswa.
Kha sia ḽa pfunzo, hu na u fhungudzea ha ndivhanele ya mudededzi na mugudi, ine ya ṱanganedzwa hoṱhe hoṱhe u ya nga ṱhanganedzo ya phuraimari na khwiniso kha vhana vha phasaho mbalo, u tou nea tsumbo dzi si gathi.
Nga tshifhinga tshithihi, hu khou shumiswa nungo nnzhi u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.
Zwi a ḓivhea uri a ri zwi ḓivhi uri phimo ya vha litshaho, nga maanḓa kha sekondari na magudedzi i nṱha, hone sisiṱeme ya pfunzo i kha ḓi tea u bvisa zwikili zwi ṱoḓeaho nga tshitshavha.
Nṱha ha izwo, vhukoni, kha u funza na kha u guda, vhu kha ḓi sumba u vhilaela hu sa gumi ha dziphambano dza matshilisano dza kale.
Ndi tshi shanda fhungo, hune pfunzo ya ṱoḓea hone nga maanḓa u vunḓa mutevheṱhandu wa vhushai, ndi hune themamveledziso, vhulanguli na vhukoni na tshivhalo zwa vhadededzi zwa vha zwi sa fushi.
Mbekanyamushumo dza matshilisano dza muvhuso dzo khwinisa muteo wa ndaka ya vhashai, nga nḓila ya dzinnḓu, hune miḽiyoni 2,6 wa dzinnḓu dzo tikedzwaho dza vha dzo nekedzwa.
Ri tea u zwi ṱanganedza uri Mbekanyamushumo ya u Kovhiwa hafhu ha Mavu, na thikhedzo ya vhudzulo nga murahu yo vha yo tea yo itwa nga u ṱavhanya nahone lwa khwine.
Kha zwothe, ri a ḓikhoḓa kha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo dza matshilisano, fhedzi a ri koni u fushea nga tshanduko dza vhunzhi ha zwithu fhedzi.
Hu nga vha kha zwa pfunzo, zwa mutakalo, zwa dzinnḓu, zwa maḓi kana vhutatatshili, mbudziso ya ndeme ine ra ṱangana nayo ḓuvha na ḓuvha ndi ya uri ri nga khwinisa hani ndeme ya tshumelo idzi. Kha izwi ri tshe na vhuyo.
Miraḓo i huliseaho, vhugevhenga i kha ḓi vha tshiko tsha u sa tsireledzea kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Tshenzhemo ya ḓuvha na ḓuvha, kha vhupo ha vhashayaho na ha vhopfumaho, ndi nyofho ya u ḓivha khonadzeo dza u nga tshoṱhelwa lwo vhifhaho.
Kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe, khonadzeo ya zwikimu zwi si ho mulayoni zwi bvisaho zwishumiswa nga vhuaḓa i dzulela u vha tshiko tsha zwithu zwi ri kwamaho vhukuma.
Zwi tou vha khagala, phimo ya vhugevhenga ho fhelela, yo vha yo gonya nga 2002, yo no tsela fhasi zwino. Tshakha dzoṱhe dza dzimbalombalo dzi nga bulwa u khwaṱhisedza hezwi.
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri u fhungudzea a ho ngo ṱavhanya lwo linganelaho, hu si nga phimo ya phesenthe dza 7 u ya kha dza 10 dze ra ḓitetshela kha tshaka dzo fhambanaho dza vhugevhenga kha muṅwe muthu. Ngoho ya uri zwiwo zwa vhugevhenga ha dzikhakhathi miṱani na kha mabindu zwi khou gonya, na vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana a ho ngo tou dzika nga nḓila ya vhuḓi, ndi thaidzo i ri kwamaho vhukuma.
Hezwi zwi sumbedza u kundelwa kha vhupo ha vhudzulo hashu, nga maanḓa kha u fhaṱa vhushaka ha u vha tshithu tshithihi ha tshitshavha zwine zwa nga ri thusa kha u thivhela khathihi na ulwa na vhugevhenga. Zwi dovha hafhu zwa sumbedza u sa khwaṱha ha maitele a vhulamukanyi, u thoma kha ṱhoḓuluso ya milandu u swika kha u lulamisa vho itaho vhukhakhi. Hezwi zwi sumbedza u sa khwaṱha ha vhukoni ha mashumele a khothe, zwi tshi katela zwa thekiniki na dziṅwe themamveledziso na vhulangi. Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine maitele a u vusuludza tshumelo ya zwa vhugevhenga na vhulamukanyi nga hu hulu o no thoma u zwi dzudzanya.
Musi ri tshi khou ḓisasaladza lwa tshiṱuhu, ri songo balelwa u vhona uri ri khou sengulusa maitele ane a takalelwa nga nḓila khulwane nahone ane a dzhiiwa sa maitele a vhukuma u fhirisa zwe zwa vhuya zwa ṱanganiwa nazwo fhano kha shango ḽashu.
Hezwi zwi khou bva kha tshanduko dzo iteaho kha zwiimiswa hezwi, hu tshi tevhedzwa zwine zwiimiswa izwi zwa tenda khazwo, zwo ḓitika nga mvelele ya pfanelo dza vhathu, tshivhumbeo tsha tshaka dzavho dzo fhambanaho na maitele azwo a vhuḓifhinduleli,
Fhedziha ri songo ḓi fhura: U tou fana na kha vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, tshanduko yeneyi i kha ḓivha kha zwiimo zwa lushie. Ri kha ḓi vha na lwendo lulapfu lune ra fanela u lu tshimbila.
Ndi a fulufhela uri miraḓo i ṱhonifheaho i ḓo tendelana na nṋe uri vhuthu ha demokirasi yashu vhu ḓi sumbedza nga kha nḓila ine ra dzhiela nṱha ngayo avho vhane zwa leluwa u vha vhaisa kana uri vha lingee kha zwitshavha zwashu.
kha fhungo heḽi, nga kha milayo yo phasiswaho, maitele ane a ṱanganedzwa sa avhudi ḽifhasini ḽoṱhe, milayo na mafulo zwo ita uri hu itiwe nungo dzo khwaṱhaho u itela u khwinisa nyimele dza vhana, vhafumakadzi, vhathu vhane vha vha na vhuholefhali khathihi na vhaaluwa.
Nga kha mafulo a u amba vhathuni, na nga nṱhani ha tshumisano ye ra i fhaṱa na madzangano a imelaho zwigwada zwine zwa leluwa u zwi vhaisa kana uri zwi lingee, ro khwinisa mafhungo a uri hu dzhielwe nṱha zwithu zwi vha kwamaho, nahone ra dovha ra kona u ṱuṱuwedza uri zwi dzule zwi tshi dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe.
Ndi rekhodo ine ra pfa ri tshi ḓihudza ngayo, sa tsumbo, uri miṱa i rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi yo wana mikovhe i fhiraho gumoṱuku ya magavhelo a vhulonda vhathu, zwi tshi katela dzinnḓu na zwa mutakalo na zwauri kha dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dze dza bvelela vhukuma hu katelwa mafulo a u haela vhana na u vha ṋea zwiḽiwa.
Naho zwo ralo, mafhungo a u shaya mushumo a wanala a tshi lemelesa vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani, vhaswa na vhathu vhane vha vha na vhuholefhali. HIV i kwama nga nḓila khulwanesa vhafumakadzi vhaṱuku. Khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana dzo no aluwa zwihulwanesa.
Hezwi zwoṱhe ndi mishumo yo lindelaho tshifhinga tshine tsha khou ḓa.
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo, hedzi, ndi dzone, dziṅwe dza tsumbo dza zwe demokirasi ya ḓisa na mvelaphanḓa ye muvhuso wa ita u tshi khou ita zwe wa fhulufhedzisa vhakhethi. Ndi zwithu zwine zwa tou vha khagala, naho zwi tshi nga kaliwa nga nḓila ifhio kana ifhio, zwauri mvelaphanḓa yo itwaho ubva nga 1994 yo vha ine ya takadza vhukuma, fhedzi hu nga si vhe na u timatima uri hu kha ḓi vha na dzikhaedu nnzhi vhukuma dzo salaho.
I have walked that long road to freedom. I have tried not to falter; I have made missteps along the way. But I have discovered the secret that after climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb. I have taken a moment here to rest, to steal a view of the glorious vista that surrounds me, to look back on the distance I have come. But I can rest only for a moment, for with freedom comes responsibilities, and I dare not linger, for my long walk is not yet ended.
Miṅwedzi i si gathi ubva zwino, vhathu vha shango ḽashu vha ḓo bula murangaphanḓa ane vha mutakalela uri a ise phanḓa na mushumo wavhuḓi wa havha mulwela mbofholowo muhulwane na vhaṅwe vha tumbuli vha demokirasi.
Naho khamusi mashumele ashu a tshi nga fhambana, zwipikwa zwine ra tea u sedza khazwo zwi khagala nahone zwo vhewa nga nḓila isa xedziho kha Mulayotewa washu, zwine ha vha u sika tshitshavha tshine tsha vha na vhuthihi, tshi si na zwa khethano nga muvhala, khethano nga mbeu, tsha demokirasi nahone tshine tsha khou bvelela tsha dovha hafhu tsha shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi khau fhaṱa ḽifhasi ḽa khwine.
Miṅwahani ya rathi yo fhelaho, vharangaphanḓa vha vhathu vhashu vho kuvhangana kha Growth and Development Summit vha swikela thendelano kha mishumo ine roṱhe ra fanela u i ita uri ri khwinise ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe, nga maanḓa u hafula u shaea ha mishumo na vhushai nga 2014.
u sika mishumo minzhi, mishumo ya khwine na mishumo yavhuḓi ya vhoṱhe nga kha vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha, mbekenyamishumo dza mishumo ya muvhuso, vhushaka ha dzisekithara na maano, u rengiwa ha zwithu zwo itwaho fhano hayani, u alusa mabindu maṱuku na u tikedza dzikoporasi.
U tandulula khaedu ya vhubindudzi nga u khwinisa zwa u vhulunga tshelede, u shumisa nga nḓila yone tshelede i bvaho kha pensheni na tshelede ya tshikwama tsha mbulungelo tsha muthu a tshi awela mushumoni, zwa dzinnḓu, u shela mulenzhe ha sekithara ya zwa dzitshelede na zwa u manḓafhadza vharema lwa ikonomi.
U ita tshithu kha fhethu-hapo na u ḓisa mveledziso, zwi tshi katela nḓisedzo ya themabveledziso na uri tshumelo i kone u swikelelea.
Ndi na vhuṱanzi ha uri, sa tshipiḓa na hone hu tshi katelwa hedzi ndivho, vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga konḓelwa u hanedzana kha ḽa uri hu na ṱhoḓea ya u khwinisa mbekanyamaitele ya pfunzo yashu; u ḓisedza maitele a tshumelo ya mutakalo a pfadzaho, avhuḓi nahone a linganaho; u bveledzisa vhupo hashu ha mahayani na u vhona uri hu na zwiḽiwa zwo linganaho; na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa.
A thi khou amba hezwi zwithu ngauri zwi katela zwoṱhe kana ngauri nga u kona u zwi vhona ri ḓo kona u ilafha malwadze oṱhe ane a khou dina lushaka lwashu lini. Fhedzi ndo nanga u ita nga u ralo u itela u khwaṱhisedza fhungo ḽa uri Afurika Tshipembe a ḽi khou tambula nga vhushai ha bono. Khaedu yashu ndi u shandukisa bono ḽa vha mbekanyamushumo na thandela zwine zwa nga shumiswa zwavhuḓi.
Heyi ndi mihumbulo ine ya ṱanganedzwa nga vhathu vhoṱhe, sa zwine zwa sumbedzwa kha Millenium Developmet Goals dza United Nations. Naho zwo ralo, vhathu vhoṱhe ṋamusi vho lavhelesana na khombo ya uri zwivhangalelwa zwenezwi zwi swika hune zwa fhiriselwa phanḓa nga miṅwaha minzhi, arali ha sa vha miṅwaha ya fumi, zwi tshi khou vhangwa nga vilili ḽa zwa ikonomi ḽo ambarelaho ḽifhasi loṱhe.
Kha zwe zwa thoma, zwi tshi vhonala nga nnḓa, sa vilili kha zwiimiswa zwi si gathi zwi hadzimisaho masheleni zwo mbo ḓi thuthuba zwa ḓisa thaidzo dza zwikolodo ḽifhasini ḽoṱhe, zwe zwa ḓisa masiandaitwa a si avhuḓi kha zwi kwamaho vhubveledzisi na zwa mbambadzo.
Ri nga ḓi sasaladza tseḓa, na u ṱoda u swikela zwthu zwinzhi nga tshifhinga tshiṱuku khathihi na u sa londa ha vhalangi vha mabindu mahulwane zwe zwa ita uri huvhe na vilili. Ri nga ḓi sasaladza mbekanyamaitele dza muvhuso dze dza bvisa maṱo adzo kha bola dza tendela zwiito zwa tseḓa nga mimaraga ye ya vha i si tsha langiwa zwa swikisa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi kha maitele a zwa masheleni. Hezwi zwoṱhe ri nga zwiita, nahone ri nga si vhonwe mulandu khazwo.
Fhedziha, zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha riṋe nahone zwo dzhayaho ndi u pfesesa masiandaitwa a hezwi zwoṱhe kha ikonomi yashu na ya dzingu ḽashu, na u vhamba maano ane a ḓo sia hu na u fhungudzea ha tshinyalelo, zwihulwanesa kha masia ane a ṱavhanya u vhaisala kha tshitshavha tshashu.
Zwine ra zwi ḓivha ndi zwauri nzulele yashu ya vhulangi kha shango ḽashu na mbekanyamaitele dza u lwa na mugaganyagwama wa u langa nyaluwo ya ikonomi u tshi vhuya fhethu huthihi zwine ra khou zwi shumisa zwo ri thusa uri ri thivhele u vhaiseswa nga vhuhali ha thaidzo hei.
Fhedzi roṱhe ri a zwiḓivha uri, ngauri ri tshipiḓa tsha ikonomi ya ḽifhasi nga nḓila khulwane, ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwashu zwi vhambadzelwaho mashangoni a nnḓa yo fhungudzea; nḓila ya u wana masheleni na u tshimbila ha masheleni zwo no vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi; u tsela fhasi ha ṱhoḓea zwo vhanga u tsela fhasi ha vhubveledzisi; u sikwa ha mishumo zwo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nahone, kha dziṅwe nḓowetshumo, zwa u fhungudza vhashumi zwo no tou vha zwithu zwa vhukuma.
Hovhu vhukonḓi ho ḓa nga tshifhinga tshithihi tshamusi inifuḽesheni na nyingapfuma zwi tshi kha ḓi vha nṱha vhukuma. Ri livhuwa Muluvhisi wa Reserve Bank, we mulovha vha i tsitsa nga phesenthe 1.
Hezwi zwoṱhe zwo ṱangana, zwi kwama nga nḓiḽa mmbi mbuelo ine ra i ṱoḓa uri ri aluse nḓisedzo ya tshumelo na uri ri thome thandela dzashu dza mveledziso. Ngauralo, ro kombetshedzea uri ri tsitsele fhasi mbonelaphanḓa yashu kha zwi kwamaho nyaluwo na u sikwa ha mishumo.
Ri a zwi ḓivhavho uri Afurika Tshipembe a ḽo ngo tou kwamea nga nḓila i dinaho u fana na maṅwe mashango manzhi. Ndi zwavhukuma, kha tshifhinga tshine vhaṅwe vha khou ṱangana kana u lavhelela mutsiko wa zwa ikonomi, Afurika Tshipembe na Dzhango ḽoṱhe a kha ḓi vha o lavhelela nyaluwo naho i tshi nga ḓa nga luvhilo luṱuku.
Kha fhungo ḽeneḽi, miraḓo i ṱhonifheaho, ndi pfa ndo takala u vhiga zwauri kha vhuṱanganelani he ha vha hone kha Ofisi ya Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha vhashumisani vha tshitshavha vho fhambanaho, ro tendelana roṱhe uri ri ḓe na maano ane a ḓo kona u fhungudza vhuhali ha vilili heḽi kha tshitshavha tshashu. Tshigwada tsha vha tshipentshela tshine tsha khou shumana na mafhungo haya tshikati na mushumo, nahone zwigwada zwi tevhelaho zwo ṱanḓavhuwaho zwa zwe zwa wanala zwi khou reriwa nga hao.
Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza u bindulisa kha tshitshavha, hune ndeme ya hone yo no aluwa u swika kha R690 biḽiyoni kha miṅwaha miraru i tevhelaho. Kha zwenezwi, hune zwa vha zwo tea, ri ḓo wana nḓila dzine ngadzo ra nga kona u wana masheleni.
Hezwi zwi ḓo katela thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso na masheleni a u pamba kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka, zwi tshi katelavho na u shumisana na sekithara ya phuraivethe na u shumiswa ha tshomedzo dzi langiwaho nga vhashumi, u tou fana na masheleni a phensheni.
Tshavhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamushumo dza sekithara ya tshitshavha dza u thola. Kha ḽiṅwe sia, pulane dza u engedza u thola kha sia ḽa mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa u tevhedzwa ha milayo zwi ḓo ya phanḓa. Kha ḽiṅwe siavho, ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha Mbekanyamushumo yo Ṱanḓavhuwaho ya Mishumo ya Muvhuso.
Tshavhuraru, maga ane a nga leludza u thivhela u ongolowa ho kalulaho ha vhubindudzi na u vala ha mamaga na dzifeme kha sekithara ya phuraivethe a nga kha ḓi dzhiiwa.
Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo ita zwa u lambedza dzi indasiṱiri na u ṋea magavhelo u itela u shumana na dzikhaedu kha sekithara dzo fhambanaho, na u dovha hafhu wa ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso uri zwi thuse dzifeme dzine dza vha fhasi ha mutsiko nga nṱhani ha vilili ḽa zwa ikonomi.
Zwine zwa nga itiwa u itela u thivhela u fhelelwa ha vhashumi nga mushumo zwi ḓo itiwa, hu tshi katelwa maḓuvha a u awela malapfu, tshifhinga tsha u pfumbudza tsho lapfaho, tshifhinga tshipfufhi na u kovhekana mushumo. Hezwi zwi ḓo ṱanganyiswa na u kunguwedza fulo ḽa Proudly South African na u dzhia vhukando vhukonḓaho kha zwiṱundiwaho zwisiho mulayoni.
Tshavhuṋa, muvhuso u ḓo isa phanḓa na u engedza u shumiswa ha tshelede kha zwa matshilisano, zwi tshi katela na u engedzwa lwa tshifhinga tshilapfu ha u swikela kha Magavhelo a u Unḓa Vhana kha vhana vha miṅwaha ya vhukale ha 18 na u fhungudza vhukale ha vhanna vha teaho u wana mundende ha vha miṅwaha ya 60. Zwi tou pfala, sa vhunga na nṋe ndi tshi khou fara miṅwaha ya 60 ṋaṅwaha, ndi ḓo vha ndo no lugela u ya phenshenini.
Ri tshi engedza kha zwenezwo, ri ḓo shumisa Social Distress Relief Grant na u ṋekedza zwiḽiwa nga maanḓa kha havho vhane a vho ngo tsireledzwa nga Tshikwama tsha Ndindakhombo ya vha sa Shumi kana vhane vho no fhedza masheleni avho.
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa nga maanḓa kha khaedu ya maitele a u pfana u gonyisa mmitengo ya zwirengiswa nga nḓila yo kalulaho zwine zwa khou itwa nga maṅwe mabindu ashu mahulwane. Kha zwenezwi, ri tama u khoḓa Competition Commission kha u khwaṱhisa tshanḓa u itela uri avho vhane vha vha na mulandu vha ḓiswe mulayoni.
Naho zworalo, ri na fhulufhelo ḽauri, lushaka nga u ngaredza lu ḓo khwaṱhisa tshiimo tsha u dzula lwo fhaṱuwa uri musi mitengo ya tshomedzo dza u bveledza i tshi tsela fhasi, na lushaka lu vhe na u vhuelwa khazwo.
Maga haya ane o dzhaya vhukama a ḓo langiwa nga mulayo une wa lwa na mbekanyamaitele ya u langa nyanluwo ya masheleni. Naho zworalo, ri ḓo vhona uri tshikalo tshine muvhuso wa hadzima ngatsho masheleni ndi tsha vhuṱali nahone tshi nga nḓila ine tsha nga langea lwa tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi amba u tshitsela fhasi nga hu hulu zwikolodo zwa muvhuso musi nyimelo dzi tshi vho khwinisea.
Ndingedzo dzashu dzi ḓo dovha hafhu dza langiwa nga u dzhiela nṱha zwauri maga a u tsireledza mupo na u fhungudza zwi si zwavhuḓi zwine zwa ḓiswa nga u shanduka ha mupo zwi nga thusa kha u sika mishumo.
Kha miṱangano ya G20 na huṅwe u ṱangana kha zwiimiswa zwine zwa vha na madzangalelo a kwamaho dzitshaka, muvhuso washu wo amba zwauri hu na ṱhoḓea yo fanelaho nahone yo dzhayayo ya u dzhenelela, nga maanḓa kha mashango o no bvelaho phanḓa hune ha vha hone he thaidzo ya thoma hone nahone hune ya vha kha tshiimo tshivhi. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa milayo ya fhano hayani na u langa mbekanyamaitele ya masheleni; fhedzi nga phanḓa ha hezwi, u lavhelesa nga nḓila yo khwaṱhaho na u dzhia vhukando ho sedzwa ḽifhasi ḽoṱhe zwo no vha zwithu zwo teaho nahone zwi sa thivheleiho.
Hu na vhusedzi, ri fanela hafhu u dovha ra tsireledza tshiimo tshavhuḓi tsha mashumele a makete wa ḽifhasi, ri fhedze dzinyambedzano dza Doha Round dzine dza vha hone zwino dzine dza vha dza mbambadzo ya ḽifhasi, nahone ri fanela u dovha hafhu ra vhona uri mvelaphanḓa ya thuso a i khou tsitselwa fhasi.
Pfunzo ine ya ḓo ḓi dzula i hone u bva kha tshenzhemo heyi ndi ya uri ri ṱoḓa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha avho vhane vha shela mulenzhe kha ikonomi fhano hayani na kha maraga wa ḽifhasi, a si mafhungo a u tou thivhela fhedzi zwivhi zwo vhangwaho nga vilili ḽa ikonomi ya ḽifhasi, zwi tshi amba u dovha hafhu ha vhewa maga ane a ḓo thivhela u dovha hafhu u itea ha thaidzo hei.
Kha shango ḽashu, ri ḓo ita hezwi zwoṱhe sa tshipiḓa tsha maitele a u vhea lushaka lwashu kha nḓila ya nyaluwo ya nṱha na mvelaphanḓa. U lapfa ha tshifhinga tshine tsha nga dzhiiwa kha u swikela zwe ra ḓivhetshela zwone hu nga ḓi vha hu hulwane nyana, fhedzi a ri timatimi uri hetsho tshikhathi tshi kha ḓi ḓo ḓa, hu nga vha zwino kana hu si kale.
Kha fhungo ḽeneli, nḓila ine ra vhea shango ḽashu ngayo uri ḽi vhuyelwe nga zwivhuya zwi sa fani na zwiṅwe zwe zwa ḓa nḓilani yashu zwi ḓo vha zwithu zwa ndeme vhukuma. Ndi khou amba hafha nga maanḓa ndi tshi khou zwi livhisa kha FIfa World Cup ya 2010 hu tshi katelwa na Confederations Cup ine ya khou ḓa miṅwedzi i si gathi u bva zwino. Nga nḓila ine zwa vhonala ngayo dzithandela dzoṱhe na dzipulane dzoṱhe dzo no khunyelela kana dzi tsini na u khunyelela - u bva kha zwiṱediamu, themamveledziso ya zwa vhuendi, maga a tsireledzo, zwi kwamaho madzulo, u ya kha zwa mutakalo na pulane dza zwa vhathu vha bvaho nnḓa - u khwaṱhisedza fulufhelo ḽa vhaṱaleli vha bola ya milenzhe vha ḽifhasi zwauri yashu i ḓo vha thonamennde ine ya ḓo bvelela vhukuma.
Nahone ri tenda zwauri, nga murahu ha u kunda luṱanu lutshi khou tou tevhekana, thimu yashu ya lushaka i khou ya phanḓa i na fulufhelo ḽa uri i ḓo shuma u fhirisa zwe zwa lavhelelwa!
Fhedzi zwifhiraho hezwo, bvumo ḽa ṱano heḽi ḽa manakanaka ḽi ḓo vha kha u kona u sumbedza vhuthu na vhulenda zwa Afurika Tshimbembe na zwa Afurika - u shandukisa, lwa tshoṱhe, ku humbulele nga ha shango ḽashu na nga dzhango ḽashu kha vhathu vho fhambanaho vha ḽifhasi. Hezwo zwoṱhe zwo ḓi tika nga riṋe, nahone kha zwenezwo a hu na mutengo une ra nga u vhea!
Ri kha fhungo ḽeneli ri dovha hafhu ra tama u fhululedza dzithimu dzoṱhe dza zwa mitambo dze dza kwaṱhisedza u ṱoḓesa u ita zwa khwinesa ha Afurika Tshipembe kha ṅwaha wo fhiraho. Zwikhoḓo zwa tshipentshela zwi ya kha thimu yashu ya khirikhethe, ye ya gonya ya ya maṱhakheni hune ya vhaliwa sa ine ya vha nṱha ḽifhasini,
Zwi tou vha khagala zwauri ri dzi ngweṋa dza ragabi ya ḽifhasi; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda kha Dakar Rally; thimu yashu ya vhane vhatshila vha na vhuholefhali i khou isa phanḓa na u ita uri ri ḓi hudze; thimu yashu ya bola ya vha fhasi ha minwaha ya 20 yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha nyimelo ye ya vha i na u ṱaṱisana hu hulwane vhukuma.
Mulangadzula na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho, vhege mbili dzo fhelaho, Afurika Tshipembe na Mali o fhedza tshipiḓa tsha u vhulunga maṅwalo a kale a vhuṱhogwa a Timbuktu. Heḽi ifa ḽo pfumaho ḽa vhuṱhogwa ḽi sumbedza Afurika sa sumbanḓila kha zwa saintsi na maṅwalwa, fiḽosofi na zwa vhubindudzi, zwe zwa thithiswa nga zwa u rengisa dziphuli na u lwela lupfumo lwa Afurika. Mbekanyamushumo idzi dzi fanela u ri ṱuṱuwedza uri ri shumisane na maṅwe mashango kha dzhango ḽashu na mashango a kule u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu.
Ndi ngoho, kha miṅwaha ya 15 yo fhelaho, ro shuma nga nungo dzoṱhe u itela uri Afurika ḽi thetshele u vusuludzwa haḽo kha zwine ri tshi sedza zwa vha zwo tea u tou vha Ṅwahaḓana wa Afurika. Nga nḓila yavhuḓi nahone i na vhuṱanzi, dzhango ḽashu ḽi khou tshimbila ḽo livha kha u vusuludzwa haḽo, hune madzangalelo a vhathu vhaḽo a khou gonyela nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa vhaḽo, ḽi tshi khou khwaṱhisedza fulufhelo ḽaḽo na u konḓelela haḽo kha luvhanḓe lwa ḽifhasi.
Ndi zwenezwi, nahone ndi zwenezwi fhedzi, zwe zwa ṱuṱuwedza u konḓelela hashu kha u thusa vhathu vha Zimbabwe uri vha wane thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya thaidzo kha shango ḽenelo, Ndi nga zwenezwo hune nga hetshi tshifhinga ra tama u fululedza madzangano oṱhe kha ḽa Zimbabwe e a khunyeledza dzinyambedzano, ha vha u nekedza tshifhiwa tshe tsha vha tshi tshone lutamo luhulwane lwa vhathu vha shango ḽeneḽo na vha dzingu ḽa tshipembe ha Afurika nga u angaredza: hezwi zwi amba uri, muvhuso wo dzikaho nahone une wa vha mulayoni une wo ḓiimisela u tandulula dzikhaedu dzine vhathu vha ṱangana nadzo. Ri pfa ri tshi takala vhukuma uri, mulovha, Phalamennde ya Zimbabwe yo phasisa Mulayo wa u khwinisa Mulatewa wa vhu 19, ha vha u vhea mutheo wa u dzhenia muvhuso une wa katela vhoṱhe, Lwa tshipentshela kha ḽeneḽi fhungo zwo tea uri ri bule mutshimbidzi wa dzinyambedzano dza SADC, Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki, na tshigwada tshe tsha shuma tshi sa neti nahone tshi sa fheli mbilu u thusa u ḓisa mushumo woṱhe kha magumo avhuḓi.
Zwa zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga thoma nga nḓila khulwane, nahone Afurika Tshipembe ḽo dzula ḽo ḓilugisela u thusa henefho hune ḽa nga kona hone. Kha fhungo ḽeneḽi, hu na ṱhoḓea ya shishi ya u thusa kha u shumana na tshiimo tshi si tshavhuḓi tshine vhathu vha khou tshila vha khatsho kha shango heḽo. Ri na fulufhelo uri, ngauri tshi a ṱhogomela, tshitshavha tsha ḽifhasi tshi ḓo farisana na vhathu vha Zimbabwe musi vho fara nḓila ntswa.
Ri do vha hafhu ra pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri, zwifhio na zwifhio zwine zwa nga vha zwi tshi khou vhonala kha u bvelela ha vhathu vha Democratic Republic of Congo musi vha tshi khou matsha vha tshi ya kha mulalo na u nakelwa nga zwithu, u bvelela honoho a hu thivhelwi nga tshithu.
Vhushaka ha u shumisana he ha fhaṱea hu si kale murahunyana vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda hu fara fulufhedziso kha u bvelela ha mafhungo a tsireledzo na vhutshilo ha vhadzulapo hune ha vha khomboni, fhedzi ri a fulufhela hafhu, uri zwi ḓo katela dzinyambedzano dza zwa poḽitiki, Ri kha fhungo ḽeneḽi ḽithihi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na Mbumbano ya Vhuthihi ha Afurika u lwela madzangalelo eneo kha ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara, Cȏte d'lvoire, Somalia na huṅwevho.
Sa zwine zwa nga vha zwo sumbedzisiwa nga mvelaphanḓa dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi yo fhelaho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa tshikhala tshaḽo tsha u vha mudzulatshidulo wa SADC u khwaṱhisa hetshi tshiimiswa tsha dzingu tsha vhuṱhogwa, nga maanḓa u khwaṱhisedza u ita zwe zwa pfaniwa khazwo kha muṱangano muhulwane na u khwaṱhisa tshoṱhe maano a dzingu.
Nga tshenetshi tshifhinga tshithihi, ri ḓo khwinisa u dzhenelana ha SADC na Common Market wa Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afurika, Comesa na East African Community, EAC. Haya maga a ḓo dzhiiwa hu u itela u ṱanḓavhudza, hu si u fhedza maanḓa a vhushaka ho ṱokaho midzi vhune ra ḓiphiṋa ngaho ngomu ha Southern African Customs Union, Sacu.
Kha vhuṱambo hovhu ri tama u fhululedza vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana, ri sa hangwi na vha United States of America kha dzikhetho, dzine zwine dza amba zwone, zwa fhira kule mikano i sa ambi tshithu ya mashango a vho. Sa nga misi, ri ḓo dzulela u ṱoḓa u khwaṱhisa tshumisano na haya mashango na maṅwe mashangovho ri tshi khou toḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu.
Ri vha mashudu ngauri naṅwaha ri pendela u pembelela vhushaka hashu ha miṅwaha ya fumi ya vhudipuḽomati na the People's Republic of China. Kha miṅwaha heyi yoṱhe zwo swika he zwa tou vha khagala tshoṱhe u fhirisa na u thomani zwauri hu na u vhuelwa kha masia oṱhe kha vhushaka hashu.
Ri tama hafhu u dovha ra khwaṱhisedza u ḓiimisela hashu kha vhushaka hashu ha tsini he ra sika na shango ḽa Brazil na India nga kha Ibsa na u dovha hafhu ra khwaṱhisa mbofho dzashu na vhushaka he ra vhuthoma na Russia na maṅwe mashango a Asia na a Mabvaḓuvhakati ri tshi katela Latin na North America.
Ndi kanzhi he ngau tou angaredza ra bvisela vhupfiwa hashu khagala kha dzinndwa dzine dza kha ḓi bvela phanḓa ngei Mabvaḓuvhakati, nga maanḓa Israel na Paḽestine. Vhudzivha ha u shona hashu nga nṱhani ha u hulela ha dzinndwa dza zwenezwino na u lozwea ha matshilo manzhi, nga maanḓa vhadzulapo - hu tshi katelwa vhana, vhafumakadzi na vhaaluwa - ndi zwithu zwine ra shaya maipfi a u zwi ṱalutshedza,
A hu na zwine zwa nga ita uri ri pfe zwo tea uri hu vha na zwiito zwa u tshinyadza nga khole nahone lwa tshiṱuhu nga u ralo. Nahone ri fulufhela uri, nga tshino tshifhinga, u vusuludzwa hafhu ha ndingedzo dza tshitshavha tsha ḽifhasi dza uri hu wanale thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha nndwa hedzi zwi ḓo anwa mitshelo, u itela uri vha Israel na vha Palestine vha kone u ḓifhelwa nga mulalo na tsireledzo sa vhahura vhane vha dzula kha mashango avho a ḓi langaho.
Ri fululedza lwa tshipentshela muvhuso na vhathu vha Cuba musi vha tshi khou pembelela miṅwaha ya 50 vho wana vhuḓilangi he, nga zwenezwo, vha vha vho wana mbofholowo ya u nanga nḓila yavho ya mvelaphanḓa.
Kha ṅwaha wo fhelaho ro kona u khunyeledza dzinyambedzano na European Union kha vhushaka hashu ha maano, nahone ri fulufhela uri muya we wa ri thomisa nyambedzano u ḓo di dzula u hone musi ri tshi khou khunyeledza dzinyambedzano dza Economic Partnership Agreements na mashango ane a vha kha dzingu ḽashu. Ro dzula ro lavhelesa phanḓa kha u khwaṱhisa hovhu vhushaka musi ri tshi ḓo swielela Muṱangano wa South Africa - Eu phanḓanyana ṋaṅwaha.
Ri tshi khou shumisana na maṅwe mashango a Tshipembe, ri ḓo isa phanḓa na u ṱoda swikela u dzudzanyulula hafhu nga hu swa United Nations, International Monetary Fund na zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa khwama madzangalelo a dzitshaka u itela uri zwi sumbedze dzitshanduko na vhungoho ha tshanduko ine ya khou itea ḽifhasini na uri zwi shume nga nḓila ya demokirasi, ine ya vha na u linganela nahone nga nḓila i re khagala.
Nahone ri do vha hafhu ra ḓiṋekedzela u swikela zwivhangalelwa zwa thendelano dza ḽifhasi hu tshi katelwa na Kyoto Protocol na dziṅwe dzo ḓaho nga murahu hayo, u itela uri mirafho i ḓaho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi ivhe na zwine ya wana kha.
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo, zwine zwa ḓo ita uri ri swikele hezwi zwoṱhe ndi ndi milayo mivhili mihulwane: ṱhoḓea ya u khunyeledza vhuḓifhinduleli he ha ṋewa muvhuso hoyu nga 2004 na vhuṱhogwa ha u vhona uri muvhuso une wa ḓo ḓa nga murahu ha dzikhetho u wane luvhanḓe lwo luga u itela u shuma dzimbekanyamushumo dzawo hu si na u lenga hu so ngo teaho.
Kha miṅwedzi i si gathi ine ya khou ḓa musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza mavunḓu, ri ḓo lingedza u vuledza zwe ra khethelwa zwone zwine zwa ḓivhea vhukuma. Sa tshipiḓa tsha zwidodombedzwa zwinzhi zwa dzithandela dzine dza vha kha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso, ri ḓo dzhiela nṱha zwithu zwitevhelaho.
u isa phanḓa na tsedzuluso na vhukwamani kha Mbekanyamaitele yo Khwaṱhaho ya zwa Magavhelo a Muvhuso, hu tshi katelwa fhungo ḽa Ndindakhomo ya Mutakalo wa Lushaka.
U tshimbidza maitele ane a livhiswa kha u khwaṱhisa maitele a shumanaho na mafhungo a ndinganyiselo ya mbeu u fana na vhuimeleli ha 50/50 zwi tshi ḓa kha zwiimiswa zwi dzhiaho tsheo, mveledziso ya vhaswa, pfanelo dza vhathu vha tshilaho na vhuholefhali na pfanelo dza vhana - hu tshi katelwa na u khunyeledza vhudavhidzani kha Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhaswa , u lugisela u shumiswa ha Tshata ya Vhaswa ya Afurika musi yo no phasiswa nga Phalamennde, na u thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa; u isa mashumele a SADC kha zwi kwamaho Mbeu na Mveledziso Phalamenndeni; u khwaṱhisa vhupfiwa ha vha tshilaho na vhuholefhali; na u engedza tshivhalo tsha mimasipala ine ya vha na Fhethu hu Shumanaho na Pfanelo dza Vhana uri i fhire tshivhalo tsha zwino tsha 60%.
Hezwi na dziṅwe mbekanyamushumo hu tshi katelwa na Apex Priorities dze dza buliwa musi Muphuresidennde vha tshi Amba na Lushaka kha ṅwedzi wa Luhuhi wo fhiraho, zwi vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nungo dzashu uri ri khunyeledze zwiḓivheaho zwe ra khethelwa zwone, khathihi na u vhea mutheo wa vhumatshelo.
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu ri tshi ṱuṱuwedzwa nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi khou ṱoḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe, Hezwo, nahone zwizwone zwa ndeme, ndi tshone tshiko tsha fulufhelo ḽashu musi ri tshi ri lushaka lu kha tshiimo tshavhuḓi. Demokirasi yashu yo takala. Nga zwiṱuku i khou aluwa ya dovha ya khwaṱha,
Zwo ralo, nga maipfi a Muphuresidennde wa kale Vho Mandela, "[we] dare not linger, for [our] long walk is not yet ended".
Ndi a livhuwa.
<fn>Hansards. SonaContent.ve.txt</fn>
Luhuhi ndi ṅwedzi wa ndeme kha Phalamennde na Maafurika Tshipembe oṱhe. Ndi tshifhinga tsha u sedza zwe zwa swikelwa, u humbulela phanḓa na u dzhia ṱhoḓea dza shango ḽashu sa zwipikwa zwihulwane. Ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Luhuhi hu vha na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, musi vha tshi amba na lushaka sa ṱhoho ya shango.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mini?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha hune Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha amba na Phalamennde na Lushaka, kha u vulwa ha Phalamennde. Mulaedza uyu u ṋetshedzwa kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ḽa Buthano ḽa Lushaka (NA) na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP). U sedzana na tshiimo tsha zwino tsha poḽitiki na matshilisano a zwa ikonomi kha shango. Dzulo ḽi vhidzwa nga Muphuresidennde ngeno Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka vha na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha tshi vha ṋemuṱa. Ndi tshiṅwe tsha zwifhinga zwi so ngo ḓoweleaho hune masia mararu a muvhuso ane a vha, Khorondangi, i imelwaho nga Muphuresidennde, Mufarisa Phuresidennde na Dziminisiṱa; Vhuhaṱuli, ho imelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane wa shango, Vhahaṱuli Phuresidennde; na Vhusimamilayo, ho imelwaho nga Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) vha ṱangana fhethu huthihi. Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha na vhaimeli kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzhenela vhuṱambo uhu vhu re na ndeme kha u ṋea lushaka lwashu tshivhumbeo.
Ndi ngani Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u wa ndeme?
Kha mulaedza, Muphuresidennde vha dzhiela nṱha zwo swikelwaho na khaedu dze ha ṱanganiwa nadzo kha ṅwaha wo fhiraho khathihi na u bvisela khagala zwa ṅwaha u ḓaho. Mulaedza u katela mafhungo a poḽitiki, a ikonomi na mafhungo a matshilisano na u dzhiela nṱha tshiimo tsha muvhuso wa Afurika Tshipembe nga u angaredza. Mulaedza u amba nga ha mafhungo a fhano Afurika Tshipembe khathihi na vhushaka haḽo na dzhango ḽa Afurika na ḽifhasi. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi nḓila ya ndeme ya u sumbedza vhuḓifhinduleli kha Phalamennde na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha zwe zwa itea kha ṅwaha wo fhiraho na u dzhenisa vhadzulapo kha adzhenda ya poḽitiki ya ṅwaha u ḓaho. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dovha hafhu wa vha nga ha u pembelela lushaka na u vhufhaṱalushaka.
U vha hone lini?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzulela u vha hone nga ṅwedzi wa Luhuhi. Hone, musi hu na khetho-guṱe, hu vha na milaedza mivhili, muthihi u vha u tshi sumbedza dzulo ḽa u fhedzisa ḽa Phalamennde ine ya khou bva, ngeno muṅwe u tshi vha hone nga murahu ha khetho, musi Muphuresidennnde muswa na Phalamennde zwi tshi ṱanganedzwa, Kha u ṱutshela nḓowelo, nga Luhuhi 2010, Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo ṋetshedzwa nga madekwana lwa u tou thoma, u ṋea tshifhinga vhathu vhazhi vha Afurika Tshipembe tsha u vha dziṱhanzi dza uvhu vhuṱambo na u thetshelesa Mulaedza wa Muphuresidennde. Nga mulandu wa tshanduko iyi, mbalo ya vhalavhelesi vha theḽevishini yo gonya u bva kha vhalavhelesi vha henefha kha miḽiyoni mbili u ya kha vhane vha nga swika miḽiyoni nṋa.
U dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuṱambo. Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u dzhenela vhuṱambo sa vhaeni vho rambiwaho vha Phalamennde. Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u bva kha ḽothe ḽa Afurika Tshipembe na u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavunḓu vha vha tshipiḓa tsha Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na wa Vhana. Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo, une wa ṱanganedza Muphuresidennde Phalamenndeni, u katela Maafurika Tshipembe zwao. Mufolo wa Khuliso wa Vhana u bva kha zwikolo u mona na shango nahone u imela vhaswa, vhane Afurika Tshipembe ḽa vhea vhumatshelo ha shango khavho. Vhaḓivhalea vha Afurika Tshipembe vha anzela u rambiwa u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo. Vha wanala u bva kha mavunḓu nahone ndi vhathu vhe vha ita zwithu zwihulwane kha shango.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli,
vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa u ṱola na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.
Alusa fhulufhelo ḽa vhadzulapo kha muvhuso.
Uri mihasho ya muvhuso i khou langulwa lu bveledzaho naa.
Mushumo wa vhulavhelesi u katela vhulanguli vhu bveledzaho ha mihasho ya muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikela vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhoṱhe,
Kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Muphuresidennde vha dzhia ndivhitho ya lushaka vha vhea ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga swikelwa dza ṅwaha u ḓaho. Ndi kha ndivho dzenedzi na zwine zwa nga swikelwa hune Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho, u anzelaho u vha hone nga Luhuhi. Ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga zwikelwa zwa ndeme zwi vhumba mutheo wa zwine muvhuso wa ḓo tea u ita kha ṅwaha u ḓaho.
Hu itea mini nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka?
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, hu hanedzanwa ngawo kha Nnḓu mbili dza Phalamennde. Mahoro a poḽitiki a vha na tshifhinga tsha u ṋea mihumbilo yao na u vhudzisa mbudziso nga ha mafhungo o ambiwaho kha tshipitshi. Mafhungo a ndeme a a vhudziswa na fhethu ha ndeme kha lushaka hu a sumbedziswa. Vhadzulapo vha rambiwa u vha hone na u vhona khanedzano idzi u fana na kha maṅwe madzulo a Phalamennde. Nga murahu, Muphuresidennde vha fhindula mafhungo o vhudziswaho na mbudziso dzi bvaho kha khanedzano.
Thero ya Phalamennde ya uno ṅwaha ndi ifhio?
Thero ya Phalamennde ya 2011 ndi "U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na vhathu". Ṅwaha muṅwe na muṅwe Phalamennde i ṱalusa thero ine ya ḓiswa nga ndumbo ya maitele a Phalamennde. Muvhuso wa dimokirasi wa ngoho u wana maanḓa kha vhathu, nga khetho dza nga misi na u dzhenela ha vhadzulapo ha misi yoṱhe kha maitele a vhuvhusi. Thero i ṱuṱuwedza u vhona uri hu na vhudzheneli, vhuimeli na dimokirasi ya ndayotewa, hune vhadzulapo vha dzhenela kha mafhungo a vhusimamilayo na vhulavhelesi. I khwaṱhisedza mushumo wa Phalamennde, une wa vha wa u imela vhathu na u vhona uri ndi muvhuso wa vhathu u re fhasi ha Ndayotewa. Mushumo wa Phalamennde na wa Miraḓo yayo u fanela u sedza kha u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha vhathu na vhaimeli vhavho vhe vha tou khethiwa. U bvelela ha Phalamennde ho ḓitika kha u dzhenela ha nungo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u ṋea sia kha mushumo wa Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) ye vha i khetha na kha tshiimiswa.
Tshitshavha tshi nga dzhenela hani kha Phalamennde?
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho. Hu na dziṅwe nḓila dza u dzhenela kha Phalamennde nahone idzo dzi katela u vouta kha khetho, u dzhena kha ḽihoro ḽa poḽitiki, u ṋea ṱhuṱhuwedzo na u dzhena kha dzangano ḽi sa kombetshedzwi kana dzangano ḽi si ḽa muvhuso, u kwamana na Miraḓo ya Phalamennde, u swikisa vhupfiwa kana u ṋetshedza na u rumela phethisheni kha Phalamennde.
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe: vhanna na vhafumakadzi, vho funzwaho na vha so ngo funzwaho, vha shumaho na vha sa shumi, vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali, vhashai (nga maanḓa vhashai vha mahayani), na zwiṅwe zwigwada zwo tiwaho: u kuvhangana na u bvisa mihumbulo yavho nga ha mafhungo a elanaho na ṱhoḓea dzavho dza mutheo. Mbekanyamushumo dzo tiwaho u fana na Buthano ḽa Vhathu, U isa Phalamennde kha Vhathu, Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa, dzoṱhe ndi pulatifomo dzo itelwaho u ambedzana na tshitshavha u pfa mavhonele atsho nga ha zwine zwa vha zwa ndeme khavho. Phalamennde i ṱoḓa u engedza u dzhenela na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u tevhedza thero ya uno ṅwaha "U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa u vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na Vhathu".
Vha ḓo takalela u dalela Phalamennde?
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Nzudzanyo dzi nga ḓi itwa hafhu uri tshitshavha tshi ṱangane na Miraḓo ya Phalamennde na u dzhenela Vhupfiwa nga Vhathu kana miṱangano ya Komiti. Arali vha sa koni u swika Phalamenndeni, vha nga dalela webusaithi yashu ya www.parliament.gov.za na u dzhenela kha nyendo dza Phalamennde yashu u bva kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽifhasi.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (SONA) u ḓo dovha hafhu wa vha hone nga madekwana, a ḽa 10 Luhuhi 2011.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru. U thoma ndi u dzhenela ha tshitshavha musi Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo u tshi ṱanganedza Muphuresidennde na vhaeni vhavho musi vha tshi tshimbila kha khaphethe tswuku. Izwi zwi tevhelwa nga vhuṱambo ha muvhuso vhune ha katela saluthi dza ganuni dza 21 na u fhufhela fhasi ha fuḽaimatshini dza Mmbi ya Muyani, ha fhedzisela nga u amba ha Muphuresidennde ho lavhelelwaho vhukuma.
Miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe (SANDF) i fola na ṋdila ine Muphuresidennde vha i shumisa u ya Phalamenndeni.
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe.
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango, fulaga ya lushaka, Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili, muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale.
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu na ine ya tshimbidzwa nga ndivho ya u vhona uri hu na vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
<fn>Hansards. Survey.2009-11-11.ve.txt</fn>
SURVEY - Tshiven?
Ri a livhuwa no kona u dzhenela kha ho?
A zwi nga dzhii tshifhinga u dzhenela hoisiso iyi na u fhindula mbudziso hedzi nga u fhulufhedzea. Ni o vha ni tshi khou shela mulenzhe kha thandela ya ndeme?
Ni humbule uri phindulo dzanu a dzi ihwi nga muthu; ngauralo a ri nga?
Ndi zwa ndeme uri ni vhale mbudziso dzohe nga vhulondo nahone ni fhindule nga u fhulufhedzea?
hoisiso iyi yo livhiswa kha vhafhinduli vha vhukale ha miwaha ya 12 na 14?
Vhuanzi hovhu ndi ha ndeme uri ri kone u pfesesa arali zwigwada zwo fhambananaho zwa vhathu vhauku zwi tshi i pfa u fana nga ha mafhungo mawe, nguralo fhindulani mbudziso dzohe kha ino khethekanyo?
Ni dzula kha Vunu ifhio?
Fhindulani mbudziso dzohe kha khethekanyo iyi ya hoisiso?
Ni a ikukumusa nga u vha Muafurika Tshipembe?
Nga murahu ha miwaha mianu, ni humbula uri Afurika Tshipembe i o vha?
A thi na vhu?
Ndi kha sia ifhio ine na khou angana na zwikhukhulisi vhutshiloni ha?
Mutakalo HIV/EIDZI, Zwidzidzivhadzi, n.
U shaea ha thuso mi?
Kha Afurika Tshipembe, nga u tou angaredza, ni humbula uri ndi zwithu zwifhio zwa ndeme zwo livhanaho na vhathu vhaswa?
Mutakalo HIV/EIDZI, Zwidzidzivhadzi, n.
U shaea ha thuso mi?
Ni i pfa ni tshi nga ita zwiwe uri Afurika Tshipembe i vhe a khwine?
A thi na vhu?
Ee, fhedzi a thi?
Ndi nnyi a re na vhuifhinduleli vhuhulwane ha u ita uri Afurika Tshipembe i vhe fhethu ha khwine?
Arali no vha ni na thaidzo ya shishi, no vha ni tshi nga ya kha nnyi u wana thuso?
Dzangano iwe na iwe?
Mudededzi wanga kana mura?
Ndi o lwa nayo ne mu?
Arali muwe muthu ane na mu fhulufhela ari iyani kha dzangano ine a thusa vhathu vha re na thaidzo dzo raliho no vha ni tshi o ya naa?
Ni a ivha dzangano ine a thusa vhathu nga thaidzo dzo raliho?
Nga u vhona hau, vhathu vha Afurika Tshipembe vha khou guda u konana zwavhui?
Ee, u swika kha tshi?
Kha vhutshilo hau, muvhala wa lukanda, ndi tshivhangi tsha uri inwi ni ivhe uri ni tshilisana na nnyi?
Ee, u ya nga tshi?
Kha vhathu vhaswa vha Afurika Tshipembe nga u angaredza, ni humbula uri muvhala wa lukanda ndi tshivhangi tsha uri vha tshilisane na nnyi?
Ee, u ya nga tshi?
<fn>Hansards. TshivendaFlyerEdDoc.2010-06-10.ve.txt</fn>
Buthano ḽa Lushaka ḽo thoma Komiti ya Tshifhinganyana u itela uri hu vhe na vhulavhelesi ho dzudzanyiwaho kha nḓisedzo ya tshumelo fhasi ha thero "U shumisana u itela nḓisedzo ya tshumelo ya vhuḓi kha zwitshavha" Maanḓa o ambadzwaho Komiti ndi u sedzulusa maitele a nḓisedzo ya tshumelo na uri he migwalabo ya vha hone khaedu ndi dzifhio u itela u isa muvhigo kha Buthano ḽa Lushaka une wa vha khagala, themendelo dzine dza swikelelea na u ḓisa madzinginywa nga ha kushumele.
U swika zwino, Komiti yo no ita madalo o dzudzanyiwaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni, na u tshimbidza vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni na kha Mavunḓu; Vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni ho vha hone nga dzi 2nd - 4th Luhuhi 2010.
I tshi dalela mavunḓu, Komoti i ḓo ṱola vhupo na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha, vhaofisiri vha muvhuso wapo, vhaofisiri vha muvhuso wa vunḓu, komiti dza wadi, madzangano a vhadzulapo na miraḓo ya madzangano a vhoramabindu. Vhupfiwa u vhu vhu ḓo vha hone nga dzi 17-21 Shundunthule 2010 kha mavunḓu mararu.
<fn>Hansards. VirtualTour.2010-02-19.ve.txt</fn>
Vho ṱanganedzwa kha Phalamennde ya Afurika Tshipembe, Phalamennde ya ṅwahaḓana 21!
Phalamennde iyi ndi ya vhathu!
Bono ḽashu ndi u fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone i tshimbidzwaho nga muhumbulo wa u swikela ndeme ya vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga mbekanyamushumo dzashu, ri lwela u vhona uri zwitshavha zwo tsikeledzwaho zwo katelwa tshifhinga tshoṱhe.
Mushumo na tshipikwa tsha ndeme tsha Phalamennde ndi u imela vhathu na u vhona uri hu na muvhuso wa vhathu fhasi ha Ndayotewa.
Hezwi zwi swikelwa nga u phasisa milayo, mushumo wa vhulavhelesi wa muvhuso na u dzhenisa tshitshavha kha maitele a Phalamennde.
Ndayotewa ndi mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki nahone u vhea mitheo ya tshitshavha tsha dimokirasi tshi re khagala hune muvhuso wa ḓisendeka kha zwine vhathu vha funa na uri mudzulapo muṅwe na muṅwe o tsireledzwa u lingana nga mulayo.
I vhekanya nga mutevhe wa thendelano ndeme na maitele a vhuvhusi ha dimokirasi ho ḓisendekaho nga vhathu.
Phalamennde yo vhumbwa nga vhaimeli vha vhathu vha 400 vho khethwaho nga mbofholowo ya dimokirasi vhane vha vhumba Buthano ḽa Lushaka.
Mavunḓu a imelwa kha Phalamennde nga Khoro ya Lushaka ya Mavundu, yo vhumbwaho nga vharumelwa vha 10 nga vunḓu.
Phalamennde yashu ya dimokirasi i na ḓivhazwakale ya u ḓihudza ya vhuimeli ha vhafumakadzi.
Zwa zwino vhafumakadzi vha ita 43% ya miraḓo,
Zwa zwino nga 2009, ri kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi u ya nga vhuimeli ha vhafumakadzi.
Ndivho ya Phalamennde kha vhuimeli ha vhafumakadzi ndi 50%.
Ri dovha hafhu ra vha na Phalamennde ya vhufuteleli!
Phalamennde yashu ya u thoma ya dimokirasi nga 1994, sa muṅwe wa mishumo yayo, yo ḓo khetha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela sa ṱhoho ya shango.
Nga ḽa 24 Shundunthule, Muphuresidennde Vho Mandela vho ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa u thoma kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya u thoma yo khethwaho lwa dimokirasi.
U bva tshitshetsho Phalamennde yo ṱanganedza Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga 1996 na u phasisa milayo miswa i fhiraho tshigidi!
Vho ḓilugisela u guda zwinzhi nga ha mbondo dza Phalamennde iyi i nyanyulaho naa?
Kha ri ise phanḓa lwendo lwashu lwa Phalamennde ya Afurika Tshipembe!
Lwendo ulu lwa u sumbedzwa lwo sedza masia mararu a Phalamennde, ane a vha, Buthano ḽa Kale, Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Kha vha ḓifhe tshifhinga tsha u guda zwinzhi!...
Hetshi ndi Parliament Street. Nnḓu, dzine dza vha Buthano ḽa Lushaka, Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, khathihi na Tuynhuys dzi wanala tsini na tshiṱaraṱa hetshi hune ofisi dza muvhuso khathihi na dza Mahoro a Phalamennde dza vha hone. Muphuresidennde vha tshimbila kha Parliament Street u ya kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa ṅwaha nga ṅwaha kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa nnḓu mbili dza Phalamennde. Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, une wa ḓihwa nga upfi "U vulwa ha Phalamennde", masia mavhili a Parliament Street a vha o tingwa nga Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo.
Slave lodge ndi fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzi. Ho fhaṱwa nga Dutch East India Company nga 1679. Ho vha hu tshi shuma sa vhudzulo ha Khoro ya Ngeletshedzo musi hu sa athu fhaṱwa Phalamennde ya Kapa nahone ho shumiswa sa tshifhaṱo tsha ofisi dza muvhuso, Khothe Khulwane, Poswo ha fhedzisela nga u vha Muziamu wa Mvelele wa Ḓivhazwakale.
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Muphuresidennde na u tevhelana ha tshiofisi vha tshimbila kha khaphethe tswuku u bva Slave Lodge u ya kha Buthano ḽa Lushaka u itela dzulo ḽo ṱanganelaho.
Tshifhaṱo tsha Marks tshi wanala u livhana na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha Parliament Street. Tsho fhaṱwa nga 1904, Marks Building zwa zwino tshi dzula mahoro mahanedzi na vhashumi vhao. U rangani tsho vha tshi tshi shumiswa nga Nnḓu ya Vhurumelwa kha Phalamennde ya nnḓu tharu, hu sa athu swika 1987. Phalamennde ya nnḓu tharu (kana nnḓu tharu) ya 1985 yo vha i na nnḓu dza Vhatshena, vha Lukanda lwa Vhukati na Maindia fhedzi i tshi sia Vharema nnḓa.
Africa House yo vhewa nga maano a vhuṱali vhukati ha vhupo ha Phalamennde u livhana na Buthano ḽa Lushaka. Yo vha i tshi shumiswa sa ofisi ya Khomishinari Muhulwane wa Birithishi, hone zwino i dzula Komitiṱhanganelo ya Vhusevhi na ofisi dziṅwe dza Phalamennde.
Ngomu ha Africa House hu na zwivhaḓwa zwa kalesa zwapo zwa Phalamennde: khasikhethe ya fesheni ya u bva kha muunga wa miṅwaha ya 350 we wa vhudzulwa nga mimuya ya maanḓa ya tshipembe-vhubvaḓuvha nga 1892. Thonga ya Vhuhosi ya Mulangadzulo wa Phalamennde yo vha yo vhewa kha khasikhethe lwa miṅwaha minzhi.
Ipfi "Stal" nga Luisimane ḽi amba tshitale. Munango wa u thoma muhulwane wa Stalplein, ḽe ḽa vha ḽi dzina ḽa zwitale zwa Muluvhisi wa Kapa, wo vha u kha sia ḽa Company Gardens ḽa Tuynhuys, we wa thoma vhutshilo sa tshishumiswa tsha shede tsha VOC ye ya vha i tshi ḓihwa nga ḽa Dutch East India Company nahone nga murahu yo ḓo shumiswa nga Vhaluvhisi vhoṱhe vha Kapa. Zwifhaṱo zwo tevhelaho zwa Phalamennde zwo ḓo sendedzwa tsini musi khethekanyo ntswa dzi tshi fhaṱwa, u swika nga 1988 musi lufhafha luswa lu dzulaho Buthano ḽa Lushaka lu tshi swika Tuynhuys. Nga tshifhinga tsha madzulo a Phalamennde, Muphuresidennde vha shumisa Tuynhuys sa ofisi ya tshiofisi. Ndangulo ya Tuynhuys a i ho fhasi ha Phalamennde.
Phalamennde ndi kale i tshi amba zwithu zwo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho. Kha gethe ya u dzhena Phalamenndeni nga Roeland Street, tshifanyiso tsha tshiṱaniswa tsha Vho Dzhenerala Louis Botha tshifhinga tshinzhi tshi ḓisa mbudziso: Hu ḓo itwa mini nga vhahali vhaswa vha lushaka Naho zwo ralo, tshitaniwa hetshi ndi tsha Ḓorobo ya Kapa. Mikano ya Phalamennde yo sumbedzwa nga ḓaraṱa u gonya nga Plein Street, na Company Gardens nga dubo ḽa vhukovhela. Gethe ya Roeland Street i ṋetshedza vhuswikeli kha miraḓo na bai dza u paka nga fhasi dza dzi MP na tshiṱafu tsha Phalamennde?
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha u vula na miṅwe mishumo ya Muvhuso, Flame of Remembrance i a dugiswa Phalamenndeni u hulisa vhoṱhe vhe vha lovha musi wa nndwa dzi kwamaho Afurika Tshipembe. Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe ndi vhone Mukomunda Muhulwane wa vhashomi.
Visitor's Centre i wanala kha Poswo ya kale ine zwino ya vha tshipiḓa tsha vhupo ha Phalamennde. Phalamennde i vha ṋemuṱa kha vhadali vha bvaho kule na tsini na vhagudi na vhone vho ṱanganedzwa, Vhadali vha fhiraho 25 000 vha dalela Phalamennde ṅwaha muṅwe na muṅwe. Vhadali vha humbelwa u bvisa vhuṱanzi ha u ḓiḓivhisa ha tshiofisi musi vha sa athu tendelwa u dzhena Phalamenndeni. Hu vha hu tshi khou shumiwa nga maanḓa musi hu tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (zwine zwa vhidzwa hafhu u pfi u vulwa ha Phalamennde ha ṅwaha nga ṅwaha) kana musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza tshipitshi tsha mugaganyagwama.
Poorthuis ine ya ḓivhea hafhu sa Gate House ndi munango wa u dzhena Old Assembly Building. Muthu u tea u fhira kha munango wa vhutsireledzi. Henefho kha mithara dza 30 dza u thoma ndi Keiskamma Tapestry (see Hotspot).
Musi vho no gonya zwiṱepisi zwa u ya kha munango muhulwane wa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka, zwiṱepisi zwa u thoma zwi livha kha fuḽoro ya mabuḽu ya Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka. Munango wa ḽobi u livha kha munango wa miraḓo, Hu na zwiṱepisi zwa u gonya zwivhili kha masia a munango wa ḽobi zwi livhaho kha gaḽari ya tshitshavha, gaḽari ya midia, bai dza Vhadipulomati na ofisi. Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na madalo a Muvhuso khaphethe tswuku i adzwa hoṱhe kha ḽobi ya u dzhena miraḓo,
Nnḓu heyi ndi haya ha madzulo mahulwane a Buthano ḽa Lushaka na madzulo o ṱanganelaho. Zwa zwino, Miraḓo ya Phalamennde ya 400 vha ṱangana henefha u phasisa milayo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Muphuresidennde vha dzula kha sia ḽa tsha uḽa ḽa Mulangadzulo, kha tshidulo tshi re na khare. Ḽihoro ḽihulwane ḽi dzula kha sia ḽa tsha uḽa ḽa Mulangadzulo ngeno mahoro mahanedzi a tshi dzula kha tsha monde. Ndi kha nnḓu yeneyi he nga tshifhinga tsha Tshiṱalula, Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk vha ḓivhadza u sa iledzwa ha ANC na zwiṅwe zwivhumbiwa zwa poḽitiki, Nga murahu ha maḓuvha a ṱahe, nga ḽa 11 Luhuhi 1990, Vho Nelson Mandela vho vhofhololwa u bva dzhele nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 27. Kha vhuṱambo vhu nyanyulaho vhukuma nga 1994, Vho Mandela vho ṱanganedza u vha Muphuresidennde wa u thoma o khethwaho lwa dimokirasi wa Afurika Tshipembe.
Phodiamu i re phanḓa ha tshidulo tsha Mulangadzulo i shumiswa nga tshifhinga tsha madalo a muvhuso kana nga Muphuresidennde kana Vhaminisiṱa vhane vha khou fhindula mbudziso. Nga tshifhinga tsha khanedzano kana musi miraḓo i tshi ita zwitatamennde vha anzela u shumisa phodiamu, fhedzi vha nga ṋetshedza nḓivhadzo ya ḽikumedzwa kana u vhudzisa mbudziso na u dzinginya ndaelandulamisi u bva he vha dzula hone, hune ha vha ho shomedzwa nga maikhurofouni. Hu na maitele a u khetha a eḽekiṱhironiki kha tshidulo tshiṅwe na tshiṅwe u itela u khetha ha tshiphiri, fhedzi ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a kona u vhona uri ndi miraḓo mingana yaḽo yo voutelaho kana yo hanedzaho mulayo.
Tshidulo tsha Mulangadzulo tshi wanala kha tshiṱedzhi tshi re nṱha kha ḽiṅwe sia ḽa bvungwi ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka. Ndi afha hune Mulangadzulo a tshimbidza matshimbidzele a Nnḓu e hone.
Mulangadzulo wa u thoma wa Phalamennde ya dimokirasi, Dokotela Vho Frene Ginwala, vho dzudzanya uri vharangaphanḓa vha mahoro maṱuku vha fanela u vha na madzulo a bannga dza phanḓa, u itela uri vhakhethi vhoṱhe vha kone u vhona mahoro e vha a nanga. Musi hu na dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu, sa tsumbo, musi hu tshi ṋetshedzwa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, madzulo a a engedzwa kha fuḽoro vhukati ha khethekanyo mbili u kona u dzudza miraḓo i bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910, u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994. Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi: tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho. Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano, ḽa mbo vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki, Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane, Dokotela Vho Hendrik Verwoerd, he vha vha vho dzula hone.
Zwa zwino Nnḓu iyi i vho shumiswa kha vhupfiwa nga vhathu, u phasisa milayo na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde. I shumiswa hafhu sa fhethu ha miṱangano ya seminara, zwigwada na miṱangano ya tsivhudzo ya ANC na Vhupfiwa nga Vhathu.
Lufhera lwa u Ḽela lwa Buthano ḽa Kale lwo vha lu tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha u thoma tsha 1885, tshe tsha vha tshi tshi shuma sa Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa. Nga murahu ha u vhumbwa ha Yuniyoni nga 1910, ho ḓo engedzwa Nnḓu ya Buthano. Nnḓu ya muvhuso wa Kapa yo mbo ḓi vha lufhera lwa u ḽela lwa miraḓo na vhadali. Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vho ita tshipitshi tshavho tshine tsha pfi "Wind of Change" fhano nga 1960, tshe tsha vha tshi tshi khou bvumba nga ha vhuḓilangi ha koḽoni dza Birithishi kha ḽa Afurika.
Ḽobi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu yo vha i tshi ḓihwa nga u pfi Queen's Hall ye ya ṋewa dzina ḽa Queen Victoria nahone dzina iḽi ḽo ḓo dzula u swika 1961. Yo ḓo vhidzwa u pfi ndi Gallery Hall nga 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki,
Fuḽoro ya ḽobi yo phatheniwa nga seramiki ye ya vha i tshi takalelwa nga tshifhinga tsha Victoria.
Hei ndi Nnḓu ya NCOP, iṅwe ya zwisikwa zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe, ine ya ṋea vhadzulapo vha mavunḓu oṱhe vhuimeli kha Phalamennde. Khanedzano dza milayo i kwamaho mavunḓu na u i khunyeledza zwi itwa kha nnḓu yeneyi. NCOP yo vhumbwa nga miraḓo ya 10 i bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe - miraḓo ya rathi ya tshoṱhe na miṋa ya vhurumelwa ho khetheaho.
Kha nnḓu iyi, miraḓo i dzula u ya nga Vunḓu ḽavho na uri vha khetha sa tshipiḓa tsha vunḓu. Vhakhethi vha vha na voutu ya thungo ya u khetha miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ṱahe, miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe, nga ḓuvha ḽithihi na ḽa khetho dza lushaka. Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiphugaṱhalu tshaḽo tsho ṱaniwaho kha nnḓu ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Musi Muphuresidennde vho rambiwa u dzhenela dzulo ḽihulwane ḽa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, vha dzula kha rou ya phanḓa u ya kha tshanḓa tsha u ḽa tsha Mudzulatshidulo, kha tshidulo tsha Vhuphuresidennde tsho korwaho tshiphugaṱhalu khatsho.
Fhethu ha gaḽari kha NCOP hu shumiswa nga dzi VIP na tshitshavha musi vha tshi dzhenela Phalamennde.
Tshiphugaṱhalu tsha Afurika Tshipembe ndi tshigambonalo tshihulwanesa tsha Muvhuso. Vhukati ha mbonalo ya tshigaṱhalu ndi phurothiya, dzuvha ḽa lushaka, ḽi imelaho u shumisana ha mvelele dzoṱhe, na shango ḽi titimaho sa lushaka. Nṱha ha phurothiya, hu na tshiṋoni tsha ṱhame tshi na phapha dzo imelaho nṱha, na ḓuvha ḽi tshi bva. Nḓevhe dza gorou dzi sumbedza u vhibvela ha shango, ngeno ṋanga dza nḓou ya Afurika hu tshiga tsha vhuṱali, maanḓa na vhuḓikumedzeli.
Tshiṱangu tshi re vhukati tshi sumbedza tsireledzo ya Maafurika Tshipembe, nga fhasi pfumo na thonga (mbaḓana yo vhaḓiwaho), zwo vhetshelwaho u ombedzela tsireledzo ya mulalo hu si u ḓiimisela nndwa. Kha tshiṱangu hu na zwifanyiso zwa vhathu vha Khoisan, vhadzuli vha u ranga kha shango. Zwifanyiso zwo wanala kha zwifanyiso zwa Linton Stone, tsumbo i ḓivheaho ḽifhasini ya vhutsila ha matombo ha Afurika Tshipembe. Tshilivho tsha tshiphugaṱhalu tshi amba uri "vhathu vho fhambanaho vha a ṱangana ", kana "vhathu vho fhambanaho vha tshi ṱangana vhoṱhe," nga luambo lwa Khoisan lwa /vhathu vha Xam: !ke e:/xarra//ke (provide link to parliamentary website for audio pronunciation?
Munango wa Queen u wanala kha Phalamennde ya Kapa ya u thoma ye ya ṋewa maanḓa a vhulanguli nga 1885. Yo ṋetshedza vhuswikeli kha nnḓu, tsini na munango wa u dzhena Company Gardens. Company Gardens dzo wana dzina iḽo u bva kha Dutch East India Company ye nga 1652 ya rumela Jan na Maria Van Riebeeck kha ḽa Kapa. Zwifhaṱo zwiswa zwo ḓo engedzwa kha tshifhaṱo tserekano tsha Phalamennde nga murahu ha koloni mbili dza Birithishi (Kapa na Natal) na Riphabuḽiki mbili dza Mavhuru (Transvaal na Orange Free State) dzo vhumba Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910.
Ḽaiburari i wanala nnḓa ha ḽobi ya tshifhaṱo tsha NCOP. Nga 1857 ḽaiburari khulwane yo vha yo fhaṱwa u bva kha khuvhanganyo ya bugu dzo shumiswaho nga Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa ḽa Kale na Khoro ya Vhusimamilayo. Nga 1910, nga u vhumbiwa ha Yuniyoni, khuvhanganyo idzi dzo mbo ḓi vha Ḽaiburari ya Phalamennde. Nga 1919, bugu dzi so ngo ḓoweleaho, zwifanyiso, mimapa na miolokone zwo engedzwa, uri zwi vhe Khuvhanganyo dzo Khetheaho.
U fhira miṅwaha ya 150 ho vha na nyengedzo ya ṱhuṱhuwedzo kha ḽaiburari iyi khulwane, hu tshi katelwa na khuvhanganyo ya Vho Sidney Mendelssohn. Nga 1917, vho ṋetshedza Phalamennde khuvhanganyo yavho ya Africana ine ya vha na zwiteṅwa zwa 7 000. Hu na maṅwe madzina a bugu a 200 000 a re ḽaiburari, hu tshi katelwa rekhodo dza mathomo dza ndeme dza Afurika Tshipembe na Afurika.
Vhukati ha mishumo ya vhutsila yo ṱaniwaho kha mbondo dza muziamu hu na mishumo ya mutsila wa mvetamveto, Vho Francois Le Valliant. Vho vha vhe mutshimbili wa Fura we a fara nyendo dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhubvaḓuvha ha na devhula ha Kapa vhukati ha 1781 na 1784.
Pennde dzi shumisaho maḓi dzi rekhoda nyendo idzi.
Mishumo ya vhutsila, zwivhaḓwa na khuvhanganyo zwa vhufa ha Phalamennde zwo vhulungwa, zwa ṅwalwa fhasi na u londotwa nga ofisi ya mishumo ya vhutsila ya Phalamennde nahone zwi a swikelea nga tshitshavha. Khuvhanganyo idzi dzi na ḓivhazwakale khulwane nahone ndi dza ndeme, fhedzi a dzi imeli vhathu vhoṱhe na vhutsila ha shango ḽino, Phalamennde i lwela u vha muimeli kha u vhonisa vhutsila vhune ha imela Maafurika Tshipembe vhoṱhe, Tshaka dza mishumo miswa yo fhambanaho i khou humbulelwa u ṱaniwa u itela uri vhutsila ha Phalamennde vhu vhe tshipiḓa tsha lwendo, hu si vhuiwa.
Zwa vhutsila ha masila ha Keiskamma zwi imela khuvhangano ya vhatsila, hu si mutsila muthihi lini. Tshanduko ya ḓembe i vhonalaho Afurika Tshipembe, yo ḓiswa nga zwa Vhutsila ha Masila ha Keiskama kha mbondo dza tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka ḽa Kale. Zwa Vhutsila ha Masila izwi zwi sumbedzaho ḓivhazwakale ya muombano wa Afurika Tshipembe, zwo itwa nga vhafumakadzi vha bvaho Eastern Cape, nahone zwi katela zwifanyiso zwa matheriaḽa a khunguwedzo a mafhungo a khetho e a ṋetshedzwa vhakhethi vha Afurika Tshipembe kha khetho dza u thoma dza dimokirasi.
Thonga ya vhuhosi ya musuku ye ya ṋetshedzwa Phalamennde nga 1963 nga Nnḓu dza zwa Migodi dza Transvaal na Orange Free State, yo thivhiwa nga Thonga ya vhuhosi ya vhathu. Tsho ṱumiwaho nga nṱha ha Thonga ya vhuhosi ya vhathu ndi bugu yo vuleaho (yo imelaho Ndayotewa), i re na ngoma i huwelelaho vhaimeli vha lushaka uri vha ḓe kha indaba.
Vhunzhi ha zwithu na mabogisi zwo ṱaniwa phasedzhini i ṱumanaho na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Mulayo wo sainiwaho wa u fhaṱa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 na wone wo ṱaniwa, na tshigivho tsha vhuhosi, sa Mulayo wa 1961 wa u thoma Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe.
Thonga ya vhuhosi ya kale i edza ye ya vha i tshi shumiswa kha Nnḓu ya Fhasi ya Ingiḽandi. Heyi yo vha i tshi vhewa kha ṱhiresele kha Ṱafula ḽa Buthano.
Luaimbo lwa lushaka lwo ṅwalwaho nga Vho CJ Langenhoven vha tshi itela Yuniyoni ya Afurika Tshipembe, "Die Stem", lu ṱaniwa hafha, tsini na mutevhe wa vhahulisei avho vho lovhaho kha nndwa mbili dza ḽifhasi, hu na madzina a maswole a Vharema o thudzelwaho nga murahu ha Bugu dza Zwihumbudzo.
Wigi dza vhatshimbidzi na vhaofisiri vhahulwane maṱafulani a Buthano na Vhutendelwamilayo (Sinethi) zwo ḓo kaṱudzwa nga Phando 1987 nga murahu ha muṱangano wo ṱanganelaho wa Komiti dza Milayondango na Ndaela naho hu uri wigi ya u fhedzisela yo ambariwa nga 1994.
Zwipiḓa zwiṱuku zwa ḓaba ḽi bvaho ṅwedzini, zwo ṋetshedzwaho Afurika Tshipembe nga Muphuresidennde Vho Richard Nixon na zwone zwo ṱaniwa.
<fn>Hansards. WomenAndParliament.2009-11-11.ve.txt</fn>
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa.
U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo. Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha uvha na uvha. Zwa ndeme ndi zwa uri hoisiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo, zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhohe. U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnu, pfunzo na ndondolo?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo. Hu na nila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo?
Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ihoro a poitiki ine vha vhona u nga i nga imela zwavhui kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni. Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ihoro e vha i khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwao. Vhafumakadzi vho no i swika kha vhuimo ha nhesa nga hei nila?
Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha. Arali fhungo a vha i na dzangalelo ihulwane a tshitshavha, Komiti i re kha Buthano a Lushaka kana Khoro ya Mavunu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa. Tshitshavha tshi nga alutshedza Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano a Lushaka kana Komiti ya u oisisa, u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao. Mirao ya tshitshavha vha nga kwama Murao wa Phalamennde u ahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipia tsha mulayo?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i etshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu, zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo. Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u khwahisa u farwa ha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe u fana. A u tendeli u khethulula hu si ha vhui ho sendekaho kha murafho, ibulambeu na mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eana kha masia ohe a tshitshavha?
Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi. Hezwi zwi katela, vhukati ha zwiwe, Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe?
U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa, Afurika Tshipembe o ikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW) na Platform of Action, ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women. Afurika Tshipembe ndi tshipia tsha dziwe mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi, sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika (SADC)?
Nila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho. Nila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano a Lushaka na Khoro ya Mavunu ya Lushaka. Khetho dza lushaka dzi ea vhathu vhohe vha miwaha ya u fhira 18 u voutela ihoro ine vha i funa. Vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u uuwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nha mveledziso ya vhafumakadzi?
Phalamennde ya vhu?
Komiti ya u oisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano?
Komiti ya u oisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavun?
Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu.
Nga nna ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe, vhafumakadzi vha tshe vhauku kha u dzhia tsheo. Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme, khaedu khulwanesa ndi vhushai. Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe, nga maana vhafumakadzi vha mahayani?
U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo, mai na ndondolo zwo uuwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu, murafho na vhushaka ha kilasi. U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshohe kha u sika milayo, u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa. Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo?
Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maanafhadzwa lwa ikonomi. Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha a Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe. Ri tshi ya phana, HIV/EIDZi i khou fara vhafumakadzi vhanzhi, nga maana vhafumakadzi vhauku vha re kha vhukale ha u beba?
Khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi ndi iwe ya khaedu dzo anganelaho a Afurika Tshipembe?
Dimokirasi i aluwaho yo khwinisa vhuswikeli ha vhafumakadzi kha maana a poitiki na u dzhia tsheo. Afurika Tshipembe o anganedza milayo ine ya amba nga ha ndinganyiso ya mbeu?
Khaedu ndi u ita uri pfanelo dzi swike kha vhafumakadzi vhohe?
Vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Buthano a Lushaka ho engedzea u swika kha 45%. Afurika Tshipembe i kha vhuimo ha vhuraru kha?
Vhanna vha na mushumo wa ndeme kha u swikela ndinganyiso ya mbeu kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. Vhanna vhanzhi vha khou iimisela u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana. Vhanna vha tea u uuwedza vhawe vhanna uri vha shandukise kuvhonele, na u uri vha honifhe vhafumakadzi. Vhanna na vhafumakadzi vha na mushumo u fanaho wa ndeme kha u isa tshanduko ya vhushaka ha mbeu kha tshitshavha. A hu na tshitshavha tshi ne tshi nga vha na mbofholowo arali vhanna na vhafumakadzi vha so ngo vhofholowa, vha sa lingani, nahone kha ii iga, vhanna na vhafumakadzi vha na vhuifhinduleli vhu ne ha fana?
U vhala vha tshiya phan?
Komiti ya u oisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano?
Komiti ya u oisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Kohoro ya Mavun?
Bambiri ii i wanala nga nyambo dzo?
<fn>Hansards. Youth.2009-11-12.ve.txt</fn>
Nga 1974, muvhuso wa tshialula wo tshea u thoma hafhu mulayo we Dokotela Vho HF Verwoerd vha lingedza u thoma u shumisa fhedzi zwe vhutoto nga 1953 musi vho fara phothifoio ya pfunzo. Muvhuso wa itsho tshifhinga wo o dzhenisa mulayo wa "50/50" uri Tshivhuru tshi vhe luambo lwa u gudisa, kha u funza, ivhambalo na ivhavhupo, ngeno saintsi, vhuvhai na vhutsila zwi tshi o funzwa nga Luisimane. U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi?
Nga 1975, Khoro dza Zwikolo dza zwikolo zwa sumbe dzo laedza vhagudisi uri vha so ngo funza nga Tshivhuru, zwe zwa ita uri vhadzulatshidulo vhaanu vha Khoro vha pandelwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Vharema?
Nga 1976, vengo a Muhasho wa Pfunzo ya Vharema o vha i tshi khou aluwa. Musi hu tshi oou swikiwa kha mvutshelano dza Fulwi 1976, vhagudi vha Soweto vho mbo i wala muano ''Dhenani uri ni Gude,uwani uri ni Shumele getheni ya tshiwe tsha zwikolo zwa sekondari?
Nga wedzi wahafamuhwe, Tshivhuru tsho vha tsho no tewa sa luambo lwa u gudisa kha zwiwe zwikolo u mona na Soweto, na u hanedza mulayo wa "50/50" ha thoma u aa?
Nga dzi 17 Shundunthule zwiwe zwikolo zwo dzudzanya migwalabo, zwi tshi vhila uri Tshivhuru tshi litshiwe u vha luambo lwa u gudisa?
Nga Fulwi, zwiwe zwikolo zwo hana u wala mulingo wa ivhavhupo nga Tshivhuru nahone zwa shushedza u ita migwalabo yo anganyaho hohe ya milingo ya Fulwi?
Nga Swondaha ya a 13 Fulwi, ho o farwa muangano he ha tshewa uri hu o vha na mumatsho u mona na Soweto nga dzi 16 na dzi 17 dza Fulwi, une wa o khunyeledzwa nga rai ya vhathu vhanzhi nga avhuanu a dzi 18 Fulwi. Kha muangano wa Swondaha, komiti ine ya pfi Soweto Action Committee (SAC) yo o vhumbiwa, i na mirao mivhili mivhili i bvaho kha tshikolo tsha sekondari tshiwe na tshiwe tsha Soweto. Komiti yo tiwa u o pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho?
SAC na vhohe vho dzhenelaho muangano vho aniswa u o vha na tshidzumbe nga dzi 13 dza Fulwi, u itela uri pulane dzi sa ivhiwe nga tsevhi. Kha mauvha mararu o tevhelaho vho o phaaladza mulaedza na u etshedza ndaela dza zwine zwa o itwa nga io uvha?
Nga matsheloni a avhuraru a 16 Fulwi 1976, vhana vha zwikolo u mona na Soweto vho kuvhangana fhethu ha vhukuvhangano hu fhiraho 12 vha tshi itela mumatsho. Vhaofisiri vha u laula, u sumbedza na u isa vhudziki vho phaaladza miano yo tou walwaho nga zwana kha makhadibogisi u fana na "Fhasi nga Tshivhuru" na "Tshivhuru ndi Luambo lwa Tshitshavha".
Hei uvha i sumba tshiimo tsha nha tsha u hanedza nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, tshe tsha thoma murahu nahone tsha ya phana u swika hu tshi swika dimokirasi nga1994. Mvutshelano dza Soweto, tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango ohe, ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshialula. Vhathu vhanzhi vho lovha, vha maana vha farwa nahone vhanzhi vho utshela shango avho u ya u vha mirao ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura. Ndeme ya 16 Fulwi i vha nga nila ine ya sumba u ikumedzela ha vhathu, u iimisela kha mbofholowo na fulo?
Hezwi zwo livha kha mvelaphana ya maitele a pfunzo ine ya honifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele, u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli?
Mishumo ya vhathu vhauku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ashu. Sa vharangaphana vha matshelo, vho kona u alusa vhuyo havho na u khurela nila ine vha funa u i tevhela. Nga bono, mushumo na u ikumedzela zwavho vho anisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza, zwe mafheleloni zwa isa dimokirasi?
Vhathu vhauku vha isa phana na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo iimisela u bveledza vhaswa, vhane vha vha vharangaphana vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga nila i vhavhaho vhukuma. Dzangalelo a vhaswa zwa zwino i khou tsireledzwa nga Zhendedzi a Mveledziso ya Vhaswa ine a kha i bva u vhumbiwa, e a dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu, sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa?
Vhaswa vha amusi vha na khaedu nnzhi dzi katelaho tshivhalo tsha nha tsha u shaya mushumo, vhushai na vhugevhenga. U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa, u bva kha vha mairiki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nha?
Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha dovha hafhu vha angana na khaedu dzi iswaho nga malwadze a u fhirela nga vhudzekani, hu tshi katelwa na HIV/EIDZI.
Mia i unwaho na u rangwaphana nga vhaswa na vhana i khou gonya nga mulandu wa u lovha ha vhabebi zwi vhangwaho nga malwadze a yelanaho na HIV/EIDZI na a kavhaho musi maswole a muvhili a sa khou shuma, u fana na lufhiha?
Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha alukanye vhuvha havho, vha vhe na nzhele ya ivhazwakale yavho na u vha uuwedza uri vha vhe na vhufunashango. U tshi sedza dzangalelo o sumbedzwaho nga vhathu vhauku kha khetho dza vhua dza dimokirasi, hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa?
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi a Mveledziso a Vhaswa a Lushaka o ewaho maana a u shuma na mafhungo ohe a vhaswa, u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso. Minisia kha Vhuphuresidennde vha na vhuifhinduleli kha Zhendedzi. Zhendedzi ii ndi dzangano o sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vhauku vha angana nadzo, nahone sa Zhendedzi i lambedzaho mvelaphana, o itelwa u sika luvhane lwa u sika mishumo, mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha Afurika Tshipembe?
Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya Nha dzi na Minisia dzo fhambanaho, u vhona uri mihasho yavho i a hogomelwa?
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano a Lushaka na Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunu, dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa. Komiti hedzi dzi na vhuifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhauku?
Nga maana ohe a u sika milayo, Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u ewa Maana ha Vharema ha Ikonomi ho anavhuwaho wa 2003, Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi?
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi, Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango.
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maana, hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u pfi "Vhuumanyi ha Murao" ine khayo vhaswa vha nga angana na Murao wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho. Vha nga ita uri vha pfiwe nga u etshedza vhupfiwa nga u tou amba kana u wala?
Vhaswa vha vha tshipia tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone, nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u diama na u imanafhadza vhone vhane?
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho, sa tsumbo, Phalamennde ya Vhaswa (ine ya vha hone nga wedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi, na matshimbidzele o itelwaho vhone?
Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo, ngauralo vhaswa sa tshipia tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga vhathu, u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dziwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu?
Bambiri ii i wanala nga nyambo dzohe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe?
<fn>Hansards. YouthDay.ve.txt</fn>
Thero: "Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa ya u swikela mbofholowo ya ikonomi."
"Ḓivhazwakale yashu yo ḓi dzulela u kombetshedza vhaswa vhashu u dzhia vhuḓifhinduleli u bva vhuṱukuni. Vho ḓo vha vhalwela mbofholowo musi vha tshi tea u vha vha tshi khou tamba kana vhe tshikoloni. Zwino vhaswa vha Afurika Tshipembe vha khou ṱangana na khaedu khulwane nga mulandu wa u ṱangulwa, khakhathi na pfunzo yo thithiswaho. Ṱhuṱhuwedzo khulwane na vhuḓikumedzeli zwi ḓo ṱoḓea u fhenya zwikundisi na uri vhathu vhaṱuku vha ḓiphine tshoṱhe nga mbuelo dzi ḓaho na dimokirasi yashu."
Nga murahu ha 1994, ḓuvha ḽa Fulwi 16 ḽo itwa holodei ya nnyi na nnyi nga muvhuso wa dimokirasi wa Afurika Tshipembe. Hezwi ndi u elelwa mugwalabo wa vhaswa we wa vha hone nga Fulwi 1976. Ṅwedzi woṱhe wo vhetshelwa thungo u pembelela nndwa ya vhaswa vha Afurika Tshipembe na muvhuso wa tshiṱalula.
Ndi tshiga tsha tshifhinga tsha ndeme tsha nndwa nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, ye ya thoma nga 1976 ya isa phanḓa u swika hu tshi vha na dimokirasi nga 1994.
Nndwa iyi nga vhathu vhaswa yo ḓo livha kha mveledziso ya maitele a pfunzo ane a ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele na mbofholowo ya u nanga na ane a lwela u ṋea vhuswikeleli hu linganaho.
Nga minwaha ya vho 1970 vhathu vhaswa vho shela mulenzhe zwihulu kha u ṋea tshivhumbeo tsha vhumatshelo ha shango ḽashu.
Vha isa phanḓa na u ita mushumo wa ndeme kha tshitshavha, na uri muvhuso wa dimokirasi wo ḓikumedzela kha mveledziso ya vhaswa sa vharangaphanḓa vha matshelo na vhaunḓi vha mbofholowo ye ya konḓa u wanala.
u shaea ha vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo.
Masiandaitwa a HIV/EIDZI a khou pfiwa nga maanḓa nga vhathu vhaswa. Miṱa i unḓwaho nga vhana na vhaswa i khou anda ngauri vhabebi vha khou lovha nga mulandu wa malwadze-ndelelo a elanaho na HIV/EIDZI, u fana na TB.
Kha Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka, Muphurusidennde vho Jacob Zuma vho ḓivhadza ṅwaha wa 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo. Vho bula uri pulane dza mishumo dzi tea u livhiswa kha u tikedza mveledziso ya vhaswa.
U tandulula thaidzo ya u shaea ha mishumo, muvhuso u khou ṋea thikhedzo ya masheleni u ṱuṱuwedza vhatholi kha sekhithara ya phuraivethe u thola vhaswa na vhathu vha si na tshenzhemo.
Mafhungo a mveledziso ya pfunzo, zwikili na vhubindudzi vhuṱuku zwi hoṱhe-hoṱhe kha tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha Minisiṱa wa Gwama vho Pravin Gordhan, tsha ṅwaha wa muvhalelano wa 2011/2012.
Minisiṱa wa Gwama vho sumbedza uri thuso ya masheleni i ḓo engedzwa u ṋea vhaswa vhanzhi vhuswikeleli kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhugudisi, u itela mveledziso ya zwikili. Masheleni manzhi o dzheniswa kha Tshikwama tsha Zwikili tsha Lushaka, tshi lambedzaho vhugudisi ha vhaṱoḓi vha mishumo.
Muvhuso wa dimokirasi wo thoma zwiimiswa zwi ngaho Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa (NYDA), ḽo ṋewaho maanḓa nga mulayo uri ḽi shume na mafhungo a vhaswa, u bva kha phoḽisi u ya kha mveledziso.
NYDA ndi tshiimiswa tsho vhumbwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dza ikonomi dzine vhathu vhaswa vha livhana nadzo, na uri sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mveledziso, ḽo ima kha u ḓisa puḽatifomo ya u sika mishumo, mveledziso ya zwikili na u ṋekana zwikili zwa vhaswa vha Afurika Tshipembe.
Kha u alusa thero: "Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa u swikela mbofholowo ya ikonomi", Phalamennde yo vhumba pulatifomo dzo fhambananaho dza u shuma na mafhungo a kwamaho vhaswa.
Komiti ya Tshoṱhe ya Vhafumakadzi, Vhana, na Vhathu vha re na Vhuholefhali.
Komiti idzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa nahone dzi tea u shuma na mulayo u kwamaho vhathu vhaswa.
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambananaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambananaho, sa tsumbo Phalamennde ya Vhaswa,(ine ya vha hone nga Ṅwedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a elanaho na vhaswa a reriwa. Vha shelaho mulenzhe ndi vhathu vhaswa fhedzi, nahone matshimbidzele a livhiswa khavho.
Ndayotewa i ṋea Phalamennde vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na phurosese dzayo, ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha, vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga Vhathu, Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhuswikeli na vhudzheneli ha tshitshavha.
Vha nga kona hafhu u vha na vhupfiwa nga vhupfiwa ha u tou amba kana ha u tou ṅwala.
Vhaswa vha dovha hafhu vha vhumba tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune vhunzhi ha mishumo ya Phalamennde ya itwa hone, nahone vhathu vhaswa vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u ḓitama na u ḓimandafhadza vhone vhane.
<fn>LanguagePolicy_Venda.txt</fn>
Vhathu vhoṱhe vha na ndugelo dzine dza lingana dza u shumisa nyambo dzavho na u bveledzisa mvelele na matshilele avho.
phoḽisi ine ya. anganedza nyambo dzoṱhe ndi tshipiḓa tsha ndeme kha u. isa tshanduko nga nḓila ine vhathu vhoṱhe vha kona u dzhenelela kha maitele a dimokirasi Afurika Tshipembe.
Musi vha tshi vhudzisiwa uri ndi ngani vha tshi. o.a bugu yavho The Long Walk to Freedom i tshi tea u wanala na kha nyambo dzo.
Heyi bugu i wanala nga nyambo dzoṱhe dza. ifhasi. hoṱhe hune nda ya hone, nganea vhutshilo yanga i a wanala nga nyambo dzoṱhe. Afurika Tshipembe ndi hone hu hoṱhe hune ya wanala nga Tshikhuwa fhedzi. Ndi ngazwo ndi tshi khou. o.a uri i wanale nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe. Hu songo swika hune dziṅwe nyambo dza fa. Ndi ngazwo ndi tshi tenda uri ri tshile roṱhe zwavhuḓi, nyambo dzoṱhe dzi tea u dzhielwa nṱha.
Milayo ine ya langula pho.
Vhane vha kwamea nga pho.
Tsedzuluso dza nyambo dza nn.
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nn.
Luambo lwa vhudavhidzani vhukati ha vhashumi lwa u tou.
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nnḓa lwa u tou.
Zwine zwa. o.ea u ita uri pho.
Hu saathu swika. waha wa 1994 Tshiisimane na Tshivhuru dzo vha dzi dzone nyambo dza tshiofisi dzi dzoṱhe kha vhupo ha masipala vhune zwino ha vha tshipiḓa tsha Masipala wa Tswane. Nyimele ntswa ya zwa poḽitiki ye ya thoma nga yo. isa Mulayo wa Mashumele, 2000 Mulayo 32 wa 2000, une wa amba uri vhadzulapo vha tea u dzhenelela kha zwoṱhe zwine zwa itwa nga mivhuso yapo. Uri vhathu vha kone u dzhenelela, Masipala u tea u shumisa nyambo dzine vhadzulapo vha dzi pfesesa.
Murango wa Pho.
Nyambo ya Lushaka ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa amba zwone. phoḽisi ya lushaka i amba zwauri nyimele ya nyambo kha dzingu na kha mivhuso yapo i tea u sedziwa musi vha mivhuso yapo na ya dzingu vha tshi bveledza phoḽisi dzavho dza luambo.
Sa zwenezwo, ndivho ya phoḽisi ya Nyambo ya Tshwane ndi u sumbedza nḓila ine nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza tea u shumiswa ngayo kha vhudavhidzani u itela uri vhadzulapo vha kone u swikelela tshumelo dza Masipala nga nyambo dzine vha kona u dzi pfesesa.
kushumisele kwo teaho zwi amba u shumisa luambo lwo teaho nahone lu si na tshi.
u shumisa nyambo dzo fhambanaho zwi amba u nanga dziṅwe nyambo ho sedzwa nyimele ya hune nyambo dza. o shumiswa hone.
u. ologa, zwi amba u. alutshedza mulaedza u bva kha luṅwe luambo u ya kha lu.we; fhedzi zwi tshi ya kha luambo lwa zwiga zwi amba u.
luambo lwa u rekhoda mafhungo zwi amba luambo lwa tshiofisi lwe lwa nangiwa uri lu vhe lwone lune lwa tea u shumiswa kha u. wala maitele na u vhulunga vhudavhidzani hoṱhe ha u.
pfanelo dza luambo zwi mba milayo ine ya tea u sedzwa musi hu tshi sedzwa nyimele dzine khadzo vhadzulapo vha nga kona u nanga luambo lune vha. o.
u. ologa nga nyambo mbili dzi tshi tou tshintshana zwi amba nḓila ine Muḓologi a.
mushumi wa Masipala a vha a sa pfesesi luambo lwa muṅwe mushumisani nae kana hune vhaṅwe vhashumi vha Masipala vhane vha nga swika fumi vha vha vha tshi khou hanedzana na Masipala kha nḓila dza mashumele kana musi hu tshi khou sengiwa mulandu wa vhuḓifari vhu si havhu.i; kana mushumi wa Masipala sa pfesesi luambo lwa khasiṱama ya Masipala kana mudzulapo wa Tshwane (hune ha vha na vhadzulapo kana khasiṱama vhane vha swika fumi) musi huna nyambedzano vhukati ha mushumi wa kiḽiniki na mulwadze, vhukati ha khasiṱama na vhabadelisi vha tshumelo kana vhukati ha muofisiri na tshitshavha musi huna mu.
luambo lwa tshiofisi zwi amba luambo lune lwa shumiswa muvhusoni, kha zwa pfunzo, kha vhubindudzi na kha vhudavhidzani ha radio, theḽevishini na gurann.
mathemo zwi amba maipfi e a vhumbiwa nahone nga murahu ha tsedzuluso a.
u pindula" zwi amba nḓila ya u. wala mafhungo u bva kha luṅwe luambo a tshi ya kha luṅwe, ngeno vhupinduli" zwi amba u vha na. halutshedzo ine ya fana na ya luambo lune ha khou. alutshedzwa u bva khalwo ; na luambo lwa mushumoni" zwi amba luambo lwa tshiofisi lwe lwa nangiwa nga Masipala sa lwone luambo lune lwa tea u shumiswa. Hezwi zwi itwa nga murahu ha musi ho sedzwa nyimele ya zwithu fhethu hune vhudavhidzani ha. o itea hone.
Zwi tevhelaho ndi zwone murango wa mulayoni wa heyi pho.
Khethekanyo 1.2.4 dza N.
Afurika Tshipembe: phoḽisi ya Nyambo ya Tshitshavha, ine ya amba zwauri mivhuso yapo i tea u nanga nyambo dzine ya tea u dzi shumisa nga murahu ha musi ho sedzwa zwine vhadzulapo vha. o.a zwone. Nga murahu ha musi vho sedza nyimele ya nyambo, mivhuso yapo i tea u vha na vhudavhidzani na vhathu musi vha tshi bveledza phoḽisi na musi vha tshi ita zwine phoḽisi ya. o.a zwone.
Khethekanyo 3 ya Mutheo wa phoḽisi ya Luambo ya Muvhuso wa Vun.
Gauteng (.hangule 1995) ine ya sumbedza ndivho khulwane dza pho.
c u ita uri vhathu vha kone u wana tshumelo dza muvhuso wa dzingu dzo teaho na uri vha kone u dzhenelela kha n.
d u thusa, u bveledza na u ita uri u shumiswa ha nyambo nnzhi hu ye phan.
f u tsireledza nyambo dzoṱhe na u ita uri dzi. honifhiwe.
phoḽisi heyi yo bveledzwa ho sedzwa zwine Ndayotewa ya Afurika Tshipembe ya amba zwone nga ha nyambo, na zwe Masipala wa Tshwane wa zwi khetha sa zwone zwa ndeme kha u. isa tshumelo kha vhathu. Ndivho khulwane ya heyi pho.
u ita uri huvhe na nḓila yavhuḓi ine ngayo, pfanelo dza vhathu zwi tshi ya kha nyambo, hu tshi tevhedzwa Ndayotewa, dza. o kona u swikelelea zwavhu.
u thusa uri nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala dzi shumiswe nga n.
u ita uri nyambo dza vharema dze dza tsikeledzwa nga muvhuso wa kale wa tshi.
u tsireledza nyambo dzoṱhe na u ita uri vhathu vha. honifhe nyambo dzoṱhe na vhuthihi; na u shumiswa ha nyambo nnzhi kha u khwinifhadza vhulangi na vhudavhidzani kha Masipala wa Tshwane.
U ita uri pfanelo dza vhadzulapo zwi tshi ya kha nyambo dzi. honifhiwe hu tshi tevhedzwa Ndayotewa.
U itela uri nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi shumiswe nga nḓila ine ya lingana.
U khakhulula U itela uri nyambo dza vharema dze dza tsikeledzwa nga muvhuso wa kale dzi alusiwe.
U thivhela u shumiswa ha nyambo u itela u. alula, u tsikeledza na u shengedza.
U dzhiela vhathu n.
U swikelela zwine madzangano a nyambo a. o.a zwone hu tshi tevhedzwa zwine Batho Pele ya amba zwone.
U shumisana na madzangano o fhambanaho u anḓadza kushumisele kwa nyambo nnzhi.
U shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala u itela uri muvhuso wapo u vhe na vhuḓifhinduleli, hu sina zwa tshiphiri nahone u tshi. honifha ho.ea dza vhathu zwi tshi ya kha nyambo.
U dzhenelela U itela uri vhashumi na vhadzulapo vha Tshwane vha kone u dzhenelela musi hu tshi dzhiiwa maga ane a vha kwama.
Heyi phoḽisi i kwama vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tshwane na vhane vha nga. o.a u divha zwiṅwe nga ha mashumisele a nyambo ha Masipala.
Musi hu tshi nangiwa nyambo dzine dza tea u vha dzone dza tshiofisi dza Masipala, ho sedzwa Mbalavhathu ya 2000 na mivhigo ya tsedzuluso dze dza itwa nna na ngomu ha Masipala.
Thebulu i tevhelaho ye ya dzhiiwa kha Mbalavhathu ya 2001, i sumbedza nyambo dzine dza vha dzone dza. amuni Tshwane.
Mbalavhathu ya 2001 ho sedzwa Masipala yo fhambanaho: Ripoto ya Komiti. hukhu ya Mbalavhathu ye ya.
Tshizulu na Tshiisimane . Zwi tou vha khagala uri a huna luambo luthihi lune lwa vha lwone luhulwane tshoṱhe Tshwane. Hu tou vha na nyambo dza rathi dzine dza vha dzone nyambo dza. amuni Tshwane. Hedzi nyambo dzi ambiwa nga vhathu vhane vha swika 84,68% ya vhadzulapo vha Tshwane.
Tsedzuluso dza nyambo dza nn.
vhuḓimvumvusi wa Gauteng. Tsedzuluso iyi yo sumbedza uri vhunzhi ha vhaofisiri vhane vha shuma fhethu hune vha dzulela u vha na vhukwamani na vhadzulapo vha a kona u vha na vhudavhidzani na vhadzulapo nga nyambo nnzhi dza vharema khathihi na Tshiisimane na Tshivhuru. Tsedzuluso iyi yo dovha hafhu ya sumbedza uri vhunzhi ha vhadzulapo vha. o.a u thusiwa hu tshi khou shumiswa nyambo dza vharema uri vha kone u swikelela tshumelo dza muvhuso.
Tsedzuluso yo dovha ya sumbedza uri kha tshiṅwe sibadela tsha dzingu vhathu vho vha vha tshi. o.
Mvelelo dza tsedzuluso heyi dzi sumbedza uri huna. ho.ea ya tshumelo dza vhupinduli na vhuḓologi u itela uri vhadzulapo na dzikhasiṱama vha thusiwe hu tshi khou shumiswa nyambo dzavho.
Musi ho sedzwa Mbalavhathu ya 2001 hune vha sumbedza nyambo dza. amuni, nḓila ine dza shumiswa ngayo na nyambo dzine vhadzulapo vha Tshwane vha funa dzone, na zwine Pho.
Lambamai 2004, Masipala u khou. u.uwedzwa uri u.
Masipala u tea u kona u ita uri hu shumiswe na dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe, hu tshi katelwa na luambo lwa Zwiga lwa Afurika Tshipembe. Fhedzi hezwi zwi tea u itwa arali ho itwa khumbelo. Hune zwa konadzea, Masipala u tea hafhu u ita uri zwoṱhe zwine zwa. waliwa hu tshi itelwa vhuṱambo ho khethwaho, zwi tea u. walwa na nga luambo lwa mabofu (Braille).
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri zwiṅwe zwipiḓa zwa phoḽisi ya nyambo ya Masipala zwi nga tshintsha nga murahu ha musi ho no itwa tsedzuluso ya kushumisele kwa nyambo na vhudavhidzani Tshwane. Hezwi zwi khou pulaniwa u itwa miṅwahani i aho.
Luambo luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza masipala lu nga shumiswa kha vhudavhidzani vhukati ha vhashumi vha Masipala. Musi hezwi zwi tshi itwa, vhathu vhoṱhe vhane vha kwamea vha tea u vha vha tshi pfesesa luambo lune lwa khou tea u shumiswa.
Tshiisimane ndi lwone luambo lwe lwa nangiwa kha vhudavhidzani vhukati ha vhashumi. luṅwe luambo lwa tshiofisi lwa Masipala lu nga shumiswa arali vhathu vhoṱhe vhane vha kwamea vha tshi lu pfesesa.
Luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi lwa Masipala lu nga shumiswa kha nyambedzano dza Khoro. Kha heyi nyimele, Masipala u tea u ita uri hu vhe na. ologi ane a. o. ologa a tshi isa kha lunwe luambo lwa tshiofisi lwa Masipala.
Nga u angaredza, miṱangano ya Khoro dza ndaṱiso, u thola, na nḓila ine murangaphanḓa a amba na vhathu vhane vha shuma fhasi hawe malugana na mushumo, zwi do itwa nga Tshikhuwa. Kha heyi nyimele, hu tea u vha na muthu ane a. o. ologa arali huna muthu ane a kwamea ane a sa pfe Tshikhuwa.
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nn.
Kha vhudavhidzani hoṱhe ha u amba, Masipala u tea u ita nga nḓila dzoṱhe u thusa vhathu nga nyambo dzine vha. o.a u thuswa ngadzo.
Arali vhashumi vha Masipala vhane vha amba luambo lwa mudzulapo vha siho fhethu hune vha tea u thusa vhathu hone, arali zwi tshi konadzea hu tea u shumiswa vhuḓologi vhune muthu ane a. ivha luambo ulwo a vha o tou founelwa.
Masipala u tea u ita uri hu vhe na vha.ologi arali mafhungo a ndeme a tshi khou ambiwa nga hao na tshigwada tsha vhadzulapo vhane vha amba nyambo nnzhi nahone arali muṱangano uyo wo dzudzanywa nga Masipala. Hezwi zwi katela mitangano ya nga ha mutakalo yo dzudzanywaho nga vha Muhasho wa Vhulondola Vhathu.
Luambo lwa vhudavhidzani vhukati ha vhashumi lwa u tou.
Uri vhathu vha kone u ita mishumo yavho zwavhuḓi, Tshiisimane tshi. o vha lwone luambo lwa mashumele ha Masipala..halutshedzo nga dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza Masipala dzi. o. ewa arali muthu o ita khumbelo fhedzi.
Masipala u tea u nea tshumelo ya thalutshedzo nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi kha vhudavhidzani hoṱhe ha u tou nwala vhukati ha mihasho ya Masipala arali ho itwa khumbelo.
Tshumelo ya. halutshedzo nga dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza Masipala arali ho itwa khumbelo i. o. ewa. Hezwi zwi katela miṱangano ya Khoro ya Masipala.
dziphoḽisi dza Masipala, nḓila dza mashumele, milayo ya mashumele na mafhungo a zwa mutakalo, tsireledzo na zwiṅwe zwa ndeme zwi tea u nwalwa na nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala.
Masipala u tea u ita uri hu vhe na vha.ologi vhane vha. o kona u thusa vhashumi vha Masipala vhane vha sa kone u vhala na u. wala uri vha kone u. ivha zwinzhi nga ha Masipala. Havha vha.ologi vha tea u vhoniwa sa vhathu vhane vha thusa uri vhudavhidzani ha u tou. wala vhu pfesese.
Naho hu si na mushumi wa Masipala ane a nga thivhelwa u shumisa luambo lwa tshiofisi lune a lu funa, maṅwalwa oṱhe ane a tea u vhulungiwa a tea u. walwa nga Tshiisimane sa izwi lu lwone luambo lwa rekhodo.
U itela uri hu vhe na vhudavhidzani havhuḓi, na uri vhashumi vhoṱhe vha Masipala vha kone u pfesesa maṅwalwa oṱhe, vhashumi vha. u.uwedzwa uri vha shumise luambo lune lwa sa konḓe u lu pfesesa.
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nnḓa lwa u tou.
nḓivhadzo dzoṱhe dza tshiofisi, zwitatamennde, milayo, mbadelo, dziphoḽisi, na vhuanḓadzi hoṱhe zwine Masipala wa. o.a vhadzulapo vha tshi zwi divha, zwi tea u nwalwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hezwi zwoṱhe zwi tea u itwa ho sedzwa khonadzeo na masheleni ane a vha hone.
Masipala u tea u ita uri vhukati ha vhashumi hu vhe na vha.ologi u itela uri vha kone u. alutshedza vhudavhidzani hoṱhe he ha tou nwalwa, na uri vha kone u thusa vhashumi na vhadzulapo vhane vha sa kone u vhala na. wala uri na vhone vha kone u wana tshumelo dza Masipala. Vha.ologi vha tea u vha hone fhethu hune ha nga dzikiḽiniki, hune ha badelwa hone tshumelo, hune vhadzulapo vha wana thuso hone na fhethu hune ha shumiswa nga vhathu vhanzhi arali hu si na vhathu vhane vha kona u amba nyambo nnzhi.
Masipala u tea u ita nga nungo dzoṱhe u shumisa nyambo dzoṱhe kha Webusaithi na kha maṅwalwa oṱhe ane a tea shumiswa nga vhadzulapo na dzikhasiṱama. Nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala dzi tea u shumiswa.
Vhudavhidzani hoṱhe ha u tou. wala na vhadzulapo vhu tea u pindulelwa kha luambo lwe vhudavhidzani ha u thoma ha da ngalwo. Fhedzi, hu tea hafhu ha vha na vhupinduleli ha ulwo luṅwalo kha Tshiisimane hune ha. o vhulungiwa. Masipala u tea u vhudza khasitama uri luṅwalo lwa Tshikhuwa lu. o shumiswa fhedzi arali ha nga vha na vhukando ha mulayo vhune ha tea u dzhiiwa.
Kha vhudavhidzani hoṱhe ha Masipala na vhathu vha mashango-.avha, Tshiisimane tshi tea u shumiswa. Masipala u dovha a lavhelelwa u ita uri hu vhe na vhuḓologi ha tshifhinga-nyana nga luambo lwa vhathu vha shango ine. a kwamea.
Kha vhudavhidzani hoṱhe na dzikhasiṱama, vhathu vha. u.uwedzwa uri vha shumise luambo lune lwa sa konde u lu pfesesa.
Masipala u tea u sedza zwine vhadzulapo vha. o.a zwone musi hu tshi. walwa tswayo dza badani na dza u sumbedza nḓila, Tswayo dzoṱhe dza tsumba-n.ila, na dza dzibada dzine dza sumbedza zwifhaṱo zwa Masipala, tshumelo na zwishumiswa hune zwa konadzea, zwi tea u. walwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala.
Tshiisimane na luṅwe luambo lwa tshiofisi tshi tea u shumiswa. Kha heyi nyimele Tshikhuwa tshi tea u shumiswa na luambo lune lwa ambiwa nga vhathu vhanzhi kha vhupo vhune ha kwamea.
Arali zwi tshi konadzea, nahone ho itwa khumbelo, Masipala u tea u ita uri vhathu vhane vha sa kone u amba na vhone vha thusiwe uri vha kone u davhidzana na vhanwe zwavhuḓi.
Luambo lune lwa tea u shumiswa musi vhashumi vha Masipala vha tshi khou. ewa ngudo ndi Tshikhuwa. Fhedzi-ha, hune zwa konadzea, vhagudiswa vha tea u tendelwa uri vha ambe nga nyambo dzine vha kona u amba ngadzo zwavhuḓi. Mugudisi a nga shumisa luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Masipala arali vhagudiswa vha tshi pfesesa ulwo luambo nahone vho tendelana nae uri a ite ngauralo. Kha nyimele dzoṱhe, luambo lune lwa shumiswa lu tea u thusa kha uri hu vhe na u guda ho teaho nahone mvelelo dza ngudo idzo dzi swikelelee.
zwoṱhe zwine Masipala a zwiita hu u itela mutakalo wa vhashumi vhoṱhe zwi tea u itwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hu nga shumiswa na video u. ivhadzana na vhashumi nga ha zwoṱhe zwine zwa kwama mutakalo wavho.
U itela u kona u thusa vhadzulapo nga n.
Masipala vha tea u. u.uwedzwa uri vha gude nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hezwi zwi katela na luambo lwa zwiga lwa Afurika Tshipembe.
Masipala u tea u dzudzanya dzingudo dza mvusuludzo dzine dza. o thusa vhashumi vhoṱhe uri vha kone u bveledza phanḓa vhukoni havho ha u shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala na u kona u thusa vhadzulapo nga nḓila yo teaho.
Arali vhagudiswa vha tshi. o.a uri bugu dza u gudiswa ngadzo dzi wanale nga luambo lune vha lu pfesesa, vha Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) vha Masipala vha nga kona u ita uri bugu dzavho dzi wanale nga luambo lwavho.
U itela uri vhathu vhoṱhe vha kone u pfesesa dzingudo dzoṱhe, na uri hu vhe na vhudavhidzani havhuḓi vhakati ha vhagudisi na vhagudiswa, vhagudisi vha. u.uwedzwa uri vha shumise luambo lune lwa leluwa musi vha tshi. wala bugu dzavho dza u gudisa.
Zwine phoḽisi heyi ya khou. o.a zwi tshi itwa a zwi nga. o itwa zwoṱhe nga khathihi; zwi. o itwa nga zwipi.a. Hezwi zwi khou itiswa ngauri hu tea hafhu ha sedzwa nyimele ya zwa masheleni na u vha hone ha vhathu vhane vha. o. o.ea kha zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine phoḽisi ya amba uri zwi tea u itwa. Hezwi zwi. o thusa uri ri kone u vha na tshifhinga tshavhuḓi tsha u ita nzudzanyo dzo teaho uri zwine phoḽisi ya. o.a zwi itwe nga nḓila yo fhelelaho. tshiṅwe tshine tsha khou itisa uri zwine phoḽisi iyi ya. o.a zwi tshi itwa zwi itwe nga zwipiḓa ndi u itela uri ri kone u khakhulula vhukhakhi hoṱhe vhune ha nga vha hone musi phoḽisi i saathu itwa nga nḓila yo fhelelaho.
nḓila dzi tevhelaho dzi. o shumiswa uri mashumisele a phoḽisi iyi a tshimbile zwavhu.
Masipala u tea u vha na tshigwada tsha vha.ologi uri hu vhe na khonadzeo ya u shumisa nyambo dzoṱhe.
maṅwalwa oṱhe ane a amba nga ha tshumelo na pfanelo dza vhadzulapo a tea u pindulelwa kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala.
Section u tea u bveledza maipfi maswa ane a. o thusa u bveledza na u alusa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala nga maanḓa nyambo nna dza tshiofisi dza vharema.
Mivhigo ya Komiti ya Meyara na ya Khoro i tea u sedzuluswa zwavhuḓi u itela uri luambo lune lwa shumiswa lu vhe lwo teaho.
Vhashumi vhoṱhe vha Masipala vhane vha shuma na vhathu vhane vha amba nyambo dzo fhambanaho vha tea u. ewa ngudo dza nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala uri vha kone u thusa vhu nga nḓila yo teaho, nahone hu si na thaidzo ya vhudavhidzani.
Thandela ya TISSA (vhu.ologi vhune muthu ane a khou. ologa a vha a tshi khou ambiwa nae nga lu.ingo) i. o shumiswa sa nḓila ya u khwinifhadza vhudavhidzani dzikiḽiniki, na hune vhathu vha wana tshumelo dza Masipala hone.
U shumiswa ha heyi phoḽisi hu. o ita uri hu vhe na. ho.ea khulwane ya tshumelo ya vhupinduleli, u bveledzwa ha maipfi maswa, na vhuḓologi kha nyambo nnḓa dza tshiofisi dza vharema. Hezwi zwi. o sia huna. ho.ea khulwane ya vhukoni ha ngudo dza luambo.
U itela uri vha Muhasho wa Tshumelo dza Nyambo (Language Services Section) vha vhe na vhathu vhanzhi vhane vha vha na vhukoni ha luambo, Masipala u tea u ita uri, hu tshi khou tevhedza phoḽisi ya bazari, u. ee bazari matshudeni vhane vha. o.a u gudela luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Masipala kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha.
Uri nyambo nnzhi dzi kone u shumisea, Masipala u tea u ita uri hu vhe na vha.ologi, nahone wa. ea ngudo dza luambo vha.ologi vha Masipala; sa tsumbo, ngudo dza vhuḓologi dzine dza sa dzhie tshifhinga tshilapfu.
U itela uri mashumisele a phoḽisi heyi a bvele phanḓa, hu. o shumiwa na zwiimiswa zwa luambo zwa Afurika Tshipembe. Zwi tevhelaho ndi vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa zwa luambo zwa ndeme zwine Masipala wa.
ea tshumelo dza u pindula, vhu.
ita tsedzuluso u itela u kona u vhona uri pho.
Masipala zwi kha. i vha zwo tea naa. Arali zwi zwa ndeme, vha.
ita uri vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha. ivhe nga ha pho.
Lushaka (National Language Forum) na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe (PanSALB) nga ha zwe vha ita kha kushumisele kwa pho.isi; na u ita uri vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tswane vha. ivhe nga ha vhuḓifhinduleli ha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Lushaka (PanSALB) sa tshone tshiimiswa tshine tsha tsireledza pfanelo dzavho dza nyambo, vhahulwane vha Mihasho ya Masipala, uri vha shumise luambo nga nḓila ine ya yelana na zwine phoḽisi ya amba zwone. Hezwi zwoṱhe zwi. o itelwa u thivhela u tsikeledzwa ha pfanelo dza luambo dza vhashumi na vhadzulapo vha Tshwane.
Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) u. o shumisana na zwi.
sedza mashumisele a nyambo dza tshiofisi dza Masipala kha mihasho yo.
u sedza nḓila ine pho.
u aluswa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi ha Masipala; na u shumiswa nga nḓila yo teaho ha zwiko zwa ndivho zwine Masipala a vha nazwo.
Masipala u tea u ita tsedzuluso nga ha vhukoni ha nyambo kha vhashumi, na zwine vhashumi vha. o.a zwone maelana na nyambo dza vhudavhidzani.
Hezwi zwi. o thusa uri hu kone u vhonala. ho.ea dza luambo dzine vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tshwane vha vha nadzo.
Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) u tea u shumisa mvelele dza tsedzuluso idzi u ita tshanduko dzo teaho kha phoḽisi,
Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) u tea u dzulela u sedzulusa nḓila ine phoḽisi ya khou tevhedzwa ngayo nahone wa isa tshanduko hune zwa vha zwo tea.
<fn>MIN STAND Venda.txt</fn>
TEAHO VHA MUHASHO KHA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI 3 Hu.
Arali vho tea u vha.
Nga murahu ha tshigwevho kana kha.
Arali vha tshi. o.
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u.
Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi ( Maimo a Fhasisa) ndi. i.walo. a mafhungo. e. a bveledzwa hu tshi itelwa u. alutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe (Tshatha) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa. Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa, zwo itelwa u. ea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi. Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u. alutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza. etshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi. Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha. alutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo, a dovha hafhu a. etshedza mafhungo nga u dodombedza ane a. o vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa. alutshedziswa zwone kha Tshatha, nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo. Maimo a Fhasisa a Tshumelo a. o vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho.
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo. Zwiimiswa, mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi. o lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na, sa tshipiḓa tsha u lavhelesa, aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone. dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha. i anḓadzwa.
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi, vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa, dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o. alutshedziwaho kha iḽi. i.walo a a shumiswa.
Hu tshi itelwa iḽi. i.walo, na u tshimbilelana na. halutshedzo yo. etshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya maanḓa (GA/Res/40/30), he Afrika Tshipembe. a shela mulenzhe, mupondwa wa vhutshinyi u. alutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu, hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani, kha zwa ikonomi; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi. Ipfi 'mupondwa' hune zwa vha zwo tea. i dovha hafhu. a katela shaka. a tsini kana vhaun.iwa vha mupondwa onoyo. Muthu a nga kha. i vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a. ivhea, o valelwa, o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa.
Muthu muṅwe na muṅwe u dzhiiwa sa mupondwa hu sa sedzwi uri mupondi wawe o farwa, o gwevhiwa kana u valelwa, hu sa sedzi na vhushaka vhukati ha mupondwa na phondi.
zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha tshitshavha kana murafho, muvhala, tshiimo tsha zwa mbeu, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo, sa zwe zwa. alutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996).
Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza. alutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho, dzi.
Pfanelo ya u fariwa nga nḓila yo teaho na nga u.
Pfanelo ya u.
Hu. o bvelela mini?
Arali ho itwa vhutshinyi, u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi. o ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho. Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u. o.isisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa. Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi, muthu onoyo ha nga. o gwevhiwa nga u. avhanya. Naho zwo ralo, mapholisa vha. o bvela phanḓa na u. o.isisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha. ea Muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a. o dzhia tsheo.
Musi muthu o vhonwa mulandu, mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a. o ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu.
Mutshutshisi u. o sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane.
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa.
U dzhia tsheo ya uri hu. o.ea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u. o.isisa u bvela phanḓa na u. o.isisa mulandu.
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo. a tshitshavha, a dzhia tsheo ya u thutha mulandu.
Mutshutshisi u. o dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha. i. o.a u shandukisa zwigwevho, zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu.
Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u. avhanya, zwine zwa. o ita uri mulandu u iswe khothe nga u. avhanya nga hune zwi nga konadzea.
Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u. o. o.a mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u. o.isisa nga murahu ha afho a a isa khothe, u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho.
phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu, u. o dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho.
Mapholisa vha. o vha. ivhadza arali vho tea u ya khothe sa. hanzi. Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa, hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane.
Muofisi wa u. o.isisa, mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u. o vhona uri, nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe, ho.ea dza vha dzo swikelelwa, vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya. hanzi arali vha tshi khou shushedzwa.
Arali vho tea u vha.
U. etshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina. Vhane vha kwamea - pholisa, mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha. o tikedza, vha vha lugisela na u vha. ea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela.
Vha. o. ewa. i.walo. a ndaela. ine. a bva khothe,. ine. a. o vha. ivhadza nga ha uri tsengo i. o vha lini nahone ngafhi. Kanzhi vha tshi. i.walo. a ndaela. ine. a bva khothe, vha. ewa na kubugwana kune kwa. alutshedza uri hu. o bvelela mini khothe. Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe, vha tea u kwama muofisi wa u. o.isisa mulandu, kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone, vhane vha. o vha rumela kha muthu o teaho ane a. o vha kwamanya na khothe.
Musi vha tshi swika khothe vha nga kha. i wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila, Arali hu si na dzitswayo nahone vha sa. ivhi uri khothe i ngafhi, vha nga vhudzisa kha Desike ya Ngeletshedzo/Mafhungo/ Thuso u wana uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha. o thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe. Vha nga kha. i kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele. Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u. o vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi. ea vhuṱanzi,
Mutshutshisi u. o lingedza uri vha vhidziwe u. ea vhuṱanzi nga u. avhanya nga hune vha nga kona. Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u. o vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u. ea vhuṱanzi arali zwo tea. Naho zwo ralo, tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga. Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga. Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi. o lenga u swika kana arali vha sa. o kona u. a khothe nga. uvha. a tsengo.
Arali vho tea u. ea vhuṱanzi, huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe. Nga murahu ha u. ea vhuṱanzi, vha. o vhudzwa uri vha. uwe. Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa.
Mulayo u tendela zwi tevhelaho musi vha tshi khou. ea vhu.
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele, vha nga. ea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television system) (izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa, vha vha vha kha iṅwe rumu).
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, nahone muofisi mulanguli (ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muha.uli) a tshi vhona u nga u. ea vhuṱanzi tsengoni hu. o vha vhangela mutsiko u songo teaho, vha nga. ewa mukonanyi musi vha tshi khou u. ea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho.
Arali vha tshi tea u. ea vhuṱanzi khothe, tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera (fhethu ho dzumbamaho).
vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a. o.ea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu. Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa. Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu, o wanala a si na mulandu. Iyi a si khaṱhulo, fhedzi zwi vha zwo thewa kha tshileme tsha vhutshutshisi ha khaṱhulo ya mulandu wo.
Mutshutshisi u. o vhidza. hanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho. Muḓologi u. o. etshedzwa arali zwo tea. Muhwelelwa u. o. ewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso, u. ea vhuṱanzi na u vhidza Dziṱhanzi; Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela, zwigwada zwi. o. ewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi. ewa.
Nga murahu ha tshigwevho/kha.
Arali muhwelelwa o gwevhiwa (o vhonwa mulandu), vhutshutshisi na vhaimeli vha nga. ea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha. o. etshedzwa. Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho (uri tshi vhe tshihulwane) kana ya u tshi fhungudza (uri tshi vhe tshi.uku). Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredzamafhungoasiavhukuma, mafhungoeneoa.oteau.ivhadzwa khothe. Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga. o.a ndiliso malugana na tshinyaleloyevhavhanayo. Aralikhotheya.etshedzandiliso, aidzhiiwisa tshigwevho, ndiliso i nga itiwa hu tshi khou. adziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho. etshedzwa. Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele, hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha. ea ndiliso. Mutshutshisi a nga. etshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea.
phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi. etshedzwa, muofisi mulanguli, mutshutshisi kana mupileli a nga kha. i ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha. i lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa. Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone. Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi. etshedza pholisa, kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha. ee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho.
Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku, vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo, ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho. Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphi.i. aphiḽi dzi fanela u. ivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho.
Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi. ewa. Arali aphiḽi yo failiwa, vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma, kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo, uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu, tsumbo,. uvha. o vhewaho. a u thetsheleswa ha aphiḽi, arali muaphi.i o. etshedzwa beiḽi, na mvelelo dza aphiḽi,
Arali vhone kana. hanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea, pholisa, mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha. o vha. ea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa. Vha. o vha thusa nga hune vha nga kona.
Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u. o vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo. Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa, Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u. o. hogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa.
Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole, Bodo ya parole i. o vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa, arali hu zwine vha funa zwone.
Arali, nga murahu ha u vhofhololwa nga parole, muhwelelwa a. ifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha, kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe, a nga kha. i fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala.
Arali vha tshi. o.
Arali hu kha. i vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho, muofisi wa u. o.isisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi;
Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe Vhaṋetshedzi vha tshumelodzazwamatshilisanovha.o.etshedzatshumelodzaukhuthadza na dza nyito, arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe.
Vhashumela mutakalo vha. o khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho, sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa.
Muhasho wa zwa Mvelele u. o vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi, dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo.
vhutshinyi vhu. o. o.
arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa, vha. o fhindula muvhigo wavho nga u. avhanya nga hune vha nga kona.
hu. o dzhiiwa maga ane a.
vha. o rumelwa.
arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani, vha. o vhudziswa dzimbudziso thungo vha vho.
vha. o vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa, arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa, vha nga humbela mu.
vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa. a mbeu i no fana na yavho.
u. o khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u. honifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
u. o dzhia maga, nga maanḓa kha milandu ya zwa vhudzekani na pfudzungule kana khakhathi dza mahayani, u khwa.
u. o vha vhidza uri vha. e vha. ee vhuṱanzi nga u. avhanya, nahone arali hu na u lenga, mutshutshisi o faraho mulandu wavho u. o vha.
vha lingedza nga nḓila dzo.
vha. o nanga vhashumi na vhathu vho gudiswaho u bva kha tshumelo ya u Tikedza Vhapondwa vhane vha takalela u thusa uri vha vha thuse na muṱa wavho khothe phan.
vha. o humbela uri vha vhone khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma uri vha kone u. ivha nga ha zwishumiswa zwa khothe, u itela uri vha vhe na nḓivho ya zwine vha tea u zwi lavhelela musi vha tshi. ea vhu.
vha. o vha tendela uri vha humbele muthu wa u vha tikedza (hu nga vha shaka kana khonani) uri a vha fhelekedze khothe; na vha. o vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana. hanzi dzawe, arali dzi hone nahone arali vho humbela.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha vha.
arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo, nyambedzano i. o vha tshiphiri nahone vha.
a vha nga. o litshiwa uri vha lwe na mulandu nga vhone vhane. Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani, muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u. o vha thusa u ita ngauralo; na arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani, mapholisa vha. o humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi, ngauralo vha. o tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha. ee zwiṅwe zwiambaro.
vha. o eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo i.
vha. o humbela uri vha. ee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho, fhedzi vha. o. ivhadzwa uri vha nga kha. i hana u lingiwa kana u. etshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo, fhedzi vha. o.
kha milandu ya zwa vhudzekani, arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea,. anga ya mbeu i no fana na yeneyo i.
vha. o khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe a malugana na mutakalo o katelwa kha rekhodo dzavho dza mulandu; na vha. o alafhiwa nga u. avhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza. alutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze.
Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole, Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u. o, phanḓa ha tsengo, vha.
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha. etshedza mihumbulo yavho, vha nga humbela muṅwe na mu.
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole, hu. o lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo.
Nga tshifhinga tsha. ho.
a. pholisa. i. o dzhia tshitatamennde. a dovha. a vha humbela uri vha tshi vhale na u khwa.
arali vha sa koni u vhala, vha tea u. ivhadza pholisa, uri. i kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u gan.isa gunwe khatsho; na c.
Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela, vha. o tendelwa u. adzisa kana u shandukisa tshitatamennde tshavho tsha u thoma kana u ita tshi.
Vha. o. etshedzwa tshifhinga tsha u. alutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa. o.iwa nga vhone zwi. o dzhielwa n.
Pholisa. i. o humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo. Izwi zwoṱhe zwi.
Vha. o humbelwa uri vha dzule vha tshi khou. ivhadza muofisi wa u. o.isisa nga ha aḓirese, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela. ho.
Vha. o humbelwa uri vha. ivhadze muofisi wa u. o.isisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa. ho.isiso dza mulandu, arali a sa. o ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha.
Hu tshi katelwa na zwiṅwe, dzhiela nṱha zwine vha. o.
Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi, tsumbo, a uri muhwelelwaukhoukhakhisavhu.anzikanadzi.hanzi, kanaurimuhwelelwa u khou shushedza muṱa wavho, kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa, na uri, arali zwo tea, mutshutshisi u. o vha humbela uri vha. e vha. ee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya bei.
Vha. o vha. ea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha. ea ngeletshedzo kana nga u vha. ea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi. ea vhu.
Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi. anganedza aphiḽi, hukhu na u vha humbela uri vha. alutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho. Kha iyi nyambedzano, vha. o. ewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo.evha.iwanangamulanduwavhutshinyi. Mutshutshisiu.odzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u. anganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku, Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muṱa wavho dzi. o bviselwa khagala khothe kana vha. o. ewa tshifhinga tsha u. ea vhuṱanzi khothe, kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u.
Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana, u. o vha humbela uri vha. adzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho. Arali zwo tea mutshutshisi u. o vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha.
Arali zwo tea, vha. o vha vhudzisa dzimbudziso, nahone arali zwo tea uri vha. etshedza vhu.
U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea.
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha.
Arali khothe (madzhisi.ara.a kana mutshutshisi) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo, vha. etshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha. ea one.
Vha. o vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou. waliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u. o vha. ivhadza nga ha tshifhinga,. uvha na fhethu hune tsengo ya.
Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole, vha. o vha tendela uri vha. etshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou. waliwaho.
Arali vhutshinyi ho vhigiwa, vha nga lavhelela pholisa u vha.
Dzina na nomboro ya luṱingo ya muofisi ane a khou. o.
U fariwa ha muhwelelwa b.
Nomboro ya mulandu ya khothe d.
Uri naa thundu dzo dzhiiwaho dzi nga vhilwa lini nahone hani m.
Ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone dza malugana na. ho.ea dzavho na uri vha nga shumisa hani idzi. ho.
khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a. etshedzwa khothe na uri zwi. o laedza hune rumu ya khothe ya vha hone. Hune zwa vha hone, Desike. a Thuso/Ngeletshedzo/Mafhungo. i. o vha. ivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu. o thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe.
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u.
ivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya.
Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele/kuitele kwa khothe na, arali hu na u lenga, u. o vha vhudza uri vha nga lindela zwingafhani phanḓa ha musi vha tshi. ea vhu.
Arali zwi tshi. o.ea, vha. o. ewa tshifhinga u wana ngeletshedzo yo teaho phan.
Vha. ivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi, nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi, nahone ndi. o. alutshedza zwine nyimele dza bei.
Vhatikedzi vha vhapondwa kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha.
Vha fhelekedza khothe phanḓa ha musi vha tshi sengiswa, u itela u vha.
Vha. ee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa.
ivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na. hingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone.
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha.
Vha. ivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia. avho.
Arali mutshinyi o valelwa dzhele, Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u.
Vha. ivhadza arali mutshinyi a tshi.
Vha. ivhadza nga u tou. wala nga ha tshanduko dzine dza vha hone dza maḓuvha a tsengo kana u fhiriselwa phanḓa, mvelelo dza tsengo ya Bodo ya Parole na dzi.
Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole, Mudzulatshidulo u. o vha.
Vha. ivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa.
ha wanala uri vha. hanzi nahone vhone kana muraḓo wa muṱa wavho vha khou shushedzwa kana vhutshilo havho vhu khomboni, vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u. avhanya kana kha mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi khothe vha ite khumbelo ya u tsireledzwa ha. hanzi, hune vha nga lavhelela uri u shushedzwa havho hu. o. o.
hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa, vha. o humbelwa uri vha ite thendelano na Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi phanḓa ha musi vha tshi iswa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dzi.
arali vha iswa kha Mbekanyamushumo, vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano. Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a.
Hu nga kha. i dzudzanywa uri vha. ewe tshelede ya mbadelo musi vha kha Mbekanyamushumo, vhunga zwo tiwa nga Milayo ya Tsireledzo ya Dzi.
vha. o tea u. ea vhaofisi vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi zwidodombedzwa zwavho zwo.
musi vho. anganedzwa kha Mbekanyamushumo, vha. o vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a i nga. o fhiwa muthu na muthihi, hu nga vha miraḓo ya mu.
nga murahu ha musi vho. ea vhuṱanzi, vha. o. ewa nḓivhadzo ya u vha. ivhadza uri vha. o bvisiwa kha mbekanyamushumo hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu; na vha nga kwama muofisi wa u. o.isisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi. o.a maṅwe mafhungo malugana na Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dzi.
Arali vha sa. oḽi uri muhwelelwa a. ivhe zwidodombedzwa zwavho, vha nga kwama muofisi wa u. o.
Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u. o khwaṱhisedza uri thundu iṅwe na iṅwe yavho na yo dzhiiwaho u itela vhuṱanzi, i fariwa zwavhuḓi nahone i humiselwa murahu kha vhone nga u. avhanya musi i si tsha. o.
Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muṱani, na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphi.
Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya. alutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphi.
Pholisa. i. o mbo. i. avhanya. a fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza muṱani, wa vhu 116 wa 1998.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela zwi tevhelaho: Mutshutshisi u.
Vha. ivhadza, arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo, vha nga kha. i si tendelwe u vha hone tsengoni, nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe, kana hune. hanzi ya vha i na miṅwaha ya 18, a vha nga. o tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha.
Vha. ivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u gan.iswa hamafhungoma.wenama.we(hutshikatelwau.ivhadzwahamuvhilaeli kana. hanzi) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshi.
Hune zwa vha zwo tea, vha. ivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a gan.isa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina. a. hanzi, u na mulandu, nahone u. o tshutshisiwa kana u sengisiwa.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha.
Vhashumi vha zwa mutakalo vha. o vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa.
Tshumelo dza zwa Vhululamisi arali vho humbela uri vha dzule vha tshi. ivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa, Tshumelo ya zwa Vhululamisi i. o vha. ivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho; na kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani, Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa.
Vha nga lavhelela uri pholisa. i.
Nga u vha rumela kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha kone u wana thuso yo teaho na thuso hune vha vha hone, tsumbo, thuso.
Nga u vha.
Nga u vhulunga vhu.
Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi.
Mutshutshisi u. o imelela mulandu wa khothe nahone u. o dzhiela nṱha zwine vha zwi. o.
Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu, nga maanḓa arali vha tshi. o.
Vha. o. etshedzwa vha.ologi, nahone hune zwa vha zwo tea, vhathu vho holefhalaho vha. o.
Vhathu vho holefhalaho vha. o.
Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani i.
Mutshutshisi na pholisa vha. o vha. ivhadza uri, arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo nahone vha tshi khou. ea vhuṱanzi tsengoni zwi nga ita uri vha vhe na mutsiko kana vha kwamee muhumbuloni, ngauralo khothe, nga khumbelo yo itwaho nga mutshutshisi, i nga thola mukonanyi (muthu ane a shuma sa mukonanyi) u itela u vha thusa nga u. ea vhuṱanzi kana nga u. ea vhu.
Muofisi mulanguli u. o khwaṱhisedza uri mbudziso dzo.
muofisi mulanguli u. o. ivhadza uri mukonanyi a nga. alutshedza nga vhuḓalo zwine mbudziso ya amba zwone; nga nnḓa ha musi khothe yo laela nga iṅwe n.
muofisi mulanguli a nga, arali mukonanyi o tholiwa, vha laela uri vha. ee vhuṱanzi fhethu huṅwe na hu.
ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha. o.
muthu muṅwe na mu.
khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a. o kona u vhona na u thetshelesa - kana hu tshi khou shumiswa i.ekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa - na vhone na mukonanyi nga tshifhinga tsha u. ea vhu.
Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u. ithusa i. o.
Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho closed-circuit television CCTV i tshi. o shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo, mutshutshisi u. o. alutshedza uri i shuma hani kana hune zwa konadzea u. o tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phan.
vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza Vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha. i lingiwa; na u.
thuso nga u kwamana na muṱa na dzikhonani b.
thuso arali vha na tsumbadwadze. a mutsiko une wa vha hone nga murahu ha musi vho bvelelwa nga zwithu zwi si zwavhuḓi c.
halutshedzo ya kuitele kune kwa. o tevhelwa d.
thuso maluganana u davhidzana na Tshumelo ya Tshipholisa ya SA na mutshutshisi e.
themendelo ya u ya kha vhaeletshedzi vha phurofeshinala arali vhuṱungu kana thambulo yo no tou hulela nga murahu ha musi muthu o bvelelwa nga zwithu zwivhi f.
tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo, nga maan.
u vha. alutshedza uri hu. o bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha. e vha vhe.
u vha. alutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha. o vha vhe khothe na uri mushumo wavho u. o vha ufhio, khathihi na u vha thusa uri vha wane khothe; na iv. u vha lugisela u. ea vhuṱanzi khothe na u. u.uwedza vhukwamani na mutshutshisi.
vha. o, arali vho ita khumbelo,.
arali ho itwa khumbelo, vha. o tshimbidza vhukonanyi vhukati havho na muhwelelwa musi zwi tshi. o.ea; na arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea, tsumbo, arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha. o.a thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole, vha. o rumelwa kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo.
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u. o khwa.
hune zwa vha zwo tea, vha tea u. ewa. hanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni.
Ndiliso i amba tshelede ine vha i. ewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu (hu tshi katelwa na tshelede) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi. Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou. ewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo.
mutshutshisi na pholisa, hune zwa vha zwo tea, vha. o vha. ivhadza uri vha nga kha. i. a khothe nga. uvha.
Hune zwa vha zwo tea, khothe i nga imisa tshigwevho arali muhwelelwa a vha.
muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi, hune zwa vha zwo tea, u. o vha. ivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa, khothe i. o ita ndaela ya uri a badelwe tshelede yeneyo nga u.
Mutshutshisi u. o vha. ivhadza uri, arali ndaela ya ndiliso i songo.
Muofisi mulanguli u. o vha. ivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi , a vha nga.
Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi, vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha. o tikedza khumbelo yavho nga u. etshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo.
U wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu zwi amba uri, nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo, khothe i laela muhwelelwa uri a vha. ee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni, u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi.
Vha. ivhadza uri khumbelo yavho malugana na izwi i nga kombetshedzwa nga khothe nahone hune zwa vha zwo tea, vha. o tendelwa u rumela khumbelo yeneyo khothe.
Mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulanduanandivhoyau.etshedzatshumelodzamaimoan.ha, fhedzitshi.we tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo. Arali zwa ralo, mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi zwi. o.a u. ivha uri ho bvelela mini. Itshi tshipiḓa tsha. i.walo tshi vha vhudza uri ndi zwifhio zwine vha nga ita arali vha songo fushea nga a.
mafhungo e vha a wana, kana c.
Vha nga vhilaela nga ha pholisa, pholisi ya tshumelo ya tshipholisa, kuitele, nga u. walela kha Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho.
Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani, vha nga kha. i tea u wana ndiliso. Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa tshiṱitshi, kana arali vha songo fushea, vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia. eneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo. Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo. Arali vha na mbilaelo vha nga. wala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo. Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavhongan.ilaifushaho, vhanga.walelaMutshutshisiMuhulwanekhasia. ene.o. Ene u. o ita tsedzuluso nga ene muṋe. Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu, vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi.
Arali ha. i dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, u ya nga mulayo, i nga kha. i si. o.isise tsheo dza khothe.
Arali vha songo fushea nga phindulo ya. hoho ya tshiṱiriki, vha nga. walela kana vha langana na. hoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu. ene.o.
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu, vha nga. walela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo.
Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga. walela Khomishini ya madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane. Arali vha tshi kha. i vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe, tsumbo, vhomabalane kana vha.ologi, vha nga. walela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona. Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe, vha nga. walela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala.
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, vha nga. walela muhulwane wa ofisi yeneyo. Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga kwama. hoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya vunḓu, khathihi na Ofisi ya Lushaka.
Arali vha kha. i vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i. anganedza u bva kha muofisi wa muvhuso, vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya. etshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi, vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa. Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga rumela mbilaelo yavho kha. hoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone.
Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga. hoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi, vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa vunḓu. Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo, vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe, uri i. o.isise aya mafhungo.
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo, vha nga kwama. hoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo. Arali mbilaelo i tshi kwama. hoho ya tshikolo, vha nga kwama tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu.
Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama. hoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu. ene.o.
Arali vha tshi kha. i vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa vhululamisi, vha nga. walela Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa. Musi o wana mbilaelo yavho, Khomishinari u. o i rumela kha ofisi yo teaho uri i sedzuluswe.
Arali vha vha vha kha. i vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi.
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi b.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe c.
Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ßiimisaho d.
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu e.
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe f.
Muimeleli we vha tou. inangela ane a.
Arali vha tshi. o.a mafhungo nga vhuḓalo kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi. i.
Maimo a Fhasisa kha. i.walo. a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa, nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, Mutakalo, khathihi na Dzangano. a Vhutshutshisi. a Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Ndangulo ya Mbilaelo yo. iimisaho, miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisi.ara.a na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro.
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo. etshedzwaho malugana na u bveledzwa ha. i.walo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Dzangano. a Lushaka.
0577 Nomboro ya Fekisi.
7182 Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Fekisi.
<fn>NPA_ven.txt</fn>
muthu ane a hwesa muhwelelwa mulandu u dovha a pfi mutshutshisi wa muvhuso kana mutshutshisi wa vhathu ndi dzangano. ine. a fara vhatshinyi khathihi na u sedza uri vhathu vha khou tevhedza milayo u wanulusa mbuno dzi no vhea zwithu khagala u hwesa na u sengisa mulandu muthu a ne a khou pomokwa u ri o pfuka mulayo madzhisitirata kana Muhaṱuli ane a thetshelesa mulandu vha shuma na khothe u laṱiswa ho teaho hu no tiwa nga muha.uli/ madzhisiṱiraṱa u thusa mutshinyi uri a dovhe a vhe a fhulufhedzeaho na thuso tshitshavhani muthu a no khwatisedza uri muthu a re kha phurobesheni u a difara a sa vha na nungo kana a zwi konḓi u vha.
vhutshinyi kha muthu kana kha ndaka; muthu ane a kona u. alusea we a vhaiswa e eṱhe nahone zwo tou mu lumba zwo itwa nga muhwelelwa, hu si nga lushaka nga huswi u vhudzisa vhone mbudziso malugana na vhu.
nyanetshelo yo tou. walwaho kana ya mulomo ya zwe zwa bvelela, ine ya nga shumiswa khothe sa vhuṱanzi u ana uri mafhungo magede ndi ngoho tshitatamennde tshi no khwaṱhisedza uri tshigede tsho itea kana ndi ngoho u fha vhuṱanzi khothe nothisi ya tshiofisi i no shumiswa kha u. ivhadza. hanzi uri dzi tea u. a khothe u. ea vhu.
muthu ane a shuma na mafhungo a sapoto khothe; vhatshutshisi vhoṱhe ndi vhaofisiri  vha sapoto; vhaṅwe vhahu vha nga kha.
Khothe ya Mulayotewa ndi yone khothe khulwane shangoni. Tsheo dzayo ndi ambadzifhele nahone a hu na iṅwe khothe ine ya nga zwi shandula.
Khothe Khulwane ya aphiḽi ndi yone ambadzifhele kha mafhungo a aphiḽi nga nnḓa ha a no kwama mulayotewa. A hu na khothe dza fhasi na nthihi dzine dza nga hanedza zwe ya tshea.
Khothe Kha.huli ya N.
Khothe ya Mbilo. hukhu - tsheo dza hone ndi ambadzifhele nahone a hu na aphiḽi dzi no iswa kha khothe kha.huli.
biḽi ya Pfanelo Khothe Khulwane ya ndi mutevhe wa pfanelo na mbofhololo dza aphiḽi vhathu vhoṱhe vha no dzula shangoni. eneḽo, ndi yone khothe ya zwi tshipiḓa tsha milayo ya shango. ene.o; maṱhakheni shangoni Afrika Tshipembe. i na biḽi ya Pfanelo nga nga nn.
I shuma na milayo ya shango fhedzi. I khwaṱhisedza uri Milayo ya Phaḽamennde i tevhedza Mulayotewa - hu tshi katelwa na biḽi ya Pfanelo.
aphiḽi dza milandu yoṱhe ya vhutshinyi i no bva kha Khothe Kha.huli.
Vhutshinyi ho kalulaho sa vhupondi, u tshipa na u lila u minula muvhuso (tirizini).
Vhufhura vhuhulwane na ho dombelaho.
aphiḽi na tsedzuluso zwi no bva khothe dza zwiṱiriki na dza dzingu.
Milandu minzhi nga nnḓa ha lila u minula muvhuso. Milandu i sa dini na i si mihulwane.
vhufhura Khothe ya Dzingu u fhura mu.
Hu na maipfi manzhi ane a shumiswa khothe ane vha nga vha vha sa athu a pfa. Mutevhe wa maṅwe a a no shumiseswa khoyu. Hu na maṅwe e a swifhadza a dovha a. ewa. halutshedzo magumoni a masia.ari.
Afidaviti- tshitatamende tsho tou. walwaho phanḓa ha khomishinari wa muano tshine muiti watsho a ana u ri zwi re khatsho ndi mafhungo ngoho - tshi nga kha. i shumiswa sa vhu.
Alibi - tsumbo ya u.
aphiḽi - u humbela khothe khulwane uri i shandule kha.
Bodo ya Thuso ya Vhaimeleli - i.
Bona fide - u ita tshithu vha na fulufhelo la u ri vha na pfanelo ya u tshi ita.
Dokhethe ya mulandu - fai.i kana. i.walo. i no.
Inthadikhithi - Ndaela ya Khothe i no tsireledza muṅwe muthu kana i no kombetshedza muṅwe muthu uri a ite tshi.
Khaidzo/u vhofhololwa nga khaidzo - u vhofhololwa hu si na beiḽi, na u kaidziwa uri vha vhuye khothe nga. uvha.
Khothe ya Sapoto - khothe iṅwe na iṅwe ya Madzhisi.ira.
Khothe ya Vhana - Khothe ya Madzhisi.ira.
Khothe ya Vhana - khothe ya tshipentshela ha madzhisiṱiraṱa hune muhwelelwa a vha.
Khothe ya Vhutshinyi dza tshiṱiriki, ridzhini na kha.
Mawanwa - tsheo dzi o itwa nga khothe kana nga Khomishini ya. ho.
Muimeleli - dzina. a u angaredza. a muthu ane a vha na ndavhuko dza mulayo;.
Mukhuthadzi - muthu a no dzula na mukhakhelwa lufherani lu re dubo (lufherani lwa khamera) nn.
Muofisiri wa ndugiselo dza khothe- u shuma kha dziṅwe khothe u tikedza na u thusa.
Mutshutshisi wa khothe - muthu ane a hwesa mulandu muhwelelwa. iṅwe upfi mutshutshisi kana mutshutshisi wa phabu.
Mutsireledzi wa phabu.iki (wa vhathu) - muofisiri o tholwaho nga muvhuso uri a ite. ho.isiso ya mbilahelo dza zwan.anguvhoni na zwi.
Muun.i- muthu ane a vha na maanḓa a u alusa.
Ndaela ya Khothe - ndaela ya tshiofisi i no bva kha muofisirimuha.uli i tshi vhudza muthu uri a ite mini kana i tshi mu thivhela u ita tshi.
Ndingo ya u. ikona - ndingo ine ya itwa hu u itela u vhona uri vhushai ha muthu ndi vhuhulu lune a tea u wana thuso ya vhaimeleli kana giranthi dza muvhuso naa.
Phareidi ya u sumba mutshinyi- hune vha sumba hone muthu we a ita vhutshinyi musi a vhukati ha vha.
Phurobesheni - tshifhinga tshi no fhiwa vhathu uri vha sumbedze uri vha a kona u.
Rekhodo ya vhutshinyi- mutevhe wa vhutshinyi he vhone vha waniwa mulandu khaho; zwi.
Risithi - bammbiri. a u sumbedza uri tshelede yo badeliwa kana. a u. o.
Samanisi - li.walo. ine. a khou vhidza muthu uri a.
musi vha songo tea u vha na zwine vha amba ngauri mulandu a u athu vhiniwa hama ya. hanzi - muthu a re khothe dza madzhisiṱiraṱa ane a. alutshedza. hanzi pfanelo dzavho kathihi na u mu badelela zwinamelwa arali zwo tea hama ya tshivhotshwa- muofisiri wa Khothe ya madzhisiṱiraṱa ane a nga thusa nga u wana tshelede ya u badela beiḽi kana faini hangano/u malana ha tshirema - u malana hu tshi shumiswa milayo ya mvelele dza tshirema hanzi ya muvhuso -. hanzi i no shumiswa nga mutshutshisi u khwa.
Tho.uluso ya tsho.
Thuso ya vhaimeleli - thuso i no bva muvhusoni ya muthu ane a si kone u hira.
Tsedzuluso - musi khothe ya nṱha i tshi sedzulusa tsheo dzo itwaho nga khothe kana maanḓalanga a fhasi, u itela u vhona arali hu na tshiṅwe tshithu tshi songo itwaho nga ngona Tsengo- musi hu tshi. iswa khothe vhu.
Tsengo ya tshiphirini - tsengo kana kheisi ine khothe hu si dzhene vha.
Tshigwevho tsho fhaiwaho - tshipiḓa tsha tshigwevho tsha dzhele kana faini tshi a hukulwa kana u fhiriselwa phan.
Tshitatamennde tsha Vhupfi ha Vhakhakhelwa - ndi tshitatamende nga mulomo kana tsho tou. walwa tshi tshi bva kha vho khakhelwaho nga vhutshinyi; tshi nga kha. i. walwa nga vha muṱa kha nzulele ye ha vha na lufu, kana nga phurofeshina.a;.
Tsumbo - vhu.
U. ifashisa/pfanelo ya u tsireledzwa kha u. ifashisa - pfanelo ya u fhumula khathihi na u sa amba zwithu zwine zwa.
U nyadza Khothe - u sa tevhedza Ndaela ya Khothe kana u sumbedza u sa.
U vhuthedzela- mafhungo a no sumbedza uri ndi ngani muthu we a vhonwa mulandu a tshi tea u pfelwa vhuṱungu a. ewa tshigwevho tshiṱuku tshi sa dini Vha.ivhi/.hanzi i re muḓivhi - muthu ane a vha na nḓivho i songo. oweleaho ya tshiṅwe tshithu nahone a nga khaḓi vhidziwa uri a. e a. ee vhuṱanzi hu no kwama n.
Vhukoni ha mulayo- maan.
Vhulamuli - u shumisa mu.
vhuṱanzi ha phungo (mavharivhari) - zwe vha tou pfa zwi tshi ambiwa nga mu.
Waranthi -. i.walo. i no bviswa nga muofisirimuha.uli kana tshiṅwe tshifhinga nga muofisiri wa mapholisa ane a vha. efuthenenthi kana nṱha. ine. a.
Nomboro ya thuso ya vhafumakadzi vhe vha gigidwa na u itelwa tshi.
<fn>PAIA MANUAL DPW TSHIVENDA.txt</fn>
Rekhodo hedzi dzothe dzi hone kha muhasho u itela u dzi phadaladza nahone dzi dovha-vho dza vha hone kha webusaiti ya muhasho.
U swikela rekhodo yeneyo u ya nga ha thodea dza Mulayo.
Muhumbeli u tea u sumbedza arali a tshi khou kona khophi ya rekhodo kana arali muhumbeli a tshi toda u tou lavhelesa rekhodo. Inwe ndila ndi ya uri arali rekhodo i si nga ndila ya tshinwalwa, arali zwi tshi konadzea i nga kha di vhoniwa i kha tshiimo tshe ya humbelwa khatsho. s29 2.
Arali muthu a tshi humbela u swikela rekhodo kha inwe ya fomo, muhumbeli u fanela u swikela rekhodo nga ndila ye ya humbelwa ngayo. Nga nnda ha musi arali u ita ngauralo zwi tshi do thithisa ndila ya kushumele kwa Muhasho, kana u tshinya rekhodo, kana u tshinya rekhodo kana u khakhisa khophi i siho fhasi ha ndangulo ya muvhuso. Arali hu na zwiitisi zwi vhonalaho, rekhodo dza vha dzi sa koni u wanala dzi nga ndila ye dza humbelwa ngayo hone zwa vha zwi tshi konadzea nga inwe-vho ndila, hone mbadelo i do tea u vhalelwa nga ndila ye muhumbeli a ita mathomoni s29 3 na 4.
Arali, nga nnda ha phindulo yo tou nwalwaho ya khumbelo dza vhahumbeli vha rekhodo, muhumbeli a vha a tshi kona u divha nga tsheo nga ndila inwe-vho, sa tsumbo lutingo, hezwi zwi tea u sumbedzwa s18 2 e.
Arali muhumbeli a tshi khou humbela mafhungo e vhuimoni ha munwe muthu, tshiimo tshine khumbelo ya khou itwa e khatsho tshi tea u sumbedzwa s18 2f.
Arali muhumbeli a vha a sa koni u nwala na u vhala kana e na vhuholefhali, vha nga ita uri khumbelo i nga itwa nga mulomo.
Muhumbeli a konaho u swikela rekhodo dzo faraho mafhungo o livhanaho na muthu ene mune muhumbeli ho ngo tea u badeliswa.
Muofisiri wa zwa mafhungo u tea u divhadza muhumbeli(nga nnda ha musi e muhumbeli ene mune) nga u tou mu divhadza, u mu vhudza uri a badele mbadelo ye ya tewa (arali i hone) musi hu sa athu u vha na ndugiselo dza khumbelo.
Mutengo wa u humbela ndi R35. Zwithu zwothe zwa malugana na mbadelo zwo sumbedzwa kha phara i re afho fhasi. Hune zwa konadzea, muhumbeli a nga swikisa khathululo ya nga ngomu, kana khumbelo kha khothe a tshi hanedzana na mutengo kana mbadelo ya khumbelo.
Nga murahu ha musi muofisiri wa zwa mafhungo o no dzhia tsheo nga ha khumbelo, muhumbeli u do divhadzwa nga ha tsheo iyo nahone u do divhadzwa nga ndila ine a tama uri a divhadzwe ngayo.
Arali khumbelo yo tendelwa, hu do vha na tshelede ine ya badelwa, ine ya vha ya thodisiso, ndugiselo na u bveledza hafhu, kathihi na ya tshifhinga arali tshifhinga tsha u todisisa na lugisela rekhodo uri dzi vhe khagala tsho di fhira.
Vha nga swikela tshumelo dza Muhasho wa Mishumo nga u swikisa khumbelo kha thoho ya Muhasho.
Arali muhumbeli a vha a sa fushei nga tsheo inwe na inwe ye ya dzhiiwa nga Muofisiri wa zwa Mafhungo/Muthusa Muofisiri wa zwa Mafhungo, muhumbeli a nga humbela khathululo kha Murado wa Khoro Tshitumbe o hweswaho vhudifhinduleli ha Muhasho wa Mitambo.
c Khophi ine ya vhalea nga khophyutha - i disiki ya sitifi ii disiki-tsitsikana 5.00 40.
Khophi ya zwifanyiso zwi vhonalaho 60.
Mbadelo ya khumbelo ine ya badelwa nga muhumbeli munwe na munwe, nga nnda ha muhumbeli ene mune, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha ndaulo 7 ndi R35, 00.
c Khophi ine ya vhalea nga khomphyutha - i disiki ya sitifi ii disiki-tsitsikana 5.00 40.
f U toda na u lugisela muvhigo uri u kone u wanala, R15,00 nga awara kana tshipida tsha awara, hu tshi katelwa awara ya u thoma, ine ya todea kha u toda na u ita ndugiselo.
awara dza rathi sa dzine dza tea u pfukwa musi hu sa athu u badelwa diphosithi; na thihi tshararu tsha tshelede yo salaho ine ya badelwa sa diphosithi nga muhumbeli.
Mbadelo ya poswo I badelwa musi khophi ya muvhigo i tshi poselwa muhumbeli.
Khethekanyo 181 ya Mulayo wa u tutuwedza u Swikelea ha Mafhungo, 2000 Mulayo No.
Mbadelo ya khumbelo (arali i hone): R...
Diphosithi (arali i hone): R Mbadelo ya u swikela: R...
A. Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha vhathu B.
Khethekanyo heyi i tea u dadzwa fhedzi, arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itwa vhuimoni ha munwe muthu.
Kha vha nee zwidodombedzwa nga vhudalo zwa rekhodo ine vha khou i humbela, hu tshi katelwa na nomboro ya ndaulo arali vha tshi i divha, u itela uri muvhigo u kone u wanala.
Arali tshikhala tsho nekedzwaho tshi tshituku, kha vha ise phanda kha bambiri la thungo vha talutshedze, bambiri yeneyo vha di nambatedze kha fomo heyi. Muhumbeli u tea u saina mabambiri o engedzwaho.
THALUTSHEDZO YA REKHODO: NOMBORO YA NDAULO:...(arali i hone) ZWINWE ZWIDODOMBEDZWA-VHO ZWA MUVHIGO...
Khumbelo ya u swikela muvhigo, nga nnda ha u re na zwidodombedzwa nga ha iwe mune, i do shumiwa musi tshelede ya khumbelo ine ya todea yo no badelwa.
Vha do divhadzwa nga mbadelo ine ya fanela u badelwa sa mbadelo ya khumbelo.
Mbadelo yo teaho ya u swikela muvhigo i tiwa zwo bva kha tshiimo tshine vhuswikeleli ha khou konea vhu khatsho na tshifhinga tshi todeaho musi hu tshi tolwa na u lugisa muvhigo.
Arali vha sa tei u badeliswa, vha khou humbelwa uri vha bule tshiitisi tsha hone.
Arali vha sa koni u vhala nga nthani ha vhuholefhali, kha vha sedze kana vha thetshelese rekhodo ine ya vha kha tshivhumbeo tsha u swikela rekhodo ye ya nekedzwa kha 1 u swika kha 4 afho fhasi, vha bule vhuholefhali havho kathihi na uri muvhigo vha khou toda u tshi vha nga tshivhumbeo-de.
Kha vha swae tshibogisi tsho teaho nga "X". NOTSI: NOTSI: (a) Tsumbedzo yan=u kha fomo i t odeaho ya u swikelela i bva tshivhumbeo tshine muvhigo wa vha hone khatsho. (b) U swikelela fomo yo humbelwaho hu nga haniwa kha dzinwe nyimele. Kha nyimele dzenedzo ni do divhadzwa arali u swikelela hu tshi do tendelwa kha in we fomo. © Mbadelo dza u swikelela muvhigo, arali dzi hone, dzi do laulwa nyana nga tshivhumbeo tshine u swikelelwa ha khou humbelisa zwone.
Arali muvhigo u na zwifanyiso zwi vhonalaho -hezwi zwi katela zwinepe, zwilaidi, rekhodo ya video, zwifanyiso zwa khophytha, zwiketshe, na zwinwe.
Arali vho humbela khophi kana munwalululo wa rekhodo (afho ntha), vha tama khophi kana munwalululo u tshi tou posiwa naa Tshelede ya u posa i a badelwa?
Kha vha dzhiele nzhele uri arali rekhodo I sa wanali nga luambo lune vha lu takalela, vha nga I wana nga luambo lune rekhodo dza vha hone ngalwo.
Naa vha tama rekhodo dzavho dzi tshi vha kha luambo lufhio:..?
Vha todau divhadzwa hani nga ha tsheo ya malugana na khumbelo yavho ya u swikela muvhigo?
<fn>Paja booklet A5 Venda-sm.txt</fn>
Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ndi mini (PAJA)?
Ndaulo ndi mini?
Ndi afhio "maga kwao" ane vhatshimbidzi vha tea u a tevhedza?
Ndi ngani ri tshi to.a PAJA?
Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshiṅwe tshithu?
Ndi lini hune nda nga humbela zwiitisi?
Ndi zwifhio zwiitisi zwine nda. o zwi. ewa?
Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini?
Zwiitisi zwo tendelwa u. ewa nga mulomo?
Zwino arali ndi saathu u fushea?
Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula?
Ndi ngani vhathu vha tshi fanela u vhudzwa nga ha PAJA?
Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwi. ivha?
Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo?
Ngauri zwi ita uri ndaulo i vhe na vhuḓifhinduleli ha vhathu kha nyito dzayo, Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo (PAJA) ndi mulayo wa ndemesa kha u vhona uri demokirasi ya Afrika Tshipembe i bvela phanḓa na u aluwa. Khathihi na Mulayotewa (nga maanḓa Khetheka-nyo ya 33 - pfanelo ya u wana ndaulo kwayo) na Ndan-gulo dza Batho Pele, PAJA i vha tshipiḓa tsha maele maswa, o. iimiselaho u vhona uri hu vhe na ndaulo ine ya shuma zwavhuḓi yo sedzaho kha u thusa vhathu.
I vhona uri hu na ndaulo kwayo ine ya tshimbidzwa zwavhu.
U. ea vhathu pfanelo dza u tendelwa uri nyito dza ndaulo dzi sedzuluswe nga dzikhothe.
tshipiḓa tsha 2 i amba nga ha uri dzangano. avho. i nga shumisa hani haya mafhungo kha u thusa vhathu vhane. a vha shumela na zwine vha fanela u ita u itela uri vhathu vha gude nga ha hoyuMulayo.
Magumoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe, vha. o wana tshigwada tshine tsha khwaṱhisedza mafhungo a ndeme ane vhathu vha fanela u a. ivha. Hezwi zwi nga shumiswa kha u bveledza mvelelo dza ngudo kana nḓivho dza mafhungo kana pfunzo iṅwe na iṅwe ine vha i. etshedza nga ha hoyu Mulayo. Ndi zwone zwipiḓa zwa ndeme zwa mafhungo ane miraḓo ya tshitshavha ya fanela u a. ivha. zwiṅwe zwo khwa.isedzwaho ndi zwiṅwe zwipiḓa zwa mafhungo a ndeme na vhute-vhedzi vhune vha. o vhu shaya kha u ita khumbele vha tshi shumisa PAJA.
Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ndi mini (PAJA)?
Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe u khwaṱhisedza pfanelo "Ndaulo kwayo" kha vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. Heyi pfanelo (kha khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa) i amba uri muṅwe na mu.
U. ewa zwiitisi zwa Ndaulo ine ya sa vha fare zwavhuḓi.
Heyi khethekanyo i dovha ya humbela muvhuso uri u pha-sisa mulayo une wa bvisela khagala zwidodombedzwa zwa hoyu mulayo. Hoyu ndi Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo (3 wa 2000).
Ndangulo ndi mini?
Mihasho yoṱhe ya muvhuso kha lushaka, vun.
Tshifhinga tshoṱhe musi ndaulo i tshi dzhia tsheo ine ya kwama pfanelo dza vhathu, i vha i tshi khou ita mushumo wa ndaulo.
Musi muthu a tshi ita khumbelo ya gavhelo. a vhaholefhali kana mundende wa vhaaluwa, muhasho wa ndondolavhathu wa vunḓu u fanela u dzhia tsheo ya uri i nga mu.ea kana a u nga. o mu. ea. Heyi tsheo i pfi mushumo wa ndangulo.
U ita khumbelo ya sabusidi ya u renga nn.
U ita khumbelo ya u vha. hun.
PAJA i shuma fhedzi kha ndaulo dzine dza sa ime na vhathu. Nga maṅwe maipfi; tsheo tsheo dzine dza ima na vhathu (u fana na u. ea muthu gavhelo. a vhaholefhali) a dzi katelwi kha PAJA.
tshiṅwe tshifhinga, tsheo ine ya ima na muthu muthihi i nga. i thithisa pfanelo dza muṅwe muthu (muthu wa vhuraru). Sa tsum-bo, arali muṅwe muthu a ita khumbelo ya u khwinisa nnḓu yawe, zwi nga. i khakhisa nḓila ine muhura a. o vhonala ngayo. Kha zwiwo zwo raliho, muhura a nga. i tsireledzwa nga PAJA.
Tendela vhathu uri vha imelelwe phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo iṅwe na iṅwe ine ya sa.
ivhadza vhathu nga ha khumbelo dza khaṱhululo dza nga ngomu kha mihasho yavho. Arali hu si na khaṱhululo ya nga ngomu, vha fanela u vhudza vhathu uri vha nga.
U vhudza vhathu uri vha na pfanelo ya u vhudzisa zwiitisi zwo tou. walwaho zwa tsheo yavho.
Ndi afhio "maga kwao" ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza?
Uri mushumo wa vhalanguli u vhe "kwao", maga ane vha a te-vhedza musi vha tshi dzhia tsheo a fanela u vha kwao. Naho heyi bugwana i tshi amba nga ha tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu, PAJA i dovha ya vhea maga a tsheo dzine dza kwama vhathu nga u angaredza.
PAJA i vhea maga ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza phan.
phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo, vhalanguli vha fanela u.
Tshifhinga tsho linganaho tsha uri vhathu vha kone u wana vhaimeleli.
Vhalanguli vha fanela u sedza hovhu vhuimeleli phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo.
Nga murahu ha musi vha tshi dzhia tsheo, vhalanguli vha fanela u fha muṅwe na mu.
nḓivhadzo ya pfanelo dza u sedzulusa kana kha.
nḓivhadzo ya uri vha nga humbela zwiitisi zwa tsheo yo dzhiwaho.
Naho vha sa tou fanela u zwi ita, vhalanguli vha nga.
U vha tendela uri vha itele khaedu zwiṅwe na zwiṅwe kana vhuṱanzi vhune ha hanedzana nae (zwi nga. i vha zwo tou. walwaho kana nga u tou ya).
nḓivhadzo na tsheo. Hafha, mulanguli u fanela u anḓadza nḓivhadzo ine ya amba uri vha khou dzudzan-ya mini na u humbela mihumbulo kha vhathu. Mulangu-li u fanela u dzhiela nzhele mihumbulo yeneyo phanḓa ha musi a tshi humbula uri u fanela u ita zwifhio.
U vhudzisa tshitshavha. Kha heḽi. iga, hu tholiwa muthu kana phanele uri i thetshelese maambiwa a vhathu kha tsengo ya nnyi na nnyi. Haya maambiwa a fanela u dzhielwa nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo.
Ndi ngani ri tshi shaya PAJA?
Tshifhingani tsho fhiraho, muvhuso wo vha u tshi dzhia tsheo dzine dza kwama vhutshilo ha vhathu hu songo vha na u. alutshedza uri u khou itani. Nga u bvisela khagala pfanelo dzine vhathu vha vha nadzo, PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila kwayo. U dovha wa vha tendela uri vha pfiwe phanḓa ha musi tsheo iṅwe na iṅwe i tshi dzhiwa. Nga nḓila ya hone, PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila ire khagala nahone i na vhuḓifhinduleli ha mishumo yayo. i dovha ya vhona uri tsheo dzi dzhiwa nga nḓila yone. Sa tsumbo, tsheo ya mulanguli ine ya dzhia sia kana yo sedza zwi son-go livhanaho, i nga thudzelwa thungo.
Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshiṅwe tshithu?
Vhudzwa nga ha maga ane a khou dzhiwa ane a nga kwama pfanelo dzavho naho hezwi zwi tshi nga kon.
Tendelwa uri vhupfiwa havho vhu dzhielwe nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo na zwenezwi zwi nga kon.
Vhudzwa uri tsheo ndi ifhio na nga ha pfanelo dza-vho dza kha.
Kona u itela khaedu tsheo yo dzhiwaho khothe.
Arali muthu o ita khumbelo ya gavhelo. a vhaholefhali, vha nga lavhelela u vhudzwa, phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u fhedzisela, uri vha. o tendelwa kana a vha nga tendelwi. Arali vha sa. o tendelwa, vha nga. i. o.a muimeleli (u fana na u sumba mafhungo maṅwe na maṅwe a songo dzhielwaho nzhele). Arali tsheo ya. i vha i sa imi navho, vha nga. i humbela zwiitisi zwo tou. walwaho zwine zwa. alutshedza uri ndi ngani zwo tou ralo. Arali vha tshi kha. i humbula uri tsheo yo khakhea, vha nga. i humbela khaṱhululo kha bodo iṅwe na iṅwe ya khaṱhululo ya muhasho wa vunḓu. Arali na henefho vha saathu u fushea, vha nga. i humbela khothe uri i sedzuluse mafhungo avho.
Ndi lini hune vha nga humbela zwiitisi?
muṅwe na muṅwe o tendelwa u humbela zwiitisi zwa tsheo dzine dza khakhisa (kana u hanedzana) pfanelo dzavho.
U rumelwa nga poswo, fekisi kana i-mei.i kana u tou. iswa nga tshanḓa.
Arali vhathu vha sa koni u. wala, vha fanela u humbela kho-nani, shaka, mushumi wa zwa mulayo kana muṅwe-vho a vha thuse. Ndangulo dzi a amba na zwa uri vhalanguli vha fanela u ita uri hu vhe na thuso ya vhathu vha sa koni u. wala. Zwenezwo, muthu a nga ya ofisini dze dza dzhia tsheo a hum-bela thuso henefho nga u tou. walelwa khumbelo yavho.
Ndi zwifhio zwiitisi zwine zwa. o. ewa?
PAJA i ri vhalanguli vha fanela u. ea zwiitisi "zwi fushaho". U shumiswa ha ipfi "zwi fushaho" ndi ha ndeme nga maanḓa. Vhalanguli vha nga si sokou amba uri vho humbula nga ha fhungo vha swikelela tsheo yavho. Vha fanela u amba uri vho i swikelela hani. Arali muthu ane a khou humbela zwiitisi o vhudzisa mbudziso, dzi fanela u fhindulwa dzoṱhe. Nga u pfuf-hifhadza, vhalanguli vha fanela u. ea. halutshedzo i pfalaho.
Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini?
Zwiitisi zwo tendelwa u. ewa nga mulomo?
Phindulo pfufhi ndi "hai". PAJA i a zwi bvisela khagala uri zwiitisi zwi fanela u tou. walwa. Hone ha, arali muthu a. ewa zwiitisi nga mulomo a fushea, a huna thaidzo. Na zwenezwo, muthu u fanela u humbela uri zwiitisi zwi tou. walwa uri vha kone u zwi shumisa arali vha humbula u vha itela khaedu kana u itela khaedu tsheo nga murahu.
Zwino arali ndi saathu u fushea?
miṅwe mihasho i na maga a a khaṱhululo a nga ngomu. Hune ha vha na maga a khaṱhululo a nga ngomu, a fanela u shumiswa phanḓa ha musi hu saathu u itwa zwiṅwe zwithu.
Hune ha sa vhe na maga a nga ngomu a ka.hululo, kana he a shumiswa fhedzi muthu a sa fushee nga tsheo, vha na pfanelo ya u isa mulandu khothe na u humbela khothe uri i sedzuluse tsheo.
Hune mihasho ya vha na maga a khaṱhululo ya nga ngomu, kanzhi hu. o vha hu na zwifhinga zwa u guma kha u ita kha.hululo. Hezwi zwi fhambana u ya nga mihasho, fhedzi nḓivhadzo ya tsheo na pfanelo ya u humbela khaṱhululo na zwone zwi fanela u vhetshelwa zwifhinga zwa u guma.
Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula?
U fana na maga maṅwe na maṅwe a khothe, zwi a. uresa u isa mafhungo uri a sedzuluswe. Mashudu mavhuya, hu na dziṅwe nḓila dzi sa. uri dza u shuma na tsheo dzine vhathu vha sa dzi takalele.
Mihasho minzhi na zwipiḓa zwa muvhuso zwi na zwiimiswa zwa nga ngomu zwa kha.hululo. Hezwi zwi fanela u shumiswa phanḓa ha musi vha tshi isa mulandu uri u sedzuluswe nahone kanzhi a hu badelwi musi hu tshi itwa kha.hululo.
Hune zwa vhonala hu tshi nga a ho ngo vha na ndaulo yavhuḓi (sa tsumbo, arali zwi tshi vhonala u nga hu na muṅwe o itaho tshanḓanguvhoni uri a dzhie tsheo kana o dzhia sia kana ho vha na vhuṅwe vhua.a), vhathu vha nga kwama Mutsireledzi wa Tshitshavha uri a vha thuse. Hezwi vha zwi itelwa vha songo badela.
Sa izwi tsheo dzi tshi. o swika hune dza nga ita uri hu pfukiwe Khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa, vhathu vha nga humbela SAH-RC uri i vha thuse, hezwi zwi. o itwa vha songo badela arali SAHRC i tshi humbula uri ho vha na u pfukiwa ha pfanelo.
Senthara dza Vhulamukanyi dzi khou tiwa nga kha khothe dzoṱhe u mona na shango. oṱhe. Dzi na maxennḓe o lindelaho u thusa vhashai vha songo badela. Arali hu saathu u vha na Senthara ya Vhulamukanyi kha vhupo vhune muthu a dzula khaho, vha nga vhudzisa Muofisiri wa zwa Mulayo wa khothe ya tsinisa uri a vha. ee axenn.e. i sa badelwi.
Ndi ngani vhathu vha tshi tea u vhudzwa nga ha PAJA?
Afrika Tshipembe. i na. ivhazwakale ndapfu ya tshumelo ya tshitshavha he ha vha hu si na vhuḓifhinduleli kha tshit-shavha ye ya shuma nga zwiphiri na u ita uri hu sa vhe na u fulufhelana. Musi vhathu vha tshi khou ita khumbelo ya tshumelo, dziḽaisentsi na zwiṅwe vho vha vha tshi anzela u vhudzwa uri a vho ngo kona, vho vha vha sa vhudzwi uri ngi ngani.
Ndaulo yo itelwa u shumela tshitshavha ndi ngazwo hu na themo. ine. a ri "tshumelo ya tshit-shavha". Hone ha, heyi a si nḓila ye zwa vha zwi tshi vho-nala zwi ngayo u bva kale kana ye ya vha i tshi. ivhona ngayo. muṅwe na muṅwe u na mafhungo ane a nga a amba nga ha ngaḽo dze vha vha vhe nadzo tshifhinga tshoṱhe vha tshi khou. o.a tshumelo da tshitshavha.
U vhona uri vha khou farwa zwavhu.
U thusa kha u bveledza tshumelo ya tshitshavha i re na vhuḓifhinduleli kha vhathu.
Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwipfa?
Zwihulusa, vhathu vha fanela u zwi. ivha uri hu na milayo ine vhalanguli vha fanela u i tevhedza tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi dzhia tsheo. Notsi dzi re kha tshipiḓa tsha 1 dzi. o vha thusa kha u pfesesa uri milayo yeneyi ndi ifhio.
Naho hu uri mafhungo a re kha tshipiḓa tsha 1 o livhiswa kha tshitshavha, heyi bugwana i nga. i shumiswa nga dziNGO, na dziCBO nga n.
Sa izwi madzangano manzhi a tshi. etshedza thuso ya zwa mulayo na ya phara.iga.a kha vhathu vhane pfanelo dzavho dza u swikelela vhulamukanyi ha ndaulo dzo pfukiwa, bugwana heyi i nga shumiswa kha u khwinisa nḓila ine dzangano. avho. a shuma ngayo; na uri i nga shumiswa kha u tshimbidza pfunzo, tsivhudzo na mafhungo a ambaho nga ha Mulayo na zwitshavha zwine a zwi shumela. Hezwi zwi nga thusa kha u. ea maanḓa miraḓo ya zwitshavha uri zwi te-vhedze milayo.
Vhashumi vha NGO na CBO vha fanela u vhona heyi bugwana uri vha vhone uri PAJA i kwama hani mishumo yazwo. Sa tsumbo, arali ramilayo a tshi anzela u shumana na zwa mindende na magavhelo, vha nga shumisa mafhungo a re kha bugwana u. ivha uri vha nga humbela hani zwiiti-si zwo tou. walwaho, vha nga vhila/kombetshedza hani uri mihumbulo ya vhathu i dzhielwe nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo na zwiṅwe.
Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo?
Heyi bugwana i. etshedza mafhungo a uri PAJA i kwama hani mafhungo a vhathu zwavho nahone a si ya u gudisa vhalanguli. Hezwi zwi itiswa ngauri vhugudisi vhune vhalanguli vha vhu shaya uri vha kone u thusa ndi vhuhulwane nahone a vhu sedzi fhedzi kha PAJA, vhu sedza na kha uri tsheo dzi dzhiwa hani, maṅwalo a. walwa hani na nḓivhadzo dzine dza. o.ea nga Mulayo, na uri zwiitisi zwo tou. walwaho zwi talatadzwa hani.
U wana mafhungo nga vhu.
Ri vha humbela uri vha kwame Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulay-otewa kha. iresi i re nga murahu ha heyi bugwana arali vha tshi. o.
Khophi dza iṅwe na iṅwe ya nyanḓadzo dzo bulwaho.
Khophi dza PAJA na ndangulo dzayo dzi nga rengwa kha vhaganḓisi vha Muvhuso (Gov-ernment Printers). Vha.
<fn>Parliament and oversight Tshivenda.txt</fn>
Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi (u vhea i.o) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso.
Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi. ee vhu.azwi kana u bvisa maṅwalo, na u vhiga khadzo.
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso, hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya Mavunḓu;
Vhulavhelesi ndi mushumo wo. etshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iḽo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.
Musi i tshi khou ita vhulavhelesi, Phalamennde i sedza kha masia a tevhelaho: . u thoma u shuma ha milayo . tshumiso ya migaganyagwama.
Ndayotewa ndangulo i bveledzaho ya mihasho ya muvhuso.
Ndayotewa i amba uri Buthano a Lushaka.
Nga u lavhelesa mishumo ya Ndayotewa..i ita izwi nga u: muvhuso, Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya vhona uri madavhi a vhulangi tshumelo i a vha hone, u vhona uri a muvhuso kha vhuimo ha vhadzulapo vhoṱhe vha a kona u lushaka ha muvhuso a na tshila vhutshilo ha khwine. vhuḓifhinduleli khaḽo, na khwaṱhisa vhulavhelesi kha u shumiswa ha maanḓa a muvhuso, na u thoma u shuma ha mulayo.
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u vhona na u thivhela u sa i imela Mavunḓu u vhona uri shumisa zwithu zwavhuḓi madzangalelo ao a dzhielwa nṱha . u thivhela vhuḓifari ha kha sia. a muvhuso wa lushaka.
Mushumo wa NCOP ndi u vha . u tsireledza pfanelo na na vhulavhelesi kha zwithu mbofholowo zwa vhadzulapo zwa lushaka zwa muvhuso wa . uri muvhuso u vhe na vunḓu na muvhuso wapo. vhu.
NCOP i nga. o.a mura.
Khabinethe, kana muofisiri wa hani muvhuso wa lushaka kana.
muraḓo wa Khorotshitumbe muvhuso a vhe a vhonadzaho wa muvhuso wa vunḓu a na u takusa fulufhelo. a tshi dzhenela muṱangano wa tshitshavha kha muvhuso. Khoro kana komiti.
U ya nga Ndayotewa, Komiti dza Nn.
Phalamennde dzo vhumbiwa sa . buthano. a Lushaka (NA), zwishumiswa zwa nnḓu zwa u na leludza vhulavhelesi na u vhea i.
iṅwe na iṅwe i na mushumo wa na wa milayo wa Phalamennde wa vhulavhelesi wo khetheaho une itwa hone.
ya u ita.
Komiti dzi sedzesesa mulayo, dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha.
tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya. waha nga. waha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzhenera.a nga komiti.
Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi, komiti i. o humbela. halutshedzo u bva kha davhi. a Muvhuso kana ya. i dalela u itela u wana mawanwa a ngoho.
Minisiṱa wa Gwama vha. ivhadza pulane dza mugaganyagwama wa. waha u tevhelaho wa muvhalelano, khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe.
Nga murahu ha u. etshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama, komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo.
Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa. waha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho.
U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo.
Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou. walwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao.
Tshifhinga tsha mbudziso tshi. ea miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo, vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi.
Nga u shumisa kuitele ukwu, miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha nnḓu, nga ha fhungo. iṅwe na. iṅwe.
Khanedzano dza dzulo. ihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u. o.eaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo.
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u. ea miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane.
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha.
miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo. iṅwe na. iṅwe. o wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi.
U. etshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni.
Nga u. etshedza vhupfiwa, vha vha na tshifhinga tsha u. u.uwedza muhumbulo wa miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde, sa zwe zwa.
Muthu muṅwe na muṅwe a, tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano. i nga swikisa phethisheni kha Phalamennde.
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo, khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo.
<fn>Random.9780636091085TA.WP.txt</fn>
Muṅwali wa iyi nganea u khou tama vhavhali vhayo vha tshi guda zwifhio?
Zwiwo zwi re kha puloto zwo ṱalutshedzwa nga nḓila ine ya lungekana kana zwiḽa zwine vhe ndi fuḽeshibeke?
Inwi ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali muyani Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
Kha hei nganeapfufhi hune ra nga ri ndi mazhakheni ndi fhaḽa hune ra wana Thomi a tshi hanganea a sa tsha ḓivha uri ḓongololo a ḽi ite mini sa izwi ḽi na tshikhuna.
U sa fulufhedzea zwi mu ḓisela mutshinyalo a sala e lundani.
"Ḓanu vhala afha. Zwo ṅwalwaho kha uvhu vhurifhi a zwi vhonali nandi" We a ralo ndi Ludzhasi. Muṱhannga uḽa a tshi fhindula a ri zwi khou vhonala. Nangoho munna tshi a thanya. A re Rambo a sasaladzwa o salaladzwa nga hoyu Ludzhasi?
Nangoho o mbo ḓi livha kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno ḓoroboni ya Makhado. Mme a Elekanyani, mukegulu Vho Maṱamela vha gaganya uri ndi khwine hu vhidzwe khotsimunene wa Elekanyani Vho Kudzwe uri vha range u ḓa. Vha ruma mufumakadzi wawe Maureen u vha vhidza. Khotsimunene wa Elekanyani ndi vhone vhe vha muunḓa musi khotsi awe vho ri sia. Vho vha vha mutshutshisi murahu ha musi vha tshi ita zwa mabindu. Vho vha vhe na nḓivho ya zwa mulayo sa izwi vho zwi gudela.
Muṅwali wa hei nganeapfufhi tshiteṅwa tsha fhethuvhupo na tshifhingao tshi kona vhukuma. Zwo bveledzwa nga nḓila i fushaho. U tshi sedza Harabali na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa u wana zwi tshi tenda zwa dovha zwa tshimbilelana na tshifhinga.
Vho Reginah vha mangala Vho Mmbulaheni vha tshi swika vho tou tsha na tshifhaṱuwoni.
Hayani o vha o ya u ṱola kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo zwa hawe hune a ḓo kona u wana thuso kha vhathu vhane a vha ḓivha nahone vhane vha mu ḓivha. Hezwi o vha a khou itela uri a kone u pfa arali na vhone vha tshi ḓo mu vhudza zwi fanaho na zwe a wana ngei tshiṱitshini tsha Tshwane.
"Vhutundu uvhu mathina ndi havho" "Yawee, thundu dzi na nṋe ni songo vhuya na dzi ratha nṱha nandi, ndi kho tou humbela." "Nda funa ndi a dzi tshina nṱha zwino,"ndi ene Lingani a tshi vho tshinisa maṱo o sedza havha mufumakadzi khofheni.
Lu tshi vho tou ambela fhasi lwo ṱungufhala lwo vha sedza maṱoni,Mme anga vha thovhoni dzi fhisaho. Mme anga sa muthu o ḓikegulelaho khathihi na vhuhoṱa, vho nkhumbela uri ndi ḓe ndi vha ṱolele hafha tshiṱasini. Sa muthu a no ṱalusa mindaandaane na nzunzu dzenedzi, vho mpha nazwo uri ndi swike ndi vha edzise u sokou zwi ngwangwanda.
"Come here good, ḓongi", u ralo nga ulwo lukhuwa lwo gudwaho khiresheni. Ḓongi ndi ipfi ḽawe ḽe a tou ḓisikela a ḓivhumbela ḽa tshikhuwa. Hu kanya uri mudedekadzi wa ngei khiresheni a vha athu vha vhudza nga uri ḓongololo ḽi pfi mini nga tshikhuwa. U elekanya u ḓo vha vhudzisa matshelo.
Na dziṅwe dzi ngaho.
Nga murahu ha musi vho dovha u sedza hafhu, vha kundelwa u wana muzwala wavho. Vha mbo ḓi tou humbula u bva nga hoyu muṋango wa murahu uri vha ye vha sedze moḓoro. Vha tshi ya he moḓoro wa vha u hone vha wana wo ṱuwa. Ndi musi zwino i tshi vho shumela iri ya vhuraru. Ndi afho-ha Vho Magoro vha tshi mbo ḓi dovha vha dzhena nga muṋango we vha dzhena vha sia thundu nga khawo.
A tshi swika rumuni a pfa Rambo a tshi mu shela nga maṅwe. Ene a tshi swika o vha o pika uri u ḓo thoma nga u sokou ḽa zwiḽiwa. "Zwiḽiwa ndo vha ndo zwi vhea hafha nṱha ha ṱafula, nga fhasi hu na maḓi ndishini a re na tshisibe. Nṋe ndo khakha nda kuḓa u kuḓafula, zwiḽiwa zwa vho wela mashikani."ndi Rambo onoyo.
Ṱhoho ya nganeapfufhi iyi i a tshimbilelana na mafhungo ane a vha nga ngomu ha iyi nganeapfufhi naa?
Tshililo Tsha Shango -ya zwirendo yo ganḓiswaho nga vha Karuwa Publishers.
"Hoyu Alice u khou sokou amba zwithu zwawe zwi sa pfaḽi." Ludzhasi u khou ralo a tshi khou dzhia lufo lwawe a mbo ḓi thomisa u nyongelela pani yawe. Rambo a tshi pfa Ludzhasi a tshi vho sokou gungula a vho vhudzisa uri mulandu ndi mini. "Mpfeleni- vho uri ndi zwa mini. Vhalani ni ḓo pfa.
Ndo ri u tou vuledza nḓowenḓowe dzanga dza vhupholisa nda tou pfa u nga na zwino ndi muḽoro. Ndo vha ndi tshi vho thoma u vhala zwikukwana kha makumba a sa athu thothonywaho. Ndo mbo ḓi ṋewa poso tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Musina. Hone fhethu he nda vha ndi tshi hu funa nga maanḓa u shuma hone kha vunḓu ḽa Ḽimpopo.
"Vho ḓisa mabai a mmawe e vha laedza malume uri vha vha rengele hangei tshikhuwani. Mabai a hone o naka zwone lini inwi. Zwino a kanya a ḓa o tswukesa. Vha ri muṅwe muṱhannga o vha kolela nga maanḓa tshidimela a fhedza nga u tshina nṱha hao. Zwino inwi no ḽiwa ngani-vho afho khofheni"Ndi kwonoku kukaladzi kwawe ku no ralo vha tshi vho sendela hafha guḓani hei khulwane. Lingani u tou nga ho ngo tsha pfa oṱhe haya e khaladzi a vha a tshi khou amba nae one, ngauri huufha o lila na u vhona avha vhaeni vhuvhili havho a mbo ḓi rembuluwa nga u ṱavhanya a hwenya a tshi bva nga mukoto. Uyu khaladzi na avha vhaṅwe vhana vha hawe khuvha vho no sokou sala vho farelela milomo?
Zwe vha ita a vho ngo tou tshutshudziwa vho tou zwi ita vho ḓiimisela. Nahone zwi tou vha malofhani, ri ralo ngauri na ngei fanitsharani vho vha vha khou ḓigalatsha khamphani ndi ngazwo zwe vha rula mushumo nga u vhona uri vha tou nga vho vhonala.
"Zwi a mangadza. Ndi amba uri huufha na vhone vho bebwa vhe musidzana, vha fhedza vha ḓifunela munna we a ḓi tou vha ambisa vha tenda. Zwino vha khou thivhela uyu wavho uri a si ralo-vho sa vhone Kani-ha vha khou ṱoḓa u tou mu malisa vhone vhane?
Ndi fhaḽa vhatukana vha tshi rwiwa nga mapholisa na u khakha vha songo khakaha.
Mme awe vha mu lavhalesa vha ṅweṅwela. A vha lavhelesa vho. A vhona vha tshi vusa ṱhoho nṱha vha dovha vha i tsitsa fhasi. Zwa amba uri vha khou tenda.
Vho-Thomas Masindi ndi munna ane a shuma makhuwani ane a tou ita a tshi vhuya muḓini wawe. Hone vhuvha havho vhu ri sumbedza vhe muthu ane a si kone u thetshelesa muṅwe muthu. Nahone arali vha dzhia tsheo a vha shanduki. Zwi dinaho ndi zwauri vha a sala vha tshi ḓisola nga murahu ha musi vho no khakha musi vha tshi vho wana ngoho.
Maidioma ndi maambiwa o ḓoweleaho.
"Izwo hu ḓo vha u lenga vhommane. Vha ḓo ri vha tshi sala vha tshi vhuya vha wana yo dzhena hatsini vhudala. Kha vha litshe ndi ḓo shumisa belevhele hei i re khunduni. " U ralo Vho Mmbulaheni vha mbo ḓi i bvisa khunduni vha sendela tsini na fhaḽa he mbevha ya ḓibandutshedza hone. Vha tshi ndi yo ri dzhia u zwi pfe belevhele ya ita phambana nadzo tshilalo tsha muvhuḓa, mbevha ya vha i rwa i tshi sendedza. Ya mbo ḓi dadamala na balaga ya ṱhanga ya swika ya ri henefhaḽa vhukati imi. Vho Mmbulaheni vha tshi sedza vha vhona zwauri he vha ima hone naho vha tou vuthela hani belevhele i nga si swike. Vha mbo ḓi delwa nga muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi tou ima zwavho nṱha ha mmbete hune vha ḓo tou i rwa zwavhuḓi.
Shumba na Tendai a vho ngo fanywa vha ṱuwa na luthihi. Vho vha lindela u swikela vha tshi vhuya. Maṱo a tshi ri vhona fhaḽa, vha ḓiita vha songo vhonaho tshithu. Na u huwelelwa havho vha zanyuka vha tshi livha nḓuni vha tshi ḓiita vha sa pfi ho tshithu.
A zwo ngo vhuya zwa vha dzhiela na tshifhinga tshingafhani vha songo mu wana.Elekanyani, dzina ḽanu ḽi hone hafha, fhedzi hu khou vhonala ho ṅwalwa Deceased nga phanḓa halo. Hezwi zwi amba uri inwi ni khou pfi no ri sia. U pfa izwo lwa vhuvhili, Elekanyani a ima e dziwilili! A ima o dzielwa a sa ḓivhi uri a fhindule a ri mini. Naho zwo ralo Vho Mphidi vha kona u ḓi zwi vhona uri ha ngo fushea na luthihi. Ngauralo vha mu ṱuṱuwedza uri ndi khwiṋe a tshi ya u ṱoḓulusa kha vha muhasho wa zwa muno uri hu nga vha ho itea mini. Nṱha ha zwenezwo vha dovha hafhu vha mu fulefhedzisa uri na vhone vha ḓo ita tsedzulusa nga u ṱavhanya vha tshi khou shumisa vhukwamani ha ofisi ya IEC nga Luṱingo: Mafhungo aya Elekanyani, Vho Mphidi na tshiṱafu tshavho vha pfa o vha tshenusa vhukuma. Ndi ngazwo vho fulufhedzisa na u ḓo mu thusa u ita tsedzuluso. Nga u vhona ndeme ya mafhungo aya vha shumisani na Vho Mphidi vha mbo ḓi eletshedza avha muhulwane u sa ṱwa vha tshi khou tshinya tshifhinga. Nangoho avha muhulwane vha mbo thoma zwa tsedzuluso na zwenezwo ngeno vhaṅwe vhashumisani vha tshi khou i sa phanḓa na mushumo wa u ṅwalisa vhakhethi.
U si seme thavha u tshe kule!
U a pfela zwiṅwe zwithu kana vhathu vhuṱungu, izwi u zwi sumbedza nga u pfela vhuṱungu ḓongololo.
Vhege yo fhela. Ṋamusi ndi Swondaha. Ḽo no vha mathabama. Vho Manavhela khevha vha tshi vho wela uku kuboroho kwa mulambo wa Mvuḓi ku wetshelaho kha ḽa Maungani musi muthu a tshi vho bva afha hu re na dzifeme dza Haramasaga. Bada ndi giravhulo. Vho humbula u fhira vha tshi ṱolela mulamu wavho Vho Ṋegovha. Nga murahu ha veni yavho vho ḽaisa khula ya muomva wa Tshivenḓa wa u naka na thoro dzawo ndenya. U vho thoma u tshenduwa.
"Ndi na nḓowelo mmbi ya u ḓisa tshifanyiso tsha zwithu zwa bvungwibvungwi hangei, ndi amba kamarani ya khonani yanga Mmbulaheni. Tshifhinga tshoṱhe hu sokou ḓa zwifanyiso zwino na zwiḽa, zwine ndi tshi zwi elelwa nda wana zwi sa ḓadzi na mudzio. Uri zwithu izwi zwi ḓa hani muhumbuloni wanga na ṋamusi ndi tshibulebule. Ho kanya mufumakadzi wawe o ", a no ralo ndi Rofhiwa Ṋeḓuvhuledza, o ḓidzulela fhasi ha muṱovuma hoyu une vhathu vha tha hone mufuvha kha ḽa Duthuni."
Ndi lushaka lwa maṅwalwa ane tshiṱori tsha hone tsha anetshelwa nga nḓila yo lapfaho.
Muṱamvu u Tshee na ṱhodzi ya ngano yo ganḓiswaho nga vha Scorpion Publishers.
"Ri ḓo ṱangana khothe." Ndi Shumba we a ralo a tshi ṋetshedza Vho Badugelaḽiṅwalo ḽibvaho mulayoni. "Kha vha ḽitshe ri vha vhudze-vho. Ri na 'passport' riṋe." A tshi ralo u khou i bvisa kha tshikwama tsha ḽibadzhi ḽe a vha o ambara, a i vula-vula lwa u i ṱongisa naho o vha e kulenyana lune Vho Badugela vha sa kone u vhala zwo ṅwalwaho.
4 Hone arali ho vha hi inwi Thomi no vha ni tshi nga tandulula thaidzo ya Thomi nga nḓila-ḓe?
Vho Muraga vha boḓa vhe,"Vhafunzi vhashu vha tou dinwa-vho nga mishumo. Arali i khuhu ni ḓo ḓi tou vha ṱhavhela ḽiṅwe ḓuvha ḽine vha ḓo ḓa."
Ndi Lavhuṱanu ṋamusi. Ho sala furaruṱhanu wa minithi uri i tshaye. Ṅwedzi namusi wo fhela Vho Ṋegovha khevha ofisini yavho na Vho Manavhela. Vha khou sumbedzisana dzibugu na u ṋea ndaela havha Vho Manavhela kha zwine vha fanela u sala vha tshi ita na u vhea iṱo khazwo. No vhala tshelede yoṱhe yo dzhenaho ṋamusi u bva matsheloni u swika zwino nga awara ya vhuṋa. Ndo i vhala fhedzi a tho ngo wana tshifhinga tshavhuḓi tsha u i vhalulula.
"Avho mufumakadzi vho dzulaho nae ni ri vha ri mini?
Ḽiṅwe ḓuvha henefha tshifhinga tshi vhukati ha awara ya 23 na 24, ri tshi khou paṱirola, ra vhona muthu wa munna asiuḽaa, o sokou ri dziwilili na tshiṅwe tshifhaṱo. Vhuvhili hashu ra sedzana lwa u vhudzisana uri a nga vha o imela mini.
Kha nganeapfufhi, fhethuvhupo na tshifhinga zwi tea u bveledzwa henefha kha phara dza u ranga. Ni vhona muṅwali o fusha iyi ṱhoḓea Inwi ni vhona tshiṱori tsha iyi nganeapfufhi tshi tshi khou bvelela ngafhi?
Mbambedzo ya Elekanyani na Vho-Thomas Masindi.
"U ḓivha makhulu ndi u vhudzwa, Vho Minidzhere."
Vho Manavhela vha khou swika hafha na vhanna vhaṱanu. Vha vhonala vho no tou tshenuwa. O ḽaho funguvhu iṱeli u vhonala nga valuvalu. Ndi hezwi-ha vha tshi ṱalutshedzwa tshi vhidzelwa. Avha vhanna vhavho vho mbo ḓi thoma u ḽaisululela masaga fhasi kha seila ḽo adziwaho. Oṱhe a khou vhaliwa nga Vho Ṋegovha na muṅwaleli wavho. Vho Manavhela na vhone vho vhudzwa uri vha vhalele mbiluni sa musi vha tshi ḓivha mbalo yao nga oda ye vha ṱanganedza, U fhedza u vhala vha wana uri o fhira mbalo yo teaho nga masaga a mahumi mararu hu tshi vhaliwa na haya maṱanu e a vha o ḽaiswa kha gariki hei yo hakiwaho nga murahu. U tumbulwa ha zwenezwi zwa sia Vho Manavhela vha tshi vho tou khura vho fhelelwa nag mare. Ndi hezwi ṱiraka i tshi dovha ya ḽiselwa masaga o eḓanaho ya tendelwa u fhira . Masaga o salaho fhasi ndi hezwi a tshi dovha a gagamiselwa tshitoloni. Vho Manavhela vho mbo ḓi vhidzelwa ofisini ya muhulwane Vho Ṋegovha. U dzhena vha vhudzwa uri kha vha ṅwale luṅwalo lwa u ṱalutshedza uri hani hani vha tshi tenda mbalo ya oda ya masaga a mugayo nngafhaḽangafhaḽa i tshi ḽaiselwa vho sedza. Vhurifhi hovhu hapfi kha vha vhu ṅwale vha vhu ḓise ofisini yavho i saathu tshaya. Mafhungo avho a ḓo swikiswa kha komiti ya vhathoḽi na vhalanguli vha holosele.
Muanetsheli wa nganeapfufhi a nga anetshela nga nḓila ine a zwi vhonisa kana u zwi takalela ngayo. Kanzhisa u a wana uri kha nyanetshelo hu na ipfi ḽa muṅwali kana muanetsheli. Ndi henefha hune ra wana muanetsheli a tshi ṋuṋedza mafhungo, ri amba u shela muṋo, huṅwe a sasaladza, huṅwe a ima vhukati a sa dzhie sia. Ngauralo, muvhali wa nganeapfhufhi u tea u vhala nga nḓila ine a kona u vhona sia ḽe muṅwali kana muanetsheli a dzhia ḽone.
"Vha songo sokou vha vha tshi khou ri vhidzela ṋowa riṋe ra sokou gombiwa ra fa ngeno ri tshi kha ḓi tama u tshila." Vho Mmbulaheni vha ralo vha tshi khou gwadama nga magona vha tshi khou ṱolela nga fhasi ha mmbete.
Ee, i a tshimbilelana naho ri tshi nga ri i na vhuṱudzeṱudze hu si vhungana.
Thomi u khou tamba getheni, nga nnḓa ha luhura lwa muḓi. A si kale o vhuya khireshe. Zhimmm! Ukhou gidimisa ḽitibutibu ḽawe. Gwangwangwani ḽaḽo ḽo tou xate nga muṱavha, ḽa shulula, ḽa vhuelela mugumoni wa bada i fhiraho nga henefha tsini na muḓi wa hawe. A tshi ri u thoma u kumba muṅwe muṱavha, maṱo e vhona fhaḽa vhukati ha bada. Ḓongololo ḽi khou shunyaila ḽi tshi nga ḽi khou ḓela ngeno hune a vha hone.
"Vho Mmbulaheni! Ndi mbevha kheiḽa yo vhandalala hafhaḽa nṱha!" Ndi Vho Reginah vha tshi khou tou ita na u ṱavha mukosi. U pfa zwenezwo Vho Mmbulaheni vha ṱavhanya vha takuwa.
Thomi vhukuma, ene o mbo ḓi thoma u amba na ḓongololo uri ḽi pfuke bada nga u ṱavhanya uri ḽi sa ḓo kandiwa. Thomi u khou ita izwi nga mbilu yawe yoṱhe. Vhuhana ndi hone ho mu itisaho uri a ambe naḽo nga u sa ḓivha uri ḓongololo a ḽi koni u pfa musi muthu a tshi khou amba naḽo.
Maṱhakheni a nganeapfufhi iyi ndi ngafhi Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
"Zwa vhukuma ndi mbevha kheiḽa. Zwino ndi ḓo i rwa nga mini naa A hu na tshithu tshi no nga thanda Kana i khuni zwayo." Vha ḽa vha tshi fhindula vha ri khuni a vha na ngauri vha vhasa zwibulokho?
Ila goloi y a mbo ḓi ḓa ya fhira i songo ḽi kanda. Ḽa navha na banda ḽi tshi nga ḽi khou tevhela goloi. Thomi a elekanya hafhu uri a nga itani. A ḓi sola kha u ḽi ḽidzela tsaṅwa na u anba uri kha ḽi thulwe zwaḽo ngauri a ḽi pfi. Ngei khireshe vho funzwa u funa zwipuka na zwikhokhonono vhunga na zwone zwi zwivhumbwa zwa Mudzimu. A dzula fhasi a elekanya uri ndi tshini tshine a nga ita uri ḽi bve vhunga ḽi tshi khou sokou ṱinga-ṱinga vhukati ha bada.A humbula u pfuka mulayo wa uri vhana a vha kandi badani arali vha si na muṅwe muthu muhulwane. Muhumbulo uyu a u hana nge a vhona uri u ḓo mu vhangela mafhanza.
"Munyanyani ha Maseisa. Nazwino vha ri vha khou ḓa nga Swondaha."
Musi o ralo u hushutshela fhasi, Lingani o mbo ḓi simesa u tshina khao. A tshi ralo, khonani dzawe dza mbo tou funa zwone-ha. Ṱorokisi ḽoṱhe zwino ḽo no sokou khavho, hari, vhaṅwe vha vhanameli vhe vha vha vho dzula fhasi, vho no tou ima nga milenzhe u vhona tshilombe hetshi tshi sa ḓivhiho mikano ya nyito na fhethu, tsho vha dzhenelaho.
Maswole o dovha a pfufhiwa pfufho ya vhuvhili nga vha Northern Province Language Council Competition nga 1998 kha nganeapfufhi ine ya pfi "Shango ḽo Tshinyala".
A dzula a sokou duu! Ḓongololo ḽi khou pelevhela ḽit shi gonya ḽi vhukati ha bada. A takuwa e zwipidi a tshi dzhena nga gethe. U livha muṱani.
Ndi Vho Magoro vho tou ṱungufhala. Vha khou ralo vha tshi khou amba na munna wa pholisa ḽa henefho hodelani. "O ita hani-ho munna wa hone/" Pholisa ḽi ralo ḽi tshi amba na Vho Magoro.
Muhoyo ndi musi hu na phambano vhukati ha maambiwa kana nyito na zwine (maambiwa kana nyito iyo) zwa amba zwone zwavhukumakuma. Ndi tshiteṅwa tshine muṅwali a tshi shumisa a tshi ri ṋekedza khuḓano ya musi hu tshi vhambedzwa mbonalo ya zwithu na zwithu zwi re zwa vhukuma. Nzulele ya zwithu ka kupfalele kwazwo zwi vha zwo fhambana na zwine zwa amba zwone lwa vhukuma.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
A yo ngo ima yo mbo ḓi b velaphanḓa na lwenḓo. Thomi a tshi vhona uri i nga kanda ḓongololo ḽe ḽa vha ḽi kha vha phanḓa hayo a vhidzelela.
He bra Fox Ndi Nthambeleni Ḽidzede a no ralo o ima nga milenzhe?
Elekanyani u shuma ngei Tshwane.
Muhumbulo muhulwane une muṅwali a ṱoḓou bvukululela vhavhali vha nganeapfufhi yawe. Ndi ngudo ine muṅwali a tama vhavhali vha tshi nga guda. Thero i ita uri hu vhe na vhuthihi kha mafhungo, ya dovha hafhu ya ṋea nyangaredzo malugana na vhutshilo na tshenzhemo ya vhathu.
Nganeapfufhi iyi i amba nga ha muṅwe muṱhannga we a vha a tshi pfi Ludzhasi. Ludzhasi o vha e muṱhannga ane a sa ḓidzhiele fhasi, na u sa funzea hawe. Muthu wa vhudele wa u ḓifuna. Vhoṱhe vhane vha mu ḓivha afha hosiṱele ya Dube vho vha vha tshi zwi ḓivha uri ndi nzhinga ya dzinzhinga.
A dovha,Mmawe, a vha funi Arali vha sa funi nga vha ri ndi vha humbele tshithu tshithihi.?
"Ndi matsheloni Vho ḓiraiva!" hu resha Vho Ṋegovha. "Ndau, vhahulwane!" ndi hoyu ḓiraiva a tshi khou sumbedza u ṱhonifha nga u fheṱa zwanḓa o no bvula gebisi ṱhohoni. Hezwi e hafha o ṱolela nga fasiṱere ḽa ṱiraka hei ya Isuzu. I khou ḓi endelela u bvuma hezwi yo ima. Ndi hezwiVho Ṋegovha vha tshi mu humbela uri a i dzime zwawe.
Ro livhuwa muomva wa vhana wee! Vhathu vha takale zwavho. Vha vhudze mme a Maanḓa uri ndi ḓo wana ḓuvha mafheloni a dzivhege dzi ḓaho nda vha dalela-vho na vhana. Khamusi vhege ya phanḓa ha heiḽa iḓaho. Ndi ḓo laedza mukalaha wanga vha vhudza vhone mushumoni, ndi vhenevho mufumakadzi wa Vho Ṋegovha vha no ralo zwenezwi Vho Manavhela vha tshi vho rivesa veni yavho.
Hu si kalekale tsimbi ya lila tshidimela tsha kokodza. Khuvhani hafha ṱorokisini ho ḓala vhukuma. A re Nthambeleni na khonani vha khou tshimbila vha tshi nwa zwikoṱikoṱi zwavho zwa Hansa. Kha hu ri hu si kalekale Nthambeleni a takuwe. A tshi vhuya a vhudza khonani uri khuvhani hu na iṅwe khomba nga hangei ine ya khou baiza vhukuma. Nahone khomba iyo yo naka yo fhedza. Uyu Lingani Rankhododo u pfa izwo ene a ri u khou ya khae u ḓo vhuya nae. Sara uyu we a vha e nae u pfa izwo a kaidza uri Lingani a songo dzhena mafhungo ane a si a ḓivhea Hone uyu nga hani ya uri o vha o no fara zwivhili zwiraru a konyolela nḓevhe matanda.
Muhulwane ndi Vho Ṋegovha. Hayani ndi Maungani Holosele hei i vhukati ha Shayandima na Muleḓane. Zwino ho sala ṅwedzi muthihi Vho Manavhela vha tshi fhedza u shuma hafha kha Khamphani ya Lushaka ya Vhueni haVenḓda ine zwifhaṱo zwayo zwa vha hafha Ṱhohoyanḓou.
Bulani madzina oṱhe o shumiswaho kha iyi nganeapfufhi.
"Kha ndi-ndi-ndi fa-farelwe, vhokhotsimuhulu! Ndo khakha nandi! Ndi kho-kho tou humbela, a thi tsha ḓo dovha. Ngoho Mudzimu a u ḓivha! Nga khaladzi!" U ralo muṱhannga a tshi vho kwilidza miṱodzi; I re milomo yo no sokou nembelela. Mashudu vhathu vha vho ṱavhanya u fara ḽiṱhannga heḽi ḽa Gazankulu. Lingani a sala a tshi vhuna vhuna a tshi humela ngei kha ṱorokisini ḽawe, ndi musi khofheni ho no tou takuwa. Ee, zwe Mugaza a shuma khae zwo kaṱudza mboni.
Ndo vha ndi tshi ḓo ya hayani nda swika nda dzula na mme anga na mufumakadzi wanga nda amba navho vhoṱhe nda vha sumbedza uri mufumakadzi wanga naho vha tou mu ḓodza matope afhio na afhio ndi ḓo dzulela u mu funa.
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu musi khotsimunene vho ṱuwa, Vho Mphidi vha mbo ḓi bvelela. Goloi yavho i tshi khou dzhena ndi misi Elekanyani o no vha ngomu nḓuni o ḓi ganamela nṱha ha mmbete na mufumakadzi vha tshi tamba vha tshi fhalanafhalana.
"Ndi khou vha pfa mulamu. Fhedzi ndi a tenda uri vhone vha a ḓivha ḽo vhoxwaho kha dzulo heḽi. Ndi amba nga ha hei khumbelo yanga."
Thero ya nganeapfufhi iyi ndi ifhio?
Muthu nga muthu ngae.
Ṱalutshedzani uri arali ho vha hu inwi Vho Magoro no vha ni tshi ḓo tandulula hani thaidzo dzaṋu.
"He vhone musadzi, vha khou linga mini Ndi mushumoni hezwi ndi hafha! A thi ḽi tshelede ya tshanḓanguvhoni!" Ndi khou ralo ndi tshi khou posa iḽa tshelede fhasi?
Ndi maṱavhelo. Lingani khoyu a tshi khou dzhena nga khoro ya afha muḓini wa hawe u re kha tshiṱaraṱa tsha nṱha u vhandekana na kereke ya Luṱere. O beba bege yawe khulwane ya mukumba, nga tshanḓa tshamonde o fara phephabege yo ḓalaho nga zwithu zwe a vhuya nazwo. Zwenezwi a tshi vho amba u dzhena muṱani, vhana vha hawe vha vha vho mu gidimela kale.
Hone muṅwali wa iyi nganeapfufhi o zwi kona naa u sia vhavhali muyani Tikedzani phindulo yaṋu.
a. Minetse miṱuku?
Hai, zwino kha Rambo ndo vha ndi tshi khou seiwa hu tshi pfi musadzi wanga ha na tshanḓa tshavhuḓi. Ni khou tou zwi vhona musi uri u a i posa.' We a ralo ndi Ludzhasi. Uḽa muṱthannga a ri zwo ṅwalwaho zwi khou vhonala nga maanḓa. Kha Ludzhasi ho ḓo pfi Rambo u sokou vha na maṱaṱa a huna tshine a kona.
Dzina ḽa ṅwana wa Vho Reginah ndi nnyi?
Nthambeleni ene ndi ngani a kundelwa u wana khomba iyo nga eṱhe.
Ngomu mitshinini vha vho sokou mona-mona, Vha tshi pfa mitshini i lilaho musi yo winisa vha a gidimela vha vhona. Henefho u vhona vha vho tou sedza muthu o winaho u bva mavhudzini u swika zwikuṅwaneni. Naho vho vha vha sa ambi nga mulomo, tshifhaṱuwo tshavho tsho vha tsho vha tshi vhonala tsho ṅwala maipfi a no nga: "A vha mphi-vho tshelede." Ngoho zwa munna hoyu zwo vha zwi tshi ṱungufhadza. Tenda vho renga zwiḽiwa zwa hayani.
"Kana na ṱhavha ḽia gukulume!"
Maswole o ṅwala mutevhe wa bugu dza OBE dzine dza pfi Ri A Kona dza Gireidi 2 u swika kha Gireidi 9 u bva nga ṅwaha wa 1999 dzo ganḓiswaho nga Scorpion Publishers. O dovha a ṅwala mutevhe wa bugu dza NCS dzine dza pfi Kha i ṱanganedzane dzo ganḓiswaho nga vha NEV Production dza Gireidi R, 1, 2, 3, na 8.
Bulani vhushaka vhukati ha Vho Ṋegovha na Vho Manavhela.
Uḽa munna a ḓiphuphuledza zwikwama zwa vhurikhu na zwa dzhakete, ha sa bve tshithu kha zwe vha mu humbela. Kanzhi vhathu vha maitele haya, Vho Veveru vha vho vha ḓivha uri ndi vhabvannḓa ha Afrika-Tshipembe. Na onoyo vho ṱavhanya vha mu limuwa. Ndi tshi ri ndi mu fare tshanḓa, uḽa munna a zumuka a tshi nga mbilu u khou ri: "kha vha ḓo nnditsha!" Zwenezwo a mbo ḓi dzhenisa tshanḓa tshikwamani tsha vhurukhu tsha murahu, a vhuya na ṱari ḽitsuku ḽa tshelede, ḽe a mbo ḓi ḽi posa fhasi o sedza Vho Veveru maṱoni. U ralo uḽa munna a rwa a tshi sendedza. Ndi tshi kha ḓi vha ndo akhamala na u ṱoḓa u vhona zwine Vho Veveru vha ḓo ita, vha ri kha nṋe: "Dobani tshelede heyo ri fhambane na hafha fhethu." Vha khou ralo vha tshi khou ṱuwa. Na nṋe u doba iḽa tshelede nda vha sala murahu ndi na mbudziso nnzhi.
"Zwo bala zwifhio " Hu vhudzisa Vho Thomas?
Havha Vho Muraga na ṅwana vho ḓo fhedza vho vhamba maṅwe maano. Kha huri ḽiṅwe ḓuvha Lisani a tshi vhuya nga mathabama a vhuya a tshi vhudza mme uri khuvhani mmemuhulu vha ri vha ḓo ḓa madekwana eneo u eḓela henefho hayani. Mafhungo aya o vha a si a vhukuma. O vha e mafhungo e ene Lisani na khotsi vha pulana u itela uri mme vha kone u ṱhavha khuhu. Nangoho Vho Emelina u pfa izwo vha mbo ḓi vusa shiashia ya u ṱhavha khuhu na zwenezwo, ya bikwa nahone nga nḓila I sumbedzaho uri I khou bikelwa mueni. Tsho ḓo ngaho tshi a dina nyana ndi musi mueni a sa tsha swika. Havha Vho Emelina vho vha tshi ri dzulidzuli muthada ya thoma ya ya getheni u ṱolela arali mukomana a tshi khou swika. Ho no tou fhela tshifhinga nahone na ḓuvha ḽo no kovhela ndi fhaḽa Vho Emelina vha tshi bva khazwo vha sevhedza vha muṱa wavho ha ḽiwa, Vhathada nga itsho tshifhinga dzimbilu dzo vha dzo takala vhukuma. Vha re Vho Muraga vho ri u ḽa vha ṋanzwedzela na zwanḓa.
Vho-Manavhela ndi munna ane a takalela zwa tshanḓanguvhoni kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine vha ita. Vha vhona u nga uri muthu a vhe na zwawe u fanela u tou tswa. Zwi sia vha munna a songo thanyaho ngauri tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshivhi arali wa tshi ita tshi a u sala murahu. Ri nga tou ri naho wa i viela bakoni mahunguvhu a i vhona.
Fhethuvhupo na tshifhinga zwa iyi nganepfufhi zwo bveledzwa zwavhuḓi naa Zwi a tshimbilelana na vhaanewa vha vha vha kha iyi nganeapfufhi?
Muofisiri kha ṱanganedze-ha basa, a ralo u i vhonetshela na u ṱola dzina mutevheni wa vhakhethi. A lavhelese a tshi tsa na mutevhe wa madzina, a lavhelese a tshi gonya na mutevhe wa madzina a dovhe hafhu a lavhelese a tshi tsa nawo, fhedzi a si vhone ḽa Elekanyani. A tshi dovha a tshi lavhelesa lwa u fhedzisa a kona u ḽi vhona. Mathina tshi khou mu lengisaho u ḽi wana ndi uri u khou ḽi lavhelesa kha mutevhe wa vha tshilaho vhunga vha khethaho vhe vha tshilaho. Musi a tshi sala a tshi wana dzina iḽi u khou ita na u tumbula zwauri phanḓa haḽo ho ṅwalwa nga maḽeḓeretsendama uri Deceased zwi ambaho zwauri muṋe wa basa o lovha. A tshi dovha hafhu u sedza nga vhuronwane khathihi na u vhambedza na zwine a khou vhona basani a wana hu si na phambano. "Inwi no lovha musi", uyu ndi muofisiri wa zwa khetho Kaizer Kganyago a tshi amba o mu lavhelesa ngeno uyu Elekanyani a tshi tou vhonala zwauri o bilufhala na u dinalea vhukuma lune a khou pfa uri u khou koleliwa.
Dzangalelo la u ṅwala ḽo thoma u ḓivhonadza khavho nga 1978 vha sokou ṅwala zwithu vha tshi vhea. Muṅwali a vha vho ḓo bvelela vha ṅwala na matambwa a radio e a tambiwa kha Radio Venḓa na Radio Ṱhohoyanḓou.
"Hei ḓongololo, ṱavhanya u pfuke u sa ḓo kandiwa." Ndi ene Thomi a no ralo. Ḓongololo ḽa sokou tulu. Zwino ḽo no tou ima na u ima.
Hu duba buse (hu vha ho tsitsikana).
Vho Mulima ndi muanewaḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Hu si kale ha dovha ha pfala mubvumo wa goloi. Mubvumo wonoyo wa mbo ḓi rangela u bvelela ha goloi. Thomi a lavhelesa arali ḽi tshi ḓo thulwa.
"Ḓanu litsha u ri fhedzela tshifhinga vhaṱhannga ri mushumoni!" Ndi muṅwe wa vhaḽa mapholisa are na tshikwati tsho ṅwalwaho u pfi Tshivhidzo M.B, zwenezwo vhe vhukati na u kakatana na Shumba na Tendai. "Ndo vha ndi tshi humbela u amba vha saathu mbaisa-mbaisa nga" Shumba ha ngo tsha fhedzisa zwe vha a tshi khou amba a songo kaṱudzwa nga mpama we wa tou dzula kha mulomo na ningo. Mikota ya mbo ḓi bva i tshi tou ri tsanananana....."Ro neta u shuma vhoinwi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe! Ni khou ri tshipela vhana na vhasadzi! Ri ḓo ni konḓelela ra vhuya ra tou ni vhulahela nḓilani ya u ni humisela Zimbabwe! Athi ri ri tshi ni humisela ha haṋu ni a dovha na vhuya!", vhe ṱamba ḽa Tshivenḓa, ziazia, vha inga nga tsaṅwa. Ha vha u kharamedzelwa venini havho vha sa tsha amba tshithu nga u shavha hone u rwiwa. Shumba u khou ḓi pfumbula zwawe na mikoṱa. Vho ri u valelwa, voni ya bvuma, ya rwa i tshi sendedza.
Ndi thaidzo ya u ḓivhelwa mafhugo a muṱani wa hawe nay a uri ene ha koniuṅwala.
Ndi Musumbuluwo wa vhege i tevhelaho. Ṅwedzi u kha ḓivha wonoyu wa vhuvhili u bva tshe Vho Manavhela vha thoma u shuma hafha Venḓa Co-operative Wholesalers. Mafhungo avho o dzulelwa nga Ḽavhuṱanu. Vho vhudzwa zwa uri nga vha ise phanḓa na u shuma vha lindele tsheo ine komiti ya ḓo ṋea na ṱhamu yo teaho vhuaḓa he vha ita. Vhe hafha khuvha vho no tou fara mbilu nga tshanḓa. Kani-ha ndi hone u fhelelwa nga havho nga mushumo. Khamusi komiti i ḓo vha shela baḓa ṅwedzi u tshi fhela. Vha ḓo dovha vha shumafhi-ha zwino fhano Venḓa Musadzi na vhana vha ḓo tou vha ita haniha arali zwo ralo?
Kha nganeapfufhi iyi ni vhona madzina a vhaanewa vho shumiswaho a tshi anana na mafhungo ane a khou bvelela kha nganeapfufhi iyi naa?
Nangoho vha ḓe vha swike vha pake moḓoro henefha u ḓela muṋangoni wa hodelani. Vhunga moḓoro hoyu wo vha u sina dennde, vho ḓo kombetshedza u tsa na bege dzo hwalaho zwe vha renga. Havha Vho Magoro vhunga vho vha vhe vhone vha na muhwalo muhulwane, vho vha vhe vhone vhe vha tsa na muhwalo wavho. Zwe hoyu muzwala wavho a vha o renga zwo vha zwi tshi tenda u sala moḓoroni nga phanḓa. U bva henefho, vha mbo vha vha livha ngomu hodelani. Vho Magoro vha ranga u swika vha vhea thundu dzavho henefha muṋangoni hune dza vhewa hone. U bva hafho vhoṱhe vha mbo dzhena nga ngomu.
Tshivalo tsha vhaanewa vho shumiswaho kha iyi nganeapfufhi tshi a anana na zwine ṱhoḓea dza nganeapfufhi ya bula siani ḽa vhaanewa ya naa Ṱalutshedzani u ri ndi ngani?
"Vho ḓowera u ṱamba nga vhathu. Na vhanevhaḽa maphorisa avho, ro vha vurera murandu wa u rwa maAfrika ngavho." U ralo a kapa Tendai nga tshanḓa vha fhela fhethu vhaṱhannga vha Vhashona.
Kha iyi nganeapfufhi ri khou ṱangana na vhaanewa vhahulwane, vhane vha vha muanetsheli wa nganeapfufhi na Vho Veveru. U bva mathomoni a nganeapfufhi u swika tsini na magumoni, a ri pfi uri muanetsheli ndi nnyi dzina ḽawe. Ri zwi wana magumoni musi a tshi farwa uri ndi ene sedzheni Tshililo.
"Sara, izwi a no ngo hangwa u ḓi rengela zwa u nwa-shu Nṋe zwanga ni a zwi ḓivha, khezwi ndo zwi renga ḽokishini." Lingani u ralo a tshi amba halwa vhu re kha zwikoṱikoṱi zwa biya zwa Hansa zwe a renga na khonani yawe Nthambeleni Ḽidzebe.
Ndi musi a tshi waniwa lundani a kha mushumo wawe wa vhufhura nga vhahulwane vhawe a songo vhuya a zwi lavhelela.
Mafhungo a itshi tshiṱori a a tenda u vha nganeapfufhi naa?
O ḓi ima henefho a wana muthada u a katuluwa, zwavhuḓi nahone nga u ongolowa. A ḽi pfela vhuṱungu uri ḽo hana ḽa mu semekanya ngeno o vha a si khou ṱoḓou u ḽi vhaisa, a tshi khou ṱoḓou ḽi thusa. U sa ḓivha nandi!
Hu dovha hafhu ha vha na luṅwe lushaka lwa vhaanewa, lwonolwo lu vhidzwa "foil". Hoyu ndi muanewa zwawe. Mvumbo na kutshilele kwawe zwi ita uri vhavhali kana vhaṱaleli vha kone u ḓivha zwiṅwe nga ha muanewadendele. Izwi zwi itea ngauri ndi ene ane a vha a tsinisa na muanewa muhulwane.
Vha tshi kha ḓi ri vha i sa mulunzhe vha sokou pfa Vho Reginah vha tshi ri "Hai, hai Vho Mmbulaheni! Nṱha ha lagane ḽanga nga mabutswu avho a mabuse, sori. Vha ḓo mpfarela nga maanḓa."
Kha nganeapfufhi hu tea u vha na thero nthihi. A zwi fani na kha maṅwe maṅwalwa a no nga sa ḓirama na nganea, hune kanzhisa ha vha na thero khulwane nthihi na therwana nnzhi.
Dzina ḽa muanewa muhulwane kha iyi nganeapfufhi ndi Elekanyani. Ri ralo ngauri mafhungo oṱhe ane a vha kha iyi nganeapfufhi a khou mona mona nae. Zwiwo zwoṱhe zwi vha zwi tshi khou kwama ene.
"Vhaṱhannga, ibvani muḓini wanga ndi sa athu ni vhidzela mapholisa".
Mafhungo haya o sinyusa zwihulu Elekanyani lwe a dzheṅwa nga mbiti khulu vhukuma na vengo kha khotsimunene wawe. Na musi vha nyanḓadzamafhungo vha Mirror vha tshi lingedza u mu vhudzisa vhupfiwa hawe malugana na haya mafhungo, ho ngo vha fhindula zwavhuḓi nga nṱhani ha mbiti. O mbo ḓi bva o fara tshigidi tshawe a tshi sumbedza o ḓalelwa a vha o ya.
Ngomu hodelani ho vha hu si na na vhupfelo ha mare. Fola ḽi tshi duba muthu a vho kani-ha ho vhaswa mulilo. Vho Magoro na Vho Khedebu vha ranga u tshintsha tshelede ine vha ṱoḓou ṱamba ngayo.
"Inwi muthu, nṋe ni songo mphaphaḓela ni khou zwi pfa Huufha tshidimela itshi tsho ḓala nga vhasidzana, uyu wanga o tou ni ḽelani tshaṋu I tou vha ndaela nazwino?
"Vho ri mini.?
Fhungo ḽa u fhedza ḽa vha ḽa uri Ludzhasi a ambe na Rambo uri a swike kha Nndweleni vha ḓo tou ambedzana zwavhuḓi. Nangoho Ludzhasi o ḓo swika a tshi amba na Rambo uri zwithu zwi khou fanela u ḓo itiswa hani. Ludzhasi o vho ḓo pfa u nga u khou rulea uḽa muhwalo we a vha o u vhanga nga hone u sa ḓivha.
Rambo a pfa a sa khou ḓivha uri hu khou iteani. A humbula uri uyu Ludzhasi anga vha o mu khakhela nga mini, a sokou pfa a sa ḓivhi, Khae a ḓi sokou ri ḽiṅwe ḓuvha tshiphiri tshi ḓo bvela khagala. A sokou sala a tshi avha zwiḽiwa.
Pfufho ya vhararu kha muṱaṱisano wa vha De Jager-Haum nga 1994/1995 nga nganeapfufhi ine ya pfi "Mafhungo aya ndi Maṅwe".
Minidzhere Muhulu wa Venḓa Co-operative Wholesalers ndi Vho Radzilani Phanuel Ṋegovha vhane vha vha vhana vha mme muthihi na mufumakadzi wa Vho Manavhela.
Mafhungo a shaya khuḓano a a rothola. Khuḓano i ita uri mafhungo a ḓifhe khathihi na u dzudza vhavhali vho komolela u ṱoḓou ḓivha uri zwi ḓo fhelelafhi. Kha nganeapfufhi, kanzhisa hu vha na khuḓano nthihi khulwane. Fhedzi kha maṅwalo malapfu a no nga sa nganea, ḓirama na maṅwe, hu a vha na khuḓano nthihi khulwane na dziṅwe ṱhukhu nnzhi nnzhi.
Vhabebi vhanga na vhone vho ḓikhwathisa kha ḽa uri ndi vhuye hayani sa izwi ndi tshi vho pomokwa vhuloi vhune na vhone vha si ḓivhe uri ndo vhu gudafhi. Khamusi ri ḓo ḓi dovha ra vhonana muṅwe musi.
Thinandavha Edward Maumela "Vhakoma" (Mphaphuli) o bebwa Vhufuli kha ḽa Hatshivhasa, nga ḽa 13 Lambamai 1950, hune ṋamusi ha wela fhasi ha Masipala wa Thulamela, tshiṱirikini tsha Vhembe. Ene ndi mudededzi we a funza makole a fumi henefhano kha ḽa Hatshikamuroho. O shuma kha Koporasi ya Mveledziso ya Venḓa, ine ṋamusi nga mulandu wa tshanduko dzo ḓiswaho nga mbofholowo ya vho ḓivhea nga ḽa Limpopo Development Enterprise - LimDev. Maumela o ṅwala bugu dzo vhalaho, dzine dziṅwe dzadzo dza mu itela dzina ḽi si na vhukono. Ndi muthu a re na muṱa na vhana vhaṋa.
Huno-ha vha tshi kha ḓi humbula ha nga anea a tshelede, vha mbo ḓi dzhena kha ḽiṅwe ḽa mavhengele mahulwane henefha Ṱhohoyanḓou. Vhengeleni henefha ndi he vha mbo renga zwiḽiwa zwine zwa khou ṱahela muṱani. Zwino ha ri musi vho no bvela nnḓa vha tshi vho renga na bege ya zwe vha renga, muzwala wavho Khedebu a mbo ḓi bvelele, vha mbo ḓi ḓelwa nga muhumbulo wa Venḓa Sun.
Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho?
Nga kuvhonele kwanga ndi vhona u nga a re Elekanyani a nga vha o ri u bva na tshigidi tshawe a livha ha khotsimunene wawe Vho-Kudzwe. U swika arali hu songo vha na we a ṱangana nae a mu khuthadza a nga vha o mbo ḓi fhedza nga khotsimunene wawe zwi tshi khou itiswa nga tshiṱuhu tshe vha mu ita tshone.
"Kha ḓe hafha zwawe khaladzi, ri na mafhungo nae! Ri khou tou humbela. Riṋe a ri khou lwa ri khou ṱoḓa fhedzi u vha ro dzula nae hangei he ra dzula hone nga tshashu. Nga tshashu ndi amba mirole. Ri na vhaṅwe-vho ngaho inwi. Ri kha ṱorokisi ḽeneḽi ḽi re hafha phanḓa ha heḽino ḽe na dzula khalo. Takuwani-ha, please ," u ralo Lngani a tshi nga u luvhelela zwawe.
"Vha nga si hane arali wa ḓiṱungufhadza." Lisani a mbo ḓi ya khishini hu re na mme vhone vhe, "He, ndo vha ndi tshi khou fhela nga hangei nnḓa." Vho Emelina vha ita na u mu sedza."Vha tshi fhedzwa nga nnyi" Ndi Lisani?
"Nḓariyeni ri yo mudzhia zwino. Ri kho vhuya nae zwa zwino. U ḓiita nnyi?
"Hone ni khou kolisani ni tshi nga tshivhanda Wa ri u muthu ngeno u na maṱo ane ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao ḽa kona u sedza ḽiṅwe nga u kona! Kani-ha ni khou kolisa tshone tsha u themba tombo Ndi amba ngauri hu khou lopola inwi ni noṱhe avha vhaṅwe vhe na ḓa navho vho thetshelesa. Ni ḓo fela zwine ni si zwi ḓivhe, baba!" Ndi Livhuwani o no tou vhifhelwa?
Ngavhe hu inwi muanewa uyo, no vha ni tshi nga ita mini?
Muanewa dendele kha itshi tshiṱori/ iyi nganeapfufhi ndi nnyi?
Ni vhona u wana tshelede nga iyi nḓila zwo tea Ndi ngani ni tshi ralo?
A vha pfeli muṅwe muthu vhuṱungu, izwi vha zwi sumbedza nga u gwisa Shumba na Tendai matombo tshitentsini tshavho vha fhedza nga u sa vha badela.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga murahu Vho Magoro vho khofhe dze thi tanwi. Ndi afho vha tshi mbo ḓi tou dzula vhukati ha miṅwe mitshini mivhili. Khathihi fhedzi mahono a vha o ṱanganedzana. Izwo zwo ḓo itisa uri muṅwe wa mapholisa a ye a vha dzinginyise. Uyo o ri u vha dzinginyisa, vhe kakara. Vho ralo vha ita na u ṱavha mukosi. "Naa ndi mini" Vha khou ralo Vho Magoro vho no ima nga milenzhe. "A si hayani hafha!" Ndi pholisa ḽle ḽa ralo ḽi tshi nga ḽlo vha halifhela. Vho Magoro nga u vhona vhathu vho vha kuvhanganela vha mbo ḓi bva hone?
U vhona mboma Vho Mmbulaheni vha bva mulomo. "Kha vha ri ndi vha ṱalutshedze zwavhuḓi vho khotsimuhulu." Vha khou vhudza nnyi naa?
O no pfufhiwa pfufho mbili kha vhuimo ha vhuvhili kha nganeapfufhi ine ya pfi "Ri Tsa Ri Tshi" Gonya na ya maanea ine ya pfi Dzangalelo ḽa maanea nga vha Read Well Literary Award nga 1995/1996.
Ṱhoho ya nganeapfufhi ndi pfa i tshi thengathenga i sa tou fusha tshoṱhe mafhungo ane a khou wanala kha iyi nganeapfufhi.
"Zwino vha khou amba uri ndi ḓo i vhulahisa hani mbevha ya hone?
"Ni khou shavha mini" ndi mme awe vha no ralo vha tshi khou vhaḓa maḓabula vho dzula ngomu khishini. "A thi kho shavha tshithu. Ndi khou bva badani". "Ni khou tambela badani" ndi vhone Vho Mariṱa vha no ralo?
Ṅwedzi wo fhela. Ndi vhege ya u thoma ya ṅwedzi. Ndi Lavhuvhili. Vho Manavhela vho fara ṅwedzi wa vhuvhili zwino vha tshi khou shuma hafha holosele. Ḽiṱiraka ḽi re na gariki yaḽo ḽa Vho-Thiembe Mutshembele ngeḽi ḽi t shi khou ḽaiselwa masaga a migayo. Zwa Vho Sidimela zwo thoma u shuma mulovha. Mulovha maṱiraka a Vho Lumadi o humanya a tshi vho tou tseka nga mihwalo. Na hei ya Vho Mutshembele i ḓo dovha ya vhuya u tutela zwiṅwe zwino nga masiari. Ya Vho Muruba i ḓo vha i fhano matshelo na nga Lavhuṱanu. Nga Mugivhela kana Swondaha Vho Sidimela vha ḓo enda-ha vha tshi ṱanganedza pfanelo dza hone kha havha vhanna vhuraru havho. Nga Musumbuluwo vha ḓo kona-ha u kovhekana zwavhuḓi mbuelo dza hone na Vho Manavhela hafha muḓini wavho Tshisahulu. 'Lukumbe-lwa Vho frantsi' hezwi lu hafha lu khou kabadika lu tshi kaidza havha vhaḽaiseli uri vha dzisaga miṱanani na nga dziṱhoho vhaṅwe vho vhea mabammbiri a makhadibogisi kha dziṱhoho. Dziṱhoho na zwifhaṱuwo kathihi na dzinḓdevhe zwo tou rano. Vha re havha vhalaiseli tshavho ndi u sokou lindela u vhudzwa na u pfa uri hu laiselwa thundu dzo imaho ngauri dzi dzhene kha tshiendisi tshifhio. Sidimela hezwi yo fhiritshela yo rali, segereṱe i mulomoni. Vho Manavhela vha khou ṅwala ṅwala zwithu zwavho hafha kuofisini ku re henefha ḽitoloni ḽeneḽi.
Muhoyo wa "Socractic" - Hafha ndi hune tshiṅwe tshigwada kana muṅwe muthu a ḓiita u nga ri ha na nḓivho ya zwiṅwe zwithu, hu u itela uri tshiṅwe tshigwada kana muṅwe muthu a dodombedze zwithu zwine a khou ṱoḓa. Muṱalutshedzwa u fhedza o ḓiita u nga ri ene ngoho ha ḓivhi tshithu ngeno a tshi zwi ḓivha a zwi fhedza.
Thero ya iyi nganeapfufhi ndi ifhio?
Vho Kudzwe ndi vhe vha fulufhedzisa Elekanyani uri vha ḓo dzudzanya haya mafhungo. Ene u fanela u humela murahu mushumoni. Naho Vho Mphidi vho mu founela uri a ḓe malugana na enea mafhungo, Vho Kudzwe vho simesesa uri ene kha vhee zwoṱhe mahaḓani avho vha ḓo dzudzanya. Vha ri a songo piringanya mafhungo. U pfa izwo khathihi na u vha fulufhela, o tevhedzela ndaela iyo, naho tsheo iyo i songo fara mufumakadzi wawe Maureen zwavhuḓi.
Tshifhinga tshi nga vha tsha musalauno kana tsha musalauḽa. Nganeapfufhi i tea u vha na tshifhinga tshipfufhi vhukuma. Hu nga kha ḓi vha tshiwo tshithihi fhedzi tsho iteaho nga tshifhinga tshigede tshe muanewa muhulwane a tshila ngatsho. Hu nga kha ḓi vha tshiwo tsha ḓuvha ḽithihi kana awara nthihi fhedzi. Tshihulwane ndi tsha uri tshiwo itsho tshi bveledze thero khagala.
Murero uyu u amba mini?
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Mashudu a Vho Reginah a no nga a phele. Vha tshi tou maṱo hasha ngei kha gondo ḽi no fhira nga tsini na muḓi wavho vha vhona Vho Mmbulaheni Raphaḓana khevhaḽa vho tou hwalela vha tshi khou fhira. A huna huṅwe he ha humbulwa nga nnḓa ha masosani. Havha munna vho vha vha tshi vhu shela. Tshi mangadzaho ndi tsha uri ha vha Vho Mmbulaheni vho vha vha tshi kambiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ngeno vha sa shumi. Dzina ḽa Vho Mmbulaheni ḽa miswaswo ndi Tshivhavhula. Dzina heḽi Vho Mmbulaheni vho ḽi ṋewa vha tshee muṱuku. Vha nga vha vho vha tshee na miṅwaha ya fumi na miraru.A ḽo ngo ḓa nga zwiṅwe arali e si maitele avho a u sa shavha u vha na vhuyaḓa. Hoṱhe he wa vha u tshi nga vha wana hone wo vha u tshi vha wana vho tshena vho tou wee! Musi vha tshi tamba buseni vho vha vha tshi tou pfa hu hone makwanḓani.
Muṅwali kha iyi nganeapfufhi o sia vhavhali muyani zwi tshi ḓa ngei magumoni. Nga mitala i sa fhiri miraru ni vhona u nga ho itea mini kha sedzheni Tshililo.
Muthu o ḓowela u ita tshithu zwi a konḓa u tshi litsha. Vho Manavhela vho ḓo tshutshudzwa u ita zwithu zwo bvaho nga Vho Sidimela. Vha vho panga masaga manzhi kha oda dza Vho Muruba, Vho Lumadi na Vho Mutshembele; hu tshi itelwa uri vha ḓo kovhekana masheleni a masaga ayo.
Nganeapfufhi iyi i na zwiga zwi tevhelaho naa?
Lwo vha lu si lwa u thoma ndi tshi pfa haya maipfi nga ha ḓororbo ya Musina. Hezwi ndi zwiṅwe zwo nṱuṱuwedzaho u funa u shuma Musina. Naho hu si na we a vhuya a mmbudza-phaa, uri tshelede yo ḓala hani. Na Vho Veveru vho fhedza nga ḽeneḽi ḽa uri tshelede Musina yo ḓala.
Ludzhasi a mbo ḓi luḽa lufo lwe a vha o lu fara a lu vhetshela kule, a mbo ḓivha o ima nga zwa u bika. Vhuḽa vhurifhi a mbo ḓi vhu vula. Hezwo mafhungo ane a khou a pfa ndi avhuḓi u fhirisa.
Ndi ṅwana ane a vha na mbilu yavhuḓi.
Muṅwali olingedza u sia vhavhali muyani naho hu sa tou vha hune vhavhali vha nga takalela u ḓivha uri ho itea mini nga murahu saizwi zi tshi tou vha khagala lune sa muvhali wa mbo ḓi kona u vhona uri hu nga vha ho sala ha itea zwifhio.
Nganeapfufhi, sa zwine dzina ḽa amba, ndi nyanetshelo ya tshiṱori nga u tou pfufhifhadza. Nganeapfufhi a i tei u lapfesa. Ngauralo, maisaṱari a nganeapfufhi a tea u sa vha manzhi. Vhaḓivhi vha maṅwalo a vha tou tendelana kha tshivhalo tsha masiaṱari uri a tea u vha mangana. Fhedzi masiaṱari a nganeapfupfi ha tei u vha manzhi. A tea u vha henefha kha mararu u ya kha maṱanu. Arali o ḓalesa, ha tei u paḓa masiaṱari maṱanu na mavhili (sumbe).
Khathihi fhedzi Lingani a pfi nga feisi ya monde yo omaho khofheni, ṱhekhu! A tshi nga u a goba goba ḽa hana ḽo mu omba, u fhedza ḽa mu vhuisa hafha tsini naḽo. Mipama na milaṱela ndi zwe zwa sia khofheni ha khwese ho tshinyala. I re mikota ya mbo funa zwone-ha.
Muṱangano ndi hone u ngomu zwino. Hwi-hwi-hwi, Vho Manavhela vha mbo ḓi vhulahwa hafhu hu re na dzulo heḽi.
Muṅwali o shumisa muthu wa vhungana u anetshela nganeapfufhi yawe. Tikedzani phindulo yaṋu.
zwiambaro zwi tshi tou dzula kha muhulwane: zwiambarozwi tshi tou mu fanela.
Ndi muthu wa vhuvhili ngauri u khou tou anetshala zwo iteaho.
"Ḽo kovhela," ndi nṋe zwenezwo ndo no ima tsini hawe nahone nga muṱanani wawe. E dzhudzhuru! Nda mu vhona maṱoni uri o tshuwa. Vhudzuloni ha u mphindula, a rembuluwa lwa u ṱoḓa u ṱuwa. A tshi tou ri ḽiga, a mbo ḓi ri khakhakha nga Vho Veveru. A vho sokou nga zwiḽa mmbwa yo wanetshedzwa ngomu tshitumbani tsha khuhu.
Zwe zwa toḓou mangadza ndi zwa musi a tshi vhudzisa uri vhurifhi ndi hawe naa ngeno o ḓi vhu fara, ho itwa na u ṅwalwa madzina awe. naho ludzhasi o vha e hone henefho hu re na. Naho Ludzhasi o vha e hone henefho hu re na Rambo a tou vhonala uri haho nga kuhumbulele. Pani i tshi khou ḓi vhila zwayo o ḓi sokou ruḓa maṱo a tshi sumbedza uri o livhana nayo fhedzi a sa vhoni tshithu. I tshi tou vha ngoho uri ene u na mafhungo.
Maanḓa ri khou amba a u kona u langula kana u ṱuṱuwedza kutshilele kwa vhaṅwe vhathu. Maanḓa haya u a wana a kha tshaka dzo fhambanaho, hu nga vha miṅwaha, mbeu, pfunzo, mushumo, vhuhosi, masheleni, na zwiṅwe. Tsumbo, munna a nga vha na maanḓa a u langula zwoṱhe zwoṱhe zwa mufumakadzi wawe, a vha ene ambadzifhele, ha vha ene ane a dzhia tsheo kha tshiṅwe na tshiṅwe. Hu nga swika hune mufumakadzi a pfa a sa farei zwavhuḓi, a pfa a tshi ṱoḓa u shumisa maanḓa awe o tsireledzeaho fhasi ha Ndayotewa, zwi mbo ḓi vhanga khuḓano.
Arali mupomokwa hu shaka ḽanu ḽa tsinisa, ni nga ḓipfisa hani?
Zwithu izwi zwo fara Ludzhasi ṱhaha sa izwi o vha a sa funi zwone mufumakadzi wawe. A humbula zwino na zwiḽa zwa sa mu fhe thandululo. Hu ri u fhindula luṅwalo ulwo zwe vhutoto sa izwi muthada i sa koni u ṅwala.
Muthu a songo sokou pfa mafhungo a a dzhia o ralo ngeno ene a songo thoma a tou wana vhuṱanzi ha vhukuma.
Ni tshi tou sedza ni vhona ungari muzwala wa Vho Magoro Khedebu ndi muthu-ḓe Tikedzani?
" Vha khou ntendela ngoho mmawe?
"Hone vho vhuya vha rabela vha sa athu ḽa-shu.
Ṱhoho yo tea ngauri kanzhi arali wa nga wanala u kha vhukhakhi u a tama u sa tsha vhidzwa kana we fhasi vulea.
"Hoo, zwa ḓa hafha ndi nga vhulawa. Hone arali ndo vha ndi khuhu , ndi musi ndo no ḓi ḽiwa kale hafha ," vha mbo amba vho ima fhaḽa tshiṱofuni zwino," Khuhu dzanga dzi khou fhela, hone nda tou ya muṱanganoni wa kereke nda lala ngeyo ndi ḓo wana hoko yo tou ṅwau, mathenga o ḓadza gokoko,' vha tshi ralo vha lavhelesa munna.
Nga mitala i sa fhiri miraru, inwi ni vhona u nga ho fhedzisela ho itea mini nga murahu ha musi Elekanyani o bva na tshigidi tshawe a si tsha amba na muthu?
Hu na khuḓano ya lushaka-ḓe afha kha itshi tshiṱori/ iyi nganeapfufhi?
Ho vha hu hone Rambo a tshi khou bva u tou swika rumuni. Vhurifhi u vho ndo vha ndi sa humbuli uri vhu nga ita mafhungo nga u ralo.
Bugu dza ḽitheretsha dze a ṅwala dzi katela vhurendi, dzingano, ḓirama, nganea na nganeapfufhi. Bugu dzenedzi ndi dzire na tshivhalo.
Ngani Ndi ngani zwo itea?
Khae hoyu, bako ḽo vha ḽo dzhena maḓi vhukuma. Vho Magoro vhone vha sala vha tshi khou tamba henefha fhasi. Mutshini vho ḓo omelela we vha ri u swika vha tamba wone. Nga nḓila ye zwithu zwa vha zwi ngayo, arali ho vha hu tshi pfi mitshini hei ya hodelani i a pwashwa, Vho Magoro vho vha vha tshi ḓo vha vho u pwasha.
Zwino ḽo tsha. Ḓuvha ḽi vho bvisa mulomo, na mapfuvhi a vho balangana. Aiwa, tshidimela tsha vha tshi a dzhena Tshitandani. Lingani u tsa tshidimelani ho ngo tsha dovha a kha ḓi ima ima. O mbo ḓi fara thekhisi ya Vho D.D.T Madzinge i tselaho dubo dzenedziḽa dza hawe. U swika a mbo ḓi thoma u dzhena ha makhadzi wawe vha dzulaho zwitentsini zwi re seli na luno na ḽa Maonzeni.
Sedzheni tshililo u tama u vha mushumi wa tshipholisa a fulufhedzeaho.
Zwoṱhe zwine zwa khou bvelela kha nganeapfufhi ndi zwine zwa tshimbilelana namafhungo oṱhe ane a vha afha kha nganeapfufhi.
Nga murahu vho ḓo thoma u shuma kha Muhasho wa zwa vhulimi na vhusimamiri ngei Venḓa. zwenezwo vha tshi khou shuma vho bvelaphanḓa na tshikolo u swika vha tshi ṱhaphudza digirii ya BA ngei University of South Africa. Zwa zwino vha khou shuma kha muhasho wa mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango.
A vha tendi kha mafhungo a tshanḓanguvhoni.
Mbambedzo ya nganeapfufhi ino ya ' Nda tama ndi tshitumbu na nganeapfufhi ' zwi ḓo ita muzwala'.
"Ni a mpfela-vho vhathu! Naa vhone a vho ngo vhona munna we nda vha ndi nae." Vho Magoro vho ri u ralo uyu munna wa pholisa a mbo ḓi tshete! U tou nga na ene o zwi vhona uri muhulwane heyo yo zwi pfa.
Zwino no ḽiwa nga ni tshifhaṱuwo ṅwana wa khaladzi anga Izwi a si hone halwa ngoho Lingani Arali vhu hone, ndi khwine u mbo ḓi zwithupha zwi tshikha ḓi vhazwinu. Ndi havha makhadzi wawe hezwi o no dzula fhasi?
A vhilaela a vhilaela vhuḓe Nndweleni wa vhathu, u a ḽiwa tshisulu lini Nndweleni o ḓo sinyuwa nga maanḓa. Ludzhasi hafhu ha ḓivhi tshithu sa izwi a sa ḓivhi uri ho ṅwala mini sa izwi a sa koni u vhala. Nndweleni u fhedza u vhu vhala a sokou lidza tsaṅwa, a mbo ḓi o fara vhuḽa vhurifhi?
c. Magumo a mangadzaho?
"Nga vha ntendele ndi kande badani luthihi fhedzi ṋamusi ndi ḽi bvise. Vha ntendela ngoho mmawe ndi nga takalesa."
Vho Manavhela naho vho lingedza u luvhelela uri nga zwi kandeledzwe vha ṋewe zwavho ṱhamu iṅwe-vho nga ofisi i yoṱhe, Vho Ṋegovha khuvha vha tou pfu, vhe mafhungo haya ho ngo tea vhone vhe vhoṱhe nga ṱhoho. Vho mbo ḓi ṋewa bammbiri ḽa u ṅwalela khaḽo. Mafhungo o vhifha. Nga Lavhuṱanu komiti na vhalanguli vha ḓo dzulela muṱangano u si wa misi wa shishi malugana na thaidzo hei ya vhurikiriki ha kubviselwe kwa thundu dza tshitoloni hetshi nga mulavhelesi watsho muhulwane Vho Manavhela.
Ee ndi zwone.
Muanewa muluṱanyi - muanewa a si na vhuimo. Ṋamusi u ima na uyu, matshelo a ima na uḽa. Zwa sia vhathu vha tshi khou kuḓana o imela kule.
Mbilu ya Ludzhasi ya ri u vhavha ya dovha. A ḓisola nga maanḓa kha zwe a ita ngauri o no sokou fhaṱa luvhondo vhukati hawe na Rambo na Nndweleni. Ha swika he Rambo a mu ṱalutshedza zwavhuḓi mafhungao a hone. Ludzhasi nangoho a zwi vhona uri o khakha nga maanḓa, zwone zwo ḓi tou itwa nga u sa ḓivha. U amba ngoho hu a tshidza. Ndi afha Ludzhasi a tshi ri ene o itwa nga u sa kona u vhala, zwithu zwe a vha a sa funi zwi tshi ḓivhea. Rambo na ene a ḓivhona mulandu nga u ambisa muthu ane a zwi ḓivha uri u na muthu wawe.
"Hafhu na vhuya na nwa ni kanya zwenezwi. Nṋe ngoho a thi zwi encourage hezwi zwithu lini. Aredzi, iyani! Ni ḓo vhuya ni tshi ri vhudza."
Kha iyi nganepfufhi ndi ngafhi hune na nga ri ndi maṱhakheni Ṱalutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
Hone ndi mini zwo itisaho uri Vho Reginah vha sa tsha tenda u humela vhuhadzi havho?
Tshiteṅwa itshi muṅwali o poidza. Ri ralo ngauri o fhedza nga u tou buletshedza zwoṱhe uri ho fhedza ho itea mini.
" Kani a thi khou amba zwavhuḓi."
Vho-Mmbulaheni vho vha vho takalela uri khamusi Vho-Reginaha vha khou vha vhidzela uri vha vhe Ṋemuḓi wa afho muḓini saizwi vhaṋe vha muḓi vha vhomuitashango. Mafhungo o raliho a khou bvelela kha vhutshiloha vhukuma vhune ha khou tshilwa nga vhathu.
Vha khou vhilahela nga heḽi ḽe vha vhudzwa nga komiti ḽa uri havha Vho -Sidimela a zwi vha kwami sa musi a re na vhuḓifhinuleli hoṱhe vhe vhone Vho Manavhela. Zwino huufha na pulane dza vhukirikiri honohu vhe vhone Vho Sidimela Kha ḽeneḽi vha pfa vha si khou kona u fhira zwavhuḓi. Ṅwedzi wa vhuvhili, wa vhuraru, na wa vhuṋa yo ḓa ya fhela vha saathu vhudzwa bangakupalula. Khamusi vho hangweliwa zwoṱhe. Ṅwedzi wa vhuṋa u tshi sala u tshi fhela ndi musi Vho Manavhela vho no ḓivhudza uri ḓumbu ḽo fhira. Mulamu wavho Vho Ṋegovha vho fanela vho kona u vhuthedzela komiti uri i zwi litshe zwo ralo. Zwino zwi kanya a zwi vhudzisei-vho?
Khedebu na Vho-Magoro.
Ho thoma Vho Mmbulaheni. Zwo bala Vho Reginah. A, ndi magaraba Ri tou fhaṱutshela.?
"Ai, Mma ari ḓi thavha zwashu tshiḽa tshinzemba."
"Vha khou tshinga u penga."
Aya maipfi a Lisani mme vha nga vha vho a pfa, Iwe a u zwi ḓivhi uri khuhu kha khotsi au ndi lutiitii Hai, ngoho ri khou vhoniswa, khuhu tshifhinga tshoṱhe. Zwi amba uri ha ḓa vhaeni ra ṱhavha khuhu, vha sinyuwa nga maanḓa!”
Ḓuvha ḽo vha ḽi tshi vho tou dzhena nga thavha zwino. Tshifhinga hetsho ndi musi Vho Magoro vha tshi khou wana zwikoṱikoti na muzwala wavho. Tshifhinga tsha musi vhu tshi vhonga ho no dzhena ṱhohoni, a vho ngo tsha dovha vha humbula nga ha thaidzo ine vha vha nayo ya masheleni lini. Zwino nga murahu ha musi ḓuvha ḽo no tou kovhela tshoṱhe, ndi afho zwifhungu zwivhili zwi tshi mbo ḓi humbula u livha Venḓa Sun. Vhunga vhoṱhe vho vha vhe na bege dzo hwalaho zwithu zwe vha renga, vho mbo ḓi gagamisa vha ya vha vhea murahu ha moḓoro.
Nyanetshelo nga muthu wa vhuvhili ndi hune ha shumiswa ḽisala "inwi".
Khuḓano i vha hone musi vhathu vha sa anḓani kana u tendelana kha zwiṅwe zwithu. Zwithu izwo zwi nga vha mavu, mvelele, vhurereli, luambo, polotiki, murafho, zwiko zwa mupo, na zwiṅwe. Fhedzi naho hu na zwiitisi zwa khuḓano, kanzhi u a wana uri arali wa bwa wa ya midzini yazwo, u ḓo wana uri hu na zwiṱuṱuwedzi zwo dzumbamaho zwa khuḓano iyi. Zwiṱuṱuwedzi izwi ndi zwone zwine zwa tou kuḓedzela khuḓano wa wana i sa tsha tandululea. Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha khuḓano ndi vhukunzi.
"A, Baba, ri nga i fhedza khuhu yoṱhe, hafhu khuhu a si tshiṋoni!"
Ṱalutshedzani uri maipfia tevhelaho a amba mini?
Lufuno Rudo Ndlovu o aluwa sa mutukana we a vha a tshi ḓivhelwa u ṱwa o fara kudayari kwe a vha a tshi vhulunga khakwo mafhungo a mu kwamaho. Maḓuvhani awe a vhutshudeni, Rudo o shuma sa murangaphanḓa kha zwiimiswa zwi tevhelaho; Drama Society, Debating Society, SRC na dzangano ḽapo ḽa SAYCO (ye ya fhedza i tshi vho pfi (ANC youth league). Rudo ndi muṅwali o no bvelelaho siani ḽa phurosa, ḓirama na vhurendi. Vhaḓivhi vha ri hoyu Ndlovu, ndi murendi wa murafho uno, murendi wa ṋamusi. O no thuba vhunzhi ha zwiphuga zwa vhuṅwali, vhutsila na vhurendi. Tshiṅwe tsha zwiphuga zwawe zwihulwane ndi tshe tsha avhelwa nga vha koporasi ya khasho ya Afrika Tshipembe, SABC tsha u vha muṅwali na murendi makone. Ndlovu ndi muṅwe wa vharangaphanḓa na muthomi wa dzangano ḽa vhaṅwali vha dzibugu vha Tshivenḓa, Tshivenḓa Writers Association(TSHIWA). Mbilu yawe yo disendekesa tshothe kha mveledziso ya tshitshavha (Community development). Ndi zwine ngazwo a vha na vhunzhi ha dzithandela dza u bveledza tshitshavha sa tshiimiswa tshiḽa tshine tsha ḓivhea nga ḽa Rudo and The Divine Melodies. O no shuma fhethu hunzhi sa kha muhasho wa pfunzo vunduni ḽa Limpopo (sa mudededzi), Phalamenndeni ya lushaka ya Afrika Tshipembe ngei Kapa Vhukovhela (sa muofisiri wa phalanmennde), na kha bodonyangaredzi ya nyambo dza vharema ine ya vha doroboni ya Tshwane (sa mulanguli kha muhasho wa mveledziso ya ḽitheretsha / maṅwalwa). Naho Rudo sia ḽawe ḽihulwane ḽi ḽa vhurendi, o no shuma mushumo u vhonalaho siani ḽa vhubveledzi ha mutevhe wa dzibugu dza luambo dza NCS (Ḓiphiṋeni nga Luambo) na Ḽitheretsha / maṅwalwa,
Vho Manavhela vho ḓo ita khumbelo ya mishumo ye vha i vhona yo kungedzelwa kha gurannḓa ya Ṱhohoyanḓou. Muṅwe wa mishumo iyi wo vha u wa Venḓa Co-operative Wholesalers, ine ya wanala vhukati ha Ramasaga na Muleḓane. Minidzhere Muhulwane wa afha ho vha hu mulamu wavho Vho Ṋegovha vhane vha dzula kha ḽa Maungani. Vho vha vho mala khaladzi a vhenevha Vho Ṋegovha.
Ngeno hu no uri "zwimangadzo"ndi tshiteṅwa tshine muṅwali a tshi shumisa kha nganeapfufhi yawe, hune musi vhavhali vha tshi khou humbulela kana u ḓivha uri hu ḓo bvelela hezwi, a mbo ḓi pindu-dzha, a ḓisa zwiṅwe zwe vhavhali vha vha vha songo zwi lavhelela.
Tsimbi yo mbo ḓi lila, tshidimela tsha mbo ḓi kokodza. A si tshiḽa, tshi vho thoma u songana tsho livha hune tsha ya. Vhunzhi ha vha nameli khuvha vho ṱolela nga mafasiṱere. Vhaṅwe vho imisa zwanḓa vha khou salisana na havha vho salaho vho ima kha pulatifomo. Vhaṅwe vha khou dzungudza dzungudza miṅadzi na dzigebisi. U dovha u vhea mukosi tshidimela tsha mbo ḓi phinyela, tsha vha tsho ya!
"Next", uyu ndi mufarisa mulangi wa khomishini ya zwa khetho yo ḓiimisaho nga yoṱhe IEC tshiṱitshini tsha khetho tshi re tshitaraṱani tsha Church ḓoroboni ya Tshwane. Khuwelelo iyi yo ri u i twa, Elekanyani a mbo ḓi dzhena a livha ṱafulani ḽa thuso he a mbo ḓi ṋekedza basa yawe uri i lavheleswe arali nangoho a tshi nga vha e kha mutevhe wa vhakhethi wo ṅwalwaho kha redzhisitara ya hone ine ya vhidzwa u pfi voters roll. Izwi ndi one maitele a hone lune arali muthu a siho u namba a ḓiṅwalisa. Zwino musi hoyu Elekanyani a tshi khou ṋekedza basa yawe, u tou vha na vhuṱanzi zwauri dzina ḽawe ḽi hone ngomu kha redzhisitara ya vhakhethi ngauri o khetha kha khetho dzo fhiraho.
Maswole Ṋetshirando ndi muṅwali o bebelwaho shangoni ḽa Tshifuḓi nga ṅwaha wa 1968. O thoma u vha na muḓi nga ṅwaha wa 1996 musi a tshivhingana na Tshimangadzo Ruth Ṋembilwi. Maswole mufumakadzi wawe vho fhaṱutshedzwa nga vhana vhararu vhane vha vha Orifha, Thikho na Faranani. Maswole Ṋetshirando o thoma zwa u ṅwala bugu nga 1990 musi a tshee gudedzini ḽa pfunzo ngei Makhado.
"Muzwala ni ri ngoho ndi nga fhedzisa muraga nga afha fhethu."
"Lingani, ni songo dzhena mafhungo ane ni si a ḓivhe, toe. Ni ḓo ḓi dzhenisa khakhathini, ngoho. Huufhani ni na nṋe ane nda vha waṋu, ni kha ḓi lila zwiṅwe zwifhio Dzulani fhasi, a si aṋu haya mafhungo, muthu wanga,"ndi Sara o no zwi limuwa?
Fhethuvhupo na tshifhinga kha nganeapfufhi iyi ndi ngafhi Ndi ngani ni tshi ralo?
Itani mbambedzo ya Vho-Ṋegovha na Vho-Manavhela.
Hu si kale-kale Ludzhasi a mbo ḓi sokou bva o fara vhula vhurifhi hawe, a amba na Rambo uri a vhone uri pani i si swe. U bva fhaḽa rumuni yawe a mbo ḓi livha rumuni ya muṅwe Muvenḓa ane a bva kha ḽa Dimani.
Ḽivhuvhisi tshaḽo ndi u amba tshithu ḽo vhuvhisa nga tshiṅwe. Heḽi ḽi tou vha ḽiambele ḽine ḽa amba tshithu nga u mona.
Ri tshi khou amba zwa zwino Vho Reginah vha Tshitandani. Ndi muṅwe wa vhala vha no sokou pfala vha tshi vhidzelela. "Kha ri vhone maapula na maṱamatisi na maswiri nga ngeno. Muthu u a dobela vhana maṱamatisi vha swika vha tshi ita gwengwelele." Gomelelo ḽo ḓi ṋea maanḓa.
Kha nganeapfufhi khuḓano i thoma u ḓibvisela khagala mathomoni a puloto, ya hulela musi puloto i tshi navha. Khuḓano i dzudza vhavhali vha nganeapfufhi vho komolela u ṱoḓou ḓivha uri hu ḓo bvelela mini kha vhaanewa khathihi na uri vha ḓo tandulula hani dandetande ḽine vha vha khaḽo. Heḽi dzangalelo ḽi mbo ḓi ri livhisa tshiuludzani tsha mafhungo (maṱhakheni). Zwa ri ḓisa kha magumo a khuḓano musi puloto i tshi welela.
Musi ndo sedza hei nganeapfufhi ndi wana urii ṱutshelana na vhathu vhane vha vha vha tshi khou tshila kha vhutshiloha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Kanzhi u a wana muṅwe nga riṊe a tshi khou tshila vhutshilo vhune matshelo ha nga fhedza ho mu wedza khomboni. Hone riṊe ri ne ra khou tshila nae ri khou zwivhona hone ri sa funi u nga mu tsivhudza. Mme a Thomi ndi vha dzhia vhe vhaḽa vhathu vhane musi ni tshi ṱoḓa u thusa muṅwe nga inwi ane a nga vha a tshi ḓo fhedza o huvhala vha ri mu litsheni ene muṋe. Mathina kha vhusthilo sa vhathu ri fanela u kona u tshila sa pholisa ḽa muṅwe. Musi muṅwe nga riṋe a tshi khou ṱudza ri swike hune ra kaidzana kana u tsivhudzana.
Mudzimu avhe navho. Ndo vha ndi tshi vha funa hani.
Vho-Magoro vha lilela u lwa na zwikolodo zwavho nga u tamba mitshini.
Ndi Mugivhela ṋamusi. Holosele i vala nga awara ya vhufumimbili. Vho Manavhela vho no vhalulula tshelede yoṱhe ye vha laedzwa. Tshelede yo ṅwalwaho buguni ndi ṱhukhu kha i re sefoni. Vho Ṋegovha vho poidza u vhala yo salaho ndi R3 102 i sa dzulwiho nga sente na nthihi zwayo. "Mudzimu ha ṋei nga tshanḓa. Ṋamusi ndo rwela muvhuḓa tshilaloni. Hei R3 102 ndi yanga," vha ralo Vho Manavhela vha tshi vho amba nga mbilu. Hezwi vhe hafha vho no i wanela kale mushumo. I tshi tou awara ya vhufumimbili nṱha ha ṱhoho, ko! Vho Manvhela vha vha vha tshi vho loḓela ofisi. Ṋamusi vho ima zwavhuḓi.
Nga u pfufhifhadza ṱalutshedzani kunavhele kwa mafhungo/ kwa tshiṱori?
Ludzhasi a hu ngo swika hune a vhea fulufhelo kha Rambo lini. O vhona uri Rambo a nga vha a tshi khou mu ita tshiphukhuphukhu nga nṱhani ha mavhelele awe. Ha vha uri kha Rambo ahuna zwiṅwe zwine anga ita sa izwi o ita nga pfanelo zwe a pfi a zwi ite.
"Hai khotsimunene. Idzonu thoma ni humele murahu. A thi tsha vha ṅwana nṋe ane a shushedzwa nga guru. Mbevha ya hone ye na i vhulaha i ngafhi Humelani murahu hanengei.?
Naho Ludzhasi o vha e na nḓala a si tou vhilela u ya thambo. A pfa e na dakalo ḽihulu ngauri a humbula uri maano awe ndi hone a tshi ḓo shuma. Ludzhasi a ḓi sokou ri a zwi dini, a vhea pani nga u ṱavhanya. Rambo musi a tshi ri a songo ḓi dina, ludzhasi a ri u ḓo bika.
A tshi khou ralo u bva nga mukoto, mme vha vha vha tshi vho vhidzelela vho no ima nga luhurani: Naa ho no tshinyala ni-wee! Ni humelani ni sa athu swika muṱani Na huma ra ranga u ni vhona-vho, Ṅwananga,
Ludzhasi a bva na fhungo ḽa uri Rambo a ye a humbele pfarelo. Hu si kale a ri u ḓo tou ya a mu humbelela pfarelo ene mune. Rambo o ḓo pfesesa iḽo fhunga lwe a ita na u bula zwauri a re Asnath o mu ṱutshela tshoṱhe.
Ndi lushaka lwa maṅwalwa ane tshiṱori tsha hone kana mafhungo atsho a anetshelwa nga nḓila pfufhi. Dziṅwe tshaka dza maṅwalwa hune ha tou anetshelwa ndi nganea na ngano. Kha ḓirama hu tou vha na huṱukuṱuku hune muṅwali a anetshela.
Vhanna iṱaḽi vhe henengei kule ha mashango hune vha si vhe na vhafarisi vhavho vha tshi ḓi tou ḓi bikela. Vha tshi ḓi tou vhalana uri hu bika nnyi. Muṅwe musi hu vhege ya Ludzhasi kha u bika, ha mbo ḓi dzhena Rambo o fara vhurifhi. "Uho a si vhurifhi hanga naa Rambo" Ane a khou ralo ndi Ludzhasi a tshi khou ḓi ṱanzwa phuleithi dzawe. Rambo a sokou setshelela a tshi ri "Ni ḓo vhuya na tou ḓiṅwalela ngeno riṋe ri tshi khou sokou a ṱanganedza ḓuvha na ḓuvha no ḓi sokou komolela. No vha ni tshi ri ni nga humbulwa-vho nga nnyi no ralo?
Mme awe vha sokou tulu vho ḓi dzulela ngomu khishini vha tshi bvela phanḓa na mushumo wavho.
Hafha muanewa u vha e na tshithu tshithihi tshine khatsho zwivhi zwa eḓana na zwivhuya. U a humbula u zwi thupha a wana uri zwi a fana sa izwi a tshi ḓo xelelwa (luza) nga zwiṅwe zwa zwivhuya zwine tshithu itsho tsha muḓisela. Muanewa u vha e vhukati hafha. Uri a tshi sedza phanḓa a wana lwendo lwa hone lu tshi fana na lwa musi a tshi humela murahu. Ndizwondizwo zwine a nanga, zwi vha zwi sa ḓisi phambano. Mulayo uri muthu ha ima vhukati, u tea u dzhia sia.
"Nga khaladzi. Ndi tshi amba nae u khou swaswara u penga ni a ḓivha. Hu na vhaṅwe mufumakadzi vho vhandekanaho nae kha sithi nthihi. Vhenevho vha tou nga ndi mme awe ngauri hufha izwi ndi tshi lingedza u ya khae vha tshi ḓi lila u bva mulomo. Ndo vho rembuluwa ngo pfa vha tshi vho amba zwiṅwe zwe zwa tou ntsilinga. Ni a ḓivha vho ri mini?
Mureiḽi vha si pfe uri u khou uri mini, vha vhuisela goloi nnḓa ha bada vha ima. Ḓongololo ḽo sala vhukati ha maḽinga ḽo vhulungea.
"A thi athu fhedza mani." Lisani vho a i melela khotsi , "A, kha vha litshe Baba vha ḽe, a!"
"Vho ḓiluma, ndo zwi ḓivha," vha khou vha holedza vha tshi khou kokodza iḽa phuleithi, vhaḽa vhe i dzhavhu.
Muanewa muhulwane ro ṱangana nae kha phara ya u thoma ane a vha Vho-Manavhela.
Muṅwali u anetshela vhavhali nga ha mvumbo ya vhaanewa. Muṅwali u tou buletshedza uri muanewa ndi wa mvumbo-ḓe? Muṅwali u anetshela muanewa nga nḓila ine muvhali a sala a na tshifanyiso tsho fhelelaho nga ha muanewa uyo. Muṅwali Vho Maumela ndi ṋambi kha heḽi sia. Vha a kona u ola muanewa nga nḓila ine arali o vhifha, wa kona u vhona mbipo yoṱhe yo fhelela.
b. Nga nyambedzano na vhaṅwe vhaanewa?
Zwithu zwi a ḓa zwa itea. Ho ḓo swika Vho Malada vhe vha ḓo reshana na vhaṅwe nga zwavhuḓi. Tshanḓdani tshauḽla vho vha vho fara luṅwalo." Izwo a si vhurufhi hanga vhuṅwe ngeno ndi tshi khou bva u ṱanganedza vhuṅwe zwino-zwino" Ndi Rambo onoyo o ḓi ganama zwawe nṱtha ha mmbete. "Hai, a ni zwi pfi zwauri zwine na khou ita zwi tou vha zwitshele. Arali hu u thoma nṋe ri ḓo dinana nga maanḓa. U shuma roṱhe a zwi ambi uri ri a lingana lini." Ndi Ludzhasi a tshi vho tou nga o no sinyuwa?
Hani Zwo itea hani?
Ndi zwifhio zwine muṅwali wa iyi nganeapfufhi a tama vhavhali vhayo vha tshi guda?
Zwenezwi a tshi tou ndi a ṱuwa mukegulu mme awe vha mbo dzinginya uri zwi nga vha khwiṋe uyu mazwale Maureen a rumiwe u ya u dzhia khotsimunene Vho Kudzwe uri na vhone vha ḓe vha ḓipfele-vho nga dzavho nḓevhe. Zwa u vhidzwa ha khotsimunene arali hu na mafhungo a ndeme yo vha yo no ḓivha nḓowelo hafha muḓini vhunga havha khotsimunene vhe vhone vhe vha vha vhe muunḓi wa Elekanyani u bva tshe muṋe wawe vha lovha. Nga iṅwe nḓila ndi vhone khotsi awe sa izwi mukomana wavho vha re khotsi awe vho lovha a tshe muṱuku vha vha vhone vhe vha mu dzhenisa tshikolo. Vho vha vhe vhone muundi wawe. Elekanyani u a vha funa vhukuma havha khotsimunene wawe ngauri ndi vhone vhe vha mu itela vhu matshelo havhuḓi. Ndi muthu we a vhuya a shuma sa mutshutshisi ofisini ya madzhisiṱiraṱa wa Makhado vha ḓa vha litsha nga ṅwambo wa u vha tshiṱunḓulume siani ḽa zwa masheleni naho hu na uri ngoho ya vhukuma ndi uri a zwi tsha ḓivhalekana na luthihi nga ṅwambo wa zwikolodo zwine vha vha nazwo. Hu tou vha uri vha a kona u ita uri vhathu vha si zwi vhone. Nga ṅwambo wa u vha funesa, Elekanyani o vha o no ḓi vha kule kha u thusa uri vha wane thendara ya u pfumbudza vhathu kha zwa vhulangi hafha kha khamphani ine a shuma khayo, muhumbulo u wa uri khamusi vha ḓo vuwa-vho lune vha ḓo kona u fhenya zwikolodo zwine vha vha nazwo. Zwauri thendara vha nga i wana zwi tou vha khagala vhunga, Elekanyani a tshi shuma kha ofisi khulwane ya vha themendeli. Zwino Elekanyani o ri u pfa muhumbulo wa u vhidzwa ha khotsimunene wawe, a vhona zwi khwiṋe uri a vha lindele u fhirisa uri vha tou pfa mafhungo musi o no vhuya . U vha lindela o vhona tshi ḓo dovha zwa mu thusa uri u ḓo kona u wana ngeletshedzo ya zwa mulayo vhunga vhe muthu o gudaho zwa milayo tshikoloni. Sa zwe mukegulu vha humbelisa zwone, Maureen o mbo ḓi ṱuwa a livha ngei ha khotsimunene u yo vha humbela uri na vhone vha ḓea
Ya ombana yo ombana ya makhotho, vhaḽa vhaṱhannga vha sa ṱoḓi u pfa tshithu. Vho Mulimavho fhedza nga u tou founela mapholisa. Nangoho mapholisa ho ngo vhuya a tshinya watshi. Vho mbo ḓi swika nga u bonya ha iṱo. U tou swika fhedzi ha vha hu khou maphekanywa havha vhaṱhannga. U ri vho khakha kana hai a vho ngo ṱoḓa u dzhena khazwo. Tshavho ho vha u vha pomoka uri na ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi vhone vhane vha khou gonyisa tshiimo tsha vhugevhenga. Na ḽiṅwe na ḽiṅwe vha khou reipa vhana.
Vha tshi dzhena nga khoro vha mbo ḓi vhona vhaḽa vhaṱhannga asivha vho tumba nṱha ha luguvha lwo tikaho mavu u bva khoroni uya muṱani. U tou vha vhona fhedzi mbilu ya mbo ḓi ya muṱanani. Vho ri u tsa goloi vha hwenya sa vha sa vhoniho muthu vha tshi livha nḓuni. "Ndaa! Ndaa!", ndi Tendai a tshi takuwa fhaḽa nṱha ha luguvha. Naho zwo ralo, Vho Badugela vha ḓidzingisa nḓevhe. Vha tshi tou ri vha a vula vothi ḽa nnḓu, Tendai a mbo ḓi vha ri nga badzhi, nga hafha kha tshiḽeshe, shu! "Naa ndi nnyi naa" , vha ralo vho haḽifha vha tshi lingedza u zumuka. "Ndi zino tshe nda ri ndaa. Ndi nṋe Tendai na Shumba". Nga yeneiḽa khalo ine vhanzhi vha farwa vha humiselwa Zimbabwe nge vha pfala ngayo uri vha bva seḽi ha mulambo wa Vhembe. "Hei, hei, hei, muḓini wanga a thi ṱoḓi Mazimbabwe na Mamoza! Ibvani ni fhele zwino!", ndi Vho Badugelavha tshi vhonala vho onyanisa na tshifhaṱuwo uri zwine vha khou amba zwi pfale vhukuma. Tendai a akhamala a tshi pfa na u vhona vho no mu shandukela. U thomani o humbula uri kani-ha vho tou kangwa kana vho tou hangwa uri vho thola vhathu uri bwe matombo. Zwenezwo a tshi khou lingedza u ḓiḓivhadza na u vha humbudza, a mbo ḓi zwi wana uri muthada yo tou ḓiimisela u sa vha badela. Ndi musi na Shumba o no sendela tsini zwino?
"Zwine vha khou ṱoḓa u ḓivha zwone ndi khou pfa, mulamu,"ndi Vho Ṋegovha zwenezwi vho no fhedza u ḽa, vho no dzula kha masofa a re hafha kamarani hei ya u awela. Vho vulela thelevishini, fhedzi volomu yayo vho i vulela fhasi. Hu khou tambiwa mavili hafha kha tshiṱitshi tshayo tsha C.C.V. "Tshihulwane kha vha ḓivhe uri luṅwalo lwa khumbelo yavho lwo no ḓi dzulelwa fhasi kale nga komiti yanga na vhalanguli vha holosele yashu. Vhone kha vha lindele phindulo i ḓo swika khavho hu si kale. "Ndi a kholwa vha khou mpfesesa.
U tou swika hayani a mbo ḓi livha tshiṱitshinitshapo tsha khetho. A tshi swika a takala vhukuma u thuswa nga vhathu vhane vha mu ḓivha. Muhulwane wa tshiṱitshi itshi ho vha hu Vho Mphidi. Na henefho maṅwalo o sumbedza zwenezwiḽa zwe ḽiṅwalo ḽa tshiṱitshini tsha Church ḽa sumbedza zwone, u kha mutevhe wa vhathu vho ri siaho. Elekanyani ndi munnawavhaṋe. Vho Mphidi vha mbo ḓi mueletshedza uri khwine a tou ya kha Muhasho wa zwa Muno u sedzulusa uri ho tou itea mini. Na vhone vha fulufhedzisa uri vha ḓo thusa u ya nga hune vha ḓo kona ngaho.
Itani mbambedzo ya muanewa ane a pfi Thomi ane a wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi 'Ḓongololo', na muanewa ane a pfi Vho-Mulimau vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ' Vha sokou nadzo, goo!'.
Ngafhi Mafhungo aya o bvelela ngafhi kha tshiṱori?
U tshi u wana Ludzhasi e eṱhe wa wana o sokou goo, o sokou ṱungufhala. A si tsha vha uḽa muthu wa u ḓikukumusa, Vhutshilo vhu tshi vho tou nga a vhu tsha mu ḓifhela. A humbula uri tshikolo o tshi shavhelani, a vho sokou ri ngavhe. A zwi vhona uri ngavhe o funzea ndi musi zwo iteaho zwi songo ralo. Ngavhe i kha ḓi shuma mini arali zwithu zwo no ḓitshinyala. A humbula na mushumo une a khou shuma wone, a sedza na muholo une a khou wana a wana zwi sa ri tshithu musalauno.Tshikolo tshi a thusa nga khaladzi. Ndo tshi shavhelani?
Lisani o fara lufhafha nga fhaḽa e, "Mma kha vha sokou zwi litsha vha ḓo ḓa ḽiṅwe ḓuvha."
Hezwo ndi zwiṱukusa muṋe wanga. Riṋe tshashu ndi u anḓana na zwigwili zwi ngaho Vho Marubini Muruba, Vho Fakatsimbi Lumadi na Vho Tshiembe Mutshembele vhane ṱiraka dzavho dzi tshi ḓa hafhu dza ṱuwa dzo tou tswi nga masaga a migayo na zwiṅwe. Tshihulwane ndi u ita nyambedzano navho zwavhuḓi ra pfana uri kha loudu iṅwe na iṅwe riṋe ri ḓo vha engedza nga saga dzo imaho ngauri nahone nga mutengo wa fhasi. Mafheloni a vhege riṋe ri a kona-ha u endela havha vhathu mahayani avho uri vha ri ṋee zwi re zwashu. Tshihulwane tenda riṋe ra ḓivha ṱhanganyelo ya zwoṱhe. Nṋe haya a u tevhela tshelede hei a nga si mmbalele. Tenda tshelede ra ya nga vhukati. Na hezwi zwigidi vhuraru hazwo nṋe zwi vho nḓivha. A si zwino tshe zwa kowela uri ndi dzudzanye na vhone nga ha hoku kuitele kwashu kwa kale. Arali vhone vha tshi khou pfesesa, nṋe hei vhege iḓaho nga Musumbuluwo ndi ḓo vha ndo no dzudzanya zwoṱhe navho.
Thomas Maitakhole Sengani Vho bebwa nga ḽa 20 Nyendavhusiku 1952 ngei Lady Selbourne, Pretoria (Tshwane). Vho thoma u dzhena tshikolo Dzingahe Primary School nga murahu vha ya Mahlori (Swiss Mission) Primary School vha khunyeledza pfunzo dza phuraimari ngei Ṱhohoyandou Primary School, Saulsville nga 1967. U bva afho vho ya Tshivhase Secondary school he vha bveledza pfunzo dzavho phanḓa.
"Hei, ndi khou bva kha heḽi ṱorokisi ḽi re nga hafha murahu hashu. Hu na muṅwe ṅwananyana o nakaho u ya vhukati. O fuka lumba ya 'leather', ntswu. Ndi simatsatsa hetsho, bra Fox. Ni sa kholwi iḓani ni tou ḓivhonela nga aṋu maṱo."
Khuḓano ya nga ngomu a si ine nnyi na nnyi a kona u i vhona. I itea kha muthu ene muṋe. Khuḓano iyi i ya dina nga maanḓa sa izwi vhaṅwe vhathu vha sa nga si kone u thusa sa izwi vha tshi ḓo vha vha sa ḓivhi zwine zwa khou bvelela ṱhohoni ya muṅwe muthu. Ngauralo, muthu onoyo a nga sokou poo, dza vha dzo petwa, u sa ḓivhi uri o ḽiwa ngani. Matsina muthu uyo ndi kale a tshi khou lwa na khuḓano ye ya vha i khou endelela ṱhohoni yawe.
Nganeapfufhi i khou bvelela nga tshifhinga tshifhio Tshiṱori tshi khou itea nga tshifhinga tshifhio Khalaṅwaha ḓuvha.
Ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi a tshi takalela vhabvannḓa kana hai Tikedzani phindulo yaṋu.
"Muzwala, nṋe ndo vha ndi na muhumbulo wa u ya Venḓa Sun hezwi ḽi tshi kovhela. Zwino thaidzo ndi ya moḓoro. Ndi nga takala arali inwi-vho na vha ni na hoyo muhumbulo. Tenda inwi ni na moḓoro."Avho vho vha Vho Magoro vhe vha vha tshi khou amba na muzwala wavho Khedebu. Mashudu mavhuya na onoyu Khedebu o vha e na muhumbulo wa u ya Venḓa Sun.
Maureen a tshi ṱoḓa u ḓivhesesa, a fhindulwa nga tshiambela tshi nukhaho mushidzhi lwe a sala a songo fushea ngeno na mbilu yawe i muṱanani.
Ṱhoho ya nganeapfufhi iyi yo tea saizwi ri tshi khou wana uri mafhungo oṱhe kana nyeṱe ya mafhungo yo thoma nga nṱhani ha mbevha dzine dza vha afho muḓini.
Nyanetshelo nga muthu wa u thoma ndi hune muanetsheli a ḓivha zwithu zwoṱhe nga ha muanewa, hu tshi katelwa ngomu zwine muanewa a humbulisa, u ḓipfisa na u tshilisa zwone. Muanewa hoyu u a dzhia vhukando, u a dzhia tsheo, u na mihumbulo yawe na uri tshiṅwe tshifhinga u a dzhia sia ḽine ene a ḽi takalela. Ngauralo, tshiṅwe tshifhinga zwi sia zwi khou dzima vhavhali uri vha kundelwe u pfesesa nyito dza vhaṅwe vhaanewa. Muanewa uyu a nga ṋuṋedza kana u fhungudza mafhungo zwi tshi bva kha zwitakalelwa zwawe. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri musi muvhali a tshi vhala nganeapfufhi, a vhe na mihumbulo yawe nga ha vhaanewa, a sa dzhie zwithu zwo tou ralo u bva kha muanetsheli.
Vho Ṋegovha vho fhambana nga maanḓa na Vho Manavhela. Vho Manavhela ndi muthu ane a ṱhonifha mushumo wawe. Zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa itwa zwi ngonani. A vha pfani na zwithu zwi so ngo ḓaho. Zwoṱhe zwine vha zwi ita zwi vha zwi mulayoni. A si muthu ane nga lwa musalauno ra ri ndi matshantsane sa Vho Manavhela.
Nyanetshelo iyi i shumisa nḓila dzo fhambanaho. Hu nga shumiswa nyanetshelo ya muthu wa u thoma khathihi na ya muthu wa vhuraru kha nganeapfufhi nthihi.
Ambani nga ha tshimangadzo tsho bvelelaho sedzheni Tshililo.
Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi zwifhio zwine na nga amba nga maipfi aṋu uri nganeapfufhi hei i ṱutshelana nazwo?
Kha hu ri zwenezwi vhathada vha tshi kha ḓi vha kha maseo a yone mbevha yo vha kundaho vha sokou pfa moḓoro khoroni u tshi ma, ndi nnyi arali hu si vhone Vho Thomasi Masindi garaba ḽo vhuyaho. Nga hetshi tshifhinga vha re Vho Mmbulaheni vha khou bva fhaḽa nḓuni vho fara mabutsu nga tshanḓa vha tshi khou sea na u amba uri khuvhani zwo bala. Avha vha garaba vha tshipfa izwo vha ṱokonyea vha vhudzisa uri ho bala zwifhio. Avhavho na vhone vha tshi ri vhaṱalutshedze vha re Vho Thomasi vha tou hana u pfa tshika. Ndi fhaḽa vha tshi ri Vho Mmbulaheni vha thome vha humele murahu uri vha ḓo tou vha ṱalutshedza zwavhuḓi. Vho Thomasi vho ḓo fhedza vho rwa Vho Mmbulaheni nga mboma khathihi na vhone Vho Reginah vhe vha vha tshikhou rwiwa muthada I sa tsha londa. Hone saizwi mboma I sa vhoni yo fhedza yo dzula kha iṱo. Ha mbo vha u tunzuwa ha iṱo ḽa Vho Reginah. Vha re Vho Thomasi vho litsha u nuḓa mufumakadzi nga u pfa mukosi a tshi vho ri vho mu tunzula iṱo. Nga murahu ha izwo ndi he Vho Reginah vha mbo ḓi ḓibvela vho fara iṱo ḽavho vha livha hayani, henengei vhabebi vhavho vha vha kombetshedza u ya vhuongeloni.
"Ni na mashudu nga maanḓa murathu. Hafha fhethu ndi havhuḓi nga maanḓa khotsimunene." Ndi Vho Veveru ḽiṅwe ḓuvha zwenezwo ndi tshi kha ḓi bva u thoma mushumo Musina. Ndi tshi kha ḓi ṱoḓa u vhudzisa uri ndi ha vhuḓi nga nḓila-ḓe, Vho Veveru vha isa phanḓa ngauri: "Hafha na sa pfuma ni ḓo vha ni sa funi lupfumo. Hafha fhethu hu na tshelede khotsimunene."
"Eya, izwo ṱavhanya u yo fara heiḽa tshena ri i ṱhavhe!"
"Zwino ndi ite mini?
"Henefha kha ṱorokisi ḽi re murahu ha ḽeneḽi ḽashu."
Iyi ndi figara ya muambo ine ipfi ḽa kona u bvisa mihumbulo yo fhambanaho ngeno ḽone ḽi ḽithihi. Muṅwali a nga shumisa maipfi ane a vha na mibvumo i fanaho hone a sa ambi zwi fanaho.
Muṅwali o kundela u ri bvisela khagala muanewa muhulwane naho vhaṅwe o kona u vha bvisela khagala.
Ndi henefha he Ludzhasi a tou ḓitsitsa tshoṱhe a tshi sumbedza uri mafhungo o itiswa nga nṱhani hawe. A ri Nndweleni kha humbulele ene we a vho itisa uri zwithu zwi vhifhe ngaurali a itisa uri tshiphiri tshi bvele khagala. Arali hu si ene o itiswaho nga u sa ḓivha ndi musi zwi songo ralo. Ludzhasi a humbela uri a songo ita uri hu shululwe malofha nga nṱhani ha vhu khakhi hawe. Nndweleni a mbo ḓi ṱanganedza khumbelo ya Ludzhasi. A ri u khou tou mu ṱhonifha, arali zwi songo ralo o vha a songo ḓiimisela u dovha a tshilisana na Rambo ane a tou vha tshifheṱi khae.
Ludzhasi na ene a vha o wa. Zwenezwi Rambo o ḓala fhasi a sokou ri: "Ludzhasi no nnyitani" Ludzhasi a vhudzisa uri mulandu ndi mini. Naho Ludzhasi o edzisa u lamula avha vhavhili zwa ḓi sokou fana. Nndweleni o vho ḓo tou mu litsha nga eṱhe nga u vhona a tshi vho nzuruma malofha a si tsha ima?
Hezwo zwa ṋaṋisa u vhavha ha mbilu ya Thomi. A nga si kone u dzhena badani arali a sina muṅwe muthu muhulwane. Thomi sa ṅwana vhukuma, mulayo uyo wo tou vhudzwa tshi na nḓevhe.
Musi Ludzhasi a tshi vhona uri maano e a a vhamba a khou shuma a pfa e kha ḽiṅwe ḽi sa ṱalutshedzei. A zwi vhona uri ene o ṱaḽifha nga maanḓa. "Hafhu arali ni tshi khou ṅwala maloto aṋu zwi ḓo dina ngauri ndi tshi fhedza u bika ndi ḓo vhu vhalulula. Ni ṅwale zwavhuḓi hafho." Ndi Ludzhasi a tshi khou ralo o tou mu zwonḓolola nga maṱo ane a tou nga a dzwirigondo. Rambo a ri a nga si zwi ite zwa u ṅwala zwawe.
O vha a tshi ri ḽi ḓo i kata a i laṱa kule ha bada naḽo. Ḽa putuluwa, hafhu ḽa dovha ḽa ita vhinya-vhinya yaḽo Saḽi no khou semana. Ḽi tshi ralo Thomi a mbo ḓi zwi thupha. A laṱa thanda iḽa kule a gidima a tshi dzhena hayani.
Ludzhasi a ḓi sokou ri hafhu ya ponda i tou khwikhwidza. Kha nnyi naa, kha Rambo o tou wela. A tshi u ṱongelwa nga u ho vhurifhi ha hone u tshi nga tou ri ndi zwiṅwe zwithu. Vhurifhi ha hone kha Rambo vhu tshi ḓi sokou ṱongiswa ngeno vhu sa vuliwi. Hai, vhu tshi ḓi tou nga vhu na maṅwe.
Mbalo ya vhaanewa vho shumiswaho kha hei nganepfufhi ndi ine ya anana na zwine zwa ṱoḓea musi muthu a tshiṅwala nganeapfufhi. Muṅwali wayo o lingedza u sa anza vhaanewa. Ri wana vhaanewa vhawe vha sa paḓi tshanḓa.
Mafhungo aya o ḓo konḓa nga maanḓa lwe Nndweleni a humbula uri a nga tshila hani zwavhuḓi na Asnath hafhu. A wana uri ndi khwiṋe a tshi tou ita uri a fhedze nga hoyu Rambo zwi ye na vhusula. Ḓuvha ḽiṅwe Nndweleni a tsa hayani na vhuḽa vhurifhi lwe a vho ḓo ṱangana na Asnath, a ri u mu sumbedza a vho sia o mu rwa lu isaho lufuni. Nndweleni a humela tshikhuwani e na muhumbulo wa u vhulaha Rambo na ene a ḓivhulahe, tenda Asnath a ḓo mu sia e tshitumbu-vho.
Vho-Azwianewi Elvis Maisha vho bebwa Gondeni ḽa Ha Mabilu nga ḽa 04 Khubvumedzi 1963. Ndi ṅwana wa vhuraru kha mme avho. Nga 1969 vho pfulutshela kha ḽa Ngudza vha thoma tshikolo tsha phuraimari nga 1970. U bva phuraimari ya Ngudza vho ya vha dzhena ngei sekondari ya Mphaphuli u swikela vha tshi phasa murole wa vhufumi.
Ndi nga pfa ndi tshi khou vhaisala, ngauri ndi zwi dzhia uri ri vhathu roṱhe rine ra vha nga fhasi ha muṱa muthihi wa ḽifhasi.
Vhoramaṅwalo vha ombedzela uri nganeapfufhi sa izwi i pfufhi i fanela u sa vha na masiaṱari manzhi. Nahone i fanela u vha ine muthu a nga kona u i vhala nga dzulo ḽithihi. Inwi ni tshi sedza nganeapfufhi iyi ni vhona muṅwali wayo o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa?
"Murathu wa mufumakadzi wa malume Vho Tito Mugeri vho ḓa. Vha khou fhirela Maabani u fhelekedza ṅwana wavho wa musidzana gudedzini ḽiswa ḽa vhudededzi henengei. Musidzana wa hone o naka zwone lini inwi Lingani." Ndi hoku kukaladzi kwawe ku no ḓa phanḓa ha murathu wawe Tshizuwisa.
"Wa delela mfana! U hleketa kuri u tlarihe ngopfu wena, neh Why' u tsika ku tlanga na hina titangha ta wena, u kholela vavasati, hii U xiphukuphuku wa tiva!" Ḽiṱhannga heḽi ḽa Mutshangana ḽi khou ralo ḽI tshi vho mu hwiḓa hwiḓa ḽI tshi vho nga u femela nṱha nga u fhufhumelwa. Dzi re khonani dza Lingani u vhona zwenezwi dza mbo ḓi ṋele ṋele.
"Hei, muzwala ni a ḓivha ndi na mashudu ndo ni wana."Vha khou ralo Vho Magoro vha tshi khou khaḓana na hoyu Khedebu.
Mbuno idzo dzoṱhe dzi re afho nṱha dzi a kona uri sumbedza uri vhaanewa avho vhavhili vhane vha wanala kha nganeapfufhi mbili ndi vhathuḓe.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi, khevha Vho-Muraga ri khou mbo ḓi ṱangana navho kha phara ya u thoma.
Maṱhakheni a nganeapfufhi/ tshiṱori ni vhona hu ngafhi?
Zwithu zwe a vha a tshi khou zwi lila o ḓo zwi wana. Ndi henefha Ludzhasi a tshi mbo ḓi onesana na uḽa muṱhannga nga zwavhuḓi, ambo ḓi huma. A vho tenda tshoṱhe uri zwe Rambo a vhala yo vha tshi tou vha ngoho yo fhelelaho hafhu na Nndweleni o ḓi tou zwi vhala zwa bva zwo tou kokotolo.
Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfufhi i tshi elana na mafhungo?
Ṋamusi ndi Mugivhela. Vho Manavhela vha tshi tshaisa vho fhima u ranga u fhira nga Maungani uri vha thome u vhonana na mulamu wavho Vho Ṋegovha. Hezwi vhe hafha vha na maṅwe khanani. U swika zwino a vha athu wana phindulo ya khumbelo yavho kha havha vha Venḓda Home Creatium Co-operative Wholesalers. Havha vha Venḓda Home Creatium Furnishers vho no ḓivha landula kale. Hezwi vhe hafha, hayani ndi Hamphego. Goloi ine vha tshimbila ngayo ndi veni ya Toyota tshena i re na dennde.
Ambani zwithu zwiraru zwe mapholisa a tshiṱitshi tsha Musina a vha a tshi ḓiitela ngazwo tshelede.
Muṅwali wa hei nganeapfufhi u khou ri kaidza uri ri fanela u fulufhedzea mishumoni saizwi hu hone hune ra kona u wana malamba an era kona u unḓa miṱa yashu.
Ndweleni o ri u tou phamu muṋango a reshana na Rambo nga mavili e a tou na sa mvula kha tshifhaṱuwo tshawe. Ho vha hu si na tshifhinga tsha u awela hafhu Rambo ha ngo vhuya a wana na tshifhinga tsha u awela. Hafhu Rambo ha ngo vhuya a wana na tshifhinga tsha u ḓi ambela. A mbo ḓi pfi nga ḽiṅwe vili henefha kha khumba-khumba, a mbo ḓi ṅwavhaa." Itshi ndi mini naa muṱhannga!" Nndweleni u khou ralo a tshi khou mu sumbedza vhuḽa vhurifhi, hu si hone u fhamelwa nga mbiti.
Gondo ḽi si na vhuyo.
Ngevha-ha Vho Manavhela afha muḓini wa Vho Ṋegovha. Vho dzudziwa kamarani yenei ya vhukati ya u awela.
Tshanḓa tsha muthu a tshi meli hatsi vhunga tsimu ya donga Part 1 na 2.
Midzi ya mafhungo i mela henefha, ra vho vhona u thomaha khuḓano. Kha nganeapfufhi, tshipiḓa itshi tshi fanela u vha kha pharagirafu dza u thoma, hu sa tou pfi tshikolokolo kha ndima ya u thoma. Zwi nga kha ḓi vha kha ndima ya u thoma, ya vhuvhili, ya vhuraru kana ya vhuṋa, zwi tshi bva kha vhuvha ha nganeapfufhi.
Vho vha vho no humbula u ṱuwa zwino. Vha tshi swika he vha vhea hone bege yavho vha bvisa thikhithi. Mashudu mavhi, bege yavho yo vha yo mela milenzhe. Zwauri hani ngauri thikhithi yavho vha nayo, zwo mangadza vhone khathihi na munna ane a khou vhea thundu dza vha dzhenaho.
Vho Thomas vho ri u fhedza u rwa Vho Mmbulaheni vha vula vothi. Vho Mmbulaheni vho ṱuwa sa ntsamavhuvhu. Vho Reginah vha tshi ri vha tovhele, Vho Thomas vha vha sukumedzela murahu vha vala vothi. Ha rwiwa muthu. Tsho ḓo dinaho tsho vha tsha uri Vho Thomas vho rwa vha si tsha londa uri vha khou rwa kha mini. Khuuvha vha rwiwe mufumakadzi wa vhathu. Vho ri u ṱavha mukosi na ipfi ḽa nga ḽi sa fa. Samusi mboma i sa vhoni yo fhedza u dzula kha iṱo.
Ho vha hu fara vhabvannḓa vha vha badelisa tshelede uri vha i ye dzhele, u khuthuza zwine vhathu vha vha nazwo na u dzhiela vhathu zwidzidzivhadzi vha zi rengisa.
Vho Ṋegovha vho bva zwenezwino a si kale kale. Vho tou fhambana navho zwiṱuku. Vho fara hei i no gonyela Ngovhela. Ngavhe vha ḓe ngayo ndi musi vho kuḓana dziṱhoho nḓilani. Hune vha vha hone a vha athu na u bvela kha gonḓo heḽi ḽihulwane ḽa Besekuwe lini.
Thomi a mbo ḓi humela badani o nzwinzwimala tshifhatuwoni. Zwino u na muhumbulo wa uri khamusi u ḓo wana ḽo no bva, A tshi swika u wana ḽo no rembuluwa, ḽi vho tsa na bada. A humbula u ḽi dzhenela, mbiluni ha sokou ḓa uḽa mulayo. A ima e duu!
Vha tenda kha utou tswa uri vha vhe na zwinzhi.
Zwi tsha ḓi vha zwo ralo, vha lingedza u mu ṱalutshedza zwauri u ya nga ha bugu ya mutevhe wa vhakhethi, ene u khou dzhiiwa o lovha nga ḓuvha ḽa 22 Lambamai 2004.
"Yo ndo fhulmula-ha!"
Vha xela nga zwoṱhe zwe vha renga khathihi na masheleni a u badela mufhaṱi.
Lini Mafhungo aya o itea lini Mini?
Tshiteṅwa tsha muṱoḓo muthihi muṅwali o tshi kona vhukuma. Zwi ḓi nga na kushumiselwe kwa maipfi na mafhungo ndi zwe a lingedza u tshimbila khazwo. Mafhungo oṱhe ri khou a pfa a khou mona mona na muthu muthihi ane a vha Vho-Manavhela. Ri pfa nga ha mafhungo avho a vhuvhava u vhuya u swika nganeapfufhi iyi i tshi fhela khathihi na nḓila ine vha vhu itisa zwone.
U fhedza u ṅwala vhuḽa vhurufhi ha mbo ḓi pfi a vhu vhalulule nga u ṱavhanya uri apfe uri ahuna huṅwe he a siedza naa. Aḓiresi-vho naho hu tshi pfi mini o vha a tshi i ḓivha. Nahone a i dini, tshihulwane ndi u tou ḓivha dzina ḽa shango hafhu hu saathu vha na zwibogisi. Na yone ha pfi i vhu ṅwaliwe na madzina a musadzi wawe kha fulobo. Musi Rambo o fhedza u vhu ṅwala, a vho ri u a vhu vala. Ludzhasi a ri a sokou vhu vhea vhu songo valwa.
O kundelwa sizwi o fhedza o tou buletshedza uri ho fhedza ho itea zwifhio.
Muanetsheli wa iyi nganeandi muthu wa vhuvhili. Ri ralo ngauri u khou anetshela zwe a vha a tshi khou zwivhona.
Muthu ane a nga sa Rambou a wanala kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Zwiito zwawe huna vhanzhi vhane vha takalela u tshila ngauralo. Arali hu na zwiṅwe zwine wa nga vha u sa khou zwi kona kana u kundelwa vha a takalela u u gwara.
Vhukatini ha u humbula nga hezwi zwithu, Vho Magoro vho ḓo delwa nga muhumbulo wa u ya Venḓa Sun u tamba mutshini hezwi ḽi tshi kovhela. Mafhungo a u ya Venḓa Sun a ḓa a khathuwa nge vha vho humbula uri a vha nga wani zwiṋamelo musi vha tshi bva hafha hodelani. Tshaulu hune vha dzula hone a si hune vha nga ri vha nga swika nga milenzhe vhusiku.
Havha Vho Reginah vho ḓo ḓa vha vha na thaidzo zwenezwi vha kha ḓi vha kha muhumbulo wa uri vha nga adzela lagane ḽifhio ḽine ha nga fusha maṱo a Vho Masindi. Thaidzo ndi ya tshithu tshe vha vhona tshi tshi ri fhelele fhasi ha mmbete tshe vha si tou kona u vhona uri ndi tshithu-ḓe. Mufumakadzi avha vho ḓo lwa na mihumbulo ya u ri vha gwadame vha ṱolele uri naa tshithu itsho hu nga vha hu mini. Iṅwe mbilu ya hana vha tshikhou humbula uri arali i ṋowa hafhu zwi nga itea ya vha gomba. Vha tshi kha ḓi ri izwo ndi izwo vha tshi hasha maṱo ngei gondoni ḽine ḽa khou fhira henefho tsini na muḓi wavho vha vhona Vho Mmbulaheni Raphaḓana avha vhane vha ralo u swenda na masosa vha tshi khou fhira. Vho Reginah vho tou pfa ngoho vha tshi tou vha na mashudu a no nga a phele. Mufumakadzi avha a vho ngo tsha vhuya vha tambisa tshifhinga, vho mbo ḓi ima phanḓa ha nnḓu vha vhidzelela. Havha Vho Mmbulaheni zwi mangadzaho ndi zwauri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha vha vho kambiwa ngeno vha sa shumi. Vhenevha Vho Mmbulaheni vha na dzina ḽe vha swa vha tshe muṱuku nga nṱhani ha vhuyaḓa nga mme avho Vho Tshinakaho. Vha re Vho Mmbulaheni naho luvalo lwovha lu navhovho sokou fhedza ngauri u si dze muvhidzi ngeno tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi,
Itshi tshiṱori tshi a tendisea vhutshiloni ha vhukuma. Ṱalutshedzani phindulo yaṋu nga u ṋea tsumbo u bva tshiṱorini.
U wela maba: U kanga muthu u songo thoma wa sedza uri a nga vha a na tshihali naa?
Ludzhasi o ḓo vhona tsha khwiṋe hu u tou ṅwala vhurifhi. Naho vhusa lengi zwone u swika a ḓi sokou zwi vhona zwi zwone zwa khwiṋe. Huna zwithu zwine a si fune zwi tshi ḓivhea nga havha vhaṅwe vhane a dzula navho ngauri u humbula uri zwa tou ḓivhea vha nga ḓo mu dzhiela fhasi. Tshine a khou vhona tshi tshi nga shuma ndi u tou vhamba maano.
"Iina mani muzwala, zwino hu pfi zwi khou ita hani" Ndi uyu Khedebu a tshi pfa uri ndi ngani muzwala wawe a tshi ri u na mashudu o mu wana. Henefha ndi he ha vha Vho Magoro vha mbo ḓa ha na mafhungo?
Bulani madzina mararu a vhaanewa vhane vha wanala kha iyi nganeapfufhi khathihi na mishumo yavho.
Nganeapfufhi i tea u vha na muṱoḓo muthihi muhulwane. Mitala na maipfi zwine zwa sa vhe na vhushaka na muṱoḓo muhulwane wa nganeapfufhi zwi tea u khwathelwa. Inwi ni vhona muṅwali o tshi kona itshi tshipiḓa Tikedzani phindulo yaṋu.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi u khou ri kaidza kha zwifhio?
Mirero, maidioma na thai ndi nḓila ya sialala ine ya shumiswa u gudisa vhathu ndeme ya kutshilele (values), tshenzhemo, mikhwa, milayo, tsivhudzo, na zwiṅwe. Maipfi ane a shumiswa afha ndi a vhuṱali vhukuma na hone o ḓala lupfumo lwa luambo. Luambo afha lu shumiswa nga nḓila yo dzumbamaho lune muthu uri a kone u wana zwine zwa khou ambiwa, u tea u thoma a dzeula maipfi o shumiswaho. Zwine zwa ambiwa zwi vha zwo ḓala fiḽosofi. Lupfumo ulwu lwa luambo ndi lwe ra sielwa lwone nga vhomakhulukuku. Vhunzhi hazwo zwi a fana u ya shango he ḽa ya.
"Zwi a itea. Ndo livhuwa zwone lini ṅwana wa khaladzi anga," vha ralo vha tshi vho i ṱanganedza, Aiwa, Lingani o mbo ḓi sei-sei na zwizwala zwawe, u fhedza a onesa a bva a fhela.
Lu vhuyafhi 'Lukumbe-lwa-Vho Frantsi' Hu vhudzisa Vho Manavhela vha tshi khou dovha vha fa nga zwiseo?
U sa konḓa u ṱanganedza muholo une vha hola wone zwi vha sia vho xelelwa nga zwoṱhe zwe vha vha vhe nazwo.
Ṱhoho ya iyi nganeapfhufhi i a kunga vhavhali Tikedzani phindulo yaṋu.
Hoyu Rambo ndi muthu wa vhanzhi, a si u ṅwala marifhi na u ṅwalelwa vhurufhi kana u tou vhala zwao. Tshine a khou kona u tshi humbula ndi musi a tshi vhona Ludzhasi a tshi ṱanganedza vhurufhi vhuthihi a mbo ḓi sokou ri u khou ya ha khonani yawe. Zwithu zwe zwa mangadza Rambo ndi zwauri u khou ṱuwelani na vhurifhi ngeno o vhona a tshi tou nga u khou vhu vhala.
Hone avha Vho Mmbulaheni vho vha vho takalela zwifhio musi vha tshi vhidzwa nga Vho Reginah Mafhungo aneo o raloho a a bvelela vhutshiloni ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Vho Magoro vha ita vha tshi ima vhe duu! Nga nḓila ye tsaṅwa vha vha tshi dzi lidza ngayo, vho vha vho tewa vho ita vha tshi badetshelwa zwone.
Mulayo we Thomi a vha a tshi u ṱhonifhesa ndi wa u ri ha dzheni badani a sin a muthu muhulwane.
Nndweleni na Ludzhasi vho ḓo fhambana zwavhuḓi. Fhedzi Nndweleni a ḓi sala o a khamala.
Zwithu a zwi vhonelelwi zwone. Ludzhasi ndi u mbo ḓi bva afho hositele a tshi ri u khou tou onyolosa milenzhe a tshi ya poswoni. U bva afho o ḓo ita mashudu a vho wana ḽifuthi ya vhaṅwe muhulwane vhane a vha ḓivha. Ngauri phanḓa ha ho dala o ḓo namela nga gwangwangwani. Ḽo vha ḽi tshi tou vha ḓuvha ḽa maḓumbu. Mureiḽi a kanda moḓoro wawe wa tou nga u sa guma, lwe u vudzula ha muya gwangwangwani ha tou vha huhulu. U vhudzula ha muya zwo ḓo ita uri vhuḽa vhurifhi he ha vha ho vheiwa tshikwamani tsha hemmbe ya Ludzhasi vhu mbo ḓi fhufha nga muya. Muṋe waho a si vhone tshithu. Ludzhasi o ri u swika poswoni a vho mangala vhurifhi a si tsha vhu wana.
Ndi Ṱhohoyanḓou na Tshifuḓi, tshifhinga ndi tsha musalauno.
U swika hayani vhabebi vha Vho Reginah vha mbo ḓi vha kombetshedza u ya vhuongeloni. U swika sibadela manese vha ṱoḓa u ḓivha uri naa vho ḽiwa ngani. Naho vho toḓou zwi dzumba vho fhedza vho ambulula. Vha vhuongeloni vho fhedza vho zwi isa mapholisani.
"Hone ḓuvha ḽine vha ḓo ri vha tshi khou u nzunzumula ṋama, maṋo oṱhe a tou khakhakha a ḓadza mulomo tshi ḓo lilwa. Vho no vhona muthu a no nzunzumula ṋama wa tou nga u khou pfuma nnzi dza muembe thavhani Henefha hune wa wana na tsinga dzo tou tanda. Khezwi ndi hone. Ḽiṅwe ḓuvha vha ḓo thoma vha kuya vha konou i ḽa hei ṋama maṋo a kulea oṱhe bi.?
"Inwi, hafhu no vhaisala. Ni tou nga muthu we a vha o vhofhiwa zwanḓa a tshi khou rwiwa nga muṅwe. Iṱo heḽo ḽi re na govho ḽa malofha ni vhudze mme vha ni ṱoḓele tshifhuṱavhulwa vha ni kande ngatsho." Ni ḓo vha vhudza Zwino a ni na ndala Ndi amba ri ni itele muladza." "Arali u hone ndi a ḽa Makhadzi." Nangoho o mbo ḓi itelwa zwiḽiwa nga kuzwala kwawe kwa khomba. " Ni ri Baba vho vuwa hani Lingani" Ndi makhadzi wawe vho no ralo musi o no fhedza u ḽa, a tshi khou ṱamba zwanḓa.
Zwiwo zwa puloto zwi tea u lunzhedzwa u bva mathomoni u swika magumoni. Zwiwo zwi si na mushumo kana zwi si na vhushaka na muṱoḓo muhulwane wa nganeapfufhi zwi tea u khwathelwa.
Hone ni vhona ṱhoho ya nganepfufhi iyi yo tea mafhungo ane a vha khe iyi nganeapfufhi?
Ni vhona uri arali Vho Emelina vho vha vho vhudzisa vhafunzi na vhomme uri ndi ngani vho sokou vha tikisa luwa ho vha hu tshi ḓo vha ho bvelela mini Shumisani maipfi aṋu musi ni tshi fhindula mbudziso iyi?
Ḽiṅwe ḓuvha vho vhidzwa ofisini, vhone vha humbula uri ndi hone ḓuvha ḽa vhufhelo ḽo swika. Vho Ṋegovha atsina vha khou ya lwendoni lwa mushumo Kapa. Zwino vha khou sia vho hwesa Vho Manavhela vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mushumo. Vha vha sumbedza na hune gwama ḽa tshelede ḽa dzula hone. Na masheleni a ḓuvha vha vha fha vha ri vha vhalulule. Vha ri vhone vho i vhala, fhedzi a vho ngo vha na tshifhinga tsha u vhalulula. Mbaloguṱe ye vha vhala vho i ṅwala kha bugu ntswa. Vha mbo ḓi i tsike kha Vho Manavhela.
Ni vhona ungari mushumo wa Lisani kha iyi nganeapfufhi wo vha u ufhio Ndi ngani ni tshi ralo?
Iṱali hu nnyi ane a nga vhea fulufhelo kha muthu zwawe. Nga murahu ha tshifhinga tsha zwiḽiwa, Ludzhasi ari u tou vhuyelela ha Nndweleni. Tsho mu itisaho ndi u sa fulufhela uri hoyu Rambo o ṅwala ngoho fhedzi naa. U swika kha Nndweleni maitele o ḓi vha eneala a u ri u khou itela uri a pfe phindulo iyi yo fanela u tou ralo naa. Kha Nndweleni hu si vhe na tshine a engedza kana u fhungudza.
b. Ya nga nnḓa.
Thaidzo ya Ludzhasi ndi ya u sa kona u ṅwala na u vhala, zwine ha takaleli vhathu vha tshi zwiḓivha. Khamusizwi khou itiswa ngauri ndi ṱhongi nahone ya vhudele ine vhathu vha tshi i sedza na ene muṋe a tshi ḓisedza u vhona zwo tea o vha a tshi kona u vhala na u ṅwala.
"Ri ḓo vhonana khotsi a Lisani'" ndi vhafunzi zwezwo vha khaḓa. "Yuwii, mme a Lisani, ndo ni ṱuvha hani, ndi tshi ḓa ni tou zwi ḓifhisa ṅwana wa hashu!" Ndi vhomme vha tshi khou khaḓa Vho Emelina. "Ndo livhuwa vhukuma zwone lini. Ri pfa ro fhaṱutshedzea vhukuma," mme a Lusani vha ralo vha sokou tendelela. Vha tshi swika hayani, ha pfi a hu ḽiwi hu khou lindelwa vhafunzi na vhomme. Vha dzule, ḽi vhuye ḽi tou nga thavha ngoli hu sa vhonali muthu.
Kha iyi nganeapfufhi henefha mathomoni ri wana Vho Mulimavha na vhueni. Vhueni vhu khou ṱoḓana na mushumo. Vho Mulimavho zwi pfa nga kuambele kwa avha vhaṱhannga uri a si vhathu vha ḽino, vha tshi amba "humbela" vha ri "humbera". U tou pfa iyi thounu vhe koṱo, vho takala na zwikuṅwane sa izwi hu kale vha tshi ṱoḓana na vhathu vhane vha nga bwa matombo tsimuni yavho.
ya ponda i tou khwikhwidza: wa wana tshithu u tou ṱonga.
Ndi tshiliswa lu no vhavha nga makhulu wa Nnduṱanyeni vhane vha sokou dzulela uri nṋe ndi muloi. Ḽiṅwe na ḽiṅwe vha sokou uri hai-hai ndo vha ḽisa vhone gaputshete. Sa izwi hu tshi pfi ndi muloi ndi vhona uri ndi khwiṋe ndi tshi ya vhuhadzi ha mme anga avho Vho Nyadenga.
Musi Vho Mphidi vho fhedza ua amba nae, tshe a ita ho vha u vha livhuwa. Vho ri u ṱuwa ngeno muḓini ha sala hu tshilomondundundu hu si na a ambaho na muṅwe. Fhungo iḽo ḽa sia ḽo vha akhamadza vhukuma. Vhoṱhe vha tshi humbula nga haḽo, vha wana hu si na tshine tsha nga ita uri mafhungo ayo a si vhe a one ngauri a nga a a farea. Naho zwo ralo, Maureen o eletshedza Elekanyani uri ndi khwiṋe a dzike a ḽindele tsedzuluso dza vha mulayo. Zwi tshe zwo ralo, Elekanyani uri ndi khwiṋe a dzike a ḽindele tsedzuluso dza vha mulayo. Elekanyani ndi u mbo ḓi ṱanganedza luṱingo lu tshi bva kha vha gurannḓa ya Mirror vha tshi khou amba nga ha mafhungo enea ane a kwama khotsimunene wawe. Zwe avha vha vha tshi khou ṱoḓa ndi vhupfiwa hawe. Phindulo ya Elekanyani ya vha ya uri ene ha athu tou ḓivha zwinzhi nga mafhungo ayo lune a nga kona u amba nga hao. " Mudzimu u a ḓivha, hu ḓo fa muthu. nṋe ..ndo lovha..... Ngoho ndi ḓo vhulaha muthu. Ya sa raha i ḓo dadza", ano ralo ndi Elekanyani. Maureen a tshi ṱoḓa u ḓivha uri hu nga vha hu tshi khou itea mini kana hu pfi mini kha founu, a fhindulwa nga Areḓi,
Wo vha u wa u ita uri mazwifhi a khotsi awe a ye phanka.
Khee na inwi khaladzi ni tshi nga ni nazwo-vho U mu ḓivha hashu na u sa mu ḓivha hashu mukegulu, a si zwavho. Vhone sa mme awe kha vha sokou ṱanzwa maṱo vha lavhelese. Hetshi ndi tshifhinga tshashu-vho. Tshavho tsho fhira. Zwino a vha ri litshi-vho ra tamba nga tshashu Riṋe ri kha ḓivha vhaswa. Nga vha ri litshe ri pfe-vho zwe vha phanḓa hashu sa vhone vha pfavho, ndi Lingani o farelela khundu?
Arali ndo vha ndi Vho-Thomas Masindi zwe nda vha ndi tshi ḓo ita zwone musi ndi tshi swika muḓini wanga nda ṱanganedzwa nga Vho-Mbulaheni vho fara mabutswu na bannda vha tshi khou bva nḓuni yanga ndo vha ndi sa ḓo fhufhumelwa sa zwe avha muhulwane vha ita. Tsha u thoma ndo vha ndi tshi ḓo ḓivhudzisa uri naa hone mufumakadzi wanga a nga ita zwa vhusaphe na Vho-Mbulaheni naa Ndo vha hafhu ndi tshi ḓo ḓi fara sa muthu muhulwane nda litsha Vho-Mmbulaheni vha ṱuwa nda kona u sala ndi tshi amba na mufumakadzi wanga sa vhathu vhahulwane. Arali nyambedzano iyo nda vhona hu sin a hune ya khou ya hone ndo vha ndi tshi ḓo vhidza vhahulwane vhamuṱa uri vha ḓe vha thuse u suka iḽo fhungo. Ndo vha ndi sa ḓo vhuya nda swika kha mafhungo a uri ndi ḓiwane ndo dzhia mulayo nda u vhea zwanḓani zwanga zwa u lapula avha vhavhili. Ndi ralo ngauri zwe avha muhulwane vha ita zwo sia zwi tshi khou vha gwevhisa na u vha gwevhisa ngeno zwo vha zwi songo tea?
U shuma ngafhi?
Ḽifanyisi ndi kuambele kune khakwo tshithu tsha vhambedzwa na tshiṅwe-vho nga tshumiso ya maipfi ane a nga sa; sa, fana na, u nga sa, u nga, n.z. Afha hu fanyiswa zwithu zwivhili zwi sa fani, hone zwa ḓi dzula zwi zwivhili. Afha ndi fhaḽa hune ra wana muthu a tshi nga fanyiswa na tshipuka nga nṱhani ha zwine a nga vha a tshi khou ita kana zwine a vha zwone.
U pfa u khoḓwa uhu Lingani a mbo ḓi thoma u tshina malende nṱha ha aḽa mabutu. Sa zwithu zwo putelwaho nga maphepha, phasela dzi re ngomu dza mbo ḓi hushutshela nnḓa. Zwi re ngomu ndi mabai mararu a u naka a vhukuse ha nngu vhukuma. Naho u sa ḓivhi zwa mitengo, u tshi mbo ḓi zwi vhona uri kha tshelede nnzhi-nnzhi u nga vhuelwa nga tshintshi ṱhukhu ṱhukhu.
Mini Ho itea mini?
Ho vha hu tshi ḓo vha ho bvelela zwi si zwavhuḓi. Vho-Muraga vho vha vha si tsha ḓo dzhiiwa sa munna a fulufhedzeaho nahone a ṱhonifhaho vhaṅwe vhathu.
U tou bva ḽeneḽo ḓuvha ndo mbo ḓi vha na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ṱwa na Vho Veveru. Munna ane a amba nga tshelede ndi pfana nae. Nda ita mashudu nge mushumoni nda mbo ḓi paṅwa na Vho Veveru. Ro vha ri tshi shuma roṱhe u lavhelesa ḓorobo vhusiku. Ndi amba u paṱirola, Kanzhi ro vha ri tshi imisa goloi garatshini ya piṱirolo, ra ṱandula zwifhaṱo zwoṱhe nga milenzhe. Huṅwe ri tshi ḓi tou ṱandula nga moḓoro wonoyu wa mushumo.
Konḓelela -ya maanea yo ganḓiswaho nga vha Kagiso Publishers.
Mulandu ndi mini Nndweleni no no sokou sinyuwa Mathina ho ṅwaḽiwa u pfi mini Ndi Ludzhasi o mangala. Arali nda nga ri Nndweleni o mu fhindula ndi nga vha ndi tshi khou ṱanziela mazwifhi?
"E, nga vhakhethwa naa Vho vha vhona ngafhi?
"Vhone arali vhe muṅwe kha vha lindele luṅwalo lwashu. Tshi takadzaho ndi tsha uri a vha khou thivheliwa u ḓiitela dziṅwe khumbelo dza poswo dzine vha pfa vhe na khaedu nadzo. Ḽihulwane ḽine nda tama vha tshi ḽi vhea mbiluni yavho ndi heḽi: "Mushumo ndi u ḓiitela dzina. Dzina lavhuḓi, sa zwe zwa ṅwaḽiwa Bivhilini, ḽi fhira tshiḓolo."
Hoyu ndi ṅwedzi wa vhuṱanu u bva tshe Vho Manavhela vha tholiwa hafha holosele. Wo salelwa nga maḓuvha mararu u tshi fhela. Ṋamusi ndi Musumbuluwo. Nga Ḽavhuṱanu ndi muholo. Tshifhinga ndi fumbili wa minithi u bva kha awara ya vhufumi ṱhanu. Vho Manavhela khevha henefha tshitoloni.
Mathina zwenezwi vhathada vhe kha avho havha Vho Emelina vha nga vho vha pfa uri masukiwa o vha e afhio. Izwi muṅwali u ri sumbedza zwone ngauri Lisani o ri o no ruṅwa nga khotsi uri a ye a vhudze mme u ri khuvhani ene o ṱuvha ṋama ya khuhu, o ri a sa athu u vhuya a bula fhungo iḽo a vha a tshi vho wana phindulo dzi sumbedzaho uri khuhu a I ngi vhi hone.
Muzwala, kha vha mpfarise-vho arali zwi tshi khou ita. Ndi ḓo swika ndi tshi vha ṋea hayani. Uyu o ri u amba fhungo heḽi, a tou khanikha mbilu ya havha Vho Magoro. Nga tshifhinga hetsho ndi musi vha songo tsha tou salelwa nga tshelede i no pfi kheyo lini. Muzwala, nṋe zwanga zwi na vhunwa. Hafhu wo mminya hoyu mutshini. Uyu Khedebu u pfa Vho Magoro vha tshi ralo a sa tsha vhuya a ṱwa a tshi kha ḓi fhedza tshifhinga. O mbo ḓi humela ngei nṱha he a vha a tshi khou tamba hone.
"He vhone, kha vha ḓo ḓisa zwidzidzivhadzi zwine vha khou rengisa kana ndi vha fare zwino!" ndo ralo nge nda vha ndo no zwi tshenzhela uri vhafumakadzi vhane vha rengisa zwidzidzivhadzi kanzhi vha rengisa na mivhili ya vhone vhaṋe. U pfa izwo uḽa musadzi a mbo ḓi ri shandu-dzha!
Vhaanewa vho shumiswaho kha nganeapfufhi iyi, ni a wana hu na ane a vha na zwiito zwine zwa fana na zwaṋu kana muṅwe wa vhagudiswa afha kiḽasini kana muṅwe wa vhathu vhane na vha ḓivha Khwaṱhisedzani uri ndi ngani ni tshi ralo nga u topola vhaanewa vhavhili fhedzi?
Nganeapfufhi iyi i na masiaṱari a fumi. Ni vhona zwo tea kha nganeapfufhi Tikedzani phindulo yaṋu.
Maanea o Vhibvaho, ya maanea yo ganḓiswaho nga vha Via Afrika Publishers.
"Aii, hafhu ndi tshi khou tou ṱoḓa thusa-vho!"
Inwi ni vhona u nga ṱhoho ya nganeapfufhi iyi yo tea naa Tikedzani nga mbuno dzi pfalaho?
Na sengulusa maga e vha dzhia u lwa na dandetande iḽo.
Vha tshi lu vula vha wana uri lu bva kha vha Venḓda Co-operative Wholesalers. Vha khou humbela u ḓa vha vha vhonana na komiti hei ya holosele khathihi na vhalanguli vhayo nga Lavhuṱanu nga tshifhinga tsha 10h00. Vha khou tama u vha u vha linga nḓivho yavho malugana na khumbelo ye vha ita. Vha balelwa u swika nga tshifhinga tsho tiwaho ha pfi komiti i ḓo vha bvisa kha mutevhe hoyu wa vhathu vha si gathi vho nangiwaho nga komiti. U fhedza u vhu vhala vha pfa mbilu yo dzula vhudzuloni. Tsho salaho ndi u livha na komiti hei vha fhindula dzimbudziso dzine vha ḓo shoshiwa ngadzo.
Khamusi vha khou vhidzelwa u ṋea ripoto ya zwe vha sala vha tshi ita hafha holosele.
Muṱa uyu wa Vho Muraga inwi ni vhona u muṱa wa vhathu vhane vha amba ngoho naa Tikedzani phindulo yaṋu.
d. Nga u ṱanganyisa zwi re afho nṱha.
Avha a vho ngo vha fhindula vho sokou sea vha dzungudza ṱhoho.
Mbambedzo ya Vho-Mulimau na Thomi.
"Vho gidimela hafha Lunungwi u pfesesa na u vhona teretere ine ya khou rengiswa nga muṅwe mutshena a no shuma hafha tiene ya Mukumbani," ndi mufumakadzi wa Vho Ṋegovha ano ralo a tshi vho bvisa tshifaredzi tsha miora ya segereṱe tsho no ḓalaho nga zwiṱommbi zwa Lexington. U vhona uri vho rwa fhasi, Vho Manavhela vha mbo ḓi onesa vha ri vha khou fhirela Ngweṋani ya Hathemeli.
Muṅwali wa hei nganeapfufhi u khou tma riṋe sa vhathu vha tshilahokha shango ḽa vhathu vha tshilaho ri tshi guda uri muthu u fanelau kona u thetshelesa muṅwe a sa athu u dzhia tsheo ya tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshigoḓo tshone tshi shuma u goḓa. Kanzhi arali muthu a tshi khou goḓa wa sa thetshelesa u pfa u nga muthu onoyo u khou tonda ngeno a khou vhaisa.
Kha iyi nganeapfufhi hu na luṅwalo lwe lwa ṅwalelwa Ludzhasi nga mufumakadzi wawe. Kha luṅwalo ulu hu khou pomokwa vhuloi mufumakadzi wa Ludzhasi nga mazwale wawe.
"Ro vha ri humbera-vho mushumo". Vho Mulimau tou pfa uri vhaḽa vhaṱhannga vha bva Zimbabwe kana Mozambique, nga mbilu vha sokou ri koṱo, Hafhu a si ṋamusi vha tshi khou ṱoḓa vhathu vhane vha nga vha thusa kha u bwa matombo haya o ḓadzaho tshitentsi. Ndi fhaḽa vha tshi mbo ḓi vha sumbedza mushumo wa hone. "Hone ni ḓo ṱoḓa vhugai kha kwonoku kushumo vhaṱhannga" ndi musi vho no vha ṋetshedza piki na fosholo zwine vha ḓo zwi shumisa. "Vhone vha ḓo tou vhona, riṋe ri ṱoḓa ya mugayo fhedzi". "Mara a re vha nga ri fha R200, 00, R200, 00 muṅwe na muṅwe i ḓo luga." Ndi uḽa we u bva tshe vha swika a vha a sa athu amba tshithu. Na Vho Mulimavha sa ṱwe vha tshi amba zwinzhi nga nnḓa ha u tenda. Naho vha tshi khou zwi vhona uri mushumo ndi muhulwane kha masheleni a R400,00, vha khou tenda nga mulomo, mbilu i khou amba zwiṅwe. Vho Mulimavha khou ri vha tshi lavhesa vhaḽa vhaṱhannga vha vhona hu sina tshine tsha ḓo vha kunda kha u vha shumisa. Vho humbula u vha shuma zwenezwiḽa zwe vha vhuya vha shuma vhaṅwe ngavho?
Zwino kha hu ri ḽiṅwe ḓuvha henefha tshifhinga i tshi vho bva kha iri ya fumi-nthihi vhusiku, zwenezwo ri tshi khou paṱirola, nda vhona muthu wa mufumakadzi sa hafhaḽaa O vha o ima na phuphu ya tshiṅwe tshifhaṱo. U tshena ha lukanda lwawe zwi tshi vhonala na musi ndi vhukule nae ha mithara dza maḓana mavhiḽi, O vha o ambara kukete kupfufhi vhukuma na dzhakate ya mukumba ya muvhala wa buraweni. Nda ṱavhanya nda zwi vhona uri ndi murengisi wa ene muṋe. Ndi songo vhudza muthu kha vhashumisani, nda hwenya ndo mu livha. Ndo vha ndo humbula tshelede ya tshanḓanguvhoni kana ene muṋe arali a tshi nga zwi pfesesa.
Muhoyo wa nzulele (Situational Irony) - hafha ndi musi vhathu na zwiwo zwo ṱangana fhethu hune a zwi tei u ṱangana, zwa sia hu na khuḓano vhukati ha mvelele dzo lavhelelwaho na dza vhukuma.
Muṅwali o sumbedza mafhungo a tshi khou bvelela makhuwani hosiṱele ya Dube.
Vho vha vho dzula lufherani lwa u awela henefha nga mathabama a musi tshifhinga yo rwa iri ya vhuṋa. A hu na zwe vha vha vha tshi khou ita nga nnḓa ha u ṱalela mavili kha theḽevishini. Zwenezwo vha pfa nnḓa ha nnḓu hu na muthu wa ipfi ḽa munna ane a khou losha. Vha pangula nḓevhe.
"Sedzheni Tshililo, no lenga." Ndi uḽa mufumakadzi a tshi khou bvula iḽa wigi. Nga vhanna, nda wana e khomishinari wa Tshiṱiriki.
Vhaanewa Shumba na Tendai u ya nga ha iyi nganeapfufhi vha bva ngafhi Tikedzani phindulo yaṋu.
"Madzhulu kana mashonzha!" Vho Emelina vha fhindula vho sedza nnḓa nga fasiṱere.
Lisani o mbo ḓo bva a ṱuwa nga mathabama a vho tou u vhuya o no tou vha na khotsi. Ii, vho vha vha kha mulanga wavho.
Yo vha yo no ri iri ya fumi. Zwithu kha avha vhathu vhavhili zwo vha zwi sa khou vhuya zwa tshimbila zwavhuḓi lini. Vho Magoro vho vha vha tshi humbula uri ngavhe vha si kande. Nga thungo vha vho sokou ḓi rindidza ngauri tenda vho renga zwiṅwe zwa zwiḽiwa zwa hayani. "Hei, muzwala, zwithu hezwi ṋamusi a zwi khou ita. Hone, inwi inwi no ḓa na muholo woṱhe sa nṋe" Vha no ralo ndi Vho Magoro. Tshifhinga hetsho ndi musi nga hafha nṱha ha ningo hu tshi khou sisima zwibiko. Zwibiko hezwo zwi tshi tou nga zwo vha zwi zwa mbiti. "Nṋe iṅwe ndo sia banngani, fhedzi hafha ndo ḓa na nzhi." We a ralo o vha hoyu Khedebu. O ri u tou amba fhungo ḽa uri iṅwe o i sia banngani havha Vho Magoro vha tou funa vhone vho sia yavho banngani?
Hafha ndi hune muṅwali a shumisa maipfi ane a ḓihanedza ngeno a tshi khou amba ngoho.
"Ndaa!", ndi ḽiḽa ipfi hafhu. "Nnḓaa!", ndi Vho Mulima Bioko Badugela vha tshi khou takuwa uri vha bvele nnḓa hune vha ḓo vhona mueni. Ngoho vha tshi vula vothi vha wana vhe vhaṱhannga vhavhili khevha. Vha saathu amba tshithu, muṅwe wa vhaḽa vhaṱhannga a mbo ḓi bva mulomo. "Ndi matsheroni", u khou ralo a tshi khou ṱamba zwanḓa nga muya. Vho Mulimavha mbo ḓi zwi pfa uri a si vhavenḓa havha vhaṱhannga. Nga tshenzhemo yavho, muthu ane a ri 'ro' a tshi ṱoḓa uri 'ḽo', a si Muvenḓa. A sa vha Mubeli izwo u bva nnḓa ha Afrika Tshipembe. "Ndi matsheloni avhuḓi", ndi Vho Mulimavho ḓi ima muṋangoni.
Vhutshinyi honovhu ha mapholisa vhu sia riṋe sa lushaka ri sa tsha ḓivha uri ri fulufhele nnyi kha vhuno vhutshilo ngauri vhathu vhane ra tea u vha fulufhela sa vhone vhane vha fanela u ri tsireledza vha vha vha i tsha ita zwe mushumo wavho wa vha tholela zwone.
Thero ya iyi nganeapfufhi ndi ifhio?
Bulani vhuvha ha vhaanewa vhahulwane khathihi na uri muṅwali o vha fhambanya hani?
"Nṋe uno Eboo! U amba ngoho hu a tshidza: tshee nda bebwa a thi athu vhona zwifhaṱuwo zwi ngaho hezwi. Nga vha pfe nṋe mmawe. Ngoho nga khaladzi nga Muraga. Hoyu ndi mulingo-vho.?
Elekanyani o ri u pfa izwo a fhulufhedzisa u ḓo ḓa kha vho hu songo vhuya ha fhela tshifhinga tshi si gathi. A tshi fhedza u amba navho, a mbo ḓi namba a ṱalutshedza avha vhaṅwe vhoṱhe vhe a dzula navho. Khotsimunene iḽo fhungo vho mbo ḓi ḽi rahela kule na zwenezwo nge vhari ḽi ḓo thithisa tsedzuluso dzine vha khou ḓo ita . Ngauralo, vha mbo ḓi mu eletshedza vho khwaṱhisa vhukuma zwauri a so ngo vhuya a ya ha Vho Mphidi sa izwi vha tshi nga ḓivha na vhone vhe vhone vho shelaho mulenzhe lune vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u kanganyisa vhuṱala. A tshi pfa izwo, Elekanyani a mbo ḓi fhulufhedzisa uri u ḓo lindela tsedzuluso dza khotsimunene wawe. Fhungo ḽo takalelwa na u ṱanganedzwa nga muṅwe na muṅwe nga nnḓa ha Maureen we a ḓi tou vha uri ha na maanḓa a u ḓisa tshanduko kha zwine khotsimunene vha khou amba.
U vhala zwikukwana: Ndi u vhalela zwine wa ḓo wana zwine zwa nga vha malamba kana zwiṅwe.
Vho-Manavhela vho mala khaladzi a Vho-Ṋegovha.
Dzhielani vho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou Ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfi ḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Masiṱari a nganeapfufhi o ḓalesa saizwi nganeapfufhi i tshi tea u vha pfufhi ine ya kona u vhalea ya fhela kha dzulo ḽithihi.
Zwithu zwoṱhe zwe zwa pfi zwi khou ṱoḓea zwo ḓo wanala. Rambo a mbo zwi phanḓa ha Ludzhasi tsike! Ludzhasi a mbo ḓi landula, a ri zwi shumisiwe nga ene Rambo sa izwi ene a tshi khou shuma. Ha pfi Rambo a vhe a tshi khou fhindula vhuḽa vhurifhi. Ludzhasi a ri a songo vhilaela uri u ḓo ṅwala zwifhio, u ḓo ḓi tou vhudzwa zwine zwa khou fanela u ṅwalwa,
Musi a tshi swika Dube a mbo ḓi wana nnḓa huna vhathu vhanzhi. A tshi tou khilikhithi nga ngomu a vhona Rambo a tshi khou vhala vhurifhi a tshi tou ṅweṅwela. Ene zwa mu ṱhavha mbilu ngauri vhurifhi vhu no khou vhaliwa vhu nga ḓivha vhu vhune a khou vhu ṱoḓa. Zwa ṋaṋa u mu vhaisa nga u vhona na bammbiri ḽa vhurifhi ha hone ḽi tshi fana tshoṱhe na ḽa hawe.
Vho Manavhela vha vhalulula masheleni ayo vha wana o paḓa e Vho Ṋegovha vha vhalisa zwone nga R3 102. Vha ḓi wana vha khou rwela masheleni ayo tshikwamani u itela u fusha yavho thumbu.
"Iṅwe"Vho Emelina vha rafha na maṱo.
Musi hu tshi ambiwa nga fhethuvhupo na tshifhinga, hu vha ho sedzwa fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone khathihi na tshifhinga tshine a khou bvelela ngatsho. Tsumbo, ni nga wana mafhungo a tshi khou bvelela vhuponi ha ḓoroboni kana mahayani, tshikoloni, tshidimelani, bufhoni, musanda na huṅwe hunzhi hunzhi.
Zwiwo zwi re kha puloto zwo ṱalutshedzwa nga nḓila ine ya lunzhedzana kana zwiḽa zwine vhe ndi fuḽeshibeke?
Mapholisa ane a vha hone ṋamusi mafhungo a tshanḓnguvhoni a a ḓidzhenisa khao naa Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno di pfalaho?
Nṱhu fuke! Ya ḓirama yo ganḓiswaho nga vha Macmillan Boleswa.
Vho ri kha ḽi litshe ḽi thuliwe ngauri a ḽi pfi.
Tshipiḓa itshi tshi fana na u kovhela ha ḓuvha. Na u funa hani hawe muanewa u humele murahu a zwi tsha konadzea. Tshifhinga tsha swika tsho swika. Tsho salaho ndi uri hu tea uri hu vhe na u welela. Afha mafhungo a vha o swika magumoni. Khuḓano iḽa i a fhela. Vho fhenywaho kana vho fhenyaho vha a bvela khagala, nga maanḓa muanewa muhulwane. Kanzhi henefha muvhali u sala o mangala. Huṅwe u tou ḓihumbulela uri hu nga vha ho bvelela mini nga murahu (suspense).
Iṅwe ya ṱhoḓea dza nganeapfufhi ndi puloto, ya vha u thevhekano ya zwiwo. Inwi ni vhona muṅwali wa nganeapfufhi iyi o kona u bveledza puloto ya nganepfufhi yawe zwavhuḓi.
U ya nga nṋe ndi vhona nganepfufhi iyi ina ndungekano ya mafhungo. Tshiwotshi khou bveledzwa nga tshiṅwe. U vha na nḓala kana vhusiwana ha vhazhannga avha vhavhili zwo vha ita uri vha ḓiwane vhe muḓini wa Vho-Mulimau vha tshi khou ṱoḓa mushumo. Ngeno u vha vhabvannḓa havho zwi tshi ita uri Vho-Mulimau vha pfe vha na nungo dza u sa vha badela tshelede yavho nga u ḓivha uri vhunzhi ha vhathu avha vha vha vha sina mabammbiri o teaho, lune arali vha songo vha badela a hu na hune vha ḓo ya u vha vhiga hone. Hone u khakhelwa ha vhatukana naho vho rwiwa na nga mapholisa nga nṱhani ha uri vha na mabammbiri zwi sia Vho-Mulimau vhe vhone vhane vha sala vhe khakhathini ngeno vhaḽa vhatukana vho ṱamba.
Lingani nga ngomu tshidimelani o vha a tshi khou ṱoḓa u sumbedza vhukunzi naho Sara o lingedza u mu dzivhisa ene ha ngo thetshelesa.
U swika hayani Elekanyani a mbo ḓi ṱalutshedza mme awe na mufumakadzi." Ndi maṱudzi a mini enea ngoho ṅwananga Hezwi vha khou ni ṱulela, ndi u ṱula hezwi", ndi Vho Maṱamela mme awe zwi tshi tou vha khagala zwauri na vhone zwo vha dina vhukuma." Ndi vhona u nga ndi khwiṋe u ya kha muhasho wa zwa muno", uyu ndi Maureen mufumakadzi wawe o akhamala vhukuma. "Ndo fa nṋe!, Hai, ḽa ḓa hafha ḽi a kovhela. A thi nga tendi u tambiwa nga nṋe ngauralo. U fa ha muthu ndi tshithu tshihulwane, a zwi tambiwi ngazwo, Muhasho wa zwa Muno u ḓo mbadela tshelede. Zwauri nṋe ndo fa a thi nga ḓo vhuya nda bva ndo zwi ṅwela maḓi na ḽiṅwe ḓuvha." A no ralo ndi Elekanyani a tshi fhindula mme awe na mufumakadzi. A tshi ralo ndi musi o no ḓi ima nga milenzhe a tshi livha ḓoroboni ya tsini ya Makhado kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno uri a ite hone tsedzuluso?
Ambani tshiwo tshine tsha sumbedza maṱhakheni a iyi nganeapfufhi.
Thaidzo heyi i ri livhisa kha khuḓano. Nga zwi re kha nganeapfufhi, tikedzani khuḓano ya nga ngomu ye Ludzhasi a ṱangana nayo.
Kha hei nganeapfufhi ri khou pfa nga ha kutukana kwe dzina ḽakwo ḽa vha ḽi tshipfi Thomi. Muṅwali wa nganeapfufhi uri anetshela kutambele kwaThomi henefha tsini na gethe ḽa hayani ha hawe. Kha huri zwenezwi Thomi e kati na mutambo wawe a mbo ḓi vhona ḓongololo ḽi tshi khou ralo u pfuka bada. Musi Thomi a tshi vhona ḓongololo iḽi ḽi vhukati ha bada mbilu yawe yo swika he ya vhavha vhukuma musi a tshi humbula uri ḽi nga kha ḓi kandiwa nga goloi dzine dza vha dzi tshi khou fhira nga bada iyo.
Khuḓano ya nga nnḓa ndi ine nnyi na nnyi a kona u i vhona. Hu nga vha nndwa kana tsemano vhukati ha vhaanewa. Tshiṅwe tshifhinga hu a vha muanewa na zwithu zwa mupo, tsumbo, miḓalo i no nga sa ya Tsunami.
"Ngoho vhaṅwe vhathu u ya tshikoloni vha khou sokou ya-vho." Uḽa muṱhannga a vho vhudzisesa Ludzhasi u khou ambiswa ngani. Ndi afha Ludzhasi a tshi ri: "Uyu Rambo tshikolo tshi hone o tou tshi dzhena vhusiku A thi ḓivhi uri u tou vha kiḽaka-ḓe hafho dziofisini. Hafhu a tshi ḓi ri u ṅwala na nga mutshini na u vhala zwiṅwe zwithu zwa tshikhuwa! Na murole wa 10 u ḓi ri o tou phasa zwavhuḓi ngeno a tshi tou balelwa nga u vhala luambo lwa ḓamuni." Muṱhannga uḽa a ḓi vhudzisesa uri o itani. Ha ḓi pfi ha koni na u vhala?
"Kha zwi gume henefho. Ri songo zwi tanganysa na mafhungo hezwi zwo rali. Zwa mushumo nga ri zwi ṱhonifhe shaka ḽanga. Nahone nga zwi sedziwe nga iṱo ḽa mushumo. Vhushaka na tshanḓanguvhoni zwo wisa mivhuso na mafeme mahulu khathihi na one madendele. Kani vho hangwa uri uyu muvhuso washu wa Venḓa wo wa hani Pheledzoni ya hone mathina iyi khomishini yashu yo tumbula zwifhio Vhuaḓa!”
Vhaanewa vhane vha wanala kha yeneyo nganeapfufhi. Kha nganeapfufhi vhaanewa a vha tei u vha vhanzhi. A vha tei u ḓalesa sa izwi zwi tshi nga sia zwi khou bvisa tshiṱori kha muṱoḓo watsho muhulwane.
"Ni ri vho dzula kha ṱorokisi ḽifhio" U ralo Lingani a fhedza ngau lidza tsaṅwa.
Hu a swika hune na ḓibaḓekanya na vhaanewa.
"Yuwi, ra ḓo vha fhani khotsi a Lisani?
Kha nganepfufhi ri tea u ṱangana na muanewa muhulwane na thaidzo yawe kha phara dza u thoma. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa?
Kuambele. Luambo ndi iṅwe ya nḓila dzine muṅwali a nga dzi shumisa a tshi sumbedza hune mafhungo a khou bvelela hone. Vhathu vha dzulaho fhethu ho fhambanaho, vha amba nga nḓila dzo fhambanaho. Tsumbo, mahayani kana ḓoroboni, musalauno/mulovha. Arali wa nga ṱangana na mukegulu a ri a tshi u lumelisa a ri: "hoḽa", u nga ḓivhudzisa mbudziso uri ndi mukeguluḓe, fhedzi zwa itwa nga muthu muswa, zwi a pfesesea.
Lingani nga ngomu tshidimelani o vha a tshi khou ṱoḓa u sumbedza zwifhio naho Sara o lingedza u mu hanisa?
Ludzhasi u vhona avha vhaṅwe vha tshi khou sea na ene a vho sokou vha tikedza-vho. Fhedzi a tshi tou nga u khou zwi vhona uri u khou itwa tshiḓahela. Kuambele kwa Rambo ho vho ḓo tou vha u ṋekedza Ludzhasi vhuḽa vhurifhi hawe. Kha fulobo ho vha ho ḓi tou ṅwaḽiwa madzina awe nga vhuḓalo. Zwi tshi tou vhonala uri nga nnḓa ha fulobo ho tou ṅwala muthu wa tshifumakadzini. Ho tou ṅwaḽiwa zwavhuḓi nga nthihi-nthihi uri Vho Jonas L. Lukotsi. Munna Ludzhasi a vhu ṱanganedza a tshi tou sumbedza uri u kha dakalo ḽi sa ṱalutshedzei. A setshelela a dovha.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Dzina ḽa muanewa muhulwane wa iyi nganeapfufhi ndi ḽifhio?
Ndi fhaḽa he musi vha tshi wana uri muzwl o vha sia na zwiḽa zwe vha renga na zwone zwo melamilenzhe ngeno tshikwamani vha si tsheena na sheleni.
Ḓuvha ḽa u sengiwa mulandu ḽo mbo ḓi swika. Vho Thomas Masindi vho mbo ḓi wanala mulandu wa u rwa vho ḓiimisela u huvhadza muthu a songo tshinya. Vha mbo ḓi vhona mulandu vha gwevhiwa u dzula dzhele miṅwedzi ya rathi. Vho Reginah vhatshi vhudzisiwa uri vha kha ḓi ṱama u dzula navhoVho Thomas vha tou dadadza. Vha mbo ḓi ri arali vhu vhuhadzi ho vha balela. A hu na tshi sa kundi muthu. Vhana vha mbo ḓi ṋewa mme avho.
Vha sokou nadzo, goo!
Afha ndi fhaḽa hune muṅwali a nga amba zwithu zwi sinyusaho nga nḓila yavhuḓi ine ya si pfise vhuṱungu. Hezwi zwi ita uri muvhali kana muthetshelesi a rindile.
Arali inwi no vha ni Lingani zwe a ita no vha ni tshi ḓo vha no zwi ita naa Ndi ngani ni tshiralo?
"Ni na bulupheni na bammbiri" Ane a khou ralo ndi Ludzhasi e vhukati na u bika. Rambo a tshi tou tenda uri u nazwo, Ludzhasi a mbo ḓi ri u khou zwi humbela na fulobo arali e nayo?
U ya nga ha milayao ya Afrika Tshipembe muthu o tendelwa u pomoka muṅwe vhuloi. Tikedzani.
Khakhakha: U ṱangana na...
"Nṋe thaidzo yo nngwelaho muzwala ndi haya mafhungo a mushumi. Hafhu hezwi ndi hafha a thi athu u mu badela. Zwino hezwi zwa u livha Venḓda Sun uri muṅwe musi u a vha na mashudu."Vho Magoro vha khou amba fhungo heḽi musi moḓoro uyu wa Vho Khedebu u tshi khou livha Venḓda Sun."Tshiṅwe tshifhinga zwi a ralo zwithu zwa naka muzwala. Na nṋe hezwi ndi hafha ndi na zwi no nndina." We a ralo ndi Khedebu a tshi khou lingedza u sumbedza muzwala wawe uri na ene thaidzo ya tshelede u nayo.
"Hei, no zwi vhona uri vhu khou bva kha nnyi uvhu vhurifhi" Ane a khou vhudzisa ndi Ludzhasi. Rambo a tshi fhindula a ri: "Ndi ḓo zwi vhona hani ndi songo vhu vula nda vhona zwo ṅwalwaho" Nangoho fhaḽa Rambo a mbo ḓi sumbedzwa, a zwi vhona uri ho ṅwaḽiwa nga muthu ane a pfi Alice. Rambo a ḓi zwi amba u ri ho ṅwaḽiwa nga Alice. Ludzhasi a mbo ḓi soukou lidza tsaṅwa a ri: " Musadzi u a penga hoyu." U ralo a dovha a sokou sea?
Mvumbo ya Thomi ndi mvumbo ya muthu ane a pfela vhaṅwe vhathu kha mujwe muthu vhuṱungu, ha takaleli u vhona muthu muṅwe a tshinga vhaisala.
"Ino vhege ro vha ro fanela ri tshi tou wana lubapilwana ra thotha mani. Lisani, au zwi vhoni" Ndi Vho-Muraga vho dzula henefha tshitupuni na ṅwana,
Nyanetshelo nga muthu wa vhuraru ndi yone nḓila yo ḓoweleseaho kha nganeapfufhi. Hafha na hone hu shumiswa munanewa muhulwane kana muanewa muṅwe na muṅwe sa muanetsheli wa nganeapfhufhi. Hu shumiswa ḽisala ḽa muthu wa vhuraru "o, tsho, vho".
Tsatsaladzo ndi figara ya muambo ine ya shuma u sasaladza. Afha hu shumiswa maipfi ane a sinyusa na u pfisa vhuṱungu sa izwi a tshi tou nyefula. Tsatsaladzo i vhewa nga nḓila ya kholedzo i holedzaho muthu ane zwine a ita zwa vha zwi si zwavhuḓi.
Fhethuvhupo na tshifhinga zwo bveledzwa nga nḓila i fushaho vhukuma. Nahone ri wana zwi tshi tshimbilelana na vhaanewa vhane vha khou wanala kha yeneyi nganeapfufhi.
Ni vhona masiaṱari a iyi nganeapfufhi o tea Tikedzani phindulo yaṋu.
Avho vho vha Vho Mugoro vhe nga tshifhinga hetsho vha vha vho no thoma u tamba mutshini. "Hafha fhethu muzwala ni a tou kupula vhusiwana vhathu vha ni mangala. Khouḽa Mmbengeni wa Maṋiini, u kha ḓi kandwa murahu" We a ralo ndi Vho Khedebu a tshi khou amba na hoyu muṅwe ngavho. U ralo o tou ṱuṱula mbilu ya Vho Magoro zwino. Vha khou tamba vho no humbula na u wana tshelede ya ṱhanga ya nnḓu yavho?
Khuḓano ndi muhangarambo wa puloto. Puloto ya shaya khuḓano i nga thenga vhathu kana zwigwada zwivhili zwi tshi khou itiswa nga phambano ya zwine vha zwi takalela, mihumbulo, zwipikwa, zwine muthu a tenda khazwo na zwiṅwe zwinzhi zwinzhi. Khuḓano a i thivhelei sa izwi hu zwithu zwine ra tshila nazwo kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Vho Thomasi Masindi ndi munna-ḓe Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
Zwi vha o khakhea ngauri ni vhufhura.
Na ḓivhea vhuimoni ha vhaanewa vhane vha vha kha dandetande uri hu inwi, no vha ni tshi ḓo ita mini. Ngauralo, zwi sia ni khou takalela u vhala tshiṱori itsho.
Vhathu vhane vha nga Vho-Manavhela kha vha tshilaho vha a wanala na kha ane ano maḓuvha ane ra khou tshila khao. Vhathu vho raliho ndi vhone vhane vha khou wisa khamphani nnzhi nga u dzi tswela. Vhathu vhenevha vha vha vha na thaidzo ya u ṱoka u swikelela zwithu zwine vha vha vha si nazwo. Zwavhuḓi ri nga ri vhathu vhenevha vha vha vhe na vhuhovheleli. Tshiṅwe tshifhinga u a wana vhathu vha hone vha na tshiṅwe na tshiṅwe tshine vhathu vha si vha sedza vha vhona vha sa lili tshithu, hone vhone vhaṋe vha vha vha sa fushei naho vha nazwo.
A zwi vhona uri mafhungo haya ndi a ndeme nga maanḓa lune a khou fanela u tandululwa zwavhuḓi zwithu zwi sa athu u tshinyala. A humbula uri arali a nga humbela u ya hayani hu ḓo pfi mulandu ndi mini A ḓi sokou ri u ḓo lingedza uri a humbele mushumoni, khamusi zwi ḓo shuma?
Nga ḽi tevhelaho Vho Mulimavho tou mangala Shumba na Tendai vho dzula kha lwonolua luguvha lwavho. Vha vha shela nga ḽiṅwalo ḽi bvaho mulayoni vha ri "ri ḓo ṱangana khothe". Vha basela nga u vhudza Vho Mulimauri a vha fhano Afrika Tshipembe lu si ho mulayoni. Vha na "passport". Nahone na aḽa mapholisa e a vha tambudza o vulelwa mulandu.
"Nḓo tshi shavhelani?
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga murahu ha tshifhinga musi mutukana uyu a khou ḓivhona ḓongololo ḽi sa bvi badani ndi fhaḽa a tshi ya kha mme awe a vha humbela uri vha mu tendele luthihi fhedzi uri a dzhene badani a thuse ḓongololo iḽo. Mme awe vho fhedza vho mu tendela uri a nga dzhena badani a ḽi tapa, hone a tshi ri a ḽi tape ḽone ḽi sokou petekana. Thomi o fhedza nga u humela kha mme awe, vhone vha mu vhudza uri vhukhwine ene a bve khaḽo uri a sa ḓo fhedza ho thulwa ene nga goloi. Nangoho ḓongololo ḽo fhedza ḽo thulwa.
"Thoma u ima ndi ḓo u fha ," vha ḽa fhaḽa vha konou i thudzela khae vha tshi khou nanzwedzela zwanḓa vha tshi khou boḓa lwe Vho Emelina vha ita na u sea.
"U ḓa ndo no fhedza!"
A ḽi lavhelesa ḽi tshi ralo u suvha ḽo peama ḽi tshi nga ḽi ṱoḓou tou pfuka bada hu si nga u tou buḓekanya nga vhukati. Ḽe thenu ḽa tsa nayo, ḽe ndi a i buda. Khathihi fhedzi goloi bvelele. Ya ḓa ye nga maḽinga a tshamonde tshaka, ḽa sala ḽe badani kwelele.
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza vhaanewa. Hu na vhaanewa vhahulwane vhane mafhungo oṱhe a ḓisendeka khavho.
Pfufho ya u thoma kha muṱaṱisano wa De Jager-Haum Literary Competition wa 1992/1993 nga bugu ya nganeapfufhi ine ya pfi "Tshiṱangu tsha philamisevhe."
Khuḓano i kuḓedzwa musi hu si na u eḓana ha maanḓa vhukati ha vhathu kana zwigwada zwivhili. Kanzhisa zwi iteesa musi muṅwe kana tshiṅwe tshigwada tshi tshi shumisa maanḓa nga nḓila i songo ḓaho.
Afha ndi hune muṅwali a ṋea vhavhali zwiwo zwine zwa ḓo bvelela phanḓa. Hu nga shumiswa muṅwe wa vhaanewa, a lora nga zwine a tama zwi tshi bvelela. Na henefha muanewa u a dzula e goo, a ḓivhona o wina lotto. A tshi dzula ḽiḓuni ḽi si na vhukono. Muloro a ri tsha amba. Ḽifhasi ḽi vha ḽi ḽawe ḽoṱhe. U sa ḓivha nandi uri ndi miloro. Iṱeli u lora hu sa ḓifhi zwone.
Nḓila iyi na yone i shumisa muthihi wa vhaanewa u anetshela nganeapfhufhi, hu nga vha muanewa dendele kana muanewa muṅwe na muṅwe.
"I no ḓo sala" Ndi ene a tshi vhudzisa khotsi. "Ri ḽa yoṱhe!”
Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vhathu vhane vha nga Vho-Magoro ri navho vhane vha thila nga zwikolodo, vhanevha ndi vhane vha a hangwa muholo une vha u hola. Vha ita zwikolodo zwi fhiraho malamba ane vha a wana. Hezwi zwi fhedza zwo vha wedza khomboni ngauri zwi vha sia vha tshi tshila vha tshi khou shavha shavha nahone vha sina mulalo. U sa vha na mulalo tshiṅwe tshifhinga zwi a fhedza zwo vha vhangela na malwadze a mitsiko ngauri vha vha vha khou kundelwa u tandulula thaidzo dzavho.
Vho Thomas vha mbo ḓivha vho vha dzhena nga mboma. Ho vha u rwiwa ha Vho Mmbulaheni iḽo ḓuvha naa Muthu wa khuvhe o rwiwa a tou ḓiphina. Vho Mmbulaheni wangu Ri amba ngauri muthada yo fhela nga dzone mbamba, tshigompfana, baḓamandiusetshe, phaini, thothotho na maṅwe.
Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfhufhi yo tea. Tikedzani.
Ḽi tshi khou ralo u semana ḽi tshi ḓa khae, ḽa mbo ḓa ḽa putana ḽa ita muḽinga wa nga wa goloi, ḽa sokou tulu henefho. Thomi o thamutshela murahu nga u o fha ḽi tshi ḓa khae. O vhuya a pfa uri ḓongololothavha ḽi a luma, nahone ḽo fara a ḽi ḽitshedzi. Naho i ḽi ḽisi ḓongololothavha o sokou pfa e na muhumbulo wa u ḽi ofha, zwihuluhulu ngauri ḽlo vha ḽi khou mu sema.
Ndi maambiwa o pfumaho vhuṱali.
Nyanetshelo nga muthu wa vhuvhili i ita uri vhavhali vha ḓi pfe vha vhaanewa vha nganeapfufhi. Nḓila iyi a yo ngo ḓoweleesa nga vhunzhi ha vhaṅwali.
Hoyu ndi ane vha dzula vhoṱhe Tshaulu.
Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana Tikedzani phindulo yaṋu.
Nganeapfufhi i dzhia tshifhinga tshingafhani/ Tshiṱori tshi khavara tshifhinga tshingafhani?
Elekanyani a mbo ḓi humela kamarani a swika a dzhia tshigidi tshawe a tshi vhofhela khunduni a bva a ṱuwa natsho a tshi vhonala uri o vhifhelwa vhukuma. "Ane a ḓa a tshi nṱoḓa a vhudziwe zwauri ndi khou vhuya", aya ndi maipfi a Elekanyani we a vha o no ḓivha khoroni ya muḓi a tshi khou ṱuwa o livha hune ha ḓihwa nga ene mune e eṱhe.
"Nṋe a thi khou rengisa tshithu, ndo tou kovhelelwa." Ndi uḽa mufumakadzi o ṱungufhadza na ipfi. Ene a songo naka i iḓa u vhone. Zwa tou ṋaṋa nga wigi ye a vha o ambara ṱhohoni.
"Vha si havha khaladzi anga vhone khotsi a maanḓa. Na kale ndi muthu ane a tshi ita tshithu, a tshi fhirisa o fara mulayo wo tshi imisaho phanḓa. U na vhutevheleli kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine a fara kana u ita nahone ha funi u khakha. Ndi muthu muṅwe-vho hoyu khaladzi anga. Ha nwi ha dahi. A tshi ḓivha ngoho ya tshithu, na ṅwana wa mme awe ha imi nae arali o khakha. Ndo zwi vhona ṅwaha wa murathu wanga a pandelwa vhuhadzi nga munna a tshi khou fela u fara lwendo lwa u ya Manyeleti a songo ḓivhadza munna tshikhuwani. Maṱodzi a fhedza a shavhela ha Vho Ṋegovha. U pfa vhubvo ha nete ya mafhungo enea, vha sinyuwa zwihulu vha mu shakulisa muḓini wavho v husiku honoho. Vhe zwe a ita zwi ri funzedzela vhasadzi u sa ṱhonifha riṋe vhanna vhavho," ndi havha mufumakadzi wa Vho Manavhela hezwi vho no dzhena vhoṱhe kamarani yavho ya u eḓela ya nnḓu hei ya pulaṱa. Vho amba nga zwa mishumo vha fhedza v ha fara a zwitshele zwa shango.
U vhona Vho Tshivhavhula Vho Reginah ndi u ima phanḓa ha nnḓu vha thoma-ha u vhidzelela.
Hafha muanewa u vha o livhana na zwithu zwivhili zwi sa takadziho zwi tshi eḓana. Fhedzi u tea u nanga tshithihi, ha ngo tendelwa u sa nanga tshithihi khazwo vhuvhili hazwo khathihi na masiandoitwa mavhi azwo. Mulayo uri u tea u nanga tshithihi. Hafha muanewa u vha a si na vhushavhelo, tsho salaho ndi uri u khou nanga uri u fisa hani, nga ngweṋa kana nga ndau. Vhuvhili ha hezwi zwipuka ndi zwivhulahi. Fhedzi muanewa u vha a sa funi na tshithihi tshazwo.
Ndo vha ni tshi ḓo tandulula thaidzo nga u lingedza u badela zwikolodo zwanga zoṱhe ndi sa khou engedza zwiṅwe.
Ho Vhifha - ḓirama ya luṱa luthihi yo ṱanganyiswaho nga vha Nev Productions.
"Hezwi ndi hafha ndo lavhelela vhurifhi vhune ha nga vha vhu tshi khou bva hayani." We a ralo ndi Ludzhasi. "Kha nnyi-vho henengei Venḓa ane a nga ni humbula" ndi Rambo we a amba nga u rali musi a tshi khou ḓi sokou ṱongelela o ḓi fara kuḽa kudifhi?
Maemu o ri u bva a livha ha khonani yawe Luvhani. U tou swika fhedzi ha swa ano na aḽa. Hafhu havha vhavhili vha tou vha marema na mukhoro. Haho ane a nga vha fhambanya kha ḽoṱhe ḽa Sunnyside, hafha kha ḽa Pitori. Iḽo ḓuvha vho ri u ṱangana ha sa tshinywe watshi.
Ni vhona hu tshifhinga tsha zwino kana tsha kale Tikedzani phindulo yaṋu nga zwi no bva kha nganeapfufhi?
Henefha mathomoni a nganeapfufhi ri wana na muanetsheli a tshi ḓibvisela khagala uri khuvhani ene na tshelede a vha lwi. Ngazwo o takala zwihulu u poswa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Musina. Muṅṅwe na muṅwe u ya nga ha nganeapfufhi u a zwi ḓivha uri tshiṱitshini tsha Musina u sa pfuma ndi u tou litsha.
U ya nga milayo ya Afrika Tshipembe muthu ha ngo tendelwa u pomoka muṅwe vhuloi saizwi a tshi vha a si na vhuṱanzi vhu fareaho hune a nga vhu shumisa sa hone vhuṱanzi ha zwine a khou amba.
Ha ri vha tshi kha ḓi humbula uri vha nga adzela lagane ḽifhio ḽine ḽa nga fusha Vho Thomas vha vhona tshithu tshi tshi ri thavhi tsha ri nga fhasiha mmbete fhelele. U tou amba ngoho Vho Reginah a vho ngo kona u vhona zwauri tshithu itsho tshi nga vha tshi tshithu-ḓe. Iṅwe mbilu ya ri i tou gwadama fhasi u ṱolele. Muhumbulo uyo vha lwa nawo ngauri zwi nga ḓi itea ha vha hu ṋowa ya mbo ḓiv ha gomba vha mbo ḓi fhambana na mavhele.
"Maphorisa a si thaidzo. Vha nga ma vhidza zwino. A si ndi vhathu", ndi Shumba hoyo.
ya ponda i tou khwikhwidza.
Kha hei nganeapfufhi muṅwali u ri vhudza nga Vho Magoro Ṋetshiomvani vhane vha vha na thaidzo ya tshelede nga nṱhani ha zwikolodo zwo vha momelaho sa madzhulu kha muṱaṱe. Zwenezwi Vho Magoro vha vhukati na thaidzo yavho ya tshelede vha ḓelwa nga muhumbulo wa u ya u tamba mitshini ngei Venḓa Sun. Hone fhungo iḽi ḽi dovha hafhu ḽa vha fara ṱhaha musi vha tshi humbula uri a vha nga ko wana zwinamelo zwa u ya hayani sa izwi hu tshi ko vha hu vhusiku. Nahone Tshaulu hune vha dzula hone a si hune vha nga kona u swika nga milenzhe musi vha tshi bva afha Venḓa Sun.
"Bvelani kule hangei, a thi na tshifhinga tsha u tamba na ḓongololo nṋe."
"E, ra tou vha rengela ṋama silahani?
"Ndi amba khaladzi" Lingani u ralo o sedza hei khomba. U khou amba o ima tsini na phasela dza vhathu dzo sendekwaho hafha. Hoyu ṅwananyana u tou nga ho ngo zwi pfa ngauri huufha a songo vhuya a rembulusa ṱhoho. Nga lwa vhuvhili ndi hezwi-ha hoyu musidzana a tshi mbo ḓi ṱhoho nga zwiṱuku rembulusi, a fhedza e maṱo nga zwiṱuku tibu e kha Lingani o sinyalala, lwai. "Naa zwino hu pfi ho no tshinyala mini-ha Ndi amba ngauri zwino vho vhuya vho no tou hwalana Kani-ha ni ṱoḓou mmbulahela ṅwana fhano ngomu tshidimelani" Ndi havha mufumakadzi vho no ima u luka dziḽa uḽu dzavho vho sedza hoyu Lingani nga fhasi?
"Ni ri a thiho", a no ralo ndi Elekanyani zwi tshi tou vha khagala zwauri ha ngo vhuya a ḓiimisela u ṱangana na Vho Mphidi sa zwe khotsimunene vha ri a so ngao vhuya a tenda vhaṅwe vhathu vha tshi ḓidzhenisa kha fhungo iḽi vhunga zwi tshi nga kanganyisa vhuṱala. Maureen ene ha ngo vhuya a vuwa o mu tendela na khathihi. Tshawe ho vha u mu ṱuṱuwedza uri ndi khwiṋe a bve a vhonane navho a pfe zwauri vha ri mini." U si dze mu vhidzi tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi", ndi Maureen a tshi khou ṱuṱuwedza Elekanyani u ya u vhonana na Vho Mphidi vhe nga itsho tshifhinga vha vha vho no ḓi vha muṱani. Maureen na Elekanyani vho ri u tendelana, Vho Mphidi vha mbo ḓi dzheniswa nḓuni. Vhuvhili havho munna na mufumakadzi vha mbo ya khavho.
A tshi pfa zwo ṅwaliwaho zwi sa ḓadzi mudzio, a pfa a sa zwi pfesesi. Ndi nnyi ane a nga pfesesa u pfi mufumakadzi wawe u a lowa, vhuhulu a khou pomokwa nga mme au, ri amba mazwale wawe. Izwo zwo ita uri muthada i ṱoḓe Nndweleni uri na ene a mu vhalele u khwaṱhisedza zwe Rambo a vhalisa zwone. Nangoho Nndweleni o vhala zwa bva zwo tou kokotolo na zwe Rambo a vhalisa zwone.
Ndi figara ya muambo ine ya shumisa maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwine zwa ambiwa khagala. Huṅwe-vho maipfi o shumiswaho a nga vha a tshi amba zwi fanaho na vhuhulu kana kutshimbilele kwa zwithu zwenezwo.
Nangoho Ludzhasi a mbo ḓi vhudza hoyu Rambo zwine a khou funa hu tshi ṅwaḽiwa zwone. A ri u khou ṱoḓou ri hezwi a tshi fhedza u bika ambo ḓi vhu posa uri vhu ḓo ṱavhanya ha swika hayani. Kha phindulo iyo ho vha hu tshi khou ombedzeliwa uri Alice a si ṱuwe musi a sa athu vhuya ngauri u khou ṱoḓou dzudzanya mafhungo nga nḓila yavhuḓi.
"Ndi ri hu na vhaeni fhano muṱani vha no tama-vho u ni ḓivha-wee! Lingani! Lingani haee...! Ni khou mpfa kana" vha tshi ralo vha khou vhuya vha pfiwa nga nnyi. A re Lingani u vho pfukekanya zwitaraṱa. Na murahu muthada a i tsha sedza?
Muṅwali u khou tama vhavhli vha tshi guda uri muthu a songo sokou ita zwikolodo zwine zwa fhira muholo wawe.
Thaidzo ya Vho Magoro yo ḓo tanduluwa musi vha tshi mbo ḓi khakhakha na Khedebu muzwala wavho ane a vha na goloi. U mu vhona vha mbo ḓi delwa nga muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha ye vha tambe mitshini zwenezwo vho no fhedza vha ḓo ṱuwa nae sa izwi vha tshi ko ki mu putisa. Havha Vho Magoro nga hetshi tshifhinga vho vha vho no renga na zwihiwa zwa hayani zwine zwa khou ṱahela? Hone zwo takadzaho ndi zwauri muzwla w Vho Magoro Khedebu na ene o vha e na muhumbulo wa u ya vho henengei Venḓa Sun. Vho Magoro vha khou itiswa hezwi zwoṱhe nga u humbula mushumi ane vha khou tea u mu badela. Musi vha tshi swika hodelani Vho Magoro vho ḓo kombetshedzea u tsa na muhwalo w zwe vha renga saizwi goloi ya muzwla yo vha i sina dennde. Ngeno zwa ene Khedebu o zwi sia ngomu goloini nga phanḓa sa izwi zwo vha zwi tshi fhelela. Hodelani henefha ho vha hu ḓala I tshi tou vha mupfufhi si mphire. Kana ndi ngauri ṅwedzi wo vha wo fhela. Vha re Vho Magoro vho vha vha tshi tou vha na fulufhelo tshoṱhe uri ngoho vha khou ya u fhedzisa muraga wavho nga tshelede ine vha ḓo vha vho i wina henefha hodelani. Vhathada vho ḓo tamba mitshini vha tshi khou ita vha tshi ita vha tshi swura nyana. Nga murahu ha awara ya vhufumi Khedebu o ḓo pfulutshela thungo iṅwe uri a yo tamba hone ngeno vha re Vho Magoro vho sala vho omelela mutshini wonoyo. Nga hetsho tshifhinga vho vha vho no shumisa masheleni a linganaho R5 000-00. Vho vha vho no hanganea nahone tsaṅwa dzo no vha tsaṅwa. Vha re Vho Magoro iḽo ḓuvha mutshini a wo ngo vhuya wa vuwa wo vha sedza nga iṱo vhuthu. Vho fhedza vho bva fhedzi. Vho vha vha tshi ri u pfa miṅwe mitshini i tshi lila u sumbedza uri yo winisa vha gidima vha swika vha sokou dzii vha zwondololo uyo muthu vha tshi tsa nae ngeno vha sa ambi tshithu. Hone wo vha u tshi tou kona u zwi vhona uri mbilu i tou nga i khou humbela tshelede. Nga murahu, musi vha tshi vho vhona uri mafhungo ha khou vha tshimbilela, ndi fhaḽa vha tshi ya u ṱoḓa muzwala Khedebu ngei he a vha a tshi khou tamba mitshini hone. Vha tshi swika vha ṱoḓa vha neta vha vhuya vha tou vhudzisa muṅwe wa mapholisa a henefho hodelani. Vhaḽa na vhone vha kundelwa u thusa saizwi vhanna vha tshi vha vhanzhi henefho hodelani. Vho Magoro vha tshi humela ngei murahu. Zwenezwi vhe nḓilani vha humbula uyo ṱolela he moḓoro wav ha wop aka hone vha wana moḓoro swoto. Vho Magoro u humela ngei ngomu vho vha vha tshi vho sokou mona-mona na mitshini. Nga murahu ndi he vha wana huṅwe vha vho eḓela henefho vhukati ha mitshini mahono a mbo ḓi ṱanganedzana. Vhone vhe a si ṱanganedzane hani ngauri ho vha ho no tou vha matsheloni. Mapholisa a hodelani o fhedza o no tou vha vusa. Vhone u vuswa vha vho humbula u tou ḓiṱutshela. Vha tshi swika hune ha dzhiiwa thundu fhaḽa he vha sia vho vhea dzavho vha bvisa thikhithi hone thundu dzavho vha wana dzo mela milenzhe. Tshe vha si pfesese ndi tshauri hani-hani vhone vha vhe vha na thikhithi ngeno thundu davho dzo ṱuwa.
"Ri khou ṱuwa na iwe roṱhe bra Fox." Ndi muṅwe wa lugennge luthihi nae a no ralo.
Ambani madzina a vhaanewa vhararu vhahulwane vha iyi nganeapfufhi.
Mathina u sala fhaḽa Vho Thomasi vho vho humbula nga u rwela nga iṅwe ya suthu yavho ya veḽivethe ye ya vha yo sala henefho hayani. Zwenezwi vha tshi tou khiulula suthukheisi vha mbo ḓi ṱanganedzwa nga suthu yavho, hone vhurukhu na badzhi zwoṱhe zwo vha zwi mabuli fhedzi. Zwenezwi vha tshi khou fhenḓa vha mboḓi ṱanganedzwa nga tshiṱaha tsha mbevha tshi na vhubevhana vhutswukutswuku. U vhona izwo muhumbulo wa revha vha wana uri ngoho zwe mufumakadzi na Vho Mmbulaheni vha vha vha tshi khou amba yo vha i ngoho. Vha humbula uri khuvhani vhone vho sokou rwela Vho Mmbulaheni zwi siho. Vha tshi kha ḓi ḽa marambo a ṱhoho vha pfa moḓoro u re luvhiloni khoroni yavho u tshi khou ima. Nga u sa tshinya tshifhinga vha mbo ḓi namedzwa. Mulandu wo ḓo sengwa Vho Thomasii vha ḓivhona mulandu vha gwevhelwa u dzula dzhele miṅwedzi ya rathi. Hone mufumakadzi wavho ene o namba o ri ene vhuhadzi o vhu livhuwa.
Ndi muthu wa tshilume ane a vha muhulwane ane a vha na mbilu i si yavhuḓi.
"Ri mapholisa." Vha khou ralo Vho Veveru vha tshi khou mu sumbedza garaṱa ya mushumo naho ro vha ro ambara dzhunifomo. "Ri khou humbela u vhona basa kana ḽiṅwalo ḽa u ni tendela u vha fhano arali ni si mudzulapo wa Afrika-Tshipembe."
Musi ni tshi ita mbambedzo iyi ni dzhiele nzhele uri musi muthu a tshi vhambedza ha sedzi zwivhuya fhedzi u a dovha hafhu a sedza na zwivhi.
Ṱhoho yo tea nganeapfufhi iyi ngauri ndi zwa vhukuma uri nga murahu ha musi Vho Mulimau zwo wanala uri ndi vhone vha re na mulandu vho pfa ṱhoho i tshi vho nga i bvuma magoṅoṅo.
Ḽiṅwe ḓuvha Vho Muraga vho ḓo vhuya vha tshi vhudza mufumakadzi uri hu pfi a vhe hone nga vhafunzi na vhomme nahone vha ri vha khou ḓa u vha dalela nga Swondaha. Vhueni uho o ita uri avha vhavhili vha thome u amba nga ha uri vha fanela u bikelwa zwifhio. Vho ḓo fhedza vho tendelana uri hu ḓo bikiwa zwifhio. Nangoho ḽia ḓuvha ḽi swike, mufumakadzi wa vhathu vha zwi bika mani marothisa nthe vha inga na nga u baka zwikontsi. Hone tsho ḓo ngaho tshi a dina ndi musi ḽia ḓuvha ḽi tshi swika vhafunzi na vhomme vha vho pfi vho ya Phithasibege hune vha ḓo vhuya vhukati ha vhege. Vho Emelina vho fhedza vho vhudzisa munna uri khuvhani hafhu vha tshi vho nga vha khou itiwa zwimunnguni nga nṱhani ha mafhungo a ṋama ya khuhu. Nga nṱhani ha vhaisala Vho Emelina vho ḓo humbula uri ndi khwine u vhudzisa vhafunzi na vhomme uri ndi ngani vho vha ita zwihulu zwingafho. Hone vha re Vho Muraga vha ri vhathu vhahulwane a vha sengisiwi. Vha khou ralo vha kati vha tshi khou kukuna rambo. Mafhungo haya vha re Vho Emelina vho zwi vhona uri khuvhani vho vha khou itiwa zwimunnguni vhukuma nga nṱhani ha hone u funesa pama ya khuhu.
Ndi vhona yo lapfesa saizwi nganeapfufhii tshi tou ḓibula uri yone ndi pfufhi. Khathihi na ṱhoḓea yayo ya uri a yo ngo tea u lapfesa ya fhira masiazari maṱanu saizwi muvhali a tshi tea u i vhala kha dzulo ḽithihi.
Ludzhasi a mbo ḓi shela maḓi panini yawe. Rambo a tou nga ha zwi vhoni uri Ludzhasi o no vhaisala nga nṱhani hawe. Rambo ndi afha a tshi ri, "muthu ḽiṅwe ḓuvha u ḓo vhuya a tou lila riṋe vha vhathu vhanzhi ri tshi khou a ṱanganedza." Ngavhuya a konou zwi limuwa uri zwine a khou itisa zwone zwi khou vhaisa Ludzhasi. Naho zwo ralo a ḓi tou mu nyefula nga khole.
U swika rumuni a wana Rambo o takala vhukuma o takadzwa nga luṅwalo lwe a vha a khou vhala. A ṋea mudzulisani uri a pfe-vho zwine a khou pfa. U sa ḓivha nandi uri mudzulisani ha koni u vhala. Ludzhasi ndi u mbo ḓi dzhia luya luṅwalo a livha ha Nndweleni. Nndweleni ho ngo tsha vhalela mitala mingana nṱha nga mbilu u bilufhala. U ḓo sa bilufhala hani luṅwalo ulwo lu tshi bva kha muthu wawe, a tshi khou ṅwalela muṅwe munna. Hezwi zwo vusa nndwa khulu vhukati ha Nndweleni na Rambo. Zwoṱhe hezwi nga nṱhani ha u sa kona u vhala na u ṅwala ha Ludzhasi.
"Ndi khou tou humbela nandi vhathu vha Mudzimu. Vha mpfara vhana vhanga vha ḓo ḽa mini ngoho Afhu nṋe muthu ndi hone ndi hone ri tshi tou vha vhavhili fhedzi. Kha vha ri ndi badele nga muvhili wanga." Ngoho ndi tshi mu sedza nda wana e musadzi a ṱanganedzeaho. Nda ṱinga-ṱinga ndi tshi sedza fhethu ho khudaho, nda wana hu si na ho fanela muṱangano washu?
Ndi nga matshelonitsheloni a Mugivhela. Vhana vha muṱa wa Vho Masindi vho no ḓi bubela tshikoloni. Vha muṱa wa Vho Masindi vhoṱhe vha a zwi ḓivha zwauri Vho Masindi vha khou vhuya ṋamusi. Na Vho Reginah vha re mme a vhana vho tou fombe kha mushumo wa u kunakisa muḓi woṱhe. Vha khou khuredzela na u swiela vha tshi khou lugisela u vhuya ha Vhamuṱani: U fhedza afho vho mbo ḓi dzhena dzikamarani he vha thoma u lugisa. Khavhe vha tshi tou ṱavhanya vha fhedza nandi vhamuṱani vha sa athu swika. Nangoho vha mbo ḓi fhedza vha thoma u ḓitonda na u ḓi doswola. Vho no fhedza fhaḽa vha ya vha ima tshivhonini. E! tsha muṅwe tshi a vhoṅwa. Habe musadzi vha ngomu havha. Kha maṅwe maḓuvha vha tou ḓiṅaledza lune vha vho tou sala vha tshi nga ṅwana we avha a tshi khou bika matope. Ndi maitele a vhafumakadzi vha vhomuitashango. Vho no fushea nga zwine vha vha zwone ndi fhaḽa vha tshi ḓelwa nga muhumbulo wa u adzela mmbete.
Dziwilili: U sokou ima wo sokou dzi!
"Aii, vha a ralo vha nnḓatedza. Nṋe ndi ḓi ri, ri ṋama nthihi."
"He ḓongololo, ḓela ngeno".
Kha dzhene-ha ngomu Elekanyani wa khuvhe. Musi a tshi tou hasha! A takala a tshi vhona zwauri u khou ḓo thuswa nga vhathu vha hayani vhane vha mu ḓivha lune a tou vha na vhuṱanzi uri zwa u mu kolela vha kule nazwo. U dzhena hawe a mbo ḓi thoma nga u lumelisa mudededzi wawe wa kale Vho Mphidi vhane vha vha vhone mulangatshiṱitshi. Vhaṅwe vha shumisani navho na vhone vha ralo u mu lumelisa vho takala. Ndi fhaḽa-ha a tshi mbo ḓi ṋekedza basa yawe. Vho Mphidi vha ralo u i ṱanganedza vha thoma u tshimbila na mutevhe wa madzina vha tshi lavhelesa dzina ḽawe.
Arali ndo vha ndi Thomi ndo vha ndi tshi ḓo ḓifunga musi badani ndothoma nda ṱola uri a hu na mimoḓoro nda gidima nda ya nda bvisa ḓongololo iḽo nga tshanḓa nda ḽi posela nnḓa ha bada uri ḽi songo swika hune ḽa fhedza ḽo thuliwa.
Kha iyi nganeapfufhi ndi nnyi ane na nga ri ndi muanewa muhulwane Ndi ngani ni tshi ralo?
"Nga vha ḓe vha ḽi bvise".
Ṅwedzi ndi Phando. Ṋamusi ndi Mugivhela. Zwikolo zwi khou vula vhege i ḓaho nga Musumbuluwo. A si one matshudeni hafha kha tshidimela hetshi ṋamusi. Lingani Rankhododo na ene zwino khoyu a tshi khou ṋekedza mihwalo iṅwe khomba nga fasiṱere ḽa ṱorokisi ḽa kiḽasi ya vhuraru . O vha o dalela khotsi awe hafha Diepkloof, vha re na nnḓu hafha kha zoni ya vhuvhili. Tshikolo u dzhena kha kholishi ya gudedzi ḽa Domboni. E hafha u vhonala o fuka zwimbaro zwa manakanaka.
Muanetsheli o ri u thwasa a vho kona u ita hoku kushumo e eṱhe, u itela uri ha sa tsha kovhanywa masheleni a tshanḓanguvhoni na Vho Veveru. Zwithu zwo ḓo vhifha ḽiṅwe ḓuvha muthada yo wana vhaṅwe mufumakadzi. Nga mbilu ha pfi ṋamusi ndo wanela. U sa ḓivha nandi uri mufumakadzi uyo a si murengisazwidzidzivhadzi ka murengisamuvhili. Ndi khomishinari wa tshiṱitshi tshine sedzheni Tshililo a shuma khatsho. U posa tshelede fhasi ye a vha o no i ṱanganedza ho vho vha u lenga sa izwi o vha o no batiwa kale.
Nangoho Lisani a i dzhia a i ṱanzwa ya tou penyelela, e khavho, Mma matshelo ri bika mini Tshisevho?
" Ndi sa zwi ḓivhe hani e nṋe muraḓo muhulwane wa komiti yenei, Vho Manavhela. Ndi a ḓivha tsheo dzoṱhe dzo dzhiwaho kha khungedzelo dzoṱhe dze ra dzi ṱanganedza."
"Midzimu ya haṋu ndi mihulu ṅwana wa khaladzi yanga. No vhuya na ḓivhona nga tshivhoni-shu?
Ḽi khou vhanyuludza vhathu nga u ṱavhanya uri ḽi kone u swika hafha ho imaho hoyu Lingani Rankhododo. U swika ḽa mbo ḓi gavha nḓevhe dza hembe ḽo sinyalala. Ḽa ri u mu fara ḽa mu dzhegele nṱha ḽo mu sedza maṱoni.
"Thuthuthu yanga yo tshinyala. Ndi hezwi zwine vha vhona ndi tshi khou lwa na nḓila nga nayo," ndi lwone 'Lukumbe' lu tshi vho dovha u tshinisa maṱo lu tshi nga u lia lia zwalwo khole. Vho mbo ḓi ambi ambi nga ha tshipikwa tshavho tsha matsheloḽi tshaho nga madekwana muḓini walwo Tshisaulu. Zwoṱhe lwa ri zwi ḓo tshimbila nga he vha pulanisa ngaho. "Vhone vha yafhi Vho Minidzhere wanga" Upfa mbudziso yenei Vho Manavhela vha lu fhindula uri vha khou wetshela Ngweṋani ya Hathemeli u ṱolela muzwala wavho o vhuyaho makhuwani. U fhedza u haseledza, Vho Manavhela vha mbo ḓi takusa goloi vha rwa vha tshi sendedza. 'Lukumbe' na lwone-vho lwo mbo ḓi thanyisa ṋayo lu tshi khou dubisa mutsi wa segereṱe yalwo. Asiluya, lu vho amba u wela hoku kuboroho kwa mulambo wa Mvuḓi.
Hayani ha hawe ndi ngafhi?
Musi ni kha ḓi vha henefho kha phara ya u thoma, muṅwali o sumbedza mafhungo a tshi khou bvelela ngafhi?
Ndi musi Ludzhasi na Rambo vha tshi semana.
Ambani nga ha kuwelele kwa mafhungo kana mafhedzele.
Hoyu Ludzhasi wa hone rumuni yawe u ḓi dzula na vhathu vho vhalaho, fhedzi muṅwe wavho ndi vhaṅwe munna vha ḓivhiwaho nga u pfi Vho Malada. Hu ḓi dovha ha vhana muṅwe muṱhannga ane a konana nae henefho rumuni.
"Zwino uri na riṋe-vho ri ḽe nga thungo vha vhona u nga ri nga zwi tshimbidza hani Ndi amba ngauri tshelede i no dzhena i badelwa yoṱhe ofisini, murengi a ḓa kha riṋe o fara fhedzi bammbiri na kopi ya hone ya hoda yo givhieaho tshiṱemmbe, ine riṋe ra sala na kopi musi ro mu bvisela thundu dzawe.?
Hafha muṅwali u tou rina madzina vhaanewa a tshi khou tevhedzela zwiito zwavho. Kanzhi u a wana madzina a vhaanewa a tshi tshimbilelana na zwiito zwavho. Tsumbo, Luṱanyani, muanewa ane zwiito zwawe zwoṱhe ndi zwa u luṱanya; Mukundi, muanewa ane a fhedza o vha na gundo. Arali ni tshi nga takalela u vhala dziṅwe bugu dzine dzi sa vhe dza nganeapfufhi uri tshiteṅwa itshi ni kone u vhona uri tsho bveledzwa hani ni nga ya na vhala "Mitsheṱo ya wa" ine ya vha bugu ya nganea, ni sedze vhaanewa vhane vha nga sa Vho Balavhali, Ntsundeni, Malabi, na vhaṅwe.
Ḓuvha ḽe vha ṱangana na mukomana vha tshi vha vhudzisa, avha vha ri a vho ngo vhuya vha vhonana na Lisani. Vho Emelina vho sokou dzungudza ṱhoho avha ngeno vho mangala . Ḽiṅwe ḓuvha nga madekwana Vho Muraga vha vhuya vha tshi dzhena hayani Vho Emelina vhe, "E, ṋamusi vha bva kerekeni kana hone bolani" Musadzi vha hoṱolanyana vha mbo ḓi ri, "Hu pfi ni takale nga vhafunzi na vhomme.?
Musi muṅwali a tshi amba uri vha ḽa nga pulane u vha a khou amba uri arali vha tshi ṱoka u ha zwikhethwa kana zwiḽiwa zwavhuḓi vha fanela u vha vho tou ḓa na pulane. Vha nga shumisa mazwifhi a uri hu na vhaeni vhane vho laedza uri vha ḓoḓa kana vha shumisa mafhungo a uri vho laedzwa nga vhafunzi uri vha ḓo ḓa. Hezwi zwi ita uri mufumakadzi wavho vha bike maḽiwa avhuḓi. Arali zwa sa ralo zwi amba uri hafha muḓini a hu bikiwi zwiḽiwa zwavhuḓi arali hu si khou ḓa vhaeni.
Lisani ho ngo tsha isa phanḓa o vho sokou fara izwi na zwiḽa ari,Ndi vha thuse ngani, Mma?
Vhege mbili dzo fhela, na Vho Ṋegovha vho vhuya mulovha. Ṋamusi ndi Ḽavhuvhili vha yo fara muṱangano u si wa misi, Vho Ṋegovha vho ḓivhadza miraḓo yoṱhe mulovha nga masiari nga ha dzulo heḽi ḽa shishi nga Luṱingo:
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u bveledza ṱhoḓea ya fhethuvhupo na tshifhinga naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Hafha ndi hune tshithu tsha ima vhuimoni ha tshiṅwe.
O kundelwa nge iyo khomba ya vha i tshi tou dadadza zwine ya khou vhudzwa. Nga iṅwe nḓila o kundelwa u ḓisengela.
Zwenezwo a vha o tou rula muhwalo muhulu havha Vho Magoro.
Dovhani ni ṋee tsumbo ya khuḓano ya nga nnḓa i no bva kha nganeapfufhi.
Vho i rema shovuni ḽi re marubini a havho Lufule. Vho i hwalela havha vha ha Ṋegovha. Vho fhima u ḓo dzuli dzuli na Vho Ṋegovha vha kona u fhirela Ngweṋani ya Hathemeli u ṱolela muzwala wavho Albert Tshisikule o vhuyaho makhuwani nga ḽivi. O vha fulufhedzisa tshiṱerio tsha u longela moḓoroni tsha National. O swika mulovha. Zwino kha vha ri zwenezwi vha tshi vho ṱoḓou swika hu re na mavhiḓa a Maungani, vha mbo ḓi vhona muthu wa munna khouḽa murahu ha zwisidzanyana zwivhili zwo hwalaho zwigubu ṱhohoni. U khou ḓela hangeno hune vha khou bva hone. U khou hwenya a tshi khou dubisa mutsi wa segereṱe i re mulomoni wawe. Nga tshanḓa o fara birifikheisi. Kutshimbile hoku vha tou nga vha a ku ḓivha. Vha tshi sendela, yo, vha vhona ndi lugweṋa Ḽigamela Joe Sidimela. Vho mbo ḓi ri nga henefha thungo ya tshamonde tsha bada tsini halwo, tsere. Goloi i khou ḓi endela u bvuma. "Ndau khulu Vho Sidimela," ndi Vho Manavhela vha no ro ralo vho no vula fasiṱere heḽi ḽa tshamonde vho sedza lwone hezwi lu tshi vho monela kha fasiṱere ḽeneḽi.
Muhoyo wa u tou amba - ndi kushumisele kwa maipfi nga nḓila ine ya vha zwo fhambana na zwine a amba zwone zwa vhukuma. Hafha ndi hune wa wana mukegulu vha tshi mbo ḓi ri "nazwino ndi nṋe ndo tswaho", ngeno zwi sa ambi uri ndi vhone mbava, vha tshi khou tou konyolola sa izwi vha tshi khou pomokwa.
c. Tshifhinga tshingafhani?
Naho wa nga tou phulela khonani tshiphiri wa ri a songo vhuya a vhudza muṅwe, a si kanzhi a tshi nga litsha u sevhela iṅwe khonani yawe ya tsinitsini. Rambo o ḓo takadzwa nga vhurifhi hawe a mbo ḓi vhu ṋekedza Ludzhasi uri a vhu vhale-vho. Ludzhasi a tshi tou vhu ṱanganedza, Rambo a mbo ḓi bva nga u gidima nge a pfa a tshi khou lidzelwa khombole. Vhurifhi uvhu a tshi ḓi tou nga bofu u ḓo vhu shumisa mini?
Vho ḓa vha ita B.A degree ngei University of the North nga 1973. Nga 1981 vha wana Honours degree in African Languages nga kha University of South Africa. Doctor of Philosophy (PhD) vho i wana nga 2008 University of Limpopo. Vho shuma sa mudededzi u bva 1977 u swika na zwino hune vha vha ngei University of South Africa.
Kha puloto, tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshi itiswa nga tshiṅwe. Zwiwo zwenezwi zwi lunzhedzana sa ngeḓane (tshaini). Hetshi tsho itea nga nṱhani ha hezwi, hezwi zwa vhanga hezwi, nga u ralo nga u ralo.
Naho hu si na zwiṅwe zwe vha amba nga zwo iteaho, ndo mbo ḓi zwi ḓivha uri haaḽa ndi one mashumele a Musina. U tou bva ḽeneḽo ḓuvha ndo mbo ḓi vha ndo thwasa. Maḓuvha e si mangana ndo vha ndi tshi vho paṱirola ḓorobo ndi si na thaidzo. Na thungo ine vhabvannḓa, vharengisi vha zwidzidzivhadzi na vha mivhili vha wana hone ndo vha ndi tshi vho hu fhedzanya. Maṅwe maḓuvha ndo vha tshi ṱutshela kha ḽiṅwe sia ndi ndoṱhe. Muhumbulo muhulwane u wa uri na zwine nda nga putiswa zwi ḓo vha zwanga ndi nḓoṱhe.
Inwi ni vhona zwi zwithu zwavhuḓi uri arali muthu e zwikolodoni a ye u tamba mitshini khasino naa Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho?
Ṱhoho ya nganeapfufhi ni vhona i tshi anana na mafhungo ane a vha kha nganeapfufhi?
"Khaladzi, kha vha litshe u ḓipengisa nṋe ndi mushumoni! Kha vha ḓise zwine vha khou rengisa kana ndi vha farele u rengisa muvhili." Ndi khou ralo ndo khwaṱhisa na ipfi hafhu sa ḽa pholisa.
Zwoṱhe hezwi zwi bveledza thero uri i vhe khagala.
Zwi nga itea matshelo vha tshi vuwa vha wana uri Minidzhere Muhulu a hu tsha vha nṋe, ho dzhena muṅwe. Vhuambaamba kana vhulopo kha zwiṅwe zwipiḓa zwa mushumo vhu fuḓulula dzina ḽa muthu ene muṋe naho o ḽi fhaṱela u bva murahu. I hone mishumo ine muthu a wina dzina ḽawe nga lulimi. A vha vhoni mushumo u ngaho uyu wa u galatsha vhathu kha dziphoḽisi dza ndindakhombo, ndi muṅwe wa mishumo i ṱoḓaho lulimi uri muthu ḓiganyele malamba.
Nnyi Kha nnyi?
Kha vhaanewa vho shumiswaho kha nganeapfufhi iyi, ni wana hu na ane a vha na zwiito zwine zwa fana na zwaṋu Khwaṱhisedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
Kha hei bugu yashu ya nganeapfufhi hu na nganeapfufhi dzoṅwaliwaho nga vhaṅwali vho fhambanaho. Zwino inwi vhambedzani muanewa ane a vha Elekanyani ane a wanala kha nganeapfufhi ine ya ri 'Ndo lovha nga dzi 22 Lambamai 2004' na muanewa ane a vha Vho-Thomas Masindi vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi 'Muṱa u no tamba mbevha'.
Hedzi nḓila vhuraru hadzo dzi a kona u bveledza vhaanewa khathihi na puloto.
Hezwi zwi itelwa uri muvhali a sa fhedze tshifhinga tshilapfu musi a tshi vhala nganeapfufhi. Arali muvhali a thekhisini kana vhuimabisi, u tea u kona u fhedza nganeapfufhi ine a khou i vhala hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Ndi ngazwo masiaṱari a sa tei u vha manzhi. Masiaṱari arali a nga vha manzhimanzhi, zwi sia hu si tsha vha nganeapfufhi, zwo no shanduka nganea (novel) kana murathu wa nganea (novellete).
Zwiṅwe zwe zwa vha zwi tshi khou dina Vho Magoro ndi uri vho vhudza mufhaṱi wa nnḓu yavho uri a ḓe a vha vhone nga madekwana. Vhunga vha tshi vho ḓo kovhelelwa afha Venḓda Sun, zwi amba uri u ḓo sokou ḽindela.
Ḓongololo ḽa tshimbilanyana ḽa ima. U imanyana fhaḽa ḓongololo ḽe thenu, ḽo no shandukisa muhumbulo. Ḽo vho tama u humela murahu hune ḽa bva hone. U fhisea ha Thomi ha u ḽi phulusa ha tou ṋaṋa. U khou vhaisala nga u sa pfa haḽo. Nga u tou dodela vhukati ha bada ḽi tshi ya ngeno ḽa ya ngei u vhona zwi tshi ḓo vhuya zwa tshaisisa. U sa pfa hu ṱunya mavhudzi.
"Ri ḓo ya ngafhi henefha khagala ngaurali. Inwi ta nu tou mpha tshelede ndi ni litshe ni ṱuwe. Zwa mabai ri ḓo zwi vhona ḽiṅwe ḓuvha." Ndi nṋe hoyo na ipfi ḽo no revha. Ngoho uḽa musadzi a isa tshanḓa ḓamuni ḽawe ḽa tshanḓa tshamonde, tsha vhuya tsho puta. A tshi tou ri ṱari ḽa R100,00 tshanḓani tshanga, tsike, nda vhona luvhone lu tshi ri ḽai! Ndo mbo ḓi zwi ḓivha uri ndi luvhone lwa khamera dza vhoramafhungo. Lwone lwo bva vhukati ha miri ya maluvha o nakisaho ḓorobo. Khathihi fhedzi nda mbo ḓi sinyuwa.
Tsho salaho kha vhone ndi u vhalulula zwavhuḓi tshelede matshelo nga Mugivhela vho sedza ṱhanganyelo yayo ye nṋe nda i ṅwala hafha buguni hei, ndi Vho Ṋegovha vha no ralo vho dzula hafha ofisini ya vhunzhilinzhili kha tshidulo tsha vhuphuvhephuvhe tshi re murahu ha ḓafula ḽa u naka ḽi penya ho sa dzinga. Khaḽo ho ḓala zwitshakatshaka zwa mabammbiri na maṅwalo a zwa dzibisimusi. Matshelo Vho Manavhela vha ḓo vha vho tenyama-vho henefha. Nga thungo ha ḓafula ndi inthakhomo ya u ṋea ndaela na u ita vhudavhidzani na muthaipheli wavho. Fhasi ndi khaphethe tswuku ya dzudzu.
Lisani a tshi vhuya a vha vhudza mme uri mmemuhulu vhari vha khou ḓa nga madekwana vha ḓo eḓela ngeno. "Mma, vha ri vha ṱoḓou vha anetshela zwa Mauritius!" Lisani a ita na u rafha maṱo.
Thero i a funza (zwine muthu a nga guda), i kaidza (u tsivhudza), i a ṱuṱuwedza muvhali.
Vho Emelina vho ri u yela khishini avha vhavhili vha isa aḽa mafhungo phanḓa. Vha mbo ḓi ri kha ṅwana, "Kha ri tou rali, iwe iyai ha mma u vha vhudze uri u khou ṱama ṋama yo khuhu, he" Vha ralo vha mu lavhelesa ari, vha ḓo tenda?
"Muthu wanga, nṋe ndo bva ndo luga. Na muroho wa ṋama ya khuhu ndi nawo une ra ḓo ḽa roṱhe," ndi Sara a no ralo musi vho no dzula hafha ngomu tshidimelani.
"A, a naa o no vha afhio khotsi a Rofhiwa Mbevha naa athiri yo bva nga fasiṱere" Ndi Vho Reginah?
Khotsimunene wawe ndi muthu-ḓe?
Kha ḓirama dza ḓuvha ḽithihi, ho no hashiwa dza Maswole dzi siho fhasi ha ṱhanu na nthihi. Mishumo ya Maswole i khou ḓi sima midzi sa miri i re mavuni o nonaho. Bugu dze a ṅwala dzi vho paḓa mahumi mararu.
"Vho Mmbulaheni! Vho Mmbulaheni!" vhaḽa vho no aravha avha vha muvhidzi vha ri "Kha vha fhire nga ngeno!" U pfa zewzwo Vho Mmbulaheni vha pfa luvalo lwavho lu tshi sokou vhaa. U si dzivhise muvhidzi, tshivhidzelwa a sa tshi ḓivhi, Muhumbulo wa u thoma we wa vha ḓela wo vha uri vha nga vha vha tshi khou vhidzwelwa uri sa musi Vho Thomas Masindi vha tshikhuwani vhone vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u humbelwa uri vha sale vho linda muḓi. Vho Mmbulaheni vha pfa vho sokou dzheṅwa nga zwiṅwe zwithu.
Zwo ḓa hani uri muanewa uyo a vhonale a na valuvalu?
Vha tshi tou fhedza u imisa goloi afha muṱani hune ya lala hone, Maanḓa a mbo ḓi hwenya a tshi ḓa khavho a ṱoṱomodza tshanḓa tsho faraho luṅwalo lu re fuloboni ya khakhi. Ndi lwavho. Vho mbo ḓi lu ṱanganedza vha thoma u lu vula na zwenezwo. Mihumbulo yavho i vho ralala. Mbudziso ndi nthihi fhedzi ine ya vha tshikolodo tsha mihumbulo yavho hezwi vho rali. Phindulo ya ngoho vha ḓo i wana henefha kha luṅwalo lwonolu. Vha mbo ḓi fhedza nga u vula fulobo ya hone nga nḓila ya vhusilondi. Vha dzhahela u ṱoḓa u pfa zwo ṅwalwaho. Vho mbo ḓi rafhulula holu luṅwalo fuloboni yalwo. Vha a lu petulula-ha zwino vho futisa na tshifhaṱuwo: Zwo ṅwalwaho kha luṅwalo khezwo. A zwi dzhii na mitaladzi ya sumbe. Yo, kathihi fhedzi vha mb o ḓi ṅwethuwa, u fhedza vha farelela mulomo nga tshamonde vho no tou takala na zwikunwe. Mushumo vho u wana. Vha fanela u thoma ṅwedzi wonoyu u tshi fhela. Hezwi vhe hafha khuvha vha tou pfa vhunga ndi muloro. Vho mbo ḓi hwenyela tshiṱangani hu re na mufumakadzi. Vha khou zanyuka vha tshi vho mu vhidzelela nga dzina. Vho takalesa! Avha mufumakadzi u bvela muṱani, vha mbo ḓivha ṋekedza vhuḽa vhurifhi vha tshi vho sokou muma-muma mbemba dza molomo vha tshi khou ṅwethutshela ngomu. "Zwo ita nandi!" ndi vhone zwenezwi mufumakadzi o no fhedza u vhala hovhu vhurifhi a tshi vho nga asa ṋanzwa makole nga dakalo.
U sa ḓivha nandi uri Vho Ṋegovha na vhashumisani navho vho vha vho vhala masheleni ayo nga vhuroṅwane vha ṅwala kha bugu yo teaho. Vha tshi vhuya madaloni tshiphiri tsho mbo ḓibvela khagala. Vha vhidzwa ofisini vha vhalelwa milandu yavho. Vha kha ḓi vha kati na u vhalelwa milandu yavho, ha mbo vha ho wa vhamulayo, vho ḓa u vha doba malugana na milandu ye vha sia vho ita kha iḽa khamphani ye vha ḓirula mushumo khayo.
Kha holwu lushaka, ndi hune ra wana muanewa a tshi tea u dzhia tsheo, fhedzi a wana zwi tshi khou mu konḓela nga maanḓa u dzhia tsheo iyo. Kha ulu lushaka, hu ḓi vha na tshaka ṱhukhu dza hone.
"Ni vhona zwi zwithu ḓe zwenezwi Idzonu vhona no tou tshena sa tshivhavhula." U fhedza u tou ralo Vho Tshinakaho vha vha vho ṱhavhela zwikonani zwa Mmbulaheni tshiguluzwana. Ha vho sokou pfala "Tshivhavhula! Tshivhavhula!" U tou bva henefho ḽa vha ḽo swa dzina. U lingedza u ḽi lwisa ha vha u tou ṋaṋisa.
Fhethuvhupo na tshifhinga hu nga sumbedzwa nga u shumisa zwiito zwa vhaanewa na kutshilele kwavho. Zwine vhaanewa vha ita zwi a kona u sumbedza fhethuvhupo na tshifhinga, tsumbo, kuambarele, kumalele, vhuendi, zwishumiswa zwa ngomu muṱani.
"Kha vha tou thoma vha bvule mabutswu hayo avho!"
Vho Manavhela ndi muthu ane a funesa zwithu zwi songo ḓaho nga ngona. A vha ṱhonifhi mushumo. Vha funesa tshelede zwe vha fhedzisela vha tshi khou tswa hune vha shuma hone henefha Ṱhohoyanḓou. U vhona uri zwithu zwi ḓo vhifha vha mbo ḓi ḓirula mushumo.
Ndi zwifhio zwe mme a Thomi vha amba musi ḓongololo ḽi tshi khou ḓi isa phanḓa na tshikhuna?
Vho Navhani David Manavhela u vhona uri vhaṱoli vha mu vhalelano vha ḓo tumbula zwi re dzibuguni dzavho, vho mbo ḓi ḓoba peni na bammbiri vha dzigiḓa luṅwalwo lwa u ḓi rula mushumo murahu ha miṅwedzi miraru. Vha na miṅwaha miṱanu vha tshi khou shuma sa mabalane muhulwane wa vhutholiwa ha vha shumi na miholo kha hei Khamphani ya Lushaka ya Vhuendi ha Venḓa. Zwino vha fanela u dzula vho ita khungedzelo dza u ṱoḓa muṅwe dzo bvaho kha gurannḓa ya muvhuso ya Ṱhohoyanḓou. Ndi poswo dzine dza khou ṱoḓa vhathu vha vhanna. Nthihi ndi ya Vhavenḓa Co-operative Wholesalers ine ya khou ṱoḓa mindzhere wa tshiṱoko a re na ndalukanyo dzine havha Vho Manavhela vha vha nadzo. Hoty Manager u ḓo vhona kudzhenele na kubvele kwa dzithundu. Muholo ndi u fushaho vhukuma. Iṅwe ndi ya Venḓa Home Creation Furnishers Ltd ine ya khou ṱoḓa mulangadzisele kha dzikhasiṱama. Hafha muholo u ḓo laulwa nga vhathu vha re fhasi hau, vhane wa fanela uri u vha ṱuṱuwedze u galatsha dzikhasiṱama nga ndalo. Ndi hezwi Vho Manavhela vha tshi mbo ḓi ita khungedzelo dza poswo hedzi mbili.
a. Ya nga ngomu?
Fhano ndi Bagatshiṱitshi tsha muḓimulilangoma(Johannesburg). Ndi iri ya fumimalo. Hei ndi puḽatifomo i imaho tshidimela tshi livhaho Beitbridge. Na tshidimela tsha hone khetshi tsho no ḓi ima. Tshi khou dzhena vhathu. Vha khou pwanyeledzana na u fundudzana nga mihwalo u ḓala. A fha kha pulatifomo khuvha ndi thavhi thavhi. Aiwa, vha tsaho Venḓa vha fanela u khwela tshenetshi. Vha ḓo tsa Tshitandani tsha nya tsitsa ṅwana u bebe pholisa nga iri ya sumbe matshelo, tshone tsha ḓo kona u ya Musina tsha swika Beitbrige hune tsha ḓo humanyana ḽi tshi fhefha.
Hu do duga mulilo.
Vho ḓo ṱanzwa mbilu nge vha wana luṅwalo lune lwa khou vha ramba inthaviu. U swika inthaviu vha wana hu na murathu wa Vho Ṋegovha. Vha bilufhala vho bilufhala vha tshi pfa uri vha khou tou fhelekedza murathu wa Vho Ṋegovha. Zwi amba uri ngavhe hu vhe hu vhone, vho vha vha tshi ḓo fhedza vho thola murathu wavho. Mashudumavhi Vho Ṋegovha a vha shumi nga u ralo. Mushumo wa hone wo fhedza wo waniwa nga henevha Vho Manavhela.
Vhutshinyi he sedzheni Tshililo a vhu ita na ṋamusi ri kha ḓipfa nga mafhungo o raliho ane a khou bvelela zwiṱitshini zwa mapholisa zwo fhambanaho u mona na shango. Huṅwe ndi hune ra pfa na mapholisa mahulwane vhe vhukati na u ita vhukhakhi ngeno vho ambara yunifomo vha tshi shumisa vhuimo havho. Vhuponi ha makhuwani u wana vh tshi shumisa vhathu u rengisa zwidzidzivhadzi vha tshi itela masheleni, ngeno vhashumiswa vha tshi vha vho tsireledzwa ngavho.
Maḓuvha a u ḓiṅwalisela khetho a huna nga nnḓa ha ḽeneḽi na ḽine ḽa khou tevhela. Arali heḽi ḽa dzi 23 na ḽa 24 Tshimedzi ḽa fhira, a hu tsha ḓo dovha ha vha na ḽiṅwe. Uvhu ndi vhuṱanzi he mulangi wa zwa dzikhetho a ḓivhadza kha raḓio, thelevisheni na gurannḓa nga murahu ha musi o vha na vhukwamani na ofisi ya phuresidennde wa shango ye ya bvisa mulevho wonoyu. U pfala ha muvhigo uyu zwo mbo ḓi ḓi ita zwauri Elekanyani Manyelenyele a ite khumbelo mushumoni uri a ṋewe maḓuvha a u ḓo kona u dzudzanya mafhungo awe. Minidzhere wawe o ri u mu tendela, na ene a si vhuye a kha ḓi ima. O mbo ḓi buka bisi ya Greyhound ye a mbo ḓi vha wa mashudu a wana hu tshi kha ḓi vha na vhudzulo. Madekwana a ḓuvha ḽeneḽo ḽa dzi 23 Tshimedzi, Elekanyani a mbo ḓi namela a livha hayani ha hawe. Muhumbulo muhulwane wawe wa vha wa uri ḽi ḓo ri ḽi tshi tsha matshelo, a vha o no ḓi swika ngei hayani ha hawe. Izwi zwi ḓo mbo ḓi thusa uri a kone u ḓo ya ngei tshiṱitshini tsha u ḓi ṅwaḽisela khetho hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga. Arali hu na tshiṅwe tshithu tshine Elekanyani a si ṱoḓe tshi tshi mu pfukha, ndi u khetha musi wonoyo wa khetho u tshi ḓo swika. Izwi zwi itiswa nga dzangalelo ḽine a vha naḽo siani ḽa polotiki khathihi na lufuno lune a vha nalwo kha shango ḽa hawe ḽa Afurika Tshipembe. Lwendo lwa Elekanyani lwa u ya hayani lwo vha lwavhuḓi vhukuma. O ri u swika hayani a mbo ḓi tou namba a thoma nga u ya tshiṱitshini tshapo tsha u ḓiṅwaḽisela khetho a saathu na u vhuya a ita zwa u lumelisana na vhathu.
Lisani a dzhena hokoni a i fara mme vho fara mmbwa, ya ṱhahwa, ya ṱhuhwa ya bikwa. Hu tshi sala hu tshi nzwiinzwii, Vho Emelina vho vha tshi khou ḓi ya getheni lu sa fheli vha tshi ḓi ri kani, fhedzi vha si vhone muthu." Avha mmemuhulu wau iwe Lisani" Vha ralo vha tshi khou bvela nnḓa. Uyu a sedza khotsi vhone vha vhea munwe mulomoni vha mbo ḓi ṅo. Musi zwo no tou vha khagala uri a hu ḓi muthu, Vho Emelina vha mbo ḓi sevhedza iḽa ṋama, aiwa ha tou vha hone-hone." Ya, nda ni sevhedza ni vhavhili i nga ḓi fhela musi Khotsi a Lisani, a vha nga ḓiṱhavhi nga marambo" Vho Emelina vha amba vho sedza murunzi wa munna une vha vhona ṱhoho i tshi i ngeno ye i ngei, ya vho tou e ya dovha ya tou sendamiswa sa hezwi vha tshi khou kukuna marambo?
Luambo lu naka musi ho shumiswa maidioma, mirero, zwifanyiso zwa muhumbulo na zwiṅwe. Nga maṅwe maipfi, luambo lune lwa nga shumiswa lu tea u vha lwo pfuma.
U tama ri tshi guda uri ri songokolela vhaṅwe vhathu naho hu nnyi kana nnyi ngauri matshelo vhathu vhenevho ri nga ṱoḓa thuso yavho kana ra ṱangana navho huṅwe fhethu kana ra wana uri ndi vhathu vhane vha vha mashaka ashu an e ra nga vha ro vha ri sa a ḓivhi,
Ngani Ndi ngani mafhungo ayo a a ndeme ndivhanyoni na thero?
Kha iyi nganeapfufhi ndi nnyi o ḽaho funguvhu?
Ngeno vhathu vhane vha nga Vho-Ṋegovha na vhone vha a wanala kha vhutshilo honovhu vhune ra khou tshila hone. Vhone vha vha vha khou lwela ngoho. Vha vha vha khou lwisa vhathu vhane vha nga sa Vho-Manavhela saizwi vhone vha sa takaleli u vhona khamphani i tshi khou wa nga nṱhani ha uri ya vha i tshi khou tswelwa.
"Naa ni ri mini?
Ṱhoho ya hei nganeapfufhi i a kunga vhavhali vhukuma. Ri ralo ngauri musi u tshi tou vhala u tshi pfa u pfi muthu hu pfi o lovha a tshi khou tou amba ene muṊe u vha na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ḓivha uri hanea mafhungo o tou tshimbila hani.
Hei ndi figara ya muambo ine zwithu zwa vhewa kana u dzhiwa nga nḓila i fhiraho mpimo hune zwa sala zwi tshi khou takadza vhathetshelesi, hone ane zwa ambelwa khae zwi tshi vhavha. Zwithu zwi ambiwa nga nḓila ine vhathu ra vha ri songo zwi ḓowela.
Muanetsheli wa nganeapfufhi iyi ndi muthu wa vhungana. Tikedzani phindulo yaṋu.
Muanetsheli wa nganeapfufhi/ tshiṱori ndi nnyi Tshiṱori tsho tshingamela siani ḽifhio?
O lingedza naho hu na uri huṅwe o fhedza o tou buletshedza.
Nṋe vho wana ndi tshi kha ḓi tou bva u onesa hafha Vho Thomas.
Khathihi fhedzi ha vha hu bvelela ḽiṅwe ḽiṱhannga ḽilapfu ḽitswu ḽa tshinada na mavhudzi mahulu matswu matswu o totiwaho a gamiwa tshidele.
"Khaladzi yaṋu ngoho u a konḓa. Henefha hune na nṋe mulamu wawe a si vhuye e kope-vho uri a ntswele mvelele dza khumbelo yanga. Nga pfanelo ndi ene we a vha o tea u nnyambela zwavhuḓi kha hei komiti yawe. Mishumoni yoṱhe-yoṱhe na kale vha tshi dzhiana nga tshidivhano.hii.
Inwi ni vhona u nga muṅwali wa iyi nganeapfufhi u khou tama ri tshi guda zwifhio riṋe sa vhathu vha tshilaho kha shango ḽa vhathu vha tshilaho?
Vha tenda kha u tou shuma hu si u tou tswa.
Bulani uri musi muṅwali a tshi ri vha ḽa nga pulane u khou amba uri mini. Phindulo yaṋu i songo paḓa mitala miṱanu.
Nga Lavhuṱanu nga tshifhinga tsho tiwaho ndi musi Vho Manavhela vho no swika hafha Venḓda Co-operative Wholesalers. Vha khaedu vhavho ndi vhararu. Kha vhenevho muṅwe wavho vha khou mangala e murathu wa Vho Ṋegovha . U mu vhona vha pfa vho no sokou dzikukana. Hei poswo vho sokou vhidzelwa ḽitswu ngauri vha nga si i wane. U rali vhe ndi u pupudza vhone na vhaṅwe vho itaho khumbelo yayo. Muṋe wayo nga mbilu vhe ahuna muṅwe arali a si onoyu murathu wa Vho Ṋegovha ṅwana wa mme avho. Vha tshi ḓo vha zwi dzeula nga mbilu vha wana uri ndi ngazwo na nyambedzano heiḽa ye vha i fara na Vho Ṋegovha muḓini wavho yo vha sia vhe muyani. Aiwa, vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vho mbo ḓi vhonana na komiti na hapfi vha ḓo rumelwa marifhi hu sa athu fhela maḓuvha a fumi na maṋa.
Ḽo do vha ḽa tsha. Namusi ndi Ḽavhuvhili. A si dzone dzigoloi dzine dza khou ḽaiseliwa zwithu hafha Vendḓa Co-operative Wholesalers. Na ḽiṱiraka ḽa Vho Lumadi ngeḽi ḽo no tou tswi nga masaga a migayo a fhedzi. U bva hafha ḽi khou livha vhengeleni ḽavho Tshakhuma tsha Hamadzivhanḓila. Ḽi khou reilwa nga munna wa tshiṱeṱemba na thumbu yo bvaho. Ndi ene o thembiwaho tshoṱhe nga havha Vho Lumadi. Na malamba ane a wana one a nṱha u fhira a vhaṅwe. Ndi ene muḓivhi wa zwidzumbe zwinzhi zwa Vho Lumadi.
Hafha ri ṱangana na nndwa, khakhathi, nzumbululo (mvukululo) dzi ofhisaho na u shonisa. Kana ra ṱangana na zwi ḓifhesaho.
Ndi tsha uri vhaṱhannga avha vha vhabvannḓa vha na mabammbiri ane a vha mulayoni.
Ndi nga Ḽavhuraru ḽa vhege i tevhelaho nga mathabama. Vho Manavhela vha khou ri vha tshi dzhena hayani mufumakadzi a mbo vha ṋekedza fulobo ya khakhi ya luṅwalo lwo ḓaho nga poswo.
"He ḓongololo i bva vhukati ha bada. "U khou ralo musi ḽo no tou longondo na bada ḽi tshi vho ḓiita goloi. Sa ḽi no nga ḽi vho pfa Tshivenḓa, ḽa mbo ḓi thenu ḽa lavhelesa ngeno hu re na Thomi, ḽa tou longondo ḽo sumba nnḓa ha bada. Thomi a ṅweṅwela a vhanda na zwanḓa.
Hu si kale a dovha a gidimela muṱani. Mmawe, a vha funi?
Ndi nnyi muanewa ane mafhungo oṱhe a khou monamona khae?
Maḓuvha o ḓi ṱanḓulukana a tshi ya afha muḓini hu sin a zwiṅwe. Hone ḓuvha ḽe Vho Emelina vha ṱangana na mukomana vha tshi vha vhudzisa uri vha songo tsha ḓa, avha vhone vha sumbedza uri a vho ngo vhuya vha vhonana na Lisani. Vha re Vho Emelina vho sokou dzungudza ṱhoho ngeno avha muvhudziswa vho sokou sala vho mangala.
"Mmawe, a ḽi tendi u bva, nahone ḽi khou ntsema."
Hezwi zwi vha zwi tshi khou amba uri ni a sedza zwi fanaho na zwi sa fani kha avha vhathu vhavhili kana kha zwenezwo zwine zwa nga vha zwo vhudziswa.
Ndi Ludzhasi, Rambo na Ndweleni.
Tsho ḓala vhathu ndi zwone, fhedzi a tsho ngo ḓala ene. Ri khou ṱoḓa onoyu ane vhone vha khou ṅaṅa nae.
Maitele Ṋevhutalu o bebwa Tshifuḓi kusini kwa Matei muṅwe musi. O dzhena tshikolo phuraimari ya Tshifuḓi, a ḓi dovha a wetshela sekondari ya Mpandeli i re henefho Tshifuḓi, Yunivesithi ya Venḓa o dzhena, he a konou phasa BA nga 1994, a phasa BA (Hons) nga 1995, a dovha a shuma lwa tshifhinganyana henefho Yunivesithi. Sa muṅwali, o no wina miṱaṱisano minzhi ya vhaṅwali vha dzibugu. Bugu dze a ṅwala dzi a ṱoḓou paḓa furaruṱhanu. Ḓirama dza radio dzone o no ṅwala dzi fhiraho fumisumbe. Zwa zwino Maitele ndi mulanguli wa Nev Productions na Soul of Africa: Khamphani dzi ganḓisaho dzibugu.
Muṅwali o bveledza Ludzhasi sa muanewa ane a vha na thaidzo ine ha ṱoḓi vhaṅwe vhathu vha tshi i ḓivha. Ambani uri thaidzo ya Ludzhasi ndi ifhio?
Kha hei nganeapfufhi muanewa muhulwane ndi Vho-Thomas Masindi saizwihu vhone vhane ra pfesa nga havho.
"Zwino vho ḓa u itani fhano ha hashu avha vhathu" Hu vhudzisa Lingani a tshi vho nga u khou vhu nyala hovhu vhueni. A tshi sedza fhaḽa vurannḓani ya nnḓu yenei khulwane, yo, u vhona ho dzula musidzana wa u naka na vhaṅwe mufumakadzi. Havha vhathu u vhona a tshi nga u a vha fanyisa. Ndi vho nnyi-ha zwino?
Muthu ane a funesa ṋama u pfi mini?
"Ndi tshithu-ḓe tshenetsho, Thomi?
Ndi tshifhinga tsha zwino, ndi ngauri vhabvannḓa vha khou ralo u shashata na shango iḽi nga nṱhani ha khakhathi dine dza vha mashangoni avho pamusi.
Ha bikwa na zwikontsi zwiṅwe-vho. Vha tshi sala vha tshi swika ndi musi kereke yo dzhena hu kale hu tshi vho ḓa ipfi. Vhathu vha tshi bva vhafunzi na vhomme vha ya fhaḽa muṋangoni u khaḓa vhathu. U tshi wana kha uno na uḽa vha tshi tou tendelela nga dziṱhoho vha setshelela.
Izwi ri zwi vhona na musi Vho Manavhela vha tshi lingedza u kombetshedza Vho Ṋegovha uri vha vha tswele arali khumbelo yavho yo lavheleswa nga iṱo ḽa vhuthu nga komiti ine ya vha fhasi ha Vho Ṋegovha. Fhedzi Vho Ṋegovha vho dadadza vha sa vhuye vhe zwi munyu, vha ri vha tea u tou lindela ḽiṅwalo ḽa tshiofisi u bva kha vhaofisi vhane vha shumana na mafhungo ayo, sa izwi phoḽisi dzi sa vha tendeli u bvisa mafhungo a mushumo, zwi sa sedzi uri muthu ndi nnyi.
Zwithu izwi zwo itisa uri Vho Manavhela vha pfe u nga khumbelo yavho a yo ngo sedzwa nga iṱo ḽa vhuthu. Vha pfa vho neta nga phindulo dze vha wana kha mulamu wavho. Vha swika vha gavhela mufumakadzi wavho hayani. Mufumakadzi zwa sa mu mangadze nga u ḓivha uri a nga vha e khaladzi awe u shuma nga bugu, na luthihi a nga si tende u bva nnḓa ha tshanḓa.
Muṅwali u khou tama riṋe sa vhavhaliri tshi guda uri muthu u fanela u guda u pfela vhaṅwe vhathu vhuṱungu.
Iyi ndi figara ya muambo ine ya shumisa maipfi a si gathi, ngeno i tshi ṱhavha.
Iyi nganeapfufhi i khou itea ngafhi?
Vhambedzani muanewa ane a pfi Ludzhasi ane a wanala kha iyi nganeapfufhi na muanewa ane a pfi Vho-Thomas Masindi vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ' Muṱa u tambaho mbevha.
Ambani uri ṱhoho iyi i a yelana na tshiṱori naa/ nganeapfufhi naa?
Mafhungo oṱhe o ḓo pfala kha Rambo, fhedzi a tshi humbula aḽa mavili e a vhuya a mu buḓukanya tshiḽa tshifhinga a pfa a tshi ofha u ya phanḓa ha Nndweleni. Nga nḓila ye a vhona zwithu zwo vhifha ngayo a sokou tou vhofhea uri a ye khae. Naho zwi tshi sumbedza uri vho farelana matshilisano ha ngo tsha dovha a tou vha avhuḓi sa zwiḽa kale.
"Nṋe ni a nkandekanyala thundu vhannani! Zwino hu pfi ndi tandalatandala ya mini-ha iwe vhathu, hii O tou ni ḽela mini tshaṋu uyu ṅwana." Ndi mme a livhuwani vha no ralo vho no tou ralo vho no tou rafha na maṱo.
Khei zwino ṱiraka ya Vho Lumadi i tshi vho amba u bva nga gethe ḽeneḽi ḽihulu ḽi re phanḓa ha gethe zwalo ḽa luvhanḓe ulu lwa u ḽaisela thundu dzi bvaho tshiṱokoni. Mulindagehte khoyu o no ima na munna mulapfu mutswuku wa ndele a re na phanḓa i no tou mu fanela na ngilasi maṱoni. Nga tshanḓa o fara faela i re na mabammbiri a dzihoda na tsumba thenga. Ndi Vho Ṋegovha. Ṅamusi vho ima getheni nga tsha vhukoma. Wa vhuraru ndi muvhera wa vhurema ha ngoho na mavhudzi a dadasenga. Onoyo ndi muṅwaleḽi wa hei holosela hezwi vhe hafha vha khou ita ngafhadzo ya uri hei ṱiraka ya Vho Lumadi i ime, ḓiraiva wayo o no mangala hoku kuitele ku si kwa misi. Aiwa, vho mbo ḓi swika hanefha a vhofha dzibiriki dzawe, iyi ṱiraka ya mbo ḓi henefha he vha ima hone tsere.
Ludzhasi ha ngo ṱwa a tshi fhedza tshifhinga, o mbo ḓi ya kha Nndweleni. "Houḽa muṱhannga u khou ḓisola nga maanḓa kha zwe a ni itela zwone." We a ralo ndi Ludzhasi. Nndweleni musi a tshi tou sumbedza uri ha khou ṱanganedza zwine zwa khou ambiwa a ri: "A nga a ḓisole, u ḓo vhuya a nga a sa fa a tshi khou ḓi ralo. Kha nṋe o swika Bagasiṱitshi: U tambela tshiporoni mutukana. Ndi ḓo mu davhalasa nṋe arali a sa nnḓivhi." A luvhelela o luvhelela Ludzhasi. "Khonani, mu fareleni, u ri ha tsha ḓo dovha" ndi Ludzhasi onoyo. Nndweleni a ri "Pfarelo u ḓo i wana makoleni, hu si kha nṋne. O tambela hu si hone lini."
Tshifhinga hetsho ndi musi tshelede yavho i linganaho R5 000 yo no fhelela ngomu mutshinini. Tsaṅwa dzi si tsaṅwa dzi tshi vho nga tshifhango tshine tsha khou wa.
"Nṋe ndi khou ri nga zwi itee ngauralo. Nga nḓila ine vha khou amba ngayo ndi pfa ndi si na na mazhuluzhulu. Hezwi zwithu ri nga zwi thoma zwavhuḓi ṅwedzi hoyu u tshi fhela. Na nṋe ndi ḓo vha fara ṅwedzi wa vhuvhili. Vhone kha vha dzudzanye navho" ndi Vho Manavhela vhane u ralo vha mbo ḓi thoma u anganyela mitengo ine vha nga vhetshela yone havha vhanna vhararu havho.
Shumba na Tendai vho shuma hoyu mushumo nga maḓuvha mararu na zwiḽiwa zwazwo vha sa itelwi nga Vho Mulima. Tshavho ho vha hu kabaila maḓi fhedzi. Ḓuvha ḽe vha khunyeledza mushumo wavho Vho Mulimavho ḓivhuisa ḽo no kovhela vhukuma hu u itela uri Shumba na Tendai vha ṅale vha ṱuwe.
Vho Reginah vha tshi fhindula vhari. Vhone ndi khou vha vhidzela tshithu tsho shavhela hafha fhasi ha mmbete. Vho Mmbulaheni vha tshi vhudzisa uri tshithu tsha hone ndi tshithu-ḓe, Vho Reginah vhari vhone tshithu tsha hone a vho ngo tshi vhona zwavhuḓi ngauri tsho sera tshi kha luvhilo luhulu. U pfa zwenezwo Vho Mmbuleheni vha sokou pfa vho no sokou kulekana miraḓo ngauri zwe vha vha vho humbula uri vha khou vhidzelwa zwone a zwo ngo tsha vha zwe vha vha vho humbula zwone.
Muṅwali kha tshiteṅwa tsha u rina madzina o kundelwa. Ndi ralo ngauri a hu na na dzina ḽine ḽa tshimbilelana na zwine zwa khou bvelela kha nganeapfufhi iyi.
Ambani nga ha tshimangadzo tsho bvelelaho Vho Mulima kha u bva kha nganeapfufhi iyi.
Vha bva Zimbabwe, izwi zwi pfala nga khalo ine vha i shumisa musi vha tshi amba.
"Inwi vhalani vhurifhi haṋu zwavhuḓi ngauri riṋe ri ḓo vhuya ra nga ri sa vhudzisa mafhungo aṋu na musadzi waṋu." U ralo Rambo. Ludzhasi ndi afha a tshi ri: "Kha zwithu zwanga zwoṱhe ahuna wa tshidzumbe. Ndi muthu wa luṅwe lushaka-vho a si na na zwiphiri."
Nganeapfufhi iyi i khou amba nga Vho Muraga na mufumakadzi wavho Vho Emelina na ṅwana Lisani. Hafha muṱani hoyu hu sumbedza hu na thaidzo ya uri vha munna vha funesa ṋama ya khuhu. Na zwauri henefha muṱani zwi sumbedza hu na hoko ya khuhu dzine zwa sumbedza dzi dza vhafumakadzi.
U swika Vho Mmbulaheni vha vhidzisa tshivhidzelwa, muvhidzi na ene a ṱalutshedza, Vho Mmmbulaheniṱalutshedzwa tshivhidzelwa vha pfa vho no tou kulekana na miraḓo ngauri zwe vhone vha vha vha tshi khou humbulela a zwo ngo tsha ralo. Nangoho vha re Vho Mmbulaheni vho ḓo mbo ḓigwadama uri vha sedze itsho tshithu tshine Vho Reginah vha ri tsho dzhena fhasi ha mmbete nga luvhilo. Zwenezwo vha tshe vho gwadama iḽa mbevha ya bva nga luvhilo ya dadamala kha luvhondo i tshi gonya. Zwenezwi avha vhavhili vha tshi kha ḓi vha kha gaḓa ḽauri vha ḓo i rwa nga mini Vho Mmbulaheni vha mbo ḓi ḓelwa nga muhumbulo wa u hungulula bannda ḽavho uri vha I rwe ngayo i sa athu u ngalangala. Kha huri zwenezwi vha tshi ri mbevha ndi u vhone nga bannda ḽone ḽa ita phambana nadzo iḽa mbevha ya shavha ya dadamala na mbalelo dza ṱhanga ya ya ḓithukhela vhukati ha ṱhanga. Vho Mmbulaheni vho ḓo fhedza vho vha na muhumbulo wa u tou ima nṱha ha mmbete uri vha ḓo kona u i rwa zwavhuḓi. Hone uri vha kone u ima nṱha ha mmbete vha tea u thoma vha bvula mabutswu avho. Pulane dzoṱhe dze Vho Mmbulaheni vha ḓa nadzo dza u vhulaha mbevha a dzo ngo vhuya dza swika he dza shuma, ngauri i re mbevha yo fhedza yo bva nga fasiṱere.
E., ro hangwa, fhedzi ho vha ho fanela ro rabelela mubiki! Vho no fhedza vhoṱhe fhaḽa, Vho Muraga vha vhudzisa arali mme a Lisani vha sa nga vha vha ṱhavheli lukukwana nga vhege i tevhelaho, avho vha tou be, vhe a vha nga vuwi yho zwi ita hezwo.
nzhinga: muthu wa vhudele a no ḓifuna.
"Bra Fox ! Bra Fox ..." ndi hedzi khonani dzawe dzo no tou takala.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Zwiwozwihumelamurahu (fuḽeshebeke) ndi nḓila ine muṅwali a ruma vhavhali kha zwiwo zwo iteaho murahu, musi vhe kati na u vhala nganeapfufhi. Afha ndi hune ha ḓiswa zwiwo zwo iteaho murahu ha musi hu tshi ḓa zwiwo zwine zwa khou vhaliwa nga hazwo. Zwiwo izwi zwi nga vha zwo no itea u thomani henefha kha nganeapfufhi kana zwi zwiswa zwine muṅwali a khou ḓisela vhavhali. Fhedzi zwiwo hezwi zwi vha zwi na mushumo khathihi na vhushaka na zwiṅwe zwiwo zwa puloto.
Vho Thomas vha tshi ralo avha vhavhili vha zwi vhona zwauri vha nga a vha khou ita zwa miswaswo. Vhuvhili havho vha thoma u dzheṅwa nga nyofho.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi u ya nga nṋe ndi vhona a tshi takalela vhabvannḓa. Ndi ralo ngauri zwe a ṅwala o vha a khou tama u sumbedza vhavhali uri risongo swika hune ra tamba nga vhajwe vhathu saizwi zwi tshi nga ri dzhenisa khakhathihini.
Arali hu inwi Ludzhasi ni nga tandululisa hani iyi thaidzo?
Ludzhasi a mbo ḓi sendela tsini na Rambo. Ha mbo ḓi dovhiwa ha pfi Rambo a vhone uri ndi nnyi o ṅwalaho. Rambo a ri ho ṅwalwa u pfi: "Ndi nṋe mme a Nnduṱanyeni, Alice." Rambo u fhedza afho he a pfi a hu vhone a fhedza a ṋekedza muṋe wa vhurifhi, fhedzi muṋe waho a si vhu ṱanganedzei
Muthu na mupo.
Ee, ndi zwone o u shumisa.
"Inwi no ita mushumo waṋu. Ni songo tsha vhuyelela badani hu nga ḓo thulwa inwi ḓongololo ḽa sala."
Ndo vha ndi tshi ḓo vha ndi songo ḓidzhenisa kha mafhungo a muṅwe munna saizwi nṋe ndo vha ndi na khomba yanga nahone ye ya nkaidza nda tou vha ndi songo pfa.
Muanewa ene muṋe u tou ḓibvisela khagala. Muṅwali hafha u ola vhaanewa nga nḓila ine vhone vhaṋe nga zwiito kana zwine vha amba, vha ḓibuletshedza uri ndi muthu-ḓe? Tsumbo, u sola, zwitshele, mbiti na zwiṅwe.
Ḽi tshi tsha Vho Emelina vho ri u vuwa vha ḓi wana vha tshiṱofuni. Vha zwi itelani thovhela. Iṱali khuhu ṋamusi yo farwa nga mukalaha nga dzavho, na mmbwa a vho ngo vhuya vha i ofha lini heḽo ḓuvha.
Tshiteṅwa tshihulwane kha nganeapfufhi ndi mini - puloto, thero, vhaanewa, fhethuvhupo na tshifhinga?
"Thulwa zwau a u pfi. Ndo amba na iwe lunzhi u sa bvi vhukati ha bada".
Hu ḓi nga na muanewa muhulwane, ri tea u ṱangana nae kha phara dza u thoma. Itshi tshipiḓa muṅwali ni vhona o tshi kona Ndi nnyi muanewa muhulwane Uri Vho Manavhela vha ḓiwane vha kha zwiito zwi songo ḓaho ngei Venḓa Co-operative Wholesalers, ho vha na muthu we a vha tshutshudza. Muthu uyo ndi nnyi?
Ndi nge vha mbo ḓi rula mushumo ngei fanitsharani vha tshi khou vhona vhukhakhi he vha vhu ita.
ḽi tshi tou nzirii.
"Vho vuwa. Nazwino vho mpha masheleni ane vha ri vhone vha na nḓila dzao. Zwino hafha ndi khou mangala u wana uri masheleni a hone ndi fuiṋa wa dzi rannḓa, ngeno hu uri vhone vho ri vha tshi mpha vha ri ndi furathi wa dzirannda. A thi pfesesi uri ho bvelela mini, kana ho khakha Baba musi vha tshi vhala kana yo tou wa tshikwamani tshangaA thi tsha ḓivha" U ralo Lingani a tshi vho sokou ḓiphuphuledza hezwi o no fhedza u ḓi phumula zwanḓa.
Muanewa mupikisi - muanewa ane a hanedza na muanewa dendele. Hu ḓi vha vho na vhaṅwe vhaanewa vhane a vha na mushumo u no tou pfi khoyo. Fhedzi vha a ṱoḓea u itela uri puloto i kone u aluwa.
Muhoyo wa ḓirama kana ḽikhaulambilu - ndi nḓila ine muṅwali a i shumisa u ṋea tshedza vhavhali uri vha vhe na nḓivho ya zwine vhaanewa vha sa vhe nayo. Nḓivho hei u a wana i tshi ḓivhiwa nga vhavhali khathihi na vhaṅwe vha vhaanewa ngeno ane zwa mu kwama a swiswini a sa ḓivhi tshithu. Muhoyo wa holu lushaka u ita uri vhavhali vha pfe vha tshi ṱoḓa u ḓivha uri hu ḓo fhedza ho itea mini. Tsumbo ndi ya musi hu na muanewa ane a vha o shelelwa mulimo zwiḽiwani. A ri a tshi sala a tshi yo ṱangana na zwiḽiwa izwo, a vha o no farwa nga nḓala khulu heyo. A ri a tshi tou fara ndilo ya izwo zwiḽiwa, iwe sa muvhali ane a ḓivha uri ndilo iyo yo fara lufu, u tou nga u sa shanduka wa vha dunzi ḽine ḽa nga kona u thudzela ndilo iyo uri zwiḽiwa zwi hasekane. U humbula zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga sia zwi khou thivhela muanewa uri a sa ḓi wane a kha heḽo dandetande. Hu a swika hune wa ḓidzhenisa kha mabutsu awe wa pfa zwi sa u fari zwavhuḓi. Fhedzi zwa fhedza zwo itea nga yeneyo nḓila sa izwi zwi tshi sia zwi khou ṱuṱula dzangalelo ḽa muvhali kana muṱaleli, khathihi na u navhisa puloto na u khwaṱhisedza khuḓano. Muṅwali hafha u vha a khou lingedza uri vhavhali vha ḓipfe vha tshipiḓa tsha tshiṱori kana nganeapfufhi yawe.
NṊe ndi vhona u muṱa wa vhathu vha sa ambi ngoho, ngauri vha re Vho-Muraga vha a kukumedza naṅwana uri a ye kha mme a lingedze u vha fhuredzela uri vha swike hune vha bika zwiḽiwa zwavhuḓi, ngeno na vhone khotsi vha tshi zwifha. Nga thungo ṅwana u zwifha nga ḽa uri mmemuhulu wawe vho laedza uri vha ḓo ka. Ngeno khotsi vha tshi zwifha nga ḽa vhafunzi.
Bugu yo teaho u ṅwalela tshelede yo ṱanganedzwaho nga ḓuvha ḽithihi ngei ndi ya vhone ye Vho Ṋegovha vha sia vho ṅwala zwa vhukuma khayo nga ha tshelede heiḽa ye vha humbelwa u sala vha tshi i vhalulula zwavhuḓi "Nṋe Mudzulatshidulo wa komiti hei na muṅwaleli wanga khathihi na Vho Ṋegovha, ro vha ro no i vhalulula roṱhe sa mulovha ha hone ra fhedza ra sia tsaino dzashu. Nazwino tsaino dzashu khedzi afha fhasi ha ṱhanganyelo ya tshelede ye ra vhala ra tendelana yone. Vhufobvu havho ho fhaṱela Vho-Manavhela. Hoyu wo vha mureo washu wa u ṱoḓa u vhona arali vho guda nga masaga haaḽa a migayo. Zwino riṋe ri khou vhe hwelela mapholisani zwino. U dovha u shuma fhano kha vha hangwe. Mushumo vha ḓo ṱoḓa vha ya phanḓa," ndi havha Mudzulatshidulo vha no ralo u vhina mafhungo vho sinyalala vho sedza havha Vho Manavhela nga fhasi. Vho Manavhela khuvha vha omba omba muṋangoni wonoyu. Vho Ṋegovha ndi hezwi vha tshi takuwa vha swika vha vula vothi. Ndi maforogisi mavhili na pholisa ḽithihi ḽi vhonalaho ḽo pakata tshigidi kha khundu. Na enea maforogisi o fanela u vha o ḓiṱama-vho nga zwao. Pholisa ḽo fara luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha muṅwaleli wa khothe lwo sainiwaho mga Madzhisiṱiraṱa wa Ṱhohoyanḓou. Ndi lwa thendelo ya u fara na u valela Vho Navhani David Manavhela vha Hamphego vho hwelelwa nga vha Khamphani ya Lushaka ya Venḓda ya Vhuendi vhe vha tumbula uri vho sia vho mbwindimedza tshelede yavho i si na vhukona. Vha ḓa zwavhuḓi ngauri na henefha vho lindelwa nga zwi ngaho zwenezwi.
Nzhinga vhukati ha nzhinga hezwi u tshi i lavhelesa! Zwiambaro zwi tshi ḓi tou dzula khae hoyu muhulwane' zwi tshi u mu fanela zwa dovha. Kha nnyi naa, ṱhongi vhukati ha ṱhongi heyo! Na khathihi a si muthu wa u ḓivhea fhasi lini, u ḓidzhiela nṱha nga nḓila i mangadzaho. Kha hositele yoṱhe ya Dube nnyi na nnyi u mu ḓivha nga ḽone ḽa Ludzhasi nga u dzula o fuka ludzhasi lwawe lwa dzivhaḽamuṱaḓa naho ḽi tshi tou nzirii. Hone u ḓikukumusa hu tou vha hawe lune a ri hu itwe tshikene na tshikeneṅene arali wa nga litsha u tshi ita ndi hune wa nga fhufha na mpama.
"U thoma na mu humbela kha nṋe mme awe ni vhona hu u fhedza tshifhinga kana Kani-ha ni a mu ḓivha naa Inwi Livhuwani, ni a vha ḓivha avha vhaṱhannnga kani Ndi ralo nga u pfa iyi khosi ya hone no tou oma luthihi na uri ni takuwe ni ye nayo hune ya funa.?
c. Nyito dza vhaanewa?
"Nga iwe na khotsi au, kana hu pfi ndi khou ḽa ṋama ya khuhu ndi ngeno."
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Zwo ṱuṱuwedza nga zwiḽa zwine vhe ndi fuleshibeke.
Izwi zwo mu welaho zwa mu vhaisa nga maanḓa. A humela hosiṱele e kha lugungulo lu sa fheli. "Vhu nga vha ho wa ngafhi Ndi hune nda ḓo dovha nda ṅwalelwa nga nnyi Madukana haya a vhuya a tou zwi tumbula uri a thi koni u ṅwala anga ndzhena tshikwamani nga maanḓa." Ludzhasi a fhedza nga ḽa uri ha tshaṅwalisa vhuṅwe u ḓo tou ita uri a ṱavhanye a ye hayani?
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, hoyu Khedebu o ḓo ya a tamba mutshini nga hangei nṱha kha tshiṅwe tshipiḓa tsha hodela.
Na vhona dandetande (khuḓano) ḽine vha khou ṱangana naḽo.
Wone u shuma u hoya. Zwine muambi a amba zwi vha zwi songo ralo. Muhoyo a wongo tou fhambanesa na tshigoḓo.
Zwithu zwa tou konḓa vhukuma kha avha Vho Magoro. Tshifhaṱuwo tshavho vha tshi ri u ṱanganyisa na muthu a sedza thungo. Ngoho vho vha vho vhifhelwa muhulwane havha. Zwithu zwi tshi ya vhukati tshiuba tsha mbo fhalala. Zwithu hezwo a vho ngo ṱoḓou zwi kholwa. Vha ranga u ḓi setsha zwikwama zwavho zwoṱhe vha wana ngoho a si muloro. U bva hafha vha mbo ḓi ya hangei hune Khedebu a khou tamba hone. Vha tshi swika vha mona mona vha wana muthu swoto! Vha humela murahu vha sedza vha wana nahone a hu na muthu. Vha dovha vha humela hangei nṱha hafhu. Nandi a vho ngo vhona-vho muṅwe munna?
Vhaḽa vhaṱhannga vho ri u dzhena fhasi ḽa vhuya ḽe nga thavha suvhe. Nga ḽi tevhelaho vha tou ri vhusiku sala nḓuni. I tshi sala i tshi rwa iri ya rathi ndi musi vho no vha muḓini wa Vho Mulima. Sa izwi vho lala vho amba uri vha ḓo fhinduwa, thundu ya u shuma yo ladzwa nnḓa lwe vha tshi swika vha sa vhuye vha dzindela vhaṋe vha muḓini nga u vha vusa. Iḽo ḓuvha vhaṱhannga vho fukudza, vho fukudza. Vha khou shuma hu si na na tshine vha ita vha tshi posa thumbuni. Vha tshi awela, tshavho ndi u kabila maḓi fhedzi. I tshi sala i tshi rwa iri ya vhuvhili ndi musi vho no ḓi ita mushumo u si na vhukono. Maḓuvha mavhiḽi, ḽa vhuraru vhaḽa vhaṱhannga vha mbo ḓi fhedza mushumo. Khevha Shumba na Tendai vho lindela Vho-Badugela vha tshi vhuya afha hayani uri vha vha kupule mabiko. Iḽo ḓuvha Vho-Badugela vho vhuya hayani ḽo no tou swifhala vhukuma. A huna zwiṅwe zwo vha lengisaho arali hu si u tou ḓilengisa u itela uri Shumba na Tendai vha ṅale vha ṱuwe.
Mulayo we Thomi a vha a tshi u ṱhonifhesa kha milayo ya hawe ndi ufhio?
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali hawe muyani naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Ha pfala goloi i tshi khou bvuma i tshi fhira. Thomi a gidima a tshi ya u vhona. O wana yo no fhira, fhedzi ḓongololo ḽi tshee ḽo putana ḽi tshi khou tshila. Ḽo putana nga u ralo a humbula uri zwi amba u mu sinyutshela.
Ḓivhani zwa uri mbudziso hedzi dzoṱhe dzi vha dzo ḓisendeka kha puloto ya nganeapfufhi.
Vhuvhili ha hezwi zwiteṅwa zwi sia tshiṱori tshi na ṅunuṅunu tshi tshi ḓifha.
Ni nga wana tsumbo ya figara ya muambo yo shumiswaho kha tshiṱori?
Ambani uri inwi Vho-Manavhela ni vha vhona sa munnaḓe nga maipfi aṋu.
Hezwo zwo takadzesa zwihulu.
u komolela: u sokou donolela kana u sokou lindela.
Mathomoni kana kha phara da u thoma, zwinoinwi ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa Tikedzani phindulo yaṋu.
c. Muthu wa vhuraru?
Muṅwali o shumisa murero une wa ri "O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu".
U fela felo sa bete.
Vho-Mulimau ndi vhone muanewa dendele kha ino nganeapfufhi.
Arali na nga ḓiwana ni kha nyimele ya Shumba na Tendai, nnḓa ha Afrika Tshipembe, ni nga ḓi pfa hani Tikedzani phindulo yaṋu.
A tshimbila na daraṱa yo itaho luhura lwa muḓi wa hawe a tshi ṱoḓa thanda ya u ḓo ḽi tapa ngayo o ima kule. A i wana. A vhuelela fhaḽa he a vha a khou tamba hone. A tshi ri a ḽi tape thanda ya sa swike hune ḽa vha hone. A ya a ṱoḓa iṅwe ndapfu, a i kokodza a tshi ya fhaḽa hune ḽa vha hone. Takula-ha thanda Thomi u tapele ḓongololo nnḓa ha bada. Maanḓa ndi maṱuku, thanda yo lapfa ya dovha ya nga u denyefhalanyana. A i litsha.
Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana?
Ndi vhona zwi si zwithu zwavhuḓi ngauri magumoni onoyo muthu na heneiḽa ṱhukhuṱhukhu ine a vha nayo i fhedza yo ḽiwa hanengei mitshinini.
"Iii!" Khotsi na ṅwana vha fhindula manzha.
Ri tshi swika garatshini he ra sia hone goloi ya mushumo, Vho Veveru vha humbela tshintshi ya iḽa R50,00. Nṋe R25,00, vhone vhaṋe R25,00.
Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfufhi i tshi kunga vhavhali Tikedzani phindulo yaṋu.
Kha phara ya u thoma muṅwali o ṱalutshedza Ludzhasi sa muthu-ḓe?
Vho Mphidi vho ri u fhedza u toolola, vha humbela Elekanyani uri a songo fhufhumelwa a range u lindela vha muhasho vhunga vhe vhone vhane vha khou ranga phanḓa tsedzuluso. "Vhuaḓa hovhu vhu vhonala vhu tshi kwama na miṅwe miraḓo mihulwane ya muhasho", vha ralo vha tshi khou dadzisa.
Muraga vho dzula na ṅwana Lisani henefha tshitupuni vha tshi khou ralo u vhamba maano a uri vha nga wana hani khuhu. Vhuvhili havho vha vhuya vha humbula na u tou tswa iṅwe ya khuhu vha bika musi mufumakadzi o ralo u ya miṱanganoni ya kereke.
"Bra Fox !Bra Fox....!"Ndi lugennge lwonolu lu no ralo u mu khoḓedzela.
Ri tsa ri tshi gonya.
Dzina ḽa ṅwana wa Vho-Reginah ndi Rofhiwa.
"Au pfi zwo thoma!"
Ḽiṅwe ḓuvha o wana luṅwalo u no bva kha mufumakadzi wawe Alice. A ita uri mudzulisani nae Rambo a mu vhalele luṅwalo ulwo, a mu pfele-vho zwine mufumakadzi wawe a khou ṱoḓa khae. Nangoho Rambo o mbo ḓi vhalela luṅwalo ulwo nṱha, Ludzhasi o thetshelesa.
"Ḽi ḽitsheni, arali ḽi sa funi ḽi ḓo kandiwa nga u tambela halo badani." Ndi mme awe.
"Ra sa humbula ḽivhili Minidzhere wanga, ri ḓo fa nga mushumo. Munna tshi a thanya murena. Heḽi ndi fhungo ḽe nda vha ndi tshi dzulela u vhudza ḽone havha munna-wa-vhaṋe vhe ra vha ri navho hafha tshiduloni tshavho. Lufu ngoho ndi tshiṅwe tshithu tshi sa ḓivhiho muṱunḓeli wa lushaka. Havhaḽa muhulwane vha a ḓivha vho vhuya vha tou dzhena nga thavha o gagaḓela Hai khona baba. Tshisiku tshashu ndi tshenetshi. Hu a ḽisa hafha fhethu Minidzhere wanga. Tshihulwane ndi u vala mulomo ra shumisana hu si na wa vhuraru khazwo," ndi Vho Sidimela vha no ralo nga Lavhuṱanu ḽa vhege ya vhuvhili vha tshi khou vhala tshiṱoko na Vho Manavhela?
Munna u a wana muṅwe mufumakadzi vhuimabisi, vha mbo thoma u amba. Mufumakadzi nga u pfa vhuhali ha mutoli wa ipfi ḽi no tou boroḓela, ndi u mbo ḓi bvukulula zwiphiri zwawe zwoṱhe zwa bvungwibvungwi. Munna wa vhathu a ḓithetshelesela, a ṋea ngeletshedzo fhano na fhaḽa, Mufumakadzi wa khuvhe a livhuwa vhukuma munna uyo. Musi a tshi tou ṱuwa, munna wa vhathu a sala a tshi bvisa phuraphura yawe ya kereke a ambara. Muhoyo u kha ḽa uri, mufumakadzi ho ngo vhuya a ḓivha uri u khou amba na mufunzi, fhedzi vhavhali vha a ḓivha uri mufumakadzi uḽa o vha a khou amba na mufunzi, ngazwo o kona u ṋea mufumakadzi uḽa nḓevhe, ndi mushumo wawe.
Vha amba hani vhone munna. Vha nga ofha nowa vhe munna naa?
Mureiḽi a bvisa ṱhoho nga fasiṱere. Thomi a vhidzelela a ri ndo vha ndi khou ri vha songo kanda ḓongololo. Munna wa vhathu a ḽidza tsaṅwa a takusa goloi yawe a ṱuwa.
Muthada ya takuwa yo livha henengei khonani dzi tshi khou i khoḓedzela nga ḽa Bra Fox. I tshi pfa u khoḓedzelwa ya tou pfa i makwanḓani. Lingani u swika fhaḽa a ho ngo tsha vha na zwiṅwe. O mbo ḓi thoma u amba na iḽa khomba. Iḽa khomba ya ḓi sumbedza uri a i khou takalela zwine zwa khou ambiwa. Lingani a tshi khou ḓikombetshedza mme a uḽa musidzana vha vhuya vha tou bva mulomo. U bva havho mulomo vha vha vha tshi khou tou ṋaṋisa bonelelo. Vha tshi kha ḓi ri izwo ndi izwo vha tshinelwa thundu lwe maṅwe a mabuto a fhedza o phamukana. Muṅwe munameli wa Mutshangana a dinalea a tshi vhona zwine zwa khou itiwa mukegulu, ndi fhaḽa a tshi fara Lingani a ri u mu nuḓa a vhuya a tou humbela na pfarelo. Lingani o ri u tsa Tshitandani a si tsha sedza na murahu, kana ho vha ṱhoni wee U swika kha ḽa hawe a thoma nga u fhira ha makhadzi wawe a tshi isa tshelede. Ha ri zwenezwi a tshi tou ri khoroni ya hayani a vhona vhaṅwe mufumakadzi na muṅwe musidzana vhane vha tou fana kokotolo na vhaḽa vhe ene a vha kolela. Kukaladzi ku tshi mu vhona kwa gidima kwa ya khae. Ene a tshi vhudzisa uri vhaḽa ndi vhonnyi ku tshi tou fhedza u ṱalutshedza a mbo ḓi zwivhona uri vhathu avho ndi vhaḽa vhe ene a vha kolela a mbo ki rembuluwa a huma. Mukegulu vho vho sokou sala vha tshi khou vhidzelela ene o huma?
Ṅwana u mamela lurumbu.
Nganeapfufhi i khou bvelela ngafhi/ Tshiṱori tshi khou itea ngafhi?
Nga murahu ha musi vhathada vho no fhedza u ḽa vha re Vho Muraga nga nṱhani ha hone vhukhambi vho fhedza vho vhudzisa Vho Emelina uri vhege iḓaho vha ḓo vha ṱhavhela luṅwe lukukwana naa. U funesa ṋama ha Vho Muraga Vho Emelina vha tshi zwi sedza vha vhona zwi tshi ḓo nga zwi sa fhedza zwo vha kula na maṋo, lune tshifhinga tshiḓaho uri vha iḽe vha ḓo tou tea u thoma vha I kuya.
Kha phara ya u thoma muṅwali o ṱalutshedza Ludzhasi sa ṱhongi ine na zwiambarozwo ambarwa zwa vha zwo tou dzula vhathuni vhukuma. Hoyu Ludzhasi I tou vha nzhinga ya dzinzhinga vhathuni.
"Ni a ḓivha ndo pfa ndo vhaisala luṅwe. Na zwino ndi khou humbula uri ri tou ya ri mu dzhie nga swili." U ralo Nthambeleni o fara kukoṱikoṱi kwa biya. Khwese i vhonala yo no dzelela.
Nganeapfufhi i thoma hani/ tshiṱori tshi thoma hani Tshiwo tsha u thoma ndi tshifhio?
Lu daha hei ya Lexington. U amba, he! Khani lu anḓana nayo hezwi lu hafha. Hune lwa vha hone nga dina lu ḓi wana lwo tangiwa nga vhunzhi ha tshiṱafu. Miswaswo ndi khalwo. Lu tshi ḓi khoḓa lu ri ndi lwone Lukumbe-lwa Vho Frantsi nge lwe khotsi alwo Vho Frantsi vho tou ḓibeba. Ndi lwone lune musi ho bva oda ofisini khulwane ya zwine zwa fanela u bviswa tshitoloni, ha fhedzisela lwone u tsheka phanḓa ha havha Vho Manavhela. Zwino zwoṱhe siani ḽa u ṱalusa kana u vhala zwo bviswaho, Vho Manavhela vho themba lwone. Vhe hafha vha pfa vha khou lu funesa. Vha lufunela u sa lala na khani kha mushumo wo livhanaho nalwo. Mushumo hoyu lu u ḓivha u fana na hafha ngomu ha tshanḓa tshalwo.
Muṅwali o ola vhaanewa nga nḓila-ḓe?
Kha iyi nganeapfufhi ri pfa nga Elekanyani musi o ya tshiṱitshini tsha zwa khetho dza IEC, ngei tshiṱaraṱani tsha Church, ḓoroboni ya Tshwane. Elekanyani vho ri vha tshi ṱoḓa dzina ḽawe kha mutevhe wa vhakhethi vho ḓiṅwalisaho, ha wanala ḽi si ho. Matsina ḽone ḽi kha mutevhe wa vhathu vho lovhaho. U ya nga ha ḽiṅwalo iḽo, o lovha nga dzi 22 Lambamai 2004. Zwithu izwi zwo mu akhamadza vhukuma lwe a vho swifhalelwa nge mbilu ya bilufhala.
Muḓi wa Vho Thomasi Masindi khoyu wo ṱore vhukati ha muḓi wa Harabali. Ndi muḓi wa nnḓu mbili fhedzi. Iṅwe ndi ya malege ya kamara tharu. Iṅwe ndi ya u eḓela, iṅwe ndi ya u dzula ngeno iṅwe i ya u bikela. Muṋango wa kamara ya u dzula wo vha wo sedza devhula ngeno wa khishi wa sedza vhukovhela. Heyi iṅwe nnḓu yo vha i ya mahatsi. Muṋango wayo wo vha wo sedza devhula. Heyi yo vha i aya u awela musi ḓuvha ḽi tshi fhisa. Khayo ho vha ho vhewa masofa a veḽivethi a vhuphuvhephuvhe.
Mikota: Ndi malofha o no bva nga ningoni arali wo rwiwa kana arali ṱhoho yo rema nga nṱhani ha ḓuvha u fhisesa.
Vho Mmbulaheni vho vha vhone vhe vha thoma u bvela nnḓa vho fara mabutswu nga tshanḓa tshauḽa na belevhele nga tshanḓa tsha monde. Ha tevhela Vho Reginah. U bvela mukotoni vha mbo ḓi wana khuuvha goloi yo imaho mukotoni ndi thekhisi yo tsitsa Vho Thomas Masindi. Thekhisi ya mbo ḓi rwa i tshi sendedza.
Ngavhe hu inwi muṅwe wa mapholisa o vhidzwaho u fara avha vhaṱhannga, no vha ni tshi ḓo zwi itisa hani?
Ḓivhani zwauri mbudziso hedzi dzoṱhe dzi vha dzo ḓisendeka kha fhethuvhupo na tshifhinga zwa nganeapfufhi.
"Baba ndi dzhie" Ndi Lisani?
Thero ya hei nganeapfufhi ndi ine ya khou ri gudisa uri ri songo fulufhelesa vhathu vhane vha vha tsini na riṋe ngauri vha fhedza hu vhone vhane vha ri bwela khunḓa. Nga u pfufhifhadza ri nga ri, ' muḽa nawe ndi muvhulai'.
"Iḓani ri ṱuwe inwi." U ralo Lingani musi o no minya kukoṱikoṱi kwawe kwa bia. U fhedza a doba hafu dzhege ya burandi ya V.O a shela i vhonalaho kha ngilasi, a rwela ṱhohoni.
Nga ḽi tevhelaho nga mathabama, Vho Badugelavha tshi dzhena nga khoro ya muḓi wavho vha vhona unga na zwino vha khou tou ḽora. Henefhaḽa nṱha ha luguvha he Shumba na Tendai vha vha vho dzula hone ḓuvha ḽo fhelaho, vha dovha vha vha vhona hafhu.
Hafha ndi hune muṅwali a tamba nga maipfi. Zwo ambiwaho nga mutala wa u thoma zwi a shandwa kha mutala u tevhelaho kana zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma zwi a shandwa nga maipfi a tevhelaho.
Ndo vha ndi tshi ḓo thoma nga u vhudzisa uri vhaṱhannga avha vha na mabammbiri ane a vha mulayoni naa.
zwiambaro zwi tshi tou dzulakha muhulwane.
Muanetsheli kha nganeapfufhi ndi muthu ane a ṱalutshedza tshiṱori kha vhavhali.
"A ni zwi pfi uri ni khou ntsemela mme ngoho Vhe mme aṋu ni nga tenda, hii Nahone nṋe a thi vavhi hune nda nga sokou kumbana na mavheleṱe a shango o faho dzimvalo na u ḓivhana ri sa ḓivhani. Ni khou dzhia dzitshantsi baḓi ni a ḓivha. Nazwino khamusi no ḓowela!”
O vhuya a wana pfufho ya vhararu kha muṱaṱisano wa khamphani ya Maskew Miller Longman Literary Competition nga 1994/1995 nga maanea na nganeapfufhi kha bugu ine ya pfi Khare ya Tsiavhafu.
b. U siwa muyani (suspense)?
"Kha vha tse! Ri ṱoḓou thoma u vhala masaga haya oṱhe nga ḽithihi nga ḽithihi. "Vho Nnzeru," ndi Vho Ṋegovha vho no sedza hoyu mulindagethe, "nga vha ri vhidzele Vho Manavhela na vhaḽaiseli vhaṋa kana vhaṱanu vha swike hafhano hune ra vha hone nga u ṱavhanya. Tshitoloni kha hu sale Sidimela na havha vhaṅwe vhashumi." Hezwi vha tshi khou ambisa hezwi vha vhonala hu sina tsho shandukaho kha mbonalo ya tshifhaṱuwo tshavho na mikhwa yavho ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ndi luambo lune lwa shumiswa musanda. Tshivenḓa ndi lwone luambo lwu lwoṱhe lune lwa shumisa luambo lwa musanda kha ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe.
Khevha vhuraru havho vho no dzhena lufherani lwa u dzula. Vothi ḽa hoṋelwa. Vho Thomas vha dzhena lufherani lwa u eḓela. Vha wana nangoho maalo o dzudzunganyiwa lu sa takadzi. Izwo zwa tou ṋaṋisa mbiti dza Vho Thomas. Vha mbo ḓi vula waiḓirobo vha ri mboma yavho ṱhwaa, vha vhuyelela lufherani lwa u dzula hu re na vhaḽa vhavhili.
Vho Reginah vha tshi kha ḓi ṱoḓa u fhindula vha vhona mbevha kheiḽa i khou dadamala kha luvhondo ya mbo ḓi swika ya ḓibandutshedza khonani henefhaḽa nṱha.
"Mini wo no dzheṅwa nga muya wa khotsi au ndi khou vhona!"
Vho Mphidi vha mu shela nga mawaṅwa a ṱhoḓisiso yavho sa zwe vha fulufhedzisa zwone. Muhasho wo khwaṱhisedza uri nangoho Elekanyani o ri sia nga ḽeneḽo ḓuvha ḽo bulwaho. Muvhigi wa lufu ndi khotsimunene wawe. Na masheleni a ndindakhombo o no ḓi badelwa kale. Zwa zwino mapholisa vha nḓilani sa izwi ho vulwa mulandu malugana na fhungo iḽi.
"He ḓongololo, ṱavhanya u pfuka u ḓo tshaisiwa wo ima hafho. Kani a u pfi Tshivenḓa". Sa ḽine na ngoho ḽa si pfe Tshivenḓa kana luṅwe luambo -vho lwa vhathu, ḽa sokou tulu.
"Mama, ene kha a dzule fhasi a tokomelwe. Ri a vhuya zwenezwino."
Munna a ri kha vha bikelwe reisi, dzi saladi na ṋama ya kholomo.
Ngoho Vho Badugela vho mbo ḓi bvisa luṱingo lwavho tshikwamani, vha puṱedza nomboro dzo teaho. Tshifhinganya lu nḓevheni vha mbo ḓi fhindulana na vhanna vha mulayo. "Ndi na thaidzo ya Mazimbabwe nga hafha muvhunduni wa Ponyoka. Zwa zwino ndi tshi khou amba ndi navho. Ndi khou vha ungeledza nga zwiḽiwa lune vha ḓa zwino vha nga vha wana", vhe tshete, vha kona u isa phanḓa. "Vha khona kha kubadana kwa Ḽiore, muḓi wa vhuvhili u bva badani khulwane. Nnḓaa". vha ralo vha ḓiropa Luṱingo: U khwaṱhisedza uri ngoho a huna tshine vha ofha kha Shumba na Tendai, Vho Badugela vha mbo ḓi tou dzula nnḓa navho. Ndi musi hu si tshe na ane a khou amba na muṅwe, veni ya mapholisa ya mbo ḓi bvelela. Ndi fhaḽa Vho Badugelavha tshi takuwa vho huduluwa vha sendela hune veni ya ḓo ima hone. "Vhathu vha hone ndi henevha", ndi Vho Badugela. Vhaḽa vhanna vhavhili vha mapholisa vha tshi tsa fhaḽa veneni vha sa vhuye vha fhedza tshifhinga nga u vhudzisa zwinzhi. Ndi fhaḽa vha tshi thoma u kakatana na Shumba na Tendai. Shumba a tshi kha ḓi vhudzisa zwe a tshinya, mpama wa mu nambatela khathihi na u kharamedzelwa venini. Vhuvhili havho havha mapholisa vho haka na zwiḽa zwikwati kha khana zwo ṅwalwaho madzina avho.
Muanewa dendele - mafhungo oṱhe a monamona khae.
"Hoo, vhalelani nṱha nga u ṱavhanya u itela uri ndi ḓo kona u rovhedza Rambo ane a ri zwo ṅwalwaho a zwi vhonali." Ludzhasi u khou ḓi amba nae e tsini nae. Uḽa muṱhannga wa khuvhe a vhu vhala zwavhuḓi nahone nga ṱavhanya. Ludzhasi a zwi pfa uri uri zwe a vhalelwa nga Rambo zwo ḓi tou bva zwo tou ralo.
Mafhungo a nganeapfufhi iyi a na zwine na guda khao naa, arali hu si na, ni vhona u nga ndivho ya muṅwali ya u ṅwala nganeapfufhi iyi yo vha i ifhio?
Vho Emelina vho mbo ḓi ya u foinela ha vhafunzi ha sa vhe na phindulo.
U swika kha iḽi ṱorokisi, Nthambeleni a mbo ḓi sumba fhaḽa ho dzulaho iḽla khomba. Ho dzulwa khuḓani kha sithi I re mugumoni wa heḽi ṱorokisi, kha mutevhe wa zwidulo zwi re thungo ya tsha uḽa hezwi muthu o sedza vhukovhela. Tshi re tshidimela tshone tsho lavhelesa vhubvaḓuvha. Tshi ḓo khunyelela Devhula musi zwo tea. Fhedzi-ha i re khomba iyi yashu, hafha he ya thukha hone i vhonala i tshi nga i khou kumedza. Ṱhoho yo kunamiswa, ho farelelwa luṱaha lwa tshauḽa nga tshanḓa tsha lurumbu lwonolwo. Vho vhandekanaho nae ndi mufumakadzi mutswuku vhane zwino vha khou endela u luka zwithu zwavho zwa u naka nga uḽu. Nga mulandu wa u ḓalesa ha vhanameli na mihwalo, muṅwe ya mihwalo yavho yo putelwaho nga mabammbiri a khakhe yo vhewa vhukati ha lupasedzhi lwo siiwaho nga mitevhe ya zwidulo zwo dzulaho vhanameli. Phasela hedzi dzo livhana na sithi yenei ye havha mufumakadzi vha khuvhe vha dzula khayo.
Ho sala vhege nthihi na maḓuvha maṱanu uri Vho Manavhela vha khwiedzele u shuma hafha kha Khamphani ya Lushaka ya Vhuendi ha Venḓa. Ndi Lavhuṱanu, Vho Manavhela vho tshaisa. Khevha vha tshi khou dzhena hayani nga veni yavho. U dzhena hayani vha mbo ḓi kuḓana dziṱhoho na muṱhanngana wavho Maanḓa ane a khou bva u tsheka marifhi bogisini ḽa vho ḽa poswo.
Ambani madzina a vhaanewa vhahulwane vhavhili vha iyi nganeapfufhi.
"Hai, a tou mbudzisa uri ndo pfa mini ndi ḓo mu fhindula zwifhio Khwiṋe ndi tshi tou ya u pfa mafhungo a hone kha Nndweleni." Ludzhasi u khou ralo a tshi khou bva nga muṋango. Nangoho ambo ḓi wana Nndweleni e hone. U mu ṋekedza vhuḽa vhurifhi, are Nndweleni asi fhedze na tshifhinga a songo ḓivha uri ho ṅwalwa nga nnyi. Ludzhasi o ḓo mangala musi Nndweleni a si thsa vhu vhalela nṱha. A tshi edzisa u vhudzisa uri mulandu ndi mini, Nndweleni a si mu fhindule?
Tsumbo: Kha nganeapfufhi (dzina), muṅwali u khou ri kaidza / gudisa / ṱuṱuwedza uri....
Muṅwali olingedza u bveledza tshiteṅwa itshi naho o vha na vhuṱudzeṱudze. Fhethuvhupo a ri ngo tou kona uhu vhona o hu bvisela zwavhuḓi khagala. Hone uri ndi tshifhinga tsha musalauno ri kona u zwi vhona nga zwine zwa ambiwa zwa dzikhireshe na dzithoyi dza matibutibu.
Vha re Vho Malada vha mbo ḓi vhuḽa vhurifhi kha Rambo tsike! Muṱhannga nda pfa a tshi sokou fhela nga zwikwekwele a tshi ri "Ṋamusi ya sa na tshifhango i ḓo tou litsha. Na nṋe-vho ho swika hune nda vhu wana."Vho Malada na vhone vha vho sokou setshelela vha tshi bva.
"Ha, iwe havha mme au vha ḓo ri funza u tswa ḽiṅwe ḓuvha. U amba uri arali ḽiṅwe ḓuvha vho ya miṱanganoni yenei ya kereke ra i fara ra i bika ra ḽa zwi nga si ite" Lisani u pfa khotsi vha tshi ralo a tou fa nga zwiseo?
Murero u amba uri muthu o itaho tshithu tsho khakheaho u a vhonala naho a songo shushedzwa nga zwiito zwawe saizwi a sa dzulisei.
b. Tshifhinga tshoṱhe.
Thai dzo itelwa u xedza muhumbulo wa muthu kana u ḓaḓisa muthu. Ngauralo, uri ni wane phindulo, ni fanela u sedza maipfi ane a vha thikho (key words), khathihi na maipfi ane a khou lingedza u ni xedza mihumbulo.
Muṅwali muṅwe na muṅwe u na nḓila yawe ya kuṅwalele. Zwo ralo na kha kushumisele kwa luambo na tshitaela, kwo fhambana zwi tshi ya nga muṅwali nga muṅwali? Muṅwali u tea u dzhiela nzhele uri luambo luṅwe na luṅwe lu na milayo yalwo ine ya tea u tevhedzwa. Kunangele kwa maipfi, kudzudzanyele kwa mafhungo na kuvhekanyele kwa phara ku na mushumo muhulwane kha maṅwalwa a ḽitheretsha. Luambo na tshitaela zwi fanela u anana na zwine zwa khou ambiwa. Tsumbo, hu nga shumiswa luambo lwa musanda arali hu tshi khou ambiwa nga zwine zwa tshimbilelana na zwa vhuhosi.
"Ḽi khou ḓiita uri ḽo thanya u fhira muthu ngeno na muthu a tshi ḓi thuḽiwa."
Tshi tshi dzhena Kempton Park, ya vho Lingani ndi musi i tshi vho ḓi ṅwela vhuḽa halwa ho rengwaho masiari. A re maṱorokisi a kiḽasi ya vhuraru khuvha o ḓala lwa u dala. A huna na vhupfelo ha mare thovhela.
"Zwino ngoho a vha sokou ntswela-vho nda ḓivha mvelele dza iyi yanga mulamu wanga Ndi nga si vhuye nda vuwa ndo zwi munyu kha muthu na muthihi, ngoho nga khaladzi nga Munyadziwa wa mme anga a re mavuni. Naho arali zwi songo nnakela kha vha sokou nnduma nḓevhe nandi. U rwa mulenzhe nga fhasi ndi ha muthu. Ndi khou tou humbela nga zwanḓa zwivhili. Lu ḓo vha lwa u thoma na u fhedzisela. Huufha ndi na zwikolomo zwi si gathi-vho madangani. Ndi amba uri tholana nthihi i nga ḓivha yavho. Zwi kha vhone, mulamu.?
ḽi tshi tou nzirii: ḓuvha ḽi tshi khou fhisesa.
Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi tshi ri ndi a swika khae, uḽa musadzi a thoma u ṅweṅwela.
Aral indo vha ndi muanewa wa iyi nganeapfufhi ndo vha ndi tshi ḓo pfa ndo vhaisala vhukuma musi ndi tshi vhudzwa u pfi a thi tsha vhaliwa na vha tshilaho, hone ndo vha ndi tshi ḓo lusa nga nḓila dzoṱhe uri mafhungo ayo ndi a wane uri o thoma ngafhi u swika mudzini wao. Nahone vha re khotsimunene ndo vha ndi tshi ḓo ita uri mulayo hu vhe wone une wa shuma navho, nṋe ndi sa vhee mulayo zwanḓani zwanga.
"Hu pfi kha vha swike ofisini yanga zwino-zwino nga minidzhere muhulwane. Arali hu na zwe vha fara hu pfi kha vha zwi vhee kule vha range u ḓa." U pfa zwenezwo Vho Manavhela, mbilu ya mbo ḓi ḓa muṱanani. Ṋamusi ndi amba-dzi-fhele. Mafhungo avho mathina ho ngo fhela. Ee, zwi amba uri vho sokou ḓitshutshudza nga murunzi wa ningo.
A zwo ngo mangadza musi Vho Mphidi vho tou ḓa nga tshavhukoma afha ha Elekanyani, musi a tshi ṋea ndaela ya uri haho ngeno a hone ngomu nḓuni. Fhedzi Maureen o simesesa ḽa uri "U si dze muvhidzi tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi." Nangoho Elekanyani o mbo ḓi ya kha Vho Mphidi.
Vhathu vhanzhi vha a ṱanganyisa tshiga na ḽimethafore. Tshiga na ḽimethafore ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho. Tshiga ndi musi muṅwali a tshi shumisa tshithu vhuimoni ha tshiṅwe u itela uri zwine a khou amba zwi pfalese. Henefha ndi hune tshiṅwe tshifhinga wa nga wana muṅwali a tshi shumisa zwifanyiso zwine zwa vha na vhuḓikwamanyi na bivhili (Biblical allusion and allegory). Muṅwali a nga shumisa zwiga zwine zwa nga sa; malofha, maḓi, ḽiivha, tshifhambano, muvhala mutswu, ḽiluvha ḽa ḽirosi, na zwiṅwe.
Hu anetshelwa mafhungo kana tshiṱori nga muanetsheli a tshi anetshela vhaanetshelwa. Kha nganeapfufhi muanetsheli hu nga vha muṅwali kana muṅwe wa vhaanewa henefho kha nganeapfufhi. Tshiṅwe tshifhinga muanetsheli hu a vha muvhali nga murahu ha musi o vhala nganeapfufhi, a tshi anetshela vhaṅwe nga ha zwe a vhala.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Ndi vhona uri sedzheni Tshililo mushumo u nga vha wo fhela ingwa nga u gwevheliwa u sa fulufhedzea musi e mushumoni khathihi na u tshinya dzina ḽa mapholisa.
"Ha, mme a Lisani, no i hadzinga ṋamusi, no shela na mini zwine zwa tou ḓifhelela" Vha sa athu fhedza vhe,"oooh, xe...!?
Nganeapfufhi i tea u vha na muṱoḓo muthihi muhulwane. Muṅwali makone wa nganeapfufhi ndi ane a tou fombe kha muhumbulo muthihi muhulwane u bva mathomoni a tshiṱori tshawe u vhuya u swika magumoni. Ipfi kana mutala muṅwe na muṅwe u tea u vha na vhushaka na muṱoḓo muthihi muhulwane wa nganeapfufhi yawe. Ngauralo, maipfi kana mitaladzi ine ya sa elane na muṱoḓo wa nganeapfufhi i tea u khwathelwa. Zwa sa ralo zwi nga sia vhavhali vha si tsha ḓivha uri ndi nganeapfufhi kana ndi nganea naa.
Ro vha ri tshi khou vhulaha mbevha.
U sala fhaḽa Vho Thomas vha ḓo dovha vha vula waiḓirobo vha vhuyedzedza mboma vhudzuloni. Vha thoma u ḓi pakela zwiambaro zwavho zwe vha vhuya nazwo. Vho vha vho ḓi siavho zwiṅwe zwiambaro henefha hayani. Ndi fhaḽa vha tshi ḓelwa nga muhumbulo wa uri sa garaba vha fanela u ḓaḓisa nga swutu. Vha mbo ḓi humbula iḽa ya veḽivethi ntswu i re fhano hayani. Samusi vha songo i vhona waiḓiroboni vha humbula uri i nga vha i suthukheisi. Vha wana swutu yavho khei. Vha tshi i bvisa vha wana uri zwe ya shuṅwa zwone a si zwiṱuku. Zwoṱhe vhagi na vhurukhu ndi mabuli fhedzi. Vha ṱavhanya vha zwi vhona uri ndi mushumo wa mbevha. Vha tshi fhenḓa vha wana tshiṱaha tsha mbevha. Ngomu ndi zwibevhana zwitswukutswuku. Vha ṱavhanya vha zwi limuwa uri hu nga Vho Reginah na Vho Mmbulaheni vho fela fele sa bete. Mihumbulo yavho i tshi kha ḓi lwa ngauralo vha sokou pfa goloi i re kha luvhilo luhulu khoroni ya muḓi wavho tsere. Vha tshi kwaṱa nnḓa ndi veni ya mapholisa. A ho ngo vha na zwiṅwe. Vho mbo ḓi namba vho namedzwa mahala Biaba ndi tsini.
A kha ḓivha o ima zwawe henefho, u pfa hu khou bvuma goloi ino pfala i tshi khou ḓa. A tshuwa a tshi elekanya zwine zwa nga itea. Goloi ya bvelela. A humbula zwine a nga ita. A imisa nga tshanḓa, ya fhungudza luvhilo ya mu ḽidzela bele.
Musanda ndi fhethu hune a hu sokou ambiwa luambo luṅwe na luṅwe. Hu na ḓivhamaipfi ine ya shumiswa musanda fhedzi.
"Vhanna vha hashu, musadzi wanga a tou ṱuwa ndi hune nda ḓo sala na nnyi O luga hani iwe vhathu. Inwi a ni ngo sokou dzhenisa na maṅwe mafhungo aṋu a siho" Rambo a tshi fhindula ari zwo raloho hango vhuya a zwi ita. "Aivhoo, hufha na inwi no ḓi thoma na vhu vhala Kani ni khou pfa ndo vhala na zwi songo ṅwalwaho" Ludzhasi a si tsha amba tshithu avho sokou duu. Hu hone a tshi tou vhonala uri o ṱungufhala tshoṱhe.
Fhethuvhupo na tshifhinga kha iyi nganeapfufhi zwo bveledzwa nga nḓila yo teaho naa Tikedzani nga tsumbo dzi bvaho kha nganeapfufhi?
Nga murahu ha u vhala nganeapfufhi iyi inwi ni vhona u nga ndi zwifhio zwine muṅwali wayo a tama ri tshi guda.
Nga u tou pfufhifhadza ṱalutshedzani uri inwi arali ho vha hu inwi Vho-Thomas Masindi fhungo iḽi no vha ni tshi ḓo shumana naḽo nga nḓila ifhio Phindulo yaṋu vhe i tendiseaho nahone mafhungoaṋu a songo fhira hafu ya siaṱari.
Ludzhasi o vha a na thaidzo ya u sa kona u vhala na u ṅwala sa izwi a songo dzhena tshikolo. Fhedzi o vha a sa ṱoḓi vhathu vha tshi zwi ḓivha uri ha koni u vhala na u ṅwala. Zwenezwo zwo itisa uri a dzulele u vhamba maano uri ha sa vhe na ane a ḓivha uri ha koni u vhala na u ṅwala.
A lingedza u dzhenisa thanda vhukati haḽo ḽo ralo u putana.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona vhukuma u bveledza puloto yawe. U wana tshiwo tshi tshi bveledzwa nga tshiṅwe. Hu na thevhekano yavhuḓi ya zwiitei kha iyi nganeapfufhi.
a. Nga u vha ṱalutshedza,
"Ene,"ndi Lingani o no ḓalelwa a tshi vho lingedza u vhanyuludza uri a swike khae a mu hohe nga tshanḓa.
Ḽinanisi tshaḽo ndi u ṋaṋisa tshithu tsha vho dzhiiwa nga nḓila khulwane vhukuma kana yo kalulaho.
Muṅwali o shumisa muthuwa vhuvhili u anetshela nganea yawe. Ri ralo ngauri zwoṱhe zwine zwa khou ambiwa muanewa a si ene ane a khou amba nga hazwo. Hoyu ane a khou anetshela u vha a khou anetshela zwine a sumbedza a tshi tou nga o vha o ṱalela a tshi khou zwivhona zwi tshi khou itea.
"E, nga swondaha Mma-vho!"
Vhathada vha sala vho tou fhela nga zwiseo. Ha ri vhathada vha tshe vho tou fa nga maseo na mapwapwalala vha sokou pfa goloi mukotoni tsere.
"Ndo kharamedzwa nga vhaṅwe musi ri tshi khou dzhena tshidimelani, nda vho suvha nda wela kha pulatifomo. Mashudu nge ndi si wele ngomu tshiporoni."
Hayani ha Elekanyani ndi Shanzha.
"Izwo ṱanzwani bodo heyo."
Houno ndi Mugivhela wa ṅwedzi wa Lambamai. Ngevha-ha Vho Manavhela afha Maungani muḓini wa Vho Ṋegovha. Tshifhinga ndi hafu u bva kha awara ya vhufumiraru. Vho Ṋegovha na vhone vho tshaisa. Na goloi yavho khei i hone afha hayani. Ndi khumbi dala ya Caravelle. Yo ima phanḓa ha garatshi yayo yo ṱumanaho na nnḓu hei yavho ya u naka yo fulelwaho nga zwileithi zwitswuku. Vho Ṋegovha na Vho Manavhela zwino khevha afha kamarani ya u ḽela vha tshi vho ambara malinga vhoṱhe, Nnḓa ndi nzhowe-nzhowe ya vhana vhane vha khou tamba fhasi ha muri wa mutshikili u re murahu ha tshitanga tsho dekiwaho. Vha re mufumakadzi wa Vho Ṋegovha na iyi khomba yavho (ḽone tanzhe ḽavho), vho dzula muṱani vha khou rungisana malabi e vha fara nga zwanḓa. Kana hu khou rungiwa zwithuḓe-wee Vho vulela na radio yavho ṱhukhu yo vhewaho kha fasiṱere ḽa tshiṱanga.
"Na luthihi ndo vha ndi sa humbuli uri ni muṅwe wa mahwarahwara haya ane a dzulela u kakata mahafhe zwitumbu zwa dzula zwo tou rwe misi yoṱhe. Fhedzi ṋamusi khezwi, gombo ḽanga ḽo fovhela nga u shona. No ntshonisa na ntshonisesa musidzana wanga muthihi fhedzi. Hoṱhe- hoṱhe hune nda kanda, Manzemba, Buluni na Dimani, hu pfala ḽaṋu dzina fhedzi. Nṱhani ha u sedza zwivhuya inwi ni takadzwa nga zwenezwi zwo bvaho nnḓa ha nḓila."
Ralala: Ndi u sokou monamona. O itaho tshithu kana vhukhakhi u a vhonala nga zwine a vha a tshi khou ita.
Kanzhi hafha ndi hune ra wana muṅwe wa vhaanewa a tshi dzula e goo, a humbula nga zwiwo zwo vhuyaho zwa bvelela kale. Zwithu hezwi u vha a tshi khou zwi humbulela mbiluni e eṱhe lune vhaṅwe vhaanewa vha vha vha sa koni u ḓivha uri hu khou itea mini khae. Zwi ḓivhiwa nga riṋe vhavhali uri khuvhani muanewa uyu o vha a kha ḽiṅwe shango. Ndi zwine Vhavenḓa vha ri "Bele u mpheni mbilu i Dzimauli".
Sa nga misi, khotsimunene Vho Kudzwe vha ḓi dzula vhe muthu ane zwanḓa zwavho zwa dzula zwo fara. Mazwale o ri u ṱalutshedza zwauri vha khou humbelwa, vha tama u ḓivha tshivhedzelwa. U itela zwauri vha vhone ndeme ya u vhidzwa havho, Maureen o mbo ḓi vha gavhela mafhungo nga vhupfufhi. U pfa zwenezwo Vho Kudzwe vho mbo ḓi thupha zwoṱhe zwe vha vha vha tshi khou ita vha mbo ḓi dzhena goloini na mazwale vha livha ngei muḓini wa mukomana wavho. Vho ri u swika vha mbo ḓi dzhena nḓuni, he Elekanyani a vha toololela mafhungo awe oṱhe u bva tshe a thoma u swika he a guma hone. Musi a tshi khou toolola mafhungo aya, ndi misi Maureen na mazwale vha tshi ḓi vha henefho na vhone. Fhungo iḽi ḽa vha tshenusa vhukuma."Heḽi ndi fhungo ḽine muthu a tea u ḽi lavhelesa zwavhuḓi uri a sa ḓo ḽi dzhena nga vhutsilu, nṋe ndi ḓo ḽi sala murahu iwe Elekanyani u songo vhuya wa fhufhumelwa na khathihi. Tshau nga hu vhe u dzika, matshelo u ye mushumoni uri u sa ḓo tshinyalelwa nga mushumo. Ndi ḓo ḽi sala murahu heḽi fhungo. Ndi tshi wana zwi dodombwedzwa ndi ḓo u kwama, u songo vhuya wa ḽi ṱapanyedza u sa ḓo ḽi tshinya". Sa vhunga ho amba khotsimunene, Elekanyani a ṱanganedza fhungo ḽo ralo. Zwenezwi vho ḓi dzula ngauralo, founu ya Elekanyani ya mbo ḓi lila, a tshi ndo i ṱanganedza u wana ndi Vho Mphidi vhane vha khou mu humbela uri a ṱavhanye a swike ngei tshiṱitshini tsha khetho vhunga vho no ḓi wana vhuṱanzi vhu fareaho malugana na ḽeneḽi fhungo ḽithihi ḽine ḽa khou vha dina.
Nganeapfufhi ndi mini?
Fhethuvhupo na tshifhinga muṅwali o lingedzau zwi sumbedza henefha kha phara dza u thoma. Ri pfa a tshi amba nga Maungani , Ṱhohoyanḓou, Hamphego khathihi na zwine zwa khou itea zwi sumbedza tshi tshifhinga tsha musalauno hune vhathu vha unḓa miṱa yavho nga u tou vutshela mishumoni ine vha vha vho tholiwa kana vho tou ḓithola.
Nḓila iyi ndi ine ya lunzhedza zwiwo zwa puloto zwi tshi tou tevhekana, hu si na u dzhenelela zwiwo, zwi phanḓa kana zwi murahu. Zwiwo zwi tevhekana u bva mathomoni u swika magumoni hu si na u ruma vhavhali kha zwiwo zwo iteaho murahu kana zwine zwa ḓo itea phanḓa.
" Ndi khou tenda, fhedzi ni tou ḽi tapa ni dovhe ni bve."
Ludzhasi a pfa mbilu yawe i tshi vhavha ya dovha musi a tshi humbula uri o konḓelwa hani uri a kone u wana musadzi wawe ane a vha Alice. A pfa zwine mme awe vha khou ita a sa koni u zwi ṱanganedza, Ludzhasi a humbula maipfi a bvaho luṅwaloni ari ndo vha ndi tshi vha funa hani, a tou ng a sa lila. Na ene Ludzasi a tshi humbula uri u funa hani Alice, a pfa vhutshilo vhu tshi tou nga vhu nga si tsha mu ḓifhela arali o fhambana nae.
Fhethuvhupo na tshifhinga muṅwali o kundelwa u tou zwi bvisela khagala nga nḓila i fushaho. Sa vhavhali ri tou humbulela uri hu khou ambiwa nga fhethuvhupo hune ha vha Venḓa khathihi na Phithasibege. Tshifhinga tshi vhonala tshi tsha musalauno ngauri hu ambiwa nga nga ha mimoḓoro.
Tshivhindini tsha muḓifho (mutolini).
Nyanetshelo nga muthu wa u thoma ndi nḓila ine nganeapfufhi ya anetshelwa nga muṅwe wa vhaanewa. Hezwi zwi vhonala nga u shumisa lisala ḽa muthu wa u thoma "ndo/i, nṋe" kana vhunzhi "ro/i". Muanetsheli wa muthu wa u thoma hu nga kha ḓi vha muanewa dendele kana muanewa ane a vha tsinisa na dendele kana muanewa muṅwe na muṅwe.
"Ho tou tshinyalani mini vhommane nga matsheloni mangafha?
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
U bva afho ni sedza uri maga ayo a ḓisa dziṅwe pfudzungule naa kana hai.
U ranga ndi vha vhudzisa mutakalo. Nṋe ngeno hayani a thi ngo takala u bva tshee vhone vha ṱuwa.
Ha ri vho no ima zwavhuḓi, vha angaladza belevhele. Ha ri vha tshi tou ri ndi rwe iḽa mbevha, ya mbo ḓi takutshedza vha sala vha tshi rwa balaga mbevha yo no rwa i tshi sendedza. U swika fhasi mbevha y a mbo ḓi tou ri yo livha Vho Reginah. Vho Reginah vha tshi tou humbula u shavha ha vha hu uri na mbevha yo humbula u phephela henengei hune Vho Reginah vha khou shavhela hone vhathada vha swika vha tangana. Vho Reginah vha bata nzie. Mbevha ya vha i livha luvhondoni. Kwanyame-kwanyame ya swika ya bva nga fasiṱere.
Hu na muanewa wa viḽeini kha tshiṱori Kana muanewa a mangadzaho?
"Ai, naa mathina ndi vhone Hedzi Toyota dzi kanya u ḓala hadzo Venḓa, na u fana na vhone Madzhapani vhaiti vhadzo," ndi Vho Sidimela vho no ingamela nga fasiṱere. U ralo Vho Manavhela vha tou fa nga zwiseo thovhela?
Sunyaila: Ndi u kokovha/ tshimbila hune ha u tou nga muthu kana tshithu tshenetsho tshi khou tou ṱonga.
U pfa kuambele kwonoku, Vho Manavhela vha mbo ḓi femela nṱha vha fhedza ngauri, "Areḓi, ndi ḓo sokou lindela ndo fara mbilu nga tshanḓa. Ha bala wonoyo ndi khou namela nga khaladzi! Zwa mabulayo a Inkatha na pfiriri dza polotiki zwi ḓo vhonala phanḓa," vho ralo Vho Manavhela vha tshi vho kweta ṱhoho.
"Hoo. Ndi zwe na langana uri ni ḓo mmbudza zwone arali ndi nga bvelela ni sa athu nkhumbulela -ii Ṋamusi ni ḓo mmbudza zwavhuḓi.?
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali vha nganeapfufhi yawe muyani naa?
"Vha tshi amba a u bebwa haṋu nga musadzi, vhone vho bebwa nga munna?
Vhuvhili havho vha a tendelana uri vha ḓo badelana R400, naho Vho Mulimavho vha vhe na avho mbiluni yavho. Khavho o vha o no vha maitele a u pulisa vhabvannḓa. Ho vhuya na mushumo wo vha u muhulu kha hayo masheleni. Vhaṱhannga vha vhathu vha khou tou ṱoḓa tshelede ya mugayo.
Mbambedzo ya muanewa ane a pfi Ludzhasi na muanewa ane a pfi Vho-Thomas Masindi.
Lo tsha. Ndi Musumbuluwo. Ṱhanga i hwala na hatsi hafha Venḓa Co-operative Wholesalers. Vhunzhi ha havha vhanna vha no shuma nga fhasi ha Vho Manavhela vha khou dinwa nga babalasi. Na 'Lukumbe-lwa Vho Frantsiṋamusi a lwo ngo tou tsha zwavhuḓi khofheni. Veni na ṱiraka dzi khou ḓi rothela dzi tshi tuta zwine dza tuta. Yo vhuya ya tshaya zwo sokou ralo. Musumbuluwo wa u ranga wa mafheloni a ṅwedzi u kanya zwenezwi.
Ndi figara ya muambo i shumisaho maipfi mavhili a ambaho zwo fhambanaho ngeno hu u itela u khwaṱhisa zwine zwa khou ambiwa.
Zwenezwi vho no lumelisana, Vho Mphidi ndi u mbo ḓi hanelela mawaṅwa oṱhe a tsedzuluso dzavho. U ya nga he vha wana vhuṱanzi nga hone zwi vhonala zwo khwaṱhisedzwa uri Elekanyani o lovha nga 22 Lambamai 2004. Vha tshi ralo vha bvisa khophi ya thanziela ya lufu ha wanala uri ndi khotsimunene Vho Kudzwe. U ya nga ha vhuṅwe vhuṱanzi vhu songo khwaṱhisedzwaho, hu vhonala hu na mbilo ya masheleni a re na tshivhalo yo itwaho kha vha ndindakhombo. "Fhedzi zwino zwa zwino ri khou amba, vha Muhasho wa zwa Muno vha khou dzudzanya u vula mulandu wa vhufhura malugana na hezwi. Inwi ni songo bva ngauri tshigwada tsha vhaofisiri tsho rumiwa nga muhasho uri tshi ḓe tshi kwamane na inwi". Avha ndi Vho Mphidi vha tshi khou amba na Elekanyani na mufumakadzi khathihi na mukegulu vhe vha vho tou dzhena nga vhuya.
Gunwe heḽi vhone, ha! Aredzi! Vho Manavhela khevha vho no sokou imisa vhulanga afha murahu ha veni tshena ya Mazda ya mapholisa. I vho amba u takuwa. Ya mafogisi i phanḓa. Ndi Audi ya muvhala mutswuku. Zwoṱhe Vho Manavhela vha ḓo ṱanziela phanḓa.
Nga maipfi aṋu ambani uri vhathu vhane vha nga Vho-Magoro vha a tshila na.
Elekanyani o mbo ḓi humbula u tou ya hayani Shanzha, uri a yo lugisa hone mafhungo awe. Hafhu Elekanyani ndi muthu ane mafhungo a u shela mulenzhe kha demokirasi ya Afrika-Tshipembe, a zwi takalela vhukuma, vhuhulu zwi tshi ḓa kha zwa khetho, ha ṱoḓi u pfukwa. Nangoho o mbo ḓi ita khumbelo mushumoni uri a ṋewe maḓuvha ane ngao a ḓo kona u lugisa mafhungo awe.
"Ndi khou tamba getheni, zwino ndo vhona ḓongololo ḽi tshi khou mona badani. Mmawe a ḽi nga thuḽiwi.
Ṋetshirando Maswole o dovha hafhu a pfufhiwa pfufho kha vhuimo ha vhuraru nga bugu yawe ya ḓirama ya Luisimane ine ya pfi Flames of Fury.
b. Muthu wa vhuvhili?
"Ee! Ro i fhiwa nga nnyi vha tshi vhona na mmbwa yo hungwa tsini na hoko," ndi Lisani a tshi khou ima na khotsi.
"A ri ambi na vhone nahone a ri na mushumo na mirunzi i ngaho ya vhone. Ri khou ṱoḓa houḽazwauri a nga vha e ṅwana wavho a ri hani, nahone a ri lwi nazwo ngauri huufha muṅwe na muṅwe o bebwa nga musadzi. Na riṋe ri vhana vha vhaṅwe vha ngaho sa vhone. Fhedzi-ha ngoho i sinaho bemu ngei: muthu u bebiwa hawe u bebelwa muthu. Hu ḓi nga u amba, muthu a nga ḓi amba zwine a funa na ane a funa. Hezwi zwi mu sia a tshi kona u wana khonani na u fhaṱa lushaka uri vhutshilo vhu ye phanḓa. Hezwo ndi zwone ngauri vha tshilaho ndi vha faho. Zwenezwo, mbeu ndi riṋe u khwaṱhisa mutevhethandu wa riṋe matshelo. Vha khou zwi pfa mmawe?
"Ngoho ni amba zwone muzwala, Hu a kupula vhusiwana hafha fhethu." Vho Magoro vha khou ralo vhe ngomu mutshinini une vha khou tamba wone. Na uyu muzwala wavho u ngomu u khou kakarika na wawe. Zwino hezwi muṅwe o no ḽiwa tshelede ye a tshintsha u thoma, a tshi ya u tshintsha iṅwe ha tsha vhudza muṅwe lini. U vhona muthu a tshi vho sokou kungunyala o imisa mulomo a tshi ya u tshintsha.
Ndi buluvhutsini (zwi vha zwi khou konḓa tshoṱhe).
Ṱhoho ya iyi nganeapfufhi ni vhona yo tea Tikedzani phindulo yaṋu.
U khwaṱhisedza vhuṱanzi vhune vha khou amba, vha lingedza na u mu sumbedza he zwa ṅwalwa hone. Elekanyani ha ngo tsha lindela uri vha ṱwe vha tshi khou mu sumbedza, o mbo bva a tshi lidza tsaṅwa khathihi nau gungula a tshi ri u khou kolelwa. "Ndi nga si pfi munna wa vhaṋe ndi tshi kha ḓi tshila, ndi ḓo zwi ita mafhungo", uyu ndi Elekanyani musi a tshi khou ṱuwa. A tshi humbula u ya kha zwiṱitshi zwa khetho zwine zwa nga vha zwa khwiṋe henefho tsini, a wana zwoṱhe zwi tshi fana zwi tshi nga tou fhiriswa nga musi o namela bisi a tsa hayani ha hawe Shanzha hune a ḓo thuswa nga vhathu vhane vha mu ḓivha. Khamusi vhenevho a vha nga mu koleli. Zwauri a tou namba a zwi thuphe tshoṱhe, avhona zwi sa ḓo ita na luthihi nge a ḓivha zwauri zwi ḓo mu kundisa u khetha hune a hu vhona sa tshipiḓa tsha ndeme kha u shela mulenzhe kha demokirasi ya shango ḽa hawe. Tsha khwiṋe a wana hu u ya hayani ha hawe uri a thuswe hone. Tshi takadzaho ndi tsha uri o ḓi ṅwalisa henengei na mathomoni azwo. Naho a tshi ḓo tou namela aya hayani, zwiḽa zwa u pfi o lovha a wana zwone a tshi tea tou zwi dzhiela vhukando nga nḓila ya u tou zwivhiga mapholisani kana ofisini ya khomishini ya khetho.
Hafha muanewa u vha o livhana na zwithu zwivhili zwine ndeme yazwo ya eḓana. Fhedzi u tea u nanga tshithihi, a u tendelwi u nanga vhuvhili hazwo na u tamisa hazwo. Mulayo uri u tea u nanga tshithihi fhedzi. Zwo ḓi ralo na kha muanewa ane a vha a kha heḽi dandetande, u fhedzisela a sa ḓivhi uri a nange mini a litshe tshifhio sa izwi vhuvhili hazwo a tshi khou zwi ṱoḓa.
Hone u sa pfa ha ḓongololo zwo tou ṋaṋa u vhaisa mbilu ya Thomi saizwi ene a nga si kone u dzhna badani a ḽi bvisa saizwi ha hawe hu na muṅwe wa milayo ya vhana une wa ri ṅwana ha dzheni badani a si na muthu muhulwane. Hoyu mulayo kha Thomi wo dzhena wa dzhenesa. Hone naho ḓongololo ḽo vha ḽi tshi khou ita tshikhuna Thomi ha ngo swika hune a ḽi fhelela mbilu saizwi o vhuya a tou ṱoḓa lutanda a tshi ri khamusi u ḓo kona u ḽi tapa. Thaidzo kha Thomi yo ḓo vha hone musi thanda i sa swiki u nga tapa ḓongololo, ngeno a tshi dovha a tshi wana iṅwe ndapfu ine ya nga kona u tapa nungo dze ndi bva vhubvo. Thaidzo yo vha ya uri thanda yo vha yo ri denyefhalinyana. Naho zwo ralo mutukana hoyu ha ngo laṱa tshovha. U sa pfa ha ḓongololo zwo ita uri Thomi a vhuye a tou amba naḽo nga luisimane nahone a tshi vho ḽi vhidza uri ḓongi sa tshikhau tsha ḓongololo. Ḓongololo heḽi ḽo ponya lunzhi kha goloi dze dza vha dzi tshi khou fhira henefho badani. Hone u sa pfa ha ḓongololo zwoita uri Thomi a vhuye a jale a ise phanḓa na mutambo wawe. Hone musi a tshi pfa mubvumo wa goloi o vha a tshi dovha hafhu a ita mushumo wa u vhidzelela ḓongololo uri ḽi be badani ḽi sa ko thuliwa. Mutukana hoyu o vha a tshi ita a tshi kwata a ḽi lidzela tsaṅwa hone nga murahunyana a dovha a ḓisola uri ha ngo tea u hi fhelela mbilu saizwi a sa ṱoki hi tshi thuliwa.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kundelwa vhukuma u sia vhavhali muyani. Ndi ralo ngauri o fhedza o tou buletshedza uri ho fhedza ho bvelela mini kha ḓongololo.
U xelela nga mushumo kana u fhelelwa nga mushumo nga nṱhani ha u ita zwa tshanḓanguvhoni.
"Vhaṱhannga, ni songo hangwa zwauri ni vhabvannḓa! A si Zimbabwe kana Mozambique fhano! No ḓowela muvhuso wa Mugabe!" Muthada i tshi ḓa huṅwe ya amba nga Luisimane. Naho vhaṱhannga vha khuvhe vha tshi khou vhudzwa na a si na mukango, a vho ngo tenda u tsiruwa muḓini wa Vho Badugela. Vho Badugela vha tshi ri vha vale vothi, Tendai na Shumba vha a ḽi omba. "Riṋe ri ṱoḓa tsherede yashu, zwezwo fhedzi". Nga mbiti na u sa kona luambo lwa Tshivenḓa zwavhuḓi, Shumba u ita a tshi amba na nga Tshishona. Vho Badugela u vhona avha vhaṱhannga vha sa vhuyi vhe kope kha zwine vha khou amba, vha humbula maano avho a misi. Hafhu vho vha vho humbula uri Shumba na Tendai a vha nga ḓo vhuya vha konḓa u swika hafha. Vho vha vho ri u vha sedza vha vha nyadza. Zwino, hei, vha khou konḓa sa mudzi wa muṱulume.
Nganeapfufhi iyi i tshi tou thoma ri khou vhudzwa nga fhethuvhupo hune ha vha Harabali. Muṅwali u ri vhudza nga ha madzulele a muḓi wa Vho Thomas Masindi. Muṅwali u ri vhudza na nga ha mufumakadzi wa Vho Masindi we a vha a tshi pfi Vho Reginah. Havha mufumakadzi vha vhonala vha tshi khuredzela khuredzela na u swiela vha tshi khou lugisela vhamuṱani vhane vha vha Vho Thomasi Masindi vhane vha khou vhuya. Hezwi zwi mbo ḓi ri vhudza uri havha Vho Masindi ndi vhomuitashango kana garaba.
"I bva badani, ndi lini na fhano tshe nda amba na iwe." U ralo a tshi khou swika khaḽo. A mbo ḓi ḽi tapu nga i ḽa thanda, ḽa si vhuye ḽa ya kule. Ḽa ita vhinya-vhinya yaḽo ḽi tshi sunyaila ḽa dovha ḽa binalala nga u ṱavhanya ḽi tshi ḓela khae. Thomi u khou tumbula uri mathina ḽi tshi bidigama ḽi ṱavhanya u fhira musi ḽi tshi khou tshimbila.
Topolani maipfi na mafhungo zwo shumiswaho khaiyi nganeapfufhi, kha (a) ni sedze maipfi o pambiwaho ni inge nga u sumbedza uri opambiwa a tshi bva kha maipfi afhio, kha (b) ni sedze maambele, mirero kana maidioma, zwone ni sokou zwi ṅwalulula, ni songo sumbedza uri ndi mafhungoḓe.
Ndi muthu wa vhuvhili ngauri u khou anetshela zwe a vha a khou vhona.
"A sa vha mubva-nnḓa u ḓo vha a tshi khou rengisa zwidzidzivhadzi." Ndi Vho Veveru vhe vha ralo. Ndo mbo ḓi tendelana na kuhumbulele kwavho. "Zwino inwi ibvani nga hafha, nṋe ndi ḓo bva nga hangei, ri ḓo ṱangana henefhaḽa khae. Ni songo mu wela maba." Vha khou ralo Vho Veveru ro ḓi ima fhasi ha muri wa ḽiluvha. Ngoho ndo mbo ḓi ita nga afho he vha nndaedza. O vha nṋe we a ṱavhanya u swika kha uḽa munna.
kamara - kamer khishi -kitchen mmbete - bed sori - sorry mabutswu - boots suthukheisi - suitcase, nz.
Vha lingedza ha Vho Siani. "Ndi ha Siani fhano!" "Tsho ndi muzwala, afho ha vhafunzi vho yafhi" "Vho bva vha ri vha ya Phithasibege vha ḓo vhuya vhukati ha vhege." "Ee , ndi zwiṅwe hezwi!" "No vha laedza" Ndi vhala vah tshi vhudzisa. "Hai vho vha vho ri vha ḓo ḓa!" Vha vhea founi vha ya kha munna ngei he a vha a tshi khou ṱalela TV hone. "Hu pfi vhafunzi na vhomme a vhaho!" 'E, zwo ḓa hani zwino Izwo ni tou sevhedza ra ḽa," Vho Muraga vha ita na u sedza musadzi. "Hone, henefha khezwi nṋe ndi tshi tou nga zwimungu" "Nga mini" "Nga anea mafhungo a ṋama ya khuhu." Vho Muraga a vho ngo tsha fhindula vho mbo ḓi ya ṱafulani u lindela zwiḽiwa. "Vha tshi vhuya ndi ḓo ya nda pfesesa uri vho tou zwi itisa hani!" "Mme a Lisani vhathu vhahulwane a vha tou pfi pfalwo, hu ḓo nga ni khou vha sengisa," ndi Vho Muraga vha tshi khou kukuna shambo ḽa mutsinga ḽine maṋo a vho a balelwa u ṱhukhula ṋama khaḽo vha fhedza nga u tou ḽi swiswina na u muṋa sa ḽegere ḽa thanda?
Kha ḽimethafore tshaḽo ndi u tou buletshedza tshithu tshine tsha khou ambiwa. Tshaḽo a ḽi ṱwi ḽi tshi mona-mona. Ḽi bula tshithu tsho ralo.
"Naa mathina vhoinwi ni fhano lwa mulayo Nṋe ndo vha ndi tshi khou ri a ni na thendelo ya u vha fhano Afrika Tshipembe." Ndi Vho Badugelavho no farea ṱhaha nga zwine vha khou pfa na u vhona?
I a kunga ngauri sa muvhali u nga tama u ḓivha uri musihu tshi khou ambiwa zwenezwo uyo muthu u vha o shavha mini, nahone ha itea mini nga u shavha hawe.
Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhuvhili. Ri ralo ngauri zwoṱhe zwine zwa khou bvelela u khou tou ṱalutshedza sa muthu we a vha a khou ṱalela zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela na ene e henefho nga tsini. Vhaṅwe vha nga ri zwi tou nga o vha a tshi khou tshimbila na muanewa muhulwane hoṱhe he a vha a tshi vha e hone. Thikhedzo dza phindulo iyi dzi nga vha nnzhi kana dzo vhalaho zi tshi ya nga afho hune inwi na nga tama u tikedza phindulo yaṋu ngaho.
Ṅwedzi wo fhela Vho Manavhela vho thoma mushumo hafha holosela hei khulu ya Venḓa. Ṱhanga i hwalwa na hatsi. Hoyu mushumo vha vho pfa vha tshi khou funa zwihulusa. Nga fhasi havho kha heḽi ḽitolo vha na vhanna vha no hovhelela fumi na vhasadzi vhararu. Ane a vha tshanḓa tshavho ndi luṅwe luduna lu no pfi Vho Ḽigamela Joe Sidimela. Lwonolu ndi mushumi wa kale wa hafha holosela hei. Luduna lwa u thanya-thanyalwo tshaho khofheni na maṱo ane lwa kona u a tshinisa-tshinisa khole arali lwo takala. Segereṱe i dzula i mulomoni.
Vho mbo ḓi ambi-ambi vha fhedza vha fara maṅwe. Nga tshitheu ndi hezwi Vho Manavhela vha tshi onesa vha dzhena goloini yavho vha livha Hamphego. U swika vha mbo ḓi shela mufumakadzi.
Lingani o mbo ḓi fhira phanḓa a thoma u vhanyuludza a tshi bva kha ṱorokisi ḽeneḽi uri vha pfukele kha heḽi ḽo buletshedzwaho nga khonani yawe Nthambeleni. U khou ralo hu hone mikosi ya u mu khoḓedzela ngeno murahu yo takuwa. Vha re vhanameli vha ṱorokisi heḽi khuvha vho sokou khavho, hari. Nthambeleni na vhaṅwe vhaṱhannga vhararu ndi vhone vho mu salaho murahu. Zwi khou rali tshidimela tshi tshi vho dzhena Tswane.
U ya nga ha inwi ni vhona Vho Manavhela vho ita zwiito izwo nga nṱhani ha mutshutshudzi, kana zwi ḓi tou vha malofhani Tikedzani phindulo yaṋu nga tsumbo dzi no bva kha nganeapfufhi?
U bebwani ha Maemu zwo sia kukaladzi kwawe ku na vivho uri a ku tsha ḓo wana zwidyantongolo zwoṱhe sa kale. Kwa vhamba maano. Kwa mbo ḓi ri musi mme vho tou ḽee nga khofhe, kwa ḓodza mulimo kha ṱhungu dza maḓamu vha sa pfi na tshithu. U fhedza kwa mbo ḓi ya u eḓela. Ḽi tshi tsha ha vuwa ho lovha mushumi wa ngadeni Maemu kwo tou ri kweṱukweṱu.
"Na vha ri mini Mashavhi Khee vha tshi nga vha na mafhungo a re na vhutshilo, hii?
Vhambedzani Sedzheni Tshililo wa kha iyi nganeapfufhi na Vho-Magoro vhane vha wanala kha nganea ' Zwi ḓo ita muzwala'.
Lugweṋa lwo mbo ḓi ita uri Rambo a ṅwale phindulo. Fhedzi nga u sa fulufhela Rambo uri o ṅwala u ya nga he a laedziswa zwone, ha vhuelelwa ha Nndweleni uri a vhalulule luṅwalo ulwo. Nangoho Nndweleni o ri u vhalulula, Ludzhasi a wana uri Rambo ho ngo siedza na tshithihi. Zwo ḓo dina musi muthada a tshi swika poswoni a tshi ri tshikwamani a wana vhurifhi ho fhufha nga muya.
"Zwino ro vha ri tshi ḓo sevha nga mini Kani wo ya wa baṱa nzie" Vha ralo vha songo mu lavhelesa?
Nganeapfufhi iyi i tshi thoma muṅwali u vha akhou ri ṱalutshedza nga tshi tshiṱitshi tsha zwidimela ngei muḓimulilangoma hune ha namelwa zwidimela zwi livhaho Beitbridge. Ṅwedzi ndi wa Phando khuvhani zwikolo zwi khou ya u vula. Vhunzhi ha vhaṋameli ndi vhana vha zwikolo vhe vha vha vho ḓa u dala tshikhuwani vhane vha khou humela mahayani. Lingani Rankhododo na ene ndi muṅwe wa vhanameli henefha kha ḽeneḽi ṱorokisi, Ene u na khomba ine a khou tshimbila nayo ane a pfi Sara khathihi na khonani ine ya pfi Nthambeleni Ḽidzebe.
Mafhungo zwino ndi hone o piringana. Mathina vhurifhi he Rambo a ṅwalelwa vhu bva kha musidzana o fulufhedzisanaho na Nndweleni. Zwino hoyu musidzana ane a pfi Asnath u vho seisana na Rambo, ndi ngazwo zwe a vha atshi khou sokou setshelela hezwiḽa Ludzhasi a tshi vhuya poswoni. O vha a tshi khou takalela uri o fuṅwa nga onoyo. Ngavhe hoyu Ludzhasi a tshi khou kona u vhala ndi musi a tshi ḓo ḓiv ha o zwi pfa kale. Kha vhurifhi ha hone ho vha hu tshi khou ḓi soliwa nga onoyu Nndweleni, hu tshi pfi zwi songo bvela khagala uri u khou pfana nae.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhiozwi kona u tevhedza zwine vhoramaṅwalo vha amba zwone. Nganepfufhi ndi ine wa nga kona u i vhala nga dzulo ḽithihi.
Afha ndi hune ha vha na zwiitei zwinzhi. Khuḓano vhukati ha vhaanewa i a bvela khagala tshoṱhe. Ndi henefha hune muanewa muhulwane a vha a tshi khou ya nṱha na fhasi a tshi lingedza u tandulula thaidzo yawe. Fhedzi zwikonḓisi na zwone zwi vha zwi khou ṋaṋa u mu konḓisela. Afha thaidzo dzi fhaṱa vhushaka kha vhaṅwe vhaanewa, dza beba vhuswina kha vhaṅwe. Hu a vha na zwigwada zwivhili zwi sa anḓani. Hu a vha na phambano, vhukhakhi kana vhufhura kha hezwi zwigwada. Ndi henefha hune muvhali a ḓo pfa a tshi dzhenwa nga nyofho na mitetemelo ya u sa ṱoḓa u pfa kana zwine zwa ḓo bvelela. Thaidzo yeneyo i vha hone u vhuya u swika ri tshi ya maṱhakheni. Tshipiḓa tshenetshi tsha u bveledza mafhungo tshi ri isa kha tshipiḓa tsha maṱhakheni.
Ḽiedzamuthu tshaḽo ndi u ṋea zwithu zwi si vhathu zwiito zwa vhathu. Zwithu zwine zwa nga dzithavha, zwifhaṱo, milambo, miri, zwiṋoni, zwipuka, matombo, n.z. zwi ambadzwa zwiito zwa muthu.
"Khaladzi, vha a ḓivha ndi afha a thi ḓivhi uri ndi ye ngafhi. Hu na muthu wa munna we a ri ndi ime henefha u ḓo ḓa a ndzhia, zwino ha vhonali." Ndi uḽa musadzi zwenezwo ndi sa athu na u mu lumelisa.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u bveledza fhethuvhupo na tshifhinga naa Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
Hayani o vha o ya u ita mini?
Ndi muthu wa vhuvhili, izwi ri pfa na nga ṱhoho ya nganeapfufhi.
Thomi a mbo ḓi gidima a tshi bva. A wana thandanyana i linganaho senthimitha dza mahumi mararu fhala getheni. A i doba. A sa athu dzhena badani a ima a lavhelesa nṱha, a lavhelesa fhasi, a wana hu si na goloi a dzhena. A tou ṱuwa o livha ḽia ḓongololo. Muthada yo tou nzinini na bada i khou tsa nga milenzhe khuvhani ndi nyavha-nyavha. Lo ri nzwiii muthu a nga ri kani- ha li lala nga ngomu lurofheni lwa tshigonṱiri.
Vhathu vhe vha vha tshi thagethwa a si vhaṅwe nga nnḓa ha vhabvannḓa na vharengisamivhili na vharengisa zwidzidzivhadzi. Avho ndi vhone vhe vha vha vha tshi fuṅwa vhukuma nga Vho Veveru na muanetsheli. Vho vha vha tshi kovhana masheleni a tshanḓanguvhoni nga vhukati.
a. Muthu wa u thoma?
O ḓo vhu vhala a vhu fhedza. Ludzhasi a ḓi humbula uri a nga vha a songo vhu vhala zwavhuḓi. Ndi afha a tshi ddovha a ri vhu vhale hafhu hu u itela u ri a dodombedze zwiḽa zwe a zwi vhala lwa u thoma. Fhedzi ene o vha o vha vhu vhalisa zwenezwiḽa.
Hu do bebwa gumani.
Afha ndi hone hune mafhungo a vha o swika tshiuludzani. Ndi tshipiḓa tshine tsha swika tsho swika A tshi thivhelei.
Khotsimunene wawe ndi muthu wa vhundiandia naho kha vhamuṱa zwo vha zwi sa dzhiiwi zwo ralo vhunga vho vha vha muthu a ṱhonifhiwaho. Ri ri ndi muthu wa vhundiandia nga nṱhani ha vhumbulu he vha ita vha tshi vhiga uri Elekanyani o lovha uri vhone vha kone u wana masheleni.
Tshelede yoṱhe ye nda i vhala khei ndo ṅwala fhasi kha bugu ya u ṱanganedza kheshe. Ndi bugu ntswa ye nda i vula ṋamusi. Tshelede yoṱhe ye nda i ṅwala hafha i sefoni heyo ṱhukhu. Ndi ḓo vha sumbedza mavulele na mavalele ayo ri sa athu vala. Tenda ya iswa banngani nga Musumbuluwo.
Ḽiṅwe ḓuvha mme avho vho mbo ḓi vha vhidzelela hu hone vha khou tou ḓikanda nga buse,''Mmbulaheni! Inwi Mmbulaheni!" Mmbulaheni a tshi fhindula o no sinyuwa a ri: "Ndi mini Mme anga vha dina nga maanḓa. U nga si vhuye wa ḓiphina nga u tamba na vhaṅwe.''Mushondana i ralo i tshi khou takuwa ya livha henengei hu re na mme?
Lisani vho a thusa nga hune a nga kona ngaho.
"Mmawe yowee! Vho ntunzula iṱo nandi khotsi a Rofhiwa." U pfa izwo munna vha mbo ḓi litsha u rwa. Vha pfa luvalo lu tshi sokou vhaa. Vha thoma u sokou semana vha tshi vhuisa a no na aḽa. " Ni sala ni tshi funana na u dzhenisa zwilakati muḓini wanga-ii." Na ḽiṅwe na ḽiṅwe ṱuwa-ii hafha muḓini wanga. Vha ralo vha tshi khou vula vothi. Nangoho vha ḽa mufumakadzi vha mbo ḓi kwaṱa vhe kha tshililo tshihulu vha mbo ḓi farelela iṱo ḽavho ḽa tshanḓa tshauḽa.
Ho vha hu musi ṅwedzi wo fhela. Vho Ṋetshiomvani khevha vha tshi khou bva nga muṋango wa First National henefha Ṱhohoyanḓou. Vho ri u bvela nnḓa vha ima vhe duu! Vha khou vha tshi humbula nga tshelede ine vha vha nayo vha wana ngoho zwi tshi tou fana na musi vha songo hola. Tshine tsha khou vha dina vhukuma ndi tshelede ine vha tea u badela mufhaṱi wa nnḓu yavho. Nga thungo hu na ine ya tea u badela zwikolodo zwa thundu dza nnḓu, Vhana na vhone nga thungo vha tea u wana zwiḽiwa vhunga ṅwedzi wo fhela. Zwine vha tea u zwi badela zwo vha zwi sa ambi uri Vho Magoro tshelede ine vha hola ndi ṱhukhu lini. Hezwo zwoṱhe vho vha tshi nga ḓi zwi badela zwa fhela, fhedzi arali vha badela zwoṱhe ndi hune vha ḓo sala na na peni.
I khou itea Musina.
Muanewa muhulwane ro kona u ṱangana nae kha phara ya u thoma hone ene thaidzo yawe muṅwali o poidza o kundelwa u i sumbedza. Ri sala ri tshi zangana na thaidzo yawe ho no vhakale.
"Vho dzea khaladzi yanga."
Ṱhoho i a tshimbilelana na mafhungo ane a khou bvelela kha nganeapfufhi.
"Yes" Hu fhindula Lingani?
Vho-Veveru na Sedzheni Tshililo.
Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni. Ni vhona mafhungo a iyi nganeapfufhi o lungedzana u bva mathomoni u swika magumoni. Tikedzani phindulo yaṋu nga u ṋea zwiwo nga u lungekana hazwo u bva mathomoni u swika magumoni. Phindulo yaṋu i vhe nga nḓila ine ya sumbedza uri "hetshi tsho itea nga nṱhani ha hezwi, hezwi zwa itea nga nṱhani ha", ngauralo ngauralo u swika magumoni.
Nga maipfi aṋu ṱalutshedzani uri vhathu vhane vha nga Vho-Manavhela na Vho-Ṋegovha vha a wanala kha vha tshilaho ano maḓuvha naa. Ni tikedze phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U sala Thomi a dovha a lavhelesa ḓongololo ḽawe. Zwino ḽo no dovha u rembuluwa ḽi khou vhuyelela vhukati ha bada. A ḽi vhidzelela a tshi ri ḽi ṱavhanye u pfuka bada. Sa ḽi si na nḓevhe, vhunga nangoho ḽi si na, ḽa ita tshikhuna. Thomi a ḽidza tsaṅwa a mbo ḓiṅala. A vhuyelela kha mutambo wawe wa u gidimisa ḓipuḓipu ḽawe.
Vho-Reginah vho hana u humela vhuhadzi havho nga nṱhani ha u huvhadzwa vha itwa tshihole ngeno vho vha vha songo khakha.
"Vhana vha Venḓa a ni tshee na mikhwa. Henefha phanḓa ha nṋe mme awe A ni shoni na u shona! Ndi vhutsha ho ṱangana na luswetho hezwi. A ni vhuyi na nga no bebwa nga musadzi!.
Kha nganeapfhufhi, madzina a vhaanewa vhahulwane a tea u wanala mathomoni. Ni vhona muṅwali o kona itshi tshipiḓa, Tikedzani phindulo yaṋu.
Khevha Vho Manavhela vho no dzula naVho Ṋegovha na muṅwaleli wa holosele. Hezwi vhe hafha khuvha vho no tou kholwa zwavhuḓi nḓevhe dzavho. Hani-hani hu tshi nangwiwa vhone u sala vho farela Vho Ṋegovha vhege mbili dzoṱhe Ee, Vho Ṋegovha vha khou rumelwa Kapa muṱanganoni wa NAFCOC. Vho vhidzelwa zwenezwo. Vho Manavhela vha pfa vho takala zwihulu u ṋewa havho tshidulo hetshi tshifhinganyana. Ee, vha khou takala u ḓivha uri mathina vha vho dzhielwa-vho nṱha kha holosele hei. Vho Ṋegovha vha ḓo fhedzisela u shuma nga Ḽavhuṱanu ḽeneḽi.
Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni. Izwi zwi itea nge muṅwali a vha o vhekanya mihumbulo yawe zwavhuḓi musi a sa athu thoma u ṅwala ḽiṅwalwa ḽawe.
Zwo ḓo dina musi Vho Ṋegovha ḽiṅwe ḓuvha vha tshi tou dzhena fhasi, vha vhalulula masaga oṱhe o ḽaiswaho kha ṱhiraka ya Vho Lumadi. Nangoho vha wana ho ingwa masaga a furaru (mahumi mararu). Mulandu wa sa hweswe Sidimela, ha pfi Vho Manavhela sa mulanguli ndi vhone vhane vha tea u hwala vhuḓifhinduleli, Iṱeli ṋawa ri tshi ḽa ri vhanzhi fhedzi u zwimbela dzi a ṱalula. Ho pfi vha ṅwale muvhigo uri zwo ḓa hani. Vha tshuwa lwa u tshuwa vha tshi humbula uri ndi hone mushumo wo vha fhelela. Fhedzi zwa fhedza miṅwedzi yo vhalaho vha sa ḓivhi uri ho dzeulwa ḽifhio?
Ṱhoho ya nganeapfufhi i tea u anana na tshiṱori kana mafhungo ane a khou anetshelwa khathihi na u kunga vhavhali uri vha pfe vha tshi funa u ṱoḓou ḓivha uri mafhungo a tshiṱori a ri mini. Ṱhoho ya nganeapfufhi a i tei u lapfesa. I tea uri musi muvhali a tshi tou i vhona, a pfe e na dzangalelo ḽa u ṱoḓou ḓivha zwi re ngomu ha nganeapfufhi iyo.
Nga maipfi aṋu ni nga amba uri mvumbo ya Thomi ndi mvumbo-ḓe?
Mathemo "u sia muyani" na "zwimangadzo" a tou ḓibuletshedza one aṋe. Kha ḽithemo ḽa u thoma ndi hune ra wana muṅwali a tshi sia vhavhali muyani uri vha komolele u ṱoḓou ḓivha uri hu ḓo bvelela mini kana uri vhone vhaṋe vha tou ḓihumbulela uri hu nga vha ho bvelela mini.
Ndi nga pfa ndi tshi khou pfa u vhavha khathihi na u mupfela vhuṱungu.
Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali vhayo muyani naa Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho?
Khuḓano yo tandululwa hani?
Vha ḓa na muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi tou ya u humbela kha vhahura. Fhungo iḽo Vho Mmbulaheni vha sa tendelane naḽo.
Rambo a mbo ḓi tou vhalela mbiluni vhuḽla vhurifhi ha Ludzhasi. Zwenezwi Ludzhasi a tshi khou ḓi nyongelela a ri Rambo a vhale. Ene a ri u khou vhala. "Vhalelani nṱha hafhu uri ndi ḓo ni ṱalutshadza u ri hani-hani. Hafhu ni zwi ḓivhe u ri ndo no vhu vhala, ni songo zwifha kana na ita zwa u ḓadzisa kana u pfuka zwiṅwe." Rambo u pfa Ludzhasi a tshi amba ngaurali a mbo ḓi vhu vhalela nṱha.
Lingani Rankhododo ndi ene muanewa muhulwane, Sara ndi khomba ya Lingani, Nthambeleni ndi khonani ya Lingani o ṱuṱulaho Lingani uri a ite zwe a ita.
<fn>Random.DPS_9780636073074T.WP.txt</fn>
khomBo: (A sinyuwa) Vhone mufumakadzi, kha vha ri nṋe ndi vha sie. Ndo zwi guma kale nga maanḓa u semelwa mme. (A takuwa o luma meme ya fhasi ya mulomo a tshi khou tambisa khii dza goloi.
Vho-lamBani: A hu na thaidzo, a thi ri ni ḓo ḓa na nkhwala?
Vho-lamBani: Litshani u lapfisa mafhungo, nṋe a thi khou ri ni a nkhakhisa.
Vho-tshitekeshi: (Vha sea) Tsha u fhedza khetshi; Lufuno ndi songo tsha ni vhona ni nae.
Vho-tshitekeshi: (Vho fara founu yaVho-Lambani) Ndo ri mulandu kha founu yavho hu tshi vhonala vho founelana na Lufuno A vha khou mpfa?
khomBo:Nṋe ndo vha ndi sa khou ṱoḓou amba zwinzhi lini, ndi khou todou vha lumelisa.
Mulaedza uyu wo shuma kana a u ngo shuma?
Thero ndi muhumbulo muhulwane une muṅwali a tshi ṅwalwa bugu a ṅwala o ḓisendeka khawo. "Bodzanḓala" yo ṅwalwa-vho hu na u sedza uri mafhungo a ṱhalano a ḓiswa nga mini kha vhathu. Muṅwali o ḓisendeka kha zwiitei zwi ḓisaho u fhambana ha vhathu vho malanaho. Thero musi i tshi khou ṱoṱomowa kha bugu, ri mbo ḓi guda-vho na zwinzhi.
lufuno: Kha vha dzhie mulaedza wonoyo shaka ḽanga. Na mufumakadzi wa hoyo Khombo ndo no mu founela kale. Vha sale nga mulalo kha lufuno lwavho na lushie holwo lune vha tou lu zhongondedza. Aa!
Vho-tshitekeshi: Kha vha tshimbile na zwino.
Vho-lamBani: Lufuno, nda ḓo ni lifhela lini tshelede ya hone?
Vho-farelani: Ndo tenda uri kule ndi hu si na wau Ṅwananga, No tou swika ḽo kovhela ngaurali, ndi hone u ṱuvha mme-ha?
lufuno: Ndi khou ambiswa ngauri ndi shuma navho mufumakadzi wavho ra dovha ra dzulelana, a zwi luṱanyi khotsi a Dzulani?
Vho-lamBani: Vhananga, naho arali ndi si tsha dzula na vhoinwi ndi ḓo ḓi dzulela u zwi humbula uri vhoinwi ni vhananga, a thi nga ni laṱi.
Vho-lamBani: Ifhaa inwi na inwi ni sa tendi-vho u vha muthu wa u fhodza muya wanga tsha kale-kale.
lufuno: Vhone mufumakadzi, nṋe a thi tami u vha vhaisa, arali ndi tshi khou funa u vha vhaisa-i, ndi nga dzhena fhasi u bva zwino.
Vho-suVhani: Mme aṋu ni songo vhuya na vha vhudza muḓuhulu wanga, ni vhudze khotsi aṋu fhedzi.
khomBo: Kha vha ḓe naḽo ndo thetshelesa.
khomBo: Ndi nnyi we a vha o founa?
Vho-tshitekeshi: Goloini ho vha hu na nnyi nga nnḓa ha vhone vhane?
dzulani: Ai, mulandu makhulu Mme anga vho itani?
khomBo: Vhone vha ri vho ḓi tou bva sa muthu ane a khou ya mushumoni ṋamusi.
Vho-shimBasala: Zwiṅwe zwine zwa itiwa ndi u rengulula muṅwe ha sala iwe u woṱhe. Vha nga ḓi ita zwenezwo.
Iyi Bodzanḓala ri vhuya ra i ambelani ngauri zwi khou ḓivhea uri yo thuba pfufho.
riotshe: Mma, baba o ntsia, o ṱuwa! Nṋe ndi khou ṱoḓou mu tevhela.
Vho-lamBani: Ni si na mafhungo a ni tou fhumula mme a Ṱuwani: Ni thanye ni sa ḓo vha no mmbona lwa u fhedza ṋamusi.
lufuno: A thi khou vhuya nda ṱoḓa u lifhelwa nṋe. Havha mukegulu ndi kale vha tshi tou vha mbiluni yanga. Ndi a zwi vhona uri vhathu vhane vha vha na vhomme vha khou ḓiphina. A thi ri nṋe a thi tshe na mme, ndi ḓo paṱela henefha. Kha vha ri nṋe ndi vha rengele hezwi zwo tswiwaho.
Vho-Tshitekeshi: Mufumakadzi wa Vho-Lambani. Muthu wa swili na vhutsha. Ndi nese.
Mathomoni a ḓirama iyi ri khou wana i tshi thoma nga thaidzo ya u fhambana ha Vho-Tshitekeshi na Vho-Lambani vhane vha vha vhatambi vhahulwane. Fhethuvhupo muṅwali u mbo ḓi vhu bvisela khagala kha bono ḽa u thoma (Makonde).
Vho-tshitekeshi: Riṋe ro tou bva fulo ṋamusi. Khotsi a Dzulani vho ya hangei ha Vho-Suvhani ngeno nṋe ndo ḓa kha vhone.
dzulani: Haya mafhungo a uri vha dzule vha tshi lwa, a zwi ri fari zwavhuḓi rine sa vhana vhavho.
Vho-lamBani: Naa hu khou bvelela mini henefha fhethu?
(Hayani nga madekwana, hu dzhena Vho-Lambani, Vho-Tshitekeshi na zwana:Ṱuwani, Dzulani na Riotshe).
lufuno: Vho-Lambani, nṋe ndo ḓiimisela u vha thusa kha tshiṅwe na tshiṅwe. A hu na a sa zwi ḓivhi Makonde uri vhone vha khou tambudzwa nga havhaḽa mufumakadzi. Vha tou vha tshisiwana tsha Mudzimu hezwi vha hafha.
Ṱuwani:Ṅwana wa Vho-Lambani na Vho-Tshitekeshi wa tanzhe, a dovha a vha musidzana.
dzulani: Arali nda wana vha sa athu vhuya ndi ḓo vhudza mme anga vha ḓo ḓa.
Vho-tshitekeshi: Inwi zwi litsheni kha nṋe. Tshiṅwe ndi tsha uri musi ni tshi ḓa u sedza kushumele kwa vhalindi vhaṋu hafha kiḽiniki, ni songo tsha sokou mmbidza. Khamusi ndi zwone zwine zwa khou ri dzhenisela maṱo.
Vho-tshitekeshi: Zwino inwi ni ri mini ngazwo?
khomBo: (A tshi mangala) Hii, vha ri mini avha muthu 'Mufunwa wanga Khombo, ndi khou humbela u ni vhona nga madekwana kha kubadana kwa u ya Mutale Makonde nga madekwana nga 8h00. Hezwiḽa zwa Motel a zwi ngo mpfeledzisa lini. Ndi khou humbela uri arali ni tshi ḓo kona ni fhindule nga mulaedza na inwi ngauri zwa u tou founa zwi ḓo ri dzhenisela maṱo a zwimange.' (A tshi setshelela) Havha mufumakadzi ndi khou vha ḓadza nṋe Khombo. Ndi tea u fhindula mulaedza ndi sa athu hangwa?
Vho-tshitekeshi: Vha khou amba mini vha tshi ralo?
Vho-tshitekeshi: Vhone Vho-Shimbasala, nṋe ndi khou ri vhone vha khou ṱoḓa u amba fhungo ḽa u imelela nṋe. Vha khou pfa a si maloto ayo Nṋe ndi tea u rengulula nnḓu ndo sala na vhana, kha zwi dzule mani?
Vho-lamBani: Ndi ḓo lingedza, hu tou vha uri zwi a vhavha.
lufuno: Tshukhwi, hai, ngoho, zwithu zwi khou vha konḓela muthu wanga. Hone-vho a hu na a sa zwi ḓivhi uri vhone a vha farwi zwavhuḓi nga mufumakadzi wavho Makonde ḽoṱhe. Na riṋe ri songo malwaho a ri tami.
Vho-lamBani: Ifhaa vho bva sa vhane vha khou ya mushumoni.
Muṅwali washu u tea u sia mafhungo muyani nga nḓila ine vhavhali vha tama u pfa hune zwa ḓo fhelela hone. Hu ḓi nga na magumoni a ḓirama izwi zwa u sia muyani zwi nga thusesa vhukuma.
Vho-farelani: Yo, ndo livhuwa zwone lini ṅwananga u fhiwa zwiḽiwa zwingafha. Ndi hone hu tshi pfi muthu u a humbula mubebi hezwi. Ndi khou livhuwa vhukuma Ṅwananga,
Ṱuwani: Hezwi zwithu zwi khou vhavha, zwa vhabebi vha sa pfani.
llufuno: Ndi vhona uri ri songo vhuya ra ḓidina ra dzhena kha hayo a uri ndi zwi ḓivha hani. Hafhu vhone vha zwi ḓivhe uri Khombo ndi muthu wanga nahone ndo sedza khae.
Marangaphanḓa Musi ḽibilu ḽi tshi korea-korea nga nyito dza vhapenyu, ṋala dza mutsila dzi a ṱhoṱhona. Khanani ha muthu ha ḓala dikitela milenzhe i a leluwa, wa vho funa u ya naḽo ḽa muendeulu. Ni songo nanela muthu a tshi ta tshe muya wawe wa ta, ngauri he mbilu ya ta, ndi he muya wa muthu wa tetshelwa-vho. U shavha u ṅolidza maṱo nga u sala ro fara mabesu, litshani muthu a ri hai arali a tshi khou ralo, a ri ee arali dethele ḽi tshi tendelela zwenezwo. Fhodzani mbilu dza vhana vha vhathu nga nyito mbuya, zwi vhe ḽone Bodzanḓala.
Vho-farelani: (Vha tshi sea) Zwi amba uri noṱhe no tou humbula u mama kha vhomme thi ri Zwi a ḓitakadzela wee?
Vho-tshitekeshi: A thi funi u amba mafhungo manzhi nga Luṱingo:
Vho-tshitekeshi: A ni khou vhudza nṋe, ni nga vha ni tshi khou vhudza mme aṋu.
Vho-farelani: Zwino no tou ḓa ni noṱhe ṅwananga mulandu Khotsi a vhana u ngafhi (Vha setshelela) Kani o sala goloini u khou ṱhonifha vhomakhulu?
Vho-tshitekeshi: Mulandu Kani a vha khou ya ha mukegulu Vho-lambani : Ndi khou ya hone, a thi khou ṱoḓou ri mme anga vha kundelwe u amba mafhungo?
lufuno: Mbudzi ndi vhone vhane phungo i khou vha sala murahu sa senenga ḽa a sa tambi.
Vho-lamBani: (Vha tshi dzungudza ṱhoho) A thi khou ri u a mphenya mme anga. Houḽa muthu ndo mu fara a na kuṅwe kutukana mme anga.
Ṱuwani: (A tshi gidima na founu) ndi khou isa khavho, kha vha fare. (O no vha ṋekedza founu).
Vho-lamBani: kona u rwa munna inwi. Nahone salani ndi ye u eḓela. Areḓi, kha vha tshimbile.
dzulani: Makhulu, zwino vha ḓo zwi wana ngafhi zwiṅwe zwiḽiwa.
Vho-tshitekeshi: Mbudzi a si khwiṋe ni tshi vhudza mme aṋu vha re mavuni.
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ri arali zwi tshi konadzea ni nga kha ḓi nthusa nga masheleni ane nda tea u a bvisa hangei ha Vho-Shimbasala sa ramilayo.
Vho-lamBani: Heḽo a si ḽone fhungo Lufuno, inwi nthuseni, ya mapfura ndi ḓo bvisa. A thi ri ndi khou ni vhudza uri goloi yanga yo tshinyala.
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ni lilela uri ni khou sendelesa tsini na mulilo ni ḓo duga. Ndi mulilo nṋe musidzana, nda sendela tsini na inwi ndo tou vhilula ni tea u puta. A thi tambelwi nṋe musidzana!
Vho-tshitekeshi: Naa a thi ri na hune vha tshimbila hone vha vha vho farana nga zwanḓa, khamusi na ṋamusi vha khou bva hone ha Lufuno.
Vho-lamBani: Manzhi kha ri a litshe Lufuno ṅwana wa hashu. Kani ndi vhuye ndi tou amba uri goloi a i ngo tshinyala?
U tevhekana ha mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni kana u lukekana ha mafhungo zwi vhidzwa u pfi puloto. Kha ndunzhendunzhe yenei hu na zwipiḓa zwo vhumbaho dirama zwi ngaho: mathomo, u bveledza mafhungo, mathakheni na thasululo.
Vho-farelani: Ṅwananga, havhaḽa muthu ndo vha ndo ya u vha ṱolela masiari.
khomBo: Zwino, o pfukhaho ndaela iyo ndi nnyi?
lufuno: Ahaa, dzo ya nnḓa u renga zwiḽiwa dza Vho-Tshitekeshi, muthada yo hangwa founu khei. (A bvisa founu kha phese) havha mufumakadzi ndi ṱoḓou vha bvisa papa yoṱhe. Hone ndi tou zwi itisa hani Ndi khwiṋe ndi rumele mulaedza ndi ḓiite Vho-Tshitekeshi. Ndi thoma nda tou ṅwala hoyu mulaedza nda u rumela kha Khombo, ndi tshi fhedza u rumela, ndi ya kha sent messages nda thuthela kule hangei. Ahaa, ndi a ṅwala ndi sa ḓo wanetshedzwa. Ndi tshi fhedza ndi ḓo founela Vho-Lambani. Hu ḓo lila kili hafha. Mushumo ndi u ri ṱongela.
lufuno: Hei founu vha i kwasha havhaḽa mufumakadzi vha vha farise. (Ha mbo ḓi swika mushumi wa Wimpy na zwiḽiwa).
lufuno: Vha a zwi ḓivha uri mufumakadzi wavho vho vha vha songo ya mushumoni nga Ḽavhuraru?
riotshe: Iya, baba o ri u khou ṱuwa ha tsha ḓo vhuya.
Vho-lamBani: Hii, ni khou ri mini Lufuno?
Vho-lamBani: Inwi a thi khou ṱuwa na inwi?
Vho-suVhani: Ni khou zwi vhona zwauri nṋe ndo vha ndo ambela tshiṋoni matswiani Khezwi ni vho mmbudza ḽa u ṱoḓou dzula noṱhe.
Vho-tshitekeshi: (Vho rafha maṱo) Muṱhannga, a ni khou vhudza nṋe hezwo. No mphedzela tshifhinga nga maanḓa.
Vho-tshitekeshi: Ni khou ri zwo tou itisa hani Ṱuwani:
Vho-tshitekeshi:Nṋe ndi a vhuya nda thetshelesa maloto a vhana lini, ebo! (Vha takuwa). Ri ḓo vhonana ḽo tsha vhananga, nṋe ndi kha ḓi ya u eḓela.
Ṱuwani: Khedzi khii baba!
lufuno: Hai, kha ri a litshe ndi vha ise ha mukegulu. A thi ṱoḓi u vha muluṱanyi. Nda vho vha na samba ḽa u luṱanya vhathu miḓi ya kwashea.
Vho-VanguVangu: U ya nga ha mulayo wa u kovhekanya thundu, a zwi tou kombetshedza uri havha vha fhe mufumakadzi nnḓu, Nga nṱhani ha u malana nga tshau ndi tshanga, tshanga ndi tshau, vhoṱhe vha tea u wana zwi linganaho.
Vho-lamBani: Hai, ambani ngoho Lufuno. inwi ni zwi ḓivha hani A si zwone?
khomBo: Vho-Tshitekeshi, ndi na luṅwe luṱingo, kha vha ri ndi ḓo tou dovha nda vha founela.
Vho-tshitekeshi: Ndi tea u vhudza nnyi Nṋe zwi khou ntsilinga hezwiḽa zwithu. A si mufumakadzi wavho havhaḽa muthu, a vha tei u tou ṱundelwa ngauraḽa, ndi khou ri kha zwi fe?
Mufhindulano ndi u davhidzana ha vhatambi vha tshi sielisana.
Vho-tshitekeshi: Riotshe kha fhumule ndi pfe havha vhavhili.
khomBo: Arali tshi tshifhinga ro tou fhedzelana. Zwavhuḓivhuḓi nṋe vhone a tho ngo tou vha ambisa, ndi vhone vho itelaho nṋe misumbedzo.
Vho-tshitekeshi: Vha songo hudzesa mulomo, ndi ḓo ya nda dzhiulula zwithu zwoṱhe hezwiḽa zwe vha rengela havhaḽa mukegulu, nda zwi laṱa ḓakani hangei, khamusi a vha nnḓivhi zwavhuḓi na zwino.
khomBo: Naa hu khou itea mini?
Vho-lamBani: Mukegulu, kha ri litshe hayo ri ambe nga ha hezwi zwithu zwo iteaho. Zwi khou mmbavha nga maanḓa hezwi zwithu.
Vho-tshitekeshi: Havha muthu vha khou ḓipengisa nga maanḓa. Ho luga, ndi ḓo vha founela nda pfa uri vha khou zwi itisa hani.
khomBo: Ndi nnyi onoyo ramilayo a no ḓura ngauralo Vha ri R7000-00?
Vho-tshitekeshi: Ho luga, kha ri litshe hayo. Nṋe ndi na thaidzo inwi Khombo.
dzulani: Hu tou nga hu nga vha hu si na na tshiambaro na tshithihi tshe vha sia hafha hayani. Vha nga vha vho ṱuwa nazwo zwoṱhe.
Vho-suVhani: Muḓuhulu wanga, ndi tshi vhuya nda ni vhidza-i, ndi ṱoḓou u ni laedza kha khotsi aṋu.
Vho-lamBani: Hone inwi no vha ni ngafhi-vho tsha kale-kale?
Vho-suVhani: Ndi sa vhudzisi mulandu Ṅwananga,
Vho-tshitekeshi: Khezwi hu tshi tou nga afha fhethu hu na vhathu vho rengwaho Kani na vhone Vho-Shimbasala vha khou itiswa ngauri nṋe athi athu fhedza u vha fha tshelede yavho Hii, vha mmbudze, ai, nṋe ndi tende maloto aya?
Vho-farelani: (Vha tshi tshenukana) Ṅwananga, ndo ni vhudza ndi kale uri na vhuya na maliwa, mme a mukalaha waṋu ndi mme aṋu.
Vho-tshitekeshi: Ho luga, a songo vha o namba o vha maele lini.
Vho-tshitekeshi: Ndi ḓo ita mini ndi tshi ṱoḓa nṋe na inwi ri tshi ḓiphina nga nḓila dzoṱhe Hone ri ḓo ṱuwa nga tshifhinga-ḓe afha fhethu mufunwa wanga?
Vho-tshitekeshi: Bvisani founu ri vhambedze zwifhinga zwa milaedza. (Hu dzhena Vho-Lambani vha vhoṱhe vha tshi dodela nnḓa).
Vho-tshitekeshi: Vhoinwi vha ni vhudza uri mini?
Vho-tshitekeshi: Vha khou amba mini vha tshi ralo Zwi amba uri nṋe ndi a khakhisa Zwino vha mmalela mini vha tshi ḓivha uri ndi a vha khakhisa?
Vho-tshitekeshi: Hone inwi no pfa nga nnyi uri nṋe ndi khou funana nae Khombo?
Ṱuwani: Na nungo vha nga vha vha si na dzine dza tou pfi khedzo mukalaha.
lufuno: (A tswimudza) Nṋe hetshiḽa tshifumakadzi tshavho a thi tshi ofhi, ndi a tshi ḓivhela musi.(A tshi vhifhisa mulomo) ndi nga tshi vhudza nḓevhe dza ḓala nṋe.
lufuno: Ndi mavhele a mini zwino?
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ri vha nyanyuwe! kha vha sale. Ndi ḓo vhuya muya wanga wo no fhola!
Vho-lamBani: Ndo tou zwi ḓivha uri a ni nga vhuyi na thetshelesa vhana havha.
Vho-lamBani: Mafhungo ndi eneo e ṅwana a nṱalutshedza, zwino ndi khou humbula uri ndi dzhie goloi ndi ye u vha ṱolela mukegulu, u bva afho ndi a ya mapholisani navho, uri mapholisa vha ṱoḓuluse.
Ḓirama i na tshaka nnzhi, fhedzi ṱhukhu-ṱhukhu dze vhathu vha dzi ḓowelesa ndi makhaulambilu na ya madakalo.
Vho-tshitekeshi: Wa mini zwino?
Vho-lamBani: Zwi itelwa mini zwenezwo zwa u kuvhanganywa roṱhe.
khomBo: zwa tou itea, ni ḓo litshiwa nga nṋe inwi. Ndi zwone!
Vho-suVhani: (Vha tshi hoya) Zwiṅwe zwine ra nga vha ṱuṱuwedza ndi u vha na gunwe! Kha ri vha funze u tswa!
lufuno: Tshiṅwe na tshiṅwe tshi na tshifhinga tshatsho mazwale wanga.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa). Vhone zwauri Ṱuwani o ḓisa zwiḽiwa a vha zwi vhoni?
Vhukati ha Vho-Tshitekeshi na Lufuno.
Vho-lamBani: (Vha mangala) Ai, heyi, ni nga vhuya na tou amba ngauralo ni tshi vhudza nṋe.
Vho-tshitekeshi: Haya mafhungo kha ri tou a wanela tshifhinga ri a ambe.
Ri sumbedzeni maitele kwao a u ṱala lwa mulayo a musalauno, ni dodombedze.
Vho-tshitekeshi: (Vha sea-vho) Ndi tshifa hu u mama na zwino mmawe!
Fhethuvhupo ndi fhethu hune ḓirama ya khou tamba hone. Iyi ḓirama yo ḓisendeka kha fhethuvhupo ha Makonde hune ha vha mahayani a Limpopo. Ri zwi vhona nga zwithu zwe muṅwali a shumisa uri mafhungo awe ndi a tshifhinga tshino kana tshifhinga tsha kale naa (musalauno na musalauḽa). Hu na goloi dzine dza shumiswa kha ḓirama heyi u sumbedza uri tshifhinga ndi tsha tshizwinozwino. Hu ḓi nga na idzo ṱhingothendeleki dza hone ndi dza musalauno, dzi ri u shuma dza shela nḓala. Mafhungo one ane a u ṱalana nga lwa mulayo o vha a siho kha sialala, ndi a musalauno. Ndi fhaḽa hu tshi shumiswa Vho-Vanguvangu na Vho-Shimbasala sa vhoramilayo. Hu na zwinzhi zwine na nga amba zwi sumbaho uri ḓirama ndi ya musalauno heyi, elekanyani ni zwi ṅwale-vho fhasi.
lufuno: Ndi khou vha pfa fhedzi a thi vha pfesesi. Arali mufumakadzi wavho a zwi ḓivha uri nṋe ndo vha isa nga goloi yanga afho seli nṋe ndi ḓo tou pfi wa ha nnyi A zwi luṱanyi khotsi a Dzulani?
Vho-tshitekeshi: Zwi tshi vha kunda zwa mini?
Vho-VanguVangu: Ri ḓo tea u dzula fhasi roṱhe vhuṋa hashu, ndi nṋe, mufumakadzi wavho na ramilayo wawe na vhone vha na mufumakadzi wavho, ri sa athu isa mafhungo tsengoni ya u fhaladza mbingano.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi thathaba). Vhone wee, vho furesa thi ri?
riotshe: (A tshi vha farelela magona) Baba, ene o fura, kha ḽe vhuswa baba!
khomBo: Ndi ḓo ḓa nda vha dzhia henefho mushumoni ra tou ya fhethu hashu thungo dza maṱavhela nga hangei. Hone aya mafhungo o vha o no swika kha Vho-Lambani?
Vho-farelani: A si kale no vhuya ngauri ndo fhira nga hafho nda pfa hu tshi pfi a ni athu vhuya.
Vho-tshitekeshi: Vuwani na inwi ri ṱuwe!
Vho-suVhani: (Vha tshi sea) Axee-aatshi, naa mathina izwi ni afha ṅwananga ni vho likitwa nga mufumakadzi Na tou tenda ṅwananga u buḓulwa no sokou ri maṱo dono Mathina izwo a ni munna?
Vho-suVhani: Zwi tou pfala muḓuhulu wanga. Zwiḽa zwithu zwe nda rengelwa nga khotsi aṋu swoto!
Vho-lamBani: (Vha tshi dzungudza ṱhoho vho muma mulomo) A thi zwi ḓivhi, Ḽavhuraru ḽeneḽi ḽa mbamulovha?
Vho-tshitekeshi: Ndi khou amba na nnyi?
dzulani: Makhulu, kha vha ri nṋe ndi ye hayani.
Vho-tshitekeshi: A vha athu funa u amba zwine zwa khou pfala Izwo ndi ḓo bva nda ya huṅwe na huṅwe khamusi ndi ḓo vhuya nda wana vha tshi khou amba zwi no ri pfarara?
Vho-lamBani: Ro pangula dzoṱhe mukegulu.
Vho-lamBani: Ndo mu wana ḓakani vhusiku a na muṅwe muṱhannga vha kha zwa lufuno. Vho-VangaVangu: U ya nga ha vhone hu nga dovha ha vha na u vhuyelelana kana u farelana arali vha nga vhidziwa vhuvhili havho vha dzuliwa navho fhasi?
Vho-tshitekeshi: Afha fhethu ndi tea u ita mini Haya mafhungo a khou dina. Khotsi a Dzulani vha nga tenda uri ndi mihwalo yavho vho nngwana ngei ḓakani na Khombo. Khombo-vho a tshi tou nga ndo ri u mu shela ngao a farwa nga ṋowagudu Hei, hafha ndo tangwa nga ḓuvha na mulilo. Zwa u ḓelwa nga mafhungo a songo ḓaho nga ha u vhifha muvhilini, ndi nga si zwi ite. Areḓi, ndi philiphise, a i vhavhi?
Vho-lamBani: (Vha femuluwa) Ndi khou ṱuwa ndi na muhumbulo wonoyu mme anga wa u fhambana nae houḽa muthu.
Vho-tshitekeshi: Ro tou ḽi gadza, vha tshi vhuya mushumoni, ri khou dovha u ḽi suka!
Vho-lamBani: Zwino ni tshi zwi ḓivha na ṱwa ni tshi khou konḓisa uri nṋe ndi ye ha mukegulu na inwi?
Vho-lamBani: (Vha mangala) Ai, ndi zwifhio zwine na ḓivha.
Vho-tshitekeshi: Vha khou pfa vha tshi khou vhudza vhana mini henefho?
Vho-tshitekeshi: Ndi tou vha humbelisa hani pfarelo khotsi a vhananga?
Vho-tshitekeshi: Inwi ibvani phanḓa hanga hafha Ṱuwani! Ni muimeleli?
Vho-tshitekeshi: Vhoinwi fhumulani ni vhana a ni ḓivhi tshithu.
Ṱuwani: Riṋe ri khou ṱoḓa vhone vha hone fhano hayani vha tshi dzula na riṋe.
Vho-lamBani: Heiḽa nnḓu i khou rengiswa na goloi ya hone.
Vho-farelani: Ndo tou ri litshani ndi ḓe ndi vha tolele mme a mukwasha wanga. Ndi kale ndi sa vha vhoni.
Vho-tshitekeshi: Arali ni si na mafhungo ni tevhele khotsi a vhoinwi.
Vho-tshitekeshi: Ndi vhaṅwe vhane vha pfi Vho-Shimbasala. Fhungo a si heḽo ḽine nda khou ṱoḓou ni vhudza muthu wanga.
Vho-tshitekeshi: Hai, a si hezwo, ḓuvha ḽine vha nga ya ndi musi ndo tou ḓa nda vha dzhia. Ndi ḓo vha isa nda dovha nda vha vhuisa.
dzulani: Muthu wa hone o ri u kwasha a dzhena nga afha makhulu?
Vho-VanguVangu: Kha ri pfane hafha vhathu vha hashu. Sa izwi hu tshi khou pfi hu na nnḓu na goloi, na thundu dza nḓuni, ri tea u ḓivha uri ndi nnyi ane a ṱuwa na mini.
Vho-tshitekeshi: (Vha songo tsha takala) Aa, izwo a thi ri zwi tou bva kha uri wo rali wo ḓowela mme a muṅwe u swika ngafhi.
lufuno: Nga Ḽavhuraru mme a Dzulani a vho ngo ḓa mushumoni vho vha vho humbela ḓuvha ḽa u awela.
Vho-tshitekeshi: Zwithu zwe nda zwi ita ndi tshiṱuhu. Zwino vhaḽa mukegulu vha ḓo ḽa mini Hone a thi nga dzheni khomboni Ndi ambiswa ngauri vhathu vho zwi vhona uri ṋamusi a tho ngo ya mushumoni nahone vhaṅwe vha nga vha vho mmbona ndi tshi ya hangei ha makhulu wa Dzulani. Hone izwi zwithu zwe nda zwi dzhiulula ndi tea u dzula nazwo afha hayani Hai, ndi tou ya nda zwi fha mme anga. A thi ri goloi yo sala, ndi tou ri ndo zwi isa zwino. Hezwo zwi ḓo ita ngoho. A thi tami zwi tshi ḽiwa nga havhaḽa mukegulu mme a Vho-Lambani?
Vho-lamBani: Zwa dzula zwi tshi itea nga nḓila heyi nṋe zwi ḓo nkunda.
riotshe: Mma kha vha ḓise founu yanga!
g. Mutambi a nga amba a eṱhe tshipiḓa tshilapfunyana, fhedzi a tshi tei u fhirisa mpimo.
lufuno: Hezwo kha ri zwi litshe, vhone kha vha dzule vho luga nga madekwana.
lufuno: Mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo.
lufuno: A thi ri vho vha vha tshi khou pengiswa nga Khombo, zwino u ngafhi?
lufuno: Hayo kha ri a litshe muthu wanga, ri ḓo amba zwenezwo.
Vho-lamBani: Naa nṋe ndo khakha nga mini fhano muḓini A thi ri ro ḓi vhuya ra dzula navho ha vha na luambo, zwino vho dzula thungo kuḓini kwavho kwe vha fhaṱelwa nga muvhuso, zwi sokou fana. Ndi tea u ita mini Mmbudzeni hafhu uri ndi sa kwashe ludongo?
Vho-suVhani: (Vha vinyukana vho mangala vha vhanda na zwanḓa)E! a ni litshi u zwifha?
Vho-lamBani: Izwo zwa u rengulula muthihi zwi itiswa hani?
Vho-tshitekeshi: Zwino vha khou vuwa vha khou ya ngafhi?
khomBo: A zwi dini hezwo, riṋe kha ri diphiṋe.
Ṱuwani: Baba vho vhuya hafha masiari riṋe ri tshi kha ḓi tou bva u vhuya tshikoloni.
Vho-VanguVangu: Ndi zwenezwo, kha ri ṱavhanye, hu na vhaṅwe vhathu vha re mudubani wa u dzhena ngeno.
Ri dovha ra guda-vho na uri mathina u ṱala muthu zwi bviselwa masheleni a si na vhukono nahone muṱali na muṱaliwa vha tea u vha vha na vhaimeleli vha zwa mulayo u itela u tutusa ṱhalano.
Vho-lamBani: Nṋe a thi tshuwisiwi nga muthu ni ḓo sala ni tshi rwa danda.
(Ofisini ya security, hu dzhena Khombo a eṱhe, u khou vhala mulaedza).
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) U ya u itani Ndi ri u itani?
lufuno: Vha mpfarele kha hezwi zwine nda khou ṱoḓou amba navho mushumisani.
Vho-suVhani: Hone-vho kha hoyu Lufuno ṅwananga, no ḓiwanela bodzanḓala ḽaṋu. A ni tsha ḓo tshila ni tshi gungula. Lufuno, ni songo vha bodzanḓala kha Lambani fhedzi, na kha nṋe zwi ralo uri ndi tshi ya matongoni muya wanga u rotholelwe.
Vho-shimBasala: Nnḓu heila i a eliwa mutengo wayo nga vhaḓivhi. U bva hafho vhone sa mufumakadzi vha fha havha munna wavho hafu ya mutengo wa nnḓu yoṱhe, vhone vha sala na nnḓu,
Vho-suVhani: Nṋe a thi sengi zwiḽiwa lini, vha ḓo amba vha vhoṱhe,
b. Zwiito na kuambele zwi tea u elana na mushumo we a olelwa wone kathihi na tshiimo kana vhukale hawe.
Vho-farelani: Ndo ri litshani u ntsema ni ḓe nga goloi na munna waṋu. Ni ḓo nngwana hayani, ndo tou ḓa hafha kha founu hedzi dza kuḓu kwa muvhala wa thophi.
Vho-tshitekeshi: Ri nga vha ro tou fhambana nḓilani, nṋe ndi tshi khou vhuya.
Ṱuwani: Zwi amba uri naho ro dzula navho ri tea u vha sumbedzisa zwine ra tama vha tshi tshilisa zwone phanḓa hashu.
Vho-tshitekeshi: Nṋe ndi vhona uri inwi konḓelelani ni mphe yone arali zwa ita a thi ri nṋe na inwi ri ḓo sala ri tshi funana hu si tshe na tshikhukhulisi.
Vho-lamBani: Hei, zwi a luma vhukuma. Vha a ḓivha u funana a zwi ḓuri u fana na u ṱalana, U funana ri funana nga fhedzi, ri tshi vho ṱalana hu ṱoḓea mangwende o thanyaho.
Vho-lamBani: Mufumakadzi wanga, nṋe ndi pfa uri arali ni na mafhungo, kha ri tou amba zwavhuḓi, hu si na ane a vha na mikalukalu na mbiti.
Vho-lamBani: Ndi ḓo ḓa nda mu vhona ṅwananga thi ri!
Vho-tshitekeshi: Kha i ye dau!
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyalala) Ndi mafhungo a mini a mbiwaho nga vhoinwi?
Vho-VanguVangu: Ndi tshiteṅwa tshine mulayo u vha u tshi khou tama u tshi fhirisa. Ndo siedza u vha vhudzisa zwiṅwe zwiteṅwa zwi elanaho na u unḓa vhana, uri vhana vha ḓo dzula na nnyi, mutendelo wa tshikolo, zwa dzilafho na uri thundu ine vha tama u ṱuwa nayo musi mbingano i tshi fhaladzwa ndi ifhio?
riotshe: Baba, ene u khou ṱuwa U khou ya mushumoni?
Naa u dzhenisela maṱo a zwimange ndi u itani?
Vho-suVhani: A thi vhuyi nda farisa muthu lini. Ndifhedzo muthu u ḓo i wana kha Ramakole.
khomBo: Hai, vhone vha nga vha vho no tou hangwa. Vhone vho rumela wa uri a vho ngo pfeledza zwe ra vha ri roṱhe Motel hangei. Vha ri ri tea u ṱangana henefha.
Vhukati ha Khombo na Vho-Tshitekeshi.
Vho-lamBani: Heyi, zwo ḓala nga maanḓa zwithu zwa hone yo!
Ndi nga mini Vho-Tshitekeshi vha sa ṱoḓi Vho-Farelani vha tshi dalela Vho-Suvhani (2) 1.4. Naa Vho-Suvhani vha khou khwaṱhisa vha tshi vhudza Vho-Farelani uri ri tea u funza vhana vhashu u tswa Arali zwi songo ralo vha khou zwi ambela ngafhi (3) 1.5. Khombo na Vho-Tshitekeshi vho swika vha ḓibandutshedza motel u no pfi mini Ndi zwifhio zwo kaṱudzaho u ḓiphina havho henengei (3) 1.6. Ngei Wimpy ndi mini tsho ṱulaho dzangalelo ḽa u ḽa zwiḽiwa kha Vho-Lambani (2) 1.7. "Ndi khou humbela uri arali ni tshi ḓo kona ni fhindule nga mulaedza na inwi ngauri zwa u tou founa zwi ḓo ri dzhenisela maṱo a zwimange." (a) Ndi nnyi o ṅwalaho mulaedza uyu a tshi u ṅwalela mini?
khomBo: Vhone vha dina zwenezwi zwine ri roṱhe vha sokou vha na tshithu tshine tsha vha bvisa kha muḓifho washu.
Vho-lamBani: U furesa a ni khou ntsema Tshitekeshi?
Vho-tshitekeshi: Zwine nda khou amba khezwi, vhone vha tea u vhona uri fhano hayani a hu na tshine tsha khou ṱahela, ndi hone vha tshi nga hwalahwalea vha rengela mme avho zwiḽiwa.
lufuno: Ri ḓo vhona nga mbudzi i tshi kunda nngwe.
Muluṱanyi u luṱanya dendele na mupikisi. Arali dendele a ita tshithu, muluṱanyi ndi ene ane a vhudza mupikisi.
Vho-lamBani: He vhanna!
Vho-suVhani: Zwithu zwa vhoinwi ni songo zwi anea khagala na nga a ni na tsha khanani.
Vho-tshitekeshi: Arali ni si na mushumo ndi khwiṋe ni dzhie bugu ni vhale kana ni ye u eḓela. Ni litshe u ri dzhena nḓevheni.
Vho-lamBani: Au, hu na mafhungo vhananga?
Vho-lamBani: (Vho sinyuwa-vho). Litshani u amba mafhungo o raloho hu na vhana. Ni khou pfa ni tshi khou amba izwo?
Vho-tshitekeshi: Zwezwo ndi khwiṋe, arali ra sa amba haya mafhungo-i, a thi nga ḓo vhuya nda dzi bonya.
lufuno: Kani nṋe ndi khou luṱanya vhathu afha fhethu?
lufuno: Vhone Vho-Lambani, mufumakadzi wavho a tou zwi pfa uri ndo vha ndi na vhone ri tshi khou tshimbila roṱhe a tho ngo ḽi vhona.
Vho-lamBani: Izwo arali zwo ralo-i, kha vha ri nṋe ndi ṅwale zwoṱhe zwo tswiwaho ndi fhe hoyu Lufuno, arali zwi ngoho zwauri u ḓo vha rengela, riṋe ri nga ṱuwa.
lufuno: Vhone vho dzulela ngomu sa maṋo a khuhu.
khomBo: Vhone kha vha tse vha ṱuwe na munna wavho!
Vho-suVhani: Uyu muthu o itaho izwi zwithu a thi ri na nṋe ndi a mu ḓivha. Ndi nga si vhuye nda ḓi dina nga u mu farisa ngauri zwi henefha hayani.
Lufuno: Ndi khou vhona hu na zwithu zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi hafha mushumoni.
Vho-lamBani: Mulandu Ndo ni sedza khezwi?
Vho-tshitekeshi: Na zwauri nṋe ndo vha ndi songo tou ḓa u dzula nga maanḓa hafha, ndi khou ṱoḓou rembuluwa.
Vho-lamBani: A thi kholwi hu na muthu ane a nga rembulusa mbilu yanga kha u fhambana hashu. Ndi zwone-i!
Vho-tshitekeshi: Mulandu Kani vho ḽa henengei hune vha khou bva hone O vha bikela Lufuno wa hone kani?
Vho-lamBani: Mmeanga, kutshilele kwa houḽa muthu ndi vhona ku tshi tou nga kwa ḽihwarahwara. Vhone vha a zwi ḓivha uri ha nṱhonifhi sa munna wawe. Naa a thi ri a tshi pfa a tshi funa na nṋe u a nndonga khombo.
ḒIraMa: Ḓirama ndi ḽitambwa. Ḽitambwa zwi amba maṅwalwa ane a vha o ṅwalelwa u tambiwa. Ḓirama i vhumbiwa nga mufhindulano musi i tshi ṅwaliwa, Ndi zwine ngazwo arali vhathu vha sa khou fhindulana hu vha hu si na ḒIraMa:
Vho-lamBani: Ndo vha ndi tshi ḓo i vulela mini ngauri a si inwi we na i renga?
Vho-VanguVangu: Ndi zwenezwo fhedzi?
Ya MUṄWaLI Domina Napoleon Munzhelele o bebwa Hamutele, a dzhena hone tshikolo kha phuraimari na sekondari. Nga 1993 o ḓo vuledza pfunzo dzawe dza vhudededzi. Domina nga nnḓa ha STD, u na HED, FDE (Management), Journalism and Media Law Diploma, BBC Drama Certificate na zwiṅwe-vho. Domina o no ṅwala bugu dza 15 dzo ganḓisiwaho.
lufuno: Ndo tou ri ndi vha bvise ṋamusi, vha awele u ḽa zwiḽiwa zwa mme a Dzulani. Vha ḓikanzwe-vho hafha Wimpy.
c. Vhaanewa vhoṱhe vha tea u vha na mushumo we vha olelwa wone.
Vho-tshitekeshi: Zwe vhone vha zwi ita zwi khou vhaisa mbilu dza vhana nga maanḓa. Vha tou hwala zwiambaro zwavho vha ṱuwa vha vala na founu yavho?
Vho-tshitekeshi: Vho nndina nga maanḓa, a thi khou ḓa nṋe!
nDUgISELO Ya ḒIraMa Muṅwali u tea u dzudzanya mafhungo awe u thoma a sa athu ṅwala. Nḓila yavhuḓi ndi u kuvhanganya zwiwo. Izwi muṅwali u zwi ita nga u ita ṱhoḓisiso nga ha zwine muṅwali a khou ṅwala nga hazwo. Hone-ha, ndugiselo ndi u ita uri zwiwo zwi kone u ṱumana nga u ita uri tshiwo tshi ḓise tshiṅwe. Sedzulusani dziṅwe ṱhoḓea dza ḓirama dzi ngaho tshiga tsha tshimangadzo, u kwamea ha vhupfa ha vhavhali na dziṅwe-vho.
Vho-tshitekeshi: Inwi wee, kani hu na muthu o silingaho founu yanga?
Vho-lamBani: Vhana vha ḓo aluwa mme anga. Hu tou vha uri u nga vhuya wa humbula na zwa uri vhana vha hone vha nga vha vha si vhau musi.
Vho-tshitekeshi: Arali ndi sa ḓo vha khakhisa, ndi ṱuwa navho.
dzulani: Makhulu, vhone vho vha vho ya ngafhi hu tshi tswiwa?
Vho-lamBani: Na luthihi, hu nga si tsha dovha ha vha na lufuno vhukati hashu.
Vho-lamBani:A thi khou ḽa ṅwananga, kha nnditshe-i.
khomBo: Haya mafhungo a khou dina uri o no swika nḓevheni dza mufumakadzi wanga. Nṋe ndi na muṅwe muhumbulo Vho-Tshitekeshi.
Vho-lamBani: Lufuno, zwi khou mmbaisa nga maanḓa hezwiḽa zwithu zwa Khombo, ndi a zwi pfa uri na mbilu yanga a i tsha rwa nga nḓila yone. A thi khou ṱoḓou lwala vhulwadze ha mbilu nga muthu.
khomBo: Hoo, ṋamusi vha tou ri khwiṋe ndi u mpfounela ra ḓa hafha motel?
Vho-Vanguvangu: Ramilayo o imelelaho Vho-Lambani wa munna.
Vho-tshitekeshi: Vha bva a zwi nga iti ngauri Ṱuwani u ḓo wana hu si na muthu.
Vho-tshitekeshi: Vhone, vha songo nnyita tshiḓahela tshavho thi ri.
Vho-tshitekeshi: Ee, a thi ri zwiḽa zwe ra vha roṱhe ndo ḓiṅalisa nga madekwana a zwo ngo vha zwa tshifhinga tshilapfu.
Vho-tshitekeshi: Ṱuwani, litshani khii henefho hune dza vha hone.
khomBo: (O tshuwa) Pfarelo Vho-Lambani, pfarelo ndi nga si tsha dovha.
Naa zwiḽa Vho-Lambani vha tshi vhudza mukegulu Vho-Suvhani uri vha ṱoḓou ṱala Vho-Tshitekeshi, ndi vhufhio vhuvhi vhuvhili.
lufuno: (A bvisa tshibogisi tsha founu kha puḽasiṱiki a vha fha). Madzuloni a u tou vha fhindula, kha vha dzhie hezwi.
Vho-lamBani: Naa ndi tea u litsha mubebi a tshi khou sika nga nḓala ndo ḓi mu sedza?
Vho-farelani: A zwi dini, arali mafhungo ane vha khou amba a one-i, nṋe na mme a Dzulani ri khou vhuya madekwana, ra amba haya mafhungo roṱhe.
Vho-farelani: E, mafhungo aṋu ha pfali Ṅwananga, Ni tshi tou nga a ni funi ndi tshi ya ha mazwale waṋu.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi vuwa vha ima vho ḓaḓa) Khombo, kha ri ṱuwe, kha ri bve hafha fhethu. Hai, ri nga si tsha dzulesa!
Vho-tshitekeshi: Avho muthu vho ḓa nga milenzhe?
riotshe: Mma, kha vha ri nṋe ndi fhindule founu.
"Bodzanḓala" - Iyi ndi ṱhoho kana dzina ḽa bugu ḽo vhumbiwaho nga maipfi mavhili fhodza + nḓala = Bodzanḓala. Musi Vho-Lambani vho malana na Vho-Tshitekeshi, hu vhonala hu tshi kha ḓi vha na nḓala ya lufuno vhukati havho ngauri a vha pfani, a hu ḽiwi lu ḓifhaho. Musi avha vhavhili vho no ṱalana, nḓala ya lufuno i mbo ḓi fhela nga nṱhani ha u funwa ha Vho-Lambani nga Lufuno. Lufuno ndi ene Bodzanḓala. Ṱhoho iyi ni tshi i sengulusa no sedza ṱhoḓea dza ṱhoho ni nga ri yo tea kana a i ngo tea?
Vho-suVhani: Nṋe ndi khou ri vha zwi ḓivhe uri tshiṅwe tshiṅoni tsho ḓa tsha ntsevha uri hu pfi vhone vho ḓiselwa zwithu zwe nṋe nda rengelwa.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) Inwi muthu, nṋe ndo tou ni vhudza zwavhuḓi nda ri ndi wa mufumakadzi, ndi ṱoḓa zwithu zwa u dzumbama.
Vho-lamBani: (Vha tshi vhidzelela ṅwana) Ṱuwani, kha ḓo nṋekedza khii dza goloi afho nṱha ha ṱafula ḽa masofa.
Vho-tshitekeshi: Vhananga, ambani navho hafhu khotsi aṋu vha ḽe zwiḽiwa.
Vho-VanguVangu: Nnḓu i a rengiswa ha kovhekanyiwa tshelede nga vhone vhuvhili havho.
Vho-lamBani: Ndi a zwi funa nga maanḓa u vha na inwi fhedzi ndi khou tshuwa uri havhaḽa muthu vha nga sokou bvelelela hafha.
Vho-tshitekeshi: Arali khombo o vha e munna waṋu, no vha ni tshi ḓo vha ni tshi khou dzula nae. Musidzana, ndi khou humbela uri na ḓuvha na ḽithihi, ni songo tsha dovha na amba na nṋe vhukoṱopola hovhu, zwi khou pfala!
khomBo: Hallo, no vuwa hani?
Vho-lamBani: Mme a Dzulani, ndi hone ni tshi khou itani afha?
lufuno: Hezwo vha songo vhilela, ndi ḓo vha hwala nda vha posa tsini na kubadana hokwo, vhone vha tou ya nga milenzhe.
Afha ri lavhelela uri muṅwali u ḓo shumisa luambo lwawe na hone luṱanganedzeaho kana lwo to lu si lwa maṱamba. Ri dovha ra lavhelela uri muṅwali u tea u ṋea vhatambi vhawe luambo lwo koḓelwaho nga mirero na maambele. Hone-ha muṅwali a nga ita-vho uri kuambele kwa vhatambi vhawe ku fhambane.
Vho-tshitekeshi: A ḽi athu tsha, ndi khou ri kha vha vuwe ri a mbe.
Vho-farelani: Nga nnyi-ha o nnḓiselaho?
Vhathu avha ndi vhone vhane nganea ya anetshela nga havho. Kha ḓirama vha tou pfi vhatambi sa musi ri tshi vha wana vha tshi khou tou tamba vhone vhaṋe.
dzulani: Zwi amba uri baba a vha tsha ḓo dovha vha vhuya?
Vho-tshitekeshi: Naa ni tou nkhumbula na nga masiari tshifhinga tshoṱhe naa?
Vho-lamBani: (Vha tshi mangala) U luga, ni khou zwi ambisa hani?
Vho-lamBani: Naa zwithu zwa hone zwi tou itwa na phanḓa ha ṅwana,
Vho-tshitekeshi:(Vho sinyuwa) Lufuno, a ni fhambani na muya wanga?
Ṱuwani: Zwi nga vha hani ra amba na mme ashu fhedzi sa izwi vha vhone vhane vha dina Nṋe ndi vhona u tou nga khotsi ashu a vha dini?
Vho-lamBani: (Vho dada) Hii, o tou ni vhudza?
Vho-VanguVangu: A zwi shumi ngauralo makhadzi. Vha tea u zwi ḓivha uri vhone vha a shuma vha tea u bvisa zwiṱukuṱuku kha muholo wavho.
Vho-lamBani: Tsha mini?
Vho-lamBani: Salani na khii dzenedzo, ndi ḓo amba na muṅwe wa goloi u ḓo mphelekedza hangei ha mukegulu!
dzulani: Kha hezwo zwa u rwiwa nṋe ndi vhona u nga vha khou vha litsha uri vha si vhuye vha huvhadzana.
Vho-lamBani: Mulandu Ṅwana u khou vhaisala?
Vho-farelani: (Kha founu) Ṅwananga, ndi nṋe mme aṋu, no no vhuya hayani?
khomBo:E, he vhanna?
Vho-lamBani: Vhone vha nga si vhudzise mbudziso yo raloho mme anga. Vha ḓivha zwoṱhe zwine houḽa muthu a tshilisa zwone.
lufuno: Vho-Lambani, kha vha vule maṱo ngauri mufumakadzi a vhuya a vozha-i, vha ḓivhe uri a nga kha ḓi zwi vhona nga iṅwe nḓila,
Vho-suVhani: Hu tou vha uri hoyu muthu o dzhiaho zwithu zwanga ndi a mu humbulela.
Vho-lamBani: Zwiḽiwa ndo zwi vhona hezwi, hu tou vha uri a thi khou zwi ṱoḓa.
Vho-lamBani: Zwe nda rengela mukegulu zwo itani?
dzulani: Riṋe a ri ngo tea u tou nga ri khou dzhia sia kha mafhungo haya.
Vho-VanguVangu: Zwine zwa ḓo itea khezwi: ri ḓo isela mufumakadzi wavho vhurifhi ha u mu ḓivhadza uri vhone vho ḓidzhenisa kha u mu ṱala,
Vho-lamBani: A hu dini, na nga milenzhe ndi a ya!
Vho-VanguVangu: Vho-Lambani, yo fhelela ndi R6000 hafha kha nṋe.
Vho-suVhani: Tshukhwii, ni nkhumbudzelani vhuthu ha mme aṋu mufumakadzi wa vhaṋe ngoho Ni a ḓivha no vha no tea ni mazwale wanga inwi ṅwana, ndo vha ndi tshi ḓo fhufha nda ṋanzwa makole nṋe ṅwana,
lufuno: Vhoinwi ni a fana, na onoyu wanga ha na mufumakadzi, ndi ḓo ri u nae a tshi dovha a fheṱa mazwale wawe. A ni tshimbili ni sa ḓo vhuya na ri phulisa zwiphiri-na. Ndi zwone, kha vha ri riṋe ri ṱuwe.
lufuno: Ndi khou ombedzela uri vha songo vhuya vha nndaṱedza Ndi khou humbela uri ri bve roṱhe.
lufuno: Nṋe ndo vha ndi tshi vha pfela vhuṱungu nga maanḓa musi vha tshi dzula vha vhoṱhe, Nṋe na havha munna ra dzula roṱhe ri tea u vha dzhia ra dzula navho. Vha dzulelani thungo?
Vho-lamBani: Mmeanga, kha vha mpfesese zwavhuḓi, hoyu muthu o tou mphelekedza nga goloi yawe.
Vho-lamBani: Zwenezwo zwi nga vha khwiṋe. Kha i rengiswe muṅwe na muṅwe a tou thoma fhasi.
Khombo: Ndi khou ri hoyo muthu u khou zwifha nṋe a thi tshili nae.
Vho-suVhani: (Vha tshi vinyukana vha sedza Vho-Lambani) Zwino uyo Tshitekeshi ni khou mu ṱalela aneo mafhungo a u rwiwa hanga a kale-kale?
Vho-lamBani: Ndi khou humbula u ṱuwa hafha muḓini hoyu wa luambo. Ndi ḓo vha ndo dzula huṅwe hune hu sa vhe na lunane lu sa tumuwi.
Khombo: Muṱhannga ane a vha na khamphani ya u linda (security).
Vho-suVhani: Zwino uḽa mme a Dzulani ndo pfa u pfi o bvisiwa nḓuni, mulandu Lambani Ṅwananga,
Vho-lamBani: Ri songo vha kanga, kha ri ambe navho zwavhuḓi.
dzulani: Baba na mma, vha songo mangala rine ro vha kuvhanganya hafha.
Vho-tshitekeshi: Ndi iṅwe nḓila ya u mmbudza uri ndi khou ni kanda zwirethe thi ri?
Vho-tshitekeshi: A nga vha a Lufuno?
Vho-tshitekeshi: Uyu Lufuno ane nda shuma nae afha ndi mini na inwi?
Vho-suVhani: Ṅwana wavho o ḓa fhano a tswa zwiḽiwa na zwisibe zwe nda rengelwa, a ṱuwa nazwo. Vho-Munzhedzi vha mmbudza ri halwani ha Vho-Mutshinye uri vhone vho ḓiselwa zwidzhantongolo nga ṅwana wavho. Vha khou vhona ndo fhumula vha ri ndi tshiḓahela.
riotshe: Mma, mma! (a tshi Vha dzinginyisa) mma, ene u tshiḓahela mma?
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi sea) Mmeanga, ndo no vhuya kale.
dzulani: Ndi khwiṋe vha tshi tou mu farisa hoyu muthu.
dzulani: Ṱhonifho kha mme ashu ri tea u i ombedzela.
Vho-suVhani: (Vho sinyuwa) Nṋe a thi khou ṱoḓa khakhathi ṅwananga, ni khou mpfa musi Lambani Zwa maluṱa muṱani zwi ḓisa zwitumbu?
Vho-tshitekeshi: Nnḓu kha i fhiwe zwanga nṋe ngauri ndi khou sala na vhana.
Vho-suVhani: Ṅwananga, thomani ni ṱuwe ni humbule nga heḽi fhungo ngauri a si matambavhana u furalela mufumakadzi lwa tshoṱhe.
Ṱuwani: Vho ḓa nga iṅwe goloi ya havhaḽa mufumakadzi vhaṅe vhone vha shuma navho.
Vho-tshitekeshi: Vha ita mini?
Uyu ndi ene mutambi kana muanewa ane puloto yoṱhe ya kwama ene. Thaidzo dzoṱhe dzine muṅwali a khou rera nga hadzo dzi kwama dendele.
Vho-VanguVangu: Zwino hu na zwidodombedzwa zwine zwa khou vhanga ṱhalano zwine vha tea u mmbudza zwone.
lufuno: Hu tou vha uri vhone vho luga Vho-Lambani.
Vho-lamBani: Nṋe ndo humbula ndo fhedza nga ha u fhambana na mme a vhana lwa mulayo. Zwino ndo swika hafha kha vhone uri vha ntshimbidzele mafhungo oṱhe.
Vho-lamBani: Hezwi vhathu ni kerekeni ni tshi rabela ni tshi dzhena muyani, na lila tshiṱodzimare, u nga zwi sedza wa ḓi ri zwo lungwa, mathina a hu na tshine tsha khou kaṋiwa, ndi mabokoliko na mathalangwa fhedzi.
Vho-lamBani: (Vha tshi sedza-sedza) A thi khou pfa muya wanga wo tou vhofholowa hezwi ndo dzula hafha.
lufuno: Ndi nṋe! Ndi ri nṋe ane a khou amba. Kha vha ḓivhe uri zwi a ḓivhea uri vhone na Khombo vha Vhudzumbamo Motel, Tshiṱavha.
Vho-lamBani: Lufuno, zwi khou thoma u dzula mbiluni yanga uri inwi ni a mpfuna. Ndi tshi ni humbula ndi a takala.
lufuno: Vha kha ḓi humbula uri ndo vhuya nda vha vhudza uri vhone vho luga nga maanḓa §amusi ndi ṱoḓou vha phulela tshiphiri?
Vho-lamBani: (Vha tshi dzungudza na ṱhoho) Mmawe, ndo humbula ndo guma, nṋe ndi khou mu ṱala mme a vhananga Tshitekeshi.
Vho-suVhani: Nga nḓila ine nda ni funa ngayo Lufuno, musi ni tshi mmbidza uri mazwale na malofha anga a tou shavha na muvhili, mbilu ya ri nga dakalo vinyu-vinyu.
Vho-lamBani: A hu nga vhi hu tshi khou ofhisa-na Lufuno?
Vho-suVhani: Arali a wana vho no vhuya mushumoni, kha vha vhudze uri nṋe ndo welwa nga khombo. Arali vha tshi nga kona vha nga kha ḓi ḓa.
lufuno: Houḽa muṱhannga ndo vha ndi tshi anḓana nae, zwithu zwashu zwa vho thenga-thenga nge nṋe nda dzhielwa nga mme a Dzulani. Nṋe ndo shavha u vha muhadzinga wa mme a Dzulani kha Khombo.
dzulani: Hoo, ndi swike ndi ri mini?
Uyu muanewa u shuma u pikisa dendele nga iṅwe nḓila u hanedza kana u lwa na zwoṱhe zwine dendele a nga ita kana u amba.
Vho-farelani: Nṋe a thi na thaidzo ya u tshimbila lini. Ndi ḓo dedengela ndi ḓo ya zwanga nga milenzhe.
Mbudziso dzi elenaho na ḽitambwa elanaho 1. Mbudziso pfufhi : 1.1. Ndi ifhio thaidzo ye muṅwali a ri ḓisela mathomoni a bugu iyi?
Vho-lamBani: (Vha farelela tshiṱefu) Ea-i! he vhanna!
Ṱuwani: Na u zwi pfa ri songo zwi pfa.
Vho-tshitekeshi: Kha mavhele na mulilo hu vhaisala mini?
Vho-tshitekeshi: Ndo ri bvisani founu.
Vho-tshitekeshi: Na nṋe ndi khou ṱuwa.
khomBo: Ndi khou humbela pfarelo kha hezwo zwa u vhudza ṅwana zwiphiri.
he Vho-Lambani vha vhu amba he ha itwa nga Vho-Tshitekeshi kha Vho-Suvhani kale?
f. Vhatambi a vha tei u amba mazha nga nnḓa ha musi vha tshi khou hana, u imba, u bvumela, u kalala na zwiṅwe-vho.
lufuno: Ndo vha ndi tshi ḓo hangwa, ndo rengela mme avho thaula na tshalana, ndi ḓo ḓa nazwo nga madekwana.
lufuno: (Kha luṱingo) Ndi hezwi vha tshi khou ḓiphina henefho hune vha vha hone.
Vho-lamBani: Vhana kha vha dzule zwavho na mmea avho a hu na thaidzo.
riotshe: (A tshi vha kokodza a tshi lila) Mma, nṋe ndi khou ṱoḓa baba, kha ri ye ha baba! Kha ri ṱuwe mma!
Vho-tshitekeshi: Ni khou thoma u ḓelwa nga muya vhoinwi Ndi mafhungo ayo?
Vho-VanguVangu: Arali vha tshi nga kona vha nga bvisa R2000 sa yone mvulatswinga, iṅwe vha nga i bvisa nga zwiṱuku nga zwiṱuku.
Vho-farelani: Ho luga, ṅwananga, ni tshimbile zwavhuḓi.
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ri ri ambe nga hezwiḽa zwe vha rengela mme avho mulovha.
Vho-tshitekeshi: (Vho ṱungufhala) Khotsi a Dzulani, mulovha a tho ngo eḓela na luthihi. Ṅwana a tshi sokou lila.
lufuno: Ndi khou ambiswa ngauri naho tshithu vha tshi khou tshi vhona vha tou nga a vha tshi vhoni. Khamusi vha tou tsinya iṱo uri muḓi u sa kwashee.
Vho-lamBani: Kha vha ḓo mmbudza, ndi i bvisa nga nḓila-ḓe tshelede ya hone?
Ṱuwani: Vho ḓa vha vhoṱhe nga yeneyo goloi.
Vho-VanguVangu: (Vha takuwa) Ndi a vhuya ndi kha ḓi ya nḓuni ṱhukhu.
U semiwa na u dzulela u kolelwa zwi a ṅalisa munna a paṱa muḓi zwa dovha zwa ita uri a ṱale mufumakadzi. Sa Vho-Lambani vhe vha dzulela u seṅwa nga Vho-Tshitekeshi vha vho humbula u vha ṱala,
Vho-lamBani: Arali vha sa bva mufumakadzi nṋe ndi ḓo tea u ḓa.
Dzulani: Khaladzi a Ṱuwani: Mutukana ane o tevhekana na Ṱuwani:
lufuno: Ndi khou humbela uri vhone vhaṋe vha tou zwi wanulula. Kha ri ye ha mukegulu nṋe ndi ṱoḓou ṱavhanya nda vhuya.
lufuno: Nga Musumbuluwo ndi ḓo ita zwiṅwe zwithu zwine vha ḓo tenda uri ndi khou vha vhudza ngoho.
Ri vhudzeni vhushaka vhukati ha vhatambi vha tevhelaho: (a) Vhukati ha Vho-Farelani na Vho-Lambani.
Vho-suVhani: Ii, u ṱoleliwa ndi hone ngoho, zwi a takadza.
Vho-suVhani: Lufuno, nthetsheleseni zwavhuḓi thi ri. Hoyu Lambani ṅwananga ndi munna, inwi ni mufumakadzi. Ni tshi khou ngunguma noṱhe vhusiku ni goloini, ni tshi femelana, na lavhelesana nga maṱo a u koḓa thanga, hu vinyuwa mini mbiluni dza vhoinwi?
Vho-lamBani: Mufumakadzi ndi muthu a si na ṱhonifho, u a nthwa, u a kwasha founu arali o sokou wana nomboro dza muṅwe mufumakadzi.
khomBo: Kha ri lindele awara ya vhuṋa i tshi rwa.
Vho-lamBani: Vhonani zwino no no sokou kanganyedza vhana vha tshi khou amba mafhungo a vhuḓivhuḓi.
riotshe: Baba, vho vha pfa mma vha vhudzisa mbudziso sa aunty tshikoloni! Baba, kha fhindule ene. Baba, kha fhindule vhathu.
Vho-farelani: Vha khou swaswa hafho, ndi ḓo vhuya nae ra a amba.
Ṱhalano i a ṱungufhadza na u vhaisa vhana mbilu. Izwi zwo itea-vho na kha vhana vha Vho-Lambani vha nonga Riotshe, Dzulani na Ṱuwani:
Vho-VanguVangu: Ro fhira kha zwi itisaho uri hu vhe na u kwashea ha mbingano, kha ri dzhene kha uri vhana vha tea u dzula na nnyi. Zwi tea u ya khothe zwoṱhe zwi khagala.
Vho-lamBani: U bva afho?
dzulani: Mafhungo ndi a uri hafha muḓini vhone sa vhabebi vha dzula vha tshi lwa.
khomBo: Ho luga, ndi zwone! (A tumula luṱingo).
Vho-farelani: A zwi dini, ri ḓo ḓi vhonana. Na nṋe matshelo ndi ḓo ri gidi ngei kha mazwale waṋu Vho-Suvhani.
Vho-lamBani: Hallo, Riotshe, hu ita hani Ṅwananga,
dzulani: Baba, vhone vha khou ṱoḓou ri sia ri roṱhe.
Vho-suVhani: Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala. Kha zwa muthu o zwi itaho, kha ri tou zwi thupha, Mudzimu a si ṅwana, vhuṱala hazwo vhu ḓo ḓidzumbulula.
khomBo: Heyo tshelede yo ḓalesa vhathu vha Mudzimu.
Vho-tshitekeshi: Mafhungo a tou nga o vhifha, ndo ḓilinga kiḽiniki malugana na u vhifha muvhilini. ndo vhifha muvhilini inwi.
lufuno: (A setshelela) Vho-Lambani, kha vha ḓo ntsedza.
khomBo: Ya mini thaidzo ya hone?
Vho-farelani: Vhone Vho-Suvhani, arali hu na mafhungo a si khwiṋe u tou dzula fhasi ra amba?
Lufuno: Mufumakadzi ane a vha nese, mushumisani na Vho-Tshitekeshi.
Vho-lamBani: Khezwo mme a Ṱuwani, vhana vha khou amba.
Ṱuwani: Ndo vuwa Ndi nnyi?
Vho-tshitekeshi: Arali vha tshi vho vozha nga tshivhana vha ri vhudze na riṋe ri phule tshashu ri tevhele.
Vho-tshitekeshi: Vhone kani vho tou vha funza u vhala-vhala uhu avha vhana?
Vho-farelani: Ḽiṅwe fhungo ḽine nda funa ri tshi ḽi ombedzela kha vhana vhashu ndi ḽa uri vha funane sa vhana vha mme muthihi sa izwi lufu hu khofhe. Riṋe vha khou zwi vhona ri khou ḓiṱutshela.
Vho-shimBasala: Ndi sokou vhona u nga vha nga ḓi zwi pfesesa havha mukomana.
Vho-lamBani: Hezwo ndi khou zwi pfa, hu tou vha uri a thi pfesesi uri inwi no zwi ḓivha hani Zwone a thi khou zwi hanedza?
Vho-tshitekeshi: Nṋe vha songo ṱoḓou nnyita tshiḓahela. Vha ṱoḓou swika vha tshi ntsola na mme avho ngei kupondokani kwavho?
Vho-tshitekeshi: Litshani miswaswo ri ambe mafhungo.
Vho-lamBani: Havhaḽa vhana vha na makomola na madiko a no tou fana kwa na a muṋe waṋu, ndi amba munnawavhane. Mme anga, kha vha ri nṋe ndi ṱuwe, ndi tea u thoma nda swika nda tou eḓela.
Vho-lamBani: Hai, ni songo vhuya na vha tsitsa, kha vha sale henefha na inwi, a thi ri no no malana vhoinwi. Salani vhathu vha hashu! (Vha mbo ḓi vala vothi ḽa goloi vha ṱuwa).
Vho-lamBani: I nga vha yo sokou puṱedzea a thi ḓivhi zwo iteaho.
lufuno: Nṋe ndi vhona uri arali haya mafhungo a tshi nga tou dina lwa tshoṱhe-i, ndi khwiṋe nṋe ndi kombetshedzee u vha rengela hezwi zwithu zwo tswiwaho. A vha zwi vhoni?
Vho-tshitekeshi: Ndo ri goloi a si ya u tambisa.
Vho-Lambani: Munna wa u luga vhane vha vha mudededzi. A vha na mbiti vha amba nga vhulenda.
Vho-suVhani: Mme aṋu vha na mishumo minzhi lune vha litsheni vho ralo.
Vho-lamBani: Vhananga, ni mpfarele u ni vhudza haya mafhungo a sa takadzi. Nṋe na havha mme aṋu ri nga ḓi fhambana ra si tsha dzula roṱhe.
Tshiṅwe tshifhinga muluṱanyi u luṱanya dendele na mupikisi nga zwiito zwawe sa tsumbo nga vhushaka vhukati hawe na dendele.
Vho-lamBani: Hu na mafhungo hafha fhethu, mmbudzeni ni songo dzumba Lufuno. U dzumbelwa mafhungo zwi a vhavha nga maanḓa.
Vho-lamBani: Vhathu kha ri ambe zwavhuḓi ro vhofholowa.
Vho-lamBani: (Vha dzhia zwa u tamba) Inwi ni a dzhenisa muthu mbitini a sa funi. (Vha lidza tsanwa.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) Ndo ri ndi khou amba na nnyi?
Vho-tshitekeshi: Vha khou mu pfa na ṅwana u khou vha lilela. Kha vha vhuye ndi ḓo vha rengela iṅwe founu.
Vho-lamBani: Lufuno, a zwi konadzei uri zwiḽiwa zwe na vhidza ri ri vha songo tsha ḓisa.
khomBo: Ndi nṋe Khombo sweetie, mafhungo havhaḽa a u wanetshedzwa hashu ḓakani ndi na vhone a khou dina na hangei hayani kha mufumakadzi wanga. Hu ḓi nga zwiḽa zwe ra vha ri roṱhe motel, mufumakadzi wanga u khou zwi ḓivha.
Vho-lamBani: Iyo ndi nga i kona na zwino (Vha bvisa tshelede vha i vhea nṱha ha ṱafula) khei, vha nga kha ḓi i vhala.
Hu na zwinzhi zwine na nga vha no guda kha bugu hei, sengulusani ni tshi isa phanḓa.
Vho-lamBani: Naa mafhungo a hone a tou ṱoḓa riṋe vhaṅwe ro farwa nga khofhe?
Vho-lamBani: (Vha tshi mangala) Hii, naa ni khou amba nga ha mini?
Vho-VanguVangu: Kha ri fhirele kha u unḓa vhana.
khomBo: (O tshuwa) Lufuno! u khou ṱoḓa mini?
Vho-tshitekeshi: Vuwani ri ṱuwe inwi, ri ḓo amba nḓilani.
Vho-lamBani: (Vho sinyuwa) Mme a Dzulani, fhambanani na muya wanga. Ni pfa u nga ndi mafhungo a no ambiwa nga muthu ayo Shango ḽoṱhe heḽi ḽa Makonde ḽi nga ni sea ḽa pfa ni tshi amba ngauralo?
Khudano ndi u fhambana ha vhaanewa. Vhaanewa vha nga fhambana nga zwiito kana nga nyambo ha swika hune vha nga tou semana kana u farana nga zwanḓa.
lufuno: Mme a Dzulani vha funana na Khombo houḽa muhulwane wa khamphani ine ya khou linda kiḽiniki yashu.
Vho-lamBani: Haya mafhungo o nnzhena mbiluni lu vhavhaho vhukuma.
dzulani: Arali ra zwi kona u dzula navho fhasi nṋe ndi nga amba navho.
khomBo: A, he vhanna!
dzulani: O vha a tshi khou vha lilela o ḓi tou fhumula.
Vho-tshitekeshi: Zwi ḓa hani uri a rengele mme avho zwiḽiwa, nda dovha nda wana vha na nomboro yawe?
Vho-lamBani: Hei, mafhungo haya a khou mmbaisa nga maanḓa. Hone ni khou amba ngoho Lufuno?
Vho-lamBani: Hafhu mme a Dzulani vho tou hana nadzo khii dza goloi.
lufuno: Nṋe ndo vha vhudza havha muthu uri a zwi nga dini naa?
Vho-tshitekeshi: Ni khou zwi vhona uri ni khou lidza ṅwananga vhoinwi?
Vho-tshitekeshi: A ni ambi mafhungo ra a pfa-vho na litsha u mona-mona.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi fhindula founu) Hallo!
Vho-lamBani: Ho luga kha ri ṱuwe, hone-vho nṋe ndi nga ni ita mini Tibu ndi khali tsha mbiluni ya muthu a tshi tibulwi?
Vho-lamBani: Ndi khou ni ita tshiḓahela nge nda ita mini mathina?
Vho-VanguVangu: Zwi ḓi nga na goloi i a itwa ngauralo arali i tshi khou lweliwa.
Vho-tshitekeshi: Ndi khou vhenga zwa u sokou tshimbila-tshimbila na miḓi, muḓi wavho u a vha tota vhone?
khomBo: Ndi ḓo zwi tevhela zwoṱhe zwine vha ṱoḓa ndi tshi zwi ita. Hafhu nṋe ndo vha vhea kha vhudzivha ha mbilu yanga. Madzuloni a uri ndi sa athu ḽa ndi rabele, ndi thoma u amba dzina ḽavho fhedzi.
khomBo: Ndi kha ḓi vha kha gwala ḽeneḽo na zwino.
Vho-tshitekeshi: A, mulaedza wo rumelwa nga nnyi mathina A thi ri ndi inwi no thomaho ni tshi rumela, na ri ho luga ri ḓo ṱangana kubadani kwa mulambo wa Mutale?
Vho-tshitekeshi: Vhathu kha vha ri nṋe ndi ṱuwe, a thi ri ndo langaniwa!
dzulani: Musi vhathu vha tshi lwa sa vhabebi riṋe a zwi ri ṋei mulalo, ri dzula ro ṱungufhala tshifhinga tshoṱhe.
Vho-lamBani: Na bva na ya ngafhi zwino vhusiku?
khomBo: Hu tou vha uri vhone vha vhuhadzi, nṋe ndo vha ndi tshi ḓo ḓa nda vha dzhia ra ya huṅwe ra amba haya mafhungo.
Vho-tshitekeshi: Vha songo tsha dovha vha mmbaisa mbilu vhathu. Ndo zwi vhona uri u vha kwashela founu zwo vha vhaisa nga maanḓa.
Vho-tshitekeshi: Nṋe a zwi khou mpfara zwavhuḓi na luthihi. Vhone vha songo ḓiita tshigwili ngeno vha si na tshavho.
lufuno: Ro thetshelesa.
riotshe: Mma kha vha mphe founu ndi ambe na baba.
Vho-lamBani: Zwino mutendelo wa u ita izwo zwithu ndi vhugai?
Riotshe: Kutukana kwa lupedzi, murathu wa Dzulani, khaladzi a Ṱuwani:
khomBo: Kha ri a gadze ri ḓo amba zwenezwo nga madekwana. Hone musi ndi tshi ndo vha ndi navho a zwi nga dini kha vhone ha pfi vho lenga u vhuya?
Naa zwo vha zwo tea uri Vho-Lambani vha vhudze vhana vhavho uri vha khou ṱalana na Vho-Tshitekeshi Bvisani mbuno tharu dza u tikedza u hana haṋu kana u tenda haṋu. (6)?
Vho-tshitekeshi: Hoo, vha khou ḓikanganyisa khole (vha mbo ḓi rwa founu na fhasi ya kwashea) u ḓo vha rengela iṅwe Lufuno wavho.
Vho-tshitekeshi: Vho hangwa uri nṋe na vhaḽa mukegulu a ri pfani?
Vho-suVhani: Ho luga ndi ḓo pfa nga inwi Ṅwananga, Hu tou vha uri mbilu yanga i vhavhela vhana.
Naho muṅwali a songo ri vhudza a ri fhedzela, ni vhona u nga Vho-Tshitekeshi vho tshilisa hani nga murahu ha musi vho vhifha muvhilini Hu nga vha ho iteani?
Vho-farelani: Tshukhwii, mathina arali hu na zwithu zwi songo ḓaho nga nḓila zwo iteaho nṋe a tho ngo vhuya nda vha tshipiḓa tshazwo lini.
lufuno: (A tshi hoya) Vhone vha litsha Vho- Tshitekeshi Zwi nga si itee?
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) A ni ngo mpfa mathina. Ḓisani khiyi hedzi!
Vho-farelani: E, inwi Tshitekeshi, nṋe a thi tei u ya nda vhona mazwale waṋu Ni ḓo ri mangadza ngoho. Zwi amba uri inwi ni kha ḓi lwa na havhaḽa muthu. A si vhutshilo hezwo zwithu?
Ṱuwani: Hu tou vha uri khotsi ashu avha tsha dzhiiwa sa muthu, na u rwiwa vha a rwiwa lune wa vhona zwi tshi pfisa na vhuṱungu.
lufuno: Kha vha bvise zwithu zwoṱhe vha dzhenise nṋe mbiluni yavho.
Vho-farelani: E, vha khou nnyambela tshiambela-ha Ri vha funze u tswa nga nḓila-ḓe A thi vha pfesesi kha zwine vha khou amba?
Vho-suVhani: Vha ri a tho ngo zwi pfa uri vhone vho ḓiselwa zwithu zwanga?
lufuno: Hai, arali vha sa bva-i, vhone vha dzule zwavho.
riotshe: Vha mmbuyele na masimba.
lufuno: Ḽa u fhedzisela ndi ḽa uri vha songo vhuya vha ita zwa khakhathi, ndi amba nndwa! Vhone vha khou ya u ṱovhowa fhedzi. Khakhathi dzi a farisa muthu wanga.
Vho-Farelani: Mukegulu, ndi mme a Vho-Tshitekeshi.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) Dzulani, u khou vhudzisa nṋe ndi a ḓivha.
dzulani: Vha mbo ḓi thoma u paka zwiambaro zwavho kha ḽibege ḽihulu.
Vho-lamBani: (Vha tshi onyolowa, vha tshi vuwa) Naa ḽo no tsha kale?
lufuno: Vho-Tshiteketshi, nṋe a thi funi u vhona muṅwe muthu a tshi vhaisala. Ndi ngazwo zwine na nṋe a thi funi u vhaisiwa ngazwo.
Avha ndi vhaanewa vhane vha ita vha tshi sokou wela thungo dzoṱhe sa madambela.
lufuno:Nṋe ndi vhona uri arali mufumakadzi a na muḓi ndi khwiṋe u fulufhedzea.
Vho-lamBani: (Vho mangala) A! no kwasha founu yanga mme a Dzulani!
dzulani: Ho luga, ndi ḓo vha ṱalutshedza khotsi anga.
Vho-tshitekeshi: A vha ḓivhani nae Lufuno vhone Ndi ngani a tshi amba mafhungo manzhi nga ha vhone?
Vho-tshitekeshi: Mmeanga, vho vha vho ya u dzhiani henengei, vho vha vho rumiwa nga nnyi Vhone vha nga u dina ngoho?
Vho-lamBani: Mukegulu, riṋe a ri vhofhololwi zwashu afha fhethu?
Vho-tshitekeshi: Zwa mini-ha Lufuno?
Vhaanewa vhane vha vha muluṱanyi na mupikisi zwi a itea vha fhira muthihi ra sala ri na vhapikisi na vhaluṱanyi fhedzi dendele u tea u vha muthihi.
Vho-tshitekeshi: Ṅwananga, kha ḓe ri founele baba nḓuni.
Ṱuwani: Baba khevhaḽa vho tsa kha thekhisi.
lufuno: Vha khou tama u tou zwi vhona nga avho maṱo Nṋe ndi nga zwi ita uri vha zwi wane arali vha tshi nga ri u zwi vhona vha sa ṋoke.
Iyi ndi khuḓano i no itea vhukati ha mutambi muthihi. Khuḓano iyi i bvelela fhaḽa hune mutambi a amba a eṱhe, izwi ndi musi muanewa a tshi khou kana-kana uri a dzhie muhumbulo ufhio kha minzhi kana a tshi khou ḓisola.
Vho-lamBani: Ndi khou vha vhudza ngoho, khetshi (vha piringanya minwe) tshifhambano tsha makoleni.
a. Madzina a tea u elana na zwiito zwavho.
Ṱuwani: Pfarelo vhone muthu, founu yo farwa nga ṅwana wa hone a si nṋe Vho-Tshitekeshi. Kha vha ri ndi ise kha mme anga.
riotshe: Baba, ene u ḓo eḓela a songo ḽa vhuswa Ha nga fi nga nḓala, u ḓo fa baba?
Iyi ndi khuḓano i no bvelela vhukati ha vhaanewa kana vhatambi vha fhiraho muthihi musi vha tshi fhambana nga mihumbulo kana zwiito. Hafha ri wana u semana, u rwa, u sukumedzana na zwiṅwe-vho.
Vho-tshitekeshi: Vha lingedze zwenezwo zwine vha khou zwi amba. Vha ḓo pfa zwine nda nga zwi ita nga murahu.
dzulani: Arali ra zwi litsha hezwi zwithu zwi ḓo ita uri ri sa vhe na mulalo.
khomBo: Hetsho tshikwati a si tshithu na nṋe.
Vho-tshitekeshi: (Vho ṱungufhala)Ndi khou tendelana nazwo.
Vho-tshitekeshi: Ndo tou ri ndi khou tea u vha ḓisela zwiḽiwa na zwa u ṱamba vha ḓidoswole na u ḓikanzwa ngazwo.
khomBo: Hei, mafhungo a ḓo dina hayo.
Vho-tshitekeshi: Zwiṅwe zwe nda ni vhudza ndi zwauri a thi ṱoḓi muthu wa pupuru-pupuru! Muthu ane ḽo tsha o fhufhela fhano, ḽo tsha o dzhomba ngei sa khuhu, a thi mu funi.
khomBo: A, a si vhone vho nkhumbulaho vha mbo ḓi rumela mulaedza wavho?
Vho-Shimbasala: Ramilayo ane a vha wa munna wa Vho-Tshitekeshi.
Vho-tshitekeshi: Riṋe vha songo ri shushedza lini.
Vho-lamBani: Inwi ni songo vhuya na zwi shavha hezwo, nṋe na havhaḽa muthu ri ḓi tou vha kha phambano dzashu, a si inwi we na ri mashamba dzhena vhulaḓani.
Vho-farelani: Ṅwananga, arali zwi tshi konadzea iḓani nga goloi na mukalaha waṋu ri ye hangei ha Vho-Suvhani.
riotshe: (A tshi sea) Ende Dzulani o eḓela u nga nguluvhe u sokou hona, a ri hoo-hoo!
dzulani: Riṋe vho ri onesa vha ri vha ḓo tou ḓa vha tshi ri ṱolela.
Vho-suVhani: Kheḽi fasiṱere ḽa hone ḽo kwashiwaho muḓuhulu wanga.
Vho-lamBani: Houḽa o wana mukovhe wawe nga u sa vusuludzwa ha thendara yawe ya u linda, zwi a pfisa vhuṱungu.
ṰUwani: Zwino ni vhona u nga ri nga dzula fhasi na khotsi ashu ra amba navho izwi zwithu Nṋe ndi a vha ofha khotsi anga inwi?
Ṱuwani: Zwine na khou amba ndi khou zwi pfa Dzulani, hu tou vha uri zwi nga konḓa uri ri dzule navho fhasi vhabebi vhashu ri vha vhudze hovho vhuḓipfi hashu. A ni zwi vhoni?
lufuno: Mukegulu, a hu na tshithu kha nṋe na havha ṅwana wavho lini. Riṋe ri khou ḓitambulela, munna a ri na ri sokou ri onoyo wa u tshila nae vhuḓuvha honoho ho luga. Wau u woṱhe u nga mu wana ngafhi munna?
riotshe: Kha vha ḓise founu ndi ambe na baba!
Naa a thi ri o shuma sa mudededzi lwa miṅwaha ya 12, a vha tsha zwi humbula a tshi shuma Fheṱani Sekondari Zwa zwino a thi ri ndi ene mubveledzi wa ḓirama kha Phalaphala-FM, a vha zwi ḓivhi mathina................................?
Vho-suVhani: Hai, hai, ṅwananga, ni songo vhuya na swika kha muhumbulo hoyo na luthihi.
Vho-lamBani: (Vha vula vha tshi khou setshelela) No tou nthengela?
Vho-lamBani: Founu ni nga kona u nthengela iṅwe fhedzi lufuno lwe na lu kwasha mbiluni yanga nga u farekana na tshiṱhannga tshaṋu hetshiḽa Khombo, ni nga si lu vhuedzedze.
khomBo: Kha ri tende uri ro tshila roṱhe ndi zwone mafhungo ashu ha ngo tshimbila zwavhuḓi. U itela tsireledzo yavho na yanga, ri gume henefha.
Naho vhatambi vha ḓirama vha tshi tea u vha vhathu ri wana vhaṅwe vhaanewa vha tshi tambela muyani ḓirama ya fhela vha songo tamba lune ra nga ri izwi zwi bva kha muṅwali uri u funa zwifhio kana o ṱalifha u guma ngafhi.
Vho-lamBani: Mmbudzeni zwavhuḓi, o tou ri mini Lufuno wa hone?
Vho-farelani: Zwino arali no vha no tou zwi humbula zwavhuḓi ndi musi inwi no ya hangei kha Vho-Suvhani, uḽa wa mukwasha- vho o ḓisa izwi ngeno kha nṋe.
Vho-lamBani: Arali na ngoho nda tou zwi wanulula uri zwo tou ralo, ndi a ḓirula muhwalo hoyu nṋe.
Vho-lamBani: Mme anga, hezwiḽa ri tshi ḓa hafha mukumba wo vha u sa athu sukiwa wa vhibva.
dzulani: Hone ṋamusi ndi ngani vha tshi khou lenga u vhuya?
Vho-tshitekeshi: milomo ḽi khou sasaladza. Hu pfi ndo itani Kha vha ri ndi vha vhudze ngoho nga fhedzi khei. Hezwiḽa zwiḽiwa zwe vha tswa kha mukegulu nṋe ndo vha rengela zwiṅwe zwa u vhumba hezwiḽa. Kha vha sale nṋe ndi ye wadini yanga. Ni ri mini?
Vho-shimBasala: Vha khou tendelana nazwo musi mme a vhana?
Vho-tshitekeshi: Kha vha ri nṋe ndi ṱuwe mme anga fhedzi matshelo ndi ḓo ruma Ṱuwani a ḓa a vha thusa nga u kunakisa nnḓu,
Vho-tshitekeshi: Kha vha thome vha ambe na ṅwana khoyu vhathu.
Vho-suVhani: Ṅwananga Lambani, a ni litshi zwa mbiti! Houḽa muthu ndi mme a vhana vhaṋu vhararu. Ni mu litshelani?
Vho-lamBani: Mme a Ṱuwani a si ene o vha sukumedzaho ḽiṅwe ḓuvha Vho no tou hangwa mme anga A vha thetshedza na mulaṱela, vho hangwa?
Vho-tshitekeshi: A hu na muthu ane nda mu funa sa vhone mme anga. Ndo vha ḓela na zwe nda vha rengela khezwi.
Vho-tshitekeshi: Mme anga, muthu arali o no aluwa ha tsha tea u sokou tshimbila- tshimbila na shango. Nṋe ndi a zwi vhenga.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi vha dzinginyisa uri vha vuwe) Vhone muthu! Ndi amba khwese, kha dzi vuwe ri ambe!
Muṅwali u bvisela mafhungo khagala a vhushaka vhukati ha Vho-lambani na Lufuno ha u funana. Vhushaka vhukati ha Khombo na Vho-Tshitekeshi a vhu takadzi. Dirama iyi i swika hune ya ya maṱhakheni musi lufuno vhukati ha Vho-Lambani na Vho-Tshitekeshi lu tshi ṱamara. Ḓirama i dovha ya welela musi Vho-Lambani vha tshi fhambana na mufumakadzi wavho lwa ṱhalano.
lufuno: E, a i ngo tshinyala ho itea mini?
Vho-Suvhani: Mukegulu wa u luga vhane vha vha mme a Vho-Lambani.
Vho-tshitekeshi: Ni ḓivhe uri khotsi a Dzulani vho paṱa muḓi a vha ho fhano muḓini.
Vho-tshitekeshi: Vha khou amba zwi sa pfali vhone, nnḓu i nga pamuliwa nga vhukati?
Vho-suVhani: Ḽa u fhedza kheḽi vhananga, a thi ri no rali ni vhananga noṱhe.
Vho-tshitekeshi: A zwi pfali na luthihi. Havha muthu vha khou tea u ṋea nṋe hafu ya muholo wavho. A thi ri ndo sala na vhana.
Ṱuwani: Khaladzi anga, kha ri ambe navho ṋamusi vha tshi vhuya.
Vho-VanguVangu: Hoo, izwo ndi magawshu kha riṋe Vho-Lambani.
lufuno: Nṋe ndo sevhiwa nga muṅwe muṱhannga we nda vha ndi tshi mu ruma kha Khombo uri havho vhathu vho ḓibvisa vho ya motel.
Vho-lamBani: Havha vhana vha songo vhuya vha kangiwa.
Vho-suVhani: Ndo vha ndo ya afho mulamboni wa Mutale u sukela miṅwenda yanga.
Vho-tshitekeshi: (Vho tshuwa) Khotsi a vhananga, vhone vho ḓa nga mini Vha songo nthwa thi ri khotsi Dzulani?
lufuno: A, vhone vha ofha mini vha munna?
Ṱuwani: Mmawe, kha vha ri baba vha ṱuwe nga goloi ha makhulu vhathu, havhaḽa muthu vho tswelwa zwiḽiwa.
lufuno: Mulandu Vho-Lambani-vho Kani a vha funi u dzula na nṋe.
Vho-tshitekeshi: Nṋe ndi kha ḓi ya u eḓela, ndo neta vhukuma nga mushumo.
Vho-VanguVangu: Ndo livhuwa u vha ḓivha Vho- Lambani. Zwino ndi vha thusa nga mini muhulwane wanga?
lufuno: E, mulandu Vho-Lambani?
lufuno: U anḓana havho na houḽa muṱhannga Khombo muhulwane wa khamphani hei ya vhalindi hafha kiḽiniki nṋe ndi vhona hu songo vhuya ha tea.
Vho-lamBani: Ndi ḓo ḓikhwaṱhisa!
Vho-suVhani: Nṋe a thi khou ri zwo khakhea lini, hu tou vha uri ndi zwiṅwe zwine ra tea u funza vhana vhashu, u tswa!
<fn>SAPS. Framework.2009-02-26.ve.txt</fn>
Luambo lwa muthu kanzhi ndi tshithu tsha vhu=thogwa nga nd=ila dzo fhambanaho: ndi tshithu tsha tsiko tshine muthu mun<we na mun<we o takalaho a vha natsho, tshine ra tshi shumisa kha u bvisela khagala ndavhelelo dzashu na vhud=ilisi hashu, u bula mihumbulo yashu na ndeme dzashu, na u bvisela khagala tshenzhemo dzashu na mikhwa kana vhud=ifari hashu, na u fhat=a tshitshavha tshashu na milayo I tshi laulaho. Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo. Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa.
Ndi d=ikukumusa nga maand=a ngauri nga murahu ha vhudavhidzani he ha vha hone, ri kona u d=ivhadza nga ha furemiwekhe ya luambo ya lushaka ya Afurika Tshipembe. Izwi ndi magumo a maitele e a thoma nga n<waha wa 1995 musi ndi tshi thola Tshigwada tsha Mishumo ya u Pulana Luambo (LANGTAG) uri tshi netshedze ngeletshedzo malugana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka na vhupulani ha luambo. Izwi zwo vha zwa vhut=hogwa musi hu tshi sedzwa (a) u sa =t anganedzwa ha u fhambana ha nyambo hune ha vha hone na mihumbulo ya uri u shumisa nyambo zwi a d=ura ine ya vha hone kha dzin<we khethekanyo dza vhathu, na (b) u sasaladzwa ha u shumiswa ha luambo luthihi fhedzi Afurika Tshipembe kha khethekanyo dzo fhambanaho.
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo. Iyi furemiwekhe ya pholisi ndi yone mutheo wa ndangulo ya zwiko zwashu zwa nyambo dzo fhambanaho na u swikelelwa ha ndivho ya muvhuso ya u =tut=uwedza kana u isa phand=a demokirasi, vhulamukanyi, ndingandinganyo na vhuthihi ha lushaka. Izwi ndi zwone zwo =tut=uwedzaho u iswa phand=a ha nyambo dza tshiofisi dza 11 kha pholisi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki. Musi ndeme ya luambo I tshi tsa, na tshiimo tshalwo tshi a tsa.
nga u =tavhanya. Iyi furemiwekhe ya pholisi I d=o khwat=hisedza tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza Afurika Tshipembe.
Ndi na fulufhelo la= uri vhadzulapo vhot=he vha Afurika Tshipembe vha d=o =tanganedza iyi furemiwekhe sa yavho. Ndi fulufhela uri nga u shumisana, ri tea u vhona uri iyi pholisi I a ri shumela na u d=ikukumusa ngayo na u bvisela khagala zwine ra vha zwone sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
Nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe dzi henefha kha 25 u ya kha 30. Kha dzenedzo dza 11 dzo netshedzwa tshiimo tsha tshiofisi u ya nga Khethekanyo 6 ya Ndayotewa (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), vhunga tshumiso yadzo I tshi angaredza 98% ya vhathu vhot=he.
Nyambo dza 11 dza tshiofisi ndi Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi (Dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshinguni); Tshisuthu, Tshisuthu tsha Devhula, Tshitswana (dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshisuthu); Tshivend=a , Tshitsonga, Tshiisimane na Tshivhuru.
Ngauralo, Afurika Tshipembe ndi shango =la nyambo nnzhi. Tshit=aluli tsha vhut=hogwa nga ha nyambo nnzhi Afurika Tshipembe ndi tsha uri vhunzhi ha nyambo dzapo dzi a ambiwa na kha man<we mavund=u, nga vhan<we vhathu vha no amba dzin<we nyambo kha mavund=u o fhambanaho.
Zwa zwino hu na =thod=ea khulwane malugana na u lingedza nga nd=ila dzot=he u bveledzisa nyambo dzapo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule u itela u =tut=uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi u itela u vhofholola vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u shumisa nyambo dzine dza si vhe dzapo sa dzone nyambo dza tshiofisi dza shango.
U swika zwino ndangulo ya u fhambana ha nyambo kha muvhuso wa kale yo itwa uri I vhe I lemelaho nga u shaea ha pholisi ya luambo yo =t alutshedzwaho zwavhud=i. Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano, zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu.
Nga murahu ha min<waha ya malo ya demokirasi, Afurika Tshipembe =lo swika kha tshiimo tsha vhut=hogwa kha d=ivhazwakale ya=lo tsha u dzhiela nt=ha u fhambana ha nyambo dzashu na mvelele dzashu na khaedu dza nyambo nnzhi dzine dza vha kha ndayotewa.
Iyi pholisi a I =tut=uwedzi fhedzi tshumiso ya nyambo nnzhi, I dovha hafhu ya =tut=uwedza na tshumiso ya nyambo dzapo sa nyambo dza tshiofisi u itela u =tut=uwedza vhuthihi ha lushaka. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha u t=anganedzwa ha nyambo dzo fhambanaho, vhulamukanyi ha vhathu, mulayo malugana na tswikelelo kana tshumiso nga u lingana ya tshumelo dza muvhuso na mbekanyamushumo, na u =thonifha pfanelo dza luambo.
Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa.
U bva tshee ha swika Madatshi Afurika Tshipembe nga 1652, nga zwifhinga zwa muvhuso wa Mabirithishi nga u tevhekana, Yunioni ya Afurika Tshipembe na u thomiwa kana u simiwa ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe na muvhuso wa khethululo, pholisi ya luambo ya muvhuso na vharangaphand=a vho kundwa u vhona phambano ya nyambo dza Afurika Tshipembe. Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi.
Zwe zwa buliwa afho nt=ha zwo ita uri hu vhe na u sa lingana ha nyambo na u shumiseswa ha dzin<we nyambo u fhira dzin<we he u shumiseswa ha Tshivhuru na Tshiisimane zwa bveledza u sa lingana vhukati ha idzi nyambo na nyambo dza Afurika Tshipembe.
Ngauralo, pholisi dza luambo dza muvhuso wa tshit=alula na dza koloni khathihi na dza polotiki na dza matshilisano na ikonomi, dzo ita uri hu vhe na mutevhe wa nyambo dzi sa lingani zwe zwa sumbedza u sa lingana ha tshaka na maimo zwine zwa wanala kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe.
Izwi zwot=he ndi zwone zwo vhangaho itshi tshiimo tsha nyambo dzapo na vhathu vho fhambanaho na tsha zwin<we zwigwada zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule hu tshi katelwa Mabofu na Madzingand=evhe - zwa t=ut=uwedza uri nyambo dza Afurika dzi ambiwe nga nd=ila I si yavhud=i, hu si nga vhaambi vha Tshivhuru na Tshiisimane fhedzi, na nga vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Afurika vhone vhane.
Itshi tshiimo tsho naniswa nga zwiimiswa zwa phuraivete na zwa muvhuso zwine zwa vha na dzema =la u dzhia tsheo dza nyambo zwi songo thoma zwa pulana hu tshee na tshifhinga dzine dza hanedzana na ndayotewa na t=hod=ea dza nyambo nga n<wambo wa u sa humbulela zwa matshelo na milayo ya malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa I netshedza furemiwekhe ya mulayo khulwane ya nyambo nnzhi, mveledziso ya nyambo dza tshiofisi na u =tut= uwedza =thonifho na u kond=elela u fhambana ha nyambo dza Afurika Tshipembe. I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka.
Ndayotewa I ombedzela uri nyambo dzot=he dza tshiofisi dzi fanela u wana =thonifho I linganaho' na u farwa nga nd=ila I linganaho, nga u =tut= uwedza tshiimo na u shumisa nyambo dzapo. Muvhuso u tea hafhu u shumisa vhusimamilayo na vhun<we vhukando u langa na ut=ola tshumiso ya nyambo dzapo dze kale dza vha dzi sa dzhielwi nt=ha.
thudzelwa kule ho sedzwa t=hod=ea dzo buliwaho dza zwitshavha na zwi tan<waho nga zwigwada.
Khethekanyo 6(2) ya Ndayotewa I t=od=a nd=ila dzine dzi nga shumiswa malugana na u bveledziswa ha idzi nyambo dzapo.
Khethekanyo 6(3) na (4) I na =thod=ea dzine dza tshimbilelana na luambo dza mivhuso ya vhukati na ya vund=u, hune mihasho ya muvhuso ya tea u shumisa nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha mbili.
U bvela phand=a na u =tut=uwedza u fhambana ha nyambo, khethekanyo 6(5) I kwama u vhumbiwa ha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (PanSALB) u itela u isa phand=a nyambo nnzhi na u vhona uri hu vhe na mveledziso na tshumiso ya nyambo dzot=he dza tshiofisi hu tshi katelwa na dza Khoi, Nama na San, na nyambo dza zwand=a dza Afurika Tshipembe. PanSALB I d=o dovha hafhu ya =tut= uwedza uri hu t=honifhiwe Nyambo dza Vhufa dzine dza ambiwa nga zwin<we zwigwada zwa vhadzulapo na dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli.
Zwin<we zwi kwamaho luambo zwo teaho zwo buliwa hun<we kha Ndayotewa. Khethekanyo 9(3) I tsireledza malugana na tshi=talula u ya nga luambo, hone khethekanyo 30 na 31(1) I tshi kwama pfanelo dza vhathu malugana na u shela mulenzhe kha zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo khathihi na u d=iphina. Khethekanyo 35(3) na (4) I amba nga ha pfanelo dza vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhathu vho hweswaho milandu, hu tshi khou ombedzelwa nga maand=a pfanelo ya tsengo kwayo na uri matshimbidzele a =talutshedzwe nga luambo lune muthu onoyo a lu takalela.
Muhasho wa Pfunzo wo bveledza 'Pholisi ya Luambo Pfunzoni (LiEP), ine ya ombedzela tshumiso ya nyambo nnzhi sa nyengedzedzo ya u fhambana ha mvelele na tshipid=a tshihulwane tsha u fhat=a Afurika Tshipembe =li si na tshit=alula. Naho muhumbulo muhulwane hu u guda na u gudisa nga luambo lwa hayani, vhagudiswa vha dovha hafhu vha =t ut=uwedzwa uri vha gude dzin<we nyambo. Iyi pholisi I kwama zwithu zwi no nga sa nyambo dza u guda na u gudisa kha zwikolo zwa muvhuso, kharikhula dza tshikolo, mishumo ya zwa luambo ya mihasho ya pfunzo ya vund=u na khoro dza u langa zwikolo.
Ndayotewa na min<we milayo I tshimbilelanaho nayo I eletshedza nga ha u isa phand=a nyambo nnzhi Afurika Tshipembe. Iyi furemiwekhe ya pholisi I tea u katela u tshimbilelana ha pholisi dza luambo kha levhele dzot=he tharu dza muvhuso nahone I tea u sumbedza zwavhud=i vhuimo ha dzipholisi malugana na tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza tshiofisi kha mavund=u ot=he a =tahe Afurika Tshipembe.
Pholisi ya luambo I dzhiela nt=ha zwo netshedzwaho nga ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi nahone I shumisana na ndivho dza muvhuso dza zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki na dza nyaluwo ya pfunzo.
U alusa ndangulo yavhud=i ya luambo ya tshumelo dza muvhuso u itela u fusha t=hod=ea na ndavhelelo dza dzikhasitama.
U =tu=tuwedza tshumelo yo d=isendekaho nga vhathu musi hu tshi khou rerwa kana u lugisa zwine zwa vha kwama, =thodea na ndavhelelo dza nyambo nnzhi dzo fhambanaho nga u davhidzana tshifhinga tsho=the.
u =tut=uwedza nyambo nnzhi Afurika Tshipembe zwi =tod=a u d=inetisa hune ha katela nd=ivho ine ya vha hone kha zwitshavha hune nyambo dzapo dza tshiofisi dza vha dzone dza vhut=hogwa. Izwi zwi d=o =tut=uwedzwa nga tshumiso na nga u shela mulenzhe ha vhadzulapo kha maitele a mveledziso ya luambo.
U thola vhad=ivhi vha luambo uri vha thuse kha maitele a u bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa nyambo nnzhi nga u ita risetshe na u phad=aladza mawanwa kana mvelelo.
U =tut=uwedza tshumisano na u sielisana vhud=ifhinduleli vhukati ha mashango a re mirad=o ya SADC u itela u =tavhanyisa mveledziso ya luambo.
U ita tsedzuluso dza pholisi u itela u =tola mvelaphand=a malugana na u vha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi re na nyambo nnzhi.
U =tanganedza uri nd=ila ine ya shumiswa nga vhadzulapo ya u =tut= uwedza nyambo nnzhi ndi yone ya vhu=thogwa, ho lavheleswa phambano khulwane ine ya vha hone kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. I tea u vha nd=ila ine ya shumiswa hot=he nahone ya vhushela mulenzhe kha u pulana luambo na tshumiso ya pholisi ine ya =t anganyisa zwavhud=i vhukoni ha thekhinikhala ha u pfukhisa nd=ivho na vhukoni.
Zwivhumbeo zwot=he zwa muvhuso (muvhuso wa lushaka, wa vund=u na wapo), khathihi na zwin<we zwiimiswa zwa muvhuso kana zwine zwa ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo zwi a vhofhiwa nga iyi Furemiwekhe ya Luambo.
Malugana na u =tut=uwedza nyambo nnzhi, mavund=u a d=o bveledza pholisi dzine dza tshimbilelana na milayo ine ya vha kha iyi Furemiwekhe ya Pholisi, a tshi dzhiela nt=ha nyimele ya madzingu ayo, =t hod=ea dza vhadzulapo na ndavhelelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Muvhuso wapo u d=o ta tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo zwine zwa wanala ngomu ha furemiwekhe ya pholisi ya luambo I konisaho. Musi hu tshi tiwa tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo, muvhuso wapo nga u davhidzana na vhadzulapo nga u =tand=avhuwa, u tea u bveledza, u and=adza na u shumisa pholisi ya nyambo nnzhi.
Hansard, vhunga zwo fanela: Tenda kha vhusimamilayo ha mavund=u , nyimele ya vha yone ine ya d=o ta uri ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa.
Muvhuso u d=o =tut=uwedza, na u thusa hune zwa vha zwo tea, mabindu a phuraivete u bveledza na u shumisa pholisi dzavho dza luambo dzine dza tshimbilelana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka.
luambo kana nyambo dzine tsha d=o dzi shumisa (kha zwa vhudavhidzani ha nga ngomu na vhudavhidzani vhukati ha mihasho): Tenda hune zwa konadzea, ha sa d=o vha na muthu na muthihi ane a d=o thivhelwa u shumisa luambo kana nyambo dzine a dzi takalela. Malugana na u tshimbidza mit= angano kana u ita min<we mishumo hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot=he u shumisa zwa u konadzisa luambo zwi no nga sa vhufhinduleli na /kana vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi ha u hevhedza) hune zwa konadzea.
Vhudavhidzani na vhadzulapo: Kha vhudavhidzani ha tshiofisi, hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo. Vhudavhidzani hot=he vhune ha itwa nga mulomo kana nga u tou amba vhu tea u vha nga luambo lwa tshiofisi lune lwa takalelwa nga vhathetshelesi. Arali zwo tea hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot=he u shumisa tshumelo dza u konadzisa luambo dzi no nga sa vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi nga lut= ingo na ha u hevhedza) hune zwa konadzea.
Nyand=adzo dza muvhuso: Mbekanyamushumo ya u and=adza ya Nd=ila yavhud=i ya u Shumisa Nyambo nnzhi I tea u tevhedzelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka hune ha wanala uri nyand=adzo a dzi =tod=ei nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11.
Hune tshumelo ya muvhuso kha vhuimo vhufhio kana vhufhio ya =t od=a vhudavhidzani ha mafhungo nga vhud=alo, vhudavhidzani honoho ha mafhungo vhu d=o tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dza 11, hone kha mavund=u vhu tshi tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dzo themendelwaho.
Hune ha wanala uri man<walo a muvhuso ha nga d=o bveledzwa nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11, mihasho ya muvhuso wa lushaka I d=o and=adza man<walo nga khathihi nga nyambo dzi si ho fhasi ha dza rathi.
Hu d=o shumiswa mulayo wa u sielisana musi hu tshi nangiwa nyambo malugana na u and=adzwa ha man<walo a muvhuso nga nyambo dza Tshinguni na Tshisuthu.
U thoma u shuma ha pholisi ya luambo zwi d=o engedzedza t=hodea ya tshumelo dza vhufhinduleli, nga maand=esa nga nyambo dzapo. Hu d=o tea u engedzwa nd=ivho ya vhufhinduleli kha idzi nyambo kha mihasho ya muvhuso na kha vha shumaho nga luambo vha mahayani vhane vha nga sa vhafhinduleli, vhakhakhululi na vhad=ologi. U engedzea ha =t hod=ea ya tshumelo dza vha shumaho nga luambo vha phurofeshinala hu d=o =tod=a uri vha netshedzwe vhugudisi malugana na nd=ivho ya mushumo wavho.
U thomiwa ha yuniti dza luambo kha muhasho mun<we na mun<we wa muvhuso wa lushaka na kha vund=u =lin<we na =lin<we zwi d=o ita uri mishumo ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I engedzee. Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I d=o =tod=iwa uri I tshimbidze ndangulo ya u shumiswa ha pholisi nga u tshimbidza (a) vhugudisi ha vhashumi vha yuniti ya luambo malugana na zwa u pulana luambo na (a) u tikedza mbekanyamushumo dza mushumo dza idzi yuniti. NLS I d=o dovha hafhu ya vha na vhud=ifhinduleli ha u tshimbidza mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi ha vhufhinduleli, vhukhakhululi na vhud=ologi na u bveledza milayo ya kushumele malugana na zwi kwamaho khwalithi.
Masia a theminogirafi na theminolodzhi na one a d=o kwamiwa. U engedzea ha mushumo wa vhufhinduleli hu d=o =tod=a uri mveledziso ya theminolodzhi kha nyambo dza tshiofisi na Mbulungelo ya mathemu ya Lushaka (National Termbank) zwine zwa kona u swikelelwa nga muvhuso na vha shumaho nga luambo vha mahayani zwi =tavhanyisiwe.
sedzulusa mupele=to wa nyambo dzapo zwi d=o thusa nga maand=a kha u konadzisa luambo.
Muelo wa yuniti dza luambo u d=o tiwa nahone hu d=o thomiwa nga vhugudisi ha vhukoni kana zwikili kha i=li sia ho lavheleswa nomboro ya nyambo dza tshiofisi dzine dza d=o shumiswa.
U bveledza vhukoni ha u konadzisa luambo kha masia o buliwaho hu d=o itwa nga tshumisano na vhanetshedzi vha tshumelo vha no nga sa vha zwiimiswa zwa theshiari zwine zwa netshedza mbekanyamushumo dzo tendelwaho nga SAQA na khoso dza zwa luambo, vhufhinduleli na vhukhakhululi, vhud=ologi, vhupulani ha luambo, theminogirafi na lekizikhogirafi.
U thoma u shumiswa ha pholisi nga u tevhekana ha tshifhinga tshipfufhi, tsha vhukati na tshilapfu ndi tshitirathedzhi tshine tsha takalelwa kha levhele dzot=he.
Kha nyand=adzo dza muvhuso, tshumiso I d=o itwa nga nd=ila yavhud=i nga zwivhumbeo zwa muvhuso tshifhinga tshine tsha lingana min<waha miraru. Zwivhuya zwa u shumisa nd=ila ya u thoma u shumisa nga zwit= uku nga zwit=uku ndi zwa uri mihasho I nga kona u bveledza vhukoni nga u t=avhanya na u tshimbidza tshumiso nga nd=ila yavhud=i.
Nd=ila dza u langa malugana na u vhona uri hu bveledzwa tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhululi ya khwalithi.
Nga u shumisana na PanSALB, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u d=o langa u bvela phand=a na u vhiga nga zwifhinga zwo tiwaho kha vhahulwane vhot=he vho teaho.
U sedzuluswa ha pholisi hu d=o itiwa tshifhinga tshot=he nahone hu d=o itwa themendelo dza u ita dzitshanduko hune zwa vha zwo tea uri migaganyagwama I lugiswe nga nd=ila yo teaho.
Dziinifurasitirakitsha dzine dza t=od=ea malugana na u shumisa pholisi dzi d=o thomiwa.
Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea.
Zwin<we zwine zwa d=o shumiswa ndi Khoudu ya Vhud=ifari ya Luambo ya Vhashumi vha Muvhuso, u thomiwa ha Khoro ya Vha shumaho nga Luambo ya SA, Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut=ingo ya Afurika Tshipembe, tshitirathedzhi tsha mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na tshitirathedzhi tsha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu.
U tikedza mveledziso ya vhashumi vhane vha =tod=ea malugana na u shumisa zwavhud=i nyambo nnzhi.
U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo, ndi uri, mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi, nga mveledziso na mulayo wo teaho.
U tikedza kana u thusa kha u guda na u gudisa nyambo dzot=he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe kha levhele dzot=he dza u dzhena tshikolo.
dza mulayo na dza ndaulo, nz.
mulaedza zwine zwa d=o shumiswa.
nga muvhuso wo fhiraho.
vhutsila ha u amba kha idzi nyambo.
dza vhufa na SASL.
u davhidzana na khomphwutha.
luambo u ya kha lun<we nga mulomo.
maand=a na u dzhielwa maand=a.
mbili kana u fhira nga nd=ila kwayo.
a tshumiso ya luambo lwonolwo.
thungo, nd=ila na mvelelo.
mveledziso ya luambo.
mihasho nga zwa luambo.
lun<we luambo u ya kha lun<we.
hogomelo ya mutakalo.
thudzelwaho kule Afurika Tshipembe.
kharikhulamu na pholisi ya luambo.
vhuimoni ha lwa tshiofisi.
kha vhudavhidzani nga u angaredza.
<fn>STATS. MultilingualWordList.2010-11-09.ve.txt</fn>
Mbadelotshayamutengo wa ndindakhombo na vhuendisi f.o.
Ṱhanganyelo ya mbuelo ya vhudzulo (vhudzulavhaendelamashango).
<fn>Service charter_Venda.txt</fn>
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga.
ipfi. a u rangela nga minisi.
Tshata ya Tshumelo ya vhapondwa vha Vhugevhenga Afrika Tshipembe (Tshatha yaVhapondwa) ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u. u.uwedza vhulamukanyi kwahokha vhoṱhe, Tshata ya Vhapondwa ndi mbilaelo nga kha Mulayotewa wa Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996) na Mulevho wa Mbumbano ya Dzitshakha Milayo yaMutheo ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na TshumisoMmbi ya maanḓa, wa 1985(GA/RES/40/34).
U bva nga 1994, nahone hu tshi khou sedziwa u simiwa ha mvelele ya pfanelo dza vhuthu, maṱo o vha a tshi khou bva kha sisiteme ya vhulamu-kanyi ya u vhumba vhuswina na u vhaisana a livha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha mbued-zano. Hezwi zwi amba vhulamukanyi vhune ha sa sedze fhedzi vhugevhenga sa vhutshinyi ha u khakhela muvhuso fhedzi, fhedzi vhune ha sedza sa u khakhela muṅwe muthu.
Hezwi zwi anana na tshiṱirathedzhi tsha u Thivhela Vhugevhenga tsho sedzaho kha mupondwa tsha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga. Tshipikwa tshihulwane ndi u. ea vhapondwa maanḓa nga u swikelela. ho.ea dza-vho, hu nga. i vha nga ndaka kana muyani.
Tshata ya Vhapondwa na. i.walo. a maimo a fha-sisa. o. umiwaho afha ndi tshomedzo dza ndeme dzine dza. alutshedza na u nweledza pfanelo na vhuḓifhinduleli vhune ha kwama tshumelo dzine dza fanela u. etshedzwa vhapondwa na vhaponyi vha vhugevhenga Afrika Tshipembe. Tshata ya Vhapondwa i anana na mbetshelo dza khethekanyo ya 234 ya Mulayotewa.
Ndi na fulufhelo. a uri nga vhuḓiimiseli na vhu.i.ekedzi ha vhoṱhe vhane vha shela mu-lenzhe kha hoyu mushumo wa vhulamukanyi ha vhugevhenga, heyi Tshata ya Vhapondwa i. o thusa kha u ita uri milayo ine ya tea u tevhedzwa u tevhedze nga nḓila ine zwa. o ita uri i fushe ndivho dzayo-zwa ita uri vhulamukanyi kwaho vhu vhe ngoho kha vhoṱhe,
vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phanḓa na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa, hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhu-lamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maanḓa na. humetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso.
Uri ndi tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u. u.uwedza u. iphi.a ha vhathu nga dzipfanelo na mbofholowo hu linganaho ho fulufhedziswaho kha Mulayotewa kha vhathu vhoṱhe na uri vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhahwelelwa dzi tshi dzhielwa nṱha, dza tsireledzwa na u linganyiswa.
Zwine vhugevhenga vhuhulwane ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u nyadzisa pfanelo dza vhapondwa dza vhuthu.
mvelaphanḓa ye ya vha hone u bva tshee ha vha na demokirasi, malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwaṱhisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhoṱhe hu sa khou sedzwa lushaka, mbeu, mvelele na tshigwada. Uri maga o fhambanaho o shumiswa sa tshipiḓa tsha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi, kha sia. a u vhona uri ho sedzeswa kha vhapondwa, u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhahwelelwa na u fhungudza u shushedzwa nga mulandu wa zwenezwo kha maṅwe maga a vhulamukanyi.
u bvisela khagala maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa nga na u. etshedzwa vhapondwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi. a kha sisiteme ya vhulamukanyi; na u tendela uri hu vhe na u thusiwa ha vhapondwa musi vha sa tsha farwa zwavhuḓi na maimo eneo a sa tsha swikelelwa.
Arali vho no vhuya vha vha mupondwa wa vhugevhenga, pfanelo dzitevhelaho, sa zwo vhewaho kha Mulayotewa na miṅwe milayo i kwameaho, dzi. o tsireledzwa musi vha tshi.
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga. honifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u. avhanya nahone nga nḓila yavhuḓi, u. honifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga miraḓo yoṱhe ya muhasho, tshiimiswa zhendedzi kana dzangano. iṅwe na. iṅwe. ine. a khou shuma na vhone kana. inwe. a khou vha. etshedza tshumelo (.ine nga murahu. a. o pfi muṋetshedzi wa tshumelo).
Pholisa nga tshifhinga tsha. ho.isiso vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo, khathihi na Vhaṋetshedzi vha tshumelo, vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo dzine vha nga. angana nadzo, dzi fanaho na u ita dzi inthaviwu na vhone nga luambo lune vha funa nahone tshiphirini, arali zwo tea.
Aya maga a. o vha thusa kha u thivhela uri vha songo shushedziwa hafhu.
Vha na pfanelo ya u. etshedza mafhungo musi hu tshi khou itwa. ho.
Pholisa, mutshutshisi na muofisiri wa tshumelo ya vhululamisi vha. o dzhia maga u itela u vhona uri thuso iṅwe na iṅwe ine vha. o.a u i. etshedza kha. ho.isiso, u tshutshisa na kha khothe ya parole i a thetsheleswa na u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo ya uri naa hu a bvelwa phanḓa na ho.isiso, kana u tshutshisa kana khothe ya Bodo ya Parole.
Heyi pfanelo i amba uri vha nga shela mulenzhe (hune zwa vha zwo tea na hune zwa konadzea) kha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, nga u ya tsengoni ya beili, tsengo, mushumo wa u gwevha na/kana tsengo ya Bodo ya Parole.
Zwi amba uri vha. o vha na tshifhinga tsha u. ea tshiṅwe tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga.
Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou. wala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou. waliwaho.
Vha na pfanelo ya u. ivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nḓila ya u dzi shumisa.
Vha a tendelwa, sa tshipiḓa tsha pfanelo yavho, u humbela u. alutshedzwa zwoṱhe zwine vha sa zwi pfesese nga luambo lune vha lu fesesa.
Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u. ivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzine dza vha hone nga Vhaṋetshedzi wa tshumelo.
Vha tea u. ivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani. Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na maḓuvha a khothe, mbadelo dza. hanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya. hanzi.
Vha nga kha. i. o.a. halutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho, u tshutshisa kana u sa tshutshisa.
Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana maṅwalo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela.
Vha nga ita khumbelo ya u. ewa nḓivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela.
Vha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a. ivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya. o ita uri vha fhidze mushumoni.
Arali vhe. hanzi vha tea u vhiga mishushedzo yeneyo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso.
Arali vha tshi fusha. ho.ea dzo tiwaho, mapholisa vha. o vha itela khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha Dziṱhanzi;
Arali vha dzheniswa kha mbekanyamushumo ya u tsireledza Dziṱhanzi, vha. o tsireledzwa kha. hu.huwedzo dzoṱhe dzine dzi nga vha dzi songo tea, u tambudzwa kana u shushedzwa.
Hezwi zwi. o khwaṱhisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa. hanzi nahone vhuṱanzi havho vhu. o vhulungea, na u vha tsireledza kha u. ibvisa sa. hanzi nga mulandu wa. hu.huwedzo dzi songo teaho.
Heyi pfanelo i amba zwa uri kha dziṅwe nyimele khothe i nga iledza u anḓadzwa ha mafhungo afhio kana afhio (hu tshi katelwa na vhune) kana i nga. ea ndaela ya uri tsengo i itiwe tshiphirini (i itiwe nga khamera).
Vha nga humbela vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha. ivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho pfuluselwa huṅwe fhethu.
Vha na pfanelo ya u humbela thuso, na u kona u swikelela (arali zwo tea) tshumelo dza matshilisano, mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya.
Mapholisa vha. o vha thusa nga u vha. alutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa; na u vha. ivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho.
Mulanguli wa ofisi kana. hoho ya ofisi ya khothe u. o ita uri vha wane tshumelo dza vhuḓologi.
Mutshutshisi u. o vhona uri hu dzhiiwe maga a tshipentshela malugana na vhugevhenga vhune ha kwama zwa vhudzekani, khakhathi dza muṱani na u un.wa/u sapotwa ha vhana na uri milandu yeneyo i iswa kha khothe dza tshipentshela, arali dzi hone.
Arali vha na. ho.ea dza tshipentshela, Vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe u ya nga mishumo yavho vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na. ho.ea dza tshipentshela na u vha fara nga nḓila yo teaho.
Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone.
Vha nga humbela u vha hone. uvha.
Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977).
Ndiliso hu ambiwa tshelede ine khothe ya zwa vhugevhenga ya i. ea mupondwa nge a lozwa kana ha tshinyadzwa thundu yawe, hu tshi katelwa na tshelede nga mulandu wa vhugevhenga.
Mutshutshisi u. o vha. ivhadza arali ndiliso yo. etshedzwa na uri i shumiswa hani. Vha nga. i vulela muhwelelwa mulandu arali khothe i songo vha fha ndiliso. Hezwi zwi anzela u itea arali tshinyalelo i sa lingani na masheleni kana sa tsumbo, u vhaisala muhumbuloni/muyani kana vhu.
Mabalane wa khothe u. o vha thusa kha u ita ndaela ya ndiliso uri u. etshedzwe nga khothe.
Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni, kana he ndaka yavho ya tshinyadzwa zwi siho mulayoni.
u wana zwine zwa vha zwavho murahu zwi amba uri hune khothe, nga murahu ha u vhonwa mulandu , ya laela tshigevhenga u vhuisela thundu murahu dze a waniwa mulandu wa u dzi dzhia kha vhone zwi si ho mulayoni uri vha. i wane vha kha vhuimo he vha vha vhe khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na vhugevhenga honoho.
Mutshutshisi u. o vha. ivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u. o vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo i a tevhedzelwa.
Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela, vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana muṋetshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou i. etshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa. Arali vha songo fushea malugana na nga n.
Tshipembe, c Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu d Khethekanyo ya Mbilaelo yo. iimisaho e Ofisi dza Tshipholisa dza Vhupo ha dziḓoroboni f Khoro ya Phurofesheni ya zwa Mutakalo ya Afrika Tshipembe, kana g Axenn.e. e vha tou. i.o.ela. ine vha. i badela vhone vha.
Arali vha tshi. o.a mafhungo nga vhuḓalo nga ha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha Tshatha ya Vhapondwa, vha humbelwa uri vha vhale maimo a fhasisa (Minimum Standards) a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhugevhenga. heḽi. i.walo. i wanala kha ofisi iṅwe na iṅwe ya muvhuso ine ya shela mulenzhe.
Vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi vha.
zwiṱitshi zwa Mapholisa na Yuniti dza. ho.
Ofisi dza Tshumelo ya Mapholisa a Dzi.
Arali vha tshi. o.a mafhungo nga vhuḓalo malugana na zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi. i.
Heyi Tshatha ya Tshumelo ya Vhapondwa vha Vhugevhenga ya Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Vhulangi ha zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, na Mutakalo, khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Khethekanyo ya Mbilaelo yo. iimisaho, miraḓo ya Khomishini dza madzhisiṱaraṱa na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na miraḓo ya Tshwane Metro police.
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maanḓa thuso ye ya. etshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na u bveledzwa ha Tshatha ya Vhapondwa.
<fn>StateoftheNation.2007.2009-04. Ve.txt</fn>
Muphuresidennde Vho- F.W.
Mufumakadzi Vho-Adelaide Tambo vho lovha nga murahu ha maḓuvha a si mangana musi vho bviswa vhuongeloni. Fhedzi ngauri ro vha ri tshi zwi ḓivha uri vha na muya wo khwaṱhaho na maanḓa a u funa u dzula na vhatshilaho, ro vha ro ḓiimisela u vha ṱanganedza na vha muṱa wavho sa vhaeni vhashu kha vhuno vhuṱambo vhu Ṱhonifheaho, Fhedzi a zwo ngo konadzea.
Matshelo ri ḓo hulisa Mufumukadzi Vho-Tambo lwa u fhedzisela musi ri tshi vha vhulunga. Vha ḓo vha vha na riṋe lwa muya nga ṅwedzi wa Tshimedzi ṋaṅwaha musi ri tshi pembelela ṅwaha wa vhufumiṱahe wa mabebo a munna wa vhaṋe Vho-Oliver Reginald Tambo, vhane vha vha khotsi a vhana vhavho, khonani yavho, mushumisani, na murwa a huliseaho wa shango ḽashu.
Fhedzi ndi pfa ndo takala nga maanḓa u ṱanganedza matsheloni ano Muhulisei Vho-Albertina Luthuli, ṅwana wa Muthubi wa u thoma wa shango ḽashu wa Nobel Peace, Inkosi Vho-Albert Luthuli vhe vha lovha lufu lu vhavhaho miṅwahani ya 40 yo fhiraho. Ṋaṅwaha ri humbula lufu lwa Vho-Luthuli nahone ri tshi humbula ḓuvha ḽe ha vhigwa uri vho dzhakwa nga tshidimela masimuni a movha a KwaDukudza. Lufu lwavho lwo vha lwu tshuwisaho, ngeno vhutshilo havho ho vha vhu ṋaledzi yo ri isaho nḓilani ya mbofholowo ine ra ḓiphina ngayo ṋamusi.
Ndi pfa ndi tshi ḓihudza uri Afrika Tshipembe ḽa dimokirasi ḽo pfa zwo tea u hulisa zwe Vho-Albert Luthuli na Vho-Oliver Tambo vha imela zwone kha shango ḽashu nga u vhidza zwiṅwe zwa Zwiala zwashu zwa Lushaka nga madzina avho - Tshiala tsha Luthuli, na Tshiala tsha Khonani dza O.R. Tambo. Ndi dovha nda ḓivha uri avho vhe vha avhelwa Zwiala izwi zwa Lushaka vha ḓihudza zwingafhani.
Ndi dovha nda pfa ndo takala u ṱanganedza fhano Nḓuni vharangaphanḓa vho dzulaho kha bogisi ḽa Muphuresidennde, vhe vha ranga phanḓa Mugwalabo wa Vhafumakadzi wa Ṱhafamuhwe 1956 na u Takuwa nga Milenzhe ha Soweto 1976. Ndi dovha nda ṱanganedza vhahali vha mavunḓu oṱhe ashu vhe ha dzinginywa nga Zwipikara zwa Mavunḓu uri vha ḓe vha vhe tshipiḓa tsha vhaeni vhahulisea vhane vha vha na riṋe ṋamusi.
Muvhuso wa vhathu vha Afrika Tshipembe une nda amba ndo imela wone ṋamusi, sa zwe nda ita nga vhuḓihudzi kha miṅwaha yo fhiraho, wo vhumbwa nga 2004 nga murahu ha Khetho dza Lushaka dza wonoyo ṅwaha.
Kha Khoro ya ṅwaha nga ṅwaha ya ṅwedzi wo fhiraho wa Phando, Khabinethe ya Lushaka yo imaho ṱhodzini ya sisiteme ya kuvhusele ine ra ḓihudza ngayo, yo sedza uri muṱangano uyo wo vha tshiga tsha u vha vhukati ha vhutshilo ha muvhuso we wa bebwa kha khetho dza lushaka dza 2004.
Nga murahu ha u pfesesa izwo, zwo vha zwo teaho uri ri ḓivhudzise uri - ndi ifhio mvelaphanḓa yo itwaho kha lutamo lwashu lwa u swikelela zwipikwa zwe ra ḓikumedza zwone, zwe zwa ita uri vhathu vhashu vha ri khethe nga vhunzhi uri ri vhuse shango ḽashu u bva nga 2004 u swika kha khetho dzi tevhelaho dza 2009!
Ndi tama u humela murahu ndi humbule zwe ra amba nga 2004, sa vhaimeli vha vhathu vhashu nahone izwi ro zwi amba phanḓa ha khonani dzashu u bva ḽifhasini ḽoṱhe, muṱanganoni wa hune muvhuso washu wa vha hone Union Buildings ḓoroboni ya Tshwane nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo, ḽe ḽa vha ḓuvha ḽa u pembelela ṅwaha wa vhufumi wa mbofholowo, nahone ha shelwa mulenzhe kha vhuṱambo ha u Rwelaṱari Muphuresidennde wa Riphabuḽiki, we a khethwa nga Phaḽamennde yashu, hu tshi khou ṱhonifhiwa ndavhelelo dza vhathu vhe vha khetha kha khetho dza 2004.
Tshifhingani tsha miṅwaha minzhi, shango ḽashu ḽo vha ḽi na zwinzhi zwo vhifhaho nahone ḽo imela zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho vhathu...
Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u bebwa u muthu mutswu ha vha u bebelwa thambulo ya vhutshilo. Ḽo vha ḽi shango ḽe u bebwa u mukhuwa zwa vha zwi tshi amba u dzula wo tshuwa na u vha dikitela ḽo dzumbwaho...
Ho vha hu shango ḽa mashika, tsiku, tshampungane tshi vuḓaho, ḽo sinaho, ḽa vhathu vhanzhi vho fhelelwaho nga maanḓa, ḽe ḽa vha ḽi na maḓagala o hasekanywaho hoṱhe, ḽa dovha ḽa vha shango ḽe ḽa dzhia buḓo ḽi itaho uri vhuṅwe vhupo vhuvhe ha zwiṱaraṱa zwo kunaho, dziḽeini dza vhuḓi, na maluvha a fhufhumaho a tshimbidzanaho na hatsi vhudala vhu lilaho zwiṋoni na zwiṅwe, nahone vhupo ha nnḓu dzo lugelaho mahosi na vhaṱanuni, nahone he ha vha huna nyimbo dza vhudi na lufuno.
Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u tshila kha vhuṅwe vhupo ho vha hu u ḓirambela zwira uri zwi ḓe zwi u ponde kana u kombetshedzea uri u ponde vhaṅwe, zwa dovha zwa ita uri vhaḽedzani vha fhedze vha tshi vho vha zwidakwa nahone vha shumise zwidzidzivhadzi u itela uri vha hangwe nga vhuṱungu he vha vha vha tshi khou ṱangana naho, nge vha ḓivha uri vhutshilo havho vhu nga si vhe ho teaho arali hu sina mabulayo, u tshipwa na nndwa dzi vhavhaho dzi sina tshiitisi.
Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u dzula kha vhuṅwe vhupo zwo vha zwi tshi amba u vha na tsireledzo ngauri u tsireledzea zwo vha zwi tshi amba u ḓihahedza fhethu ho tangwaho nga mbondo khulwane, ḓaraṱa dza muḓagasi, mmbwa dzi lumaho, mapholisa na maswole vhe vha vha vho ḓiimisela u tsireledza avho vhe vha vha vhe vhone vhomailausumbwa, nahone vha tshi khou vha tsireledza nga zwigidi na dzithannnga na mabufho e a vha a tshi vhulaha avho vha ṱoḓaho u khakhisa mulalo wa vhomailausumbwa...
Ro ṱangana fhano ṋamusi, nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo, ngauri vhathu vhashu, na biḽioni dza vhathu vha ḽifhasi, vhane vha vha vhahali vhashu nndwani vho dzhia tsheo ya uri - kha zwi fhele zwoṱhe!...
Ri a zwi ḓivha zwavhuḓi uri thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku. Hezwi zwi katela tshiṅwe na tshiṅwe, u bva kha khwinifhadzo ya mutakalo wa vhathu vhashu, u ya kha phungudzo ya vhutshinyi, u alusa tshivhalo tsha vha konaho u vhala na u ṅwala na u ḓivha mbalo, na u vula mavothi a ngudo na mvelele kha vhoṱhe...
Ri pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri khetho dzashu dza vhege mbili dzo fhiraho dzo khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha vhathu vhoṱhe, hu sa sedzwi murafho, muvhala na luambo, uri vha shumisane u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓwaho nga vhoṱhe...
Ri ḓikumedza kha vhahali vhashu vhoṱhe vhe vha shuma u itela mbofholowo yashu, na kha khonani dzashu ḽifhasini ḽothe, uri a ri nga bvi nḓilani ra ita phambananadzo kha zwe vha zwi lwela na vhuḓifhinduleli ha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa dimokirasi, ḽa mulalo, ḽi sa khethululi nga muvhala, ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽa mvelaphanḓa, ḽo ḓikumedzaho kha tshumisano ya vhathu.
"Mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi hone wo thoma. Mushumo uyo u ḓo iswa phanda tshifhingani tsha 'Ṅwaha Fumi wa Vhuvhili wa Mbofholowo."
Miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, musi vha tshi khou dzudzanyela u ṱangana Muṱanganoni wa Vhathu we wa ṱanganedza Tshatha ya Mbofholowo, vhahali vha vho amba uri, "Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi roṱhe - MaAfrika na Mayuropa, MaIndia na Makhaḽadi vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe ... Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi ri ambe nga mbofholowo. Na nga dakalo ḽine ḽa nga ḓela vhanna na vhafumakadzi vha tshilaho kha shango ḽo vhofholowaho".
Ri tea u vusuludza vhuḓikumedzi hashu ṋamusi, uri ri ḓo amba nga ipfi ḽithihi ri tshi amba nga mbofholowo, u shumisana u itela dakalo ḽa vhoṱhe ḽine ḽa tea u ḓiswa nga mbofholowo, u shumisana u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na mbonelophanḓa nthihi, ri ambe uri ri roṱhe, ri tshi shumisana - ro neta nga zwoṱhe zwe zwa ita uri shango lashu ḽi vhe na zwo vhifhaho ḽi dovhe ḽi imele zwo vhifhaho na zwi nengisaho vhathu!
Ri tea u isa phanḓa na u ita zwe ra amba ngazwo musi muvhuso uno u tshi thoma u shuma, nahone ri tshi tou zwi ḓivha zwavhuḓi uri "thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku", na uri "nndwa ya pheliso ya tsiku ndi mudzi nahone i ḓo isa phanḓa na u vha mudzi wa vhukando ha u fhata Afrika Tshipembe ḽiswa,
u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo khulwane dza ḽifhasi.
Ndi pfa ndo takala u vhiga uri kha hoṱhe vhuḓikumedzi ho bulwaho, muvhuso u tshe kati na u vhona uri zwipikwa zwa lushaka zwi a fushwa.
Nyaluwo ya ikonomi yashu, ye ya aluwa nga phesenthe dzi fhiraho 4.5 miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho, ndi nyaluwo ya nṱhesa ye ra i swikelela u tou bva tshe ra wana mbofholowo nga 1994. Vhubindudzi kha ikonomi, nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete ho engedzwa nga 11%. Hanefha ndi he tshelede ye ya shumiselwa vhubindudzi ha tshomedzo dza tshitshavha ha aluwa nga 15.8% nga ṅwaha. Ṋamusi vhubindudzi ho tiwaho, sa phesenthe ya Gross Domestic Product - ine ya vha 18.4% - ndi ha nṱhesa u tou bva nga 1991.
Tshivhalo tsha vhathu vha shumaho tsho engedzea uya kha hafu ya miḽioni nga ṅwaha miṅwahani miraru yo fhiraho.
Ro vhona mvelaphanḓa siani ḽa u iswa ntha ha vhathu Vhatswu kha ikonomi. Tsivhalo tsha vhathu vhatswu vha vhalangulaho mimaraga kha JSE tsho aluwa u bva kha 3% nga 2004 uya kha 5%; nahone tshivhalo tsha vhathu Vhatswu kha vhulanguli ha nṱha tsho aluwa u bva kha 24% uya kha 27%. Fhedzi ri tea u dzula ri tshi zwi ḓivha uri tshivhalo itshi tshi fhasisa.
Mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi yo ḓisa khaedu khulwanesa kha riṋe roṱhe. U anda ha tshumiso ya tshelede nga vharengi ndi tsumbo ya nyaluwo ya vhuḓi ya vhathu vhoṱhe; nahone thandela dza tshomedzo dzine ra khou shumana nadzo dzi ṱoḓa nḓisedzo khulusa ya zwishumiswa na mitshini.
Fhedzi siani ḽa vhubindudzi ha ḽifhasi zwi kha ḓi tou vha khagala uri a ro ngo swikelela zwe ra ḓikumedza zwone zwine zwa vha mveledziso ya thundu dza vharengi na dza masheleni dzine dza ṱoḓwa nga shango ḽashu.
Naho hu uri tshikolodo tsha miṱani tsho aluwa nga tshivhalo tshi fanaho na tsha nyaluwo ya malamba, zwi a vhilahedza uri vhathu vha Afrika Tshipembe a vha vhulungi tshelede, nahone izwi zwi ita uri ri ḓisendeke nga tshelede dza maṅwe mashango. U sa dzika ha tshelede yashu nahone ho itisa uri ri sa shume zwavhuḓi kha nḓowetshumo dza thengiselonnḓa.
Ikonomi yo sika mishumo ya miḽioni nthi na hafu miṅwahani miraru yo fhiraho. Ndi zwa nṱha u ḓivha uri u bva nga Ṱhafamuhwe 2005 u swika nga Ṱhafamuhwe 2006 ho sikwa mishumo ya 300 000 kha sekhithara ya mishumo ya vhukuma hu sa katelwi zwa vhulimi, nahone izwi zwi sumbedza nyaluwo ya 4%.
Tshipiḓa tshiṱuku tsha izwi ndi mishumo ya tshoṱhe yo sikwaho nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho. Fhedzi zwi tou vha khagala uri mbekanyamushumo iyi i tea u andiswa. Zwi dovha zwa vha khagala uri ri nga kona u shuma khwine u fhira zwe ra ita siani ḽa tsiko ya mishumo ine muthu a ḓithola ene muṋe kha mabindu maṱuku na maṱukusa; Sa izwo vhunzhi ha vhathu vha sa shumi vhe vhaswa, ri tea u shumesa siani ḽa vhukando vhu fanaho na Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa na mvelaphanḓa ya vhabindudzi vhane vha vha vhaswa.
Ri pfa ri tshi ḓihudza uri, musi ri tshi khou tevhedza vhuḓiimiseli hashu siani ḽa u fhaṱa tshitshavha tsha vhulondo, ro khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na dziṅwe ndambedzo u tou bva nga 2004. Vhathu vha wanaho wanaho ndambedzo vho vha vhe 8 million nga 2004, fhedzi ṋamusi ndi 11 million ya vhashayaho vha wanaho ndambedzo. Zwi a ṱuṱuwedza uri tshivhalo itshi tshine tsha khou aluwa tsho no vha fhasi ha ndangulo sa izwo mbekanyamushumo dzi tshi vho shuma zwavhuḓi. Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri tshumelo a i tseli fhasi, na kha tshumiso ya zwiko zwinzhi zwa muvhuso zwine zwa ḓo ḓisa tshumelo dza ikonomi u itela u sika mishumo na zwikhala zwa vhubindudzi.
Mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu yo thusa kha ndambedzo ntswa dza zwa dzinnḓu dzi swikaho tsini na 300 000 dzo ṋekedzwaho miṅwahani mivhili yo fhiraho. Fhedzi musi ri tshi khou lingedza u khwinisa vhuḓi na u bveledzisaphanḓa mbekanyamaitele dza u shumana na avho vhe siwa nga mbekanyamushumo dza tshitshavha na dza phuraivete dzine dza khou itwa zwino, ri a zwi ḓivha uri zwithu zwi khou ongolowa u fhirisa zwe ra vha ro lavhelela zwone. Ri tea u shuma u shandukisa tshiimo itshi.
Sa Vhahulisei ri a zwi ḓivha uri kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho ro bveledza na u thoma dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u khwinisa vhuendi ha tshitshavha. Hezwi zwi katela mbekanyamushumo ya mvulusuludzo ya zwa masheleni ya dzithekhisi na vhukando ha mavunḓu vhu fanaho na Moloto Rail Corridor vunḓuni ḽa Mpumalanga, hune hanefha ho no thomiwaho nga ngudo dza u sedza uri zwi ḓo shunwa hani, na Klipfontein Corridor ḓoroboni ya Cape Town, na thandela ya Gautrain ine ya ḓo ṱumanywa na sisteme yoṱhe ya vhuendi ha tshitshavha.
Hezwi na vhuṅwe vhukando ndi tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsho dzhenelaho tsha zwa vhuendi tshine tsha katela zwiporo na magondo. Ri ḓo shumana na u itwa ha idzi mbekanyamushumo nga u ṱavhanya u itela khwinifhadzo ya vhutshilo ha vhashumi.
Tswikelelo kha muḓagasi, maḓi na tshampungane yo khwiniswa. Afrika Tshipembe ḽo swikelela zwo tiwaho nga Millenium Development Goal nga 2005 siani ḽa nḓisedzo ya maḓi, nahone ho vha u khwinifhala ha tswikelelo kha maḓi u bva kha 59% nga 1994 uya kha 83% nga 2006. Uya nga United Nations Development Programme (UNDP), Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si gathi e a shumisa tshelede thukhusa siani ḽa gwama ḽa mmbi musi hu tshi vhambedzwa na tshelede ye ya shumiswa ka zwa maḓi na tshampungane.
" Afrika Tshipembe lo sumbedzisa uri pfanelo ya tswikelelo kha maḓi i nga thusa hani sa tshumiswa ya ṋetshedzomaanḓa na tsumbanḓila kha phoḽisi ... tshanduko dzi ḓisendekaho nga pfanelo dza maḓi dzo thusa kha u ṱanḓavhudza tswikelelo na u kunda masiandoitwa a u sa lingana ho itwaho nga khethululo nga lukanda a apartheid. Izwi zwo itwa nga u ḓisendeka kha zwa uri ndi pfanelo ya muthu".
Ri tea u pembelela mushumo mungafha. Fhedzi ngoho ndi ya uri vhathu vha miḽioni dza 8 a vha koni u swikelela maḓi nga ngona. Vhanzhi a vha na muḓagasi na tshampungane. Ri a ḓihudza uri ro kona u fhungudza mabunga a bakhethe nga hafu ṅwaha muthihi vhuponi ho dzudzanywaho. Ri nḓilani yo teaho ya u fhelisa sisiteme iyi i si ya vhuḓi nahone ri a fulufhela uri ri do kona u i fhelisa mafheloni a ṅwaha.
Ri ḓo isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi u itela pheliso ya zwine zwi sa vhe zwavhuḓi nahone zwi dinaho u itela uri ri roṱhe ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswaho nga mbofholowo. Tsedzuluso ya pfunzo na u waniwa ha zwikili i sumbedzisa khwinifhadzo ya nṱha nga 2004 naho hu uri izwi zwi khou itea nga u ongolowa. Hezwi zwi katela na tshiimo tsha nḓivho ya u vhala na u ṅwala, u ṅwaliswa ha vhagudiswa zwikoloni na dziyunivesithi kana magudedzi. Tshivhalo tshi songo dzikaho tsha vhane vha phasa Maṱiriki tshi sumbedzisa uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u disa vhudziki kha sisiteme na u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa yone-yone. Tshiṅwe ndi tshauri tshivhalo tsha vhagudiswa vha Maṱiriki vha phasaho Mbalo kana Mathematics nga gireidi ya nṱha tsho gaduwa zwiṱuku kha tsha 1995. Ri kha ḓi kundelwa u u vhona uri mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vhaaluwa i itwa nga ngona.
Naho hu uri mbekanyamushumo ya mbuiselo ya mavu yo andisa u vha hone ha fhethu ha vhudzulo ha vhathu miṅwahani i si gathi yo fhiraho, ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa maga a u shumana na mbilo dzi saathu u khunyeledzwa, dzine vhunzhi hadzo dza vha dzi kondaho. Fhedzi a si zwinzhi zwo swikelelwaho siani ḽa ṋetshedzokwayo ya mavu. Ri ḓo sedzana na zwikhukhulisi u itela uri mbekanymushumo iyi i ṱavhanyiswe.
Mbekanyamushumo idzi dza ikonomi na dza tshitshavha ndi tshipiḓa tsha zwiṱirathedzhi zwashu zwa phungudzo na pheliso ya tsiku ine ya isa phanḓa na u tambudza vhunzhi ha vhathu vhashu. Mushumo wo itwaho mahoḽa, nga vhafumakadzi tshumiso ya South African Women in Dialogue na tshumisano ya mihasho yo fhambanaho ya muvhuso, hu tshi katelwa na madalo a uya mashangoni a fanaho na Tunisia na Chile he ha itwa mvelaphanḓa khulwane siani ḽa u lwisa tsiku, u sumbedza zwinwe zwa zwithu zwo khakheaho nga sisiteme dzashu.
Ṱavhanyisa u gudiswa ha Vhashumi vha Tshitshavha vha Muṱa kha zwa phurofeshenaḽa na zwinwe u vhona uri miṱa yo sedzwaho i thuswa na u sedzeswa nga ngona.
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhawani vha ndambedzo ya tshitshavha vha a sedzwa zwi tshi ḓa kha tshumelo dza masipala na zwikhala zwa mishumo, na u vhona uri ri isa phanḓa na u vhona uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha swika hune vha si tsha ḓisendeka nga ndambedzo nge vha wana mishumo. Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u sedzana na maga maswa ane a ḓo khwinisa ndambedzo.
Vhukando vhuhulwane ha maga aya vhu tea u vha u khwaṱhiswa ha vhukando ha vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe siani ḽa u khwinisa vhuthihi.
Kha uno ṅwaha wa u pembelela miṅwaha ya 60 ya Vhuthihi ha Madokotela a vharangaphanḓa vha MaAfrika na Maindia (Vho-AB Xuma, Vho-GM Naicker na Vho-Yusuf Dadoo), u pembelela miṅwaha ya 30 ya u vhulahwa ha Vho-Steve Biko, na u pembelela miṅwaha ya 20 ya madalo a uya Dakar nga vhaḓivhi vha manwalo vha Mavhuru u ṱangana na ANC, vhuvha hashu vhune ha vha vhuvha ha vhathu vho fhambananaho, na vhuḓipfi ha u vha muthu wa Afrika Tshipembe, vhu tea u ambiwa tshitshavhani tshoṱhe nga nḓila ine ya khwaṱhisa vhuthihi hashu sa lushaka. Tshiṅwe ndi tshauri musi ri tshi pembelela miṅwaha ya 30th ya u iledzwa ha gurannḓa dza The World na The Weekend World ri tea u vhudzisa mbudziso ya uri - ri a pfesesa na vhuḓifhinduleli hashu siani ḽa u fhaṱwa ha vhuthihi ha tshitshavha na u ṱuṱuwedzwa ha vhuḓipfi ha u vha vhathu vha fhano, ri tshi khou khwaṱhisa nnzwa dzo ri itaho uri ri vhe ṅanda nthihi sa lushaka!
Nga maṅwe maipfi, maga a ṱoḓeaho kha khwinifhadzo ya vhuthihi ha tshitshavha a si ane a nga itwa nga muvhuso fhedzi. Ri tea uri roṱhe sa vhathu vha Afrika Tshipembe ri ambe nga mbofholowo ya u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani, nahone ri shume ro sedza dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani.
Ndi a fulufhela uri roṱhe ri ḓo tenda uri nga tshumisano ya u ṱoḓa u swikelela dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga mbofholowo ri dovha ra vha na khaedu ya u lwa na vhutshinyi.
Vhathu vhothe vha ḓo tea u shela mulenzhe kha ṱhuṱhuwedzo ya mulalo na tsireledzo. Mulalo na tsireledzo zwi ḓo sendekwa kha ṱhanḓavhudzo ya fulo ḽa lushaka la mulalo na pheliso ya nndwa dzi itelwaho zwitshavha zwashu u sedzana na nndwa dzo vhalaho dzine dza itelwa vhafumakadzi...
"Mulalo na vhudziki ndi zwone mitheo ya maga a muvhuso a u fhaṱa tshiimo tshi ṱuṱuwedzaho vhubindudzi Hu ḓo dzhiwa vhukando vhu vhonalaho u fhelisa u sa tevhela mulayo, u rengiswa ha zwidzidzivhadzi, u rengiswa ha zwigidi, vhutshinyi nahone nga maanḓa u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana."
Ri nga si kone u fhelisa zwo vhofhaho na zwi ṋengisaho nahone ra amba uri ri na dakalo ḽo ḓiswaho nga mbofholowo arali vhathu vhashu vhai tshi tshila vho tshuwa, vho ḓihahedza ngomu mbondoni ndapfu na ḓaraṱa dzi tavhaho, vha tshi dzula vho tshuwa miṱani yavho, zwiṱaraṱani na magondoni ashu, vha sa koni u ḓiphina hune vha vha hone. Zwi tou vha khagala uri ri tea u isa phanḓa na u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa vhutshinyi.
Tshivhalo tshe ra ḓivhetshela tshone tsha 152 000 tsha mapholisa o tholwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) tsho no swikelelwa nahone vhugudisi ho khwinifhadzwa - fhedzi hezwi a zwi athu u ḓisumbedza lune zwa nga sia vhathu vhoṱhe vha tshi ḓipfa vho tsireledzea na u vhavhalea. Tshivhalo tsha vhutshinyi vhu vhaisaho muthu tsho fhungudzwa fhedzi phungudzo ya tshivhalo tsha ṅwaha nga ṅwaha tsha vhufhura, u rwa na u vhulaha tshi kha ḓi vha fhasi ha 7% - 10% ye ra ḓivhetshela yone. Thambudzo ya vhafumakadzi i kha ḓi vha kha tshiimo tshi sa ṱanganedzeiho;
U engedzea ha vhutshinyi he ha itwa nga tshifhinga tsha tshiṱereke tsha vhalindi ho vha ho tea u ri sumbedza uri nḓowetshumo ya vhalindi a si ine ya tea u tendelwa uri i vhe fhedzi fhasi ha ndangulo ya phuraivete kana i vhe tshithu tsha phuraivete. Zwi khagala uri sisiteme ya ndangulo ine ya vha hone i a teka-teka. Hezwi zwi katela na zwithu zwi fanaho na miholo, sisiteme dza u ṱola muthu uri ndi muthe ḓe, u itwa ha tsumbandila dza goloi dzi endedzaho tshelede, na zwiṅwe.
Heḽi ndi fhungo ḽine ra do ḽi sedzulusa ṋaṅwaha u itela uri, nga nṱha ha u khwinifhadza mushumo wa mapholisa, nga tshumisano na nḓowetshumo ya vhalindi ya phuraivete ri nga kona u fhaṱa tshiimo tshine ndavhelelo dza tshitshavha siani ḽa tsireledzo, hune ha shumiswa tshelede nnzhi, dzi a fushwa.
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u vhona uri hu khwinifhadzwa kushumele kwa khothe dzashu, u itela phungudzo ya tshivhalo tsha milandu yo salelaho murahu. Ri ḓo dovha ra vhona uri tsheo dza u engedza tshomedzo dza Tshumelo dza Vhululamisi, u khwinifhadza vhulanguli ha Ndangulo ya Mikaṋoni na tshumelo dza vhupfuluwi na mbulungo ya mabambiri a ndeme, zwi a itwa.
Vhunzhi ha zwikhukhulisi siani ḽa khwinifhadzo ya tshumelo dzi itelwaho vhathu zwi bva kha u sa vha hone ndivho na sisteme dzi shumanaho na u sedza mvelaphanḓa. Hezwi zwo ita uri ri dzhie tsheo ya u shumana na tshiimo na ndivho ya muvhuso, nahone izwi zwi do itwa musi hu tshi iwa kha 2009.
Tshiṅwe tsha zwithu zwo ḓisumbedzaho u vha tshithu tsha nṱha siani ḽa u lugisa zwi sa tshimbiliho zwavhuḓi ndi ngudo dzi itwaho nga vhashumeli vha tshitshavha magudedzini o fhambanaho na mushumo wa SA Management Development Institute (SAMDI) ine ya tea u vha muisedzi muhulwane wa tshumelo zwi tshi ḓa kha u gudisa vhashumeli vha tshitshavha na u vha ita uri vha ḓivhe uri hu lavhelelwa mini khavho.
Tshiimo tsha u tevhedzwa ha zwi teaho u itwa ngomu mihashoni, zwi tshi ḓa kha vhashumeli vha tshitshavha na milayo ya ndango ya zwa masheleni, zwo songana. Hezwi a zwi tei u isa phanḓa naho u tevhedzwa ha nḓila kwayo ya ya ṱhoḓea dza u ṱolwa ha dzibugu mivhusoni ya lushaka na ya vunḓu zwo no khwaṱhiseswa. Zwo tea uri ri vhe na sisiteme ya thendelano ya u sedza kushumele nga maanḓa kha vhulanguli ha nṱha.
Mbekanyamushumo dza u khwinisa vhukoni ha mivhuso yapo dzi khou ya phanḓa. Nga murahu ha khetho dza mivhusoyapo nga Ṱhafamuhwe 2006, mbekanyamushumo dza u gudisa vhashumi dzo mbo ḓi thoma, nahone dzo itwa ho sedzwa uri 62% ya vhoṋeḓorobo vho vha vhe vhoṋeḓorobo vhaswa.
Zwi vhilaedzaho ndi uri kha vhunzhi ha mimasipala zwikhala zwinzhi zwa mishumo a zwi athu u ḓadzwa kana zwo vha hone kha vhulanguli ha nṱha na phurofesheni. Nga Khubvumedzi mahoḽa mimasipala ya 27% yo vha i sina vhalanguli vha masipala; Vunḓuni ḽa Northwest tshivhalo tsha zwikhala zwa mishumo kha vhulanguli ha nṱha tsho vha tshi nṱha ha 50%; ngeno Mpumalanga ho vha hu 1% fhedzi ya vhalanguli vha ntha vho sainaho Thendelano dza u Ṱola Kushumele.
Ri khou isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi nahone ri ḓo dzhia maga oṱhe o teaho, ri tshi khou ṱuṱuwedzwa nga Strategic Agenda ya Miṅwaha Miṱanu ya Muvhusowapo, ine ya katela u thuswa ha mimasipala nga mivhuso ya lushaka na ya vunḓu, u rumelwa ha vhaḓivhi makone hu tshi katelwa na na dzivoḽunthia dza phirofeshenaḽa u bva tshitshavhani, na u khwaṱhisa Dzikomiti dza Dziwadi - dzine 80% dzadzo dza vha uri dzo no tiwa shangoni ḽoṱhe.
Mbekanyamushumo ya u vhona uri kushumele ku a fana kha khethekanyo tharu dza mivhuso siani ḽa mbekanyamaitele (the National Spatial Development Perspective, Provincial Growth and Development Strategies and Integrated Development Plans) i khou iswa phanḓa nahone ina thandela dza ndingo dzine dza khou itwa kha dzimetro na zwiṱiriki zwa 13. Thandela idzi dza ndingo dzi tea u fhedzwa mafheloni a ṋaṅwaha.
Ri a ḓihudza uri hafu ya dzimetro na zwiṱiriki zwo fara Miṱangano yazwo ya Nyaluwo na Mvelaphanḓa, nahone miṱangano i ḓo khunyeledzwa hoṱhe mafheloni a Luhuhi. Hezwi zwi ḓo vha mutheo wa tshumisano vhukati ha vhashumisani vha tshitshavha nahone zwi ḓo thusa kha mvelaphanḓa ya ikonomi yapo.
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa Muthusamuphuresidennde Vho-Phumzile Mlambo-Ngcuka kha vhurangaphanḓa ha nṱha he vha vhu sumbedza siani ḽa u itwa ha Asgisa, nahone nga tshumisano na Dziminista na Vhalangavunḓu vhane vha vha miraḓo ya Tshigwada tsha Mushumo (Task Team). Vho sedzana na zwithu zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu andiswa vhubindudzi na mishumo, na zwiṅwe zwi kwamanaho na mvelaphanḓa ya zwikili na vhukoni ha sisiteme ya muvhuso. Ri takalela u shela mulenzhe ha Miraḓo ya Khabinethe na vhalanguli vha tshumelo ya tshitshavha, kha khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso, kha u ranga phanḓa iyi mbekanyamushumo na u vhona mbekanyamushumo dza muvhuso dzi a itwa. Hezwi ndi mutheo wa maga ashu a u fhelisa zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho tshitshavhani tshashu uri ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswhao nga mbofholowo.
khunyeledza tsedzuluso ya tshenzhemo ya shango ḽashu kha u langa vhushaka vhukati ha reithi ya u vhambedza tshelede yashu na tshelede dza mashangoḓavha, mutsiko wa ikonomi na reithi dza nyingamadelo.
bveledza kuitele kwa u vhea phanḓa ṱhoḓea dza u thusa kha zwa migodi na khwinifhadzo ya minirala, vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi, sekhithara ya zwishumiswa zwa nḓuni; nḓowetshumo dza vhukoni, tshumelo dza tshitshavha na zwa khemisi. Ri ḓo ta State Diamond Trader ine ya ḓo rengisa 10% ya daimani u bva kha vhabveledzi vhapo na u rengisa daimani idzo kha vhatshei na vhabveledzi vhapo.
bveledza mbekanyamushumo dza u leludza vhubindudzi kha sekhithara dzine dza tikedza mbekanyamushumo dzashu dza tshomedzo, hu tshi katelwa zwibveledzwa zwi shumiswaho kha vhudavhidzani, vhuendi na fulufulu.
siani ḽa zwa vhudavhidzani ndi a takala u ḓivhadza uri Muhasho wa Vhudavhidzani na khamphani dza vhudavhidzani ha ṱhingo thendeleki na Telkom, dzi khou shumisana kha u khunyeledza mbekanyamaitele dza u shumana na mbadelo dzi itwaho musi muthu o founela muthu ane a vha kha nethiwekhe ya iṅwe khamphani. Izwi zwi ḓo itwa ṋaṅwaha u itela u thusa vhathu. Telkom na yone i ḓo ta mbadelo dza fhasi dza international bandwidth kha senthara dza fumi dza thuso dzine muthu a rwela luṱingo khadzo, hune senthara iṅwe na iṅwe ya ḓo thola vhathu vha 1 000 sa tshipiḓa tsha u engedza sekhithara ya BPO. Senthara idzi dzi ḓo fhatwa fhethu ho bulwaho nga muvhuso. Mbadelo dzo khetheaho dzi ḓo vha dza vhuḓi musi dzi tshi vhambedzwa na dza maṅwe mashango a ne ra kona u ḓivhambedza nao.
Ri ḓo dovha ra dzhia maga a u khwinisa vhuṱaṱisani kha ikonomi u itela u fhungudza tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza bindu na u ṱuṱuwedza vhubindudzi, hu tshi katelwa na u thoṅwa ha sisiteme ya Regulatory Impact Assessment (RIA), u bveledzisa maanḓa a broadband ya luvhilo lwa nṱha ya lushaka na ḽifhasi, u khunyeledza mbekanyamaitele ya u khwinisa vhukoni ha vhafari vha zwiporo na vhuimangalavha, na u khwaṱhisa vhukoni ha tshumelo dza vhuṱaṱisani.
Mvelaphanḓa yo itwaho kha u vhona uri magudzedzi a u isa Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi (FET) i amba uri ri nga kona u andisa tshivhalo tsha vhafinyi vha zwanḓa. U thoma ṋaṅwaha, ri ḓo ṋea thuso ya zwa masheleni kha vhagudiswa vha ṱoḓaho u ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET. Ri ḓo dovha ra tandulula zwi kwamaho vhuḓifhinduleli vhukati ha muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu zwi tshi ḓa kha vhulanguli ha sisiteme ya FET. Ri a fulufhela uri maga ashu a u ṱuṱuwedza zwikhala izwi a ḓo u thusa u rumela mulaedza kha vhaswa uri zwikili zwa zwanḓa ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi nahone zwikili izwi zwi fana na dziṅwe pfunzo.
Nga murahu ha nyambedzano vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha yunivesithi dzashu, thendelano yo swikelwa nahone ho dzhiwa tsheo siani ḽa zwiko zwi ṱoḓeaho u vhona uri zwikili zwi ṱoḓeaho, fhedzi zwine vhanzhi vha sa vhe nadzwo, zwi a ṋekedzwa.
Hanefha ri tama u pembelela zwo itwaho nga Joint Initiative on Skills Acquisition (JIPSA), ye ya ṱanganya muvhuso, mabindu, vhashumi, magudedzi na vhaṅwe.
Sa izwo Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha tshi zwi ḓivha, ro dovha ra engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi sa badeli mbadelo dza tshikolo.
Ri ḓo rangwa phanḓa nga vhuḓikumedzi hashu kha u shumana na uyu mushumo u itela u vhona uri 2010 Fifa World Cup ndi ya nṱhesa ye ya vhuya ya farwa. Ri tama u fhululedza Komiti yashu Yapo ya Nzudzanyo (LOC) na vhaṅwe vhashumisani kha mushumo mungafha wa nṱhesa une vha khou ita.
Zwi tou vha khagala uri u itela uri vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ḓifhelwa nga dakalo ḽi ḓiswaho nga ikonomi i aluwaho, hezwi na maṅwe maga, zwi ḓo tea u fhelekedzwa nga mbekanyamushumo yo khwaṱhaho u shumana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili.
u thoma u ita zwo bulwaho kha Mulayo wa Pfanelo dza Mavu a Tshitshavha wa 2004 u itela khwinifhadzo ya tshumiso kwayo ya ikonomi kha mavu a tshitshavha, na u engedza thuso ya zwa tsheledzo, mbeu na zwishumiswa kha vhalimi vhaṱuku na vho vhumbanaho.
Mbekanyamushumo dza ikonomi dze ra amba ngadzo ndi tshipiḓa tsha vhukando vhune Afrika Tshipembe loṱhe ḽa tea u sedzana naho u itela phungudzo ya tsiku na u sa lingana shangoni ḽashu. Kha riṋe a zwi tou vha muano fhedzi zwauri mvelaphanḓa ya dimokhirasi yashu i tea u kalwa nga maga o khwaṱhaho ane ra a dzhia a u khwinisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhashayo shangoni ḽashu.
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo wo no thoṅwaho siani ḽa tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulondo uri i kone u thoma nga u ṱavhanya. Izwi zwi ḓo itwa ndivho hu khwinifhadzo ya mbekanyamushumo dza tshitshavha dza ra dzi thoma miṅwahani yo fhiraho. Tshithu tshihulwane tsha tsedzuluso iyi hu ḓo vha mushumo wa u lugisa zwo khakheaho zwe zwa bulwa kha Muvhigo wa 2002 Komiti ya Ṱhoḓisiso kha Sisiteme ya Vhulondo Afrika Tshipembe. Muvhigo wo amba uri mutheo wa sisiteme ya vhulondo a u ho kana a u fulufhedzei uri u nga shumela vhathu vhanzhi zwavhuḓi. Ri rangwa phanḓa nga khumbulo ine ya ri nga nṱha ha ndambedzo dza tshitshavha dzi itwaho nga muvhuso, ri tea u sedza u itwa ha sisteme ine ya thola vhathu uri vha ḓishumele nahone i ṱuṱuwedzwaho nga vhuthihi ha vhathu.
Hezwi zwi ḓo amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha ḓo ḓifhelwa nga u vha miraḓo ya sisiteme nthihi ya ndangulo ya ndindakhombo ya tshitshavha, ngeno avho vha wanaho malamba manzhi vha tshi ḓo kona u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha zwikimu zwa phuraivete zwa phensheni.
muthelo wa tsireledzo ya tshitshavha wa u lambedza zwikimu zwa mbulungo ya tshelede, lufu, vhuholefhali na ndambedzo dza vha sa shumi.
Minista wa Gwama vha ḓo ṱalutshedza nga vhuronwane izwi zwo bulwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama. Zwine ra tea u zwi ḓivha ndi zwa uri musi ri tshi khunyeledza sisteme ntswa ya vhulondo, muvhuso u ḓo dzhia maga a vhonalaho a u ambedzana na vhoṱhe vhashumisani vha tshitshavha vhane vha ḓo ambedzanwa navho ho sedzanwa maṱoni na nga tshumiso ya NEDLAC.
Ro no thoma u sedzana na vhukando ha u swikelela vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14.
u khwinisa vhugudisi na u tholwa ha vhaongi na vhashumeli vha tshitshavha na vhathusi.
u isa phanḓa na u shumana na mpfu dzi vhangwaho nga zwithu zwine zwa thivhelea u fana na dali (malaria), lufhia (TB), na khombo dza nḓilani na vhutshinyi vhu shushaho.
Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa HIV na AIDS na u khwinisa u itwa ha zwoṱhe zwa mutakalo u fana na u thivhela malwadze, dzilafho na ndondolo ya hayani. Ri ḓo vhona uri tshumisano dzo tiwaho miṅwahani minzhi dzi a khwaṱhiswa, na u vhona uri kushumele kwashu kwa lushaka kwo khwinifhadzwaho kwa u lwisa AIDS na maṅwe malwadze a thusula ku a khunyeledzwa nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha ri ḓo khunyeledza maga ashu siani ḽa u itwa ha mbekanyamushumo dza u vhona isa phanḓa na mbekanyamushumo dza u swikela zwe ra ta siani ḽa tswikelelo ya kha tshumelo dzi fanaho na maḓi nga 2008, tshampungane nga 2010 na muḓagasi nga 2012. Ri ḓo dovha ra khunyeledza tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dzi sedzanaho na vhuthihi ha vhathu, hu tshi katelwa tshiṱirathedzhi tsha pheliso ya tsiku, na zwi kwamaho vhuthihi ha lushaka, mikhwa na vhuvha.
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo, vhukando uvhu vhu tea u tshimbidzana na fulo ḽa u khwinisa tsireledzo ya tshitshavha na vhudziki. Muvhuso u ḓo vhona uri tsheo dzo no dzhiwaho malugana na u khwaṱhisa fulo ḽashu ḽa u lwisa vhutshinyi dzi a itwa. Khaedu ye ra sedzana nayo kha u shumana na iḽi fhungo a si ya malugana na pholisi.
Zwi ṱoḓeaho ndi nzudzanyo kwayo, u kuvhanganywa ha vhathu na vhurangaphanḓa ha zwa mulayo, vhaofisiri vha zwa vhusevhi na vhululamisi, na tshumelo dza sisiteme ya vhulamukanyi. Vhunzhi ha vhashumi vha tshitshavha vho sumbedzisa uri vho ḓiimisela u shumela lushaka lune vha sala vha sa koni u fhedza tshifhinga tshinzhi na miṱa yavho. Izwi vha zwi ita ndivho hu u tsireledza mbofholowo yashu na tsireledzo yashu.
u vhona uri Muhasho wa zwa Muno u a shomedzwa uri uri u kone u shuma zwavhuḓi.
u khwinisa u sedzwa ha vhutshinyi na u khwinisa kushumele kwashu kha thivhelo na u lwisa vhutshinyi. Ri tea u sedza uri, u fana na kha maṅwe mashango, vhutshinyi vhu shushaho vhu anzela u itea fhethu hune ha vha na thambulo nahone hu ṱoḓea thuso yo khwaṱhaho u shumana na vhutshinyi.
Sa musi ro no di amba, hezwi na vhuṅwe vhukando zwi ḓo konadzea fhedzi arali ra fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho zwitshavhani zwashu na vhukati ha zwitshavha na mapholisa u itela uri zwigevhenga zwi konḓelwe u ita mushumo wadzwo.
Ri pfa ro takadzwa nga vhuḓikumedzi ho sumbedzwaho nga vharangaphanḓa mabindu na vhurereli, ha u khwaṱhisa tshumisano na u ṋea tshifhinga tshavho na zwiko u itela u khwaṱhisa nndwa ya u lwisa vhutshinyi. Muvhuso u ḓo shela mulenzhe u vhona uri tshumisano iyi i a shuma, na u vhona uri roṱhe ri a shumisana kha vhuḓifhinduleli hashu ha u tsireledza vhadzulapo vha shango ḽashu.
Ndi tea u amba uri Minista wa Tsireledzo na Vhudziki na Tshumelo ya Mapholisa vha khou shumana na midzinginyo ya u khwinisa kushumele na vhukoni ha Foramu dza Mapholisa a Tshitshavha.
U itela khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu, muvhuso u tea u khwinisa vhukoni na kushumele kwawo.
u shomedza na u thusa mahosi.
U khwinisa zwi dovha zwa amba u vha na database i pfadzaho ya matshilisano lushakani lwashu. Ndi ngadzwo hu tshi ḓo itwa ṱhoḓisiso mbili khulwane ṋaṅwaha nga 2007. Maḓuvhani mavhili o fhiraho vhashumi vha 6 000 u bva kha Statistics South Africa vho phaḓalala na shango ḽothe u kuvhanganya zwidodombedzwa u bva miṱani ya 280 000 yo khethwaho uri i shele mulenzhe kha Ṱhoḓisiso ya Tshitshavha ine ya ḓo ṋea muvhuso zwidodombedzwa zwo teaho zwa kutshilele kwa vhathu vhuponi hoṱhe ha shango.
Nga Tshimedzi hu ḓo dovha ha khethwa vhaṅwe vhathu vha 30 000 miṱani ya 8 000 uri vha shele mulenzhe kha ṱhoḓisiso ya Lushaka siani ḽa Miholo na Matshilisano, ine ya vha ya u thoma ya Afrika Tshipembe. Vhathu avha vha 30 000 vha ḓo sedzwa lwa tshifhinga tshilapfu u itela uri ri kone u pfesesa zwithu zwi fanaho na vhugaraba, tshanduko dza mishumoni, u ya nṱha siani ḽa masheleni kha thanga dza miṅwaha yo fhambannaaho na zwidodombedzwa zwa u fhaṱwa na u pwashea ha miṱa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u ita khuwelelo kha vhoṱhe vho khethwaho uri vha shumisane na rine kha uno mushumo mungafha.
Tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa zwo itwaho nga vhathu vha Afrika miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho ho vha u vhuiswa ha mulalo Dzinguni ḽa Great Lakes. Ri a ḓihudza sa vhathu vha Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe ha vhathu vha shango ḽashu u ḓisa mulalo dzinguni iḽi - u bva kha vhavhera na vhabvana vha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli, uya kha vhashumi vha zwivhumbiwa zwa tshitshavha na zwa phuraivete vhe vha shuma u vhona uri muloro wa Afrika u a bvelela shangoni la Vho-Patrice Lumumba.
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na vhathu Democratic Republic of Congo, Burundi, Comoros na Sudan kha u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa kha ndingo dza mulalo na vhudziki na mvelaphanḓa ya ikonomi na matshilisano.
Fhedzi naho ri tshi ḓihudza nga zwe zwa swikelelwa nga Afrika siani ḽa mulalo na mvelaphanḓa, ri nga si kone u sa dzhiela nṱha khaedu dze ra sedzana nadzo kha mashango ane ha kha ḓi vha na dzinndwa, nga maanda ro sedza maga a mulalo kha ḽa Sudan, hu tshi katelwa na tshiimo tsha Darfur, Côte d'Ivoire na Somalia.
Muvhuso washu u ḓo dzhiela nzhele khumbelo dza thuso, ro sedza maanḓa ashu siani ḽa mmbi ya lushaka, u shumisana na African Union kha u thusa vhathu na muvhuso wa Somalia.
Ṋaṅwaha ri ḓo vhona uri mbekanyamushumo ya kushumele ine midzi yayo ya vha u khunyeledzwa ha African Peer Review ya shango ḽashu i a itwa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa miraḓo ya Phaḽamennde, Dziminista na mihasho, madzangano a tshitshavha na tshitshavha tshoṱhe kha zwe vha ita kha uyu mushumo we wa vha u na khaedu khulwane kha dimokhirasi yashu. Ri ḓo dovha ra dzhia maga o teaho u vhona uri hu vha na mbekanyamushumo ya kushumele ine ya ḓo vha hone nga ṅwambo tsedzuluso ya peer review.
Kha ṅwedzi wo fhiraho Afrika Tshipembe ḽo thoma na mushumo waḽo wa u vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha (United Nations Security Council). Ri tama u ḓikumedza, ro imela vhathu vha Afrika Tshipembe, uri ri ḓo ita nga hune ra kona, kha iyi khoro, u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki ha ḽifhasi.
Ri ḓo isa phanḓa na u ambedzana na vharangaphanḓa vha mashango a Palestine, Israel, Iraq, Iran na maṅwe mashango a Vhubvaḓuvhakati na Mulongani wa Persia.
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhushaka hashu na maṅwe mashango a dzhango ḽashu, vhushumisani na riṋe vha India, Brazil na People's Republic of China, maṅwe mashango a Tshipembe, na Japan, Europe na North America.
Ri ḓo shumisana kha u vhona uri nyambedzano dza Dzangano ḽa World Trade dza Doha dzi a vusuludzwa nga u ṱavhanya, nahone ri tshi tenda uri ndi zwa ndeme kha mashango o bvelaho phanḓa na ane a khou bvela phanḓa uri nyambedzano idzi dzi khunyeledzwe.
U tou bva tshe ra khethwa nga vhanzhisa nga 2004, ro ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa khwine. A ro ngo tea u nyadza zwikhukhulisi zwine ra kha ḓi tea u shumana nadzwo.
Fhedzi mulaedza une tshenzhemo yashu roṱhe ya u rumela ndi wa uri ri roṱhe ri nga kona nahone ri ḓo kunda kha u swikelela zwipikwa zwa vhoṱhe zwe ra ḓivhetshela zwone sa lushaka - u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe shangoni ḽine a ḽi tshe na zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho.
Ri tea u amba, nahone nga vhuḓifulufheli, nga mbofholwo. Ri tea u zwinga dza khwaṱha kha u vhona uri ri ḓisa "dakalo ḽine ḽa dela vhanna na vhafumakadzi vha tshilaho shangoni ḽo vhofholowaho".
A ri athu u swika. Fhedzi haho, nga nnḓa ha riṋe, ane a do vhona uri muloro uyu u a swikelwa. Kha ri zwinge dzi khwaṱhe ri shume zwi ngomu nahone ri tshi khou pfesesa uri mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḽi ṱoḓa ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe.
<fn>StateoftheNation.2008.2009-04. Ve.txt</fn>
Kha vha ntendele kha ḽino Dzulo ḽa Phaḽamennde ya vhuraru kha mulaedza wa ṅwaha wa tshiimo tsha lushaka lwashu, u tamela mashudu Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde Ṅwaha Muswa wa dakalo.
Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu, musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe, Ndi amba idzwi ngauri, nga migaganyo yashu, a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo. Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone.
Ndi khou amba ṋamusi, Mufumakadzi Tshipikara, phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki, Vho-MaMofokeng, vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani, Transkei, he vha dzula hone miṅwaha minzhi. Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi. Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho. Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho. Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi.
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela, muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu, vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha.
Ri dovha ra ṱanganedza Vho-Arthur Margeman, vho imelaho vhahali vha katelaho Vho-Nelson Mandela, vhe vha rangaphanḓa fulo ḽa Alexandra bus boycott miṅwahani ya fuṱhanu yo fhiraho. Ri dovha ra pfa ro hudzwa nga u vha hone ṋamusi ha Mufumakadzi Vho-JannTurner, ṅwana wa Vho-Rick Turner vhe vha vhulahwa nga vhavhulahi vha apartheid miṅwaha ya 30 yo fhiraho.
Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe, murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe, vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho, nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele, u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho. Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho.
Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho, vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo, vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele. Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu, vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu.
Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso. Nga murahu ri ḓo fara Khetho dza vhuṋa. Muvhuso wo sedzulusa lwendo lwe ra lu tshimbila siani ḽa u ita zwe ra laedzwa nga vhathu nga 2004.
Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004. Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa.
Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso. Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele.
Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24, zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho.
U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso, dzine dza vha muvhuso wa lushaka, ya mavunḓu na mivhusoyapo, dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe,
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele i khou ḓikumedza uri kha tshifhinga tshi ḓaho i ḓo zwinga dza khwaṱha kha ndivho yashu - Zwi sa fani na zwa nga Misi! Ri tshi ri Zwi sa fani na zwa nga Misi a ri ambi uri huna tshanduko kha phoḽisi dzashu. Ri amba tshanduko malugana na luvhilo, vhukoni na kushumele siani ḽa kuitele kwa phoḽisi na mbekanyamushumo u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu nga u ṱavhanya.
Ro dzhia maga o teaho u vhona uri Muvhalelano wa Ṅwaha une Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana ngawo kha uno ṅwedzi u avha masheleni o teaho u itela uri ndivho dza Zwa Ndeme dzi swikelwe.
u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi, nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe.
Tshiimo tsha zwino tshi ri kombetshedza uri ri ṱuṱuwedze na u kuvhanganya vhathu vhashu uri ri shumisane kha u ita zwithu zwoṱhe zwi teaho u itwa, nahone ri tshi khou pfesesa uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwashu roṱhe!
Musi ri tshi shumisana shangoni ḽoṱhe, zwine ra tea i zwi ḓivha na zwine ra tea u vha zwone ndi uri - a Zwi Fani na zwa nga Misi!
Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza, muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.
U ombedzela zwine zwa vha muhumbuloni wawe, o dzinginya uri ndi tea u humbula maipfi a ḓivheaho e Vho-Charles Dickens vha vula ngao tswinga kha bugu yavho ya nganea i vhidzwaho A Tale of Two Cities.
"Ho vha hu zwifhinga zwavhuḓi, hu zwifhinga zwi konḓaho, hu tshifhinga tsha vhuṱali, hu tshifhinga tsha vhutsilu, tshifhinga tsha u tenda, tshifhinga tsha u sa tenda, ho vha hu khalaṅwaha ya Tshedza, hu khalaṅwaha ya Swiswi, ho vha hu luṱavula lwa fulufhelo, hu vhuria ha u fulufhuwa, ro vha ri na tshiṅwe na tshiṅwe, ri sina tshithu, roṱhe ro vha ro livha ṱaḓulu, roṱhe ro fara ḽiṅwe buḓo - nga u pfufhifhadza, tshifhinga itsho tsho vha tshi tshi fana na tsha zwino he vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha itaho phosho vha ombedzela uri tshi ṱanganedzwe hu sa sedzwi uri ndi tsha vhudi kana ndi tsho vhifhaho naa, kha u vhambedzwa ha maimo a nṱhesa fhedzi."
Vha ḓo ḓivhudzisa uri na nṋe ndi a tenda naa uri ro dzhena kha tshifhinga tsha nḓaḓo, tshine muṅwe na muṅwe washo a ḓo xela, a sa ḓivhi uri a kande ngafhi, a sa koni u ima zwavhuḓi, o tshuwela ḽa matshelo!
Phindulo yanga ndi ine is a timatime, Hai! U fana na Muvhuso washu, ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone. I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe, Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho.
Fhedzi, u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde, ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.
Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa.
Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu, nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo, mitengo ya zwiḽiwa na mapfura, zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho. Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States.
Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi, zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu. Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa, u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha, mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo, na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki,
Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho.
Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo, vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu.
Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo. Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo.
Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa, ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli.
Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho. Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu, fhezi khaedu idzo dzi a tandululea. Hu dovha ha vha tshifhinga tsha zwikhala sa idzwo hu tshifhinga tsha khaedu!
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa na u ṱanganedza zwo ambiwaho nga Chief Executive ya Anglo Ameriocan, Vho Cynthia Carroll musi vha tshi amba na Mining Indaba fhano Cape Town nga Ḽavhuvhili ḽa 5 Luhuhi.
Vhahulisei Miraḓo ya phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri vho amba uri: A thi dzhii thaidzo dza nḓisedzo ya muḓagasi sa vhufhelo ha ḽifhasi. Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe: Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil.
"Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali, nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi, na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu. Fhedzi arali ra shumisana u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho u itela thandululo ya iyi thaidzo, ri ḓo bvelela - nahone ri si na mavhadzi Hetshi a si tshone tshifhinga tsha u sumbana nga minwe, ndi tshifhinga tsha tshumisano na u waniwa ha thandululo."
Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli. Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo.
Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani. Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho.
Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone. Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi. Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho, nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga.
Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu. Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo.
Huna zwine vhathu, miṱa na mabindu vha nga zwi ita. Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita.
Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo, u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani, hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho. Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga.
Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi, nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi.
Zwidodombedzwa zwa mbulungo ya muḓagasi nga nnḓa ha khombetshedzo na zwa khombe-khombe kha Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya muḓagasi zwo ṋekedzwa nga Dziminista nahone zwi ḓo ṱanḓavhudzwa na u sedzuluswa musi hu tshi ambedzanwa na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo na mukovhe. U bva afho zwi ḓo phaḓaladzwa.
Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya. Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi, Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha, nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese. Hedzwi zwoṱhe, musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi, zwi ḓo khwinifhadza tshiimo.
Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi, nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona. Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho, General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine. Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL, Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi, Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano, hu si a u sumbana nga minwe.
Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando. Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi.
Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo. Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho. Vhege i ḓaho Vhalangavunḓu vha vha ḓo vhidza miṱangano na vhonṋeḓorobo u dzudzanya na u vhona uri hu dzhiwa maga a mbulungo ya muḓagasi shangoni ḽoṱhe. Vha ḓo tikedzwa nga zwigwada zwa zwa thekiniki zwi bvaho EDI Holdings, Eskom na National Energy Efficiency Agency. Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha.
Ndi ḓo vhidza muṱangano wa Joint Presidential Working Groups u dzudzanya zwo teaho u itwa nahone hu si kale ri ḓo ḓivhadza tshigwada tsha 'Energy Champions' tsho vhumbwaho nga vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha ḓivheaho nahone vhane vha vha na nḓivho. Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino.
Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano, malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi,
Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya. Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni. Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi.
Ikonomi yashu ndi ya dziminirale. Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi. Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho, ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo. Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo. Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala.
Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi, Kha ri vhone uri zwanḓa zwoṱhe zwi a shumisana kha thandululo ya thaidzo ine ra vha nayo, nahone ri ṱuṱuwedzwe nga muano une wa ri kombetshedza uri ri ri A zwi Fani na Zwa Misi!
Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho. Ndi khou amba idzwi nga ṅwambo wa uri huna vhaṅwe vho thomaho hafhu u vhudzisa uri ri ḓo kona sa shango naa u fara mitambo iyi. Vhathu avho vha khou shumisa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo sa tshiitisi tsha uri zwi nga si konadzee.
A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa.
Mulaedza une ra u wana hoṱhe Afrika Tshipembe na mashangoni a kule, une wa tikedzwa nga mvelaphanḓa ine ya khou itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ndugiselo dzashu, ndi muthihi une wa ri - a Zwi Fani na Zwa nga Misi: roṱhe ro ṱanganya zwanḓa u itela 2010! Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu.
Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo. Ndi a tenda uri South African Football Association, vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira, na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo.
Ndi dovha u tama hafhu u livhuwa Springboks kha u sumbedza havho nḓila musi vha tshi thuba tshiphuga tsha Rugby World Cup mahoḽa. Hedzwi zwi tea u nyanyula Bafana Bafana, na vhagidimi vhashu musi vha tshi yo ṱaṱisana kha Beijing Olympic Games ṋaṅwaha.
Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo.
U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa. Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo. Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho.
Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi, ri ḓo bveledza, nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele, dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala, zwirengwa, thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku, sekhithara ya u fhaṱa, nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino, vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi.
Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa.
Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi.
Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo, ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu. Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo, hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo, phaiphi dza zwa fulufulu, thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani, tshomedzo dza nḓila, maḓi na muḓagasi, ho sedzwa vhupo na tshifhinga.
Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe. Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco. Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa. Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe, nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu.
Ro dovha u ḓiimisela u ṋekedza tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa kha 50% ya vhathu mafheloni a ṅwaha. Hu ḓo ḓiwa na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya dziSet Top Boxes (dzidikhouda) tshine tsha ḓo khunyeledzwa vhukati ha uno ṅwaha.
Ro dzhia tsheo, nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi, u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso. Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu, ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo. Idzwi zwi a dzhia tshifhinga nahone zwi nga ṱuṱuwedza kana u kula mubindudzi miraḓo,
Tshiga tsha Zwa Ndeme zwa muvhuson hu ḓo vha u sedzana na zwi kwamaho mvelaphanḓa ya zwikili. Mushumo wa u sedzulusa National Human Resource Development Strategy u ḓo khunyeledzwa ṋanwaha, nahone thandela dzine tshigwada tsha muvhuso, vhashumi, mabindu na dziyunivesithi, nga fhasi ha Joint Initiative on Priority Skills Acquisition (JIPSA) dzi ḓo khwaṱhiswa.
Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange.
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET, dziSETA, u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo, na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho.
Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi, nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa. Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008.
Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi, nahone u tea u dzula u, u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa, nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe,
Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu, ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha, nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu,
Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku, ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi, hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu, khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela, mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu, na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani.
Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha, nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone.
Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa. Ndi vhathu vhane vha katela vhana, vhafumakadzi, vhaswa, vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani, vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala.
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho: u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha, ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo, u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo, u khwinisa pfunzo na vhugudisi, u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho, u thusa miṱa i shayaho, na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi.
Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14.
Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu, nga maanḓa vhashayaho, lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme. Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi. Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi, muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo.
Kha idzwi ri ḓo ṱoḓa Tshumisano ya Lushaka kha Nndwa ya u lwisa Tsiku, hune ra ḓo ṱanganya mihasho i fanaho na ya Mveledzisophanḓa ya Tshitshavha, Mavunḓu na Mivhusoyapo, Vhuvhambadzi na Nḓowetshumo, Vhulimi na Zwa Mavu, Mishumo ya Tshitshavha na Mutakalo, na vhalanguli vha mavunḓu na fhethu hapo. Mihasho i ḓo shumisana na dziNGO na mabindu u sedzana na zwo teaho u itwa miṱani na u vhona uri zwi itwa nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha ri ḓo shumana na zwiṅwe zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea kha nndwa ya u lwisa tsiku.
u ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya zwa mavu na vhulimi nga u vha na mbekanyamaitele yone-yone ya u waniwa ha mavu, u itwa ha khwine ha tshumelo dza thikhedzo ya zwa vhulimi na thikhedzo ya zwiḽiwa zwa muṱani, na u khwinisa masheleni na tswikelelo ya MAFISA na u ṋekana nga zwikolodo zwiṱuku kha iyi sekhithara: hu ḓo sedzwa vhathu vha dzulaho mabulasini na u pfuluswa ha vhathu nga swili.
Mugaganyagwama u ḓo engedza tshelede ine ya ḓo shumiswa ya ndambedzo nga u linganya ṅwaha wa u hola mundende uri u vhe 60 kha vhoṱhe,
u engedza mbekanyamushumo ya Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka, hu tshi katelwa u dzheniswa ha matshudeni vho khunyeledzaho ngudo dzavho kha Mbekanyamushumo ya Mveledzisophanḓa ya Zwikili zwa Vhuswole ine ya vha mbekanyamushumo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe. Hu ḓo engedzwa u bva kha tshivhalo tsha zwino tsha 4000 u ya kha 10 000.
u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye, nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa, yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi: hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha, u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho, na u engedza tshivhalo tsha zwixele.
u thoṅwa ha sisiteme ya u renga kana u wana zwithu kha mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa; na u vha na sisiteme yo dzhenelelaho ya u vhona uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tshi a ṱhonifhiwa nahone nga tshumiso ya Small Enterprises Development Agency.
Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya, u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi, tshampungane na muḓagasi, u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014.
U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS. Ro ḓiimisela, ṋaṅwaha, u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vho farwaho nga Lufhia (TB) vha sa shumisiho mishonga nga ngona u bva kha 10% uya kha 7%. Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000, nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga (multi-drug resistant na extreme drug resistant) vha a lafhiwa.
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha, nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani. Musi ri tshi farisana kha uno mushumo, ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka.
Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni, na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone.
Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu, ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya. Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale, nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu;
Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde, roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi, na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi.
Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi.
Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno, ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi. Idzwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha mukhwa wa Zwi sa Fani na zwa Misi. Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo, u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa, mapholisa, vhatshutshisi, tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board, hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums.
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi. Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi, Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho.
Ri ḓo dovha ra shumana na Milayotibe ya tshandukiso ya zwa vhulamukanyi nahone ri ḓo ambedzana na vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa Ri ḓo khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha u khwinifhadzwa ha ndangulo ya mikaṋoni na vhudziki. Ri ḓo vhona uri hu khwaṱhiswa Tshatha ya Vhapondiwa, na u sedzana nga maanḓa na zwi kwamaho vhatshinyi vha sa ṱutsheli vhutshinyi. Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u dzhia vhuṅwe vhukando ha zwo bvaho kha themendelo dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani.
Ri ḓo shumisana na Phaḽamennde mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha u ḓa na mulayo na vhuṅwe vhukando vhune ha ḓo khwaṱhisa vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi ho dzudzwanywaho. Ri ḓo dededzwa ngan vhuḓiimiseli hashu kha nndwa ya vhutshinyi, na nga themendelo dza khomishini ya Khampepe malugana na kushumele na hune Directorate of Special Operations ya tea u vha hone. Ri ḓo dovha ra dededzwa na nga tshandukiso ya Sisiteme ya zwa Vhulamukanyi.
Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli, vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo.
Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe, nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo, ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe, zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba.
Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo. Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso.
Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo, sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso.
Tsha u thoma, ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi. Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi.
Tshavhuvhili, nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe (na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele (Performance Agreements) na vhahulwane vhavho.
Tshavhuraru, ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi, sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe. Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT, u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa, u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa,
Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa, vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi.
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa.
Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni, na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa. Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni.
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu. SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa, u itela u ṱola kushumele.
Ri ḓo sedzulusa zwivhumbiwa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhalala, vhafumakadzi na vhaswa, uri zwi kone u shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwivhumbiwa zwa muvhuso zwe zwa tiwa uri zwi sedzane na mvelaphanḓa ya vhaswa na ṋetshedzomaanḓa.
Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu. Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso.
Mbekanyamushumo ye ra i ṱanḓavhudza i katela vhuḓikumedzi ha shango ḽashu kha zwe ra tendelana zwone na vharangaphanḓa vha dzhango ḽashu nga tshumiso ya African Peer Review Mechanism.
Zwine ra ḓo sedzesa zwone ṋaṅwaha kha u ṱuṱuwedza Agenda ya Afrika, ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa Afrika, hu tshi katelwa na African Union na mbekanyamushumo yayo ya mvelaphanḓa, NEPAD.
Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe. Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu.
Ri ḓo isa phanḓa na u ḓiimisela vhuvhambadzi ho vhofholowaho kha Southern African Development Community, nahone ri fulufhela u shumisa Vhudzulatshidulo hashu ha SADC nga 2008/2009 u khwaṱhisa maga ashu tshumisano ya dzingu.
Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union, nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union, u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya, nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu.
Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone. Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa.
Nga u pfufhifhadza, mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo. Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa, tsireledzo, milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho, na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi. Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde, hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho. Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa.
Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone, nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho. Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe, nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC. Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe.
Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa.
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u vhea iṱo khan dingo dza mulalo mashangoni a Kenya, Chad, Burundi, Darfur shangoni ḽa Sudan, Western Sahara, Côte d'Ivoire, Somalia, Comoros na Central African Republic u wana mulalo na vhudziki ha tshoṱhe.
Ri vhilahedzwa nga pfudzungule dzi sina mudzio na mabulayo ane a khou itea Kenya na Chad. Hedzwi zwi ri humisela murahu kha mvelaphanḓa ye ra i ita miṅwahani i si gathi yo fhiraho siani ḽa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika. Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi.
Ri ḓo isa phanḓa na u ita mushumo washu kha United Nations Security Council. Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha tshumisano vhukati na UN Security Council na Peace and Security Council ya African Union.
Ri ḓo sedzana na u khwaṱhiswa ha u shela mulenzhe hashu kha foramu dza India-Brazil-South Africa, New Africa-Asia Strategic Partnership, Non-Aligned Movement, the Group of 77 na nyambedzano dza u khunyeledza thendelano ya vhuvhambadzi ya SACU-Mercusor. Idzwi zwi ḓo itwa nga vhuḓiimiseli ha u ṱuṱuwedza khwiniso ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe, nga maanḓa mashangoni a no khou bvela phanḓa.
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa, na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho.
Ṋaṅwaha ri pembelela ṅwaha wa vhufumi wa u vha hone ha vhushaka ha zwa dipuḽomati vhukati ha Afrika Tshipembe na People's Republic of China. U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili, nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya.
Ṅwakani ri ḓo fara Khonferentsi ya Tsedzuluso u sedzulusa u itwa ha tsheo dzo dzhiwaho kha World Conference Against Racism ye ya farelwa shangoni ḽashu nga 2001. Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo, nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala.
Hovhu vhuḓifhinduleli, hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup, vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi. Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo.
Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council, Trade and Investment South Africa (TISA), Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe, na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010.
Nga murahu ha u amba zwoṱhe zwe nda zwi amba, ndi humela murahu kha mbudziso: tshiimo tsha lushakha lwashu ndi tshifhio musi ri tshi dzhena kha 2008!
Zwine nda zwi ḓivha nahone zwine nda zwi amba ndi sa timatimi ndi hedzwi: khaedu dzine dza vha hone a dzi nga ri pambuwisi nḓilani yashu!
Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi, hu tshi katelwa na dza ikonomi, tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini, na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho.
Nga tshumisano ya vhoṱhe, na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni, ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni.
<fn>StateoftheNation.2009.2009-04. Ve.txt</fn>
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi.
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso.
Hanga ndi vhuḓifhinduleli, ha miṅwedzi isi gathi, u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004, na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi.
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa, tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha.
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi: kha Miraḓo na ndaulo, vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe.
Nṱha ha zwoṱhe, ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo, khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo.
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho.
Kha tshigwada tsha vhuḓi tsha Afurika Tshipembe miraḓo yashu ya demokhirasi ya phaḽamennde vhe vha ṱangana na khombo nga ṅwedzi wa luhuhi ṅwaha wo fhelaho vha tshi fara mushumo wa nyonesano ya mafhedziselo. Hu tshi katelwa vho Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.
Kha hezwi, ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman, mu Afurika Tshipembe wa vhukuma, ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale.
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu, dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi.
Fhedziha, a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo. U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu.
Nga lwa mvelo, tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino.
Sa masiandoitwa, vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki.
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela,
Ri nga kha ḓi amba rari, nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho.
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha, thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi.
Ndi zwa vhukuma, u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu.
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho.
Kha vha ntendele, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula, nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu, uri ri kone u vhumba vhuyo hashu.
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala, phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala. Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe (ndi IEC) matshelo na nga Sondaha, ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi.
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho.
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho.
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu, ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe.
Ndi tshifhinga tshine ra fanela u pembelela mugidi wa u fhedza miṅwaha ya 20th musi ho ṱanganedzwa mulivho wa komiti ya OAU Ad-hoc Tshipembe ha Afurika kha mbudziso yo ṱanganedzwaho nga ṅwedzi wa Ṱhangule, 1989 nga Afurika Tshipembe - wo bvelelaho une wa ḓivhea sa Mulevho wa Harare.
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi, nga kha u ṱanganya lushaka, kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe.
Ngomu Afurika Tshipembe, zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo.
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994.
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa, ri tea u bvulela muṅadzi mufu Mupheresidennde wa African National Congress, vho-Oliver Reginald Tambo, nga u thoma u ranga phanḓa kha madzhango na miraḓo ya shango ye yavha tsumbo ya mulalo kha khuḓano dzine dzavha shangoni ḽashu vho ḓi imisela.
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani, kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano, ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana: hezwi ndi, mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe.
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi, wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala.
Hafhu, miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi, ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho, u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi, ro vha ri sina thikho fhedzi; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma.
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi, Ndi dzhia he tshi tshifhinga, ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho, Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha, nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo.
Kha vha ntendele ndi livhuwe Lucas Mahlangu, mukomana/murathu wa Kalushi, o imelaho muṱa wa ha Mahlangu.
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha, vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana, u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa.
Miṅwahani ya ḓana na furaru(130), ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa.
Kha senthara dza ngudo, khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane.
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe (SASO) miṅwahani yo fhiraho ya 40.
Kha mirafho hu na vharangaphanḓa vha SASO, ri tshikatela: Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi. U ḓisa fulufhelo kha tshifhinga tshe vhathu vha vha vho ṱovhowa, ri a vha salutha. Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa, ri tshi tama u ḓivhadza muzwala wa Onkgopotse Tiro, Pat Tlhagwana.
Kha hoyu mulaedza ndi tama u ḓivhadza mufu vho-Ephraim Mogale, muthomi wa vhuphuresidennde miṅwahani ya 30 yo fhiraho ha Congress of South African Students (COSAS), na thanga dzavho.
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza, vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa.
Mulaedza wa u phulusa wo pfala hoṱhe ṋamusi sa zwe wa ita miṅwahani minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u engedza mukaṋo wa tshifhinga; une zwavhukuma ri tea, nga maipfi a u haneledza a mbofholowo, u vula nḓila khulwane "dza ngudo na dza mvelele"!
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi, musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula.
Fhedziha, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho, ri tea u ḓi vhudzisa: uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi!
Ṋamusi ri na sisteme ya demokhirasi i shumaho zwavhuḓi, yo lavhelesa kupfukisele kwa milayo na u vha khagala, kha vhunzi ha tshitshavha tsho dzhenelelaho na zwiimiswa zwo ḓi imisaho nga zwoṱhe zwa mulayo na nga ndayotewa i tikiwaho nga demokhirasi.
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho, ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso. Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe, na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho.
Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha, ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu.
Fhedziha, ngeno vhafumakadzi vho dzhiaho vhuimo vhuhulwane kha tshumelo ya tshitshavha vha tshi lingana 34%, hezwi zwi wela fhasi ha tshivhalo tshe ravha rotshi lavhelela.
Kha tshiimo tsha lushaka na vhusimamilayo ha mavunḓu, tsumbo dzo vha dza uri lushaka kha hoyu ṅwaha lu ḓo ḓivhadza vhafumakadzi vhane tshiimo tshavho tsha ḓo khwinifhadzwa vha re nṱha ha tshivhalo tsha 32% nga ṅwaha wa 2004 nahone ndi fulufhela uri, na vha 40% nga ṅwaha wa 2006 kha khetho dza muvhusowapo.
Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo, shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa, musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho!
Kha mvelaphanḓa dzo itiwaho, kha 0,2%, nyimele i khou takadza nyana malugana na u tholiwa ha vhathu vha vhaholefhali kha muvhuso, ri tshi kala tshivhalo a tshi lingani na 2% ye ravha ri tshi khou ṱoḓa yone.
Kha mbalo dzothe, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa.
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha, ri tshi katela ndangulo ya masheleni, Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa, izimbizo na, ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno, vharangaphanḓa vha dzifeme.
Fhedziha, zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha, nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii.
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela, muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi.
Hezwi zwi a vhonala, vhukati ha vhaṅwe, kha vhusimamulayo, milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana, tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi.
Dzi ndugiselo dza sisteme ya vhathu vhane vha ḓolwa na vhutshinyi a i athu u lingana; fhedzi mbuno ndi ya uri sisteme ya muvhuso, ri nga ola mbuno dza u khuthadza dzi swikaho 70% ya milandu ine ya vhigiwa kha tshirathisi i vha ya tshitshavha ngauri muvhuso wo wanulusa zwiito zwo khakheaho na mbuno dza nyito u lwa na zwo.
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe. Mafhedziseloni, khaedu khulu nga ha mulayo; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo.
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika, nyimele, kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe,
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe, phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940.
Kha ṅwahafumi ya mbofholowo, tshikati tsha ikonomi tsho vha tshi 3% nga ṅwaha, nahone yo khwinisa nga tshikati tsha 5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2007.
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi, zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo, dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga, ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa.
Hezwi zwi katela, kha tsumbo ya u thoma, mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe. Kha hetshi tshifhinga, miṅwahani miṱanu yofhiraho, ro vha ro ima henefha kha vho 16% ya gross fixed capital sa nḓila ya nzudzanyo dza phesenthe ya Tshelede ya Mveledziso i Dzhenaho shangoni (GDP). Zwa zwino yo no engedzea kha kulugele lune ṋamusi tshivhalo tsha hone tsho ima kha 22%, ine ya vha tsinina 25% ine ya ḓo thusa u fhata matshilo fhedzi nga ṅwaha wa 2014.
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha.
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhogomelo kha ikonomi ṱhukhusa yo khwinifhadzaho kha ṅwahafumi yo fhiraho, na maanḓa, nga maanḓa ubva 2004 zwo vha nga nḓila ya u ntsha zwikhakhisi kha khuliso yo ḓisaho tshanduko.
Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo (AsgiSA) ya vha uri i khou shumiswa, hu u khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa themamveledziso, phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri, khaedu ya zwikili, u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso.
Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele.
Ikonomi yashu yo no vuleyaho, i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha maitele a ḽifhasi nga vhuphara.
ya vhuḓi ine ya vha na maanḓa a u ri tsireledza kha maḓumbu a ḽifhasi ane a ṱo ḓa u thithisa ikonomi.
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone. Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi. Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo, a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa, nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi.
Ngauralo, phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao. Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo.
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi, ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo, ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi.
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya. Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri: Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme?
Zwi amba uri, zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u.
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi, zwandeme ndi zwa uri, u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama. U tholwa ha vhathu.
Ndi zwavhukuma, uri tsho vha tshiwo tshine u nga ḓi ṱongisa nga ha tsho musi vhukati ha 1995 na 2003 ikonomi i tshi ita mishumo miswa yo fhelela ya ita Miliyoni na hafu; zwiṅwe-vho zwe zwa tou vhonalesa/anzesa ndi musi vhukati ha 2004 na 2007 hu tshi kona u sikwa mishumo ya 500 000 nga ṅwaha.
Kha tshifhinga tsho fhelaho, zwo tou vha zwa u thoma u bva tshe ra vha na demokhirasi musi hu tshi sikwa mishumo minzhi u fhirisa u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha khou ṱoḓa mishumo, hezwi zwo kona u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha songo tholwaho u bva kha 31% u yakha 23% nga 2007.
Ndi zwone, hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo, na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao.
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo, ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema.
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda.
yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi, ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone.
Zwauri sekithara dzo ḓi imisaho nga dzoṱhe dzi khou ita vhuṱudze-ṱudze kha u shandukisa nzulele ya zwa vhuminidzhere na mishumo ino ṱoḓa tshenzhemo /zwikili, na u bveledza mishumo miswa na zwinwe-vho; zwi khou ita uri shango ḽi salele murahu kha nyaluwo.
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha.
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha. Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo.
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu, na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo.
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha.
Tsha u thoma, vhushai ha tshelede ho tsela fhasi u bva tshe ra dzhena kha miṅwaha ya ḓana yo fhiraho.U fhungudzwa hu nga fha ho itiswa nga u engezwa hu hulwane ha magavhelo a tshitshavha u bva nga 2002 u ya phanḓa. Vhushai ha tshelede. Tsha vhuvhili, naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme, hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990. Tsha vhuraru, dainamiki ya tsiku na usa vha na ndeme zwo dethamaina nyimele ya phoḽisi[T]tsiku yo fhungudzea musi mveledziso ya tshanduko i tshivha hone, fhedzi ... usa vha na ndeme hazwo a hongo khwinifhala.
Ngomu mahayani ri tshi katela vhana (vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku), tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea (ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe) vhukati ha 2002 na 2006. Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa, nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa. U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho.
Ndi zwa vhukuma, ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo, une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea, ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende. Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999, nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni.
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende, ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008.
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai, ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008, ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004. Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme.
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani, tshivhalo tshi a ḓi ambela. Sa tsumbo, tswikelelo ya maḓi o kunaho yo khwinifhadzwa ubva kha 62% nga 1996 u swika 88% nga 2008; muḓagasi (58% to 72%); na sanithesheni (52% u swika 73%).
Vhuṱanzi ha mbadelo dza tshitshavha dzi khou vhonala dzo khwinifhala kha tswikelelo ya zwa mutakalo. 95% ya ma Afurika Tshipembe vha dzula vhukule vhulinganaho 5 khiḽomitha na zwifhaṱo zwa mutakalo; zwa zwino ro ḓivhadzwa uri dzikiḽiniki dzi na tswikelelo ya maḓi o kunaho. U thuswa ha Vhana ho engedzea nga tshivhalo tshi linganaho 85%; na nyimele ya maḽaria yo fhungudzea.
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa.
Ndi tshi ya phanḓa, mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi, fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe, kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma.
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga, vhaongi vho teaho, na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi, Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa, a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa.
Kha pfunzo, ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo: tshivhalo tsha vhagudi; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala, ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho.
Kha tshifhinga tshenetshi, nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi, nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka.
Ndi tshi ḓadzisa, nḓila ya kushumele i vhonalaho, zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi, zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho.
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku, nduhune themamveledziso, tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone.
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai, nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu,
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine.
Ngau tou katela, ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka. Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi.
Kha pfunzo, mutakalo, zwa dzi nnḓu, maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo, mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo! Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila.
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe. Tshenzemo ya ḓuvha, kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu, ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi.
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe, huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa.
Ndi zwone, tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi, tsho waniwaho nga 2002, tsho fhungudzea nga maanḓa. Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi.
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri phungudzo a i athu u luga, a i a thu u swikelela 7-10% ya tshivhalo tshe ratshi lavhelela kha mirafho ya fhambananaho kha vhutshinyi. Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea, ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu.
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura, nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga. Hezwi zwi livha kha u nyetha ho dzudzanyiwaho kha zwiko zwa vhulamukanyi. kha ṱhoḓuluso yo itiwaho ya vhugevhenga kha u lulamisa vhapfuki vha mulayo. Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe, kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki, zwifhaṱo na ndangulo.
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa.
Fhedzi, havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa, ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga, u luga, vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu.
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa, nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele, nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki, na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli,
Fhedziha ri songo ḓi xedza: matshilisano ashu oṱhe, sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi. Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila.
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa.
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa, nga kha vhusimamulayo, nyambedzano ya dzitshaka, mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi, vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa.
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu, ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama, na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane.
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine, sa tsumbo, vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi.
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani, vhaswa na vhaholefhali. HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho. U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa.
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho.
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe.
A huna mbuyelo u amba uri, nga hohu u kala, bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza. Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa.
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo. Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani. Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara. Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela, u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho, u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho. Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana, kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli, fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga, kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni.
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi.
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana, ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu: u vhumba tshithu tshithihi, husina khethululo nga lukanda, khethululano nga mbeu, demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine.
Miṅwahani ya rathi yo fhiho, vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe, zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014.
U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa, ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo.
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa, vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo, u ṋea kushumele kwa vhuḓi, nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho, u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa.
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka. Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe. Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho.
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane, sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka.
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi, arali hu si ṅwahafumi, sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi.
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda, ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini, nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo.
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu, vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi. Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni. Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi.
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu, na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani.
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo.
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri, ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi, mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho.
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha.
U ṱanganya, hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya Nḓowetshumo. Sa zwenezwo, nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo.
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango. Ndi zwavhukuma, tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela, Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo, naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi.
Ngauralo, Miraḓo i Ṱhonifheaho, ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka, ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani.
Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga, tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho. Kha hei nyimele, arali zwi tshi nga konadzea, ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede.
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka, na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni.
Tsha vhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha. Kha luṅwe lurumbu, mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa. Kha luṅwe lurumbu, ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha.
Tsha vhuraru, vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa.
Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi.
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana, ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho, vhugudisi ho engedzwaho, tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo. Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha;
Tsha vhuṋa, muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka, ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60.
U engedza hezwo, ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho.
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu. Ngauralo, ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni.
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko, vhukati ha zwiṅwe zwithu, u engedzea ha mitengo i tshitsa, ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha.
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso. Fhedziha, ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa. Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi.
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo.
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano, muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni; fhedzi nga murahu ha hezwi, haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei.
Zwihulwane, ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini, u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi, na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi.
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi, husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi, fhedziha nga u shumisa maga oteaho.
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa. Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa. Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga.
Ngauralo, ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu, tshine tshavha tshandeme. Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino. Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu, themabveledziso ya vhuendi, maga a tsireledzo, mafhungo a madzulo, kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa.
Nahone ri atenda uri, phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana, thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho!
Fhedziha nga murahu, ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi. Zwo ḓi tika nga riṋe rothe; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu!
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho. Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi.
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe.
Vhegeni mbili dzofhiraho, Afurika Tshipembe ḽo fhedza na Mali tshipiḓa tsha mvelaphanḓa musi ri tshielelwa maṅwalo a Timbuktu.
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo, filosofi na khomese, zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika.
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu.
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana. Vhukuma kuma nga zwiṱuku, dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya, dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele, na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa, u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi.
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi, zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho. Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano, u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza: hezwi ndi, muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo. Ro kwamea, nga upfa uri mulovha, Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa, u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe.
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga, Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo.
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone. Nga ṱhonifho heyi, hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi. Ri na fulufhelo ḽa uri, ngauri lushaka lu na ndavha, mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa,
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri, zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa, hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho.
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi; fhedzi, ri a fulufhela, hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki. Kha fhungo heḽi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na dzangano ḽa Afurika u bveledza zwipikwa shangoni ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara, Côte d'Ivoire, Somalia na huṅwevho.
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu, na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu.
Ndi tama hafhu u dovha nda khwinisa nyambedzano dza SADC na makhethe ya Vhubvaḓuvha ha Afurika na Tshipembe ha Afurika (COMESA) na Vhupo ha Vhubvaḓuvha ha Afurika (EAC). Heyi nḓila i ḓo ṱhogomeliwa uri hu engedziwe hu sina vhushayanungo kha vhushaka vhune ra ḓiphina nga Southern African Customs Union (SACU).
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho.
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu.
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China. Miṅwahani heyi, zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu.
Ri tama u isa vhuḓinekedzeli hashu tshitshavhani u itela vhuṱama ha tsinisa he ra vhusika na shango ḽa Brazil na India nga IBSA; nahone ndi zwa vhukuma shango ḽashu ḽo sika vhuthihi ho khwaṱhaho na shango ḽa Russia, na mashango are Asia, na Vhubvaḓuvhakati na Latin na Devhula ha Amerika.
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa.
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana, vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei.
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana. Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho, maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo, uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza.
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na, mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa.
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu.
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha.
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka, Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi, u luga na mikhwa i pfukiseaho.
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi, ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi.
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho: ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa.
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu, ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo.
u engedza ku tshimbidzele kwa ndivho malugana na khethululo nga mbeu sa 50/50 yo imela tshivhumbeo tsha u dzhia maga, mvelaphanḓa ya vhaswa, ndugelo dza vhaholefhali na dza vhana - ri tshi katela u fhedzisa nyambedzano na phoḽisi ya vhaswa ya lushaka, ndugiselo dza u bveledza Nyambedzano ya Vhaswa vha Afurika musi yo no bveledziswa nga Phaḽamennde, na Dzulo ḽa Lushaka ḽa Vhaswa ḽa Mveledziso ya Dzhendedzi, u ṋekedza protocol dza SADC kha mbeu na Mveledziso ya Phaḽamennde, u engedza vha ṱoli vha milandu kha ndugelo dza vhathu vha mimasipala u dzudzanya phondi dza ndugelo dza vhaholefhali u swika kana u fhira 60%.
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo, ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi, yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo.
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe. Hezwi, na hezwi kha zwi hulwana, ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi. Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula yo khwaṱha,
Ndi a livhuwa.
<fn>StateoftheNation.2010.2010-05-24.ve.txt</fn>
Dumelang, molweni, goeie naand, good evening, ndi a ni lumelisa noṱhe ngeyo mahayani!
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho.
Ndi ima phanḓa havho madekwana ano, miṅwaha ya 20 u bva tshe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela vha bva dzhele.
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka, u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu.
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa.
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino, nga zwivhumbeo zwo fhambanaho, vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume.
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe.
Ri khou ṱanganedza nga maanḓa avho vho tou ri endelaho u bva seli u vha fhano, Vho-Helene Pastoors, Vho-Michael Dingake u bva Botswana, Vho-Andimba Toivo ya Toivo vha Swapo ngei Namibia.
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe, vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson. Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz, vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho.
Vho vha vha tshi tou vha, kha zwiṅwe zwinzhi, muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia.
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi, nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo.
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela.
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala.
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani, vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho, ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party, he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo. Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba.
Vho vha vhone vhe vhaṱuṱuwedza nyambedzano nga ha khonadzeo ya u vhofholola vhafariwa vha zwa poḽotiki. Muphuresidennde Vho-Botha vho shuma na Minisiṱa wa kale wa Vhulamukanyi, Vho-Kobie Coetzee, vhe nga murahu vha vho thuswa nga Vho-Dr Neil Barnard na Vho-Mike Louw.
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba.
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC, Ṱhama Vho-Oliver Tambo, vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi.
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi, u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa.
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration, ye vha i ṅwala na u i tikedza.
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk, miṅwahani ya 20 yo fhiraho.
Kha hezwi, Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane, kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman.
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe, vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni, vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko.
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party, Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi, vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba, khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango.
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei.
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana, naho zwi tshi khou tou konḓa hani, na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe.
Nga u shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno, ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe, ḽe ḽa thomiwa nga 1910.
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga.
Zwa ndeme, u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912.
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha, ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango.
Ndi ima phanḓa ha vhoinwi, ndi sa ngi sa muvumbi, fhedzi, sa mushumeli waṋu a ḓi ṱukufhadzaho, vhathu.
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi.
Zwenezwo ndi kumedza miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu?
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho.
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa, shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho.
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango, tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu, nga muvhala, demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe.
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi, kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe, vharema kana vhatshena.
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho.
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu, vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo.
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo.
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai.
Ri fhululedza mupfufhiwa nga u katela, Charlotte Le Fleur wa Sekondari ya Worcester, na vhoṱhe vho dzhenelelaho kha mushumo u lemelaho.
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu.
Mahoḽa, ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17.
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000.
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho.
Mahoḽa nga Luhuhi, muvhuso, mabindu, vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi. Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea.
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso, nga maanḓa kha themamveledziso.
U itela u vha na vhuṱanzi ha tsireledzo yo ḓitikaho kha vhashai, ro fhirisela phanḓa u gonyiswa ha ndambedzo ya tshitshavha, na u engedza Ndambedza ya u Unḓa Ṅwana kha vhana vha miṅwaha ya nṱha ha 14. Kha miṅwaha miraru i ḓaho, hu ḓo ḓadziswa vhana vha miḽiyoni mbili u bva miṱani i shayaho na miḓini, miṅwaha ya 15 u ya kha 18, vha ḓo vhuelwa u bva kha Ndambedzo ya u Unḓa ṅwana,
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho.
Muvhuso u khou thoma "zwikimu zwa vhugudisi" u itela u fha vhashumi u nanga tshifhinga tsha vhugudisi nṱhani ha u fhelelwa nga mushumo.
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso.
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009, ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009.
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo, tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi.
Ri a takala u ḓivhadza uri mafheloni a Nyendavhusiku, ro vha ro no sika zwikhala zwa mishumo ya muvhuso zwi fhiraho 480 000, ine ya vha 97% ya phimo ye ra ta. Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa, ndondolo hayani kana tshitshavhani, na thandela dza mupo.
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa, hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa, zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela.
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi.
Ri a livhuwa muya wa muṱa, tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo, nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho.
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho.
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe, nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa.
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili, dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa.
Fhedzi ha, hu kha ḓivha nga matsheloni, u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine.
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo.
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa, na nyaluwo i ḓisaho mishumo.
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya.
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani.
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi, zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo.
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani, na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani.
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi, ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni.
Miṅwaha miraru i ḓaho, muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha. Kha vhuendi, ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea, zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe.
U khwathisa tshumelo ya muḓagasi i thembeaho, ro thoma Komithi yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa kha Fulufulu, u bveledza puḽane yo ṱanganaho ya miṅwaha ya 20.
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi, hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho, na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi,
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho, yo bviswaho kha vhafari vha Eskom. Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi,
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho, u thusa nyaluwo na u bveledziso, ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho, ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde.
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa.
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati.
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa, u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo.
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela.
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala, ndondolo i itwaho hayani, u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni.
Ṅwaha wo fhiraho ro thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka.
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo, kha shango ḽoṱhe, u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso.
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa, ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho.
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu, nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha, 2010, u ḓo vha ṅwaha wa u shuma.
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa vhulanguli hovhu i ḓo vha hei ya uri hu ḓo vha vhu tshi ḓivha hune vhathu vha dzula hone, u pfesesa ṱhoḓea dzavho na u fhindula nga u ṱavhanya.
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya, nga maanḓa nahone nga vhuronwane.
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono. Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele, u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso.
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi, vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso.
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni.
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele, dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele, vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde.
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa, hani, nga nnyi, lwa tshifhinga tshingafhani, nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio.
pfunzo, mutakalo, mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu, u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga.
U ḓadzisa izwo, ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo, u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu.
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele.
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso.
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010, ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala, u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo.
Ra sa tou ita hezwi, ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo.
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa, fhedzi ndi dza vhuṱhogwa,
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni, kilasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha.
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha.
Kha matshudeni, ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11.
U bva ṋanwaha u ya ho ya, vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3, 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo.
Ri khou pika u engedza tshivhalo tsha maphasele kha hei milingo u bva kha mbalotshikati ya zwino ya vhukati ha 35 na 40% u ya kha 60% nga 2014.
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele.
U ḓadzisa, tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo.
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho.
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014.
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele.
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu, NAPTOSA, SADTU na SAOU, vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010.
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo.
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi.
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi.
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni, nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka.
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili, u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki, na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi.
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha.
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu.
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo.
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki, na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo.
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu.
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri, kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha, hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela.
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi.
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa, u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia.
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela.
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni.
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV.
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga.
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka.
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea.
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi, na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho.
Ri khou ita puḽane dza u engedza nomboro ya mapholisa a vhanna na vhafumakadzi nga 10% kha miṅwaha miraru i ḓaho.
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa, u ṱangulwa mabinduni na miḓini, khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha, u binya na u rwa, sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane.
Roṱhe ri na mushumo.
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani.
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho.
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga.
Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi.
Mivhuso yapo i fanela u shuma.
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu, maḓi, tshampungane, muḓagasi, vhulangi ha malatwa na dzibada.
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa.
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo.
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho, ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng.
Nga murahu ha u dalela Balfour, ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo.
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa.
Ndo laela dziminisiṱa uri vha sedze zwo salaho.
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo,
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo.
Nga Nyendavhusiku, 2009, Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo.
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho, vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho.
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele, kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe.
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014.
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi.
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso, fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga. Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu, u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu,
Mahoḽa ro ri, vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi, maḓi, mabunga a maḓi na dzibada.
Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni.
Kha heḽi fhungo, ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani, kha ḽa Limpopo, nga Ṱhangule mahoḽa.
U bva zwenezwo, nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa.
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi, na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani.
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa.
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe, zwi vhuedzaho wadi dza 21.
Nga 2014, ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160.
Ri khou ṱoḓa miṱa ya 60% kha fhethuvhupo hovhu i tshi swikela thoḓea dza zwiḽiwa kha zwibveledzwa zwa vhone vhaṋe nga 2014.
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga, sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu, panḓa i thoma nga ṱhoṱha.
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi. U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi.
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi,
Fhedzi ha, ri tambisa maḓi manzhi nga dziphaiphi dzi bvuḓaho na themamveledziso dzi so ngo fhaṱiwaho zwone.
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014.
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu, ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani.
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga, ṱhingothendeleki, ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha.
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga, na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe, zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe.
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea, na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa.
Ri tshi khou shumisana na Brazil, India na China, ha dovha ha dzhena na United States, ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho, ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa.
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea, ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha.
Sa Afurika Tshipembe, ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo, nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini,
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC, na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo, na u shumela vhuthihi.
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika, sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango.
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso.
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa.
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho, vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo.
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso, ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe.
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara, na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva, tshelede ya mundende na bugu ndaula, kha zwiṅwe zwinzhi.
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia.
Vhege yeneyi, ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende, ya ndeme ya R180 miḽiyoni.
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa.
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo.
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso.
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi.
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere, vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi.
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi.
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu, vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe, zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane.
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho.
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo, ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso.
Nga kha Mulangadzulo, ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo, u itela uri dzi MP vha tou ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa.
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010, u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu. Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama.
Ṋaṅwaha nga Ḽara, ri ḓo vha ri tshi khou ita luswayo lwa u fhedza miṅwaha ya 150 ya u ḓa ha maIndia Afurika Tshipembe. Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo, mabindu, saintsi, mitambo, vhurereli, vhutsila, mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu.
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho. Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa.
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo, na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha. Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi.
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele.
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha ḽifhasi. Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma. Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona. Themamveledziso, vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni. Sa lushaka, ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho. Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo, Vho-Irvin Khoza, CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana, Vho-Carlos Alberto Parreira, zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho.
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano. Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone. Vhafunashango ḽashu, kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana.
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo. Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa, vhafunashango ḽashu, kha vha renge dzithikhithi.
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo.
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi, ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani, lushaka lwo faranaho, u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe, vharema na vhatshena.
Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika.
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena, nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema.
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze, nahone vha na zwikhala zwi linganaho.
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela, na u u swikela.
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo, ndi une ndo ḓiimisela u u fela.
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba, ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi, vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho, vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei.
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu.
Ndi a livhuwa.
This site is best viewed using 800 x 600 resolution with Internet Explorer 4.5, Netscape Communicator 4.5, Mozilla 1.x or higher.
<fn>StateoftheNationJZuma.2009.2010-05-24.ve.txt</fn>
Nga dzi 22 Lambamai, zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha. Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine.
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono, vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe,
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho, Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe, lushaka lwo faranaho nga u fhambanana, vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe,
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu, vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho.
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho.
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo, na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza.
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume. Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho.
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba, vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango, na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki, vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo.
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki, nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana, zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi.
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele, u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone.
A ri nga aweli, na hone a ri nga timatimi, kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai.
Kha u swikelela miḽoro iyi, muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme, ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014.
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi.
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino.
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo, masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu. Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana.
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo.
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe, zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso, vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno. Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi.
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo. Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana.
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo, lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo.
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo, ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi.
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni.
U swika zwino, vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele, nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho.
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela. Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo, hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei:
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani, phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa.
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi, dzi khemikhaḽa, fabiriki dza tsimbi, vhuedelamashango, zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka, Ndi tshi ḓadzisa, hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo, ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi, kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi.
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso, Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa.
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa, nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani.
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho. Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu.
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho, dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu.
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, kha ri farane nga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe. Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika.
Muvhuso washu u ḓo sedza phanḓa, hu si ni murahu!
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi. U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi. Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli.
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi.
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho.
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano. Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa.
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi. Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni. Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho, zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea.
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe, ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza.
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho.
Na, u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha, ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa, u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu.
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo.
Malugana na miano yashu, ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho.
Nga hetshi tshipiḓa, ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi, thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale.
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho.
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi, vhaswa na vhathu vho holefhalaho.
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku, Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu.
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo, muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu.
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe.
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso. Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa.
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014.
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009, ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000.
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi, muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso. Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai. U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009, vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso, hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo.
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona.
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino, ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana.
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana, Kha ri thusane sa vhadzulatsini.
Kha ri thendelane kha ḽa uri a huna ṅwana ane a ḓo eḓela na nḓala nga mulandu wa uri vhabebi vhawe a vha shumi. Arali ra nga ṱangana ra shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.
Vhaeni vha ṱhonifheaho, sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo.
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma.
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo, zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi, dzi nnḓu , maḓi na tshampungane.
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010. Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara, ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho.
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa.
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano, tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi, mvelaphanḓa khulwane.
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai, ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela.
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri. Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri.
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT. Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe.
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo.
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa.
Nga u angaredza, ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga.
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho.
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi.
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi.
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi, zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka, ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi.
Nga muya uyu wa vhuthihi, ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu.
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani, ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa, sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru.
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi, Vho-Dirk du Toit, vhe vha risia ino vhenge, u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma.
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi, mabunga a u gwedzha, dzi bada, zwimvumvusi na senthara dza mitambo; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni.
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u ṱavha miroho na zwiṅwe zwithu; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u ḓi fusha.
Ro ḓi lugisela u thoma fulo ḽa u fhaṱa hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi. U shumisana na zwitshavha, mahosi, vhakhantseḽara na magota ri ḓo kona u ṱavhanyisa mushumo uyu.
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome u ḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi. Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani, ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela. Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe.
Ndi tshi ḓadzisa, ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone, nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura. Nga iyi nḓila, vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi.
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu, ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu.
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu, vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni.
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha, nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014.
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano. Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni, ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou funza, hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo! Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda, vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho, nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho.
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo, vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho.
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu.
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari.
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014. Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho, na u vha ṋea thikhedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani, nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo, nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse.
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha, na u dzhia tsheo ya tshihaḓu, u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana.
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe, mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa.
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi.
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili.
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi.
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo, yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho.
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo, kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi, u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS, TB na maṅwe malwadze. Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha, ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011. Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011.
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi. Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha.
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu.
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo, kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014.
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi. Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho, ya tshizwino, i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi.
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa, tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi. Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme, nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo.
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo . Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa.
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa. Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha.
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho, khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana.
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo, ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri.
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme, ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula, na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga.
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa.
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe, u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi.
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi, Vhusimamilayo na vhuhaṱuli. Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi.
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha.
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara, khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva, tshelende ya mundende, dzibugu ndaula, na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa.
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga.
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha. Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho, zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi.
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi. Nga iyi nḓila, ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho. Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho, ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho.
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu. Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani.
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu, Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka. Nga vhuthihi u vhu, ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka.
Vhana vhashu, u bva kha vha murole muṱuku, vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka, na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo. Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho, kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa.
Mitambo ndi yone tshiga tshihulwanesa tsha u fhaṱa lushaka. Nga u shuma roṱhe ri tea u tikedza thimu dzashu dzoṱhe dza lushaka u bva kha Bafana Bafana u swika kha dzi Proteas na Springboks; u bva kha Banyana Banyana u swika kha Thimu ya Vhaholefhali (Paralympians).
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu.
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho, kha u kunda kararu.
Thimu ya shango ya vhafumakadzi ya nethibola yo ita uri ri ḓirwe khana nge vha kunda kha Tshaḽenzhi ya nethibola ya Zwitshavha-Zwiraru. Ri fhululedza Sevens Springboks vhe vha vha Dzigwena dza Sirisi dza Ḽifhasi dza Sevens dza IRB - nahone a ri hagwi dzi Blue Bulls vhe vha kunda kha tshiphuga tsha mafhedziselo tsha Super 14 nga nḓila i takadzaho!
Ri dzia tshifhinga itshi u tamela mashudu dzi Springbok kha sirisi i ḓaho vhukati ha British na Irish Lions.
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo. Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo. Nga u tou ḓadzisa, ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma.
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine.
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho.
Kha khaedu iyi, ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo, na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika.
Ndingano ya vhuṱhogwa, na u vhatsini na hayani, ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC, nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso. Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino. Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili.
Ri ḓo tikedza mulalo kha Uniyoni ya maAfurika na Vhushaka Vhuthihi kha dzhango ḽa Afurika, ho katelwa riphabuḽiki ya Arab Saharawi na Darfur kha ḽa Sudan.
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi, ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe.
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC, nga maanḓa kha Afurika Tshipembe. Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi.
Ri ḓo tikedza nungo dza dzingu ḽa SADC kha u thandulula nyimele ya Madagascar.
Kha vha ntendele, vhueni vhu ṱhonifheaho, ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango.
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu, ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika.
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe.
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8, na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe.
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele.
Afurika Tshipembe, u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo.
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho, ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo, ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi, Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu.
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele.
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu, ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe, hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho, u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana.
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele.
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo, wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo, ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha.
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo. Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso.
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo, ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho.
U rangaphanḓa nga tsumbo, mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde.
Ndi tshi ḓadzisa, kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha, ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho.
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe, u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho.
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka, ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni.
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa.
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa.
Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91. Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho.
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada.
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo, a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela, ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone.
Ḓuvha ḽa Mandela ḽi ḓo pempelelwa nga dzi 18 dza Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ḽi ḓo ṋea vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na vhoṱhe u mona na ḽifhasi tshikhala tsha u ita zwithu zwa vhuḓi u thusa vhaṅwe.
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67, nahone nga Ḓuvha ḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi, mishumoni, mahayani na zwikoloni, vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho, nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi.
Kha ri tikedze Ḓuvha ḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka.
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane, na zwipikwa zwa ndeme.
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale. Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka.
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi, zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli, u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine.
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni, nga muya wa u vhea shango phanḓa.
Ndi tshi ḓadzisa, Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe, vharema na vhatshena. U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa.
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi, ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni, u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho. Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho.
MaAfurika Tshipembe, nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho!
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela.
Ndi a livhuwa.
3 Fulwi 2009 <fn>TSHIVENDA FAL RUBRICS.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI ṰNL KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nganḓila ya nṱhesa. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nganḓila yone. -Kunangele kwonekwa maipfi, kwo vhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhu.i.- Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndiho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.- Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dzatshibveledzwa. - Mafhungo nadziphara zwi ngaḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara ngau tou angaredza zwi yelana naṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi ḓi vha navhukhakhi ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yoshumiswa nga yokhakheaho. - Kunangele kwa maipfindi kwa fhasi. - Mafhungo na dzipharazwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho. - Mafhungo nadziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfizwo shumiswa nga nḓila i songo teaho. - Mafhungona dziphara zwo vhilingana. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. -Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
Vhuswikeleli ha nṱha -Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha enemuṋe -Mihumbulo: ndi yakuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. -Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahoneyo lunzhedzanaho.- U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nganḓila i re na ndunzhendunzhe. -Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. -Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli ho linganelaho- Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo .ibveledzwa zwavhuḓi. -U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme yaluambo. - - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho - Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. -U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndiha fhasi. -Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho -Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngolunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhiyo dovhololwa. -Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungelalwa ṅwongo wa mafhungo lu a .itevhelea. -Zwidodombedzwa a zwo ngoe.ana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/uita mvetomveto. -Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhukoni vhu songo swikelelaho- Vhunzhi ha zwi re ngomu azwi tshimbilelani na ṱhoho, azwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. -U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nganḓila i shaedzaho.
tshivhumbeo tshivhumbeo ngamilayo ya tshivhumbeo.
Tshibveledzwa nḓila yone.
tsha dovha na nyimele tshoṱhe.
tea zwi tshi anana na -Tshitaila, thouni - nḓivho ya nahone a i tei a zwi na khathihi ndivho, - nḓivho yaṱhoµea dza mushumo.
maipfi yo tea -Tshibveledzwa hunzhi hunzhi zwo tea.
ndivho, vha ndi tshi si na - Tshibveledzwa ndivho, vha mafhungo na maipfi i ṱoḓa - -Tshitaila, thouni ṱanganedzaho vhukhakhi nga murahu tshi ḓi vha naṱanganedzahonyimele.
mafhungo naha u vhalulula, uvhukhakhi vhu si mafhungo na -Tshitaila, vhunga i satsha anana na nyimele sedzulusa.
vhunzhi nga murahu nyimele.
thouni na tei ndivho, mafhungo.
vhukhakhi ho vhalulula, u zwo ngo tea.
vhalaho nga sedzulusa.
Tshibveledzwa tshi si na vhalulula, u lapfesaho/pfufhifh tshi navhukhakhi na sedzulusa.
vhalulula, u - Vhulapfu ndi sedzulusa. ho teaho.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya nṱhesa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele nnzhi dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) -Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho. Ndunzhendunzhe yofhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho ya nṱha yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) -Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho. -Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho - nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza yanyimele dzoṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) -Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u lianazwiṱuku na ṱhoho. -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho linganelaho- nḓivho yolinganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo linganelaho ya nyimele dzoṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) - Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho fhedzi a zwi thithisi ṅwongowa mafhungo. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwazwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongowa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwazwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongowa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho khau pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
A hu na nḓivho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho-ṅwongo wa mafhungo wa zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha upulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
si tsha tshoṱhe.
Tshibveledzwa a -Tshibveledzwa a vhalulula na u -Tshibveledzwa na u vhalulula na u zwi anani na tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi na sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. -Vhulapfu ho teaho. sedzulusa. -Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho yatshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothifiḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu nakha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho yavhu.isa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yoṱanµavhuwaho kha nyimele dzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifiḽio).- Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho - nḓivho i fulufhedzaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.- U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wa mafhungo nga u angaredza.- Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yolinganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho -N.ivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
nyanyulea kha u ṅwala zwiṱana luvhonela lu re fhasi.
khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto.
Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
<fn>TSHIVENDA HL RUBRICS.txt</fn>
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI ṰNL KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nganḓila ya nṱhesa. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. -Kunangele kwonekwa maipfi, kwo vhibvaho. - Mafhungo nadziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhu.i.- Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndiho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nganḓila i fushaho.- Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo nadziphara zwi ngaḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara ngau tou angaredza zwi yelana naṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yoshumiswa nga yokhakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho. -Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.- Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho yamafhungo.-Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songoteaho. - Mafhungo nadziphara zwo vhilingana. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa -Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe- Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa.- U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha -Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe -Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe. -Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. - Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme yaluambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli ho linganelaho- Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi. -U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme yaluambo. - - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho - Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. -Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho- Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa. -Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea. -Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. -Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhukoni vhu songo swikelelaho- Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. -Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. -U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
tshivhumbeo tshivhumbeo nga milayo yatshivhumbeo.
Tshibveledzwa nḓila yone.
tsho ṅwalwa tsho ṅwalwa sa na luthihi.
tsha dovha na nyimele tshoṱhe.
tea zwi tshi anana na -Tshitaila, thouni - nḓivho ya nahone a i tei a zwi nyimele.
nḓivho yaṱhoµea dza mushumo.
maipfi yo tea -Tshibveledzwa hunzhi hunzhi zwo tea.
ndivho, vha ndi tshi si na - Tshibveledzwa ndivho, vha mafhungo na maipfi i ṱoḓa anana na mafhungo. ṱanganedzaho vhukhakhi nga murahu tshi ḓi vha naṱanganedzaho nyimele.
vhunzhi nga murahu nyimele.
vhukhakhi ho vhalulula, u zwo ngo tea.
vhalaho nga sedzulusa.
Tshibveledzwa tshi si na vhalulula, u lapfesaho/pfufhifh tshi navhukhakhi na sedzulusa.
vhalulula, u - Vhulapfu ndi sedzulusa. ho teaho.
Vhuswikeleli ho linganelaho- nḓivho yolinganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo linganelaho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) - Vhuṅwali- mugudi uliana na ṱhoho fhedzi a zwi thithisi ṅwongowa mafhungo. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali- mugudi uliana na ṱhoho ṅwongowa mafhungo wa si tshapfala zwi tshi yahuṅwe. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI ṰNL KHETHEKANYO YA C : ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO -O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga n.ilayone-yone. - nḓivho ya maipfiyo tea tshoṱhendivho, vhaṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. -Tshibveledzwa a -O shumisa milayoyo teaho yatshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nganḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukumandivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. -Tshibveledzwa a -O shumisa milayo yo teaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfiyo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. -O shumisa milayoyo linganelaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. -Tshibveledzwa tsho ḓi vha navhukhakhi ngamurahu ha u vhalulula na u -U na mihumbulo i fulufhedzisaho yaṱhoµea dza tshivhumbeo-hu na vhukhakhi vhu re khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. -N.ivho ya maipfi ndi ya fhasinahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. -Tshibveledzwa - O shumisa milayoya tshivhumbeo nganḓila yo khakheaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe ukhwiṋiswa vhunga isa tei ndivho, vhaṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u - Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeoyo teaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho yamaipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara tshi na vhukhakhi tshi na vhukhakhi sedzulusa. tshi na vhukhakhi sedzulusa. a zwi anani na na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u - Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. ṱhoho yamafhungo.
sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. -Vhulapfu ho teaho. sedzulusa. -Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu a.isaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho yatshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothifiḽio). -Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yofaranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho -N.ivho i fulufhedzaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wamafhungo nga u angaredza. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwezwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu nazwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho -N.ivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
<fn>TSHIVENDA HL P2 Feb-March 2010.txt</fn>
Ni humbelwa uri ni vhale siaṱari iḽi nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso.
Ni songo ḓidina nga u vhala bammbiri ḽothe. Ṱolani siaṱari ḽa Zwi re Ngomu ni swaye nomboro dza mbudziso dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
Tevhedzani ndaela dzo ṋewaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso ṰHANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO ya A, NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Ṅwalani nga vhudele nahone zwi vhaleaho.
Tshirendo: Mbofholowo na mulalo zwi ngafhi?
Tshirendo: Ndi ni ṋee ni?
Ivhani na vhuṱanzi ha uri no fhindula mbudziso dzoṱhe nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa.
PFESESANI: Kha KHETHEKANYO ya B na ya C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
Fhindulani mbudziso MBILI kha NṊA dzo vhudziswaho.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso yo ḓisendekaho khatsho.
He ra zhaka vhaṅwe vha tshi milwa nga milomo ya khotho, he ra phuphuzika sa mabofu ri tshi dengelela.
Ri tshi rwiwa nga phamba na mihala nga mmbwa dza khuluṋoni.
Hune tshedza tshavho tsha dzhavhulelwa vhugala.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Ndi gwadamefhi nga afhio magona?
Ndi ni ṋeeni tshi no fhira na vhukhethwa?
Bulani zwithu ZWIVHILI zwine murendi a humbula u ita i nḓila ya u ṱoḓa uri a kone u funiwa.
Murendi u khou ambani nga vese/mitaladzi 3 na 4?
Murendi u vhona hu si na huṅwe hune a nga fushea siani ḽa lufuno arali hu si kha hoyu ane a khou renda nga haye.
Ni a pfela vhuṱungu murendi na kha nyimele ine a vha khayo Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo.
Bulani zwithu ZWIVHILI zwine ha pfi demokirasi yo zwi bveledza.
Murendi u khou ambani nga vese/mitaladzi 23 na 24?
Ni a fushea na nga nḓila ine murendi a amba ngayo musadzi tshirendoni itshi Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Kha vhoṱhe vhe lwa tonda.
Ndi he lufu lwa ntsumbedza.
Vho simaho uri lufu ndi u bindula.
Iwe ndi nga u fanya na nnyi na mini?
No ḓitika nga tshitanza/ndima 6, bulani zwithu zwivhili zwine murendi a ri lufu lu zwone.
Murendi u khou ambani nga vese/mutaladzi 18?
Murendi u tama lufu lu tshi fhelelwa nga vhuhali.
Ni a fushea na nga nḓila ine murendi a vhona ngayo lufu tshirendoni itshi Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i tshi tevhelaho.
Hu si na muswuhana a ṱokaho.
Thonga ndi khambana ya funzani.
Vha tshi pfa zwi vha fushaho.
U dzula ndi u humbula lufu.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Hu si na muswuhana a ṱokaho.
Thonga ndi khambana ya funzani.
Vha tshi pfa zwi vha fushaho.
U dzula ndi u humbula lufu.
Topolani mafanyisi MAVHILI ane a sumbedza mafulufulu e murendi a vha e nao zwiḽa a tshe muswa.
Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio Tikedzani phindulo yaṋu.
imethafore ḽi re kha vese 8 ḽi ni thusedza hani u pfesesa zwine murendi a amba zwone?
Muhumbulo muhulwane une ra u wana tshirendoni itshi ndi ufhio?
Nga kuvhonele kwaṋu, murendi uyu u dzhia u aluwa nga nḓila-ḓe?
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela.
Vho-Emeḽi vho zwi vhona zwauri a si miloro ndi ngoho yo fhelelaho; Dzhalagoma ndi ṅwana wa Mudzimu; o rembuluwa; nahone u khou ya u ṋea vhuṱanzi matshelo kerekeni. Zwiphiri zwi khou ya u bvela khagala. Ndi ngoho, tshi ḓo lilwa!! Dzhalagoma u ḓo ambulula a sa tati na u ofha tshithu; saizwi Murena a tshi ḓo ima nae khathihi na u mu pilela kha zwoṱhe zwi ḓaho!
Ṱalutshedzani ni dovhe ni saukanye uri mafhungo aya e na vhala a yelana hani na thero ya nganea iyi.
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Vho-Luvhone vho ri u vhala mafhungo aya kha gurannḓa ya "Northern Province Daily News" vha dzhenwa nga ṋowagudu. Vho vho humbula na zwauri khamusi zwi ḓo ralo ha wanala vhaiti vhazwo ha vha hu hone tshirunzi tshine vha vha natsho tsho wa. Iṱali e hone ane a nga ṱhonifha tshigevhenga kha vha tshilaho Ha ho lini. Zwino arali zwa wanala uri na Vho-Luvhone vho shela mulenzhe khazwo, ndi hune vha ḓo tou zwi ri mini kha lushaka ngoho. Hafhu na phanḓa ha vhafunzi Vho-Luvhone vha .iswikisa sa muthu ane a vha kule na zwa shango; arali tshikumbu tsha phulea a si hune vha ḓo tou tama na u .ibwela.
Ee, ri nga ri mini, ndi vhutshilo fhasi ha wone murunzi wa .uvha; vhu a gogona, ha sengenedza, ha dovha hafhu ha lidza. Zwi bva kha iwe mutshili uri u khou tama u vhu tshila hani. Wa vhu ḽa zwavhuḓi, nahone vhu ḓo u thothedza nga muthotho wa tshikekea; fhedzi wa vhu ḽa nga tshimondeni, u ḓo vhanḓa maṅwaelo aho u sa fhedzi. Vhaambi vhaho vha ri a vhu ṱoḓi u welwa pharamela.
Mafhungo haya ane a khou ambiwa kha Northern Province Daily News, Vho-Luvhone a vho ngo a shuma vhe vhoṱhe, Inwi bulani avho vhe vha vha vhe navho.
Ndi mini tshi itisaho uri Vho-Luvhone vha tshuwe musi vho no vhala mafhungo aya?
Musi no ḓisendeka nga mafhungo aya e na vhala na nḓivho yaṋu ya bugu yoṱhe, ni vhona Vho-Luvhone vhe muthu-.e siani ḽa vhugevhenga?
Ṱalutshedzani nga muhumbulo wo fhelelaho zwo itisaho uri Vho-Luvhone vha ḓiwane vhe kha nyimele iyo ye na vhala nga hayo afho mafhungoni.
Sumbedzani vhungoho ha fhungo ḽo talelwaho no ḓisendeka kha zwo bvelelaho kha Vho-Luvhone.
Kha 8.3 no sumbedza tshiimo tsha Vho-Luvhone siani ḽa vhugevhenga. Ni vhona vho fhambanafhi na Vho-Emeḽi.
Ndi tshini tsho ṱuṱuwedzaho Vho-Luvhone uri vha ḓiwane vha tshi ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga?
Dzhalagoma naho e tshigevhenga hu na huṅwe hune a vha na mbilu ya u khathutshela.
iambele iḽi 'tshikumbu tsha phulea' ḽi kwama hani kupfesesele kwaṋu kwa mafhungo a nganea iyi?
Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela nga tshifhinga tsha muvhuso wa (khethululo nga muvhala/demokirasi).
Dzhalagoma o vha a tshi ḓifhelwa nga mushumo wawe wa vhugevhenga. Ndi ḽifhio ḽishandafhungo/aironi ḽo bvelelaho kha vhutshilo hawe ha vhugevhenga magumoni a nganea iyi Ṱalutshedzani nga muhumbulo wo fhelelaho?
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela.
Ha ri vho no vhamba maano manzhi a u tsimbela havha Vho-Lugisani vha kundwa maano o teaho u vhulaha havha Vho-Lugisani nga nḓila yo dzumbamaho.
Nga murahu ndi hone Vho-Mamidze vha tshi ḽa na fhungo ḽo teaho vha ri, "Arali ra ṱanganyisa ṱhoho nduna ya dzimmbi hu nndwani maswole a a ḓaḓa. Huno maswina a tshi vha fhaḓa ha vhulahi nduna fhedzi, a vhulaha na mmbi yoṱhe a dovha a dzhenela lushaka a dzhia na shango. Tshine ra nga ita ri luṱanya hoyu Lugisani na Vho-Nyamalwela siani ḽa vhuhosi ro shumisa haaḽa maipfi o ambiwaho nga madzhisiṱaraṱa masiari."
Ṱalutshedzani ni dovhe ni saukanye uri mafhungo aya e na vhala a yelana hani na thero ya nganea iyi.
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Vho-Lugisani, riṋe a ro ngo ḽa u dzula lini. Ndi khwine vha tshi dzula fhasi vhunga zwe ra ḓela zwone e si mafhungo malapfu." Vho-Dilika vho no ralo Vho-Lugisani vha dzula fhasi kha guvha ḽe vhoṱhe vha dzula khaḽo. Vho no fhedza u loshana na Vho-Lugisani, "Nga nnḓa ha houḽa musi we vhone vha dzhena vhukomani fhano Dovhoni uḽa ṅwaha ndi a fulufhela a vha athu u mbona fhano. Ndo rali sa mukalaha ndi fhano ndo tou rumiwa nga vhothovhela Mphaga."
Ndaa! Hu tendelela Vho-Lugisani.
Mulandu wa u thathiwa hanga ndi mini?
Bulani madzina a vhathu vhe vha vha vho ruṅwa u isa luṅwalo lwa u pandela Vho-Lugisani.
Luṅwalo lwa u pandela Vho-Lugisani lwo ṅwalwa ho bvelela mini?
Vho-Lugisani vho fhedza vho shakuliswa Dovhoni. Inwi bulani dzina ḽa muṱhannga we a ḓo kunga vhaṱhannga vhe vha ya u shakulisa Vho-Lugisani, ni dovhe ni ambe uri o vha o shelwa muya nga nnyi?
Ṅwalani nga muhumbulo wo fhelelaho zwe zwa bvelela ha Vho-Lugisani musi vhathu vho rumiwaho nga vhamusanda vho no humela murahu.
Ndi mini zwe zwa ita uri Vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho vha ṅwale vhurifhi vhu yaho Dalume?
Vhafunzi Vho-Mamidze ni vha vhona sa muthu-ḓe?
Ni a pfela vhuṱungu Vho-Lugisani nga zwe zwa bvelela muṱani wavho nga murahu ha musi vhurumelwa ha musanda ho no ṱuwa.
Zwe muṱhannga uyu a ita zwi bvukulula hani mvumbo yawe?
Kha nganea iyi hu na tshipiḓa tsha maṱhakheshandwa tsho bvelelaho kha Vho-Lugisani na vhatovholi vhavho. Ṱalutshedzani nga muhumbulo wo fhelelaho.
Vhalani tshipiḓa tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela.
Zwino nga murahu ha u sedza hezwo zwoṱhe nga vhusedzi, khothe i khou ni wana milandu miraru. Wa u thoma ndi u ṱoḓa u vhulaha vhathu vhaṋa nga nḓila ya tshiṱuhu tsha u tou vha fhisela nḓuni musi vho eḓela. Vhenevha ndi Vho-Ḽialama, mufumakadzi wavho Vho-Maemu, mme avho Vho-Nyalufhenene na ṅwana wavho Tshimangadzo.
Mulandu wa vhuvhili ndi wa u ṱoḓa u tshinya ndaka ya muṅwe muthu no ḓiimisela nga mulilo uri hu si sale na tshithu na tshithihi. Wa vhuraru ndi wa u pomoka muṅwe muthu sa muloi. Zwino inwi Mawela, ni ḓo tou nyambudziwa nga ṱhamu yo ni linganaho. Heyi ṱhamu i ḓo ita uri vhaṅwe vhathu vhane vha si vhe na ndavha na mulayo vha zwi ḓivhe uri mulayo u tea u sa pfukwa.
Nahone kha vhabebi, zwihuluhulu vhomme vha fanela u alusa vhana vha tshi vha vhudza mafhungo a re one. Tshigwevho tshaṋu ndi miṅwaha ya fumbilimbili hu si na faini. "Khothe ya mbo ḓi awela."
Ṱalutshedzani ni dovhe ni saukanye uri mafhungo aya e na vhala a yelana hani na thero ya nganea iyi.
Vhalani tshipiḓa tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Zwino arali ra nga ya ra thuthisa mulandu zwi nga si vhe khwine naa Ndi vho zwi amba nge nda pfa avha khotsi a ṅwananga vha tshi vho ri vhumatshelo ha vhutshilo hawe ho ṱapanyedzea.
Muambi wa mafhungo aya ndi nnyi, a tshi khou vhudza nnyi, hone uyu "ṅwananga" a no khou ambiwa afha e nnyi?
Uyu ṅwana wa muambi o tshinya mini?
Izwi hu tshi pfi avha vho 'pengisa' ṅwana, vho mu pengisa nga nḓila-ḓe?
Hone avha vha no khou pfi vho pengisa ṅwana vho vha vho shelwa muya nga nnyi Ṱalutshedzani.
Vhambedzani Vho-Ramasunzi na muambi wa mafhungo a phara ya u thoma.
Vho-Ramasunzi ndi muthu wa khani, hu na ngeletshedzo mbili dze vha si dzhiele nṱha lwe arali vha dzi dzhiele nṱha mafhungo o vha a sa ḓo vhifha nga nḓila ye a vhifha ngayo.
Vho-Maemu ndi muloi nahone vho tou mamela kha mme avho.
Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela musi vhaṅwe vha vhaswa vho no fa mvalo.
Ndi zwifhio zwine muṅwali a tama u ri funza nga tshipiḓa tshe na vhala?
nḓila ye Vho-Ramasunzi vha fhindula ngayo kha mafhungo e na vhala ni vhona i tshi ṱanganedzea Tikedzani?
Mafhungoni aya hu na muthu we a 'pengiswa'. Ṱalutshedzani zwe na vha ni tshi nga ita arali ho vha hu inwi we na 'pengiswa' nga u vhudzwa mafhungo a vhuloi.
Sengulusani ni tshi sumbedza uri zwiito zwa Vho-Bukuṱa zwo ṱuṱuwedza hani kubveledzele kwa thero/ndivho buguni iyi.
Vhalani tshipiḓa tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Kana wa ri u tshi mu vhudzisa mbudziso a tou tshenuwa. Khamusi a fhedza nga u amba zwithu zwa thungo-thungo zwi sa yelani na zwi no khou funziwa. Tshiṅwe tshifhinga u tou wana muvhigo u no khou bva kha vhaṅwe vhana vha tshikolo vha tshi khou ṱalutshedza zwauri Ntshengedzeni u khou sokou lila e eṱhe. Zwino riṋe sa vhadededzi hezwi zwithu a zwi khou vhuya zwa ri fara zwavhuḓi na luthihi. Ri khou vhona hoyu ṅwana e na thaidzo i sa takuwi.
Vho-Raṅwaedzi: Ro lingedza nga nḓila dzoṱhe uri ri pfe thaidzo yawe. Zwoṱhe zwo sokou sea zwi tshi ṱanama. Ndi ngazwo vha tshi vhona ro vhuya ra tou vhidza iwe vhabebi vha vhana uri ni ḓivhe zwine ra khou ṱangana nazwo.
Vho-Bukuṱa: Zwino vhoiwe arali ṅwana o tou landula ene muṋe a ri ha na thaidzo, vhoiwe zwi ni vhavha ngafhi?
Vhaambi vha mafhungo aya vha khou a amba vhe ngafhi nahone ho bvelela mini?
Zwo ḓa hani uri Vho-Bukuṱa vha swike afho fhethu?
Musi no vhala mafhungo aya, ni vhona Vho-Raṅwedzi sa muthu-ḓe?
Kuvhonele kwa Vho-Bukuṱa kwa pfanelo dza muḓini kwo fhambana hani na kwa mapholisa e a vha a khou ṱoḓa u vha fara?
Ṅwalani nga muhumbulo wo fhelelaho ni tshi sumbedza uri zwiitwana zwa Ntshengedzeni zwo vha zwi tshi khou ṱuṱuwedzwa ngani.
Sumbedzani masiandaitwa a zwo bvelelaho kha Vho-Bukuṱa nga u tambudza musadzi na vhana vhavho.
iambele iḽi 'zwoṱhe zwo sokou sea zwi tshi ṱanama,' ḽi kwama hani kupfesesele kwaṋu kha mafhungo aya?
Ntshengedzeni o shavha u ambulula khotsi awe kha zwa u mu tambudza lwa vhudzekani ngauri u a vha ṱhonifha/u shavha u vhulaiwa.
Muofhe o vhudza khonani yawe Ntsengedzeni uri arali a na thaidzo u fanela u i vhudza vhathu vho teaho uri vha i tandulule/u sokou dzula na thaidzo u sa vhudzi vhathu.
Inwi ni vhona u rwiwa ha Vho-Takalani nga Vho-Bukuṱa zwo tea Ṋeani muhumbulo waṋu.
Ni a pfela vhuṱungu Ntshengedzeni kha nyimele ye a vha a khou ṱangana nayo Tikedzani phindulo yaṋu nga nḓila i pfalaho?
Sengulusani ni tshi sumbedza uri mvumbo ya Vho-Funani yo vha na ṱhuṱhuwedzo-ḓe kha u bveledza ndivho ya dirama iyi.
Vhalani tshipiḓa tsho bveledzwaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Sofi: A u vhoni-ha. Ho dzhena Ralutanda munna wa lufuno lwa lutanda. Hu si tshidakwa hetshiḽa tshi no ṱoḓou tshinyadzela muthu tshifhinga.
Ralutanda: Tshidakwa tshaṋu tsho mmbulahisa phepho ni a ḓivha. Idzanu pfa uri muvhili wanga u khou rothola hani nga phepho.
Sofi: Hafhu ndo tou fa u thatha. Ho vha hu tshi vho pfi a thi ṱuwi, ndi ṱoḓou vhona hoyu muthu a no khou ni pengisa. Khavhe ndi si tou pandela ndi musi vha tshi ḓo vha vho omela goloini.
Ralutanda: (Vha fara Vho-Sofi vha vha khisa) Ndi ni funela u vha na muhumbulo wo thanyaho.
Tshidakwa' tshi no khou ambiwa afha ndi nnyi, nahone tshi shuma mini?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Sofi na Vho-Ralutanda?
Ndi nga mini Vho-Sofi vha sa tsha takalela uyo ane vha mu vhidza 'tshidakwa'.
Ndi afhio maano e avha vhavhili vha vhamba vha tshi itela lupfumo?
Maano a hone o fhedza o shuma Tikedzani?
Vho-Sara vho vha vha tshi funa na u fulufhela munna wavho.
Vho-Sofi ndi muthu wa mbilu mmbi.
Zwe Vho-Ralutanda na Vho-Sofi vha ita zwi vha bvukulula sa vhathu-.e.
Ambani nga ha kubveledzelwe kwa aironi ya ḓirama buguni iyi.
Ambani vhuḓipfi haṋu kha zwe zwa bvelela kha Vho-Sarah, ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
<fn>Tshivenda HL P1 Feb-March 2009.txt</fn>
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo IṄWE na IṄWE i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa, Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhafuwi Vho- Galaguni vho vha vhe khonani yanga ya mbiluni. Ro tamba roṱhe ri kha ḓi vha vhaswa, ro ya muḽani roṱhe, ro dzhena roṱhe phuraimari ya Mambo, ro dzhena roṱhe sekondari ya Vuledzani he vha litsha vhe kha murole wa vhumalo nga ṅwambo wa vhudakwa. Naho zwo ralo, nṋe na vhafuwi ro vha vhathu vha somolanaho zwa haṋwani u swika Mudzimu a tshi ita lufuno lwawe. Hafhu Vho-Galaguni kha nṋe vho vha vhe si muthu zwawe - ndi ṅwana wa malume. Nda dzula nde goo, ndi a vha humbula, nga mbilu nda ri zwikambi zwo ḽa shaka ḽanga.
Hu na thaidzo nnzhi dze Vho- Galaguni vha ṱangana nadzo musi vha tshi kha ḓi fema. Ndo lingedza u vha kaidza na u vha eletshedza, ha tou vha u shela maḓi nṱha ha tombo. U vha sosa havho zwo vha pwashela muḓi. Vhaṱanuni vho vha vha tshi dzulela u didwa musi muhulwane yo wela mativhani. Vho konḓelela vha vhuya vha ri zwi siwa zwi tshi vhonwa. Izwi zwo mbo ita uri musanda hu bve tshirunzi. Wo vha u tshi ḓo tou vha musanda-ḓe u si na vhaṱanuni, mavoḓa na mazhinda Vhakololo vho ita zwenezwiḽa zwine ra zwi ḓivha zwauri mafhuri a tevhela luranga. Ho vha hu si na zwine vha nga ita vhunga zwa u isa malani zwo vha zwi tshi vho ri ndi bva vhubvo ngauri tshelede ya u lifha milandu na nduvho yo vha i tshi vho fhelela zwikambini?
Muvhili wa khonani yanga wo vha u mavhadzi fhedzi. Ḽiṅwe ḓuvha vho ri u wa vha gekhana na tombo vha kulea maṋo mavhili a luṱaha lwa nṱha a zwitumukanyi. Miṅwe ya minwe yavho yo vha yo holefhala nge vha lwa na tshiṱaka tsha murenzhe nga mavili vha tshi ri ndi muthu ane a khou vha thivhela nḓila, Izwi zwo itea nga madekwana hu sa vhonadzi zwavhuḓi.
U khou nthivhela nḓila Ndi tshi tumba na iwe u a tumba Ndi tshi takuwa na iwe u a takuwa Shango ndi ḽanga heḽi, u ḓo nnḓivha ṋamusi.
Ndi lunzhi Vho-Galaguni vha tshi eḓela mmbeteni vhuongeloni ha Tshiseluselu. Fuvhalo ḽiṅwe ḽi tshi fhola ho vha hu tshi ḓa ḽiṅwe. Ndi humbula ḽiṅwe ḓuvha ndo ya u vha ṱolela henefha vhuongeloni musi vha tshi mmbudza uri Tshisinavhute o vha hushula mala vha tshipotoni tsha Vho-Muofhe. Vha tshi tibula tshiḽelo nangoho nda wana tsho rungwa. Ndi tshi vha eletshedza uri kha vha mu vulele dokethe, a vho ngo tenda, vho ri vha ḓo mu wana musi vha tshi bva.
Nga u vhona hu si tshe na tshivhuya na tshithihi musanda, vhomakhadzi na makhotsimunene vho langana uri ndi khwine vha tshi tshimbidza khosi yavho. Ndi fhaḽa-ha vha tshi hwala Vho-Galaguni nga goloi vha vha isa ha dzembelekete vhomaine Vho-Hlengani uri vha vha ṱanzise halwa; ṱhamusi vha ḓo ri musi vha tshi vhu vhona vha vhu ila, zwithu zwa vhuyelela ngonani. Ndi henefha he mativha a vho xa, zwo itiswa nge vhomaine vha ṋea musanda washu mushonga wa falo vho u ṱerekisa vhukuma. Vho ri u nwa vha thoma u golola, nungo dza mbo ḓi ṱhoṱhela. Vhomakhadzi vho rindidza mashaka nga u vha vhudza uri tenda tanzhe ḽa nnḓu ya vhuhosi ḽi hone. Ho mbo ḓi thoma u pfala zevhezevhe ḽa uri Masephenene u ḓo vhumbwa khosi hu si kale.
Fhano kha ḽa Dumbula ndi nṋe dokotela wa u thoma. Ndi na sedzhari dzi re na tshivhalo vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni. Ndo ḓiilisa kha zwikambi u bva hanani. Ndi tshi humbula khonani yanga Galaguni ndi tsengisa na miṱodzi ngauri musi ri kha ḓi vha phuraimari ho vha hu si na a mu fhiraho. Arali a ṱutshele zwikambi, a konḓelele tshikolo, o vha a tshi ḓo vha e na zwivhuya zwi fhiraho zwanga. Pfunzo ndi ifa ḽavhuḓi, fhedzi muthu o ḓiṋekedzelaho kha zwikambi u ḓo tou i sumba. Arali hu si kole zwikambi ndi musi ri na khosi.
Nga muhumbulo wo ḓalaho sumbedzani uri ndi zwifhio zwine muṅwali a ṱoḓou ri funza nga mafhungo aya.
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Galaguni na muṅwali?
Vho-Galaguni vho vha vha tshi vhusa shango ḽifhio?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai. Ni tikedze phindulo yaṋu nga u topola zwi re mafhungoni aya.
Muṅwali na Vho-Galaguni vho vha tshi vhudzana tshiṅwe na tshiṅwe.
No ṱalela tshifanyiso ni vhona tshi na vhushaka-ḓe na mafhungo e na vhala?
Minwe ya vhamusanda yo holefhadzwa hani?
Ndi ngani vhamusanda vho vha vha tshi vho balelwa u ṱunḓa?
Inwi ni vhona unga ndi ngani vhokhotsimunene na vhomakhadzi vho nanga u isa vhamusanda ṅangani ya tshirema u fhirisa u vha isa ha dokotela?
Vhamusanda vho lovha hani?
Ndi nnyi ane a ḓo vhumbwa khosi vhudzuloni havho?
Ṅanga ye Vho-Galaguni vha iswa khayo ndi ya lushaka-ḓe?
Ndi ngani vhamusanda vho vha vha sa litshi u nwa halwa naho vha tshi ṱangana na zwi konḓaho.
Ndi tshini tshine na sola kha vhutshilo ha vhamusanda Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi ngani vhafumakadzi vha Vho-Galaguni vho shavhela mahayani?
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u a nweledza nga mbuno dza SUMBE ni tshi bvisela khagala maga a tsivhudzo a musi muthu a tshi shumisa pharafeni. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 80 na 90. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a samari yaṋu.
Vhathu vha shumisaho pharafeni miṱani yavho vha tea u zwi ḓivha uri i khombo vhukuma. Hu na maga a tsireledzo ane vhathu vha tea u a dzhiela nzhele musi vha tshi ṱoḓou shumisa pharafeni. Musi muthu a tshi khou bika nga tshiṱofu tsha pharafeni ha tei u bva nḓuni a tshi sia tshi tshi khou duga tshi tshoṱhe. A nga ḓi ri musi a tshi vhuya a wana bukuṱa ḽa mulilo ḽo ṱangana,
Musi muthu a tshi bvela nnḓa u fanela u vha o dzima luvhone kana tshiṱofu tsha pharafeni. Izwi zwi ita uri muṱa wawe u vhe wo tsireledzea kha khombo ine i nga vhangwa nga u shumisa pharafeni. Mikhukhu minzhi yo no swa ya ṱhoṱhela nga thaidzo yeneyi ya u sia zwiṱofu kana mbone dzi shumisaho pharafeni dzo fungwa.
Muthu a shumisaho zwishumiswa zwa pharafeni u tea u vha o zwi vhea fhasi semenndeni nahone ho linganelaho uri i sa thengathenge, arali ya tevhutshela semenndeni i a ṱavhanyedza u phumulea. Tshiṅwe tshine tsha tea u dzhielwa nzhele ndi tsha uri a hu tei u seriswa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni ngauri arali muthu a tou khakha a dzinginyisa tshishumiswa itsho tsho fungwa, labi ḽi nga vho ṋanga mulilo.
Hu tea u vha na gokoko ḽa muṱavha ḽine ḽa dzula ḽi tsini u itela arali mulilo u nga sokou ṱaha, muṱavha wonoyo u ḓo shuma u dzima mulilo. Maḓi a songo vhuya a shumiswa kha u dzima mulilo. A nga ṋaṋisa mulilo. Muthu a nga namba a tou shumisa luphuse lu dzimaho mulilo lune lwa tou rengiswa.
Mentshisi u songo vhuya wa vhewa tsini na pharafeni, nahone pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwe zwa vha zwi na zwinwiwa ngauri ṅwana a nga doba a nwa a tshi vhona unga ndi zwinwiwa. Hezwi zwi nga sia a tshi nga ḓi lovha.
Vhana kha vha vhudzwe uri pharafeni i khombo, nahone vha songo vhuya vha siwa tsini na zwishumiswa zwa pharafeni.
Ḓuvha ḽe ra ya u dzhia dziripoto dza vhana vhashu tshikoloni tsha Fundudzi ndi nga si ḽi hangwe. Ndi tshi tou ṱanganedza ripoto ya dukana ḽanga ndo wana ḽo phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa, nahone ḽo dzhia vhuimo ha u thoma kha vhagudi vha ḓana. Ndi tshi khou pembela ndo takala, ndo fara na ṱanga ḽa mphwe sa muthu ane a khou ṱanga tshikona, nda vhona ṱhama yanga Mainganya o farelela luṱaha o ṱungufhala. Mathina ḽia ḓana ḽawe ḽi ḓivhelwaho u peta voho na vhukunzi ḽo dovha u feila. O mbo ḓi ṱuwa ri songo onesana. Ndi tshi ya muḓini wawe ndo wana a tshi khou ṋea khuhu dzawe mbili thoro dza mavhele. Ro mbo ḓi dzhena nḓuni, a thoma u ntoololela uri o dinwa nga mini. Ho ngo ṱhaphudza ḓana ḽawe ḽi songo mu dzhena haṋwani; Ndi vho sokou pfa ḽi tshi ri , "A si zwone baba. Havhaḽa vhagudisi vha tou mmbenga."
No sedza ipfi ḓana, ni vhona vhuḓipfi ha muambi vhu vhufhio musi a tshi amba nga ha ṅwana wa ṱhama yawe?
Ipfi ṱanga ḽo shumiswa mafhungoni ayo sa homonimi. Inwi ri ṋeeni ṱhalutshedzo dzaḽo mbili dzo fhambanaho.
Fhungoni ḽa u fhedzisa hu na mbofho. I topoleni ni i ise kha thenda.
Mafhungo aya ndi tshibveledzwa-ḓe/ḽiṅwalo-ḓe?
Tshibveledzwa itshi tsha vhudavhidzani tsho livhiswa kha vhafhio?
Hu na maipfi a songo ṅwalwaho nga nḓila yone. Ri ṋeeni one no a ṅwalulula nga nḓila yo teaho.
Ho ṱahela mini kha phendelo ya tshibveledzwa itshi?
Bulani dzina ḽa magazini yo kungedzelwaho.
Magazini iyi i bva lungana nga ṅwedzi Tikedzani phindulo yaṋu.
Magazini iyi i rengiswa nga vhugai Tikedzani phindulo yaṋu.
Tshigagarukela tshi khou shuma mini?
Zwithoma zwiraru zwo shumiswaho zwi khou shuma mini?
Topolani dzinambumbano kha khungedzelo iyi ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2009.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 400 u swika kha 450.
HETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi te aṋu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450. Mikhukhuni vhathu a vho ngo tou dzula zwavhuḓi lini. Hu na zwithu zwinzhi zwi sa takadzi zwine zwa bvelela.
KANA Vhunzhi ha vhabebi vha shuma kule na mahaya avho. Vha sia vhana vha khou dzhena tshikolo vha si na muthu muhulwane ane a vha lavhelesa.
Mafulo a u amba nga ha AIDS a dzulela u farwa zwitshavhani. Vhathu vha vha vha tshi khou ḓivhadzwa nga ha dwadzetshifu ḽa AIDS.
Ḓidzhieni ni khotsi kana mme a vhana. No dzhenisa vhana vhaṋu tshikolo vha ya na dziyunivesithi ni tshi khou tou khwakhwarudzha. Vhana vhoṱhe havha vho wana mishumo kha khamphani dza maimo dzo fhambanaho.
Ṱalelani tshifanyiso itshi nga vhuronwane. Ṅwalani maanea ane a anana natsho.
Hu na zwithu zwinzhi zwi si zwavhuḓi zwine vhagudi vha re zwikoloni zwa sekondari vha ita zwine zwa vha thithisa kha pfunzo dzavho.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 100 u ya kha 120.
No vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ṋewa ndambedzo ya u dzhena tshikolo tsha vhudokotela kha iṅwe ya dziyunivesithi ngei Amerika. No vhuya no phasa. Zwi tou tea uri ni ite vhuṱambo ha u takala na dzikhonani. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine na ḓo i rumela kha avho vhane na ḓo vha ramba.
No vha no dalela Kapa lwa maḓuvha maṱanu nga lwendo lwa pfunzo lwo dzudzanywaho nga mugudisi wa Ḓivhashango, No vhonesa na dovha na guda vhukuma. Ṅwalani zwe na vhona kha dayari yaṋu ni tshi khou sumbedza fhethu he na dalela hone na zwe zwa vha zwi tshi khou gudwa nga hayo maḓuvha maṱanu.
Ṅwalani khungedzelo ine khayo na ḓo kungedzela tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine na tshi takalela. Ni ralo ni tshi kunga na u ṱuṱuwedza vharengi u itela uri vha ḓe nga vhunzhi vha ni tikedze.
<fn>Tshivenda FAL P1 Feb-March 2009.txt</fn>
Ḓivhaene ha funi zwone musadzi wawe. ·o tsha ḽo rali u tou ḽangavhedza a tshi ya u itela musadzi wawe lufhiso. U ḽangavhedza ndi u shavha u mu vusa hafhu. U ḓo ri o no fhedza a konou ri, ''Katie, vuwani ni nwe tie asiyi.'' ·a vuwa-ha dzuvha ḽawe a ralo u ḽi sedza ḽi tshi khou swura, mbilu yawe ya dzula vhudzuloni.
U swika bisini a dzula na Vho-Magada.
U takuwa afho Ḓivhaene ho ngo tsha ḓivha uri a dzhie mini a vhee mini. Nga murahu ha tshifhinga a livha dzifoununi. ''Ndaa, muhulwane wanga, ndo piringedzea a thi nga koni u swika mushumoni.'' A takala vhukuma musi khumbelo yawe yo ṱanganedzwa, Tsho dinaho ndi uri ha ḓivhi uri u ḓo ṱwa a tshi khou ita mini ḓuvha ḽoṱhe.
Katie o bva na u pfa vhuṱungu nga maitele aya a vhuya a zwi ita tshiimbo tsha muṱani. ·iṅwe ḓuvha u sokou pfa, ''Katie, mueni washu ndi kale a sa bvi, lugani ri ye u mu rwisa nga muya. Vho mona na zwiṱaraṱa Katie o ḓi nembeledza uḽa mueni.
Hezwo musadzi ndo wana o sala a tshi nga lwatsi. A lingedza u humbula ḽdila dzine dza nga vhuisa vhutshilo khae, a vhuya a elekanya zwa u tamba tshiṱokofela na vhaṅwe. Mugivhela wonoyo tsha ya kha muṅwe a dzulaho ḽokheshini yeneyi nthihi na ya havho. Heḽo ḓuvha mapfeḽe o vha o tsitsa vhana. Katie a hangwa thaidzo dzawe dzoṱhe.
Dzuli-dzuli fhaḽa ha vho pfi tshi fanela u tamba hafha ha Mandeza. Ha dzudzanywa ho dzudzanywa, vhaeni iṱali vha tshi naka. Ho dzulwa hafhu na vhueni hu vho ṱoḓou ḽiwa, Ḓivhaene a mbo thoma, ''Katie, mueni washu, mu lugiseleni a ḓe a dzule na vhaṅwe.'' Katie a sokou munna nga maṱo zwiku, zwa sa vhuye zwa thusa. A dovha a vhudzwa uri kha dzudzanyele mueni. Zwa ralo hafhu. Vhaeni vha tshi vhudzisa uri ndi zwithu-ḓe, Ḓivhaene a ri kha hu vhudziswe Katie, ndi ene a ḓivhesaho hoyu mueni.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u a nweledza nga mbuno dza SUMBE, ni tshi khou sumbedza vhuḓi ha u eḓela.
U eḓela khofhe hu nga u fema. A zwi konadzei na luthihi uri vhathu vha ḓibvise khazwo.
U eḓela ho fhambana zwi tshi ya nga vhathu. Hu na iri dzo themendelwaho uri muthu a eḓele dzone.
U eḓela hu ita uri muthu a netuluwe nga murahu ha musi o ṱwa a tshi khou shuma ḓuvha ḽoṱhe. Vhathu vhane vha eḓela iri dza fhasi ha sumbe a vha lengi u sinyukana na u vha na thaidzo ya u sa dzhenelela zwavhuḓi kha mishumo ine vha vha vha tshi khou i shuma ḓuvha ḽoṱhe.
Zwo sedzuluswa zwa wanala uri vhathu vha sa eḓeli vha a vha na thaidzo ya muhumbulo u fhira vhathu vhane vha ḓiḽea tshifhinga tshinzhi tsha u eḓela. Tshiṅwe tshifhinga nga u sa eḓela honohu, zwi ita uri muthu a xedze mihumbulo a vho nga muthu o fhiraho dzi tshi haṅwa. Arali ra nga ḓiḽea tshifhinga tsha u eḓela, zwi ita uri mivhili yashu i shume zwavhuḓi. Maluvhi ashu a ṱoḓa tshifhinga tshinzhi tsha u awela uri a kone u shuma zwavhuḓi.
Vhatukana vhoṱhe vha na vhuaḓa nga maaḽda. Vhonani vhoinwi vhagudi, khana ya Magaweni i tou nga ya gwavhavha nga makwanda. Yunifomo yo swuka nga mavu a dzwabo. U nga ri yo vha yo bwelwa tshiuluni tsha mutshenzhe. Mavhudzi o ṱhamalala a tou nga a tshigomamutanda. A zwi angadzi na tshuṅwahaya a songo ṅwala.
Vhunzhi ha vhorabulasi vha takalela u fuwa. Vhufuwi a vhu ṱoḓi maḓi u fana na ndimo. Ngei Mapani vhorabulasi vho fuwa dzithutha, maboho a maburamani, zwibokoṱo na phukha dza ḓaka. Zwifuwo hezwi vha a zwi rengisa vha wana masheleni a sa takuwiho. Nga nnḓa ha hezwo, vhathu vha ṱoḓaho u bata mashonzha bulasini dzavho vha a badela, nahone a vha tendi u ṅwalisa muṱoḓo. Mmbwa dzi a lisa mbudzi kana nngu arali dzo funzwa.
Mulangatshiṱitshi : 083 7028071 NDALUKANYO DZA ZWA PFUNZO.
Bulani mitambo mivhili yo kungedzelwaho afho nṱha.
Kha khungedzelo iyi bulani zwivhili zwa ndeme zwo ṱahedzwaho.
<fn>Tshivenda FAL P1 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
Tsha vhaholefhali. O vha o holefhala milenzhe.
Hai. Vho vha vha tshi vhenga ṅwana wavho.
Hai, zwo vha zwi songo tea ngauri ho vha hu tshi khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali. U tea u farwa sa muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tshila fhano shangoni.
Ndi uri u khou shumiswa u itela u wana tshelede nga u hola hawe mundende na uri Malindi u wana thendara ngae.
Zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama - Zwa ḓi bala.
U ṱanzwa maṱo vha lavhelesa - Vha sokou sedza vho fhumula.
Ri tea u ṱhonifha pfanelo dza vhaholefhali.
Vhatambudzi vho fhedzisela vho farwa nga mapholisa.
O wana bazari ya vhaholefhali.
Mme vho lingedza u mu vhulaha fhedzi vha balelwa.
U tambula ha muthu hu a fhela.
Ee, hu na vhaholefhali vhane vha tambudzwa nga vhabebi. Mulayo u fanela u dzhenelela kha u kaidza vha tambudzaho vhaholefhali.
Vha fhungudza miṅwaha yavho.
Vhabebi vha shandula ṱhanziela dza mabebo dza vhana vhavho.
Vho litshaho tshikolo vha ḓiṅwalisa kha mutevhe wa u wana masheleni.
Vhabebi vha ṱoḓa marifhi a vhufhura zwikoloni na misanda.
Vhaswa a vha tsha ḓidina nga u ṱoḓa mishumo.
Madokotela vha a rengwa uri vha themendele u wanwa ha dzigiranthi.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha ṋekedze samari i kha fomethe yo teaho. Manweledzo o ṋekedzwaho e kha mbonalo/tshivhumbeo tsho khakheaho ha nga makiwi.
Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ṅwalwaho nga mafhungo o fhelelaho.
Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ṋekedzwaho.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha maipfi nga nḓila i songo khakheaho.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo.
Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga maipfi maṱanu, zwi ḓaho nga murahu vha songo tsha zwi londa.
Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzoṱhe khulwane dzine dza ṱoḓea hu songo vha na ndaṱiso khadzo.
Vhukhakhi ha 0-4 a hu na ndaṱiso.
Vhukhakhi ha 5-10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Vhukhakhi ha 11-15 kha vha ṱuse maraga mbili.
Kha vha ṱuse maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga nḓila yo khakheaho.
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari, dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.
Vhatshena - Vhathu vhatshena vha na tshiṱalula.
Vharema vho vha vha tshi tendelwa u tshimbila vhusiku ngei Marabastad.
U ṱaṱa khani hu a rwisa.
Uri zwi sa vhe khagala kha muṅwe na muṅwe ngauri vhana vha nga ḓalesa vha vha balela.
Dzisaladi, khovhe, kheri na raisi, zwinwiwa na zwiṅwe zwiḽiwa.
Vha ri dalelaho vha ḽa nga u funa. Zwiḽiwa zwi ṋewaho vhathu zwi anana na masheleni e vha badela.
Nga u tou rwela luṱingo kha 012 345 8879 kana 072 550 8898.
Uri hu wanale thasululo ya thaidzo yo bvelelaho tshikoloni tsha Phelindaba.
Khoro ya tshikolo a yo ngo dalela vhagudi avho mahayani avho.
France o vutshela mushumoni o ambara dzhasi ḽilapfu. O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala. Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu vhidzwe maine. Ho ḓo ruṅwa foromane u ya ṅangani ya tsini. Jim khonani yawe o founelwa uri a ḓivhadze vhabebi vhawe.
Mvula yo na madekwe.
<fn>Tshivenda FAL P1 Feb-March 2010.txt</fn>
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke muṱala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYONḒIVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzo isendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu.
Ngavhe ndi ḽi bebe ḽi fe ndo vha ndi tshi ḓo awela nṋe ṅwana wa Vhanyai kha maṱhupho a ḽino shango.'' Ndi Vho-Mbilummbi mme a Mmbengwa musi vha tshi khou ralo u mu goḓa sa izwi o vha e muholefhali wa milenzhe. Vha khou ralo u mu goḓa ngeno na vharathu vhawe vhe henefho o ḓi kotamela fhasi zwawe sa a no nga ha zwi pfi zwine vha khou amba.
Mmbengwa ndi musidzana o bebwaho e muholefhali. Ndi ṅwananyana we a bebwa o ḓinakela zwithu zwawe. Musidzana mutswuku wa maṱo a ndalamo, na nḓevhe dzo linganelaho ngeno meme dza mulomo dzi tshi nga dzo tou tshetshelwa zwavhuḓi, na ningo ya mupfa.
Uyu ndi musidzana we a dzhena tshikolo tsha vhaholefhali a guma kha gireidi 12 ngei Tshilidzini Special School. O ri u phasa a fhedza nga u sokou dzula henefho hayani. Mmbengwa ho ngo vhuya a ḓifhelwa nga vhutshilo u bva vhuṱukuni hawe u swika zwino o no tou vha khomba. Mme awe ndi vhe vha mu tambudza u bva u bebwani hawe u swika zwino. Vho-Mbilummbi mbiluni yavho a vho ngo zwi ṱanganedza uri vho beba muholefhali. U bembwani hawe ho ḓi vha na phungo mmbi ya uri vho lingedza nga nḓila dzoṱhe uri vha mu vhulahe nga u tou mu posa bungani fhedzi zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama. Vho vhuya vha ḓi tou wanetshedzwa nga khotsi a ṅwana Vho-Lugisani vho mu putela sagani vha tshi khou mu sokotedza dindini ḽa bunga.
Vho-Lugisani vha ṱavhanya u zwi thivhela zwi sa athu u ya na kule. Zwa vha sinyusa lwe vha humbula na u pfuluwa afho muḓini nge na vhone vha vha vha tshi dzulela u ṱerwa nga vhone Vho-Mbilummbi. Avho mukalaha wa khuvhe vho vha vha si na mulomo afho muṱani. Tshavho ho vha hu u ṱanzwa maṱo vha lavhelesa. Makhulu wa vhana vho vhuya vha wana o shelelwa mulimo wa mbevha ngomu murohoni wa thanga uri a tshi ḽa dzi mbo ḓi vha dzo petwa. Afho ho ḓi tou thusa tshone tshanḓa tsha Mudzimu ngauri ndi musi a tshi ḓo vha o lovha. Vho Mbilummbi vha na mbilummbi sa izwi na dzina ḽi ḽavho.
Ngoho zwi na nṋe a zwi na muṅwe, henefha hune nda dziṅwa na zwiḽiwa ngeno vha tshi ḽa ndo ḓi vha zwondolola zwanga! Fhedzi-ha zwine nda zwi ḓivha ndi zwa uri maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe. Ḽiṅwe ḓuvha zwi ḓo fhela nṋe nda awela-vho sa vhaṅwe vhasidzana. Hu ḓi nga na avho vhana vha mme anga a vha mmboni sa muthu.'' Ndi Mmbengwa a tshi khou ralo u gungula nga vhuḓifari ha mme awe na vharathu vhawe.
Mmbengwa o vha a tshi hola tshelede ya vhaholefhali. Naho zwo ralo o vha a sa vhoni na uri i fhelela ngafhi. Ene tshawe ho vha hu u iswa mundendeni a hola gwama ḽa fhelela muhwetoni wa mme awe, vhathada vha kapa mapfura nga lebula ngeno muṋe wa masheleni o lavhelesa. Na ṱhoni vho vha vha si na.
Zwe zwa mu pfisa vhuṱungu ndi zwa musi khaladzi awe Malindi o ḓelwa nga muhumbulo wa u mu shumisa malugana na u wana dzithendara sa izwi vhaholefhali vha na ndugelo dza u wana dzithendara dza muvhuso na huṅwe-vho. Nangoho thendara vha i wana kha Muhasho wa Tshumelo ya Zwa Ndulamiso ya u runga zwiambaro zwa vhafariwa vha re dzhele. Malindi o shumisa Mmbengwa u fusha ṱhoḓea dzawe dza u wana masheleni ngeno Mmbengwa a sa ḓivhi na zwauri hu khou bindudzwa vhugai, na peni zwayo o vha a sa i vhoni maṱoni awe. Mmbengwa a ḓi tambula a tshi ya ngeno a tshi nga tshiṱepisi tshine vhaṋameli vha tshi ṋamela u ya nṱha u hovha zwivhuya zwavho.
iṅwe ḓuvha malume awe vho ḽa u mu ṱolela vha wana o ḓi khotha zwawe henefho muṱani. Vho wana hu si na na muṅwe muthu lini, a tshi tou vha ene fhedzi henefho hayani. Vha thoma u ṱoḓa u ḓivha nga ha zwine zwa khou bvelela kha vhutshilo hawe. Aiwa! Nangoho a thoma u vha ṱalutshedza zwoṱhe nga ha kufarelwe kwawe afho muṱani. Zwa vha khathula mbilu. Vho ri u ṱuwa afho, zwa vha dina lwe zwa vha kundisa na u fara khofhe vhusiku vho eḓela. Ḽi tshi tsha nga matsheloni vha livha dziofisini dza vhashumelavhapo u vhiga nga ha u tambudzwa ha muḓuhulu wavho. Vhashumelavhapo vha zwi dzhiela nṱha vha sala murahu mulandu uyo, zwa wanuluswa uri nangoho hu khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali.
Vho-Mbilummbi na ṅwana wavho Malindi na mufumakadzi wawe Maria vho ḓo lilelwa nga tsimbi, vha fhedza vho no dzhena thumbuni ya lukhohe. Mmbengwa o ḓo wana bazari ya vhaholefhali a yo gudela zwa vhudokotela Medunsa, a fhedza o vha dokotela ḽa mishonga. Na zwino u na sedzhari ngei Ṱhohoyanḓou.
Mmbengwa u wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu Tikedzani?
Inwi ni vhona Vho-Mbilummbi vhe mubebi kwae Tikedzani?
U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga zwe Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi farisa zwone muholefhali uyo zwo tea naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Vho-Mufunwa vho vha vhe khotsi a muholefhali.
Muholefhali uyo o thuswa nga malume awe uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi.
Bulani madzina MAVHILI a vhathu vhe vha ṱuṱuwedza u tambudzwa ha uyo muholefhali.
Ndi zwifhio zwe Malindi na Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi funela zwone muholefhali?
Ṱalutshedzani mafurase o swifhadzwaho mafhungoni a re afho nṱha.
Ni guda mini nga mafhungo e na vhala afho nṱha.
Ṱhamu ye ya wanwa nga vhatambudzi vha muholefhali ndi ifhio?
Ndi mini zwe zwa thusa Mmbengwa uri a ye phanḓa na pfunzo dzawe?
Uri Mmbengwa a vhuye a aluwe ho tou fa tshanḓa tsha Mudzimu. Ṱalutshedzani.
'Maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe' zwi amba mini?
Zwo iteaho kha ayo mafhungo ni vhona unga zwi a bvelela fhano shangoni naa Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI, ni dovhe ni sumbedze uri zwi nga fheliswa hani?
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi. Nga mbuno dza SUMBE nweledzani zwine vhathu vha ita zwi songo ḓaho vha tshi itela u wana masheleni a u unḓa vhana a bvaho muvhusoni. ṱanḓavhudzani mbuno dzaṋu nga u bvisela khagala tshenzhemo yaṋu malugana na vhuaḓa hovhu. Vhulapfu ha samari yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70.
Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
Vharema vho vha vha sa tendelwi u tshimbila vhusiku ngei Marabastad. Nga madekwana vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi wanala vho eḓela. Tshiṱaraṱani hu vha ho tou tha. Vho tendelwaho u tshimbila ndi avho vhane vha vha na phemithi ya tshipentshela. Muthu arali a wanala a tshi khou tshimbila vhusiku o vha a tshi farwa a valelwa dzhele. Mudzunga o vha a tshi tata na u ṱaṱa na Vho- Van Rooyen muṅwe wa mapholisa e a vha a tshi ofhiwa nga vhathu vhanzhi afho Marabastad.
Isani fhungo ḽi wanalaho kha mutaladzi wa u thoma kha thenda.
Topolani ḽiḓadzisi ḽa tshifhinga ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Shumisani maipfi a tevhelaho mafhungoni a pfalaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine a amba: tata, ṱaṱa:
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
Ndi ḽifhio fhungo ḽo shumiswaho Tikedzani phindulo yaṋu. u fhuredzela vhathu?
Ni nga kwama hani bindu iḽi nga u ṱavhanya arali ni tshi ṱoḓa thuso?
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela.
Marangaphan.a: Hu tshi tevhelwa ndayotewa ya vhagudi, malugana na u pandelwa ha vhagudi vhavhili tshikoloni tsha Thembapfumo nga ḽa 5 fulwi 2007, hu a sedzuluswa.
Vhagudi vho ḓiimisela u dzhena tshikolo na u shuma vhunga vhatshutshudzi vho pandelwa.
U omba gologodo nga tshifhinga tsha tshikolo.
U salela murahu kha mishumo ya tshikolo.
U ḓiselwa halwa tshikoloni nga murangaphanḓa wa matswotswi a muvhundu wonoyo.
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
Vhagudi vha re tshikoloni vho kwamiwa u ṱahisa vhuḓipfi havho nga zwo bvelelaho.
Ho kwamiwa na vha muvhuso malugana na zwine zwa nga itwa kha avha vhagudi.
Zwiga zwihulwane zwa muvhigo zwo vhilingana. Zwino inwi zwi ṅwalululeni nga nḓila yo teaho. Ni songo kopolola, ṅwalani nomboro nga nḓila ine dza tea u tevhekana ngayo.
Ndivho ya uyu muvhigo ndi ifhio?
Ndi tshifhio tshipiḓa tsho siedzwaho kha tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwa uyu muvhigo?
Ṱukufhadzani ipfi muvhundu ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Shumisani ḽiambele heḽi: u omba gologodo fhungoni ḽi pfalaho.
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
Kopololani mafhungo a tevhelaho, ni khakhulule maipfi a re zwitangini. Maipfi e na khakhulula ni a talele.
France o (vuwa) mushumoni o ambara dzhasi (-lapfu). O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala. Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu (vhidza) maine. Ho ḓo (ruma) foromane u ya ṅangani ya tsini. Jim khonani yawe o (founela) uri a ḓivhadze vhabebi (wawe).
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
B. Ipfi na ḽi a kona u shuma sa ḽiṱanganyi ḽa dovha ḽa shuma sa ḽiiti. Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho e na tou ḓisikela u sumbedza zwenezwo.
<fn>Tshivenda FAL P1 Nov 2008 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a rathi.
U vha o humbulesa nga thaidzo yawe a guma/O humbula a si tsha ḓivha zwine a nga ita.
U konyolola vhabebi musi vho hana zwine vha tama.
U vhifha muvhilini.
Musi vho litshwa nga vhafunwa.
Musi vha tshi khou shengedzwa nga vhabebi kana vhaunḓi.
U ḓikonanya na vhaṅwe vha kovhelana mihumbulo.
U amba na vhabebi vhavho nga thaidzo dzine vha vhanadzo.
U wana ngeletshedzo kha vhashumelavhapo.
Mubebi ha laṱi ṅwana naho hu na zwithu zwo khakheaho zwine a ita.
Humbudza/eletshedza 9 Ndo mu eletshedza/humbudza zwine a nga ita uri a phase.
Vho vha vha tshi khou ṱoḓa u alusa vhana vhavho, 99vhunga mukalaha wavho o lovha.
Vho bika vhuswa na khwanḓa.
Vho bikela vhagudisi ṋama ya khuhu.
Vhathu vhaṅwe vha humbula uri mufumakadzi a nga si kone u langa muṱa,
Muthu u a kona u ḓibveledzisa a bvela phanḓa o thoma a si na tshithu. (Na zwiṅwe-vho zwi pfalaho).
Muthu we a vha a tshi ṋea thuso ha tsheeho/o lovha/ha tsha wanala.
Musi muthu o lovha kana o huvhala. 9 Munna wavho o vha a songo ḓiṅwalisa kha khamphani ya ndindakhombo.
Hai, 9 vho vha vha tshi vhulunga R200.
Hai,9 vho kona u alusa vhana vhavho zwavhuḓi musi munna wavho o no lovha.
U dzima mavhone/hithara musi muthu a tshi bva nḓuni.
U tiba bodo musi ri tshi bika.
U vhilisa maḓi o linganelaho zwine a khou ṱoḓa u shumiswa zwone fhedzi.
U shumisa shawara madzuloni a bavu.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhodea, zwo ṋekedzwa hu nandunzhendunzhe, ṱhodea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A hu na ndunzhendunzhe yamihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva honeha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, usokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhodea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokoukopolola maipfi u bva khatshibveledzwa.
3.1.3 3.1.4 3.1.5 ·imudi ḽa gonelo : 9 u sumbedza u konadzea ha nyito. 9E /nga vhanna! : 9u kanuka/u mangala. 9O sinyuwa/o dinalea/o (kwata)9Ndi ḓo vhiga mulandu wa u tswiwa ha khuhu yanga mukomani.
U valelwa dzhele.
Vhomme vha mirabelo vha ḓo dalela vhalwadze vhuongeloni matshelo. 99 (Fhungo ḽiṅwe na ḽiṅweḽi pfalaho.) Muthu ane a konesa u imba.
b Tsho pfuma.
Uyu ṅwananyana ha imbi zwone. 9Dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ṱukufhadzwaho ḽi fhungoni ḽipfalaho.
Ndi u kunga vharengi.
Nga u tou founela na u vha dalela.
U ungeledza vharengi ngauri a vha nga ṱavhanyivho zwi vhona.
Ri vha fhaṱela vha songo bvisa na peni.
Ndi vhurifhi vhu si ha tshiofisi9 vhu yaho kha magazini.
Tshumelo yo raloho ro vha ri tshi i ṋewa musi ndi tshi dzhena tshikolo Gauteng.
Ndi ḓo isa tshelede banngani.
Ni dzula ngafhi/ O wa 99 e bi?
<fn>Tshivenda FAL P1 Nov 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 6.
Kha vhaswa (kana vhana vhaṱuku), ngauri ndi vhone vha anzelaho u nwela khothe maḓini,
Vhathu vha mahayani a vha koni u bambela vhunga hu si na mabambelo avhuḓi ane vha gudela khao.
Hai, ho vha hu na vhaswa vhanzhi.
Hai, ḽo vha ḽi vhuponi ha bulasini.
Ee, o vha founela vha ḽa nga u ṱavhanya.
Hu sa wanale thuso.
Khaladzi a mme au/anga.
Vho rumela mugudisi wa zwa u bambela.
Vho eletshedza uri vhana vha fanela u vha na vhalindi.
Ndi mbuno. Zwoṱhe zwi ṱoḓa maḓi uri zwi tshile.
A zwo ngo tea ngauri ho ngo tsha rea khovhe dzine a dzi funesa.
Ee, vho fhufhela damuni na zwiambaro uri vha mu tshidze.
Vho vhaisala vhukuma/vho ṱungufhala.
U renga zwiḽiwa zwo tsitswaho mitengo.
U renga vhurotho vhu songo tsheiwaho.
U renga zwiḽiwa zwi si na madzina.
U renga mitshelo yavhuḓi ine ya nga fhedza tshifhinga tshilapfu.
U bika zwiḽiwa zwo linganelaho.
U ṱavha miroho.
Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ṅwalwaho nga mafhungo o fhelelaho.
Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ṋekedzwaho.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha maipfi nga nḓila i songo khakheaho.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo.
Maraga nthihi musi ho bulwa mbuno 1 - 3 dzi re dzone.
Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 1 - 5 dzi re dzone.
Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 - 7 dzi re dzone.
Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga maipfi maṱanu, zwi ḓaho nga murahu vha songo tsha zwi londa.
Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzoṱhe khulwane dzine dza ṱoḓea hu songo vha na ndaṱiso khadzo.
Vhukhakhi ha 0 - 4 a hu na ndaṱiso.
Vhukhakhi ha 5 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Vhukhakhi ha 11 - 15 kha vha ṱuse maraga mbili.
Kha vha ṱuse maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga nḓila yo khakheaho.
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari, dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.
Mulingiwa kha ṋewe maraga kha phindulo iṅwe na iṅwe ye a ṋea.
Vho-Muḽatshawe vho vhudza kusidzana uri ku tou vha mubva.
Ndi mufhindulano/nyambedzano. Vhathu vhavhili (kana vhanzhi) vha tou amba maipfi vho livhana.
Vha sumbedza vha songo vha ṱolela musi vho farwa/U sa amba nga havho na ṅwana wavho musi vho farwa.
O vha a tshi khou ḓisola nga nḓila ye a ambisa ngayo navho.
Ṱhama/khonani: Ndo ṱangana na khonani/Ṱhama yanga ya mbiluni.
Vha tshi khou rothisa miṱodzi/Vha tshi vhidzelela uri khotsi a ṅwananga vhathu...
Tshifanyiso tshi na muthu o faraho tshedza ngeno Vho-Tshedza vho ḓisa tshedza vhathuni.
Swiswi ḽo tou nzwii.
Na seli ha malwanzhe vhaambi vha ri u vhuya hone.
Muvhunduni: Vha ḓo swika muvhunduni wa hashu.
Seli: O wela seli nga matsheloni.
U ita zwine zwa fana na zwa khotsi awe kokotolo.
U endedza nga gariki.
U dzudzanya minyanya.
Nga u tou founela.
Nga u tou ya.
Mafhungo haya a nga kula nungo dza vhathu. Ndi ngazwo ho shumiswa fonto ṱhukhu uri zwi si kokodze maṱo a vhaṱaleli.
Tshumel o tshumelo: Khamphani iyi i na tshumelo i fushaho.
<fn>Tshivenda FAL P1 Nov 2009.txt</fn>
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani Khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari AḼISWA.
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo. Ri nwa one uri ri tshile, ri ṱamba ngao ra dovha ra ḓimvumvusa ngao. Maḓi a a dovha hafhu a lozwa vhumatshilo ha vhathu vhanzhi vhane vha nwela khothe musi vho fhufhela mativhani ngeno vha sa koni u bambela.
Vhathu vha mahayani a vha koni u bambela ngauri a hu na mabambelo avhuḓi ane vha nga gudela khao. Vhathu vha dziḓoroboni ndi vhone vhane vha konesa u bambela ngauri hu na mabambelo e vha fhaṱelwa ane musi tsho limuwa vha ya vha ḓimvumvusa hone.
Ndiafhi o ḓo ri musi o ya u dalela malume awe bulasini, a mbo ḓi fhurana na muzwala wawe Maemu uri vha ye u rea khovhe kha ḽiṅwe tivha ḽi re afho bulasini. Izwo zwo ḓo takadza Ndiafhi vhukuma saizwi o vha a tshi funesa khovhe. Musi vha tshi swika tivhani o wana hu na vhaswa vhanzhi vha tshi khou bambela. Izwi zwo ita uri Ndiafhi a tame u bambela a vho litsha zwa u rea khovhe. Ndiafhi o vha a tshi bva Biaba hune hu si vhe na mativha. U vhona vhaṅwe vha tshi khou bambela ho ngo vhuya a kha ḓi lenga. O mbo ḓi fhufhela tivhani a songo sedzulusa uri ḽo tsa u gumafhi. Mashudumavhi, ha vha uri o fhufhela ho tsesaho he a vho kundwa u bva.
Vhathu vha tshi vhona a tshi vho nwa bigiri dza maḓi vha thoma u ṱavha mikosi vha tshi ṱoḓa thuso. Thuso ye ndi bva vhubvo.
Khotsi a Maemu vha wana vho hanganea. Vha humbula nga zwe vha Muhasho wa vha Maḓi na vha Vhusimamaḓaka vha vhuya vha zwi amba uri hu tea u vha na mugudisi wa u bambela ane a vha a hone afho tivhani sa izwi vhana vha tshi fanela u bambela. Vha wana uri vhone a vho ngo zwi dzhiela nṱha u swikela ṋamusi, naho ṅwana wa khaladzi avho o ḓi lovhela henefho tivhani.
Mbulungo ya Ndiafhi yo ri u fhela, malume awe vha ya vha kwamana na vha masipala vhe vha vha ḓisela mugudisi wa zwa u bambela. Onoyo o ḓo thoma u funza vhana nga ha mabambelele. A ita uri vha ḓivhe khombo dzine vha nga ṱangana nadzo musi vha tshi bambela maishani, mativhani na milamboni.
Vhana vha vho ṋewa ngeletshedzo dza uri musi vha tshi dzhena maḓini vha fanela u thoma vha sedzulusa uri fhethu ha hone a ho ngo tsesa naa. Arali zwa sokou itea vha vhona muṅwe wavho a tshi khou nwela khothe vha tea u mu thusa nga u tou posa thambo ine a ḓo i fara vha mu kokodza ngayo. O vha eletshedza uri vha fanela u wana thendelo kha vhabebi kana vhaunḓi vhane vha ḓo tea u vha ṱoḓela muthu wa u vha linda, na uri muthu ha tei u bambela e eṱhe.
Hu na vhathu vhane vha tshidza miṱa yavho nga u shuma maḓini, Vhenevha ndi vhane vha shuma u a kunakisa, u fhaṱa madamu na u vulela maḓi uri a swike vhathuni.
Mafhungo aya o livhiswa kha vhafhio Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndiafhi na Maemu vha tshi swika tivhani vho wana hu si na vhaṅwe vhathu.
Bulani zwithu zwivhili zwe masipala vha ita u tsireledza vhutshilo ha vhaswa kha maḓi,
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo ha vhathu. Fhungo iḽi ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwa muṅwali Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi ufhio mulaedza muhulwane wa faredzwaho mafhungoni aya?
Ndiafhi o vha a tshi dzula ngafhi?
Inwi ni vhona unga zwe Ndiafhi a ita zwa u shandukisa muhumbulo a vho bambela madzuloni a u rea khovhe zwo tea naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Malume wa Ndiafhi vha a mu funa. Ni a tendelana na na fhungo iḽi Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni a nweledze ni tshi khou sedza zwine na nga ita u lwa na u gonya ha mitengo. Ṅwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho. Tshivhalo tsha maipfi aṋu tshi vhe vhukati ha maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70. Ṅwalani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangini magumoni a samari yaṋu.
U gonya ha mitengo ya zwiḽiwa ndi iṅwe ya thaidzo vhukuma ḽifhasini ḽoṱhe. Vhathu vha khou lila nga mitengo ya zwiḽiwa, yo gonya lwo kalulaho. Kha miṱa ine wa wana hu tshi khou shuma muthu muthihi u wana zwi tshi konḓa.
Vhathu vhanzhi vha amba uri mitengo ya zwiḽiwa i khou gonyiswa nga mutsho u si wavhuḓi na gomelelo ḽine ḽa ita ḽi tshi fara zwiṅwe zwipiḓa zwa shango. Tshiṅwe tshivhangi ndi u gonya ha ole ngauri ho ita uri zwiendedzi zwa zwiḽiwa zwi gonyise mitengo. Naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya, vhathu vha tea u ḽa uri vha kone u tshila. Hu tea u vha na maga ane vha tea u a dzhia uri vha kone u tshila naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya.
Muthu u tea u badzheta tshelede ya u renga zwiḽiwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe. Muthu u fanela u ḓinea tshifhinga tsha u mona na mavhengele uri a vhone zwiḽiwa zwo tsitswaho mitengo. Tshiṅwe tshifhinga a sedze dzigurannḓa uri a vhone uri zwiḽiwa zwo tsaho ndi zwifhio, a renge zwenezwo.
Musi vha tshi ṱoḓou renga vhurotho kha vha renge vhu songo tsheiwaho sa izwi ho putelwaho ho tsheiwa vhu tshi ḓura. Uri vha vha kone u swikelela mitengo ya zwiḽiwa kha vha renge zwiḽiwa zwi si na madzina sa izwi zwi tshi vha zwi sa ḓuri u fana na zwa madzina, ngeno vha tshi ḓo ḓi ri vha tshi zwi ḽa zwa ḓi fana na izwo zwa madzina.
Miroho na mitshelo ine vha i renga vha sedze uri i kha ḓi vha yavhuḓi lune vha nga kona u dzula nayo tshifhinga tshilapfu i sa athu u sina. Izwi zwi ḓo vha vhulungela tshelede.
Vha songo ḽa vha laṱa zwiḽiwa. Zwa sala zwi vhulungiwe u itela uri zwi ḓo shuma tshifhinga tshi ḓaho. Mithotho i a kona u dovha ya shumiswa nga ḓuvha ḽi tevhelaho. Nahone vha nga ḓi tou bika zwiḽiwa zwo linganelaho uri zwi sa vhile. Vha nga ḓileludzela vhutshilo nga u lima kugadenyana kune vha nga ṱavha miroho sa maṱamaṱisi, nyala, na khavhishi. Hezwi ndi zwine arali vha si nazwo vha ḓo tou kombetshedzea u renga.
Mudededzi Vho-Muḽatshawe vho fara bugu ya tshivenḓa vha tshi khou ralo u gudisa vhagudiswa. Muofhe kwo vha kwo eḓela zwenezwo vhe vhukati vha tshi khou funza. Vho ḓo sinyuwa zwihulu zwe vha ku rwa kha ṱhoho nga bugu. "Ni tou vha mubva!" Ndi Vho-Muḽatshawe vha tshi amba nakwo vho halifha. Kwo ri u phaphama kwa ṱavha gosi ḽihulu. "A, vha nga tou nthwa nga bugu, ndo neta nga u linda ṱhoho." Kwo mbo ḓi gidima kwo livha kha Vho-Maemu vhane vha vha ṱhohoyatshikolo itsho tsha Maḽazwivhisi. Zwe Vho- Maemu vha amba ho sokou vha uri, "Ha, arali u lima zwi tshi ḓo shengedza vhana nga hei nḓila ndi khwine u litsha." Vha dovha vha ombedzela ndeme ya u ḓinea tshifhinga tsha u thetshelesa vhadededzi.
Hu na mutshila wa ṱhukhufhadzo wo shumiswaho mafhungoni aya. U topoleni ni u shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela.
Hu na dzina ḽi songo ṅwalwaho nga nḓila yone, ḽi topoleni ni ḽi ṅwale nga nḓila yone ḽi fhungoni.
Ipfi ṱhoho ḽo shumiswa sa homonimi. Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili o fhambanaho u bvisela khagala vhushaka ha homonimi.
Ni tou vha mubva, ndi Vho-Muḽatshawe vha tshi vhudza kusidzana.
O mangala Ndi vhone vhonnyi Vha bva sibadela?
Vho ṱungufhala A si inwi ṅwana wa Sara Ndo farwa ni lushie. Ndi nṋe khotsi aṋu.
Mpfeleni-vho mungana wanga. Haya maduna a no bva dzhele ndi one a no tswa vhana vha vhathu.
Heḽi ḽiduna na nṋe ndi a thoma u ḽi vhona. Ni ḽi thanyele.
Vha tshi khou rothisa miṱodzi Khotsi a ṅwananga, vhathu Havha ndi vhone khotsi aṋu inwi Mpho. No ri u bebwa miṅwaha i si mingana vha mbo ḓi farwa.
A tshi khou ḓisola A! Vha tou fana na nṋe. Vha sa mmbudzi uri ndi na khotsi mmawe?
Ndo vhuya. A hu na tshi sa fheli. Ni nga si tsha tambula. wananga. Sara, dzulani fhasi ni ḓigeḓe, ndi a ni funa musadzi wanga.
Inwi ni vhona ḽiṅwalo iḽi ḽi ḽa lushaka-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwi sa pfesesei nga ha mme a Mpho malugana na vhushaka havho na munna wavho tshifhinga tsha musi o farwa?
Mafhungo haya a tshi fhela Mpho o vha a tshi vho ḓisola. Inwi ni vhona unga zwo itiswa ngani?
Ṅwalani ipfi ḽo teaho vhudzuloni ha iḽo ḽo talelwaho; ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Ri ṋeeni tshisadzi tsha ipfi: 'ḽiduna', ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Topolani mutaladzi u no sumbedza uri Vho-Sara vho vha vho takala.
Vho-Tshedza ndi murangaphanḓa. Vho ri u funzea vha dovha vha vha na tshililo tsha uri muṅwe na muṅwe a funzee. Vho fara tshedza nga tshanḓa tshavho. Muvhunduni wa havho vho thusa vhathu vhanzhi. Musidzana wavho a mbo ḓi tou vha dzhia tshoṱhe. U tou vha khonani ya pfunzo vhukuma.
Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshifanyiso na mafhungo.
Topolani fhungo ḽi sumbedzaho uri hu na zwiṅwe zwe muṅwali wa mafhungo haya a amba a si na vhuṱanzi nazwo.
Muṅwali u amba mini musi a tshi ri, Musidzana wavho a mbo ḓi tou vha dzhia tshoṱhe.
Shumisani dzina ḽi tevhelaho fhungoni ḽi pfalaho ḽi tshi khou shuma sa tshiitwa: Pfunzo.
Kani vha ṱoḓa u dzudzanyelwa minyanya?
Kani ndi mitambo ya vhomuṱuku?
A ri ṱanganedzi tsheke kana garaṱa ya khiredithi.
Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha iyi khungedzelo Tikedzani phindulo yaṋu.
Bulani tshumelo mbili dzi ṋekedzwaho nga vha bindu iḽi.
Muthu a nga kwamana hani na avha vhaṋekedzi vha tshumelo Bulani zwivhili?
Topolani ipfi ḽi songo ṅwaliwaho nga nḓila yone ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho no ḽi khakhulula.
<fn>Tshivenda FAL P1.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumi 10.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Masutu o vhae muṱhannga wa u sa pfa musi makhulu wawe vha tshi mu kaidza. U sa pfa honohu o ḓi hu ita naho a tshikoloni, o vha e thaidzo kha vhagudi khathihi na vhagudisi.
Masutu u na tsindi, hezwi zwo ḓo vhonala musi a tshi dzhenela mugudisi Vho-Mangalani bungani ḽa vhafumakadzi, vha vho bva vha songo tsha luvhela zwavhuḓi. Vho-Mangalani vha ya vha zwi vhiga kha ṱhohoyatshikolo. Vha tshi tou bva nga muṋango wa ofisi ho mbo ḓi dzhena mulangakiḽasi we a vha a tshi khou ya u vhiga mafhungo a uri hu na mugudi o bvulaho vhurukhu kiḽasini na uri o mu sia a tshi khou bvisela maḓi kha boḓelo henefho ngomu kiḽasini, Vha tshi vhudzisa uri ndi nnyi ha wanala uri ndi Masutu.
Ṱhohoyatshikolo yo ḓo rumela mugudisi a re kha Komiti ya Vhulangi ha Tshikolo uri a ye hayani u vhidza muunḓi wawe. Nangoho o ḓo ita nga u ralo. Makhulu wawe vho ri u swika Masutu a sengiswa. Ene ho ngo hanedza lini, o ri o dzhenela Vho-Mangalani nge a vha o rithea dangani nahone a vhona uri a nga si tsha swika bungani ḽa vhatukana a mbo ḓi dzhena kha ḽa vhagudisi. Musi a tshi vhudziswa zwa u bvisela maḓi boḓeloni nahone kiḽasini, a ri o zwi itiswa ngauri a vha o no tshuwa uri o dzhenela mugudisi bungani lwe a vho sokou pfa unga u na tshitunde. O ḓo humbela pfarelo ya mbo ḓi ṱanganedzwa; ha pfi a songo tsha dovha.
Vhege i sa athu u fhela Masutu o ḓo tswa tshikhafuthini tsha muṅwe mugudi a ḽa. Makhulu wawe vha hana u ḓa tshikoloni vhunga hu si kale-kale vho vha vha tshi khou senga milandu yawe. Musi a tshe o imiswa u ḓa tshikoloni ho lindelwa muunḓi a tshi ḓa, ha vho pfala uri Masutu o dzhenela vhaṅwe vhafumakadzi hayani a vha dzhiela masheleni a fhedza nga u vha rema nga banga. O ḓo fhedza o hwelelwa mapholisani he mulandu u tshi sengwa ha pfi vhuṱanzi a vhu fushi, mulandu wa mbo ḓi phumulwa.
Ho ḓo pfala uri Masutu u khou tambudza makhulu wawe lwa vhudzekani khathihi na u vha dzhiela tshelede yavho ya mundende. Nangoho makhulu vho mbo ḓi paṱa muḓi sa tshimange tsha goya ene a vho sala e eṱhe. U dzula e eṱhe zwo vho ḓo mu konḓela, a tevhela mme awe vhuhadzi havho. Nga mulandu wa uri Tshivenḓa tshi tshi ri, 'Wa kokodza luranga na mafhuri a a tevhela'; khotsi awe vho ḓo kombetshedzea u mu ṱanganedza, Maḓuvha a si mangana, vhutshilo ha thoma u ṱamara afha muṱani. Vha tshi mu NSC kaidza u vha vhudza uri a vha khotsi awe vha malofhani. Mukalaha wa vhathu vho mbo ḓi paka vhutundu vha ya u dzula mushumoni.
Khonani dza Masutu ho vha hu vhana vhaṱuku. Musi o takalesa wo vha u tshi pfa a tshi amba zwauri Siawoadza a hu tshe na tsha musadzi vhunga o fhira khavho vhoṱhe, U vhuya wa ḓelwa nga muhumbulo wa uri kani-ha ndi tshivhimbili. Mafhungo o ḓo dina musi a tshi dzhenela muṅwe mubvana we a ri u mu tshipa a basela nga u mu randekanya minwe nga lufhanga. O ri a tshi ṱuwa a vhudza mufumakadzi uyo uri u ḓo dovha a vhuya. O ḓo vhudza uyo mufumakadzi uri naho a ya a vhiga mulandu uyo u khou sokou ḓinetisa ngauri ene ha dzuli dzhele. Nga murahu ha musi mufumakadzi uyu o no vhiga mulandu mapholisani, Masutu vho ḓo mu ṱoḓa hunzhi vha sa mu wani. Vhafuwi Vho-Thivhilingwi vha vhidza tshivhidzo tshi si na tsalelihe vha zwa ḽa uri tshigevhenga tshenetsho a tshi fuiwi shangoni ḽavho, tsha wanala kha tshi vhoxwe tshi iswe mapholisani.
Ḓuvha ḽe Masutu a wanwa nga vhathu vho mbo ḓi tou mu wela nṱha. Matombo, zwibonda na dzithonga zwa ita mushumo. O mbo ḓi wana kubulinyana a sutuka a shavha. Vha mu pandamedza vha mu fara, vha mu vhofha nga thambo vha namba vha mu fhedzisa. Mapholisa vha tshi swika vho wana hu si tshe na tsha muthu. Ha mbo ḓi vha u onesana naḽo ha ṅwana wa Vho-Nakudze; na vhamusanda vha wana zwo vha kela maṱari.
Ndi zwifhio zwine muṅwali wa mafhungo aya a khou tama u ri funza?
Dzina iḽi 'Masutu' ḽi yelana u gumafhi na mafhungo e na vhala?
Masutu ndi mudziaukandekanya pfanelo dza vhafumakadzi. Tikedzani fhungo iḽi nga mbuno tharu.
Inwi ni vhona zwo tea na uri hu pfi Masutu ndi tshivhimbili Tikedzani phindulo yaṋu.
U vha na tsindi.
U onesana naḽo.
Topolani murero kha mafhungo e na vhala ni dovhe ni ṋee na ṱhalutshedzo yawo.
Inwi ni vhona unga ndi tshini tshe tsha vha tshi tshi ita uri Masutu a sa thetshelese?
Kha mafhungo e na vhala hu na luambo lwa musanda lwo shumiswaho. Topolani ipfi iḽo ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓisikela.
Masutu ndi tshisiwana.
Masutu o tou pandelwa tshikoloni.
Nga phara ya maipfi a re vhukati ha 60 u ya kha 70 nweledzani zwine muthu a nga ita uri a kone u ṱutshela dzema ḽa u daha fola.
Hu na vhathu vhanzhi vho ḓifashisaho nga dzema ḽa u daha fola, u bva khazwo zwi vho ri vhutoto. Hone-ha, zwi a konadzea uri muthu a litshe u daha arali o ḓiimisela nahone a tshi zwi funa.
Fola ḽi rengiswa fhethu ho fhambanaho: mavhengeleni, khefini, dzigaratshini na huṅwe. Fola ḽi khombo kha mutakalo wa muthu, nahone ḽi a bveledza malwadze o fhambanaho sa khentsa, lufhia na maṅwe. Uri muthu a ḽi litshe u tea u ḓivhudza zwauri u khou ṱoḓa u tsireledza mutakalo wawe. U litsha fola a si zwine wa nga tou zwi khauledza. Arali no vha ni tshi daha phakhethe yoṱhe nga ḓuvha ni nga tsitsa tshivhalo tsha segereṱe idzo tsha swika kha hafu ya phakhethe. Ni fanela u bvela phanḓa na u tsitsa tshivhalo u swika ni sa tsha daha.
U ṱutshela khonani dze na vha ni tshi daha nadzo zwi nga ni thusa u ni bvisa kha dzema ḽa fola. Arali ṱhama yaṋu i tshi khou daha inwi ni henefho, ni nga lingea naho ni na lutamo lwa u litsha nḓowelo iyi mmbi. Ni songo tsha bvela phanḓa na u ya zwihoḓoni he na vha ni tshi dahela hone na ṱhama dzaṋu.
U litsha u daha a zwi tou vha zwithu zwi leluwaho ngauri sakha a ḽi nga litshi u ni dalela. Zwi amba uri naho ni naḽo ni fanela u konḓelela u sa daha. U vhulunga zwifaredzi zwa miḽora ya fola fhethu hune na sa tsha zwi vhona kana u tou zwi laṱa zwi nga ni sendedza kule na lutamo lwa fola. Musi ni miṱanganoni kana huṅwe-vho hune ha vha na vhathu vhanzhi na vhona vhathu vha tshi khou daha ṱutshelani kule, ni nga lingea.
Tsinde ḽa ḽiiti -ṅwalaḽo ṱuṅwa mitshila yo fhambanaho. Inwi ri ṋeeni mishumo miṋa yo bveledzwaho nga mitshila iyo.
Thomani fhungo ḽa u fhedzisela nga maipfi o talelwaho nga fhasi.
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
Ni nga kwama hani bindu iḽi musi ni tshi ṱoḓa thuso?
Bindu iḽi ḽi wanala ngafhi?
Topolani ḽiṋaṋedzi ḽo shumiswaho ni dovhe ni ṱalutshedze uri ḽi khou shuma mini kha khungedzelo iyi.
Ri ḽa vhu tshi duba!!!
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Tshiitisi: Uri ri swikelele ndivho ya zwe ra ḓela zwone tshikoloni.
Tsiangane na ṱhuṱhuwedzo: Vhagudisi a vha ḓi dzikiḽasini nga dziphiriodo dzavho, vha vha vho dzula tshiṱafurumu vhaṅwe vho eḓela dzigoilini. Hezwo zwine vha khou ita arali vha ya nazwo phanḓa zwi ḓo ita uri ri tshinyalelwe nga vhumatshelo hashu.
Dzithemendelo: Ri khou themendela uri vhagudisi u bva matshelo vha songo tsha fhidza u ḓa dzikiḽasini nga pheriodo dzavho. Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya u langa vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhiya vhukando vhu vhavhaho.
Ndivho ya memorandamu uyu ndi ifhio?
Tshiteṅwa tshine tsha vha hafha kha mutumbu wa memorandamu tshine tsha dovha hafhu tsha wanala kha muvhigo ndi tshifhio?
Topolani fhungo ḽi sumbaho u nyanyulea hu si havhuḓi kha memorandamu uyo.
Uyu memorandamu ndi wa vhungana kha ṅwaha wa 2008?
Mafhungo ngea, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no tevhela.
Mafifi ndi dukana ḽine ḽa ḓiita khunzi tshikoloni tshashu. Nga dzibureiki u ḓo wana ḽi tshi sunya, ḽi tshi tsa ḽi tshi gonya ḽi tshi maphekanya vhasidzana na zwitukana ḽi tshi zwi dzhiela mitshelo na zwisevho. Ḓuvha ḽe ḽa piringedzwa nga dzimbi ḽa desike ḽi tshi khou hovhelela u rwa Sarina nga mulaṱela uri ḽi mu dzhiele tshizwa tsha KFC, ḽo mbo ḓi wela nṱha ha tombo ṱhoho ya devhea, ndo wana vhagudi vho takala vhukuma. Ho pfala zwitukana zwi tshi khou lidza dzikhombole. Ha pfala zwiseo zwi nyanyulaho kha sia ḽa vhasidzana na ipfi ḽa Sarina a tshi khou ri: 'Koṱo! Muvhumbi o pfa zwililo zwashu.' Mafifi ḽo ḓo hwalelwa sibadela he ḽa ongwa tshifhinga tshilapfu. Ri tshi khou amba ṋamusi, naho Mafifi ḽo fhola zwiitwana zwaḽo a zwi tsha ḓadza mudzio, zwi vho nga zwa muthu o kokotaho tshiselo tsha mpengo.
Nga ipfi dukanamuṅwali u khou bvisela khagala vhuḓipfi vhufhio?
A zwi ḓadzi mudzio.
U kokota tshiselo tsha mpengo.
<fn>Tshivenda FAL P2 Exemplar 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
Mpho u dzula Vuvha, o dzhena tshikolo hone a tshi kona..O vha a tshi kunda Mashudu..O vha dokotela henefho vhuongeloni ha Vuvha..U tama Maria wa nese ngeno a na Phophi wa mudedekadzi..U a nwesa halwa.
Vho tou mu tshipa nga lutambo.
Dugudzha o tou founela mapholisa a bula dzina ḽa Dzwaini.
Dzwaini a tshi farwa o ambulula Dugudzha.. Dugudzha o amba uri o rumelwa nga Mpho.
O vha ṋea R600.
Dzwaini o ṋea Dugudzha R200, ene a sala na R400.
O tshaiswa nga goloi a tshi bva khothe.
Mutshinyi u a wana ndifhedzo.
Ee/hai vha tikedza phindulo.. Vhatambi ndi vhaanewa vhahulwane.. Mafhungo oṱhe a fhira khavho/a a vha kwama.. Mafhungo a re kha bugu ya ḓirama a bveledzwa nga zwiito zwavho.. Kuolelwe kwavho ku bveledza zwiito kana nyito ya vhutshilo havho.. Zwiito zwa vhutshilo havho zwi bveledza khuḓano i sa takuwiho.. Muthumukhulu ndi mutambi dendele kha bugu ya Findinkodo.. De Wit ndi mutambi mupikisi.. Coetzee, Duma na Sikhosana ndi vhatambi vhahulwane.. Khuḓano i vhangwa nga u ṱoḓa vhuimo ha vhuphuresidennde ha shango ḽa Afurika Tshipembe.. Mahoro oṱhe a khou lwela vhurangaphanḓa, [35]. Ho vha na u ḓibvisa ha ḽihoro ḽihanedzi kha khabinethe.. Ho vha na miṱangano yo fhambanaho ye ha lwiwa nga nṱhani ha dziphambano dzenedzo. Mugudi u tea u ṱ anḓ avhudza zwidodombedzwa a tshi tikedza ṱhoho nga mafhungo a bvaho buguni iyo.
Ho vha hu na thaidzo ya uri ikonomi ya shango i khou wa nga nṱhani ha uri vhatshena vho dzula na masheleni ngenovharema vha si na tshithu nahone hu vhone vhane vha khou vhusa shango.
O vha a tshi khou ṱoḓa thuso ya vhuṱali ha u khwinisa ikonomi ya shango ḽa fhano.
Ee yo ima zwavhuḓi ngauri yo vha na mabindu na dzifeme dzavho.
Ndi ha u bveledza ikonomi ya shango ngauri yo vha i fhasisaizwi vharema vho dzhia muvhuso ngeno vha si na masheleni.
Infulesheni ndi u gonya ha mitengo zwo vhangwanga zwithu zwi shandukisaho tshiimo tsha ikonomi.
Furentshaisi ndi bindu ḽo burendiwaho ḽine. a vha nga fhasi ha vhaṋe vha burende ḽine ramabindu a nga humbela thendelo ya u ḽi renga e nga fhasi ha ndangulo ya vhathomi na vhaburendi vha.o.
ikhaulambilu ndi ḓirama ine ya fhedzisela nga u shuluwa ha malofha.
Dzina ḽa bugu ḽi elana na zwo bvelelaho kha mafhungo ayo. indinkodo zwi vha zwi tshi khou tou sumbedza u shanduka ha zwithu zwe zwa vha zwi songo humbulelwa uri zwi nga shanduka sa zwo iteaho kha muvhuso wa AfrikaTshipembe u tshi dzhiiwa nga vharema.
Ndi thimu ya bola ya milenzhe.
Ndi luambo lwa Tshizulu.
Ni si kuḓane sa ṋanga dza kholomo nga tshaṋu.
Ndi u konanya vhaṱaleli na u mvumvusa vhathu.
O takala, u khou khoḓa.
U ita ndayotewa.
Ndi lwa Vhaisiraele.
Tshiphiri tsho bvela khagala.
Ndi tsha u gwalaba.
Tshiṅwe tsho ralo tsho wela tshiṅweni.
O vha a tshi tou mu lidzela khombole.
Ha sa vha na zwikhakhisi zwi ḓo phethea.
Ṅwana a sa pfi a tshi kaidziwa, u fhedza nga u ṱangana na zwi konḓaho.
Na ṅwana wawe wa musidzana.
Zwiko zwe zwa vha zwi sa shumiswi nga vharema vharema nga ṅwambo wa tshiṱalula zwi vho shumiswa.
<fn>Tshivenda FAL P2 Exemplar 2009.txt</fn>
Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoṱhe. Ṱolani siaṱariḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
Fhindulani mbudziso mbili. Iyani kha siaṱari ḽa ZWI RENGOMU uri ni vhone uri bugu dzo randelwaho dzo khethekanywa hani.
Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu vhu songo paḓa maipfi a 300.
Kha mbudziso pfufhi, dzhielani nzhele maraga dzo newaho, zwi ḓo ni thusa u vhona uri vhulapfu ha phindulo yaṋu vhutea u vha vhungafhani.
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushakaluṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala.
U ḓa fhano ndi zwidini vhaṱhangana vhanga 'Ndi zwifhio zwidini zwa hone' Nṋe na Duguduzha ro ḓilugisela u vha thusa, arali ri tshi nga kona u thusa Vhodokotela' Dzwaini u ralo atshi khou pomba fola?
A zwo ngo fhelela afho, nga nnḓani ha izwo, muṱhannga uyu u vho tambela na muḓini wanga. Zwino khumbelo yanga ndi uri hoyo muthukha shu.we tshitavhatsindi. Nga iṅwe nḓila nga a iswe vhadzimuni.' Kha izwo vha songo ofha tshithu. iṋe ri ḓo phetha mushumo hoyo, na vhuṱala a vhu nga ḓo vhonala.' Mpho o mbo ḓi bvisa masheleni a si gathi a fha vhaṱhannga avha. U bva afha, a ho ngo tsha vha na zwiṅwe arali hu si u humela hayani hawe.'
Bulani zwithu zwiraru zwine Mpho a ri Mashudu u khou mu dina ngazwo.
Vhodokotela Mpho vho khakhela Mashudu nga mini?
Musadzi wa Mpho ndi nnyi?
Vhuṱanzi he ha farisa Dzwaini, Dugudzha na Mpho ndi vhufhio?
Vhavhulahi vha Mashudu Mpho o vha ṋea vhugai?
Dzwaini na Dugudzha vho lwela mini?
Ndi zwifhio zwo khakheaho zwe Mpho a ita ngei vhuongeloni?
Ndi zwifhio zwe Maria a ita zwi songo teaho kha mvelele ya Tshivenḓa,
Mushumo wa Vho- Ravhutsi ndi ufhio?
Mpho o lovha hani?
Lufu lwa Mpho lu ni funza mini?
Ndo no davhidzana na muvhuso wa Dzheremane. Ndi ḓo dali henengei u wana vhutali ha u vusa ikonomi nga nḓila yo dziaho. Madzheremani ndi vhe nga murahu ha nndwa vha vusa ikonomi yavho nga nḓila yo dziaho.
Vhathu vhavho havho a si vhubva'.
Ndi nnyi o ambaho maipfi ayo a re afho nṱha.
Uyo muthu o vha a tshi khou amba izwo zwithu na vhonnyi Bulani madzina mavhili?
Ho vha ho bvelela mini musi uyo muthu a tshi amba ayomafhungo Ṱalutshedzani.
Avho vhanna vho vha vha tshi wela kha dzangano ḽifhio ḽa poḽtiki?
Vhuimo ha uyo muambi o bulwaho afho nṱha ndi vhufhio Ṱalutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
Ndi ngani uyo muambi o davhidzana na vha muvhuso wa Dzheremane?
U ya nga muhumbulo waṋu, ndi ngani ikonomi ya Dzheremaneyo ima zwavhuḓi Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzo khwaṱhaho.
Vhatambi vhahulwane kha iyi ḓirama ndi vhonnyi?
Ṱalutshedzani uri dzina ḽa bugu iyi ḽi elana hani na mafhungo a re khayo.
KHETHEKANYO YA C: A HU NA BUGU DZO RANDELWAHO KHETHEKANYO YA D: VHURENDI KHII YA ZWIRENDO: AC MUSHIANE Fhindulani mbudziso MBILI kha dzi tevhelaho.
Ngauri fhulufhelo ḽa lushaka ndi enewe.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Dzina iḽi ḽa 'Bafanabafana' ndi ḽa luambo-de?
Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi wa u thoma.
Mushumo wa Bafanabafana kha tshitshavha ndi ufhio?
Vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio musi a tshi renda itshi tshirendo?
Tshirendo itshi tshi na zwiṱanza zwingana?
14 . 15 Khuluṋoni wo shanduka maṱanza U vho nga donngi i sa ḓivhi muvoni Kana musadzi o ṱalwaho nga tsindi U vhinḓulusa tombo ndi u ḽi vhea vhudzuloni haḽo Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Bulani huraru he Vho-Ramaphosa vha dzhena hone tshikolo.
Topolani mutaladzi we khawo murendi a shumisa figara yamuambo ya ḽimetafore kha tshiṱanza tsha vhuraru.
Mafhungo a Goliada ri a vhala ngafhi?
Mushumo wa Codesa wo vha u ufhio?
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tsho shumiswahokha mutaladzi wa vhusumbe.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri Vho-Ramaphosa a vha na vhuimo ha ndeme ṋamusi muvhusoni.
Ndi zwiṱanza zwingana zwine zwa vha na mitaladzi miṋa-miṋa kha hetshi tshirendo?
12 . 13 Namusi ri vho amba ḽiṅwe tshiṅwe tsho ralo tsho wela tshi.
17 . 18 Putuluwa-ha u si tsha shavha zwi khagala Ri vhudze-ha u ndi mihwalo ya ifhio ṱhoho U ambe ngoho ri sa ḓo shata vhathu vhulaḓa Ra ḓo remisa ṱhoho na dzi si na lufu Tsho phulea a hu na ṅanga.
Ṱhoho ya tshirendo itshi i amba mini?
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Topolani mutaladzi une wa sumbedza uri ṅwana wa murendi o vhifha muvhilini.
Mufunwa wa ṅwana wa murendi o vha a tshi davhidzana hani nae?
Dwadze ḽi si na dzolokwe ḽine murendi a amba nga haḽo khatshiṱanza tsha vhuṋa ndi ḽifhio?
Ndi zwifhio zwine murendi a tama u ri funza nga tshirendo itshi?
Murendi u khou amba na nnyi kha tshirendo hetshi?
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana?
Ndi musadzi a humbudzaho tsiko vhubvo.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi wa vhuvhili?
Ri ṋeeni ṱhalutshedzo ya mutaladzi hoyu: A mamisaho na thundu ya tseḓa.
Ṅwalani mutevhe wa madzina a mbeu ya tshisadzini ane murendi a ita mbambedzo ngao musi a tshi renda nga ha shango ḽa Afurika.
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana?
<fn>Tshivenda FAL P2 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 12.
O lwa na Mashudu vha tshi lwela Maria.
Mashudu o pwasha goloi yawe.
Mashudu o eḓela na Phophi musadzi wawe.
O pandelwa mushumoni.
O thulwa nga goloi.
O dzhielwa musidzana nga Mpho.
O lwa na Mpho vha tshi lwela Maria.
O rwiwa nga Mashudu.
U a sengiswa dzhele.
Mbilu yawe i a pfa vhuṱungu a tshi pfa lufu lwa Mashudu.
Munna wawe o pfana na Maria.
O shavhela hayani.
U pandelwa ha munna wawe mushumoni, u farwa na u thulwa nga goloi zwi a mu kwama.
Ṅwana wa Vho-Phophi u shavha vhuhadzi o khakha.
Vha rwiwa nga Mpho.
Mpho u vha pota khoroni.
Khoro i vha vhona mulandu.
O wanedza Mashudu o eḓela na Phophi musadzi wawe.
O vha a tshi vho nga muthu a pengaho.
Muthu u a fhirwa nga zwivhuya arali a sa tou takutshedza nga ene muṋe.
Vha tshi nga vho dinaleanyana.
O vhona uri o khakhela munna wawe nga u dzhenisa Mashudu nḓuni.
Ndi makhulu na mukwasha.
O vha o tevhela Phophi musadzi wawe.
Ndi musi Phophi a tshi khou hana u ṱuwa nae.
O vha a tshi khou lifhedza zwe Mpho a mu dzhiela musidzana wawe Maria.
Ndi ya uri Mpho o mu dzhiela Maria ngeno ene a dokotela.
O vha a tshi khou shavha u tshinyala dzina nga u bviswa kha dzigurannḓa.
Ndi tshelede ye a vha a khou badeliswa ya zwigidi zwivhili zwa dzirannda.
Ndi u pfana ha Phophi musadzi wawe na Mashudu.
Mulandu wo potwa khoroni, ha vhoxwa ḽa uri Phophi a humele vhuhadzi.
Mutambidendele ndi Muthumukhulu wa ḽihoro ḽivhusi. Uyu ndi ene muphuresidennde wa shango ane mafhungo oṱhe a mona-mona khae. Ndi mutambi ane a vha na thaidzo ine a lingedza u i tandulula. Thaidzo u vhangelwa nga mupikisi na muluṱanyi.
Mutambi muluṱanyi ndi Coetzee, Duma na vhaṋwe-vho. Uyu ndi mutambi ane a si ḽise mutambidendele lu ḓifhaho. U luṱanya mutambidendele na mupikisi wawe.
Vhatambi avha vha a tshila sa vhathu vhane ra vha wana fhano shangoni.
Zwiito zwavho zwo bveledzwa nga nḓila ya matshilele a vhathu fhano shangoni.
Ndi ya uri muvhuso u khou tendelela vhathu vha tshi vhulahwa ngeno wo lavhelesa, vhugevhenga ho ḓifha maanḓa nahone hu si na mbofholowwo.
I nga tanduluwa nga u vha na vhurangaphanḓa vhu fhulufhedzeaho nahone ho ḓiimiselaho u thusa lushaka.
Nga u vha na milayo yo teaho kha u langa shango.
Nga u vha na tsireledzo yo khwaṱhaho.
U ya tshikoloni hune muthu a tama u dzhena hone na u tshimbila hoṱhehoṱhe hune muthu a funa.
U sikwa ha mishumo.
U vha na mbofholowo ya u dzhena tshikolo.
U dzula hune wa funa.
U vha na mbofholowo ya u ṱahisa muhumbulo kha lushaka/ muvhusoni.
Hu khou lwelwa vhuraphanḓa ha u vhusa shango.
Ndavhalelo ya Vho-Louw ndi ya uri mufumakadzi wavho u tea u alafhiwa nga dokotela wa mutshena hu si wa murema.
Mufumakadzi Vho-Louw vho huvhala nga tshifhinga tsha musi dokotela we a vha e sibadela a tshi khou alafha vhalwadze e wa murema Konanani.
Dokotela o vhidzwa nga tshihudzaipfi uri a ḓe a thuse mulwadze Vho-Louw. Munna wavho a hana vha tshi ṱhathuvhiwa nga dokotela wa muthu mutswu.
Sisiṱa Mawela o edziasa u fhembeledza Vho-Louw uri mufumakadzi wavho a alafhiwe nga dokotela wa murema, ene a ḓi fhedza o hana mufumakadzi a tshi alafhiwa nga dokotela wa muthu mutswu.
Dokotela Konanani o isa mafhungo kha supirithendede wa mukhuwa, ene a fhedza o ima na muhumbulo wa Vho-Louw.
Dokotela we a vhidziwa a siho mushumoni a tshi sala a tshi swika o wana mufumakadzi wa Vho-Louw vho no welela/lovha.
Lutamo lwa Vho-Louw lwa u alafhisa mufumakadzi wavho nga dokotela wa mukhuwa lwo ḓisa lufu lwa mufumakadzi wavho zwi songo tea.
Vha tenda uri madokotela a vhathu vhatswu/vharema ha koni u ilafha mufumakadzi wavho/Mufumakadzi wavho a nga si ilafhiwe nga dokotela wa murema.
Thathani na Mukatshelwa.
U tamba mitshini na u fara dzinyendo.
U vha e na munna wawe tshifhinga tshoṱhe na u fara nyendo nae dza u ya u awela.
Nṋdu ya hone yo vha yo hula ya dovha ya naka/yo ṱavhiwa mahatsi na maluvha u mona na dzharaṱa.
O vha a tshi shavha u sia mabindu awe a si na mulangi.
Humbulani u khou ṱoḓa uri zwinepe zwi vhe vhuṱanzi kha u ṱalana hawe na Avhaathu.
O founelwa nga muṅwe wa vhana vha tshikolo vhe vha vha vho dalela Kapa.
Hai, vho vha vho fhaṱelwa nṋdu nga mukwasha wavho Humbulani.
Ee, Thathani o vha a sa lili tshithu, fhedzi a ita zwa vhudzekani na vhathu vha nṋda.
O vha e na maṱo malapfu naho o vha e na tshiṅwe na tshiṅwe.
Hai, ha ngo fulufhedzea kha munna wawe, o tambisa tshelede nga mitshini a ita zwa vhudzekani na vhaṅwe vhanna.
U sa fhulufhedzea hawe ho mu ṱalisa nga Humbulani.
Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu.
Muvhili wanga u nukha lufu.
Hai, dzo mu shandukela ngeno mme awe vha tshi khou mu lilela.
Lukanda lwanga lwo nambatela marambo.
Nge muvhili u wanga wa shanduka tshiguru.
Fhihamelwa - u ita u tshi fhelelwa nga muya musi u tshi amba.
Ee, dwadzetshifu ḽi a kavha muthu a songo ḽi lavhelela.
Ndi wa vhufumi.
Tshelede i a konanya vhathu vha tsinde (lushaka) ḽithihi vha farana.
Wa nwa mapfura ha sala marambo.
Wo naka wo vhifha.
Ndi ya mathomoni na magumoni a mitaladzi. Tshikimu tshayo ndi abab.
U ṱoḓa vha tshi ḓivha vhuḓi na vhuvhi ha tshelede.
Ndi tshithu tshavhuḓi. Muthu ha koni u swikelelela ṱhoḓea dzawe dza vhutshilo arali a si na tshelede.
Pfumo, banga na gatho.
Khothoni wo vhuya na muṅene wa ndeme ya musuku.
Vhatshena vho wisiwa kha muvhuso wavho.
U vhinḓulusa tombo ndi u ḽi vhea vhudzuloni haḽo.
Ndi mulimo u ḓodzwaho kha mapfumo kana misevhe.
Tshiphiri tsho bvela khagala.
O vha a sa tsha tshimbilesa.
O vha a sa tsha ambesa.
Ri vhudzeni uri no tshinywa nga nnyi?
Mufunwa wawe o vha a tshi mu lidzela khombole.
U ambe ngoho u sa ḓo shata vhathu vhulaḓa.
Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa.
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓla yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Phindulo yo dala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/ Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahedzaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Phara dzo khakhea.
Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela, kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
Zwi a konḓa u amba uri mbudziso yo fhindulwa.
A hu na vhutanzi ha tshivhumbeo tsho pulaniwaho kana thevhekano.
Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda FAL P2 Feb-march 2010.txt</fn>
Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoṱhe. Ṱolani siaṱari ḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno. Nga murahu, ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa.
Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI dzo fhelela, mbudziso NTHIHI-NTHIHI u bva kha IṄWE NA IṄWE ya idzo khethekanyo MBILI. (Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni fhindule mbudziso MBILI.) Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee.
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
Vhulapfu ha mbudziso ndapfu: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300.
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala. Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni tea u fhindula MBILI.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
MBUDZISO 5: Ai! Ndi mini?
Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe,
Musi vhathu vha tshi amba uri 'u tshila ndi u vhona' hu vha hu na vhuleme vhune vha khou ṱangana naho vhutshiloni.
Mafhungo o ṱumbulwaho kha bugu iyi asia, a vhaleni ni konou fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
Heyi yo vha i nnḓu yawe, hayani hawe, muḓini wawe, shangoni ḽa hawe. Mpho o ri u vhona mboni iyi, a nga o dzhenwa nga madimoni. Muthu uyo o vha e si muṅwe arali e si Mashudu. Mashudu a tshi vhona vhaṋe vha haya vho vhuya, a mbo ḓi vukuluku, nga fasiṱere levhu, ha bebwa tsho poswaho. Phophi na ene a tshi vhona uri zwo vhifha tshoṱhe zwino, a mbo ḓi ḽela muri gwalani. Ene fhedzi o ponyoka mpunḓu muthihi wo mu dzula kha khundu. A shavha o livha hayani ha vhabebi vhawe.
Mpho o sala a ṱalela sa ḽa thavhani a tshi ḓi ri khamusi Phophi u ḓo vhuya. Mbiti dzawe dzo vha dzo no fhela lwe na u mu rwa o vha a sa ḓo mu rwa. Vhaambi vhone vho vha vha tshi ri a nga si tsha lu vhea afha muḓini wa Mpho. Ndi hone ḽiṅwe ḓuvha Mpho a tshi humbula uri dali ha vhabebi vha Phophi. Ano maḓuvha munna u tou ḓiambela, hafhu na mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.
Nṋa ndi nnyi ane a khou khokhonya'' Vho-Ḽiedza vha vhudzisa mbudziso iyi vha tshi nga vho ḓalelwa zwiṱuku, hanefha hune muthu wa hone a tshi khokhonya a tou nga a sa wisa na mihangammbwa Vha ya vha vula vothi?
Kha vha vule nga u ṱavhanya, ndi ṱuwe na musadzi wanga!
Nomboro ya tshitentsi tsha Mpho ndi ifhio?
Ha bebwa tsho poswaho.
Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.
Vha tshi nga vho ḓalelwa zwiṱuku.
Ndi ngani Phophi o shavha vhuhadzi a songo pandelwa?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Ḽiedza na Mpho?
Ndi ngani Mpho o rwa Vho-Ḽiedza?
Ndi ngani Mashudu a songo ofha u dzhena nḓuni ya Mpho?
Tshelede ye Mashudu a vha a tshi khou badelisa Mpho ndi ya mini?
Ndi ngani Mpho a songo hana u badela tshelede iyo?
Ndi zwifhio zwo ṱokonyaho Mpho uri a luke maano a u vhulaha Mashudu Bulani ZWIVHILI?
Zwo konadzea hani uri Mpho a dovhe a wane musadzi wawe murahu?
Khonani ya mbiluni ya Mashudu ndi nnyi?
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
E eṱhe Ndo vouta nda voutela vhathu vhashu nga ṅwedzi wa Lambamai, fhedzi zwine vha vho zwi ita zwi vho U a µikaṱudza nga u vhona muṅwe munna a tshi khou fhira a fhedza a bva. Dimokirasi ndi a i vhona. Yashu yo shanduka dimokirasi ya bulayo. Vhukovhela na vhubvaḓuvha ndi malofha. Magevhenga na one o ḓifha maanḓa. Vhoradzithekhisi na vhone vho vusa phusuphusu. Ndi mikosi, ndi malofha thungo dzoṱhe. Vhathu vha amba nga mbofholowo. Vhathu vha amba nga vhu.iphini. Naa ndi mbofholowo-.e shango ḽi tshi nukha malofha Ndi mbofholowo-.e ine ḽigevhenga ḽa ṱwa dzhele ḓuvha ḽithihi matshelo ḽa ravhula nnḓa ha khoro dza dzhele U tshi vhudzisa ha pfi, ''Ḽo bva disitshatshi.'' Ee ndi mbofholowo. Ndi mbofholowo ya Madimokirati. Ndi mbofholowo, ndi mulalo, ndi vhudziki. Ngeno tshashu ri tshi dzula ro fara dzimbilu. Shango ḽi tshi vhuswa nga one mavemu.?
Mafhungo ayo o ambiwa nga nnyi nahone a tshi a vhudza nnyi?
Avho vhathu vho vha vhe ngafhi nahone hu tshi khou itwa mini?
Thaidzo ine muambi a khou gungula ngayo ndi ifhio?
Nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga iyo thaidzo i nga tandululwa hani Ṱalutshedzani izwo no ḓidzhenisa kha tshiimo tsha u vha murangaphanḓa.
Bulani zwithu ZWIṰANU zwine muambi a khou ḽa mbilu ngazwo.
U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga ri na mbofholowo fhano kha ḽa Afrika Tshipembe Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzo dziaho?
Khetho dzi no khou ambiwa afho mafhungoni dzo vha nga ṅwaha ufhio?
Dimokirasi i no khou ambiwa i thusa lushaka nga mini Bulani zwivhuya zwayo zwiṋa.
Vhuvhi ha dimokirasi ndi vhufhio Bulani VHURARU vhune na vhu ḓivha.
Ndi ngani vhorapoḽotiki vha tshi dzulela u lwa na u vhangisana?
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dzi re afho fhasi.
Thuso ye Vho-Louw vha vha vho lavhelela u wana yone sibadela ya u alafhisa mufumakadzi wavho nga dokotela wa mukhuwa a yo ngo tsha tshimbila nga he vha humbulisa ngao. Ṱalutshedzani uri mudzedze wa tshifhinga u thusedza hani u bvisela khagala vhungoho ha ḽikumedzwa iḽi.
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Hone-vho munna waṋu a sa tholi vhathu ndi zwa mini. Munna wa mupfumi u a ṱwa a tshi khou songolowa na ṱhiraka ḽo hwala muṱavha Ambani nae a thole ni µiphiṋe nga zwine na vha nazwo. Tshelede ni nayo lune ni nga ita na u ṱuwa na ya hodelani ya kule. Ni nga ita na u ṱuwa nga bufho. Hezwo zwi lugiseni Thathani. Nṋe ndo pfa havha vha radio vha tshi khou ḓivhadza uri vha khou ya Isiraele. Ndi khwiṋe ni dzudzanye ni ye hone?
areḓi ndi ḓo sokou lingedza. Inwi ni tou vha uri munna wanga a ni mu ḓivhi lini. Ha funi u fhambana na bindu. Ni a ḓivha ndi ita ndi tshi tama vhathu vhane vha tou shuma vha hola, vha na tshifhinga tsha u ṱwa vhoṱhe na u dzhia dzone dziholodei. Zwino ndi nga ḓi ri a ḓe ri ṱuwe roṱhe a ri hu ḓo sala nnyi hafha binduni. Zwino zwenezwo, ri ḓo tshila ri tshi khou pandamedza tshelede ra vhuya ra fa ra i sia. Fhedzi no mmbudza fhungo ḽavhuµi khamusi nda sokou ofha a ḓo tenda, ndi ḓo ḽi swikiswa.
Bulani madzina a vhathu vhavhili vhane vha khou ambedzana kha aya mafhungo.
Ndi vhushaka vhufhio vhune ha vha hone vhukati ha avha vhaambi?
Bulani mushumo une wa khou shumiwa nga uyu wa munna ane a khou ambiwa afha nṱha.
Bulani dzina ḼITHIHI ḽa ṅwana wa Thathani.
Bulani zwiitisi zwivhili zwe zwa tshinya mihumbulo ya Thathani.
Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Humbulani o vha a tshi funesa musadzi wawe Bulani ZWIVHILI?
Ndi zwifhio zwihulwane zwine Thathani a khou lilela u fushwa ngazwo nga munna wawe?
Buletshedzani nṋdu ye Thathani na Humbulani vha vha vha tshi dzula khayo.
Ndi ngani Humbulani o vha a sa ṱoḓi u fara lwendo lwa maḓuvha manzhi?
Zwinepe zwa Thathani na Freddy zwe Humbulani a foda u khou ṱoḓou zwi shumisa mini?
Humbulani o zwi ḓivha hani uri Thathani u vho ita zwa vhudzekani (u sa fhulufhedzea) musi e ngei Kapa?
Mbudziso dzi tevhelaho kha dzi fhindulwe nga Ee kana Hai. Ni dovhe ni ni tikedze phindulo yaṋu.
Vhabebi vha Thathani vho vha vho pfuma.
Khonani ya Thathani yo mu wedza khomboni.
Humbulani o vha e mushumi wa biko.
Muthu ha fushei. Tikedzani fhungo iḽi nga zwe Thathani a ita.
Inwi ni vhona Thathani e mufumakadzi wavhuḓi Tikedzani phindulo yaṋu.
Masiandaitwa a kutshilele kwa Thathani ni vhona o vha afhio?
Vhalani tshirendo itshi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Topolani mitaladzi MIVHILI i sumbaho uri murendi ha tshe na fulufhelo ḽa u tshila.
Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi wa vhusumbe?
Khonani dzo vha dzi tshi funa murendi u fhira mme awe.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri murendi o ondesa.
Uri dwadzetshifu ndi vhulwadze vhu sa fholi ndi mbuno kana ndi kuhumbulele kwa murendi Tikedzani phindulo yaṋu.
Ni a lilela murendi naa kha dwadze ḽe ḽa mu kavha Tikedzani phindulo yaṋu.
Mutaladzi (vese) u sumbaho uri murendi u vho konḓelwa nga u tshimbila ndi wa vhungana?
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
Wa tshenisa miḓi,
Lunako lwau a si lwa vhuthu.
Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha vese ya vhuvhili?
Ṅwalani nga maipfi aṋu zwine murendi a khou ṱoḓa u ri vhudza zwone nga mutaladzi wa vhuraru.
Ndi ufhio mutaladzi une ngawo murendi a ri ḓisela muhumbulo wa uri tshelede i nga ita uri muthu a onde nga maanḓa U topoleni?
Hu na tshaka mbili dza raimi dze murendi a dzi shumisa kha tshitanza tsha u thoma. Dzi buleni ni dovhe ni ṅwale na tshikimu tshadzo.
Ndi zwifhio zwine murendi a khou ṱoḓa vhavhali vha tshi zwi ḓivha malugana na tshelede?
Inwi ni vhona tshelede i tshithu tshavhuḓi kana tshi si tshavhuḓi Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
Wo gagaḓela munono wa Afurika.
Khothoni wo vhuya na muṅene wa musuku.
U phangami i sa ḓo fa.
Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
Murendi u fanyisa maluvhi a Ramaphosa na zwihali zwi shumiswaho nndwani. Bulani zwihali ZWIRARU zwe a fanyiswa nazwo.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri Ramaphosa o vhuya a farwa a valelwa dzhele.
Yunivesithi ye Ramaphosa a dzhena khayo ndi ifhio?
Goliada o vhulawa nga nnyi?
Ṱalutshedzani zwine mutaladzi wa 12 wa amba zwone.
Topolani mutaladzi u sumbaho zwauri Ramaphosa u khou shuma zwavhuḓi naho a songo fhiwa vhuimo muvhusoni.
Vhutulu ndi mini?
Nḓila ye muvhuso wa fara ngayo Ramaphosa i a ni fusha naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhalani tshirendo itshi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Ya sa raha i ḓo ḓadza.
Wo vha u tshi zwi ḓo fhelela ngafhi?
Wo vha u tshi zwi ḓo fhelela ngafhi?
Lu sa vhe lumongwe lu lwalaho lu mbumbeloni.
Naho zwo khakhea ri nga lidza mufhululu.
Tsho phulea a hu na ṅanga.
Ṱhoho ya tshirendo itshi i amba mini?
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tshe murendi a tshi shumisa kha mutaladzi wa 12?
Murendi o zwi vhona hani uri ṅwana wawe o vhifha muvhilini Bulani ZWIVHILI?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri ṅwana wa murendi o vha a sa thetshelesi a tshi kaidzwa.
Ṅwana wa murendi o vha a tshi zwi ḓivha hani uri mufunwa wawe u khou mu ṱoḓa.
Dwadze ḽi si na dzolokwe'. ine murendi a amba nga haḽo ndi ḽifhio?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri murendi ha fhulufhedzi ṅwana wawe siani ḽa u amba ngoho?
Murendi u sumbedza e muthu wa (tshiṱuhu, tshilidzi, vhuhali).
<fn>Tshivenda FAL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 13.
Mulaedza muhulwane ndi mafhungo mahulwane ane muṅwali a amba nga hao. Mafhungo haya muṅwali u vha o livhisa kha vhavhali, hu u itela u vha ṋea tshenzhemo ya zwa vhutshilo.
Mulingiwa u wana thikhi ṱhanu kha mbuno na thikhedzo.
Mulaedza muhulwane kha nganea iyi wo ḓisendeka kha lufuno.
Muṅwali u tama u kaidza vhanna na vhafumakadzi siani ḽa u vha na vhafarekano ngauri a zwi fhaṱi miḓi yo dziaho.
Izwi u sumbedza nga muanewadendele Mpho we a tshinya vhushaka havhuḓi muṱani wawe, a dovha a tshinyalelwa nga mushumo.
Vhufarekano uhu hu lukisa Mpho maano a tshiṱuhu. U renga vhathu vha u vhulaha Mashudu.
Muṅwali o kona u bveledza mulaedza hoyu zwavhuḓi nga u shumisa vhabvumbedzwa vho fhambanaho sa zwo bveledzwaho afho nṱha.
Vho vha vhe vhafunani.
O vha e mabalane.
Ndi wa vhudokotela.
Mashudu o rwa Mpho.
Mashudu o pwasha goloi ya Mpho.
U sa vha na maimo a nṱha.
U vha mabalane muvhusoni.
U gidima nga tshikorokoro tsha kale.
O mu vhudza uri musidzana o dzhiiwa nga Mpho.
Ndi goloi ya kale (yo no ṱahalaho) ine ya lidza dzitsimbi musi i tshi gidima.
O takalela uri Mpho ndi dokotela.
Vho vha vha tshi shuma vhoṱhe vhuongeloni ha Vuvha.
Zwivhili zwa zwenezwo.
Ee, vho dzhena vhoṱhe tshikolo tsha phuraimari.
Ndo vha ndi nga si ye, vhunga Maria o vha o no sumbedza uri ha tsha mpfuna/Ndo vha ndi tshi ḓo ya uri ndi lwe na Mpho ane a khou dzhia musidzana wanga.
Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane muṅwali a vha shumisa u bveledza bugu yawe. Vhatambi vha ḓirama vha tea u vha vhathu vhane vha ita zwiito zwine zwa bvelela vhutshiloni. Vhatambi vhenevha vha na tshakha dzavho dzo fhambanaho: mutambidendele, mutambimupikisi na mutambimuluṱanyi.
Mulingiwa u wana thikhi ṱhanu kha mbuno na thikhedzo.
Mutambidendele ndi ane mafhungo oṱhe a vha o ḓisendeka khae. U na thaidzo dzine a tea u tandulula.
Ane a vha muphresidennde.
Uyu ndi ane a hanedza zwi itwaho nga mutambidendele. Kha iyi ḓirama ndi De Wit.
U ṱoḓa u dzhiulula shango murahu.
Ha tendi u vhuswa nga vharema.
Hezwi zwoṱhe zwi sumba a tshi khou lwa na mutambidendele ane a vha muvhusi.
Uyu ndi muya wa murwelahoṱhe. Kha aya mafhungo ndi Skosana.
Ho vha hu na mivhango ya u vhanga vhurangaphanḓa ha shango.
Ndayotewa ndi bugu ya milayo yoṱhe ine ya vha ya shango.
I tsivhudza lushaka nga pfanelo dzalwo.
Ndi tsumbanḓila ya kuvhusele kwa shango.
I thusa kha kulangele kwa vhubindudzi.
U tsireledza lushaka.
U fhaṱela vha shayaho dzinnḓu,
U sika mishumo.
U fhaṱa zwikolo. (na zwiṅwe).
RDP ndi thandela/phurodzhekiti ine ndivho yayo ya vha u khwiṋisa kutshilele kwa vhathu (u fhaṱela vha shayaho dzinnḓu, u ita dzibada, maḓi na zwiṅwe).
Ndi ngauri u khou ṱoḓa u funwa nga lushaka lune hu tshi itwa dzikhetho a tama vha tshi nga dovha vha mu khetha-vho.
Nga u ita zwe a fhulufhedzisa lushaka lwa hawe, nahone nga nḓila i fushaho.
Ndo vha ndi tshi ḓo tevhedza ndayotewa ya shango ḽa Afrika Tshipembe. Nda ima kha milayo yoṱhe yo tiwaho kha u langa shago. Nda dovha nda vha munna/musadzi ane a ima kha zwe a tshea zwone na u fhulufhedzea.
Ndi ya khethululo nga lukanda hune vhatshena vha sa ṱoḓe u ṱangana na vharema nga mulandu wa lukanda lwavho.
Pfunzo ndi zwine muṅwali a tama u ri funza kha bugu yawe.
Mulingiwa u wana thikhi ṱhanu kha mbuno na thikhedzo.
Mufumakadzi a si tsha fhulufhedzea munna wawe u a zwi vhona. Vho-Gideon Dimbalala ho ḓa he vha zwi vhona zwauri Narina ha tsha fhulufhedzea, u vho ita zwa vhudzekani na vhaṅwe vhanna.
Mulilo wa mbava a u orwi. Narina o vha na vhukonani na Nora we a vha a sa fhiri munna na ene a vho wela kha maitele a u sa pfuka vhanna.
U itela u wana vhuṱanzi ha zwithu zwine a khou ṱoḓa u a luka maano. Vho-Gideon Dimbalala vho luka maano a u ya muṱanganoni u siho hu u itela u wana vhuṱanzi ha u sa fhulufhedzea ha mufumakadzi wavho.
U shushedza hu a ita uri muthu a ambe ngoho ya mafhungo. Vho-Narina vho amba ngoho nge Vho-Gideon Dimbalala vha vha shushedza nga u ṱoḓa u vha thuntsha.
Muthu o itaho zwithu zwo khakheaho u na mazhuluzhulu. Vho-Narina vho ri vha tshi vula nnḓu vha tshi bva kha zwa vhuaḓa, vha tshuwa musi vha tshi vhona Vho-Dimbalala ngomu nḓuni.
Muṅwali vho kona u bvisela khagala mafhungo a zwa u sa fulufhedzea siani ḽa lufuno.
Avhaathu o sumbedza u vha na vivho musi Mangalani a tshi khou amba na Sofi/U vulea ha tshikete tsha sia zwirumbi nnḓa.
Ndi ngauri vho ṱalana na mufumakadzi wavho wa u thoma nge vha balelwa nga u vha na vhana.
Vho vha vhe fhethu hune ha ḽiwa, ha nwiwa.
O vha e mudedekadzi/mugudisi/misiṱiresi.
U ambisa vhasadzi vha vhaṅwe na u kambiwa.
O vha o naka a dovha a lapfesa.
Zwithu zwo vhifhaho zwine muthu a ita zwi fhedza zwo bvela khagala/U sa fhaṱutshedzwa nga vhana zwi pwasha muṱa/U sa fulufhedzea ha vhafunzi.
Mangalani o ya a ita zwa vhudzekani na mufumakadzi wa Vho-Mathada thoiḽethe.
Hai, o ri ha fhelekedzwi nga muthu.
Hai, vho mala vhafumakadzi vhavhili.
Hai, mufunzi ho ngo tea u ita zwa vhudzekani na mufumakadzi wa muṅwe.
Zwi a pfisa vhuṱungu. Zwi a pfisa vhuṱungu musi u tshi wanedza musadzi wau a tshi khou ita zwa vhudzekani na muṅwe munna.
Shango, zwimela na phukha.
Vhathu vho tshinyadza shango.
Tseḓa - u ṱoḓa u ḽa u woṱhe.
Mulingiwa kha wane maraga kha zwiṅwe na zwiṅwe zwe a ṋekedza.Yawee. U sumbedza u pfa vhuṱungu.
U dinwa ngauri vhathu a vha tshe na vhuthu.
C - Vhathu vha khou tambula.
B - Bivhilini.
A - Ndi tshiṋoni tshi no tshela vhusiku.
Magalangafhasi - mahuyu a aṋwaho fhasi tsindeni ḽa muhuyu.
O dinalea nga u vhona vhuṱudzi vhune ha khou itea.
Ndi u bulwa ha maṱamba.
Khomba - musidzana o no vhaho thanga ya u malwa.
Mutoli - luḓi lu wanalaho kha zwigili zwa ṋotshi.
Ee. U khou i khoḓa.
Musi ni tshi ṱangana na zwi konḓaho ni songo tshuwa.
Ndi mihuvho na mifhululu zwi bvaho kha vhaṱaleli/u khuziwa.
U khou khoḓa a dovha a sasaladza.
Miḓini hu a naka ha vha na mulalo nga ṅwambo wa tshelede.
U i vhona sa tshithu tshavhuḓi, a dovha a i vhona sa tshithu tshi songo lugaho.
Wo vhifha nga muthu.
Ndi ya magumoni a mitaladzi - abab.
Ndi a /e.
U shandula mbilu-vhuthu ya vha mbilu-tombo.
Mirafho - dzitshaka.
Sika - u fa nga ṋdala.
Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa.
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓla yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Phindulo yo dala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/ Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahedzaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Phara dzo khakhea.
Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela, kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
Zwi a konḓa u amba uri mbudziso yo fhindulwa.
A hu na vhutanzi ha tshivhumbeo tsho pulaniwaho kana thevhekano.
Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda FAL P2 Nov 2009.txt</fn>
Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoḓhe. Ṱolani siaḓari ḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno. Nga murahu, ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa.
Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI dzo fhelela, mbudziso NTHIHI-NTHIHI u bva kha IṄWE NA IṄWE ya idzo khethekanyo MBILI. (Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni fhindule mbudziso MBILI). Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee.
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaḓari ·ISWA.
Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
Vhulapfu ha mbudziso ndapfu: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300.
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
MBUDZISO 5: Ai! Ndi mini?
Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe,
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.
Mulaedza muhulwane buguni iyi ndi ufhio Ṱalutshedzani ni tshi tikedza nga mafhungo a wanalaho buguni iyi?
Maria a nga vha a tshi khou ntshuma mini Hafhu ro funana u bva kale Kani u khou vhona ndi si na maimo a nḓha Kani u khou vhona ndi tshi tou vha mabalane muvhusoni Kani u khou vhona ndi tshi khou gidima nga tshikorokoro tsha kalekale?
Hu sa athu na u fhela tshifhinga tshilapfu, Mashudu a vha a tshi ri o wa muḓini wa Maria. Vhunga na gethe yo vha i songo valwa, o mbo ḓi ya a paka goloi yawe nga ngei murahu. "Matsina maambiwa ndi one. Mashudu u ralo nga u vhona goloi ya Mpho. Ndaḓiso, izwo o vha a tshi khou mmbudza ngoho. Litshani ndi khokhonye." Kukhokhonyele kwa hone, ndi kwa muthu o sinyuwaho. "Maria! Maria!" muvhidzeleli ndi Mpho.
Ndi mini Ndi mini Mpho" Maria u aravha nga ipfi ḽine ḽa tou pfala zwauri ndi ḽa muthu a re na khofhe. "Ndi khou pfa hu na muthu ane a khou khokhonya. A nga vha e nnyi?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Nḓatiso na Mashudu?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Mashudu na Maria?
Mashudu o vha a tshi shuma mini?
Mushumo we Mpho a gudela wone ndi ufhio?
Mushumo wa Maria ndi ufhio?
Ho bvelela mini nga murahu ha musi Maria o no vula vothi Bulani ZWIVHILI?
Mafhungo aya a khou bvelela ngafhi?
U ya nga ha kuhumbulele kwa Mashudu hu na zwine Maria a khou mu litshela zwone. Ndi zwifhio Bulani ZWIRARU?
Ndi zwifhio zwe Mashudu a vhudzwa nga Ndaḓiso?
Nga murahu ha musi o vhudzwa ayo mafhungo o ita mini?
Ndi ngani Maria o funana na Mpho Bulani ZWIVHILI?
Ndi ngani Maria a songo hana u vula vothi musi Mashudu a tshi khou khokhonya?
Mpho na Mashudu vho vha vha tshi ḓivhana Tikedzani phindulo yaṋu.
Arali ho vha hu inwi Mashudu, ni vhona unga no vha ni tshi ḓo ita mini?
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.
Aiwaa, nndwa yashu zwino ndi ya u fhungudza vhugevhenga na u lusa u sika mishumo kha vhadzulapo. Ndayotewa ya shango ḽashu yo fhela. Ndi ḽone ifa ḽa vhana vha vhana vhashu. Ndaa.
Mafhungo ayo o ambiwa nga nnyi?
Muambi o vha a tshi khou amba na nnyi?
Ho vha ho bvelela mini zwine zwa ḓokonya muambi uri a ambe ayo mafhungo?
Bulani madzina mararu a vharangaphanḓa vha madzangano a poḽotiki o bulwaho buguni iyi, ni dovhe ni bule na madzangano avho.
Bulani zwithu zwiḓanu zwine arali inwi no vha ni murangaphanḓa kana muphuresidennde wa shango no vha ni tshi nga itela lushaka zwone.
Ndi ngani uyo muambi o vha a tshi khou amba nga ha u sikela vhadzulapo mishumo?
Arali inwi no vha ni Muphuresidennde Vho-Muthumukhulu no vha ni tshi ḓo ita mini u langa nyimele i re kha ḓirama iyi Ṱalutshedzani.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.
Nganeapfufhi ya "Ndi a puḓedza ha itea ḓembe" i na zwine ya ri funza zwone (milaedza) vhutshiloni. Inwi bulani zwiḓanu ni tshi tikedza nga zwi bvaho kha iyi nganeapfufhi.
Tsho mangadzaho vhathu ndi tsha uri Vho-Mathada vha nga vha hani na ṅwana na Avhaathu ngeno hu na uri vho vha vha tshi khou balelwa nga mufumakadzi wa u thoma. U balelwa havho u vha na vhana ndi tshone tshithu tsho itaho uri vha ḓalane na mufumakadzi wavho wa u thoma. Vha zwi ḓivhesaho ndi vha no ri Vho-Mathada ndi vha no ḓolou siwa vho eḓela vhe vhoḓhe khishini musi hu hone mbokoti i tshi khou naka na shango.
Afha ḓafulani iyi ye Vho-Mathada na mufumakadzi vha vha vho dzula khayo, ho vha hu na vhafunzi vhavhili, Mangalani na Tshiḓereke. Mangalani ndi mufunzi we a vha e na bvumo ḽihulu u ya nga he shango ḽa ya. Musi waini yo no ya ḓhohoni, Mangalani zwe a vha a tshi vho amba na u ita zwo vha zwi si tsha pfadza.
Bulani madzina a vhathu vhararu vhe vha vha vho dzula ḓafulani ḽithihi na Vho-Mathada.
Mafhungoni aya e na vhala ni vhona zwe zwa kunga Mangalani uri a ambise Avhaathu zwi zwifhio?
Musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada ndi nnyi?
Ndi tshini tshe tsha ita uri Vho-Mathada vha male musadzi wa vhuvhili?
Aya mafhungo a khou bvelela vhathu vhe ngafhi?
Ndi ufhio mushumo we wa vha u tshi shuṅwa nga Sofi?
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwithu zwi songo teaho u itwa nga mufunzi. Inwi zwi buleni.
Sumbedzani phambano NTHIHI ya kutshilele vhukati ha Sofi na mufumakadzi wa Vho-Mathada wa vhuvhili.
Buletshedzani mbonalo ya tshivhumbeo tsha musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada.
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwine ra guda vhutshiloni. Zwi buleni.
Vho-Mathada vho ri u nwa waini vha thoma u kumedza ḓafulani. Inwi bulani masiandaitwa o bveledzwaho nga u nwa waini na u kumedza uho.
Mangalani ndi mufunzi a funaho vhasadzi.
Vho-Mathada ndi munna we a mala mufumakadzi muthihi fhedzi.
Avhaathu a tshi ḓuwa na Mangalani thoilethe ndi musi Vho-Mathada vha tshi khou...
Mufunzi we a vha e na bvumo ḽihulu ndi...
Ni vhona zwe Mangalani a ita thoilethe na mufumakadzi wa Vho-Mathada zwi tshi anana na mushumo wawe Tikedzani?
Zwe Vho-Mathada vha ḓangana nazwo vho mala mufumakadzi wavho wa vhuvhili zwi a ni takadza kana zwi a ni pfisa vhuḓungu Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhududo ha ḓuvha ri sike lwashu luimbo.
Ri khunyeledze zwo sikiwaho nga Raluvhimba.
Mvula dzi ne, milambo i elele sa mulovha.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi mini zwi rendaho Mudzimu nga matsheloni?
Hu na maipfi mararu e murendi a a shumisa ane a vha pfanywa ya ipfi Mudzimu. A buleni.
Bulani ZWIRARU zwe Mudzimu a ri ṋea zwone.
Ndi ngani mvula dzi si tsha na?
Ndi zwifhio zwi dinaho murendi kha tshirendo hetshi?
Tsha kavha vhunga gwitha kha muvhula wa tsilu.
·a matshelo dakalo ḽa pfuvha nga mvuwo ya mutsho.
Magalangafhasi a ḓo simuwa mugugumelani thovhoni dza mbilu.
Kha mutaladzi wa u thoma murendi u khou sumbedza uri...
A vhathu vha khou ḓiphiṋa nga u ḽa.
B vhathu hu na zwine vha shenga ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
C vhathu vha khou tambula.
A buguni dza vhurendi.
C buguni dza nyimbo.
A ndi tshiṋoni tshi no tshela vhusiku.
C ndi tshiṋoni tshi no ḽa thoro.
D ndi tshiṋoni tsha vhaloi.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Vhuḓipfi ha murendi tshirendoni itshi ndi vhufhio?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhuaḓa vhune ha khou bvelela shangoni ho dina Mudzimu.
Tshifanyiso tsha muhumbulo tshi wanalaho kha tshitanza tsha vhuraru ndi tshifhio?
U ya nga ha tshitanza tsha u fhedzisela zwi fhedzaho dakalo ḽa vhathu ndi zwifhio?
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana?
Ngavhe u vhe nnḓu, wo vha u tshi ḓo vha pfamo.
Ngauri fhulufhelo ḽa lushaka ndi enewe.
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tsho shumiswaho kha mutaladzi wa vhuḓahe?
Bafanabafana i a kunda thimu dzoḓhe dza Afrika Tshipembe Tikedzani phindulo yaṋu nga u khoutha zwi bvaho tshirendoni itshi?
Thimu iyi ya Bafanabafana murendi u a i funa Tikedzani phindulo yaṋu.
Ṅwalani mutaladzi wa vhu 12 nga maipfi aṋu.
Ndi zwifhio zwine zwa tea u ḓuḓuwedza vhatambi vha thimu ya Bafanabafana?
Fhedzisani: Guma ndi ḽa...
Kha tshirendo itshi murendi u khou khoḓa kana u khou sasaladza tshelede Tikedzani phindulo yaṋu.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri muthu a re na tshelede u a huliswa.
Murendi tshelede u i vhona nga nḓila-ḓe?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhaṅwe vhathu a vha koni u shumisa tshelede zwavhuḓi.
Ndi raimi ya lushaka-ḓe yo shumiswaho kha tshitanza tsha u fhedzisela?
Ndi pfalandoḓhe ifhio i bveledzaho asonentsi kha mutaladzi wa u fhedzisela?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri tshelede i a ita uri muthu we a vha o luga a vho vha na tshiḓuhu.
Tshitanza tsha vhuvhili tshi na mitaladzi mingana?
<fn>Tshivenda FAL P3 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 12.
Mihumbulo i a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Mihumbulo ndi ya nṱha, nahone i a takadza.
Zwi re ngomu zwi sumbedza u pfesesa ṱhoho.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
Mihumbulo ndi ya nga misi, a i na vhudzivha.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi i a dovholola.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwi ho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A hu na vhuṱanzi vhu fushaho ha u pulana/mvetomveto.
Zwi re ngomu a zwi livhani na ṱhoho na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwiho.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
U shumisa luambo lwa nṱhesa lwa kuambele/maambele.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/ maambele.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi.
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara nga u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone.
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwo faranaho.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhugo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi i a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhulapfu ho tea.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza dzimbuno dza ndeme dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea, fhedzi mihumbulo i sala i kha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
U ita a tshi bva kha ṱhoho.
Zwi a konḓa u tevhela vhuṱala ha mafhungo.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhodea dza tshibveledzwa.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, tshi kumedzeaho.
O kona lwa nṱhesa kha u shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho--U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo lwa nṱha vhukuma.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, nahone zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yo dziaho.
U na nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga nḓla i fushaho, zwṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho kha u bveledza ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho huṅwe zwi ita zwi tshi liana.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhodea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa- fhedzi hu na u ṱahedzwa ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwi ita zwi tshi liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. U pulana/kanamvetomveto a zwi fushi. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhu.i.U shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwiho. Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama, nga nḓila yone kha tshibveledzwa.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalullula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱa zwavhuḓi, u a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi i a fusha zwi tshi kwama ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓu vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi i fhasi nahone a tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwo ṅwalwaho zwo vhilingana.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone, nahone a i tei ndivho.
Tshitaela, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwi anani/tshimbilelani na ṱhoho ya mafhungo.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo yoṱhe yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho ya vhuḓisa ya ḓhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho yo dziaho ya ḓhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala- mugudi u fara vhuṱala hone, hu na u liana/xelana zwiṱuku naṱhoho.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedzaṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa Hayani, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
mvetomveto a zwi ho. Tshibveledzwa a tshi kumedzei/fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa luambo kha u ṅwala tshibveledzwa, nahone zwo fhaṱwa zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi hunzhi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi, nahone tshi a vhalea.
Tshibveledzwa itshi a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa huṅwe, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u pulana/ sedzuluswa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwo vhilingana.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
A dzhia masia mavhili a khani.
Mafhungo a tea u vha a tshi ṱanganedzea.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
Muṅwali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (ndunzhendunzhe ya mafhungo).
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathoni u swika magumoni.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na ḓiresi nthihi.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele.
Vhu tea u vha na mutumbu.
Vhu tea u vha na magumo.
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni.
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na ḓiresi mbili.
Vhu na ṱhoho ya mafhungo.
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na theshano.
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na mathomele.
Vhu tea u vha na mutumbu.
Vhu tea u vha na magumo.
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni.
Mutumbu u re na phara na phendelo.
Garaṱa ya thambo ndi iṅwe nḓila ine ra i shumisa kha u ḓivhadza vhathu uri vha ḓe zwimimani zwine ra khou vha rambela khazwo.
Dzi na madzina a vharambiwa.
Tshifhinga tsha u thoma.
Fhethu hune tshimima tsha khou ya u vha hone.
Khungedzelo ndi musi murengisi a tshi ṱana zwine a khou zwi rengisa nga nḓila ya u tou kunga vharengi.
Kha i vhe ine ya kunga.
Kha i ṱuṱule lutamo i dovhe i lu fare.
Ndi nḓila ine ya ṱavhanyesa na u leludza zwithu kha u rumela mulaedza kana vhurifhi.
Nomboro ya fekisi.
Fhungo kana thero ya mafhungo.
Luambo lu vhe lwo ṱambaho.
<fn>Tshivenda FAL P3 Feb-March Memo.txt</fn>
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili iṋa.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho.
Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi.
Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho.
Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi.
Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhi- fhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea.
Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.
Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe.
Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.
Mafhungo na dziphara zwo vhilingana.
Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesa- ho.
Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo.
Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa.
U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho.
Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho.
U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho.
Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe.
Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi.
Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe.
dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi.
U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka.
Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho.
U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi.
Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa.
Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea.
Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto.
Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe.
U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi.
Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone-lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yo linganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi ndi yo linganelaho ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifha- lesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho.
nḓivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Ho ngo shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara a zwi tsha anana na mafhungo.
Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho kha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho- ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhuṅwali ho dziaho -mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranahotshoṱhe kha zwi re ngomu na khamihumbulo, u ṱalutshedza lwatshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo a zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho.
<fn>Tshivenda FAL P3 Feb-March.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300.
Tshikolo tsha haṋu ndi tshiṅwe tsha zwikolo zwi songo shumaho zwavhuḓi kha gireidi 12 kha ḽiisela ḽa haṋu.
Muvhundu wa haṋu wo ḓo vha wa mashudu wa fhaṱelwa suphamakete lwe vhadzulapo vha takala vhukuma nge vha leludzelwa u ṱolou fara nyendo ndapfu vha tshi ya u renga zwiḽiwa dziḓoroboni.
Nga u ḓa ha demokirasi, vhathu vha no bva mashangoni a nnḓa vho ḓa nga vhunzhi fhano Afrika Tshipembe. Vhaṅwe vha ḓa nga lwa mulayo hu uri vhaṅwe zwi songo tou ralo.
Vhathu vha na mihumbulo yo fhambanaho siani ḽa mishumo vhunga na vhone vho fhambana. Vhaṅwe vha ri u shuma fhasi ha khamphani ndi zwavhuḓi.
Kusini kwa haṋu ho vha hu na murangaphanḓa wa Civic ni sa mu funi zwone ngauri o vha a tshi pfa zwililo zwa vhadzulapo.
Ṱalelani tshifanyiso itshi nga vhuronwane. Ṅwalani maanea ane a anana natsho.
Hu na mafobvu e a pwasha nnḓu ya haṋu a tswa thundu.
Tshikoloni tsha haṋu vhagudi vhanzhi vha khou vhilahela nga u rwiwa lwo kalulaho. Hezwi zwi khou ita uri vhaṅwe vha vhagudi vha litshe tshikolo.
Muṅwe wa vhagudi vhane na vhala navho gireidi 12 tshikoloni tshine na dzhena khatsho o ḓo topoliwa uri a ye u guda ngudo dzawe seli ha malwanzhe nga u ḓiṋekedzela hawe kha zwa pfunzo.
<fn>Tshivenda FAL P3 Nov 2008 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 23.
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi Khoudu U sa swikel wala zwi yelanaho na ndivho na vha.
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi Khoudu 1 U sa swikelel wala zwi yelanaho nandivho na vha.
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikel eli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikel eli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikel eli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikel eli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikel eli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikel eli ha fhasi Khoudu 1 U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo nadziphara zwovhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho yamafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwone kwa maipfi, kwovhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwatevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo, ndongazwigakanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi ku ananana ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga n.ilai fushaho. - Kunangele kwa maipfi ku anana naṱhoµea dzatshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maaneaa kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara nga utou angaredza zwi yelana na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndikwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelanazwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.- Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.- Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi- vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa - Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe- Zwidodombedzwa zwi khagala nahonezwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. - U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe - Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila ire na ndunzhendunzhe. - Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. - Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhu.i.- U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha udzhiele nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o linganelaho ambonalo yavhuḓi.
Vhuswikeleli ho lingahelaho- Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. - Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomvetoho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Vhuswikeleli ha fhasi - Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yodovhololwa. - Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho yamafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a .itevhelea. - Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. - Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhukoni vhu songo swikelelaho - Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokoudovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. - U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho yo linganelaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha upulana na/kana uita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA - O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. -O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nganḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa -O shumisa milayo yoteaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo -O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo - U na mihumbulo i fulufhedzisaho yaṱhoµea dzatshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re - O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho. - Ho ngoshumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
KHETHEKANYO YA C : ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone. - nḓivho ya maipfi yo teatshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele.- Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vhaṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfiyo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. - Tshibveledzwa tsho ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. - nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu - holapfesa/pfufhifhalesa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoµahuṅwe u khwiṋiswa vhunga i satei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara a zwi anani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu - holapfesesa/pfufhifhalesesa.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziahokha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dzavhuṅwali(phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana naṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho - nḓivho i fushaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. - Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwoṱalutshedzwa, nahonezwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Unyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulozwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u itamvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe.
Pfunzo dze wa phasa.
Zwine wa zwi takalela/funesa.
Mafhungo a tshimbilelanaho na tshifhinga.
Tshi wanala/kwamiwa hani?
Tshi wanala ngafhi?
Madzina a murambi(vhubvo).
Ndivho ya thambo.
Fhethu hune vhuṱambo ha ḓo farelwa hone.
Datumu na tshifhinga zwa vhuṱambo.
Dzina ḽa mutambo.
Kuwanele kwa dziphoindi/tshipikwa tsha mutambo.
Zwi sa tei u itwa.
Dzhagoni(jargon)/ luambo lu shumiswaho kha wonoyo mutambo.
<fn>Tshivenda FAL P3 Nov 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 12.
Mihumbulo i a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Mihumbulo ndi ya nṱha, nahone i a takadza.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lundwaho tshidele, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwi sumbedza u pfesesa ṱhoho.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o dziaho, a kumedzeaho.
Mihumbulo ndi ya nga misi, a i na vhudzivha.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi i a dovholola.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwi ho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A hu na vhuṱanzi vhu fushaho ha u pulana/mvetomvet-o.
Zwi re ngomu a zwi livhani na ṱhoho na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwiho.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/ maambele.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi.
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisṱara nga u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone.
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwo faranaho.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhugo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi i a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhulapfu ho tea.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza dzimbuno dza ndeme dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea, fhedzi mihumbulo i sala i kha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
U ita a tshi bva kha ṱhoho.
Zwi a konḓa u tevhela vhuṱala ha mafhungo.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhales-a u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhodea dza tshibveledzwa.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, tshi kumedzeaho.
O kona lwa nṱhesa kha u shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho--U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo lwa nṱha vhukuma.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, nahone zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yo dziaho.
U na nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga nḓila i fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho kha u bveledza ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho huṅwe zwi ita zwi tshi liana.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa- fhedzi hu na u ṱahedzwa ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwi ita zwi tshi liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. U pulana na/kana mvetomveto a zwi fushi. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhu.i.U shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwiho. Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama, nga nḓila yone kha tshibveledzwa.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, ndivho na redzhisṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱwa zwavhuḓi, u a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi i a fusha zwi tshi kwama ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi i fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwo ṅwalwaho zwo vhilingana.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone, nahone a i tei ndivho.
Tshitaela, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwi anani/tshimbilelani na ṱhoho ya mafhungo.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhales-a u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo yoṱhe yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho ya vhuḓisa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala- mugudi u fara vhuṱala hone, hu na u liana/xelana zwiṱuku na ṱhoho.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledzaho tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - mugudi u a xedza vhuṱala fhedzi zwa si khakhise ṱhalutshedzo nga u angaredza.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa Hayani, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
mvetomveto a zwi ho. Tshibveledzwa a tshi kumedzei/fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa luambo kha u ṅwala tshibveledzwa, nahone zwo fhaṱwa zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi hunzhi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi, nahone tshi a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa itshi a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhale-sa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa huṅwe, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u pulana/ sedzuluswa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwo vhilingana.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
Vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha.
A dzhia masia mavhili a khani.
Mafhungo a tea u vha a tshi ṱanganedzea.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na ḓiresi nthihi.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele.
Vhu tea u vha na mutumbu.
Vhu tea u vha na magumo.
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni.
Muvhigo ndi mulaedza malugana na tsenguluso ye ya vha i tshi khou itwa.
U vula na u ṱanganedza nga murambi.
U rera nga ha maambiwa o fhiraho.
Aḽa na aḽa.
Khungedzelo ndi musi murengisi a tshi ṱana zwine a khou zwi rengisa nga nḓila ya u tou kunga vharengi.
Kha i vhe ine ya kunga.
Kha i ṱuṱule lutamo i dovhe i lu fare.
Ndi nḓila ya khwinesa ya u vhambadza zwithu nga nḓila ya u zwi ṅwala kha mabammbiri mahulwane ane a nga tou nambatedzwa fhethu ha nnyi na nnyi.
I tea u vhalea naho muthu e kule.
I songo vha na mafhungo manzhi.
I tea u pfufhifhadzwa nga zwiga zwi re na ndeme fhedzi.
Garaṱa ya thambo ndi iṅwe nḓila ine ra i shumisa kha u ḓivhadza vhathu uri vha ḓe zwimimani zwine ra khou vha rambela khazwo.
Dzi na madzina a vharambiwa.
Tshifhinga tsha u thoma.
Fhethu hune tshimima tsha khou ya u vha hone.
<fn>Tshivenda FAL P3 Nov 2009.txt</fn>
Shangoni hu na vhathu vhane vha ṱoḓa hu tshi naka zwavho fhedzi.
Zwikoloni hu na vhagudisi vha vhanna na vha vhafumakadzi. Vhaṅwe vhagudi vha ri vhafumakadzi vha a kona u funza u fhira vhanna, ngeno hu tshi ḓi vha na vhagudi vhane fhungo iḽi vha sa ime naḽo.
No vha ni muthu wa dzikhakhathi musi ni tshi kha ḓi vha muṱuku.
Dziselefounu dzi na zwine dza thusa ngazwo.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe na maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150 (Zwi re ngomu fhedzi).
Khotsi aṋu na mme aṋu vha shuma tshikhuwani. Inwi no sala ngeno hayani na khaladzi aṋu. Zwino hoyo khaladzi aṋu ha tsha dzhena tshikolo nga mulandu wa uri o ṱahela muṅwe muṱhannga wa henefho tsini na ha haṋu. Ṅwalelani vhabebi vhaṋu vhurifhi ni tshi khou vha ḓivhadza nga ha zwenezwo zwe uyo khaladzi aṋu a ita zwone.
Tshikoloni tsha haṋu hu na gurannḓa ine ya bva luthihi nga ṅwedzi. Inwi no humbelwa u ṅwala athikili ya zwipotso ine ya fanela u dzhena kha gurannḓa iyo. Zwino inwi i ṅwaleni.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho.
Ni shuma u rengisa zwiambaro vhengeleni ḽa Edgars. Sa izwi ni tshi shuma u vhambadza zwiambaro zwo fhambanaho, ṅwalani khungedzelo ya zwiambaro zwenezwo.
<fn>Tshivenda FAL P3.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi 6.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihikha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu NSC ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300.
Zwikoloni vhaṅwe vhagudi vho bva mvumbo. Pfunzo a vha tsha i dzhiela nṱha.
Zwine zwa nga itwa u vhuyedzedza mvumbo kha vhagudi.
Hu na vhorabulasi vhane vha takalela u fuwa ngeno vhaṅwe vha tshi takalela u lima.
Vhufuwi vhu khwiṋe u fhirisa vhulimi.
No vha ni tshi khou ṱamba damuni ḽa mulambo wa Tshianzhe musi kuṅwe kutukana ku tshi fhufhela ngomu kwa thoma u bambela. Nga u bonya ha iṱo na mbo ḓi pfa mukosi. Musi ni tshi lavhelesa na vhona ngweṋa yo ku doba nga mulenzhei tshi khou ku kokodzela khunzikhunzini.
Khombo ye nda i vhona damuni ḽa Tshianzhe.
Vhabebi vhanzhi vha dzulela u ḽa mbilu nga mikhwa ya vhana vhavho. Vha a swika hune vha ḓisola uri vho NSC bebelani. Vhabebi vha tama vhana vhavho vha tshi vha vhavhuḓi. Inwi ni humbula uri vhana vhavhuḓi vha fanela u vha vho tou itisa hani?
Nga ṅwambo wa mishumo, vhabebi vha a sia vhana mahayani vha ya vha shuma kule hune vha vho tou vhuya nga dziholodeni kana dziḽivi.
Vhuḓi na vhuvhi ha musi vhana vho sala vhe vhoṱhe mahayani.
No vha ni tshi khou shuma kha iṅwe ya dzikhamphani dza pholishi, ni tshi hola zwavhuḓi. Muṅwe mushumi nga inwi a ni zwifhelela a ri no tswa pholishi, na fhedza no pandelwa. Zwino ni khou sokou mona-mona ni tshi ṱoḓa mushumo ni sa u wani.
Ndi tshi humbula zwe nda pandeliswa zwone miṱodzi yanga i a tsenga.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150.
Ṅwalelani vhurifhi khotsi aṋu vha no shuma ḓoroboni ya kule ni vha vhudze zwoṱhe zwine zwa khou ni thithisa kha madzhenele aṋu a tshikolo.
Tshikoloni tshine na dzhena khatsho vhagudi vha khou bvafhesa u ḓa tshikoloni, nga maanḓa nga Musumbuluwo, hu sa ḓivhei zwiitisi. Inwi sa mugudi ane a si bvafhe nahone a re na vhuḓifhinduleli, ṱhohoyatshikolo vho ni humbela uri ni sedzuluse. Ṅwalani muvhigo u si wa tshiofisi une na ḓo u ṋekedza vhulanguli ha tshikolo.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100.
No vuledza digrii ya B. Sc. nga Yunivesithi ya Wits, no phasa nga vhukoni ha nṱhesa. No wana zwi tshi tou ni vhofha uri ni ite vhuṱambo ha u takalela u phasa uhu, hu u itela u pembela na mashaka na dzikhonani. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine na ḓo ita dzikhophi na dzi posa kha vhathu vho fhambanaho.
Makhulu waṋu vha dzulela u vhaiswa nga vhulwadze ha tshiivha(na). No ṱalutshedza iṅwe ṅanga ya sialala kana rakhemisi a ni thusa nga mushonga. Rumelani mushonga hoyu ha makhulu waṋu no ṅwala na ndaela ya kushumisele ine murathu waṋu a ḓo vha vhalela.
<fn>Tshivenda HL P3.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a malo 8.
vhudavhidzani KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ·ISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
Muphuresidennde wa ṋaṅwaha wa Khorombusi ya Vhagudi ha thetshelesi zwililo zwa vhagudi. Hezwi zwi ita uri vhagudi vhanzhi vha humbule muphuresidennde wavho wamahoḽa ane zwino o no vha thekhinikhoni.
NSC Mishumo mivhuya ye Vho-Mandela vha ita ndi tshipiḓatshihulwane tsha ḓivhazwakale ya shango ḽashu. Ṱalelanitshifanyiso tshavho uri ni kone u humbula miṅwe ya mishumo ye vha ita.
Mikhwa ya vhagudi zwikoloni zwinzhi a i fushi. Vhathu vhanzhi vha ri zwi khou itiswa ngauri ṱhamu yo iliswazwikoloni.
Mamvele na Madzhoni ndi vhagudi vha gireidi 12. Ngabureiki vho ima vurannḓani ya kiḽasirumu yavho, vho mboḓi vusa khani i si na vhukono ye na vhaṅwe vhagudi vhatama u i dzhenelela. Mamvele u ri vhulwadze ha VWFM(Aids) vhomaine vha vharema vha a vhu tapulela kulengeno Madzhoni a tshi tou pfu, a tshi ri zwo raloho zwinga si itee. Ṅwalani maanea ane khao na ima na Mamvele kana Madzhoni.
Kha tshitediamu tshi re vhuponi ha haṋu ho vha hu na muṱaṱisano muhulu wa mitambo ya mvelele. Ni tshi khou ṱalela mitambo yeneyo, ho mbo ḓi bvelela tshiṅwe tshiwo tshi no takadzesa.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200.
Magaweni ndi mulindi wa vhengele ḽihulwane ḽa ha Max, ushuma vhusiku. O ri musi a tshi khou ya Checkers u dobela vhana vhawe vhurotho, a mbo ḓi ṱangana na Maṱeleṱele ane a vha mugudisi sekondari ya Madandila. U tou lumelisana fhedzi vha mbo ḓi thoma u ṱaṱisana khani. Maṱeleṱele u ri u shuma vhusiku a si zwavhuḓi, ngeno [30] Magaweni a tshi ri u shuma vhusiku ndi zwavhuḓi. Ṅwalani mufhindulano vhukati ha Magaweni na Maṱeleṱele.
Kha khamphani ine na shuma khayo ndi inwi minidzhere. Vhashumi a vha londi milayo ya khamphani. Vha dzhena mushumoni u lenga, vha tshaisa u ṱavhanya. Yunifomo a vha na ndavha na u i ambara. Inwi sa minidzhere ṅwalani memorandamu une na ḓo u livhisa kha vhashumi vhoṱhe ni [30] tshi khou kaidza nḓowelo hedzo.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
Khamphani ya 'Superga' i khou rengisa zwienda. Zwino inwi zwi kungedzeleni.
No vha ni kha tshiṱiraṱa tsha Grobler musi ni tshi ṱangana na mulwadze ane a khou toḓou ya kha sibadela tsha phuraivethe fhedzi a sa hu ḓivhi, e ngomu goloini. Inwi mu laedzeni uri a nga tshimbilisa hani no ḓisendeka ngamapa wo ṋekedzwaho.
<fn>Tshivenda HL P1 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a rathi.
Ee; "Naho zwo rali nṋe na vhafuwi ro vha vhathu vha somolanaho zwa haṋwani u swika Mudzimu a tshi ita lufuno lwawe".
Hai; "Fhano kha ḽa Dumbula ndi nṋe dokotela wa u thoma".
Vho-Galaguni vha a vhonala uri vha funesa halwa, vha khou nwa vha sa londi ṅwana a vhonalaho e na nḓala.
Nga u rwa tshiṱaka tsha murenzhe vha tshi khou ri ndi muthu.
Tshelede yavho yo vha i tshi vho fhelela halwani.
Tshenzhemo ya vhamusanda ya vhutshilo yo vha yo tea u vha fundedza u litsha halwa.
Vho lovha nga u golola/ ṱanza/ nga u nwa mushonga wa falo wo ṱerekesaho.
Ndi Masephenene tanzhe ḽavho.
Ndi tsha u hushulwa mala nga Tshisinavhute.
Ndi ṅanga ya tshirema.
Vho vha vho no vha na dzema/nḓowelo/ho vha ho no goḓombela.
Ndi u nwa vha shaya vhuḓifhinduleli-muḓi wavho wo fhedza wo pwashea.
U funga tshiṱofu wa tshi sia tshi tshoṱhe.
U dzima tshiṱofu tsha pharafeni.
Tshishumiswa tsha pharafeni tshi fanela u vhewa hune tshi sa dzinginyee.
Hu songo vhewa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni.
U vhea gokoko ḽa muṱavha tsini u itela u dzima mulilo.
U shumisa luphuse lune lwa tou rengiswa lwa u dzima mulilo.
U vhea mentshisi kule na pharafeni.
Pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwi no shela zwinwiwa.
Hu songo shumiswa maḓi u dzima mulilo.
Vhana kha vha vhe kule na zwishumiswa zwa pharafeni.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva hone-ha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi/mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
Muabi u khou khou nyefula(sasaladza) ṅwana wa ṱhama yawe.
Tsinde ḽa mphwe na/kana ḽa vhele ḽo omaho.
Muḓini wawe ndi tshi ya ndo wana a tshi khou ṋea khuhu dzawe mbili thoro dza mavhele.
U daha mbanzhe.
Khoroni: Khoroni ndi hune ha sengwa hone milandu.
Luthihi nga ṅwedzi, ngauri magazini iyi ndi ya ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe.
Ndi ya mahala. A yo ngo ṅwalwa mutengo.
Mugaganyagwama, mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tikedza pfunzo ya vhana.
<fn>Tshivenda HL P1 Feb-March 2010.txt</fn>
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Vhaswa vhanzhi vha ḓidzhenisa kha vhugevhenga vha tshi vhona unga vha khou µiphiṋa. U ḓo pfa vha tshi ri vho fara tshitaela. Vhaṅwe vhaswa vha vhona unga vhugevhenga ndi ṋdila ya u tandulula thaidzo ya vhushai kana hone u shaya mushumo. Vhaṅwe u wana uri vha dzhena khaho nga u ṱuṱuwedzana na dzikhonani. Muṅwe muswa u ri o kombetshedzea u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga nga u shavha u laṱwa nga khonani dzawe nge a vhona uri a dzi tsha ḓo tshimbila nae.
Vhaswa u wana vha tshi tswela vhabebi vhavho masheleni vha renga zwikambi. Musi vho no kambiwa vha fhedzisela vho no ḓidzhenisa kha vhugevhenga vhu ngaho u kombetshedza vhasidzana kha zwa vhudzekani (u binya), u pwasha miḓi vha tswa thundu, u dzhiela vhathu ṱhingo na u ita vhugevhenga ho fhambanaho, sa izwi zwikambi zwi tshi ṱusa nyofho. U tou ḓimangala o no vha thumbuni ya lukhohe musi zwikambi zwo no ṱhafha.
Thinandavha ndi muṱhannga we a vha a tshi tswa nga maanḓa. Muvhunduni wa Dzulawosedza vhathu vho vha vha tshi lila ngae. Vhathu vho vha vha tshi ri u hangwa u khiya nnḓu vha wana nḓuni ho tswiwa zwithu zwi si na vhukono. Tshelede yone u tou nga o vha a tshi kona u fembedza uri yo vhewa ngafhi.
Thilaiwi o ri u phasela kha gireidi 11 a thoma zwa u daha mbanzhe a sa thetshelesi vhabebi vhawe musi vha tshi mu kaidza. O vha a tshi bva ngaḽo a vhuya ngaḽo. Ḽiṅwe ḓuvha musi o daha mbanzhe dzawe, o ḓo ṱangana na muṅwe musidzana a mu kombetshedza u ita nae zwa vhudzekani. Musidzana uḽa o ḓo mu hwelela mapholisani a mbo ḓi farwa. Na zwino vhaṅwe vha tshi ṅwala mulingo o vha e dzhele.
Tshinetise vhabebi vhawe vho vha vha sa shumi. Tshiṅwe tshifhinga vho vha vha tshi eḓela na nḓala. Tshinetise o vho thoma zwa u lalela vhathu vha tshi vhuya mushumoni kha luṅwe luedzi lwe lwa vha lu kulenyana na miḓi, a tshi vha dzhavhulela zwipatshi na dzibege. Ya vha yo no tou vha ṋdowelo kha Tshinetise, a tshi mbo ḓi dzumbama, a vhona muthu a khou ḽa u pfuka luedzi, u mbo ḓi bva he a dzumbama hone o ambara muṅwadzi wa khubahede. Ḽiṅwe ḓuvha ho ḓo ri a tshi tou vhona muṅwe mufumakadzi a tshi khou dzhena afho luedzini, a ya o tou mu livha. Ya vha yo ṱanganedzana na zwenezwo. Ha mbo ḓi vha hu tshi khou thunyuluwa muṅwe munna we a vha e na tshigidi. Munna uyo a tshi lidza tsho sedza nṱha. Tshinetise a tshi pfa zwenezwo a mbo ḓi shavha o fara tshiḽa tshipatshi. Uḽa munna a mbo ḓi tshi litshedza. Ha vha u thuntswa ha Tshinetise kha muṱoµo. Ri tshi khou amba zwino Tshinetise ha tsha kona u tshimbila, u shumisa 'wheelchair'.
Hu na vhathu vhanzhi vho vhulawaho vhe kha vhugevhenga; vhaṅwe ndi vhaholefhali, vhaṅwe vho .itshinyela vhumatshelo, vhaṅwe vha thumbuni ya lukhohe.
Vhaswa vha hashu ni songo ḓidzhenisa kha vhugevhenga, a vhu vhuedzi na khathihi. Vhaswa, ilwani na vhugevhenga nga u vhiga mapholisani ni tshi shumisa nomboro ya shishi ya 10111.
Mafhungoni e na vhala hu na vhathu vho itaho vhugevhenga vha fhedza vho kaṋa mitshelo yazwo.
Bulani zwithu zwiraru zwine zwa ita uri vhaswa vha ḓidzhenise kha vhugevhenga.
Kha mafhungo e na vhala no guda mini?
Ndi ngani vhaṱhannga vhe vha vhulaha Thinandavha wa mbava vho farwa?
Tshinetise o shavha na tshelede ya uḽa mufumakadzi a fhedza o i shumisa.
Ni vhona nḓila ya khwiṋe ya u fhelisa vhugevhenga i ifhio Bulani muhumbulo waṋu.
Zwi ambani hezwi: ' ha ṱuwa tsho poswaho'.
Ndi zwifhio zwe Thilaiwi a kaṋa nga u tshipa musidzana?
Muṅwali u sumbedza u dzhia sia/u vha na luvhengelambiluni o sedza kha tshiṅwe tshigwada tsha vhathu Tikedzani muhumbulo uyu?
Inwi ni vhona u tswa zwo tandululela Tshinetise thaidzo ya vhushai Tikedzani?
Ṱalutshedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshifanyiso na mafhungo e na vhala.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u a nweledza nga phara yo faredzaho mbuno dza malo no sedza zwine zwa nga itwa u thivhela vhugevhenga. Mafhungo aṋu a fanela u vha na ndunzhendunzhe.
Nga zwifhinga zwa Khushumusi kana ṅwaha muswa u wana miṱa minzhi i kha gaḓa ḽa u vhulunga vhafunwa vhavho vhe vha tou vhulahwa. Nga tshenetshi tshifhinga ndi hone hune wa wana vhana na vhafumakadzi vha tshi rwiwa vha dovha vha tambudziwa lwa vhudzekani. Naa hone ri nga ita mini u lwa na vhugevhenga?
Vhathu vhoṱhe vhahulwane na vhaṱuku vha tea u ḓivha nomboro dza tshiṱitshi tsha tsini tsha mapholisa na nomboro dzoṱhe dza shishi. Izwi zwi ḓo thusa uri vha kone u vhiga ngadzo vhugevhenga hoṱhe na zwigevhenga zwoṱhe zwine vha nga ṱangana nazwo.
Vhabebi vha songo vhuya vha sia vhana vhe vhoṱhe mahayani sa izwi vha tshi nga wana vhana vhenevho vha tshi ṱangana na khombo ya u tambudzwa lwa vhudzekani kana vhuṅwe vhuvemu. Hu na vhana vhanzhi vho no dzhenelwaho vha tambudzwa lwa vhudzekani vha fhedza vha vhulahwa. Tshiṅwe tshifhinga zwigevhenga zwi a vhonolola uri vhana vho sala vhe vhoṱhe, zwa elekanya u vha gudisa vhugevhenga lune u nga vho wana vha tshi vho vha mazhendedzi a u rengisa zwidzidzivhadzi.
Vhathu vhahulwane na vhaṱuku vha songo tshimbila vhusiku. Vhuvemu vhunzhi vhu itiwa swiswini. Arali vhabebi vha na hune vha khou tama u ruma vhana, kha vha vha rume ḽi tshi kha ḓi vhonadza. Na vhone vhahulwane kha vha tshimbile fhethu hune ha tshimbilesa vhathu ngauri izwo zwi ḓo vha lamulela kha mavemu ane a vha a tshi ṱoḓa u vha sala murahu.
Vhana vha fanela u ḓivha nomboro dza ṱhingo dza vhabebi vhavho u itela uri vha ṱavhanye vha vha kwame arali hu na thaidzo dzine vha khou ṱangana nadzo.
Hu songo vha na muthu a no tenda u thuswa kha ATM nga muthu ane a si mu ḓivhe, nahone muthu a songo shumisa ATM i re swiswini. Mavhava a dzula o dzumbama. U nga wana khathihi fhedzi a tshi vho u hahedza a vho u homboka masheleni oṱhe.
Vhathu vha songo founela mapholisa nga zwithu zwi sa .ivhalei; ndi mulandu muhulu une muthu a ḓo farwa a dovha a itwa na u valelwa. Na uri zwi lengisa tshumelo hune ya khou ṱolwa zwo fanela.
Vha hashu, kha ri ime nga milenzhe ri lwe na vhugevhenga, ri ḓo vhu kunda. Nomboro ine vha nga i shumisa ndi 10111.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho.
hezwo zwi a shonisa. nisa.
E, ndi zwiṅwe-vho. Zwithu Nga khaladzi nga Sara. Nga khaladzi nga Sara.
Rectangular Callout: Vhathu vhenevha vha tshi swika hayani vha anzwa marambo hayo vha a bika a ita tshisevho hafhu.
Kha tshipiḓa tshe na vhala hu na mafhungo o siedzwaho.
Hu na fhungo. o dzhenelelaho zwi songo tea.
Fhungo ḽo swifhadzwaho ndi mbuno kana ndi muhumbulo wa muambi Hone ni vhona unga ḽo swifhadzelwa mini?
<fn>Tshivenda HL P1 Nov 2008 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a sumbe 7.
U humbela Muvhumbi uri a fhaṱutshedze shango ḽashu ḽa manakanaka.
Ngauri ndi ene o sikaho luimbo lwa lushaka.
Vho-SEK Mqhayi9, vho engedza luimbo nga vese dza sumbe.
Musi hu tshi khou vhewa vhafunzi Vho-Boweni vha kereke ya Methodist.
Nga u vha ṋea pfunzo ya fhedzi u bva kha Gireidi R u swika kha Gireidi 12.
Ndi mbuno9, ngauri Muhasho wa Pfunzo u kombetshedza ṅwana muṅwe na muṅwe a tshi dzhena tshikolo u swika e na miṅwaha ya 15.
Ndi kuvhonele kwa muthu,9 ngauri vhana vha vharema vha khou ḓi dzhena na vhana vha vhatshena.
Ndi kuvhonele kwa muthu,9 ngauri vhana a vho ngo tendelwa u shuma mishumo ine ya nga tshinya mikhwa yavho.
Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhaholefhali vha tea u dzhena tshikolo.
Vhana vho holefhalaho vha tea u dzhena tshikolo.
Pfanelo ya u dzhena tshikolo. 9Ṅwana u tea u vha na vhuḓifhinduleli ha u vhala na u ḓiṋekedzela kha mishumo yoṱhe ya tshikoloni.
Pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi tou nga zwiḽai zwivhilizwa vhurotho zwo mametshedzwaho nga boµoro.9Ḽo tea ngauri ṅwana u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha pfanelo dzawe, a zwi tei u fhandekanywa.
Vha nyefulana nga vhabebi, kuambarele, tshivhumbeo na vhushai.
Vha tswelana zwishumiswa zwa tshikoloni.
Vha khethululana zwi tshi bva kha mbeu, lukanda, vhuholefhali, vhurereli na malwadze a ngaho HIV na AIDS.
Vha dzulela u semana.
Vhaṅwe vha a .ikukumusa/ u ḓidzhiela nṱha na u fhura vhaṅwe zwi re zwavho.
Vha a shengedzana, vha rwana vha fhedza vho huvhadzana.
Vha kopa mishumo ya tshikolo kha vhaṅwe vhagudi nga khani.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwaṱhodea, zwo ṋekedzwa hu nandunzhendunzhe, ṱhodea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekedza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga udzhenisa zwi si na mushumo.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva honeha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhodea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi u bva kha tshibveledzwa.
Ka fhunga9Makhulu vha khou fhunga vhuluvha.
U ṱanula zwirethe: u shavha nga u tou gidima/luvhilo luhulu.
tshenuwa/ u tshuwa.
el-: U sumbedza buḓo kana sia ḽine nyito/mushumo wa khou livha/nyito i bveledzelwa tshiṅwe/muṅwe. 9-an- : u sumbedza uri nyito i fanaho i khou bva kha masia oṱhe.
Vha ri mini muhulwane Kha vha mmbetshele ḽone ṱhama yanga. Vha lumelise mungana wanga Tshigili?
Vha ri mini muhulwane?
Khonani:9 O swika khonani yanga Tondani.
Khumbelo ya u vhetshelwa/vhulungelwa thundu yo salaho bisini.
Nga uri: ngauriNi nga si ḽe ngauri a ni shumi.
Yo fara tshedza tshaṋu/i ḓo ni bveledzisa9Pfunzo ndi yone yo faraho tshedza tshaṋu. Fhungoḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi pfalaho.
Ndi ha uri arali muthu a ya iḓani Business Enterprise, 9 i a mu khunyeledza kha zwikili/vhukoni (I mu fha tshiṅwe tshipiḓa tsha tshitendeledzi a vha o khunyeledzeaho) 9a ḓo vha tshedza hoṱhe hune a ya.
Ḓiresi ya hune tshikolo tsha wanala hone kana nomboro dza Luṱingo:
<fn>Tshivenda HL P1 Nov 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 6.
Mipaini ya Mondi yo swa.
Tsimu ya Vho- Mabuḓa yo swa.
Tsimu dzoṱhe dza mibomo dzo swa/ khamphani ya Simunye / vhathu vha fhelelwa nga mishumo.
Miri ya mishonga na zwikhokhonono zwi shumiswaho nga vhomaine zwo swa zwoṱhe.
Ee, v mulilo u tshi duga o shavha.
Vho fhedza vho tou vha isa ha vhoramilayo.
Vho-Doyoyo vho vha vho vhaisala tshoṱhe zwe vha sala vha si tsha nga muthu muhulwane/ zwi sumbedza vhuṱungu he vha vhu pfa.
O shumisa ipfi zwikegulu/zwidakwa.
Ri fanela u vha na vhulondo musi ri tshi shumisa mulilo.
Ndi we a laṱa tshiṱommbi tshi songo dzimiwa. vNdi u sa londa, o vha o fanela o tshi dzima.
Vhashumi vha Driekoppies.vVho vha vho fanela vho dzima mulilo.
Vhakegulu. v Vha ri wo tou fhiswa nga nḓadzi/na ḽiṅwe na ḽiṅwe wo fhiswa nga vhaloi.
Mulilo ndi wavhuḓi; u ri thusa zwinzhi vhutshiloni.
U edzisa vhabebi (khotsi).
U takadza khonani.
U ṱoḓou pfa zwine vhahulwane vha pfa.
U fhedza tshiṱirese na mbilaelo.
U dahela u funwa nga vhasidzana.
U lwa na zwine vhabebi vha funa.
Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ṅwalwaho nga mafhungo o fhelelaho.
Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ṋekedzwaho.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha maipfi nga nḓila i songo khakheaho.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo.
Maraga nthihi musi ho bulwa mbuno 1 - 3 dzi re dzone.
Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 1 - 5 dzi re dzone.
Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 - 7 dzi re dzone.
Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga maipfi maṱanu, zwi ḓaho nga murahu vha songo tsha zwi londa.
Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzoṱhe khulwane dzine dza ṱoḓea hu songo vha na ndaṱiso khadzo.
Vhukhakhi ha 0 - 4 a hu na ndaṱiso.
Vhukhakhi ha 5 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Vhukhakhi ha 11 - 15 kha vha ṱuse maraga mbili.
Kha vha ṱuse maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga nḓila yo khakheaho.
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari, dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.
Sa: Malume wanga vho renga masofa avhuḓi. v (Phindulo iṅwe na iṅwe i pfalaho yo tea).
Ṱhingothendeleki a dzi ḓisi phambano kha vhafunani.
Phambano kha vhafunani dzi ḓiswa nga ṱhingothendeleki/kha vhafunani phambano dzi ḓiswa nga ṱhingothendeleki/phambano dzi ḓiswa nga ṱhingothendeleki kha vhafunani.
Duu!/o ri u pfa nga ha lufu, a sokou duu!
Ndayotewa ya shango i ri vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo dza u sa tambudzwa.
Vhanna na vhafumakadzi vha tea u ṱhonifhana. (Na maṅwe mafhungo a pfalaho).
Mulaedza ri tea u hasha/u hasha mulaedza ri a tea.
Zwi a fana na tshivhalo tsha dzimpfu dzibadani,' va zwi na vhushaka na mafhungo a u tshipiwa ha vhana na vhafumakadzi.
ashu. Shango ḽashu ḽo naka oṱhe. Ḓaka ḽoṱhe ḽo swa.
riṋe. Riṋe ri dzula kule.
Vhana vha fanela u thetshelesa vhabebi.
Vhagudi vho ṋewa ndaela uri vha kone u dzhena kha mushumo wa khomphuyutha.
Ipfi iḽi ḽo ṅwalwa zwitangeni u itela uri zwi vhonale uri ḽi kha luambo lusili.
<fn>Tshivenda HL P1 Nov 2009.txt</fn>
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani Khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Mulilo u shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u swikelela ṱhoḓea dzashu dza vhutshilo. Fhedzi arali wa sa shumiswa zwavhuḓi u a tshinyadza.
Tshinyalelo i vhangwaho nga mulilo a i bvi kule. Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou fhisa mavhivhi museni wavho musi mulilo u tshi vha ponyoka wa vho fhisa tsimu ya Vho-Mabuḓa ya mihafukhada ya hekhithara dza fumi. A wo ngo vha mulandu muṱuku, vho swikisana na ha vhoramilayo. Mafhungo o ḓo lala nge Vho-Ludongo vha rengisa ṋamana dzavho vha lifha mulandu.
Tshibvumo o vha o ḓowela u rafha ṋotshi ḓakani ḽa khamphani ya Mondi. Zwigili, tshinda na mazhana o vha a tshi vhuya nazwo a ḓa a zwi rengisela vhoradzigoloi badani ya tshigonṱiri i fhiraho henefho tsini na kusi kwa hawe. Kha hu ri ḽiṅwe ḓuvha a tshi khou rafha ṋotshi dza tshimana, iṅwe ṋotshi ya mbo ḓi mu luma kha ṱhodzi ya ningo. O ri u fhufha ha ṱuwa Bele na ṋotshi. O mbo ḓi sia mulilo we a u funga kha tshidzabi a tshi khou kambisa ṋotshi a songo u dzima. Vhunga wo vha u. wedzi wa Ṱhangule, muya wa mbo ḓa wa hwala tshidzabi itsho wa tshi posa mahatsini. Ha vuwa zhalinga, mipaini ya swa i songo swa. Tshibvumo o tou kweta ningo ngauri a zwo ngo ḓivhea uri ndi ene muthomi wa mulilo. Arali zwi ḓivhee ndi musi dzo tsha.
Hu na miri minzhi ine ya vha ya ndeme kha mutakalo wa vhathu, sa muṱavhatsindi, murumbulasheḓo, musunzi, mulambadzea, nkhwe na miṅwe. Ḓuvha ḽe Lukhangasa a fhisa thavha ya Maranzhe, a tshi ri thakha yawe i wane luswu, Vho-Doyoyo vho tou lila sa ṅwana, Vha lile vha lile nga hone, mishonga ya u tshidza vhalaxwa vhavho vha ḓo i wana ngafhi?
Kha Vho-Doyoyo a vho ngo tshinyalwelwa nga miri fhedzi, vho tshinyalelwa na nga zwikhokhonono zwi ngaho sa zwipande, zwine zwa vha na ndeme kha mithuso ya vhana. Hafha kha Vho-Doyoyo zwiṅwe zwipuka zwiṱuku na zwikokovhi zwi a vhulahwa, zwa hadzingwa, zwa kuyiwa, zwa vha mishonga i tshidzaho vhalwadze. Lukhangasa ho ngo vha kona, vha ḓo tou zwi endela kule.
Mulilo wo fhisaho ḓaka ḽoṱhe ḽa mibomo ya khamphani ya matanda ya Simunye wo tou thoma sa miswaswo. Ndo vha ndi khou reila goloi ndi murahu ha iṅwe goloi ya zwidakwa. Zwo tou bvula na dzihemmbe zwi tshi khou vhu thuthubisa, maboḓelo na zwikoṱikoṱi zwi tshi poswa nnḓa nga mafasiṱere. Ndo ḓi lavhelesa zwine zwa khou itwa, tshiṅwe tsha zwidakwa izwi tsha mbo ḓi posa tshiṱommbi tsha fola nga fasiṱere. Tshiṱommbi itsho tsha wela kha khwakhwa na vhuṱasana ho omaho ha mibomo. Mulilo wa thoma u nzhangama. Ho fhela maḓuvha maṋa mulilo u sa sendelei, u tshi tou nga wo shelwa pharafeni. Tsimu dzoṱhe dza mibomo dzo swa dza tou lore, khamphani ya vala, vhathu vha fhelelwa nga mushumo.
Dziḽa ranḓavhula tharu dza mahatsi dza Vho-Mawelewele dzo swa nga maḓautsha. Riṋe ri tshi vuwa ro wana mulilo wa hone wo no ṱhoṱhela. A vho ngo kona u lamukisa tshithu na tshithihi. Zwe zwa ri takadza ndi u vha vhona vho ima vho ṱungufhala muḓini wa muhura wavho Vho-Tshigekhe, nga dzimbilu ra sokou ri tenda vho ponya, muthu ha rengwi. Mulilo wo fhisaho ranḓavhula hedzi wo vha wo vhaswa nga vhashumi vha shumaho ḓoroboni ya Driekoppies vhunga vhuriha ho vha ho ḓiṋea maanḓa. Vho ri musi vha tshi ṋamela bisi vha sia zwitoko zwi kha ḓi nyengelela. Ho mbo ḓi ḓa tshiḓumbumukwe tsha hwala zwitoko zwiḽa tsha zwi posa kha iṅwe ya dzirannḓavhula dza Vho-Mawelewele. Vhunga dzo vha dzi tsini na tsini dzo mbo ḓi swa dzoṱhe. Zwiṅwe zwikegulu zwo vha zwi tshi vho thoma u amba mafhungo a sa ḓivhalekani. Zwi tshi vho ri rannḓavhula idzo dzo tou rwiwa nga nḓadzi, na ḽiṅwe na ḽiṅwe dzo tou fhiswa nga vhaloi vhusiku. Muḓi wa Vho-Mawelewele wo tou fela u vha tsini na vhuimabisi, arali zwi songo ralo ndi musi phanzi iyi i songo vha wela.
Musiiwa ndi musidzanyana a re kha gireidi 4. O vha a tshi khou tamba na kurathu kwawe musi a tshi vhona buvhi tsini na tshiṱofu. A tshi ri a ḽi rwe nga luswielo, ḽa mbo ḓi dzhena khadibogisini. O mbo ḓi dzhia thanda ya metshisi a pferudzha uri a ḽi fhisele nga ngomu khadibogisini. Mulilo u tshi duga a shavha nga u vhona mudugudugu wo no vha muhulu. Mulilo wo mbo ḓi fara xaraḓeni, wa fara siḽini, nnḓu yoṱhe ya swa. Naho vhathu vho lingedza u phalala zwo sokou sea zwi tshi ṱanama. Vhabebi vha Musiiwa vho tou founelwa vhe mushumoni, vha tou vhuya nga shishi.
Mulilo ndi mulanda wavhuḓi, kha ri u ṱhonifhe, ri u shumise nga pfanelo.
Nnḓu yo swa yoṱhe.
Vho-Ludongo vho lifha mulandu nga tshelede ye vha bvisa banngani.
Ndi ufhio ṅwedzi une wa ḓivhelwa muya?
Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou hana u lifhela Vho-Mabuḓa tshinyalelo ye vha vha itela?
Mafhungoni aya hu na ḽifanyisi ḽo talelwaho. Inwi sumbedzani u tea haḽo kha mafhungo haya.
Hu na he muṅwali a shumisa luambo lwa u sasaladza/nyefula o livhisa kha zwiṅwe zwigwada. Topolani huthihi.
Ndi ifhio pfunzo ye na guda kha mafhungo aya?
Kha vhavhangi vha mulilo vhe na vhala ndi ufhio we a sumbedzesa u sa londa Tikedzani?
Zwe zwa bvelela muṱani wa Vho-Mawelewele vhaṅwe vha tshi khouṱuṱuwedzwa nga mvelele vho zwi dzhiisa zwiṅwe-vho. Ndi vhafhio nahone vho zwi dzhia nga nḓila-ḓe?
Nga maipfi a u bva kha 80 u ya kha 90 nweledzani zwine vhaswa vha dahela zwone fola. Ṅwalani mbuno dza sumbe dzi kha phara. Ni songo hangwa u ṅwala tshivhalo tsha maipfi zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
Kale fola ḽo vha ḽi tshi kungedzelwa kha dzigurannḓa ḽo khoḓwa vhukuma lune zwa kunga. Mufumakadzi Vho-Nkosazana Zuma vho lwa na muhumbulo uyu nga nungo dzoṱhe vha vhuya vha kunda. Ṋamusi khungedzelo dzi re kha phakhethe dza fola a dzi kungi. U o wana ho walwa uri: ''U daha fola hu ḓo ni vhulaha, u daha hu vhanga vhulwadze ha khentsa, u daha hu na khombo'', na zwiṅwe. Fhedzi naho zwo ralo, vhaswa a vha litshi u daha.
Musi ndi tshi ṱangana na vhaswa fhethu ho fhambanaho ndi a vha vhudzisa uri vha dahela mini. Maḓou ndi kutukana ku re kha gireidi 7 fhaḽa phuraimari ya Mofolo. Kwone ku ri ku a daha ngauri khotsi akwo vha a daha. Mususumeli o no ḓi tou vha khomba i si na vhukono. Khae zwa u firika zwo no tou vha makwanḓani. Ene u ri a sa daha a nwa a nga bora khonani dzawe. Hezwo u ri a hu na ane a nga mu bvisa khazwo. Vhabebi na vhagudisi vhawe vha a zwi ḓivha. Muḓanabu o thoma u daha e na miṅwaha ya ṱahe. Ene u ri o vha a tshi ṱoḓa u pfa zwine vhahulwane vha khou ḓifhelwa ngazwo. U daha ho mbo ḓi shanduka dzema, ha tsha kona u litsha. Mpinga u kha giredi 11 henefha sekondari ya Ratshilumela. Ene u ri vhadededzi vha tshi funza vha a mu bora nahone vha mu vhangela tshiṱirese na dzimbilaelo. U ḓibvisa kha vhuleme uvhu, u zwi kona nga u daha nga bureiki ṱhukhu na khulwane. ''Vhasidzana vha funa vhaṱhannga vha no daha,'' Buli o ralo musi ndi tshi mu vhudzisa zwine a dahela zwone. Tshiboṱeboṱe na Lumilaḓi vha ri fola ndi ḽavhuḓi, ḽi a netulusa arali muthu o shumesa a vho pfa e na maanḓa maswa. Nṋe ndi tshee muṱuku ndo vha ndi tshi daha. Ndo vha ndi khou dahela u sokou ita-vho zwiṅṅwe zwine vhabebi vhanga vha si zwi fune uri ndi vha bvise mbanzhe.
Fola ḽi na nikhothini ine ya vhanga khentsa na maṅwe malwadze ane a khou fhedza vhathu.
U daha ndi dzema/nḓowelo mmbi. Vhaswa kha ri ḽi furalele.
Isani dzina sofa kha vhunzhi ni dovhe ni ḽi shumise kha fhungo ḽe na tou ḓifhaṱela.
Ṱhingothendeleki dzi ḓisa phambano kha vhafunani.
Ṱhingothendeleki dzi ḓisa phambano kha vhafunani.
Ni a tendelana na zwine ḽifurase ḽo talelwaho nga fhasi ḽa amba zwone Tikedzani phindulo yaṋu.
Mafhungo ane a khou ambiwa afha a elanafhi na ndayotewa ya shango ḽa Afrika Tshipembe?
Fhungo 'Vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo', ndi fhungombumbano. Inwi vhumbani-vho fhungombumbano ḽaṋu ni sa kopololi iḽo ḽe na ṋewa sa tsumbo.
Ṅwalululani fhungo ḽi tevhelaho no shandula nzudzanyo ya maipfi hu u sumbedza khwaṱhisedzo: Ri tea u hasha mulaedza.
Kha vhanna vha re afho kha tshifanyiso hu na muṅwe o ḓaho na fhungo ḽi sa elani na zwine zwa khou ambiwa. Topolani fhungo iḽo ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
Ipfi 'vha' ndi ḽipfanisi. Vhumbani fhungo ḽaṋu ni tshi khou shumisa ḽipfanisi iḽi.
Shumisani ḽiṱanganyi 'nahone' u vhumba fhungo ḽi pfalaho.
Vulani faela ye na i vhulunga nga fhasi ha dzina. aṋu.
Engedzani zwine na vhona zwi tshi khou ṱahela?
Vhulungani mushumo waṋu fhasi ha DZINA ḽaṋu.
Mafhungo aya e na vhala ndi tsumbo ya ḽiṅwalo ḽa lushaka lufhio?
Ho shumiswa ḽimudi ḽa lushaka lufhio Tikedzani?
No sedza ndaela i re afho nṱha topolani hune na vhona mudededzi a tshi khou ṋea khwaṱhisedzo, Ni tikedze phindulo yaṋu.
Ndi vhufhio vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo e na vhala na tshifanyiso?
<fn>Tshivenda HL P1 Prep 2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi. i na masiaṱari a fuminthihi.
Heḽi bammbiri ḽi na khethekanyo nṋa: A, B na D.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Vhalani mbudziso dzoṱhe nga vhuronwane.
Vhekanyani phindulo dzaṋu nga he mbudziso dza vhekanyiswa zwone.
walani zwi vhaleaho nahone nga vhudele.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni.
maluṱa ndi muṱhannga we a vha e mukololo a konaho kha zwa pfunzo. Thero ya Metse yone o vha a tshi tou i konesa. Na musi a tshi vhala Gireidi 12 vhagudisi vhawe vho vha vha tshi tou zwi. ivha zwavhuḓivhuḓi uri maluṱa a nga si i feile, nahone vha na fulufhelo. a uri u. o tou i bva nga. aledzi. maluṱa siani. a pfunzo o vha o. ewa a dovha a ingwa.
Mafefe musidzana wa Mutswana we a vhuya a wana tshiphuga tsha vhoralunako, vha mbo. i funana. Vhana vha vhathu ngoho vho vha vha tshi khou funana vhukuma. U. angana ngauri vho vha vha tshi ita khoso dzi no fana, u bva iḽo. uvha vho vha vha tshi vho tou nga bannda na vhurukhu, hu si na na hune wa nga wana muṅwe e eṱhe. Nangoho Vhavenḓa a vha zwifhi musi vha tshi ri: "Tshi nakaho a tshi yi thambo, tshi no ya thambo ndi mutshinyalo". Ho. o dina musi hu tshi pfi Yunivesithi ya Ndifanavhanzhi i khou ya u vha na vhuṱambo ha vhoralunako. maluṱa a dzhenela vhuṱambo uho, sa izwi na ene o vha o vhumbwa. Musi a tshi tou bvelela, ha pfala khuwa vhathuni ya Chief! Chief! vhaṅwe nga fhaṱa vha tshi ri, "Vhamusanda!"
Vhege dza u thoma dza musi yuvesithi i tshi vula Sandra o vha a tshe dzibuguni dzavhuḓi, Ho. o dina. uvha. a u. anganedza matshudeni maswa. i tshi swika. maluṱa o vhona iṅwe khomba ya muZulu i no pfi Thokho, a mbo. i i funa a. ala Sandra. Sandra a luvheledza o luvheledza zwa. i fhedza zwo kunda. A. irindidza nga. a uri a nambe a bve khazwo a ite zwa tshikolo zwe a. ela zwone. maluṱa o vha a tshi anzela u amba uri ene a nga namba adzula a si na musidzana arali vhasidzana vha re hone vha vha Vhavenḓa, ngauri a vha. ambi. vhaṅwe vhasidzana vho vha vha tshi dzulela u sea Sandra vha tshi ri, "O vha a tshi. iita nnyi a tshi dzhiela Mafefe muṱhannga wawe."
Musi. waha u tshi fhela maluṱa a phasa a vha a tshi khou. a kha. waha wa u fhedzisela. A. i ita mafhungo enea awe a u shandula vhasidzana sa tshiambaro a tshi dovha, na wone. waha wa vha u khou fhela. maluṱa a phasa nga. aledzi. Musi a tshi. o.a mushumo ho ngo vhuya a lenga na u u wana, ngauri mabammbari awe o vha o kuna. A ya a tholiwa nga khamphani ya muḓagasi ya Eskom. Musi miṅwedzi miṱanu i tshi tou fhela, khamphani yeneyo ye maluṱa a vha e khayo ya bvisa zwikhala zwa mishumo zwa vhathu vhavhili, vhane khamphani ya. o vha fha masheleni a u ita. ho.isiso ya uri ndi ngani hu tshi khou vha na. hahalelo ya muḓagasi kha. a Afrika Tshipembe.
ho.isiso yeneyo i. o itwa nga vhathu vhe vha gudela zwa Electrical Engineering. maluṱa a ita khumbelo, a mbo. i vha muṅwe wa vho nangiwaho. Khamphani yo. o. o bva na zwauri vhathu vhane vha khou tea u ya u ita. ho.isiso vha tea u vha vho ita ndingo dza malofha sa izwo. ho.isiso iyo i tshi. o shumisa masheleni a si na vhukono. Muthu e a ane a wanala e na TFM kana VWFM ho ngo tea u dzhena kha tshikhala tsha vhathu vha u ita. ho.isiso. Naho maluṱa o vha a tshi vhonala e na mutakalo wavhuḓi, o. o kombetshedzea u ya u ita ndingo dza malofha. Musi mvelelo dza malofha dzi tshi bva, a wanala e na TFM. Mvelelo idzo dzo kula maluṱa nungo vhukuma, ha mbo. i vha u kundwa ha maluṱa nga tshiḽa tshikhala.
Uri musidzana wa Muvenḓa ha. ambi a bva ndi mbuno kana ndi kuhumbulele kwa maluṱa Tikedzani?
Inwi ni vhona unga ndi ngani maluṱa o fhedzisela a na tshitshili?
Kha mafhungo e na vhala hu na mafanyisi o shumiswaho.
Fhindulani ngauri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo ya.
Khamphani ine maluṱa a shuma khayo i sumbedza u vha na tshiṱalula. Tikedzani muhumbulo uyu.
Bulani madzina a vhasidzana vhe vha funana na Malu.a.
maluṱa o vha tshi funana na vhasidzana a sokou vha.
tshikhalani. Inwi ni vhona zwi zwavhuḓi Tikedzani muhumbulo waṋu.
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u nweledza nga ha thaidzo dzi vhangwaho nga u. idzhenisa kha zwikambi nga maipfi a u bvakha 80 u swika kha 90.
U bva tshe Afrika Tshipembe. a wana vhuḓilangi, vhathu vhanzhi vho. idzhenisa kha zwikambi nga nḓila yo kalulaho. U. idzhenisa honohu hu ita uri hu vhe na thaidzo nnzhi miṱani, mishumoni na kha lushaka lwoṱhe lwa Afrika Tshipembe.
miṋa minzhi i khou pwashea nga nṱhani ha u. idzhenisa kha zwikambi. U wana muthu a tshi ya a renga kana a badela zwikolodo zwa halwa a sa athu u renga. ho.ea khulwane dza muṱani. Hu sala hu si tshe na tshelede ya u. unḓela muṱa, Zwi sia muṱani hu sa khou tshilwa zwavhuḓi, lune muṅwe muraḓo u fhedza u tshi. ala ha sala muṱa wo no vha wa muthu muthihi.
Halwa vhu vhanga nndwa kana phambano. Vhathu vhanzhi vha kambiwa vha funa khakhathi. U wana muthu o no kambiwa a tshi lwa na khonani dzawe kana vha muṱani wawe zwa vho bveledza mafuvhalo a isaho muthu vhuongeloni, kana ho no vha na mpfu dzi songo lavhelelwaho.
Khombo nnzhi dza badani dzi vhangwa nga vhareili kana vhaendangaṋayo vho kambiwaho. U wana muthu a tshi. i kombetshedza u reila ngeno a tshi tou zwi pfa uri o kambiwa, uyo wa milenzhe a lwedzana u pfuka bada khathihi na goloi; ya muthula a namba o sia vhathu.
Musi muthu o kambiwa u a balelwa u. ilanga kha zwa vhudzekani, lune a nga. idzhenisa khazwo na muthu ane a si mu. ivhe nahone a songo. itsireledza, zwa vho ita uri a kavhiwe nga TFM kana VWFM. Vhathu vhanzhi vha khou pandelwa mishumoni yavho nga nṱhani ha zwikambi. Muthu u mbo. i dzula u ya mushumoni nga nṱhani ha zwone zwikambi, zwa ita uri a lwe na vhatholi a fhedze o pandelwa na mushumoni. tshiṅwe tshifhinga wa wana a tshi ya mushumoni o kambiwa lune arali a tshi khou ya u shuma nga mitshini, u fhedzisela o tumulwa tshanḓa kana mulenzhe a mbo. i vha muholefhali.
Vhugevhenga vhunzhi vhu itwa nga vhathu vho shumisaho zwikambi ngauri vha vha vha si tshe na nyofho, nahone vha tshi vhona vhugevhenga vhufhio na vhufhio ho vha lelutshela. Mutakalo wa vhathu vhanzhi. amusi wo thithisea nga u. idzhenisa kha zwikambi. Vhathu vha lwalaho vhulwadze ha mbilu, khentsa ya khamukulo kana tshivhindi, u kukumuwa ha thumbu na mutsiko wa malofha, vha vha vhathu vha shumisesaho zwikambi.
Muvhuso u khou shumisesa masheleni kha u lafha vhathu vho huvhalaho vho kambiwa, kana vha lwadzwaho nga u nwesa. MaAfrika, a ri lwi na izwi zwikambi na, u vhuya u swika ri tshi zwi kunda?
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni. o kona u fhindula mbudziso dzo. isendekaho khao.
Muvhulawa o ri a tshi vhuya mulamboni a wana. wana wa mukomana wawe o. a u dala. A tshi swika o wana vhashumi vha sa athu u vhuya. oroboni. Mukegulu vhone vho vha vho gonyela thavhani u fulela. wana thondo. Vho fulufhedzisa mazwale uri vha. o vhuya vha tshi sela vhuse ngauri Maemu o ya u sela vhuhweni hawe.
Topolani ipfi. o tou pambiwaho, ni. ee na luambo lune. a bva khalwo.
Maipfi aya gonyela na fulela o. u.wa mutshila wa - el-. Zwino inwi bviselani khagala uri mitshila iyi i. isa. halutshedzo dzo fhambanaho afho he ya shumiswa hone.
Kha mafhungo e na vhala, hu na maipfi ane a vhana vhushaka ha homonimi. Inwi a topoleni ni sumbedze phambano yao.
Kha mafhungo a re afho nṱha hu na. i.anganyi,. i topoleni ni dovhe ni. i shumise fhungoni. i pfalaho.
Vhalani vhurifhi uvhu uri ni. o kona u fhindula mbudziso dzi vhu tevhelaho.
No vuwa hani nṋe ndo vuwa khonani. Ndi tou vha na mafhungo ane nda tama u ni nye.ulela one a kwamaho zwe zwa bvelela kha Maemu?
Maemu o. o fhurwa nga vhaṅwe vhanna vhe vha mu fulufhedzisa mushumo we a fhedza a songo u wana. Makhulu wawe vho tenda musi hu tshi pfi a. uwe na avho vhanna vhe vha ri hu na mushumo wa maṱhakheni. Ene o thoma a hana u litsha mushumo wa u lisa kholomo dza musanda, sa izwi o vha o fulufhedziswa u wana. ho.ana yawe.
Maemu a nga si tsha dovha a sokou tevhela vhathu sa izwi o sala o fhelelwa nga mushumo. Vhanna avho vho tamba nga Maemu.
Bulani uri vhurifhi vhu re afho nṱha ndi ha lushaka-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Topolani dzina. a mbeu. o shumiswaho kha vhurifhi he na vhala..eani tshiduna tsha hone tshi fhungoni. i pfalaho.
Shandulani fhungo. o talelwaho. i vhe mbudziso.
Bulani uri zwo khakheaho kha uvhu vhurifhi ndi zwifhio.
Lavhelesani khungedzelo asiyi, ni kone u fhindula mbudziso dzo. isendekaho khayo.
Ri vha. i sela tshumelo nga luafhulelo lwo kalulaho.
Tenda vha vha vha muraḓo wa dzangano.
Kana vha ri dalela afho ofisini dzashu dzi re Mutundi tsini na kiliniki.
Ni tshi. o.ou kwamana na vha dzangano iḽi ni nga zwi itisa hani?
Topolani luambo lwa u fhuredzela lwo shumiswaho kha iyi khungedzelo.
Hu na ipfi. o pa.ekanyululwaho zwi songo tea, inwi. i topoleni ni. i shumise fhungoni no. i lulamisa.
<fn>Tshivenda HL P1 Prep Memo 2008.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a.
U amba uri a nga si vha fune, nahone a vha. ambi vha bva.
Ndi ngauri o vha a sa fhedzi. waha a tshi khou funana na musidzana muthihi.
namba wo ya makhokha: u. uwa tshoṱhe -u phasa nga. aledzi: u phasa nga maraga dza nṱhesa.
A tshi nga lwatsi: O ondesa/U shandula vhasidzana satshiambaro: u funa a tshi litsha.
Ee, i na tshiṱaluli ngauri i sumbedza i sa tholi muthu kha vhuimo ha nṱha arali a na tshitshili.
Hai, zwi nga u kola nga vhathu, nahone zwi nga u dzhenisa khakhathini ya malwadze.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u. ekedza havhuḓi ha. ikumedzwa, zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo. ekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva hone-ha, hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi/mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
Vhathu vha nwa halwa nga kunwele kwo kalulaho.
miṋa i khou pwashea nga mulandu wa zwikolodo zwa zwikambi, ya sala na mubebi muthihi.
Halwa vhu vhanga dzinndwa, mafuvhalo na dzimpfu.
Nga nṱhani ha zwikambi vhathu vha a shaya vhuḓifari vha dzhena kha vhudzekani zwi songo fanela, vha vho kumba na TFM kana VWFM.
Halwa vhu ita uri vhathu vha si ye mishumoni vha fhelelwa nga mishumo kana vha huvhala vhe mishumoni.
Vhugevhenga vhu a. u.uwedzwa nga u kambiwa.
Zwikambi zwi a thithisa mitakalo ya vhathu.
Ngauri Tsumbo: Ho ngo. a ngauri u khou lwala.
Vhu na ḓiresi mbili nahone na luambo lwa hone ndi lwa vhurifhi ha tshishaka.
ho.ana Tsumbo: Ndi tea u rengisa mbohwana dzine nda vha nadzo.
A nga si tsha dovha : A nga dovha.
Mafhedziseloni ho. walwa dzina na tshifani, madzuloni a dzina fhedzi.
Fonto. hukhu i ita uri muthu a sa kone u zwi vhona uri hu na u lalelwa.
Ndi u rwela luṱingo kha. omboro dzo bulwaho kana wa ya ofisini dzavho.
<fn>Tshivenda HL P1.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumimbili 12.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo IṄWE NA IṄWE i ṅwalwe kha siaṱari ḽiswa,
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo nakhethekanyo ya maipfi.
Kuvhekanyelwe kwa nomboro dza mbudziso kha ku tevhelwe sazwe zwa dzudzanyiswa zwone kha iḽi bammbiri ḽa u linga.
Vhalani mafhungo a re kha TSHIPIḒA TSHA 1 na a re kha TSHIPIḒA TSHA 2 nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzi atevhelaho. Shumisani maipfi aṋu nga nnḓani ha musi ho pfi nishumise a re mafhungoni e na ṋewa. Mbudziso dza tshipiḓa tsha 1dzi thoma kha 1.1 dza guma kha 1.
U imba ndi tshipiḓa tsha mvelele tsha lushaka luṅwe na luṅwe. Riimba musi ri madakaloni na zwililoni. Vhathu vha tshi shuma mishumo i konḓaho vha a imba, zwa vho ita uri vha pfe mishumo iyo i tshi vho nga yo leluwa. Izwi zwi tou nkhumbudza mafhuwe iwe vhathu.
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa tshakha dzo fhambanaho. Hu na nyambo dza fuminthihi dza tshiofisi. Nga nnḓa ha nyambo hedzi hu kha ḓi vha na dziṅwe dzine dza ambwa. Roṱhe ro vhofhekanywa nga maipfi a re kha tshiphugaṱhalu tshashu ane a ri, 'IKE E:/XARRA//KE.' Nga TSHIVENḒA zwi amba uri 'Vhofhanani inwi tshakha dzo fhambanaho.' Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ri na luimbo lwa lushaka. Luimbo holu lu anzela u imbwa kha miṱangano yoṱhe yapoḽitiki. Ngalwo ri vha ri tshikhou livhuwa na u humbela Muvhumbi uri a fhaṱutshedze shango ḽashu ḽa manakanaka. Lwone lu imbwa nga nyambo nṋa.
Ndi zwavhuḓi uri ri ḓivhe zwiṱukuṱuku nga ha luimbo holu.
Luimbo lwa lushaka lu imbiwa nga nyambo nṋa. Bulaniluthihi lwa nyambo idzo.
Ṋeani mbuno mbili dzine dza sumbedza zwine luimbo lwa lushaka lwa imbelwa zwone.
Ndi nnyi we a engedza luimbo lwa lushaka, nahone o lu engedza nga vhulapfu vhungafhani?
No lavhelesa tshiphugaṱhalu nga vhuronwane, ambani urimaipfi a re kha tshiphugaṱhalu o ṅwalwa nga luambo-.e.
Bulani zwivhili zwe Langenhoven a ita u tikedza lushaka lwa hawe.
Luimbo lwa lushaka lwo imbwa lwa u thoma musi hu tshi khou itea mini?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni tikedze nga u khoutha zwi bvaho mafhungoni.
Sontonga o vha a songo dzhena tshikolo.
Muthu muṅwe na muṅwe u fanela u ḓivha pfanelo dzawe. Pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi tou nga zwiḽai zwivhili zwa vhurotho zwomametshedzwaho nga bo.oro. Uri vhana vha kone u swikelela pfanelo dzavho hu fanela u vha na thikhedzo khulwane i bvaho kha vhabebi, vhaunḓi, na muvhuso. Vha fanela u aluswa nga nḓila ine vha vha na vhuḓifhinduleli uri vhumatshelo havho vhu vhe havhuḓi.
Vhana vha ḓitika nga vhabebi kana vhaunḓi vhavho. Vha na pfanelo ya uri vha ṋewe zwiḽiwa zwine vha ḽa vha fura. Vha fanela u fhaṱelwa vhudzulo havhuḓi, nahone vha fanela u wana dzilafho dzikiḽiniki, zwibadela, dziṅangani na huṅwe-vho. Hu na vhabebi vhanzhi vhane pfanelo hedzi vha si dzi dzhiele nṱha, ha dovha ha vha na vhana vha sa ḓivhi uri pfanelo iṅwe na iṅwe ina vhuḓifhinduleli ho teaho.
Ndi pfanelo dza vhana uri vha aluswe nga lufuno vho tsireledzea. A vho ngo tea u fhandekanywa na vhomme avho. Hune zwa konadzea vhana vha fanela u aluswa nga vhabebi vhavho. Vhaholefhali vha fanela u farwa zwavhuḓi, vha dzhena zwikolo, vha gudela mishumoyo fhambanaho uri na vhone vhutshilo vhu vha takadze. Zwi a mangadza u vhona vhaṅwe vhabebi vho sokou dzula na vhana vhavho vha vhaholefhali vha sa vha londi, nahone hu si na zwine vhakhou ita u khwinisa vhumatshelo havho.
U dzhena tshikolo ndi pfanelo ya ṅwana muṅwe na muṅwe. Hafha ndi hone hune Muhasho wa Pfunzo wa shela mulenzhe u sa phuphuledzi. Vhana vha wana pfunzo ya fhedzi u bva kha gireidiR u swika kha gireidi 12.
NSC dzhene tshikolo u swika a tshi vha na miṅwaha ya 15. Vhana a vho ngo tea u ḓidzhenisa kha ḽifhasi ḽa mishumo i re khombo kha mutakalo wavho, mishumo ine ya nga khakhisa pfunzo dzavho, mishumo ine yanga hoṱefhadza mivhili yavho na ine ya nga tshinya mikhwa yavho. Vhana vha tea u vha vhone vhathu vha u thoma u tsireledzwa arali hu na khombo.
Ndi pfanelo dza vhana u tsireledzwa kha tshiṱalula. Hu nga vha zwikoloni kana ngafhi; vhana a vho ngo tea u ṱalulwa ho sedzwa lukanda, vhurereli kana mbeu. Vha fanela u aluswa nga nḓila inevha pfesesana, vha konana, uri hu vhe na mulalo na vhuthihi vhunga Afrika Tshipembe ḽi shango ḽa tshaka dzo fhambanaho.
Muhasho wa Pfunzo u tikedza vhagudi nga u ita zwifhio?
Mafhungo a tevhelaho ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwamuthu Tikedzani phindulo yaṋu.
Zwi khombekhombe uri ṅwana a dzhene tshikolo u swika a tshi vha na miṅwaha ya 15.
Vhana vha Vharema a vho ngo tea u dzhena tshikolona vhana vha Vhatshena.
Vhana vha a tendelwa u rengisa halwa tshipotoni.
Vhana vha vhaholefhali vha tea u dzhena tshikolo.
Bulani pfanelo NTHIHI ya ṅwana ni dovhe ni sumbedze navhu.ifhinduleli hawe khayo.
Nga maipfi a re vhukati ha 80 na 90 ṅwalani phara i re na mbuno dza sumbe ni tshi khou nweledza zwiito zwivhi zwine vhagudi vha zwi ita musi vhe zwikoloni. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi ena a shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
Muthu ndi muthu nga muṅwe. Muthu arali a dzula e eṱhe u vhulawanga vhuludu. Zwikoloni vhagudi vha vha vho kuvhangana nga vhunzhi. Ndi henefha hune vha fanela u ḓiphina hone nga utshilisana zwavhuḓi. Hu na vhagudi vhanzhi vhane vha tshila vha songo vhofholowa nge vhaṅwe vhagudi vha si vha fare zwavhuḓi.
Mulayo wa shango u lwa na vhufobvu nga nungo dzoṱhe. Fhedzi henefha zwikoloni vhagudisi vha ṱanganedza milandu minzhi inevhaṅwe vhagudi vha vhiga uri vho tswelwa zwishumiswa zwavho sadzibugu, dzipeni, dzikhaḽikhuḽeitha, dziruḽa na zwiṅwe. Muthu a tshi tswa u vha a tshi khou vhaisa muṅwe.
Vhagudi vhane vha tswa zwishumiswa zwa vhaṅwe henefha zwikoloni, na musi vho no bva zwikoloni vha ḓi isa phanḓa na vhufobvuhavho. Vhaṅwe vha a huvhadzwa kana vha vhulahwa vhe kha vhutshinyi honovhu. Vhunzhi ha vhathu vha re thumbuni ya lukhohe ndi mafobvu.
Khethululo ndi tshithu tshine tshi si ṱoµee na luthihi kha muvhuso wa demokirasi. Hu na vhagudi vhane vha nyala vhaṅwe ngevha vha vhaholefhali, nge vha kavhiwa nga HIV na Aids, ngelukanda lwavho lu si fane na lwavho, nge vha si vhe lushaka luthihi navho, nge vha si vhe mbeu nthihi navho kana nge vha sivhe kha vhureleli vhuthihi. Zwikoloni hu nga ḓifha vhukuma musi vhagudi vha tshi tshila vha tshi ṱanganedzana, vha sa nyalani.
Hu ḓi nga vhagudi vha zwiambo zwi sa ḓadzi mudzio, vhane khavhomaṱamba ha tou vha makwanḓani, vha khou anda ano ma.uvha.
Zwa vhukunzi-vho na zwone ndi zwiṅwe zwithu zwo bvaho nḓilani zwine vhaṅwe vhagudi vha ṱhoho dzo ḓalaho maḓi vha ḓidzhenisa khazwo. Vhagudi vhanevha vha ḓiphina nga u rwa na u dzhielavhaṅwe zwi re zwavho. Vha shengedza vha re na nungo ṱhukhu khadzavho nga nḓila i sa kon.elelei. Hone-ha, khunzi dzenedzi a dzinakelwi nga zwithu u ya thambo. Dzi fhedza dzo huvhadzwa nga vhathu dzi songo vhuya dza zwi lavhelela. Vhagudi vha fanela u ṱongisa vhukoni na vhutsila, hu si vhukunzi lini.
Hu na vhaṅwe vhagudi vhane vha bvafha u shuma mishumo yatshikolo vha kopa kha vhaṅwe nga swili, naho vhaṋe vhayo vha safuni vha fhedza nga u vha rwa.
Vhukuma zwikoloni zwashu a ḽo ngo lala.
Khombe yo pandamedza tshiendangolo tshe tsha shushedzamukegulu we a vha a khou ka vhuluvha ha pfungwi nga u musemela maṋo. Tshikegulu tsha khuvhe tsho ṱanula zwirethembilu i muṱanani. Tshi tshi swika muṱani tsha khukhulana na tombo, tshe fhasi hwiri. Vhuḽa vhuluvha ho ḓo bikwa nga muvhuye wa iḽa mbuyavhuhadzi yatsho.
Topolani dzina ḽithihi ḽi si shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Ṅwalani ipfi ḽo teaho talelwaho ni dovhe ni pfalaho.
Yo fara tshedza tshaṋu. I ḓo ni takula.
Ri ṋekedza khoso kha masia a : Khomphuyutha, Ndango ya masheleni, Ndango ya vhashumi, Ndango ya mbambadzo na Ndango ya mabindu.
IBE Vhoṱhe vha fhelela hone. Hu ṱanganedzwa vha mbadelo dzo fhelelaho.
Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha khungedzelo iyi?
Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha zwifanyiso zwo shumiswaho.
Bulani tshithu TSHITHIHI tsha ndeme tsho ṱahedzwaho kha khungedzelo iyi.
<fn>Tshivenda HL P2 Exemplar 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a.
ADENDAMU Murendi u shumisa maipfi o pfumaho vhurendi u itela uri a bvisele khagala vhuḓipfi (. imu.i) hawe na u karusa vhuḓipfi ha vhavhali vha tshirendo itsho.
U pfala a tshi vhilaedzwa nga u vhona nga maanḓa vhokhotsi vha si tsha. honifhiwa.
Thikhedzo: Mutala 2 - Ipfi 'pfiriri'. i amba khakhathi, zwi sumbedzaho uri demokirasi yo bveledza khakhathi na u shaya vhudziki miṱani ya vhaven.a.
Ndi ngazwo khotsi a tshi vho shanduka. wana, zwi sumbedza uri vhokhotsi a vha tshe na tshirunzi tshe vha vha vhe natsho zwiḽa kale.
Hezwi zwi a mu. ungufhadza ngauri u ri demokirasi ndi muvhuya kha vhoṱhe, ndi uri yo lindela nnyi na nnyi, hu si tshiṅwe tshigwada tsha vhathu, kana mbeu lini. Mashudu mavhi vhathu avha a vha. ivhi demokirasi.
Murendi u shumisa maipfi 'tsinde' na 'tavhi', a tshi ombedzela uri vhukuma ngoho i. o. i dzula i ngoho, uri khotsi muḓini vha. o. i dzula vhe khotsi, izwo zwi nga si shandulwe nga demokirasi. Hezwi ndi zwiga zwi sumbedzaho uri u shandukisa izwi zwi a konḓa vhukuma. Fhedzi murendi u pfa vhuṱungu, khathihi na u dinalea a tshi vhona muthu a tshi ita zwi songo fanelaho demokirasi.
Maipfi khotsi', 'khosi', 'musadzi' na 'dzula' kha phara ya u fhedza a mbo. aḽa u khwaṱhisa vhuimo ha murendi uri vhukuma demokirasi a yo ngo tea na luthihi u shandukisa zwiimiswa na vhuimo zwi wanalaho kha matshilisano ashu.
Nga hezwi murendi u ombedzela uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo yawe nahone i tea u. honifhiwa. Nga u shumisa maipfi o pfumaho, murendi o kona u bveledza. imudi. a tshirendo na u. ana vhuḓipfi hawe khagala.
Ndi lufu. Tshirendo itshi tshi amba nga ha lufu lwa vhana vha musadzi nahone vha dzofha. a vhuhosini, vha tshi fhela nga u fa./Ndi vhuthubwa. Murendi u amba nga ha vhakololo (Vhana vha musadzi) vhe vha sokou thubwa vha ya naḽo mme mubebi a sala o. ungufhala sa zwiḽai iivha. o dzhielwa zwifhondo zwaḽo,
Murendi u bvukulula vhuṱungu vhune musadzi (mme mubebi) a vhu pfa musi vhana vhawe vho sokou ralo u. iwa nga Areḓi, Mubebi uyu u nga ' iivha. e. a fhurwa mafhondo nge muzwimi a pfula mafhondo aḽo (vhana avho).
Ngozwi' ndi tshiga tsho imelaho vhana..o tea ngauri ngozwi i tshi bva zwipiḓa, zwi sumbedza mbebo/vhana vha tshi lozwea nga u fa kana u ngalangala vha si tsha dovha vha vhonwa.
Ndi mme mubebi wa avha vhana.
Ndi. ifanyisi. Murendi u fanyisa mufumakadzi o raloho u felwa nga vhana na. ithubwa, ngauri mufumakadzi u dzulela u lila lufu lwa vhana vhawe, sa. ithubwa. o xelelwaho nga zwe. a vha. i nazwo.
U khou kaidza bindu. a u rengisa mivhili.
U sumbedza vhuḓipfi hawe ha u pfa vhu.ungu/dinalea/u bveledza mutevhetsindo u. avhanyaho na u ongolowa musi a tshi fhirisa mulaedza wawe.
Nyombedzelo/Khwa.hisedzo ya u sumbedza uri a hu na tshine vhananyana avha vha rengisela tshone mivhili yavho arali hu si tshelede fhedzi.
U amba vhulwadze ha HIV/AIDS Na maṅwe a. iswaho nga zwa vhudzekani/ Zwithu zwine zwa. o tambudza vhaswa avha vho no hula/ kha vhumatshelo havho.
Ndi. ifanyisi. Vhananyana vha vho. o sala vho no vhisala/vho tshinyalelwa sa zwikengevhe.a zwo no vhisalaho lune zwa si tsha shumisea, khazwo ndi u la.wa.
Vhe vha vha vha tshi thetshelesa vhabebi/vhahulwane zwiḽa musi vha tshi laiwa.
Ndi sonethe. Tsho vhumbwa nga mitaladzi ya 14/Ndi a.egori. Tshi khou funza vhathu uri ri litshe u sokou pomoka vhaṅwe kana u vhona vhaṅwe milandu ri songo thoma ra. isedza na riṋe vhaṋe vhunga hu si na kwae fhano shangoni.
U khou eletshedza vhathu uri kha ri litshe u sokou pomoka kana na u sumbana nga minwe ngauri fhano shangoni a hu na ane a pfi ha na vhukhakhi na luthihi.
Murendi o dinalea. U diniwa nga vhathu vhane vha sokou pomoka/u vhona vhaṅwe mulandu ngeno na vhone vha tshi. i khakha/Kha ri. isedze ri sa athu u sasaladza/pomoka vhaṅwe.
Zwi amba uri muthu kha range/thome u lugisa ene mu.e/u. i.ola ene muṋe.
Khesura. U ombedzela/u kaidza munwe hoyu/havha vhathu vha vhonaho vhaṅwe vhathu mulandu.
Murendi u sasaladza kutshilele hoku kuvhi nga u shumisa figara dza muambo/zwifanyiso zwa muhumbulo zwo fhambanaho u itela u bvisela khagalatshidziki/thero ya mafhungo a wanalaho tshirendoni itshi.
Mbudziso dzi si na phindulo sa '.wana-.wana ndi nnyi Wa nnyi Hafha murendi u khou ombedzela nga mbudziso hedzi uri a hu na. wana na muthihi naho e wa nnyi zwawe ane a nga ri ndi ene wa vhukuma (ene-ene). -U shumisa ndovhololo, sa: '.wana-.wana' a tshi. o.ou ombedzela uri. wana kwae ndi ufhio. -U shumisa. ifanyisi sa, 'sa govhole ra havha 'Govhole. a havhiwa ndi u lugisela mukumbi wavhu.i/u. ifhaho u no. o bveledzwa nga u havhiwa uho. Hezwi zwi amba uri vhana vhavhu.i/vha mikhwa yavhuḓi ndi avho vha thetshelesaho, vha tendaho u eletshedzwa uri vha aluwe vhe vhathu-vhathu vhane vha. o takadza vhabebi vhavho matshelo. -. ifanyisi: 'A ta.wa a nga mapfura' (mutala 14). Murendi u sedza. wana wavhuḓi sa mapfura a. olwaho, a kunakisaho na u tamea kana u tamiwa ha. wana wa mikhwa nahone vhabebi vha. iphina na u. ihudza ngae. - U shumisa aironi/.ishandafhungo nga mitala 21 u swika 24 ('Ho ro shavha') Afha murendi u sumbedza uri sa vhabebi ri. irwa khana ro takala musi ro beba vhana, fhedzi u takala honohu hu shanduka ma.ambilu musi 'mbebo yo shashata', zwa mbo fana na musi ri songo beba. -.iambele: 'Mbebo yo shashata.' (mutala 24). Hezwi zwi amba uri vhana vhe ra beba vha shanduka makhaulambilu a vhabebi, zwi. i nga ndi mbebo yo balaho/kundaho - a ri vhoni zwivhuya kha vhana vhe ra beba. - Murendi o zwi kona vhukuma u. o.omodza thero heyi nga u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo zwo fhambanaho?
Ndi. ifanyisi. Govhole. o havhiwaho zwavhuḓi. i fanyiswa na. wana a aluwaho a tshi thetshelesa vhabebi ngauri u vho. o nga 'tuvhu'. ine ra. o nwa. i tshi. ifha - Ndi uri u. o vha. wana-.wana a takadzaho vhabebi nga kutshilele kwawe.
wana wavhuḓi (kwae) ndi uyo wa mikhwa yavhuḓi, nahone a takadzaho mbilu dza vhabebi vhawe.
Zwi amba uri musi vhana vho bebiwaho vha tshi hula vha vho shanduka ma.isambilu/thaidzo kha vhabebi vhavho/vhana vha sa bveledziho zwivhuya.
TSHI. O LILWA - PHASWANA NE ADENDAMU Mbudziso 7 (Mbudziso ndapfu) Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana ro no vhala bugu u bva mathomoni u swika i tshi fhela kana ngeletshedzo ine muṅwali a tama u swikisela vhavhali. Nganeani iyi thero yo. isendeka kha vhuhovheleli ho kalulaho vhune ha fhedza nga u dzhenisa muthu khakhathini (vhumphwamadzanga). Mafhungoni haya ri wana uri magevhenga o wanululwa lune u dzumbama khavho a zwi tsha konadzea vhunga vho no wanala. Tsha khwine hu nga vha u tou. i.ekedzela kha mulayo kana vha tou. ivhulaya. Vho-Emeḽi ri wana vha na vhutamatama ho kalulaho. Vha funesa zwithu zwa nṱhesa na zwine na munna wavho Vho-Luvhone vha sa kone u zwi swikelela. Zwenezwi zwi ita uri muḓini hu vhe na zwikolodo zwinzhi zwe vha vho. o balelwa u zwi badela. Thundu yavho i lila u rengiswa nga nṱhani ha u balelwa u badela zwikolodo. Musi vha tshi vhona zwithu zwi tshi khou koḽda, Vho-Luvhone vha. o.a thuso ya masheleni kha murathu wavho Dzhalagoma wa. igevhenga. Thuso iyo vha i lifha nga u. idzhenisa kha zwa vhugevhenga. Vho-Emeḽi vha rengisa mbanzhe Yunivesithi ya Venḓa ngeno munna wavho Vho-Luvhone vha tshi reilela magevhenga a tshi ya u khuthuza. Bindu. ivhi. a Vho-Emeḽi. o. o tshimbila zwavhuḓi, na masheleni a tshi khou dzhena e manzhi. Tshiimo muḓini wa ha. e.hulwe tsha sumbedza u shanduka. Vha thoma u tshila vhutshilo ha nṱhesa. Naho zwo ralo a vho ngo fushea nga masheleni, vho. i. o.a zwa nṱha. Vho-Luvhone vho. o humbula na u litsha mushumo. Vhathu vha thoma u sola kutshilele kwa muṱani uyu. Vho-Emeḽi vha a wanululwa uri vha khou rengisa zwidzidzivhadzi. Vho. o fariwa vha fhedza vho rengululwa.
Dzhalagoma u ya khonferentsini Makwarela u ya u. angula goloi dza vhathu. O mbo dzhenwa nga ipfi. a Mudzimu a. ea vhuṱanzi ha vhuvhi hoṱhe he a ita na khonani dzawe. Tshiphiri zwino tsho bvela khagala: Vho-Emeḽi na munna Vho-Luvhone naho vho vha vho. idzhenisa kha zwa vhugevhenga vha tshi vhona unga a vha nga vhonali zwino zwo bvela khagala a vha tshe na vhushavhelo. Lugwada ulwo lwoṱhe lwo fhedza lwo farwa lwa valelwa khothoni. Vhutamatama ha zwithu zwa nṱhesa ha Vho-Emeḽi vhu fhedza ho vha dzhenisa khomboni na munna wavho Vho-Luvhone. e.hulwe.
O pfa u pfi thundu dza ha. e.hulwe dzi khou. o.ou rengiswa.
Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi.
U. o.a u renga thundu.
Muthu ane a vha na vhutshivha a sa vhavhaleli.
Vho-Emeḽi - vha funesa zwa n.hesa/vha shuma yunivesithi. aiburari Vho-Luvhone - a vha funesi zwa n.ha/ndi mudededzi.
Zwi a dzhenisa khakhathini. Vho-Emeḽi na Vho-Luvhone vho. o.ou rengiselwa thundu dzavho dzoṱhe nga u balelwa u badela.
Vha a. onga na u funesa zwa nṱha.
Uri Luambo thundu idzo o vha a khou dzi. o.a vhukuma; ndi ngazwo o tou vhilula a tshi dzi. ela.
Vho-Luvhone vho vha vha khou. o.ou mu pandamedza, a vho shavha nga goloi.
Ee, Vho-Emeḽi na munna wavho Vho-Luvhone vho. idzhenisa kha zwa vhugevhenga vha fhedza vho farwa vhoṱhe,
Zwi a itea vhutshiloni uri musi muthu e. igevhenga a shanduka nge a pfa ipfi. a Mudzimu sa zwe Dzhalagoma a shandukisa zwone.
U lingedza nga nḓila dzoṱhe u. o.a thuso ya masheleni ane a nga lifha ngao zwikolodo hu si u a. o.a nga nḓila ya u. idzhenisa kha zwa vhugevhenga lini.
BULAYO. O. ALIFHAHO - MAGAU AW MBUDZISO 9 (Ndapfu) ADENDAMU Thero ndi mulaedza une vhavhali vha u wana musi vho no vhala mafhungo a bugu iyo u bva mathomoni u swika a tshi fhela. Kha mafhungo a re buguni thero yo. isendeka kha vhutshivha na vivho, ndi uri arali muthu a tshi khou ita zwivhuya naho wa lingedza u zwi thivha nga u mu vhambela maano mavhi u. o. i fhedza o bvelela, iwe wa fhedza wo wela khomboni/Muthu a itela muṅwe vhuvhi o dzumbama zwi a bvela khagala wa fhedza wo no wela khomboni. Kha mafhungo haya ri wana vhafunzi Vho-Mamidze, Vhamusanda Vho-Mukhotho na Vhakoma Vho-Mandiwana vha tshi vhenga Vho-Lugisani vhane musi vhe khoroni, vha tshea milandu vha sa iti zwa tshanḓanguvhoni. Vha vhamba maano a u 'vhulaha' Vho-Lugisani muyani nga nḓila yo. alifhaho.
Vhanna avha vho vhamba maano uri Vho-Lugisani vha pfuluselwe Dovhoni ha Vho-Nyamalwela Singo vha tshi itela u ima phanḓa Vho-Lugisani kha bindu. a u rengisa mitshelo na uri vha si tsha kona u fhaṱa vhengele. a halwa saizwi Dovhoni ho vha hu si na vhathu vhanzhi vhane vha nga imisa bindu iḽo. Vho-Lugisani vha konḓelela u ya Dovhoni naho zwo vha zwi tshi khou vhavha, vha swika vha galatsha vhathu vha pfulutshela Dovhoni vha wana Vho-Ramabindu vhe vha vha vha tshi. o thusa Vho-Lugisani kha u bveledza shango. a Dovhoni. Vho-Makhado na Vho-.ethononda vho. o fhaṱa mabindu Dovhoni. Vho. o thusana na Vho-Lugisani kha u ya u humbela masheleni a u bveledza iḽo shango. Ho. o fhaṱwa tshikolo, ha bwiwa maḓi, ha fhaṱwa na kiḽiniki, Izwi zwo. o ita uri Vho-Mandiwana na khonani dzavho vha ise phanḓa na u vhamba maano a u 'vhulaha' Vho-Lugisani nga nḓila yo. alifhaho. Vhafunzi Vho-Mamidze vha. walisa Tshammbenga vhurifhi ha nga ho. walwa nga Vho-Lugisani vhu tshi khou amba uri Vho-Lugisani vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni. Izwi zwi luṱanya Vho-Lugisani na Vhamusanda Vho-Mphaga. Vho-Lugisani vha pfi vha a pandelwa shangoni. Tshammbenga na khonani dzawe vha ya vha posa matombo muḓini wa Vho-Lugisani..i.we. a matombo. i vhulaha lutshetshe lwa Vho-Lugisani. Vhathu vha pandamedza vhaṱhannga vhaḓa, Tshammbenga u a farwa nga mapholisa a ambulula uri muṅwali wa vhurifhi a si Vho-Lugisani. Ngoho i bvela khagala. Vho-Lugisani vha fhedza vha songo tsha pandelwa, vha vhewa vhuhosi Dovhoni. Vhafunzi Vho-Mamidze, Vho-Mandiwana, na Vhamusanda Vho-Mukhotho vha kudzwa khothoni. Naho Vho-Mandiwana na khonani dzavho vho vha vha tshi khou lingedza u 'vhulaha' Vho-Lugsani nga nḓila yo. alifhaho a vho ngo kona u vha ima phanḓa. Vhutshiloni havho hoṱhe vho fhedza vho bvelela ngeno vhavhaisi vhavho vho dzhena khothoni.
Vho vha vha tshi bva musanda Mphagani khoroni.
Vho vha vha vha tshi bva u sengisa milandu\u dzudzanya mafhungo a shango.
Vhalanda vha Dovhoni vho vha vha tshi nyadza Vho-Nyamalwela Singo musi hu tshi khou. o.wa tshumelo musanda muhulwane.
Arali Vho-Lugisani vha hana u ya Dovhoni vhukoma ho vha fhelela.
Arali vha tenda u ya Dovhoni pulane dzavho dza u fhaṱa vhengele. avho. a u rengisa halwa dzo pfuvha.
Vha vhudza Vhamusanda Vho-Mphaga uri vha ise Vho-Lugisani Dovhoni hu u itela uri bindu. a halwa. i si tsha fha.wa/Vha. u.anya vhamusanda na Vho-Lugisani nga u. wala vhurifhi ha u vhanga shango. a Dovhoni sa ho. walwaho nga Vho-Lugisani/ vha tou dovha vha zwi bula uri vha tea u vhulaha Vho- Lugisani nga nḓila yo. alifhaho.
Nge Vho-Lugisani vha amba uri Vhafunzi Vho-Mamidze vha farele Phundulu we a vha sukumedzela tshaloni sa izwi zwi zwithu zwo bvelelaho vhege yo fhiraho.
Vho-Lugisani vho ri vha tshi tou vhidza halwa, Bidzha a vhu dzhavhula tshanḓani tsha Vho-Sarah a mbo. i khoba ha vha u ponya ha Vho-Lugisani.
Ndi vhathu vha vhutshivha vhane vha sa fune zwa Vho-Lugisani zwi tshi naka.
Vho-Lugisani vho kombetshedzwa u ya Dovhoni nga khosi Vho-Mphaga ngeno vhone vhaṋe vha sa hu funi.
Ee, vho fha. wana wavho tshiganame uri a shelele Vho-Lugisani halwani uri vha nwe vha fe.
Ee, ngauri vho vha vha tshi khou kaṋa zwe vha zwala.
Hai, a si kwavhuḓi ngauri vha nga si dzhie mushonga wa u vhulaha vha shelela muthu sa izwi hu si na muthu a re na pfanelo dza u vhulaha muṅwe.
Ndo vha ndi tshi. o ambulula Vho-Mandiwana vhukati ha khoro uri vho dzhia mahumi mavhili a dzibonndo, nda dovha nda i vhila (Na zwiṅwe-vho zwi pfalaho).
MAFELADAMBWA : SIGOGO, nṋe MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) Thero ndi fhungo. ine muṅwali a khou rera ngaḽo kha bugu yawe, ndi kha. ene.i fhungo hune vhavhali vha wana mulaedza/ pfunzo. Kha mafhungo haya Mawela u khou kaidziwa/laiwa kha u sokou wela mafhungo nga nṱha kana u sokou. idzhenisa zwithuni zwi sa mu kwami ngauri a nga sokou fela felo sa bete, kana hone u fela dangwa mukumbi a songo nwa. Kha bugu heyi ri wana Mawela a tshi khou ambiwa nga mme awe vhane vha mu. ivhesa sa muthu ane a so kou wela - wela kha mafhungo a sa mu kwami.
Mawela o vha ene o thomaho u vhona thevhe giratshini, a pfa na munukho wa tshithu tsho sinaho. Fhedzi ri wana a tshi tendelana na mme awe na makhadzi kha fhungo. o vhuyaho ha. anga Vho-Muraga. a uri tshe tsha vha tshi giratshini a si mmbwa ndi phele. U tenda na zwa uri yo vha i songo fa yo tou. ifisa naho o pfa munukho a vhona na madunzi. Mawela u livhala tshoṱhe murero we a vhudzwa nga mme awe, a mbo. i tou dzhia mafhungo aya a a ita awe. U mbo. i tou dzhena tshoṱhe kha vhutendatenda ha zwa vhuloi, a sa tame u edza khotsi vhe vha ri naho mmbwa vha sa. ivhi uri yo dzhena nga ngafhi nahone hani, vhone vha. itenda uri ndi mmbwa. Mawela u isa phungo ya vhuloi ha Vho-Maemu a dovha a sumbedza o. ilugisela u vha lifhedza naho zwi tshi. o ita uri a si. ele Khushumusi hayani. Mawela u kungana na khonani dzawe a yo ita ndingedzo dza u. odou. ho.hedza muḓi wa ha. ialama woṱhe nga mulilo. Hezwi zwo ita uri a farwe a gwevhelwe miṅwaha ya fumimbili a dzhele. Ho vha na. ishandafhungo kha bugu heyi. Hezwi zwe mme awe vha ri kha. igade/.ilinde khazwo uri a songo fela felo, o mbo. i fhedza zwo mu balela a fela felo sa bete. i tshi wela mutukuni.
U vhonisa malugana na zwo bvelelaho ha khaladzi avho, vho vha vha songo ruṅwa nga muthu.
Ho wanala. ibwa. o faho. i sagani giratshini ya ha Ramasunzi ye ya vha yo khiiwa.
Vho-Sara vho ima navho ngeno, Vho-Ramasunzi vha songo ima navho.
Vha dzhia kerekeni hu si na maanḓa a tsireledzo.
Hai, vhutendatenda kha zwa vhuloi ho kunda vhuṱali hawe.
Hai, a vho ngo to bvumba, sa muthu a dzulaho henefho muvhunduni muthihi phungo vho. i tou i pfa.
Hai, u vhulaha zwo khakhea nahone zwi lwa na ndayotea ya shango.
Vho-Ramasunzi, vha a kona u ima vha khwaṱha kha zwine vha tenda khazwo, nahone zwi tshidzaho.
Hai, muthu u fanela u. honifha vhutshilo ha vhaṅwe vhathu - zwa sa ralo u fanela u kaṋa mitshelo ya zwiito zwawe.
Ee, o ita zwe a itwa nga u. u.uwedzwa na nga vhutendatenda ha zwa vhuloi - zwi a vhavha musi u tshi vhona tshikolo tsho mu fhelela.
Bugu ya. irama yo vhumbwa nga nṱha na mabono..irama hei i na luṋa luthihi lwo vhumbwaho nga mabono a rathi. Musi ri tshi sedza nḓila ine mabono a tevhekana ngayo, ri vha ri tshi khou vhona nyelelo ya mafhungo.
Ri sedza-vho na u tambea na u sa tambea ri tshi laulwa nga dzudzanyo ya tshiteidzhi, tshivhalo tsha vhatambi na zwiitei.
Hu na u elela havhuḓi ha mafhungo kha mabono oṱhe. Nahone nḓila ye mabono a vhewa ngayo ro sedza nzudzanyo ya tshiteidzhi ndi yavhuḓi. Hu nga si vhe na u shandula tshiteidzhi lwo kalulaho vhukati ha mabono, vhupo ha hone hu a elana.
Vhatambi a vho ngo. ala u fhira mpimo. Ndi vhatambi vha rathi fhedzi.
Vha khou amba vhe barani.
Vho vha vha tshi khou nwa halwa.
Yo vha i tshi khou ya u rengwa barani.
Ndi Vho-.engwenda, vho vha vha tshi khou ya u renga.
Ndi Ntshavheni na Funzani.
Funzani ha tevheli zwitshele, Ntshavheni a pfa zwitshele u a zwi tevhelela.
Zwi ita uri vhathu vha lu.ane/mi.a i pwashee.
Ee, Alice o vha a tshi khou ya khosoni ya zwa milayo musi Ntshavheni a tshi mu hanela.
U na vivho na u sa fulufhela mufumakadzi wawe.
Ndo vha ndi tshi. o. alutshedza khonani dzanga uri ndi mu funa naho a sa fulufhedzei, nda sa tevhedze zwine vha amba.
Bugu ya. irama yo vhumbwa nga nṱha na mabono..irama heyi i na nṱha tharu. luṋa lwa u thoma lwo vhumbwa nga mabono maṱanu, lwa vhuvhili lwo vhumbwa nga mabono maṱanu . luṋa lwa vhuraru lwo vhumbwa nga mabono a rathi.
luṋa 1 Bono 1 muḓini wa Vho-Bukuṱa Tshirenzheni. Vho-Bukuṱa vho dinalea nge Tsumbedzo a sa sheledze ngadeni. Bono 2: Vho-Bukuṱa na Ntshengedzeni lufherani lwa u eḓela. Bono 3: Ntshengedzeni na Muofhe vhe tshikoloni nga phausi. Bono 4: muḓini wa Vho-Bukuṱa (Vho-Takalani na Tsumbedzo.) Bono 5: Vho-Takalani na Ntshengedzeni hayani. luṋa 2 Bono 1: Tshikoloni, Vho-Raṅwedzi, Vho-Ramuntswu, Muofhe na Ntshengedzeni. Bono 2: Tshikoloni Bono 3: muḓini wa Vho-Bukuṱa nga masiari Bono 4: muḓini wa Vho-Bukuṱa nga madekwana Bono 5: Hayani ha Vho-Bukuṱa nga matsheloni Lu.a3 Bono 1: muḓini wa Vho-Bukuṱa nga madekwana. Bono 2: Tshikoloni Bono 3: Ofisini ya vhashumelavhapo Bono 4: muḓini wa Vho-Bukuṱa Bono 5: Tshikoloni nga matsheloni Bono 6:. hohon.ou. uvha.
Ri sedza-vho na u tambea na u sa tambea ri tshi laulwa nga nzudzanyo ya tshiteidzhi, tshivhalo tsha vhatambi na zwiitei.
Hu na u elela havhuḓi ha mafhungo oṱhe. Nahone nḓila ye mabono a vhewa ngayo ro sedza nzudzanyo ya tshiteidzhi ndi yavhuḓi. Hu nga si vhe na u shandula tshiteidzhi lwo kalulaho vhukati ha mabono, vhupo na hone hu a elana.
Vhatambi vhahulwane a vho ngo. ala u fhira mpimo.
Vho-Bukuṱa na Vho-Takalani.
Vho vha vha tshi mu rwa.
Kamarani yawe kana a tou ya kamarani yavho.
Mushumo wa Vho-Awelani ndi u thusa vhathu/ndi mushumelavhapo.
Ntshengedzeni u khou shengedzwa/tambudzwa lwa vhudzekani nga Vho-Bukuṱa:
U ya ha dokotela na u ya mapholisani.
U vula mulandu.
Mubebi ane a dzulela u tambudza vhana lwa vhudzekani u fhedza o dzhena khomboni.
Tsumbedzo o vha a sa fhiwi tshelede, u sheledziswa ngadeni ngeno Ntshengedzeni a tshi fhiwa tshelede.
Vho vha vha sa. oḽi pholisa. i tshi. zhenelela kha mafhungo a muṱa wavho a u tshipa/vho vha vha tshi vhona u rwa afho muṱani hu pfanelo dzavho.
Vho-Bukuṱa vho gwevhiwa vhutshilo havho hoṱhe vhe dzhele.
ZWI RE NGOMU [15] U.alutshedza. hoho. Vhudzivha ha mihumbulo, u tikedza na u pfesesa tshibveledzwa.
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO [10] Tshivhumbeo, nyelelo I re na ndunzhe-ndunzhe na. ikumedzwa.
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe - MARANGAPHANḒA na magumo zwa nṱhesa. - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhuḓi nahone yo fhaṱwa zwavhuḓi. - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Vhuswikeleli ha n.
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho. ewa mihumbulo minzhi I pfalaho, I tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha n.
miṅwe mihumbulo I pfalaho yo. ewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone I sa tikedziwe nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo I re na ndunzhendunzhe. - MARANGAPHANḒA na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe - Nyelelo ya mihumbulo I akona u tevhelelea - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo - Phindulo I. ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi I re na ndunzhendunzhe. - Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo nahone tshitaila hunzhi tsho tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhu.kusa.
Mihumbulo a I. u.uwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana. - tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Phindulo yo. ala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha,. halutshedzo yo khakheaho/ Mihumbulo a I tikedzwa zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
ikumedzwa. a fhasi nahone. i. ahelaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo. - Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo. walwaho zwi si vhe zwavhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u. wala ha akademi. - Phara dzo khakhea.
Phindulo I sumbedza vhuṅwe vhushaka na. hoho fhedzi mihumbulo I a konḓa u tevhelela nahone kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno. hukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
Zwi a konḓa u amba araii mbudziso yo fhindulwa - A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho pulaniwaho hu na thevhekano. - Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
Vhuswikeleli ha n.
Phindulo yo vhewaho lwa nṋa nṱhesa: 90%+. Phindulo yo vhewaho lwa n.
Mihumbulo minzhi yo dziaho i khou. an.
Mihumbulo minzhi I pfalaho yo. ewa, ya tikedzwa zwavhuḓi u bva tshirendoni.
phindulo i no. i pfala yo. ewa.
miṅwe mihumbulo i pfalaho yo. ewa, hone i si yoṱhe nahone i songo tikedzwa nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo. Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mafhungo a pfalaho.
Vhunzhi ha mafhungo o tikedzwa, fhedzi kanzhi lu sa tou tendisea. Mutheo wa kupfeseselwe kwa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo zwi hone. dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mihumbulo a I kholwisei nahone hu na u tikedza u bva tshirendoni huṱuku.
Phindulo i. ana vhupulani ho khakheaho. - Mafhungo ha ngo tevhekana zwavhuḓi.
Phindulo I na ndovhololo nahone tshiṅwe tshifhinga I tshi amba zwo bvaho.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa. -. ikumedzwa. a fhasi nahone. i.
Ndingedzo ya fhasisa ya u fhindula mbudziso. Mbuno. hukhu dzo. walwaho a dzi na thikhedzo kha tshirendo.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa. Zwi a konḓa u amba uri. hoho yo fhindulwa. - A hu na tsumbo ya vhupulani.
Mafhungo a re na ndunzhendunzhe. - Mathomo na magumo zwa nṱhesa. - Mihumbulo yo vhekanywa na u fhaṱwa zwavhu.
Mafhungo na kuhumbulele zwi a tevhea nga vhulelu. - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulamaho nahone zwo teaho ndivho..ikumedzwa. avhu.
MARANGAPHANḒA na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe- -Nyelelo ya phindulo I a kona u tevhelea.
phindulo I. ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi I re na ndunzhendunzhe. -Vhukhakhi vhuṱuku kha luambo, khalo na tshitaila Hunzhi zwo tea.
Hu na tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwi tei ndivho ya kuṅwalele kwa akademi vhukhakhi ha luambo na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri tshipiḓa tsha maṅwalwa hetshi tshi sa bvelele nahone tshitaila a tshi elani na ndivho ya u.
Luambo lwa fhasisa. Tshitaila na khalo zwo khakheaho. - A hu na ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda HL P2 Exemplar 2009.txt</fn>
Ni songo sokou vhala bammbiri. othe. Daleleni siaṱari. a Zwi re Ngomu ni swae nomboro dza mbudziso dzo. isendekaho kha bugu dze na guda. waha uno.
Fhindulani mbudziso. HANU. U itela u vhona khethekanyo ya bugu hedzi dza u vhala, sedzani kha siaṱari. a Zwi re Ngomu.
Vhulapfu ha phindulo yaṋu ya mbudziso ndapfu vhu songo fhira maipfi a 400-450.
Kha mbudziso pfufhi, dzhielani nzhele maraga dzo. ewaho, zwi. o ni thusa u vhona uri vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu tea u vha vhungafhani.
Nomborani phindulo yaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
Ni fanela u fhindula mbudziso. HANU ni tshi khou shumela maraga dza 80. KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI u bva kha Mbudziso 1, Mbudziso 2, Mbudziso 3 na Mbudziso 4. Tshirendo Tshi sa athu u vhonwa ndi tsha KHOMBEKHOMBE. Ni fanela u fhindula mbudziso 5 kana 6.
Mbudziso pfufhi vhuṱungu ha musadzi u.
Mbudziso ndapfu .wana-.
Mbudziso pfufhi .wana-.
Mbudziso 7: Tshi.
Mbudziso 8: Tshi.
DZHIELANI NZHELE: Ni tea u fhindula mbudziso ndapfu NTHIHI na mbudziso pfufhi NTHIHI u bva kha khethekanyo ya B na C. Arali na nanga mbudziso u fhindula pfufhi kha Khethekanyo ya B, ni tea u fhindula mbudziso ndapfu kha Khethekanyo ya C.
Fhindulani mbudziso mbili kha nṋa dzo vhudziswaho.
Wo. isa pfiriri kha Vhaven.
Khotsi a shanduka.
Iwe, u muvhuya kha vho.
Nge vha u e.
Munna hu uri u. o.
Musadzi a dzula e musadzi.
Tsinde. i. i dzula.
Tsinde ndi. one tshisima tsha zwi.
Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu.
Pfanelo ya muṅwe i wanala nṱha ha ya mu.
Khotsi na ene u.
Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo.
No no vhala tshirendo itshi, sengulusani nḓila ine kunangele kwa maipfi kwa. u.uwedza ngayo. imudi tshirendoni itshi.
MBUDZISO 2 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni. o kona u fhindula mbudziso dzo.
Ni vhone ngozwi yawe i tshi bva zwipi.
vhuṱungu hayo mbilu yawe vhu tshi tou ha.a.
Ndi ha. iivha. e.
iduna muzwimi, nga vhura o pfula.
Mulomo waḽo wa. uvha dakalo thendo.
vhuṱungu, musadzi ha dzula ho luma.
Ndi ha we mathubwa a beba.
Thero ya itshi tshirendo ndi ifhio Tikedzani phindulo yaṋu.
alutshedzani vhuḓipfi (.imudi) ho faredzwaho kha mitala 5 u swika kha 10 ('Vhu.ungu ha thendo'). Tikedzani phindulo yaṋu nga zwi wanalaho kha iyi ndima.
Ipfi 'ngozwi' ndi tshiga. Sumbedzani uri. o imela mini, nahone. o tea hani afho he. a shumiswa hone.
Ndi nnyi ane a khou lilelwa nga murendi kha itshi tshirendo?
Vhalani mutala 11. Ndi tshifanyiso-.e tsha muhumbulo tsho shumiswaho afha, nahone ndi zwifhio zwine murendi a. o.a u ri vhudza ngatsho?
Bulani lushaka lwa itshi tshirendo.
MBUDZISO 3 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni.
vhaḽa vhe vha vha vhe na mapfura n.
Vha bvula vha.
Zwe mulovha fhano muno zwa vha zwi siho.
Midzi yaṋu yo tupulwa lini nahone nga nnyi?
Na sala ni tshi vho nga makengevhe.
Ni tshimbile nḓila na zwi.
Sa gandakanda. i no khura zwoṱhe zwi re nḓilani ya.
Hovhu vhusula ho shandukaho tshe.
Na vho. o balelwa na u takusa u re waṋu mulenzhe.
Ndi zwifhio zwine murendi a khou kaidza nga itshi tshirendo?
Vha no khou kaidzwa kha itshi tshirendo ndi vhonnyi?
Ndi ngani murendi o shumisa muvango wa mitaladzi milapfu na mipfufhi?
Ndovhololo ya ipfi 'fhedzi-fhedzi' (mutala 7) murendi u i shumisa u bveledza mini?
Ni vhona unga nga mutala 'I no matshelo' (Mutala 24), murendi u khou amba mini?
MBUDZISO 4 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni. o kona u fhindula mbudziso dzo.
ngaḽo vhaṅwe tshenzhemo i.
Na mufuwi a siho wa. o.
U gudese u khagala lwa pha.
U sumbe lwa. hupho na ndaedzo.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwine murendi a khou eletshedza nga itshi tshirendo?
vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi Ndi ngani ni tshi ralo?
Mutala 3 ('Ranga nga bvisa'), u amba mini?
Ndi ifhio thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha mutala 2 nga u longela khoma Murendi u. o.ou sumbedza mini nga hezwi?
VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/GUDELWAHO MBUDZISO 5 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni. o kona u fhindula mbudziso dzo.
wana-.wana ndi nnyi?
A vha muthu-muthu.
Mubebi a pfa e muthu.
Tsha. wana a si u ta.wa kani?
E u. olwa; zwa suvhelela.
Muloi wau ndi nnyi?
Kana ndi nnyi kana?
Mbebo yo shashata.
No. isendeka kha zwi wanalaho tshirendoni itshi, sengulusani nḓila ine zwifanyiso zwa muhumbulo zwa. u.uwedza ngayo thero ya itshi tshirendo.
MBUDZISO 6 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni. o kona u fhindula mbudziso dzo.
wana-.wana ndi nnyi?
A vha muthu-muthu.
Mubebi a pfa e muthu.
Tsha. wana a si u ta.wa kani?
E u. olwa; zwa suvhelela.
Muloi wau ndi nnyi?
Kana ndi nnyi kana?
Mbebo yo shashata.
Ndi zwifhio zwine murendi a khou sasaladza kha mitaladzi 1 na 2?
Murendi o shumisa figara-ḓe ya muaambo kha mutala 10 Ni vhona itshi tshifanyiso tsha muhumbulo tsho tea u gumafhi?
Mbebo yo shashata' zwi ambani?
TSHI. O LILWA - PHASWANA NE MBUDZISO 7 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
Ndi ngoho, naho wa i viela bakoni, mahunguvhu a. o i vhona. Zwo no rali na u shavha havho, ho no sokou vha u. inetisela. ifhedzi; hu u wanala vho no wanala kale. U shavha havho ha khwine hu nga vha ha u tou. ihwetedza thambo mukuloni vha tou pfuluwa tshoṱhe kha heḽi. a vha tshilaho.
Sengulusani vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha mafhungo e na vhala na thero ya nganea iyi.
MBUDZISO 8 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
Vhathu vha hashu vha. o mpfarela u swika nga tshifhinga hetshi tshine nda tou vha vusa. Tsho mmbubisaho sa musi vhe vhone vho nnyendelaho vha ntsivhudza nga zwo bvelelaho, ndi tshine vhone vha tshi. alusa. Zwino ndo to uri vhusiku sala nḓuni hezwi vha tshi khou mmbona ndi hafhano. Ndo ri u vuwa nda thoma nda gidimela ma.irakani sa izwi vha tshi zwi. ivha zwauri wa vuwa wo lala u. o liga u khou tambula u ya nga hu sa fheli. Zwino ndo mbo. i tshe ndi fhire nga hafha vhomuthumunzhi vha sa athu u swika ri mbo. i thoma u vhona uri sa musi zwithu zwo no ima nga iyi nḓila, ri nga tou zwi bva hani.
Ndi nnyi o ambaho maipfi aya?
Bulani tsho itisaho uri a. iwane e afho hune a vha hone.
eani madzina a vhathu vhane a khou amba navho.
Muhumbulo muhulwane wa muambi ndi ufhio?
Muanewa we na mu bula kha (7.1) ni mu dzhia sa muthu-ḓe?
Arali izwi zwine zwa khou ambiwa zwi tshi khou vhudzwa inwi, no vha ni tshi. o zwi bva hani?
Vhuvhi ha u. idzhenisa zwikolodoni ni vhona vhu vhufhio?
iambele. o shumiswaho mafhunguni a re afho nṱha. i ita uri ni pfesese u swikafhi zwine zwa khou ambiwa?
Ndi zwifhio zwe zwa bvelela nga murahu ha musi muambi o no amba?
Vhuvhi a vhu vhuedzi. Ni a tendelana na. ikumedzwa iḽi Tikedzani?
Ni ri mini nga vhukando he Dzhalagoma a vhu dzhia?
Arali hu inwi Vho-Emeḽi no. iwana ni zwikolodoni zwingafha no vha ni tshi. o zwi bva hani?
BULAYO. O. ALIFHAHO - MAGAU A.W MBUDZISO 9 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
U vhulaha ho. alifhaho vha amba mini vhafunzi Nahone arali hu si u shulula malofha, muthu ni nga mu vhulaha hani" Hu vhudzisa vhamusanda Vho-Mukhotho vho akhamala zwinzhi mafhungo o ambiwaho nga vhafunzi. "U vhulaha ho. alifhaho a si u shulula malofha muhali, fhedzi ndi u. angula dakalo. a muthu tshoṱhe lune onoyo muthu kha u fa na u tshila a nga. inangela tshithihi tsha zwenezwo ene muṋe. Kanzhi muthu u anza u. inangela u fa. Vhutshilo vhu si na dakalo ho fa ngauri mufu ha sei, na o. ungufhalaho ha sei tshawe, u fhira mufu ngauri u kona u tshimbila. "Zwino vhafunzi vhanga,'' ndi Vho-Mandiwana. "Dakalo. a muthu. i. anguliswa hani " "Dakalo. a muthu. i pandelwa nga vhulwadze kana nga u fhiri.anya. halukanyo ya muthu kana nga u mu kundisa u wana zwithu zwine a zwi funesa kha vhutshilo hawe. Zwino muhali wanga, Lugisani ndi muthu we ra aluwa roṱhe makhuwani. Ro vha ri dzikhonani dzine dza somolana zwoṱhe zwa haṋwani masiari na vhusiku. oṱhe madzanga a mbilu yawe ndi a a. ivha.?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha mafhungo e na vhala na thero ya bugu iyi?
MBUDZISO 10 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
Vho-Mandiwana na khonani dzavho mbili na vhone khoro yo ri u bva vha farisana lwendo lwa u humela mahayani avho. Musi vha tshi swika fhaṱa hune vhafunzi vha fanela u pambuwa hone ho vuwa hu vhone vhafunzi vha ri kha khonani dzavho, ".amusi ro mu hwesa danda kha sha.a. Arali hoyu Lugisani a. ibvisa vhukomani ri. o vha ro mu vhulaha. Hu. i nga arali a tenda u ya Dovhoni ri kha. i vha ro mu vhulaha." Vhafunzi vha sa athu dovha. iṅwe fhungo ha dzhenelela Vho-Mukhotho vha ri kha vhafunzi, "Ngoho mufunzi wanga maano avho a khou shuma nga maanḓa. huṅwe madekwana Lugisani u. o. inembeledza. Fhedzi hu na fhungo. i sa nthudziho mbilu nandi!
Vho-Mandiwana na khonani dzavho vho vha vha tshi bva ngafhi?
Vho vha vha tshi bva u ita mini?
Bulani madzina a khonani idzo mbili.
Afho Dovhoni hu no khou ambiwa ho vha hu tshi khou vhusa nnyi?
Ndi ngani vhamusanda vho vhona zwo fanela uri Vho-Lugisani vha ye u dzula hone?
Vhaambi vha mafhungo aya vha vhonala vho takala nahone vha tshi sumbedza vho 'vhulaha' Vho-Lugisani. Bulani zwivhili zwe vha sumbedza uri vho vha 'vhulaha' ngazwo.
Vho-Mandiwana na khonani dzavho vha vhenga Vho-Lugisani. Tikedzani.
Ndi ngani vhafunzi vho thoma u vhenga Vho-Lugisani ngeno vho vha vhe dzikhonani?
Nga u tou pfufhifhadza. alutshedzani uri Vho-Lugisani vho ponya hani u nwa tshiganame ngei ha Vho-Sarah.
Zwiito zwa Vho-Mandiwana na khonani dzavho zwi dzumbulula uri ndi vhathu-.e Tikedzani?
Mvelele ya TSHIVENḒA i pwanyeledza pfanelo dza muthu. Tikedzani.
Inwi ni vhona zwe khosi Vho-Mphaga vha ita musi vha tshi farisa Vho-Mandiwana na khonani dzavho. uvha. a u vhewa ha Vho-Lugisani vhuhosini zwi zwavhuḓi Tikedzani?
Inwi ni vhona kutshilele kwa Vho-Sarah ku kwavhuḓi Ndi ngani ni tshi ralo?
Arali ho vha hu inwi Vho-Tshikweṱa, no fha Vho-Mandiwana rannda dza fumbili dza uri mulandu waṋu u. o tshimbila zwavhuḓi wa fhedza u songo tshimbila zwavhuḓi, no vha ni tshi. o ita mini?
MAFELADAMBWA - SIGOGO NE MBUDZISO 11 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
wananga u fela felo ndi u dzhena khomboni ngeno hu si na tshe wa vhuyelwa nga- tsho. Hafhu bete. i nga vha. o sokou wela mutukuni. a fela ngomu ngeno na uyo mutuku. i songo nwa. A ni vhoni uri. o fa. i songo tewa nga u fa" "Vhone mmawe, ngoho mirero kana maambele a vhathu vha kale a a seisa. Zwino uyu murero wa u ri mafeladambwa mukumbi u songo nwa wo fhambana ngafhi na uyu wa u fela felo" "Mawela. wananga, ndi vho-Sara." Sa izwi ndo no ni vhudza uri bete mutukuni. i nga vha. o sokou wela-vho, na henefha mukumbini, tshikhokhonono tshi tshi ri ndi dzhene-vho ndi. iphine nga mukumbi, tshi mbo. i fashiwa henefha dambwani tsha fela hone tshi songo swika kha wone mukumbi.?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha mafhungo e na vhala na thero ya nganea iyi?
MBUDZISO 12 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
Vho-Ma.odzi,. wana tshe a tshinya tshi hone lini. Na vhone a vha zwi. ivhi zwa uri a hu na ane a funa tsha muṅwe tshi tshi naka naa Vhone vha khou kanya nga u. iita. wana. Naa hu tshi pfi vhaḓi na iwe ndi vhavhulai hu ambiwa zwifhio "Vhomaine, hezwo zwi tou vha zwone vhukuma. Zwino ndi ite mini Hafhu zwino hu pfi na mmbwa he ya laṱwa hone a i tsheeho." "Vho-Matodzi, ndo vha ndi tshi khou. o.a u swika kha. ene.o. a uri heyo phele yo tou. iitisa kholekhole. Zwino yo dovha ya vhuyelela ha vhaṋe vhayo.?
wana ane a khou ambiwa kha mafhungo ayo ndi nnyi?
wana onoyu inwi ni mu vhona sa muthu-ḓe?
Ro sedza fhungo. o takusaho Vho-Ma.odzi, ndi nnyi o imaho navho Uyo a songo imaho navho ndi nnyi?
Sumbedzani kupfesesele kwa Vho-Muraga zwi tshi elana na kereke.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze phindulo ya.
Vho-Muraga vho vha vha tshi khou amba zwone naa vha tshi ri "Mmbwa heiḽa yo vha i phele yo tou. ifisa".
vhuṱali ha Mawela ha tshikoloni ho mu thusa kha tsheyo ye a dzhia malugana na fhungo heḽi.
Vho-Muraga vho tou bvumba zwo bvelelaho ha Ramasunzi?
Inwi ni vhona unga ndi zwifhio zwine muṅwali a tama u ri gudisa nga aya mafhungo?
Ndi ufhio muanewa ane na pfa ni tshi nga kona u. ibadekanya nae Tikedzani phindulo yaṋu.
vhuḓipfi haṋu kha zwo bvelelaho kha Mawela ndi vhufhio Tikedzani?
HA U TSA NDI HA U GONYA - MAFENYA LL NA MILUBI NA MBUZISO 13 Ralutanda - Milubi NA Sedzulusani tshivhumbeo tsha. itambwa iḽi ni dovhe ni ambe nga ha matambele na kudzudzanyele kwa tshiteidzhi.
MBUDZISO 14 Mutshutshu - Mafenya L.L Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
Ntshavheni:. amusi o vha o bva nga kuChicco kwa musadzi. Zwino ri tshi sala ri tshi ya hayani, tshifhinga a tsho ngo ri imela. Zwo. aḽa nge ra wana mufuma-kadzi a siho o ya u vhala. Ri tshi tevhela ri tshi sala ri tshi vhuya nae ha ha vha uri ro no lenga. nṋe ndo vho tou swika nge nda vha ndo ri Milingoni a nn.ele na nomboro ya luṱingo ya hangei Eiland. Arali hu si vhe izwo ndo vha ndi tshi. o vha ndo namba nda. idzulela. Ho vhuya. amusi hu na phepho nga maanḓa. A vhu nwei zwavhuḓi. Hayani u nga wana ho bikwa zwithu zwi dudelaho. Steve: A ni pfi, ndo zwi. ivha uri ni nga. i dzula kana na vho sokou amba-amba zwithu zwi sa. ivhalei. Ndi inwi ni noṱhe ni re na musadzi Ambani ni ri musadzi u. o ntsema arali ndo kovhelelwa. U. angana. amusi a no ngo fhira ni tshi ita ripoto ya uri no tshaisa-hii, zwi nga konḓa.
Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi?
Ho vha hu tshi khou bvelela mini?
Bulani dzina. a muthu we a vha a tshi khou. o.ou renga goloi.
Goloi ya hone i khou ya u rengwa ngafhi?
Ndi nnyi we a. o founela Ntshavheni uri a mu fhelekedze Pretoria, nahone o vha a tshi khou ya u ita mini?
Vhaambi vha mafhungo aya e na vhala vha dzulela u sasaladza vhanna vho malaho vhafumakadzi vho funzeaho. Bulani madzina a vhanna vhavhili vho malaho vhafumakadzi vho funzeaho.
Bulani phambano i re hone vhukati ha vhanna avho vhe na vha bula afho nṱha.
Vhuvhi ha u thetshelesa mafhungo a vhathu ndi vhufhio?
Alice u shuma kha zwa milayo.
Inwi ni vhona zwe Ntshavheni a ita musi a tshi hanela Alice u ya khosoni zwi zwavhuḓi Tikedzani?
Arali ho vha hu inwi Ntshavheni no vha ni tshi. o ita mini musi hu tshi ambiwa nga vhanna vho malaho vhafumakadzi vha no shuma?
MBUDZISO 16 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni.
A tshi khou lila Nn ! Ni songo ofha. wananga u nṱalutshedza, Ndi hone no wana tsireledzo tshoṱhe u bva zwino. Vho ita zwa vhudzekani na inwi lungana Ndi lunzhi. U a vusa tshililo Ni songo lila. wananga. A vha tsha. o dovha vha ni ita musadzi wavho na. uvha na. ithihi u bva. amusi. Vho vha vha tshi zwi ita nga tshifhinga-ḓe Mu, musi havha mme anga vho ya mushumoni nga matsheloni. Vho vha vha tshi tou. a hune na vha hone Vho vha vha tshi tou. a kamarani yanga tshiṅwe tshifhinga. tshiṅwe tshifhinga vha tou ri ndi. e kamarani yavho. Ndi ngani ni songo hana Kana na vhudza mme aṋu zwi no khou itea Vho mmbudza zwauri vha. o mmbulaha arali nda nga zwi vhudza muthu. Ndi tshi hana vho vha vha tshi nthwa?
Bulani madzina a vhabebi vha Ntshengedzeni.
Ndi ngani o vha a sa hani khotsi awe vha tshi ita zwa vhudzekani nae Tikedzani nga mbuno mbili?
Ndi ngafhi he vha vha vha tshi ita nae zwa vhudzekani?
Mushumo wa Vho-Awelani ndi ufhio?
Izwi zwine zwa khou ambiwa afha zwi elana ngafhi na dzina. a Ntshengedzeni?
Ndi ngeletshedzo ifhio ye Vho-Awelani vha i. ea Ntshengedzeni kha zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela khae?
Ni guda mini nga vhutshilo ha Vho-Bukuṱa:
Vho-Bukuṱa vho vha vha sa fari vhana vhavho u fana. Tikedzani muhumbulo uyu.
Ndi zwifhio zwine muṅwali a. o.a u funza vhavhali nga mafhungo awe buguni iyi?
Tshinwa kana tshikhuna tsha Ntshengedzeni tsha u lenga u amba nga ha u tambudzwa hawe ni vhona tsho mu thusa Tikedzani?
Vho-Bukuṱa vho vha vha sa zwi. ivhi uri mulayo u na maanḓa a u langa pfanelo dza muṱa wavho Tikedzani?
Vho-Bukuṱa kha mulandu wavho wa u tshipa vho gwevhiwa hani?
<fn>Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 22.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo.
Thero ndi muhumbulo muhulwane wa tshirendo une ra u wana musi ro vhala tshirendo u bva mathomoni u swika tshi tshi fhela. Murendi u amba nga ha vhuhali ha Ramabulana a tshi lwela shango.
Murendi u khou vhilahedzwa nga u sa dzhielwa nṱha ha Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana naho vho lwela na u phulusa shango kha maswina.
Vese 1 Murendi u shumisa ipfi 'ṱhoni' zwine zwa amba u shona. Murendi u amba uri Afrika Tshipembe/Vunḓu ḽa Devhula/Venḓa nga ḽi shone kha zwe ḽa itela Makhado.
Kha vese 3, ri wana 'tsole'. Zwi amba u ṋewa khaidzo nga u tou rwiwa, tshine tsha vha tshiga tsha khaidzo. Murendi hafha u tama shango ḽa Venḓa ḽi tshi kaidziwa nga u tou pfiswa vhuṱungu nge ḽa kundelwa u hulisa mishumo ye Makhado a itela lushaka.
Kha vese 4, ipfi 'ziamedza' ndi u tsika muṅwe muthu nga zwo vhifhaho sa u ṋea samba. Sa zwenezwo murendi u vhona Veṋda ḽi songo fara Makhado zwavhuḓi nge ḽa kundelwa u vhona mishumo yawe mivhuya. Ndi u seṅwa/samba hezwi.
Vese 5: Ipfi 'tshiangaladzi' ndi tshiga. Murendi u shaya u vhona tshiga (tsha khumbudzo) tshine tsha ḓo ita uri Makhado a humbulwe ngatsho.
Vese 6: Ipfi 'mihuvho' ḽi ri ḓisela muhumbulo wa u takala ha vhathu vha tshi hulisa na u renda muthu. Murendi u shaya u vhona vhathu vha tshi hulisa na u renda Makhado kha mishumo ye a itela lushaka.
Vese 8, Ipfi 'mbokoti' zwi amba muthu wa vhuhali vhukuma o lwelaho lushaka sa ene khosi Makhado; ipfi 'milwaho' zwine zwa amba o faho a vhulungwa.
Kha Vese 11, murendi o shumisa ipfi 'hagala'. Zwi amba u halifha kana u lwela tshithu wo ḓiimisela. Khosi Makhado o lwela shango o halifha nahone o ḓiimisela uri ḽi si rengwe nga vhasili.
Kha vese 13 ipfi 'tshirengululi' ḽi sumbedza uri Makhado o ḓisela vhathu mbofholowo na u sumbedza uri vhuhali hawe ho vhofholola vhathu.
Vese 14 na 15, Murendi o shumisa ipfi 'pfumo' na tshiṱangu, sa zwiga zwa tsireledzo. Murendi u sumbedza khosi Makhado o vhulaha zwifheṱi (vhatshoṱeli) zwa shango a ḓisa mbofholowo nga mufumo awe.
Vese 17: Ipfi 'rungunye' ndi u bvela nnḓa kana u mela ha tshithu tsha vhonala sa musi muthu o swa zwa vhonala nga u rungunya kana mbeu i tshi mela. Murendi u tama dzina ḽa khosi Makhado ḽi tshi vhonala kha bugu dza ḓivhazwakale ya lushaka.
Vese 18 ipfi 'Shaka' ḽine ḽa vha dzina ḽa khosi ya vhuhali I vhonalaho I tshi nga onoyu Makhado.
Kha vese 19, ipfi 'makumba' hafha ḽi amba mishumo mivhuya ye khosi Makhado a sia o itela lushaka, vhathu vha tea uri vha i bveledze i ye phanḓa, na kha vese 20 ipfi 'vhaalameli', ḽi ambaho riṋe ro salaho uri kha ri i bveledze i ye phanḓa.
Murendi o kona kha kunangele kwa maipfi e a shumiswa u bveledza thero ya tshirendo itshi.
Vhafunani/muthu wa tshinnani na wa tshisadzini.
Ndi wa u ita zwithu khathihi vha tshi thusana kha zwoṱhe.
O takala. O takalela u vhona mufunwa wawe a mu funaho na u mu thusa kha zwithu zwinzhi/U khoḓa lufuno lune vhuvhili havho vha vha nalwo.
A zwi tendisei, zwo ḓala makaluli khazwo/hu na u kalula ha lufuno na u thusana/Zwi a tendisea - vha hone vhafunani vhane vha tikana kha zwoṱhe, na vhane vha fa vha tshi fela lufuno.
O shumisa ḽimethafore. U fhedza nga u sumbedza uri ene na mufunwa wawe vha lwa na vhathu vhane vha lila u vha thithisa na u vha luṱanya kha lufuno lwavho.
Nga ha mbonalo ya vhungoho/zwine vhungoho ha vha zwone/vhungoho/ngoho.
Vha mbilu dzo furaho tshimbevha/vhadziatshimbevha.
Ndi wa u sumbedza uri vhathu a vha funi vhungoho/vhathu ngoho vha a i sanda/ngho a i kundwi nga vhuvhi.
Ndi zwone, ngauri a hu na na tshithu na tshithihi tshi kundaho vhungoho.
Sa tshithu tshi thusaho/imelelaho vhathu. Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.
Muthu a sa pfi musi a tshi laiwa.
U ri tshidakwa tshi langa vhashai (vha si na zwavho), nahone a hu na tshine tsha bveledza.
Vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni nahone ho ḓala dzithaidzo/zwi konḓaho/a tshi nga shanduki.
Ndi ha u sa takala/u dinalea nga u vhona zwine vhutshilo ha tshidakwa ha vha zwone/u pfa vhuṱungu musi a tshi vhona nḓila ine tshidakwa tsha ḓifarisa ngayo.
Uri vhathu vha litshe u tshila vhutshilo ha vhudakwa ngauri a vhu na tshivhuya khaho.
Zwi bvisela khagala uri vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni tshifhinga tshoṱhe lune u fa na u tshila ndi hatsho.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo.
Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine muṅwali a zwi shumisa kha u bveledza thouni na redzhisiṱara hu u itela u pfukisa mulaedza. Ṱhalutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone.
Tshirendo hetshi tshi amba nga ha lufu. Ndi uri vhathu vha songo ofha lufu ngauri lufu ndi vhutshilo.
U bveledza mulaedza uyu khagala murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho: tshithoma/tshiawelo, kholoni, semi kholoni na khoma.
Kha ndima 1 vese iṅwe na iṅwe yo fhela nga tshithoma/tshiawelo. Murendi u sumbedza u vhina mihumbulo yawe nga u tou buletshedza nga mbuno dzo fhelelaho a tshi sumbedza uri na vha re vhuongeloni na dzikerekeni vha fhedza vho lovha.
Ndima 2, vese 1 murendi o shumisa khoma phanḓa ha ipfi 'lufu' zwine zwa sumbedza tshiga tsha khesura/u awelanyana. Murendi u awelanyana a konou bvela phanḓa a tshi khwaṱhisa zwine a amba zwauri lufu lu a ofhisa. Musi vese iyi i tshi fhela ho shumiswa tshiga tsha u vhala tsha khoḽoni u sumbedza uri vese iyi i tevhelwa nga u buletshedza miṅwe mihumbulo yo vhalaho u bveledza vhathu vho fhambanaho/vhanzhi vha ofhaho lufu. Mutaladzi 5 ho shumiswa semikhoḽoni u sumbedza u khethekanya zwigwada zwa vhathu.
Kha ndima 2, vese 2 murendi o shumisa semikhoḽoni mafhedziseloni a vese u bvisela khagala muhumbulo wa vhathu vhane vha shaya u pfesesa lufu.
Ndima 2 vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe wa u sumbedza vhathu vha ofhaho vhuhali ha lufu.
Kha ndima 3, vese 9 murendi o shumisa khoma mafheleloni a vese u sumbedza uri muhumbulo wa vhuṱungu vhu wanalaho kha lufu a wo ngo fhelela, wo rathela wa ya wa fhelela kha vese 10.
Ndima 4, vese 11 yo fhela nga khoma u sumbedza muhumbulo wa uri naho lufu lu tshi vhavha, lu isa vhathu vhutshiloni.
Ndima 4, vese 12 na 13 na 14 mihumbulo ya hone yo khunyelela vhunga murendi o shumisa zwithoma mafheloni. Muhumbulo ndi wa u sumbedza uri lufu na vhutshilo ndi tshithu tshithihi/muthu a fa o wana vhutshilo.
Murendi o shumisa zwiga zwa u vhala nga nḓila i fushaho kha u bveledza ṱhalutshedzo ya tshirendo itshi.
Vhuongeloni na dzikerekeni.
Ngauri vhathu vha kundelwa u lu ḓivha uri lu dzula lu hone vhutshiloni havho/Vha shaya nungo dza u lu thivhela.
U ri sumbedza uri lufu lu ofhiwa nga vhathu vhanzhi ngauri a vha koni u khaula vhuhali halwo/u lu fhelisa.
Vhuṱungu vhune lufu lwa ḓisa kha vhathu/Vhune vhathu vha vhu pfa.
U vhona lufu sa nḓila i isaho vhathu vhutshiloni/Lufu ndi khunyelelo ya vhutshilo.
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera nga hazwo.
Thero ya nganea iyi yo ḓisendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu a dzhenisa muthu kha zwiito zwi songo ḓaho, sa vhugevhenga. Vhathu kha ri fushee nga zwine ra vha nazwo ngauri ri nga vhuya ra wana ro ḓidzhenisa kha vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho.
Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhuḓi nahone vhuvhili havho vha a shuma.
Zwikolodo zwi ṋaṋa u ḓala ngauri iṱali na madzanga ndi manzhi.
Vhubindudzi henefha Venḓa vhu hone, Vho-Luvhone vha lila u koloda tshelede kha Luambo a re ramabindu, zwa ḓi bala.
Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u koloda tshelede banngani fhedzi vha konḓiselwa nga muvhala wa lukanda lwavho.
Nga tshifhinga tshenetshi tshivhi vhaṅwe vhathu vha ita tshelede nga nḓila dzi songo lugaho. Vho no fa dzimvalo.
Muṱa hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga, Yunivesithi zwa u rengisa mbanzhe zwo vha zwi tshi konadzea - ndi he Vho-Emeḽi vha dzhena fhasi kha u rengisela matshudeni mbanzhe.
Kha ḽifhasi ḽeneḽi ḽo vilinganaho ngaurali, Vho-Luvhone vha ḓidzhenisa tshoṱhe kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana tshelede.
Vhutshilo ha vha havhuḓi kha muṱa uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa mbanzhe, vha ita na u wana ṱhonifho vhathuni.
Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Emeḽi vha farwa nga mapholisa.
Kha tshifhinga tshenetshi tsho ḓalaho tshanḓanguvhoni vha fhedza vho bva.
Izwi zwi ita uri vha tou ṋaṋa u fa luvalo.
Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho mushumo wa u losha Mudzimu.
Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo vha pulana u homboka vhana vha Mudzimu vhe kerekeni.
Mudzimu ane a shuma tshifhinga tshoṱhe u ita mushumo kha Dzhalagoma a mbo ḓi rembuluwa.
Dzhalagoma u laṱa vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu, a ambulula zwiphiri zwoṱhe a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni.
Vhunga mulayo u nṱha ha zwoṱhe, magevhenga aya a fhedza o farwa.
Zwi khagala uri siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha u bveledza thero. Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho vha tshi ṱuṱuwedzwa nga izwi zwoṱhe vho fhedza vho dzhena khomboni i sa bvei - vha fhelela thumbuni ya lukhohe.
Ndi Vho-Luvhone vhane vha vha munna wa Vho-Emeḽi.
Nga ha zwikolodo zwo ḓadzaho muḓi; zwo ṱuṱuwedzwa nga u funesa zwithu zwa nṱhesa/vhuhovheleli/madzanga.
Vho-Luvhone: Vha vhilaedzwa nga zwikolodo, a vha tou vha muthu wa u ṱoḓesa zwa nṱha.
Vho-Emeḽi: Vha sumbedza zwikolodo zwi sa vha vhilaedzi, vha funesa zwa nṱhesa. Ndi muthu wa mphwamadzanga.
Vho-Luvhone ndi mudededzi ngeno Vho-Emeḽi vha tshi shuma ḽaibrari ya yunivesithi ya Venḓa.
Vha ya ha Luambo wa ramabindu u koloda tshelede a vha dzima.
Vho ya u koloda tshelede banngani zwa bala.
Maano a Vho-Luvhone a u ya u tswa goloi o moḓa.
Ndi a tendelana nazwo. Vho vha vha tshi dzula nga u vhilahela kha mushumo une vha khou ita wa u reila magevhenga/Vho tou dzheniswa nga ṱhoho kana nyimele kha vhuaḓa hovhu.
Vhathu a vho ngo tea u ḓibvisa kha thaidzo ya zwikolodo nga u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga ngauri vha nga fhedza vho wela khomboni.
U farwa nga mapholisa wa pfiswa vhuṱungu, sa zwo bvelelaho kha Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi.
A vhu pfali, vha dzhenisa muṱa wavho zwikolodoni nga u funesa zwa nṱhesa, ngeno vhone zwi tshi nga a zwi vha dini.
Ndi vhona zwo tea uri vha farwe vha ḽe mitshelo ya zwe vha shumela. Hezwi zwi ḓo ita uri vha sa tsha dovha u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga, zwa dovha zwa kaidza na vhaṅwe vhathu kha u ita zwa vhugevhenga. Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera ngazwo.
Thero ya bugu iyi ndi vivho. Muṅwali u tama u sumbedza uri vivho ḽi a dzhenisa muthu khomboni, nahone a ḽi vhuedzi tshaḽo.
U shumisa fhethuvhupo ha mahayani hu sa athu u bveledzwaho hune ha vha na musanda, na vhathu vho ṋewaho maanḓa a u tshea milandu. Ndi Venḓa ḽa mulovha/vhukati.
Vhathu vha na nḓila dzavho dzo fhambanaho dza u tshea milandu zwi tshi ya nga siangane/kualutshele/kutshilele/kuvhonele kwavho.
Hu shumiswa na vhamusanda vhane vha vha na maanḓa a nṱha ha avha magota.
Naho Vho-Lugisani vho wana Dovhoni ho salela murahu, vho swika vha ḽi bveledza ḽa Dovhoni.
Vhatovholi vha Vho-Lugisani vha ṅwala vhurifhi vha tshi ḓiita Vho-Lugisani sa vha no khou ṱoḓou vhewa vhuhosi Dovhoni, vha tshi khou shumisa vhuimo havho na nḓivho ya zwa musanda.
Hezwi zwi luṱanya Vho-Lugisani na vhamusanda.
Vhamusanda vha shumisa maanḓa avho u pandela Vho-Lugisani.
Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani. Ndi henefho he Tshammbenga a bula tshiphiri tsha u shengedzwa ha Vho-Lugisani.
U tambula ha Vho-Lugisani hu a fhela.
Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha u bveledza thero. Vho-Lugisani vho tambudzwa nga maanḓa zwi tshi khou ṱuṱuwedzwa nga siangane na fhethuvhupo he vha davhuka hone. Naho vhatambudzi vha Vho-Lugisani vho vha vho dzumbama, vho fhedza vho wanululwa vha pfiswa vhuṱungu.
Musanda Mphagane, khoroni u sengisa milandu.
Wa Vho-Rabambukwa, wo vha u wa uri vho fhisa tshitumba na tshiṱanga.
Vha fana ngauri vhuvhili havho vha tama zwithu zwa Vho-Lugisani zwi sa tshimbili/Vha a vha vhivha/tshivha Vho-Lugisani uri vha si bvelele.
Vho dzhia rannda dza fummbili dza Vho-Tshikweṱa ya uri vha ḓo vha dzudzanyela mulandu.
Vho-Lugisani vho hana mulandu wa u sukumedzelwa tshaloni ha vhafunzi Vho-Mamidze u tshi vhigwa musanda/Vho-Lugisani vho hanedza nḓila dze Vho-Mandiwana vha vha vha tshi tsheisa zwone mafhungo/milandu musanda.
Vho farwa nga mapholisa vha valelwa dzhele ḓuvha ḽe Vho-Lugisani vha vhewa vhuhosi kha shango ḽa Dovhoni.
Ndi pfa ndo takala nga zwe zwa bvelela khavho, ngauri vho tambudza Vho-Lugisani vha ita na u vha vhulahisela ṅwana/ vhutulu ho ḽa mufhomi.
Ndi wavhuḓi ngauri u reila zwi a vha fhaṱa uri vha vhe na vhumatshelo havho havhuḓi.
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva kha mafhungo a bugu a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera nga hazwo.
U shumisa fhethuvhupo ha mahayani ho no bvelaho phanḓa hune ha kha ḓi vha na vhanzhi vha tendaho kha zwa vhuloi.
Ho shumiswa siangane ya Vho-Maemu ya mme vho vhuyaho vha pandelwa nga vhuloi u khwaṱhisedza u lowa havho.
Ho shumiswa makhadzi vhane vha vha na vhupfiwa muḓini, nahone vha tendaho kha zwa vhomaine/dziṅanga kha u ṱuṱuwedza uri vhukuma mmbwa heiḽa a si mmbwa ndi phele.
Nzulele ya muṱa une Mawela a khou aluwa khawo na ṱhuṱhuwedzo ya mme awe zwi ita uri na ene a tende kha zwa vhuloi.
Ndi tshifhinga tshine vhathu vha vha vho no ḓowela zwa u vutshelana, ha shumiswa ipfi makhomoreidi.
U wanala ha piṱirolo zwi a leluwa nga ṅwambo wa tshifhinga, zwa vho ita uri Mawela a lelutshelwe kha pulane dzawe.
Mawela o no farwa nga Vho-Ḽialama a zwo ngo dzhia tshifhinga uri vha founele mapholisa, vhunga vhu hone vhudavhidzani ha musalauno.
Mawela u a farwa a gwevhiwa.
Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha u bveledza thero kana ndivho ya bugu iyi ngauri zwo ṱuṱuwedza uri Mawela a ḓiwane a dzhele nga u ṱoḓou vhulaha Vho-Maemu nge a vha a tshi khou tenda uri ndi muloi, ngeno a si na vhuṱanzi nazwo.
Ndi Mawela, vho itiswa nga u ḓivha uri vho no mu shela muya wa uri u gadiswa nga phele vhusiku, nga zwenezwo vha na vhuṱanzi uri u na vengo khavho/navho.
Saga ye ya vha i nga ngomu hayo yo tou kokodzwa nga tshaini ye ya vha yo nembelela fhasi ha goloi.
Muambi wa Tshipiḓa 1 u tenda kha zwa vhuloi, ngeno wa Tshipiḓa 2 a sa tendi khazwo.
Mawela o fela zwine a si zwi ḓivhe vhunga o tou tenda zwe a pfa zwauri mmbwa iyo ndi phele, nahone Vho-Maemu ndi muloi. O tou shumiswa u bveledza ndavhelelo dza makhadzi na mme awe, ngeno ene a sa zwi ḓivhi uri u khou dzheniswa khakhathini Kana zwiṅwe zwi pfalaho.
Mawela o dzheniswa nga ṱhoho kha mafhungo a vhuloi ha Vho-Maemu a fhedza o no tou a ita zwihulu, zwa mu sia e khomboni/khakhathini.
Vhafunzi vho ḓo humbela u ṋea vhuṱanzi khothe vha kona u ṱalutshedza zwa musi vha tshi vhona goloi ya Vho-Ramasunzi i tshi khou tshimbila yo haka tshithu nga fhasi, vha khwaṱhisa nga u sumbedza na tshinepe.
Muambi wa Tshipiḓa 2 ha tendi kha zwa vhuloi, ngeno ṅwana wawe a tshi tou fombe khazwo.
O fhedza o farwa a gwevhelwa u dzula dzhele miṅwaha ya 22 hu si na faini.
Ndi pfela vhuṱungu Mawela, nga mulandu wa u wela-wela hawe kha zwithu vhumatshelo hawe ho mbo ḓi tumuwa/A thi mu pfeli vhuṱungu ngauri u khou ḽa mitshelo ya zwe a shuma Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.
Ndi muthu o vhaisalaho nga maanḓa. Vha vhaisala zwo tea ngauri o kaidza havha vhaambiwanavho vha tou sa pfa, zwino ane a vho fanela u ima-ima na mafhungo haya vho no vha vhone.
Khuḓano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana kuvhonele kwavho kwa vhutshilo. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
Thero ya iyi ḓirama pfufhi yo ḓisendeka kha zwa u tshutshudzana. Nangoho mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo.
Khuḓano i simuwa musi Ntshavheni a tshi pfa mutshutshu u bvaho kha khonani dzawe wa uri u laulwa nga mufumakadzi sa izwi o mala mufumakadzi a shumaho, nahone o funzeaho.
Ndivho ya ḓirama iyi ndi u eletshedza vhathu uri vha songo tshila vha tshi tevhela zwa u tshutshudzwa nga vhathu ngauri vha ḓo sala vho tshinyalelwa.
Ntshavheni o vhuya o sinyutshela Alice mufumakadzi wawe nga zwe a pfa nga khonani dzawe, hezwi zwa ḓisa khuḓano khulwane vhukati havho.
U khwaṱhisa lwendo lwa u fhelekedza Vho-Ṋengweṋani makhuwani nga ḓuvha ḽine mufumakadzi a khou ya ngaḽo khosoni; hezwi zwo itelwa u konyolola mufumakadzi uri a songo ya khosoni.
U fhedza a tshi ri Alice kha dzule u ya khosoni uri muḓini hu sale hu na muthu.
Ntshavheni u dovha hafhu a kuḓana na khonani yawe Funzani we a vha a tshi khou mu eletshedza kha zwe a vha a tshi khou farisa zwone Alice.
Ntshavheni ene o vho sala a tshi ḓisola musi a tshi vho zwi vhona uri vhathu vhe a vha a tshi khou tevhedza ngeletshedzo dzavho vho vha vha tshi kho tou mu tshutshudza.
Ndi mbonalo ya mahaḓa na khana zwa Vho-Funani/Ndi u vhumbea havho/lunako lwavho.
Ndi musidzana a sa shoni nahone a funesaho vhanna/wa mbilu mmbi ane a funa u phaḓaladza tshitshili tsha HIV.
Kani o tokomelwa, ngeno Wanani o thanyela thungo.
Wanani o fhedza o dzhena na Vho-Funani kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho.
Vho-Funani vha ḓivha zwauri Wanani o tou ke, ha na tshitshili, ngeno Vho-Thina vha tshi zwi ḓivha uri u na tshitshili, nahone zwi ḓivhiwa nga vhathu vhanzhi.
Ndi u shavha u ḓiita wa fhasi, vho ḓiwana vho no lala na Wanani.
Hai, a si u ya nga ha Kani, ndi u ya nga ha Wanani.
Muthu a songo fhurwa nga muthu ane a sa ḓivhe kutshilele kwawe, a ḓidzhenisa nae kha zwa vhudzekani a songo ḓitsireledza.
Ee, ndi muthu wa u luga o sokou fhurea-vho a vho dzhena khomboni/ Hai, vho wana zwe vha tou zwi ṱoḓa - ndi philiphise.
Ndo vha ndi tshi ḓo lwisa u sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani na luthihi/ U sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho.
Khuḓano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana nyito. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
Thero ya iyi ḓirama yo ḓisendeka kha zwa u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi miṱani.
Khuḓano i simuwa musi Vho-Bukuṱa vha tshi tambudza vhana vhavho Tsumbedzo na Ntshengedzeni, mufumakadzi a tshi pfa vhuṱungu.
Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha a rwiwa.
Vha dovha hafhu vha mu rwa nge vha wana o dzula na mme awe Vho-Takalani, vha ri ndi ngani a sa yi u vhala bugu.
Vha kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ṅwana wavho Ntshengedzeni.
Vha tshi yela Ntshengedzeni rumuni vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani nae ene a sa funi.
Vha mu vhidzela rumuni yavho a sa ye, vha fhedza nga u mu rwa.
Muofhe khonani ya Ntshengedzeni u lingedza u mu eletshedza na u mu shushedza nga ha vhananyana vha itaho zwa vhudzekani na vhokhotsi avho; ene a si thetshelese a ita tshikhuna.
Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba nae nga u vhona a si tshee na mutakalo, a si bvele khagala.
Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe vha mu tevhelela vha fhedza vha mu rwa.
Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ṱolwa, a wanala a na thumbu. Hezwi zwi ita uri mme awe vha dinalee vhukuma.
Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na ṅwana, vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vha sinḓwa na nga mafeisi khofheni.
Vho-Bukuṱa vha fhambana na mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa muḓini wavho, zwi kwama vhone ngauri ṅwana ndi wavho a si wa muṅwe. Vho-Bukuṱa vha fhedza vho farwa, vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho hoṱhe.
Ndi khotsi na ṅwana,
Ndi ngauri khotsi awe vha khou mu tambudza lwa vhudzekani.
A hu na ane vha mu funa. Tsumbedzo vha a mu rwa, ngeno Ntshengedzeni vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani.
Vho-Bukuṱa vho ya kamarani ya Ntshengedzeni vha swika vha mu tshipa/ vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani.
Ndi zwauri Vho-Bukuṱa vha khou tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani.
Vho fhedza vho farwa nga mapholisa vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho hoṱhe.
Ee, mme awe, khaladzi awe na khonani yawe vho lingedza u mu vhudzisa nga zwi mu dinaho a sokou fhumula a sa ambe tshithu/ Hai, o vha a tshi khou ofha zwine a khou ṱangana nazwo ngauri khotsi awe vho mu vhudza uri a amba vha ḓo mu vhulaha.
Ee, o lingedza u mu eletshedza kha zwa vhutshilo sa khonani yawe.
Mafhungo a u tambudza vhana na vhafumakadzi o vhifha nahone a wedza muthu khakhathini/Vhathu kha ri litshe zwa u tambudza vhana.
Hai, ndi mbadelo yavho ngauri vha tambudza vhana na mufumakadzi.
Ndo vha ndi tshi ḓo ṱavhanya nda zwi vhiga mapholisani kana kha vhashumelavhapo Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.
Phindulo yo vhewaho lwa nṱha nṱhesa: 90%+. Phindulo yo vhewaho lwa nṱhesa: 80 - 89%.
Mihumbulo minzhi yo dziaho i khou ṱanḓavhudzwa ya tikedzwa u bva kha tshirendo.
Mafhungo a re na ndunzhendunzhe.
Mathomo na magumo zwa nṱhesa.
Luambo, khalo na tshitaila zwo vhibvaho, zwi nyanyulaho, zwo lulamaho.
Phindulo yo fhelelaho.
Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ṋewa, ya tikedzwa zwavhuḓi u bva tshirendoni.
Mafhungo na kuhumbulele zwi a tevhea nga vhulelu.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulamaho nahone zwo teaho ndivho.
Phindulo i no ḓi pfala yo ṋewa.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, hone i si yoṱhe nahone i songo tikedzwa nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo.
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mafhungo a pfalaho.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya phindulo i a kona u tevhelea.
Luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo llulama.
Vhunzhi ha mafhungo o tikedzwa, fhedzi kanzhi lu sa tou tendisea. -Mutheo wa kupfeseselwe kwa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo zwi hone.
Dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku kha luambo, khalo na tshitaila.
Hunzhi zwo tea.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mihumbulo a i kholwisei nahone hu na u tikedza u bva tshirendoni huṱuku.
Phindulo i ṱana vhupulani ho khakheaho.
Hu na tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwi tei ndivho ya kuṅwalele kwa akademi.
Phindulo i na ndovhololo nahone tshiṅwe tshifhinga i tshi amba zwo bvaho.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa.
Vhukhakhi ha luambo na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri tshipiḓa tsha maṅwalwa hetshi tshi sa bvelele nahone tshitaila a tshi elani na ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Ndingedzo ya fhasisa ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo ṅwalwaho a dzi na thikhedzo kha tshirendo.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa.
A hu na tsumbo ya vhupulani.
Luambo lwa fhasisa. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na ndunzhendunzhe.
Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo.
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Phindulo yo ḓala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahelaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Phara dzo khakhea.
Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela nahone/kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
Zwi a konḓa u amba arali mbudziso yo fhindulwa.
A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho pulaniwaho hu na thevhekano.
Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda HL P2 Nov 2009.txt</fn>
Ni humbelwa uri ni vhale siaṱari iḽi nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso.
Ni songo ḓidina nga u vhala bammbiri ḽoṱhe. ṱolani siaṱari ḽa Zwi re Ngomu ni swae nomboro dza mbudziso dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
Tevhedzelani ndaela dzo ṋewaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso ṱHANU dzo fhelela: tharu kha KHETHEKANYO YA A, nthihi kha KHETHEKANYO YA B na nthihi kha KHETHEKANYO YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso.
Thomani khethekanyo IṅWE na IṅWE kha siaṱari ·ISWA.
ṅwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.
PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na ya C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho.
Vhaalameli vhao nga hu vhe riṋe.
Sengulusani tshirendo itshi ni tshi sumbedza nḓila ye murendi a shumisa ngayo maipfi u bveledza thero ya tshirendo.
Ra hoṱola roṱhe.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Ndi vhonnyi vho ṱanganaho afha?
Ipfi 'nkota' ḽo shumiswaho kha vese 15ṋ ḽi khou amba mini?
Ndi muhumbulo ufhio une ra u wana kha ndima 4?
Vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio Tikedzani?
Zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi zwi a tendisea na Tikedzani?
ṱalutshedzani nḓila ye murendi a shumisa ngayo luambo kha vese 21 - 22.
Vhuthu ha ima he dzi!
Murendi u amba nga ha mini tshirendoni itshi?
Ndi tshivhumbeo-ḓe tsha tshirendo tsho bveledzwaho nga ndima 1 no sedza dzivese/mitala yatsho?
Bulani dzina ḽo bulwaho ḽi tshi bva Bivhilini ḽine murendi a sumbedza u khwaṱha ha vhungoho.
Ndi vhafhio vha sandaho ngoho?
Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio?
Ndi zwone na zwine murendi a ri 'Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu' Tikedzani?
Inwi ni vhona vhungoho sa tshithu-ḓe.
Vuluvulu ḽo fa nga vhuhwavho.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Ipfi 'khundavhalai' kha vese 5 ḽi amba mini?
Ndi muhumbulo ufhio une murendi a ṱoḓa u u bveledza nga vese 17 na 18?
¸eani muhumbulo muhulwane une murendi a ṱoḓa u bveledza nga ndima 1.
Vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi Tikedzani?
ṱalutshedzani ndivho ine murendi a tama ni tshi i swikela tshirendoni itshi.
Figara ye murendi a i shumisa kha vese 1 i kwama hani kupfesesele kwaṋu kwa itshi tshirendo?
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
Vhuongelo ho fhaṱwa.
Dzikereke dzo fhaṱwa.
Zwoṱhe zwo fhaṱelwa u dzula iwe.
Ane a rungwa nga luvholela.
U rungwa nga vhutshilo.
ṱalutshedzani nḓila ye murendi a shumisa ngayo zwiga zwa u vhala kha u ṱuṱuwedza ṱhalutshedzo ya tshirendo itshi.
Vhuongelo ho fhaṱwa.
Dzikereke dzo fhaṱwa.
Zwoṱhe zwo fhaṱelwa u dzula iwe.
Ane a rungwa nga luvholela.
U rungwa nga vhutshilo.
U ya nga ha murendi, lufu lu hoṱhe-hoṱhe. Bulani tshithu tshithihi tsho fhaṱelwaho u dzula lufu.
Ndi ngani lufu lu tshi ofhiwa nga vhathu?
ṱalutshedzani zwine murendi a ṱoḓa u ri vhudza zwone nga ndima 2(vese 4 - 7).
Ndi tshiga-ḓe tsha vhurendi tsho shumiswaho kha vese 4?
Murendi u ṱoḓa u ri vhudza mini nga ipfi ''luvholela'' kha vese 11?
Ndi figara-ḓe ya muambo yo shumiswaho kha vese 11, nahone murendi o i shumisa u bveledza muhumbulo ufhio?
Murendi u dzhia lufu sa tshithu-ḓe.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi.
Sedzulusani nḓila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha u bveledza thero ya bugu iyi.
Ndi vho kona u zwi vhona zwino. Zwikolodo hafha muḓini zwi tou tshatshama sa nnda kha tshirahadonngi tsho anewaho ḓuvhani; ngoho, zwi tou vha zwone zwiendangankhunyu nga khaladzi. Ndi ḓo ri a zwo ngo ralo ngani; he, ḓaṋu mmbudza; zwoṱhe zwine ra vha nazwo ndi zwikolodo fhedzi. Zwiambaro zwashu khathihi na zwa vhana, zwi kha ḓi badelwa. Ni ri zwi a ṱanzwa mbilu ya muthu zwenezwi. Masofa aya e ra dzula nṱha hao, ndi tshikolodo tshiṋu. A zwi hanedzwi ro tou nṱha ha zwikolodo tshanzha! Tshiṱofu khathihi na ṱafula na theḽevishini, a ri tsha vhuya ra kha ḓi zwi amba; ndi ndima ine ya kha ḓi tou bva u randwa. Nnḓu yone tshi tou vha tshikolodo tsha vhutshilo '' Vho-Emeḽi vha mbo ḓi vha dzhena haṋwani; ''Vha songo hangwa goloi na tshelede ya vhana ya tshikolo ngei Capricon, Pietersburg hune ra kha ḓi koloda na ya ṅwedzi wo fhiraho''.
Bulani dzina ḽa muambi wa aya mafhungo na vhushaka hawe na muambiwanae.
Afho mafhungoni hu khou ambiwa nga ha mini ¸eani tshiitisi tsho ṱuṱuwedzaho nyimele iyi?
Aya mafhungo vha khou a amba vhe ngafhi?
Ndi nnyi a sumbedzaho u sa vhilaedzwa nga zwine zwa khou ambiwa?
Vhana vha vhaambi avha vha dzhena tshikolo ngafhi, nahone inwi ni vhona unga a nga vha e nnyi o itisaho uri vha ye tshikoloni itsho?
Sumbedzani kutshilele ku sa fani kha vhutshilo ha avha vhavhili.
Ndingedzo dzo moḓaho/dzi songo tsha shumaho dze vhaambi avha vha lingedza u dzi ita uri vha ḓibvise kha nyimele ine vha vha khayo ndi dzifhio ṱalutshedzani mbili?
Vho-Luvhone vho vha vha si tshigevhenga. Ni a tendelana kana u hanedzana na ḽikumedzwa iḽi Tikedzani phindulo yaṋu.
ṱalutshedzani masiandaitwa ane a bvelela kha muthu nge a ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga.
Vhupfiwa haṋu ndi vhufhio kha zwe zwa bvelela kha Vho-Luvhone musi bugu i tshi fhela Tikedzani?
Sedzulusani nḓila ye siangane na fhethuvhupo zwa ṱuṱuwedza ngayo kubveledzele kwa thero buguni iyi.
Mulandu u mini iwe mufunzi wanga ṅwana wa muzwala wa mme anga?
Nga muthu o takalaho zwavhuḓi, ndi nnyi onoyo?
Vha tshi ralo vho vha vha tshi khou givha-givha fhasi nga tshiṱiki tshe vha fara nga tshanḓa tshauḽa khathihi na u dzungudza ṱhoho. Ho ḓo fhela tshifhinga vhuvhili havho vho sokou duu, vho lavhelesana zwifhaṱuwo.
Uyu mufhindulano u vhukati ha nnyi na nnyi?
Vhathu avho vho vha vha tshi khou bva ngafhi, nahone u ita mini?
Bulani dzina ḽa muthu we a sukumedzela muambi wa aya mafhungo tshaloni.
Mbulungo iyo yo vha i tshi khou bvelela ngafhi?
Vhaambi vha mafhungo aya vho vha vha tshi khou bva u senga mulandu wa nnyi, nahone wo vha u mulandu wa mini?
Kutshilele kwa vhaambi vha aya mafhungo ku fana ngafhi?
ṱalutshedzani uri ndi ngani muhwelelwa a songo wanala mulandu.
ṱalutshedzani zwithu zwe zwa ita uri vhaambi vha mafhungo aya vha vhenge Vho-Lugisani.
Vhambedzani nḓila ine Vho-Lugisani na Vhavenḓa vha fhambana ngayo kha kutshetshelwe kwavho kwa mafhungo kana milandu.
ṱalutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha vhathu vhe vha vha vha tshi vhenga Vho-Lugisani.
Ni ḓipfa hani nga masiandaitwa enea?
Muhumbulo we Vho-Lugisani vha u bula wa uri vhaṱhannga vha fanela u guda u reila inwi ni vhona u wavhuḓi Tikedzani?
Sedzulusani nḓila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele kwa thero buguni iyi.
Vhone musadzi vha a ḓivha vha a ḓiambadza maṱari masiari tshivhangalala! Vha ri mmbwa yo wanalaho giratshini yashu A thi ri ndi phele yavho ine vha lala vha tshi gadisa ngayo vhusiku riṋe ro lala Nṋe ndi khou ri ndi ḓo vha vhidzela ṅwana wanga a ḓa na makhomorethe a henengei ha Zulu hune a dzhena hone tshikolo. Ndi ri a ḓo fhisa muthu maṱo hayo ane a nga a tshilumaṋamana a fa o rondolowa?
Zwino nṋe ndi khou vhona hei miṱodzi yoṱhe ye vhathu vha shingizhela i tshi tou vha mufhululu wa uri o shuma. Ndi ya u fhululedza kha nndwa ye vhone vhavhili a vha lwela. Nṋe ndo rali ndo sokou phirimela birimani ngeno tshine nda khou fela tshone hu si na. Vhone vha khwiṋe ngauri vho vhuelwa. Zwanga zwi a pfisa vhuṱungu. Ndi khou fela felo sa bete ḽi tshi wela mutukuni.
Muambi wa mafhungo kha Tshipiḓa 1 ndi nnyi, nahone o vha a tshi khou amba na nnyi?
Uyu 'ṅwana wanga' ane a khou ambiwa afha ndi nnyi, nahone ndi tshini tshi itisaho uri vha pfe vha na fulufhelo ḽa uri a nga vha thusa?
Mafhungo a uri mmbwa a si 'mmbwa' ndi 'phele', muambi uyu o a wanafhi?
Hone mmbwa yeneyo yo vha yo dzhena hani giratshini?
Bulani vhathu vhane vha khou ambiwa navho kha Tshipiḓa 2.
Kutshilele kwa muambi wa Tshipiḓa 1 na wa Tshipiḓa 2 kwo fhambanafhi?
ṱalutshedzani nḓila ye hezwi zwa 'u fela dambwa' zwa itea ngayo kha hoyu muaanewa ane muambi a ri 'ṅwana wanga' hafha mafhungoni e na vhala.
Hoyu 'ṅwana wanga' ane a khou ambiwa nangoho ndi muthu wa u sokou wela-wela zwithu. Tikedzani fhungo iḽi.
ṱalutshedzani zwo itisaho uri ngoho yoṱhe ya mafhungo a mmbwa i bvele khagala ngei khothe.
Vhambedzani nḓila ine muambi wa Tshipiḓa 2 a fhambana ngayo na ṅwana wawe kha kuvhonele kwa mafhungo.
ṱalutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha ṅwana wa muambi wa Tshipiḓa 1.
Kuambele kwa muambi wa Tshipiḓa 2 ku bvukulula vhuḓipfi-ḓe Sumbedzani arali ni tshi ima navho kana ni sa imi navho kha zwine vha khou amba?
A tshi ambela fhasi. Havha munna vho vhumbea nga nḓila i fushaho. Idzanu sedza khana yavho, mahaḓa avho na musi vho ambara vha fanelwa. Tshifhaṱuwo u nga vhuya wa ri vha ṱamba nga mafhi. Havha munna vha 'sexy' ni a ḓivha.
Kani ni khou vha ṱoḓa U a mwemwela?
Ndi kale ndi tshi khou vha ṱoḓa. Ndi khou vha ṱoḓa holuḽa lune a thi fulufheli uri vha ḓo mmbalela.
Inwi iṱali ni a balelwa nga muthu naa Ni tou vha ṱereṱere ḽi no tupula na midzi?
Wanani na Kani afha vha khou amba nga ha nnyi, vhe ngafhi, nahone hu tshi khou itwa mini?
Ndi mini zwi kungaho Wanani kha avha munna vhane a khou amba nga havho?
Vhambedzani kutshilele kwa Kani na kwa Wanani.
Bulani zwo iteaho rumuni ya Wanani musi havha muambiwa vho vhidzelwa ngomu.
Ndi zwifhio zwe Vho-Funani vha vha vha sa zwi ḓivhi nga ha Wanani ngeno zwi tshi ḓivhiwa nga mufumakadzi wavho na shango ḽoṱhe.
Ndi tshini tsho itisaho uri Vho-Funani vha ḓiwane vha tshi khou nwa waini nahone masiandaitwa a zwenezwo o vha afhio?
U ya nga ha Kani, u nwa kholoḓirinngi ndi u ḓiita muthu wa fhasi.
Inwi ni lila na Vho-Funani kha zwe vha ṱangana nazwo Tikedzani?
Arali no ḓiwana ni kha nyimele ye Vho-Funani vha vha vha vhe khayo ngei hodelani, no vha ni tshi ḓo ita mini?
Vho no fhedza zwe vha vha vha tshi khou ita zwone Zwino a si zwenezwi ndo fhedza. Zwenezwi ndi pfe mme au vha tshi khou zwi ḓivha. Nda vhuya nda tou zwi pfa vha tshi khou zwi ḓivha, kale wo vhulungiwa wa shona. A zwi vhudziwi muthu hezwi. Ndi tshiphiri tshashu ri vhavhili. U khou zwi pfa?
A tshi khou lila Ndo zwi pfa.
Wa vhuya wa tou zwi vhudza muthu u zwi ḓivhe zwauri ndo u vhulaha kale.
Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha Vho-Bukuṱa na Ntshengedzeni.
Ndi ngani Ntshengedzeni a tshi khou lila?
Nga nyambo yavho, ni vhona Vho-Bukuṱa vha muthu-ḓe?
Kha Tsumbedzo na Ntshengedzeni, Vho-Bukuṱa vha funesa ufhio Tikedzani?
ṱalutshedzani zwe zwa bvelela vhukati ha Vho-Bukuṱa na Ntshengedzeni.
Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela muḓini wa Vho-Bukuṱa zwe Vho-Takalani vha vha vha sa zwi ḓivhi,
Bulani masiandaitwa e Vho-Bukuṱa vha ṱangana nao nga zwe vha ita.
Ntshengedzeni u na tshikhuna.
Muofhe o vha a tshi funa Ntshengedzeni.
Inwi ni a lila na Vho-Bukuṱa kha tshigwevho tshe vha ṱangana natsho Tikedzani phindulo yaṋu.
Arali inwi no vha ni tshi khou ḓiwana ni kha nyimele ye Ntshengedzeni a vha e khayo no vha ni tshi ḓo ita mini?
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili raru.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho.
Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi.
Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho.
Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi.
Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea.
Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.
Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe.
Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.
Mafhungo na dziphara zwo vhilingana.
Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo.
U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe.
Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho.
Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho.
U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho.
Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe.
Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi.
Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi.
U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka.
Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho.
U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi.
Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa.
Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea.
Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto.
Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe.
U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi.
Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone-lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
O shumisa ṱhoḓea dza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yo linganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi ndi yo linganelaho ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho.
nḓivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Ho ngo shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwi tsha anana na mafhungo.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho kha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho- ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhuṅwali ho dziaho -mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali ho dziaho -mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 10.
Mihumbulo a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Zwi re ngomu ndi zwa maṱhakheni nahone ndi zwa vhusiki ha nṱha.
Zwi re ngomu ndi zwi pfalaho, zwo ḓi farana.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
Zwi re ngomu ndi zwo teaho, nahone zwo farana lwo linganelaho.
Mihumbulo I takadzaho I re na vhusiki vhu fushaho.
U pulala na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi vhusiki ho ṱahedzwa.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a ndinganelo, o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A zwo ngo swikelela u vha kha Luambo lwa Hayani, naho zwo ḓi pulanwa/hu na mvetomveto.
Zwi re ngomu a zwo ngo lulama na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwi fushi, kana a zwiho.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi.
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara nga u u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi vhu si gathi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa..
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone.
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara zwo liana tshoṱhe. - Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwa vhuṱali.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhugo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi i a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Vhunzi ha dzimbuno dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea fhedzi maanea a sala a tsha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
U nwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, nahone zwo ṱandavhudzwa vhukuma, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhii na luthihi, tshi kumedzeaho.
Tshivhumbeo ndi tsho teaho lwa tshoṱhe.
U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhatwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yone-yone.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa tandavhudzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi vhukuma.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U na ndivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga ndila i fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombadzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/ kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho a tshi shumisa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho zwa ita zwi tshi liana huṅwe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa- fhedzi hu na u ṱahedza ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwo ngo lingana kha Luambo lwa Hayani, naho ho ḓi vha na u pulana /kana mvetotmveto. Tshiibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo a dzo ngo shumiswa - hu na u shaedza huhulu ha zwithu zwa ndeme.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa . Phindulo ya mushumo uyu i sumbedza u xedza tshoṱhe vhuṱala.
U ṅwala/ u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwi swikeleli/ zwiho/fushi na kathihi.--Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama, nga nḓila yone, nahone zwo fhaṱwa lwa vhuṱali vhukuma.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele..
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Ndivho ya maipfi yo tea nḓivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea ṱhoḓea dza mushumo.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalullula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lwo dziahoi, u a vhalea.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzululsa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lu fushaho.
Tshitaela, thouni na redzhistara zwo tea lu fushaho.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi fhasi nahone ha tei tshoṱhe nḓivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. Tshitaela, redzhistara na thouni zwo tsa.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Ho ḓala vhukhakhi naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi konḓa vhukuma u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone nahone a i tei ndivho.
Ho ḓalesa vhukhakhi na ndaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, zwo ṱandavhudzwa lwa nṱhesa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
O bveledza/ṱana tshivhumbeo tsha mathakheni vhukuma.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Ndivho yo dziaho ya thodea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa tandavhudzwa, na zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza thoho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṱana zwiṅwe zwa vhudzivha kha nyimele dzo ṱandavhuwaho dza u ṅwala mishumo/zwibveledzwa.
U ṅwala - mugudi u a xedza vhuṱala fhedzi zwa si khakhise ṱhalutshedzo nga u angaredza.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwinwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibvumbedzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa HayaniI, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana/mvetomveto a zwi fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisṱara zwo tea ndeme na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi , nahone tshi a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thouni na redzhistara hunzhi zwo tea.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhṱwa lu fushaho. l Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓivha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Huna vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u lulamiswa, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓivha na u pulana/ sedzuluswa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwi tou konda tshoṱhe u tevhelelea.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
Muṅwali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (Ndunzhendunzhe ya mafhungo).
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha.
Mafhungo fanela u vha na ndunzhendunzhe.
Mafhungo a fanela u vha o senguluswa vhungoho hao.
Muvhali u fanela u hwalwa u bva kha zwine a zwi ivha a tshi iswa kha zwine a si zwi ḓivhea
Muṅwali u ṅwala lushaka luṅwe na luṅwe lwa maanea zwi tshi bva kha zwine a khou vhonisa zwone tshifanyiso itsho.
Muṅwali u ṅwala lushaka luṅwe na luṅwe lwa maanea zwi tshi bva kha zwine a khou vhonisa zwone tshifanyiso itsho.
Mutumbu (mulaedza woṱhe).
miraḓo i re hone na i siho.
A bvaho kha maambiwa.
Mbonalo i kungaho.
Dzina ḽa tshikolo tshine vha khou ya khatsho.
Muvhundu une tsha vha khawo.
Masia ane vha ḓo khuyela/khonela khayo u swika vha tshi swika.
Datumu, fhethu na ḓuvha ḽa mushumo.
Lushaka lwa munyanya.
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2010.txt</fn>
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha KHETHEKANYO ya A, NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C.
Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/ maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea.
DZHIELANI NZHELE: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na maipfi a re kha ṱhoho iyo.
Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Ṅwalani maanea nga NTHIHI ya ṱhoho dzi tevhelaho. Vhulapfu ha maanea aṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
ifhasi ḽo vha ḽo kusuwa ḽoṱhe ḽo livha ngei Beijing kha miṱaṱisano ya Oḽimpiki. Ho vha na mitambo minzhi yo fhambanaho ye ya tambiwa. Ṅwalani maanea ni tshi anetshela nga ha mutambo we wa ni takadzesa.
Mutambo wa Oḽimpiki we wa ntakadzesa.
Ho vha hu na ṱhahelelo khulu ya dziphera dza u funzela tshikoloni tsha haṋu. Vha ha DWARF vho ḓo khathuwa mbilu vha fhaṱa buḽoko ya phera ṱhanu dza u funzela.
Buloko ye ya fhaṱwa tshikoloni tsha hashu.
Vhagudi ano maḓuvha vho ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga zwikoloni. Zwikoloni zwinzhi vhagudi vha ḽa na zwiṱhavhane vha ponda na u shushedza vhagudisi ngazwo. Hezwi zwi ita uri pfunzo i sa tshimbile zwavhuḓi.
Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na mitambo minzhi yo fhambanaho. U wana vhagudi vha tshi ḓidzhenisa kha mitambo iyo nga u fhambana hayo.
vhuḓi na vhuvhi ha u ḓidzhenisa kha zwa mitambo tshikoloni.
Tshikoloni tshine na dzhena khatsho ho vha hu na mugudi we a vha a sa koni zwone we na vha no ḓibaḓekanya nae siani ḽa pfunzo. Vhabebi vhawe vho ḓo pfuluwa ene a vho ya u dzhena tshikolo huṅwe. Inwi no sala ni tshi wana iṅwe khonani i sa funi pfunzo ine ya dovha ya vha mubva. Zwa tshikolo kha inwi zwo vha zwi sa tsha tshimbila zwavhuḓi, zwa ita uri ni humbule khonani yaṋu ya kale.
Hezwi zwi nkhumbudza khonani yanga.
Nyimele ya zwithu yo shanduka fhano Afrika Tshipembe. Vhorapoḽotiki vha pandelwa nga dzangano ḽino vha dzhena kha ḽiṅwe kana vha .ithomela dzangano ḽavho vhone vhaṋe vha tshi ṱoda maimo na one masheleni. Ṅwalani maanea ni tshi sumbedza zwine zwa nga itwa u fhelisa pfiriri/phambano dza vhorapoḽotiki.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso NTHIHi kha NṊA dzo ḓisendekaho khao. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
Malume waṋu vho ḓo ni humbela uri sa izwi vhe muthu a dzulaho e kha mishumo, vha ḓo kundelwa u dzudzanya tshipitshi tsho ṋauwaho, inwi vha thuseni nga u vha ṅwalela tshipitshi tshine vha ḓo amba nga ḓuvha iḽo. Zwino inwi dzudzanyani tshipitshi itsho.
Musi hu tshi khou dzudzanywa kurengelwe kwa zwiḽiwa na zwinwiwa ho swika he ni si anḓane na mukomana waṋu. Ṅwalani mufhindulano vhukati haṋu na mukomana waṋu nga ha nzudzanyo iyo zwi tshi kwama phambano iyo.
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u ṅwala tshibveledzwa TSHITHIHI tshipfufhi nga maipfi a u bva kha 100 u ya kha 120.
Inwi ni muhulwane wa vhagudi tshikoloni tshine na dzhena khatsho. Vha dzangano ḽa matshudeni ḽa SCM vha khou ya u vha na vhuṱambo vhuhulu ha u vala SCM. Ho lavheleliwa vhueni vhunzhi ha u bva kule na tsini. Vhaṅwe vha vhaeni a vha ḓivhi hune tshikolo tsha vha hone.
Hu lavhelelwa u swika na vhuṅwe vhueni vhune vhu sa ḓivhe hune tshikolo itsho tsha vha hone. Ṅwalani ndaela ya masia ni tshi vha laedza uri vha nga swikisa hani afho tshikoloni vho takuwa ha masipala wa haṋu.
<fn>Tshivenda HL P3 Nov 2008 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 23.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo nadziphara zwovhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho yamafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwone kwa maipfi, kwovhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwatevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo, ndongazwigakanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi ku ananana ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga n.ilai fushaho. - Kunangele kwa maipfi ku anana naṱhoµea dzatshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maaneaa kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara nga utou angaredza zwi yelana na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndikwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelanazwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.- Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.- Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi- vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa - Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe- Zwidodombedzwa zwi khagala nahonezwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. - U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe - Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila ire na ndunzhendunzhe. - Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhu.i.- Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhu.i.- U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha udzhiele nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o linganelaho ambonalo yavhuḓi.
Vhuswikeleli ho lingahelaho- Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. - Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomvetoho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Vhuswikeleli ha fhasi - Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yodovhololwa. - Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho yamafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a .itevhelea. - Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. - Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhukoni vhu songo swikelelaho - Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokoudovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. - U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWILAPFU MARAGA:30 LUAMBO - O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone- lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe. - Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe- tshoṱhe. - Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi ngamurahu ha u vhalulula, usedzulusa. - Vhulapfu ndi hoteaho. - O shumisa milayo ya tshivhumbeo iṱoµeaho zwavhuḓi. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa zwavhu.isa nga nḓila yone.- nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele tshoṱhe.- Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo. -Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi ngamurahu ha u vhalulula, usedzulusa. - Vhulapfu ndi hoteaho. - O shumisa milayo ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwazwavhuµi nga nḓila i vhaleaho. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele.-Tshitaila, thouni na redzhisiṱara hunzhi zwo tea. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho teaho. - O shumisa ṱhoµeadza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yolinganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wamafhungo.- nḓivho ya maipfindi yo linganelahondivho, vhaṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thounina redzhisiṱara zwo tea lwo linganelaho.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahuha u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. - O shumisa ṱhoµeadza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho. -N.ivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho. - O shumisa ṱhoḓea dzamilayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei. - nḓivho yamaipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwo ngo tea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho lapfesesaho/pfufhifhalesesaho - Ho ngo shumisaṱhoµea dza milayo yatshivhumbeo. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi. nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomuvhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwi ana na anana na o.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
nḓivho yo linganelaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
mugudi u liana naṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa sitsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha upulana na/kana uita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA - O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. -O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nganḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa -O shumisa milayo yoteaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo -O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo - U na mihumbulo i fulufhedzisaho yaṱhoµea dzatshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re - O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho. - Ho ngoshumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
KHETHEKANYO YA C : ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone. - nḓivho ya maipfi yo teatshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele.- Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vhaṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfiyo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. - Tshibveledzwa tsho ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. - nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu - holapfesa/pfufhifhalesa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoµahuṅwe u khwiṋiswa vhunga i satei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara a zwi anani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu - holapfesesa/pfufhifhalesesa.
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziahokha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dzavhuṅwali(phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho yavhu.isa yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha nyimeledzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana naṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Vhuswikeleli ho dziaho - nḓivho i fushaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. - Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwoṱalutshedzwa, nahonezwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulozwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u itamvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Kholoni dzi a livhana.
U imelela sia nga mbuno dzo khwaṱhaho.
Tshi wanala/kwamiwa hani?
Tshi wanala ngafhi?
Fhethu hune mulaedzwa a khou takuwa hone.
Fhethu hune a khou ya hone.
Vhutsila ha u laedza - u shumisa zwanµa(tshamonde/tshauḽa)/masia na zwiṅwe.
<fn>Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 10.
Mihumbulo i a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Zwi re ngomu ndi zwa maṱhakheni nahone ndi zwa vhusiki ha nṱha.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lundwaho tshidele, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu ndi zwi pfalaho, zwo ḓi farana.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
Zwi re ngomu ndi zwo teaho, nahone zwo farana lwo linganelaho.
Mihumbulo i takadzaho i re na vhusiki vhu fushaho.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi vhusiki ho ṱahedzwa.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a ndinganelo, o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A zwo ngo swikelela u vha kha Luambo lwa Hayani, naho zwo ḓi pulanwa/hu na mvetomveto.
Zwi re ngomu a zwo ngo lulama na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwi fushi, kana a zwiho.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
U shumisa luambo lwa nṱhesa lwa kuambele/maambele.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/maambele.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi.
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara nga u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi vhu si gathi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa..
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone.
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara zwo liana tshoṱhe. - Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwa vhuṱali.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhungo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhulapfu ho tea.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Vhunzhi ha dzimbuno dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea fhedzi maanea a sala a tsha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, nahone zwo ṱanḓavhudzwa vhukuma, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, tshi kumedzeaho.
Tshivhumbeo ndi tsho teaho lwa tshoṱhe.
U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yone-yone.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi vhukuma.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U na nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga nḓila i fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombadzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/ kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho a tshi shumisa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho zwa ita zwi tshi liana huṅwe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa fhedzi hu na u ṱahedzwa ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwo ngo lingana kha Luambo lwa Hayani, naho ho ḓi vha na u pulana /kana mvetotmveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi. Ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo a dzo ngo shumiswa - hu na u shaedza huhulu ha zwithu zwa ndeme.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Phindulo ya mushumo uyu i sumbedza u xedza tshoṱhe vhuṱala.
U ṅwala - u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwi swikeleli/ zwiho/fushi na kathihi.--Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama, nga nḓila yone, nahone zwo fhaṱwa lwa vhuṱali vhukuma.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele..
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea ṱhoḓea dza mushumo.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lwo dziaho, u a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzululsa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lu fushaho.
Nḓivho ya maipfi i a fusha zwi tshi kwama ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi i fhasi nahone a ha tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. Tshitaela, redzhisṱara na thouni zwo tsa.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Ho ḓala vhukhakhi naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi konḓa vhukuma u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone nahone a i tei ndivho.
Tshitaela, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwi anani /tshimbilelani na ṱhoho ya mafhungo.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhales-a u fhirisa mpimo.
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, zwo ṱanḓavhudzwa lwa nṱhesa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala- mugudi u fara vhuṱala hone, hu na u liana/xelana zwiṱuku na ṱhoho.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa, na zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledzaho tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi vhukuma.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - mugudi u a xedza vhuṱala fhedzi zwa si khakhise ṱhalutshedzo nga u angaredza.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwinwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibvumbedzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa Hayani, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani, zwidodombe-dzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana/ mvetomveto a zwi fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisṱara zwo tea ndeme na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi , nahone tshi a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u lulamiswa, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓivha na u pulana /sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwi tou konḓa tshoṱhe u tevhelelea.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
Muṅwali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (Ndunzhendunzhe ya mafhungo).
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
Vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Mutumbu (mulaedza woṱhe).
Khoḽoni i tevhela dzina(hu si u dzhenisa mafhungo a kha zwitangi ha kona u ṅwalwa khoḽoni).
Maipfi a songo tou ambiwaho a vhe zwitangini (maambelwa).
U imela sia nga mbuno dzo khwaṱhaho.
Madzina a mufu na mabebo.
Zwe mufu a vha e zwone na zwe a itela lushaka.
Vhathu vhe a vha sia.
Mulaedza wo faredzaho ndivho.
Dzina ḽa tshibikwa.
Zwi tevhekane nga nḓila yone.
<fn>Tshivenda HL P3 Nov 2009.txt</fn>
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C.
Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/ maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea.
DZHIELE NZHELE: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na maipfi a ṱhoho ye na nanga.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u swika kha 450.
Ḓoroboni ya haṋu ho fhaṱwa senthara ya nyonyoloso. I na mitshini minzhi. Inwi ṅwalani maanea ane khao na buletshedza senthara heyo.
Senthara ya nyonyoloso ḓoroboni ya hashu.
Ho vuwa khani khulu vhukati ha Vho-Kulutu na Vho-Zwivhizwinzhi. Vho-Kulutu vha ri madokotela vha na vhukoni siani ḽa u lafha malwadze u fhirisa ṅanga dza sialala. Vho-Zwivhizwinzhi vhone vha tou dadadza, vha ri ṅanga dza sialala ndi dzone madzembelekete.
Ṅanga dza sialala dzi a kona u ilafha u fhirisa madokotela.
Vhathu vhanzhi vha ri goloi ndi tshishumiswa tshi sa tei u shaea muṱani. Muhumbulo uyu hu na vhathu vhane vha sa ime nawo.
Hu na tshanduko khulwane u bva tshe Vho-Mandela vha bva tshiduloni tsha vhuphuresidende nga 1999.
No tshimbila lwendo lulapfu lwa kharikhuḽamu heyi ntswa ya Tshitatamennde tsha Lushaka. Hu na zwo ni takadzaho, zwo ni dziedzaho na zwo ni mangadzaho.
Vhathu vhanzhi vha khou fhela nga vhulwadze ha khoḽera. Hu na khuwelelo ine muvhuso wa khou ita ine ya nga thivhela na u fhungudza vhulwadze hovhu.
Maga ane a nga dzhiiwa a u thivhela vhulwadze ha khoḽera.
Vhathu vha na mihumbulo yo fhambanaho zwi tshi yelana na zwine muthu a nga tea u zwi dzhiela nṱha musi a tshi nanga buḓo. Ndi muholo wavhuḓi kana ndi mushumo une muthu a vha na dzangalelo khawo.
Zwine muthu a fanela u zwi dzhiela nzhele musi a tshi nanga buḓo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso NTHIHi kha nṋa dzo ḓisendekaho khao. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
Mufhindulano vhukati ha Takalani Mandende wa bogisi ḽa poswo ḽa PO Box 2694, Ṱhohoyandou, 0950 na muzwala wawe Khumbudzo.
Khumbudzo: Muzwala! No vuwa hani muḓuhulu wa ha Mandende?
Takalani: A hu na u vuwa, hu vuwa inwi ane na ḓiḓivha. Hafhu nṋe zwa uri ndi pfi nnyi a thi na vhuṱanzi nazwo.
Khumbudzo: Ni songo nkhathula mbilu muzwala wanga, nṋe haya mafhungo aṋu ndi khao. Na zwino kubuli ku khou wanala.
Takalani: Iḓani nao. Hafhu nṋe basa ndo i lindela nga maṱo matswuku.
Khumbudzo: Ndi na ludungela lwa hune khotsi aṋu vha vha hone. Nahone na mafhungo e nda vhala kha gurannḓa o mpha vhuṅwe vhuṱali. Na riṋe ri ḓo shumisa hone.
Takalani: Tenda ndo no amba uri ndi a ni fulufhela.
Inwi ḓidzhieni ni Takalani Mandende. Hu na mudededzi ane na sa kone u ita tshithu ni songo thoma na mu kwama. Mu ṅwaleleni vhurifhi ha tshiofisi ni tshi khou mu ṱalutshedza nga vhukando vhune na ṱoḓou vhu dzhia uri ni wane khotsi aṋu.
Mudededzi waṋu vho ri u pfa zwine na khou ṱoḓou ita, vha humbela uri ni tou vha navho no livhana zwifhaṱuwo. Ṅwalani mufhindulano wo bvelelaho vhukati haṋu inwi Takalani na mudededzi avho.
Muzwala waṋu o ḓo ri a kha ndingedzo dza u ni thusa a mbo ḓi lovha nga khombo ya goloi. Nge vhathu vha ḓivha uri no vha ni tsini nae vho mbo ḓi ni humbela uri ni dzudzanye obitshuari yawe. Zwino inwi ṅwalani nganeavhutshilo/obitshuari iyo.
Makhulu waṋu Vho-Thidziambi vho fhedza miṅwaha ya fumalo nga ḽa 13 Ḽara. Makhulu waṋu vho vha vha tshi konesa u bika vhuswa ha vhutete/mavhele. Vha muṱa wa haṋu vho mbo ḓi vha itela vhuṱambo ha u pembelela ḓuvha ḽavho ḽa mabebo. Vhuṱambo uho ho vha vhuhulu nga ngoho.
Inwi ṅwalani garaṱa ine khayo na livhuwa vhathu vhoṱhe vho shelaho mulenzhe kha mushumo uyo.
Vhathu vhe vha vha vho ḓa vho ri u pfa hu tshi ambiwa nga vhukoni ha makhulu waṋu ha u bika vhutshena/vhutete vha ri a vha ṱuwi vha songo wana ndaela ya kubikele kwaho. Zwino inwi ṅwalani ndaela iyo ya u bika vhutete ya makhulu waṋu ni kone-ha u ṋea vhathu avho vho humbelaho.
Nzudzanyo dza mushumo hoyu dzo dzhia tshifhinga vhukuma. Ṅwalani dayari ni tshi khou sumbedza zwoṱhe zwo iteaho ho sala vhege uri mushumo u farwe, khathihi na zwa ḽeneḽo ḓuvha ḽa mushumo.
<fn>Tshivenda HL P3 Prep 2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi. i na masiaṱari a malo.
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha KHETHEKANYO iṅwe NA iṅwe.
Vhalani mbudziso dzoṱhe nga vhuronwane.
Phindulo dzaṋu kha dzi elane na mutevhe wa zwe mbudziso dza dzulisa zwone.
walani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
Inwi na khonani dzaṋu no vhuya na ya u dala kha iṅwe ya. orobo khulwane dza Afrika Tshipembe. Zwino inwi buletshedzani nga ha. orobo yeneyo..hoho kha i vhe [50] dzina. a. orobo yeneyo ye na nanga.
we. uvha no. o langana na khonani dzaṋu u ya fhethu ha u. imvumvusa. Inwi no. o tswa goloi ya vhabebi vhaṋu na. uwa ngayo na khonani dzaṋu. Ho. o ri musi ni nḓilani ya u vhuya na. angana na khombo ye ya sia khonani dzoṱhe dzi dzikhuvhabvu. Milandu yoṱhe ya vhilwa nṱha ha. hoho ya.u..walani maanea nga. hoho i tevhelaho: Zwe nda.
Vhathu vha zwigidigidi vha khou kavhiwa, vha lwala vha fhedza vho lovha nga dwadzetshifu. a VWFM tshifhinga tshi sa athu u swika..walani maanea ni tshi sengulusa fhungo iḽi nga. hoho ine ya ri: Thikhedzo ine ya nga. ewa vhalwadze vha VWFM.
U bva tshe muvhuso wa demokhirasi wa thoma, wo. isa mbetshelwa ya u thusa vhana vhe vha bebwa kha miṋa yazwishai na vhasidzana vhe vha vha zwipondwa zwa u vha na vhana vha si na vhaunḓi. Vhathu vha shumisa iyi mbetshelwa nga nḓila yavhuḓi na i si yavhuḓi. Zwino haseledzani no. isendeka nga.
vhuḓi na vhuvhi ha magavhelo a.
vhaṅwe vhathu vha takalela u shuma kha mishumo ya u tou tholwa ngeno vhaṅwe vha tshi amba uri u. ishuma ndi zwone zwa khwine. Zwino inwi. a.ani khani nga. hoho ine ya ri: U.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu ha ulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
o i rumela vhuongeloni uho.
Malume aṋu vho. o farwa nga vhulwadze lwa tshifhinga tshilapfu. Vho swika he vha iswa vhuongeloni vha lovhelahone. Inwi no vha muthu we a dzulesa navho musi vha sa athu u lwala. Vha muṱa vho ta inwi uri ni. o vha a faraho tshiteṅwa tsha nganeavhutshilo..walani nganeavhutshilo [30] ine na. o i vhala. uvha. a mbulungo.
Inwi ni makone wa bola ya milenzhe. Vha thimu khulwane ya ZWOṰHEZWOṰHE vho tswea mbilu nga kutambele kwaṋu, zwino vho. a u ni ambisa..walani mufhindulano vhukati haṋu na murumelwa a bvaho thimuni iyo.
Mukomana waṋu o fhaṱa mothele muhulu une na zwino wo no thoma u shuma. Inwi no tiwa uri ni. wale burotsha dzine dza. o wanala afho mothele. Dizainani/.walani burotsha ine vhathu vhane vha. o. a u dalela mothele uyu vha. o kona u. ivha zwinzhi nga ha tshumelo ya afho mothele..
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 100 u ya kha 120.
Tshikoloni tsha haṋu hu na tshikhala tsha mushumo tshine tsha khou. o.a mulindi o tou zwi gudelaho..walani khungedzelo ine khayo na vha ni tshi khou u an.
Tshigwada tsha vhurereli haṋu tsho. o fara lwendo lwa u ya khonferentsini/guvhanganoni. a vhurereli honoho. Zwino inwi no vha muṅwe wa vhathu vhe vha ya khonferentsini/guvhanganoni. e. a fhedza vhege yo.he..walani kha dayari yaṋu zwoṱhe zwe zwa bvelela khonferentsini/guvhanganoni u bva. uvha. e na swika u swika ni tshi vhuya..
<fn>Tshivenda HL P3.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari sumbe 7.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihikha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400.
No vha no ya khothe u thetshelesa mulandu wa murathu waṋu we a farelwa u rwa muṅwe. Musi ni henefho ha mbo ḓi sengwa muṅwe mulandu we na pfa u tshi ni takadza vhukuma.
Mulandu we wa sengwa wa ntakadza.
Vhunzhi ha vhaswa musi vho no vuledza pfunzo dzavho vha a ṱoḓa mishumo vha si i wane. Inwi ni vhona unga hu nga itwa mini u fhelisa thaidzo iyi?
Zwine vhaswa vha nga ita uri vha wane mishumo.
Kuhumbulele kwa vhatholi kwo fhambana. Hu na vhatholi vhane vha ri vhashumi vhavhuḓi ndi vhane vha vha na tshenzhemo, ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhashumi vhavhuḓi ndi vhane vha vha na ndalukanyo.
Vhashumi vha re na tshenzhemo vha khwiṋe u fhirisa vha re na ndalukanyo.
Ḓuvha ḽe Afrika Tshipembe ḽa wina u farelwa khaḽo mitambo ya bola ya milenzhe nga 2010.
Fhindulani mbudziso nthihikha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200.
No dzhenela muṱaṱisano wa lunako wa ḽiisela no imelela tshikolo tsha haṋu, na dzhia vhuimo ha u thoma, na pfufhiwa nga bege na R10 000. Zwino inwi ṅwalani vhurifhi ni ḓivhadze khonani yaṋu, ni mu ḓivhadze nga ha khonṱiraka ye na i wana kha vha DSTVna zwoṱhe zwine na ḓo ita nga masheleni ayo na zwe na fulufhedzisa u itela lushaka.
Nga 2010 ḽifhasi ḽoṱhe ḽi ḓo vha ḽi fhano ḽi tshi khou ṱalela mitambo ya bola. Zwine zwa khou ofhisa ndi vhugevhenga vhune naho vhu tshi khou lwiwanaho ha sa tou tenda u fhela tshoṱhe. Ṅwalani atikili ya gurannḓa ni ṋee mihumbulo yaṋu nga zwine zwa nga itwa u fhelisa tshoṱhe vhugevhenga.
Khonani yaṋu ya mbiluni o lovha nga khombo ya u tshaisiwa nga moḓoro. Sa khonani, vha muṱa vho ni dzhenisa kha komiti ya u dzudzanya mbulungo yawe. Tshaṋu tshiteṅwa nga ḓuvha ḽa mbulungo tshi ḓo vha tsha u vhala nganeavhutshilo ya mufu. Ni tshi khou shumisa nḓivho yaṋu na ya mashaka, ṅwalani nganeavhutshilo ya mufu ine na ḓo i vhala nga ḓuvha ḽa mbulungo.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
Muḓini wa haṋu hu na bisi ntswa yo rengwaho. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri vhathu vha ḓivhe nga hayo na tshumelo ine ya ḓo i ṋekedza kha vhathu.
Ṅwana wa mukomana waṋu u khou ḓa u ni humbela tshikoloni malugana na zwiṅwe zwo iteaho. Zwino ha hu ḓivhi zwavhuḓi. Inwi mu laedzeni uri a tshimbilise hani u bva ha haṋu u swika tshikoloni. Ni mu laedze na ofisi ya ṱhohoyatshikolo ine a fanela u swikela khayo.
<fn>Tshivenda HL PI.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleto, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Ri khou tshila kha ḽifhasi ḽa dzitshanduko. Tshanduko dzi bvelelaho dzi kwama mihasho yoṱhe ya muvhuso washu. Muhasho wa pfunzo wone u nga salafhi vhunga u wone mme a mihasho yoṱhe. Vho-Naledi Pandor vho ima tshisadzi vha ri murahu a ri tsha ya, ri ya phanḓa.
Musi kharikhuḽamu ya ripoto 550 i tshi khou welelela, pfunzo ntswa yo ṱoka midzi. Mafheloni a 2008 vhagudi vha gireidi 12 vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala mulingo wa u thoma. Musi muthu a tshi humbula uri mvelelo dzi ḓo vha hani, zwivhindi zwi a bva vhudzuloni zwa dovha zwa vhuelela.
U ḓianḓanya na tshanduko a zwi leluwi sa muthenga. Ri tou livhuwa musadzi wa vhasadzi Vho-Pandor vhane vha khou lwa nga nungo dzoṱhe uri ri wine tshiphuga tsha nndwa iyi. Vho dzudzanya miṱangano, dzikhoso, na zwiganḓiswa zwi ḽaho masheleni manzhi uri nḓivho na zwikili zwi rathe u bva henengei maṱhakheni u swika kha vhagudi. Vhaḽa vhannavhe vha vha vha tshi ri a vha rangwi phanḓa nga tshikete vho no sokou farelela zwiṱefu, ho sala u aṱama thunzi dza fhelela mulomoni.
Zwi a konadzea uri ri pembele ro takala musi mvelelo dza mulingo wa gireidi 12 dzi tshi bva nga Nyendavhusiku 2008. Zwi ṱodeaho ndi tshumisano yo dziaho i bvaho kha vhathu vhoṱhe, Tshanduko musi dzi tshi ḓa ri fanela u dzi ṱanganedza, ri si hanelele kha zwa kale. U ḓiṋekedzela kha mushumo ra shuma ra paḓa na awara dze ra tetshelwa dzone nga ḓuvha zwi nga ri bveledzela khaṋo mbuya. U ṱhonifhana na u funana zwone zwi ḓo ri ita vhathu.
Vhaṱoḓisisi vha pfunzo ntswa vho vhonela phanḓa vhukuma. Vho ri dzhenisa kha kharikhuḽamu i si na tshiṱalula i ṱanganedzwaho ḽifhasini ḽoṱhe. Vha Umalusi vhone vha khou ita mushumo muhulu wa u vhona uri pfunzo yashu i dzule i kha maimo a nṱha. Tshivhalo tsha thero dzine vhagudi vha gireidi 12 vha nga ita tsho tsa vhukuma musi tshi tshi vhambedzwa na tsha kharikhuḽamu i no khou welela. Ho vha hu tshi nangwa kha thero dza 124. Kha dzenedzo uri mugudi a wane ṱhanziela o vha a tshi nanga thero dza rathi naho a tshi nga ḓi engedza zwi tshi bva kha lutamo lwawe. Kha pfunzo iyi ntswa hu vho nangwa kha thero dza 29. Kha thero dzenedzo mugudi u nanga thero dza sumbe dzi bvaho kha zwigwada zwa thero zwo fhambanaho.
Shango ḽoṱhe ḽo sedza vhagudisi na vhagudi. Thabelo yaḽo ndi ya uri vha songo ri shonisa nandi. Nyeletshedzo i pwanyaho dzoṱhe ndi heyi: Vhagudisi funzani, vhagudi vhalani. Kha u ḓilugisela haṋu ni songo hangwa uri mushumo uyu we na u thoma kha gireidi 10 ni khou vuledza ṋaṅwaha. U aluwa ha nḓivho na zwikili zwo teaho u vha hone kha zwi nwelele kha mugudi na mugudisi muṅwe na muṅwe. Nḓila dzo vulea, u swika zwino a hu na ane a si ḓivhe hune a ya hone musi dzo haka midzi.
Mafhungo aya inwi ni vhona o livhiseswa kha zwigwada zwifhio zwa vhathu?
Ndi ngani mbilu dzashu dzi sa ruli musi ri tshi humbula uri mvelelo dza gireidi 12 dzi ḓo vha hani nga 2008?
Topolani fhungo ḽi sumbaho uri hu na vhaṅwe vhanna vha re na luvhengelambuluni kha vhafumakadzi.
Vho-Pandor vha khou zwi kona hani u rathisela nḓivho na zwikili zwa pfunzo ntswa kha vhagudi?
Thero dzine na lavhelelwa u dzi ita kha gireidi 12 ndi nngana?
Dzangano ḽine ḽa khou lisa pfunzo uri i vhe kha maimo avhuḓi ndi ḽifhio?
Bulani zwivhili zwine zwa nga ita uri mvelelo dza gireidi 12 dzi vhe dzavhuḓi nga 2008.
Fhungo ḽi tevhelaho ndi mbuno kana ndi muhumbulo Tikedzani phindulo yaṋu: Pfunzo ntswa yo ṱoka midzi?
Dzo haka midzi.
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni.
Zwi takadzesaho musi ri tshi ita thero dza pfunzo ntswa ndi zwifhio?
Thabelo ine vhathu vha khou rabela malugana na mulingo ndi ifhio?
Ndi ngani muhasho wa pfunzo u tshi dzhiwa sa wone mme a mihasho yoṱhe.
Vhalani mafhungo a tevhelaho, ni kone u nweledza tsumbadwadze dza vhulwadze ha swigiri nga maipfi a u bva kha 80 u swika kha 90.
Zwigidi na zwigidi zwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou lila nga vhulwadze ha swigiri, lwe vha Muhasho wa Mutakalo vha vhona zwi zwa ndeme uri vha bve fulo ḽa u ḓivhadza lushaka nga ha vhulwadze uvhu. Kanzhi fulo ḽeneḽo ḽi anzela u bviwa nga ṅwedzi wa Lara.
Vhathu vhanzhi vha vhona unga vhulwadze ha swigiri vhu fara muthu ngauri a vha a tshi ḽesa swigiri, mathina zwi songo ralo. Vhulwadze uvhu vhu vhangwa nga u ḓalesa ha swigiri malofhani a muthu zwo vhangwa ngauri muvhili u si tsha kona u bveledza insuḽini yo linganaho u hwala swigiri i tshi bva kha tsinga dza malofha uri i ye i shumiswe nga muvhili hu u itela uri muvhili u wane maaṋda.
Vhathu vhanzhi a vha ḓivhi tshiimo tshavho zwi tshi yelana na vhulwadze ha swigiri, fhedzi vha nga kona u zwi limuwa uri vha nayo nga u vhona vha tshi sokou farwa nga ḓora tshifhinga tshoṱhe. Tshiṅwe tshifhinga vha nga ita na u vuwa vhusiku vha tshi pfa vho omelwa vha tshi ṱoḓa maḓi a u nwa. Muthu a re na vhulwadze ha swigiri ha lengi u farwa nga nḓala. Dzuli-dzuli u ḓo pfa a tshi amba uri u ṱoḓa zwiḽiwa. A lenga u zwi wana u nga wana a tshi vho thoma u tetemela.
Vhulwadze ha swigiri vhu dovha hafhu ha ita uri muthu a sokou dzula nga u takuwa a tshi ya u bvisa maḓi, lune na vhusiku a nga ḓi vuwa luraru kana luṋa a tshi ya hone u ḓithusa.
Muthu ane a vha na vhulwadze ha swigiri u a vha na thaidzo ya u sa vhona zwavhuḓi. Kanzhi muthu onoyo u fhedzisela a tshi vho ambara na ngilasi dza maṱo uri dzi mu thuse a tshi vhala na musi a tshi ṅwala. Vhulwadze uvhu vhu ita uri muthu ane a vhu lwala a sa lenge u neta.
Tshiṅwe tshifhinga muthu ane a vha na hovhu vhulwadze u a swika hune a onda nga maanḓa. Muthu wa vhulwadze uvhu a nga zwi vhona uri u naho nga u lenga u fhola arali o bviwa nga tshilonda.
Nda vhuya nda vhona zwenezwi vhutshiloni hanga a thi iti tshiangatela.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Mvula yo vha i tshi khou na na tshifhango. Masindi a tshi tou khithi o niwa, ha vha hu musi Khathutshelo a tshi khou ri, 'Houḽa ni songo ri vhudza nga hae, u tou vha mutendi wa khavho.' U vhona urio wanetshedzwa ra wana o niwa nga ṱhoni; a lavhelesa Vho-Sara a ri khavho, 'Ndi tou tama ḽifhasi ḽi tshi fhanduwa ḽa mmila zwanga.'
Nangani fhungo ḽithihi ḽi re kha luambo lwa u vhiga (lwo livhaho) ni ḽi shandule ḽi vhe kha luambo lwa u ṱalutshedza,
Ipfi ḽo talelwaho ndi ḽiṱanganyi. Inwi ḽi shumiseni fhungoni ḽi pfalaho ḽe na tou ḓisikela.
Vho-Mukoki Tshilibana vho bebwa kha ḽa Godobi nga ḽa 20 Phando 1946. Muṱahabvu vho dzhena tshikolo Thavhine vha vuledza murole wa vhuṋa. Vho ḓo galatshiwa nga khonṱhiraka ya ha Thepha vha livha kha ḽa Bethala maḓabulani nga ṅwaha wa 1968. Musi mushumoni vho ṋewa tshifhinga tsha u awela vho vha vha tshi vhuya hayani u vhona muṱa wavho. Vho shuma henefha u swika vha tshi vhuiswa nga u lwala nga ṅwaha wa 1990. Vhuhoṱa ho mbo ḓi hulela u swika vha tshi ri sia sibadela tsha Khathutshelo nga ḽa 15 Phando 2001. Vho sia vhafumakadzi vhavhili na vhana vha ṱahe, vhatuka vhaṋa na vhasidzana vhaṱanu. Vha eḓele nga mulalo.
Vhumbani ḽiiti ḽi tshi bva kha dzina vhuhoṱa ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Mutevhe mupfufhi nga ngoho. A i tou vha yone i yoṱhe i no khou aluwa fhedzi lini, i tou vha yone i yoṱhe. A vhaho kule nayo lini. U tou rwela luṱingo kha 015 622 4900/4901 vha wana mafhungo nga vhuḓalo.
Nnyi zwawe ane a nga i ṱahela?
Kha khungedzelo iyi hu na aironi/ḽishandafhungo. Inwi i ṱalutshedzeni ni tshi tou dodombedza.
Khungedzelo iyi ni vhona yo livhiswa nga maanḓa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu Tikedzani?
Topolani mbudziso i sa ṱoḓi phindulo ni dovhe ni sumbedze uri ndi ngani muṅwali o i shumisa nga u ralo.
Hu na ḽifurase ḽo shumiswaho: nga u bonya ha iṱo. Bulani uri ḽi a mba mini.
<fn>Tshivenda MEMO FAL P1.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi.
A ri funza uri muthu a si pfi u fhedza nga u wela khomboni.
Masutu o vha a tshi dzulela u sutuka/suvha kha vhunzhi ha milandu; ha ngo laṱiselwa zwe a dzhenela mudededzi bungani/ zwe a bvisela maḓi boḓeloni/ ho ngo wanwa mulandu khothe na u ponyoka ḓuvha ḽe a rwiwa naho o dovha a farwa.
tambudza makhulu wawe lwa vhudzekani.
Ee, zwi a tenda sa izwi a tshi ri vhafumakadzi vha Siawoadza o no swiela vhoṱhe, (Arali mugudi a ḓwala uri hai, a tikedza nga zwi no pfala a fhiwe maraga).
Wa kokodza luranga na mafhuri a a tevhela -Arali muthu a vhinga mufumakadzi a re na vhana u kombetshedzea u dzhia na vhenevho vhana.
Ri nga humbulela uri ndi nga mulandu wa u aluswa nga makhulu.
Ee, o vulela mubvana.
Hai, mme awe vha tshe hone.
Hai, ho pfi kha ye a vhidze muunḓi wawe.
U litsha fola nga zwiṱuku nga zwiṱuku u swika muthu a tshi litsha tshoṱhe.
U sa ya he muthu a vha a tshi dahela hone.
U sendela kule na vhathu vha no daha dzikhuvhanganoni.
el-:U sumbedza sia kana dubo ḽa nyito.
A ri pfi naho vha tshi ri kaidza.
Vhurifhi- Ndi ḓo ḓwalela murathu wanga vhurifhi.
Makhadzi - Makhadzi vha ḓo mu bikela tshidzimba.
Nga u tou dalela fhethu afho.
Ri ḽa vhu tshi duba. U kunga kana u fhuredzela vharengi.
Uri vhagudi vha swikele ndivho ya zwe vha ḓela zwone tshikoloni/ uri vhagudisi vha ite mushumo wavho nga vhuḓifhinduleli,
Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya u langa vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhia vhukando vhu vhavhaho.
U tandulula thaidzo.
Ndi wa u thoma.
Vhu vhavhaho -Vhulwadze vhu vhavhaho ndi ha swigiri.
Dzema - Dzema ḽa u daha mbanzhe a si ḽavhuḓi,
Ha u nyefula.
Ndi ḽimudi ḽa tshitevheli. U sumbedza uri nyito i khou bvelela mazha.
<fn>Tshivenda MEMO FAL P3.txt</fn>
Vhubvo na vhuyo.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho.
<fn>Tshivenda MEMO HL P1.txt</fn>
Kha vhagudi na vhagudisi.
Ri vha ri tshi khou ofha tshanduko.
Ndi Minisita wa Pfunzo kha muvhuso wa lushaka.
Vhaḽa vhanna vhe vha vha vha tshi ri a vha rangwi phanḓa nga tshikete vho no sokou farelela zwiṱefu, ho sala u aṱama thunzi dza fhelela mulomoni.
Vha khou zwi kona nga u dzudzanya miṱangano, dzikhoso na zwiganḓiswa. KANA nga u pfumbudza vhathu vhoṱhe vha kwameaho.
U ṱanganedza tshanduko ri si hanelele kha zwa kale.
U ṱhonifhana/ u shumesa na zwiḓwe.
Ndi muhumbulo - Hu na vhathu vhanzhi vha sa athu u i pfesesa.
U farelela zwiṱefu - u mangala/akhamala.
U haka midzi - u hanganea.
U welela - U ya mafheleloni/ magumoni.
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni - U tshuwa.
A zwi leluwi sa muthenga -muthenga ndi tshithu tshi sa lemeli fhedzi u ṱanganedza tshanduko zwi a konḓa.
Tshikete - Musadzi/mufumakadzi.
Thero hedzi dzi ita uri ri kone u shumisa zwiko zwa shango ḽashu.
U wana zwikili zwo fhambanaho zwa u bveledza shango ḽashu na zwiḓwe.
Ndi ya uri vhagudisi kha vha funzese vhagudi vha vhalese.
Ngauri ndi wone u gudisaho vhathu u vhala na u ḓwala vha wanalaho kha mihasho yo fhambanaho/ vhathu vhoṱhe vha tea u wana murango wa pfunzo u itela u tshila zwavhuḓi.
Muthu a re na vhulwadze ha swigiri a nga vhonala nga u farwa nga ḓora tshifhinga tshoṱhe, u farwa nga nḓala tshifhinga tshinzhi. U dovha hafhu a dzulela u bvisa maḓi, Maṱo a thoma u sa vhonesa. U thoma u onda nga u ṱavhanya. A vha na tshilonda tshi a lenga u fhola.
Niwa- ṱhalutshedzo dzao dzi a yelana - muthu o niwaho nga mvula u a hanganea, na o niwaho nga ṱhoni u a hanganea na u shona.
Mutendi wa khavho - Mutendi a sa iti zwa vhukuma.
Khithi! : A tshi tou khithi, vhone vho mbo ḓi kwaṱa! Na fhungo ḽiḓwe na ḽiḓwe ḽi pfalaho.
Ndi ḓo vhalesa uri ndi phase. Mugudi a fhiwe maraga kha fhungo ḽi pfalaho.
Houḽa ndi ene ḓwana wa mme anga e eṱhe. Mugudi a fhiwe maraga kha fhungo ḽi pfalaho.
Ndi nganeavhutshilo ya mufu sa izwi ri tshi pfa ḓuvha ḽa lufu khathihi na maipfi a uri vha eḓele zwavhuḓi.
Ndi u ḓivhadza vha kha ḓi tshilaho nga ha ḓivhazwakale ya mufu.
Munna-wa-vhaṋe - Munna-wa-vhaṋe vho vha vhe mushumi wa biko.
Nga mulalo - Ni sale nga mulalo ḓwananga.
Yo livhiseswa kha vhathu vhahulwane. Ho pfi a vhaho kule nayo, hu si a niho kule nayo/ vha wana mafhungo, hu si ni wana...
Nnyi zwawe ane a nga i ṱahela Zwo itelwa u kunga/fhuredzela.
<fn>Tshivenda MEMO HL P3.txt</fn>
Dzina ḽa mufu.
Zwe mufu a ita na u sia kha lushaka.
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Fhethu hune muthu a khou takuwa hone.
Fhethu hune muthu a khou ya hone..
U dodombedza zwiga zwa ndeme zwoṱhe zwine zwa nga ita uri muthu a sa xele.
Vhulwadze uvhu vhu pfukela hani?
Vhu nga thivhelwa hani?
Mbonalo i kungaho.
<fn>Tshivenda SAL P1 EXEMPLAR MEMO.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
Ndi ṅwana o lovhelwaho nga vhabebi.
Ndi vhatukana. Vho vha vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani.
Makhadzi wawe a vha tendi.
A vha khou ntonda.
Vho lovha nga vhulwadze ha VWFM.
Vhokhotsimuhulu vha khou mu tambudza ngeno ene a tshi pfi Tambudzani.
Hai, "Ndi khou ḽa u vhavha."
Ndi mutshena. U na mavhudzi malapfu / lukanda lwawe ndi lutshena.
Hu khou vhambadzwa rokho.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Vhunzhi ha zwo lavhelelwaho zwo ṋekedzwa, fhedzi lu si lwa mathakheni.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekekza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva honeha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi u bva kha tshibveledzwa.
U ṱamba nga maḓi a mashika a re na zwitshili.
U daha fola.
U sa lu tsireledza kha ḓuvha.
U sa ḓiṋea tshifhinga tsha u awela.
U sa ḽa zwiliwa zwi re na pfushi.
U sa ita nyonyoloso lwo linganelaho hune wa bva biko.
Luambo na tshitaela.
U tevhedza ndaela sa tshivhalo tsha maipfi na zwiṅwe-vho.
ḓiresi i thungo ya tshaḓa tsha monde.
Hu na khoma (tshiawelo) kha theshano.
A hu na na phara ya u fhedzisela.
Dzina ḽo ṅwalwa na tshifani kha magumo.
U vha ita inwi zwine zwa sumbedza lunyadzo.
Ndi khou tou humbela vhathu!
Pholisa - Mapholisa: Mapholisa o fara zwigevhenga.
Muholo - Miholo: Miholo ya vhagudisi yo gonyiswa.
Khothe a yo ngo fhedza yo ḽi vhona mulandu / Khothe yo fhedza i songo ḽi vhona mulandu.
<fn>Tshivenda SAL P1 EXEMPLAR.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeḽeto, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Ndi nṋe muḓanalwo Magekha. Ndi mugudi a re kha gireidi 11 sekondari ya Vhudzagona. Vhabebi vhanga vhuvhili havho vho lovha nga khombo ya thekhisi ye ya dzhena fhasi ha bisi ya Mashonelo vha tshi khou ya mushumoni ha masipala. Zwino nṋe ndi khou dzula na makhadzi wanga. Vhazwala vhanga vha khou nkon.isela vhutshilo. Vha ntambudza lwa vhudzekani. Ndi tshi humbula uri vha tou tshintshana nga nṋe ndi nga ndi sa µihaṱula. Musi ndi tshi ṱoḓa u vha vhiga mulayoni, makhadzi wanga a vha tendi, vha ri ndi tou vha tshiḓahela kani, a thi zwi ḓivhi uri muzwala ndi musadzi. Musi ndi tshi vha vhudza uri a vha khou nṱanzwa, vha ri izwo ndi bve ndi fhele muḓini wavho. Ndi tshisiwana, ndo hanganea. Nda onesana na mavhele ndi ḓo vha ndo fhambana na maṱula.
Ndi nṋe Tambulani Ṱharaga. Ndi mugudi wa biko wa gireidi 12 sekondari ya Tshamaṋowana. Ndi ralo ngauri ndi nṋe ane nda dzhia vhuimo ha u thoma kha vhagudi vha 144. Vhabebi vhanga vhoṱhe vho lovha nga vhulwadze ha VWFM. Mme anga vho lovha mahoḽa, muṋe wanga vha mbo ḓi tevhela ṋaṅwaha. Ṱhamusi na nṋe vho nn.odza vhunga ndo vha ndi tshi ḽa navho. Zwino ndi khou dzula na khotsimuhulu wanga u ya nga he mashaka a dzudzanya ngaho. Vhokhotsimuhulu vho dzhia thundu yoṱhe ya muṋe wanga. Ndi khou ḽa u vhavha. Vhakomana vhanga vhavhili vha henefha muḓini vha tou ndzhombela zwiḽiwa vhunga ri tshi ḽela fhethu huthihi. Ḓuvha ḽine ha sevhiwa nga ṋama a thi i ṋangi, nṋe ndi wa muthotho. Zwine zwa mmangadza ndi uri khotsimuhulu wanga vha ri vha ḓo vha vha khou ndzhenisa tshikolo lwa u fhedzisela ṅwakani. Na ḽiṅwe na ḽiṅwe a vha na tshelede ya u ṋea maanga. Vha ri nda vuledza gireidi 12 ndi fanela uri ndi ḓiṱoḓele mushumo. Ndo vha ndi kha ḓi funa u isa pfunzo dzanga phanḓa, fhedzi zwi khou sea zwi tshi ṱanama nga ṅwambo wa vhusiwana. Arali no bebelwa marubini, ni songo sea vha ḽaho tshinyai.
Tshisiwana ndi mini?
Vhabebi vha muḓanalwo vho vha vha tshi shuma ngafhi?
Vhazwala vha muḓanalwo ndi vha mbeu-.e Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhagudi vha re kha gireidi 11 tshikoloni tsha Tshamaṋowana ndi vhangana?
Vhabebi vha Tambulani vho lovha hani?
Zwine Tambulani a khou ṱangana nazwo vhutshiloni zwi yelana hani na dzina ḽawe.
Tambulani a nga vha e na vhulwadze ha VWFM Tikedzani phindulo yaṋu.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni khwaṱhise nga u tou topola zwi re afho mafhungoni.
Musidzana a re kha tshifanyiso o dzula kha mini?
Ndi zwifhio zwine musidzana uyo a khou ḓitakadza ngazwo?
Tshifanyiso itsho tsho livhiswa kha vhafhio?
Musidzana uyo ndi murema kana ndi mutshena Tikedzani phindulo yaṋu.
Ni vhona uri musidzana uyo a nga vha o sinyuwa kana o takala Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwine zwa khou vhambadzwa nga u ṱanwa ha tshifanyiso itshi?
Musidzana uyu o fodwa e ngafhi Tikedzani phindulo yaṋu.
Nga maipfi a re vhukati ha 50 na 60, nweledzani zwithu zwi tshinyaho lukanda lwa muthu. Ni ṅwale mbuno dza sumbe dzi kha mafhungo a pfalaho. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangeni magumoni a samari yaṋu.
Vhunzhi ha vhathu vha tama u vha vhavhuḓi ngeno vha sa fari zwavhuḓi lukanda lwavho. U wana muthu a tshi sokou ṱamba nga maḓi a mashika a re na zwitshili a dovha a lu hwaya lwo kalulaho nga makhwayo, midzhawane na ngwane dza matombo a si na siya. Hezwi o lu hwaya lwa sala lu tshi vhuvhuyela, u wana muthada i tshi tou takala thovhela, i tshi ri ndi hone tshika yo bva matsina lu khou vhuvhuyela nga u vhaisala.
Muṅwe na muṅwe u ḽora nga ha u vha na lukanda lwavhuḓi, fhedzi-ha zwi tou ḓura u lu nakisa. Uri lukanda lu dzule lwo naka nahone lu tshi tamisa, ni fanela uri ni si dahe. U daha fola zwi ita uri malofha a si tshimbile zwavhuḓi na muvhili. U wana lukanda lwa muthu onoyo lu sa penyi nahone lu vha na muvhala wa nµolamiḽora.
Ḓuvha na ḽone ḽi a kona u tshinya lukanda lwa muthu lwa sala lu sa sedzei. Sazwezwo vhathu vha tea u tsireledza lukanda lwavho kha ḓuvha uri lu si tshinyale. Hezwi zwi nga konwa na nga u ṱola mapfura o lu fanelaho. Arali muthu a ḓiṋea tshifhinga tsho linganaho tsha u awela na u ḽa zwiḽiwa zwi re na pfushi, lukanda lwawe lu a simuwa zwavhuḓi lwa nakelela.
Muthu arali a vuwa a tshi ita nyonyoloso lwo linganelaho lune a bva biko, zwi ita uri lukanda lu simuwe lu penyelele ngauri miṋo na mashika zwi ḓo vha zwo bvela nnḓa. Naho u londota lukanda zwi tshi ḓura, nga ri lingedze u lu nakisa.
nne na khonani yanga ri khou tama u ya rothe. Hu pfi ri ḓo ya na muziamu wa zwithu zwa tshiṱalula. (Ende) na u ḓura a lu ḓuri. Ndi R300 (only). (Cousin) yanga u ḓo ḓa nga (Monday), zwi nga ita arali a nnḓela na tshelede heyo. Kha tshelede ya u la vha songo vhilahela. Ndi khou tou humbela vhathu!
Bulani zwiṋa zwo khakheaho no sedza tshivhumbeo tsha luṅwalo ulwu.
Nḓila ine Takalani a mba ngayo na mme awe yo khakhea ngafhi?
Ndi ngafhi he Takalani a shumisa luambo lwa u kwengweledza?
Shumisani maipfi o teaho vhudzuloni ha a re zwitangini.
Khakhululani maipfi a re zwitangini kana ni ṱoredze maipfi o teaho afho ho salaho zwikhala. Ṅwalani nomboro 3.2.1 u swika kha 3.2.20 ni konou ṅwala phindulo.
Vhagudisi vha na mushumo 3.2.1 (-hulu) wa u funza vhagudi vhudele. Mushumo hoyu vha nga 3.2.2 u kone 3.2.3 ... vha si khou 3.2.4 (thusa) na vhabebi. Vhana 3.2.5 (-ṱuku) vha a ḽa 3.2.6 (tshikolo) vha songo ṱamba. Ndi mushumo wa vhagudisi na vhabebi u vha eletshedza. Muthu muṅwe na muṅwe u a 3.2.7 (takala) u vha na lukanda lu no suvhelela. Muthu u fanela u ṱamba uri a si vhe na 3.2.8 (nukha). Muthu a tshi ṱamba u fanela u 3.2.9 (shuma) tshitaula na tshisibe. Musi muthu a tshi fhedza u ṱamba u fanela u 3.2.10 ... zwiḓolo zwine a anḓana nazwo. Vhagudisi vha a 3.2.11 (kwata) arali vhagudi vha tshi ḽa tshikoloni vha songo ṱamba. Ndi 3.2.12 ... hune muthu a fanela u ṱamba Heyi ndi 3.2.13 (vhudzisa) ine vhagudi vhanzhi vha i vhudzisa. Muthu u ṱamba tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe 3.2.14 ... muvhili 3.2.15 ... u na tshika. Vhathu vha humbula uri vhagudi vha re na vhuaḓa ndi vhatukana, 3.2.16 (mara) vha ḓi vha hone 3.2.17 (masidzana) vha re na vhuyaḓa. Tshikoloni na mahayani 3.2.18 ... fanela u vha na bommbi dza 3.2.19 ... uri vhana vha kone u ṱamba 3.2.20 ... musi vha tshi bva u ḓithusa.
Pholisa ḽo fara ḽiṱhannga ḽe ḽa vha ḽi tshi tswa dzigoloi, khathihi na u tswela vhathu thundu dza nḓuni musi vhe mishumoni. Zwikegulu na zwikalaha zwone zwo vha zwi tshi tou dzhielwa tshelede ya mundende nga ḓuvha ḽa muholo. Zwitukana na zwisidzana zwo vha zwi sa tsha ruṅwa vhengeleni nga mulandu wa nyofho. Khothe yo fhedza yo ḽi vhona mulandu ḽa gwevhiwa makole a rathi. Vhathu vha ḓo awela. tshanḓa tsha mulayo ndi tshilapfu. O vha a tshi ri u ḓo fhelela ngafhi Vhuvhava a vhu badeli. Makole a rathi a si thanga ya muthu. U ḓo vhuya o hoṱefhala.
Khothe yo fhedza yo ḽi vhona mulandu.
Bulani ḽibulazwithihi ḽa ipfi miṅwaha ḽo shumiswaho mafhungoni e na vhala ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Bulani uri fhungo ḽo talelwaho nga fhasi ḽi kha tshifhinga tshifhio Ni dovhe ni ḽi ṅwale no ḽi isa kha tshifhinga tsho fhelaho?
Shumisani ipfi thanga mafhungoni mararu o fhambanaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine ḽa amba zwone.
Vhumbani dzina ḽi tshi bva kha ḽiiti -hoṱefhala ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 GAUTENG.txt</fn>
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha khethekanyo A, B na C.
Ndi Vho-Alpheus vha tshi khou amba na mufumakadzi wavho.
Nga murahu ha miṅwaha miṋa musi khotsi a Ndalukanyo vho sia vhathu, mme awe vho ḓo mu isa Tshwane tshikoloni tsha vhana vha vhaholefhali u yo guda kulidzele kwa phiano, vhunga o vha o holefhala maṱo. Vho-Shonisani vho mu vhea zwanḓani zwa mudededzi a no konesa u tamba phiano. Ngoho mugudisi Vho-Makone vho vha vha tshi ri u i ritha wa wana khoḽidzhi yoṱhe yo ḓala dakalo.
Kulidzele kwa Ndalukanyo kwa phiano kwo ita uri Vho-Makone vha mu takalelese, lwe vha vho humbela mme awe uri vha mu tendele uri a iswe kha dokotela a no ḓivhesa nga ha vhuholefhali ha lushaka ulwo. Vho-Makone vho ḓo vha na vhushaka vhuhulu na mme a Ndalukanyo lwe vha fhedza vho malana. Vho-Makone vho ḓi isa phanḓa na u gudisa Ndalukanyo phiano lwe a fhedza o wina khaphu dzi re na tshivhalo. O ḓivhea kule na tsini.
Ndalukanyo nga nḓivho yawe ya phiano o ḓo gudisa vhaṅwe vha si vhaholefhali kulidzele kwa phiano. E kha zwenezwo zwa u gudisa, o ḓo humbelwa uri a gudise muṅwe musidzana wa lunako, we a vha a tshi khou ḓilugisela milingo yawe ya phiano. Ndalukanyo o mbo ḓi futelela u mu gudisa a sa fheli mbilu, naho ene muṋe o vha a tshi vho tama hoyu musidzana.
Ndalukanyo o ḓo wana thambo ya uri a wele seli ha malwanzhe u yo gudisa kulidzele kwa phiano ngei Amerika. O ri u vhuya Amerika vhathu vha mu dzhiela nṱha lwe na khoḽidzhi ye a dzhena khayo ya vho ṋewa dzina ḽawe. Ngoho vhathu vha afho he Ndalukanyo a hulela hone vho vha vha tshi nyefula na u vhenga vhaholefhali, fhedzi vho ri u vhona zwo iteaho kha Ndalukanyo vha vho vha funesa. Luvhengo o ḓo vha na vhana vhavhili.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u nweledza nga mbuno dza SUMBE, ni tshi sumbedza ndeme ya u ambara zwiambaro. Manweledzo aṋu a vhe kha tshivhumbeo tsha phara. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 50 na 60.
Zwiambaro zwi tsireledza mivhili yashu kha mufhiso wa ḓuvha. Ndi zwavhuḓi u ambara zwiambaro zwitshena arali hu tshi khou fhisesa. Hu na zwiambaro zwi ngaho dzidzhesi na madzhasi zwine zwa dudela, ngauralo zwa vha zwi tshi khou tsireledza mivhili yashu kha phepho. Musi hu na mvula u ḓo wana vhathu vho ambara dzithepha u itela uri mivhili yavho i si ṋukale ya rotholelwa. Vhathu vha shumaho migodini na maṱakani vha ambara zwiambaro zwo teaho uri vha si huvhale. Zwiambaro zwi a sumba mishumo ine vhathu vha vha khayo. Dzikhamphani nnzhi na zwikolo zwi na dzidzhunifomo dzazwo. Kuambarele kwa vhasadzi na kwa vhanna kwo fhambana. Zwiambaro zwi a kona u sumbedza mbeu ya muthu. Zwi nga ri mangadza arali ra vhona muṱhannga o ambara tshikete. Zwiambaro zwi a vusa muthu. Vhathu vha a ambara zwiambaro zwa maṱeleṱele wa wana vho tou nakelela.
b Munna a re kha tshifanyiso u na vhuhali, vhulenda.
Inwi ḽi thomeni nga maipfi haya: Musadzi, Hu na maṱanganyi o vhalaho kha mafhungo haya.
MAVHILI ni a shumise mafhungoni e na tou ḓisikela.
Ngoma dza TSHIVENḒA 3.2.1 vha dzi na mushumo muhulusa kha u 3.2.2... mikhwa ya vhana. Vhasidzana na vhatukana vha musalauno zwi a vhakon.ela 3.2.3 ... losha vhahulwane na vhabebi vhavho. Vhasidzana vhaṱukuvho vha vha tshi ya musevhethoni, vhatukana vha tshi ya 3.2.4 ... Vha tshivhuya zwo 3.2.5 ... zwi si tsha vha konḓela u losha na u hulisa vhathuvhahulwane. Ngoma hedzi dzo vha dzi tshi gudisa vhaswa vha musalauḽa ukon.elela. Dzo vha dzi tshi itwa nga khalaṅwaha ya 3.2.6 ... hu tshi tou3.2.7 ... Wo vha u tshi wana vhaswa vho sala vhe 3.2.8 ... mivhili yo bvatshiṱungu. Naho 3.2.9 ... ya na na tshifhango a hu na muswa we a vha a tshinga vhudzisa 3.2.10 ... zwiambaro zwawe zwi ngafhi. Nga tshifhinga hetshindi musi zwiambaro zwa nga tsini zwone zwa sialala hu tsindi kha 3.2.11 ...,ngeno kha vhasidzana hu 3.2.12 ... Vhaswa vha musalauno 3.2.13 ... vhana khuliso. Hu na vhaswa vhanzhi vhane 3.2.14... rwa vhabebi. Hezwi ndi3.2.15 ... Ndi ngazwo vhaswa vhaṅwe vha 3.2.16 ... sokou tsa vha tshigonya hu 3.2.17 ... na tshi no vha nakela. Vhagudisi 3.2.18...
Hu na mbudziso yo vhudziswaho kha khungedzelo iyi. Ndi iyo yo swifhadzwaho.
Khethekanyo iyi i na mbudziso thaṋu . Ni tea u fhindula mbudziso MBILI fhedzi dzine na funa nahone dzine na dzi pfesesa.
Zwo vha vhuedza mini?
Vhurifhi he Vho-Mutengwe vha vhu vhala ha si vha takadze ho vha hu tshi khou amba nga ha mini?
Vho-Mutengwe vho ita mini uri vha kone u tandulula thaidzo iyi?
Ndi vhufhio vhukhakhi he Vho-Ḓembe vha ita kha mulanga wavho na Vho-Mutengwe?
Vho-Mutengwe ni vhona u nga ri vho vha vha tshi kona u tshimbidza bindu. avho Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi mbudzi ifhio ye Rudzani a wana i siho?
Rudzani o ri u vhona zwauri a i ho a ita mini?
Ndi nnyi we a vha o tswa mbudzi iyi?
Rudzani o ita mini musi o no fara uyo muthu o tswaho?
Ni a tendelana na zwe a ita naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Mulandu wo fhelela ngafhi nahone wo tiba nnyi?
Nga mutaladzi muthihi fhedzi ri vhudzeni-vho zwe na guda kha mafhungo aya.
Ndi ngani Vho-Mphabana vho vha vha tshi khou tshimbila nga thaela. o fhelelaho?
Ndi zwifhio zwivhili zwo buliwaho zwine zwa nga itea arali muthu a tshi khou tshimbila nga thaela. o fhelelaho?
Vho-Mphabana vho fhedza vho ita mini nga thaidzo yavho ya thaela?
Mulandu uyu wo fhelisa hani?
Ulu lungano ndi lwa lushaka-ḓe?
Ndi zwifhio zwine zwa fhambanya lushaka ulu lwa ngano na dziṅwe Bulani ZWIRARU?
Ndi ifhio milaedza yo fhambanaho ye ya vha yo ṋewa ḓongololo na luaviavi uri i swikiswe vhathuni?
Ndi ufhio mulaedza we wa fhedza wo swika phanḓa.
Bulani mushumo MUTHIHIwa lushaka luno lwa ngano.
Ngoma-lungundu yo vha i ngoma-.e.
Yo vha i ngoma ya vhonnyi?
Ndi nnyi we a vha a tshi lidza ngoma iyi?
Ngoma-lungundu yo itshi shuma mini?
Bulani mishumo MIVHILI ya ngano dza sialala.
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 GAUTENG Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 8.
vho vha vha tshi farana sa munwe na luṋala''.
Kha vhathu vhoṱhe/vhabebi vhoṱhe (vhaholefhali na vha si vhaholefhali).
Vho malwa luvhili: vho malwa nga Vho-Alpheus vha dovha vha malwa nga Vho-Makone.
Minyanyani na kha dzikhamphani.
Ndi musidzana wa lunako.
Vhaholefhali kha vha farwe zwavhuḓi / Muthu arali e muholefhali a songo ḓinyadza/vhathu kha ri ṱanganedze vhaholefhali, na vhone ndi vhathu.
Ee, khaladzi awe ndi Maria.
Hai, o tou gudiswa nga Vho-Makone.
Hai, o mala Luvhengo.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekekza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva, hone-ha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi na mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
U sumba mushumo une ra shuma wone.
U sumbedza uri ri mbeu-ḓe?
Mulayo a u tendi ri tshi tshimbila ri songo ambara.
Musadzi, mpheni zwiḽiwa zwanga.
Mavhili a eneo o shumiswa mafhungoni a pfalaho.
Yaṋu: Mmbwa yaṋu yo nnduma.
Vhasidzana vha khou imba nyimbo.
Ndi zwithomathoma zwi wanalaho khofheni, nga maanḓa he ha vha hu na mapundu.
U fhungudza mavhadzi nga vhusiku vhuthihi.
Ndi vhanna na vhafumakadzi.
Mutengo wa hone a u swikelelei.
Ee, ndi azwi funa u vha na khofheni ho kunaho.
Hai, a thi zwi funi u vha na khofheni ho kunaho.
Mafhungoni mararu a pfalaho.
Zwo vha vhuedza mini?
Ndi ha u vhila tshikolodo tsha thundu dze vha hoda holosele.
Vho ya vha rengisela Vho-ḓembe vhengele ḽavho.
A vho ngo shandukisa madzina a muṋe wa vhengele uri u ḓe kha vho.
Vho vha vha sa koni u badela zwikolodo zwavho.
Vhengele. avho ḽo vha ḽi sina tshiṱoko.
Vho vha tshi khou shavha u vhulawa nga ṅwana wavho Maguada.
O vuwa a tevhela hune mukosi wa mbudzi wa khou pfala hone.
Mugudi a nga tendelana kana a hanedzana na zwe Rudzani a ita. Dzi.
O vha a tshi khou tea u vha laṱisa mukhwa wa u tswa.
O vha a tshi khou itela zwauri vha bve na ngoho.
Ho vha hu vhusiku zwino o vha a tshi khou ḓitsireledza.
A zwo ngo tea uri muthu a vhee mulayo zwanḓani zwawe.
O vha o tea o vhiga mulandu mapholisani kana musanda.
O vha o tea o vha fara a vha isa mapholisani.
Mafhungo a elanaho na tshiṱori?
U tswa a hu vhuedzi.
Vho ri a vha na tshelede ya u renga thaela.
Vha nga bvelelwa nga phanzi / khombo vhe nḓilani.
Vha nga farwa nga mapholisa a badani.
Vho fhedza vho renga thaela nga mugwinyathi.
Vho fhedza vho farwa nga mapholisa, mulandu wa tiba vhone vha badela tshelede nnzhi i fhiraho mutengo wa thaela.
Ndi lwa tsiko.
Lu a thasulula thaidzo dzo vhathu.
Lu a ṱalutshedza vhubvo ha zwithu.
Lu a gudisa ṅwana uri a vhe na lutendo.
ḓongololo. o laedzwa uri vhathu vhe u fa vha vhuye.
Luaviavi lwo laedzwa uri vhathu vha ri u fa vha ye tshoṱhe.
Wa uri vhathu vha ri u fa vha ye tshoṱhe.
U thasulula thaidzo.
U mvumvusa vhathu.
Ngoma ya vhadzimu ine ya ya ofhiwa nga vhathu vhoṱhe na u i hulisa.
Yo vha i ya Vhasenzi.
Yo vha i tshi shuma musi wa mmbi/nndwa u itela u kunda maswina.
Dzi ḓivhadza vhaswa vhubvo/mvelo ya lushaka.
Dzi kuvhanganya vhathu na u ita uri vhathu vha ḓowelane.
Dzi a mvumvusa.
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 LIMPOPO.txt</fn>
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha khethekanyo A, B na C.
Ndi Vho-Alpheus vha tshi khou amba na mufumakadzi wavho.
Nga murahu ha miṅwaha miṋa musi khotsi a Ndalukanyo vho sia vhathu, mme awe vho ḓo mu isa Tshwane tshikoloni tsha vhana vha vhaholefhali u yo guda kulidzele kwa phiano, vhunga o vha o holefhala maṱo. Vho-Shonisani vho mu vhea zwanḓani zwa mudededzi a no konesa u tamba phiano. Ngoho mugudisi Vho-Makone vho vha vha tshi ri u i ritha wa wana khoḽidzhi yoṱhe yo ḓala dakalo.
Kulidzele kwa Ndalukanyo kwa phiano kwo ita uri Vho-Makone vha mu takalelese, lwe vha vho humbela mme awe uri vha mu tendele uri a iswe kha dokotela a no ḓivhesa nga ha vhuholefhali ha lushaka ulwo. Vho-Makone vho ḓo vha na vhushaka vhuhulu na mme a Ndalukanyo lwe vha fhedza vho malana. Vho-Makone vho ḓi isa phanḓa na u gudisa Ndalukanyo phiano lwe a fhedza o wina khaphu dzi re na tshivhalo. O ḓivhea kule na tsini.
Ndalukanyo nga nḓivho yawe ya phiano o ḓo gudisa vhaṅwe vha si vhaholefhali kulidzele kwa phiano. E kha zwenezwo zwa u gudisa, o ḓo humbelwa uri a gudise muṅwe musidzana wa lunako, we a vha a tshi khou ḓilugisela milingo yawe ya phiano. Ndalukanyo o mbo ḓi futelela u mu gudisa a sa fheli mbilu, naho ene muṋe o vha a tshi vho tama hoyu musidzana.
Ndalukanyo o ḓo wana thambo ya uri a wele seli ha malwanzhe u yo gudisa kulidzele kwa phiano ngei Amerika. O ri u vhuya Amerika vhathu vha mu dzhiela nṱha lwe na khoḽidzhi ye a dzhena khayo ya vho ṋewa dzina ḽawe. Ngoho vhathu vha afho he Ndalukanyo a hulela hone vho vha vha tshi nyefula na u vhenga vhaholefhali, fhedzi vho ri u vhona zwo iteaho kha Ndalukanyo vha vho vha funesa. Luvhengo o ḓo vha na vhana vhavhili.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u nweledza nga mbuno dza SUMBE, ni tshi sumbedza ndeme ya u ambara zwiambaro. Manweledzo aṋu a vhe kha tshivhumbeo tsha phara. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 50 na 60.
Zwiambaro zwi tsireledza mivhili yashu kha mufhiso wa ḓuvha. Ndi zwavhuḓi u ambara zwiambaro zwitshena arali hu tshi khou fhisesa. Hu na zwiambaro zwi ngaho dzidzhesi na madzhasi zwine zwa dudela, ngauralo zwa vha zwi tshi khou tsireledza mivhili yashu kha phepho. Musi hu na mvula u ḓo wana vhathu vho ambara dzithepha u itela uri mivhili yavho i si ṋukale ya rotholelwa. Vhathu vha shumaho migodini na maṱakani vha ambara zwiambaro zwo teaho uri vha si huvhale. Zwiambaro zwi a sumba mishumo ine vhathu vha vha khayo. Dzikhamphani nnzhi na zwikolo zwi na dzidzhunifomo dzazwo. Kuambarele kwa vhasadzi na kwa vhanna kwo fhambana. Zwiambaro zwi a kona u sumbedza mbeu ya muthu. Zwi nga ri mangadza arali ra vhona muṱhannga o ambara tshikete. Zwiambaro zwi a vusa muthu. Vhathu vha a ambara zwiambaro zwa maṱeleṱele wa wana vho tou nakelela.
b Munna a re kha tshifanyiso u na vhuhali, vhulenda.
Inwi ḽi thomeni nga maipfi haya: Musadzi, Hu na maṱanganyi o vhalaho kha mafhungo haya.
MAVHILI ni a shumise mafhungoni e na tou ḓisikela.
Ngoma dza TSHIVENḒA 3.2.1 vha dzi na mushumo muhulusa kha u 3.2.2 ... mikhwa ya vhana. Vhasidzana na vhatukana vha musalauno zwivha konḓela 3.2.3 ... losha vhahulwane na vhabebi vhavho. Vhasidzana vhaṱuku vho vha vha tshi ya musevhethoni, vhatukana vha tshi ya 3.2.4 Vha tshi vhuya zwo 3.2.5 ... zwi si tsha vha konḓela u losha na u hulisavhathu vhahulwane. Ngoma hedzi dzo vha dzi tshi gudisa vhaswa vha musalauḽa u konḓelela, Dzo vha dzi tshi itwa nga khalaṅwaha ya 3.2.6 hu tshi tou 3.2.7 ... Wo vha u tshi wana vhaswa vho sala vhe 3.2.8 ...mivhili yo bva tshiṱungu. Naho 3.2.9 ... ya na na tshifhango a hu na muswa we a vha a tshi nga vhudzisa 3.2.10 ... zwiambaro zwawe zwi ngafhi. Nga tshifhinga hetshi ndi musi zwiambaro zwa nga tsini zwosialala hu tsindi kha 3.2.11 ..., ngeno kha vhasidzana hu 3.2.12 ... Vhaswa vha musalauno 3.2.13 ... vha na khuliso. Hu na vhaswa vhanzhi vhane 3.2.14... rwa vhabebi. Hezwi ndi 3.2.15 ... Ndi ngazwo vhaswa vhaṅwe vha 3.2.16 ... sokou tsa vha tshi gonya hu 3.2.17 ... na tshi no vhnakela. Vhagudisi 3.2.18 ... vhafunzi vha fanela u tou 3.2.19...
Hu na mbudziso yo vhudziswaho kha khungedzelo iyi. Ndi iyo yo swifhadzwaho.
Fhindulani nganeapfufhi MBILI fhedzi kha ṱhanu dzo vhudziswaho.
Nṋe ndi khou amba fhedzi uri ndo ḽora tshiḽa tshipengo tshavho tsha zwiḽa musi ri tshi kha ḓi aluwa tsho vuwa lwe vha vha vha tshi vho ita na zwa u vhulaha vhathu sa zwenezwiḽa kale.
Mafhungo aya o ambwa nga nnyi nahone a tshi vhudza nnyi?
Vhathu avha vho vha vhe ngafhi?
Ndi ngani vhusiku ha iḽo ḓuvha Vho-Dolly vha songo dzi bonya?
Vho-Dolly vho vha vha tshi shuma ngafhi Tikedzani phindulo yaṋu.
No guda mini nga ha muambi wa aya mafhungo zwi tshi elana na aya mafhungo?
Vha songo tshenuwa na khathihi Vhosedzheni, nṋe ndo ḓela u vhiga uri ṅwananga wa khomba a no pfi Alice a thi khou mu vhona na u ḓivha he a ya.'' Ndi Vho-Daswa vha tshi tou sumbedza tshoṱhe uri zwa vhukuma vha vhuṱalani ha ṅwana wavho.
Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi nahone sa mini?
Musi Vho-Daswa vha tshi ri a vha ḓivhi he Alice a ya, ni vhona i mbuno kana i si mbuno Tikedzani phindulo yaṋu.
Arali zwe zwa bvelela kha Alice zwa bvelela kha inwi ni nga ita mini?
Nga ḽi tevhelaho nga matsheloni khotsi a mulisa a humbela mushumoni uri a wane thendelo ya u ya u ṱola ṅwana wawe sibadela. Minidzhere wawe a si vhuye a vha na zwiṅwe, o mbo ḓi mu tendela. I tshi sala i tshi rwa iri ya ṱahe, ndi musi khotsi a Mulisa o lindela u ṋewa thendelo ya u pfi a dzhene.
Khotsi a Mulisa a no khou ambiwa ndi nnyi?
Mulisa ndi wa mbeu-.e Nga u vha mbeu yeneyo zwo takadza khotsi awe?
Ndi ngani Angie o zwifhela munna wawe a ri u na thumbu?
Mulisa o bebwa vhuongeloni vhufhio?
Mawanwa a vhulwadze ha Mulisa u ya nga ha dokotela ndi afhio?
Ri tshi swika hangei hune ra khou ya hone na nṋe ndi ḓo vha vulela-vho mulandu hoyu wa u ntshutshedza nga u lidza zwigidi musi vho nṋekedza mushumo wa u vala mavothi.
Ndi nnyi we a amba fhungo iḽi, nahone o vha a tshi khou vhudza vhonnyi?
Alice u vhona vhabebi vhawe vhe vhathu vha u ṱoḓesa ngoho. Inwi ni vhona i mbuno kana ku kuvhonele kwa Alice Tikedzani phindulo yaṋu.
Vho-Mkhize a zwo ngo vha dzhiela tshifhinga u swika afha he vha vhidzelwa hone. Vha tshi dzhena nḓuni, zwa vha kanukisa musi hu tshi pfi kha vha swike ngei lufherani lwa bvungwi hune Vhadau vha eḓela hone, madzuloni a u vhudzisa naho vha sa pfesesi vho mbo ḓi fhirela henengei.
Ndi nnyi we a vha o vhidza bishopho Mkhize?
Vho vha vha tshi khou vhidzelwa mini?
Ndi ngani bishopho Mkhize a songo vhuya a lenga u swika he a vha o vhidzwa hone?
Thero ye na guda nga iyi nganeapfufhi ndi ifhio Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhadau vho vha vhe kha vhuimo vhufhio kha kereke yeneyo?
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 LIMPOPO MEMO.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 8.
vho vha vha tshi farana sa munwe na luṋala''.
Kha vhathu vhoṱhe/vhabebi vhoṱhe (vhaholefhali na vha si vhaholefhali).
Vho malwa luvhili: vho malwa nga Vho-Alpheus vha dovha vha malwa nga Vho-Makone.
Minyanyani na kha dzikhamphani.
Ndi musidzana wa lunako.
Vhaholefhali kha vha farwe zwavhuḓi / Muthu arali e muholefhali a songo ḓinyadza/vhathu kha ri ṱanganedze vhaholefhali, na vhone ndi vhathu.
Ee, khaladzi awe ndi Maria.
Hai, o tou gudiswa nga Vho-Makone.
Hai, o mala Luvhengo.
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekekza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva, hone-ha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi na mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
U sumba mushumo une ra shuma wone.
U sumbedza uri ri mbeu-ḓe?
Mulayo a u tendi ri tshi tshimbila ri songo ambara.
Musadzi, mpheni zwiḽiwa zwanga.
Mavhili a eneo o shumiswa mafhungoni a pfalaho.
Yaṋu: Mmbwa yaṋu yo nnduma.
Vhasidzana vha khou imba nyimbo.
Ndi zwithomathoma zwi wanalaho khofheni, nga maanḓa he ha vha hu na mapundu.
U fhungudza mavhadzi nga vhusiku vhuthihi.
Ndi vhanna na vhafumakadzi.
Mutengo wa hone a u swikelelei?
Ee, ndi zwi funa u vha na khofheni ho kunaho.
Hai, a thi zwi funi u vha khofheni ho kunaho.
Mafhungoni mararu a pfalaho.
Vho vha vhe hodelani.
Ndi ngauri vho vha vho tumbula uri munna wavho o vhuya a penga vha sa zwi ḓivhi,
Vho vha vha tshi khou humbula uri arali tsha vuwa vha ḓo tou zwi ita hani.
Vha humbula nḓila ya u ṱala Vho-Tshobe vha wana vha si na mbuno dza u tikedza ṱhalano.
Yunivesithi vha funza thero ya Education, vha dovha vha vha na ofisi henengei.
U a luṱanya ngauri o luṱanya munna na mufumakadzi wawe nga mazwifhi.
Ofisi ya muvhusowapo, sa mabalane muhulwane.
A si mbuno, ngauri ndi vhone vho mu dzumbaho hune vha ha masipala vha laṱa hone mathukhwi.
Ngauri mme awe vho ṱuwa vhuhadzi nge a vha dzhiela nnḓu,
Ndi nga ya ofisini dza vhashumelavhapo kana nda ya mapholisani u vhiga u tambudzwa uhu.
O vha a tshi khou shavha uri a mu vhudza ngoho u ḓo mu ṱala,
Ṅwana u khou lwala nga u shaya mikando u bva tshe a bebwa.
Mme a ṅwana vha khou wanala vha si na mikando, zwi khou timatimisa uri a nga vha e ṅwana wavho wa vhukuma.
U rengisa zwigidi na zwiṱhavhani zwi siho mulayoni.
Kutshilele kwawe ku vho mu eḓedza dzhele nahone kwo fhambanela kule na kwa vhabebi vhawe/shango ḽi vho mu ḓivha e musidzana a rengisaho zwidzidzivhadzi sa izwi zwo bva na kha gurannḓa,
Ndi mbuno, ngauri khotsi awe ndi mufunzi. Vha tea u ṱoḓa kutshilele kune kwa vha kwa vhukuma fhedzi.
Vho vha vha tshi khou vhidzelwa uri hu itwe vhukwila ha u vha dzhenisa kha zwavhudzekani vhe na ndivho ya u vha tshinya dzina.
Ri nga ri a vho ngo lenga ngauri vho vha vha tshi khou ya mu.uni wa miraḓo mihulwane ya kereke yavho.
Muthu ha fulufhelwi ngauri Vho-Mkhize vho fulufhela Vho-Ria vha fhedza vha tshi vho vha dzhenisa tshivhini tsha vhupombwe na u vha shata AIDS.
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Gauteng.doc.txt</fn>
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Talelani hune khethekanyo ya fhelela hone.
Nomborani phindulo iṅwe na iṅwe zwi tshi anana na zwe zwa nomboriswa zwone kha bammbiri ḽa mbudziso.
Ni tshi fhedza phindulo iṅwe na iṅwe pfukani mutalo.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo, khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Muḓini wa Vho-Nakudze ho ri u bebwa ṅwana wa musidzana a mbo ḓi irwa u pfi Masana saizwi ho vha hu si na ṅwana, Zwe zwa takadzesa vhabebi vhawe vhe vha vha vhe vhaholefhali ndi uri Masana o vha e na miraḓo yo fhelelaho.
Tshifhinga tshoṱhe Masana o vha a tshi dzulela u vhudza vhabebi vhawe uri u ḓo vha dzudza, vha tshi sokou, ''Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala''. O ḓo vha muthu a ṱhaphudzaho pfunzo dzawe dza phuraimari a songo vhuya a dovholola murole. Musi a tshi swika sekondari o vha a tshi anzela u vha ene a fhiraho kiḽasi yoṱhe kha thesite dze a vha a tshi ṅwala. O mbo tou vuwa e eneaḽa a uri vhukuma mafhuri a wela vha si na dzikhali vhunga vhabebi vhawe khuvha vho vha vha tshi tshila nga yone ya mundende.
Musi a tshi phasela kha maṱiriki ndi musi o shuma zwavhuḓi vhukuma, kha thero dza Metse na Saintsi o vha o wana dzoṱhe.
Vhaṅwe vhe vha vha vhe na vivho nae vho thoma u mu nyefula vha ri naho zwo ralo u phasela kha gireidi 12, arali zwa phasa zwi ḓo ya nga mini tshikoloni. Hufha hu tshi tshilwa nga ya mundende. Izwo Masana ho ngo zwi londa, o isa phanḓa na u vhala bugu dzawe. Ṱhohoyatshikolo Vho-Muṱuṱuwedzi vha mu vhudza uri kha vhale nga maanḓa, zwithu zwi ḓo vhuya zwa luga.
Vhaṱhannga vha mu vhambela maano a uri vha tou mu ambisa vhe vhanzhi, arali a vhuya a tenda muthihi hu ḓo vha u mu khakhisa kha pfunzo dzawe saizwi mafhungo a lufuno a tshi dzindela muthu kha zwa pfunzo. Musi vha tshi ya kha Masana vho vha vha tshi vhuya na phindulo ya uri pfunzo ndi ene munna a sa ṱali, nahone ane u fhambana nae nga ḓuvha ḽa lufu.
Musi a tshi ḓa kha kotara ya vhuraru ya ṅwaha Masana a thoma u vha na thaidzo ya uri arali a phasa a sa wane bazari u ḓo tou zwi itisa hani. A dovha a ḓirindidza nga ḽa uri Mudzimu ene u a ḓivha. Mvelelo dza gireidi 12 dzo ri dzi tshi bva Masana a vha o phasa nga vhuswikeli ha nṱhesa. O vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ya u ṱanganedza pfufho ngei Bulugwane.
O ḓo ṱuwa na vhabebi vhawe musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho. Vhabebi vhawe vho vha vho takala vhukuma musi vha tshi vhona zwivhuya zwe ṅwana wavho a ita. O mbo ḓi ya u gudela BSc ya Mechanical Engeneering ngei Wits. Zwiḽa zwe vhaṅwe vha vha vha tshi humbula u mu kongona ngazwo zwauri naho a phasa u ḓo ya nga mini tshikoloni, vha vho nga vho tou vhangula vha dzibazari uri vha tou phaphulana vha tshi ḓa kha Masana. Khamphani dzi no swika ṱhanu dzo mu shavhedza nga masheleni a re na tshivhalo uri a kone u isa pfunzo dzawe phanḓa.
Ri tshi khou amba zwino Masana ndi Mulanguli Muhulwane kha muṅwe wa migodi ya Afrika Tshipembe. Masana o ḓisa tshedza muṱani wa hawe.
Arali Masana o kona izwi, inwi zwi nga ni balela ngani?
Tshelede ya u renga zwiḽiwa Vho-Nakudze vho vha vha tshi i wana ngafhi?
Thero dze Masana a vha a tshi dzi konesa ndi dzifhio Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo dzawe?
Ndi zwifhio zwe zwa takadzesa Vho-Nakudze?
Vhabebi vha Masana vho vha vha tshi shuma mushumo-ḓe?
Ndi zwifhio zwe Vho-Muṱuṱuwedzi vha ita zwi elanaho na dzina ḽavho.
Zwauri pfunzo ndi ifa ndi ngoho kana a si ngoho Tikedzani phindulo yaṋu.
No ṱalela itsho tshifanyiso ni vhona unga Masana u khou ita mini?
Inwi ni vhona unga Masana o vha e mbeu-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwivhuya zwine Masana na nga mu khoḓela zwone?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai.
Masana o vha a tshi funesa vhaṱhannga.
Masana o vha e na vhukoni siani ḽa pfunzo.
Ndi ngani Vho-Nakudze vho ira ṅwana wavho dzina ḽa Masana?
Inwi ni vhona unga mafhungo aya o livhiswa kha vhaswa kana vhaaluwa Tikedzani?
Mafhungo aya a ri funza mini?
Vhalani mafhungo a tevhelaho. Nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara, nweledzani zwine na nga ita u thivhela tshinyadzo ya vhupo. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe u bva kha 50 u ya kha 60. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
Vhupo vhune ra dzula khaho vhu fanela u farwa zwavhuḓi. Musi ri tshi amba nga vhupo, ri vha ri khou amba vhathu, maḓaka na zwipuka. Vhathu nga vhuṱali he vha ṋewa nga Muvhumbi ndi vhone vha langaho vhupo. Vha a shuma uri vha kone u bveledza zwiḽiwa. Hu a limiwa, hu a reḓiwa khuni, fhedzi hezwi zwoṱhe a zwo ngo tea u tshinya vhupo.
Arali vhupo vhu songo ṱhogomelwa nga ngona, vhu a vha khombo kha vhadzulapo. khebuḽu dza muḓagasi dzi songo tibedzwaho zwavhuḓi dzi nga ḓi vhulaya muthu. Izwi zwi nkhumbudza Takalani khonani yanga we a ri a khou rema davhi ḽa muri ḽa wela kha khebuḽu. A mbo ḓi shanduka a vha mudala muvhili woṱhe ha vha u lovhela henefho. U fhaṱa philiphilini dza milambo na nngwani zwi khombo ngauri zwifhaṱo na ndaka zwi nga ḓi kumbiwa arali ha vha na miḓalo.
Vhupo vhu nga tshikafhadzwa nga vhathu na dziphukha. Mufhe u a tshikafhala musi vhathu vha tshi fhisa maḓaka, vha tshi reila goloi dzi dubisaho mutsi munzhi, na musi vha tshi laṱekanya mashika hoṱhe-hoṱhe. U fula ha zwifuwo kha gammba nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu.
Vhagudi musi vha zwikoloni vha a ḽa, vha a kherukanya mabammbiri. Zwo tea uri kiḽasirumu iṅwe na iṅwe i vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika. Hu ḓi nga na hayani mashika a songo sokou laṱwa hoṱhe-hoṱhe, kha a laṱwe ḓaleḓaleni.
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale mafhungo nga vhuronwane uri ni ḓo kona u lulamisa maipfi a re zwitangini. Ho salaho zwikhala dzhenisani maipfi o teaho. Ni shumise mutevhe wa maipfi e na ṋewa. Ṅwalani nomboro ya mbudziso na ipfi ḽo teaho fhedzi.
Vho-Mandela ndi ḽizhakanḓila ḽa mbofholowo. Vho ri 3.1.1 (shuma) vha sa neti. Ṋamusi ri khou ḓiphina nga mitshelo ya kuhumbulele 3.1.2 (avho). Kha vha 3.1.3 vha nge nḓou. A 3.1.4 ... kale ri tshi khou 3.1.5 (pembela) uri vho fhedza miṅwaha ya 3.1.6 ... Vhaimbi vho fhambanaho vho imba 3.1.7 ... dzo fhambanaho dza u khoḓa Vho- 3.1.8 R ... 3.1.9 N ... (madzina nga vhudalo) Mandela. Mukalaha avha vha anzela u ambara 3.1.10 ... ndapfu. Ndi vhone Muphresidennde wa u 3.1.11 ... wa 3.1.12 ... kha ḽa Afrika Tshipembe. U bva nga 1994 3.1.13 ... tsho fheliswa lwa 3.1.14 ... Vho-Mandela vho vhusa miṅwaha 3.1.15 (ṱhanu) vha siela Vho-Mbeki. U ya nga 3.1.16 ... ya Afrika Tshipembe hu fanela u 3.1.17 (vouta) nga murahu ha miṅwaha miṱanu. Hun a 3.1.18 ... manzhi a dzhenelelaho 3.1.19 ... u vouta, 3.1.20 ... ANC I ḓi vha yone I winaho.
Ndi nṋe khotsi a Grace Magekha a re kha gireidi 12 tshikoloni tsho bulwaho afho nṱha.
Ndi khou vhilaela nga vhagudisi vhane vha khou dzulela u ambisa Ṅwananga, Vhagudisi havho ndi Vho-Ḽalumbe na Vho-Lufaṱinga. Vho-Ḽalumbe vho vhudza Grace uri a sa vha funa vha ḓo mu feilisa vhunga vhe vhone mugudisi wa kiḽasi yawe. Vho-Lufaṱinga u bva tshe a vha lamba, vha khou mu sala murahu lu sa takadziho. Vha dzulela u mu rwa. Mulovha o vhuya o vhaisala kha tshirumbi tshi tshi khou tswitswima malofha. A thi ḓivhi uri hu khou bvelelani hafho tshikoloni ngauri ṱhamu yo iledzwa nga mulayo.
Arali vhadededzi havha vha ḓi ya phanḓa na u thithisa ṅwananga kha zwa pfunzo, ndi ḓo vha dzhiela vhukando vhu vhavhaho. Ndi ḓo vha ḓela henefho tshikoloni nda vha ḓonora vhoṱhe u swika kha ṱhohoyatshikolo. Ndi ḓo rumela musadzi wanga ha Lufaṱinga a lu semekanya. Ndi nga ḓi fhedza ndo vha farisa.
Ndi na fulufhelo uri mbilahelo yanga i ḓo ṱanganedzwa nga zwanḓa zwivhili.
Luṅwalo ulu ndi lwa lushaka-ḓe?
Lulamisani zwo khakheaho kha magumo ni tou zwi ṅwala.
Hu na ipfi ḽi songo swaiwaho, inwi ḽi topoleni ni ḽi ṅwale no ḽi swaya ḽi fhungoni ḽi pfalaho.
Ri ṋeeni tshiduna tsha dzina musadzi ni vhumbe fhungo ḽi pfalaho nga dzina iḽo.
Zwo vha zwi sa leluwi.
Tsho, u wana uri vhukuma ndi dzone mbudzi. Mbudzi dza hone ndi dza henefha hayani. Dzine a khou dzi vhona zwino ndi bokoṱo ḽa Thunguvhala na yone Thunguvhala na Mutshena na tshibudzana tshayo, na Ṱhavhana na tshipambala tshayo. Ha vha hu uri i sa vhonali ndi nthihi fhedzi, ndi Matsangaluwa. Ha ri musi a tshi khou i ṱoḓa-ṱoḓa nga maṱo, u pfa mee hangei kule! Mee! ṅo. Ngavhuyanyana u a dovha a zwi pfa, fhedzi lwa zwino u pfa i tshi vho nga yo no ya phanḓa ha he a i pfa i hone u thomani.
Muanewa muhulwane wa iyi nganeapfufhi ndi nnyi?
Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Rudzani o vha a tshi funa mbudzi dza hawe?
Ndi nga mini vha songo tsha ḽa na ṋama yayo Ṱalutshedzani.
Bulani ZWIVHILI zwine ra guda nga mafhungo a iyi nganeapfufhi.
Bulani madzina maṋa a mbudzi o bulwaho mafhungoni a re afho nṱha.
Ṱalutshedzani uri mbudzi iyo yo vha i ngafhi musi i tshi tswiwa.
Ṱalutshedzani uri ho itea mini nga murahu ha musi mbudzi yo wanala.
Musadzi we a malwa nga tshiḓula o vha o vhumbwa hani?
Ndi lini he tshiḓula tsha vha tshi tshi lidza mbila?
Bulani zwe zwa bvelela musi tshiḓula tsho ya mushumoni.
Kulidzele kwa mbila kwa luvhiḓi kwo fhambana hani na kwa tshiḓula.
Ndi zwifhio zwe musadzi a ita u takadza luvhiḓi.
Lunganoni ulu no guda mini?
Zwe luvhiḓi lwa ita lu tshi lidza mbila zwi bvisela khagala kutshilele-ḓe kwalwo?
Tshiḓula tsho dinwa nga zwiito zwa luvhiḓi.
Vhukando ho dzhiiwaho nga tshiḓula ni vhona ho tea Tikedzani?
Matshilele a mufumakadzi uyu a a ṱanganedzea Tikedzani?
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Limpopo.doc.txt</fn>
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Talelani hune khethekanyo ya fhelela hone.
Nomborani phindulo iṅwe na iṅwe zwi tshi anana na zwe zwa nomboriswa zwone kha bammbiri ḽa mbudziso.
Ni tshi fhedza phindulo iṅwe na iṅwe pfukani mutalo.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo, khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Muḓini wa Vho-Nakudze ho ri u bebwa ṅwana wa musidzana a mbo ḓi irwa u pfi Masana saizwi ho vha hu si na ṅwana, Zwe zwa takadzesa vhabebi vhawe vhe vha vha vhe vhaholefhali ndi uri Masana o vha e na miraḓo yo fhelelaho.
Tshifhinga tshoṱhe Masana o vha a tshi dzulela u vhudza vhabebi vhawe uri u ḓo vha dzudza, vha tshi sokou, ''Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala''. O ḓo vha muthu a ṱhaphudzaho pfunzo dzawe dza phuraimari a songo vhuya a dovholola murole. Musi a tshi swika sekondari o vha a tshi anzela u vha ene a fhiraho kiḽasi yoṱhe kha thesite dze a vha a tshi ṅwala. O mbo tou vuwa e eneaḽa a uri vhukuma mafhuri a wela vha si na dzikhali vhunga vhabebi vhawe khuvha vho vha vha tshi tshila nga yone ya mundende.
Musi a tshi phasela kha maṱiriki ndi musi o shuma zwavhuḓi vhukuma, kha thero dza Metse na Saintsi o vha o wana dzoṱhe.
Vhaṅwe vhe vha vha vhe na vivho nae vho thoma u mu nyefula vha ri naho zwo ralo u phasela kha gireidi 12, arali zwa phasa zwi ḓo ya nga mini tshikoloni. Hufha hu tshi tshilwa nga ya mundende. Izwo Masana ho ngo zwi londa, o isa phanḓa na u vhala bugu dzawe. Ṱhohoyatshikolo Vho-Muṱuṱuwedzi vha mu vhudza uri kha vhale nga maanḓa, zwithu zwi ḓo vhuya zwa luga.
Vhaṱhannga vha mu vhambela maano a uri vha tou mu ambisa vhe vhanzhi, arali a vhuya a tenda muthihi hu ḓo vha u mu khakhisa kha pfunzo dzawe saizwi mafhungo a lufuno a tshi dzindela muthu kha zwa pfunzo. Musi vha tshi ya kha Masana vho vha vha tshi vhuya na phindulo ya uri pfunzo ndi ene munna a sa ṱali, nahone ane u fhambana nae nga ḓuvha ḽa lufu.
Musi a tshi ḓa kha kotara ya vhuraru ya ṅwaha Masana a thoma u vha na thaidzo ya uri arali a phasa a sa wane bazari u ḓo tou zwi itisa hani. A dovha a ḓirindidza nga ḽa uri Mudzimu ene u a ḓivha. Mvelelo dza gireidi 12 dzo ri dzi tshi bva Masana a vha o phasa nga vhuswikeli ha nṱhesa. O vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ya u ṱanganedza pfufho ngei Bulugwane.
O ḓo ṱuwa na vhabebi vhawe musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho. Vhabebi vhawe vho vha vho takala vhukuma musi vha tshi vhona zwivhuya zwe ṅwana wavho a ita. O mbo ḓi ya u gudela BSc ya Mechamical Engeneering ngei Wits. Zwiḽa zwe vhaṅwe vha vha vha tshi humbula u mu kongona ngazwo zwauri naho a phasa u ḓo ya nga mini tshikoloni, vha vho nga vho tou vhangula vha dzibazari uri vha tou phaphulana vha tshi ḓa kha Masana. Khamphani dzi no swika ṱhanu dzo mu shavhedza nga masheleni a re na tshivhalo uri a kone u isa pfunzo dzawe phanḓa.
Ri tshi khou amba zwino Masana ndi Mulanguli Muhulwane kha muṅwe wa migodi ya Afrika Tshipembe. Masana o ḓisa tshedza muṱani wa hawe.
Arali Masana o kona izwi, inwi zwi nga ni balela ngani?
Tshelede ya u renga zwiḽiwa Vho-Nakudze vho vha vha tshi i wana ngafhi?
Thero dze Masana a vha a tshi dzi konesa ndi dzifhio Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo dzawe?
Ndi zwifhio zwe zwa takadzesa Vho-Nakudze?
Vhabebi vha Masana vho vha vha tshi shuma mushumo-ḓe?
Ndi zwifhio zwe Vho-Muṱuṱuwedzi vha ita zwi elanaho na dzina ḽavho.
Zwauri pfunzo ndi ifa ndi ngoho kana a si ngoho Tikedzani phindulo yaṋu.
No ṱalela itsho tshifanyiso ni vhona unga Masana u khou ita mini?
Inwi ni vhona unga Masana o vha e mbeu-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwivhuya zwine Masana na nga mu khoḓela zwone?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai.
Masana o vha a tshi funesa vhaṱhannga.
Masana o vha e na vhukoni siani ḽa pfunzo.
Ndi ngani Vho-Nakudze vho ira ṅwana wavho dzina ḽa Masana?
Inwi ni vhona unga mafhungo aya o livhiswa kha vhaswa kana vhaaluwa Tikedzani?
Mafhungo aya a ri funza mini?
Vhalani mafhungo a tevhelaho. Nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara, nweledzani zwine na nga ita u thivhela tshinyadzo ya vhupo. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe u bva kha 50 u ya kha 60. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
Vhupo vhune ra dzula khaho vhu fanela u farwa zwavhuḓi. Musi ri tshi amba nga vhupo, ri vha ri khou amba vhathu, maḓaka na zwipuka. Vhathu nga vhuṱali he vha ṋewa nga Muvhumbi ndi vhone vha langaho vhupo. Vha a shuma uri vha kone u bveledza zwiḽiwa. Hu a limiwa, hu a reḓiwa khuni, fhedzi hezwi zwoṱhe a zwo ngo tea u tshinya vhupo.
Arali vhupo vhu songo ṱhogomelwa nga ngona, vhu a vha khombo kha vhadzulapo. khebuḽu dza muḓagasi dzi songo tibedzwaho zwavhuḓi dzi nga ḓi vhulaya muthu. Izwi zwi nkhumbudza Takalani khonani yanga we a ri a khou rema davhi ḽa muri ḽa wela kha khebuḽu. A mbo ḓi shanduka a vha mudala muvhili woṱhe ha vha u lovhela henefho. U fhaṱa philiphilini dza milambo na nngwani zwi khombo ngauri zwifhaṱo na ndaka zwi nga ḓi kumbiwa arali ha vha na miḓalo.
Vhupo vhu nga tshikafhadzwa nga vhathu na dziphukha. Mufhe u a tshikafhala musi vhathu vha tshi fhisa maḓaka, vha tshi reila goloi dzi dubisaho mutsi munzhi, na musi vha tshi laṱekanya mashika hoṱhe-hoṱhe. U fula ha zwifuwo kha gammba nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu.
Vhagudi musi vha zwikoloni vha a ḽa, vha a kherukanya mabammbiri. Zwo tea uri kiḽasirumu iṅwe na iṅwe i vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika. Hu ḓi nga na hayani mashika a songo sokou laṱwa hoṱhe-hoṱhe, kha a laṱwe ḓaleḓaleni.
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale mafhungo nga vhuronwane uri ni ḓo kona u lulamisa maipfi a re zwitangini. Ho salaho zwikhala dzhenisani maipfi o teaho. Ni shumise mutevhe wa maipfi e na ṋewa. Ṅwalani nomboro ya mbudziso na ipfi ḽo teaho fhedzi.
Vho-Mandela ndi ḽizhakanḓila ḽa mbofholowo. Vho ri 3.1.1 (shuma) vha sa neti. Ṋamusi ri khou ḓiphina nga mitshelo ya kuhumbulele 3.1.2 (avho). Kha vha 3.1.3 vha nge nḓou. A 3.1.4 ... kale ri tshi khou 3.1.5 (pembela) uri vho fhedza miṅwaha ya 3.1.6 ... Vhaimbi vho fhambanaho vho imba 3.1.7 ... dzo fhambanaho dza u khoḓa Vho- 3.1.8 R ... 3.1.9 N ... (madzina nga vhudalo) Mandela. Mukalaha avha vha anzela u ambara 3.1.10 ... ndapfu. Ndi vhone Muphresidennde wa u 3.1.11 ... wa 3.1.12 ... kha ḽa Afrika Tshipembe. U bva nga 1994 3.1.13 ... tsho fheliswa lwa 3.1.14 ... Vho-Mandela vho vhusa miṅwaha 3.1.15 (ṱhanu) vha siela Vho-Mbeki. U ya nga 3.1.16 ... ya Afrika Tshipembe hu fanela u 3.1.17 (vouta) nga murahu ha miṅwaha miṱanu. Hun a 3.1.18 ... manzhi a dzhenelelaho 3.1.19 ... u vouta, 3.1.20 ... ANC I ḓi vha yone I winaho.
Ndi nṋe khotsi a Grace Magekha a re kha gireidi 12 tshikoloni tsho bulwaho afho nṱha.
Ndi khou vhilaela nga vhagudisi vhane vha khou dzulela u ambisa Ṅwananga, Vhagudisi havho ndi Vho-Ḽalumbe na Vho-Lufaṱinga. Vho-Ḽalumbe vho vhudza Grace uri a sa vha funa vha ḓo mu feilisa vhunga vhe vhone mugudisi wa kiḽasi yawe. Vho-Lufaṱinga u bva tshe a vha lamba, vha khou mu sala murahu lu sa takadziho. Vha dzulela u mu rwa. Mulovha o vhuya o vhaisala kha tshirumbi tshi tshi khou tswitswima malofha. A thi ḓivhi uri hu khou bvelelani hafho tshikoloni ngauri ṱhamu yo iledzwa nga mulayo.
Arali vhadededzi havha vha ḓi ya phanḓa na u thithisa ṅwananga kha zwa pfunzo, ndi ḓo vha dzhiela vhukando vhu vhavhaho. Ndi ḓo vha ḓela henefho tshikoloni nda vha ḓonora vhoṱhe u swika kha ṱhohoyatshikolo. Ndi ḓo rumela musadzi wanga ha Lufaṱinga a lu semekanya. Ndi nga ḓi fhedza ndo vha farisa.
Ndi na fulufhelo uri mbilahelo yanga i ḓo ṱanganedzwa nga zwanḓa zwivhili.
Luṅwalo ulu ndi lwa lushaka-ḓe?
Lulamisani zwo khakheaho kha magumo ni tou zwi ṅwala.
Hu na ipfi ḽi songo swaiwaho, inwi ḽi topoleni ni ḽi ṅwale no ḽi swaya ḽi fhungoni ḽi pfalaho.
Ri ṋeeni tshiduna tsha dzina musadzi ni vhumbe fhungo ḽi pfalaho nga dzina iḽo.
Zwo vha zwi sa leluwi.
Fhindulani mbudziso NTHIHI IṄWE na IṄWE kha MBILI dzi tevhelaho.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso.
Vho-Dolly musi vho no vha hayani, vho eḓela vhe kha tshuṅwahaya ye khavho ya vha i tshi tou vha dandetande ḽi si na vhukono. Madzuloni a u elekanya nga ha mafuvhalo a masiari ngei hodelani, vha wana vhe na mushumo wa u sedzulusa zwa tshipengo tsha khotsi a Mishumo tshe arali vha ḓivhe kale nga ha ḓivhazwakale yatsho, vho vha vha sa ḓo tenda u malwa ngavho. ''Zwi nga vha zwi ngoho uri havha mukalaha wanga vho vhuya vha dzhena .aka,'' ndi Vho-Dolly vha tshi ambela mbiluni. Musi vha tshi elekanya nga mbilwana dzavho na phambano dzi no ita dzi tshi ṱaha vhukati havho khathihi na zwo bvelelaho masiari, vha vhona zwi tshi fanela u vha zwa muthu o thomaho a dzhena ḓaka nahone ane tshipengo tsha hone tsha khou vuwa. Thaidzo khulwane yavho ya vha ya uri, arali nangoho tshipengo itsho tsho vuwa, ndi hune vha yo zwi bva hani. Mihumbulo minzhi yo vha ḓela, fhedzi muthihi we wa nga u fhenya yoṱhe wa vha wa u elekanya u ṱala, Muhumbulo wonoyu musi u tshi vha ḓela, wo nga u na maanḓa vhukuma, ha tou dina fhedzi uri vho ḓiwana vha sa athu tou vha na mbuno dzine vha nga ḓitika ngadzo kha madzhisiṱaraṱa. Zwo ralo, vha wana zwi tshi nga vha khwiṋe u sokou konḓelela, khamusi hu nga ḓi itea zwiṅwe hafhu zwine zwa nga sia zwifhinga zwa ṱhalano zwi tshi vhibva. Ḽa vhuya ḽa tou tsha khese-khese! Vho-Dolly vho ruḓa maṱo sa a dzwirigondo.
Khotsi a Mishumo vha no khou ambiwa ndi nnyi, nahone vha shuma sa mini?
Vhathu avho vho vha vho ya hodelani u ita mini musi hu tshi vuwa nndwa, nahone vhe vhangana?
Ndi mini tshe tsha ita uri vhathu avho vha sa tsha ḓifhelwa nga u ya havho hodelani?
Zwe Vho-Makana vha amba hodelani zwo vha zwi zwone naa Tikedzani?
Musi Vho-Dolly vho pfa zwe Vho-Makana vha amba hodelani thaidzo khulwane ye vha vha nayo yo vha ifhio?
Vho-Dolly vha vhonala vha tshi zwi tenda naa zwa uri Vho-Tshobe vho vhuya vha penga Tikedzani?
No guda mini kha nganeapfufhi iyi?
Arali hu inwi Vho-Dolly no vha ni tshi ḓo ita mini nga zwe na pfa musi ni hodelani?
Vha ḓo tou zwi mini?
Mme awe a thi tsha dzula navho, ndi kale vho ṱuwa. Musi vha tshi ṱuwa, hoyu Alice ndi ene e eṱhe kha vhana vhoṱhe we a si tende u ṱuwa navho. Naho e ṅwana we nda vha vhinga nae, nṋe ndo sokou zwi pfesesa uri ndi ḓi fanela u sokou mu dzhenisa tshikolo na u mu tonda sa ṅwananga u fhirisa u mu pandela,'' ndi Vho-Daswa vha tshi vho vhonala uri vha khou ḓisola nga u fhindula mbudziso ye vha vhudziswa vha tshi amba na zwe vha si vhudziswe.
Vho-Daswa vha khou amba na nnyi, nahone vhe ngafhi?
Afho he Vho-Daswa vha vha vho ya hone vho vha vho ya u ita mini?
Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi, nahone sa mini?
Ndi zwifhio zwi no khou itisa uri Vho-Daswa vha pfe vha tshi ḓisola.
Ṱalutshedzani uri Sedzheni Mmbengwa o wana hani vhuṱanzi ha vhukuma.
Arali ho vha hu inwi Alice thaidzo iyi ya u tambudzwa lwa vhudzekani no vha ni tshi ḓo i tandulula hani?
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Memo Gauteng.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
Vho vha vha tshi i hola mundendeni.
Ndi Metse na Saintsi, ngauri ho pfi o wana dzoṱhe kha mulingo musi a tshi phasela kha maṱiriki.
Ndi u bebwa ha Masana/U fhelekedza Masana musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho ya u phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa.
Vhabebi vha Masana vho vha vha sa shumi.
Vho ṱuṱuwedza Masana uri a vhale bugu nga maanḓa uri a phase.
Ndi ngoho, ngauri pfunzo yo thusa Masana uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi vhune ha nga dzhielwi nga muthu.
Vhaholefhali ndi vhathu vhane miraḓo yavho ya vha i songo fhelela.
Masana u khou lugisa goloi/mutshini.
Ndi musidzana. Ri pfa vhaṱhannga vha tshi langana u mu ambisa/ Tshifanyiso tsho sumbedza muthu wa tshifumakadzini.
Hai, musi vhaṱhannga vha tshi mu ambisa o vha a sa tendi.
Musi a tshi bebwa muṱani wa hawe ho vha hu si na ṅwana,
Kha vhaswa, ngauri mafhungo a tholokanyonḓivho iyi a khou ambesa nga Masana ane a vha muswa.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno dza 7.
Maraga 2 ndi dza luambo.
Maraga 1 ndi ya u sumbedza tshivhalo tsha maipfi nga nḓila yone.
Kha vhukhakhi ha 0 - 5 a hu na ndaṱiso.
Kha vhukhakhi ha 6 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Kha vhukhakhi ha 11 kana u fhirisa ṱusani maraga 2.
U vhona uri khebuḽu dzo tibedzwa.
Vhathu vha songo fhaṱa philiphilini dza milambo na dzinngwani.
Vhathu vha songo reila goloi dzi tshi khou dubisa vhutsi vhunzhi.
Zwifuwo zwi songo fula kha gammba nthihi fhedzi.
Kiḽasirumu kha dzi vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika.
Mahayani mashika kha a laṱwe hune ha laṱwa mathukhwi.
Ndi lwa tshiofisi.
Wavho a fhulufhedzeaho.
Zwirumbi zwanga zwi khou vhavha ngauri ndo gidimesa.
Uri: Ndi ḓo ḓa uri ri ye bolani.
Ngauri: A thi ḽi zwiḽiwa ngauri ndi khou lwala.
Arali: Arali mvula i sa na zwifuwo zwi ḓo fa.
Vhunga: Ndi ḓo nwa maḓi vhunga ndi na ḓora.
Hana: O hana ndi tshi mu ruma.
Khorondanguli ya tshikolo tshashu vhagudi vha a i vhenga.
Ndi ngani ndo ima tshifhinga tshilapfu ngaurali?
Ri nga kandela fhasi thambudzo ya vhafumakadzi na vhana.
Swina- A hu na muthu a si na swina.
Hu na. Hu na muthu ane nda mu funesa.
iṅwe. Ḽiṅwe fhungo ndi nga ḽi tenda.
Munna: Munna uyu u dzula kule.
Yanga: Bugu yanga yo xela.
Wanga: Mukhwama wanga wo kheruwa.
Vhanga: Vhabebi vhanga vho ya ḓoroboni.
Zwo vha zwi tshi leluwa.
O bva a i ṱoḓa nge a pfa mitsindo tshitumbani na u lila ha mbudzi.
U songo tswa/Ri tea u fhulufhedzea vhutshiloni (na dziṅwe dzo teaho).
Yo tswiwa i tshitumbani.
Zwa vhuvhava/u tswa.
Rudzani o rwa Vho-Gwedugwedu nga mulandu wa vhuvhava havho. Vha fhedza vha songo tsha ḽa ṋama yayo.
O vha o naka.
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi tshi vhuya mushumoni.
Ho ḓa luvhiḓi lwa humbela u lidza mbila.
Tshiḓula tshi tshi lidza tsho vha tshi sa sasaladzi, ngeno luvhiḓi lwo vha lu tshi sasaladza tshiḓula.
Ndi u bikela luvhiḓi zwiḽiwa.
Ri guda u sa fulufhedzea ha musadzi siani ḽa lufuno.
Ee. Tshiḓula tsho fhedza tsho vhulaha luvhiḓi.
Ee. Tshiḓula tsho vha tshi tshi khou dzhielwa musadzi.
Hai. Tshiḓula tsho vha tsho tea tsho kaidza luvhiḓi.
Ha ṱanganedzei ngauri ha ngo fulufhedzea kha munna wawe/U pfana na luvhiḓi ngeno e na munna wawe wa tshiḓula.
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Memo Limpopo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
Vho vha vha tshi i hola mundendeni.
Ndi Metse na Saintsi, ngauri ho pfi o wana dzoṱhe kha mulingo musi a tshi phasela kha maṱiriki.
Ndi u bebwa ha Masana/U fhelekedza Masana musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho ya u phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa.
Vhabebi vha Masana vho vha vha sa shumi.
Vho ṱuṱuwedza Masana uri a vhale bugu nga maanḓa uri a phase.
Ndi ngoho, ngauri pfunzo yo thusa Masana uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi vhune ha nga dzhielwi nga muthu.
Vhaholefhali ndi vhathu vhane miraḓo yavho ya vha i songo fhelela.
Masana u khou lugisa goloi/mutshini.
Ndi musidzana. Ri pfa vhaṱhannga vha tshi langana u mu ambisa/ Tshifanyiso tsho sumbedza muthu wa tshifumakadzini.
Hai, musi vhaṱhannga vha tshi mu ambisa o vha a sa tendi.
Musi a tshi bebwa muṱani wa hawe ho vha hu si na ṅwana,
Kha vhaswa, ngauri mafhungo a tholokanyonḓivho iyi a khou ambesa nga Masana ane a vha muswa.
Maraga dza 7 ndi dza mbuno dza 7.
Maraga 2 ndi dza luambo.
Maraga 1 ndi ya u sumbedza tshivhalo tsha maipfi nga nḓila yone.
Kha vhukhakhi ha 0 - 5 a hu na ndaṱiso.
Kha vhukhakhi ha 6 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Kha vhukhakhi ha 11 kana u fhirisa ṱusani maraga 2.
U vhona uri khebuḽu dzo tibedzwa.
Vhathu vha songo fhaṱa philiphilini dza milambo na dzinngwani.
Vhathu vha songo reila goloi dzi tshi khou dubisa vhutsi vhunzhi.
Zwifuwo zwi songo fula kha gammba nthihi fhedzi.
Kiḽasirumu kha dzi vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika.
Mahayani mashika kha a laṱwe hune ha laṱwa mathukhwi.
Ndi lwa tshiofisi.
Wavho a fhulufhedzeaho.
Zwirumbi zwanga zwi khou vhavha ngauri ndo gidimesa.
Uri: Ndi ḓo ḓa uri ri ye bolani.
Ngauri: A thi ḽi zwiḽiwa ngauri ndi khou lwala.
Arali: Arali mvula i sa na zwifuwo zwi ḓo fa.
Vhunga: Ndi ḓo nwa maḓi vhunga ndi na ḓora.
Hana: O hana ndi tshi mu ruma.
Khorondanguli ya tshikolo tshashu vhagudi vha a i vhenga.
Ndi ngani ndo ima tshifhinga tshilapfu ngaurali?
Ri nga kandela fhasi thambudzo ya vhafumakadzi na vhana.
Swina- A hu na muthu a si na swina.
Hu na. Hu na muthu ane nda mu funesa.
iṅwe. Ḽiṅwe fhungo ndi nga ḽi tenda.
Munna: Munna uyu u dzula kule.
Yanga: Bugu yanga yo xela.
Wanga: Mukhwama wanga wo kheruwa.
Vhanga: Vhabebi vhanga vho ya ḓoroboni.
Zwo vha zwi tshi leluwa.
Ndi Vho-Tshobe, vha shuma sa mudededzi.
Vho vha vho ya hodelani u ḽa tshiswiṱulo, nahone vhe vhaṋa.
Ho vha ho no vuwa nndwa vhukati ha Vho-Tshobe na Vho-Makana, Vho-Makana vho no huvhala.
Hai, vho vha tshi khou tou tama Vho-Dolly.
Yo vha ya uri arali tshipengo tsha Vho-Tshobe tsha vuwa vha ḓo tou zwi ita hani.
Ya u ṱoḓulusa uri nangoho Vho-Tshobe vho vhuya vha penga naa.
Vho vha vha si na mbuno dzo khwaṱhaho dzine vha nga vhudza madzhisiṱaraṱa.
Ee, ngauri vho humbula khakhathi na mbilwana dzine vha dzi ita muṱani dzi tshi vha tendisa uri vho vhuya vha penga/vho vhuya hayani vho kanyela thaula vha si na zwiambaro.
Muthu a songo fulufhela khonani. Vho-Tshobe vho dzhielwa musadzi nga khonani.
Ndo vha ndi tshi ḓo thoma nda ṱoḓa ngoho ya mafhungo kha vhathu vho aluwaho na Vho-Tshobe nda kona u dzhia vhukando.
Kana zwiṅwe-vho zwi tendiseaho.
Vhi.ani ḽa vha tshilaho: Vha ḓo tou zwi mini?
Vha khou amba na Sedzheni Mmbengwa vhe tshiṱitshini tsha mapholisa.
Vho vha vho ya u pota mulandu wa uri Alice ha vhonali.
Ofisini ya muvhuso wapo, sa mabalane.
Hai, a si ngoho ngauri vho vha tshi zwi ḓivha zwa uri Alice o ḓihunga nga nṱhani havho.
Vho vha vha tshi khou shavha u hadzingana na ṅwana,
Vha khou ḓisola ngauri vho sokou amba na zwe vha si vhudziswe nga Vho-Sedzheni.
Vho-Daswa vho wisa vhurifhi he ha ṅwalwa nga Alice vhe tshiṱitshini tsha mapholisa he Sedzheni Mmbengwa a vhu doba a vhu vhala.
Hai, madzuloni a u ṅala vho vha vho fanela vho ya vha vhiga mafhungo mapholisani.
Ndi ngauri vho vha vho no farwa nga mapholisa.
Ndo vha ndi tshi ḓo vhiga mapholisani/kha vhashumelavhapo. Kana zwiṅwe-vho zwi tendiseaho.
<fn>Tshivenda SAL P2 EXAMPLAR.txt</fn>
No vha ni ngomu vhengeleni ḽa Pick 'n Pay musi hu tshi pfala phosho ya goloi dzine dza khou gekhana. Ni tshi tou bva na wana hu ḽiṱiraka ḽo tshaisanaho na bisi.
Makhulu waṋu vha dzulela u ni vhudza zwiṱori zwa kale.
Hu na thandela (phurodzhekhithi) nnzhi dza RDP dzine dza khou itwa shango ḽoṱhe.
No vha ni tshi khou ḽa zwiḽiwa Wimpy musi zwigevhenga zwi tshi dzhena zwo fara zwigidi zwa AK47, zwa dzhiela vharengi na vharengisi tshelede.
Tshikoloni tsha haṋu hu na vhagudi na vhagudisi vha welaho kha vhurereli ho fhambanaho.
muḓini wa haṋu ho vha hu na lufu, na wana no livhana na thaidzo i si na vhukono ya u shaea ha maḓi, na humbela vha Muhasho wa maḓi uri vha ni ḓisele maḓi, Nangoho vha ita nga uralo. Mushumo wa mbulungo wa tshimbila zwavhuḓi.
Hu ḓo vha na munyanya wa mbingano ya mukomana waṋu nga Mugivhela.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 60 u ya kha 80.
Inwi ni ḓo fara lwendo nga Ḽavhuṱanu. Ṅwalelani murathu waṋu ndaela ine a ḓo i tevhela musi a tshi itela makhulu tie.
No vha no ya u dalela khonani yaṋu kha ḽiṅwe vunḓu musi tshikolo tsho vala. Ṅwalelani onoyo khonani yaṋu posikaraṱa ni mu ḓivhadze uri no tshimbila hani. Olani posikaraṱa iyo luvhili, ni sumbedze nga nnḓa hayo na nga ngomu hayo.
Mme aṋu vho vula vhengele ḽa u rengisa mathaela. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri vhathu vha ḓivhe nga bindu iḽi.
<fn>Tshivenda SAL P2 Exemplar MEMO.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 8.
<fn>Tshivenda SAL P2 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a fumiṱahe.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho.
Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi.
Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho.
Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi.
Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea.
Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.
Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe.
Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.
Mafhungo na dziphara zwo vhilingana.
Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo.
U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Zwi re ngomu ndi zwi khoḓisaho, zwa vhusiki ha ene muṋe.
Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho.
Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho.
U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho.
Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe.
Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi.
Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe.
dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi.
U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka.
Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho.
U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi.
Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa.
Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea.
Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto.
Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe.
U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi.
Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
Nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
Nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
O kona u imelela masia oṱhe mavhili.
U amba zwi elanaho na ṱhoho.
Luambo na tshitaila.
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho.
Dzina ḽa tshigwada/dzangano.
Tshumelo i ṋekedzwaho nga tshigwada/dzangano iḽo.
Tshiphugaṱhalu na/kana siḽogeni.
Zwi no ṅwalwa nga nnḓa ha garaṱa: Vhuyo na datumu.
Zwi no ṅwalwa nga ngomu: Mulaedza na vhubvo.
<fn>Tshivenda SAL P2 Feb-March 2009.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 200 u swika kha 250. KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva k ngomu fhedzi.
muḓi wa haṋu wo ḓo swa woṱhe nga mulilo.
Tshivhululu o fhedza vhege a sa yi tshikoloni. O pfukhwa nga ngudo nnzhi dza thero dzo fhambanaho.
Inwi ni muhulwane wa thimu ya kusi kune na dzula khakwo. No ḓo bva ni tshi ya u tamba na iṅwe thimu.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 80.
Khotsi aṋu vha na bindu ḽa u rengisa matanda a mibomo. Kha-mphani nnzhi a dzi tou ḓivhesa nga ha bindu iḽo ḽo thomiwaho. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri khamphani dzo fhambanaho dzi ḓe dzi renge matanda.
Inwi na tshigwada tshaṋu ni na nḓivho ya karaṱi. No dzudzanya na tshigwada tshaṋu uri ni ye ni ṱane kutambele kwa mutambo hoyu kha vhagudi vha zwikolo zwa sekondari. Ṅwalani phosiṱhara ine na ḓo i isa zwikoloni zwo fhambanaho uri vhaṱaleli vha kuvhangane holoni ya lushaka nga ḓuvha ḽe na nanga.
Inwi no vha no ya u dala ha malume aṋu Durban. Vho ni fara zwavhuḓi, vha ni fha na mbuvha ye ya ni takadza ḓuvha ḽe na onesa. No tshimbila zwavhuḓi na swika hayani no tsireledzea. Ṅwalelani malume aṋu posikaraṱa ni vha livhuwe na u vha ḓivhadza kutshimbilele kwaṋu.
<fn>Tshivenda SAL P2 Memo Nov 2008.txt</fn>
Tsaino na datumu.
Madzina a murambi(vhubvo).
Ndivho ya thambo.
Fhethu hune vhuṱambo ha ḓo farelwa hone.
Datumu na tshifhinga zwa vhuṱambo.
Zwiṱaluli zwa zwibveledzwa.
Zwifhinga zwa tshumelo.
Hu nga kwamiwa nga nḓila-ḓe?
Luambo lwa u fhuredzela.
<fn>Tshivenda SAL P2 Nov 2008.txt</fn>
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u yakha 250.
No vha no dalela muziamu wa Transvaal sa tshikolo ngeiḓoroboni ya Tshwane. No vhona zwithu zwinzhi na takadzwa na nga kuvhekanyelwe kwazwo.
No vha no eḓela vhukati ha vhusiku na ḽora muḽoro u takadzaho, na vhuya na sea lwe na mme aṋu vha zwi pfa vhakha iṅwe kamara. Ni tshi vuwa nga matsheloni vha nivhudzisa uri no vha ni khou sea mini. Zwino inwi vha ṱalutshedzeni zwe na ḽora.
Hu na muthu ane na takalela vhutshilo hawe na mushumo une a shuma. Ṅwalani maanea a u buletshedza nga hae. Ṱhoho ya maanea i vhe dzina ḽa muthu onoyo.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 80 u ya kha 100.
Mugudisi wa thero ya Metse o ni pandela kiḽasini nge na balelwa u fhindula mbudziso ye na vhudziswa. Ho no fhela vhege a sa tendi ni tshi dzhena kha phiriodo ya Metse.Ṅwalelani vhurifhi ṱhohoyatshikolo ni tshi khou bvisela[20]khagala mbilahelo dzaṋu uri ni kone u wana thuso.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 80.
Ni tsini na u pembelela mabebo aṋu a ṅwaha wa vhu vhufumisumbe . Ṅwalani garaṱa ya u ramba khonani [20]yaṋu uri a vhe hone nga ḓuvha iḽo.
Malume aṋu vho renga founu ntswa. Zwino vha khou rengisa ya kale heyo i re kha tshifanyiso. I ṅwalelenikhungedzelo ine ya o ita uri vhathu vha i takalele.
<fn>Tshivenda SAL P2 Nov 2009.doc.txt</fn>
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha KHETHEKANYO ya A, NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C.
Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea.
Ni dzhiele nzhele: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na ṱhoho iyi.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u swika 250.
Tshikoloni tsha haṋu tsha Tshipeṱana vhagudi vho vhuya vha lwa lwe muṅwe a fhedza o lovha. Inwi nndwa heyi no i vhona nga maṱo.
Nndwa yo vhuyaho ya bvelela tshikoloni tsha hashu.
Khushumusi ine nda sa ḓo i hangwa.
Mudededzi wanga ane nda mu funesa.
Hu na Ḓorobo i re tsini na ha haṋu yo nakaho nga maanḓa. Ṅwalani maanea ni tshi khou amba nga Ḓorobo iyo.
Ḓorobo ya tsini na ha hashu.
Khonani yaṋu o vhingwa nga munyanya muhulu. Munyanya uyo wo vha wo naka vhukuma.
Munyanya wa khonani yanga.
No wana mvelelo dzaṋu dza gireidi ya vhufuminthihi dzi dzavhu.isa. No phasa nga vhukoni ha nṱhesa.
Ḓuvha ḽe nda wana mvelelo dza gireidi ya vhufuminthihi.
No vhuya na lwala nga maanḓa lwe na tama na u fa.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 80 u swika 100.
Khonani yaṋu o lovhelwa nga mubebi wawe. Zwino inwi mu ṅwaleleni vhurifhi ni tshi khou mu khuthadza.
Ni muṅwaleli wa khoro ya matshudeni. Ni khou dzudzanya vhuṱambo ha u onesana. Zwino inwi ṅwalelani Vho-Dokotela Mariba vhurifhi ha u vha ramba uri vha vhe vhone muambi wa ḓuvha.
Tshikoloni tsha haṋu ho vhuya ha vha na tshiṱereke tsha vhagudi. Ho vha hu tshi khou ṱerekelwa ṱhahalelo ya dzibugu dza u vhala. Nga itsho tshifhinga no vha ni murangaphanḓa wa vhagudi. Zwino inwi ṅwalani muvhigo wa tshiṱereke itsho.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u swika 80.
Ni mushumi wa Suphamakete ya Makana. Ni shuma u rengisa zwiambaro zwo fhambanaho. Ṅwalani khungedzelo ya zwiambaro zwenezwo.
Ni khou ya u fhedza miṅwaha ya 18 zwenezwino. Zwino ṅwalani garaṱa ya u ramba dzikhonani na mashaka vhane vha ḓo ḽa vhuṱamboni uho.
Makhulu waṋu vha khou lwala. Inwi no ṱalutshedziwa kunwelwe kwa mushonga kune vha fanela u ku tevhela. Ṅwalani ndaela iyo ye na ṋewa.
<fn>Tshivenda.txt</fn>
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso Public Service Commission PSC yo thomiwa u ya nga tshipiḓa 196 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ya 1996. Ndi tshone tshiimiswa tshi tshoṱhe tsho thomiwaho u ya nga Ndima ya vhu 10 ya Ndayotewa. Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ine ya vha na miraḓo ya 14, vhaṱanu vha hone vho tholiwa nga themendelo ya Buthano. a Lushaka. muraḓo muthihi o tholiwa u bva kha. iṅwe na. iṅwe. a mavundu a. ahe, nga murahu ha musi vho tiwa nga Muphirimia wa vundu zwo themendelwa nga Komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu. miraḓo yeneyo i vhidzwa sa Dzikhomishinari. Khomishinari dzoṱhe dzi tholiwa nga Phuresidennde. Khomishinari. hanu dzo tholiwaho dzo themendelwa nga Buthano. a Lushaka dzi shuma kha Ofisi Khulwane, ngeno miṅwe miraḓo i tshi shuma kha mavundu ayo. Maitele a u thola Dzikhomishinari a langulwa nga Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, wa 1997, une wa.
PSC na mafhungo ane a tshimbilelana nayo. U ya nga Mulayo, Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu, ine ya vusuludzwa nga. waha muthihi fhedzi. Khomishini i vha yo rangwa phanḓa nga Mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho.
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano. a Lushaka nahone. i tea u vhiga khayo. waha muṅwe na mu.we..i tea u vhiga kha Vhusimamilayo ha vundu. eneḽo nga ha mishumo yaḽo kha vundu. iṅwe na. iṅwe.
Phuresidennde o thola miraḓo ya u thoma ya PSC u bva nga. a 1 Phando 1999. Naho zwo ralo, u thoma u shuma lwa tshiofisi ha PSC ho lenga u swika nga. a 1 Fulwana 1999 zwi tshi khou itiswa nga vhukonḓi vhu re hone ha mulayo kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa Mulayo wa u Khwinisa Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso wa 1997.
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso yo. iimisa nga yoṱhe nahone ndi Khomishini i sa dzhii sia yo vhumbiwaho nga Ndayotewa ya 1996, u khwinisa vhukoni ha kuvhusele kha Tshumelo ya muvhuso nga u. u.uwedza vhupo ha phurofeshinaḽa ha mikhwa yavhuḓi kha ndaulo ya tshitshavha zwine zwa vha vhuḓifhinduleli, u linganyisa, u leludza, u shuma zwavhuḓi, u sa ita vhuaḓa na u fhindula. ho.ea dza vhathu vha Afrika Tshipembe.
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso yo livhiswa kha u. u.uwedza milayo na mikhwa ya Tshumelo ya Muvhuso ya dimokirasi yo tsireledzwaho nga ndayotewa nga u sedzulusa, u lavhelesa, u davhidzana na u vhiga zwa ndaulo ya muvhuso. Nga kha maitele a. ho.isiso, i. o vhona uri hu na. hu.huwedzo ya u shumesa kha vhuvhusi na nḓisedzo ya tshumelo ine ya swikelelea na ya ndeme zwi bvelaho phanḓa.
PSC i wana maanḓa ayo kha tshipiḓa 195 na 196 ya Ndayotewa, ya 1996. tshipiḓa 195 tshi. alutshedza mikhwa na milayo zwine zwa laula ndaulo ya tshitshavha, zwine zwa tea u. u.uwedzwa nga PSC.
a. tshiimo tsha nṱha tsha maitelendavhelelwa a phurofeshena.a b. tshumiso ya zwiko yo leluwaho, i shumaho na u shumisa masheleni nga nḓila yavhuḓi c. mveledziso ya ndaulo yo sedzesaho kha ndaulo ya muvhuso d. mbetshelo ya tshumelo yo fhelelaho, i sa khethululi, i linganaho, i sa dzhii sia e. U fhindula. ho.ea dza vhathu na u. u.
vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya tshitshavha g.
thikhedzo kha u sa ita zwa vhufhura h.
mveledziso ya maitele a vhukoni ha ndaulo ya vhashumi na mveledzioso ya mabu.
Ndaulo ya tshitshavha ine muṅwe na muṅwe a vha na vhupfiwa kha ndaulo ya vhashumi na u thola zwo. itika nga vhukoni, u sa dzhia sia, u sa. alula na. ho.
Zwi tshi ya nga tshipiḓa 196 tsha Ndayotewa ya 1996, mushumo na vhu.
u. u.uwedza mikhwa na milayo sa zwe zwa sumbedziswa kha tshipiḓa 195 kha Tshumelo ya Muvhuso yoṱhe b.
u. o.ulusa, u lavhelesa ha tshumelo ya Muvhuso, uri i tevhedze mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 na maitele a Tshumelo ya Muvhuso c.
u dzinginya maga a u vhona uri hu na kushumele kwavhuḓi kwo leluwaho kha Tshumelo ya Muvhuso d.
u sumbedza nḓila dzo livhiswaho kha u vhona uri maitele a vhashumi ane a elana na u galatsha, u fhirisela, u gonyisa na u pandela vhashumi a tevhedza mikhwa na milayo ya sumbedzwaho nga Tshipi.
u vhiga mishumo yayo na kushumele kwa mishumo yayo, zwi tshi katela mawanwa maṅwe na maṅwe na u. etshedza tsivhudzo u swikela kha nḓila ine mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 uri i khou tevhedzwa na uri f. nga vhuḓifhinduleli havho, kana nga u. anganedza ha mbilaeloi iṅwe na iṅwe, u. o.ulusa na u. ha.huvha khumbelo ya maitele a ndaulo ya tshitshavha na vhashumi na u vhiga kha khorotshitumbe na vha vhusimamilayo u sedzulusa mbilaelo dza vhashumi kha tshumelo ya Muvhuso maelana na nyito dza tshiofisi kha u pfukha na u themendela thandululo dzo fanelaho u lavhelesa na u sedzulusa u tevhedzelwa ha maitele o fanelaho kha Tshumelo ya Muvhuso iv. u tsivhudza zwiimiswa zwa muvhuso zwa lushaka na zwa vundu maelana na maitele a Tshumelo ya Muvhuso, zwi tshi katela izwo zwine zwa elana na u galatsha, u thola, u fhirisa, u bvisa vhashumi na zwiṅwe zwithu zwi elanaho na mabu.
Mushumo wa PSC wo vhumbiwa u mona na nḓila nṋa khulwane dza kushumele, dzine dza vha: Vhurangaphan.
Vhashumi, nḓisedzo ya Tshumelo na Tsedzuluso dza u tevhedzela, Tsedzuluso dza Ndaulo ya Muvhuso na Maitelendavhelelwa a Phurofesheni.
a. Davhi: Maitele a Ndaulo na vhurangaphanḓa a konisa PSC u. u.uwedza vhurangaphanḓa vhu pfalaho ha Tshumelo ya Muvhuso, Ndaulo ya vhashumi, vhushaka ha vhashumi na maitele a mushumo b. Davhi: U lavhelesa na Tsedzuluso u konisa PSC u thoma tshumelo ya nṱha ya nḓisedzo ya tshumelo, u lavhelesa na vhulanguli/ndaulo yavhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso c. Davhi: U fulufhedzea na u lwa na vhuaḓa u konisa PSC u ita tsedzuluso ya ndaulo ya muvhuso,. hu.huwedzo ya vhuḓifari ha maitelendavhelelwa a nṱha vhukati ha vhashumi vha muvhuso na u dzhenelela kha u thivhela na u fhelisa vhuaḓa d. Tshumelo dza Tshumisano dzi tikedza madavhi a mishumo ya ndeme mararu nga u.
Dr Ralph Mgijima ndi mudzulatshidulo wa Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha u swika nga Khubvumedzi 2009. Zwi tshi ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso, Mudzulatshidulo ndi maanḓalanga a Khorondanguli.
Vho Mashwahle Diphofa ndi Mulangulidzhenera.a o tou farelaho wa ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso. Zwi tshi ya nga Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Muvhuso, Mulangulidzhenera.a o tou farelaho u dovha hafhu a vha Muofisiri wa Mbalelano o tou Farelaho.
U ita. ho.isio kha zwa vhushaka ha vhashumi na u sedzulusa mbilaelo dza vhashumeli vha muvhuso Mihasho ya Muvhuso Mivhigo ine ya vha na themendelo yo vuledzwa 80% ya mbilaelo dzoṱhe dzo vuledzwa nga miṅwedzi miraru u bva nga. uvha. e maṅwalo oṱhe o fanelaho a. anganedzwa ngaḽo. Mivhigo nga ha mbilaelo ya Kubveledzele kwa Mbilaelo na kha tsedzuluso ya Kushumisele kwa u Kaidza ku Fanaho kwa vhuḓifari vhu si havhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso zwo anḓadziwa PSC yo. anganedza mbilaelo dza 654. Fhedzi ha, kheisi dza 281 (43%) dzo rumelwa murahu kha mihasho nga mulandu wa u sa tevhedza milayo ya Mbilaelo. Kheisi dza 191 dzo vuledzwa nga mafheloni a. waha wa muvhalelano. Kha kheisi dza 105, vhashumi vho vhigaho mbilaelo vho humisela murahu mbilaelo dzavho dzi sa athu u vuledzwa. tshivhaloguṱe tsha kheisi dza 77 (13%) dzo vha dzo salela nga mulandu wa zwidodombedzwa zwi so ngo fhelelaho zwo.
U sedzuluswa ha maitelele a ndaulo ya muvhuso i songo. aho nahone i sa fushi Mihasho ya muvhuso Komiti dza Phothifo.io Khorotshitumbe Vhusimamilayo ha vundu Zwa akademi, Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso 80% ya tsedzuluso dzo vuledzwa kha miṅwedzi miraru u bva tshe maṅwalo oṱhe a. anganedzwa Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo zwo vuledzwa 100 wa odithi dzo kuvhanganyiwaho dzo valiwa/vuledzwa na tsedzuluso dza 11 dza tshikei.i tsho fhelelaho dzo vha dzi tshi kha. i bvela phanḓa. dziṅwe dza tsedzuluso dzo fhirisa tshilinganyo tsha tshumelo ya miṅwedzi miraru nga mulandu wa mivhigo i sa fushiho ya mihasho nḓisedzo dza tshumelo dza 208 dzine dza elana na mbilaelo dzo. anganedzwa nga kha NACH kha. waha wa muvhalelano.
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo dza 129 dzo vuledzwa nga. waha wa muvhalelano, zwine zwa katela kheisi dzi bvaho kha. waha wa muvhalelano wo fhiraho wa (2007/08) Kha Bambiri. a mafhungo a Mbilaelo dzo Vhigwaho nga PSC, Muvhigo wa nga ha Ndaulo ya Vhahumbeli vha re na Rekhodo ya vhugevhenga na Muvhigo wa nga ha vhuḓifari vhu si havhuḓi kha Masheleni kha. waha wa muvhalelano wa 2007/08 wo vuledzwa. Muvhigo wa nga ha Tsedzuluso ya Maitele a Ndunzhendunzhe ya nḓisedzo ya Tshumelo kha thengo ya Thundu na Tshumelo kha mihasho yo. angiwaho yo sedzaho kha mbadelo nga u angaredza dzine dza vha kha tshikalo tsha R200 000.
U thoma mvelele ya vhuḓifari ha Phurofesheni kha Tshumelo ya Muvhuso Khorondanguli Mihasho ya Muvhuso Vhusimamilayo Vhavhilaeli U. etshedza thikhedzo ya ofisi ya phurofeshinaḽa kha Foramu ya u lwa na vhuaḓa ya Lushaka U langula nḓila ya u tevhedza Mutheo wa u Bvisela Khagala zwa Masheleni nga miraḓo ya SMS Ndaulo ya luṱingo lwa u vhiga Vhuan.a lwa ya Lushaka U farwa ha pfumbudzo dzo bvelelaho na u vhiga ya matshimbidzele vhuḓifari na gazethe ya Ndaulo dza tshumelo ya Muvhuso Tsivhudzo yo itwaho nga ha maitelendavhelelwa a phurofesheni na u lwa na vhuaḓa PSC yo. etshedza tshumelo ya Vhuṅwaleli kha NACF. Komiti mbili dza u thoma u shuma dza NACF, ho farwa miṱangano mivhili ya EXCO na muthihi wa NACF 85% ya phimo ya u tevhedza ha mihasho maelana na FDF yo swikelelwa Zwi tshi ya nga NACH, kheisi dza 1 752 dza vhuaḓa dzo rumelwa kha mihasho zwi tshi ya nga maitele a thendelano Pfumbudzo dza sumbe dzo farwa nga ndaulo ya vundu kha zwa ndaulo ya NACH Pfumbudzo dza sumbe dzo itwa u itela. hu.huwedzo dza Khoudu ya vhuḓifari Ho farwa miṱangano ya u pembelela. uvha. a u Lwa na vhuaḓa. a Dzitshakhatshakha na u phaḓaladza matheriala wa u. u.uwedza u lwa na vhua.
Tsedzuluso ya u thoma u shuma ha maitele a vhashumi kha u bveledzwa ha mivhigo ya. ho.isiso na themendelo Khorondanguli Mihasho ya Muvhuso Vhusimamilayo Vhavhilaeli Mivhigo i re na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Mivhigo nga ha Odithi ya Mu.
Tsedzuluso ya mihasho zwi tshi vhambedzwa na mikhwa yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 tsha Ndayotewa Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Phalamennde Vhusimamilayo ha Vundu Tshiimiswa tsha lushaka (vhoraakhademi. Madzangano a vhadzulapo) Mivhigo i re na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Mivhigo ya mihasho ya fumbiliṱhanu ya M&E ya nga ha uri mihasho yo tevhedza hani mikhwa ya ndayotewa na milayo ya ndaulo ya muvhuso yo dzudzanywa Mivhigo miṱanu ya Tshumelo ya Muvhuso yo Kuvhanganyiwaho yo. etshedzwa ha.huvho ya Tshiimo tsha Tshumelo ya Muvhuso Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Phalamennde Vhusimamilayo ha Vundu Zwiimiswa zwa tshitshavha Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Muvhigo wa SOPS wa 2009 nga fhasi ha. hoho ine ya ri: Tshiimo tsha u. ilugisela tsha Tshumelo ya Muvhuso u itela 2010 na u bvela phan.
Tsedzuluso ya u bvelela ha mbekanyamushu mo dzo sumbedziswaho dza muvhuso Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Phalamennde Vhusimamilayo ha Vundu Zwiimiswa zwa tshitshavha Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Tsedzuluso ya Mbeknyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani i Bvelaho phanḓa yo. anganelenaho Nyambedzano mbili dza nga ha N.
Tsedzuluso ya nḓisedzo ya tshumelo Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Komiti dza phothifo.io Vhusimamilayo ha Vundu Vhoraakademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa. holo dzo itwa kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwo. angiwaho na mivhigo yo fhela Tsedzuluso mbili kha u thoma u shuma ha Milayo ya Batho Pele ya Mafhungo na Mikhwa kana vhuḓifari havhuḓi dzo itwa. Mivhigo yo.
U dzinginya maga a u vhona uri kushumele kwo leluwaho kushumaho zwavhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Komiti dza phothifo.io Vhusimamilayo ha Vundu Vhoraakademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Tsedzuluso ya Ndeme ya Thikhedzo yo.
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo u.uwedza vhurangaphanḓa ha Tshumelo ya Muvhuso phuresidennde Mihasho ya muvhuso Vhoraakhademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Khorotshitumbe dza Mavundu na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Thendelano dza Kushumele sa Ndaulo ya Kushumele ine ye ya shuma zwavhuḓi wo an.
Tsedzuluso ya. hoho dza Mihasho kha ndaulo ya kushumele Ofisi ya phuresidennde Mihasho ya muvhuso Vhoraakhademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Khorotshitumbe dza Mavundu. hoho dza mihasho vho sedzuluswa Thendelano dza kushumele dza dzi HoD dzo lavheleswa na u sedzuluswa Mivhigo i ne ya vha na mawanwa na themendelo zwo vuledzwa nga zwifhinga zwo vheiwaho tsumbanḓila dza tsedzuluso dza. waha wa 2007/08 dzo anḓadziwa tshivhaloguṱe tsha HOD dza 12 dza lushaka na dza 15 dza vundu dzo. ha.huvhiwa kha. waha wa 2007/08. Tsedzuluso dzi. o bvele phanḓa u swika nga Fulwana 2009 HoD dza 27 kha lushaka na dza 70 dza vundu vho. adza thendelo dza kushumele dzavho dza. waha wa 2008/09 PSC yo. etshedza muvhigo kha phalamennede na kha ofisi ya phuresidennde nga ha Mvelephanḓa yo itwaho kha u. adzwa ha thendelano dza khushumele kha.
U galatsha na u vhona vha re na uri vhashumi vha re na vhukoni vha sa. uwe na u vhona uri hu na nḓisedzo ya tshumelo ofisini U tholwa ha vhathu vhane vha. o vhuelwa/ u tholwa sa Vhalanguli vha Mbekanyamushumo U galatsha na u nanguludza zwo itwa hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya u galatsha na u nanguludza vhashumi Zwikhala zwi songo. adziwaho zwo. adzwa nga tshifhinga. Hu na luswayo lwa u aluwa ha u. adzwa ha zwikhala kha khethekayo ya SMS. Tshivhalo tsha vhashumi vha vhafumakadzi tsho aluwa u bva kha 116 nga. hafamuhwe 2008 u ya kha 118 nga. hafamuhwe 2009 na uri vhafumakadzi vha imelela 43% ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi vha SMS. PSC yo thola vhathu vha 6 vha re na vhuholefhali, zwine zwa vha 2.7% ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi, tshine tsha fhira tshivhalo tsho lavhelelwaho tsha lushaka tsha 2% nga 0.
U. etshedza thikhedzo ya vhudavhidzani na mafhungo, khungedzelo ya mushumo wa PSC kha khasho nga u shumisa fulo na maṱano na nyambedzano u rera na phaḓaladzo ya mivhigo yo an.adziwaho Vhokhomishinari Vhashumi vha OPSC Mishumo ya khasho yo nanguludzwaho kha mivhigo ye ya farwa ya PSC U rera na u phaḓaladzwa nga tshifhinga ha mivhigo yo an.adziwaho ya PSC Mushumo wa. ho.isiso wa PSC wo swikelela vhathu vhanzhi nga kha khasho, nyambedzano na maṱano ri tshi tou topola Mivhigo yo rerwaho phalamendeni na kha vhusimamilayo ha mavundu yo vhewa kha webusaithi kha www.gov.
Tsedzuluso ya. waha muṅwe na muṅwe i konisa uri PSC i dzulele u khwinisa tshumelo dzayo. Zwi tshi ya nga Ndaulo ya Tshikwana, Muofisiri wa Mbalelano wa tshiimiswa u. o.ea uri a dzudzanye n.
dzine ya. o dzi ita tshifhinga tshi. aho.
PSC i na vhashumi vha 248, zwi tshikatela na dzikhomishinari. tshivhaloguṱe tsha poso dza 222 dzo. adzwa. Vhashumi vho khethekanywa zwi tshi ya nga vhupo nga n.
Afho fhasi ndi khethekanyo ya tshivhalogu.
zwa tshumelo na vha zwa thengiso, vha tsho.
Kha. waha wa muvhalelano wa 2008/09, tshivhalogu.
Mbekanyamushumo ya 2: Maitele a Vhurangaphan.
Mbekanyamushumo ya 4: tsedzuluso na u lwa na vhua.
U itela u wana mafhungo nga vhu.
<fn>Tshivenda2.txt</fn>
Mutholi u ḓo vha fha ḽivi ine ya ṋetshedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza ṱhoḓisiso kha vhuvha na vhungafhani ha ḽivi yeneyo.
Mutholi u ḓo langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Pholisi na Maitele a ḽivi ine ya ṋekedzwa vhane vha si tsha vha na bvi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si washu ḽia Hu nga kha I o iswa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱoḓisisa uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na bvi ine ya ṋekedzwa vhane vha si tshe na bvi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo livhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
Muṅwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhuḓi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshoṱhe.
Arali vho ita khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya ṋekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi yeneyo, ṱhoḓisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe , vha nga kha di shandukisa khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya ṋekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
Vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
U isa ṱhanziela ya dokotela na vhuṅwe vhuṱanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na maṅwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela.
U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya dziṅwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
Mutholi u ḓo langula na u ṱolisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha di tondiwa uri vha ite dziṅwe ndingo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi , kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshoṱhe , u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo vha ḓivhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na ḽivi ya vhulwadze ine ya ṋekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho mutholi u ḓo ṱanganedza fhedzi ṱhanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o ḓiṅwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze..ṱanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou .ṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
Dzina, ḓiresi na ndalukanyo dza dokotela.
Dzina na mulwadze.
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
Uri naa dokotela u bvisa ṱhanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulangi vhu ṱanganedzeaho ha zwa dzilafho.
Ṱhalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o ṋetshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo yeneo.
Uri mulwadze ho ngeo tsha. imisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
Tshifhinga tsha ḽivi yo themendelwaho na u bviswa ha ṱhanziela ya malwadze.
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa ṱhanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo ṅwaliwa , maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwa.
Vha khou fhulufhedziswa uri mutholi, u ya nga pfanelo dza ndayotewa dza tshiphiri, Khoudu ya Vhuḓifari kha Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso, u ḓo vhona uri tshifhinga tshoṱhe mafhungo malugana na nyimele ya mutakalo wa mushumi a a ṱhonifhiwa na uri a vhe tshiphiri. U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE!
Mutholi a nga dzhiela nṱha na u thoma ṱhoḓisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo ḓadziwaho zwavhuḓi na maṅwalo oṱhe ane a hodea . Iswi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a ḓadze kana a ṅwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipiḓa tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo ḓadzwaho zwavhuḓi i nga ita uri vha si kone u wana ḽivi ine ya ṋekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
Mutholi u ḓo vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u ḓo rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita ḓuvha ḓo fhelelaho. Ḓuvha kana maḓuvha yeneo a ḓo thuswa kha ḽivi yavho ya vhulwadze.
Kha nyimele yeneyo vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze redzhisiṱara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
Hu ḓo dzea vhuṱanzi malugana na zwiwo zwenezwo.
<fn>Tshivenda2_1.txt</fn>
Mutholi u do langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Pholisi na Maitele a livi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na. ivi ya vhulwadze yo. oweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. Hu nga kha. I. o.iwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha. ho.isiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na. ivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na. ivi ya vhulwadze yo. oweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u. o. ivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshothe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
Munwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhudi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshothe.
Arali vho ita khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi yeneyo, thodisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshothe, vha nga kha di shandukisa khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
Vha do humbelwa u dadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
U isa thanziela ya dokotela na vhunwe vhutanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na manwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela.
U tevhedza na u thonifha milanga ya dzinwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
Mutholi u do langula na u todisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha di todiwa uri vha ite dzinwe ndingo sa tshipida tsha thodisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshothe, u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana munwe mushumo wa thungo.
Mutholi u do vha divhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho mutholi u do tanganedza fhedzi thanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o didwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze..hanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou. alutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
Dzina, diresi na ndalukanyo dza dokotela.
Dzina na mulwadze.
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
Uri naa dokotela u bvisa thanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulwanzi vhu tanganedzeaho ha zwa dzilafho.
Uri mulwadze ho ngo tsha. iimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
Tshifhinga tsha livi yo themendelwaho na u bviswa ha thanziela ya malwadze.
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa thanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo nwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe.
Vha khou fhulufhedziswa uri mutholi, u ya nga pfanelo dza ndayotewa dza tshiphiri, Khoudu ya vhuḓifari kha Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso, u. o vhona uri tshifhinga tshoṱhe mafhungo malugana na nyimele ya mutakalo wa mushumi a a. honifhiwa na uri a vhe tshiphiri. U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE!
Kha nyimele yeneyo vha do humbelwa uri vha dadze redzhisitara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
<fn>TshivendaFALP1.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fuminthihi.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo iṅwe na iṅwe i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa, Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni kone u ya kha i tevhelaho.
ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane uri ni ḓo fhindula mbudziso dzi a tevhelaho nga maipfi aṋu.
Vho-Tshibondokilo vho vha vha tshi dzula ḽokhesheni ya Boekenhout na mufarisi wavho Vho-Mameki. Vho vha vhe na mabindu. Jericho vho vha vhe na giratshi; hu tshi shelwa zwivhaswa ha lugiswa na dzigoloi. Ngei Stinkwater vho vha vhe na vhengele ḽa halwa na bara, zwidakwa zwi tshi u vhu thuthubisa wa wana zwo no sokou nḓaya. Vho-Mameki vho vha vhe ṱhase ya musadzi..uvha ḽine vha ya Stinkwater wo vha u tshi wana zwiṅwe zwidakwa zwi tshi tou milela na mare. Ndi musi vhe henefha he muṅwe munna wa muzulu a no pfi Vusi a vha humbela uri vha seisane nae. Vho-Mameki vho mu vhudza uri vha ḓo thoma vha humbula, a vha founele. Vha ralo vha mu ṋea nomboro dzavho dza luṱingothendeleki.
Mabindu a Vho-Tshibondokilo o vha a tshi dzhenisa masheleni a vhonalaho. Vhunga nnḓu ye vha vha vha tshi dzula khayo i sa ḓivhalei, na siḽini i si na, vho elekanya uri ndi khwine vha tshi fhaṱa nnḓu yavhuḓi ya double storey. ·iṅwe ḓuvha vha ngei giratshini ho mbo ḓi swika khonani dzavho mbili na vhafumakadzi vhadzo. Khonani idzo dzo vha dzi tshi nga dzo tou langana ngauri dzo swika khathihi. Dzo vha dzi tshi khou enda nga mimoḓoro ya vhunzhilinzhili. Iṱali o vha a tshi tou vha maṱombonyane. Vho-Tshibondokilo vho vha tshi ri u sea na madzeu a vhonala. Vho-Tshibondokilo vho tswela khonani dzavho muhumbulo wa u fhaṱa double storey. Khonani dzavho muhumbulo uyo dzo u khoḓa nga maanḓa. Dzo ḓo dzinginya muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi ṱuwa nadzo hayani uri vha dzi vhonise hune tshifhaṱo tsha nga ima hone. Hafhu dzo takalela na u vha dzi tshi vhona Vho-Mameki. Muhumbulo uyu Vho-Tshibondokilo vho u takalela. Vho mbo ḓi bvumisa goloi yavho ya Pajero vha ṋamedza khonani dzavho na vhafumakadzi vha livha hayani i tshi tou nzenzema hafhu yo ṋamelwa nga zwiṱunḓulume thovhela zwo tou bvisa na dziphapha.
Mabindu a Vho-Tshibondokilo o vha a tshi dzhenisa masheleni a vhonalaho. Vhunga nnḓu ye vha vha vha tshi dzula khayo i sa ḓivhalei, na siḽini i si na, vho elekanya uri ndi khwine vha tshi fhaṱa nnḓu yavhuḓi ya double storey. ·iṅwe ḓuvha vha ngei giratshini ho mbo ḓi swika khonani dzavho mbili na vhafumakadzi vhadzo. Khonani idzo dzo vha dzi tshi nga dzo tou langana ngauri dzo swika khathihi. Dzo vha dzi tshi khou enda nga mimoḓoro ya vhunzhilinzhili. Iṱali o vha a tshi tou vha maṱombonyane. Vho-Tshibondokilo vho vha tshi ri u sea na madzeu a vhonala. Vho-Tshibondokilo vho tswela khonani dzavho muhumbulo wa u fhaṱa double storey. Khonani dzavho muhumbulo uyo dzo u khoḓa nga maanḓa. Dzo ḓo dzinginya muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi ṱuwa nadzo hayani uri vha dzi vhonise hune tshifhaṱo tsha nga ima hone. Hafhu dzo takalela na u vha dzi tshi vhona Vho-Mameki. Muhumbulo uyu Vho-Tshibondokilo vho u takalela. Vho mbo ḓi bvumisa goloi yavho ya Pajero vha ṋamedza khonani dzavho na vhafumakadzi vha livha hayani i tshi tou nzenzema hafhu yo ṋamelwa nga zwiṱunḓulume thovhela zwo tou bvisa na dziphapha.
Vho-Tshibondokilo vha shuma mushumo-ḓe Tikedzani phindulo yaṋu.
Bulani tshivhaswa tshithihi tshine tsha rengiswa giratshini.
Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri mabindu a Vho-Tshibondo a dzhenisa tshelede nnzhi Bulani zwivhili?
Vusi o vha o dzumbama ngafhi musi vhaṋe vha muḓi vha tshi vhuya?
Ndi ngani Vusi o fhufhela nṱha ha ṱafula)
Ṱhoho ya mafhungo aya i ri: 'Ho shuma vhuṱali.' Inwi bu fhethu huraru ho shumiswaho vhuṱali mafhungoni aya.
Dubekanyani mbuno dza 7 dzi kha mafhungo a pfalaho. Ni dzhi nzhele zwi tevhelaho: xṅwalani nomboro u bva kha 1 u swika kha 7, ni ṅwale mbuno nga muhumbulo wo fhelelaho. xNi shumise maipfi aṋu nga hune na kona ngaho. xHune manweledzo aṋu a fhelela hone ni ṅwale nomboro ya maipfi e na shumisa zwitangini. xNa fhirisa tshivhalo tsha maipfi kana na sa ṅ tshivhalo tshao zwitangini maraga dzi ḓo mbura.
Arali muthu a sa ḓivhi mushumo wawe, zwithu zwi tshimbila nga nḓila yo kombamaho, a vho nga bambukwa.
Zwithu zwo ḓo thoma zwi tshi naka, fhedzi-ha a zwo ngo yafhi zwi songo bva ngonani. Vho-Maṱhaphudza vho ḓo thoma maitele a u dzhenelela kha mishumo i songo vha livhaho ya u ṱola vhagudisi vha tshi khou funza kiḽasini, Tshikoloni itsho vho vha vha tshi vho ri hu pfiwa vhone, zwa sa ralo vha ḓo pfukisela muthu phanḓa kha vhahulwane.
Miṱanganoni ya dzulo ḽa khorombusi Vho-Maṱhaphudza vho vha vha tshi i ramba, fhedzi-ha tshi mangadzaho ndi uri vho vha vha tshi fhedza vha sa swike. Musi vha tshi founelwa vha ri vha Cape Town muṱanganoni wa poḽotiki, ngeno vhe henefho hayani.
fhungoni ḽi pfalaho.
ha u ḽi shumisa fhungoni ḽe na tou ḓisikela.
fhungo ḽi pfalaho.
fhisaḽihulu. Ho ḓo -ruma tshiḽeli uri hu yo vhidza maine.
Mafhungo khea, a vhaleni ni kone-ha u a vhekanya mutevhe wa aḽifabethe.
Zwifanyiso asizwi, zwi sedzeni nga vhuronwane uri ni ḓo ko fhindula mbudziso dzine dza ḓo tevhela.
shumisa zwine na khou vhona kha zwifanyiso 2 na 3.
Tshifanyiso tsha khungedzelo khetsho.
C gidimele khungedzelo iyo.
D Mushumo wa vhuḽeḓere vhuṱuku kha khungedzelo iyo ndi ufhio?
Hu na pfufhifhadzo yo shumiswaho afho tshifanyisoni. Bulani uri yo imela mini.
Mutevhe wa maipfi asuyu.
Vho-Vele vha khou mavhudzi avho vhunga o no hulesa uri vha tshi ya Mapani u...mashonzha a si vha dine nga u gama. Vha sa athu u ṱuwa vha ḓo thoma nga u ...vhuḓuhu havho ngei tshihuni. Vha ḓo ...mabundu, vha ...thanga uri vha zwi shumise phanḓa.
B Ndi yunithi ifhio ine na nga i shumisa u ela mafhi Ndi ngani ni tshi ralo?
<fn>TshivendaFALP1MEMO.txt</fn>
Memorandumu uyu u na masiaṱari a fuminthihi.
Vho-Tshibokotilo ndi ramabindu. Vho vha vhe na giratshi, vhengele ḽa halwa na bara.
x Zwi tshi tou milela na mare - zwo vha zwi tshi khou vha tamesa. x O vha a tshi tou vha maṱombonyane- vho vha vho ṱuvhana vhukuma hu hone vha tshi thoma u vhonana. x Ho ngo zwi ita madze-ho ngo zwi nyadza. x Muthu o dzelelaho- vha tshi nga muthu o kambiwaho nga lufuno.
Hai, Vho-Mameki vho vha vhe ṱhase ya musadzi/ zwidakwa zwi tshi tou milela mare.
Hai, vho mu vhudza uri vha ḓo thoma vha humbula a vha founele.
Hai, o mbo ḓi ṋamela thekhisi na zwenezwo. 1.5.5Ee, mukalaha a bva o bva u vhuya ḽi tshi kovhela.
Kha bulannga ḽa ṱhanga.
Bulannga ḽo vha ḽi tshi khou mu vhaisa.
Vho vha vha tshi khou ṱoḓa u vhona fhethu hune nnḓu ya ḓo fhaṱwa hone. Vho vha vha tshi ṱoḓa u vhona Vho-Mameki.
x Vho-Mameki vho vhudza Vusi uri a songa ḓa nga goloi. x Vho-Mameki vho fha Vusi tshidulo uri a gonye kha bulannga ḽa hanga.xVusi o fhufhela kha ṱhanga ari Unkulukulu u fikile. Mugudi a nga ḓI ṅwala zwiṅwe zwi pfalaho.
Vha ṱoḓou ṱola mishumo ya vhadededzi.
Vha ramba miṱangano vha fhedza vha si ḓea
Vha halifhela mugudisi.
Vha ṱuwa na ṅwana wavho vha si na thendelo.
Vha ṱavha mukosi zwa thithisa dzingudo.
Vho-Nyamukamaḓi ndi tshitekeshi vho sema ṅwana wavho nga maṱamba a no shonisa.
Ṱereka - halifha. Vho-Gededzha vho ri u zwi vhona zwauri vhengele ḽavho ḽo pwashwa nda wana vho halifha.
Khomba: Khomba iyi yo tshina domba mahola.
Vhana : Vho-Muthakhi vha na vhana vhanzhi.
A Tshi khou shuma u kunga.
C Maipfi a uri a zwiho shangoni a a kunga.
mbili dza phindulo dzenedzo.
B Ndi miḽiḽitha (ml) Ndi yone yunithi yo teaho ya u ela zwiluḓi.
<fn>TshivendaFALP3.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi.
NSC Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa: Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 200 u swika 250. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 120 u swika 150 (zwi re ngomu fhedzi). Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 80 u swika 100.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u ya kha 250.
Inwi no ima robothoni ni tshi khou ṱoḓa u pfuka. Khathihi fhedzi ha mbo ḓi pfala phosho khulu ya u gekhana ha dzigoloi, u pwashekana ha mafasiṱere na u tshema ha vhathu. Zwino inwi buletshedzani khombo iyo.
Khombo i shushaho ye nda i vhona.
Hu na vhaswa vhanzhi fhano Afrika-Tshipembe vha sa shumiho. Vha sokou mona-mona vha vhuya vha ḓelwa na nga mihumbulo yo bvaho. Ndi zwifhio zwine zwa nga itwa uri vhaswa avha vha wane mishumo.
Zwine zwa nga itwa uri vhaswa vha wane mishumo.
Vhanna ndi vhaongi vhavhuḓi u fhirisa vhafumakadzi.
Ni tshi khou ima na ṱhoho heyi kana ni tshi khou i hanedza, ṱaṱani.
Theḽevishini i na mbekanyamushumo nnzhi dzine vhathu vha dzi ṱalela zwi tshi ya nga madzangalelo avho. Ṅwalani maanea ni tshi khou sumbedza vhuḓi na vhuvhi ha dzimbekanyamushumo dzi sumbedzwaho kha theḽevishini.
vhuḓi na vhuvhi ha theḽevishini.
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi, ni kone-ha u ṅwala maanea ane a anana natsho. Ni a ṋee ṱhoho yo teaho.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe na maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150.
Tshikoloni tsha haṋu ho dzudzanyiwa vhuṱambo mathomoni a ṅwaha hune ha ḓo vha ho rambiwa na vhabebi. Inwi no ṋewa ṱhoho hei uri ni ḓulugisele u ita ngayo tshipitshi.
Mulingo u lugiselwa hu tshe na tshifhinga.
Tshikoloni tsha haṋu hu na gurannḓa ine ya bva luthihi nga ṅwedzi. Inwi no humbelwa uri ni ṅwale mahumbulwa a mudzudzanyi (mueditha) wa gurannḓa iyo ane a ḓo ṅwalwa kha khoḽumu ya hone.
A no ngo farea zwavhuḓi nga tshumelo ye na ṋewa nga muṅwe wa vhashumeli vha ha masipala malugana na iṅwe thaidzo ye na vha ni nayo. Ṅwalani luṅwalo lwa u sumbedza u sa fushea haṋu ni lu ise kha masipala onoyo.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100.
Murathu waṋu ha koni u vhasa mililo wa khuni; o aluwa hu tshi khou shumiswa muḓagasi, Zwino inwi mu ṅwaleleni ndaela dzine a tea u dzi tevhedza musi a tshi vhasa mulilo.
Khotsi aṋu ndi murungi wa biko wa yunifomo dza zwikolo. Vho hira lufhera lwa u rengisela kha zwiṅwe zwa zwifhaṱo zwihulwane ḓoroboni ya tsini na ha haṋu. Zwino inwi vha thuseni nga u vha ṅwalela khungedzelo ine ya ḓo anḓadzwa kha gurannḓa ya henefho hune na dzula hone.
Tshikoloni tsha haṋu hu khou ya u vha na muzika wa khoraḽa. Zwino inwi ni muṅwe wa vhadzudzanyi vha vhuṱambo uho. Ṅwalani phosiṱara ine na ḓo i vhea ho teaho uri i kunge vhaṱaleli vha ḓe nga vhunzhi.
<fn>TshivendaHLP1.txt</fn>
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo iṋwe na iṋwe i tea u thoma kha siatari ḽiswa, Hune khethekanyo iṋwe na iṋwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Shumisani maipfi aḽu nga nnḓani ha musi ho pfi ni shumise a re mafhungoni e na ḽewa.
Ndi khou pfa tshiṱhavhi nandi, ndi hone ndo lovha. A hu na ane a nga nthusa-vho naa Vhananga, a ni ḓi na nthusa na wee! Ṱhamusi Mudzimu o vha a tshi ḓo mmbavhalela nda fhola. A thi khou lwala lwa u fa lini. Avha ndi mukalaha Vho-Johannes vhane vha khou gungula hu si na ane a vha lavhelesa kha vhana vhavho vha vhaṱhannga. Uyu muṋwe a ri mu vhali vhunga o no vhingwa. Vhoṱhe vha sokou ri kha i ye ya ha masonganaḽo, ndi kale vho tshila. Muṋwe na muṋwe o lavhelesa uri u ḓo wana mukovhe kha mavhengele a mukalaha vha tshi tsiruwa. Zwenezwi zwa lupfumo zwo vha balelisa na u shuma?
Mukalaha vho gomela ha vhuya ha fhela maḓuvha mavhili oṱhe vha sa iswi vhuongeloni, naho hu ha tshigomamutanda zwatsho. U vhona zwo ralo vha vho ḓiruma na u fhira fhano shangoni. Vha vho vhona vha tshi khou lenga u fa vha fhambana nazwo. Ndi hone vho salaho vha tshi ḓo sala vha tshi ḓiphina vhunga vha sa koni u ḓiphina zwino.
Mukalaha Vho-Johannes vha khou dzula kha uyu muṱa wavho muhulu we vha u fhaṱa musi vha tshi kha ḓi ḓipfa. Muthu a nga ḓi ri ndi tshigwili a tshi sedza kudzulele kwa nnḓu dza hone. Zwino ho no ṱangana na hedzi dza vhana vhavho, hu tou vha thavhani vhukuma.
Nga ḓuvha ḽa vhuraru vha elekanya u ya ha ṋwana wavho wa musidzana. Huno ndi kule vhunga Lady Selborne hu kule na Sophia Town naho hu na zwiḽamelo. Kha mukalaha nahone a lwalaho, a si fhano. Naho zwo ralo vha sokou dzhena nḓilani na vhulwadze havho. Vha sa ralo vha ḓo tou vhuya vha fela henefho nḓuni vhathu vho lavhelesa. U tshimbila ha mukalaha, muthu u ḓi pfa unga u khou kona ngeno o ṱuwesa. Afho zwo vha zwi songo ralo vhunga na masheleni o vha a tshi ndi bva vhubvo. Mafhungo a uri mukalaha vho dzhena nḓilani ya u ya Sophia Town nga vhoṱhe a swika nḓevheni dza David na Solomon. Vha humbula vha guma nga ḽa uri mukalaha a vho ngo fanelwa nga u ya hune vha khou ya hone vhunga vha tshi nga kha ḓi fhola. Naho zwo ralo vha vho ṱoḓou tou ḓidzhenisa nga vhone vhaḽe kha vhuvhi. Vho rindidzana mbilu nge vha ri a vha nga swiki vhunga vha tshi khou lwala nahone vho kalaha. Vhunga na masheleni vha tshi nga a vha na, vha ḓo tou tshimbila nga milenzhe.
tshi sala ḽi tshi kovhela vha vha vho no swika kha ḽa Thembisa. U gonya thavha na mivhundu ya ḽa Kempton Park ni songo hu vhona. He vha vha vha tshi khou ya hone ha vha hu tshe kule lu sa vhuiho fhano. Swiswi ḽi tshi vho thoma uri bo, vha khonela tshiṱakani tsha muunguri vha dzula fhasi. Vha humbula nga ha vhana vhavho vhavhili vha vhaṱhannga fhedzi. Vhukuma malofha avho o shashata. Vha humbulesa vha vhona hu khwine vho lovha. Ngoho vhana a vha na zwivhuya; ndi tshinanaunga, tshi tshi hula tshi u ḽa ṱhoho.
Mukalaha vho ri u gungula na u semana vha vho nga muthu ane a khou rabela. Vha ita na u humbula uri ngavhe na vhenevha vhana zwi sa vha nakeli. Vha vhuya vha tou shingizhela na miṱodzi sa lutshetshe. Vha vhona vho beba maḽavhathu. Nga murahu vhe kha tshenetsho tshililo vha vhofholola thai yavho khunduni vhe mukuloni hwete, vho ḓi dzula henefho fhasi, zwa mbo ḓi ya na vhusula.
Zwauri mukalaha vho swika he vha vha vha tshi khou ya hone, a ho ngo tsha vha na we a zwi tevhela. Vha masipala wa Thembisa vho vhuya vha tou vha swiṱa vhunga hu songo vha na we a vha a tshi khou zwi tevhelela. Vha ita iyo nṱoḓiseni zwa sa vhuye zwa thusa vhunga ho vha hu si na we a vha a tshi khou vha ṱoḓa. Vhoḽedorobo vha kale sa vhathu vha vhulenda, vhe ndi mulanda washu, mu awedzeni henefha.
Vho-Johannes vha na vhana vhangana?
Zwi amba mini uri: 'Ndi tshinanaunga tshi tshi hula tshi u ḽa ṱhoho.
Arali inwi ni nga ḓiwana ni kha vhuimo ha Vho-Johannes ni nga ita mini Ṱalutshedzani nga maipfi aḽu. Ri ḽeeni ṱhoho yo teaho mafhungo aya?
1.7 Lwendo lwa Vho-Johannes lwo vha maḽisambilu kha vhathu vhane vha vha ḓivha. Ndi ngani ni tshi vhona zwo ralo Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai, ni tikedze nga u topola zwi re mafhungoni?
Avha mukalaha vho kapula mapfura nga lebula u bva kale u swika vho no hula. Muḓi wa Vho-Johannes wo vha u muḓi muṱuku u sa nyauli. Vhana vha mukalaha vho vha vha tshi funa khotsi avho.
1.9 1.10 1.11 Lufu lwa mukalaha lwo ḓa hani Tikedzani phindulo yaḽu. Ndi ngani vhaṱhannga avha vha songo londa mukalaha musi vha tshi lwala Musi mukalaha vho no lovha ho sala hu na vhushaka havhuḓi na kha vhana vhavho Tikedzani phindulo yaḽu. Ṱalutshedzani mafurase/maipfi o swifhadzwaho mafhungoni ayo?
Nweledzani mafhungo aya nga phara nthihi i re na maipfi a re vhukati ha 80 u swika 90 nga ha vhuvhi ha u vha na ṋwana u tshe muṱuku.
Vhunzhi ha vhaswa vha ḓihwala musi vha tshe tshikoloni. Maḓilonga we a vha e na miṋwaha ya 16, ene u ri musi o zwi wana uri o vhifha muvhilini a ṱalutshedza khonani dzawe. Vhone vho mu ḽea ngeletshedzo ya uri u fanela u tou nwa maḓi manzhi na u ṱwa o tou shuvhama misi yoṱhe. Izwo zwoṱhe a zwo ngo mu thusa tshithu. O vho ḓo beba nga muaro, zwa vho mu vhangela vhuhoṱa u swika ḽamusi.
Shango ḽi khou xedzwa nga vhaswa vha si na vhuḓifhinduleli vhane vha balelwa zwa u tamba ngazwo vha tambela hu sa tambelwi. Vha hashu, u unḓa ṋwana zwi a konḓa. Ndi zwine wa wana vhaswa vha tshi litsha tshikolo vha ya u ṱoḓa mushumo uri vha unḓe zwikope zwavho. Vhaswa, ḓiiliseni kha zwa vhudzekani ni futelele tshikolo. Tshifhinga tsho tambiseaho a tshi tsha vhuya, nahone tshiselo tshi bva dzuvha tsho bva. Mafhungo a u ḓa ha ṋwana a songo lavhelelwaho a khakhisa vhoṱhe vhaswa vha vhaṱhannga na vhasidzana ngauri vhoṱhe vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli kha ṋwana. Vhaṋwe vha tshi vho shavha vhuḓifhinduleli, zwi vho sia hu na masiandoitwa a sa takadzi sa dzimpfu, ṱhalano, vengo, thaidzo dzi sa takuwiho na zwiṋwe zwinzhi vhukuma. Vhumatshelo ha vhaswa vhanzhi kha ḽino ḽashu ḽa Afrika Tshipembe ho hoṱefhala nga mulandu wa fhungo iḽi. Vhaswa vha hashu, kha ri shavhe buka iḽi ḽi sa athu ri mila roṱhe ra fhela ḓoḓe! Muvhuso u khou linga u imisa na dzikiḽiniki dza uri ri wane hone ngeletshedzo na tsireledzo dzo teaho. Madokotela one ri a siafhi, vha dzula vho vula mahothi. Kha ri ye u dzhia nḓivho ro takala uri ri tshile. A na maano ndi a na awe, thanyani ni vule maṱo, pfunzo ni vuledze ni si na tshilavhi na tshikhukhulisi na tshithihi.
Mafhungo khea, tevhela.
Vha songo pila vhuvhi nga maḓamu. Tshindunduma a si ṋwana. Shango ḽoṱhe ḽi bvuma ene. U dinwa nga gunwe, vhupfimbi na u levha. Arali a tou tshipa ṋwananga, vha ḓo pfa e thumbuni ya lukhohe. Vhuṱama hashu vhu ḓo vha hu hone ho fa. Vho-Mariṱa vho amba maipfi aya vha tshi vhudza Vho-Khiresi.
Makhwitha ndi maḽoni a tshelaho vhusiku. Zwiḽiwa zwihulwane zwao ndi mabuku, dzimbevhamutanda, dzitswina na zwiṋwe zwikhokhonono. Naho makhwitha a tshi ri thusa nga u vhulaha mahonḓo ane a ri tshinyadza, vhathu vhanzhi vha a a vhenga. Arali ḽa lila ḽo kavha nṱha ha tshiuludza hu pfi ḽi khou ṱula lufu lwa shaka. Vhaṋwe vha songo dzivhuluwaho ndi vhane vha ri makhwitha ndi maḽoni a vhaloi. Tshivhumbeo tsha gwitha tsho vhifha. ·i na maṱo mahulu, na mithenga yaḽo a i kungi. Vhunzhi ha zwiḽoni zwine zwa tshela vhusiku ḽama yazwo a i ḽiwi. Hu ḓi nga gombambudzi na nyamulemalema na zwone ndi zwiḽoni zwi tshelaho vhusiku, fhedzi vengo ḽazwo ḽi fhasi kha ḽa gwitha. Naho hu na swiswi kana hu na ṋwedzi, zwiḽoni izwi a zwi litshi u tshela.
Vhumbani fhungo ḽi re na ḽibulafhethu ḽo ḓisendekaho kha tshifanyiso tshi re afho nṱha.
Topolani madzinambumbano mavhili afho mafhungoni ni ḽee maṋwe mavhili no a shumisa mafhungoni a pfalaho.
ḽi tevhelaho: Mithenga yaḽo a i kungi.
Muphresidennde wa Khoro ya Vhaimeleli vha Vhagudi o vhekanya zwiteṋwa zwa adzhenda i no ḓo shumiswa kha vhuṱambo ha u onesana na vhagudi vha gireidi 12 zwo sokou vhilingana. Inwi zwi vhekanyeni nga ngona.
A B C D E Ndi ngani mukungedzeli o shumisa tswayoḽaledzi kha 2007 Muthu a tshi ṱoḓa goloi iyi a nga i wana hani Mukungedzeli o shumisa hani fonto u kunga vharengi Ndi vhafhio vhane vha nga kona u renga iyo goloi Bulani tshithihi tshine tsha nga ita uri murengi a mangale o no ḓidzhenisa kha tshikolodo tsha goloi iyo?
<fn>TshivendaHLP1Memo.txt</fn>
Nwalanimbuno dza sumbe dzi kha mafhungo o fhelelaho.
Ni songo fhirisa tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho. Ni nwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa mafhedziseloni a manweledzo anu zwitangini.
Nga nnda ha musi ni tshi tou vha muthu a sin a ndavha na uri vhathu vha ri mini nga hae, u fhata vhukonani a zwi leluwi. Kha ri ri ni kha di tou bva u tuwa tshikoloni tshe na vha ni tshi dzhena khatsho no pfulutshela kha tshinwe tshine a ni divhi muthu na muthihi, kana no lwa nndwa khulu na khonani yanu na vhukonani ha fhela. Hezwi zwi nga ita uri ni fhedze maduvha anu a tshikolo ni nothe kana ni tode khonani ntswa. Ni sa athu u toda khonani ni fanela u divha khonani dzine na nga vha nadzo. Vhathu vhanzhi vhana khonani dzine dza ita kana u funa zwithu zwine vha zwi funa. Humbulani nga zwine zwa ni takadza kana zwine na takalela u amba na khonani dzanu.
Ndila ine muthu a nga wana khonani ntswa ndi u dzula a tshi setshelela na u tanganedza vhanwe, zwine zwa nga itisa uri vhathu vha vhone uri a ambea na inwi. Ni nga khoda kha zwine vha konesa, hune vha dzula hone kana zwinwe-vho. U tutuwedza uri vha pfe vho vhofholowa, itani nit shi amba nga ha inwi mune. Ambani nga ha zwine na divha, zwine na vha zwone u itela uri vha ni divhe nga vhuphara.
Vhathu vha no shona a vha takaleli u khodiwa, zwa ralo vha mbo di fhumula vha sa tsha amba tshithu. Khavho ndila ya u fhindula u khodiwa ndi u setshelela na u livhuwa, hezwi zwi fhata vhukonani. Na vhuya na fhata vhukonani na vhathu vha zwiito zwi no fana na zwanu ni do vhona nit shi difhelwa u vha ni nothe; u ralo ha vha u fhata vhukonani. Ditutuwedzeni no ditika ngauri arali no vhuya na zwi kona ni nga dovha na zwi kona hafhu.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronane, nga mitaladzi i sa fhiri sumbe neani vhuvhi ha u vha na nwana u tshee mutuku.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane, nga mitaladzi i sa fhiri sumbe neani vhuvhi ha u vha na nwana u tshee mutuku.
Shango li khou xedzwa nga vhaswa vha sin a vhudifhinduleli vhane vha balelwa zwa u tamba ngazwo vha tambala hu sa tambelwi. Vha hashu, u unda nwana zwi a konda. Ndi zwine wa wana vhaswa vha tshi litsha tshikolo vha ya u toda mushumo uri vha unde kukope kwavho. Vhaswa, diimiseleni kha zwa vhudzekani ni futelele tshikolo. Tshifhinga tsha tambiswa a tshi tsha vhuya. Mafhungo a u da ha nwana a songo lavhelelwaho a khakhisa vhothe vhaswa vha vhathannga na vhasidzana ngauri vhothe vha fanela u vha na vhudifhinduleli kha nwana. Vhanwe vha tshi vho shavha vhudifhinduleli zwi ri si a ri na masia ndo itwa a sa takadzi sa dzi-mpfu, thalano, vengo, thaidzo na zwinwe zwinzhi vhukuma. Vhumatshelo ha vhanzhi kha lino lashu la Afurika Tshipembe ho hotefhala nga mulandu wa fhungo ili. Vhaswa, vha hashu kha ri shavhe buka ili li sa athu ri mila rothe ra fhela nyena sa vhala vha kale. Muvhuso wo linga u imisa na dzikiliniki dza uri ri wane ngeletshedzo na tsireledzo yo teaho. Madokotela one ri a sia fhi, vha dzula vho bvula mahothi. Kha ri ye u dzhia ndivho ro takala ri tshile. A na maano ndi ana awe, thanyani ni vule mato, pfunzo ni bvuledze ni si na tshilavhi na tshikhukhuliso.
Kaleni mbulungo yo vha i tshi tou vha mafhungo a muta wonoyo na vhaledzani nawo. Muthu o vha a tshi ri u swifhala, ha divhadzwa mashaka na vhadzulatsini. Hu si kale u do wana zwikalaha zwo fara vhakegulu zwa sumbiwa fhethu zwa thoma u hu tshetulatshetula ha fhatwa musi. Arali hu na vhana tsini vha a mbod I pandelwa uri vha yo tambala kule nahone vha songo linga vho vhuya duvha ilo. Vha ya midini ya tsini vha la zwiliwa na u edela henengei vhunga izwo zwine zwa vhidzwa u pfi tseda na u nyala vhathu zwo vha zwi tshi shaeya. Nangoho mbulungo I do farwa hu sin a nani. A u nga vhoni mabwa a tshi leleda tsini. Hu nga o vha a tshi pfa uri hu na luvhi.
Musi mbulungo yo no fhela vhana vha a swendiswa tshiukhuvhani tsha tshitanga vha tshi dzhenela ngomu. Henefho ndi hune vha do wana zwikegulu zwa kale zwo vha lindela zwa vha hasha nga bopa u itela uri vha si tsha humbula zwo bvelelaho vha hangwe tshothe. Vhutshilo u wana vhu tshi bvela phanda hu sin a ndozwo khulwane yo vhangwaho nga lufu.
Ano maduvha arali ha tou vha na luvhi u wana u tshi tou vha mupfufhi u si mphire. U nga vha u na tshithu tshikwamani kana u sin a tshikwamani zwothe zwi sokou fana vhunga vha sin a vha tshi edza vha re nadzwo nga u didzhenesa guyo mukuloni zwa vho fhedza zwi tshi vha mara dzithaha.
Mbulungo dzo no shanduka zwimima. U do wana uri arali ho wa lufu hu do thomiwa ha dzhiiwa tshifhinga tshilapfu hut shi khou divhadzwa vhathu uri vha de nga vhunzhi ho sedzwa masheleni a malilo ane vha do posela.
Vhathu vho daho mbulungoni vha toda uri vha le vha fure sa tshimimani. Vha balelwa u fhambanyisa mbulungo na munyanya. Vhathu avho vha sa fura vha thoma u sathula mbulungo uri a yon go tshimbila zwavhudi.
Thangana ya murole u wana yo dadza musi I tshi yo da u vhulunga ngeno hu u da u phaga zwiliwa. Na nyofho dza lufu a dzi tsheho sa kaleni dzo khebuluwa sa khuli ya tsikegulu. Mmbwa u do wana na dzone dzo halifha dzi tshi toda zwiliwa. U nga vha wa ri nazwino dzi a pfa ho waho lufu. Na zwine dza ita afho phanda ha vhathu u wana zwi sa dadzi mudzio.
Mabogisi a rengwaho u wana a tshi tou vha mmboneni. Vhanwe vha shumisa masheleni manzhi vha tshi renga zwithu zwi vha kondelaho vha todou vhonwa. Fhedzi-ha zwine zwa lidza ndi uri nga murahu u do wana Naho zwo ralo, muthu u tea u vhulunga shaka lawe nga hanefho hune a kona ngaho tenda a div ha o humbulelavho matshelo na vhumatshelo ha vhana. A ri thudzele mashithe thungo.
vha tshi thoma u la damba vha kundwa na senthe ya u isa vhana zwikoloni.
<fn>TshivendaHLP3.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi.
Heḽi bammbiri ḽi na khethekanyo tharu: Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo i¿we na i¿we kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 350 u swika 400. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 (zwi re ngomu fhedzi). Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400.
Shango ḽa haṋu ḽi khou lavhelela vhathu vhanzhi nga 2010 vha no ḓo da u ṱalela mitambo ya bola ya milenzhe. Hu sumba hu tshi ḓo vha na ṱhahelelo ya zwiendedzi zwa u endedza vhaṱaleli vha tshi ya zwiṱediamu zwo fhambanaho.U lwa na thaidzo heyi, hu na zwidimela zwa Gautrains zwine zwa khou magiwa.
Zwidimela zwa Gautrains zwi ḓo fhedza thaidzo ya vhuendi.
Nga Mugivhela wa mafheloni a ¿wedzi no vha no ya ḓoroboni ya tsini na afho hune na dzula hone, na dzhena banngani ya ABSA uri ni yo ṱusa masheleni ane na ṱoda u a shumisa. Khathihi fhedzi ha lila tshigidi tshe tsha ḓisa nḓaḓo khulu kha vhathu nga ngomu. ṱalutshedzani zwo bvelelaho.
Nga u ḓa ha demokrasi, nyambo dzoṱhe dzo thoma u dzhielwa nṱha.
Vhuḓi na vhuvhi ha u shumisa nyambo dza vharema sa nyambo dza tshiofisi.
Zwikambi na zwidzidzivhadzi zwi khou tshinya vhumatshelo ha vhaswa. Inwi ni vhona unga ndi zwifhio zwine zwa nga itwa u fhelisa thaidzo iyi. ṅwalani maarea ni tshi ṱahisa mihumbulo yaṋu nga ha ḽikumedzwa iḽi.
Tshikoloni hu a vha na vhadededzi vhane na vha funa na vhane na vha vhenga. Hezwi zwi nga ita uri ni vha humbule tshifhinga tshilapfu musi no no litsha tshikolo.
Mudededzi we nda vha ndi tshi mu funesa/vhengesa.
ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi, ni kone-ha u ¿wala maanea ane a anana natsho. Ni a ṋee ṱhoho yo a teaho.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
Vhuponi ha haṋu ho wa vhulwadze vhuswa ha lufhiha vhu fhedzaho vhathu. Zwino no ṋewa thandela nga vha Muhasho wa Mutakalo uri ni ḓivhadze vhadzulapo vha afho fhethu nga uvhu vhulwadze. ṅwalani phosiṱara ine na ḓo i nambatedza kha bodo dza zwifhaṱo zwa henefho vhuponi hune vhadzulapo vhoṱhe vha ḓo hu vhona.
Tshikolo tsho ri u vala na yo dalela malume aṋu Tshikhuwani/Venḓa. ṅwalelani vhabebi vhaṋu posikaraṱa ni tshi vha ḓivhadza uri no tshimbila hani nahone ni khou ḓiphina nga mini u bva tshe na swika.
<fn>Tshivenda_1.txt</fn>
Vhutshilo ha. uvha. iṅwe na. i.
waha wa 2009 u sumbedza. waha wa vhu 15 wa demokirasi yashu sa muvhuso wa Afurika Tshipembe. U bva nga 1994 muvhuso washu wo vha wo lavhelesana na khaedu dza tshanduko dzine dza. o.a u sudzuluwa kha muhumbulo u bva kha muvhuso u bva muvhuso u songo vhofhanaho we wa vha u sa shumi nahone u si na mvelaphanḓa kha u. anganyiswa ha zwishumiswa, u lavheleswa hafhu ha milayo, u sikwa ha milayo na u bveledzwa ha mveledziso yo. anganelanaho na mbekanyamushumo dza u. etshedzwa ha tshumelo. Bammbiri. itshena. a kha u Shandukiswa ha Tshumelo dza Lushaka. o vha. i tshipiḓa tsha maṅwalwa a phoḽisi e a vha a tshi khou. o.a u tshandukiso ya tshoṱhe ya maitele a u. etshedzwa ha tshumelo ane a vhea "Vhathu phanḓa" kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine muvhuso wa ita. Ndi ngazwo hu na dzina BATHO PELE.
hodea ya u shumisana na mihasho ya Zwigwada zwa Vhulamukanyi sa vha Tshumelo ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe (SAPS), Tshumelo ya Vhulamukanyi, vhurangaphanḓa ha Mbilahelo ho Imaho nga hoṱhe na Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa kha u bveledzwa ha zwire ngomu tshibugwanani hetshi.
Ndi khou. o.a u isa dzi ndivhuwo kha miraḓo ya thimu ya Tshigwada tsha zwa Vhulamukanyi na vhashela mulenzhe vhoṱhe vho ita mushumo wa ndeme wa u ita uri hetshi tshibugwana tsha vhuvhili tshi bvelele.
Dzi ndivhuwo khulwane vhukuma kha vhoṱhe vho shelaho mulenzhe zwihulwane kha u anḓadza tshibugwana tsha u thoma tsho. itikaho nga tshumelo dza Tshigwada tsha Matshilisano, maanḓa vha Tshumelo dza Mafhungo a Vhudavhidzani ya Muvhuso (GCIS), mihasho ya muvhuso wa vhukati na ya Mavunḓu, mimasipala, Vhashumi vha Mveledziso ya Lushaka, midia na madzangano maṅwe a lushaka.
Milayo miswa na tshumelo zwi nga ita uri vhutshilo ha.
ni tshi kona u zwi shumisa. Kovhekanani haya mafhungo na vhaṅwe - nga maanḓa vha sa koni u vhala.
Mulayo u imelela i.
Isani Ndaela ya Tsireledzo mapholisani. Vha humbeleni uri vha ni isele Ndaela iyo ya Tsireledzo.
Mapholisa vha tea u ni vhudza uri no vhewa mulandu wa mini. Arali vha sa ni vhudzi, vhudzisani. Arali vha. i bvela phanḓa na u sa ni vhudza, vha ita zwithu zwi si ho mulayoni. Vhudzani madzhisiṱaraṱa.
Ni nga. iimelela, fhedzi zwi khwine kanzhi u vha na. oyara. Arali ni sa koni u swikelela mbadelo dzayo, nahone arali ni tshi tendelwa, khothe i nga ni. o.ela. oyara u bva kha Thusedzo ya Mulayo. Lavhelesani siaṱari 54.
Mulayo u. etshedza u thomiwa ha Senthara dza Vhulamukanyi ha Vhana dza One-Stop, hune. wana o fariwaho a nga asesiwa, a asesiwa lwa u thoma, a fariwa u swikela. uvha. a tsengo nahone a gwevhiwa, zwoṱhe nga fhasi ha thanga nthihi.
Ndi isa mbilahelo kha nnyi?
Khaya o vha o fariwa a vhewa mulandu muhulwanesa wa u binya. Zwo ralo, kheisi yawe i. o isiwa Khothe Khulwane.
Vhunzhi ha vhathu, vho malanaho nga u. anganyela thundu, vha wana uri hei nḓila ya konṱiraka ya mbingano i a vha thithisa, nahone vha tama u tshintsha. U malana nga u. anganyela thundu zwi amba zwauri nyito iṅwe na iṅwe ya bindu, zwi tshi katela u renga ndaka, ine ya khou itwa nga muṅwe mufarisi zwi. o.a tsaino ya muṅwe mufarisi. Kha vhathu vhanzhi hezwi a zwi konadzei.
Zwi a konadzea u shandukisa vhuimo ha mulayo ha mbingano, fhedzi zwi a. ura. Zwi. o.a fhedzi. oyara, nahone zwi itwa nga kha Khothe Khulwane.
Vhunzhi ha dziyunivesithi dzi na kiḽiniki ya Thusedzo ya Mulayo.
Ivhani na vhuḓifhinduleli ha uri vhe vha vha vho fariwa vha dzhenisa hani lushaka hafhu. Wanulusa zwinzhi nga ha u thetsheleswa ha bodo dza parolo na foramu dza nyambedzano kha webusaithi www.dcs.gov.
<fn>WWA-Tshivenda nomination form.txt</fn>
Kha vha ise fomo dzavho dza u nanga ofisini dzo nwalwaho afho fhasi.
Kha vha. nwale zwidodombezwa zwa thandela. Kha vha. nwale zwidodombezwa zwi sumbedzaho uri thandela yo/dzo thusa zwingafhani kha sekhithara ya zwa madi. Kha vha engedza masia tari arali vha tshi to da tshinwe tshikhala u tutuwedza uri ndi ngani vho nanga thandela.
nwe zwidodombezwa zwi fanaho na zwi.
<fn>Women and Parliament Tshivenda.txt</fn>
nDI nGAnI ZWI ZWA nDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHEnELE KHA U SIKA MILAYO?
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa.
U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo. Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoḽisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha. uvha na. uvha. Zwa ndeme ndi zwa uri. ho.isiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo, zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe, U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnḓu, pfunzo na ndondolo.
VHAFUMAKADZI VHA nGA SHELA HAnI MULEnZHE KHA U SIKA MILAYO?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo. Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo.
Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha. ihoro. a poḽitiki, ine vha vhona u nga. i nga imela zwavhuḓi kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni. Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela. ihoro. e vha. i khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwaḽo, Vhafumakadzi vho no. i swika kha vhuimo ha nṱhesa nga hei nḓila,
Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miṱangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha. Arali fhungo. a vha. i na dzangalelo. ihulwane. a tshitshavha, Komiti i re kha Buthano. a Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa. Tshitshavha tshi nga. alutshedza Komiti ya u. o.isisa, u vhiga na vhulavhelese ya Buthano. a Lushaka kana Komiti ya u. o.isisa, u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao. miraḓo ya tshitshavha vha nga kwama muraḓo wa Phalamennde u. ahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipiḓa tsha mulayo.
nDI MBETSHELWA DZIFHIO DZA nDAYOTEWA DZI ITAHO URI VHAFUMAKADZI VHA SHELE MULEnZHE?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i. etshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu, zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo. Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u khwaṱhisa u farwa ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u fana. A u tendeli u khethulula hu si ha vhuḓi ho sendekaho kha murafho,. ibulambeu na mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eḓana kha masia oṱhe a tshitshavha. Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi. Hezwi zwi katela, vhukati ha zwiṅwe, Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe. U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa, Afurika Tshipembe. o. ikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW) na Platform of Action, ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women. Afurika Tshipembe ndi tshipiḓa tsha dziṅwe mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi, sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika (SADC).
nDI ZWIFHIO ZWIVHUMBIWA ZWIHULWAnE ZWInE VHAFUMAKADZI VHA nGA DZHEnELA U SIKA MILAYO?
nḓila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho. nḓila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano. a Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Khetho dza lushaka dzi. ea vhathu vhoṱhe vha miṅwaha ya u fhira 18 u voutela. ihoro. ine vha. i funa. Vhafumakdzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u. u.uwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nṱha mveledziso ya vhafumakadzi.
Phalamennde ya vhu.
Komiti ya u. o.isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano.
Komiti ya u. o.isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavun.
Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu.
NDI KHAEDU DzIfHIo DzINE VHAfUMAKADzI VHA.
NADZO MUSI VHA TSHI DZHENELA kHA U SIkA MILAYO?
Nga nnḓa ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe, vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku kha u dzhia tsheo. Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme, khaedu khulwanesa ndi vhushai. Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe, nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani.
U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo, maḓi na ndondolo zwo. u.uwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu, murafho na vhushaka ha kilasi. U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshoṱhe kha u sika milayo, u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa. Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo.
Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maan.afhadzwa lwa ikonomi. Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha. a Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe. Ri tshi ya phanḓa, HIV/EIDZi i khou fara vhafumakadzi vhanzhi, nga maanḓa vhafumakadzi vhaṱuku vha re kha vhukale ha u beba.
<fn>Youth and Parliament Tshivenda.txt</fn>
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u. o.isisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano. a Lushaka na Komiti ya u. o.isisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa. Komiti hedzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhaṱuku.
Nga maanḓa oṱhe a u sika milayo, Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u. ewa maanḓa ha Vharema ha Ikonomi ho. an.avhuwaho wa 2003, Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi.
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi, Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango.
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maanḓa, hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u p. "Vhu.umanyi ha muraḓo" ine khayo vhaswa vha nga. angana na muraḓo wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho. Vha nga ita uri vha p.we nga u. etshedza vhup.wa nga u tou amba kana u. wala.
Vhaswa vha vha tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela miṱangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone, nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u di.ama na u. iman.afhadza vhone vhane.
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho, sa tsumbo, Phalamennde ya Vhaswa (ine ya vha hone nga. wedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi, na matshimbidzele o itelwaho vhone.
Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo, ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhup.wa nga vhathu, u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dzinwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu.
Bambiri iḽi. i wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshio.
<fn>boabab_tshivenda.txt</fn>
Hetshi ndi tshiala tshine tsha ewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho itaho zwimangadzo. Tshiala itshi tshi ewa vhathu vho sumbedzaho vhukoni ha nhesa. Tshiala itshi tshi?
Tshumelo dza tshitshavha.
Khethekanyo 2 = Mueletshedzi Muhulwane wa Tshiala tsha Muvhuyu Si?
Khethekanyo 3 = Mueletshedzi wa Tshiala tsha Muvhuyu (Bronze).
Tshiala itshi tshi uuwedzwa nga muri wa Muvhuyu une wa vha muri wa Afrika. Muri uyu une nga tshikhuwa wa vhidzwa Baobab ndi muri une wa vha na ngano dzi sa fheli. Muvhuyu ndi muri u ambeswaho ngawo u fhira miwe miri dzhangoni a Afrika ngauri ndi muri wa vhutshilo, wa dovha wa vha mushonga nahone ndi muri wa ndeme kha vharema. U konelela hu sumbedzwaho nga uyu muri musi u tshi aluwa ndi tsumbo ya tshumelo ya nha kha vhane vha ewa itshi Tshiala kha zwe vha itela shango a Afrika Tshipembe. Tshumelo ine ya itwa i dovha ya vha tsumbo ya u konelela na tshiimo tsha vhathu vha Afrika Tshipembe?
Muvhuyu ndi muri wa ndeme kha ndimo na vhusimamaaka dzhangoni a Afrika. Makwati a Muvhuyu a shumiswa u ita zwiambaro na thambo dza u vhofha zwithu. Mitshelo ya Muvhuyu, ine ya vhidzwa mbuyu, i a iwa ngeno thambo dza mbuyu dzi tshi vhasiwa. Midzi yo anavhuwaho ya uyu muri, nahone yo khwahaho, i tikedza muri uyu muhulu une wa shumiswa sa khoro nga zwitshavha zwa vharema?
Tshivhumbeo tsha thikho tsha makwati - makwati a Muvhuyu: makwati a Muvhuyu a shumiswa u ita thovho na miadzi?
<fn>framework_tshivenda1.txt</fn>
Luambo lwa muthu kanzhi ndi tshithu tsha vhut= hogwa nga nd=ila dzo fhambanaho: ndi tshithu tsha tsiko tshine muthu mun we na mun we o takalaho a vha natsho, tshine ra tshi shumisa kha u bvisela khagala ndavhelelo dzashu na vhud=ilisi hashu, u bula mihumbulo yashu na ndeme dzashu, na u bvisela khagala tshenzhemo dzashu na mikhwa kana vhud=ifari hashu, na u fhat= a tshitshavha tshashu na milayo I tshi laulaho. Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo. Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa.
Ndi d=ikukumusa nga maand=a ngauri nga murahu ha vhudavhidzani he ha vha hone, ri kona u d=ivhadza nga ha furemiwekhe ya luambo ya lushaka ya Afurika Tshipembe. Izwi ndi magumo a maitele e a thoma nga n waha wa 1995 musi ndi tshi thola Tshigwada tsha Mishumo ya u Pulana Luambo (LANGTAG) uri tshi netshedze ngeletshedzo malugana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka na vhupulani ha luambo. Izwi zwo vha zwa vhut= hogwa musi hu tshi sedzwa (a) u sa t=anganedzwa ha u fhambana ha nyambo hune ha vha hone na mihumbulo ya uri u shumisa nyambo zwi a d=ura ine ya vha hone kha dzin we khethekanyo dza vhathu, na (b) u sasaladzwa ha u shumiswa ha luambo luthihi fhedzi Afurika Tshipembe kha khethekanyo dzo fhambanaho.
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo. Iyi furemiwekhe ya pholisi ndi yone mutheo wa ndangulo ya zwiko zwashu zwa nyambo dzo fhambanaho na u swikelelwa ha ndivho ya muvhuso ya u t=ut= uwedza kana u isa phand=a demokirasi, vhulamukanyi, ndingandinganyo na vhuthihi ha lushaka. Izwi ndi zwone zwo t=ut= uwedzaho u iswa phand=a ha nyambo dza tshiofisi dza 11 kha pholisi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki. Musi ndeme ya luambo I tshi tsa, na tshiimo tshalwo tshi a tsa. I dovha hafhu ya dzhiela nt= ha tshumisano ya mashango na uri nyambo dzashu dzapo na dzone dzi shumisiwe kha masia a thekhinolodzhi ine ya khou aluwa nga u t= avhanya. Iyi furemiwekhe ya pholisi I d=o khwat= hisedza tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza Afurika Tshipembe.
Ndi na fulufhelo == he vha Afurika Tshipembe vha d= anganedza iyi la uri vhadzulapo vhot=o tfuremiwekhe sa yavho. Ndi fulufhela uri nga u shumisana, ri tea u vhona uri iyi pholisi I a ri shumela na u d=ikukumusa ngayo na u bvisela khagala zwine ra vha zwone sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
Nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe dzi henefha kha 25 u ya kha 30. Kha dzenedzo dza 11 dzo netshedzwa tshiimo tsha tshiofisi u ya nga Khethekanyo 6 ya Ndayotewa (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), vhunga tshumiso yadzo I tshi angaredza 98% ya vhathu vhot=he.
Nyambo dza 11 dza tshiofisi ndi Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi (Dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshinguni); Tshisuthu, Tshisuthu tsha Devhula, Tshitswana (dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshisuthu); Tshivend=a , Tshitsonga, Tshiisimane na Tshivhuru.
Zwa zwino hu na t=hod=ea khulwane malugana na u lingedza nga nd=ila dzot= he u bveledzisa nyambo dzapo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule u itela u t=ut=uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi u itela u vhofholola vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u shumisa nyambo dzine dza si vhe dzapo sa dzone nyambo dza tshiofisi dza shango.
U swika zwino ndangulo ya u fhambana ha nyambo kha muvhuso wa kale yo itwa uri I vhe I lemelaho nga u shaea ha pholisi ya luambo yo t=alutshedzwaho zwavhud=i. Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano, zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu.
Iyi pholisi a I t=ut= uwedzi fhedzi tshumiso ya nyambo nnzhi, I dovha hafhu ya t=ut= uwedza na tshumiso ya nyambo dzapo sa nyambo dza tshiofisi u itela u t=ut= uwedza vhuthihi ha lushaka. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha u t= anganedzwa ha nyambo dzo fhambanaho, vhulamukanyi ha vhathu, mulayo malugana na tswikelelo kana tshumiso nga u lingana ya tshumelo dza muvhuso na mbekanyamushumo, na u t= honifha pfanelo dza luambo.
Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa.
U bva tshee ha swika Madatshi Afurika Tshipembe nga 1652, nga zwifhinga zwa muvhuso wa Mabirithishi nga u tevhekana, Yunioni ya Afurika Tshipembe na u thomiwa kana u simiwa ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe na muvhuso wa khethululo, pholisi ya luambo ya muvhuso na vharangaphand=a vho kundwa u vhona phambano ya nyambo dza Afurika Tshipembe. Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi.
Zwe zwa buliwa afho nt= ha zwo ita uri hu vhe na u sa lingana ha nyambo na u shumiseswa ha dzin we nyambo u fhira dzin we he u shumiseswa ha Tshivhuru na Tshiisimane zwa bveledza u sa lingana vhukati ha idzi nyambo na nyambo dza Afurika Tshipembe.
Ngauralo, pholisi dza luambo dza muvhuso wa tshit= alula na dza koloni khathihi na dza polotiki na dza matshilisano na ikonomi, dzo ita uri hu vhe na mutevhe wa nyambo dzi sa lingani zwe zwa sumbedza u sa lingana ha tshaka na maimo zwine zwa wanala kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe.
Izwi zwot= he ndi zwone zwo vhangaho itshi tshiimo tsha nyambo dzapo na vhathu vho fhambanaho na tsha zwin we zwigwada zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule hu tshi katelwa Mabofu na Madzingand=evhe - zwa t=ut= uwedza uri nyambo dza Afurika dzi ambiwe nga nd=ila I si yavhud=i, hu si nga vhaambi vha Tshivhuru na Tshiisimane fhedzi, na nga vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Afurika vhone vhane.
Itshi tshiimo tsho naniswa nga zwiimiswa zwa phuraivete na zwa muvhuso zwine zwa vha na dzema =la u dzhia tsheo dza nyambo zwi songo thoma zwa pulana hu tshee na tshifhinga dzine dza hanedzana na ndayotewa na t= hod=ea dza nyambo nga n wambo wa u sa humbulela zwa matshelo na milayo ya malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa I netshedza furemiwekhe ya mulayo khulwane ya nyambo nnzhi, mveledziso ya nyambo dza tshiofisi na u t=ut=uwedza t= honifho na u kond=elela u fhambana ha nyambo dza Afurika Tshipembe. I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka.
Ndayotewa I ombedzela uri nyambo dzot=he dza tshiofisi dzi fanela u wana t= honifho I linganaho' na u farwa nga nd=ila I linganaho, nga u t=ut=uwedza tshiimo na u shumisa nyambo dzapo. Muvhuso u tea hafhu u shumisa vhusimamilayo na vhun we vhukando u langa na ut=ola tshumiso ya nyambo dzapo dze kale dza vha dzi sa dzhielwi nt=ha.
Ndayotewa I laela uri hu vhe na tshanduko kha tshiimo tsha nyambo kha shango =lot=he, nga u dzhiela nt=ha zwa politiki na zwa matshilisano zwa zwigwada zwa nyambo dzine na zwino dza kha d=i vha dzo thudzelwa kule ho sedzwa t= hod=ea dzo buliwaho dza zwitshavha na zwi tan waho nga zwigwada.
Khethekanyo 6 ya Ndayotewa I t=od=a nd=ila dzine dzi nga shumiswa malugana na u bveledziswa ha idzi nyambo dzapo.
Khethekanyo 6 na I na t=hod=ea dzine dza tshimbilelana na luambo dza mivhuso ya vhukati na ya vund=u, hune mihasho ya muvhuso ya tea u shumisa nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha mbili.
Zwin we zwi kwamaho luambo zwo teaho zwo buliwa hun we kha Ndayotewa. Khethekanyo 9 I tsireledza malugana na tshit= alula u ya nga luambo, hone khethekanyo 30 na 31 I tshi kwama pfanelo dza vhathu malugana na u shela mulenzhe kha zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo khathihi na u d=iphina. Khethekanyo 35 na I amba nga ha pfanelo dza vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhathu vho hweswaho milandu, hu tshi khou ombedzelwa nga maand=a pfanelo ya tsengo kwayo na uri matshimbidzele a t= alutshedzwe nga luambo lune muthu onoyo a lu takalela.
Muhasho wa Pfunzo wo bveledza 'Pholisi ya Luambo Pfunzoni (LiEP), ine ya ombedzela tshumiso ya nyambo nnzhi sa nyengedzedzo ya u fhambana ha mvelele na tshipid=a tshihulwane tsha u fhat= a Afurika Tshipembe =lisi na tshit= alula. Naho muhumbulo muhulwane hu u guda na u gudisa nga luambo lwa hayani, vhagudiswa vha dovha hafhu vha t=ut= uwedzwa uri vha gude dzin we nyambo. Iyi pholisi I kwama zwithu zwi no nga sa nyambo dza u guda na u gudisa kha zwikolo zwa muvhuso, kharikhula dza tshikolo, mishumo ya zwa luambo ya mihasho ya pfunzo ya vund=u na khoro dza u langa zwikolo.
Pholisi ya luambo I dzhiela nt= ha zwo netshedzwaho nga ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi nahone I shumisana na ndivho dza muvhuso dza zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki na dza nyaluwo ya pfunzo.
U alusa ndangulo yavhud=i ya luambo ya tshumelo dza muvhuso u itela u fusha t= hod=ea na ndavhelelo dza dzikhasitama.
U t=ut=uwedza tshumelo yo d=isendekaho nga vhathu musi hu tshi khou rerwa kana u lugisa zwine zwa vha kwama, t= hodea na ndavhelelo dza nyambo nnzhi dzo fhambanaho nga u davhidzana tshifhinga tshot=he.
U thola vhad=ivhi vha luambo uri vha thuse kha maitele a u bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa nyambo nnzhi nga u ita risetshe na u phad=aladza mawanwa kana mvelelo.
U ita tsedzuluso dza pholisi u itela u t= ola mvelaphand=a malugana na u vha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi re na nyambo nnzhi.
U t= anganedza uri nd=ila ine ya shumiswa nga vhadzulapo ya u t=ut=uwedza nyambo nnzhi ndi yone ya vhut= hogwa, ho lavheleswa phambano khulwane ine ya vha hone kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. I tea u vha nd=ila ine ya shumiswa hot=he nahone ya vhushela mulenzhe kha u pulana luambo na tshumiso ya pholisi ine ya t=anganyisa zwavhud=i vhukoni ha thekhinikhala ha u pfukhisa nd=ivho na vhukoni.
Zwivhumbeo zwot=he zwa muvhuso (muvhuso wa lushaka, wa vund=u na wapo), khathihi na zwin we zwiimiswa zwa muvhuso kana zwine zwa ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo zwi a vhofhiwa nga iyi Furemiwekhe ya Luambo.
Malugana na u t=ut= uwedza nyambo nnzhi, mavund=u a d=o bveledza pholisi dzine dza tshimbilelana na milayo ine ya vha kha iyi Furemiwekhe ya Pholisi, a tshi dzhiela nt= ha nyimele ya madzingu ayo, t=hod=ea dza vhadzulapo na ndavhelelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Muvhuso wapo u d=o ta tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo zwine zwa wanala ngomu ha furemiwekhe ya pholisi ya luambo I konisaho. Musi hu tshi tiwa tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo, muvhuso wapo nga u davhidzana na vhadzulapo nga u t= and=avhuwa, u tea u bveledza, u and=adza na u shumisa pholisi ya nyambo nnzhi.
Luambo lun we na lun we lwa tshiofisi arali lwo humbelwa lu d=o shumiswa kha zwot= he zwa mulayo, hu tshi katelwa na nyand=adzo dza Hansard, vhunga zwo fanela: Tenda kha vhusimamilayo ha mavund=u , nyimele ya vha yone ine ya d=o ta uri ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa.
Muvhuso u d=o t=ut= uwedza, na u thusa hune zwa vha zwo tea, mabindu a phuraivete u bveledza na u shumisa pholisi dzavho dza luambo dzine dza tshimbilelana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka.
Nyambo dzine dza shumiswa/ nyambo dza u rekhoda: Tshivhumbeo tshin we na tshin we tsha muvhuso tshi tea u tendelana nga ha luambo kana nyambo dzine tsha d=o dzi shumisa (kha zwa vhudavhidzani ha nga ngomu na vhudavhidzani vhukati ha mihasho): Tenda hune zwa konadzea, ha sa d=o vha na muthu na muthihi ane a d=o thivhelwa u shumisa luambo kana nyambo dzine a dzi takalela. Malugana na u tshimbidza mit=angano kana u ita min we mishumo hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot= he u shumisa zwa u konadzisa luambo zwi no nga sa vhufhinduleli na /kana vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi ha u hevhedza) hune zwa konadzea.
Vhudavhidzani na vhadzulapo: Kha vhudavhidzani ha tshiofisi, hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo. Vhudavhidzani hot= he vhune ha itwa nga mulomo kana nga u tou amba vhu tea u vha nga luambo lwa tshiofisi lune lwa takalelwa nga vhathetshelesi. Arali zwo tea hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot= he u shumisa tshumelo dza u konadzisa luambo dzi no nga sa vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi nga lut= ingo na ha u hevhedza) hune zwa konadzea.
Nyand=adzo dza muvhuso: Mbekanyamushumo ya u and=adza ya Nd=ila yavhud=i ya u Shumisa Nyambo nnzhi I tea u tevhedzelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka hune ha wanala uri nyand=adzo a dzi t=od=ei nga nyambo dzot= he dza tshiofisi dza 11.
Hune tshumelo ya muvhuso kha vhuimo vhufhio kana vhufhio ya t= od=a vhudavhidzani ha mafhungo nga vhud=alo, vhudavhidzani honoho ha mafhungo vhu d=o tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dza 11, hone kha mavund=u vhu tshi tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dzo themendelwaho.
Hune ha wanala uri man walo a muvhuso ha nga d=o bveledzwa nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11, mihasho ya muvhuso wa lushaka I d=o and=adza man walo nga khathihi nga nyambo dzi si ho fhasi ha dza rathi.
Hu d=o shumiswa mulayo wa u sielisana musi hu tshi nangiwa nyambo malugana na u and=adzwa ha man walo a muvhuso nga nyambo dza Tshinguni na Tshisuthu.
U thoma u shuma ha pholisi ya luambo zwi d=o engedzedza t= hodea ya tshumelo dza vhufhinduleli, nga maand=esa nga nyambo dzapo. Hu d=o tea u engedzwa nd=ivho ya vhufhinduleli kha idzi nyambo kha mihasho ya muvhuso na kha vha shumaho nga luambo vha mahayani vhane vha nga sa vhafhinduleli, vhakhakhululi na vhad=ologi. U engedzea ha t=hod=ea ya tshumelo dza vha shumaho nga luambo vha phurofeshinala hu d=o t=od=a uri vha netshedzwe vhugudisi malugana na nd=ivho ya mushumo wavho.
U thomiwa ha yuniti dza luambo kha muhasho mun we na mun we wa muvhuso wa lushaka na kha vund=u =lin we na =lin we zwi d=o ita uri mishumo ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I engedzee. Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I d=o t=od=iwa uri I tshimbidze ndangulo ya u shumiswa ha pholisi nga u tshimbidza (a) vhugudisi ha vhashumi vha yuniti ya luambo malugana na zwa u pulana luambo na (a) u tikedza mbekanyamushumo dza mushumo dza idzi yuniti. NLS I d=o dovha hafhu ya vha na vhud=ifhinduleli ha u tshimbidza mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi ha vhufhinduleli, vhukhakhululi na vhud=ologi na u bveledza milayo ya kushumele malugana na zwi kwamaho khwalithi.
Masia a theminogirafi na theminolodzhi na one a d=o kwamiwa. U engedzea ha mushumo wa vhufhinduleli hu d=o t=od=a uri mveledziso ya theminolodzhi kha nyambo dza tshiofisi na Mbulungelo ya mathemu ya Lushaka (National Termbank) zwine zwa kona u swikelelwa nga muvhuso na vha shumaho nga luambo vha mahayani zwi t= avhanyisiwe.
Muelo wa yuniti dza luambo u d=o tiwa nahone hu d=o thomiwa nga vhugudisi ha vhukoni kana zwikili kha i=li sia ho lavheleswa nomboro ya nyambo dza tshiofisi dzine dza d=o shumiswa.
U bveledza vhukoni ha u konadzisa luambo kha masia o buliwaho hu d=o itwa nga tshumisano na vhanetshedzi vha tshumelo vha no nga sa vha zwiimiswa zwa theshiari zwine zwa netshedza mbekanyamushumo dzo tendelwaho nga SAQA na khoso dza zwa luambo, vhufhinduleli na vhukhakhululi, vhud=ologi, vhupulani ha luambo, theminogirafi na lekizikhogirafi.
U thoma u shumiswa ha pholisi nga u tevhekana ha tshifhinga tshipfufhi, tsha vhukati na tshilapfu ndi tshitirathedzhi tshine tsha takalelwa kha levhele dzot= he.
Nd=ila dza u langa malugana na u vhona uri hu bveledzwa tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhululi ya khwalithi.
Nga u shumisana na PanSALB, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u d=o langa u bvela phand=a na u vhiga nga zwifhinga zwo tiwaho kha vhahulwane vhot= he vho teaho.
U sedzuluswa ha pholisi hu d=o itiwa tshifhinga tshot=he nahone hu d=o itwa themendelo dza u ita dzitshanduko hune zwa vha zwo tea uri migaganyagwama I lugiswe nga nd=ila yo teaho.
Dziinifurasitirakitsha dzine dza t=od=ea malugana na u shumisa pholisi dzi d=o thomiwa.
Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea.
Zwin we zwine zwa d=o shumiswa ndi Khoudu ya Vhud=ifari ya Luambo ya Vhashumi vha Muvhuso, u thomiwa ha Khoro ya Vha shumaho nga Luambo ya SA, Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut= ingo ya Afurika Tshipembe, tshitirathedzhi tsha mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na tshitirathedzhi tsha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu.
U tikedza mveledziso ya vhashumi vhane vha t=od=ea malugana na u shumisa zwavhud=i nyambo nnzhi.
U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo, ndi uri, mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi, nga mveledziso na mulayo wo teaho.
U tikedza kana u thusa kha u guda na u gudisa nyambo dzot=he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe kha levhele dzot= he dza u dzhena tshikolo.
Nd=ila yo teaho ya u shumisa nyambo nnzhi Zwi amba u nanga nyambo kana luambo kha tshiimo tsho tiwaho, zwi tshi laulwa nga fhethu hune luambo lwa shumiswa hone, tsumbo, mushumo, vhathetshelesi na mulaedza zwine zwa d=o shumiswa.
Nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule Afurika Tshipembe, idzi nyambo ndi dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi nga muvhuso wo fhiraho. Nga mulandu wa zwenezwo, dzo vha dzi sa shumisiwi kana u bveledziswa uri dzi shumisiwe kha midia, pfunzo (nga murahu ha pfunzo ya u thoma ya tshikolo ya phuraimari), kana kha masia a muvhuso kana a ikonomi a vhut=hogwa. Ho netshedzwa thikhedzo t=hukhu malugana na mveledziso ya vhutsila ha u amba kha idzi nyambo. Dzi katela nyambo dzapo, nyambo dza vhufa na SASL.
Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu Tshumiso ya nd=ivho ya luambo kha mveledziso ya sisiteme ya khomphwutha ine I nga kona u d=ivha, na u pfesesa na u bveledza nyambo dza vhathu nga zwivhumbeo zwot=he; ndi uri u bveledziswa ha zwishumiswa zwine zwa d=o ita uri vhathu vha kone u davhidzana na khomphwutha.
U lingana ha nyambo U ya nga t=honifho, nyambo dzot= he dzi a lingana. U farwa nga u lingana ha nyambo mbili kana u fhira, nga maand=esa kha masia a tshiofisi a tshitshavha u fana na mulayo, vhulamukanyi, ndaulo ya vhathu na ndaela.
Ndingandinganyo ya nyambo U konadziswa ha nyambo nga nd=ila kwayo kana kufarelwe kwa nyambo mbili kana u fhira nga nd=ila kwayo. Zwithu zwi no nga sa nomboro ya vhaambi na tshiimo tsha luambo zwi nga t=ut= uwedza pholisi kha u ta masia a tshumiso ya luambo lwonolwo. Tshumiso yeneyo I nga kha d=i vha I sa linganiho.
Vhupulani ha luambo Vhupulani ha luambo vhu nga ha thasululo ya thaidzo dza luambo nga u bveledza dzin we ndivho dza thungo, nd=ila na mvelelo. Vhu katela u laula na u khwinisa nyambo nga mveledziso ya luambo.
Pholisi ya luambo Tsheo ya tshiofisi/mulayo nga ha tshiimo tsha nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa nga vhathu vhane vha amba nyambo nnzhi, tsumbo, uri ndi luambo lufhio lune lwa d=o vha lwa lushaka kana lwa tshiofisi, ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa sa nyambo dza dzingu na uri tshiimo tshadzo tshi d=o vha tshifhio.
Pfanelo dza luambo Milayo ine ya ta tshiimo tshine khatsho vhadzulapo vha nga d=inangela nyambo.
Yuniti dza nyambo Mazhendedzi a muvhuso kha mihasho na mavund=u ane a shuma nga zwa luambo zwo tiwaho zwa muhasho wonoyo na /kana vund=u zwine zwa bva kha Pholisi ya Luambo ya Lushaka na u davhidzana na min we mihasho nga zwa luambo.
Luambo lwo thudzelwaho kule Luambo lwa tshiofisi lune lwa si shumisiwe kha zwa tshiofisi kana lune tshumiso yalwo ya si t=ut= uwedzwe kha zwa fomala (tsumbo, pfunzo, t=hogomelo ya mutakalo). U thudzelwa kule kanzhi hu ambiwa u dzhielwa fhasi ha luambo khathihi na vhaambi vhalwo. Tsumbo, Tshitsonga, Tshivend=a, Tshindevhele na Tshiswazi dzi dzhiiwa sa nyambo dzo thudzelwaho kule Afurika Tshipembe.
Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa (luambo lwa u guda) Luambo lwa u gudisa kilasini sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha kharikhulamu na pholisi ya luambo. Luambo lwa u guda lu nga katela uri hu nga kha d=i shumiswa nyambo dzi no fhira nthihi nahone vhagudiswa vha nga shumisa lun we luambo vhuimoni ha lwa tshiofisi.
Nyambo nnzhi Tshumiso ya nyambo mbili kana u fhira nga muthu muthihi kana nga tshigwada tsha vhaambi u fana na vhadzulapo vha dzingu =lene=lo kana lushaka.
Luambo lwa tshiofisi Luambo lune lwa shumisiwa muvhusoni, khothe dza mulayo, pfunzoni, mabinduni, kha midia na kha vhudavhidzani nga u angaredza.
<fn>history_tshivenda.txt</fn>
U vha hone ha Afrika Tshipembe i sa khethululi nga muvhala na nga mbeu zwo ita uri hu vhe na tsedzuluso ya Zwiala zwa Lushaka. Sisiteme ya kale ya tshiala tshithihi tsha Khuliso na Zwiala zwina zwo vha zwi tsumbo ya zwa mulovha?
Nga wambo wa u oa u fhambana na zwa mulovha, Khoro ya Nyeletshedzo siani a Zwiala zwa Lushaka yo ewa ndaela, nga Shundunthule 1998, ya u sedzulusa sisiteme ya Zwiala zwa Lushaka na dzipfufho. Ho tiwa komiti ye ya dzhena fhasi kha u ita hoisiso dze dza katela nyembedzano vha vhathu shangoni ohe. hoisiso dzo sedzana na nivho ya ivhadzwakale na u kuvhanganywa ha zwiolwa zwa miene na dzimedaa u itela u olwa ha medaa ntswa hu tshi tevhedzwa hoea dzo ekedzwaho?
Sa tshipia tsha uyu mushumo, Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinoodzhi, nga tshumisano na GCIS, wo oisisa zwiwe zwiga u itela uri zwiala zwiswa zwi katele vhuvha vhuswa na muya muswa wa shango iswa. Tshigwada tsha vhaivhi vha mawalo na vhaivhi vha zwiga zwa tshirema tsho laedzwa uri tshi sedzane na zwa ndeme zwine zwa katela ivhadzwakale na tshenzhemo ya vhathu vha Afrika nahone Afrika Tshipembe i vhe mudzi wa zwohe. Ho humbelwa vhaoli uri vha ole Zwiala zwiswa zwa Lushaka?
Afrika Tshipembe o bvela phanda kha u vha shango i sa khethululi nga muvhala, mbeu na zwine muthu a tenda khazwo. Shango o dzhia buo ine a khwahisedza vhuthu hashu. Kha ulu lwendo lwa vhuthu, mvelele ntswa ya honifho ya pfanelo dza vhuthu na honifho ya muya wa muthu, ndi zwone mitheo ya Afrika Tshipembe?
Zwiala zwa lushaka zwo sikwa nga huhuwedzo ya mvusuludzo ya shango ashu?
<fn>implem_plan_tshivenda.txt</fn>
Vhudavhizano na miraÿo ya phabuþiki 1.3 Fhethu ha tsedzuluso 1.4 ... Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5 ... Tsenguluso ya Muhumbulo 1.6...
Ndi dakalo fulu u ûetshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siüwa nga Minisiýa kha tshino tshifhinga. Hei Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miüwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nÿila dzine dza ÿo shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoþisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiýirakitsha zwine zwa ÿo vha zwone khoûo dza u thoma u shumisa, na nÿila dzine dza nga shumiswa u ýavhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nÿila dzine dza nga shandukisea na u bvela phanÿa. Musi hu tshi sedzwa fhungo þa u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo iþi ndi wone üongo wa u ûetshedzwa ha iyi Phoþisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siüwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nÿila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo, i ÿo shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa ÿo khwaýhisedza u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwaýhisa u ûetshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela ýhoÿea dza vhadzulapo vhoýhe, sa izwi luambo i nÿila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoþisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u ýavhanya.
Nga zwenezwo, ndi ÿo tama u humbela vhashumisani vhoýhe, ho katelwa na zwiýirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwaýhisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu ûetshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhoýhe vha Afrika Tshipembe.
Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipiÿa tsha Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ûea ndeme ya u ûetshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yoýhe i ÿo katela Tshitatamennde tsha Phoþisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono lṄa u siüwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono þa u siüwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro.
Pulane ya u thoma u shumiswa i khou ûetshedzwa sa þihumbulwa þine þa nga shandukiswa, hune zwiýirakitshara zwiüwe zwa nga dzheniswa na nÿila dziüwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha ÿo ýanganedzwa.
Fhungo þa Phoþisi ya NLPF þo ÿivhadzwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga þa 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo ÿi ýanganedza tshitatamennde itshi nga þa 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoþisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzoýhe dza fuminthihi , hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzoýhe dzine dza ûetshedzwa kha muvhuso, nÿivho ya mafhungo, na u vha na ýhompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi ÿitika kha u bvela phanÿa ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhoýhe, ndi zwa ndeme uri zwiýirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nÿila i linganaho zwo tea u simiwa.
Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i ûetshedza zwidodombedzwa malugana na zwiýirakitsha na nÿila dzine dza ýoÿea kha u shumisea ha Phoþisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa ÿo ýoÿea kha lushaka na kha mihasho ya mavunÿu.
Muhasho kana Vunÿu þiüwe na þiüwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na ýhoÿea, tshumelo ya vhuÿologi kana vhupinduleli i fanela u ûetshedzwa.
Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho üwalwaho, mbekanyamushumo ya nyanÿadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa ýoÿe nyanÿadzo ya nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwaýhaho ha muvhuso kha tshiüwe tshiimo ha ýoÿa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanÿadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi.
Kha masia ane maüwalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anÿadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo.
Mulayo wa madeüwa a u sielisana u ÿo shumiswa kha u nanga luambo lune lwa ÿo shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. Ýhoÿea ýhukhu-ýhukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anÿadza maüwalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi zwadzo.
Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunÿu, sa izwi dzi tshi ÿo shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho.
Mivhuso-yapo i ÿo ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha þi sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoþisi ya vunÿu þeneþo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho ýandavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anÿadza na u thoma u shumisa phoþisi ya nyambo nnzhi.
Vhudavhidzano na miraÿo ya phabuþiki Kha vhudavhidzano hoýhe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hoýhe ha u amba hu fanela u ûetshedzwa nga luüwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na ýhoÿea, hu fanela u luswa nga nungo dzoýhe u shumiswa ha tshomedzo dzoýhe dza luambo dzine dza nga vhuÿologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luýingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunÿu na mihasho ya mivhuso ya lushaka.
Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nÿila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza ûetshedzwa kha Phoþisi.
U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siüwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga ýhalusa maipfi na luambo.
U khwaýhisedzwa ha vhuÿifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u ûetshedzwa ha tshumelo hu khou phaÿaladzwa nga nÿila i linganaho nga u ûetshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhoýhe nga nÿila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u ýuýuwedza u ÿidzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho.
dU ýuýuwedza u guda luambo, nga maanÿa lune lwa swikelela ýhoÿea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u aûwa mitshelo mishumoni na u ûetshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi.
U bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo senguluswa tshifhinga tshoýhe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB).
hoÿisiso nga ha u shumisa luambo hu ÿo rwelwa ýari musi zwo fanela u ÿivhadza Phoþisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho.
Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha þino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maanÿa a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa.
Tshiüwe tsha zwiga zwine zwa ýalula u ýanÿavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipiÿa tsha u dzhielwa maanÿa ha tshivhumbeo tsha luambo kha þiüwe sia, na u pwanyeledzwa kha þiüwe sia. Phoþisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo.
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu ýanganedzeaho na kuüwalele, mathemo a thekinikhaþa na ýhalusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. U ÿadzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhaûe vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhaûe. Dzangalelo þa u shumisa English na /kana Afrikaans þi khou ýuýuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia þa u shumisa luambo lwa thekinikhaþa.
Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a ýumana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe þi si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiýirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganÿiswaho na ya eþekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi ûetshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nÿivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoûo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u ýhomphiwa, i ÿisa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi.
Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaÿaladzwa nga nÿila ye ha vha ho tea u phaÿaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwoýhe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ûewa maanÿa a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nÿila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani þa luambo.
U ÿadzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi ÿo vha zwa ndeme u khwaýhisedza u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i ÿo kwama na mafhungo aya nga u ÿa na muhumbulo wa u sima zwiüwe zwiýirakitshara na u wana dziüwe nÿila dza u lulamisa nyimele iyi.
U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo þa uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nÿila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiýuku nga zwiýuku ha pulane hu ÿo tevhedzwa.
Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yoýhe ya muvhuso i ÿo lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo.
Nyanÿadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miüwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha üwaha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanÿadzo dzavho dzi fanela u anÿadzwa.
Zwiüwe zwa zwiýirakitsha na nÿila dze dza ýalutshedzwa kha tshipiÿa tshine tsha ÿo tevhela dzo ûetshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino ÿo bvelela. Zwiýirakitsha zwi ÿo vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaþa na u ûea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u ÿo ranga phanÿa u simiwa ha zwiýirakitsha zwine zwa ÿo ýoÿea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nÿila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ho ÿitika nga tshumisano na zwiýirakitsha zwoýhe zwa shango þoýhe na zwa vunÿu, khathihi na vha PanSALB.
U ÿadzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe.
PanSALB ndi mushumisani wa zwiýirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzoýhe dzine dza tshimbidzana na u siüwa ha zwiýirakitsha zwiswa na dziüwe nÿila dzi ÿo shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB.
Dzi NLU dzi ÿo isa phanÿa na u bveledzisa dzidikishinari kana ýhalusa maipfi nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Dzi ÿo fanela u ÿibaÿekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nÿila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u ýalutshedzwa nga vhuronwane.
Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga miraÿo ine ya vha vhaambi vha luambo lwa ÿamuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nÿivho ya tshipentshele kana ya nýha ya luambo sa izwo vha tshi ÿo ûetshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Maüwalwa. Vha na maanÿa a u ýanganedza þekizikhogirafi na luambo kwalwo.
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunÿu na ha Phaþamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza ûetshedza tshumelo kha nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga maüwe maipfi, mavunÿu a dzi tou fanela u ûetshedza nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaþamenndeni kha mavunÿu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuÿifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya.
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza u alusa ýhoÿea dza tshumelo dza luambo, nga maanÿa nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya üwaha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiýirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunÿu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou ÿo thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ýhoÿea ndi ya uri mihasho yoýhe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunÿu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo.
Tshakha dza zwiýirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza ÿiimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo simiwa kha mihasho yoýhe ya muvhuso kha vunÿu þiüwe na þiüwe.
nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, kha mihasho ya muvhuso ya lushaka lwoýhe; kana luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunÿu þeneþo.
U bvisela mushumo wa vhupinduleli nnÿa kha mupinduleli hu ÿo langulwa nga phoþisi ya zwa u bvisela nnÿa ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u ýalula kuûetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya ûetshedzwa nga murahu ha miüwaha mivhili zwayo.
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha vhukati na u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi ya Luambo. Dzi ÿo dovha dza tikedza maanÿa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mushumo wa hedzi yuniti u ÿo vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muüwe wa mihasho kana vunÿu na u kwamana na miüwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo.
CU langula na u leludza tshumelo yoýhe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nnÿa.
CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha ÿi vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunÿu.
CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunÿu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha ûetshedzwa nga DAC na/kana PanSALB.
Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiýirakitsha zwi si zwa muvhuso i ÿo simiwa. Foramu i ÿo ýangana nga kotara. I ÿo vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunÿu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha ÿo vha tshipiÿa tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiýirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nÿivho ya vhukonesesi vhune ha ÿo ýoÿea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nýha, u fanela u vha tshipiÿa tsha Foramu iyi.
Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u ýuýuwedza nyambedzano nga ha phoþisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphanÿa ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha ÿo sedzeswa hu ÿo vha kha vhukwamani ha zwiýirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhuÿi ha zwiko. I ÿo dovha hafhu ya vha luvhanÿe lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia þa u pulana dziüwe thandela na maüwe maitele ane a tshimbidzana na fhungo iþi.
Mushumo muhulwane wa Foramu u ÿo vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoþisi, u sengulusa na u sedza ýhoÿea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phanÿa mafulo a u rwela ýari. I ÿo dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ýoÿa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha ÿo sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa ÿo gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa.
Ho ýahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo ÿi rwelwa ýari lwa tshiofisi.
Khoro iyi i ÿo tholiwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya ÿo vhumbwa nga muraÿo we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nýha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na maüwe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuÿologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Miraÿo ya Khoro i ÿo shuma kha iyi ofisi miüwaha i no swika miýanu fhedzi, fhedzi vha nga ÿi sudzuluselwa kha vhuüwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iüwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miüwaha miýanu ya u thoma. Khantsela i ÿo vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaþamennde.
Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u ÿo vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ýari, na u redzhisiýariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i ÿo shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA).
Nÿila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuýoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuÿologi ha Ýhingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama.
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza ýhoÿea ya nýha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia oýhe hu ÿo vha na ndeme khulu, ýhoÿea ya tshumisano na vhaüwe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiýirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunÿu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i ÿo wana tshumisano ya nýha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a ÿo vha o longelwa kha khomphyutha, tshi ÿo simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaÿaladzwa ha mathemo kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi ÿo swikelelea nga kha inthanete nahone i ÿo khwiniswa luthihi zwalwo nga üwedzi.
Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka zwa zwino vho ÿidzhenisa kha thandela dza tshivhalo, ndivho hu u itela u sika tshisiku tsha mathemo a u shumiswa ha nyambo nnzhi, tshine tsha ÿo o katela masia o fhambanaho a mafhungo, hune ha nga vha na khonadzeo ya uri u ýanganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha ýhoÿea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa ûetshedza mafhungo ane a kwama ýhalutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanÿadzo.
Vhukwamani vhukati ha maüwe mashango a re vhahura vha þa Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a ÿo ýuýuwedzwa.
Vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi ÿo vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo iþi, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha ýhoÿea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa ÿo swikelela u ûetshedzwa ha tshumelo iyi zwi ýoÿa u lingululwa.
Tsumbanÿila ya Phoþisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u ûetshedza tsumbanÿila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa maüwalwa na kha u bvisela nnÿa ha maüwalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nýha vhukuma.
Vhugudisi u fhaýa tshumelo, nga maanÿa ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuÿologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i ÿo vha ýhoÿea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Vhugudisi siani þa ndango ya u shumiswa ha luambo i ÿo sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaûetshedzi vha u rwela ýari.
Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi ÿo ambedzaniwa nga hadzo nga vhaûetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u ûetshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha ÿi vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi ÿo katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiüwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ýahela ha vhashumeli vha phurofeshenaþa vha luambo. Ýhodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i ÿo tevhedzwa kha u dzudzanya na u ûetshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi.
U ka nÿivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhoýhe vha muvhuso kha dzinyambo dziüwe nga nnÿa ha luambo lwa ÿamuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u ûetshedza tshumelo ya lushaka. Zwiýuýuwedzi zwi ÿo bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u ýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo þa u guda na u vhulunga dziüwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ÿivha nyambo nnzhi.
U fusha ýhoÿea ya u ýavhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nÿivho na u langa þiüwalo þa didzhithaþa þine þa kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo ÿiimisela u fhaýa maanÿa a tshumelo ya u ûetshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoþodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi ÿo tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiýirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa.
Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i ÿo sumbedzisa nÿila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuþiki u itela u ûetshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuÿifari i ÿo katela maitele kana milayo a dzangano þa Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u ûetshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a ûetshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiýama. Khoudu i ÿo ombedzela fhungo þa uri hu songo vha na khasiýama kana mushumeli wa muvhuso ane a ÿo thudzelwa thungo kana a ÿo vha kha vhuimo vhu si havhuÿi nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha ÿo vha vha tshi kwamana na miüwe mihasho ya muvhuso, vha ÿo bveledzisa na u anÿadza Khoudu u ya nga mbonelaphanÿa ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisiýa vha ÿo anÿadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a üwaha wa 2005.
U ÿadzisa kha fhungo þa u anÿadza kha Gazethe, hu ÿo shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya ÿo anÿadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhoýhe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ÿivha nga ha heyi khoudu.
Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi ÿo bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi ÿo phaÿaladzwa kha zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunÿu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I ÿo dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i ÿo dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshoýhe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoþisi vhu ÿo engedzedzwa nga u ûetshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiýirakitsha zwa dzinyambo.
Hu na ýhoÿea ya u luvhanÿe/matshimbidzele o ÿimiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaÿaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a ÿo tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoÿavha).
Ndivhotiwa ndi u ýuýuwedza u kovhekana ha mafhungo, na ýhoÿisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U ÿadzisa kha luüwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu ÿo rwelwa ýari website. Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a ÿo ýahiswa nga vhawe vhashumisani a ÿo sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS.
Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phanÿa na u thoma u shumiswa ha phoþisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhuÿi na zwisi zwavhuÿi kha Phoþisi na u langula mvelaphanÿa yayo. Tsedzuluso na vhuýoli ha zwa dzinyambo vhu ÿo ûetshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na ýhoÿisiso na u bveledziswa ha zwiüwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza ÿo wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuýoli dzi ÿo thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Yuniti dza Luambo dzi ÿo ýoÿea u ýola zwikili/vhukoni na maanÿa a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunÿu avho. Mafhungo aya a ÿo vha a ndeme kha sia þa u kunga miraÿo miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo na u wana ýhoÿea na zwiga zwine zwa ýoÿea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunÿu.
Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo þa nnyi na nnyi siani þa luambo.
Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a ÿo thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunÿu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoþisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha ÿo vha vhone vhawanatshumelo kha miüwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhoýhe vha ÿo dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaþa o fhambanaho a u phuromota (sa tsumbo, nyanÿadzo dzine dza longelwa kha dzigurannÿa na kha maüwalo a mafhungo a ÿo phaÿaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu ÿo bveledziswa kha fulo þiüwe na þiüwe þo tiwaho.
Vhuÿologi ha Ýhingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuÿologi ha ýhingo vhu ûetshedza Muvhuso nÿila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nÿivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza ûetshedzwa. Heyi nÿila ya vhuÿologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muÿologi kha kha luýingo. Zwenezwo, Vhuÿologi ha luýingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya ÿo ýoÿea, u leludza nÿivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiýama kha vhuüwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiýitshini zwa mapholisa, hune ha nga ýoÿea luüwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ÿivhea zwavhuÿi.
Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuÿologi ha Luýingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuÿologi ha luýingo kha þa Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiýitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiýama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council.
U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipiÿa zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziüwe thandela dzine dza khou bvela phanÿa dzi ÿo tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi.
Midia Midia u ÿo shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia þa Mutheo wa Phoþisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i ÿo vha ya u kwama tshigwada tsha phabuþiki u tshi ûetshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoþisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuÿifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoþisi ya Luambo a ÿo khwaýhisedzwa. U ÿadzisa kha midia wa zwa u ganÿisa na wa eþekiýhironiki, website ya DAC i ÿo shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miüwe mihasho ya Muvhuso i ÿo ýuýuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanÿadzo dza nga nnÿa.
DAC i ÿo dovha ya shumisana na SABC na dziüwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiýitshi zwa radio zwo ÿiimisaho kha u ýuýuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iüwe thandela na tshiýitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo.
MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA ßO ÝOßEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa ûetshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga üwaha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a ÿo swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso ýhukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho. Mushumo uyu wa u avhela masheleni wo itwa u ya nga ha u sielisana ha zwigwada zwiûa zwa nyambo, he mawanwa a sumbedzisa uri hu ÿo ýoÿea u engedzedzwa ha mugaganyagwama une wa vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi ÿo gonyisa zwiýuku mutengo fhedzi a u nga paÿi 2%.
Zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso zwi ÿo ûetshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha üwaha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha ÿo thoma mathomoni a üwaha wa muvhalelano wa 2003/4.
Zwiteüwa zwine zwa vha tshipiÿa tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza ýhingo), na tshisiku tsha maüwalwa (vhuanÿadzi, u ganÿisa, maüwalwa, zwishumiswa zwa u üwala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha ýhingo) zwoýhe hezwi zwi ÿo vha na mutsiko kha mutengo.
Thebulu i re afho fhasi i ûetshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou ÿo thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF).
Tshumelo dza Phurofeshinaþ a na ya Tshipentshela.
Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo þa uri Mihasho i ÿo fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha ýhoÿea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u ýandavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a ÿo katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa ÿo ûetshedzwa nga tshifhinga tsha üwedzi wa muvhalelano une wa ÿa nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoþisi ya üwaha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga üwedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha üwaha, ine ya pfi (MTEC) ya ÿo ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaÿaladzwa ha mafhungo dzi ÿo vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha Üwaha (MTEF) yo na ýanganedzwa henefhaþa kha üwedzi wa Tshimedzi nga 2003.
C U vhekanywa ha pulane ya u thoma u shumisa na u anganyela masheleni ane a ÿo ýoÿea kha Muhasho.
C U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho.
Mihasho na mavunÿu zwi ÿo vha na vhuÿifhinduleli ha u anganyela mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia þa kuvhusele.
Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea Tshiýafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi ÿo kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha ûetshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuÿifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya ÿo vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi ÿo bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2).
Vhuhulwane ha dziyuniti vhu ÿo bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha ÿo ýoÿea u ýuýuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiýafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw.
Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoþisi zwi ÿo ÿisa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i ÿo ÿitika zwihulu nga tshumisano ya maüwe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzoýhe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee.
U ûetshedza ha pulane ya u 4.
pulane ya u thoma thoma u shumisa 5.
Afrika Tshipembe khabinethe kha Khabinethe 4.
Nyambo ya Afrika Tshipembe Vhuÿifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi 2.
U sima dziyuniti 1. Vhuýoli ha 1. Mafhungo a Mihasho yo 1.
dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2.
Tshiýafu tsho kungiwaho na u tholiwa 2.
U alusa tshiimo 1. U bva fulo þa 1. U tendelana na DAC, PanSALB Tshifhinga tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo tshenzhemo ya Dzinyambo 2. U topola zwiýirakitsha zwa muvhuso u ya nga ha u thoma u na mihasho ya muvhuso tshoýhe dza Khoe na San zwiüwe zwiga shumiswa ha na Nyambo dza Zwiga dza Afrika zwine zwa kwama luambo lwa Phoþisi 2.
U bveledzisa 1. U topola masia 1. Dikishinari dza 1.
Tshirema na dzhielwa nýha 2.
U 1. U shela mulenzhe kha 1. U dzhenela Yuniti ya Fulwi 2004 na u shumisana na NLS seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi 2. U ûetshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo dziseminara tshifhinga tshoýhe 2.
<fn>mapungubwe_tshivenda.txt</fn>
Mapungubwe: Muvhuso wa Mapungubwe wo vha u hone miwahani ya tshigidi yo fhiraho nahone wo vha u tshi wanalea kha tshipia tsha devhula ha shango ashu. Muvhuso uyu wo vha u wa nha nahone ho vha hu tshi liwa. Ho vha hu na migodi ya minirala nahone hu tshi fulwa tsimbi. Muvhuso uyu wo vha u tshi ita vhubindudzi na mashango a kule a fanaho na China. Muvhuso uyu wo vha u tsumbo ya vhukoni ha vhathu?
Tshikwara tsha Mapungubwe - tshikwara, tshone thikho ya Mapungubwe, ndi tshikwara tshine tsha vha muavhani tsho dzulaho sananga. Fhedzi vhathu vho kona u tshila zwavhui kha sananga enei?
Tshugulu ya Mapungubwe - tshugulu iyi ndi yone i ivheswaho kha zwithu zwe zwa waniwa mashubini a Mapungubwe. Tshugulu iyi yo vhumbwaho nga thanda ya shulwa nga musuku, ndi tsumbo ya vhukoni ha vhathu vha muvhuso wa Mapungubwe?
Tshiphuga tsha vhuilangi ha Mapungubwe - hetshi ndi tshinwe tsha zwithu zwo waniwaho tsini na khali ya nano ya u nokisa musuku; tshiwe tsha zwivhawa zwe zwa waniwa vhiani a fhethu he ha bwiwa?
Khali yo nakiswaho i okisaho musuku - zwiga zwine zwa vha kha khali ya nano i nokisaho musuku ndi tsumbo ya vhukoni siani a saintsi na u alifha. Hezwi zwi sumba u vha hone ha nivho ya u fulwa ha tsimbi miwahani minzhi yo fhiraho?
Nano - vhui ha mulilo ho shumiswaho u bva miwahani ya u fulwa ha tsimbi u bveledza shango phana na u khwinifhadza vhukoni ha vhathu?
<fn>mendi_tshivenda.txt</fn>
Khuliso iyi i ewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho sumbedzisaho vhuhali ha u phulusa vhawe awe zwa sia vhutshilo havho vhu khomboni, kana vhe vha lovha vha tshi khou phulusa vhawe, kana vhe vha phulusa thundu, ngomu shangoni kana nna ha Afrika Tshipembe?
Blue crane - u fhufha ha blue crane lwanzheni nha ha SS Mendi ndi tsumbo ya mimuya ya maswole vhe vha nwela khothe. Mithenga ya blue crane yo vha i tshi shumiswa u pfufha vhahali vha mmbi tshifhingani tsha nndwa dza musi hu tshi lwiswa makhuwa vha vha vha vha tshi oa u dzhia shango vharema shango avho?
Ndau - sa tshiga tsha lunako, maana na vhuhali, i sumbedziswa nga vhuala hayo tsini na nga matungo ha tsinde. Hezwi zwi sumbedza tsireledzo ya mukaoni shangoni asho na nga nna ha shango, nga vhahali vho iimiselaho vha Afrika Tshipembe. Zwiga zwiraru zwa fhethu zwi sumbedziswa nga u angana ha maluvha a tshikhopha, tshine tsha vha tsumbo ya tshimela tsha Afrika Tshipermbe tshine tsha sumbedzisa u konelela, u hanya na u vha mushonga u thusaho?
Thonga na pfumo - zwi ka tshiangu sa zwiga zwa tsireledzo na khuliso?
<fn>tshivenda_100727.txt</fn>
Khakhathi dzine dza itelwa vhabvannḓa ndi vhutshinyi!
Muvhuso a u nga tendeli khakhathi dzi'we na dzi'we dzine dza itelwa muthu mu'we na mu'we!
Kha ri shumisane u sika vhutshilo ha khwine kha vhathu vhoṱhe vhane vha dzula Afurika Tshipembe.
Kha ri shumisane u fhaṱa vhukoni hashu na u sika mishumo.
Kha ri shumisane u lwa na vhutshinyi.
Kha ri ṱhonifhe vhathu vhoṱhe vhane vha dalela kana u dzula Afurika Tshipembe.
Arali vha tshi. ivha nga ha hu'we u .hasela ho dzudzanyelwaho u itelwa vhabvannḓa vhane vha dzula Afurika Tshipembe, vha humbelwa uri vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini kana kha nyimele ya shishi vha nga lidzela kha 10111.
Khakhathi dza u .hasela vhabvannḓa vhane vha dzula Afurika Tshipembe a dzi nga vhuedzi muthu mu'we na mu'we. Vhathu vha sina mulandu tshifhinga tshinzhi vha vha zwipondwa - vhatshinyi tshifhinga tshinzhi vha a shavha. Hune vha. ivha nga ha zwiito zwa vhutshinyi - kha vha vhige kha maan.alanga. Vha songo dzhia mulayo vha u vhea zwanḓani zwavho.
Muvhuso u khou ramba zwitshavha u ri zwi dzule zwo sedza na u vhiga zwiwo zwa khakhathi dzo dzudzanyelwaho na vengo ḽine ḽa itelwa vhabvannḓa.
U kona u tshimbidza Tshiphuga tsha Òifhasi tsha FIFA tsha 2010 zwo. isa mbonalo yavhuḓi kha Afurika Tshipembe na dzhango kha mashango a dzitshaka. Shango ḓo tshenzhela u gonya nga huhulu ha tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou dalela shango na u khwinisa ndeme yaḽo ya vhubindudzi na mishumo.
Khakhathi dzi'we na dzi'we dzi. o humisela murahu mbuelo dzoṱhe dze ra dzi ita musi ri tshi khou tshimbidza Tshiphuga tsha Òifhasi. Òifhasi ḓi khou ri sedza zwazwino ḓi khou tou sedza tshoṱhe.
Khakhathi a si thasululo.
<fn>ven_Article_National Language Services_A hu nga o vha na mba.txt</fn>
A hu nga?
Miṅwahani I si gathi yo fhiraho, Muhasho wa Mveledziso na zwa matshilisano wo thoma fulo a u lwisa vhuaḓa na vhufhura, hu tshi khou sedzuluswa masia ane a vha na khonadzeo khulwane ya u vha na vhufhura ngomu ha Muhasho. Izwi zwo ita uri hu bveledzwe tshiṱirathedzhi tsha u lwisa Vhuaḓa na u Thivhela Vhufhura (Anti Corruption and Fraud Prevention) tshe tsha ṱanganedzwa nga Minisa Vho Dokotela Zola Skweyiya nga 2001?
Pulani ya u thivhela Vhufhura/Vhua.
Sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha ACFP, ho thomiwa Nomboro ya Luṱingo ya Vhiga Vhufhura ya Lushaka. Ndi nomboro ya mahala ine ya nga shumiswa nga nnyi na nnyi u vhiga mafhungo nga ha kana mbilaelo ya vhufhura kana vhuaḓa, awara dza 24 nga Ḓuvha, maḓuvha a 7 nga vhege. Mulidzi wa luṱingo u na pfanelo ya u sa ḓivhiwa na u tsireledzwa u ya nga Mulayo wa u Dzumbulula/ bula Zwiphiri wo Tsireledzwaho, wa vhu 26 wa 2000. Mulayo u ṱuṱuwedza u vhigwa kana u dzumbululwa ha mafhungo a vhuvhava kana vhutshinyi na vhuṅwe vhuḓifari vhu sa ṱanganedzeiho nga nḓila yo teaho ya u sumbedza vhuḓifhinduleli, I ṋetshedza maga a lwa mulayo a pfeseseaho a u vhiga mafhungo eneo na u tsireledza kha ndifhedzo dzine dzi nga vha hone dzo vhangwa nga u vhiga kana u dzumbulula vhuaḓa kana vhufhura honoho nga vhavhigi.
Naa Phoḽisi ya ACFP i kwama vhafhio?
muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na vhushaka na Muhasho (vhadzulapo zwavho, vhavhuelwa, nz).
Ndi zwifhio zwine zwa dzhiiwa zwi vhuaḓa na vhufhura?
Vhufobvu ha masheleni, zwi?
U ṱanganedza, u humbela kana u ṋetshedza vhorakoniraka; vhaetshedzi/vha.
u kundwa u bula zwiṅwe zwiko zwa masheleni.
khwaṱhisedza uri hu?
u khwaṱhisedza uri hu na masheleni a u thusa kha tshumelo dza nga nnḓa dza vhomakone kha u thusa kha u ita dziṱhoḓisiso hune zwa vha zwo tea.
hodisiso dzo itwaho, u ya nga tshiṱirathedzhi tsha ACFP, yo khwaṱhisedza uri Muhasho u khou lozwa dzirannda dza dzibilioni dzine dza khou ya kha magavhelo a vhufhura. Izwi zwi kwama na vhone, sa muḽaifa. Nga u pfufhifhadza; Vhufhura vhu vha fhedzela tshelede!
Tshifhinga tshinzhi ri vha ri tshi khou ḓivha nga ha tshiṅwe tshithu fhedzi ra si dzhie vhukando nge ra vha ri na nyofho kana ri si na vhuṱanzi, Zwino vha nga ita zwo teaho; kha vha ḓirule muhwalo nga u ri ḓivhadza, Kha vha fhelise vhufhura!
Ndi nḓila yo tsireledzeaho ya u vhiga, nahone vhone sa muvhigi vha nga nanga u sa ḓivhiwa.
Kha vha rwele luṱingo kha 0800 60 10 11 zwino. Ndi luṱingo lwa mahala! Kha vha rwele.
<fn>ven_Article_National Language Services_BIROU YA ZWIGA.txt</fn>
Birou ya Zwiga i na vhuḓifhinduleli ha u redzhisiṱara zwiga zwi ngaho sa tshiṱangu tsha philamisevhe, tswayo na zwi we zwiga zwi fanaho na dzifulaha, dzisili, dzimendele na madzina na dziyunifomo dza madzangano na zwivhumbeo. Mishumo ya Birou ya Zwiga sa zwe ya buliwa kha khethekanyo ya 3(2) ya Mulayo wa Zwiga, 1962 (Mulayo wa vhu 18 wa 1962), ndi wa?
khumbelo dza u ṅwaliswa na u thivhela u ṅwaliswa na u ṅwaliswa kana u thuthiwa ha zwiga zwine zwa imela zwiṅwe zwithu, madzina, madzina a tshipeshala kana dziyunifumo.
U bvisa dzi?
U ita miṅwe mishumo ine ya nga vha yo fhiwa yone nga Minisa, khoro ya Zwiga kana komiti ya Zwiga u ya nga Mulayo?
Muṅwe mushumo wa zwiga, nga kha Mbekanyamushumo ya u Kwama Tshitshavha, Birou i na vhuḓifhinduleli ha u ita zwauri Zwiga zwa Lushaka zwi ḓivhee, U ita zwauri zwiga zwi vhe zwa Afrika nga u ita dziṱhoḓisiso na u tsireledza Zwiga zwa Lushaka sa ndaka ya vhukoni ha Muvhuso. U bvela phanḓa ha Birou ya Zwiga zwi khagala kha mvelaphanḓa yo bvelelaho kha u nekedzwa ha ndaela ntswa dza Lushaka; Fulaha ntswa ya Lushaka, Tshiṱangu tsha Philamisevhe na Luimbo lwa Lushaka.
Ndivho ya u vhulunga dziakhaivi ndi u ita zwauri hu vhe na u swikelela kha dzirekhodo dzine dza vha na miṅwaha i swikaho mahumi mavhili kha tshitshavha. Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Dzirekhodo zwo vulelwa vhathu u thoma nga Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu u thoma nga 8:00 u swika nga 16:00, na nga Mugivhela wa vhuraru kha ṅwedzi muṅwe na muṅwe u thoma nga 09:00 u swika 13:00.
Mbudziso dzi livhiswe kha: arg17@dacst4.pwv.gov.
Dziakhaivi dza Lushaka dza Afrika Tshipembe dzo thomiwa nga u phasiswa ha Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu. 43 wa 1996) sa zwe wa khwinisiswa zwone. Tshipiḓa itshi tsha mulayo tsho shandukisa Tshumelo ya Kale ya Dziakhaivi dza Muvhuso dza vha Dziakhaivi dza Lushaka dzine ndivho yadzo ya vha ; mishumo na tshivhumbeo zwa sumbedza tshiimo tsha politiki ya musi tshiṱalula tsho no fhela.
Dziakhaivi dza Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u wana, u vhulunga kushumisele kwa rekhodo dza vhathu na dzine dza si vhe dza tshitshavha hu na ndeme ya u dzi vhulunga zwavhuḓi; u ṱhogomela mafhungo a lushaka a re kha sisieme ine a nga wanala khayo musi a tshi ṱoḓea; u vhea vhuimo ha u tikedza tshumelo ya dziakhaivi dza kha Mavunḓu; Dziakhaivi dzo vhumbiwa nga tshipiḓa tsha ndeme. Dziakhaivi dzi vhumba tshipiḓa tsha ifa a lushaka na uri ndi nḓila ya u alusa vhune ha lushaka, u fhaḓa lushaka na u fha maanḓa.
Dziakhaivi dzi dovha dza vha nḓila khulwane ine ngayo mivhuso ya nga vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Nga u khwiniswa ha dziakhaivi kha tshitshavha, nyito dza muvhuso dzi vha dzi si tshiphirini. Ngauralo, dziakhaivi dzi fara vhuṱanzi vhu re kha maṅwalo vhune ha khou ṱoḓea kha u tsireledza mudzulapo muṅwe na muṅwe na zwigwada.
Tshipiḓa tshihulwane tsha Dziakhaivi dza Lushaka a tshi sumbedzi tshenzhemo ya vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Tshiṱalula, vhafumakadzi na Vhaḓwe,
Dziakhaivi dza Lushaka dzo dzhenela tshivhalo tsha dzimbekanyamishumo dza ivhazwakale ya orala uri hu ṅwaliwe na u vhulunga tshenzhemo ya vhathu zwavho na u shela mulenzhe kha maitele a u vhumba na u kuvhanganya mihumbulo yo fhambanaho ya vhadzulapo vha Afrika Tshipembe?
Dziakhaivi dza Filimu dza Lushaka, Vidio na Mibvumo (NFVSA) ndi Ndangulo ṱhukhu ya Dziakhaivi dza Lushaka.
Mushumo wa NFVSA ndi u kuvhanganya, u vhulunga na u alusa zwishumiswa zwo bveledzwaho fhano na zwine zwa khou amba nga a Afrika Tshipembe. Mulayo wa u Diphosita ho Tendelwaho (wa vhu 54 wa 1997) u vhea NFVSA sa fhethu ha u diphosita matheriala a u thetshelesa na u vhona e a bveledzwa kha a Afrika Tshipembe?
Dziakhaivi dza Lushaka dzi fara redzhisiṱara dza lushaka dza rekhodo dzine dza nga si shumiswe nga vhathu dzine dza vha na ndeme ya akhaivi. Dzi dovha dza alusa tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwine zwa kwamea kha u kuvhanganya na u vhulunga dzirekhodo dzi si dza tshitshavha.
Nga mbekanyamushumo ya u Kwama vhathu, Dziakhaivi dza Lushaka dzi livha kha u kwama miraḓo ya tshitshavha ine ya si ḓivhe nga ha u vha hone ha nga dziakhaivi kana mushumo wadzo. Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi ya u alusa mushumo wa dziakhaivi nga u ḓisa dziakhaivi kha vhathu nga u dalela zwivhumbeo zwa pfunzo na zwitshavha kha a Afrika Tshipembe na nga ma ano, maḓuvha ane ha vha ho vuliwa na nga u nekedza tshumelo yavhuḓi.
Dziakhaivi dza lushaka dzi vhumba na u vhulunga sisieme yavhuḓi ya mafhungo ine ya o alusa uri hu kone u vha na u swikelela mafhungo na u nekedza ho ḓea dza mafhungo o fhambanaho kha u tikedza mvelaphanḓa ya vhathu vhoṱhe,
Sisieme ya lushaka ya mafhungo kha a Afurika Tshipembe yo vhumbiwa nga tshaka dzo fhambanaho dza dziḽaiburari na maṅwe madzangano a mafhungo. Dziakhaivi dza lushaka dzi dovha hafhu dza kwamea nga Khoro ya Dzitshumelo dza ḽaiburari na Mafhungo (National Council for Library and Information Services (NCLIS)), L(iburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (National Library of South Africa (NLSA)), ḽaiburari ya Afrika Tshipembe ya Mabofu (South African Library for the Blind (BLINDLIB)), aiburai dzine dza shuma sa fhethu ha u diphosita, na Dzangano a Vhashumi vha Mabofu vha Afurika Tshipembe (South African Blind Workers Organisation (SABWO). Senthara ya Bugu ndi tshipiḓa tsha tshipeshala kha NLSA tshine tsha alusa ḽitheresi na mvelele ya u vhala?
Milayo ine ya langula mishumo iyi ya Dziakhaivi dza Lushaka ndi Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya ḽaiburari na Tshumelo ya Mafhungo wa 2001; Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe wa 1998; Mulayo wa Afrika Tshipembe wa ḽaiburari ya Mabofu wa 1998; na Mulayo wa u Diphosita ho Tendelwaho wa 1997.
Mulayo wa u Diphosita wo Tendelwaho u ita zwauri khophi nthihi ya ḽiṅwalo iwe na iwe o ganiswaho kha a Afrika Tshipembe i rumelwe mahala kha vhadipositi u mona na shango ohe. Nga mulayo uyu, ifa a maṅwalo a Afrika Tshipembe o vhulungwa na u itwa zwauri i vhe hone kha tshitshavha?
<fn>ven_Article_National Language Services_BUGUPFARWA YA T(HALUT.txt</fn>
Mushumo uyu ndi nzivhanyedziso. A hu na tshipida na tshithihi tsha nyandadzo iyi tshine tsha nga bveledziswa nga inwe ndila kana nga tshinwe tshivhumbeo - ndila ya mekhenikhala kana ya elekithironiki, nga nnda ha u wana thendelo ine ya bva kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso. Khumbelo na mbudziso malugana na pfanelo dza u bveledzisa linwalo ili i nga livhiswa kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, Commission House, cnr Hamilton na Ziervogel Streets, Arcadia 0083.
Yo gandiswa na u baindiwa nga vha Creda Commissions.
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe (Ndima ya 10) i ṱoḓa Tshumelo ya Muvhuso i tshi...
u imela nga u tandavhuwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga , nga u tholiwa na nga vhulanguli vhune ha shumiswa, ho disendeka kha vhukoni, u tevhedza ngoho kana u sa dzhia sia thodea ya u lugisa u sa edana he ha vha hu hone tshifhingani tsho fhiraho.
3.3 Vhudifhinduleli ha Mutholi na Mutholiwa.
4.1 Vhushaka vhukati ha Vhusimamilayo na Khorotshitumbe.
4.2 Vhushaka na nnyi na nnyi.
4.3 Vhushaka vhukati ha vhatholiwa.
4.4 Kushumele kwa mishumo.
4.5 Vhudifari ha muthu na dzangalelo lawe la zwithu zwa nnda.
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso yo netshedzwa maanda u ya nga ha Ndayotewa, ya 1996, u bveledza na u khwathisedza vhudifari ha tshiphurofeshenela nahone ha maimo a ntha kha tshumelo yothe ya muvhuso. Nga nwaha wa 1997 Khoudu ya Vhudifari, ine ya vhidzwa Code of Conduct, ya Tshumelo ya Muvhuso yo divhadzwa lwa tshiofisi kha vhadzulapo ya dovha ya mbo di bveledziwa nga kha dziwekishopo dze dza farwa na vhaofisiri vha re na maimo kha lushaka na kha mavundu. Zwo dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u bveledzisa gaidi i shumiseaho ya Khoudu ya Vhudifari uri vhathu vha pfesese zwine ya amba zwone na u kona u i shumisa?
Ndo imela vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, ndi pfa ndo hulisea u netshedza vhaofisiri vhothe vhane vha vha vhatholiwa vha muvhuso vha Afrika Tshipembe iyi Bugupfarwa ya Thalutshedzo nga ha Khoudu ya vhudifari ya Tshumelo ya Muvhuso. Nga ha hei Bugupfarwa ya Thalutshedzo nga ha Khoudu ya Vhudifari ya Tshumelo ya muvhuso, Bugupfarwa i talutshedzaho nga ha khoudu ya vhudifari ya Tshumelo ya muvhuso. Khoudu ya Vhudifari ndi thikho ya ndeme kha u ita uri hu vhe na kuvhusele kwavhudi na vhudifari vhu tanganedzeaho ha vhatholiwa vha muvhuso. I dovha hafhu ya disa fhungo la u thonifha pfanelo dza vhathu, ndila dza mulayo, u kona u imela zwithu, muvhuso u si na tshiphiri, vhudifari ha muthu nga muthu na zwine muthu ene mune a zwi takalela?
Vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso vha ita khumbelo kha vhatholiwa vhothe vha muvhuso, u bva kha vhane vha vha na vhuimo ha fhasi u ya kha vhane vha vha na vhuimo ha nthesa, u sumbedzisa pfesesa maitele, tsumbandila, na ndaela dze dza katelwa kha Khoudu ya Vhudifari. Izwi a zwi konadzei fhedzi, zwi dovha hafhu zwa toda u kombetshedzwa arali hu tshi khou todiwa uri tshumelo yavhudi i kone u swikelela vhadzulapo vhashu. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri vhaofisiri vha hane kana u sa tanganedza dzimpho vhunga izwi zwi tshi dzhiiwa sa tshandanguvhoni nga mulayo.
Ri tama u khoda vhalanguli vhothe na vhaofisiri vhe vha dzhenelela kha u phuromotha kana u tutuwedza Khoudu ya Vhudifari ya Tshumelo ya Muvhuso. Ndi a vha tutuwedza u isa phanda na mushumo wavho wa manakanaka na uri vha songo neta kha khaedu iyi ya u tutuwedza kana u phuromotha vhudifari ha tshiphurofeshenala kha tshumelo ya muvhuso.
thalutshedzo i do vha tshishumiswa tsha ndeme kha u bveledza u fulufhedzea na u nea tshirunzi mishumoni na u tutula dzangalelo kha vhathu vhothe la u swikelela tshiimo tsha u sa kona u kondelela vhuada fhano Afrika Tshipembe.
Tsha u fhedza, ndi tama u tutuwedza vhatholiwa vhothe vha muvhuso u khwathisedza uri vhudifari havho vhu tea u anana na milayo ya ndeme ine ya shumiswa kha u langa matshimbidzele a muvhuso na uri vhatshimbidzi vha fanela divha Khoudu ya Vhudifari na Bugupfarwa iyi ya Thalutshedzo.
Ndivho ya hei Bugupfarwa ndi u talutshedza nga vhudalo zwi re ngomu kha Khoudu ya Vhudifari. Khoudu ya tshiofisi I tea u vha pfufhi nahone I bule zwo teaho fhedzi na u shumisa teo ya tshiofisi. Ndivho ya iyi Bugupfarwa ndi u ita uri Khoudu iyi i pfeseswe nga vhatholiwa vhothe vha muvhuso.
Bugupfarwa iyi a i netshedzi minwe milayo miswa, i tevhedza tshivhumbeo tshenetshila khathihi na kunambarele kana kutevhekanele kune kwa vha kha Khoudu, u itela u leludza mbambedzo. Musi i tshi khou shumisa hei Bugupfarwa, mihasho i fanela u engedzedza tsumbo dzine dza tea vhupo hayo.
Zwi fanela u ombedzelwa uri u bveledziswa ha Bugupfarwa iyi ndi kuitele kune kwa do shanduka tshifhinga tshothe, nahone I nga kha di toda u vusuludzwa tshifhinga tshothe, u fana na Khoudu yone ine.
Uri ri kone u bveledza vhudifari ha vhuimo ha ntha ha tshiphurofeshenala mushumoni, vhatholiwa vha muvhuso vha fanela u tutuwedzwa u humbula na u difara nga ndila i tanganedzeaho. Zwenezwo, bugupfarwa heyi i tea u shuma sa thusedzi kha u bveledzisa na u netshedza khoso pfufhi dza vhugudisi kha vhatholiwa vhothe.
tanganiwa nazwo, Thodisiso dza zwe zwa vhuya zwa itea?
thisedza u fulufhela ha nnyi na nnyi kha u nea tshirunzi na u sa dzhia sia ha tshumelo nga u netshedza ndavhelelo dzi si gathi dza vhudifari vhu tanganedzeaho na muelo wa vhudifari.
Zwa uri vhathu vha guda nga u sedza na u tshenzhela ndi mbuno ṱanganedzeaho vhukuma. Zwenezwo, vhuḓifhinduleli ha vhuṱhogwa ho sala kha mutholi, ane a vha muthu o ambadzwaho maanḓa, sa Dziminisiṱ(ara na Vhalangamavunḓu (DziMEC)) vhane vha vha kha vhuimo ha polotiki, na vhalanguli vhane vha vha vha kha maimo oṱhe a tshumelo ya muvhuso, u sika vhupo ho teaho hune milayo ya simiwa na mimodela ya tsumbo ya ṋetshedzwa u itela vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso.
Khethekanyo 195(1)(a) ya Ndayotewa i sumbedza zwauri vhuḓifari ha nṱhesa ha tshiphurofeshenaḽa vhu fanela u iswa phanḓa kana u phuromothiwa na u vhulungiwa kha matshimbidzele a muvhuso nga u angaredza. U ya nga ha thendelano nga u angaredza u bva kha ḽikumedzwa lṄa Tshumelo ya muvhuso lṄa khoro ya u konanya lṄa vhu 2 lṄa 1999) vhatholiwa vhoṱhe vha kha Tshumelo ya Muvhuso vha na vhuḓifhinduleli ha u tevhedza Khoudu ya Vhuḓifari ye ya ṋetshedzwa. Izwi zwi vhumba mutheo une khawo u simiwa, u lulamisa na maga a ndaṱiso zwa ḓisendeka khawo, hune mutholi a fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mafhungo oṱhe a re kha Khoudu ya Vhuḓifari a ḓivhiwa nga vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso?
Ndi zwa ndeme u ombedzela zwauri ndivho khulwane ya Khoudu ndi u bveledza tsumbo yavhudi ya vhudifari. Mutholiwa arali a kundelwa u tevhedza izwi, u do vha na mulandu wa u sa difara u ya nga ha Mulayo wo bulwaho afho ntha, hune a nga newa ndatiso u ya nga ha khethekanyo ya 18 u swika kha ya 27 u ya nga u shandukiswa ha mulayo kha Mulayotibe wa khwinifhadzo ya Milayo ya Tshumelo ya muvhuso wa 1997, arali a pfuka mulayo we wa netshedzwa kha Khoudu ya Vhudifari.
Mutholiwa u fulufhedzea kha riphabuliki a dovha a nea khuliso Ndayotewa khathihi na u dibadekanya nga u i tevhedza kha mishumo ya duvha nga duvha.
Musi hu tshi livhiswa kha Riphabuliki nga manwe maipfi hu vha hu tshi khou ambelwa kha shango - line la vha Afrika Tshipembe. Ndi thodea ya u thoma ya uri vhatholiwa vhothe vha muvhuso vha do fulufhedzea na u fulufhela shango lavho?
Ndayotewa i sumbedzisa zwinwe zwiga zwine zwa tshimbilelana na pfanelo na dzangalelo la vhadzulapo vhothe.
toda uri hu vhe na u fulufhelwa ha vhatholiwa vha muvhuso kha matshimbidzele a demokirasi ane a vha hone.
tanganedzwa na u huliswa nga vhadzulapo vhothe. Tsha vhuraru, mutholiwa munwe na munwe wa muvhuso u fanela u vha na ndivho ya mafhungo othe na ndivho ya Ndayotewa sa ndila ya u vhulunga na u langula mulayo une wa vha hone.
Tsumbo 1: Vhatholiwa vhothe vha muvhuso vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho vha a shela mulenzhe zwihulwane kana zwituku kha u netshedza makumedzwa malugana na pholisi. Linwe na linwe la makumedzwa eneo, li fanela u sedzuluswa zwavhudi u itela uri hu sa vhe na khudano vhukati ha zwinwe zwipida zwa tshipentshela zwe zwa bulwa kha Ndayotewa. Milayo ya Ndayotewa ine ya nga u shela mulenzhe na u sa vha na tshidzumbe kha u netshedza tshumelo hu fanela u tutuwedzwa nga ndila dzothe kha kuitele kwa u bveledza pholisi.
Tsumbo 2: Khethekanyo ya 33(2) ya Ndayotewa i ṋetshedza uri muthu muṋwe na muṋwe we pfanelo dzawe dza thithisea vhukuma nga matshimbidzele a mulayo u na pfanelo dza u ṋetshedzwa zwiitisi nga u tou ṋwala. Izwi zwi amba uri, u ḓibadekanya na Ndayotewa, mutholiwa muṋwe na muṋwe wa muvhuso u tea u khwaṱhisa uri matshimbidzele na mihumbulo ine ya swikelelwa yo ḓisendeka kha zwiitisi zwine zwa pfadza, u itela uri zwiitisi zwenezwo zwi nga dovha zwa shumiswa kha vhaṋwe vhane vha nga kwamea. Nga u tou angaredza, izwi zwi amba uri vhukando hoṱhe vhune ha nga dzhiiwa vhu fanela u imela ndingo dzoṱhe dza u sa vha na tshidzumbe.
Izwi zwi amba uri hune tsheo dza tea u dzhiiwa kana ha shumiswa muhumbulo une wa vhonala wo tea, hu fanela u sedzwa zwine vhathu vha zwi takalela phanda. Dzangalelo la mutholiwa munwe na munwe wa muvhuso li fanela u da nga murahu ha dzangalelo la vhathu vhothe.
Tsumbo 1: Mutholiwa ane a vha mutsila wa we a tholiwa sibadela u vhofhiwa nga kontiraka uri a shume u bva nga iri ya 8:00 u swikela nga 16:30. A hu na nzudzanyo dzo tendelaniwaho ngadzo dza u badelwa masheleni o fhiraho a u shuma tshifhinga itshi, zwine zwa vhidzwa overtime. Dumbu lo fuda tshisiku tsha mudagasi afho sibadela lune tshumelo ya mudagasi ya vha yo thithisea. Pherani hune ha itwa miaro hu khou tou shumiswa mutshini wa dzhenereitha. Dzhenereitha iyo na yone i khou thoma u nea thaidzo, a i khou netshedza tshumelo yavhudi. Zwenezwo mutholiwa uyu wa zwa vhutsila u newa ndaela ya shishi ya u lugisa dzhenereitha iyi nga iri ya 16:00. Zwenezwo zwo lavhelelwa uri mutholiwa uyu a ite mushumo uyu wa u lugisa naho zwi tshi nga amba uri u fanela u shuma iri ndapfu u swikela mushumo uyu u tshi khunyelela?
Tsumbo 2: Vhunzhi ha vhashumi vhane vha shuma kha mavundu o fhambanaho vha sumbedza dzangalelo la u ya kha maduvha a vhuawelo nga nwedzi wa Nyendavhusiku. Arali livi iyi ya netshedzwa mutholiwa munwe na munwe, izwi zwi do amba uri ofisi idzi a dzi nga koni u netshedza tshumelo kha vhadzulapo. Zwenezwo hu fanela u vha na u dinetshedzela vhukati ha vhalanguli na vhanwe vha vhatholiwa, hune ha swikelelwa thendeleno ya uri hu fanela u vha na vhanwe vhatholiwa vha no sala nga hetshi tshifhinga, hu u itela uri hu vhe na u isa phanda tshumelo.
wa tshiofisi u ya nga he a laedzwa ngaho.
dibadekanya na kana u vha murado wa dzangano line muthu a dinangela kana a li funa. Kuitele kwa khetho ku do ita uri hu vhe na dzangano line la kunga vhathu vhanzhi kha khetho dzalo. Izwi zwi nga di amba uri dzangalelo likene la mutholiwa wa muvhuso a li koni u sumbedziswa nga mvelelo dza khetho. Zwi nga di dovha zwa amba uri thodea dza u ranga, mbekanyamushumo ya zwine zwa do itwa na dzipholisi dzine dza shumiswa nga Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho dzi nga di fhambana na thodea ya u ranga ya mutholiwa munwe muvhuso. Naho zwo ralo, vhatholiwa vha muvhuso vha lavhelelwa u shumela Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho vho diimisela, nga vhukoni hothe na nga ndila ya u fulufhedzea kha u tevhedza pholisi.
Tsumbo 1: Mutholiwa wa muvhuso ene u tenda kha fhungo lṄa uri tshumelo ya mutakalo ya nṱhesa i fanela u vha yone ṱhoḓea khulwane kha shango nahone u tikedza dzangano ḽine lṄa vha na muhumbulo u no fana na wonoyo. Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho, wone, u ṱanganedza sa phoḽisi yawo ṱhoḓea ya u ṋetshedza madzulo (dzinnd(u) na u lwa na vhuvhava sa zwone zwiga zwine zwa vha zwa ndeme. Zwenezwo mutholiwa u lavhelelwa u ṱanganedza ṱhoḓea iyi ya Muvhuso. Izwi a zwi ambi u kandeledzwa kana u thivhelwa ha u ḓa na miṋwe mihumbulo miswa.
Mutholiwa u lwisa u divha na u tevhedzela ndaela dzine dza shumiswa kha vhudifari na mishumo yawe.
U kona u fulufhedzea na u kona u shumela zwavhudi Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho khathihi na nnyi na nnyi, vhatholiwa/vhatholiwa vha fanela u vha na ndivho ya mushumo wavho, dzipholisi malugana na ndila dzine dza fanela u tevhedzwa kha u ita mishumo yavho na maitele ane a fanela u tevhedzelwa.
Vharangaphanda vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri vhatholiwa vha na ndivho ya zwine mushumo wavho wa katela. Vhatholiwa na vhone vha na vhudifhinduleli ha u u vhona uri vha vha na ndivho, u kona u shuma mishumo yavho nga ndila i fushaho u ya nga ha pholisi dzo tiwaho na u kona u tevhedza maitele ane a shumiswa kha vhupo havho, nga ndila ine ya fusha nnyi na nnyi na vhadzulapo vhane vha netshedzwa tshumelo.
Tsumbo 1: U shaya ndivho ya tshumelo ya muvhuso ya zwa dzitshelede, muofisiri u tanganedza u rengwa ha tshishumiswa nga nnda ha u wana thendelo yo teaho u bva kha vha Zwa gwama, Treasury. Nyito iyi i amba u shumiswa ha tshelede hu songo tendelwaho hune ha nga ita uri hu vhe na u sa shumiswa zwavhudi ha masheleni na u dzhielwa vhukando lwa mulayo hune ha tea u badelwa tshelede ya tshinyalelo idzi?
Tsumbo 2: Nga nthani ha u shaya ndivho, mutholiwa u vhudza mualuwa thodea dzi si dzone dza malugana na khumbelo ya phentsheni, a tshi sumbedzisa maga a u ita khumbelo, kana na tshelede ine mualuwa uyo a do badelwa yone. Maitele aya a nga dzhenisa khomboni uyo mudzulapo arali pfulufhedziso dza sa tshimbila nga ngona.
kha u bveledza kana u isa phanda dzangalelo la nnyi na nnyi.
Zwiṋwe zwiimiswa zwa tshivhalo zwo sikwa fhasi ha Ndayotewa (Mutsireledzi wa nnyi na nnyi, Muoditha-Dzhenerala, Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, Khomishini ya u linganyiswa ha Dzimbeu, na zwiṋwe zwiimiswa zwo sikwa nga vhusimamilayo (Bodo dza thendara, Khomishini ya ṱhoḓisiso, nz.). Hezwi zwiimiswa zwi shuma sa tshikalo tshine tsha khwaṱhisedza uri hu vhe na ndaulo kana matshimbedzele avhuḓi. Zwenezwo vhatholiwa vha muvhuso vha songo sedza izwi zwiimiswa nga iṱo ḽivhi, fhedzi zwi fanela u vha ṱuṱuwedza u shuma mishumo yavho nga, sa tsumbo, u ṋetshedza mafhungo oṱhe na ṱhalutshedzo dzoṱhe dzine dza nga ṱoḓea.
Tsumbo 1: Arali Ofisi ya Mutsireledzi wa nnyi na nnyi yo humbelwa u ita thodisiso ya mbilaelo nga mudzulapo kha munwe muhasho wa Muvhuso, ofisi iyi i do lavhelela tshumisano ya vhatholiwa vha muhasho wonoyo malugana na u netshedza mafhungo othe ane a do todea.
Tsumbo 2: Arali Muoditha-Dzhenerala a wanulusa manwe matshimbidzele o peamaho kha muhasho une wa tshimbidza zwa masheleni, vhaofisiri vhane vha kwamea vha songo sedza mawanwa aya nga ito livhi. Vha fanela u pfesesa na u takalela mushumo wa Muoditha-Dzhenerala vha shumisane zwavhudi na Ofisi yawe u tandulula thaidzo dzine dza nga vha dzi hone.
Mutholiwa u bveledza kana u isa phanda vhuthihi na tshiimo tshavhudi tsha lushaka lwa Afrika Tshipembe kha u shuma zwavhudi mishumo ya tshiofisi.
u fhata Afrika Tshipembe la demokirasi li re na vhuthihi line la kona u diimisa sa Muvhuso-woga kha lushaka lwothe.
Uri hu vhulungwe na u kona u pfesesa milayo yo vhewaho kha Ndayotewa, hu tea u vha na u diimisela na tshumisano yavhudi u bva kha vhadzulapo vhothe. Vhatholiwa vha muvhuso vha dzhiiwa sa tshipida tsha Muvhuso, zwenezwo ndi zwa ndeme vhukuma kha sia lavho?
Tsumbo 1: Muya wavhudi wa mutingati, vhushaka havhudi ha u shumisana na vhupo ha u thusana na ha tshiphurofeshenala vhukati ha tshigwada tsha vhatholiwa u bva kha mirafho yo fhambanaho vhane vha shuma na nnyi na nnyi, vha do vha tsumbo yavhudi kha vhadzulapo vhothe. Tsumbo yavhudi i do vha kha ofisi ine ya netshedza manwalo a vhune kana dziphasipoto.
Tsumbo 2: Mutholiwa u fanela u dinwalisa kha khoso ya u guda lunwe lwa nyambo dza tshiofisi dzine dza shumiswa kha vhupo honoho. U fanela u dovha a tutuwedza uri hu vhe na vhudologi nga dzinwe nyambo mitanganoni hune ha nga vha na thodea.
u difulufhela kha tshumelo ya muvhuso.
Tshumelo ya muvhuso i netshedzwa vhadzulapo vhothe, nahone nnyi na nnyi ene u lavhelela u farwa nga ndila i edanaho, i fushaho, ya phurofeshenala nahone ya vhukonani. Vhatholiwa zwenezwo vha tea u tshila u ya nga zwine zwa lavhelelwa nga vhatholi vhavho na avho vhane vha vha netshedza tshumelo nga ndila i linganaho, nahone nga ndila ine ya sa do sima fhedzi fulufhelo kha nnyi na nnyi, fhedzi i do dovha ya sima muya wa u takalelwa ha tshumelo ya ndeme nahone i fushaho nnyi na nnyi.
Tsumbo 1: Mutholiwa u shuma kha muhasho une khumbelo dza kha nnyi na nnyi dza inwe tshumelo dza sedzuluswa hone. Muhura wawe u a zwi divha uri sa mutholiwa wa afho vha nga tutuwedza kuitele, zwenezwo muhura uyu a nga mu kwama uri a mu thuse kha uri khumbelo yawe i tavhanyedzelwe. Mutholiwa u do thoma a sedzulusa fhungo ili nga vhuronwane, sa izwi u netshedza muhura thuso iyi zwi nga sedzwa sa u khethulula kha vhanwe vhahumbeli kana sa tshidivhano.
Tsumbo 2: Mutholiwa u tea u humbela dzikhasitama uri dzi ite muduba, u itela uri munwe na munwe a do kona u thuswa musi tshifhinga tshawe tshi tshi swika, hu u itela u thivhela u vhonala sa ane a khou ita tshidivhano kana khethululo.
Mutholiwa u tea u vha na vhulenda, thuso na u swikelelea kha kushumele kwawe na nnyi na nnyi, na u fara zwavhudi vhathu sa khasitama dzine dza tea u wana tshumelo ya tshiimo tsha ntha tshifhinga tshothe.
Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vha dzhiele nzhele zwauri, nga u shumisana na nnyi na nnyi, vho divhofha vhone vhane u shumela tshitshavha tshothe.
Zwenezwo, nnyi na nnyi u lavhelelwa u shumelwa, nahone u toda vhatholiwa vha tshi vha hone musi vha tshi toda thuso nga ndila ya vhukonani nahone i fushaho.
Tsumbo 1: Mutholiwa u tanganedza lutingo lu bvaho kha mudzulapo, fhedzi zwi tou vha khagala uri mbudziso iyi i fanela u livhiswa kha tshinwe tshipida tsha muhasho. Mutholiwa a sokou vhudza khasitama uri kha i lingedze hunwe-vho. Izwi zwi nga disa mvelelo dza uri uyu muthu a fhiriselwe fhethu ha vhanwe vhathu vha thungo-thungo hune a sa do wana thuso. Izwi a zwi thusi nahone zwi nea tshumelo ya muvhuso dzina livhi. Mutholiwa zwine a fanela u ita, ndi u netshedza thuso ya u wana muthu o teaho kana muhasho. Nga murahu ha u wana fhethu ho teaho, u do mu rwela lutingo murahu.
Tsumbo 2: Musi mutholiwa a si na vhathu vho itaho muduba vhane vha toda thuso khae, u fanela u thusa mushumi ngae nga u vhidza avho vho lindelaho thuso kha khaunthara yawe, fhedzi arali a na ndivho ya mushumo une a tea u netshedza tshumelo khawo.
Tsumbo 3: Arali muthu a ya kha muofisiri nga ndangano, kha ri dzhie sa tsumbo, u pfesesa nga ha mafhungo a thodea dzine dza fanela u fushiwa kana u swikelelwa malugana na u wana sabusidi ya u renga nndu kha Muvhuso, muofisiri u fanela u lingedza u dzhenisa muthu uyo kha mutevhe wawe wa pulane nga u tavhanya. Izwi a zwi nga sumbedzi fhedzi u swikelelea, zwi do dovha zwa sumbedza uri u na lutamo lwa u netshedza tshumelo.
kha u dzhia tsheo malugana na zwine zwa vha kwama.
Naho thodea na/ kana mbilaelo dza vhadzulapo zwi tshi nga vhonala zwi tshi nga a zwi tou dinesa matoni a vhatholiwa, fhedzi mirado ya vhadzulapo i tshi humbula uri ndi zwihulu, vhatholiwa vha fanela u dzika na u netshedza thuso yavhudi nga u netshedza mafhungo kana nga u nea ngeletshedzo malugana na u disa thandululo dza thaidzo iyi.
Zwililo kana mbilaelo dzine dza tahiswa nga vhathu, hu nga vha muthu muthihi kana tshigwada, dzi fanela u dzhielwa nzhele. Hu tshi tevhelwa vhukwamani na kuitele zwi si na tshidzumbe kha ili fhungo hu nga tutuwedza vhukuma fhungo la u tanganedza /u pfesesa nyimelo na zwililo zwa nnyi na nnyi.
Tsumbo 1: Kiliniki ya zwa mutakalo i khou pulaniwa kha vhupo ha mahayani, fhedzi hu na inwe ndila ya u netshedza kiliniki thendeleki, mobile unit. Vhadzulapo vha vhuponi uho vha fanela u kwamiwa malugana na u wana zwine vha zwi takalela. Izwi zwi do netshedza muhumbulo wo khwathaho na u katela tshumisano na vhadzulapo kha u bva kha liga la u thoma?
Tsumbo 2: Mutholiwa wa muvhuso u na vhudifhinduleli ha u phurosesa khumbelo ya mutikedzelo wa nndu dza vhadzulapo vha vhupo vhu songo bveledzisiwaho, vhane vha dzula mikhukhuni. Arali khumbelo iyi ya sa tshimbidzwa nga u tavhanya nahone nga ndila i fushaho, izwi zwi nga amba uri thandela yothe i do lenga, izwi zwa amba uri vhathu avha vha fanela u tshila fhethu ha mutakalo u si wavhudi tshifhinga tshilapfu, hu uri izwi zwo vha zwi tshi nga tinyiwa nga u netshedza tshumelo ya u tavhanyedza.
Muvhuso wa tshifhinga tshino wo buletshedza zwavhudi ndivho dzawo dza u sedza kha u bveledzisa vhadzulapo vhe vha vha vho thudzelwa kule tshifhingani tsho fhiraho, sa zwe zwa sumbedziswa kha mbekanyamushumo ya Muvhuso ine ya vhidzwa Mbekanyamushumo ya u fhatulula nga vhuswa na mveledziso, RDP nga u pfufhifhadza. Hezwi zwi tea u itwa nga mihasho yothe u ya nga ha mishumo yayo?
Afrika Tshipembe ndi shango line la kha di bvela phanda, nahone tshipida tshihulu tsha vhadzulapo vhalo, u ya nga ha zwiitisi zwo fhambanaho, a vha na na ndivho nga ha pfanelo na ndugelo dzavho, tshumelo dzine vha fanela u dzi wana, maga ane vha tea u a tevhela na muthu ane vha tea u mu kwama kha helo fhungo. Sa izwi tshumelo ya muvhuso i tshumelo ya vhathu vhothe, ndi vhudifhinduleli ha vhashumi u netshedza vhadzulapo vhane vha shaya ndivho, mafhungo othe, ngeletshedzo na thuso ine vha nga i toda. Izwi zwi fanela u itwa nga vhulenda nahone nga ndila i fushaho, naho zwi tshi nga amba u vha fhirisela kha tshinwe tshiimiswa tshine tsha netshedza tshumelo iyi, nga ndila ya vhulenda na vhukonani.
Tsumbo 1: Vhatholiwa vha fanela u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza u bveledzisa na u takulela ntha dzine dza vha hone kha mihasho yavho. Vha fanela u diimisela kha mishumo yavho na u khwathisedza uri mbekanyamushumo dzenedzo dzi fanela u tshimbidzwa nga ndila yavhudi nahone nga ndila i fushaho hu tshi tevhedzwa tshifhinga tsho tiwaho.
Tsumbo 2: Musi vha tshi khou shuma na nnyi na nnyi kha vhupo ha zwa mutakalo, vhatholiwa vha fanela u shumisa tshifhinga tshenetsho u netshedza tshumelo ya u eletshedza arali vha tshi humbulela uri ndivho yavho nga zwa mutakalo I nga vha i sa fushiho. Hune vhatholiwa vha sa kone u netshedza thuso yo teaho nga vhone vhane, vha tea u fhirisela muthu ane a khou toda thuso kha vhashumisani vho teaho vhane vha do sumbedza ndila na u netshedza ngeletshedzo yo teaho.
Mutholiwa ha ngo tea u vha na tshitalula kha vhathu zwi tshi ya nga lushaka, mbeu, murafho, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano la polotiki, lutendo, mvelele na luambo.
Sa izwi zwo no di bulwa mathomoni, vhatholiwa vha muvhuso vha netshedza tshumelo kha muthu munwe na munwe na kha vhadzulapo vhothe, hu sa khathalei uri ndi vhonnyi fhano Afrika Tshipembe. Muthu munwe na munwe u na pfanelo dzawe u ya nga ha Ndayotewa dza u farwa nga ndila yavhudi nahone dza u newa tshirunzi tsho teaho. Zwenezwo, vhatholiwa vha na vhudifhinduleli ha u fara vhathu vhothe nga ndila i si na tshitalula, nga muya wa vhukonani nahone nga ndila i fushaho, na u ita uri vhadzulapo vha pfe vha tshi tanganedza tshumelo yo vha teaho.
Tsumbo 1: Mutholiwa a nga dihumbulela uri muthu ane khou fanela u netshedzwa tshumelo a nga vha e geyi?
nganedzei u ya nga kuvhonele kwa mutholiwa, u lavhelelwa u netshedza tshumelo ya tshiphurofeshenala ine ya netshedzwa muthu munwe na munwe.
Tsumbo 2: Vhathu vha tshivhalo vho ita muduba, ha mbo dzhena muthu ane a vha na vhuimo ha ntha. Muthu uyo u lavhelela u netshedzwa tshumelo phanda ha vhe a vha wana. Arali mutholiwa ane a khou netshedza thuso a tendela uyo muthu u pfuka vhathu vhe vha ita muduba, zwi amba uri u khou shuma nga tshidivhano kha vhathu vhe vha ita muduba vhane na vhone vha khou lavhelela u thusiwa.
Mutholiwa ho ngo tea u shumisa vhuimo hawe nga ndila i si yavhudi kha tshumelo ya muvhuso u bveledza kana u khethulula zwi tshi ya nga dzangalelo la dzangano line murado wa vha khalo.
Sa musi vhatholiwa vha muvhuso vha tshi netshedza tshumelo kha vhadzulapo vhothe, vhane vha vha vha zwigwada zwa madzangalelo o fhambanaho, madzangano a polotiki na vhathu vha u tenda kha zwithu zwo fhambanaho, nz., izwi zwi amba uri mutholiwa wa muvhuso ho ngo tea u didzhenisa kha mafhungo ane a nga vhonala a tshi dzhia sia la u takalela tshinwe tshigwada u fhirisa tshinwe.
U ya nga ha zwine tshumelo ya muvhuso ya vha zwone, khasitama dzothe dzi fanela u netshedzwa tshumelo nga ndila i edanaho, u ya nga ha pholisi dza Muvhuso wa tshino tshifhinga. Mutholiwa u fanela u pfesesa na u fhambanya vhukati ha vhudifhinduleli hawe kha Muvhuso wa tshino tshifhinga na u didzhenisa kha mafhungo a polotiki.
Tsumbo 1: Mutholiwa u wela kha tshigwada tsha vhupo ha mvelele tshine tsha fanela u tatisana kha u avhelwa ha magavhelo nga Muvhuso nwaha munwe na munwe. Mutholiwa uyu u na vhuimo ha ntha kha muhasho wa u ita tsenguluso, u tshimbidza na u nea thuthuwedzo ya likumedzwa kha Minisitara o teaho. Hoyu mutholiwa ho ngo fanela u shumisa vhuimo hawe u tutuwedza uri khumbelo ya vhupo vhune a bva khaho i vhe yone ine ya tanganedzwa, zwine zwa do sia khumbelo dza vhunwe vhupo dzi sa nga tanganedzwi. Mutholiwa uyu u fanela u bvisela khagala fhungo ili nga u li posela kha muhulwane wawe, u thivhela maitele ane a nga vhonala a tshi thithisa pfanelo dza vhanwe vhathu.
Tsumbo 2: Vhatholiwa vha lavhelelwa u ṋetshedza thikhedzo yo khunyelelaho kha Minisiṱara/vhalangavunḓu (dziMEC) dzavho kha ndugiselo dza maṋwalwa, nz. ane a ḓo shumiswa kha zwithu zwa tshiofisi, sa tsumbo, nyambedzano nga ha mvetamveto ya zwa vhusimamilayo. Fhedzi, vhatholiwa a vho ngo tou tea u vha tshipiḓa tsha u lugisela na u ola maṋwalwa ane a tea u shumiswa nga Minisiṱara kana MEC kha zwithu zwine zwa kwama dzangano lṄa zwa polotiki.
sumbedziswa kha Ndayotewa.
Vhatholiwa vha fanela u difara nga ndila ine ya thomphea kha vhashumisani na kha nnyi na nnyi, zwi si na ndavha uri ndi vhonnyi, ndila ine vha lavhelesea ngayo, vhuimo havho, nz. Vhudifari ha mutholiwa kha vhanwe vhathu vhu fanela u vha ha vhukonani, thuso nahone vhu vhe vhu fushaho.
Tsumbo 1: Arali mushumi wa khauntharani , a swikelwa nga muthu ane a vha o dilela mavhele nahone a tshi khou ita phosho, muthu uyo u fanela u farwa zwavhudi sa vhanwe vhathu, nga u mu thusa zwavhudi a sa fhelelwi mbilu. Ndi zwa ndeme u elelwa zwauri vhathu vha do vha vha tshi khou sedza nga ito la u sengulusa, zwenezwo vhashumi vha fanela u lwisa u khwinisa tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso nga u shuma lwa tshiphurofeshenala kha zwiwo zwi no nga zwenezwi. Arali nyimelo iyi ya bva nnda ha tshanda, vhashumi vha kundelwa u i laula, vha songo sumbedza u vhaisala kana u dinalea, vha nga tou fhirisela uyo muthu kha muhulwane, ane a nga kona u shumana nae thungo vhe vhavhili.
Tsumbo 2: Vhathu vha tutuwedzwa nga thodea ya tshelede u ita khumbelo ya mbuelo dza zwa vhulondavhathu. Vhaofisiri vhane vha vha na vhudifhinduleli ha u vha thusa nga fomo dza khumbelo dzo teaho, vha tea u pfesesa nyimelo ine avha vhathu vha vha khayo na u vha pfela vhutungu.
Mutholiwa u kona u vhona pfanelo dza nnyi na nnyi dza u swikelela mafhungo, hu songo katelwa manwe a mafhungo o tsireledzwaho nga mulayo.
Ndayotewa i netshedza zwitenwa zwivhili kha fhungo la u swikelelea ha mafhungo. Fhungo la u thoma ndi la u bveledza u sa dzumba mafhungo, zwine zwa tendela mudzulapo munwe na munwe u kona u swikelela mafhungo othe ane a nga vha na thuso kha nnyi na nnyi. Izwi zwi do ita uri vha kone u shela mulenzhe kha u bveledza pholisi dzine vha do tama u dzi vhona dzi tshi khou shumiswa. Tsha vhuvhili, Ndayotewa i livha kha u tendela vhadzulapo u tsireledza pfanelo dza ndeme u ya nga he dza netshedzwa kha Mulayotibe. Vha nga di humbela u dodombedzelwa zwiitisi zwa matshimbidzele ane a nga vha vhaisa. Vha nga di dovha vha isa phanda na u humbela manwe mafhungo ane a nga vha thusa kha u tsireledza pfanelo dzavho.
Sa izwi mutholiwa muṋwe na muṋwe wa muvhuso a tshi zwi ḓivha zwauri fhungo lṄa u swikelelea ha mafhungo ndi lṄa ndeme vhukuma kha nnyi na nnyi nahone a si ḽine lṄa leluwa. Maṋwe a mafhungo a dzhiiwa sa o tsireledzeaho hune a tea u langulwa nga mihasho u ya nga tsumbanḓila dzine dza vhidzwa Guidelines On Minimum Information Security Standards e a ṋetshedzwa nga vha Zhendedzi lṄa Vhuṱali lṄa Lushaka, National Intelligence Agency. Tshigwada tshine tsha vhidzwa Mulayotibe wa Demokirasi yo Vuleaho, The Open Democracy Bill na tshone tshi na muhumbulo wa u thoma furemiweke yo teaho hune mafhungo a ḓo langulwa nga mihasho. Izwi zwi ita uri mafhungo a konḓese nga nṱhani ha uri Mulayo wa zwa Mishumo ḽabour RelationsAct) wa 1995 na wone u ṋetshedza nḓila dziṋwe dza u konadzea dzine vhatholiwa vha muvhuso vha kona u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso sa mutholi u itela u tsireledza dziṋwe dza pfanelo dza mishumo ya vhashumi?
Mutholiwa u fanela uri nga tshifhinga tshothe a kone u vhona pfanelo dza nnyi na nnyi dza malugana na u kona u swikelela mafhungo.
Muhasho munwe na munwe u fanela u bveledza pholisi yo teaho ine ya tevhedza na u tshimbidzana na vhusimamilayo ho teaho uri hu do kona u langwa mafhungo a kha vhupo ha dzangano linwe na linwe.
Vhatholiwa vha fanela u dzhiela nzhele milayo na dzipholisi dzine dza langula mafhungo haya kha mihasho.
Zwiitisi na kuitele kune kwa tevhelwa kwe kwa bveledzisa maga a matshimbidzele, zwi fanela u rekhodiwa u itela uri mafhungo a wanale arali a tshi todea.
Arali mafhungo a humbelwaho nga munwe muthu a sa wanale, muthu onoyo u tea netshedzwa zwiitisi zwi tanganedzeaho malugana na zwenezwo.
Tsumbo 1: U netshedza vhathu mafhungo nga tshifhinga tsho teaho ndi zwa ndeme vhukuma. Arali muthu we a humbela u netshedzwa mafhungo a basari a vho netshedzwa ayo mafhungo nga murahu ha musi datumu ya u redzhisitara ya nwaha wa u guda yo no fhira, mushumo wa u netshedza mafhungo ayo wo no bvumelwa.
Tsumbo 2: U swikelelea ha mafhungo zwi amba uri mafhungo ayo a fanela u vhulungwa na u khwiniswa tshifhinga tshothe. Arali murado wa phalamennde a tshi nga humbela manwe mafhungo nga ha nyambedzano ine ya do fariwa phalamenndeni, u kundelwa ha muhasho u netshedza mafhungo kwao nahone o khwinisiwaho nga tshifhinga zwi nga thithisa matshimbidzele a demokirasi.
Tsumbo 3: U netshedza mafhungo ane a sa vhe a vhukuma zwi nga vhanga thaidzo khulu vhukuma. Sa tsumbo, vhathu vha nga di vhudzisa nga ha u thoma u shumiswa ha tshikimu tshiswa tshine zwinwe zwa zwidodombedzwa zwatsho zwa vha zwi saathu u tanganedzwa nga vha re na maanda ayo. Mushumi ane a sa vhe na ndivho iyi, ane a nga di vha a na nzhele nga ha zwidodombedzwa zwa u ranga nga ha tshikimu itshi a nga di netshedza mafhungo ane a sa vhe a tshiofisi. Izwi zwi nga disa thoni kha tshumelo ya muvhuso arali ha nga itwa tshanduko kha tshikimu dzine dza do shumiswa nga ndila yo fhambanaho na zwe nnyi na nnyi a lavhelela.
u swikelela dzangalelo la nnyi na nnyi.
Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vhoṱhe vha ḓivhe zwauri vha khou shuma vhe na ndivho nthihi, ine ya vha ya u shumela Muvhuso une wa khou vhusa nga tshifhinga tshenetsho khathihi na vhathu nga u fulufhedzea nahone nga nḓila i fushaho. Zwenezwo vhatholiwa vha fanela u tou lwa nga nungo dzoṱhe u shumisana zwavhuḓi. Nga u thusana na u tikedzana na u kovhekana nḓivho, mihumbulo na tshomedzo (hune ha vha ho tea), vhatholiwa vha ḓo kona u shuma mushumo u fushaho une wa ḓo takadza Muvhuso na vhadzulapo.
Tsumbo 1: Ndi zwa ndeme u vha na nzhele ya uri ndivho khulwane ya tshumelo ya muvhuso na u pfesesa uri tshipida tshinwe na tshinwe tshine tsha shunwa zwavhudi, tshi shela mulenzhe kha u bveledzisa mitshelo yavhudi. Zwenezwo mutholiwa u fanela u kona u tanganedza mihumbulo na mahumbulwa a vhashumisani nae u bva kha zwinwe zwipida. Kha tshumelo ya muvhuso a hu na tshikhala tsha vivho kana dwadze line la vhidzwa get off my territory, zwine nga lwa tshitangani ri nga ri: vha songo nkanda murunzi?
Tsumbo 2: Arali mutholiwa a dzhiela nzhele uri thodea dza nnyi na nnyi dzi nga swikelelwa arali ofisi inwe i tshi shumisana na inwe, mutholiwa u fanela u bva fulo la u todisisa nga ha heyo tshumisano, naho vhaofisiri vhane vha nga vha vha tshi khou shuma kha inwe ofisi vho thoma vha si na muya wa tshumisano.
Tsumbo 3: Muofisiri u kwamiwa nga munwe muhasho u dzhenela tshigwada tsha u thusa kha u khetha vhashumi. Mutholiwa uyo u tea u thusa kha khumbelo iyi arali zwi tshi konadzea. Fhedzi-ha u fanela u dzhiela nzhele thodea dza mushumo wawe nahone a wane thendelo i bvaho kha muhulwane wawe.
Mutholiwa u tevhedza ndaela dzi pfalaho u bva kha vhane vha vha na maanda a u dzi netshedza, tenda dzi sa fhambani na dze dza netshedzwa kha Ndayotewa na kha minwe milayo.
Ndi zwa ndeme uri vhashumi vha tevhedze ndaela dzothe dzine dza pfala, u itela uri tshumelo i kone u netshedzwa kha vhadzulapo nga ndila yo dzudzanyeaho nahone yo lungekanaho. Madzangano mahulwane ane a nga sa mihasho ya tshumelo ya muvhuso a nga kona u shuma zwavhudi fhedzi arali hu na tshivhumbeo tshavhudi tsha vhulanguli tshine tsha thomphiwa nga vhane vha vha fhasi ha vhulanguli uvhu. Arali maga othe a ndaela dza zwa milayo a tevhedzwa nga ndila i fushaho nahone nga tshifhinga, dzangano lothe li do kona u shuma zwavhudi.
Tsumbo 1: Mushumi u tanganedza ndaela u bva kha mutshimbidzi kana rapolotiki muhulwane u ita tshithu tshine tsha sa tendelwe u ya nga ndaela dzine dza vhusa tshumelo ya muvhuso. Mutholiwa u fanela u vha na ndivho ya milayo, kha tsumbo ye ya netshedzwa afho ntha u fanela u kona u dovha a sumbedzisa u sa vha mulayoni ha ndaela yo itwaho nga muhulwane. Arali muhulwane a di kombetshedza, mutholiwa u fanela u humbela uri ndaela iyi kha i itwe nga u tou nwalwa fhasi, ene a kone u sumbedzisa zwiitisi zwawe zwa u hana ndaela iyi a dovhe a vhige mafhungo aya kha vhahulwane vhane vha vha na maanda.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa a newa ndaela nga muhulwane u dzhenisa oda ya u renga tshishumiswa hune ha vha hu songo tevhedzwa maitele o teaho a thendara, mutholiwa a nga humbela uri mafhungo aya a fhiriselwe kha muofisiri wa zwa masheleni uri a vhe ene a no dzhia tsheo.
Mutholiwa u disendedza kule na maitele a tshidivhano kha mashaka na dzikhonani kha zwithu zwi kwamaho mushumo wawe a dovha a sa shumise vhuimo hawe u tutuwedza munwe mushumisani ngae kana ene a tutuwedzwa nga u shumisa maanda a vhuimo hawe.
Tshumelo ya muvhuso i tea u thola, u bveledza na u nea pfufho mutholiwa ane a vha na vhukoni ha u netshedza tshumelo, hu sa sedzwi vhudipfi hawe na uri ndi wa dzangano lifhio la polotiki, muta une a bva khawo na vhuimo vhune a vha naho vhuponi hawe.
Vhukonani - izwi zwi amba uri mutholiwa muthihi u a topoliwa a tholiwa, a alusiwa, a iswa kha vhunwe vhupo kana a fariwa nga ndila ya vhulenda ho sendekwa kha zwithu zwi si na vhubvo, ho sedzwa zwithu zwine zwa nga vhukonani, na u netshedza ndivhuwo murahu, nz.
Vhushaka - izwi zwi amba uri mutholiwa u a tholiwa, a alusiwa, a fhiriselwa kha vhunwe vhupo kana a newa zwinwe zwa zwivhuya zwo disendekaho kha la uri u na vhushaka na vhunwe vhukwamani na muthu ane a vha kha vhuimo ha u themendela nyito dzenedzo kana a tshi kona u bika matshimbidzele kana a na maanda a u tutuwedza sisiteme.
Tsumbo 1: Vhatholiwa vhavhili (A na B) vha vha vhaṋwe vha ṱshitafu tsha vhatholiwa vha muvhuso. Vha ṋewa vhuimo vhune ha lingana, nahone ndi khonani khulu vha dovha vha shumisa ofisi nthihi. Mutholiwa Vho-B u a aluswa u vha muhulwane wa mutholiwa wa Vho-A. Hu saathu fhela tshifhinga o no vha ene ane a fanela u ṋetshedza miṋwe mishumo ya tshipentshela kha Vho-A, uri a kone u vha ene ane a ḓo sumbedza zwiwo zwa ndeme, uri a kone u wana dziphoindi dza nṱha u fhira dza vhashumisani nae dzine dza nga mu thusedza kha u takulelwa nṱha. Musi tshifhinga tshi tshi sendela tsha uri hu ṱoliwe kushumele kwa Vho-A, kune kwa fanela u ṋetshedzwa nga Vho-B nga mafulufulu na nga khethululo, Vho-A nangoho vha mbo ḓi wana muṋene wavho wa u takulelwa nṱha, naho zwo vha zwi songo tou tea uri vha u wane.
Tsumbo 2: Mutholiwa u shela mulenzhe kha maitele a u khetha muthu ane a tea u tholiwa kha tshikhala tshine tsha vha hone kha tshumelo ya muvhuso. Mutholiwa uyu a mbo sumbedza dzangalelo lawe kha muthu ane a vha khonani yawe, murado wa dzangano la polotiki line uyu mutholiwa a vha murado khalo kana murado wa murafho muthihi. Hetshi ndi tshidivhano, a tshi tshimbidzani na Ndayotewa na themendelo dza Muvhuso.
Tsumbo 3: Hu na ndila nnzhi dzine mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha ntha a nga shumisa maanda awe nga ndila i si yavhudi. Sa tsumbo, mutholiwa ane a vha mulangakhoro wa u sumbedza vhueni fhethu ha u imisa mimodoro yaho, u na ndaela dzine dza vha khagala dzine dza sumbedza fhethu hune ha fanela u imiswa mimodoro ya vhaofisiri vhahulwane na vhaofisiri vho dalelaho vhupo uvhu. Fhedzi- ha muhulwane wa ofisi u nyadza ndaela idzi nga u tendela mufarisi wawe u paka modoro wawe kha izwi zwikhala tshifhinga tshothe. Maitele o raliho a ita uri vhatholiwa vha sa tsha thompha milayo khathihi na avho vhaofisiri vhahulwane, zwine zwa fhedza zwi tshi vha na u thithisea huhulu kha tshumelo ya dzangano.
mbilaelo dzawe kana u dzi rumela ho teaho.
Naho zwi tshi ṱanganedzea uri mbilaelo na u sa tendelana zwi nga bvelela vhukati ha vhupo ha tshumelo ya muvhuso tshifhinga tshi tshi ḓi ya, zwi vha na mbuelo ḓzavhudi kha vhoṱhe muvhilaeli na mutholi (na nnyi na nnyi) uri hedzo mbilaelo dzi mbo ḓi tandululwa vhukati ha zwigwada zwi kwameaho nga nnḓa ha u tshinya tshifhinga. Ndi zwine ngazwo dziṋwe nḓila dzine dza tea u tevhelwa kha u tandulula mbilaelo dza vhashumi dza ṋetshedzwa uri dzi kone u shumiswa nga vhatholiwa vhoṱhe.
Mbilaelo kana u sa tendelana hu nga tandululea zwavhudi arali zwigwada zwi tshi nga didzhenisa nga tsha vhukoma kha nyambedzano kana u pfumedzanya.
Maga a mbilaelo (e a sumbedzwa kha khethekanyo ya 35 ya Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso, wa 1994 ine ya amba nga Milayo ine ya shuma na mbilaelo na u sa tendelana na vhaofisiri kha Tshumelo ya Muvhuso, u ya nga Nomboro ya ndangulo ya 6575, ya ḓuvha lṄa 1 Fulwana 1999), u ya nga hune mutholiwa muṋwe na muṋwe a nga ṋetshedza mbilaelo kana u sa tendelana hawe na muhulwane wawe ane a ḓo fhirisela fhungo iḽi kha vhahulwane khae u swikela maṱhakheni a vhulanguli arali avho vha fhasi vha tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo.
Tsumbo 1: Murangaphanda u netshedza muvhigo u si wavhudi nga ha kushumele kwa mutholiwa ane a vha fhasi hawe nga tshifhinga tsha u toliwa ha kushumele kwa tshitafu a songo thoma a netshedza mutholiwa kana mutholiwa uyu tshifhinga tsha u talutshedza zwiitisi zwawe. Izwi zwi vhonala zwi tshi fhambana na matshimbidzele a milayo ya zwa mishumo. Uyu murangaphanda wa tshumelo ya muvhuso u fanela u dzhiela nzhele zwauri tshumelo ya muvhuso i fanela u vha tsumbo yavhudi kha u tevhedza milayo ya shango na u vhona uri milayo iyi i khou tevhedzwa nga ndila yavhudi.
Maitele a Bodo ya u pfumedzanya (u ya nga ha tshiteṋwa tsha 15l() ya mutevhe wa pulane wa vhu 7 wa Mulayo wa zwa mishumo, wa 1995), hune mutholiwa a nga ṋetshedza mbilaelo (ya u shumiswa ha maitele a sa tshimbidzani na zwa mishumo) kha ṱhoho ya muhasho une wa fanela u thoma Bodo ya u pfumedzanya ine ya ḓo fhirisela mbilaelo iyi kha hei Bodo, arali ṱhoho I tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi.
Tsumbo 2: Nenḓ(ila a songo takalaho nga mulandu wa uri o pandelwa mushumoni zwi songo tea, a nga swikisa fhungo iḽi kha ṱhoho ya muhasho, ane a ḓo sedzulusa fhungo iḽi a vhona arali thaidzo iyi i tshi nga tandululwa. Arali ṱhoho ya muhasho i tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi phanḓa ha musi hu saathu u fhela maḓuvha a fumbili (20), ṋenḓila ane a vha muvhilaeli a nga humbela ṱhoho ya muhasho u sima bodo ya vhupfumedzanyi hu saathu u fhela maḓuvha a fumi, hune ha ḓo lingedzwa u tandululwa iyo thaidzo. Arali bodo ya vhupfumedzanyi ya kundelwa u tandulula thaidzo iyi, muvhilaeli uyu a nga ḓi livha kha vha Khothe ya zwa Mishumo u wana thuso.
Hune mbilaelo ya vha i tshi khou kwama matshimbidzele na maitele a tshitalula nga mutholi ane a vha Muvhuso, mbilaelo i nga di fhiriselwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi.
Tsumbo 3: Nendila ane a vha na tshenzhemo ya maitele ane a sa a pfesese, ane a khou dzhenelela kha kushumele kwawe, a nga di swikisa fhungo ili kha muhulwane wawe kana kha thoho ya muhasho. Arali muvhilaeli a songo fushea nga phindulo ine ya bva kha muhulwane kana thoho ya muhasho, a nga fhirisela mbilaelo yawe kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi. Kha dzinwe nyimele, muvhilaeli a nga tou tama u kwama Mutsireledzi wa nnyi na nnyi thwii.
u tutuwedza na u shumisana na tshitafu tshawe na u bveledza vhupo ha tshumisano na u tshilisana na vhanwe.
U kona u swikelela ndivho dzothe dza tshumelo ya muvhuso, ine ya vha ya u netshedza tshumelo dza mathakheni kha nnyi na nnyi, vharangaphanda kana vhalanguli vhothe vha kha tshumelo ya muvhuso vha a kombetshedzea u vhona uri vhatholiwa vhane vha vha fhasi ha ndangulo yavho vha na ndivho na vhukoni ha u ita mishumo yo teaho kha vhuimo havho, vha na mafulufulu a u netshedza tshumelo idzo nahone vha na lutamo lwa u bveledza vhupo ha tshumisano.
U dzulela u sedzulusa mvelaphanda ya pulane iyi.
Tsumbo 1: Murangaphanda u fanela u kwamana na mutholiwa muswa, a tshi sedzulusa thodea dza u gudiswa hune ha tea u netshedzwa. Thodea idzi dzo topiwaho dzi fanela u livhiswa kha mbekanyamushumo ya zwa vhugudisi, ine ya tshimbilelana na bammbiri line la sumbedza mushumo wawe na bugupfarwa dzine dza sumbedza maitele a mushumo uyu. Shedulu ya vhugudisi i fanela u dzudzanywa hu u itela u rekhoda mvelaphanda i re hone kha u bveledzisa uyu mutholiwa muswa.
u dzulela u sedzulusa tshiimo tsha u tutuwedza tshitafu.
u dzulela u sedzulusa kushumiselwe kwa tshitafu.
Tsumbo 2: Vhalanguli/vharangaphanda vha fanela u dzulela u sedzulusa muhwalo wa mushumo na tshikalo tsha kushumele tsha tshitafu tshavho, hu u itela u khwathisa uri tshitafu tshothe tshi khou shumiswa lu fushaho. Izwi zwi do thivhela nyimele dzine vhanwe vhashumi vha vha na mushumo munzhi-munzhi ngeno vhanwe vha na mushumo mutukutuku. Tshitafu tshi fanela u tutuwedzwa u digudisa minwe mishumo ine ya sa tou vha ine vha anzela u i shuma kana ine ya sa vhe tshipida tsha mushumo une vha u ita. Vha fanela u ita na mishumo ya ntha ha ine vha i shuma, u itela uri vha kone u aluwa sa vhatholiwa vhane vha vha vho diimisela u shumiswa na kha vhuimo ha ntha musi tshifhinga tshi tshi swika.
u dzulela u sedzulusa vhupo ha mashumele na matshilisano vhukati ha tshitafu.
Tsumbo 3: Vharangaphanda/vhalanguli vha fanela u sedzulusa muya wa tshumisano kha khethekanyo dzavho vha kona u dzhenelela arali tshitafu tshi tshi vhonala tshi si na tshumisano kana tshi tshi dzulela u pikisana na u hanedzana.
Mutholiwa u shumisana zwavhudi, lwa tshiphurofeshenala nahone nga u sa khethulula na vhatholiwa ngae, hu sa sedzwi mbeu, murafho, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano la polotiki, u thetshelesa muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo.
Ndayotewa, u tholiwa na vhusimamilayo ha zwa mishumo, khathihi na Mulayo wa Tshithu (Common Law), zwi ṋetshedza vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso pfanelo dza mutheo dza u farwa zwavhuḓi nahone nga nḓila i linganaho. Arali iyo pfanelo i tshi nga thithiswa nga iṋwe nḓila, vhatholiwa vha nga shumisa nḓila dza u tandulula thaidzo dza mbilaelo dze dza ṋetshedzwa kha Mulayo wa Tshumelo ya muvhuso, wa 1994, Ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa zwa Mishumo, wa 1995, kana vha nga ḓi kwama Khothe ya Ndayotewa, Khoṱhekhatuli kana Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u wana thuso, zwi tshi bva kha nyimele dzo fhambanaho.
vha na dzangalelo la u nea thalutshedzo/vhukwamani/ u fara nyambedzano hu sa dzumbiwi tshithu.
Tsumbo 1: Musi mutholiwa o wanwa mulandu wa vhudifari, sa tsumbo, u fanela u farwa nga ndila ine ya tevhedza maitele o fanelaho nahone nga ndila ine ya vha ya vhudisa.
pfanelo dza u aphila.
Ndungamo ya Khwathisedzo zwi amba uri mbuno dzothe dze dza netshedzwa dzi fanela u dzhielwa nzhele nga ndila ya u sedza vhungoho fhedzi phanda ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo.
u sedza vhungoho ha mafhungo vha dovha vha shumisa muelo muthihi kha u swikelela muhumbulo une wa kwama vhanwe vhathu.
Tsumbo 2: Mulanguli u netshedza duvha la u awela kha mirado ya tshigwada tshawe tsha vhurereli, fhedzi u hana u netshedza minwe mirado ya tshigwada tsha vhurereli. Itshi ndi tshitalula. Mirado yothe ya vhurereli i fanela u farwa nga ndila i fanaho.
U ya nga ha Ndayotewa, tshumelo ya muvhuso i fanela u sa didzhenisa kana u vha na dzangalelo kha zwa polotiki kha tshumelo ine ya netshedza vhadzulapo. Izwi zwi amba uri vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso vha tea u netshedza tshumelo kha vhadzulapo vhothe vha shango hu si na u khethulula. Tshumelo ya muvhuso na vhatholiwa vha imela tshumelo ya shango lothe, zwi nga si kone, kha kushumele kwazwo, u tutuwedza dzangalelo la dzangano linwe la polotiki.
Tsumbo 1: Muthu ane a ambara tshikipa tshine tsha vha na makolo na munwalo wa dzangano la polotiki ngeno a tshi khou netshedza tshumelo kha muvhuso ya u netshedza manwalo a vhune a nga dipomokiwa u vha na tshitalula arali a kundelwa u netshedza manwalo ayo nga tshifhinga tsho tiwaho, naho tshiitisi tsha u lenga tshi tshine tsha vha ntha ha ndango yawe. Tshinwe hafhu, muthu munwe a nga di pfa a songo farwa zwavhudi musi a tshi netshedzwa tshumelo nga muthu ane a khou andadza dzangano linwe la polotiki kha vhupo kana zwiimiswa zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
Tsumbo 2: Mutholiwa ane a tendela mirado ya manwe madzangano a polotiki u swikelela mafhungo ane vhadzulapo vhothe vha vha na ndugelo, fhedzi a hanela minwe mirado ya linwe dzangano la polotiki u swikelela mafhungo eneo mathihi, u vha o kundelwa u netshedza tshumelo i linganaho kha vhadzulapo vhothe vha Afrika Tshipembe, hu sa dzhielwi ntha dzangano la polotiki line muthu a vha murado walo.
Mutholiwa u lwisa u swikelela ndivho dza tshiimiswa nga ndila ya u vhulunga masheleni mushumoni wawe u fusha thodea dza nnyi na nnyi.
Kha kushumele kwa duvha linwe na linwe, vhatholiwa vha fanela u dzulela u divhudzisa uri naa mushumo une vha khou shuma u khou vhonala kha u netshedza tshumelo kana mvelelo dzine khethekanyo ya dzangano lavho ya vha na vhudifhinduleli. Izwi zwi toda uri vhatholiwa vhothe vha vhe na ndivho yo fhelelaho ya ndivho dza khethekanyo dzavho na tshiimiswa, nga maandesa mishumo yavho kha khethekanyo. Vharangaphanda/vhalanguli vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho, vha fanela u dzulela u divhudzisa uri naa mishumo ine khethekanyo yavho ya khou shuma i khou shela mulenzhe kha u netshedza tshumelo ine tshiimiswa tsha vha na vhudifhinduleli khayo.
Vhatholiwa vhothe khathihi na vhalanguli vha fanela u tinya u dovholola mushumo muthihi une wa nga itwa nga tshinwe tshiimiswa.
Tsumbo 1: Mutholiwa u tamba mitambo ya khomphwutha kha khomphwutha yawe ya ofisini nga tshifhinga tsha mushumo. Izwi zwi sumbedza u dzhiela fhasi mushumo wawe na u tswa tshifhinga (zwenezwo na tshelede) tsha mutholi. Arali mutholiwa a si na mushumo wo linganaho, u fanela u ṱalutshedza murangaphanḓa wawe uri a kone u mu shumisa nga nḓila ine dzangano ḽavho lṄa ḓo kona u swikelela ndivho dzaḽo.
Tsumbo 2: Mulanguli wa mbekanyamushumo ya mugaganyagwama kana mulanguli ane a vha na vhudifhinduleli u fanela u dzhiela nzhele uri u shumisa tshelede ya muvhuso ye ya avhelwa kha khethekanyo yawe u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo yawe. Izwi zwi toda u pulaniwa zwavhudi na u lwisa u tinya u gidimela u swikelela muhumbulo muhulwane.
Vhatholiwa vha fanela u didzhenisa lwa tshothe kha u ita mishumo yavho. Vha fanela u shumisa mihumbulo tshifhinga tshothe vha dovha vha zwima ndila dza u tavhanya nahone dza khwine u kona u netshedza mvelelo kana tshumelo dza khwine. Nga tshinwe tshifhinga kha duvha la mushumo, hu a vha na thaidzo nnzhi dzine dza bvelela mushumoni. Vhatholiwa vha fanela u dzulela u sedzulusa ndila dza u kunda hedzi thaidzo nga u tavhanya nahone nga ndila i fushaho. Vha fanela u dovha vha zwima nga u shumisa mihumbulo miswa na mihumbulo ya u humbulela ndila ine vha nga tinya uri thaidzo idzi dzi si tsha dovha dza bvelela.
Tsumbo 1: Arali mutholiwa ane a khou shuma kha tshinwe tshipida tshine tsha tea u netshedza dzithanziela a swika hune a vhona uri tshumelo ya muvhuso a i khou fushea nga maitele ane a khou tevhedzwa na tshifhinga tshine tsha dzhiiwa u netshedza dzithanziela, u fanela u sedzulusa dzinwe ndila dzine tshumelo ya nga netshedzwa nga u tavhanya nahone nga ndila i fushaho, hune a nga eletshedza murangaphanda wawe nga ha muhumbulo uyu.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa ane a shuma kha ofisi ine ya netshedza tshumelo ya muvhuso a vhona uri vhathu vha na vhuleme ha u wana fhethu ha u paka mimidoro yavho kana vha fanela u ita muduba tshifhinga tshilapfu, mutholiwa uyu u fanela u da na munwe muhumbulo wa u tandulula thaidzo iyi. Vhupo uvhu ha tshumelo vhu nga di sudzuluselwa kha vhupo vhune ha swikelelwa nga nnyi na nnyi, kana ha todiwa hunwe fhethu ha u paka.
Mutholiwa u ita mishumo yawe nga tshifhinga.
Mutholiwa u tea dzhiela nzhele zwauri vhudifhinduleli ha tshiofisi ndi tshiga tsha ndeme khulu, na uri u ita mishumo ye vha tholelwa yone zwi fanela u netshedzwa tshifhinga tshothe tsho teaho khathihi na nungo dzothe. Vhatholiwa vha tea u lingedza nga nungo dzothe u vhona uri mishumo yavho i khunyeledzwa nga tshifhinga kana duvha lo tiwaho.
Vhatholiwa vha fanela u dovha vha lwisa nga nungo dzothe u vha na thuthuwedzo vhone vhane na u kona u disumbedza ndila, u ita mishumo yavho nga fulufhelo lothe u ya nga zwe zwa sumbedziswa kha pholisi na ndila dzine dza fanela u tevhedzwa hu si na munwe muthu ane a do vha humbela kana u vha humbudza u ita ngauralo.
Tsumbo 1: Mutholiwa u swika mushumoni o lenga nahone o neta nga mulandu wa u dzula vhutamboni u swikela hu tshi vha vhusiku, zwenezwo ha khou kona u ita mushumo wawe zwavhudi. U di pfa a na mulandu wa u sa vha na vhudifhinduleli na u tambisa tshelede ya muvhuso.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa a tshi tea u fhedza mushumo une wa khou todea nga u tavhanya kana nga duvha lo tiwaho, u fanela u shuma nga ndila ine a sa fanele u pfukisa duvha ilo. Izwi zwi nga toda uri a shume na nga tshifhinga tsha tie, tsha tshiswitulo kana zwa amba u sala musi vhanwe vha tshi balangana kana u humbela thuso kha vhanwe vhashumisani arali mushumo uyu u muhulwane lune wa sa konadzee u fhedzwa nga muthu muthihi nga tshifhinga tsho tiwaho.
tshiphurofeshenala nahone nga vhukoni.
Vhatholiwa vha fanela u dzulela u ḓivhudzisa arali zwa vhukuma vha tshi khou fushea nga mishumo yavho kana arali vho vha vha tshi nga vha vha tshi khou fushea arali vho ḓidzhenisa kha vhuimo ha avho vhane vha khou ṱanganedza mitshelo ya tshumelo idzi. Vhatholiwa vha fanela u dzulela u ḓivhudzisa arali vha tshi khou fara vhaṋwe (vhashumisani, vhalanguli na nnyi na nnyi) nga nḓila ine ya ṱhompha tshirunzi tshavho na pfanelo dzine dza vha ndugelo dzavho, na uri vha khou sumbedza nḓivho i fushaho, u takalela, u thusa na u vha na muya wa vhukoni. Vhukoni havho ha u ṋetshedza tshumelo nga nḓila ya tshiphurofeshenaḽa na hone nga nḓila ya u sumbedza vhukoni zwi tshi bva ḓo bva kha nḓivho ine vha vha nayo ya u ita mishumo yavho, zwine zwa dovha zwa ombedzela ndi uri mutholi na mutholiwa vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi.
Tsumbo 1: Tshinwe tshifhinga mutholiwa ane a khou netshedza tshumelo ya u khauntharani u fanela u shumana na muthu ane a sedzea a na vhuleme ha u pfesesa ndila ine zwinwe zwithu zwa fanela u shumiwa ngayo. Mutholiwa a songo fhela mbilu, fhedzi u fanela u dzika, a dodombedza zwiitisi izwo. Arali muthu uyu a sumbedza u sa fushea nga thalutshedzo, mutholiwa a nga eletshedza khasitama iyi u netshedza mbilaelo yayo nga u tou nwala a dovhe a netshedze diresi ya hune mbilaelo iyi ya tea u rumelwa hone.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa a na vhudifhinduleli ha u fhindula manwalo a mbilaelo kana mbudziso dzine dza bva kha nnyi na nnyi, u fanela u khwathisa uri mbudziso dzothe dzi a fhindulwa nga u tavhanya. Phindulo dzothe dzi fanela u fhindulwa nga mbuno dza vhukuma, nga vhulenda nahone nga tshivhumbeo tsha vhukuma. Kha zwiwo zwine zwa sa konadzee u netshedza phindulo nga u tavhanya, mutholiwa u fanela u tavhanya a sumbedzisa u tanganedzwa ha mbudziso kana mbilaelo.
Tsumbo 3: Mutholiwa muswa o vhewa kha tshumelo ya khauntharani u tandulula thaidzo a songo rangwa phanda nga muhulwane nahone a songo vhuya a netshedzwa vhugudisi. Naho hu tshi nga vha na fhungo la uri mutholiwa uyu u fanela u guda mishumo kha mushumo, hu songo hangwiwa fhungo la uri hu nga vha na tshinyalelo khulu ine ya nga kwama mutholi arali mutholiwa a nga ita khakho lune khasitama dza nga wana uri luvhilo lune mutholiwa a khou shuma ngalwo a lu tanganedzei, hu na u lenga hu sa kondelelei?
Mutholiwa ha didzhenisi kha manwe maitele ane a disa khudano kana u thithisea kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi.
Uri vha kone u disa na u khwathisa fulufhelo kha tshumelo ya muvhuso, vhatholiwa vhothe vha lavhelelwa u netshedza tshumelo nga u fulufhedzea na u diimisela.
u vhonala sa u khethulula huhulu kana u shuma nga tshitalula tsumbo, u takalela linwe dzangano u fhirisa linwe.
Vhudifari ha vhatholiwa musi vhe mushumoni na musi vha si ho mushumoni hu fanela u vha hune Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho na vhathu zwa do vha fulufhela kha u ita mishumo yavho nga ndila i fulufhedzeaho, hu na ndivho nthihi ya u fusha thodea dza vhadzulapo.
Tsumbo 1: Mutholiwa ane a shuma na tsenguluso ya mithelo, ha tendelwi, nga tshifhinga tsha u dimvumvusa kana nga tshifhinga tsha mushumo kana sa ndila ya u wana gavhelo la masheleni, kana sa u renga vhutama, u thusa vhathu u tinya muthelo.
Tsumbo 2: Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumela kha Bodo ya dzangano kana bindu line muhasho wawe wa ita bindu nalo.
Mutholiwa u do disendedza kule na maitele manwe na manwe kana kha u dzhiiwa ha tsheo hune hu nga mu vhuedza, nahone izwi zwi fanela u divhadzwa nga mutholiwa ene mune.
Musi vhatholiwa vha nga si kone u sedzulusa vhungoho ha mafhungo kha u ita mishumo yavho, kana kha u dzhia tsheo, kana musi vhanwe vhathu vha na zwiitisi zwa u tenda uri vha nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo nga mulandu wa uri vha na zwinwe zwithu zwa nnda zwine vha vha vho didzhenisa khazwo, vha fanela u dibvisa nga u tavhanya kha maitele aya u ri tshumelo ya muvhuso I vhonale I yavhudI nahone I I fulufhedzeaho.
Tsumbo 1: Arali mutholiwa a munwe wa vhane vha vha na vhudifhinduleli ha u nanguludza vhatholiwa vhaswa vhane vha da u vala zwikhala, a wana zwauri munwe wa murado wa muta wa hawe o ita khumbelo ya poswo iyi nahone o vha munwe wa vhathu vhe vha nangwa kha mutevhe wa vhane vha do dzhenela dzindingo, mutholiwa uyo a nga humbela u bviswa kha u bvela phanda na kuitele ukwu sa izwi zwi tshi nga dzhiiwa uri a nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo. Mutholiwa a nga divhadza fhungo ili nga u tou nwala.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa a vha a kha tshigwada tsha u renga shango la thandela ya Muvhuso, nahone tshinwe tshipida tsha shango ndi tsha munwe wa mashaka awe, mutholiwa u fanela u bula fhungo ili kha murangaphanda wawe uri a humbele u bviswa kha u shuma na ayo maitele a thengiso iyo.
kha vhugudisi na u dibveledzisa tshifhinga tshothe kha budo lawe.
Ndi vhudifhinduleli ha vhuthogwa ha vhalanguli na vharangaphanda u vhona uri vhathu vhane vha vha fhasi ha ndango yavho vha tanganedza u gudiswa tshifhinga tshothe u khwathisedza uri vha shuma mishumo yavho zwavhudi nga vhone vhane na u vha shomedza kha u khwinisa mabudo avho tshifhingani tshi daho.
Tsumbo 1: Arali mutholiwa muswa a si na ndivho ya u ita munwe wa mishumo ine a fanela u i ita, a nga di kwama manwalo a tsumbamishumo ine ya sumbedzisa mishumo ine ya yelana na yawe, kana a vhudzisa vhashumisani ngae kana murangaphanda wawe kana vhothe uri a wane thuso.
Tsumbo 2: Vhatholiwa vhe vha shuma kha Tshumelo ya muvhuso minwaha i na tshivhalo vha nga di vhonala vha sa tou vha na ndivho kha manwe masia a mishumo yavho. Zwenezwo, zwi nga vha disela mbuelo dzavhudi arali vha nga shumisa tshifhinga tsha u wana vhugudisi, sa tsumbo, u dinwalisa kha zwinwe zwa zwiimiswa zwa pfunzo kha modulu une wa tshimbilelana na thodea dza mushumo wavho.
Mutholiwa u a fulufhedzea na u vha na vhudifhinduleli kha u shuma na masheleni a muvhuso na u shumisa thundu ya muvhuso na zwinwe zwiko zwa muvhuso zwavhudi, lu fushaho nahone fhedzi kha zwithu zwa tshiofisi zwo tanganedzwaho.
Nnyi na nnyi u vhea fulufhelo lawe lothe kha vhatholiwa vha muvhuso vhane vha shuma na lupfumo, thundu, na masheleni a Muvhuso vho lavhelela vhatholiwa u fara thundu yothe nga ndila ya vhudifhinduleli na u fulufhedzea.
Vhatholiwa vha dovha vha lavhelelwa u vhona uri vha vhulunga tshelede ya mithelo ya nnyi na nnyi nga u fara zwavhudi thundu na masheleni. Ndi zwa ndeme u talukanya uri arali zwipentsisi zwa Muvhuso zwa vha fhasi, zwi engedzedza tshumelo ya ntha kha shango sa izwo zwiko zwa zwishumiswa zwi sa nga xi.
Tsumbo 1: Arali mutholiwa a tshi swikelela mutshini wa fekisi, a nga kona u rumela na u tanganedza fekisi dzawe fhedzi a ita u nga ndi dza mushumo. Arali uyo mutholiwa a tshi toda u rumela fekisi ya phuraivete, u fanela u wana thendelo ya u rumela a dovha a badela mbadelo dza u rumela fekisi iyo.
Tsumbo 2: Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso (goloi, mitshini, fanitshara, nazw.) Nga nḓila ya vhuaḓa, ya swika hune ya tshinyala. Izwi zwi amba uri tshelede ya muvhuso i khou tambisiwa lune zwa ita uri tshumelo ine ya ḓo ṋetshedzwa i vhe ya tshiimo tsha fhasi, zwine zwa sa takalelwe nga vhathu.
Tsumbo 3: Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso (tshishumiswa tshiṋwe na tshiṋwe u bva kha bammbiri na penisela u swika kha goloi) kha zwithu zwa ene muṋe, zwa phuraivete. Izwi a zwi takalelwi nga vhathu ngauri mutholiwa uyu ha khou tswela fhedzi Muvhuso na mithelo ya vhadzulapo, u khou dovha a ita uri vhathu vha si tsha vha na ṱhonipho kha tshumelo ya muvhuso.
U bveledziwa ha kushumele ku fushaho, ku si na tshidzumbe nahone kune kwa tshimbidzwa hu na vhudifhinduleli zwi amba uri mudzulapo munwe na munwe u na maanda a linganaho a u swikelela kha u fushea, u thuswa na tshumelo ya vhukonani, zwi si na ndavha uri u kha vhuimo, mbeu na murafho ufhio, nazw. Kha u netshedza tshumelo iyi ye ya bulwa afho ntha, milayo ya mutheo ya Ndayotewa i fanela u dzhielwa nzhele. Mutholiwa munwe na munwe u fanela u lwisa u fhedza mushumo wawe nga u tavhanya, nahone u fanela u lwela u swikelela u ita mushumo wa maimo a ntha, naho mushumo uyo u tshi sedzea u tshi nga a si wa ndeme.
Tsumbo1: Arali mutholiwa a netshedzwa ndaela ya u foda manwalo ane a tea u nambatedzwa kha marifhi ane a khou ya kha zwiimiswa zwo fhambanaho, khophi dzenedzo dzi fanela u vha dzo kuna na u vhonala zwavhudi sa izwo dzi tshi do shuma sa tshivhoni tsha tshiimiswa tshavho.
Tsumbo 2: Mutholiwa ane a vha na vhudifhinduleli ha u langula zwiendedzi zwa Muvhuso u fanela u vha na vhutanzi ha uri logo bugu dza zwiendedzi zwothe zwine zwa vha fhasi hawe dzo diswa nga tshifhinga na khilomitha dze dza tshimbilwa dzo rekhodiwa zwavhudi?
Tsumbo 3: Dzithiranzekisheni dzothe dza tshiofisi dzi fanela u rekhodiwa zwavhudi, u itela uri maitele othe ane a fanela u tevhedzwa na ane a tea u dzhielwa nzhele a vhe khagala u itela arali ha nga vha na mbudziso kana mbilaelo. Izwi zwi do khwinisa kuvhusele ku si na tshidzumbe.
Mutholiwa vhukati ha mishumo yawe ya tshiofisi, u do vhiga kha vhahulwane vho teaho, vhuvhudu, vhuada, tshidivhano, u sa tshimbidzwa zwavhudi na dzinwe nyito dzine dza vhonala sa vhukhakhi, kana nyito ine ya thithisa zwine zwa takalelwa nga vhathu.
Vhuada hu ambelwa kha u anda ha vhudifari vhu si havhudi, nga maanda siani la tshandanguvhoni kana vhuvhudu/vhumbulu. Vhu anzela u tshimbilela na maitele a vhugevhenga, sa tsumbo, thengiso i si ho mulayoni ya zwidzidzivhadzi, u endedza zwidzidzivhadzi, u vha na vhatholiwa vha si ho, vhumbulu na vhugevhenga ho dzudzanywaho vhune ha nga kwama na u wisa ikonomi. Tsha u thoma, ndi tshiga tshine tsha fhandekanya lushaka tsha dovha tsha vhaisa zwihulu vhadzulapo. Maitele aya a tutuwedzwa nga matshilele a zwikimu zwa u pfuma nga u tavhanya, get rich quick. Tsha vhuvhili, a dzhiela fhasi kana u nyadza milayo ya sisiteme ya zwa matshilisano nga u bvisa fulufhelo na u difulufhela, ngauri musi ndango ya u tshimbidza i si yavhudi, hu simiwa muya wa u thengathenga na u shaea ha mulayo. Tsha vhuraru, zwi disa muya wa ndado kha sisiteme ya ikonomi. Muya uyu u simea nga ndila ine zwa vhonala hu thuthuwezo kha u vhulunga masheleni, hu nga vha kha vhabvannda kana vhoramabindu vha la muno. Tshumelo ya vhuada i tusa nwongo wa fulufhelo na u difulufhela ha demokirasi yashu. Ri fanela u i kandeledza na u i vhulaya tshothe?
Ndi vhudifhinduleli ha vhatholiwa vhothe u netshedza muvhigo wa maitele manwe na manwe a si ho mulayoni, a u sa fulufhedzea kana maitele a vhuada kha vharangaphanda kana vhahulwane vho teaho phanda ha musi vha saathu u a dzhiela nzhele. Matshilele a vhuada a tutuwedzwa nga u shaea ha milayo ya vhudifari mishumoni, u sa vha hone ha u pfesesea na vhudifhinduleli na nga tshidivhano.
Tsumbo 1: Mutholiwa ane a vha na vhudifhinduleli ha u endedza vhatholiwa tshifhinga tshothe nga tshibisana tsha Muvhuso, a nga kha di tendelwa, hu tshi sedzwa zwiitisi zwi pfalaho, u tuwa na tshibisana itsho a tshi paka hune a dzula hone. Zwa mbo itea uri vhashumisani nae vha vhone uri uyu mureili wa tshibisana u vho tshi shumisa sa thekisi u itela u wana tshelede. Vha fanela u tavhanya vha vhiga vhuada uvhu kha muhulwane wavho. Arali maga o teaho a sa khou dzhiiwa, fhungo ili li nga vhigwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa wa kha Muhasho wa Vhuendi ane a vha na vhudifhinduleli ha u faina vhapfuki vha milayo ya badani a netshedzwa tshandanguvhoni nga vhareili, u fanela u vhiga uyo mureili ane a khou ita zwa tshandanguvhoni uri a wane khathulo yo teaho. Arali mutholiwa a tanganedza tshandanguvhoni, u na mulandu wa tshumelo ya vhuada.
Tsumbo 3: Maitele a tshumelo ya vhuada ha kwami mutholiwa, fhedzi u na nzhele ya mushumisani ngae ane avha kha aya maitele. Arali uyu mutholiwa a sokou fhumula a sa vhige uvhu vhuada, na ene u na vhudifhinduleli ha u tsitsela fhasi tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso. Kha tshiwo itshi, mutholiwa uyu na ene u vha o longa tshanda kha tshumelo ya vhuada.
Mutholiwa u netshedza ngeletshedzo ya vhukuma I sa sumbedzi u dzhia sia yo disendekaho kha mafhungo othe o teaho kha vhahulwane arali vho humbelwa u netshedza thuso I nga ho iyi.
Musi vhatholiwa vho humbelwa u netshedza ngeletshedzo kha vhahulisei nga ha linwe fhungo, i fanela u netshedzwa yo disendeka kha vhukoni ha tshiphurofeshenala u ya nga ha milayo ya kushumele. Ngeletshedzo iyi I songo tutuwedzwa nga u takalela , u sa takalela kana nga zwine a toda.
Tsumbo : Mutholiwa ane a khou shumana na mbilaelo ya mushumisani nae ane a khou mu pfela vhutungu, a songo dzumba dzinwe mbuno kha vhalanguli a tshi khou itela mushumisani nae. U dzumbiwa ha mafhungo a ndeme kha hetshi tshiwo a nga vhaisa muhasho na kutshimbidzele kwa vhulanguli.
Mutholiwa u thompha tshiphiri tsha mafhungo, manwalo na nyambedzano, dzine dza khethekanywa kana dzine dza dzhiiwa sa tshiphiri.
U sa vha na tshidzumbe zwi amba uri muthu munwe na munwe u na pfanelo dza u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso arali mafhungo ayo a tshi nga todea u tsireledza pfanelo dza munwe muthu. Hu nga kha di vha na manwe mafhungo ane a wela kha a tshiphiri. Ngauralo, ndi mushumo wa mutholiwa u thompha fhungo la tshiphiri, sa izwi u bvisela nnda mafhungo aya zwi tshi nga vhaisa Muvhuso.
Tsumbo 1: Zwi do vha zwo khakhea arali mutholiwa a tshi nga netshedza vha midia mafhungo a tshiphiri, ane a nga memorandamu wa Khabinete, kana mvetamveto ya pholisi yo vhumbaho Muvhuso wa tshifhinga tshino.
Tsumbo 2: Mafhungo ane a dzula kha rekhodo dza vhune dza vhatholiwa a dzhiiwa a a tshiphiri nahone a fanela u farwa nga ndila yeneyo tshifhinga tshothe. Mafhungo aya, sa tsumbo, ho ngo tea u netshedzwa vha dzikhamphani dza ndindakhombo kana vhanwe vha tshigwada tsha nga nnda, nga nnda ha musi zwiitisi zwi tanganedzeaho zwi tshi nga sumbedza nahone zwo khwathisedzwa nga vha re na maanda.
Mafhungo ane a vha a tshiphiri tshi tatisaho a nga fekisiwa fhedzi musi hu si na u konadzea ha tsireledzo khulwane ya u pfukisela milaedza. Fekisi iyi i fanela u tendelwa nga murumeli na mutanganedzi phanda ha musi mafhungo ane a dzhiiwa sa a tshiphiri tshihulu a tshi rumelwa nga netiweke ya nnyi na nnyi, nga nnda ha musi tsireledzo ya vhuimo ha ntha yo netshedzwa. Kha zwiwo zwothe mafhungo a fanela u tsireledzwa nga ganzhe la mufuda ufhio na ufhio line la vha hone.
NDANGO YA U SWIKELELA: Tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo dzi fanela u swikelelwa nga vhathu vho teaho na vhane vha tea u a shumisa. Mutevhe wa u sedzulusa vhane vha tea u swikelela mafhungo u fanela u vha hone. Pfanelo dza u swikelela dzi fanela u dzhiela nzhele u iswa phanḓa ha vhubindudzi. Phasiwedi a dzi nga ḓo kovhekanywa na muṋwe muthu nga zwiitisi zwifhio na zwifhio. Nḓila dza u swikelela u kule (remote access) dzi tea u langulwa nga u shumisa zwithu zwo teaho zwa tsireledzo nga nḓila dza u ḓiḓivhadza nga u shumisa garaṱa iḽa ine ya vhidzwa garaṱa ya thendelo. U swikelelwa kha vhathu vha nnḓa hu tendelwa fhedzi fhethu hune ha sa vhe na khombo kana khombo ṱhukhu-ṱhukhu.
E-MEILI NA WWW: zwi fanela u shumiswa kha zwithu zwa bindu kana zwa mushumo fhedzi hu si kha zwithu zwa thungo kana zwi si ho mulayoni. U fhiriswa ha mafhungo a tatisaho hu fanela u vha nga tshivhumbeo tsha khoudu yo teaho ine ya vha na tsaino ya elekithironiki. Vha tea u vhona uri vha dzula vha na vhupo vhu si na, nahone marifhi ane a sa fulufhelwe a songo vuliwa. Kha vha lwise vhuvhava malugana na nzivhanyedziso, kha vha vhe na vhutanzi ha mafhungo ane vha vha nao, vha khwathise na vhubvo hao. Matheriala a songo teaho a fanela u sefiwa.
U TSIRELEDZA DATHA: Mafhungo a tshiphiri a fanela u fhiriswa nga tshivhumbeo tsha khoudu. Ndila dza u kombetshedza tsireledzo dzi fanela u netshedzwa na u divhadzwa kha tshitafu tshothe. Hu tea u vha na maitele a phuraivete na a tshiphiri tshifhinga tshothe. Ndila ine vhathu vha nnda vha tea u fara mafhungo, datha yo tanganedzwaho zwi fanela u simiwa phanda ha musi mafhungo a tshi phadaladzwa. U tsireledzwa ha mafhungo hu songo tou fhelela fhedzi kha u shumisa phasiwedi, dzinwe ndila dza u tikedza dzi nga di shumiswa, sa tsumbo, ndila dza u shumisa tsenguluso ya tshitatisitiki dzi fanela u lingedzwa. Mirado ya tshitafu fhedzi ine ya vha na maanda ndi yone fhedzi ine ya tea u amba na vha midia. Nyambedzano iyi i fanela u pulaniwa zwavhudi nahone i fanela u tshimbidzana na furemiweke khulwane. Diresi na nomboro dza fekisi zwi fanela u khwathisedzwa phanda ha u rumela.
NGA MITSHINI: Hu fanela u vha na tshiimo tsha ntha tsha tsireledzo tshi fanela u vhulungwa u itela vhukwamani. U tolwa ha khombo dzine dza nga vha hone hu fanela u itiwa tshifhinga tshothe u divhadza ndila dzine u hombokiwa ha nga fhungudzwa. Ndila dza tshihadu dza u vhuedzedza kana u lugisa dzi fanela u khwathisedzwa. Vhutanzi vhu songo hanedzwa nga mulandu wa u shumiswa ha tshivhumbeo tsha elekithironiki. Vhuvhava ha mitshini vhu a farelwa muthu u ya nga mulayo wa Vhudavhidzano ha elekithironiki na Thiransekisheni, Mulayo wa u Inthaseputha na u Monitha na dzinwe ndila dza vhuvhava ha mulayo. Fulo la u lwa na khombo dza vhuvhava li fanela u tutuwedziwa na u vhulungwa.
Muvhuso na vhadzulapo vha lavhelela tshiimo tsha nthesa tsha phurofeshenala u bva kha vhatholiwa vha muvhuso. Tshiphurofeshinala afha hu ambiwa u ita zwithu nga tshifhinga, u da na mihumbulo miswa, u dikumedzela, u vha na vhukoni na vhanwe vhashumisani na u netshedza mushumo wa tshumelo ya tshiimo tsha ntha. Kuambarele tshifhinga tshothe ku fanela u vha kwo kunaho, ku na tshirunzi nahone ku thonifheaho. Vhatholiwa, nga maanda avho vhane vha shuma vho livhana na nnyi na nnyi, vha fanela u dzhiela nzhele u sa ambara nga ndila ine ya sa vhe fomala nga maanda nahone vha lavhelesee vho kuna.
Tsumbo 1: vhatholiwa, nga maanda avho vhane vha shuma thwii na nnyi na nnyi, vha songo shuma, sa tsumbo, nga zwifuko zwo kheruwaho, sa hemmbe, tshikhipha na mabokhathi a re na mabuli.
Tsumbo 2: Hu songo vha na mutholiwa wa muvhuso ane a da mushumoni a songo kuna. Arali, sa tsumbo, mutholiwa ane a shuma kha vhupo ha dzitshakatshaka ha u dzhenela kha linwe shango a da mushumoni o shiphithela na madebvu, a tshi nukha halwa, u do vha a tshi khou tsitsela fhasi tshirunzi tsha Afrika Tshipembe, zwine zwa do disa tshinyalelo kha shango.
Mutholiwa u tea u vha na vhudifhinduleli zwi tshi ya kha kushumisele kwa zwikambi kana zwinwe zwidzidzivhadzi zwine zwa vha na zwikambi.
Vhatholiwa a vho ngo tendelwa u vha fhasi ha zwikambi kana zwidzidzivhadzi zwine zwa kamba musi e mushumoni. Nga nnda ha thoni dzine zwa nga disa, izwi zwi nga disa u netshedzwa ha tshumelo i si yavhudi na tshumisano vhukati ha vhanwe vhashumi khathihi na kha nnyi na nnyi.
Vhudifari havhudi vhukati ha vhashumisani na muya wa mutingati ndi tshiga tsha ndeme kha u shuma zwavhudi ha dzangano. Vhatholiwa vha dzangano vha songo di bvula tshirunzi kha vhashumisani ngavho nga u shumisesa zwikambi kana zwidzidzivhadzi nga tshifhinga tsha vhutambo mishumoni.
Hu di nga na musi mutholiwa a siho mushumoni, u di dzula e mutholiwa wa muvhuso, zwenezwo, u fanela u difara nga ndila ine ya sumbedza u vha na vhudifhinduleli u itela u sa shonisa tshumelo ya muvhuso.
Tsumbo 1: Murangaphanda ane a shumisesa zwikambi nga tshifhinga tsha vhutambo ha mushumoni, lune a swika hune a kambiwa, u dibvula tshirunzi matoni a vhahulwane vhawe, vhashumisani ngae na kha vhane vha vha fhasi hawe. Izwi zwi nga disa u thithisea kha kushumele kwawe kana kha tshipida tshine a netshedza tshumelo khatsho.
Tsumbo 2: Arali mutholiwa, nga maanḓa uyo ane a ṋetshedza tshumelo kha nnyi na nnyi, a swika mushumoni a tshi khou nukha halwa (kana a tshi kha ḓi vha o kambiwa) u na mulandu wa u sa vha na mikhwa yavhuḓi, nahone vhuḓifari uvhu vhu nga tshinyadza tshirunzi ṱshothe na u bvela phanḓa ha tshumelo ya muvhuso. Zwi fanela u pfesesea uri vhuḓifari ho raliho vhu dzhiiwa sa u pfuka mulayo wa vhuḓifari na uri mutholiwa u na vhuḓifhinduleli ha u lifha mbadelo dzoṱhe kha nyimelo iyi.
Nga nnḓa ha thendelo yo tou ṋwaliwaho na u ṱanganedzwa nga T(hoho ya Muhasho, mutholiwa ho ngo tendelwa u wana kana u ṱanganedza zwifhiwa nga thungo, mbuelo kana tshithu tsha mutengo wa tshelede ṱ(halutshedzo na mutengo wa vhubvo ha tshifhiwa tshine tsha vha tsha mutengo une wa fhira R350) u bva kha muṋwe muthu u ḓa kha mutholiwa nga tshifhinga tsha u ita mushumo wawe, sa izwi maitele aya a tshi nga dzhiiwa sa tshanḓanguvhoni.
Musi muthu o tholiwa sa Mutholiwa wa muvhuso, u tholiwa uho hu hwala mulaedza une wa vha wa tshipentshela. Zwi mbo di amba uri onoyo mutholiwa o direngisela Muvhuso nahone u do badeliwa u bva kha muthelo wa vhadzulapo vhothe. Zwa dovha zwa amba uri mutholiwa onoyu u do netshedza tshumelo yavhudi kha nnyi na nnyi nga ndila ya tshiphurofeshenala na u dikumedzela.
Zwi fanela u pfesesea nga Vhatholiwa vha Muvhuso na vhadzulapo vhothe uri nga nnda ha musi zwo sumbedzisiwa lwa tshiofisi uri muthu u fanela u ita mbadelo nga ntha kha inwe ya tshumelo ine a khou i toda, sa tsumbo, kha sia line mutengo munwe wa tea u badeliwa uri hu kone u netshedzwa linwalo la vhune, a hu na na mbadelo na nthihi nga masheleni kana inwe ndila dzine dza tea u badeliwa. Mulayo uyu u fanela u katelwa na kha manwe manwalwa a tshumelo dza muvhuso dzine dza fanela u tou taniwa kha zwiimiswa zwa muvhuso u itela u swikelelea ha mafhungo nga vhadzulapo vhothe. Hune nyengedzedzo ya mbadelo ya todea kha inwe ya tshumelo, zwi fanela u sumbedziswa kha linwalo lo teaho.
Ngauralo, dzangano line la netshedza tshumelo yo teaho kha sekithara ya phuraivete, li fanela u sumbedziswa uri fhungo la Tshumelo ya muvhuso, kha u netshedza tshumelo kana zwishumiswa, zwo vhofhiwa nga milayo ine ya vha kha Ndayotewa ine ya langula vhulanguli ha muvhuso zwine zwa toda tshiimo tsha ntha tsha vhudifari ha tshiphurofeshenala. Minyikelo ya zwifhiwa, vhalambedzi, u bveledza matheriala, thambo dza u ya zwiliwani, nazw.zwi songo vha tshipida tsha nyito dzavho dza u bveledza u ya nga ha maitele a Tshumelo ya Muvhuso, sa izwi maitele aya a tshi sima muya wa u tutuwedza mirado ine ya tea u dzhia tsheo, zwa dovha zwa disa mutatisano u si wavhudi kha madzangano matuku ane a sa swikelele u netshedza nyito dzi no nga dzenedzo.
Sa izwi fhungo ili li la ndeme, zwiga zwi tevhelaho zwi do shuma sa tsumbandila kha u sumbedza zwine mihasho ya tea u ita malugana na ili fhungo. Zwi a konda u netshedza mihasho tsumbandila dzi pfeseseaho, zwenezwo mihasho i fanela u livha kha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso u wana ngeletshedzo arali vha na u timatima kha matshimbidzele a dzinwe nyimelo dzine dza nga vha hone.
U tanganedzwa ha zwifhiwa zwifhio na zwifhio kana tshinwe na tshinwe tshi si ho kha tshivhumbeo tsha tshelede u bva kha nnyi kana nnyi kana kha tshipida tshine tsha khou toda thuso ya tshiofisi malugana na zwa u didzhenisa kha vhubindudzi, kana u ita nyito dzine dza langulwa nga kushumele kwa vhashumi kha mishumo yavho ku nga tanganedzwa fhedzi musi hu na linwalo la themendelo i bvaho kha Thoho ya Muhasho.
Ndi zwa ndeme u divha zwauri zwifhiwa na mafunda u bva kha tshiko tshine tsha sa vhe shaka zwi fanela u buliwa kana u divhadzwa. Zwifhiwa/mbuelo dzine dza fanela u divhadzwa dzi tea u vha dzi tshi pada mutengo wa R350. Vhatholiwa vha nga dovha vha kwama vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso hune vha vha na u timatima malugana na u tanganedzwa ha zwifhiwa.
Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumisa kana u bvisela nnda mafhungo manwe na manwe a tshiofisi u wana mbuelo yawe kana mbuelo dza vhanwe vhathu.
Vhatholiwa vhane kha mishumo yavho vha tangana na mafhungo a tatisaho, a tshiphiri kana a tshidzumbe tshifhinga tshinwe na tshinwe, a vho ngo tendelwa u bvisela khagala mafhungo ayo nga nnda ha u vha na maanda o teaho a u ita izwo. Mafhungo ho ngo tea u netshedzwa kana u shumiswa hu u itela u bindudza iwe mune kana u itela uri vhanwe vha bindule kana u tikedza ndifhedzo kha vhanwe vhathu. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri naa u bvisela mafhungo nnda zwi do vha thodea ya nnyi na nnyi naa. Vhatholiwa vha fanela u zwi pfesesa uri thiransiparentsi a zwi ambi u sokou tana mafhungo ane a vha a tshiphiri. Samusi zwi tshi konda u netshedza tsumbandila nga vhudalo dza u sumbedzisa uri ndi afhio mafhungo ane a tea u netshedzwa, kha nnyi, zwenezwo vhatholiwa vha humbeliwa u toda thendelo kha vhahulwane vhavho arali vha si na vhutanzi kha fhungo ili.
Tsumbo 1: u bviselwa khagala ha maga ane a tevhedzelwa kana mbudziso dzine dza vhudziswa kha ndingo dza mushumo kha vhanwe vha vhadzheneli vha tshikhala tsho andadzwaho, a zwi nga vhei vhanwe vha mirado yo dzhenelaho inthaviyu kha vhuimo havhudi nga ndila i songo teaho fhedzi, i do dovha ya kwama vhuimo vhu linganaho ha u dzhenela inthaviyu ya itshi tshikhala.
Tsumbo 2: arali mutholiwa, nga nwambo wa mushumo wawe, a vha a na ndivho ya inwe thandela ya Muvhuso ine ya do engedzedza mitengo ya zwifhato kha vhunwe vhupo, mutholiwa onoyo ho ngo tea u shumisa iyo ndivho kana hu u I nea zwadzo mashaka awe na dzikhonani.
Mutholiwa ho ngo tendelwa , nga nnda ha thendelo, u ita mushumo une a wana mbadelo, nga nnda ha mushumo wawe wa tshiofisi kana u shumisa zwishumiswa zwa mushumoni u ita mushumo wonoyo.
Vhatholiwa vha lavhelelwa u netshedza nungo dzavho dzothe, tshifhinga na zwikili kha tshumelo ya muvhuso sa mutholi. Lushaka na thodea dza mushumo kha tshumelo ya muvhuso zwi fanela u vha nga ndila ine zwa fusha thodea dza tshumelo ya muvhuso na vhadzulapo, zwine zwa nga disa u shaedza kha mutholiwa ane avha o didzhenisa kha u wana mishumo ine a badelwa nga nnda ha mushumo wawe wa tshiofisi. Zwenezwo ndi zwa ndeme u thoma u wana thendelo ya u ita mushumo une wa badela nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo.
Tsumbo 1: Mutholiwa u vha mushumisani kha bindu. Hu vha na ndugiselo dza uri u fanela u vha mushumoni hafha kha heli bindu nga murahu ha tshifhinga tsha iri dzo doweleaho dza mushumo. Zwi songo lavhelelwa, ha todea uri u fanela u shuma nga murahu ha iri dzo tewaho dza mushumo, zwine zwa vhidzwa ovathaimi. Mvelelo dza iyi nyimele ndi zwine nga tshikhuwa zwa vhidzwa conflict of interest, khudano ya kushumele ine ya nga dovha ya disa ndado na u fhandekana ha mihumbulo?
Tsumbo 2: Dokotela wa zwa mishonga o tholiwaho kha sibadela tsha Muvhuso, ho ngo tendelwa u ita mushumo wa thungo, une a wana mbadelo kha sedzhari ya munwe muthu, sa khonani, a tshi khou shumisa na mishonga na zwishumiswa zwa Muvhuso, nga nnda ha u wana thendelo u bva kha Thoho ya Muhasho.
Tsumbo 3: Mutholiwa u shuma kha munwe mushumo wa vhuvhili nga murahu ha musi ho no tshaisiwa, zwine zwa amba uri mutholiwa uyu u sala a tshi ya u edela vhusiku. Mvelelo ndi dza uri nga tshifhinga tsha mushumo, u vha o neta lune a kundelwa u ita mushumo wawe kha tshiimo tshine a lavhelelwa u tshi swikelela. Izwi a si zwine zwa fusha thodea dza nnyi na nnyi nahone ndi ndozwo kha masheleni a vhabadeli vha muthelo.
A.1 Uri hu kone u tevhedzwa zwothe zwo teaho zwo netshedzwaho kha ndayotewa zwine zwa tshimbilelana na Tshumelo ya Muvhuso, vhatholiwa vhothe vha lavhelelwa u tevhedzela Khoudu ya Vhudifari ye ya netshedzwa kha hei ndima.
A.2 Khoudu i fanela u shuma sa tsumbandila kha vhatholiwa u sumbedza zwine zwa lavhelelwa khavho u bva kha kudzudzanyelwe ku tanganedzeaho kwa kushumele, kha vhudifari ha muthu ene mune na kha vhushaka ha muthu na vhanwe vhatholiwa ngae. U tevhedzela Khoudu zwi do lavhelelwa u tutuwedza kutshilele kwa phurofeshenala na u thusa u khwathisa vhudifulufheli kha Tshumelo ya Muvhuso.
B.1 Thodea i hone ya u netshedza tsumbandila kha vhatholiwa nga ha vhushaka havho na zwa vhusimamilayo, zwa polotiki na vhaofisiri vhane vha vha kha khorotshitumbe, vhanwe vhatholiwa na nnyi na nnyi na u sumbedza muya une vhashumi vha tea u ita mushumo wavho ngawo, zwine zwa nga itiwa u tinya khudano na zwine zwa lavhelelwa khavho malugana na vhudifari ha vhone vhane kha nnyi na nnyi na kha vhutshilo havho ha nnda ha mushumo.
B.2 Naho Khoudu ya Vhuḓifari yo vha yo talatadziwa nga nḓila dzoṱhe dzine ya nga pfesesea, a si yone fhedzi milayo yo khunyeledzwaho ya u langula tshikalo tsha vhuḓifari. Fhedzi-ha, ṱhoho dza mihasho, nga maanḓa dza vhuḓifhinduleli u ya nga ha khethekanyo 7(3)(b) ya Mulayotibe wa u fushea ha vhulanguli na matshimbidzele a mihasho yavho na kutevhedzele kwa ndaṱiso, dzi fhasi ha mushumo une wa khwaṱhisa uri vhuḓifari ha vhatholiwa vhu tshimbidzana na ṱhoḓea dza kutshilele dzine dza vhusa kutshimbidzele kha nnyi na nnyi khathihi na muelo wa kutshilele wo tiwaho nga Mulayotibe. T(hoho dza mihasho dzi fanela u khwaṱhisa uri ṱshitafu tshadzo tshi na nḓivho ya heyi mielo, na uri vha a i ṱanganedza na u ḓitika ngayo.
Ndivho ya u ranga ya Khoudu ndi ya muya wavhudi, une wa vha wa u bveledza tsumbo yavhudi ya vhudifari. U kundelwa nga izwi, mutholiwa u vha na mulandu wa vhudifari hune a do nyambudziwa nga thamu yo teaho u ya nga zwe zwa vhofhiwa ha tendelaniwa khazwo arali muthu o pfukaho mulayo we wa netshedzwa kha Khoudu ya Vhudifari kana o kundelwaho u tevhedza munwe wa milayo ye ya netshedzwa henefho.
C.1.5 u shumisana na zwinwe zwiimiswa zwa muvhuso zwe zwa simiswa fhasi ha vhusimamilayo zwine ngazwo Ndayotewa ya khou bveledza thodea dza vhathu vhothe.
C.2.9 u dzhiela nzhele pfanelo dza nnyi na nnyi dza u swikelela mafhungo, nga nnda ha mafhungo a tshipentshela e a tsireledziwa nga mulayo.
C.4.6 u do disendedza kule na nyito dza u swikelela muhumbulo wa kuitele kufhio kana kufhio kwa tshiofisi kana kwa u dzhia tsheo kune ku nga bveledzisa u bindula hu si havhudi ha ene mune, nahone maitele aya a fanela u divhadzwa nga mutholiwa ene mune.
C.4.7 u tanganedza vhudifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi vhune ha netshedzwa tshifhinga tshothe na u dibveledzisa nga vhugudisi uho kha budo lawe.
C.4.10 kha tshifhinga tsha mushumo wawe, u do netshedza mivhigo yo teaho kha vhahulwane vho teaho, vhuvhudu, vhuada, tshidivhano, na manwe matshimbidzele ane a katela milandu ya lushaka lwonolwu kana zwine zwa do thithisa netshedzo ya tshumelo kha vhathu.
C.4.12 u thompha mafhungo a tshiphiri, manwalwa na nyambedzano, zwine zwa khethekanywa kana zwa dzhiiwa zwi zwa tshiphiri.
C.5.5 ha didzhenisi kha mishumo ya nnda ine a wana mbadelo nga nnda ha mushumo wawe wa tshiofisi kana a tshi shumisa zwishumiswa zwa mushumoni kha iyo mishumo yawe ya nnda, nga nnda ha u wana thendelo kha vhahulwane vhawe.
<fn>ven_Article_National Language Services_BUGUPFARWA YA U WANA.txt</fn>
Mbambadzo na mashango a nn?
Mveledzo na vhuoesi/vhuo.
Tsireledzo ya ndaka ya vhu?
U sa sokou la?
Ndaulo ya zwa u un?
hoisiso na u ingamela/.
Vhubindudzi na mashango a nn?
U vhambadzela mashango a nn?
Mveledzo ya Bindu i?
Mihumbulo miswa na Thekhino?
Zwigwada zwa dzangalelo?
U ṅwaliswa na u?
7.15 Mafhungo a zwa indasi?
7.19 Mafhungo a pha?
Mulayo wa u Bveledza kuwanele kwa Mafhungo, wa vhu 2 wa 2000 (mulayo) wo tendelwa nga a 9 Ṱhafamuhwe, zwi ḓeaho u bveledzwa ha pfanelo dza mulayotewa dza u wana mafhungo maṅwe na maṅwe o farwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso kana zwa phuraivete a ṱoḓeaho kha u shumiswa kana u tsireledzwa ha dzipfanelo. He khumbelo ya itwa u ya nga mulayo, tshiimiswa tshe khumbelo ya itwa khatsho tshi fanela u bvisa mafhungo, nga nnḓani ha musi Mulayo u tshi buletshedza uri mafhungo ho ngo tea u bviselwa khagala?
Mulayo u vhea ṱhoḓea dza maitele a u ita khumbelo yo raloho. Bugupfarwa iyi I o ḓisa mvelele ya u shaya tshidzumbe na vhuḓifhinduleli Muhashoni wa zwa vhubindudzi na indasiṱiri (dti) nga u ḓea pfanelo ya u wana mafhungo a ṱoḓeaho kha u tsireledza pfanelo dza vhathu kana dza madzangano. U kona u bveledza ndangulo ya zwiimiswa zwa muvhuso, zwo tou tea uri muṅwe na muṅwe a uuwedziwe na u gudiswa u pfesesa pfanelo dzawe u ya nga Mulayo?
> Nga nḓila ya u linganya pfanelo iyo na dziṅwe pfanelo, zwi katelaho pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Dzipfanelo kha Mulayotewa.
Tshipiḓa 14 tsha Mulayo tshi kombetshedza uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi ṅwale Bugupfarwa, ine ya o thusa vhathu u wana mafhungo a re kha tshiimiswa tsha muvhuso na u dodombedza ṱhoḓea ṱhukhu dzine bugupfarwa ya tea u tshimbidzana nadzo/u dzi tevhelela?
Dti yo no amba uri i o lingedza u sa vha na tshidzumbe na u ṋetshedza mafhungo nga misi nahone mahala kha vhoramabindu, vhashumisi na vhathu nga u angaredza nga kha dzikhandiso, dzin?
Bugupfarwa iyi i o ḓea muhumbeli, nga u tevhela Mulayo, zwidodombedzwa zwa vhudavhidzani, na maitele a u wana mafhungo o teaho u bva kha dti?
Bugupfarwa I o lingedza hafhu u ḓea muhumbeli mbonalo yone ya tshivhumbeo, mishumo, tshumelo na indekisi ya mafhungo a dti u konisa muhumbeli u vhona fhethu hune mafhungo ṱoḓeaho a nga wanala hone?
Bugupfarwa I ḓea hafhu dzifomo na mutendelo u ṱoḓeaho kha u ita khumbelo ya mafhungo.
Ndivho ya dti ndi u ranga phanḓa na u leludza kuwanele kwa mushumo wa ikonomi u farelelaho na u wana mishumo/u tholwa ha vhoṱhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga kha vhubindudzi ha maimo a nṱha, u engedza u wanala ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzitshaka, u ita fhethu ha mimaraga hone hone ha mabindu a muno na a maṅwe mashango na ha vhashumisi/vharengi. Nga heyi nḓila, dti I oa u shela mulenzhe kha u vhea ikonomi ya Afrika Tshipembe nga nḓila I ṱavhanyaho na i kovhekanaho ya nyaluwo?
> U bveledza sekithara ya zwibveledzwa yo anganyiswahona yo bvelaho phanḓa ine ya o engedza u vha hone ha zwikhala zwa ikonomi kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe kha ikonomi nga vhuphara?
> U hulisa vhuhulu ha maraga wa thundu na tshumelo dza Afrika Tshipembe.
> U bveledza u fhambana ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwine zwa vhambadzwa seli kana kha mashango a nnḓa.
> U bveledza maimo a nṱha a vhubindudzi ha nnḓa na ha muno.
> U ita fhethu ha mimaraga hone - hone Afrika Tshipembe ha mabindu a muno na a maṅwe mashango na ha vhashumisi/vharengi.
> U ḓea zwikhala zwa u khwaṱhisa lwa ikonomi vhathu vhe kale vha vha vha tshi koniselwa u swikelela zwikhala na u ḓea thikhedzo i konisaho tshumiso ya zwikhala izwi?
> U shela mulenzhe kha mvelaphanḓa ya ikonomi ya mavunḓu oṱhe a Afrika Tshipembe, vunḓu a SADC na Afrika nga vhuphara hayo?
> U khwinifhadza ndangulo yone na i shumaho zwavhuḓi ya dti.
> Zwipiḓa zwa vhukoni, zwine zwa ṋetshedzana nnga tshumelo dza thikhedzo ya vhushumisani kha zwipiḓa zwoṱhe zwa mushumo.
> Zwipiḓa zwa u ita phoḽisi, zwi sedzaho kha u ita nyimelo yavhuḓi kha zwa ikonomi.
> Zwipiḓa zwa u ṋetshedza tshumelo, zwi itaho vhukwamani na mabindu na vhashumisi/vharengi nga kha zwibveledzwa na tshumelo.
> Tshipiḓa tsha mbambadzo, tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha pfungavhue na mbambadzo ya zwibveledzwa (dziphurogireme na zwikumedzwa) zwa dti na u ita vhungoho ha uri mabindu a muno na vhashumisi/vharengi vha pfesesa pfanelo dzavho dza ikonomi?
Mulangi - Dzhenera?
GSSD - Khethekanyo ya Tshumelo dza tshigwada na Sisi?
TEO Dzangano?
U vhea dti sa ipfi?
U ḓea bindu vhulangi vhune ha ṱuṱuwedza vhuṱaṱisani ho teaho, mimaraga i shumaho na i si na tshidzumbe kha vhudzulapo ha ikonomi nga kha u bvela phanḓa na u sedzulusa phoḽisi na mulayo, na u bveledza u tevhela milayo nga kha pfunzo na u dzhenisa tshumisoni ho teaho.
U ṱuṱuwedza vhubindudzi kha a Afrika Tshipembe na ndivho dza u bveledza vhukoni ha Afrika Tshipembe kha vhubindudzaseli ha thundu mimaragani yo fhambanaho na u ḓea mbonelo phanḓa ya nyaluwo ya dzisekithara na ndeme ya ma?
U bveledza u vhumbwa nga huswa ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga kha u lambedza vhubindudzi kha zwishumiswa, mveledzo ya zwiko zwa vhashumi, vhubveledzisi ho a anganelwaho na mishumo I tshimbilelanaho nazwo, mveledziso ya mabindu maṱuku, madzingu, thekinolodzhi na u khwinisa?
Ḓiresi ya e-mei?
RM - Pfareli?
Zwidodombedzwa zwa khamphani tsumbo.
Mafhungo a thendelo thendelo dzi ṋewaho ndi dza mbambadzelaseli/zwiun.
Vha re na dzangalelo miwe mihasho ya muvhuso, madzangano a re na dzangalelo?
Mafhungo a Mu?
Nyambedzano na zwi?
ṱhoḓisiso na u?
Mulayo wa vhu 71 wa zwa Mabindu wa 1991: Ndivho ya mulayo ndi u khwinifhadza miṅwe milayo nga ha u ṅwaliswa na u tshimbidzwa ha mabindu, na dziawara dza shopo, na u ita thendelo ntswa nga ha u ṅwaliswa uho na u tshimbidzwa ha mabindu, na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
Mulayo wa vhu 69 wa koporasi kana khamphani ya vhathu vhathu vhaṱuku (close corporations) wa 1984: Ndivho ya mulayo ndi u ḓea mafhungo, u ḓiṅwalisa, u baḓekanya, ndangulo, u laula na pheliso ya koporasi kana khamphani ya vhathu vhaṱuku.
Mulayo wa vhu 61 wa dzikhamphani wa 1973: Ndivho ya mulayo ndi u khwa hisa na u khwinisa milayo i tshimbilelanaho na dzikhamphani, na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo?
Mulayo wa vhu 75 wa ndaulo ya khovhekano ya tshifhinga tsha ndaka wa 1983: Ndivho ya mulayo ndi u langa phiriso ya nyanḓano ya dzangalelo a khovhekano ya tshifhinga kha zwikimu zwa khovhekanyo ya tshifhinga kha zwa ndaka na mafhungo a tshimbilelanaho nao?
Mulayo wa vhu 99 wa tsireledzo ya mabindu wa 1978: Ndivho ya mulayo ndi u thivhela u dzheniswa kha Riphabuḽiki ha dziṅwe khaṱhulo dza dzitshaka, dzindaela, masia, thendelo ya vhulamukanyi na maṅwalo a khumbelo, na u thivhela u netshedzwa ha mafhungo a mabindu a tshimbilelanaho na mabindu kha u tevhedzela ndaela dza dzitshaka, masia kana maṅwalo a khumbelo, na u itela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
Mulayo wa vhu 45 u langa milayo ya vhupfanavhanzhi wa 1996: Ndivho ya mulayo ndi u ita uri miṅwe milayo ya vhupfanavhanzhi i shumisiwe kha Riphabuḽiki nga vhuphara, na u hanedzana na miṅwe milayo ya vhupfanavhanzhi. U dovha hafhu u tendela khumelamurahu ya mbumbekanyo ya dziṅwe khamphani ṱhukhu, na mafhungo a tshimbilelanaho nao.
Mulayo wa vhu 59 wa ndango ya Dzibuoko dza Dzishere: Ndivho ya Mulayo ndi u langa kushumele kwa zwikimu zwa dzibuoko dza dzishere na mafhungo a tshimbilelanaho nawo?
> Mulayo wa vhu 89 wa Vhupikisani wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza u thoṅwa ha Khomishini ya Vhupikisani ine mushumo wayo wa vha u ṱoḓisisa, u laula na u linga maitele a u vhea mikano, tshumiso mmbi ya maimo a vhuṱhogwa , na phahekanyo. Hafhu na u thoṅwa ha Khothe ya vhupikisani ine mushumo wayo wa o vha u haṱula mafhungo a fanaho nao, na u thoṅwa ha Khothe ya aphiḽi ya Vhupikisani?
> Khwinifhadzo ya vhuvhili ya Mulayo wa vhu 39 wa Vhupikisani wa 2000: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwinifhadza Mulayo wa vhupikisani wa 1998, ṱalutshedza vhuṅwe vhuḓi nyanyuli, na u khwinifhadza dziṅwe ṱhalutshedzo na u thutha t.halutshedzo.
> Mulayo wa vhu 71 wa Mafhungo a vharengi (Maitele a bindu a songo teaho) wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea mukano kana ndaulo ya maṅwe maitele a bindu.
> Mulayo wa vhu 75 wa Thendelano ya Zwikolodo wa 1980: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tsireledza vharengi vha rengaho thundu nga konṱiraka ya khadzimiso, thengo nga u hira kana tshikolodo na dziṅwe tshumelo dza tshikolodo.
> Mulayo wa vhu 39 wa u dzhiiwa ha ndaka nga muvhuso (Expropriation) wa 1951: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza u dzhiiwa ha shango nga muvhuso na u wana pfanelo dza u shumiswa ha shango lwa tshifhinganyana.
> Mulayo wa vhu 89 wa Lushaka wa nḓisedzo dza zwiwanwa/zwirengwa wa 1970: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea maanḓa Minisia wa zwa ikonomi u ita, u bveledza, u wana, u hira kana u un?
> Mulayo wa vhu 25 wa zwa thengiso na tshumelo wa 1964: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea ndaulo ya thengiso ya thundu na u ṋetshedzana nga tshumelo na zwiṅwe.
> Mulayo wa vhu 112 wa mazhendedzi a thengiso ya ndaka wa 1976: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tsireledza vharengi vha rengaho kana u rengisa thundu nga kha mazhendedzi a thengiso ya ndaka.
> Mulayo wa vhu 65 wa zwikimu zwa mveledzo ya dzinnḓu dza vhathu vho bvaho phesheni: Ndivho ya mulayo uyu ndi u langa phambano ya dziṅwe ndavhelelo kha zwikimu zwa mveledzo ya dzinnḓu dza vhathu vho bvaho phesheni, na u sedza mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 57 wa Phahekanyo ya milayo ya khadzimiso nga nzwalelo ya nṱhesa wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u engedza tshumiso ya mulayo wa khadzimiso nga nzwalelo ya nṱhesa, 1968, fhethu hune ha katela ḓisi a lushaka na maisi a mivhuso ya kale na maisi a vhuḓilangi.
> Mulayo wa vhu 27 wa Zwikambi/halwa wa 1989: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea ndaulo ya thengiso ya zwikambi; na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 57 wa Dziothari wa 1997: Ndivho ya mulayo uyu ndi u langa na u thivhela dzi na zwiko zwa mitambo zwi kovhekanwaho; u thoma Bodo ya Dziothari dza Lushaka, u khwinifhadza Mulayo wa dziposo, wa 1958, Mulayo wa u Gembua, wa 1965 na Mulayo wa u Gembua, wa 1982 (Ciskei) na u thivhela Mulayo wa othari Muvhuso, wa 1984 (Ciskei), na Mulevho wa Dziothari, 1989 (Transkei) na u sedza mafhungo a tshimbilelanaho nazwo?
> Mulayo wa vhu 103 wa Lushaka wa vhufhaṱi na Zwilinganyo zwa vhufhaṱi wa 1977: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza mveledzo i fanaha kha milayo i tshimbilelanaho na u fhaḓa zwifhaṱo fhethu hu re nga fhasi ha ndangulo yapo, na zwilinganyo zwa u u fhaḓa zwo vhewaho na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 33 wa Lushaka wa u Gembua wa 1966: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndango na pfananyo ya maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho na dzikhasino, u gembua na u betsha na ndivho ya u bveledza maitele na zwilinganyo zwi fanaho nga u angaredza kha Riphabuliki yoṱhe, hafhu u tendela u thoṅwa ha Bodo ya Lushaka ya u gembua, na mafhungo a tshimbilelanaho nawo?
> Mulayo wa vhu 87 wa thivhelo ya u anda ha zwiṱhavhane zwa tshinyadzo khulwane wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ita uri hu vhe na ndaulo kha zwiṱhavhane zwa tshinyadzo khulwane, na u thoṅwa ha Khoro ya ndaulo na ndangulo ya mafhungo a tshimbilelanaho na u anda ha zwiṱhavhane zwi ngaho izwo kha Riphabuḽiki hafhu u wana ndivho na mishumo, na u ṱanḓavhudza nḓila ya u zwi langa na u zwi laula, na mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
> Mulayo wa vhu 84 wa zwa tshikhala wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thoṅwa ha khoro ya u langula na u laula mafhungo a tshikhala kha Riphabuḽiki, na u wana ndivho na mishumo, na u ṱalutshedza nḓila ine zwa o langulwa na u laulwa ngayo?
> Mulayo wa vhu 9 wa Swigiri wa 1978: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwaṱhisa na u khwinifhadza milayo i kwamaho indasiṱiri ya swigiri, na u itela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
> Mulayo wa vhu 73 wa nzwalelo ya nṱhesa wa 1968: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedzana nga mikano na u bulwa ha nzwalelo i tiwaho kha murengiselano wa khadzimo ya tshelede, murengiselano wa u hirisa na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo, na u fhelisa lwa mulayo Mulayo wa nzwalelo yo kalulaho wa 1926.
> Mulayo wa vhu 107 wa Bodo ya mithelo ya zwivhambadzwanna na zwiṱunḓwa na Mbambadzo wa 1986: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thoṅwa ha Bodo ya muthelo wa zwivhambadzwanna na zwiṱunḓwa na Mbambadzo na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo?
> Mulayo wa vhu 4 wa Buthano a mazhendedzi kha thengiselano na mashango a nnda ya thundu wa 1986: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedzana nga khumbelo/tshumiso ya Buthano a mazhendedzi kha thengiselano na mashango a nnḓa ya thundu, na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo?
> Mulayo wa vhu 78 wa Zwikolodo zwa zwivhambadzwanna na ndindakhombo ya vhubindudzi na mashango a nnḓa 1957: Ndivho ya mulayo uyu ndi u bveledza vhuvhambadzi na mashango a nnḓa a Riphabuliki nga u ḓea ndindakhombo na Muvhuso wa Riphabuliki wa ndindakhombo ya konṱiraka nga ha murengiselano wa zwivhambadzwanna, u bindudza na zwikolodo kana zwiṅwe zwishumiswa zwi umanaho na murengiselano u ngaho uyo?
> Mulayo wa vhu 45 wa Ndaulo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwanna wa 1963: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwa nnḓa, u khwinifhadzwa ha Mulayo wa Mvelaphanḓa ya Muelo wa nndwa wa 1956 na zwinwe zwi tshimbilelanaho nazwo?
> Mulayo wa vhu 11 wa Buthano a dzitshaka a Midzio yo vhulungeaho wa 1985: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela tshumiso kha Riphabuḽiki ya Buthano a midzio yo vhulungeaho na mafhungo a?
> Mulayo 76 wa Yunitsi dza muelo na Zwilinganyo zwa muelo zwa Lushaka wa 1973: Mulayo uyu u tendela u ḓiswa ha sisiematiki na u shumiswa kha Riphabuḽiki ya yunitsi dza u ela dza sisieme ya dzitshaka ya dziyuniti na dziṅwe yuniti dza u ela. U tendela hafhu u ḓea madzina a zwilinganyo zwa lushaka zwa u ela, na mafhungo a umanaho nazwo?
> Mulayo wa vhu 29 wa zwilinganyo wa 1993: Mulayo uyu u tendela u bveledzwa na u londotwa ha zwilinganyo na khwaḽithi malugana na zwivhambadzwa na u ṋetshedzwa ha tshumelo.
> Mulayo wa vhu 77 wa Ngudo dza mielo ya saintsi (Metrology) ya mbambadzo wa 1973: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwaṱhisa na u khwinifhadza mulayo u tshimbilelanaho na zwa Ngudo dza mielo ya saintsi ya mbambadzo.
Mveledzo na vhuoesi/vhuo.
> Mulayo wa vhu 22 wa mveledzo ya Indasiṱiri wa 1940: Ndivho ya mulayo uyu ndi u vhumba koporasi, ine mushumo wayo wa o vha u bveledza u thoṅwa ha dziindasiṱiri ntswa na maitele a zwa indasiṱiri na u bveledza dziindasiṱiri dzi re hone na maitele a zwa indasiṱiri na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo?
Mulayo wa vhu 31 wa Mveledzo ya Mbalanyitwa wa 1962: Ndivho ya mulayo uyu ndi u netshedza mveledzo na tshumiso ya zwiṅwe zwiwanwa, zwibveledzwa/zwisikwa na khwiniso na ndivho ya u thomiwa ha Koporasi ya Mveledzo ya zwibveledzwa/zwisikwa zwa Afrika Tshipembe na u randela maanḓa na mishumo na nḓila ine ya o langulwa na u laulwa ngayo, na mafhungo a umanaho nazwo?
Mulayo wa vhu 187 wa Mveledzo ya u bveledza Zwibveledzwa wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u thoma bodo ya mveledzo ya zwibveledzwa, na u sedza u thoṅwa ha dziphurogireme dza u bveledza zwibveledzwa na maṅwe mafhungo a umanaho nazwo?
Mulayo wa vhu 105 wa Gwama a nṋea maanḓa wa Lushaka wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u bveledza thirasiti ya mveledzo na u leludza vhuḓe ha thundu dzi ḓisaho mbuelo nga vhathu vhe kale vha vha na vhukonḓi ha u swikelela zwithu?
Mulayo wa vhu 102 wa Mabindu maṱuku wa Lushaka wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thomiwa ha Khoro ya Lushaka ya Mabindu maṱuku na Zhendedzi a phuromotha a Ntsika Enterprise. U dovha hafhu wa ḓea tsumbanḓila ya miraḓo ya Muvhuso u bveledza mabindu maṱuku kha Riphabuḽiki na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo?
Mulayo wa vhu 46 wa Khoro ya Vhuṱoḓisisi ha zwa Saintsi: Ndivho ya mulayo uyu ndi u itela u bvela phanḓa na u vha hone ha Khoro ya Vhuṱoḓisisi ha zwa saintsi na Indasiṱiri na ndangulo yayo nga bodo na maṅwe mafhungo a umanaho nawo?
> Mulayo wa nzivhanyedziso ya Stem van Suid Afrika wa 1959 (u bva kha CCRD): Mulayo uyu u ḓea muvhuso nzivhanyedziso ya Die stem van Suid Afrika . Mulayo uyu u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya Die Stem van Suid Afrika.?
Mulayo wa nzivhanyedziso ya Vlaglied wa 1974 (u bva kha CCRD): Mulayo uyu u vhea maṅwalwa a Cornelis Jacob Langenhoven nga fhasi ha ṱhoho Vlaglied kha muvhuso. Mulayo u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya Vlaglied?
Mulayo wa vhu 27 wa Madzina a Mabindu wa 1960: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya madzina a mabindu na mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
Mulayo wa vhu 98 wa nzivhanyedziso wa 1978: Ndivho ya Mulayo uyu ndi u langa nzivhanyedziso na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
Mulayo wa vhu 37 wa Thundu dzi si dza khwa(lithi yone wa 1997: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓivhadza maitele o livhiswaho kha u lwa na thengiso ya thundu dzi si dza khwaḽithi , u isa phanḓa na u tsireledza vhaḓe vha dzina o ṅwaliswaho lwa mulayo, nzivhanyedziso na maṅwe maswayo a re nga fhasi ha Mulayo wa Maswayo a Zwirengiswa wa 1941, u imedzana na tshumiso i si mulayoni ya thundu dzi ambiwaho ngadzo nga ha pfanelo dzadzo dza ndaka ya vhuṱali na kha u bviswa ha thundu dza lushaka ulu (dzi vhidzwaho thundu dzi si dza khwaḽithi yone) kha zwa mabindu?
Mulayo wa vhu 195 wa u sika wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha nyolo/tsiko na mafhungo a umanaho nazwo?
Mulayo wa vhu 107 wa u fhungudza milayo ya ndaka ya vhuṱali wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela thimbanyo ya pfanelo dza ndaka ya vhuṋa ali ye ya vha i hone Bophuthatswana, Transkei, Venḓa na Ciskei u vha sisieme ya lushaka, na u engedza mulayo wa pfanelo dza ndaka ya vhuṱali Afrika Tshipembe kha Riphabuḽiki nga vhuphara. U hanedza hafhu miṅwe milayo ya ndaka ya vhuṱali, na u tendela mafhungo a umanaho nawo?
Mulayo wa vhu 17 wa Tswayo dza Zwirengiswa wa 1941: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela maswayo kha zwirengiswa na zwiputeli kha/kana zwirengiswa zwi re khazwo na u shumisa maṅwe maipfi na tshiphugahalu/embueme malugana na bindu?
Mulayo wa vhu 57 wa u ṋetshedza muthomi pfanelo dzawe (a eṱhe) dza zwo thomiwaho ngae wa 1978: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa na u ṋetshedza muthomi pfanelo dza zwo thomiwaho ngae a eṱhe na mafhungo a re malugana nazwo.
Mulayo wa vhu 11 wa Tsireledzo ya vhatambi wa 1967: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela tsireledzo ya vhatambi vha manwalwa na mishumo ya vhutsila.
Mulayo wa vhu 62 wa u ṅwaliswa ha nzivhanyedziso kha zwa fiḽimu dza baisikoponi wa 1977: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha nzivhanyedziso kha zwa fiḽimu dza baisikoponi, na mafhungo a re malugana nawo.
Mulayo wa vhu 194 wa Tswayo dzo ṅwaliswaho dza mbambadzo (Trademarks) wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha zwiga kana tswayo dzi ṱalulaho muiti wa tshibveledzwa ṱhanziela na zwiga kana tswayo dzi ṱalulaho muiti wa tshibveledzwa, mafhungo a re malugana nazwo.
Mulayo wa vhu 76 wa Maitele a mbambadzo wa 1976: Zwa zwino mulayo uyu a uho.
Mulayo wa vhu 37 wa Tshumiso i si mulayoni ya dziembueme wa 1961: Mulayo uyu u tsireledza vharengi nga u thivhela tshumisommbi ya dziembu eme dza Muvhuso na u imela hu sumbaho thikhedzo ya Muvhuso ya zwibveledzwa kana tshumelo he thikhedzo iyo ya si ṋewe.
ṱhanziela ya khirediti ya Muthelo ya Indasiṱiri ya mawiviwa - Tshikimu tsha ṱhanziela ya khirediti ya muthelo (DCCS) tsho ḓivhadzwa nga a 1 Lambamai 1993 u ṱuṱuwedza vhaiti vha mawiviwa na zwiambaro u ṋaṋisana na vha maṅwe mashango, nga nnḓani ha mutikedzelo wa muvhuso. Ndi sisieme ya u wana dzikhirediti dza muthelo ho sedzwa zwivhambadzwann?
Senthara ya Vhukwamani ha Vharengi ya dti I o kona u vha thusa nga dzimbudziso malugana na izwi na zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi.
E - meii: dccs@thedti.gov.
ṱhanziela yo tendelwaho ya zwivhambadzwanna malugana na phurogireme ya mveledzo ya indasiṱiri ya dzigoloi - Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u khwinifhadza vhupikisani ha ḽifhasi ha indasiṱiri ya u ita dzigoloi na dziphatsi kana zwipiḓa zwadzo. Khumbelo ya zwipiḓa dziphatsi dza goloi i tea u ṱanzielwa sa zwivhambadzwanna zwo teaho kana zwo tendelwaho u itela u tea u vhuelwa u ya nga MIDP?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una , No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Nyengedzedzo kha muthelo wa zwa huno- Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u bveledza mvelelo ya ikonomi i konḓelelaho nga kha u khwinifhadza vhupikisani ha dzitshaka na tshumiso ya zwiko nga hune zwi nga konadzea?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una , No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Mutshipiselo wa muthelo wa vhuṱunḓi kha zwibveledzwa zwi siho kha SACU nga ndivho ya u zwi bveledza - dti I ḓea mutshipiselo kha muthelo wa vhuṱunḓi kha zwibveledzwa zwi si ho kha SACU nga ndivho ya u zwi bveledza. Ndivho ya izwi ndi u ita phungudzo ya thengo ya zwishumiswa, u engedza vhupikisani ha ḽifhasi, na u bveledza mishumo ya vhubveledzi kha SACU.
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Phungudzo ya mithelo huno- Ndivho ya izwi ndi u ita phungudzo ya thengo na u engedza vhuṱaṱisani ha dzitshaka?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
U sa sokou la?
Pheliso ya mithelo ya u thivhela u laa tshikha na nyitophikisi - dti I ḓea tsireledzo ya indasiṱiri ya SACU nga kha u engedza kha vhuimo ha mithelo ya thivhelo ya u dampa na nyitophikisi fhethu hune muvhambadzaseli muṱunḓi a fhelisa muthelo wa thivhelo ya ndao ya dzitshikha huṅwe na huṅwe na nyitophikisi, ndi uri, hune ha si vhe kana hune ha vha na mutengo u so ngo linganaho wa muthelo uyo?
E meii: jbodiba@dti.pwv.gov.
Vho - C Grov?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoho ya muthelo wa zwa u una No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Maitele a u thivhela u shavha u badela muthelo - dti I ṋetshedza tsireledzo ya indasiṱiri yaSACU nga kha u engedza kana u ṱanḓavhudza nyalo ya tshumiso ya muthelo wa u dampa kana nyitophikisi hune muthelo wa u thivhela u laṱekanya tshika kana nyitophikisi wa tinyiwa nga kha khethekanyo yo khakheaho ya muthelo.
Vho - C Grov?
E-meii li: pgrove@dti.pwv.gov.
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Zwa u thivhela u laṱekanya tshika - dti i ṋetshedza nga ṱhoḓisiso dza u thivhela u laṱekanya tshika, dzine dza ḓea tsireledzo kha indasiṱiri ya SACU kha maitele a mbambadzo a si one hune vhabveledzi vha thundu vha mashango a nnḓa vha vhambadzela seli zwibveledzwa zwavho kha SACU nga mutengo wa fhasi kha mutengo wa u rengisa wa fhano, lune vha tshinyadza indasiṱiri ya SACU.
Vho - C Grov?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Zwa thivhelo ya thusedzo ya vhuvhambadzelaseli - dti I ṋetshedza ṱhoḓisiso dza nyitophikisi, dzine dza tsireledza indasiṱiri ya SACU kha zwibveledzwa zwi ṱunḓwaho nga mitengo yo thusedzwaho nga muvhuso wa shango i vhambadzelaho seli, hune zwa ita tshinyalo ya matheriaa kha indasiṱiri ya SACU?
Vho - C Grov?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
U ṱoḓisisa u pfuka mulayo wa ndaulo ya zwiṱunḓwa na vhuvhambadzelaseli - Ndivho ya izwi ndi u ṱoḓisisa u pfukwa ha mulayo, u thuba thundu dzo ṱunḓwaho lu si lwa mulayo, thundu dzi re nḓilani ya u vhambadzelwa seli, na u hwedza mulandu vhapfukamulayo.
Vho - M.P.
Vho - M.
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Kusedzele kuswa kwa vhaendedzi nga ngalavha/zwikepe - dti I ṋetshedzana nga izwi u itela u sa angaredza vhavhambadzelaseli vhaswa u bva mashangoni o theliswaho muthelo wa thivhela u dampa kana nyitophikisi, nga u badela muthelo wa u thivhala u dampa, hune vhavhambadzelaseli afho vha nga ḓea vhuṱanzi ha uri a vho ngo vhambadzelaseli zwibveledzwa izwi kha SACU nga tshifhinga tsha u thoma tsha ṱhoḓisiso-
Vho - C Grov?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Tsedzuluso dza u fhedza dza mithelo i re hone dza miṅwaha miṱanu - dti I ṋetshedzana nga izwi uri i kone u vhona arali muthelo muṅwe wa thivhela u dampa kana nyitophikisi ye ya vha i hone zwa miṅwaha miṱanu zwi tea u bvela phanḓa, ndi uri, zwauri hu o vha na mvelaphanḓa kana ndovhololo ya u dampa hu re ha khombo kana u vhambadzelaseli hu thusedzwaho ha khombo arali muthelo wa bvisiwa. Ndivho ya izwi ndi u ṋetshedza tsireledzo kha Indasiṱiri ya SACU kha u bvela phanḓa kana ndovhololo ya u dampa na tshinyalo ya matheriaa?
VHO - C Grov?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u una, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00?
Ndaulo ya zwa u un?
Ndivho khulwane ya u ṋetshedza izwi ndi ya u itela uri thundu i sedziwe musi i saathu u vhambadziwa, na u vhona uri i a elana na zwine zwa ṱoḓea kha nyanḓano yo itiwaho a vhadzitshaka. U ṋetshedza uhu hu dovha ha thusa hafhu kha uri thundu ine ya khou bvela nnḓa I ṱoliwe sa maitele a u sedzulusa thundu ine ya nga vha yo rengwa lwa tshidzumbe kana yo tou tswiwa.
Vha tshi o?
e meii: mpsnyman@dti.pwv.gov.
e meii: mcollins@dti.pwv.gov.
e meii: clmarsh@dti.pwv.gov.
Fomo dza khumbelo vha nga dzi wana kana u dzi humisela kha Dairekhithoreithi: Ndaulo ya u una na u Vhambadzela nnḓa (Import and Export Control), No.1 Dr Lategan Road. Groenkloof, Pretoria; u bva nga Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha iri ya 8:00 na iri ya 16:00?
> Ndaulo ya zwa vhuvhambadzi - Ndivho ya u ṋetshedza ḽikumedzwa ndi ya u itela uri thundu ine yo no shuma i songo tshinyadza mushumo wa SACU. U ṋetshedza uhu hu dovha hafhu ha thusa kha zwa mutakalo wapo na tsireledzo zwi tshimbilelanaho na vhunzani khathihi na tsireledzo. Zwi dovha hafhu zwa thusa kha ndaulo ya milayo yapo.
e meii: mpsnyman@dti.pwv.gov.
e meii: mcollins@dti.pwv.gov.
e meii: clmarsh@dti.pwv.gov.
Fomo dza khumbelo vha nga dzi wana kana u dzi humisela kha Directorate: Import and Export Control, No.1 Dr Lategan Road. Groenkloof, Pretoria; u bva nga Musumbuluwo u swika nga Ḽavhuṱanu vhukati ha iri ya 8:00 na iri ya 16:00.
> U ṅwalisa khamphani- dti i khou ita uri mabindu a vhe mulayoni nga u ṅwalisa u a ya nga Mulayo wa Dzikhamphani. ḽikumedzwa iḽi i amba nga ha mbumbano ya u ṅwalisa kana mbumbano ya khamphani dza nnyi na nnyi kana khamphani dza phuraivethe, u ita uri mafhungo a elanaho na u ṅwalisa dzikhamphani a vhe o khwiniseaho, na u tsireledza vhabindudzi nga u vha fulufhedzisa uri zwishumiswa zwi ṱoḓeaho zwi ngonani?
> U ḓana mafhungo nga ha Pfanavhanzhi - dti ṋekedza mafhungo a pfanavhanzhi a kha tshivhumbeo tsha dzikhophi, khophi dza ṱhanziela, na u kona u swikelela kha databeisi ya CIPRO zwi tshi elana na Mihasho ya Muvhuso na thengiso dza mafhungo a kha tshivhumbeo tsha CD na mabammbiri (hard drives). ḽikumedzwa Iḽi i ṋekedza khwaṱhisedzo ya mafhungo, na vhungoho ha zwiimiswa zwa pfanavhanzhi?
> U vhaledza dzina - dti I ṋekedza tsireledzo ya zwiimiswa nga u vhaledza dzina. Tshumelo dzi kwameaho musi hu tshi vhaledzwa dzina uri hu nwalise khamphani kana close corporation?
> Pfanelo dza u ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Ndaka, Maṅwalo a vhuḓe na Nyolo - dti I ṋekedza pfanelo dza u ṱalukanya nga ha u ṅwalisa ndaka, maṅwalo a vhuḓe na nyolo. ḽikumedzwa iḽi i tsireledza vhafari/ vhaḓe vha Pfanelo dza u ḓivha nga ha Ndaka hu songo katelwa na vhaḓwe vhathu, nahone i ṋekedza mafhungo nga ha Pfanelo dza vhuṱali ha Ndaka kha vho ḓiimiselaho nga vhoṱhe,
> U ṅwalisa ha Tswayo dza vhuvhambadzi na Nzivhanyedziso - dti i ṋekedza tswayo dza vhuvhambadzi na Nzivhanyedziso kha Cinematographic. ḽikumedzwa iḽi i ṋekedza nḓila dza nyeletshedzo kha vharengi/ dzikhasiama malugana na u ṅwalisa na tswayo dza vhuvhambadzi na zwine zwa nga konḓa siani a mulayo. U ṅwalisa Nzivhanyedziso na Tswayo dza vhuvhambadzi zwi ḓea tsireledzo ya ṱhalukanyo ya ndaka?
> U ṅwalisa/ redzhisiṱara close corporation Likumedzwa iḽi o livha kha vhabindudzi vha mabindu maṱuku na a vhukati, vhane vha oa u dzhenelela kha zwa vhubindudzi zwo tendelwaho. Vhubindudzi vhu na zwine ha wana nga u ḓivhea sa tshiimiswa tsha mulayo, zwi itaho uri vhu kone u wana mishumo kha thandela dza muvhuso na dza zwiimiswa zwa phuraivethe; u vha na vhuimo vhu si vhungana, zwine zwa ita uri hu vhe na u khethekanya ndaka ya miraḓo na zwishumiswa zwi bvaho kha vha close corporation (naho vhugudisi vhu tshi ṱoḓea); na u thoma u ṋetshedza zwo teaho kha Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Mbuelo?
hoisiso na u ingamela /?
> ṱhoḓisiso ya khamphani - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u tendela uri hu vhe na u gudiswa nga ha tsenguluso/ ṱhoḓisiso kha khamphani musi zwi tshi thoma u vhonala uri khamphani i khou shuma i na muhumbulo wa u fhura vha kolodaho/ vharengi; vhathu vhenevho vhane vha kwamea kha u vhumba vhulanguli ha khamphani vha vha vho khakha lwa vhufhura, u sa ita mishumo yavho kana vhunwe vhukhakhi/ kana u ita zwo khakheaho kha khamphani kana kha muraḓo ya khamphani, kana miraḓo yeneyo I songo ṋewa mafhungo o fhelelaho nga ha mafhungo a khamphani sa zwine vha nga vha vha tshi khou lavhelela.
> U ḓola/ ingamela zwikolodo zwa vharengi - dti yo hwala vhuḓifhinduleli ha vhulanguli ha Mulayo wa Usury, Mulayo wa Nyanḓano ya vharengi na Thengiso na Mulayo wa Mafhungo a Tshumelo. Mulayo wa Usury u amba nga ha u ḓea tshikolodo vharengi, hune mbuelo yo teaho ya nga dzheniswa.
> ṱhoḓisiso/ tsenguluso ya vharengi - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u nṋekedza ṱhoḓisiso ya vharengi uri hu vhe na vhulanguli/ ndaulo yavhuḓi musi hu tshi itiwa zwa vhubindudzi nga nḓila i si yone.
> ṱhoḓisiso kha Thundu i si ya vhukuma - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi u ḓea ṱhoḓisiso nga ha thundu dzi si dza vhukuma musi muthu a na muhumbulo wa u ri pfanelo dza vhuṱali ha ndaka dzi khou tshinyadzwa.
> SABS: Mpimo wa u vhona uri Zwirengiswa, Mutakalo na Tsireledzo zwi ngonani - SABS i langula zwo tiwaho nga mulayo zwine zwa nga lingana 70 u mona na fhethu. Izwi zwo tiwaho ndi tshikalo tsha mulayo nahone zwi ita uri zwithu zwine zwa unelwa Afrika Tshipembe kana u vhambadzwa zwi tshi bva Afrika Tshipembe zwi fanela u kona u swikelela ṱhoḓea dza zwa mutakalo na tsireledzo zwo tiwaho/ vhewaho nga vha Mpimo wa Lushaka wa Afrika Tshipembe?
> Mafhungo a zwa vhubindudzi/a zwa ikonomi ikumedzwa iḽi i kwama u ṋekedzwa ha mafhungo a zwa vhubindudzi kana a zwa ikonomi kha vhabindudzi vho teaho kana vha re hone. o livha kha u ita mafhungo nga u angaredza nga ha u bindulisa Afrika Tshipembe hune ha vha hone kha vharengi?
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> U langula vhubindudzi ha khamphani yavho - dti I ṋekedza tshumelo i kwamanaho na zwiimiswa zwa ndinganyiso na miṅwe mihasho ya muvhuso ya u tandulula dzithaidzo - sa maṅwalo a thendelo dza vhudzulapo na mafhungo a vhukuma a ndinganyiso.
> U langula na u kona u swikelela kha zwiṱuṱuwedzi zwa vhubindudzi ha muvhuso ḽikumedzwa iḽi i wanala kha vhabindudzi vhaḓwe na vhaḓwe vho teaho vhane vha oa u aluwa kana u alusa mabindu avho Afrika Tshipembe. Vhabindudzi vha fanela u tevhedza manwe maitele uri vha kone u swikelela zwiṱuṱuwedzi.
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> U swikelela kha Mbekanyamushumo dza Thekhinolodzhi - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi u ṋekedza tswikelelo kha thekhinolodzhi na u pfukisela zwikili zwo teaho na thikhedzo dza tshumelo kha dziSMME.
> BRAIN: Vhukwamani ha Mafhungo na Nyeletshedzo kha zwa Mabindu (Business Referral, Advice and Information Network) - Brain i lwela u khwinisa u ṋaṋisana na nyaluwo ya mabindu maṱuku (SMMEs) Afrika Tshipembe nga u ṋekedza mafhungo a zwa vhubindudzi o teaho nga ha nyengedzedzo ya mitengo.
> Ngeletshedzo ya u tevhela mulayo wa bindu - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u thusa mabindu uri hu vhe na u pfesesa uri ndi zwifhio zwine mulayo wa oa na uri vha nga u tevhedza hani?
> FRAIN: Nyeletshedzo ya zwa Franchise na Vhukwamani ha Mafhungo (Franchise Referral and Information Network) - Nyeletshedzo ya zwa Franchise na Vhukwamani ha Mafhungo (FRAIN) ndi u lwela u ṋekedza mafhungo a maimo a nṱhesa na thikhedzo ya tshumelo kha vhathu na mabindu maṱuku (dziSMME) uri hu vhe na nyaluwo na mvelaphanḓa ya mabindu maswa na ane o vha e hone Afrika Tshipembe.
> Mbekanyamushumo ya Tshialameli (Incubator) - Mbekanyamushumo iyi ndi tshi anganelwa tsho thomiwaho vhukati ha DACST na dti sa vhalambedzi hune khontsotiamu (zwigwada zwa dzikhamphani, dziyunivesithi, madzangano, n.z) zwine zwa vha na vhukoni kha iwe sia, zwi a lambedzwa uri zwi bveledze mabindu a zwialameli zwa thekhinolodzhi. ḽikumedzwa o livha kha khontsotiamu iṅwe na iṅwe ine ya vha na vhukoni kha iwe sia nahone yo ḓiimisela u dzhenelela kha thandela. Hu na zwine vha wana kha mbekanyamushumo sa thuso ya zwa masheleni a tshiimiswa tsha vhualameli na uri bindu i ye phanḓa.
> Senthara dza Tshumelo ya Mabindu apo - Mbekanyamushumo dza Senthara dza tshumelo ya mabindu apo (LBSC) ndi dzone mbekanyamushumo dza u alusa vhubindudzi vhuṱuku, na ha vhukati (dziSMME) u mona na Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo i ḓea tshiimiswa nga vhuphara tshine vhashumisani vha mbekanyamushumo vhukati ha muvhuso, vhadzulapo, na tshiimiswa tsha phuraivethe zwi nga vhumbiwa uri hu vhonale/ bveledzwe zwe zwa livhiwa khazwo na zwine zwa fanela u itiwa zwa maitele a lushaka uri hu vhe na mvelaphanḓa na u alusa mabindu maṱuku Afrika Tshipembe.
> MAC: Senthara dza Nyeletshedzo dza zwa vhubindudzi - Mbekanyamushumo ya MAC i tikedza na u alusa zwibveledzwa zwa dziSMME. NAMAC i langa na u tshimbidza mbekanyamushumo dza MAC Afrika Tshipembe.
> Vhaeletshedzi - Ndivho khulwane ya zwa vhueletshedzi ndi u vhona uri hu na u pfukiswa ha zwikili zwi tshi bva kha muṅwe zwi tshi ya kha muṅwe. Vhu ṋetshedza tshumelo mbili, dzine dza vha tshumelo dza khadzimiso phanḓa ha tshumelo na khadzimiso nga murahu ha tshumelo. Nga tshifhinga tsha khadzimiso phanḓa ha tshumelo vhoramabindu vha a thusiwa nga nyeletshedzo, u khantseliwa na mveledzo ya pulane dza mabindu dzine dza vha dza vhukuma. Nga tshifhinga tsha khadzimiso nga murahu ha tshumelo, vharengi/ khasiama dzi a thusiwa kha tshiṅwe na tshiṅwe tshi elanaho na zwa vhulanguli uri bindu/ mabindu a bvele phanḓa musi o lavheleswa nga khasiama, mueletshedzi kana vhoṱhe,
> Mbekanyamushumo ya zwa vhueletshedzi - Ndivho ya ḽikumedzwa ndi ya u ḓea zwikili vhoramabindu na tshumelo dza u khantsela na u eletshedza zwine zwa ṱalula dziSMME.
> SABS: Nyolo ya Pfunzo (U olwa ha pfunzo), U alusa na Thikhedzo ya Mveledziso ya Zwibveledzwa zwiswa - Tshiimiswa tsha SABS tsha zwo ṅwaliwaho tshi kombetshedza mvelaphanḓa ya ikonomi na thekhinolodzhi Afrika Tshipembe nga u alusa zwine zwa wanala kha zwo ṅwaliwaho nga ha muhumbulo wa u khwinisa u bvela phanḓa ha vhathu vhoṱhe, Zwo ṅwaliwaho zwa tshiimiswa tsha SABS zwo livha / sedza kha Pfunzo yo ṅwaliwaho , Mamaga na Mafhungo, zwa katela zwikimu zwo vhalaho zwa pfufho na khandiso dzo ṅwaliwaho.
> SABS: Vhugudisi ha Ndangulo ya maimo a nṱha- Vhashumi vha tshipiḓa tsha Pfunzo na Mveledziso dza vhugudisi ha SABS vho ḓiimisela u ṋekedza tshumelo dza maimo a a nṱha , dzine dza kona u swikelela ṱhoḓea dza khasiama dzashu na u fusha zwine vha lavhelela?
> Thuso yo livhiwaho khayo - Zwi ita uri hu vhe na u sikiwa ha vhupo vhu alusaho na u bveledza vhubindudzi vhune ha vha ha u langula nga vhaholefhali, vhaswa na vhafumakadzi kha u alusa mvelaphanḓa ya zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani.
> Senthara ya Mbekanyamushumo ya Nyeletshedzo nga ha thendara - Senthara ya Mbekanyamushumo nga ha thendara yo livha kha mabindu maṱuku ane a vha na vhatholiwa vha u bva kha 5 u ya kha 50, kha u vhumba , u bveledza mamaga a tshumelo.
> Mbekanyamushumo dza Vhubveledzi ha zwa Vhuvhambadzi na Vhubindudzi - TIDP yo itelwa u thusa mabindu maṱuku Afrika Tshipembe uri hu bveledzwe vhukoni havho ha u ṋaṋisana na mimaraga ya mashango a nnḓa.
> CSIR- ṱhoḓisiso - Bayothekhinolodzhi - Vhukoni kha CSIR hu katela baolodzhi ya dzi molekule, bio-informatics, dzhenethikhi, geonomics na proteonomics, maikhirobayolodzhi, thekhinolodzhi ya u vhilisa na vhuinzhiniara ha bayokhemikhala.
> CSIR- ṱhoḓisiso - U fhaḓa na u vhumba- Thekhinolodzhi ya tshifhaṱo tsha CSIR na mbumbo zwi ṋekedza vhukoni ha masia a tevhelaho: Ndangulo ya Mvelaphanḓa, U thusedza kha nzudzanyo na vhulanguli, thekhinolodzhi dza mbumbo, fhethu hu dzulaho vhathu ho vhulungeaho, saintsi ya zwa vhuinzhiniara ha zwa Mulilo, Malabi na dziseramiki.
> CSIR: ṱhoḓisiso - Zwa dzikhemikhala- Vhukoni siani a dzikhemikhala ho livha kha mveledziso ya ṱhoḓisiso na u ita uri zwi itiwe, khathihi na u ita ndingo tshifhinga tshoṱhe.
> CSIR: ṱhoḓisiso- Tsireledzo ya vhutshinyi- CSIR i i ta mushumo muhulwane wa u tikedza tshisiku tsha thivhela vhutshinyi khathihi na u bveledza thekhinolodzhi. Tshigwada tshine tsha vha na vhukoni, tshine tsha vha na vhukoni ha zwa saintsi na thekhinolodzhi, tshi ita thandela dzi kwamaho zwa u thivhela vhutshinyi.
> CSIR hoisisi - Tsireledzo na Aeronautics - U edzisela, u ita makolo, u linga na u ita tsedzuluso ya mabufho na zwiṱhavhane zwa muyani; zwi vheaho u dzhenelelana, nyeletshedzo nga ha thikhedzo ya thekhinolodzhi ya rada; zwibveledzwa zwa maḓali zwi si zwa vhukuma; mafhungo a dzinndwa, nndwa dza eekihironiki; ndaela na ndangulo; u ita zwifanyiso na u edzisela; vhuinzhiniara ha maitele a eekihironiki; na maitele a thekhinolodzhi a zwa vhuendelamaanzhe?
> CSIR: ṱhoḓisiso - Zwiḽiwa, zwinwiwa na u rea khovhe U ṋekedza tshumelo dzo ḓisendekaho kha thekhinolodzhi, vhukati ha vhaḓwe, zwiḽiwa, zwinwiwa , zwa vhubikeli, zwiḓolo, dzikhemikhala, zwirengiswa na mamaga a zwa vhulimi?
> CSIR: ṱhoḓisiso - Mishumo ya mafhungo a zwa thekhinolodzhi, vhudavhidzani na thekhinolodzhi ya tshikhalani u bva kha thikhedzo ya dzisathelaithi na u ṋekedza thandululo dza mafhungo a geo, u ya kha mafhungo a mveledziso ya thandululo dza vharengi na vhukwamani ha IT na vhudavhidzani, ho livhiwa kha thekhinolodzhi dza matshelo nga u thomiwa ha zwithu na u bveledza mabindu.
> CSIR: ṱhoḓisiso- U bveledza na Matheriala - ṱhoḓisiso na thandululo ya zwa thekhinolodzhi zwo livhaho kha u alusa vhuvhambadzi, pholisi, u bveledza zwibveledzwa zwi linganaho, maitele a u bveledza na ndinganyiso, u ita tshibveledzwa, na u bveledza na vhuinzhiniara ha matheriala. ḽikumedzwa i ṋekedza thandululo kha khaedu dza vhubveledzi vhu konḓaho anganyisiwa thekhinolodzhi na maitele a bindu sa ndinganyiso khathihi na vhugudisi na pfunzo zwo teaho?
> CSIR: ṱhoḓisiso- Zwa Migodi, mutale na zwa fulufulu - Vhukoni ha vhuinzhiniara ha matombo na u bveledza zwishumiswa uri hu shumiwe kana hu koriwe nga fhasi ha tsireledzo: u bveledzwa ha maitele maswa na zwishumiswa u thivhela mithuthubo fhasi ha mavu na u fhungudza muya une wa nga sa mufhiso, buse na muhasaladzo, na u khwinisa vhubveledzi ha maimo o tsireledzeaho nga maitele a zwa migodi na u bveledza zwishumiswa na nḓila dza ndinganyiso lwa tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu kha nzudzanyo ya zwa migodi.
> CSIR: ṱhoḓisiso - Maḓi , Vhupo na zwa Madaka- Thekhinolodzhi dza ndingo ya vhupo na vhulanguli, zwishumiswa zwa fhethu, zwa maḓaka na zwibveledzwa zwa ḓaka/ miri, zwishumiswa zwa ndangulo ya, mveledziso dza phendelashango na zwishumiswa zwa lwanzhe.
> Thekhinolodzhi kha vhafumakadzi vha re kha zwa mabindu - Muvhuso wa Afrika Tshipembe, kha Muhasho wawo wa zwa Vhuvhambadzi na Mamaga, wo sumbedza muhumbulo wawo wa u alusa vhafumakadzi vha re kha zwa mabindu nga u bveledza Mbekanyamushumo ya Lushaka ya zwa Thekhinolodzhi ya Vhafumakadzi vha re kha zwa Mabindu (TWIB). TWIB ndi tshithu tsho thomiwaho tsho livha kha uri hu vhe na u kona u swikelela zwa saintsi na thekhinolodzhi kha vhafumakadzi vhane vha vha kha zwa vhubindudzi nga maanḓa a vha mabindu maṱuku , a vhukati na vhane vho no vha nṱha (dziSMME). Ndi Mbekanyamushumo ya lushaka ine ya itiwa nga vha Muhasho wa Zwa Vhubindudzi na Zwa Mamaga (dti).
> Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani (SA Measurement-Based Quality System (SQAM) - Tshikalo tsha Afrika Tshipembe tsha maitele a vhunzani (SQAM) ndi tshikalo tsho ḓisendekaho kha maitele a vhunzani ha vhukuma u bva kha maṅwalo a muvhuso a u ita uri hu vhe na u ṋaṋisana kha mabindu nga u angaredza Afrika Tshipembe.
> SABS: Nyolo ya Pfunzo (U olwa ha pfunzo), U alusa na Thikhedzo ya Mveledziso ya Zwibveledzwa zwiswa - Tshiimiswa tsha SABS tsha zwo ṅwaliwaho tshi kombetshedza mvelaphanḓa ya ikonomi na thekhinolodzhi Afrika Tshipembe nga u alusa zwine zwa wanala kha zwo ṅwaliwaho nga ha muhumbulo wa u khwinisa u bvela phanḓa ha vhathu vhoṱhe . Zwo ṅwaliwaho zwa tshiimiswa tsha SABS zwo livha / sedza kha Pfunzo yo ṅwaliwaho, Mamaga na Mafhungo, zwa katela zwikimu zwo vhalaho zwa pfufho na khandiso dzo ṅwaliwaho.
> SABS: Mafhungo a Mpimo wa zwa mashango a nnḓa - Birou ya Afrika Tshipembe ya Senthara ya zwa Mpimo wa Mafhungo ndi hune vha thoma hone kha mafhungo a pimiwaho. I ṋekedza phimo dzi fhiraho 500 000, zwo tiwaho, dzikhoudu dza mashumele na ndingo dza maitele uri hu sedziwe khadzo.
> SABS: Vhunzani ha ndangulo ya vhugudisi - Vhashumi vha tshipiḓa tsha Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso vha SABS vho ḓiimisela u ḓisa tshumelo ine ya kona u swikelela ṱhoḓea dza vharengi/ khasiama na u fusha zwine vha lavhelela?
> U kona u fhaḓa vhuvhambadzi hau - dti i thusa vhavhambadzi kha u fhaḓa vhuvhambadzi havho, nga u engedza vhuimo havho ha u bveledza zwibveledzwa zwi vhambadzeaho nga kha mbekanyamushumo ya TIDP ya ndangulo ya Ntsika. Mbekanyamushumo i tendela vhavhambadzi vha tshi khwinisa zwibveledzwa zwavho, maitele a vhubveledzi, maimo a mpimo, mapakele na ṋaṋisana na miṅwe mimaraga.
> Tshumelo dza nyeletshedzo ya zwa vhuvhambadzi - dti i eletshedza uri vha nga vhambadza hani zwibveledzwa zwine zwi nga swika 31 yo sumbedziwaho kha dziFAQ ine ya vha na phindulo dzi elanaho na maitele a vhubindudzi na dzisekele, na mafhungo o engedziwaho sa dzikhoudu dza mbadelo, dzifomo, na maṅwalo ane a fanela u ḓadziwa.
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa ili vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu?
> Mafhungo a maraga wa zwa vhuvhambadzi - dti I ṋekedza mafhungo dzikhasitama nga ha mimaraga ya zwa vhuvhambadzi na zwifhinga, phindulo dza mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa, mivhigo ya shango, mivhigo ya dzisavei dza maraga na kubugwana kwa nyanḓano nga ha vhuvhambadzi ho vhofholowaho. Khasiama dzi o vhudziwa nga ha ṱhoḓea dza u dzhenelela kha mimaraga ya mashangoni a nnḓa na u kona u ḓivha nga ha mimaraga ya vhuvhambadzi ha zwibveledzwa zwavho. ḽikumedzwa o livha kha dziSMME, dziBEE, dziWEE, na vhavhambadzi vhahulwane, vhane vha vha vha na zwine vha wana nga u ḓivha nga ha mimaraga ine Afrika Tshipembe yo livha khayo kha zwa nyanḓano ya u rengisa na u vhambadza zwibveledzwa?
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Khithi ya ndingo ya u lugela vhuvhambadzelaseli - dti I ṋekedza mbudziso dza u ḓithusa dzine dza thusedza vhavhambadzi uri vha vhone maimo avho uri o luga naa.
> U vhambedza vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe na vharengi vha mashango a nnḓa - Ndivho khulwane ya ḽikumedzwa iḽi ndi u kwamanya vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe na dzikhamphani dza u vhona uri zwithu zwo lugela u vhambadziwa na vharengi vha mashango a seli/ a nnḓa kana vhaṱunḓi vha vhukuma. Likumedzwa i tendela vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe vha tshi alusa mimaraga yavho ya seli?
Khamphani dzoṱhe dzine dza vhona uri zwivhambadzwa zwo luga, ho katelwa dziSMME, na dziBEE, dzi nga kona u swikelela ḽikumedzwa iḽi . Vhaṱunḓi na vhavhambadzi vhoṱhe vha a lingiwa kha zwithu zwo fhambanaho ho sedzwa vhukoni havho ha u kona u vhona zwine zwa khou ṱoḓea nga muṅwe na muṅwe. Khamphani dza maimo a nṱha dzi a vhambedza zwo bveledzwaho zwiswa zwa tikedziwa. dti I o khwaṱhisa vhushaka u swikela nyanḓano yo no vha hone?
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Mbekanyamushumo dza Lushaka dza nga ha u dzhenelela ha mamaga - U dzhenelela ha mamaga ndi mbekanyamushumo ine ya oa u fhungudza zwine zwa wanala kha ikonomi na thikhedzo ya zwa vhubveledzi ha Mamaga a Afrika Tshipembe nga u shumisa tshikalo tsha muvhuso. Mbekanyamushumo ya NIP yo tiwa nga muvhuso na zwiimiswa zwo rengwaho kana zwo hirwaho sa dzikontiraka (thundu na tshumelo) dzi na zwithu zwo ṱunḓiwaho zwi linganaho kana u fhira US$ 10 wa dzimilioni?
> Nyeletshedzo dza Vharengi na vhukwamiwa ha phurofeshinaḽa - dti i langula mulayo u ṋekedzaho vharengi tsireledzo kha masia o fhambanaho. Mulayo u ṋekedza vharengi tsireledzo i bvaho kha mabindu na u ḓea ungo ndango ya maitele a khadzimiso dza masheleni, dzibannga na vharengisi vhane vha ḓea thundu nga tshikolodo khathihi na mazhendedzi a ndaka. Murengi muṅwe na muṅwe ane a nga ane a nga ṱangana na vhukonḓi maelana na zwo bulwaho afho nṱha a nga vhiga kana a oa thuso na nyeletshedzo?
> Tshikwama tsha tsenguluso ya zwiimiswa - Phurogireme ya tsenguluso ya zwiimiswa I ṋetshedza thuso ya masheleni a mveledzo ya zwiimiswa zwiswa kana u khwinifhadza zwiimiswa zwi re hone zwa u tikedza kana u shumela dzithandela ntswa dza vhubindudzi, haramudzo ya dzithandela dzi re hone dza vhubindudzi kana?
> Mphomali ya vhubindudzi ha dzitshaka - Mphomali ya vhubindudzi ha dzitshaka yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza vhoramabindu vha dzitshaka yo bindudza kha zwiitwa zwiswa zwa Afrika Tshipembe nga u lambedza vhoramabindu vha dzitshaka nga thengo ya u sudzulusa mitshini miswa na zwishumiswa u bva seli u a Afrika Tshipembe?
> Davhelo a ndaka ya mveledzo - Ndivho ya izwi ndi u fhungudza tshelede ya dzipulatifomo dza tshiendedzi na mimodele yo fhaṱwaho fhano na vhubindudzi ho engedzeaho na vhuvhambadzaseli ho engedzeaho. Zwi dovha hafhu u vhulungela vharengi tshelede nga u shumisa ṱhanziela ya phungudzelo ya muthelo wa u una kha zwiendedzi zwo no fhelaho u fhaṱwa zwi ṱunḓwaho.
> Dziphurogireme dza thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo kha zwa zwikili (SSP) ndi mphomali ya tshelede ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u sika zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa.
> Thandela dza tshiṱirathedzhi tsha zwa indasiṱiri Phurogireme I ṋetshedzana nga khando ya tshiṱuṱuwedzi nga muvhuso u gonyisa vhuimo ha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete kha mabindu a ṱuṱuwedzaho, a itaho mbuelo na a sikaho vhupfumi Afrika Tshipembe, ngeno nga thungo a tshi khou ita zwikhala zwa mushumo kha sekithara ya Indasiṱiri,
> Phurogireme ya Danida u bva kha Bindu-u-ya-kha- Bindu (Business-to-Business), Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Ndivho ya phurogireme ya Business-to-Business ndi u bveledza na u khwaṱhisa zwikhala zwa bindu na u sika mishumo ya vhoramabindu vha konaho vhe kale vha vha vho thudzelwa thungo. Izwi zwi swikelelwa nga kha thusedzo kha mveledzo ya mabindu a shumaho zwavhuḓi kha mbambadzo/vhubindudzi, zwo livhiswa kha mafhungo a vhufarakani ha bindu vhukati ha dzikhamphani dza Afrika Tshipembe na dza Danish.
> Tshikimu tsha vhoramabindu vha bvelelaho, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikimu tsha vhoramabindu vha bvelelaho tshi netshedzana nga u swika kha R100 000 i re na mutendelo u badetshelwaho phanḓa wa 4% nga ṅwaha. Tshifhinga tshi tiwaho u thoma ndi miṅwedzi ya 24, fhedzi tshi nga engedzwa luraru nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. ṱhoḓea ndi nyeletshedzo ya khadzimo?
> Tshikimi tsha tsha u ḓea maanḓa , Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikimu tsha u ḓea maanḓa tshi ṋetshedzana nga tsireledzo ya u swika kha R5m ya zwishumiswa zwa bannga nga 60%, na mutendelo u badetshelwaho phanḓa wa 2,5% nga ṅwaha. Tshifhinga tshi tiwaho u thoma ndi miṅwedzi ya 36 , fhedzi tshi nga engedzwa luvhili nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
> Khwaṱhisedzo (guarantee) ya muthu, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Ndivho ya tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya muthu ndi u konisa ramabindu u swikelela masheleni kha dzibannga dzi kwameaho kana zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni. Tshikimu tshi konisa ramabindu u swikelela masheleni nga ndivho ya u thoma, u engedza kana u renga bindu. Zwishumiswa zwi tsireledzwaho nga fhasi ha tshikimu tsha khwaṱhisedzo tsha Khula (Khula guarantee scheme) kanzhi tshi katela khadzimiso, ovairafuthi ya bannga, khirediti thendeleki (revolving credit), thengiso ya tshitolomende, khwaṱhisedzo ya bannga khathihi na khwaṱhisedzo ya u fhaḓa.
> Gwama a thirasithi ya mbueledzo a KwaZulu, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikwama itshi tshi vhetshela thungo R10m ya vhoramabindu vha KwaZulu vhane mabindu avho a vha o kwamea nga pfudzungule dza 1994. Tshikwama itshi tsho itelwa u vala u sa vha hone ha tsireledzo ya mbadelo ya tshikolodo/kholatherala ya mabindu a tamaho u thoma mishumo yavho nga huswa. Vhoramabindu vha nga vha vha kha mabindu o fhambanaho zwa zwino vha tea u ḓea vhuṱanzi ha uri ndozwo kha bindu a u thoma yo vhangwa nga pfudzungule?
> Zwiimiswa zwa khiredithi ṱhukhu - KhulaStart i shumisa maitele a vhuthihi ha tshigwada (I ḓea khadzimiso kha zwigwada - hu si muthu muthihi). Vhathu vha ḓibaḓekanya nga zwigwada zwa miraḓo ya 3-10 na u oa swikelela ṱhoḓea ya u thoṅwa ha tshigwada tshi shelaho mulenzhe. Tsha ndeme ndi uri tshigwada tshi tea u vha tsho khwaṱhaho. Khadzimiso i ya nṱha u bva kha R300-R3 500 nga muraḓo wa tshigwada. Tshigwada tshi ita tsheo, ho sedzwa mushumo wa bindu ḽithihi , uri muraḓo nga muthihi u o wana vhugai, na uri u o imela vhuḓifhinduleli hawe kha ṱhanganyelo ya tshikolodo tsha tshigwada?
> Gwama a ndaka/ndingano kha madzingu -hoea ya khombo kha lupfumo/tshelede ya u thoma bindu u tikedza dziSMME, nga maanḓa avho vha lambedzaho vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule i hone. Dzibannga Nnzhi na zwiimiswa zwa masheleni zwo thoma gwama a ndaka/ikhwithi kha zwibveledzwa zwavho?
> Vhalamukanyi vha zwa masheleni kha vharengisa zwiṱuku- Khadzimiso dza bindu na dza pfuma dzi a ṋewa nga Khula, dzine dza vha khadzimiso dzi ṋewaho dziRFI u konisa dzi dziRFI u hadzima vhoramabindu kha u thoma havho bindu. Vhoramabindu vha tea u ya kha dziRFI hu si Khula. Ndi fhedzi dzikhamphani dzi ṱoḓeaho tswikelelo ya zwibveledzwa izwi hafhu dza dovha dza vha dziRFI dzine dza nga ita khumbelo kha Khula.
> Gwama a vhafarakani ha sekithara- Gwama a vhufarakani ha sekithara i ḓea thuso ya masheleni kha vhufarakani hu re na dzifeme/madzangano ma anu u ya nṱha kha zwa u ita (zwiitwa), indasiṱiri ya zwa vhulimi kana ya IT u ṱalutshedza na u shumisa thandela dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na zwa u bveledza na u bindudza zwine zwa do bvedza phanḓa vhubveledzi havho na vhupikisani ha dzitshaka?
> Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili (SSP) ndi mphomali ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u ita zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa.
> Phurogireme ya mveledzo ya Mabindu maṱuku na a vhukati - SMEDP ndi mphomali I ṋewaho vhabindudzi vhapo na vha dzitshaka u hulisa mishumo yavho ya zwino, ho sedzwa ndaka i tendeleaho na mishumo/dzithandela.
> Tshikimu tsha mpimo, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya tshikolodo (khirediti) - Tshikimu tsha mpimo tshi ḓea tsireledzo ya u swika kha R1m ya zwishumiswa zwa bannga nga 80%, na mutendelo u badetshelwaho phanḓa nga 3% nga ṅwaha. Tshifhinga tsha tshikimu mathomoni ndi miṅwedzi ya 36, fhedzi tshi nga engedzwa luvhili nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. ṱhoḓea dza misi dzo tea.
> Gwama a khwaṱhisedzo ya phiriso ya zwa thekinolodzhi, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti -Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo ya thekinolodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓisa gwama a khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekinolodzhi u leludza tswikelelo ya dziSMME kha thekinolodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR ya u leludza tswikelelo kha theninolodzhi I ṱoḓeaho.
> Tshileludzi tsha khirediti ya khakhululo ya shango (Land Reform Credit Facility (LRCF)) - Tshileludzi tsha khirediti ya khakhululo ya shango ndi tshileludzi tsha tsha gwama a holosela a Khula Enterprise Finance Ltd, nga ndivho ya u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha sekithara ya phuraivete kha mushumo wa khakhululo ya shango. LRCF i lambedzwa nga Muhasho wa zwa Shango na European Union. Tshileludzi tshi swikelela ndivho nga u lambedza dzibannga dza mbambadzo na zwiṅwe zwiimiswa zwa khirediti u bindudza kha ndeme khulwane ya zwa vhulimi na zwa vhuendi, zwi vulelaho vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete kha zwa vhulimi, mabindu a zwa vhulimi na sekithara ya zwa vhuendi?
> Gwama a Vhupikisani - Ndivho ya izwi ndi u tendela tswikelelo ya dzikhamphani kha nḓivho ya zwa thekinolodzhi ntswa, mushumo wa mveledzo na mimakete u khwinifhadza vhupikisani havho. i o ita vhungoho ha uri dzikhamphani dzi ḓivha thekinolodzhi ntswa, dzi a i swikelela na u i shumisa u khwinifhadza vhubveledzi na u vha na tswikelelo ya khwine kha mimakete?
> Gwama a vhufarakani ha sekithara- Gwama a vhufarakani ha sekithara i ḓea thuso ya masheleni kha vhufarakani hu re na dzifeme/madzangano maṱano u ya nṱha kha zwa u ita (zwiitwa), indasiṱiri ya zwa vhulimi kana ya IT u ṱalutshedza na u shumisa thandela dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na zwa u bveledza na u bindudza zwine zwa o bvela phanḓa na vhubveledzi havho na vhupikisani ha dzitshaka?
> Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili (SSP) ndi mphomali ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u ita zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa.
> Phurogireme ya thikhedzo ya u humbulela phanḓa kha zwa indasiṱiri - Phurogireme ya thikhedzo ya u humbulela phanḓa kha zwa indasiṱiri ndi phurogireme i shumiswaho u bveledza u humbulela phanḓa kha zwibveledzwa zwa thekhinoḽodzhi kana maitele a Afrika Tshipembe ane a vha kha vhupikisani ha ḽifhasi.
> Thekhinoḽodzhi ya Zwiko zwa vhashumi zwa phurogireme ya indasiṱiri- Thekinolodzhi ya Zwiko zwa vhashumi zwa phurogireme ya indasiṱiri ndi ndambedzo ine khayo indasiṱiri na muvhuso zwa shela mulenzhe nga masheleni kha ṱhoḓisiso ya vhufarakani kha zwa akademi, nga maanḓa kha sia a vhugudisi ha matshudeni?
> Gwama a phiriso ya zwa thekhinoḽodzhi, -Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo ya thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓisa gwama a khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekhinoḽodzhi u leludza tswikelelo ya dziSMME kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR ya u leludza tswikelelo kha kha thekhinoḽodzhi I ṱoḓeaho.
Tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekhinoḽodzhi - Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓiswa ha tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekinolodzhi u leludza tswikelelo nga dziSMME kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR u leludza tswikelelo nga dzifeme kha thekhinoḽodzhi I ṱoḓeaho.
Tshikimu tsha mbambadzo ya zwa vhuvhambadzelaseli na thuso kha zwa vhubindudzi - Ndivho ya thuso nga fhasi ha Tshikimu tsha mbambadzo ya zwa vhuvhambadzelaseli na thuso kha zwa vhubindudzi (EMIA) ndi u lambedza vhavhambadzelaseli kha tshinyalelo dza mishumo ine vha i ita kha u bveledza mimaraga ya zwa vhuvhambadzelaseli ha zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe na u galatshela vhubindundzi ha dzitshaka vhuswa Afrika Tshipembe.
Magavhelo a Mveledzo ya ndaka - Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u fhungudza mutengo wa dzipulatifomo dza dzigoloi na mimodele i vhumbwaho fhano zwi tshi tevhelwa nga vhubindudzi ho engedzeaho ha zwivhambadzwaseli vhu re na nzio yo engedzeaho yapo. U ṋetshedzwa uhu hu o vhulungela vharengi tshelede nga u shumisa ṱhanziela dza phungudzo ya muthelo wa zwiṱunḓwa kha dzigoloi dzi ṱunḓwaho dzo no fhela u fhaḓiwa.
Dzizounu dza mveledzo ya zwa indasiṱiri - Dzizounu dza mveledzo ya zwa indasiṱiri (dziIDZ) ndi thundu ya zwa indasiṱiri ine ya vha na zwibveledzwa zwi si na muthelo wa zwivhambadzwaseli, u ḓea vhuendedzi ha nḓila, zwishumiswa na tshumelo dzo itwaho kha indasiṱiri ya zwivhambadzelaseli. Kanzhi zwi vha hone tsini na vhuimangalavha na vhukavhabufho u leludza tswikelelo I mimaraga ya seli?
Mafhungo a dzisekithara/Indasi.
Zwiimiswa zwa Vhuendedzi na?
Zwiko zwa vhugan?
U bindudza vhukoni nga tshelede yo hadzimiwaho nga fulufhelo?
U bindudza kha zwa IT nga tshelede yo hadzimiwaho nga fulufhelo?
Zwa vhuinzhiniere, vhuo?
Maitele a u un?
Zwigwada zwa dzangalelo?
Pfanelo dza vharengi ndi mini?
> Koporasi ya Mveledzo ya Indasi?
> Bodo ya u gembu?
> Bodo ya Lushaka ya?
> Khoro ya Vhulangi ha khadzimiso ya tshelede?
Dzangano a mbambadzo?
Thivhela u dampa/la.
Ndaulo ya zwa u un?
Mvelaphanḓa na Vhuo?
Ndaulo ya zwa u un?
Zwa vhuendedzi ha dzi?
7.20 Manyeu a khandisoManye?
U kona u shuma khumbelo yavho ya mafhungo nga kha Mulayo wa tswikelelo ya mafhungo, kushumele ku tevhelaho ku?
Sa zwo laelwaho nga Mulayo, tshelede i linganaho R35 i tea a na khumbelo ya mafhungo. I nga badelwa nga tsheke, tshelede (arali nga tshanḓa) kana i dzheniswe kha akhauntu ya bannga ya dti (vhuanzi ha diphositi vhu tea u?
Muofisiri wa mafhungo wa dti u ṱanganedza na u ita uri khumbelo i vhe yone u vhona arali mafhungo a ṱoḓeaho a hone kha dti. Khumbelo i a ṱanganedzwa, ya hanwa kana ya fhiriselwa kha vhafari vhone vha mafhungo a ṱoḓeaho. Thendelo I rumelwa kha muhumbeli u khwaṱhisa vhuimo ha khumbelo.
Arali khumbelo ya ṱanganedzwa, dti I o kuvhanganya na u lugisa mafhungo na u shumisa thengo yo teaho. Thengo I o shumiwa hu tshi tevhedzwa par 7.6?
Muhumbeli u o ḓivhadzwa nga ha phedzo ya khumbelo na mbadelo yo teaho u badelwa dti?
Nga murahu ha musi mbadelo yo ambiwaho kha ḽiga a 4 yo no ṱanganedzwa (hu tshi tevhelwa kushumele kwo bulwaho kha Khando 1), mafhungo a netshedzwa muhumbeli?
Ḓiresi ya poso kana nomboro ya fekisi ya muhumbeli.
Muhumbeli u tea u amba uri u oa mafhungo a tshumiso kana tsireledzo ya pfanelo, na u amba nga vhu lushaka lwa pfanelo dzine dza tea u tsireledzwa. Hafhu, muhumbeli u tea u vhea khagala uri ndi ngani rekhodo idzi dzi dzone dzo teaho u tsireledza pfanelo iyo/idzo.
Tshiimiswa tshi o shumisa khumbelo kha maḓuvha a 30, nga nnḓani ha musi muhumbeli o amba tshiitisi, tshine tsha o fusha muofisiri wa mafhungo, uri nyimelo i amba uri tshifhinga tsho ambwaho afho nṱha tshi si tevhelwe. Tshifhinga tsha maḓuvha a 30 ane ngao tshiimiswa tsha o tea u ita tsheo ya uri i tenda kana u hana/lamba khumbelo tshi nga engedzedzwa nga tshiṅwe tshifhinga tshine tsha si vhe tshinzhi kha maḓuvha a furaru arali khumbelo i ya mafhungo manzhi, kana arali khumbelo i tshi oa u oa mafhungo a re kha iṅwe ofisi ya tshiimiswa na uri mafhungo a nga si wanale nga tshifhinga tsha u thomani tsha maḓuvha a 30. Tshiimiswa tshi o ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali hu tshi nga vha na nyengedzedzo I ṱoḓeaho.
Arali khumbelo ya itelwa muṅwe muthu, muhumbeli u tea u ḓisa vhuṱanzi vhu sumbaho vhuimo vhune a vha khao kha u ita khumbelo u fusha muofisiri wa mafhungo.
Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo I ṱoḓeaho nga mulandu wa u sa kona u vhala na u ṅwala kana vhuhole, muthu uyo a nga ita khumbelo nga mulomo. Muhumbeli u tea u badela tshelede i ṱoḓeaho, phanḓa ha musi hu tshi nga thoma u shumiwa.
Mbadelo ya khumbelo, ine ya o vha mbadelo ya tshilinganyo; na mbadelo ya tswikelelo, ine ya tea u shumiwa nga u sedza thengo ya u bveledza hafhu, u ṱoḓisisa na ya tshifhinga na thengo, hafhu na thengo ya poso?
Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa nga muofisiri wa mafhungo, muofisiri uyo, nga nḓivhadzo, u o oa muhumbeli ane a si vhe muhumbeli nga tshivhili, u badela mbadelo I ṱoḓeaho (arali i hone) phanḓa ha musi hu tshi shumiwa khumbelo?
Arali u oa rekhodo ho no itwa na ndugiselo ya rekhodo i khagala, hu tshi katelwa na ndugiselo dza u vha hone ha fomo ya khumbelo, hu tshi oa tshifhinga tshinzhi u fhirisa tsho tiwaho kha milayo ya uyu mushumo, muofisiri wa mafhungo u o ḓivhadza muhumbeli u badela diphosithi ya mbadelo ya tswikelelo, ine ya o tea u badelwa arali khumbelo i tshi tendelwa?
Muofisiri wa mafhungo u o fara rekhodo u swika zwenezwo musi muhumbeli o no badela mbadelo yo sumbedzwaho kha ṱhumetshedzo 2?
Muhumbeli ane khumbelo yawe ya tswikelelo ya rekhodo ha vha yo tendelwa, u tea u badela mbadelo ya tswikelelo ya u bveledza hafhu na u oa na u lugisa, hafhu u itela tshifhinga tshiṅwe tshi ṱoḓeaho tshi fhiraho tshifhinga tsho tiwaho tsha tsha u ṱoḓea na u lugisa rekhodo uri i bvele khagala, zwi tshi angaredza u ita ndugiselo dza u ita uri i vhe hone nga nḓila yo humbelwaho?
Arali diphosithi yo badelwa u ya nga khumbelo ya tswikelelo, i songo tendelwaho, muofisiri wa mafhungo a kwameaho u o vhuisela murahu diphosithi kha muhumbeli?
U tevhela ndivho ya tshipiḓa 22(2) tsha Mulayo, zwi tevhelaho zwi?
Khophi ya bugupfarwa sa zwo kha mulayo 5(c) (khophi Iṅwe na iṅwe ya siaṱari.
Kha khopi Iṅwe na iṅwe yo phirinthiwaho kha siaṱari a vhuhulu ha A4 i re kha khomphutha kana nga nḓila ya ieki?
Fothokhophi iṅwe na iṅwe ya siaṱari.
Kha khophi iṅwe na iṅwe yo phirinthiwaho kha kha siaṱari a vhuhulu ha A4 i re kha khomphutha kana nga nḓila ya ieki?
Muwalululo wa zwifanyiso kha siaari?
U oa na lugisa rekhodo i bviselwaho khagala, R15,00 nga iri kana tshipiḓa tsha iri, hu sa katelwi iri ya u thoma, I ṱoḓeaho kha u o?
Tshelede ya tshumelo nga poso i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u poselwa muhumbeli. Tshelede ya tshumelo nga poso i ya nga mutendelo/muthelo wa tshumelo ya vhukule ha fhethu.
Tsireledzo ya tshidzumbe tsha muthu wa vhuraru, ine ya o katela u bululwa hu si hone ha mafhungo a muthu?
> u bululula mafhungo a tshidzumbe kha tshiimiswa, arali u bululula hu tshi nga ḓisa khombo kha nyambedzano kana vhupikisani kha zwa vhuvhambadzi.
Mafhungo a vhuṱoḓisisi a tshiimiswa ane u dzumbululwa hao hu nga vhea khagala vhune ha tshiimiswa, muṱoḓisisi kana mafhungo ane ha ha khou ṱoḓisiswa ngaho hune ha o kon?
Khumbelo ya mafhungo i si na vhuḓiimiseli kana i fhelisaho mbilu, kana i katelaho u sa livha kha zwiko zwo teaho i o haniwa?
u dzhiiwa hu tshi tevhelwa tshipiḓa 22, 26(1) kana 29(3), nga ha muhumbeli a re na ndangulo yo teaho.
Tshiimiswa/muthu wa vhuraru a nga dzhenisa aphili ya ngomu ya tsheo yo itwaho nga muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso o ambwaho ngae kha phara (a) ya halutshedzo ya tshiimiswa tsha muvhuso kha Khethekanyo 1 ya u tendela khumbelo ya tswikelelo?
> arali nḓivhadzo kha muthu a itaho aphili i sa ṱoḓei, nga murahu ha musi tsheo yo itwa i tea u rumelwa kha muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso a kwameaho kha Ḓiresi yawe, nomboro ya fekisi Ḓiresi ya e-mei?
> arali, u engedzedza kha phindulo yo ṅwalwaho, muitaaphili u tama u ḓivhadzwa nga tsheo ya aphili ya ngomu nga nḓila ifhio na ifhio, u tea u amba nḓila na u ḓea zwidodombedzwa zwo teaho uri a?
> arali zwi tshi tea, i tea u tevhelwa nga mutendelo wo teaho wa aphili hafhu u tea u toolola Ḓiresi ya poso kana nomboro ya fekisi.
Muhumbeli a dzhenisaho aphili ya u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo u tea u badela mutendelo u ṱoḓeaho wa aphili (arali u hone).
Arali mutendelo u ṱoḓeaho wa aphili u tshi tea u badelwa, tsheo ya aphili i nga vhetshelwa thungo u swikela mutendelo u tshi badelwa.
> hafhu arali aphili i malugana na u hanelwa kana u tendela tswikelelo, dzina, Ḓiresi ya poso, nomboro ya luṱingo na ya fekisi na Ḓiresi ya e-meili, na tshifhio kana tshifhio tshine tsha vha hone, tsha muthu wa vhuraru ane a tea u ḓivhadzwa nga ha khumbelo.
Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu ya AfrikaTshipembe, kha Ḓuvha a u fhedzwa ha bugupfarwa iyi, yo vha i saathu u ita gaidi yo ambiwaho kha Tshipiḓa 10 tsha Mulayo. Gaidi I o katela mafhungo ane a a nga ṱoḓea nga muthu a tamaho u shumisa pfanelo dzo ambiwaho kha Mulayo?
kha Yuniti ya PAIA MUHASHO WA VHUOESI NA MA?
Ḓiresi ya e-meii: PIAI@sahrc.org.
Tshipiḓa tsha 10 tsho thoma u shuma nga a 15 Luhuhi 2002 u ya nga Mulayo 187. U ya tshipiḓa 10 tsha PAIA, SAHRC yo ṋewa miṅwedzi ya fumimalo (18) ya u ṅwala Gaidi u bva nga Ḓuvha e ya dzheniswa tshumisoni. Gaidi I o vha hone phanḓa ha Ṱhangule 2003?
dti i amba na vhafaragwama kha zwa vhuita phoḽisi ya zwa Mbambadzo & Indasiṱiri nga kha miṱangano, maṅwalwa, na mafulo a vhudavhidzani nga kha zwiimiswa zwo teaho lwa mulayo sa Khoro ya Lushaka ya mveledzo ya zwa ikonomi na zwa mishumo [National Economic Development and Labour Council (NEDLAC)], Komiti ya phothifolio ya Mbambadzo na indasiṱiri (Trade and Industry Portfolio Commitee), Bodo ya zwa mithelo na mbambadzo (The Board of Tariffs and Trade), Komiti ya zwa Maitele a bindu na zwa vharengi (Business Practices and Consumer Affairs Commitee), na zwiṅwe. Nga tshifhinga tsha tshumisano iyi, vhafaragwama vha shela mulenzhe, vha ṱanganedza ṱhalutshedzo na u ṱuṱuwedza dziphoḽisi na dziphurogireme dzi laulwaho nga dti.
Vhafaragwama ho sedzwaho khavho kha u shela mulenzhe nga tshifhinga tsha mi ango i angaredzaho zwigwada zwapo zwo fhambanaho sa mabindu, zwa mishumo, mazhendedzi a muvhuso na mihasho na madzangano a vhadzulapo?
U shuma ha tshumisano na vhafaragwama hu elwa luthihi nga ṅwaha nga kha ṱhoḓisiso ya vhafaragwama na nga u khwinifhadzwa ha khwaḽithi na kushumele kwa zwiesthedzwa zwa dti, zwi ḓiswaho nga tshumisano na vhafaragwama?
(Khethekanyo 18(1) ya Mulayo wa Phiriso ya Tswikelelo ya Mafhungo, 2000 (Mulayo vhu.
Khumbelo yo ṱanganedzwa nga (bulani maimo, dzina na tshifani tsha muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo) nga a (datumu) ngafhi (fhethu)?
Mutendelo wa khumbelo (arali u hone): R.
Diphosithi (arali i hone): R.
Mutendelo wa tswikelelo: R.
Zwidodombedzwa zwa muthu a humbelaho tswikelelo ya rekhodo zwi tea u ṋewa afho fhasi.
iresi na/kana nomboro ya fekisi ya Riphabuḽiki i hune mafhungo a tea u isiwa i tea u ṋewa.
Vhuanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho, arali zwi tshi ṱoḓea, vhu tea u nambatedzwa?
Ḓiresi ya e- mei?
Kha vha ḓee zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa rekhodo ine khumbelo ya tswikelelo ya khou itelwa, zwi tshi angaredza na nomboro ndaula arali i tshi ḓivhea, u konisa u wanala ha rekhodo.
Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi sa lingani, vha humbelwa u bvela phanḓa kha foḽio ya thungo ine vha o i nambatedza kha fomo iyi. Muhumbeli u tea u saina foḽio dzoṱhe dza nyengedzedzo?
Khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo, nga nani ha rekhodo i re na mafhungo a vhuḓe nga ha tshiimiswa, I o shumiwa fhedzi nga murahu ha musi mutendelo wa khumbelo wo no badelwa?
Vha o ḓivhadzwa nga mutengo u teaho u badelwa sa mutendelo wa khumbelo?
Mutendelo u ṱoḓeaho wa tswikelelo kha rekhodo u ya nga nḓila ya tswikelelo i humbelwaho na tshifhinga tshi pfalaho tshi ṱoḓeaho u oa na u lugisa rekhodo?
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuhole u vhala, u sedza kana u thetshelesa rekhodo nga kha nḓila ya tswikelelo yo ambiwaho kha 1 u swika 4 afho fhasi, kha vha bule vhuhole havho vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya kho ṱoḓea ngayo.
U tshimbilelana na khumbelo yavho ya tswikelelo nga nḓila yo ambiwaho zwi nga bva kha nḓila ine rekhodo ya khou wanala ngayo.
Tswikelelo nga nḓila i humbelwaho i nga kha i haniwa nga zwiṅwe zwifhinga. Arali zwo ralo, vha o ḓivhadziwa arali thendelo I tshi o ṋewa nga iṅwe nḓila,
Mutendelo u ṱoḓeaho wa tswikelelo kha rekhodo, arali u hone, u o bva kha nḓila ine tswikelelo ya khou owa ngayo?
Arali rekhodo i kha khomphutha kana nga nḓila ya eekhi?
Arali vho humbela khophi ya rekhodo kana yo walululwaho (afho nṱha), vha tama u poselwa iyo khophi?
Mbadelo ya u posa I o ṱoḓea.
Kha vha ḓivhe uri arali rekhodo i siho nga luambo lune vha lu funa, tswikelelo i nga tendelwa kha luambo lune rekhodo ya vha hone ngalwo.
Vha o oa rekhodo nga luambo lufhio?
Vha o ḓivhadzwa nga u tou ṅwala uri khumbelo yavho yo tendelwa/haniwa. Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila, vha humbelwa u bula iyo nḓila na uri vha ḓee zwidodomedzwa zwo teaho u konisa u swikelela khumbelo yavho?
Vha o oa u ḓivhadzwa nga ha tsheo malugana na khumbelo yavho ya tswikelelo kha rekhodo?
Yo sainiwa nga ḓuvha.
Khethekanyo 75 ya Mulayo wa Phiriso ya Tswikelelo ya Mafhungo, 2000 Mulayo wa vhu.
Zwidodombedzwa wa muthu a itaho aphili ya ngomu zwi tea u ṋewa afho fhasi.
Vhuanzi ha vhuimo vhune aphili ya khou itwa khaho, arali zwi tshi ṱoḓea, vhu tea u nambatedzwa?
Arali muiti wa aphili a muthu wa vhuraru hu si muthu o thomaho na khumbelo ya mafhungo, zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi tea u ṋewa kha C afho fhasi.
Nomboro ya vhu?
Ḓiresi ya e-mei?
Tsheo ya malugana na mutendelo wo teaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo.
Tsheo u ya nga khethekanyo 29(3) ya mulayo wa u hana tswikelelo nga nḓila yo ṱoḓiwaho nga muhumbeli.
Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi sa lingani, vha humbelwa u bvela phanḓa kha foḽio ya thungo ine vha o i nambatedza kha fomo iyi?
Vha tea u saina foḽio dzoṱhe dza nyengedzedzo.
Vha o ḓivhadzwa nga u tou ṅwala nga ha tsheo malugana na aphili yavho. Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila, vha humbelwa u bula iyo nḓila na uri vha ḓee zwidodomedzwa zwo teaho u konisa u swikelela khumbelo yavho?
Yo sainiwa ḓuvha.
Aphili yo ṱanganedzwa nga?
Aphili i fheletshedzwa nga zwiitisi zwa tsheo ya muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo na, hu ṱoḓeaho, zwidodombedzwa zwa muthu wa vhuraru ane rekhodo ya tshimbilelana naye, i iswe nga muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo kha ndangulo yo teaho.
<fn>ven_Article_National Language Services_Bugu ya vhugudisi ha.txt</fn>
Notsi kha bugu hei ndi dza u thivhela vhone na vhashumisani kha u vhaisala kana u lwala musi vha tshi khou shuma kha thandela hei.
Nga thuso yavho ri nga fhaḓa thandela hei hu si na muthu o huvhalesaho.
Tshibugwana hetshi tshi katela milayo ya u angaredza ine muthu muṅwe na muṅwe a tea u i tevhela.
Vhashumi vhoṱhe kha thandela hei ndi vha ndeme. Ndi vha ndeme kha khamphani na kha miṋa yavho.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha mushumoni ho tsireledzeaho nahone hu re na mutakalo wavhuḓi, na u vha na pfanelo dza u ya hayani a tshi bva mushumoni o takala nahone a songo huvhala Ḓuvha iwe na iwe?
Hetshi ndi tshone tshipikwa tshihulwane tshine ra lwela tshone, nahone ri khou tenda uri hezwi zwi nga swikelelea nga vhuḓiimiseli ha tshigwada musi vhathu vhoṱhe vho ḓidzhenisa khazwo.
Sa mutholi, ro ḓiimisela u nekedza vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho nahone hu re na mutakalo na zwishumiswa zwo teaho. Ro zwi vhona zwauri mutakalo na tsireledzo ndi zwa ndeme u fhira dzimbekanyamushumo na dzimbadelo. Masiandoitwa a u huvhala a vhanga u lozwea ha tshelede kha muthu na kha thandela.
Sa vhashumi, ro ḓiimisela u shuma na u ḓifara zwavhuḓi nahone ro takala muvhilini tshifhinga tshoṱhe.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo na mushumo wa u fhelisa na u dzudzanya fhethu hu songo tsireledzeaho kana mulayo.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou shuma kha thandela hei u na vhuḓifhinduleli kha ene mune ha u thivhela mafuvhalo, vhaḓwe vhashumi na tshitshavha nga u angaredza.
Vha fanela u tevhedzela milayo ya mtakalo na ya u tsireledzea ine ya wanala kha iyi bugu.
Vha fanela u tevhedzela ndaela dzoṱhe dza mutakalo na u tsireledzea dze vha nekedzwa nga muhulwane kana nga vhaḓwe vhaofisiri vha zwa mutakalo na tsireledzo.
Vha fanela u vhala na u tevhedzela saini (tswayo) dzoṱhe dza mutakalo na vhutsireledzi dzo vhewaho fhethu henefho. Tshaka dza dzo fhambanaho dza mutakalo na tsireledzo dzi hone kha bugu hei.
Arali vha vhona muṅwe muthu a tshi khou ita zwine zwa nga vha nga khombo, vha fanela u mu kaidza na zwenezwo. Arali a isa phanḓa, vha fanela u ḓivhadza muhulwane wavho kana muofisiri wa mutakalo na tsireledzo.
Muṅwe na muṅwe a sa ṱhonifhi milayo ya mutakalo na tsireledzo, ndaela kana tswayo, a nga kha i bviswa fhethu henefho kana a pandelwa?
Arali vha si na vhuṱanzi, kha vha ambe na muhulwane wavho.
Kha vha ambare zwitsireledzi zwa nḓevhe arali hu na luswayo lu sumbedzaho uri vha fhethu hune ha ṱoḓea tsireledzo ya nevhe, kana vha fhethu hune ha vha na phosho khulwane?
Kha vha shumise zwishumiswa zwa mutakalo na u tsireledzea zwa tshipentshela vhutsireledzi arali vha tshi khou shuma fhethu ha khombo kana hu songo tsireledzeaho.
Kha vha vhige u xela kana u tshinyala ha zwishumiswa zwa mutakalo na tsireledzo kana zwiambaro zwa u tsireledza nga u ṱavhanya kha muhulwane kana muofisiri wa mutakalo na tsireledzo.
a hu na zwikhukhulisi zwine zwa?
Arali vha tshi khou shumisa tshishumiswa tshine tsha shumisa maanḓa a mu?
zwa u fara ngazwo a zwo ngo vu?
tshezela dzi si na ṱhoho ya tshivhumbeo tsha ngowa?
Ndi vhathu vho zwi gudelaho fhedzi vhane vha shumisa kana u lugisa thulusi na zwishumuswa.
Musi vha saathu u lugisa kana u vhekanya zwavhuḓi mutshini, KHA VHA IME na u dzima mutshini.
Vha songo shumisa muya wa khomphresa u ṱanzwa zwiambaro, nahone vha songo u livhisa kha muṅwe muthu.
A vho ngo tendelwa u shumisa tshishumiswa na tshithihi kana tshiendedzi nga nnḓa ha musi vha na ndugelo na u newa maanḓa a u ita zwenezwo.
Vha songo vhanga mulilo!
Kha vha ṱhonifhe luswayo a hu dahiwi?
Kha vha wane fhethu ha tsini hune zwidzimamulilo zwa wanala hone, na uri zwi shumiswa hani.
Vho no fhedza u tshi shumisa kha vha tshi vhee tsini na mairomo amethala, kana u zwi la?
Tshishumiswa tsha u Tsireledza Muthu tshi fanela u ambarwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi fara dzikhemikhala.
Kha vha dzudzanye uri hu vhe na muthu wa vhuvhili, o ambaraho zwiambaro zwo teaho zwa u tsireledza, ane a o ima henefho tsini u itela u thusa arali ha vha na tshiimo tsha shishi?
Kha vha ḓivhadze zwine vha khou ṱoḓou ita kha mulanguli wavho kana kha nnḓu ya ndangulo u itela u dzudzanya thuso ya shishi arali i tshi nga ṱoḓea.
Kha vha ḓivhadze u huvhala huṅwe n huṅwe, naho hu huṱuku kha senthara ya zwa dzilafho kana mulanguli.
Musi vha tshi khou bvisa khemikhala ya bwindi, kha vha vhe na phaiphi i re na maḓi tsini u itela tshifhinga tsha shishi.
Vha songo shumisa tshumiswa tsha muḓagasi musi tshi saathu u ḓoliwa nga muthu o teaho uri tsho tsireledzea.
Vha songo shumisa thulusi dza muḓagasi kana tshishumiswa vho ima maḓini,
Vha songo vala nḓila dza u bva musi hu na mulilo kana ndila dza vhuendi nga dzi thulusi kana zwishumuswa.
Vha songo vhea materiala a si tsheenaho mushumo kha zwiepisina kana nḓilani.
Mulilo na zwi?
Refer back to S.A.N.
Vha songo shumisa ḓeri na mi?
Vha songo ima kana mutshini muṅwe na muṅwe une vha khou shuma ngawo tsini hu swikaho mithara dza 3,5 na khebu?
Kha vha ime!! Musi vha tshi khou sendela tsini na dzikhebu?
Arali vho tea u shuma tsini na khebuu ya muḓagasi, kha vha humbele mulanguli wavho uri a vha thuse. Vha songo isa phanḓa vha songo wana ngeletshedzo i bvaho ha mulanguli?
Vha songo namela kha tshishumiswa tshi tshimbilaho kana tshiendisi tsha u fhaḓa nga nnḓa ha musi vho tendelwa u ita ngauralo. Vhatshimbidzi kana vhareili vhoṱhe vha tea u vha na ḽaisentsi yo teaho ya u reila.
Kha vha wane dzilafho na zwenezwo naho fuvhalo i ḽiṱuku, na u vhona uri mafuvhalo oṱhe o vhigiwa?
Kha vha nwe hune ha vha na maḓi a u ṱwa kana fhethu ho sumbedzwaho uri ndi Mai a u nwa?
Vha so ngo thithisa zwishumiswa zwa mutakalo na vhutsireledzi!
Tshikhafula a tshi nga itiwa, u vhekanywa kana u vhofhololwa hu na muthu o teaho o tholiwaho nga rakon?
Tshikhafula tshi songo khwaṱhaho a tshi ngo fanela u shumiswa, nahone arali tsho tshinyala tshi tea u lugisiwa kana u vhigiwa kha muthu o teaho.
Magokoko a si na tshithu, makasi kana zwidina a zwo lugela u tika tshikhafula. Fhethu ha u shumela a hu ngo fanela u fhaṱelwa nṱha ha huṅwe fhethu ha u shumela hafhu.
U shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho ho iledzwa.
Arali vha tshi khou shuma nga tshikhafula tshine tsha vha na vhunṱha ha mithara 2, nahone hu si na zwa u farelela, vha fanela u ambara bannda?
Zwikhafula zwoṱhe zwi fanela u vha na tswayo dza zwikhafula dzazwo tsireledzea kha u shumisa na a zwo ngo tsireledzea kha u zwi shumisa?
Tsinde a tshiṱhopho.
Kha vha vhone uri nga matungo a fhethu a hu na matheriala kana tshishumiswa.
a na zwikambi na zwidzidzivhadzi nga nnḓa ha musi zwi zwo randelwaho, naho zwo ralo vha?
u ḓana dziphosiṱara kana dzifu?
Dzina nga vhuḓalo.
Dzina a Rakon?
Dzhenela tsumbamushumo dza holo ya fhethu na u ṱanganedza tshibugwana tsha fhethu ha vhashumi na milayo nga u angaredza, na uri ndo vhala, na u pfesesa & u ṱanganedza zwi re nga ngomu?
<fn>ven_Article_National Language Services_Dzindivhuwo.txt</fn>
Tshitafu na matshudeni a Muhasho wa Saintsi ya Mupo vha Yunivesithi ya Rhodes kha thodisiso dzavho na thikedzo yavho ya u ¥walela tshigwada tsho ṋewaho mushumo.
Biodiversity and Conservation Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango ..
Tshitori tsha vhathu, mupo, u tshila.
Nga ha maga aya a ngeletshedzo . . ..
Tshipida tsha 1 Naa CBNRM ndi mini. .?
Tshipida tsha 3 Dzikhaedu . ..
vhashumi vha CBNRM.
vha milayo ..................................................
Mitevhe ya vhukwamani . ..
U mona na shango lothe-nga maanda kha vhupo ha mahayani na nnda ha dorobo khulwane dzi fanaho na Johannesburg na Durban na Polokwane-hu na dzimilioni dza vhathu vhane vha khou rema miri ya dakani na u vhulaha kana u zwima phukha nahone kha maitele ayo, vha khou lwela u wana ndila dza u vhulunga mupo vha tshi khou itela mirafho i daho. Vha shela mulenzhe naho hu uri vhunzhi havho a vha shumisi maipfi aya mahulwane, kha zwine ra zwi vhidza Community Based Natural Resource Management (CBNRM).
Ndila dzine vha dzi shumisa kha u ita izwo dzi na mvelelo dza ndeme kha u tsireledza mupo, muvhuso wo khwathisa muvhuso, u khwathisa vhudi ha kutshilele, u fhungudza vhushai na u vhulunga biodaivesithi. U mona na shango, dzimiḽioni dza vhathu zwa zwino vha a zwi divha zwauri hezwi zwithu zwi tea u swikelelwa ngauri lifhasi na zwithu zwine zwa tshila na u aluwa khalo zwo livhana na khaedu khulwane u bva tshifhinga tsha mi¥waha ya kalesa musi dzidinososi dzi tshi fhela.
Bugu iyi yo fara dzi¥we dza tsivhudzo na ngeletshedzo, kha avho vhaofisiri vha muvhuso wa Afrika Tshipembe, vhashumi vha NGO na vhathu zwavho-vhane vha toda u edzisa u ita mushumo wa CBNRM.
Kha khunzikhunzi dza Afrika Tshipembe, duvha li¥we na li¥we, tshigwada tsha vhafumakadzi tshi ya lwanzheni u kuvhanganya khumba dzi wanalaho matomboni. Vha tea u ita izwi uri vha kone u thogomela vhana vhavho. Kha madaka a henefho tsini vha nga pfa hu na u vundea ha matavhi a miri musi vhasadzi vha tshi khou rema miri uri vha ite maswielo uri vha kone u a rengisa zwitaratani zwa dorobo ya henefho tsini. Musi vha tshi khou ita ngauralo, vhanna vhavho vha posela mambule madini a milamboni ine ya fhira nga henefho hune vha dzula hone. Vhanna vha sia dzi¥we khovhe hayani ngeno vha tshi omisa idzo dzi¥we muliloni na vhutsi phanda ha musi vha tshi ya u dzi rengisa doroboni yeneyo nthihi.
Hu si kule nga maanda, kha lwanzhe na kha magovhani a dzithavha ane a wanala hune vha dzula hone, vhatukana vha lisa kholomo dza vhokhotsi avho. Kha maduvha eneyo, vha tangana na ṅanga dzi bvaho kha vhupo honoho vha tshi khou kuvhanganya midzi, mishonga na makwati uri vha ite mishonga. Kha ma¥we maduvha, vhalisa vha tangana na tshigwada tsha vhanna vho fara zwigidina saha dzi na tshaini. Vho dela u rema khuni uri vha kone u dzi rengisela feme dza matanda dzine dza si vhe kule na doroboni. Musi vhanna avho vha tshi khou rema miri, vha dovha hafhu vha zwima phukha dzine dza wanala dakani. Vha a dzi vhulaha vha dzi gotsha vha dzi la sa zwiliwa zwa tshiswitulo. Zwine zwa sala vha tuwa nazwo vha yo fha vha mita yavho hayani.
Musi vhalisa vha tshi ya hayani, vha fhira matanda tsini na midi yavho. Miri ya daka u mona na midi yavho yothe yo remiwa kale vha tshi itela u fhata midi yavho kana u itela khuni dzine vha bika ngadzo zwiliwa zwavho. Zwa zwino hu na miri ye ya tavhiwa tsini na hune vha dzula hone, fhethu he vhaofisiri vhane vha bva kha muhasho wa vhusimadaka vha tutuwedza vhathu uri vha tavhe miri hafhu u itela uri vha shumise yone u fhirisa u rema miri ya mupo.
Dzikhilomitha dza fumbili ntha ha bada, muvhuso wo ita vhugalaphukha. Kha mi¥waha ya kale-kale vho ita darata na madennde avhudi vha fhata na fhethu ha u bammbela. Vha disa dzithudwa na mbidi na phukha dza daka u itela uri fhethu afho hu kunge vhaendelamashango. Vha¥we vhanna vha henefho vho gudiswa sa vhalindi vha phukha u itela uri vha kone u tsireledza phukha idzi kha vhathannga vhane vha sera nga fhasi ha darata vha vhea zwilibane zwa u fasha phukha idzo. Vhafumakadzi vha si gathi vho wana mishumo ya u shuma sa dziweitha kana vhakulumagi kha lodzhi ya vhaendelamashango. Vha do wana fhethu hu ngaho sa afha u mona na shango lothe la Afrika Tshipembe, fhethu hune, nga i¥we ndila, vhadzulapo vha ditika nga tshipida tsha shango, mavu, milambo, madamu, lwanzhe-na zwithu zwa daka zwine zwa dzula afho fhethu-uri vha kone u thogomela mita yavho na u kona u tshila. Fhethu hunzhi, nga maanda hune ha si vhe na mishumo minzhi, u kana na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme nga maanda kha vhutshilo ha vhathu vha henefho u fhirisa u swikelela kha sekhitha dza ikonomi dza fomala. Kha vhathu avho mupo ndi wa ndeme u fhirisa migodi, kana dzifeme kana fhethu huhulu ha vhulimi musi zwi tshi da kha u lwa na vhushai.
Tshi¥we tshifhinga vhadzulapo vha a tsireledza zwithu zwa dakani zwine zwa mela nga henefho tsini navho vha tshi khou itela uri vhane vha vhupo vha kone u zwi shumisa kha vhumatshelo havho. Fhedzi mutsiko wa vhushai u a vha kombetshedza uri vha zwi kane na u shumisa vhunzhi na vhunzhi ha zwishumiswa zwa mupo, zwine zwa ita zwauri tshaka dza zwimela, khovhe, miri, phukha na zwi¥we zwithu zwi tshilaho zwi fhele kana zwi si tsha wanala na luthihi.
Mazhendedzi a muvhuso, dziNGO na dzisekhitha dza phuraivete zwothe zwi khou thoma dzithandela-dzi fanaho na u tavha miri, vhugalaphukha, dzimbekanyamishumo dza "mveladzaphanda" u fuwa khovhe na dzi¥we nnzhi-u itela u vhulunga zwithu izwi ngeno vha tshi khou dovha vha dzhiela ntha uri vhathu vha tea u kona u zwi shumisa.
Ndi afho hune ngeletshedzo iyi ya dzhena hone. Tshitori tshe vha tshi vhala afho ntha tshi sumbedza uri zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme u swika ngafhi kha vhathu vha Afrika Tshipembe, hu si nga ndila ya u tshila fhedzi, na u vha mutheo wa mvelele na lutendo, zwe ra fhiwa zwone nga vhadzimu vhashu hune rine, ra tea u zwi nekedza vhana vhashu.
Kha masiatari a tevhelaho a bugu iyi vha do wana mafhungo a ndeme a uri zwitshavha, muvhuso, madzangano a mvelaphanda, vhalambedzi na vha¥we vhothe vha nga shumisa hani u itela uri ifa lashu la mupo li vhulungee u itela mirafho i tevhelaho.
Vha nga vhala hafhu uri zwitshavha zwi nga kona hani u swikelela kha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa ditika ngazwo, hu si na u fhelisa zwishumiswa izwi. Vha nga kona u shumisa hani zwishumiswa nga ndila yavhudi, mvelele, vhurereli na u dimvumvusa-u fhungudza vhushai na u fhata vhutshilo havhudi. Hezwi ndi zwone zwine CBNRM ya amba nga hazwo.
Community Based Natural Resource Management (CBNRM) i khou itea kha la Afrika Tshipembe.
CBNRM. A si vhothe vhane vha si vhone zwauri vha khou ita CBNRM, nahone a si vhothe vhane vha pfesesa uri mushumo wavho kha CBNRM ndi ufhio.
Ndi ngazwo ho bveledzwa ngeletshedzo iyi. U itela uri vhathu vhothe vha kwameaho nga dzimbekanyamishumo dza CBNRM vha vhe na kupfesesele ku fanaho uri mbekanyamushumo ya CBNRM ndi mini, thodea dza thekhinikhala na dza matshimbidzele ndi dzifhio. Hu u itela uri nga kupfesesele uku, thaidzo dza CBNRM dzi nga vhewa nga ndila yavhudi, na uri hu vhe na mvelaphanda khulwane.
Mishumo na vhudifhinduleli ha vhathu vhothe vha no shela mulenzhe kha CBNRM.
Sekhitha dza phuraivete.
U engedzedza khonadzeo ya u bvela phanda kha thandela ya CBNRM.
Ngeletshedzo idzi ndi dza nnyi?
Ndangulo ya madi.
Sekhitha dza phuraivete.
Ngeletshedzo idzi dzi do vha dza ndeme kha mu¥we na mu¥we ane a kwamea nga CBNRM, nga maanda avho vhane vha kwamea nga 'mavu'-zwitshavha, vhatshimbidzi, vhaofisiri (vhashumi), na vhaiti vha dzipholisi.
Vha nga shumisa ngeletshedzo idzi kha vhuimo vhu¥we na vhu¥we ha mbekanyamushumo ya CBNRM. Dzi do vha dza ndeme nga maanda kha vhuimo ha u thoma u pulana, fhedzi na musi vha tshi vho langula na u pima mbekanyamushumo. Ngeletshedzo idzi dzi do thusa kha u wana thaidzo musi dzi tshi bvelela, na u wana ndila ya u lulamisa dzithaidzo.
Kha ngeletshedzo i¥we na i¥we kha bugu iyi, kha vha divhudzise mbudziso iyi, "Izwi ro zwi kwama naa kha mbekanyamushumo yashu Arali phindulo i "HAI", kha vha divhudzise arali vha tshi tea u zwi dzhenisa kha mbekanyamushumo yavho, na uri ndila ya khwine ya u zwi ita ndi ifhio?
TSHIPIDA TSHA 1 ndi tsha u pfesesa CBNRM-Ndi mini, ndi nnyi a kwameaho, ndi zwifhio zwine mu¥we na mu¥we a tea u zwi ita, mbuelo ndi dzifhio. Ndivho ya tshipida itshi ndi ya u fha mu¥we na mu¥we kupfesesele ku fanaho kwa CBNRM.
TSHIPIDA TSHA 2 tshi fha milayo ya u bvelela ha CBNRM. Milayo iyi ndi yone khono ya u fhata mbekanyamushumo yavhudi ya CBNRM. Mulayo mu¥we na mu¥we u na sethe ya ngeletshedzo. Mu¥we na mu¥we a kwameaho kha mbekanyamushumo u tea u pfesesa milayo iyi.
TSHIPIDA TSHA 3 tshi fha dzi¥we dza dzikhaedu dza ndeme dzo livhanaho na mbekanyamushumo dza CBNRM.
TSHIPIDA TSHA 4 tshi na Ngeletshedzo dza u shuma dza fumi dza mu¥we na mu¥we. Mu¥we na mu¥we a kwameaho kha mbekanyamushumo ya CBNRM u do wana zwauri ngeletshedzo idzi ndi dza ndeme.
TSHIPIDA TSHA 5 tshi na Ngeletshedzo dza fumithihi dza u shuma kha zwitshavha. Ngeletshedzo idzi dzo livhiswa kha mirado ya tshitshavha zwine zwa kwamea kha mbekanyamushumo ya CBNRM. Dzi do dovha hafhu dza vha dza ndeme kha mu¥we na mu¥we.
TSHIPIDA TSHA 6 tshi fha Ngeletshedzo dza fumithihi kha vhashumi.
TSHIPIDA TSHA 7 tshi fha Ngeletsahedzo dza fumiraru dza u Shuma kha Vhaiti vha Dzipholisi.
Ngeletshedzo iyi i themendela maitele a "ndangulo ya u edzisela". Hezwi zwi amba u vhea ndivho dzi re khagala na maga ane a tea u swikelelwa a musi hu tshi pulaniwa thandela. Ngauralo, u lavhelesa zwavhudi na u pima dzithandela kha vhuimo vhu¥we na vhu¥we, vha tshi khou sedza zwauri vha khou swikelela ndivho idzo. Arali vha sa ita ngauralo, vha ite dzitshanduko na dzindulamiso kha pulane yavho u itela u vhona zwauri vha kha ndila yone. Vha guda musi vha tshi khou bvela phanda, vha tshi khou khwinifhadza hune vha vhona zwi tshi todea.
Kha tshipida tsha u pulana kha vha ite zwauri vha vhe na ndivho dza thandela yavho-dzine vha toda u dzi swikelela.
"Naa pulane yashu i angaredza tshi¥we na tshi¥we tshine tsha vha na ndeme kha thandela naa?
Kha vhuimo ha u thoma u shuma, musi vho no thoma nga ha thandela, kha vha sedzuluse mvelaphanda nga vhulenda.
"Ri nga khwinisa hani thandela yashu u itela uri i kone u swikelela ndivho idzi?
"Ri nga ita mini u tandulula thaidzo iyi?
Nga iyi ndila, vha tshintsha thandela yavho musi vha tshi khou bvela phanda, vha tshi khou vhona uri i khou shuma nga ndila ye ya itelwa yone.
CBNRM ndi nga ha vhathu na vhupo honoho vhane vha vha kuvhangana uri vha tsireledze vhupo havho, madi, zwipuka na zwimela, u itela uri vha kone u shumisa zwishumiswa izwi zwa mupo kha u khwinisa vhutshilo havho na vhutshilo ha vhana vhavho na ha vhaduhulu.
Naa CBNRM ndi mini?
Vhathu vhane vha dzula vhothe kha vhupo vha thogomela zwithu zwa mupo zwine zwa wanala kha vhupo havho.
kha zwa ikonomi, mvelele na vhurereli.
CBNRM ndi ndila ya uri zwitshavha zwi shume zwothe kha u tsireledza zwishumiswa zwavho zwa mupo, na u ita uri hu vhe na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha. CBNRM yo bvelaho phanda i nga bveledza mbuelo dzo fhambanaho.
uri vha kone u vhuelwa nga zwithu izwo nga ndila ine vhana vhavho vha do diphina na u shumisa zwishumiswa izwo kha vhumatshelo havho.
Naa CBNRM zwi amba mini?
U livhiswa kha tshitshavha: Vhathu vha vhupo honoho (tshitshavha) vha a tangana uri vha ite tsheo yavhudi ya u tsireledza mupo wavho na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo kha shango lavho. Mirado minzhi ya tshitshavha i nga shela mulenzhe na u kovhekana mbuelo. Vha tshi khou shumisa ndivho ya vhupo honoho, vha bveledza thandela dza u tsireledza vhupo, madi, zwimela na zwipuka. Vhothe vha pfana kha uri vha nga shumisa hani izwi zwithu nga ndila ine ya do bveledza mbuelo kha tshitshavha, zwino na matshelo. Tshithu tsha ndeme nga CBNRM ndi tsha uri i ita uri mirado ya tshitshavha i shele mulenzhe kha u ita tsheo dza ndeme. I dovha hafhu ya sumbedza uri tsheo dzi nga shumiswa hani na dzithandela na u ita uri hu vhe na tshumelo ya tshiphorofeshinala na ndila dza u tandulula hune dza todea hone.
Zwishumiswa zwa Mupo: . Zwishumiswa zwa mupo ndi shango, mavu, madi, muya, zwimela na zwipuka. Hezwi zwithu ndi lupfumo lwa mupo kha tshitshavha. Vhutshilo ha tshitshavha ho ditika nga u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi. Arali zwi songo vhulungwa zwavhudi mirafho i tevhelaho i do wana hu si na tshithu.
Ndangulo: Vhathu vha vhupo honoho vha shumisa dzangano lo livhiswaho kha tshitshavha line la vha hone (CBO) kana vha vhumba liswa uri vha vhumbe pulane dza u thivhela zwishumiswa zwa mupo wavho na u dzi shumisa zwavhudi. Dzangano li shumela uri li wane thikedzo nga tshitshavha-mahothi alo o vulelwa mu¥we na mu¥we ane a toda u shela mulenzhe. Tshitshavha tshi dzhiela ntha dzangano sa murado u re mulayoni line la vha imelela na line vha nga kona u shuma nalo.
Kha madzangano, tshitshavha tshi a pfana nga ndivho na milayo i fanaho ine mu¥we na mu¥we a tea u i tevhedza. Vha disa thuso i bvaho nnda, ho teaho, i bvaho kha muvhuso, madzangano a mvelaphanda u fana na dziNGO na vhalambedzi. Hune ha vha na dzithaidzo kha thandela, vha guda nga vhukhakhi havho, vha khwinisa nga ndila yo teaho u itela uri thandela i kone u bvela phanda. Vha fhata tshumisano na zwi¥we zwitshavha na muthu mu¥we na mu¥we. Vha alusa ndivho yavho na vhutsila ha u langula na u bveledza zwishumiswa na zwitshavha zwavho.
Dzithandela dzine dza ita uri zwitshavha zwa mahayani zwi wane ndila ya u tshila, sa tsumbo: dzithandela dza u ita uri hu vhe na ndila dza khwine dza vhulimi, kana dzithandela dza u fhata mabindu matuku uri vhathu vha si tou ditika fhedzi nga vhulimi kana vhusimadaka kana vhureakhovhe.
Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha kha u shumisa zwishumiswa zwavho zwa mupo zwavhudi, zwi ngaho sa u fhungudza kha kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo zwine zwa sa wanalee zwavhudi u fana na khovhe kana mitshelo, u itela uri zwithu izwi zwi si shumiswe nga ndila yo kalulaho.
Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha uri zwi vhuelwe nga zwishumiswa zwa mupo ngeno vha songo zwi shumisa, u fana na thandela dza vhuendelamashango (vhaendelamashango vha a badela u dalela madaka a henefho fhethu, sa tsumbo, ngauralo a hu na thodea ya uri hu remiwe miri hu u itela uri vhathu vha kone u tshila).
Dzithandela dzine dza dzhenisa tshitshavha kha tshumisano na Bodo dza Dziphaka kana ma¥we madzangano ane a kwamea kha u tsireledza mupo, hune tshitshavha tsha vha na mavu na pfanelo dza u shumisa mavu ayo, tsha kona u wana mbuelo nga u shumisana na madzangano aya. Tsumbo ya lushaka ulu lwa thandela ndi pfano ye Tshitshavha tsha Makuleke tsha i ita na Kruger National Park.
Dzithandela dzine dza disa vhutsila kha tshitshavha uri tshi kone u langula zwishumiswa zwatsho nga ndila ya khwine.
Dzithandela dzine dza ita uri hu vhe na u shumisa mavu na zwishumiswa zwine zwitshavha zwa nga zwi shumisa tshothe kha mvelele, vhurereli na kha ndivho ya u dimvumvusa, hu tshi angaredzwa na u kona u tshila.
14 Ndivho khulwane dza CBNRM ndi dzifhio?
U khwinisa vhutshilo na tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha henefho, na u thusa u fhungudza vhushai.
U shumisa zwavhudi na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo na ekhosisiteme.
Ndi nnyi a Kwameaho nga CBNRM?
Mbekanyamishumo nnzhi dza CBNRM dzi kwama madzangano o fhambanaho na muthu mu¥we na vhathu vhane vha shumisana. Havha ndi vhone vhane vha shuma-vhathu vhane vha vha na mushumo na vhudifhinduleli kha mbekanyamushumo.
Zwitshavha- Havha ndi vhone vhashumi vha ndeme. Kanzhi tshitshavha tshi imelelwa nga dzangano line la vha hone nga tshifhinga tshenetsho- sa tsumbo, Community-Based Organisation (CBO) u fana na Development Trust kana dzangano line la zwi shumisa. Tshi¥we tshifhinga zwitshavha zwi vhumba madzangano maswa uri a langule mbekanyamushumo dzazwo dza CBNRM.
Vhatshimbidzi- Vhatshimbidzi ndi vhathu vhane vha thusa zwitshavha uri zwi vhumbe na u langula thandela na u shumisana na vhothe na tshitshavha u swika tshitshavha tshi si tsha toda thusa yavho. Kanzhi vhatshimbidzi ndi dziNGO, dzikhosalithente (vhathu vha re na zwikili zwa tshipentshela na ndivho), kana vhaofisiri vha muvhuso vhane mushumo wavho ndi 'u tshimbidza thandela dza zwitshavha', 'u bveledza tshitshavha', kana 'tshumelo ya lushaka'. Tshi¥we tshifhinga mihasho ya yunivesithi kana zwiimiswa zwa u ita thodisiso zwi nga vha vhatshimbidzi.
Vhushaka ha u shumisana na Sekhitha dza Phuraivete- Avha ndi vhoramabindu vha phuraivete. Vha anzela, sa tsumbo, u dzhenelela kha vhuendelamashango kana maitele a miri ya u ilafha. Vha disa bindu na ndivho ya thekhinikhala, na zwishumiswa zwa masheleni.
Muvhuso Wapo na Masipala wa Tshitiriki- Iyi ndi mirado ya muvhuso ine ya vha tsinisa na tshitshavha nahone i na vhudifhinduleli ha u tevhedza dzipholisi dza muvhuso dza zwishumiswa zwa mupo, kha mvelaphanda ya ikonomi ya henefho na kha u fhungudza vhushai mahayani.
Mihasho ya Vundu na ya Muvhuso wa Vhukati- Vhadzulapo vha anzela u kwama mihasho ya vundu kana ya vhukati uri i thuse tshitshavha kha u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM. Tshi¥we tshifhinga mihasho i tou ya kha zwitshavha zwa mahayani ya zwi thusa uri zwi thome mbekanyamushumo ya CBNRM. Vha dovha hafhu vha vhea milayo ya ndangulo i bvelaho phanda ya zwishumiswa zwa mupo.
Mazhendedzi a u Lambedza- Aya a anzela u vha madzangano a lifhasi ane a toda u thusa zwitshavha zwa mahayani uri zwi kone u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u bveledza mishumo.
Vhushaka ha u shumisana ndi mini?
Thandela nnzhi dza CBNRM dzi kwama vhushaka ha u shumisana. Vhushaka ha u shumisana ndi pfano vhukati ha madzangano o fhambanaho na muthu mu¥we na mu¥we uri vha shume vhothe kha thandela. Vhashumisana vha na ndivho dzi fanaho. Mishumo ya mushumisani mu¥we na mu¥we i andaniwa khayo phanda ha musi thandela i tshi thoma. Vhashumisani vhothe vha a pfana uri vha tevhedze milayo i fanaho nahone arali hu na thaidzo kha thandela, vhashumisani vha thandulula thaidzo idzo vhothe u itela uri thandela i bvelele.
Zwitshavha zwa vhahura zwine zwa shumisa zwishumiswa zwa mupo zwithihi-madaka, madi, pfulo, hatsi ha u fulela, na zwi¥we.
Mabindu a zwitshavha na sekitha ya phuraivete-nga maanda kha u alusa mabindu a vhuendelamashango.
Mihasho yo fhambanaho ya muvhuso ine ya vha kha zwishumiswa zwo fhambanaho-sa tsumbo mavu na madi, kana madaka na zwishumiswa zwa madini.
Zwitshavha, madzangano a mveledziso a ngaho sa dziNGO, na mihasho ya muvhuso- DziNGO dzi anzela u vha vhathu vhane vha shuma na zwitshavha vho imela mihasho ya muvhuso kana vhalambedzi.
Zwitshavha, mabindu a sekitha dza phuraivete na mihasho ya muvhuso- hune zwitshavha zwa vha na pfanelo dza u shumisa zwishumiswa zwa mupo, muvhuso u na vhune ha zwishumiswa , vhothe vha dzhena kha tshumisano na mabindu a phuraivete hu u itela uri tshitshavha tshi vhuelwe na zwishumiswa zwa muvhuso.
CBNRM i nga ita mini kha tshitshavha?
U thogomela zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme nga maanda tsha CBNRM- ngauri arali hu si na zwishumiswa zwa mupo, vhathu vha nga si kone u tshila. Hetshi tshi tou vha tshi¥we tsha zwipida zwine CBNRM ya ita zwone. CBNRM i nga kona hafhu u ita uri hu vhe na zwi¥we zwithu zwavhudi zwinzhi kha tshitshavha.
Thandela dza u Vhulunga mupo- Zwitshavha zwi nga kona u hirisa tshipida tsha shango lavho tsha vhupo ha vhahura ho tsireledzeaho-u fana na vhugalaphuka. Tshitshavha tshi do wana mbuelo nga u ita hezwi. Hu do dovha hafhu ha vha na mishumo ine ya do bveledzwa kha u thusa u langula na u tsireledza vhupo (vhatsireledzi vha vhugalaphukha, vhalindi, na vha¥we).
Zwi¥we zwitshavha zwo no bvela phanda, zwo no thoma vhufuwaphukha havho na vhuendelamashango kha shango lazwo.
Thandela dza Vhusimadaka- Participatory Forest Management (PFM) ndi ndila ya u tsireledza daka ine ya ita uri vhathu vha vhupo honoho vha kone u langula uri daka li shumiswa hani. Vhathu vha vhupo honoho vha nga ita khumbelo ya thendelo ya u kana zwi¥we zwishumiswa zwa mupo (mishonga, midzi, makwati, matanda, na zwi¥we) zwi tshi bva dakani.
Thandela dza Vhulimi- Zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba koporasi. Kha koporasi, mirado i shuma yothe kha u lima na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo kha shango la tshitshavha. Thuso ya muvhuso i hone - sa tsumbo, vhugudisi vhu nga nekedzwa kha zwithu zwi ngaho sa u thivhela mukumbululo wa mavu, u khwinisa fhethu ha pfulo na u khwinisa zwifuwo.
Zwitshavha zwe zwa wina murahu shango lazwo nga kha mbilo ya mavu zwi anzela u toda thuso ya u shumisa mavu zwavhudi nahone nga ndila i no vhuedza. CBNRM i nga ndila yavhudi ya u thoma, tenda ha vha na vhugudisi havhudi nga ndila dzavhudi dza vhulimi na dzi¥we ndila dza u shumisa mavu na zwishumiswa. I nga thusa hafhu vhathu uri vha wane zwikili zwa u wana mimakete ya zwibveledzwa zwavho na tshumelo.
Thandela dza Vhuendelamashango- Zwitshavha zwapo zwi nga dzhenelela kha tshumisano kana kha lu¥we lushaka lwa tshumisano na vhatshimbidzi vha vhuendelamashango. Zwitshavha zwi nga hirisa tshipida tsha mavu avho kha khamphani ya phuraivete. Khampani i na vhudifhinduleli kha fhethu ha bindu na pfano, nahone tshitshavha tshi thogomela zwishumiswa zwa mupo na ndangulo ya fhethu. Hu na muholo na mishumo ya tshitshavha.
Thandela dza Madi- Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies, tshipida tsha Water Users Associations kana vha vhumba Catchment Management Forums. Hezwi zwi toda thuso i bvaho kha mihasho ya muvhuso i fanaho na Muhasho wa zwa Madi na Vhusimadaka (Department of Water Affairs and Forestry (DWAF)) na Mimasipala ya Tshitiriki.
U Bveledza Mabindu Matuku- CBNRM i nga thusa u thoma mabindu matuku na u vhea ndila ntswa dza u wana tshelede, dzo livhiswaho kha u shumisa zwishumiswa zwa mupo nga ndila yavhudi.
U Fhata Madzangano Henefho- Zwitshavha zwi nga wana ndivho na vhutsila ha u thoma na u tshimbidza madzangano azwo kha u pulana na u langula dzithandela. Nga kha madzangano aya vha nga ita zwauri vha vha vhe na ndangulo ya mvelaphanda kha tshitshavha tshavho.
U Khwinisa Mutakalo- Dzimbekanyamishumo dza CBNRM dzi nga vha na mushumo une dza ita wone kha u khwinisa mutakalo wothe wa tshitshavha. Ndila dza vhulimi ha khwine na ndangulo ya zwipuka na vhureakhovhe zwi nga bveledza zwiliwa zwinzhi zwa mutakalo wavhudi. Mabindu matuku ane a khou tshimbidzwa zwavhudi a nga engedzedza muholo kha mita na u i thusa uri i kone u kondelela mbadelo dzi re ntha dza madwadze a fanaho na HIV/AIDS. Ndangulo yavhudi ya madaka i nga thusa u nekedza miri ya mishonga ine ya do fhelisa madwadze, thanda dza u ita dzikhofini na khuni dzine dza shumiswa dzimpfuni kha tshivhalo tshi re ntha tsha mpfu dzi vhangwaho nga AIDS. Madzangano ane a thoma mbekanyamishumo dza CBNRM a nga thusa uri hu vhe na thuso ya zwa mutakalo ine ya wanala kha muvhuso na vha¥we vhashumisani. CBNRM i nga si fhelise vhulwadze, fhedzi i nga khwinisa vhutshilo ha tshitshavha na u thusa uri tshi kone u kondelela zwine zwa nga bveledzwa nga vhulwadze.
U ita uri hu vhe na Khonadzeo ya Pfunzo na Vhugudisi - Vhaaluwa vha kwameaho kha mbekanyamishumo dza CBNRM tshifhinga tshinzhi vha toda vhugudisi uri vha khwinise zwikili zwa u vhala, u ¥wala na dzinomboro. Tshikoloni, CBNRM i nga dzheniswa kha khoso dza zwa vhutsila ha kutshilele, metse, bailodzhi na saintsi. Vhagudiswa vhane vha kha di vha tshikoloni vha nga ita mushumo muhulwane kha mbekanyamishumo dza CBNRM nga u kuvhanganya mafhungo na u thusa u lavhelesa dzithandela u vhona arali vha tshi khou swikelela ndivho. Zwikolo zwa mahayani na vhadededzi vha a shumisana zwavhudi kha CBNRM-vha nga ita uri vha kone u vha na mitangano na dziwekishopo, dzifounu na dzifekisi, zwine zwa ita zwauri vha vhuelwe kha u vhala, u ¥wala na vhutsila ha dzimbalo.
Uri vhasadzi na Vhathu vha shayaho vha vhe na vhupfiwa- Maipfi a vhasadzi, vhaswa, vhashai vha vhashai, na vhathu vho kundelwaho a vha pfiwi kha zwitshavha. CBNRM i ita uri mirado iyi yo "fhumulaho" ya tshitshavha vha kone u pfiwa. Hezwi zwi itwa ngauri CBNRM i ramba vhathu vhothe kha tshitshavha uri vha shele mulenzhe. Na uri thandela dza CBNRM dzi anzela u livhiswa kha mirado i shaesaho nahone ine ya si dzhielwe ntha kha tshitshavha-avho vhane vha vha na thodea nnzhisa.
Mimasipala yothe i na Integrated Development Plans (dziIDP)-pulane dza u bveledza vhupo ha henefho.
U tsireledza zwishumiswa zwa mupo.
Idzi ndi ndivho dzi fanaho na dza CBNRM. Nga u shumisana na Khoro dzapo na dza tshitiriki, mbekanyamishumo dza CBNRM ndi tshipida tsha IDP yapo na u vhuelwa u bva kha thuso ine muvhuso wapo, wa vundu na wa lushaka ya nga fha yone.
CBNRM a i khou bvelela fhedzi kha la Afrika Tshipembe. Musi hu na u bvelela zwavhudi kha thandela dza CBNRM kha la Afrika Tshipembe, dzi fanaho na pfano ya tshitshavha tsha Makuleke na Kruger National Park, kha mashango a vhahura, hu tshi angaredzwa zwipida zwa lifhasi, zwitshavha zwi dovha hafhu zwa thusana uri zwi vhulunge zwishumiswa zwa mupo nga ndila yavhudi, hu tshi khou itelwa uri mu¥we na mu¥we a vhuelwe. Ndivho i fanaho hu¥we na hu¥we a si ya u fhungudza vhushai fhedzi-naho zwi zwa ndeme. Dzithandela u mona na lifhasi dzi dovha dza kwamea nga zwa vhurereli ha vhathu na zwithu zwa ndeme kha mvelele na kutshilele, hu na vhutshilo havhudi. Vhathu vha khou wana zwauri CBNRM i nga shuma nahone i nga bveledza mbuelo dza vhukuma.
Muvhuso washu wo saina pfano dza ndeme ya lifhasi nga ha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai. Vha nga wana pfano idzi kha International Agreements, na kha Milayo na Dzipholisi dza Afrika Tshipembe nga ha u tsireledzwa ha zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai kha CD ya ngeletshedzo idzi kana vha nga zwi wana kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Kha khethekanyo iyi, ri do sedza milayo ya sumbe ya ndeme yo teaho kha u bveledza mbekanyamushumo ya CBNRM.
Mulayo wa 1 Ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila dzi a tevhedzwa, u fhungudza khonadzeao ya u tshinyadzwa ha mupo na ikonomi.
Mulayo wa 2 Vhubvo ha zwishumiswa zwa mupo hu a vhulungwa na u khwiniswa u itela uri zwishumiswa zwa mupo zwi nga bvela phanda na u fha vhutshilo vhathu zwa zwino na matshelo.
Mulayo wa 3 Madzangano apo, hu tshi angaredzwa na muvhuso wapo na madzangano a tshitshavha, a a shumisana zwavhudi kha u langula zwishumiswa zwa henefho hu u itela uri vhathu vha henefho na mupo zwi vhuelwe.
Mulayo wa 4 Vhathu vha wana mbuelo-ikonomi, matshilele, mvelele na vhurereli-zwi tshi bva kha u langula zwishumiswa zwa mupo zwavhudi.
Mulayo wa 5 Hu na pholisi dzavhudi na milayo nahone zwi khou shumiswa, hune zwa konadzea, nga madzangano a vhadzulapo a vhukuma na vhaimeleli.
Mulayo wa 6 Thuso i bvaho nnda i a wanala ya u tshimbidza thandela dza henefho. Ndivho ya vhathu vha henefho na tshenzhemo zwi a thonifhiwa.
Mulayo wa 7 Hu na u pfesesana havhudi kha vharangaphanda vha vhupo nahone vharangaphanda vha tikedza tshothe thandela.
U sia tshikhala tsha ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila. Vhunzhi ha midi ya mahayani i shumisa ndila dzo fhamabanaho dza u kona u tshila. Hezwi zwi vha tsireledza kha khombo-arali vha tutshelwa nga tshishumiswa tshithihi tsha u wana muholo, vha nga ditika nga zwi¥we zwishumiswa. Vhathu a vho ngo tea u ditika fhedzi nga thandela dza lushaka lwa CBNRM uri vha kone u tshila.
Kha vha elelwe zwauri a si muthu mu¥we na mu¥we ane a vhona zwishumiswa zwa mupo nga ndila i fanaho. Kha vha¥we vhathu, zwishumiswa zwa mupo zwi amba tshelede na muholo. Vha¥we vhathu vha vhona zwishumiswa zwa mupo zwi mvelele na divhazwakale. A si muthu mu¥we na mu¥we ane a do shumisa ndila ya u tsireledza mupo kha zwishumiswa zwa mupo. Vhathu vho fhambanaho vha na zwithu zwo fhambanaho zwine vha zwi dzhiela ntha.
U tutuwedza vhathu vhane vha vha na vhutsila ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe, kha vha shumise tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na zwikili. Madzangano a kha vhupo ane a kwamea kha CBNRM a tea u imelela zwigwada zwothe kha tshitshavha.
Vhathu vha bvelaphanda u ita zwauri vha kone u tshila nga ndila dzo fhambanaho. Sa tsumbo, vha lima zwiliwa, vha fuwa zwifuwo, vha rengisa makumba, vha vhada zwivhadwa, vha hira vhashumi, vha kuvhanganya mishonga, vha hada hatsi ha u fulela, na zwiliwa zwi bvaho lwanzheni, na u nekedza tshumelo ya vhuendelmashango. Vhathu a vha ditiki fhedzi nga thandela CBNRM uri vha kone u tshila.
Ndivho ya sialala na mvelele dzo fhambanaho ndi zwa ndeme. Zwitshavha zwashu zwi na vhathu vha bvaho kha mvelele dzo fhambanaho, vhe vha ita zwithu nga ndila dzo fhambanaho. Mvelele i¥we na i¥we i na ndivho ya ndeme na vhutsila vhune ya nga nekedza hone. Phambano dzi kha zwivhuya, hu si zwi si zwavhudi-vha nga engedzedza u itela uri thandela i bvele phanda.
Dzhia thandela dzine dza do fhungudza tshivhalo tsha ndila dzine dza vha hone kha vhathu dza u kona u tshila.
Dzhiela fhasi mvelele dzo fhambanaho kha tshitshavha. Vha nga humbula zwauri izwi zwi do ita uri ndangulo i leluwe, ngeno zwi tshi livhisa kha uri hu vhe na vhuleme vhunzhi.
Kha vha ite zwauri zwishumiswa zwa mupo zwi shumiswe kha u wana tshelede kana dzi¥we mbuelo. Kha vha ite uri vhathu vha pfesese ndeme ya kheshe kha zwishumiswa na zwine dzi¥we mbuelo dzine dza nga wanala kha u shumiswa zwavhudi ha zwishumiswa.
Kha vha tsirelede zwishumiswa zwa mupo. Zwa vhuya zwa fhela a hu tsha do vha na CBNRM. Kha vha vhee milayo ya uri ndi nnyi ane a do kana zwishumiswa, ngafhi nahone ndi lini hune vha nga ita ngauralo na uri ndi zwishumiswa zwingana zwine vha nga zwi dzhia. Kha vha vhee mulifho kha avho vhane vha pfuka milayo, na ndila ya vhudifari dzine mu¥we na mu¥we a nga tikedza.
Kha vha bveledze ndangulo i pfalaho ya zwishumiswa. Kha vha thome pulane i re khagala ya u tsireledza na u shumisa zwishumiswa zwa mupo. I tea u vha pulane i pfalaho ine ya nga shuma, u si mutevhe wa zwithu zwine zwa khou sokou humbulelwa. Kha vha shumise ndivho na kupfesesele kwa vhathu vha henefho kha zwishumiswa, hu tshi angaredzwa na ndivho na tshenzhemo ya vhashumisani sa dziNGO na vhaofisi vha muvhuso.
Ndangulo yavhudi zwi amba zwauri hu na zwishumiswa zwa mupo zwinzhi zwavhudi. Hu na zwimela zwinzhi zwine zwa mela kha matombo, fhethu hune ha vha na hatsi, zwimela na zwimela zwa ndeme zwine zwa mela madakani, hu na zwipuka zwa daka zwinzhi.
Kha vha vhone zwauri zwishumiswa zwa mupo a zwi khou shumiseswa. Tshifhinga tshothe hu tea u vha na u sedza zwavhudi uri zwishumiswa zwa mupo zwi kha tshiimo tshavhudi nahone a zwi khou shumiseswa. Hezwi zwi vhidzwa u pfi ndi u langula. Vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa, hu tshi angaredzwa na vha¥we kha tshitshavha vha tea u dzhenelela kha u ita tsheo ya uri ndangulo iyo vha do i itisa hani, na ndangulo yone ine. Vha songo lavhelela uri vhathu vha do tevhedza milayo arali vha songo shela mulenzhe kha u i ita. Pulane ya mbekanyamushumo yavho i tea u angaredza sisiteme ya ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo u vhona zwauri zwo tsireledzwa zwavhudi.
Kha vha tevhedze ndila ya ndangulo ya u edzisela. Kha vha vhee ndivho, vha langule vhuimo ha zwishumiswa zwa mupo na u ita tsheo nga ha nyito arali hu na tswayo dza u sumbedza thaidzo.
Kha vha vhulunge tshipida tsho teaho tsha mbuelo i¥we na i¥we i bvaho kha thandela kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo vha vhulunge vhubvo ha zwishumiswa.
Kha vha gudise vhathu u langula zwishumiswa zwa mupo. Kha vha gudise vhagudisi vho teaho, uri vha kone u vha na vhudifhinduleli kha u langula zwishumiswa zwa mupo.
Humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri vhathu vha langule na u shumisa zwavhudi zwishumiswa zwavho-vha tea u zwi shumela. Hezwi ndi zwone zwine mbekanyamushumo ya CBNRM ya vha zwone!
Fhulufhela zwauri CBNRM zwi amba u sa tevhedza mulayo. Milayo i tea u vhewa na tevhedzwa. Hu tea u vha na mulifho kha vhathu vhane vha si tevhedze milayo.
Lindela uri tshi¥we na tshi¥we tshi vhe tshavhudi vha saathu u thoma u ita tshithu-izwo a zwi nga do itea. Hu anzela u vha na dzikhombo kha thandela i¥we na i¥we-kha vha edzise u fhungudza khombo nga u pulana na ndangulo yavhudi.
U fhata madzangano a vhupo uho. Mbekanyamushumo i tea u langulwa nga tshiimiswa tsha kha vhupo kana dzangano, line la vha na vhudifhinduleli kha ndangulo na u dzhia tsheo.
Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we u a divha zwine vha tea u ita zwone kha dzangano, na vhudifhinduleli havho. Kha vha fare mitangano tshifhinga tshothe u itela uri mu¥we na mu¥we a divhe zwauri u do ita mini kha thandela, nahone u khou ita zwe vha pfana u ita zwone. Kha vha ¥wale mulayotewa, une wa sumbedza mishumo na vhudifhinduleli ha mirado ya dzangano.
Vhaimeleli vha tea u imelela zwigwada kha tshitshavha. Vhaimeleli vha tea u kwamana na u vhiga murahu kha zwigwada zwine vha khou imelela zwone.
Ndangulo yapo ya dzangano i shuma zwavhudi na u dzhiela vhudifhinduleli hayo ntha.
tshi tea u vhetshelwa thungo tsha u kwamana uho na u vhiga murahu. U imelela tshigwada zwi amba zwauri vha vha vho imela tshigwada, hu si vhone vhane.
Kha vha vhone zwauri hu na murangaphanda na tshigwada tshine tsha khou shuma kha mushumo mu¥we na mu¥we muhulwane kana sia la vhudifhinduleli.
Vharangaphanda vha tea u vha vhafhenyi-vhathu vhane vha vha na nungo, mafulufulu, tshifhinga na zwikili zwa u isa mbekanyamushumo phanda. Kha vha wane na u tikedza vhafhenyi vhaswa na u thogomela vhane vha hone. Vhathu vhane vha dzhia mushumo wa vhurangaphanda vha tea u vha na tshifhinga tsha u shuma mishumo yavho zwavhudi.
Kha vha sedzese nga maanda vhathu vha shayaho kha tshitshavha. Kha vha edzise u swikelela thodea na u tsiereledzea ha tshifhinga tshilapfu ha vhathu vha shayaho-hu na avho vhane vha shaya vhukuma. Kha vha vhee milayo i re khagala u itela uri mu¥we na mu¥we a kone u shela mulenzhe. Kha vha ite zwauri maipfi a vhashai na vhane vha si kone u di ambela, nga maanda vhasadzi na vhaswa, a a pfiwa.
Kha vha diimisele u fha maanda manzhi na ndangulo kha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa. Musi vho no wana vhugudisi na vhutsila zwo teaho, vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo vha tea u vha vhone vhane vha tshimbidza mbekanyamushumo, u ya nga u kona havho.
Kha vha vhee vhuimo hu re khagala kha pfanelo dza mavu na zwishumiswa. Kha pulane ya ndagulo yavho na mulayotewa, kha vha sumbedze zwavhudi zwine vhathu vha tea u ita zwone phanda ha musi vha tshi wana pfanelo dza u shumisa mavu na zwishumiswa. Kha vha wane thuso ya mulayoni ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u ita vhuimo hovhu, arali zwo tea.
Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na mavu.
Vha tea u ita zwauri vhathu vha vhe na tshifhinga na u shuma nga maanda kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Vha nga si ite izwi nga nnda ha musi vha tshi divha zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu khavho na kha mita yavho.
Kha vha ite zwauri vhathu vha divhe zwine muvhuso wa khou ita zwone kha CBNRM. Muvhuso-wapo, tshitiriki, vundu na lushaka-vhothe vha na dzipholisi na dzimbekanyamishumo dzine dza kwama CBNRM. Vhathu vha tea u divha nga ha dzimbekanyamishumo na uri vha kwama hani mbekanyamushumo yavho ya vhupo uho. Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo muhulwane wa CBNRM kha shango, Afrika, na kha lifhasi lothe.
Kha vha vhone uri ndi mushumo-de une vharangaphanda vha siala vha nga ita wone. Tshitshavha tshi tea u ita tsheo ya uri vharangaphanda vha siala vha khou vha na vhaimeleli kha dzangano la CBNRM.
Kha vha vhe na pfanelo dza vhupo dzi re khagala na vhudifhinduleli. Kha vha ite tsheo nga ndila yavhudi, ya dimokirasi nahone i re mulayoni, uri ndi nnyi a re na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na fhethu, na uri pfanelo idzo ndi dzifhio.
Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo, hune zwa konadzea. Kha vha edzise u pfesesa phambano kha zwine vhathu vha tenda zwone na u wana ndivho kha vhathu vha kwameaho. Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo, ndivho ya sialala hune ya do thusa kha u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo. Kha vha dadzise kha ndivho iyi na tshenzheno kha madzangano ane a tikedza u fana na dziNGO na vha¥we vhashumisani vhane vha vha na vhutsila ha ndeme na vhukoni.
Kha vha divhe zwauri u fhata madzangano ndi maitele ane a ongolowa. U fhata dzangano li bvelaho phanda zwi nga dzhia mi¥waha minzhi. Kha tshifhinga tshino dzangano li toda thikhedzo i bvelaho phanda. CBNRM i anzela u kwama tshanduko khulwane kha politiki na mvelele-hezwi zwi dzhia tshifhinga.
Khoro yapo i tea u ranga phanda nyito dza CBNRM na u thoma tshigwada tsha vhashumi tsha CBNRM uri tshi shume na madzangano a kha vhupo kha dzimbekanyamishumo ya CBNRM. Muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme une wa vha u pulana na u thoma dzithandela dza CBNRM. Dzisekitha dzo fhambanaho kha tshitshavha dzi tea u vha na vhaimeleli kha tshigwada itshi tsha vhashumi-sa tsumbo: vhabadeli vha rennde, madzangano a vhashumi, madzangano a vhafumakadzi, vhaswa, zwigwada zwa vhurereli, mabindu matuku, vharengisi, vhathu vha vhutsila, vhathu vha si na mishumo.
U thoma thuso ya lushaka ya CBNRM ya u thusa. Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a lushaka ane a shuma nga milayo ya mupo na pholisi, hu tshi angaredzwa na u nekedzwa ha thuso ya thekhinikhala kha tshitafu tsha vundu na tshine tsha shuma nnda.
U dzhenisa dzikhoso dza vhugudisi dza CBNRM kha dzimbekanyamishumo dza muhasho na dza vhugudisi ha muvhuso wapo.
a vhupo honoho.
Dzhiela fhasi ndeme ya vhurangaphanda hapo na vhaimeleli vhapo-heyi ndi mbekanyamushumo yapo, yo rangwaho phanda nga vhathu.
Dzhiela fhasi thodea khulwane ya thikhedzo i bvelaho phanda ya u tikedza madzangano a aluwaho. Vha kha mushumo uyo lwa tshifhinga tshilapfu!
Kha vha vhee zwavhudi, maga ane a swikelea. Kha vha humbele thuso i bvaho kha vhathu vhane vha khou shela mulenzhe. Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we u a divha zwine a nga tangana nazwo kha mbekayamushumo. U fhulufhedzisa zwithu zwihulu zwine muthu a nga si kone u zwi ita zwi do ita uri hu vhe na dzithaidzo nga murahu. Kha vha zwi divhe zwauri thuso i bvaho nnda i yothe i nga si ite zwauri hu vhe na dzithandela dza CNBRM dzine dza bvela phanda kana u bvela phanda ha dzithandela idzo. Kha vha humbele thuso i bvaho kha zwitshavha, naho i ya luswayo fhedzi.
Kha vha dzhie zwithu nga ndila yone nga ha mbuelo dza mbekanyamushumo. Arali vha tshi khou ya u thoma mabindu matuku o ditikaho nga zwishumiswa zwa mupo, kha vha vhone zwauri mabindu a do kona u bvela phanda. Arali zwi tshi konadzea kha vha wane thuso i bvaho nnda uri i ite ngudo ya u todisisa-hezwi zwi do vha vhudza uri bindu li do bvela phanda kana la feila.
Kha vha pulanele tshaka dzo fhambanaho dza dzimbuelo.
Vhathu vha a badelwa kha mishumo ye vha ita kha u thogomela zwishumiswa zwavho zwa mupo. Vha tevhedza tshivhalo tsha zwifuwo fhethu ha pfulo, vha wana mutengo wavhudi wa zwibveledzwa zwavho, na u ita tshelede nnzhi nga u isa mishumo yavho kha vhu¥we vhupo. Vhalindi vha kha tshitshavha vha thivhela vhathu vha nnda kha u dzhia zwimela kana zwipuka nga ndila i siho mulayoni.
mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi. Kha vha fare nyambedzano na vhalambedzi nga ha 'mutengo wa u thoma' kha tshiimo tsha u thoma tsha thandela. Fhedzi mu¥we na mu¥we u tea u divha zwauri zwi nga itea zwauri vha si vhone mbuelo dzothe mathomion. Dzi¥we dza mbuelo dzine dza dzhia tshifhinga tshilapfu dzi do vha hone nga murahu ha mushumo muhulwane nga mu¥we na mu¥we a kwameaho.
Kha vha vhone zwauri hu na mbuelo dza vhukuma kha vhathu. Hu do vha na thodea ya uri vhathu vha badele kha u tsireledza na u langula zwishumiswa zwavho zwa mupo-u shumiswa ha mavu avho, tshifhinga, nungo, dzitshanduko nga ndila ine vha ita zwithu ngayo. Vha tea u divha zwauri mbuelo dza CBNRM dzi do ita zwauri mishumo yavho i vhe na mbuelo.
Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwa thandela.
Vhathu vha tea u kona u rengisa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela ya CBNRM. Arali hu si na makete wa zwibveledzwa, thandela i do feila. U vhambadza ndi tshipida tsha ndeme kha u pulana bindu. Thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala na tshumisano zwi nga vha zwa ndeme kha u kona u swikelela mimakete.
U fhata vhutsila ha bindu. Vhutsila ha bindu (ndangulo, masheleni) ndi zwa ndeme kha u bvela phanda ha mvelaphanda yavho. Kha vha vhone zwauri vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ho teaho musi vha tshi thoma mbekanyamushumo yavho (kha vha shumise thuso ya nnda arali zwo tea) na u pulana u nekedza vhugudisi ha zwikili zwa mabindu kha vhathu vha henefho sa tshipida tsha mbekanyamushumo yavho. Hezwi zwi do vha ndila ya u vhulunga yavhudi kha vhumatshelo.
Mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo dzothe kha tshitshavha. CBNRM i nga si vhee zwiliwa kha phulethi nga u tavhanya, kana u fha muthu mu¥we na mu¥we mushumo. Fhedzi ndi tshipida tsha ndeme tsha u fhata tshitshavha tshi na vhumatshelo havhudi, ho ditikaho nga u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi. Nga nnda ha izwo hu nga vha na tshitshavha tshe tsha shumisa zwishumiswa zwatsho tshine tsha si tsha vha na zwine tsha nga fha mirafho i daho.
Vhathu vhane vha shuma nga maanda, kana vhane vha dinekedzela nga maanda, vha do lavhelela u wana zwinzhi u fhira vha¥we. Ngauralo, mbuelo dza mbekanyamushumo dzi tea u phadaladzwa kha vhathu vhanzhi, nga maanda vhashai vha vhashai. Vha nga si kone u shela mulenzhe nga tshelede nnzhi, fhedzi thodea dzavho dzi nthesa.
Kha vha vhone zwauri a hu tou vha na mbuelo ya tshelede fhedzi. Vhathu vha do tutuwedzwa arali vha tshi khou vhona dzi¥we mbuelo dza lu¥we lushaka dzine dza khou bvelela kha tshitshavha. Hedzi dzi angaredza: tsireledzo ya mulayo kha mishushedzo i bvaho nnda ine ya nga bvelela kha mavu na zwishumiswa zwa mupo; thekhinikhala, masheleni na thuso ya pholotiki kha u fhata madzangano apo; pfunzo na vhugudisi kha vhutsila zwa u langula mavu na zwishumizwa; u tshimbidza tshumelo; u swikelela kha zwikolodo na ma¥we masheleni. Mbuelo dza mvelelo na dza vhurereli ndi dza ndeme nga maanda. Muhumbulo wa u swikelela zwi¥we zwithu nga u shumisana, muhumbulo wa ndeme ya muthu une wa diswa nga u diimisela na u didina kha u khwathisa tshitshavha kha zwithu zwine zwa vha na ndeme khatsho na mvelele na ndivho-zwothe hezwi zwi fhata tshitshavha nga maanda, kana u fhirisa, mbuelo dza tshelede na ndaka.
Thoma thandela dzine dza dzhenisa tshelede nga nnda ha musi vha tshi divha uri vha do rengisa ngafhi zwibveledzwa zwavho.
Fhulufhedzisa mbuelo dzine vha sa do dzi kona. Kha vha ite uri zwitshavha zwi ditike nga tshelede ya vhalambedzi kana ya muvhuso. Dzithandela dzi tea u dibadelala nga u tavhanya.
Humbula u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM nga nnda ha musi mihasho ya muvhuso i tshi do shumisana navho nga u vha tikedza tshothe kha milayo ya CBNRM.
Humbula uri vhathu vha do vha na maitele a fanaho kha zwishumiswa zwa mupo zwine vhatsireledzi vha mupo vha vha nao.
Thoma thandela musi vha saathu u vhea ndivho dza tshifhinga tshilapfu dza thandela.
kha u ita tsheo ya dzipholisi.
li¥we na li¥we.
zwine dzangano la do ita zwone, na uri zwithu izwo zwi do itiwa hani. Zwitshavha zwi tea u dzhenelela musi hu tshi thomiwa kha u bveledza dzipholisi dza dzangano na mbekanyamushumo.
khou toda u ita ngauralo. Musi dzangano li tshi khou aluwa nahone vha tshi khou thoma na thandela, vha do wana zwauri dzi¥we dzipholisi a dzi tsha shuma. Vha nga toda u tshintsha pholisi uri i ite zwine vha funa.
Li¥walo la pholisi li tea u pfesesea hu si na vhuleme. Kha vha ite uri dzipholisi dzi leluwe uri dzi kone u pfeseswa nga vhathu vhothe. Kha vha dzi pindulele kha dzi¥we nyambo arali vha tshi khou toda. Kha vha vhone uri mirado ya tshitshavha vha nga kona u wana dzipholisi musi vha tshi dzi toda.
tendelana kha pfanelo dzavho na vhudifhinduleli.
Tshitshavha tshi ita tsheo dza kushumiselwe kwa zwishumiswa.
Kha vha livhanyise dzipholisi dzapo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu. Hu na milayo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzine dza kwama CBNRM. Vha nga dzi shumisa kha u bveledza dzipholisi dzapo na milayo, fhedzi vha tea u ita tshanduko dzine dza elana na thodea dzavho. Musi mbekanyamushumo yavho i tshi khou aluwa, hu tutuwedzwa muvhuso uri u ite milayo miswa na dzipholisi, kana vha ite dzitshanduko kha ine ya vha hone, vha tshi khou ditika nga tshenzhemo yavho ya vhukuma ya CBNRM.
Kha vha tanganye dzipholisi dzapo na IDP ya henefho. Zwitiriki zwothe na mimasipala ya henefho zwi na maitele a u pulana - dziIDP. DziIDP dzi na ndivho dzi fanaho na dza dzimbekanyamishumo dza CBNRM. Nga ntha ha zwenezwo, vha tea u shumisana na mimasipala yapo kana tshitiriki. Kha vha ite zwauri dzipholisi dzavho na milayo i elene na dzipholisi na dzipulane. Nga u shumisana vha nga kona u swikelela zwithu zwinzhi.
Muvhuso wapo ndi wone khiyi. Ngauri muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme wa u bveledza CBNRM, muvhuso u na mushumo wa u vhona zwauri muvhuso wapo u a kona u tikedza madzangano apo kha dzimbekanyamishumo dzao dza CBNRM. Vhaofisiri vha kha vhuimo ha kha vhupo vha tea u gudiswa uri vha fhe thuso kha nzudzanyo dza thandela nga madzangano a tshitshavha.
Mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri milayo, dzipholisi, na pfano dzapo dzi a tendelwa. Mushumo wa vhaofisiri u tea u lavheleswa u itela uri vha kone u fha thikhedzo yo teaho kha dzimbekanyamishumo dzapo.
Dzipholisi dzi tea u vha na mano. Dzifaini na dzi¥we dzimbadelo dzi tea u vha dzo khwathaho musi milayo yo pfukiwa. Kha vha tendele vhaofisiri vhane vha vha navho uri vha ite tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo. Vhuimo vhu¥we na vhu¥we a vhu fani na hu¥we.
Kha vha fhe dzangano la tshitshavha maanda a u langa musi lo no dilugisela. Maanda a u langula na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo a tea u newa dzangano la kha vhupo honoho arali lo no dlugisela zwavhudi. Hezwi zwi amba: hu na ndangulo nthihi ya nangiwaho; dzangano lapo lo thomiwa nga ndila ya Trust i re mulayoni, Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani; dzangano li na vhukoni ho teaho ha u langula; pulane ya ndangulo yo pfaniwaho nga vhashumisani vhothe vha re hone; hu na sisiteme yavhudi ya u langula. Zwitshavha zwi nga toda thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala u thoma dzangano line la shuma zwavhudi.
Kha vha vhetshele thungo tshelede ya vhugudisi ha CBRM, uri vha dzule vha tshi khou alusa vhutsila kha vhathu vha kha vhupo ha u langula zwishumiswa zwavho. Vha¥we vhashumisani, hu tshi angaredzwa na ndangulo ya masipala, vha nga toda vhugudisi ha vhutsila uri vha kone u ita mushumo wavho kha CBNRM. Kha vha todisise ndambedzo dzothe dzine dza vha hone (dziSETA, zwikimu zwa vhugudisi na zwi¥we).
Kha vha vhone zwauri mihasho ya muvhuso i khou shumisana yothe. Muhasho mu¥we na mu¥we u tea u ita tsheo uri mushumo wayo ndi ufhio kha CBNRM na u shela mulenzhe. Vha tea u vhumba dziposwo dza tshipentshelaa dza CBNRM kha vhuimo ha lushaka, vundu, tshitiriki, na u nekedza vhugudisi ho teaho na u tshelede ya hone. Zwigwada zwine zwa wanala kha muhasho zwa CBNRM zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha lushaka na vundu u khwinisa tshumisano na u shumisana vhukati ha mihasho.
Kha vha tutuwedze tshumisano ya CBNRM kha ndangulo ya sinia na vhuimo ha polotiki kha muvhuso na kha sekitha ya phuraivete. Vha¥we vhaofisiri vha nga si tikedze mbonelaphanda na ndivho dza pholisi ya CBNRM. Hune ha vha na u hana CBNRM, ndangulo ya sinia i tea u dzhenelela. Thikhedzo i bvaho ntha ndi ya ndeme.
Kha vha wane mafhungo o teaho phanda ha musi vha tshi saina pfano ya fomala. Phanda ha musi maanda a tshi fhiwa dzangano la tshitshavha uri li lange mavu na zwishumiswa, zwi tea u vha khagala uri mbekanyamushumo ya dzangano ndi yavhudi. Hezwi zwi amba zwauri dzangano li tea u vha lo khwatha nga maanda uri li kone u ita mushumo walo, mbekanyamushumo i tea u vha ine ya nga bveledza tshelede, nahone zwishumiswa zwi do tsireledzwa na u shumiswa zwavhudi.
Dzipholisi dzi tea u vhona zwauri tshitshavha tshi do vhuelwa nga maanda nga mbekanyamushumo yadzo. Muvhuso u tea u vhona zwauri mbekanyamushumo yo dzinginywaho nga dzangano la tshitshavha ndi yone ndila ya vhudisa ya u bveledza lupfumo nga u shumisa zwishumiswa zwa mupo.
Kha vha fhe ngeletshedzo kha feme ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo. I¥we ya ndila ine zwitshavha zwa nga bveledza tshelede ngayo ndi ya u renndisa zwishumiswa zwa mupo na ndivho ya mabindu a phuraivete. Muvhuso u tea u shumisana na zwivhumbeo zwine zwa vha hone zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya mabindu a tshitshavha.
Lavhelela uri madzangano a tshitshavha a do tevhedza maga othe a u pulana matshimbidzele a bindu na ndangulo ya thandela. Tsha khwine, kha vha vhone zwauri hu na ndangulo yo khwathaho ya ndangulo nahone vha tendele tshanduko, mvelaphanda.
Lavhelela uri mbekanyamishumo dzothe dzi do shuma nga ndila i fanaho-ngeletshedzo dzi tea u vha na tshikhala tsha u tendela uri hu vhe na u fana, milayo i fanaho, na thekhinolodzhi i fanaho.
Vhona thandela nthihi sa ine ya sa fane na dzi¥we. Tsha khwine, thandela i¥we na i¥we ya CBNRM kha i vhe tshipida tsha mbekanyashumo i bvelaho phanda ya CBNRM kha vhuimo ha tshitiriki, vundu na lushaka.
Thuso i bvaho nnda i nekedzwa kha u tshimbidza dzithandela dzapo.
Bvela phanda ha ndangulo.
Vhatshimbidzi vha re na vhutsila uri vha kone u shumisana na tshitshavha, kha vhuimo ha u thomiwa ha mbekanyamushumo na lwa tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi nga nekedzwa nga mushumisani a ngaho sa NGO, mukhosalithenthe kana muhasho wa muvhuso. Vhatshimbidzi vha tea u dzhiela nzhele mvelele dza vhadzulapo na u sumbedza u thonifha ndivho yapo na tshenzhemo.
Kha vha bveledze mbonelaphanda ya vhupo ya matshelo. Mutshimbidzi u shumisana na dzangano la tshitshavha kha u bveledza mbonelaphanda i fanaho ya zwine tshitshavha tsha khou toda u swikelela zwone. Vha a tendelana uri vha nga swikelela hani kha mbonelaphanda iyo-ndi matshimbidzele afhio ane a tea u tevhedzwa.
Kha vha vhone zwauri hu na tshifhinga tsha u bveledza u fhulufhelana vhukati ha vhothe vha kwameaho.
Vhathu vhane vha sa kone u vhala na u ¥wala vha tea u shela mulenzhe.
henefho kana dzangano la mvelaphanda line la pfesesa tshitshavha na u vha na tshenzhemo ya u langula zwishumiswa zwa mupo kha vhupo. Vhatshimbidzi vha kovhekana ndivho na vhutsila. Vha tutuwedza tshitshavha uri tshi thuse nga tshenzhemo na u pfesesa.
Kha vha shumise zwithu zwi vhonalaho. Mimepe, dzividio, zwinepe na nyendo ndi zwa ndeme kha mu¥we na mu¥we, hu si kha vhathu vha songo funzeaho fhedzi.
Kha vha dzhiele nzhele nga maanda phambano ya nyambo na mvelele. Mu¥we na mu¥we u tea u di pfa o vhofholowa kha u bvisa mihumbulo yawe nga luambo lwawe, nahone fhethu hunzhi hu do todea u pindulela.
A hu na muthu kana tshigwada tshine tsha do dipfa tshi si na ndeme u fana na tshi¥we. Kha vha dzhiele nzhele uri vhathu vha songo dipfa vhe vha nthesa kana vhe vha fhasisa. Mutshimbidzi a re na vhutsila u do ita uri mu¥we na mu¥we a pfe o tanganedzwa nahone e na ndeme.
Vhatshimbidzi vha tea u fhata ndila ya tshumisano vhukati ha zwigwada na muthu mu¥we na mu¥we. Vhatshimbidzi vha fhira vhagudisi. Vha nga thusa hafhu zwigwada zwo fhambanaho uri zwi pfesese na u shumisana.
Kha vha fhe vhadzulapo tshifhinga tsha u vha vhatshimbidzi. Mutshimbidzi u tea u fhirisela vhutsila ha u tshimbidza kha vhadzulapo.
Vhatshimbidzi ndi ya ndeme nahone vha tea u dzula vhe kha thandela lwa tshifhinga tshilapfu.
Naho zwo ralo, hu tea u vha na tshifhinga tshine mutshimbidzi a litsha musi tshitshavha tshi tshi vho kona u langula mishumo yatsho hu si na thuso i bvaho kha mutshimbidzi wa nnda-heyi ndi ndivho ya magumo.
Sa tsumbo, vhadzulapo vha tea u kona u dzudzanya na u tshimbidza mitangano ya dzikomiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi.
Kha vha kovhekane tshenzhemo na vhatshimbidzi vhane vha shuma kha ma¥we masia. Vhashumi vha tea u kovhekana tshenzhemo kha mbekanyamishumo dza CBNRM kha ma¥we masia-vhunzhi ha dzithaidzo dzine vha tangana nadzo dzi a fana kha dzimbekanyamishumo dzothe.
Kha vha diimisele u dzula vha tshi khou shela mulenzhe lwa tshifhinga tshilapfu-fhedzi vha divhe uri ndi lini hune vha tea u litsha. Mutshimbidzi u tea u dzula e kha mbekanyamushumo lwa tshifhinga tshilapfu. Ndi zwa ndeme u vha na mutshimbidzi wavhudi musi mbuelo dzi tshi thoma u kovhekanywa-musi thaidzo dzi tshi vho thoma u bvelela. Mutshimbidzi u do tshintsha u ya nga tshifhinga, musi vhadzulapo vha tshi vho wana vhutsila, u difhulufhela na tshenzhemo ya u langula mbekanyamushumo nga vhone vhane. Kha vha vhee milayo i pfalaho ya u fhela ha u tshimbidza-ndivho ndi ya u nekedza tshitshavha hu si u tshimbidza u swika magumoni a tshifhinga.
Ita uri vhathu vha lavhelele zwithu zwi sa konadzei. Musi vhathu vha tshi pfa zwauri vha tea u gudiswa, vha anzela u humbula zwauri vha do wana mushumo. Kha vha vhone zwauri vhathu vha pfesese zwine vha nga zwi lavhelela kha mbekanyamushumo.
Humbula zwauri tshitshavha tshi humbula u fana na u ita zwithu nga ndila i fanaho. Zwitshavha zwo fhambana, zwi tenda kha zwithu zwo fhambanaho na dzithodea. Zwitshavha zwi a shanduka tshifhinga tshothe.
Imisa vhatshimbidzi musi vha tshi tou thoma u vhona dzimvelelo. Kha vha litshe vhatshimbidzi vha shume lwa tshifhinga tshilapfu, fhedzi hu songo vha tshifhinga tshilapfusa.
Fhelisa maanda a vharangaphanda vha vhupo nga u vhona mutshimbidzi a na maanda manzhi. Tsha khwine, nga u tshimbidza zwavhudi na u fhirisela phanda vhutsila havho.
Kha vha dzhiele nzhele vhathu vho funzeaho vha kale na vhaswa. Musi maanda na ndangulo zwo no nekedzwa tshigwada tsha vhathu vhaswa-u fana na vhakhantselara vha vhupo kana vhaofisiri vha dziCBO kha mbekanyamushumo ya CBNRM-hu anzela u vha na khombo ya uri vhurangaphanda vhuswa ho funzeaho vhu do bvelela. Vhu nga shumisa maanda aya maswa kha u divhuedza. Vhuimo na ndivho dza vhurangaphanda ha siala zwi tea u pfeseswa zwavhudi phanda ha musi vhu tshi shumisaniwa naho.
Kha vha shumise mulayotewa u thivhela u lwela ndangulo. Kha vha vhone zwauri pfanelo na mishumo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ndangulo zwo buliwa zwavhudi kha mulayotewa.
Kha vha wane vharangaphanda vho fhambanaho kha mishumo yo fhambanaho. Hezwi zwi phadaladza mishumo ya vhurangaphanda na u edana ha maanda.
Kha vha vhone zwauri vhaimeleli vha tshitshavha vha mulayoni nahone a vho ngo tou divhea. Mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo u tea u lwela zwauri vhaimeleli vha kwamane na zwigwada zwine vha khou zwi imelela.
Vhathu vha re kha tshitshavha vhane vha pfiwa nga maanda, vharangaphanda vha sialala na vharangaphanda vha tshitshavha sa tsumbo, vho diimisela u vhona zwauri muthu mu¥we na mu¥we u a vhuelwa nga ndila i edanaho.
Kha vha vhone zwauri zwigwada zwothe zwi na vhaimeleli. Madzangano a vhupo a tea u imelela zwigwada zwothe zwo fhambanaho zwa vhadzulapo.
Kha vha tandulule mafhungo a u fana ha zwithu. Kha vha vhone zwauri mu¥we na mu¥we u a divha phambano dza zwine a toda na thodea dza tshitshavha. Ndivho dza tshigwada tshithihi a dzo ngo tea u vha dza ndeme u fhira dza tshi¥we.
Kha vha fhe vhadzulapo pfanelo dzo khwathaho dzi re mulayoni kha zwishumiswa uri vha kone u shumisa mulayo kha u tsireledza zwishumiswa kha vhabvannda.
Kha vha vhone zwauri hu khou tevhelwa matshimbidzele avhudi a bindu. Vhoramabindu vhane vha si fhulufhedzee ndi tshiguru tshihulwane kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo kha tshitshavha. Vhathu avha vha anzela u vha na maanda, vha anzela u dzhiela fhasi milayo ya vhupo na ndangulo, nahone vha nga ita uri hu vhe na u tshinyadza mbekanyamushumo dza tshitshavha. Matshimbidzele o teaho a mabindu u fana na matshimbidzele a thenda, a tea u shumiswa tshifhinga tshothe u itela zwauri zwithu zwothe zwi vhe ngonani na u vha mulayoni.
Vho dalesaho kha matshimbidzele.
Tshitshavha tshi tea u divha uri vhathu vha re na maanda ndi vhafhio.
Kha vha pfesese vharangaphanda vha vhupo vha vha shumise zwavhudi. Uri vha pfesese uri ndi nnyi a re na maanda kha tshitshavha, na dzipolotiki dza tshitshavha, kha vha gude divhazwakale ya tshitshavha. Nga iyi ndila vha nga kona u shumisa zwavhudi vharangaphanda vha vhupo.
Humbula uri zwitshavha a zwi na vhutshivha kana zwo farana u fhira zwi¥we.
Humbulela uri hu na murangaphanda muthihi fhedzi wa tshigwada- vhurangaphanda vhu bvelela nga ndila dzo fhambanaho-kha vha edzise u pfesesa uri izwi zwi bvelela hani kha tshigwada nga ndila yo tandavhuwaho.
Dzhia sia kha nndwa dza u lwela vhuimo. Politiki dza vhupo dzi nga tshintsha tshifhinga tshi¥we na tshi¥we nahone vhane vha ima naho namusi vha nga vha maswina avho matshelo.
Hwalea nga mafulofulo a tshitshavha a u sumbedza u farana-hezwi zwi do tshintsha musi tshifhinga tshi tsha ya. Kha vha dzhie tshifhinga tshilapfu tsha u sedzulusa mbekanyamushumo.
Dzithandela dza CBNRM dzi anzela u angaredza dzikhaedu dzo fhambanaho. Dzinwe dzadzo dzo dowelea kha dzimbekanyamishumo dza CBNRM. Phanda ha musi vha tshi thoma thandela yavho, kha vha humbule nga ha khaedu dzine vha nga tangana nadzo.
Thandela i¥we na i¥we ya CBNRM yo fhambana na dzi¥we. Ngauri vho no shuma kha thandela ya CBNRM a zwi ambi zwauri vha do ita zwi fanaho hafhu. Kha vha diimisele u guda u bva kha tshenzhemo na u ita dzitshanduko musi dzi tshi todea.
Ngeletshedzo kha bugu iyi ndi dza u eletshedza fhedzi. Ngauri thandela i¥we na i¥we yo fhambana na i¥we, vha tea u diimisela u tevhedza ngeletshedzo dzine dza elana na thandela yavho. Vha diimisele u ita liedza na u ita dzitshanduko ho teaho. Fhedzi kha vha talutshedze zwavhudi uri ndi ngani vha tshi khou ita zwine vha khou zwi ita. Vha songo khakhisa vhathu.
Kha vha lavhelele uri hu do vha na dzikhudano. Maitele a u shela mulenzhe na CBNRM tshi¥we tshifhinga a nga disa dzitshanduko, ngauralo vha songo mangala musi khudano dzi tshi itea. Fhedzi kha vha edzise u humbulela thaidzo dzine dza nga itea nga u vha na ndangulo yavhudi na u edzisa u thivhela. Vha songo vhilalela musi dzikhudano dzi tshi vha hone. Hezwi zwi a tea. Zwimangadzo na zwithu zwi songo lavhelelwaho ndi tshipida tsha mutambo.
Kha vha dzhiele nzhele vhushaka ha vhane vha vha na maanda kha vhupo. CBNRM ndi nga ha u fara vhathu vhothe nga ndila i edanaho. Vha¥we vhathu vhane vha vha na maanda vha nga si zwi fune hezwi. Zwi nga thoma khudano. Tshi¥we tshifhinga a zwi koni u thivhelea fhedzi kha vha edzise u sa zwi thivhela.
Zwi tou vha khagala zwauri hu do vha na dzithaidzo na zwithu zwi si zwavhudi tshi¥we tshifhinga kha thandela. Tshi¥we tshifhinga khaedu ndi ya u ita uri mu¥we na mu¥we a diimisele na u shuma uri hu tandululwe thaidzo.
Kha vha dzhiele nzhele 'maanda a u kokodzela thungo'. Musi hu na zwine zwa sa khou tshimbila zwavhudi kha thandela, maanda othe kha thandela a nga livhiswa kha thaidzo. Hezwi zwi nga amba zwauri zwipida zwo bvelelaho kha thandela zwi a langiwa. Kha vha edzise u vhona zwauri zwipida zwo bvelelaho zwi bvele phanda musi vha tshi khou tandula thaidzo.
Vhathu nga tsiko vha na 'maitele a u omelela kha tshikale' nahone vha anzela u sa funa mihumbulo miswa kana ndila ntswa dza u ita zwithu. Vha songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe, naho i songo tanganedzwa na khathihi. Kha vha dzhenise hezwi kha pulane yavho-kha vha vhe na pulane ya u shuma na vhathu vhane vha hana tshanduko.
Kha vha diimisele u sasaladzwa, naho hu u sasaladzwa hu si havhudi. Vhathu kha thandela dza CBNRM vha anzela u wana mihumbulo i si yavhudi na u sasaladzwa, nga maanda nga vhathu vhane vha si vhe ngomu kha thandela. U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha vhavha. Vha nga fhedza tshifhinga tshinzhi na nungo vha tshi khou edzisa u tandulala u sasaladzwa uho. Kha vha tanganedze zwauri hezwi zwi do itea, nahone vha songo tendela u sasaladzwa hu tshi thivhela mishumo yavhudi ye vhone na vha¥we vha i ita. Ndi zwone, tshi¥we tshifhinga u sasaladzwa hu nga vha havhudi!!! Ngauralo kha vha diimisele u guda khaho, kha vha diimisele u thetshelesa, u guda, kha vha diimisele u tenda zwauri vho khakha.
Ngeletshedzo idzi dza fumi dzi na mushumo kha mu¥we na mu¥we ane a kwamea nga thandela ya CBNRM-mirado ya tshitshavha, vhaofisiri vha muvhuso wapo, vhatshimbidzi vha NGO, vhaiti vha dzipholisi dza muvhuso.
Ndivho yavho kha i vhe ya u kovhekana mishumo. CBNRM yo livhiswa kha u shumisa vhathu vhanzhi kha tshitshavha uri vha thogomele zwishumiswa. Kha vha elelwe zwauri CBNRM ndi ya tshitshavha, hu si muthu muthihi kana komiti. Hezwi zwi amba zwauri u tshintshana ha tshitshavha kha u dzhia tsheo. Zwi dovha hafhu zwa amba u fha maanda na vhudifhinduleli vhathu vhane vha khou shuma kha mbekanyamushumo. U fha vhathu mishumo na vhudifhinduleli zwi nga amba zwauri zwithu a zwi khou tshimbila nga ngona tshifhinga tshothe-nga maanda arali vha si na vhutsila kana zwikili. Ngauralo vhugudisi ndi ha ndeme na u tutuwedza ndi ha ndeme.
U langula thandela ya tshitshavha, hune ha vha na vhathu vhanzhi, tshi¥we tshifhinga zwi a tanganya thoho kha vhathu vho dowelaho u langula. Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u langula vhathu. Kha vha elelwe, uri u shela mulenzhe kha thandela ndi zwine muthu a tou funa-a hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa uri a shele mulenzhe arali a sa funi. Kha vha tutuwedze u shela mulenzhe-vha songo kombetshedza.
Kha vha lavhelese na u pima tshifhinga tshothe. Vha tea u divha tshifhinga tshothe arali thandela yavho ya CBNRM i tshi khou shuma zwavhudi. U ita izwi thandela yavho i tea u vha na ndivho dzi re khagala-pulane ine ya bula zwavhudi zwine vha khou toda u swikelela zwone na uri vha khou toda u zwi swikelela hani. I tea u vha na sisiteme ya u sedza tshifhinga tshothe uri vha kha ndila yone. Arali hu na dzithaidzo kha thandela, vha tea u divha nga hadzo nga u tavhanya, uri vha kone u dzhia maga a u dzi tandulula. U lavhelesa na u pima ndi dzone ndila dza u sedza mvelaphanda dza thandela na u wana thaidzo. Hezwi ndi zwikili zwine vhathu vha re kha thandela vha tea u zwi divha. Zwi do vha zwa ndeme kha u ita zwauri vhashumisani navho vha NGO vha thuse nga hezwi.
Kha vha dzule vha tshi khou divhadza vhathu, kha vha thetshelese zwine vha khou amba zwone. Tshifhinga tshothe vha tea u dzula vha tshi khou vhudza vhathu nga ha thandela, na u thetshelesa mihumbulo yavho. Hu na ndila nnzhi dza u ita ngauralo-kha mitangano ya tshifhinga tshothe, nga mivhigo, dziwekishopo, nga ma¥walo na dziphositara, na kha nyambedzano dza vhukonani musi vha tangana mavhengeleni. Tshithu tsha ndeme ndi u divhadza mu¥we na mu¥we na u tendela vhathu uri vha tahise mihumbulo yavho.
Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u ita zwithu.
U langula thandela ya tshitshavha a zwi fani na u langula khamphani khulwane ine ya wanala doroboni khulwane, kana muhasho muhulwane wa muvhuso. Zwithu zwi nga itea nga ndila yo fhambanaho hafha! Tshitshavha ndi tshone vhane vha thandela nahone ndi vhone vhane vha ita tsheo nnzhi. Kha vha diimisele zwithu zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine vha nga vha na ndangulo thukhu khazwo. Vha tea u vha na zwikili zwo fhambanaho zwa u tutuwedza tshitshavha uri tshi shume tshothe, ngauralo kha vha diimisele u guda, na u edzisa maitele maswa.
Kha vha shume nga ndila ya tshiphurofeshinala na u diimisela tshifhinga tshothe.
Thandela dza tshitshavha dzi tea u ita zwithu nga ndila ntswa kana nga ndila dzo fhambanaho. Fhedzi hu tea u vha na thodea ya u difara zwavhudi na u diimisela. Hezwi zwi angaredza zwithu zwi ngaho sa milayo na u i tevhedza, u tendelana kha ndila dza vhudifari dzine dza amba zwauri vhathu vha tea u difara hani kha mitangano, vha tea u ita hani mishumo yavho na zwine zwa do itea arali vha sa dzi tevhedza. Vhathu vha tea u tevhedza zwe vha amba uri vha do zwi ita. Zwi amba na u tshimbidza mitangano zwavhudi, u vhea dzirekhodo na u nekedza mivhigo musi i tshi todea.
Vha songo tendela vhathu vha tshi shumisa thandela kha u divhuedza. U disa vhathu vho fhambanaho fhethu huthihi uri vha livhe kha ndivho nthihi a zwo ngo leluwa! Vhathu vha nga difara nga ndila ya tseda, nga maanda musi tshelede na dzi¥we mbuelo dzo lavhelelwaho (u dzhenela dziwekishopo, u enda na zwi¥we) zwi tshi kwamea. Kha vha edzise u ita zwauri muthu mu¥we na mu¥we kana zwigwada zwi songo shumisa thandela kha u divhuedza-thandela iyi ndi ya u vhuedza tshitshavha.
Kha vha kondelele, fhedzi kha vha ite zwauri hu vhe na u diimisela na maanda. U ita uri tshitshavha tshi shume tshothe nga maitele a ongolowaho. Vhalambedzi na mazhendedzi a muvhuso vha tea u pfesesa zwauri u thoma dzangano la tshitshavha na u ita zwauri thandela i thome u shuma ndi maitele a ongolowaho nahone ane a konda. Zwi nga dzhia mi¥waha minzhi. Mu¥we na mu¥we u tea u diimisela na u fha thikhedzo hune ya todea hone. Vha songo litsha musi zwi tshi vho konda. Vha songo tendelela vhudifari vhu si havhudi vhune ha nga lengisa thandela kana ha ita zwauri hu vhe na u lenga hu songo teaho. Vha nga toda uri vhathu vha difare nga ndila yavhudi arali hu uri vhone vha khou vha tsumbo.
Kha vha thonifhe zwine vhadzulapo vha tenda khazwo na mvelele. Kha vha thonifhe divhazwakale ya vhathu, vhurereli na mvelele dzo fhambanaho na ndila dza kutshilele. Vhadzulapo vha na ndila dzavho dza u ita zwithu naho ndila idzo dzi dza ndeme u fana na dzi¥we. Kha vha didine uri vha pfesese ndila dza vhadzulapo. Kha vha sumbedze u thonifha vharangaphanda vha henefho. Arali vha tshi khou tea u ita tshanduko, kha vha vhone zwauri vha tuwa na vhathu-vha songo lingedza u kombetshedza mihumbulo yavho.
Kha vha fhate u fhulufhedzea vhukati ha vhathu nahone kha vha shumese uri vha vhu vhulunge.
Kha vha fhate vharangaphanda na vhomakone vhapo vha CBNRM. Kha vha phadaladze vhudifhinduleli vha ite uri hu vhe na tshikhala tsha vharangaphanda vhaswa uri vha di vhonadze.
Zwitshavha ndi zwigwada zwa vhathu vhane vha tshila kha vhupo vhuthihi nahone vhane vha shumisa mavu na zwishumiswa uri vha kone u tshila. Havha ndi vhathu vhane vha thoma dzangano la CBNRM na u thoma thandela ya CBNRM uri vha tsireledze zwishumiswa na u khwinisa vhutshilo ha vhathu. Ngeletshedzo idzi ndi dzavho.
Kha vha tsireledze zwishumiswa zwa mupo. Arali hu si na mavu, madi, miri, zwimela na phukha, a hu na CBNRM. Uri vha kone u tsireledza zwishumiswa izwi vha tea u vha na pulane ine mu¥we na mu¥we a tendelana nayo. Pulane i tea u angaredza ndila dza u khwinisa vhutshilo ha vhathu.
Kha vha shumisane na vhathu vhanzhi. Zwigwada zwothe zwine zwa vha na dzangalelo kha tshitshavha zwi tea u dzheniswa kha thandela ya CBNRM-nga maanda vhathu avho vhane tshi¥we tshifhinga vha sa dzhielwe ntha, u fana na vhafumakadzi, vhaswa, na vhathu vhane vha shaya nga maanda. Vha thogomele tshigwada tshine tsha vha na maanda kana muthu mu¥we na mu¥we uri a sa do dzhia thandela a tshi khou itela u divhuedza.
Kha vha shumise vhaimeleli vha dzangano lo khwathwaho nahone vha vhukuma uri vha imelele vhadzulapo. Tshitshavha tshi tea u thoma dzangano la u langula thandela ya CBNRM. Arali ho no di vha na dzangano lo khwathaho line la nga ita izwi-u fana na Development Trust-vha nga shumisa lone. Arali li siho, vha tea u thoma dzangano liswa la CBNRM. Dzangano li toda vhathu vha bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho kha tshitshavha. Vhathu kha dzangano vha tea u fhulufhedzea, nahone vha vhe vhathu vhane vha shuma nga maanda. Vha tea u ranga phanda thandela vha tshi khou ita uri tshitshavha tshothe tshi vhuelwe. Hune zwa konadzea, kha vha dzhenise na Vhakhantshelara vha muvhuso wapo na vhaofisisri kha thandela-mishumo yavho ndi ya ndeme.
Kha vha bvele khagala nga ha zwine thandela ya do ita zwone kha tshitshavha. Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we a tende malugana na zwine thandela ya do ita zwone. Kha vha vhee ndivho dzi re khagala na dzine dza swikelea na u tanganedzea. Kha vha vhone zwauri ndivho dzi a konadzea-vha songo edzisa u ita zwithu zwine zwa sa konadzee. Kha vha vhone zwauri vhashumisani navho vhothe vhane vha bva nnda- u fana na muvhuso, dziNGO na vhashumisani vha mabindu- vha a pfesesa ndivho dzavho.
Kha vha dzhiele nzhele mbuelo dzo fhambanaho. Dzi¥we mbuelo dzi do da nga u tavhanya. Dzi¥we dzi nga dzhia mi¥waha minzhi u dzi swikelela. Vhunzhi ha vhathu vha do takalela dzine dza tavhanya, dza tshifhinga tshipfufhi-nga maanda mbuelo dza tshelede. Fhedzi ndi zwa ndeme u talutshedza zwavhudi kha mu¥we mu¥we uri mbuelo dza tshifhinga tshilapfu ndi dzifhio.
u khwathisa mvelele na ndeme dza vhurereli na mvelele.
U wana mbuelo dzothe hedzi a zwi nga leluwi-zwi amba uri hu tea u vha na u shumesa nga maanda nga dzangano na nga tshitshavha.
CBNRM i nga si tandulule thaidzo dzothe kha tshitshavha. CBNRM i nga bveledza mbuelo nnzhi kha tshitshavha, fhedzi i nga si tandulula thaidzo dzothe. Sa tsumbo i nga si fhe mu¥we na mu¥we mushumo. Mu¥we na mu¥we u tea u pfesesa hezwi zwavhudi-ngauralo vha nga pfa vhutungu nga maanda. CBNRM i tou vha i¥we ya ndila dzine dza thusa u tandulula dzithaidzo idzi. Vhathu vha tea u bvela phanda na mishumo yavho. Nga murahu ha tshifhinga, thandela dza CBNRM dzi do bveledza mishumo miswa.
Vha¥we vhathu vha do shela mulenzhe u fhira vha¥we-vha tea u badelwa zwavhudi. Mi¥we mirado ya tshitshavha i do shuma nga maanda u fhira vha¥we kha thandela nahone vha tea u badelwa zwavhudi. Ngauri CBNRM i do disa tshanduko kha ndila ine vhathu vha ita zwithu, vhathu vha nga fhelelwa nga mi¥we miholo yavho. Sa tsumbo, vhathu vha nga si kone u rea khovhe nnzhi lwanzheni, kana khuni nnzhi dzi bvaho dakani. Vhathu avha vha tea u wana ndambedzo-khamusi nga u wana mushumo kha thandela. Kha vha vhone zwauri mu¥we na mu¥we u a pfesesa hezwi u bva mathomoni-ngauralo hu nga vha na khudano nga murahu.
Kha vha lavhelele khudano. Kha tshigwada tshi¥we na tshi¥we tsha vhathu, nga maanda musi hu na tshelede kana dzi¥we mbuelo dzi kwameaho, kana hu na milayo ya uri ndi zwishumiswa zwingana zwine vhathu vha nga zwi shumisa, hu do vha na dzikhudano vhukati havho. Kha vha diimisele hezwi, vha edzise u shumisana navho phanda ha musi vha tshi zwi dzhiela ntha. Kha vha vhudze vhathu tshifhinga tshothe nahone vha tshetshelese dzimbilaelo dzavho na dzithaidzo. Kha vha shume na vhathu zwavhudi.
Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we a divhe mushumo wawe na vhudifhinduleli. Kha vha dzule vha tshi fara mitangano u itela uri mu¥we na mu¥we a divhe zwine a do ita zwone. Kha mulayotewa wa dzangano lavho, kha vha bule zwavhudi zwine mu¥we na mu¥we a do shuma zwone na vhudifhinduleli hawe.
Kha vha divhadze mu¥we na mu¥we. Hu tea u vha na vhudavhidzano havhudi vhukati ha mu¥we na mu¥we a kwameaho tshifhinga tshothe, vhothe vha re kha tshitshavha na vhashumisani vha nnda. Hezwi zwi do itea kha mitangano ya tshifhinga tshothe na kha mivhigo, dziwekishopo, kha marifhi na ndivhadzo ya tshitshavha-na kha u davhidzana havho ha duvha li¥we na li¥we na vhathu. Kha vha vhudze vhathu zwine zwa khou itea na u thetshelesa mihumbulo yavho. Hezwi zwi do vha thusa uri vha tandulule dzithaidzo phanda ha musi dzi tshi aluwa dza vha khudano khulu.
Kha vha divhadze vhathu uri vha tshipida tsha lifhasi. Mbekanyamushumo dza CBNRM dzi khou itea hothe-hothe kha lifhasi, hu si kha vhupo havho fhedzi. Kha vha vhudze vhathu ngazwo-vhashumisani navho vha NGO vha do kona u vha fha mafhungo manzhi. Vhathu vha tea u divha nga ha milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM, na pfano dze muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina na mashango a lifhasi. Pfano idzi dzi amba zwauri Afrika Tshipembe li do shuma u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa zwa mupo.
Vhashumi ndi vhane vha shuma kha thandela dza CBNRM duvha li¥we na li¥we nahone vha na zwikili zwa u thusa kha u thoma dzithandela dza CBNRM. Vha angaredza vhathu vhane vha shuma kha dziNGO, mazhendedzi ane a lambedza, vhatodisisi na vhaofisiri vha kha mihasho ya muvhuso ine ya kwamea nga CBNRM. Mishumo yavho ndi ya u thusa tshitshavha u thoma na u tshimbidza dzithandela dzavho dza CBNRM. Ngeletshedzo idzi dzo itelwa vhone.
Ndila nnzhi dza u kona u tshila. Zwitshavha zwi na ndila dzo fhambanaho dza u wana tshelede u bva kha mavu na zwishumiswa. Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda-zwi amba zwauri zwifhingani zwi kondaho vha nga si ditike nga ndila dzi si gathi dza u kona u tshila. Vha tea u vhona zwauri vhathu vha bvela phanda na u vha na ndila nnzhi dzi sa gumi dza u kona u tshila. Thandela ya CBNRM i tea u disa mishumo miswa kha vhathu.
Kha vha langule na u lavhelesa zwishumiswa zwa mupo zwavhudi. Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo-mavu, madi, zwimela na phukha-ndi zwone zwa ndeme kha thandela ya CBNRM. Arali mutheo uyu wa fheliswa, a hu vhi na CBNRM. Phanda ha musi thandela i¥we na i¥we ya CBNRM i tshi thoma, vha toda mafhungo a vhukuma na uri zwishumiswa zwa mupo zwi khou shumiswa hani (hu shumiswa mini, zwi shumiselwa mini, ndi nnyi a no zwishumisa, ndi zwingafhani nahone zwi shumiswa lini). Vha tea u divha u bveledzwa ha ikhosisiteme-ndi zwishumiswa zwingana zwine zwa do shumiswa phanda ha musi zwi tshi tshinyadzwa.
Kha vha ite pulane ya u langula vha elelwe zwauri vhadzulapo ndi vha ndeme kha pulane nahone vha tea u vha dzhenisa u bva mathomoni. Kha vha thome nga zwa ndeme, pulane yo bveledzwaho henefho, sethe ya milayo na mulayotewa, vha fhate khazwo. Kha vha wane ngeletshedzo ya tshipentshela, fhedzi kha vha vhone zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo. Kha vha pulane uri vha humisela murahu mbuelo dzi bvaho kha dzithandela dza CBNRM kha u thogomela zwishumiswa zwa mupo. Tshenzhemo yo sumbedza zwauri 10% u swika kha 20% ya mbuelo yo tea. Tshivhalo tsha vhukuma tshi do fhambana u bva kha zwishumiswa na zwine thandela ya bveledza zwone.
Kha vha dzhiele nzhele zwauri thandela i¥we na i¥we ya CBNRM yo fhambana na dzi¥we. A si tshifhinga tshothe hune vha nga shumisa zwe vha zwi ita kha i¥we thandela ya CBNRM. Kha vha pfesese vhuimo ha vhupo na nzulelele ya zwithu vha shumise matshimbidzele avho nga ndila yo teaho. Vhadzulapo vha na ndila dzavho dza u ita zwithu- kha vha thonifhe hezwi vha gude na uri vha nga shuma hani afho fhethu. Kha vha thome milayo ya henefho na ndila ya vhudifari ine vhathu vha khou andana nayo. Ngeno vha tshi khou dzhiela ntha dzipholisi dza lushaka, vundu na dza vhupo dza matshimbidzele na u dzi shumisa nga ndila i vhuedzaho. A hu na ndila ine yo tou ¥waliwaho ine ya tea u tevhedzwa kha CBNRM. Kha vha shumise ngudo dza tshenzhemo ya fhiraho.
Kha vha fhate dzangano lapo. Tshitshavha ndi tshone vhane vha mbekanyamushumo ya CBNRM. Tshitshavha ndi tshone vhane vhane dzangano la CBNRM nahone tshi tea u langula na u ita tsheo. Arali zwi tshi konadzea kha vha shumise dzangano line la vha hone. Fhedzi arali hu si na lo teaho, nahone lo khwathaho, hu tea u thomiwa dzangano liswa la CBNRM. Mu¥we wa mishumo yavho mihulwane ndi ya u nekedza vhashumi vha re na vhukoni-u thusedza dzangano lapo hu na thikhedzo yo teaho na vhugudisi uri vha kone u ita mushumo. Thikhedzo yavho i tea u bvela phanda kha u fhata dzangano lo khwathaho line la do kona u langula thandela ya CBNRM.
Kha vha vhone zwauri CBNRM i khou bveledza mbuelo dza vhukuma, zwa zwino na tshifhinga tshidaho, kha vhadzulapo. Mbuelo dza CBNRM kha vhadzulapo dzi tea u edana na mutengo wa u tshimbidza mbekanyamushumo ya CBNRM. Vhadzulapo vha tshila vhe na mishumo minzhi, nahone mavu a khou tahela. A vho ngo diimisela u fha mavu afho na tshifhinga tshavho kha CBNRM nga nnda ha musi zwi tshi tou vha khagala, zwauri vha do vhuelwa. Kha vha vhone zwauri thandela dza CBNRM dzi na pulane yo teaho ya bindu na khonadzeo i vhonalaho ya u bvela phanda. Hezwi zwi angaredza u vhona uri hu na makete wa zwibveledzwa kana tshumelo ine ya bveledzwa nga dzithandela dza CBNRM. Pulane i tea u angaredza ndila ya u lavhelesa tshiimo tsha zwibveledzwa- thundu dzi songo itiwaho zwavhudi a dzi nga rengisiwi!
Kha vha shumise vhatshimbidzi vho funzeaho na vha¥we vhatikedzi na vhaeletshedzi vhane vha nga fhulufhedzisa liga li¥we na li¥we. Ndivho ndi ya uri vhathu vhane vha tshimbidza thandela ya CBNRM hu si na thikhedzo i bvaho nnda, fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu. Kha ma¥we masia, tshumelo ya tshipentshela (i fanaho na u maketa) i nga nekedzwa nga mushumisani wa nnda. Hezwi zwi bvelela kha u tshimbidza mabindu manzhi. Hune zwa konadzea kha vha dzhenise vhathu vha vhupo honoho vhane vha vha na zwikili nahone hune ha si vhe na vhathu vha re na zwikili vha bvaho kha vhupo honoho. Kha vha pulane uri hu vhe na u gudiswa ha vhathu vha vhupo nga u tavhanya.
Kha vha vhone zwauri pfanelo dza vhathu dzi a dzheniswa kha CBNRM. Kha vha dzhenise vhathu vha re na zwikili, mafulufulu na vhukoni ha u shuma zwavhudi na vha¥we. Hu tea u vha na 'makone kana murangaphanda wa mushumo mu¥we na mu¥we muhulwane kha thandela. Hezwi zwi tea u tou ralo kha dzangano la tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda sa mihasho ya muvhuso na dziNGO. Hune zwa konadzea, kha vha fhate vharangaphanda vha vhupo-kha vha fhe vhathu vha si na tshenzhemo vhudifhinduleli na vhugudisi na u vha tikedza.
Kha vha lavhelele khudano na u lwela maanda, nahone vha zwi pulanele u bva mathomoni. Tshitshavha tshi¥we na tshi¥we tshi a lwela maanda. Vha tea u pfesesa polotiki dza u lwela maanda kha vhupo honoho u itela uri vha kone u tandulula khudano musi dzi tshi itea. Vha nga lavhelela khudano tshifhinga tshi¥we na tshi¥we kha mbekanyamushumo ya CBNRM fhedzi nga maanda musi i tshi thoma u bveledza mbuelo. Kha pulane yavho, kha vha humbulele masia ane a nga vha hone a khudano na ndila dza u dzi tandulula dzine mu¥we na mu¥we a do dzi tevhedza.
Kha vha fhate vhushaka na vhashumisani vha nnda na u shuma nga maanda kha u vhu vhulunga. Kha vha shumisane na madzangano ma¥we kha muvhuso na sekhitha dza phuraivete, na u dzi fha tshantsi. Kha vha vhone zwauri na one a vhuelwa kha u shumisana navho, fhedzi kha vha zwi divhe zwauri izwi zwi nga ita uri hu vhe na thaidzo ntswa. Musi vhashumisani vha nnda vha tshi kwamea kha zwipida zwihulwane zwa thandela, u fana na u kana zwishumiswa, kha vha shumisane nazwo kha u langula mishumo yazwo na u sumbedza zwitshavha uri zwi nga shumisana hani na vhashumisani nazwo.
Kha vha ite mugaganyagwama wavhudi. Thandela dza CBNRM dzi kwama ndangulo yo tanganelanaho. Ndangulo ya u tanganelana i a dura nga maanda, na u dzhia tshifhinga, u fhira ndangulo ya vhukuma. Hezwi zwi itiswa ngauri tshifhinga tshi¥we na tshelede zwi a todea u ita zwauri hu vhe na u shela mulenzhe kha mushumo. Fhedzi zwi shuma zwavhudi nga murahu, nga maanda kha thandela dza tshitshavha. Vha tea u vhona zwauri vha a zwi dzhenisa kha mugaganyagwama.
Kha vha bvele khagala na u fhulufhedzea. Kha vha fhedze tshifhinga tshinzhi vha tshi khou fara therisano nahone arali hu na u sa pfana, kha vha edzise u wana thandululo i fushaho kha mu¥we na mu¥we. Kha vha talutshedze nga ha thandela zwavhudi kha mu¥we na mu¥we musi vha tshi thoma. Kha vha tutuwedze u bvela khagala, u vhudzisa mbudziso na u rerisana tshifhinga tshothe. Kha vha vhone zwauri mihumbulo ya mu¥we na mu¥we i a dzhielwa ntha kha pulane dza matshelo.
Vhaiti vha pholisi ndi vhathu vha re muvhusoni vhane vha ita milayo na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM. Ngeletshedzo idzi ndi dzavho.
Kha vha dzhenise tshitshavha nahone kha vha tendele maitele maswa. Kha vha dzhenise tshitshavha musi vha tshi kha di tou thoma kha u ita pholisi. Nahone ndi vhone vhashumisi na vhatsireledzi vha zwishumiswa zwa mupo. Hune zwa konadzea, kha vha dzhenise ndivho ya sialala kha dzipholisi. Kha vha diimisele u ita dzitshanduko kha dzipholisi arali tshenzhemo ine ya vha hone i tshi khou sumbedza uri tshanduko i a todea.
Mabammbiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u leluwa u a wana. Kha vha vhone zwauri dzipholisi dzo ¥waliwa nga luambo lu pfalaho. Dzikhophi dza ma¥walo a pholisi dzi tea u vha hone kha mu¥we na mu¥we ane a kwamea kha thandela ya CBNRM. Hune zwa konadzea, kha vha pindululele ma¥walo a ye kha nyambo dza vhupo honoho.
Dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzi tea u fha mutheo wa milayo yapo. Ndi zwa ndeme zwauri thandela dza CBNRM dzi livhanywe na dziIDP dza muvhuso wapo na wa vundu, ngauri IDP dzi tanganya mishumo yothe ya vhuponi. IDP i dovha hafhu ya dzhiela ntha milayo ya kha lushaka na vundu, dzipholisi na dzimbekanyamishumo. Ngauralo, muvhuso wapo u tea u shumisana na mbekanyamushumo ya CBNRM. Khoro ya vhupo i tea u vhumba komiti ya CBNRM kana tshigwada tsha u shuma tshine tsha do shumisana na dzangano la CBNRM. Nga murahu ha izwi, kha vha sie tshikhala tsha vhadzulapo uri vha ite milayo yavho, vha tshi khou shumisa ndivho ya kha vhupo na mvelele.
Kha vha livhe kha u do fhirisela maanda kha vhashumisi vha zwishumiswa vhone vhane. Musi mbekanyamushumo ya vhupo ya CBNRM i tshi khou shuma, na u vha na zwikili na vhugudisi, muvhuso wa u langula zwishumiswa u tea u iswa kha mbekanyamushumo. Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na dzipfanelo kha zwishumiswa na mavu. Vhathu vha tea u divha uri pfanelo kha mavu na zwishumiswa zwi tea u wanala phanda ha musi vha tshi di fha tshifhinga na tshelede ya u langula zwishumiswa zwavho.
Kha vha dzhenise mu¥we na mu¥we ane a do kwamea nga CBNRM. Mu¥we na mu¥we ane a kwamea nga ndangulo ya zwishumiswa zwa vhupo u tea u dzhenelela kha thandela ya CBNRM. Hezwi zwi angaredza vharangaphanda vha sialala kha vhupo he khaho vha vha na vhupfiwa.
Muhasho mu¥we na mu¥we u tea u vhona zwauri milayo, dzipholisi na pfano dza kha vhupo zwi a tevhedzwa. Mihasho i tea u lavhelesa dzimbekanyamishumo dza CBNRM u itela zwauri milayo na dzipholisi zwi khou tevhedzwa. Vha tea u lavhelesa mushumo wa vhaofisiri vha muvhuso u itela uri vha shume mishumo yavho zwavhudi.
Dzipholisi dzi tea u vha na mano. Dzifaini dzo teaho na dzi¥we ndifho zwi tea u vhewa musi milayo yo pfukiwa. Milifho i tea u khwathisa kha milandu ine ya dovhololwa. Vhaofisiri vhane vha vha hone vha tea u tendelwa uri vha shumise tsheo dzavho musi vha tshi khou shumisa mulayo. Kha vha divhe zwauri vhuimo vhu¥we na vhu¥we a vhu fani na vhu¥we.
Kha vha vhee nyimele dzi re khagala kha u fhirisela maanda kha vha¥we. Tshitshavha tshi tea u divha zwine tsha tea u ita zwone uri tshi fhiwe maanda a u langula zwishumiswa zwa mupo. Nyimele idzi dzi angaredza: u vha na ndangulo yo tou khethiwaho, u thoma tshiimiswa tshi fanaho na Trust, Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani; u sumbedza zwauri vha na zwikili zwa ndangulo na vhukoni; na u vha na sisiteme ya u lavhelesa. Thuso ya thekhinkhala i bvaho nnda i tea u nekedzwa u itela zwauri zwitshavha zwi nga tevhedza nyimele idzi.
U fhata vhukoni. Kha vha wane na u ita zwauri vha shumise ndila dzo teaho dza u lambedza vhugudisi uri vhugudisi kha zwikili zwi todeaho vhu kone u nekedzwa kha vhashumisi vha kha vhupo kha u langula zwishumiswa zwavho. Kha pulane dzavho kha vha ite zwauri tshelede dzo vhetshelwa thungo dza vhugudisi ho teaho. Vhugudisi vhu nga todea kha vhaofisiri vha masipala uri vha kone u nekedza thikhedzo yo teaho kha mbekanyamushumo ya CBNRM.
Kha vha fhelise mikano vhukati ha mihasho. Muhasho mu¥we na mu¥we kana mazhendedzi a tea u divha nga ha mishumo yao kha CBNRM. U kona u tshimbidza mihasho ya muvhuso i kwameaho kha mishumo ya CBNRM, dziforamu dzo fhambanaho dzi tea u thomiwa hu na vhaimeleli vha bvaho kha vhashumisani vhothe. Hedzi dzi nga vha dziforamu dza u engedzedza kana dzikomiti-dzo vhetshelwaho dzithandela dzo teaho kana dzimbekanyamishumo dzine dza do fheliswa musi dzo swikelela ndivho dzo teaho.
Kha vha wane mafhungo o teaho phanda ha musi vha tshi saina pfano ya fomala. Phanda ha musi vha tshi saina pfano na dzithandela dza CBNRM, mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri dzithandela dzi na masheleni a edanaho na uri hu do vha na mbuelo nga u vhulunga zwishumiswa zwa mupo. Vha tea u vhona zwauri thandela ndi ya lushaka lwa CBNRM.
Kha vha ite zwauri zwi lelutshele zwitshavha u vhuelwa nga tshelede zwi tshi bva kha CBNRM. Muvhuso u nga dzhia maga u vhona zwauri zwi a lelutshela zwitshavha u wana tshelede kha mbekanyamishumo dza CBNRM. Sa tsumbo, thundu ine ya rengisea i nga fhiriselwa kha tshitshavha; zwitshavha zwi nga fhiwa thendelo ya u bvisa dziphemiti kana tsha rendisela zwigwada zwa nnda (zwi fanaho na mabindu a phuraivete) u shumisa zwishumiswa nga fhasi ha vhu¥we vhuimo. Kha vha sedze nga ha u vha mulayoni na u bvela phanda ha pfano idzo vhukati ha zwitshavha ma dzisekitha dza phuraivete.
Kha vha khwathisedze mbuelo dzine dzi si vhe dza tshelede. Mbuelo dzi si dza tshelede ndi dza ndeme kha mbekanyamushumo dza CBNRM.
U khwathiswa ha ndeme dza mvelele na dza zwa vhurereli.
Development Alternatives Inc.
DziNGO nnzhi na dziCBO dzo shelaho mulenzhe kha dziwekishopo dza vhukwamani na u tahisa mihumbulo kha ngeletshedzo. Dzi¥we dzadzo dzo ¥waliwa kha mutevhe u re afho fhasi. IUCN i nga kwamiwa uri hu wanela zwidodombedzwa zwa vha¥we vho shelaho mulenzhe.
Resource Africa I nga kwamiwa.
<fn>ven_Article_National Language Services_FUREMIWEKE YA PHOLISI.txt</fn>
Pholisi dza vhukoloni na tshitalula dzo ita uri nyambo dzoṱhe nga nnḓa ha mbili dza shango dzi songo dzhielwa fhasi fhedzi, dzi dovhe hafhu dzi tsikeledzeswe nga maanḓa. Tshiisimane na Tshivhuru dzo fhiwa vhuimo ha tshiofisi nahone dza aluswa nga ndila yavhudi ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi nyambo dza vhongwaniwapo dza Afrika Tshipembe.
Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 u nekedza uri hu vhe na u edana kha u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi dza lino shango na kha u aluswa ha nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo kandeledzwa kale. Nga nnḓa ha nyambo dza tshiofisi dza 11, Mulayotewa u dovha hafhu wa dzhiela nṱha dziṅwe nyambo dzi no nga sa Nama, Khoi, San na Luambo lwa Tswayo dzine na dzone dza tea u aluswa na u bveledzwa phanda.
Gauteng ndi vundu li re na vhunzhi ha vhathu na nyambo nnzhi line khalo ha si ambiwe fhedzi nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe fhedzi (Tshipedi, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu). Vhadivhalea vha bvaho kha maṅwe mashango, vhathu vhane vha pfuluwa vha tshi bva kha maṅwe mashango na tshavhi dzi bvaho kha lino dzhango na kha zwiṅwe zwipida zwa lifhasi vha wanala kana vha dzhia Vunḓu a Gauteng sa hone hayani havho?
Furemiweke ya Pholisi ya Gauteng (GLPF), ine ndivho yayo khulwane ha vha u nekedza maga nga u ṱanḓavhuwa ane a tea u tevhedzelwa malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi, yo bveledzwa u ya nga nga ndaela dza Mulayotewa na Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo (yo tendelwaho na u thoma shuma nga hafhamuhwe 2003) ine ya tendela uri hu vhe na u shumiswa ha pfanelo dza mulayotewa kha zwine zwa kwama kushumisele kwa nyambo na mveledziso yadzo. Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo Lushaka ya Nyambo (NLPF) i toda uri mavundu othe a diitele dzipholisi dzao dza nyambo u ya nga hayo?
GPLF yo vha hone nga u ha vha na vhukwamani na zwivhumbeo zwo fhambanaho kha lushaka, vundu na kha vhuimo hapo. Izwi zwivhumbeo zwi katela Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Tshumelo ya Lushaka ya Nyambo, Mihasho ya Muvhuso wa Vundu wa Gauteng (GPG) hu tshi ombedzelwa nga maanḓa Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng, stop Pan South African Language Board, Komiti Nyambo ya Vundu la Gauteng, mimasipala, Vhusimalilayo ha Gauteng na vhadivhi vha nyambo. Maitele aya a vhukwamani uhu o tshimbidzwa nga Muhasho wa zwa Mitambo, Vhudimvumvusi, Vhutsila na Mvelele u tshi khou thusiwa nga vhadivhi vho fhambanaho vha zwa luambo.
Phanda ha maitele a u kwamana ho itiwa tsedzuluso nga ha nyambo nga vhanekedzi vha tshumelo vhane vha vha na tshenzhemo nnzhi kha iḽi sia a thodisiso. Ho dzhielwa ntha Sentsasi dza 2001; maṅwalo a pholisi o teaho na mvelelo dza odithi /tsedzuluso ya Nyambo ya Gauteng?
Mawanwa a ndeme a lushaka a thodisiso ya kushumiselwe kwa nyambo ye ya itiwa nga PanSALB nga 2001 na one o dzhielwa nṱha. Iyi ṱhoḓisiso yo shumisa tsumbo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha miṅwaha ya 16 na u fhira i bvaho kha zwigwada zwothe zwa vhathu u bva kha vhupo ha mahayani na vhupo ha doroboni. Ho ombedzelwa nga maanḓa luambo lwa hayani na nyambo dzi shumiswaho fhethu ha phuraivete na hu si ha fomala, fhethu ha nnyi na nnyi na kha zwiimiswa, luambo lwa mushumoni na lwa u guda, vhudifari kha pholisi ya luambo, vhukoni ha u shumisa luambo zwavhudi na u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mulayotibe u dzhia pfunzo sa tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha u alusa na u bveledza phanda nyambo. GPLF i dovha ya dzhiela ntha ndaela dza Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe, wa 1996 u ya nga u shumiswa ha luambo zwikoloni na uri Luambo kha Pholisi ya Pfunzo lu kwamana hani na vhupo ha pfunzo.
Ndivho ya GPLF ndi ya u ṱuṱuwedza u aluswa na mveledziso ya nyambo dza vhongwaniwapo kha la Gauteng.
U isa phanḓa na u alusa u fhata lushaka, u funa shango na u vha ṅanda nthihi ha zwigwada zwa vhathu vha Gauteng.
Khethekanyo ya 29 (2) i bula zwauri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nga luambo lune a lu funa kha zwiimiswa zwa muvhuso hune pfunzo iyi ya konadzea.
Mulayo wa PANSALB wa 1995, wo shandulwaho, vhukati ha zwiṅwe, u netshedza u dzhielwa ntha, u thomiwa na u iswa phanda ha u shumiswa ha nyambo nnzhi, na mveledziso ya nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale. U dovha hafhu wa amba nga ha u thomiwa ha dzikomiti dza nyambo kha mavundu.
Muvhuso wa Vundu wa Gauteng nga kha Muhasho wa Mitambo, Vhuḓimvumvusi, Vhutsila na Mvelele wo no di thoma Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng.
Nangwe hu uri Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe (SASA) u vhukati na u shandulwa, fhedzi zwa zwino u tendela Minsa wa Pfunzo, zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa na nga murahu ha u kwamana na Khoro ya Dziminisa, u ta milayo na maimo zwa pholisi ya luambo kha zwikolo zwa muvhuso. U dovha hafhu wa sumbedza uri khoro ya u langula kha tshikolo tsha muvhuso i nga di itela pholisi ya luambo ya tshikolo zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa, (SASA) na mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho wa vundu?
Ndivho dza Mulayo wa u Alusa u Swikelela Mafhungo ndi dza uri pfanelo dza mulayotewa dza u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe a wanalaho kha muvhuso, zwivhumbeo zwa phuraivete kana vhathu vhane vha kwamea nga u wana mafhungo dzi shume . U swikelela honoho hu nga kha i si kwame fhedzia u wana mafhungo, fhedzi hu tea u vha nga luambo lwa muthu ane a khou toda mafhungo?
Sa zwe zwa buliwa kha Shedulu ya 4 ya Mulayotewa uri luambo ndi sia la u shuma li tshimbilaho na u shuma zwavhudi ha muvhuso wa vundu, NLPF i bula zwauri zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso (kha lushaka, vundu na kha muvhuso wapo) hu tshi angaredzwa na zwivhumbeo zwine zwa shumisa maanda kana u ita mushumo wa muvhuso zwi a kwamea ngayo.
Kha u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi mavundu a tea u ita furemiweke dza pholisi dza nyambo dzadzo dzine dza elana na NLPF, fhedzi hu tshi khou dzhielwa ntha nyimele ya dzingu, thodea na zwine tshitshavha tsha oa zwone. Maitele aya a do fhiriselwa kha mivhuso yapo ine ya do diitela dzipholisi dza nyambo ine ya elana na Furemiweke ya Pholisi ya Vundu?
Muvhuso u dovha hafhu wa tutuwedzwa, ho teaho, u tikedza sekithara ya phuraivete kha u bveledza na u thoma dzipholisi dzadzo dza luambo dzi tshi elana na Furemiweke ya Pholisi i re afho nṱha.
Pholisi ya Luambo kha - Pfunzo ndi pholisi ya lushaka ine ya shuma kha vhupo ha pfunzo. Ndivho yayo khulwane ndi ya u tshimbidza vhudavhidzano u pfukekanya mivhala, mvelele, nyambo na vhurereli ngeno nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou tutuwedzwa u bveledzwa vhupo vhune khaho ha vha na u thonifha dziṅwe nyambo nga nnda ha luambo lune muthu a amba wone?
Vhudavhidzano ha orala/nga mulomo kha nyambo dza lushaka dza tshiofisi dza 11 hu do thonifhiwa na u tutuwedzwa.
Pholisi ya Luambo - kha - Pfunzo i bula zwauri vhagudiswa vhothe vha tea u funziwa luambo luthihi lwa vhongwaniwapo, masia oṱhe a u guda a nyambo a tea u wana tshifhinga tsho teaho na zwishumiswa, na uri vhahulwane vha muvhuso wa vundu vha tea u ta pholisi nga ha thodea dza u bvela phanda dzine dza elana na nyambo sa dzithero, u ya nga milayo ya lushaka.
Tshikoupu tsha u shumiswa ha GLPF tshi do angaredza mihasho ya GPG, Vhusimamilayo ha Gauteng, mimasipala (hu tshi dzhielwa nṱha kushumisele kwa luambo kha dzingu ḽavho) na zwiimiswa kha vunḓu zwine zwa shumisa maanḓa kana u ita mushumo wa muvhuso. Mabindu a phuraivete na madzangano ane a si vhe a muvhuso na zwone zwi do tutuwedzwa kha u bveledza phanda pholisi yazwo ya nyambo u ya nga Furemiweke ya Pholisi.
Thebulu i re afho fhasi i vhambedza phurofaili ya luambo lwa hayani ya Gauteng na ya Afrika Tshipembe nga u angaredza u ya nga Sentsasi dza 2001.
Figara dzi re afho ntha dzi sumbedza uri Tshizulu ndi luambo lwa hayani lu ambiwaho nga vhathu vha swikaho henefha kha 20% wa vhathu hothe kha vhuimo ha vundu na ha lushaka. Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri Tshiisimane tshi shumiswa nga maanda kha thero dza zwa vhubindudzi na kha saintsi, nahone tshi dzhia vhuimo ha vhuna na ha rathi kha vundu na kha lushaka. Thebulu I re afho nṱha I sumbedza zwavhuḓi uri Gauteng a I na luambo lwa hayani lune lwa shumiseswa, fhedzi I na nyambo nnzhi lune nyambo dzi re ntha ha ṱhanu dza hayani luṅwe na luṅwe lu ambiwa nga vhadzulapo vha swikaho 10 wa tshafumi tsha vhathu, dzine musi dzo ṱangana dza fhira 70% wa vhadzulapo vha vundu.
Musi hu tshi thomiwa u shumiswa ha GLPF, hu tea u dzhielwa hu tea u dzhielwa nzhele phambano i re afho ntha. Hu khou lavhelelwa uri dziṅwe nyambo dzine dza si shumiseswe kha vunḓu, dzi dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo, ngauralo dzi tea u dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo na mishumo ya vundu ine ya itiwa kha muvhuso wapo.
Nga 2003 Muhasho wa Mitambo, Vhudimvumbusi, Vhutsila na Mvelele wo ita odithi ya thodisiso kha mihasho ya GPG. Ndivho ya odithi khulwane yo vha i ya u wana thodea dza nyambo (hu tshi angaredzwa na zwishumiswa) na zwine ndangulo ya toda zwone, mirado ya tshi?
Dziodithi dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhaofisiri kha nḓisedzo dza tshumelo (tshumelo dza ndeme) vha kona u amba na vhathu nga luambo luthihi kana nga nyambo mbili hu sa katelwi Tshivhuru na Tshiisimane, nahone vhunzhi ha vhashumisi vha tshumelo dza muvhuso vha takalela u shumisa idzi nyambo dza vhongwaniwapo. Tsumbo, kha tshiṅwe sibadela tsha vunḓu, vhaofisiri vho shumisa Tshivhuru tshifhinga tshine tsha lingana 7,9%, Tshiisimane 36,8%, na nyambo dza vhongwaniwapo 58,5%.
Malugana na ndangulo, mivhigo kana maṅwalo, dziṱhalutshedzo na vhudavhidzani nga mulomo ha tshiofisi zwo sumbedza u engedzedzea u itiwa nga Tshiisimane, lune lwa si vhe luambo lu shumiswaho nga maanda kha u davhidzana zwaho vhukati ha vhashumi.
Odithi i dovha hafhu ya sumbedza ndeme ya thodea ya tshumelo ya u pindulela, na ndeme ya u davhidzana na vhashumelwa nga luambo lwa hayani. Hezwi zwi do kona u itea kha vhudavhidzano ha orala na ha u ṅwala.
A si mihasho yothe yo no pindulelaho maṅwalo ayo a kushumele a tshi ya kha dziṅwe nyambo dza vhongwaniwapo. Naho hu uri mitengo ndi yone tshikhukhulisi tshihulwane tsha vhupinduleli, miṅwe mihasho yo no thoma u ita ngauralo. Tsumbo, Mugaganyagwama wa Vundu wa 2005 u wanala nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo.
Muvhuso wa Vundu wa Gauteng, sa zwine zwa todiwa nga Mulayotewa na uri u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo nnzhi, u do thonifha na u tevhedzela pfanelo dza luambo dza vhadzulapo vhothe vha vundu.
U ya nga u konadzea (hu tshi dzhielwa nṱha zwishumiswa zwoṱhe zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza mulayotewa), muṅwe na muṅwe u do tendelwa u amba nga luambo lwawe kana luambo lwe a di nangela lwone musi a tshi davhidzana na vhaofisiri. Vhunga muvhigo wa odithi u re afho nṱha wo bula, tshumiso ya nyambo dza vhongwaniwapo i khou ṱuṱuwedzwa, fhedzi hune ha wanala uri mvelelo dzi fhasi ha dzo lavhelelwaho, hu tea u shumiswa nḓila dza u khwinisa nyimele nahone zwi tea u itwa nga u ṱavhanya.
Luambo lune lwa do shumiswa kha mivhigo kana maṅwalo a ngomu kha GPG lu do vha Tshiisimane nahone vhupinduleli kha dziṅwe nyambo dza tshiofisi na Bureili hu tshi o itiwa arali ho humbelwa hune zwa vha zwi tshi konadzea. Hune zwa khou vhonala zwi zwa ndeme, maṅwe maṅwalo a do pindulelwa kha dziṅwe dza nyambo dza 10 dza tshiofisi a phadaladzwa nga nnḓa ha u lindela khumbelo dzao. Vhusimamilayo ha Gauteng vhu do bvela phanda na u bveledza maṅwalo a nyambedzano nga nyambo nna dza tshiofisi?
Tshiisimane tshi do shumiswa hafhu sa luambo lwa vhudavhidzani nga u tou ṅwala vhukati ha mihasho yone ine na mivhuso.
Nyambo dzine dza shumiswa kha vhudavhidzani ha nga ngomu na ha nga nnḓa dzi do tikedzwa nga u shumiswa ha nyambo nnzhi, ndi uri ndivho na uri vhudavhidzani vhu nga ha mini, u vha hone ha zwishumiswa na vhathetshelesi zwi o langa nyambo dzine dza tea u shumiswa kha vhudavhidzani. Tshumiso ya nyambo kha tshumelo dza ndeme dzi no nga sa vhuongeloni, zwiṱitshi zwa mapholisa, fhethu hune ha wanala tshumelo dza zwa kutshilelele, ofisini dza zwa dzinnḓu na vhusimamilayo ha Gauteng hu tea u iswa phanda, hu tshi khou bviswa fomo dza tshumelo nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo kana hune zwa vha zwo tea nga nyambo dza 11 dza tshiofisi. Hu tea u ombedzelwa hafhu uri u vha hone ha zwishumiswa tshi do vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwa ndeme kha u ta nyambo dzine dza tea u shumisiwa?
Kha sia la pfunzo, GPG i dzhiela ntha vhudavhidzano nga nyambo na u funza zwikoloni sa zwe zwa buliwa nga SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo.
Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo kha vundu i tea u vhonwa sa tshipida tsha GLPF malugana na mveledziso ya nyambo kha pfunzo.
Vhudavhidzano ha GPG na dzitshaka vhu o vha nga Tshiisimane, kana nga luambo lune lwa takalelwa u shumiswa kha shango lenelo hune zwa konadzea?
Khethekanyo dza Vhudavhidzano ha mihasho ya GPG dzo rangwa phanda nga Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo ya Vhudavhidzano ya Muvhuso kha Ofisi ya Muphirimia i do vha na mushumo muhulwane kha u thusa GPG kha mbekanyamishumo dzine dza o ṱuṱuwedza u aluswa ha nyambo dza tshiofisi na dziṅwe nyambo u ya nga Mulayotewa. Muhasho muṅwe na muṅwe wa GPG u do vha na tshumelo yawo ya nyambo?
Foramu ya vhudavhidzano ya GPG i o, hu tshi katelwa na u langula na u pima mbekanyamushumo dza u aluswa ha nyambo ho itiwaho nga mihasho ya GPG kha ṱhoḓisiso yayo ya ṅwaha nga ṅwaha. Mvelelo dzi do sumbedza uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itiwa nahone vhuhulu ha thuso iyi vhu o laulwa nga u vha hone ha zwishumiswa?
Muhasho wa Pfuno nga maanḓa u do alusa na u bveledza phanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa kule kale sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo.
Sa muṅwe wa a mishumo yawo, Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng i do eletshedza GPG nga mafhungo na thandela dzine dza do thusa kha nyaluso na mveledziso ya nyambo nga maanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa thungo kale.
Zwi tea u buliwa zwauri nga ndila ine u aluswa ha nyambo na mveledziso yadzo zwa o bvelela ngayo zwi do laulwa nga mugaganyagwama wo nekedzwaho na u vha hone ha zwishumiswa?
U thomiwa ha zwiṅwe zwivhumbeo na thodea ya u swikelela kha mafhungo a muvhuso nga nyambo dze vhathu vhone vhane vha tou ḓinangela khathihi na tshumiso ya nyambo musi hu tshi khou davhidzanwa na vhashumeli vha muvhuso, na zwone zwi o kwama mveledziso ya tshiṱafu kha zwivhumbeo zwenezwo na mihasho ya GPG nga u angaredza?
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, vhashumi na vhaimeleli vha muvhuso vha GPG vha o tea u vha na vhukoni ha dziṅwe kana ha nyambo dzoṱhe dza vhongwaniwapo dza tshiofisi u itela uri hu vhe na u nekedzwa ha tshumelo yavhudi na u shuma zwavhudi?
Izwi zwi amba uri mihasho i o tea u gudisa na u bveledzisa tshitafu tshayo tshi shumaho na vhathu uri tshi kone u davhidzana na vhathu u ya nga milayo ya Batho Pele?
Nga u di dina kha u bveledzisa phanda nyambo dza vhongwaniwapo na u bvela phanḓa na u shandukisa tshanduko dzine dza khou bvela phanda dza nzulele ya vhathu, ndi zwa ndeme hu sedzuluswe GLPF nga murahu ha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe u vhona arali yo tea.
<fn>ven_Article_National Language Services_Gaidi ya mbekanyamush.txt</fn>
Muvhuso wo thoma mbekanyamushumo ntswa ya vhugudisi ine ya vhidzwa mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo. Uvhu vhugudisi ho itelwa vhathu vha sa shumi. Uku kubugwana ku ṱalutshedza uri iyi mbekanyamushumo i shuma hani.
Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo (learnership) ndi mini?
Ndi mbekanyamushumo ine ya ita uri muthu a vhe na ndalukano dza mushumo. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo dzi katela u guda ha kilasini, gudedzini kana kha senthara ya vhugudisi na vhugudisi vhune vha vhu wana mushumoni. Uri vha kone u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, tshithu tshihulwane tshine tsha tea u sedziwa ndi uri hu tea u vha hu na mutholi o ḓiimiselaho nahone ane a kona u ṋetshedza tshenzhemo ya mushumo.
Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo?
Muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo. Izwi zwi amba uri mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo dzi tea u itelwa vhagudi vhane vha kha i bva u fhedza zwikoloni kana magudedzini na vhathu vha sa shumi khathihi na vha no shuma. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo a dzi sedzi miṅwaha ya muthu?
Muvhuso wo tenda uri musi hu tshi nanguludzwa vhathu malugana na mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo, vhagudi vha 85% vha tea u vha vharema, vha 54% vha tea u vha vhafumakadzi hone vha 4% vho tea u vha vhathu vho holefhalaho.
Zwi ḓura vhugai?
A hu badelwi tshithu musi muthu a tshi oa u ya kana u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo. Muṅwe na muṅwe o nangiwaho kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo u tea u holelwa nga mutholi. Muholo wonoyo u ya nga lushaka lwa mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo. Naho Minisia vha zwa Mishumo vho tenda malugana na levele ya muholo ya fhasisa ine ya tea u holelwa vhagudi na nyimele, mutholi a nga badela muholo une wa fhira wonoyo. Hu tendelanwa nga muholo na nyimele na mugudi phanḓa ha musi mbekanyamushumo i tshi thoma?
Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani?
Tshifhinga tshi o fhambana u ya nga mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, fhedzi kanzhi a tshi nga vhi nga fhasi ha ṅwaha.
U ya kana u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo zwi amba mini kha nṋe.
Arali vho ṱanganedzwa kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, vha o tea u saina thendelano i re mulayoni na mutholi. Muthu kana dzangano ḽine a ṋetshedza thiori ya vhugudisi u/i tea u saina iyi thendelano. Izwi zwi o vha ṱalutshedza uri ndi zwifhio zwe zwa lavhelelwa kha vhone na uri ndi zwifhio zwine vha o tea u ita?
Ndi vhafhio vhane vha shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo na uri mushumo wavho ndi ufhio?
Mugudisi u iswa kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, u saina thendelano i re mulayoni na mutholi, ine ya bula dzipfanelo na vhuḓifhinduleli zwa mugudi, na u tevhelela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo.
Mutholi u ṋetshedza tshenzhemo ya mushumo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo na u saina thendelano i re mulayoni yo sainiwaho nga mugudi ine ya bula dzipfanelo na vhuḓifhinduleli hu tshi katelwa na thendelano ya muholo wa mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo.
Muṋetshedzi wa vhugudisi/mugudisi u ṋetshedza vhugudisi o imela mutholi na u saina thendelano i re mulayoni ine ya bula pfanelo dza muṋetshedzi wa vhugudisi na vhuḓifhinduleli,
Ndaulo ya Vhugudisi na Khethekanyo ya Pfunzo (A Sector Education and Training Authority (SETA)) i dzudzanya na u tshimbidza tshikwama tsha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo kha sia o tiwaho a ikonomi (tsumbo, vhuendedzi kana vhuendelamashango na mafunda, na u khwaṱhisedza uri vhugudisi vhu kha maimo a indasiṱiri (phulufhedziso ya khwaḽithi kana ya maimo a nṱha)?
Muhasho wa zwa Mishumo u a thola, u nanguludza na u rumela vhathu vha sa shumi vhane vha swikelela maimo a fhasisa o vhewaho kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo yo tiwaho kha vhatholi vhane vha oa vhagudi. Mutholi ndi ene ane a dzhia tsheo ya u fhedza?
Ndi o wana mini musi mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i tshi fhela?
Musi mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i tshi fhela vha o vha vha na ndalukano ine ya angedzwa kha shango ohe. U khwaṱhisedza uri vha na ndalukano, vha o ṋewa ṱhanziela. Iyi ṱhanziela i o ṱalutshedza zwikili zwe vha zwi guda?
Ndi o wana mushumo musi ndi tshi fhedza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo?
Arali vha songo tholiwa kana vha sa shumi musi mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i tshi thoma, a ri vha fhulufhedzisi uri vha o wana mushumo musi i tshi fhela. Mutholi ane a vha ḓea vhugudisi ho ngo tea u vha ḓea mushumo. Fhedzi ndalukano na tshenzhemo ya mushumo zwi o vha ita uri vha vhe kha vhuimo ha khwine ha u wana mushumo u fhira u thomani. Zwi nga dovha zwa ita uri vha pfe vha tshi oa u wana dziṅwe ndalukano kana u thoma bindu ḽavho vhone vhane?
Khumbelo ya u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i itwa hani arali ndi sa shumi kana ndi songo tholiwa?
Kha vha ḓiṅwalise na Muhasho wa zwa Mishumo sa muthu ane a khou oa mushumo nga u ḓadza fomo ya vhuṅwalisi yo ṱumetshedzwaho na fomo ine ya sumbedza madzangalelo avho. Musi vho fhedza vha dzi ḓee vhashumi vha senthara ya zwa mishumo kana vha dzi rumele?
Vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani zwi dzula zwo luga.
Senthara ya zwa mishumo i o vha kwama arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo vhewaho dza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo ya mutholi onoyo?
Arali vha tshi fusha ṱhoḓea, vha nga kha i vhidzwa muṱanganoni na u sedzuluswa phanḓa ha u nanguludzwa ha u fhedza?
Zwidodombedzwa zwa Vhu?
Arali zwo ralo, kha vha vhu bule?
Vha mudzulapo wa SA?
Arali zwi songo ralo, vha mudzulapo wa ngafhi?
Vha na ḽaisentsi ya u reila?
Ndalukano dza nga murahu ha ma?
Ndi khou khwaṱhisedza uri mafhungo a re afho nṱha ndi ngoho.
Afha fhasi hu tevhela mutevhe wa masia a u guda o fhambanaho na miṅwe mishumo ine vha nga kona u i ita kha sia a u guda. Kha vha zwi dzhie uri vha kona u ita zwoṱhe, vha ḓee sia iwe na iwe maraga u ya nga ha uri vha i takalela zwingafhani kana uri vha iphina zwingafhani nga mishumo ya sia ḽeneḽo a u guda. Kanzhi zwine ra zwi funa zwi nga sumbedza uri madzangalelo ashu ndi afhio. Arali vha tshi funa fhedzi mushumo muthihi wo buliwaho sa tsumbo kha sia a u guda, vha u talele nga fhasi vha dovhe vha ḓee sia ḽeneḽo a u guda maraga u ya nga lufuno lwavho malugana na mushumo wo talelwaho. U ḓea maraga hu tea u itwa nga nḓila i tevhelaho: 1 A thi u funesi, 2 A thi u funi, 3 Ndi u funa lwo linganelaho, 4 Ndi a u funa, 5 Ndi a u funesa?
Vhulimi na Ndondolavhupo.
U bveledza zwiḽiwa nga vhulimi kana vhufuwi. U ṱhogomela ngade kana zwiraba, maḓaka na vhupo. Vhulimi na vhufuwi, u shuma dziphakhani, zwirabani kana ngadeni na ndondolo ya maḓaka na vhupo.
Vhutsila na Mvelele.
U ita zwithu zwavhuḓi kana u ita mitambo ya u mvumvusa vhathu. U vhumba dzikhali na u lunzhedza vhulungu, u tshina, u imba, muzika, mitambo, u ita dzifilimu na u dzhia zwifanyiso, thelevishini, vidio, u tamba kana u edza (acting), u dizaina na u khavhisa, vhutsila ha u ola na u pennda zwifanyiso.
Mabindu, mbambadzo na vhulangi. U dzudzanya na u khwaṱhisedza uri khamphani i shuma zwavhuḓi. U ita zwitatamennde zwa masheleni zwa khamphani, u langa khamphani, u langa vhashumi, u renga thundu dza khamphani, u maketa kana u rengisa zwibveledzwa zwa khamphani, u langula kana u tshimbidza ofisi, u langula vhushaka ha khamphani na tshitshavha, ndi uri vhushaka vhukati ha dzangano na tshitshavha.
Ngudo dza Vhudavhidzani na luambo. U shumisa luambo u itela u thusa vhathu u wana mafhungo nga u amba na nga u tou ṅwala. Mupinduleli, ramafhungo wa magazini ya gurannḓa, makone/muivhi wa zwa luambo, muṅwali wa dzikhophi, u ṅwala dziatikili kana mawalo?
Pfunzo, vhugudisi na mveledziso. U funza na u gudisa vhathu. Mugudisi wa zwikolo, zwiimiswa zwa pfunzo zwa nṱhesa u fana na Dziyunivesithi, Dzithekhinikhoni, Dzikholidzhi/magudedzi a Thekhenikhala, u gudisa vhana vhaṱuku (mveledziso ya vhana vhaṱuku ya u thoma).
Vhubveledzisi/vhumagi, vhuinzhiniere na thekhinolodzhi. U ola mitshini, maburoho, dzibada, mabupo, mitshini ya iekhihirikhi na ya iekhihironikhi, u bveledza na u ṱumekanya zwipiḓa zwa mitshini uri i kone u shuma zwavhuḓi na zwa migodi?
Ngudo ya zwa Matshilisano na zwa Vhathu. U guda sialala ya vhathu uri u kone u vha thusa. U shuma na vhathu na u vha bveledzisa (Ngudo ya zwa muhumbulo (Saikhoḽodzhi) na vhugudisi ha zwikili zwa vhutshilo, ngudavhurereli (mufunzi), ivhazwakale, ngudo ya shango na uri ndi ngani vhathu vha tshi dzula dziḓoroboni (ḓivhavhupo), Ngudo ya vhushaka ha vhathu (musosiolodzhi), ngudo ya vhathu vha kale na phukha (Akhiolodzhi)?
Mulayo, saintsi, saintsi ya zwa vhuswole na vhutsireledzi. U vhona uri hu vha na tsireledzo na u tsireledzea ha vhathu na mulalo shangoni. Mapholisa, vhaimeleli na vhatshutshisi, tshumelo ya zwa vhululamisi (dzhele), u tevhela buḓo a zwa vhupileli (vhuswole, vhuswole ha maḓini, vhuswole ha muyani)?
Saintsi dza zwa Mutakalo na Tshumelo dza zwa matshilisano. U thusa vhathu nga u ṱhogomela mivhili yavho na mutakalo wavho maluvhini. U thivhela malwadze, u ṱuṱuwedza mutakalo, u ṱhogomela vhalwadze, u onga, mushumi wa kha ambuantsi, masia a zwa dzilafho, u shumela vhapo?
Mathematiki (saintsi ya mbalo), saintsi ya Fisika na saintsi dza vhutshilo.
U shuma nga dzinomboro u itela u thasulula thaidzo, u shuma nga dzikhomphwutha u itela u vha na rekhodo ya mafhungo na u shuma nga zwithu zwi tshilaho. Ngudo dza khomphwutha, rambalo, baolodzhi (ngudo ya zwimela na phukha).
Dzitshumelo. U thusa vhaḓwe vhathu u fana na u vha rengisela zwiḽiwa resitorentini na dzihodelani na zwiṅwe zwa u ḓimvumvusa, u shuma sa tshefi, muthu ane a tshimbidza vhaendi, zhendedzi?
U pulana na u fhaḓa.
U pulana na u ola zwifhaṱo u fana na kha akhithekitsha, u fhaḓa dzinnḓu, u fhaḓa dzibada na maburoho, u dzhenisa thambo dza muagasi?
Kha vha ṅwale masia mararu a u guda e vha a ḓea maraga dza nṱhesa.
<fn>ven_Article_National Language Services_HALUTSHEDZO PFUFHI YA.txt</fn>
A hu na tshipiḓa tsha hei nḓivhadzo ine ya nga bveledzwa nga huswa kana ya phaḓaladzwa nga tshivhumbeo tshifhio tshiṅwe na tshiṅwe kana nga dziṅwe nila-vho ngeno hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho.
Ndimuso ya Vhugudisi ha Mugudisi ha nomboro ya 9.
Khethekanyo/Pharagirafu Thero Sia?
2.3 Mukovhe wa muḽaifa.
2.4 Vhuhulu ha vhushaka.
3.4 Mulayo wa 4: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi vhabebi vha kha?
3.5 Mulayo wa 5: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi mubebi muthihi u kha?
3.6 Mulayo wa 6: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi mubebi muthihi u kha?
Khovhekano ya ifa fhano Afrika Tshipembe i laulwa nga Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na thendelo ya khovhekano wa vhu 81 wa ṅwaha wa 1987 we wa bveledzwa nga a 18 Ṱhafamuhwe 1988. U shumiswa kha vhathu vhe vha lovha vha sia ndaka (yohe kana tshipiḓa tshayo) nga Ḓuvha a lufu kana nga murahu ha Ḓuvha a lufu?
Musi zwi sa konadzei u bveledza lutamo lwa mufu ngauri vhaḽaifa a vha koni u kovhana ndaka ya mufu kana vha sa tami u kovhana iyo ndaka kana vho lovha phanḓa ha mufu..
Zwi a konadzea uri muthu a lovhe a songo ita thendelo ya khovhekano ya ifa ḽawe kana tshipiḓa tsha ifa ḽawe. Tsumbo ndi ya musi muanzielaifa a tshi sumbedza tshipiḓa tsha ifa i re kha thendelo (wiḽi) fhedzi a sia nnḓa zwe zwi si newe thendelo ya khovhekano. Nga nḓila hei tshipiḓa tsha ifa tshe tsha sumbedzwa kha thendelo (wiḽi) tshi o kovhekanywa u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha thendelo ngeno zwo siedzwaho zwi tshi kovhekanywa hu tshi tevhelwa mulayo wa khovhekanyo hu si na thendelo?
Phanḓa ha iyi tsheo i re kha mulandu wa Bhe na Vhaḓwe v Madzhisi araa wa Khayelitsha na Vhaḓwe, wa Nomboro ya vhu 49/03 we wa tshimbidzwa nga Khothe ya Ndayotewa nga a 15 Tshimedzi 2004, ri o wana uri mulayo wa khovhekanyo ya ifa hu si na thendelo wo vha u sa shumiswi kha vharema vhe vha lovha vha songo ita thendelo ya khovhekanyo ya ifa ḽavho. Na hone wo dovha u si shumiswe kha vhe vha malana hu tshi tevhelwa mulayo wa mbingano ya sialala kana mvelele. Tsheo ye ya dzhiwa kha uyu mulandu wa Bhe yo shandula izwi zwo he ngauri khovhekano ya ndaka ye mufu a si sie thendelo ya khovhekano hu sa khou sedzwa murafho kana mvelele na ndaka yoṱhe ye ha si itwe thendelo ya khovhekano i o laulwa nga mulayo wa khovhekano hu si na thendelo sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo wa vhu 81 wa 1987?
Phanḓa ha musi hu tshi ambiwa nga milayo ya khovhekano ya ifa hu si na thendelo, zwi nga vha khwine arali hu tshi nga thoma u alutshedza mi we mihumbulo ine ya vha ya ndeme u itela u pfesesa iyi milayo?
U itela halutshedzo dzine dza o tevhela, hafha hu khou ambiwa vhana vhe mufu a sia na vhe ṅwana we a lovha phan a ha vhabebi vhawe a vha sia. ṅwana we a lovha a sia ṅwana kana vhana vhenevho vha vhumba lushaka luthihi lwa vhana vhe vha siwa nga mufu vhane vha vhidzwa tshitepisi?
Kha hei tsumbo hu na vhana vha mufu vho bvaho zwigwada zwiraru zwa tshitepisi, zwine zwa vha A, C na D.
S = mufarisi wa mufu ane a kha?
C i vhumba tshitepisi ngauri ṅwana a re kha C ndi wa mufu ngeno A na D dzi tshi vhumba-vho tshitepisi ngauri havha vhoṱhe ndi vhana vha mufu. B a i vhumbi tshiepisi ngauri a si vhana vha mufu?
Vhuimeleli vhu vha hone musi zwo tea na hone zwi tshi konadzea arali muḽaifa a si nga koni kana a sa tami u kovhelwa ndaka ya mufu na hone i tshi khou kovhelwa vhaḓwe vhane vha vha vhana vha mufu.
S = mufarisi wa mufu ane a kha?
Kha tsumbo i re afha nṱha, D na F dzi imela ṅwana wa ṅwana wa mufu o lovhaho phanḓa ha mufu ngeno vha re kha C vha sa thudzelwi thungo kha u kovhelwa-vho ndaka ya mufu.
U ya nga khethekanyo ya (1) (1)(4)(f) ya Mulayo wa Khovhekano wa Ifa hu si na Thendelo wa 1987 sa zwe wa khwiniswa u ya nga tsheo ye ya dzhiwa kha mulandu wa Bhe, mukovhe wa ṅwana u rekanywa nga u kovhekanya ho sedzwa masheleni a ndeme ya ndaka ine ya kovhekanywa hu si na thendelo kha vhana vhoṱhe vhe vha siwa nga mufu (vha nga vha vhana vha vhana vhawe kana vhaḓuhulu vhawe). Hafha hu dovha ha sedzwa na vhafarisi vhawe. Hezwi zwi nga?
Kha ri ri ndeme ya masheleni a ndaka ya mufu ine ya kovhekanywa hu si na thendelo ndi R500 000 na hone u na vhana vhararu (3) vhe a sia na vhafumakadzi vhavhili (2) vhe a mala nga maitele a mvelele. Mukovhe wa ṅwana u o rekanywa nga hei nḓila i tevhelaho: R500 000 /5 (3 tshiepisi + 2 vhafarisi) = 100 000. Mukovhe wa ṅwana u o vha R100 000?
U ya nga khethekanyo ya 1 (1)(4)(d) ya Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo vhukati ha mashaka ane a vha a malofhani a mufu na mufu i nga kona u khethekanywa ya bva zwigwada zwivhili zwine zwa vha na vhuhulu ha vhushaka ho tou livhanaho na mufu thwii na vhuhulu ha vhushaka ha lutsinga lwa iṅwe nnḓu, Kha vhuhulu ha vhushaka ho livhanaho na mufu thwii, vhuhulu ha vhushaka honoho vhu lingana na tshivhalo tsha mirafho vhukati ha vhomakhulukuku na mufu kana vhana vho salaho vha mufu na mufu.
Vhabebi na vhana vha mufu , vhoṱhe ndi mashaka a mufu a tsinisa kana a digirii ya u thoma.
Kha vhushaka vhune vha vha mashaka nga u vha na vhomakhulukuku vha lutsinga lwa iṅwe nnḓu, vhuhulu ha vhushaka vhu lingana na tshivhalo tsha mirafho vhukati ha vhushaka ha malofha na makhulu ane a vha wa tsinisa , hu tshi ingwa nga tshivhalo tsha mirafho vhukati ha makhulu na mufu.
C & D, ndi vhomakhulu vho lovhaho u thoma vhane vha vha tsinisa na hone vha vha vhukati ha J na E (mufu). J i na vhushaka na mufu vhune ha vha kha digirii ya vhuṱanu.
Kuphaaledzelwe kwa khovhekano u ya nga Mulayo wa Khovhekano ya Ifa hu si na Thendelo wa vhu 81 wa 1987 ku nga nweledzwa nga milayo ya ṱahe.
Arali mufu o sia mufarisi kana vhafarisi vha si na vhana mufarisi kana vhafarisi ndi vhone vhaḽaifa vhe vhoṱhe, Hune ha wanala uri mufu ndi wa munna we a vha o mala musadzi a fhiraho muthihi u ya nga mvelele, vhafumakadzi vhe a sia vha tea u kovhekana ifa hu si na thendelo nga nḓila i linganaho?
Mufarisi o salaho ndi ene muḽaifa wa ifa ohe ḽine a kovhiwa hu si na thendelo, hu sa khou sedzwa ndeme ya iḽo ifa nga tshelede?
Arali vhafarisi vho malana u ya nga mulayo wa tshanga ndi tshau, tshau ndi tshanga, mufarisi u o kovhelwa hafu ya ifa u ya nga kumalele kwonoko kwe a dzhena khakwo na iṅwe hafu ya ifa u ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987?
Arali vhafarisi vha songo malana u ya nga mulayo wa tshanga ndi tshau, tshau ndi tshanga, mufarisi u o kovhelwa ifa u ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987?
A & B = ndi vhabebi vho lovhaho; E = ndi mufu; C na D = ndi vhafarisi vha mufu vho malwaho u ya nga mvelele.
U ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987, u ya nga he wa khwinifhadzwa nga Khothe ya Ndayotewa tsheo ye ya dzhiwa kha mulandu wa Bhe na Vhaḓwe v Madzhisiṱaraṱa wa Khayelitsha na Vhaḓwe, vhafumakadzi vhavhili vha mufu (C na D) vha o kovhelwa ifa ohe nga nḓila i linganaho hu sa katelwi mashaka a muḽa. Arali mufu o sia vhafumakadzi vha fhiraho vhavhili ngeno a si na vhana, vhafumakadzi avha vhoṱhe vha o tea u kovhekana ifa u lingana naho hu si na thendelo ya khovhekano?
Arali mufu a si na mufarisi fhedzi o sia vhana vhana vha kovhana u ya nga tshiepisi na nga vhuimeleli arali ho tendelwa?
Vhana vha mufu ndi vhane vha vha kha D, E na F vha o vha vhaḽaifa vhane vha kovhana ifa nga nḓila i linganaho. Ngauri E o lovha u thoma vhana vhawe J na K vha o vha vhaimeleli vhawe na vhone vha wana mikovhe i linganaho?
Vhana vhoṱhe vha mufu vha tea u kovhelwa ifa. Hafha hu vha hu sa khou sedzwa uri vhana vho malwa nga mulayo wapo kana wa sialala kana a si vhana vha malofhani.
U ya nga khethekanyo ya 1(2) ya Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo, khovhekano ya ifa a i kwamani na vhuvha ha vhushaka ha malofha na vhu si ha malofha hu tshi a kha khovhekano ya ifa hu si na thendelo?
Arali mufu o sia mufarisi kana vhafarisi na vhana mufarisi kana vhafarisi ndi vhone vhaḽaifa vha vhuhulu ha masheleni a linganaho R125 000 kha mufarisi muthihi kana mukovhe wa ṅwana . Vhana vhe vha siwa nga mufu vha o kovhekana masalela arali e hone. Na hone hafha hu vha ho sedzwa vhana vho siwaho nga mufu na vhuimeleli arali zwo tendelwa?
Arali ndeme ya ifa ḽine a kovhekanwa hu si na thendelo i fhasi ha R125 000, mufarisi wa mufu kha iyo tsumbo i re afho nṱha u o vha muḽaifa wa ifa ohe hu songo sedzwa vhana na miṅwe miraḓo ya mu a?
Arali mufu e munna o malaho vhafumakadzi vhanzhi na hone o sia mufumakadzi a fhiraho muthihi na hone ndeme ya ifa ḽine a kovhekanwa hu si na thendelo i fhasi ha R125 000, vhafarisi vha mufu vha o kovhekana ayo masheleni u lingana vhukati havho hu songo sedzwa vhana na miṅwe miraḓo ya muḽa.
Arali balantsi ya masheleni ane a tea u phaḓaladzwa u itela khovhekano ya ifa hu si na thendelo i tshi fhira R125 000, mufumakadzi wa mufu u o vha muḽaifa wa ayo masheleni a linganaho R125 000 kana mukovhe wa ṅwana, Masheleni arali o sala e manzhi a o kovhekanywa kha vhana vhe vha siwa nga mufu ho sedzwa tshiepisi na vhuimeleli arali ho tendelwa. Arali izwi zwi tshi khou shumiswa kha iyo tsumbo i re afho nṱha, zwi o amba uri F, G na D vha o vha vhaḽaifa vha ayo masheleni o salaho. D ndi ṅwana wa ṅwana wa ṅwana wa mufu we a lovha u thoma, mukovhe wawe u o kovhekanywa u lingana kha vhana vhawe vhane vha vha H na I. Arali D a songo sia vhana, mukovhe wawe u o kovhekanywa vhukati ha vhana vha mufu vhane vha vha F na G?
Arali balantsi ya masheleni ane a tea u phaḓaladzwa u itela khovhekano ya ifa hu si na thendelo i tshi fhira R125 000, mufu o sia vhafumakadzi vha fhiraho muthihi (hezwi zwi shuma hune mufu a vha o mala vhafumakadzi vha fhiraho muthihi nga kumalele kwa mvelele) muṅwe na muṅwe wa vhafumakadzi vhawe u o tea u wana mukovhe wa ṅwana kana wa masheleni a linganaho R125 000 phanḓa ha musi vhana vha mufu vha tshi nga kovhekana masalela?
Kha vha humbule uri arali vhafarisi vho malana u ya nga mulayo wa tshanga ndi tshau, tshau ndi tshanga, mufarisi u o kovhelwa hafu ya ifa u ya nga kumalele kwonoko kwe a dzhena khakwo na iṅwe hafu ya ifa u ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987?
Vhathu vho malanaho nga fhasi ha maitele a vhurereleli nga fhasi ha Tshimusilimu na Tshihindu vha fanela u dzhiwa sa vho malanaho na hone vha tea u kovhelwa ifa u ya nga Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo. Hoyu mulayo u shuma fhedzi hune mufu a vha o mala musadzi muthihi. Na hone vha dovha vha tea u vhila masheleni a u unḓa kha mufu we a vha o mala uyo mufarisi. Kha hu sedzwe Daniels v Campbell No. & Na vhawe2004 (5) SA 331 (CC)?
Hune mufu a sia a songo ita thendelo tshoṱhe ya khovhekano ya ifa , masheleni ane mufarisi wa mufu a tea a rekanywa u fhambana na ane a rekanywa u ya nga wiḽi. Hafha nga fhasi ha hoyu mulayo hu rekanywa masheleni a khovhekano ane a tea u wanwa nga mufarisi u ya nga Mulayo wa vhu 81 wa 1987-Kha MacGillivrays Will 1943 WLD 29 kha 40?
3.4 Mulayo wa vhu 4: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi vhabebi vha kha?
Arali mufu a songo sia mufarisi kana vhana fhedzi o sia vhabebi vhoṱhe vhane vha vha vha tshi kha itshila- havha vhabebi vha tea u kovhekana ifa nga nḓila i linganaho?
A & B = ndi vhabebi vha mufu; C = mukomana wa mufu; E = mufu; S = mufarisi wa mufu we a lovha u ranga.
Kha tsumbo i re afho nṱha, A na B, ndi vhabebi vha mufu vhane vha o vha vhaḽaifa vhane vha wana mikovhe ya ifa ḽine a kovhekanywa hu si na thendelo hu sa khou sedzwa mashaka a mufu?
Kha vha dzhiele nzhele uri a hu sedzwi uri vhabebi vho malana-na kana vho alana-na kana a vho ngo vhuya vha malana?
Musi hu tshi khou itelwa u kovhekana ifa ngeno hu si na thendelo, vhabebi vha mufu vha vha vhe vhabebi vhawe vha malofha nga nnḓa ha musi a tshi tou vha ṅwana ane a khou tou londotwa nga vhabebi vhane vha si vhe vha malofhani. Kha vha dzhiele nzhele uri arali ṅwana a tshi khou tou londotwa vhabebi vhawe vha malofha a vho ngo tea u vha vhabebi vhawe.
Vhabebi vhe ṅwana a vha ḓivha nga mulandu wa nzeo ya mme kana khotsi kana vhe vha thusa ṅwana nga u mu londola a vha vhi vhabebi vha mufu musi hu tshi kovhekanwa ifa ngeno hu si na thendelo.
3.5 Mulayo wa vhu 5: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa vho siwaho nga mufu fhedzi mubebi muthihi u kha?
Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana fhedzi hu na mubebi muthihi ngeno mufu o sia vhana- mubebi ane a kha itshila u vha muḽaifa wa hafu ya ifa, vhana-vho na vhone vha wana hafu ya ifa?
A = mubebi wa mufu; B = mubebi o lovhaho; C = mukomana wa mufu; D =wana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi; E = mufu; S = mufarisi wa mufu?
Kha hei tsumbo, A ndi mubebi wa mufu ane a kha itshila we a kona u kovhelwa hafu ya kuphaaledzelwe kwa masalela ngeno mukomana wa mufu, C na ṅwana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi D, vha tshi o wana iṅwe hafu ya mikovhe. C na D vha tea u wana hafu ya mikovhe ye ya vha yo tea yo wanwa nga mubebi o no vhaho mufu musi a tshi kha itshila?
3.6 Mulayo wa vhu 6: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi mubebi muthihi u kha?
Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana fhedzi hu na mubebi muthihi ngeno kha iwe sia mufu a songo sia vhana- mubebi ane a kha itshila u vha muḽaifa e eṱhe.
Kha hei tsumbo A ndi mubebi wa mufu ane a kha itshila na hone u vha muḽaifa e eṱhe.
3.7 Mulayo wa vhu 7: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa kana vhabebi fhedzi vhabebi vho?
Arali mufu a songo sia mufarisi, vhana na vhabebi fhedzi vhabebi vho he vho sia vhana- vhana vha mufu vha o vha vhaḽaifa na kha hafu ye vhabebi vhavho vha vha tshi o i wana?
S = mufarisi wa mufu.
Musi a songo sia mufarisi, vhana na vhabebi, ifa ḽine a kovhekanywa hu si na thendelo i nga kovhekanywa ha bva zwipiḓa zwivhili- tsha mme na tsha khotsi. Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u wanwa nga vhana vhe vha sala. Kha tsumbo i re afho nṱha ya A i o tea u wanwa nga C ane a vha ṅwana wa musidzana kana muṱhannga ngeno mukovhe wa B u tshi o tea u wanwa nga C na D. C na D vha tea u wana mikovhe i linganaho. C u tea u wana ifa u bva kha A na B ngeno D a tshi o wana ifa ḽawe fhedzi u bva kha B?
Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana na vhabebi fhedzi mubebi muthihi o sia vhana- vhana vhe mubebi muthihi a sia ndi vhone vhaḽaifa vhe vhoṱhe,
S = mufarisi wa mufu.
Kha tsumbo dzi re afho nṱha vhabebi vhoṱhe vho lovha, fhedzi mubebi muthihi ane a vha B, o sia vhana. D ane a vha mukomana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi u do vha ene ane a o wana mukovhe wa ifa hoṱhe.
Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana na vhabebi fhedzi vhabebi vhoṱhe vha mufu vha songo sia vhana, hafha ndi hune shaka la tsinisa a vha ḽone ḽine a o wana ifa?
Kha tsumbo i re afho nṱha , F vhane vha vha vhomalume wa mufu, ndi vhone vhane vha vha shaka a tsinisa a mufu a malofhani ngeno vhe kha tshiimo tsha vhushaka ha vhuraru. U ya nga hezwi ndi vhone vhane vha tea u wana ifa musi i tshi phaḓaladzwa. G i sumba vhushaka na E vhune ha vha kha tshiimo tsha vhuna ngeno H i tshi sumba vhushaka na E vhune ha vha kha tshiimo tsha vhuṱanu. Vhathu vhoṱhe vha re kha G na H a vha nga koni u wana mukovhe wa ifa na luthihi u bva kha E?
Zwi a konadzea uri muthu a lovhe a songo ita thendelo ya u kovha ifa zwine zwa nga ita uri hu si vhe na muḽaifa. U ya nga mulayo wa mvelele kana sialala, hune zwa wanala hu si na muthu ane a tea u kovhelwa ifa, Muvhuso u vha na maanḓa hu si na a pikisaho izwi. Hezwi zwi langulwa nga khethekanyo dza 35 (13) na 92 dza Ndangulo dza ifa i no kovhiwa hu si na Thendelo u ya nga Mulayo wa vhu 66 wa 1965. Musi hu tshi tevhedzwa aya maitele, hune ha wanala hu si na vhaḽaifa vha ifa ḽine a kovhiwa hu si na thendelo kana vhaḽaifa vha sa ḓivhei, mutshimbidzi wa izwi (muegizekhutha) o nangwaho nga mu anziela ifa a nga ita uri iyo ndaka i shandulelwe uri i vhe kha masheleni. Musi o no ita izwi, u o badela milandu yoṱhe ye ya vha i tshi khou kolodwa nga mufu, masheleni ane a sala nga murahu ha izwi a badelwa kha Tshikwama tsha Muunḓi. Arali hu si na muthu ane a a u o sumba uri hu na tshelede ine a tea u vhila kha ifa, nga murahu ha miṅwaha ya 30 ho badelwa ayo masheleni kha Tshikwama tsha Muunḓi, tshelede iyi i o fhiriselwa kha muvhuso?
Mulanguli wa Khothe Khulwane u tea u anḓadza zwidodombedzwa zwi kwamaho aya masheleni a khovhekano hu si na thendelo e a dzheniswa kha Tshikwama tsha Muunḓi. Hezwi u tea u zwi ita tshifhinga tshoṱhe sa zwithu zwa ndeme kha Gazete ya Muvhuso u itela uri vhane vha vha na dzangalelo vha kone u a u vhila ayo masheleni a ifa ha khovhekano hu si na thendelo arali zwo tea?
Khethekanyo dza 1 (6) na 1 (70 dze dza ḓivhadzwa Mulayo wa Khovhekano ya Ifa hu si na thendelo ya khovhekano wa vhu 81 wa ṅwaha wa 1987 we wa khwinifhadzwa nga Mulayo wa Khwinifhadzo ya ifa wa vhu 43 wa 1992. Wonoyu mulayo wo thoma u shuma nga a 1 Tshimedzi 1992?
Khethekanyo ya 1(6) I vhekanya hezwi ngaurali:Arali hu na muthu o salaho vhuimoni ha mufu , hu sa katelwi ṅwana kana muthu ane a khou penga fhedzi e shaka a mufu u fana na mufarisi wa mufu ane a khou tea u wana ifa a khovhekano i si na thendelo fhedzi a hana u anganedza iḽo ifa , ḽeneḽo ifa io ya kha mufarisi wa mufu ane a kha itshila?
Muḽaifa u fanela u vha e shaka a mufu?
Muḽaifa ane a tama u sa bveledza pfanelo dzawe dza u anganedza ifa, u fanela u vha e si muthu mu uku kana e mpengo?
Muaifa na mufarisi wa mufu ane a kha itshila, vhoṱhe vha tea u kovhelwa ifa u ya nga mulayo wa khovhekano ya ifa hu si na thendelo?
(d)Mufarisi wa mufu u o tea u wana ifa arali muḽaifa a landula mukovhe wawe?
Mufu Mufarisi wa mufu ane a kha?
Shaka a mufu?
Mukovhe wa ifa u ya kha mufarisi wa mufu ane a kha?
Khethekanyo ya 1 (7): Arali ha wanala uri muthu ho ngo tea uri a vhe muḽaifa wa ifa hu si na thendeo kana o hana pfanelo dza u ṱanganedza mukovhe wa ifa ḽawe sa muḽaifa wa mukovhe muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi o livhiswa kha muthu we a vha a tshi o u wana musi o no dzhiwa nga Mudzimu. Hezwi zwi itwa hu tshi khou tevhelwa khethekanyo hukhu ya (6) ine ya bula uri arali uyo muthu ane a tea u vha muḽaifa musi o lovha, mukovhe wawe u tea u ya ngafhi. Na hone hezwi zwi nga bvelela arali o vha a songo hanelwa u wana iḽo ifa.?
U wana mukovhe wa mufu a zwo ngo livhanywa na mashaka a mufu fhedzi.
Muwani wa mukovhe wa ifa u fanela u hanelwa kana a hana u ṱanganedza mukovhe wawe une a tea u u ṱanganedza u ya nga milayo ya khovhekano ya ifa hu si na thendelo.
Muwani wa mukovhe u a hanelwa kana a hana u anganedza mukovhe wawe une a tea u u anganedza fhedzi ene u tea u vha e na shaka o lovhaho phanḓa ha mufu naho zwo ralo muthu a re tsini nae u o tea u vha muḽaifa kha ifa a khovhekano hu si na thendelo nga nnḓa ha musi hu tshi khou sedzwa khethekanyo hukhu ya (6)?
A hu na mufarisi ane a khou tshila ane a tea u wana mukovhe wa ifa a khovhekano hu si na thendelo. Muwani wa mukovhe u a hanelwa kana a hana u ṱanganedza mukovhe a u siela mashaka?
ṅwana wa mufu (R50 000) I hanelwa?
(Muwani wa mukovhe wa ifa) I Ifa?
Mufarisi wa mufu ane a kha itshila ane a tea u wana mukovhe wa ifa na muṅwe we a hanelwa kana a hana u?
Mufu Mufarisi wa mufu ane a kha?
I I R25 000 u bva kha shaka?
ṅwana wa mufu?
u hana mukovhe wa ifa.
mufarisi wa mufu ane a kha?
<fn>ven_Article_National Language Services_I-khomese.txt</fn>
Kha vha i ite bindu avho?
Gaidi iyi yo itelwa u alusa vhoramabindu na vhathu vha si na thekhinikhala uri vha pfesese i-khomese na u uula dzangalelo. I tandulula hoea khulwane dza e khomese na u sumbedza zwine mulayo wa nga bveledza kha sia a e-khomese zwine zwa amba zwone kha vhoramabindu uri vha kone u thoma, theminolodzhi i shumiswaho tshifhinga tshohe?
Naa i-khomese ndi mini?
_ I-khomese ndi u shumisa thekhinolodzhi sa nila ya u tshimbidza bindu na u davhidzana.
Zwi amba u ita vhubindudzi hu si na u angana ha zwigwada zwi khwameaho kha vhuvhambadzi.
Naa mbuelo dza I-Khomese ndi dzifhio?
Vhubindudzi vhuuku nga u vhumba vhushaka na mabindu a a ifhasi na vhavhambadzi huwe na huwe kha ifhasi.
Mabindu a nga rengisela thundu khasiama dzi re nga nna ha makete wadzo wa u vhambadza, a nga oa makete muswa na u wana masia a mabindu nga nila i leluwaho.
Mabindu mauku ane a nga si kone u thoma ofisi kha mashango a seli na u shuma nga nila yo khwahaho a nga i anadza kha khona iwe na iwe ya ifhasi.
Mabindu a nga wana mafhungo a zwibveledzwa, vharengi na ane a khou aisana nao kha Inthanete hu u itela u alusa u aisana hao.
Mabindu a nga vhulunga u kona hao u aasana nga u thoma vhukwamani ha tsinisa na dzikhasiama dzao na vhawe vhashumisi vha zwi rengiswa tshifhinga tshiwe na tshiwe kha Inthanethe nga u nekedza mafhungo maswa a zwibveledzwa na tshumelo tshifhinga tshohe. Kha iwe sia, mafhungo a nga khwiniswa tshifhinga tshiwe na tshiwe, hu tshi khou fhungudzwa thaidzo ya mafhungo o fhelelaho nga mushumo.
Inthanethe i ivhadza dzikhamphani dzi na mimakete minzhi kha ifhasi tshifhinga tshinzhi tsha u vhambadza zwibveledzwa. Vhushaka na vharengi na hone vhu nga aluswa.
Nga u shumisa vhukoni ha midia dzo vhalaho, tshiimo tsha vhuvhambadzi ha mabindu, tshibveledzwa tshavhui kha Inthanete.
Mafhungo a vhukuma nga vhualo a u rengisa a nga thusa u fhungudza vhuimo ha tshioko na kutshimbidzele kwa u vhuvhambadzi.
I-khomese i nga vhea mafhungo a khasiama thwi kha databeisi, hu tshi khou tendelwa mabindu uri a lavhelese vhuifari ha khasiama na u vhambadza kha khasiama iwe na iwe zwo livhiswa kha kurengele kwadzo.
Bindu-kha-bindu (B2B) i-khomese zwi amba u rengisa ha bindu i tshi khou rengisela mawe mabindu kha tshaka dzohe dza e-khomese, nila iyi ya u ita bindu nga nila ya eekihironiki nga Inthanethe kana nga Electronic Date Interchange i tea u dzhielwa nha sa iziwi i na maana malulwane.
Bindu kha vhashamisi: mabindu a rengisela khasiama nga Inthanethe, a tshi khou tendela vharengi u renga na u badela mbadelo dzavho kha Inthanete. Nila iyi ya u rengisa i vhulunga tshifhinga na tshelede kha vharengisa na vharengi?
Murengi kha murengi: Vharengi vha nga posa zwibveledzwa zwavho nga u zwi vhea kha webusaithi musi vhawe vharengi vha tshi vhea mitengo ya zwine vha nga zwi renga?
Muvhuso kha vhadzalapo: kha tshumelo nnzhi dzine dza nekedzwa nga mivhuso, vhunzhi hadzo dzi nga itiwa nga Midia wa eekihironiki. U nekedza vhathu tshumelo nga nila ya eekihironiki a zwi fhi fhedzi vhadzulapo tshifhinga tsha u vhulunga na tshumelo ya vhuimo ha nha, zwi dovha zwa khwinisa vhui na u vhulunga tshelede. Tshumelo idzo dzi angaredza u badelwa ha mbadelo dza muvhuso, u adziwa ha fomo dza mithelo, u redzhisiariswa ha vhavothi na u vusuluswa ha aisentsi dza u reila, na zwiwe?
Muvhuso kha Bindu: Nila iyi ya u vhambadza i anzela u alutshedza nila ine muvhuso wa rengisa zwone thundu na tshumelo nga midia ya eehironiki i fanaho na inthanete. Sisieme iyi ndi tshishumiswa tsha u nekedza tshumelo kha mishumo i fanaho na u thendara na u wana muthu ane a o ita mushumo?
Ndi ngani ri tshi tea u dzhenelela kha e-khomese?
U thoma vhukwanani ha eekihironiki na vhawe vharamabindu hu u itela u fhungudza uri vhawe vha dzhenelela kha bindu.
Naa hoea khulwane ndi dzifhio?
Tshishumiswa tshi ngaho sa aini ya Iuingo, khomphutha.
U kwamanywa na Inthanete nga u nekedzwa ha Tshumelo ya Inthanethe.
Webusaithi ya i-khomese.
Webusaithi yo faraho zwidodombedzwa zwa munekedzi wa tshumelo.
Akhauthu ya e-meili ya u anganedza mbudziso (khumbelo) hu tshi khou angaredziwa na dzioda nga nila ya eekihironiki.
Dzina ine bindu a ivhea ngao.
Webusaithi ya khamphani ya u alusa tshivhumbeo tsha khamphani yavho na zwibveledzwa kha Inthanethe.
Kha Thekinolodzhi ya u thoma maitele a i-khomese ya kutshimbidzele na dzimbandelo tshithu tshilulwane tsha ndeme ndi maitele a u langula.
U thoma vhukwamani ha eekihironiki na mawe mabindu uri hu vhe na u shumisana nao.
Naa dziwe mbadelo dza u ita e-khomese ndi dzifhio?
Mbadelo dza u dzhenisa.
Mbadelo dza handiweye na sofutiweye.
U pulana na u vha na webusaithi.
U redzhisiarisa dzina ine bindu a ivhea ngao.
Thandululo ya e-Khomese i na nila nnzhi dzo fhambanaho.
Naa e-khomese yo tsireledzea?
Ithanethe i nekedza khaedu nnzhi dza u tsireledza.
Maga a tsireledzo a funaho na u vhulunga nomboro ya vhue vha khou i shumisa na phasiwede nga nila ya tshiphiri, u dzula vha tshi khou shumisa pasiwede nga nila ya tshiphiri, u dzula vha tshi khou tshintsha pasiwede yavho tshifhinga tshohe na zwiwe.
Vhuimo ha nha ha mbadelo dzine dza nga u fhirisa u vhona uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulangea ha mafhungo arali vha tshi khou oa u wana mafhungo a khasiama na a vhue.
Vha fanela u thoma tshitatamennde tsha mafhungo a Khiripitholodzhi (Cryphotography) i o ita mushumo wa u vhona uri hu na tshiphiri, mafhungo a vhukuma, u fhulufhedzea na u sa hanedza.
Naa zwine vharengi vha zwi takalela zwine zwa nga Thithisea?
Vharengi vha tea u vha na fulufhelo a uri thundu na tshumelo dzine dza khou wanala kha aini dzo vheiwa zwavhui; uri vha khou ivhadzwa zwavhui phana ha musi vha tshi dzhenisa oda kha aini na uri maitele a u i humisela murahu a hone arali vha sa khou fushea nga zwiwe zwithu kha u rengisa.
Thundu i sa rengiswi na vhudavhidzano.
Thundu i siho mulayoni na ya khombo, tshumelo na zwi re nga ngomu.
Naa Khiraithogirafi (Crytography) ndi mini?
Khiraitogirafi ndi nila ya ndeme ya u vhulunga mafhungo a u rengiselana nga nila yo vhulungeaho o tsireledzwa nga inikhiripushini (encryption). Hezwi zwi ita uri vhathu vha ite uri vha kone u shumisa aini banngani, u vhambedzela, na u engedza nga u shumiswa dzikhiredithi khadi, hu si na u dinalea uri mafhungo a iwe ya akhauthu dzavho a khou vhewa kha tshiimo tshi songo tsireledzeaho. Khiraipitholodzhi (Cryptogarphy) ndi ya Ithanethe na khomese ya eekihironiki sa izwi i tshi khou tendela milaedza ya vhukuma na u kona u swikelela ndangula kha zwishumiswa zwa mafhungo.
Naa Inikhiripushini (Encryption) na Dikhipushin (Decryption) ndi mini?
Ikhiripushini ndi u tshintshiwa ha mafhungo a tshi ya kha tshivhumbeo tsho teaho (crytographical key). Ndivho ya hone ndi u ita uri hu vhe na tshidzumbe nga u vhea mafhungo o dzumbelwaho uri muthu muwe na muwe a songo mu teaho. Dikhiriphushini ndi u shandululwa ha niikhiriphushini; ndi u tshintshiwa ha mafhungo a re kha tshivhumbeo tshine tsha si vhonale a tshi iswa murahu kha tshivhumbeo tshine a vhonala. Mafhungo a vhukuma a vhidzwa u pfi ndi mafhungo a re khagala (plaintext). Inikhiripushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are khagala a tshi ya kha tshiphiri (ciper-text). Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo a re khagala (plaintext) a tshi ya kha tshiphiri (cipher-text). Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are kha tshiphiri a vho vha khagala.
Naa Tsaino ya Didzhithala ndi mini?
Tsaino ya dzididzhithala i songo anganywa na hanziela ya dzidzhithala, ndi tsaino ya eekihironiki ine ya nga shumiswa uri hu ivhiwe murumeli wa mulaedza kana musaini wa iwalo, kana mue wa khiridithi khadi. I nga shumiswa hafhu u ita zwauri mafhungo a vhukuma a mulaedza kana iwalo o rumelwaho i songo tshintsha. Tsaino ya didzhithala i anzela u itiwa i tshi khou bva hanziela ya dzidzhithala hu tshi shumiswa theminolodzhi ya ndeme ya vhathu na ya phuraivete.
Naa hanziela ya Didzhithala ndi mini?
hanziela ya dzidzhithala ndi faela ya tshipeshala, yo bviswaho nga sisieme ya ndeme ya vhathu, ine ya vhofha muthu muwe na muwe kha khiyi ya inikhiriphushini, tshithu tshiwe na tshiwe tsha lushaka lwa phuraivete tsho itelwaho onoyo muthu tshi fanela u dzumbiwa hu tshi khou shumiswa khiyi ya inikiripushini ya phabuliki. Ndi mushumisi o teaho fhedzi ane a nga kona u vhona mafhungo nga u shumisa khiyi ya vhuvhili, ye ya vhewa tshiphirini vhukuma hu tshi khou itelwa vhawe vhathu vhohe, mafhungo ha nga koni u wanala. Maana a u shumisa ikhiripushini a thivhela vhathu vhane vha shumisa khomphutha kha u sedza mafhungo?
Naa Ndangulo ya hanziela ndi mini?
Ndangulo ya hanziela (CA) ndi ndangulo ya netiweke ine ya bvisa na u langula maga a u tsireledza kha khiyi dza vhathu na kha milaedza ya inikhiriphushini na dikhiripushini. Ndangulo ya hanziela i fha maana mawalo a u khwahisa vhue ha muthu kana dzangano phana ha musi hu tshi bviswa hanziela ya dzidzhithala.
Naa Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone ndi mini?
Dzina a Fhethu hune bindu la vha hone ndi dzina ine a si koe u i humbula, ine ngao tshithu tsha nga kona u wanala ngao kha Inthanethe. U fana na vhathu vhane vha vha na iresi dza hune vha dzula hone dzine dza alutshedza tshohe fhethu hune vha dzula hone. Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone i fana na iresi ya vhudzulo kha vhupo ha eekihironiki.
Ndi zwa ndeme u fhambanya iresi ya madzina a fhethu hune bindu a vha hone na Phurotokholo ya Inthanete (Internet Protocol (IP)). Mutshini muwe na muwe wo umanywaho na inthanete u na iresi ya IP i sa faniho na iwe (tshiwe tshifhinga i vhidzwa u pfi ndi nomboro ya IP). Diresi iyi i tendela uri vhuendedzi ha mafhungo vhu livhiswe zwavhui kha mutshini ua. Tsumbo ya iresi ya IP ndi 160 124 112 23?
Naa Cyber-squatting kana u Phairetha ndi mini?
Cybersquatters kana cyberpirates i shumisa pfanelo dza vharengisi vho tendelwaho nga u redzhisiarisa dzina a fhethu hune bindu a vha hone hu na ndivho na u oa u vhaisa vhawe, hu si u itela u i shumisa zwenezwo fhedzi na uri i shume hu na ndivho ya u nea dzina io a fhethu hune bindu a vha hone mushumisi wao nga u tou mu rengisela. Hezwi ndi u itela u bvisa na u kanganyisa dzikhasiama kana u kundisa khamphani vhukoni ha u thoma vhupo ha u i wana hu si na vhuleme?
Ndi ngani milayo miswa i tshi oea?
Milayo ya u vhambadza yo bveledzwa kha tshitshavha tsho itikaho nga bammbiri. I-khomese i shuma kha tshitshavha tshi si na mukano, na uri vhunzhi ha milayo, yo itelwaho u vhambadza kha vhupo ha sialala, a yo ngo tea kha vhupo uhu vhuswa.
Ndi tshiitisi itshi tsho itaho uri muvhuso u dzhie maga a u vhumba furemiweke ya u tandulula hu si na u timatima hu re hone kha i-khomese na u tshimbidza dzimbandelo dza elekihironiki nga u angaredza kha a Afurika Tshipembe. Tshiimo itshi tsho vhewa hu tshi tkhou itelwa Mulayo, wa vhudavhidzano ha Eekihironiki na Dzimbandelo (E-Bill), une wa o vha Mulayo.
Mulayo u tendela uri u hu na u kwamana nga nila ya eekihironiki, u itela uri hu dzhielwe nha nga mulayo. U ita uri hu vhe na u kwamana na fhethu ho tendelwa hone.
U tsireledziwa ha vharengi nga Mulayo hu fha tsireledzo ya mulayoni vharengi kha vhupo ha eekihironiki. U fha mafhungo, ane a tea u ewa vharengi phana ha musi hu tshi vhudziwa nga mbadela dza aini (hezwi zwi angaredza mutengo wa tshibveledzwa kana tshumelo, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na pfanelo ya u i bvisa kha mbadelo ya elekihironiki phana ha musi i tshi fhedziwa). I tendela uri hu vhe na tshifhinga tsha u fhola vhukati ha vharengi tshine khatsho vharengi vha nga khantsela u vhambadzelana ho itiwaho kha aini hu si na u di dzhenisa kha mulandu na muthihi. Vharengi vha na pfanelo ya u sa vhofhiwa nga vhudavhidzano ha u oa thuso kha u nekedza thundu kana tshumelo. Mulayo u dovha wa vhea vhuifhinduleli kha u vhuvhambadzi ha mabindu kha aini u itela u shumisa sisieme dzi eanaho?
U tendelwa nga mulayo na ndeme ya tsaino dza didzhithala.
Mbetshelwa yo itiwa kha Mulayo wa I- (E-Bill) wa u tendelwa ha tsaini ya eekihironiki na tsaino dza eekihironiki dzo bvelaho phana. Mulayo wo ita uri hu vhe na nila dzohe dza tsaino dza eekihironiki dza maana a fanaho a u tendela mulayo na ndeme ya vhuanzi a fanaho na ya tsaino dzo waliwaho nga tshana?
Tshipia tsha XII tsha Mulayo tshi thoma mulayo kha a Afurika Tshipembe wa vhukhakhi ha vhugevhenga vhu yelanaho na sisieme dza mafhungo. Vhukhakhi uhu vhu yelana na u sa wana thendelo ya u swikelela kha u dzhenelela kha mafhungo (data).; vhugevhenga ha u shumisa khomphutha; vhufhura kana u fodzhara. Muthu muwe na muwe ane a thusa kana u thusa muwe muthu uri a ite vhuwe ha vhugevhenga uhu, u o wanala mulandu sa muthusi wa uri hu itiwe vhugevhenga uho. Mulayo u bula ndifho, arali muthu o wanala e na mulandu kha vhukhakhi ho itiwaho nga iyi nila.
Ndi ngani muvhuso u tshi tea u dzhenelela kha u langula e-khomese?
U vhea muvhuso kha vhuimo vhune wa o kona u shumisa e-khomese.
<fn>ven_Article_National Language Services_IVI.txt</fn>
Kha vhutshilo havho zwi nga itea uri vha lwale kana vha huvhale lune vha o oa ḽivi ya u ihogomela malugana na vhulwadze kana mafuvhalo. Kha vha dzhiele nzhele uri mafuvhalo ane ha khou ambiwa ngao afha a si mafuvhalo o bvelelaho mushumoni?
Maḓuvha a 36 a vhulwadze o ḓoweleaho ane vha holelwa muholo wavho nga vhuḓalo kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze. Saikili ya ḽivi ya vhulwadze ndi ya tshifhinga tsha miṅwaha miraru tshi tou tevhekana. Saikili ya ḽivi ya vhulwadze ya zwino yo thoma nga a 1 Phando 2004?
Arali vho zwi ḓivha hu na tshifhinga uri vha tea u ya u wana dzilafho, tsumbo, muaro, kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu tshe na tshifhinga.
Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihaḓu kana vho huvhala, kha vha ḓivhadze muhulwane wavho nga u ṱavhanya arali vha sa o kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo. Mulaedza wa u amba nga shaka, mushumisani kana khonani ndi wone fhedzi une wa o ṱanganedzwa arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u ḓivhadza muhulwane wavho kana mulanguli vhone vhane?
Kha vha ḓise ṱhanziela ya dokotela ya vhulwadze ya maḓuvha mararu u ya nṱha NA hune vha nga vha vho shumisa maḓuvha a ḽivi ya vhulwadze lu fhiraho luvhili kha tshifhinga tsha vhege dza malo, hu sa katelwi tshifhinga tsha u fhidza mushumoni. Kha vha sedze na kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela ya Dzilafho u bva kha Dokotela afho fhasi.
Kha vha shumise na u langula ḽivi yo ḓoweleaho ya vhulwadze nga nḓila yavhuḓi na u vha na vhulondo nga tshifhinga tsha saikili ya ḽivi ya vhulwadze.
Kha vha ṱutshele u shumisa ḽivi ya vhulwadze kha u ita zwiwe-vho zwine zwi si vhe zwa vhulwadze kana mafuvhalo ngauri vha nga i wana vha na thaidzo nga murahu kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze?
U dzhiela nṱha na u vha fha ḽivi ya vhulwadze u ya nga khumbelo yavho.
U sedzulusa na u ṱoḓisisa ḽivi yeneyo ya vhulwadze u itela uri i sa o shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi. Na u dzhia maga kana vhukando arali zwo tea. Mutholi huṅwe u fanela u humbela ṱhanziela ya dokotela kha tshifhinga tsha fhasi ha maḓuvha mararu (3) arali zwi tshi vho nga sa nḓowelo kana zwi tshi itiwa tshifhinga tshinzhi?
U nea ngeletshedzo mushumi kha kushumisele kwavhuḓi kwa ḽivi ya vhulwadze.
U shandukiswa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana ṱhoḓea dza mushumo kana u oa muṅwe mushumo, nz hune zwa vha zwo tea?
ḽivi ine ya netshedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ndi mbuelo ine vha nga ita khumbelo yayo musi vho shumisa ḽivi yavho yoṱhe yo ḓoweleaho kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze ya miṅwaha 3.
ḽivi pfufhi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze afha ndi musi tshifhinga tsha ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na iyo ḽivi tshine tsha khou humbelwa tshi maḓuvha a 29 kana u ya fhasi?
ḽivi ndapfu ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze afha ndi musi vha tshi ita khumbelo ya maḓuvha a ḽivi a 30 kana u fhira?
Vha nga ita khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha o?
ṱhoḓisiso ya mutholi malugana na lushaka lwa mafuvhalo kana malwadze.
Kha vha ite khumbelo kha fomo dza khumbelo dzo teaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vho ita khumbelo kha fomo dza khumbelo dza ḽivi ya vhulwadze ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na kha fomo dza tshifhinga tshipfufhi na dza tshifhinga tshilapfu dza ḽivi yeneyo. A vha nga o shumisa Z1 malugana na iyi ḽivi.
Arali vho zwi ḓivha hu na tshifhinga uri vha o tea u ya u alafhiwa, tsumbo, u ya u itwa muaro, kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu tshe na tshifhinga?
Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihaḓu kana vho huvhala, kha vha ḓivhadze muhulwane wavho nga u ṱavhanya arali vha sa o kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo. Mulaedza wa u amba nga shaka, mushumisani kana khonani u o ṱanganedzwa fhedzi arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u ḓivhadza muhulwane wavho kana mulanguli nga vhone vhane?
Khumbelo yavho ya ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na i tea u a na ṱhanziela ya dokotela. Vha nga kha i rumela kana u ḓisa na mivhigo ya dokotela kana ya dzilafho na maṅwe mafhungo zwine zwa vha hone u itela u tikedza, khathihi na thikhedzo yo tou ṅwaliwaho. Kha vha sedze na kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela?
Vha songo shumisa ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga nḓila i si yavhuḓi.
U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya malugana na u ita dziṅwe ndingo dza dokotela dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
Mutholi u o vha fha ḽivi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza ṱhoḓisiso kha vhuvha na vhungafhani ha ḽivi yeneyo?
Mutholi u o langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Phoḽisi na Maitele a ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. Hu nga kha I oiwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo?
Mutholi u o ḓivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe?
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
Muṅwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhuḓi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshoṱhe.
Arali vho ita khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi yeneyo, ṱhoḓisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe, vha nga kha i shandukisa khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
Vha o humbelwa u ḓadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
U isa ṱhanziela ya dokotela na vhuṅwe vhuṱanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na maṅwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela.
U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya dziṅwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
Mutholi u o langula na u ṱoḓisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha i oiwa uri vha ite dziṅwe ndingo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshoṱhe, u ri a kone u dzhia tsheo a na nḓivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo?
Mutholi u o vha ḓivhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa?
Malugana na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho, ṱhanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho ḓiṅwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi?
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho mutholi u o ṱanganedza fhedzi ṱhanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o ḓiṅwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze. ṱhanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou ṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo?
Dzina, Ḓiresi na ndalukanyo dza dokotela.
Dzina a mulwadze?
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
Uri naa dokotela u bvisa ṱhanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhuṱanzi vhu ṱanganedzeaho ha zwa dzilafho.
ṱhalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo.
Uri mulwadze ho ngo tsha ḓiimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
Tshifhinga tsha ḽivi yo themendelwaho na u bviswa ha ṱhanziela ya malwadze.
Dzina a dokotela arali a tshi shumisa ṱhanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo ṅwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe?
Mutholi a nga dzhiela nṱha na u thoma ṱhoḓisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo ḓadziwaho zwavhuḓi na maṅwalo oṱhe ane a ṱoḓea. Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a ḓadze kana a ṅwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipiḓa tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo ḓadzwaho zwavhuḓi i nga ita uri vha si kone u wana ḽivi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
vho holefhala vha tshi o?
Mutholi u o vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u o rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita Ḓuvha o fhelelaho. Ḓuvha kana maḓuvha eneo a o ṱuswa kha ḽivi yavho ya vhulwadze?
Kha nyimele yeneyo vha o humbelwa uri vha ḓadze redzhisiṱara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo?
Hu o ṱoḓea vhuṱanzi malugana na zwiwo zwenezwo?
<fn>ven_Article_National Language Services_IWALO A U THOLWA SA.txt</fn>
Ngauralo vha khou lavhelelwa u shuma mushumo wavho u yelanaho na u tholiwa uhu nga u iimisela na u shuma zwavhui u ya nga Mulayo na Ndaulo yo buliwaho, u sumbedza u honifha na u fhulufhedzea kha vhahulwane vhavho na u vha tsumbo yavhui tshifhinga tshohe na u rangaphana vhane vha khou shuma nga fhasi havho nga nila yo khwahaho, ya vhulenda na nga nila mbuya.
Ndi khou vha thola kha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe na u vha fha maana nga fhasi ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe uri vha shumele shango avho sa muofisi ane a fhulufhedzea, wa u iimisela, a na tshirunzi na u honifha: u shuma mishumo yavho na vhuifhinduleli havho nga nungo, u shumesa na u sumbedza tsumbo yavhui kha avho vha shumaho nga fhasi havho.
<fn>ven_Article_National Language Services_IWALO ITSHENA NZUNZA.txt</fn>
Ndi khuluso khulu kha ne u nekedza vhathu vha Afurika Tshipembe iwalo itshena o sedzuluswaho a zwipotso na u imvumvusa. iwalo ii itshena i sumbedza u vha na fhulufhelo na lutendo lwa uri Zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwi thusa kha u londola vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe nga u angaredza. Ndi yone nila ya khwine ya u dzhenisa vhaswa kha mishumo i pfalaho ine ya tea u thusa kha u fhaa vhupo hashu.
Kha miwaha miau yo fhiraho, mbekanyamaitele ya u thoma ya zwipotso na u imvumvusa yo anadzwa kha Khaniso ya u thoma ya iwalo itshena e khao ha buliwa zwavhui dzikhaendu, mbekanyamaitele na zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha. Hu na zwinzhi zwe zwa itiwa kha u tandulula khaedu idzi na zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha, fhedzi nga nhani ha u shaea ha tshifhinga na zwishumiswa ri kha i vha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila. Ro i tika nga mbekanyamaitele dzohe dza muvhuso wa vhukati, zwithu zwine zwa fanela u dzielwa nha lwa u thoma na maitele, u vhekanywa ha zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha u thoma kha Zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwo sedzuluswa hafhu na u tshintshiwa. Tshanduko idzo dzo itelwa uri hu vhe na u avhanya u nekedza tshumelo.
Uri hu vhe na tshanduko kha mbekanyamaitele yo buliwaho ya muvhuso ya vhutshilo havhui kha muwe na muwe na uri lushaka lu kone u tamba, u vhumbiwa ha Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe ndi mvelaphana yavhui ya u vhona uri zwipotso zwi swike kha khona iwe na iwe ya shango ashu. Mukovhe u bvaho kha Tshikwama tsha u Fhungudza Vhushai, Zwishumiswa zwa Zwifhao na u Bveledza Mishumo na Samithi ya Mishumo na tshelede i bvaho kha othari ya lushaka ya u bveledza phana zwishumiswa zwa zwipotso na u imvumvusa kha vhupo ha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kale i o vha nila yavhui ya u ita uri zwipotso zwi swikelelwe nga vhunzhi ha vhadzulapo vha ino shango.
Muhasho wa Zwipotso na u imvumusa kha a Afurika Tshipembe wo i vhetshela ndivho dzi tevhelaho wone une, dzine dza ita uri hu vhe na thero ya uri lushaka lu tambe?
U engedze vhuimo ha u shela mulenzhe kha mishumo ya zwipotso na u imvumvusa.
U alusa phurofaili ya zwipotso phana ha khuano dza zwithu dzine dza fanela u dzhielwa nha.
U alusa khonadzeo ya u bvela phana kha zwiwo zwihulwane.
U vhea zwipotso phana ha maga a u tandulula mafhungo a lushaka a ndeme.
Zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha zwohe zwi a tshintshea na iwalo ii i tandulula zwavhui mushumo we a livhana nawo, ngeno i tshi khou vhekanya mishumo nga fhasi ha mbekanyamushumo yohe ya muvhuso.
U ita uri lushaka lu tambe ndi thero yo phaaladzwaho kha ii iwalo itshena?
U vhonala ha ndivho iyi hu oa maana a u ivha na u iimisela ho khwahaho nga muvhuso, madzangano a si a muvhuso (NGOs), sekhitha ya phuraivete na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza. Nga fhasi ha aya madzangano maa, iwe na iwe i na mushumo une a tea u u ita kha u vhea faundesheni ya mvelele ya zwipotso na u imvumvusa. Vhuifhinduleli hohe ha mbekanyamaitele, mbetshelwa ya u nekedzwa ha zwishumiswa zwa zwipotso na u imvumvusa zwi wela kha Muhasho wa Zwipotso na u imvumvuwa Afurika Tshipembe (SRSA) na Khomishini ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe (SASC).
U sa eana vhukati ha vhupo he ha vha hu tshi dzhielwa nha kale, nga maana vhupo ha oroboni, na vhupo ha fhethu he ha vha hu sa dzhielwi nha kale, nga maana vhupo ha mahayani.
U yelana ha zwino ha mbono a maitele na mbekanyamaitele ya mvelaphana ya zwipotso na u imvumvusa.
hoea ya Afurika Tshipembe ya u dzhia vhuimo hao ha vhukuma kha zwipotso zwa ifhasi.
U lavhelelwa ha uri Muhasho wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe (SRSA) u o nekedza hoea dza vhathu vhohe, nga mugaganyagwama une wa dzula u muthihi sa uyo une wa thusa tshivhalo tsha vhathu tshi linganaho 20% kha muvhuso wo fhiraho.
Mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa ya Afurika Tshipembe i fanela u bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo uyu.
Musi maitele a zwipotso na u imvumvusa o livhiswa kha zwithu zwa ndeme na lutendo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe ivhashango yao, vhathu vhao, ivhazwakale na ifa ao, mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso zwashu i fanela u vha na vhuifhinduleli kha u fhindula maitele a huhuwedzo ya ifhasi?
Sia a he ifhasi a livha hone na mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumvusa zwone zwo uuwedzwa nga madzanganao a ifhasi na a dzhango, u fana na Khoro Khulwane ya Zwipotso Afurika (SCSA), Komiti ya ifhasi ya Olimpiki (IOC), na maitele a Mbumbano dza ifhasi (IFs). U ya phana, mvelele ya maana ya polotiki, matshilele na ikonomi, u fana na mushumo na huhuwedzo ya koporasi dza tshaka nnzhi, u itwa ha zwipotso sa bindu na u engedzedzea ha tshivhalo tsha midia, zwi nga si dzhielwe fhasi.
Nila nnzhi dzo no itiwa dza u alutshedza zwavhui zwipotso na u imvumvusa. Naho zwo ralo, a hu na nyanano yo swikelelwaho kha fhungo ii. Kha ii iwalo itshena, hu o shumiswa halutshedzo i tevhelaho.
ZWIPOTSO zwi nga alutshedziwa sa nyito ine ya oa vhuimo ha ndeme hune ha katela mutakalo na hone hune ha dzhenisa kha u shela mulenzhe kha vhupo vhune ha nga vha na tshivhumbeo kana vhu si na tshivhumbeo, kha ndivho ya u wana muwini, nangwe hu uri a zwo ngo tou ralo fhedzi, kana u awela, u i fusha, mutakalo wa muvhili, nyaluwo ya u nyanyuwa na mvelaphana.
U IMVUMVUSA ndi maitele a laulwaho a u shela mulenzhe nga u tou funa nga nyito iwe na iwe ine ya thusa kha u khwinisa mutakalo nga u angaredza, kutshilele na vhutsila ha muthu muwe na muwe na tshitshavha.
Tsedzuluso yo itiwa ya uri hu na u shaela ha pfunzo kha ino shango kha mushumo une wa itiwa nga zwipotso na u imvumvusa. Vharangaphana vha Muvhuso vha Tshigwada tshi Shumaho tsha ifhasi ngei Harare (1995) vho ita tsedzuluso dzi tevhelaho dza mushumo wa zwipotso kha tshitshavha. Ndi tshifhinga tsha uri mushumo wa ndeme une zwipotso zwa u ita kha maitele a u fhaa lushaka u dzhielwe nha tshohe. Zwipotso ndi vhubindudzi. Tsha u thoma ndi vhubindudzi kha mutakalo, maana na u bveledza phana vhathu. Tsha vhuvhili ndi vhubindudzi kha vhumatshelo havho. U vhuelwa ha tshitshavha hu angaredza u khwinisa hohe kha vhui ha vhutshilo na muvhili, muhumbulo na kutshilele kwa vhathu. U ya phana, vhatambi vhane vha bvela phana vha shumisa tsumbo kha vhaswa vha shango, sa vhathu vho swikelelaho zwiwe zwithu, sa vhaimeleli vha shango vha si vha tshiofisi, na muthu muwe na muwe we a i imisela kha u eana na u fhulufhedzea kha miaisano. Nga nhani ha u vhonala, zwipotso zwi nga ita mushumo wa ndeme kha u tandulula u sa eana ha mbeu dza vhathu na u alula vhathu vho holefhalaho na vhathu vha tshivhalo tshiuku?
Khamusi tshithu tsha ndeme kha zwohe ndi mushumo wa zwipotso kha u kombetshedza vhuthihi kha lushaka.
Mvelelo ya zwipotso na u imvumvusa i fhirisa u shela mulenzhe. Zwi a pfala kha mawe masia a vhutshilo u fana na mutakalo; Pfunzo; Ikonomi; u lwa na Vhuifari ha Matshilele a si a vhui; u fhaa lushaka na Vhushaka ha ifhasi. Thebulu i re afho fhasi i sumbedza vhushaka vhukati ha zwipotso na u imvumvusa u tshintshana na dziwe sekitha.
Malwadze manzhi u fana na vhuladze ha mutsiko wa malofha u re nha u nga laulwa nga dzilafho kana nowenowe ya muvhili uri i laulee.
Ho khou tendiwa uri kha mashango o bvelaho phana rannda iwe na iwe ine ya khou shumiswa kha zwipotso na u imvumvusa, muvhalelano wa mutakalo u tsitselwa fhasi nga rannda dza ana.
Ngudo yo sumbedza zwauri zwipotso zwi fha wana vhutsila ha vhutshilo nga nila ine a huna iwe nyio ine ya nga zwi fhira.
Hu na vhuanzi vhuwe vhune ha sumbedza uri u engedzwa ha pfunzo ya muvhili zwi livha kha u khwiniswa ha kushumele kwa tshikoloni.
Nga u vha na mvelelo dza vhui kha mutakalo, nyito dza mutakalo dzi na mvelelo dza khwine kha vhuimo ha u bveledza.
U fhungudzwa nga maana fhasisa kha u lova hu kwamanaho na mutakalo wa kutshilele ha 23% ho bveledza u vhulunga ha 1,5 kha mauvha a waha wa mushumi.
Thuso ya zwipotso kha GDP i khou humbulelwa u vha 1,7% (UK); 1,9% (RSA).
Khanedzo ya iambeli ine a ri sathane u wana mushumo kha zwana zwi si na mushumo ndi a uri wana a re kha zwipotso ndi wana a si khohe.
Vhuifari vhu si havhui vhu yelana na u i vhea fhasi, ngeno u bvelaphana kha zwipotso na u imvumvusa zwi tshi thusa kha u khwinisa u i vhea nha.
Vhathu vhane vha amiwa kha zwe vha ita kha zwipotso zwi vhukati ha miwe mihumbulo mihulwane kha mashango manzhi.
U bvelaphana kha zwipotso zwi fanaho na ragabi, bola na mavili zwo livhisa kha u fhungudzea kha zwa u khethana nga mirafho kha ino shango.
U bvelaphana kha zwipotso zwi dzhielwa nha, na kha mashango mauku.
Mashango a ifhasi a khou engedza u livhisa mbekanyamaitele dzao dza zwa nna nga tshumisano ya mudavhini wa zwipotso na u imvumvusa.
Hu tshi khou dzhielwa nha huhuwedzo ya zwipotso na u imvumvusa kha zwithu zwohe zwa tshitshavha, Muhasho wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe na Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe yo tendelana kha zwithu zwa ndeme zwa malo zwi tevhelaho, zwine zwa vhumba mutheo wa ii iwalo itshena.
U khwahisa mishumo na u dumbekanya vhuifhinduleli ha zwigwada zwohe kha zwipotso na u imvumvusa u itela uri hu swikelelwe tshumisano na tshikalo tsha ikonomi.
Ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwi nga alutshedziwa nga tshifanyiso tshi re afho fhasi.
Phalamennde, nga maana nga Minisia na Komiti ya u Nanga, i na vhuifhinduleli vhuhulwane ha u alutshedza mbekanyamaitele ya muvhuso; vhusimamulayo na u dzudzanya mugaganyagwama wa zwipotso na u imvumvusa.
U engedza vhuimo ha u shela mulenzhe kha zwipotso na u imvumvusa.
U alusa phurofaili ya zwipotso kha khuano ya zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nha.
U fhungudza khonadzeo ya u bvelaphana kha vhunzhi ha zwiwo zwa ifhasi.
U vhea zwipotso phana kha mushumo wa u tandulula mafhungo a ndeme a lushaka.
U bveledza phana zwipotso, nga fhasi ha mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso na u imvumvusa.
U bveledzwa ha Mbekanyamaitele nga fhasi ha muhumbulo wa mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa, zhendedzi ihulwane a mbumbano ya vunu na zwigwada zwihulwane.
U lambedzwa ha mazhendedzi a re afho nha.
U khwiniswa ha zwishumiswa zwo vhumbiwaho nga muvhuso wapo, kha zwiwo zwa lushaka na zwa vunu.
U bveledza mbekanyamaitele kha vhupo.
U thoma mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa.
U lambedza mazhendedzi mahulwane a dzikilabu na muthu muwe na muwe.
U vhumba zwishumiswa zwa u shumiswa kha vhupo na kha vunu.
Muvhuso u nekedza, zwipotso na tshumelo ya mbumbano?
U langula vouthu ya zwipotso na u imvumvusa kha muvhuso wa vhukati.
U thusa Ofisi ya Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa.
U fha thuso i bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso, kha zwigwada zwohe zwi no shela mulenzhe kha zwipotso na u imvumvusa.
U tshimbidza na u thusa kha u waliwa ha vhusimamilayo hohe ha zwipotso na u imvumvusa.
U alutshedza mbekanyamaitele yo anavhuwaho ya muvhuso, u phindulela mbekanyamaitele ya muvhuso i tshi vha mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumusa kha a Afurika Tshipembe, u dovholola mbekanyamaitele idzo arali zwi tshi konadzea na musi zwo tea, na u laula u thomiwa ha mbekanyamaitele.
U vhambedza mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa na dziwe mbekanyamaitele dza mihasho ya muvhuso nga muya wa pulane ya u anganela na u nekedza tshumelo.
U nekedza ngeletshedzo ya mulayo i bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso u ya kha zwigwada zwohe zwi kwameaho nga zwipotso na u imvumvusa.
U lambedza dzikhasiama dza SRSA u ya nga Mulayo wa Muvhuso wa Ndangulo ya Masheleni (PFMA), ndaela dza u iimisela, hu tshi angaredziwa na mbekanyamaitele ya u lambedza SRSA, u lavhelesa kushumiselwe kwa tshelede, na u eletshedza dzikhasiama nga ndaulo ya tshelede yavho.
U langula vhushaka ha ngomu muvhusoni na ha nna ha muvhuso (nga mawe maipfi vhushaka vhukati ha mihasho ya muvhuso wa Afurika Tshipembe nga nila ya vhutengu na ya u bua hu tshi angaredziwa na tshumisano ya mivhuso ya nna ha Afurika Tshipembe kha zwipotso na u imvumvusa).
U dzhiela nha u shela mulenzhe ha vhuimo ha nha nga vhorazwipotso kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga fhasi ha Phuresidennde nga nila ya Mpho dza Zwipotso dza Phuresidennde dza waha muwe na muwe.
U bveledza zwishumiswa zwi bvaho seli zwa zwipotso na u imvumvusa nga u shumisa zwivhumbeo zwo teaho kha Tshikwama tsha Lushaka.
U davhidzana nga mafhungo a zwipotso na u imvumvusa a bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso.
U fhindula na u tshimbidza phindulo kha mbudziso dza Phalamennde dza mafhungo a kwamaho zwipotso na u imvumvusa.
U tshimbidza, u vhekanya na u lavhelesa tsiko na u khwiniswa ha zwifhao zwa zwipotso na u imvumvusa nga mbekanyamushumo ya U fhaa zwipotso na u imvumvusa?
U lavhelesa matshimbidzele a zwipotso na u imvumvusa u ya nga mulayo wa mbekanyamaitele ya muvhuso wa lushaka.
U khwinisa mushumo wa zwipotso na u imvumvusa phalamenndeni.
U fara nyambedzano na u dzinginya u konadzea ha vhusimamulayo.
Zwivhumbeo zwa vunu zwi tsinisa na u nekedza zwipotso na u imvumvusa u fhirisa zwiwe zwigwada zwa lushaka.
U ita uri zwipotso na u imvumvusa zwi swikelelwe nga vhathu vhohe vha vunu.
U nekedza zwishumiswa zwi oeaho kha zwipotso na u imvumvusa, na u zwi hogomela.
U vhona uri mbekanyamaitele dzi khou vha hone dzine dza bveledza maana a zwishumiswa zwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa.
U bveledza furemiweke ya mbekanyamaitele a zwipotso na u imvumvusa kha vunu ane a yelana na mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso na u imvumvusa.
U tshimbidza u shela mulenzhe nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso wa vunu u vhona uri hu fana na mbekanyamaitele ya vunu ya zwipotso na u imvumvusa.
U thoma nyanano dza ifhasi sa zwe dza swikelelwa nga Muvhuso wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe kha mushumo wa u kovhekana thekhinolodzhi, u fhirisela vhutsila na u bvelaphana zwipotso na u imvumvusa.
Mivhuso yapo i kwamana na fhethu hune ha tea u nekedzwa zwipotso na u imvumvusa.
U bveledza furemiweke ya mbekanyamaitele ya kutshimbidzele kwa zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo hapo hune ha yelana na mbekanyamaitele ya lushaka na ya vunu ya zwipotso na u imvumvusa.
U ita uri zwipotso na u imvumvusa zwi swikelelwe nga vhathu vhohe kha vhupo.
U vhumba zwifhao zwine zwa oea kha u nekedza zwipotso na u imvumvusa. Vho fhiwa zwauri kilabu ndi tshivhumebo tsha muteo tsha zwipotso na u imvumvusa, mivhuso yapo ndi humetshedzo ya ndeme kha mutevhe ya ndeme.
U vhona uri hu vhe na mbekamishumo dzine dza bveledza phana maana a zwishumiswa zwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa.
U ita uri hu vhe na nyanano na ifhasi, hu na tshumisano na Mihasho ya Mavunu ine ya vha na vhuifhinduleli kha zwipotso na u imvumvusa, sa zwe zwa swikelelwa nga SRSA kha ndivho ya u kovhana thekhinolodzhi, u pfukisa vhutsila na u bvela phana ha zwipotso na u imvumvusa.
Musi SASC i na vhuifhinduleli hohe ha u tshimbidza na u lavhelesa musudzuluwo wa vhathu vhane vha shela mulenzhe, nga mbekanyamushumo dza u bveledza phana zwipotso, i na mushumo wo teaho wa u anganya vhathu vha sa sheli mulenzhe, nga mbekanyamishumo dza u imvumvusa. Kha sia i SASC i na mushumo wa ndeme.
Ndangulo, u alusa na u tshimbidzwa ha zwipotso na u imvumvusa nga Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe.
U bveledza u thoma pulane ya lushaka ya zwipotso na u vhona uri hu vhe na u swikelela kha zwishumiswa, miaisano na zwifhao na ndangulo ya tshiphurofeshinala.
U wana na u anganya zwishumiswa, kilabu na hoea dza zwifhao zwa muangano na u bveledza pulane ya mbetshelwa.
U bveledza na u nekedza zwishumiswa na vhugudisi u itela uri zwishumiswa, dzikilabu na zwivhumbeo zwa muaisano zwi khou tshimbidzwa na u langulwa nga nila ya tshiphurofeshinala.
U khwinisa vhuimo ha zwipotso zwa ifhasi zwine zwa khou tambelwa Afurika Tshipembe.
U bveledza na u khwahisa u thomiwa ha u bida na u fara mitambo ya ifhasi.
U thoma mbumbano na madzangano e a fhiwa thendelo ya u fara mitambo ya ifhasi.
U vhona uri hu vhe na nila ya u tandululwa phambano dza ifhasi kha mbumbano ya lushaka yo themendelwaho phana ha u dzhenelela nga yone ine na u dzhenelela hune ha a nga murahu nga Minisia.
U wana vhatambi vha re na vhukoni u itela uri Afurika Tshipembe i khou imelelwa zwavhui.
U thoma nila ya kushumele, u wana tshishumiswa na pulane dza u oa vhatambi vha re vhukoni.
U wana vhatambi vha re na vhukoni na u vha vhea kha mbekanyamushumo ya u vha bveledza phana.
U nekedza u swikelele kha thuso ya tshisaintsi, vhugudisi, tshumelo ya u bveledza vhutsila ha zwa vhutshilo, u gudisa hu tshi angaredzwa na u vhona uri hu vhe na vhupo ha kutshilele ku tikedzaho u itela uri hu vhe na u engedzwa ha tshivhalo tsha dzimedala na mimetshe ya vhui ine ya winiwa nga Afurika Tshipembe.
U thoma tshumisano na dzinetiweke na zwigwada zwo teaho u wana vhatambi vha re na vhukoni na u nekedza thuso ya tshisaintsi, vhugudisi, u bveledza vhutsila ha zwa vhutshilo na thuso ya matshilele.
U thoma na u nekedza akademi ya zwipotso uri zwi nekedze tshumelo.
U nekedza mafhungo, zwishumiswa zwa masheleni na zwa kushumele kha u bvela phana zwipotso.
U wana zwipotso zwine zwa dzhiela nha zwishumiswa zwa shango zwa o livhiswa hone, u lavhesesa mvelaphana yazwo na u dzhenelela ho teaho.
U wana , u laula na u phaaladza mihumbulo ya zwipotso na u imvumvusa u fhaa mutheo u na ndivho.
U vhumba vhushaka ha u tshimbidza u vha hone ha masheleni na zwishumiswa zwa kushumele nga vhathusi, muvhuso na othari ya lushaka.
U nekedza thuso ya masheleni nga mbekanyamushumo ya u tikedza zwipotso.
U eletshedza Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa nga zwithu zwi oeaho zwine zwa kwama mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumvusa.
U bveledza idzo mbekanyamaitele sa izwi zwi tshi o vha zwa ndeme kha u alusa, u bveledza na u tshimbidza zwipotso na u imvumvusa.
U shumiswa ha mbekanyamitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha lushaka.
Mushumo muhulwane wa NOSA, u ya nga tshata ya Olimpiki, ndi u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe nga vhoramitambo vha Afurika Tshipembe kha Mitambo ya Olimpiki, na u sumbedza thendelo yayo vhuimo ha nha. Hezwi zwi angaredza u fhaa vhungomu ha u wana vhatambi vha re na vhukoni (Kushumele kwa Vhuimo ha nha), u avhanya u nekedza tshumelo na u shuma sa zhendedzi ine a ranga phana kha Akademi ya Lushaka, hu tshi angaredziwa na u sedzulusa ha Senthara ya Olimpiki ya Vhugudisi.
U vhona uri hu na u vhumbiwa ha maitele a u tandulula dziphambano kha zwigwada zwohe zwi welaho nga fhasi ha Olimpiki.
U dzula hu na vhukwamani na Dzangano a Dzikomiti dza Lushaka dza Olimpiki u ya nga mishumo yadzo ine dza i ita, nga tshumisano na mbekanyamushumo dzo anganelanaho, nga fhasi ha maana adzo.
U shumisana na Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa / SRSA/SASC.
U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha lushaka.
Mushumo muhulwane wa SACGA ndi wa u tshimbidza u shela mulenzhe ha vhatambi vha Afurika Tshipembe kha mitambo ya ifhasi.
U imelela zwigwada zwi re nga fhasi hao kha dziforamu dza ifhasi (sa tsumbo. Komiti dza zwipotso dza CHOGM na CGF).
Tshumisano na Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa / SRSA/SASC.
SACGA ndi komiti yo iimisaho ye ya nangiwa nga mbumbano dza lushaka na zwigwada zwine zwa wela fhasi hadzo kha Mbumbano ya Mitambo ya ifhasi (CGF).
U shumisa mbekanyamitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha maimo a lushaka, kha vunu na kha vhuimo hapo.
Mushumo muhulwane wa mbumbano dza lushaka ndi wa u vha zhendedzi ihulwane kha zwipotso zwo fhambanaho. Hezwi zwi itiwa nga u vha na u swikelela ho khwahisiwaho kha zwipotso , mbekanyamushumo dza u wana vhatambi vha re na vhukoni, u thomiwa ha vhathu vhane vha tou funa u shela mulenzhe na u alusa u shela mulenzhe.
U amba, o imela zwipotso zwao, kha mirao mihulwane na Muhasho / SARSA / SASC.
U bveledza nila ya u tandulula dzikhuano kha zwipotso na u ramba murao muhulwane uri u tandulule mafhungo arali zwo tea.
U pulanela phana kha u alusa zwipotso u itela uri hu vhe na u shele mulenzhe ha nha, u imelela ha vhuimo ha nha.
U imelela zwipotso zwavho kha murao muhulwane, kha muvhuso, kha dziforamu dza dzangano na dza ifhasi.
U vhona uri zwigwada zwavho zwa vunu zwi khou tevhedza mikano ya vunu yo tendelwaho, u ya nga mbekanyamaitele ya muvhuso wa lushaka.
Arali ni tshi zwi ivha, funzani; arali ni sa koni, gudani?
Tshigwada tsho anganedziwaho tsha u tshimbidza nzudzanyo ya zwipotso zwa zwikolo ndi USSASA (Dzangano a Vhuthihi ha Zwipotso zwa Afurika Tshipembe).
U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso ya zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha tshikolo.
Mushumo muhulwane wa USSASA u angaredza u wana vhatambi vha re na vhukoni.
U amba kha mirao mihulwane na mihasho ya muvhuso yo teaho nga mafhungo a zwipotso zwa tshikolo.
U ambedzana na mbumbano dza lushaka na dza vunu nga mafhungo a zwipotso zwa ane a kwama vhana vhau na vhaswa.
U ambedzana na murao muhulwane wa ifhasi, Mbumbano ya ifhasi ya Zwipotso zwa Tshikoloni (ISSF).
U shela mulenzhe ha Thimu dza Zwikolo zwa Afurika Tshipembe kha ifhasi.
Tshigwada tsho anganedziwaho tsha u tshimbidza na u langula zwipotso kha vhuimo ha pfunzo ya zwikoloni zwa nha ndi SASSU (Mbumbano ya Zwipotso zwa Matshudeni a Afurika Tshipembe).
U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha pfunzo ya zwikolo zwa vhuimo ha nha.
Mushumo wayo muhulwane u angaredza u kovhekana ha zwishumiswa zwa tshipeshala (zwohe zwa vhathu na zwifhao) na tshitshavha, u alusa u shela mulenzhe na tshumisano kha miaisano ya tshikoloni na ya nna.
U amba na mirao mihulwane na mihasho yo teaho ya muvhuso zwi tshi ya nga zwipotso zwa zwikoloni zwa nha.
U ambedzana na mbumbano dza lushaka na dza vunu kha mafhungo ane a kwana zwipotso.
U ambedzana na mirao mihulwane ya ifhasi, Mbumbano ya ifhasi ya Zwipotso zwa Yunivesithi (FISU).
Kilabu ndi tshone tshivhumbeo tsha mutheo wa mbetshelwa ya zwipotso na u imvumvusa.
U shumisa mbekanyamaitele kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha fhasi.
Mushumo wayo muhulwane ndi wa u engedzedza u shela mulenzhe nga mbekanyamishumo dza u oa vhatambi vhaswa.
U shela mulenzhe kha u fhaa vhungomu.
U amba kha mbumbano dza vunu na mivhuso yapo u wana zwishumiswa zwine ya o zwi shumisa.
Ndi yone nila khulwanesa ya u wana vhathu vha re na vhukoni, u bveledza phana na u alusa vhukoni.
U fha thuso ya kutshilele ku sa faniho na kuwe.
A zwi konadzei uri muvhuso u wohe u swikelele hoea dzohe dza zwipotso na u imvumvusa. Nga nhani ha zwenezwo, tshumisano vhukati ha muvhuso, zwivhumbeo zwa dziNGO zwa zwipotso na u imbvumvusa. na mabindu ndi zwa ndeme kha u vulela zwishumiswa kha u bveledza phana ndangulo.
Muhasho, SRSA na SASC zwi a ivha nga ha zwine zwa nga bvelela kha ikonomi nga zwipotso na u avhanya hazwo kha u itiwa bindu. Zwipotso zwo no vha indasiiri ya vhuimo ha nha, nahone i khou shela mulenzhe nga nila i pfalaho kha GPD. Haya, maitele o bvela phana kha mileniamu muswa, hune ha vha na awara hukhu dza u shuma na tshifhinga tshinzhi tsha u awela, na nyaluwo ya u ya u iimisela kha tshumelo na dzisekitha dza u awela kha sia a ikonomi. SRSA / SASC zwi khou bvela phana na u sedza nila dzine ngadzo zwa nga kunga zwipontsara zwi bvaho kha mabindu kha zwipotso zwine zwa khou wana tshelede hukhu. Tshifanyiso tshine tsha khou tevhela tshi sumbedza tshelede ine ya khou humbulelwa uri muvhuso na sekitha ya phuraivete zwo i shumisa kha zwipotso na u imvumvusa nga 1999.
Masheleni e a bvisiwa nga Sekitha ya Phuraivete na Muvhuso kha Zwipotso na u imvumvusa sa zwe zwa nekedzwa nga MBI nga 1999.
U nekedza masheleni a u vhumba lushaka na u khwinisa zwishumiswa zwa mishumo ya ndeme yo fhambanaho ya zwipotso kha vhupo he ha vha vhu sa dzhielwi nha kale.
Khaedu i re kha mbetshelwa ya u zwishumiswa kha a Afurika Tshipembe a si ya u ahela ha zwishumiswa fhedzi, i fhethu hune zwishumiswa zwa khou wanala hone a zwi wanali hune vhunzhi ha vhathu vha vha hone. U ya phana, ndi muhumbulo une wa dzhielwa nha wa Muhasho /SRSA / SASC uri nila yo sedzaho kha tshitshavha i o ita zwauri vhadzulapo vha vhe vhone vhane vha zwishumiswa, na u thusa kha u zwi hogomela na u zwi langula. SRSA na mazhendedzi ayo, i o lwela u shumisa zwishumiswa zwi wanalaho kha vhupo nga u vhumba / u khwinsia zwishumiswa hezwi zwi o thusa kha u bveledza mishumo. Zwishumiswa zwohe zwi fanela u tendela uri hu vhe na u swikelela hu sa koi kha vhashumisi vhane vha khou kundelwa. Thebulu i tevhelaho i sumbedza mishumo ya vhuimo vhuwe na vhuwe ha muvhuso kha mbetshelwa ya zwishumiswa?
Tsedzuluso ya hoea nga foramu ya vhukwamani.
U bveledza phana vhukoni ha vhathu hune ha oea kha ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe.
Thendelo ya u dzhenela kha mvelaphana nga muofisiri muswa, mulanguli, mugudisi, minidzhere wa zwifhao na vhuimo ha faundesheni. Sa izwi hu tshi khou oea vhutsila vhunzhi, vhatambi vhaswa vha o rwelwa ari kha vhuimo ho fhambanaho u swika vha tshi swikelela vhuimo ha vhukoni havhui. Muvhuso wo fhiraho a wo ngo vha na mbekanyamishumo dza u alusa kushumele kwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa. Maitele a ifhasi a vhuleme kha vhathu vhane vha takalela u dzhenelela kha mashango o bvelaho phana?
U oiwa ha vhathu vhane vha takalela u shela mulenzhe.
U dzhielwa nha ha tshumelo ya vhathu vhane vha takalea u shela mulenzhe.
Mvelaphana ya zwipotso ya u nekedza furemiweke ya mbetshelwa ya zwishumiswa zwo teaho u bva kha vhuimo ha murangaphana wa zwipotso zwa vhadzulapo, nga vhalanguli vha vunu, vha lushaka na mbumbano dza ifhasi.
U iimisela kha hoea dza vhugudisi.
U bveledzwa phana ha mbekanyamushumo dza vhugudisi.
U vhumba mulayo u shumisa pulane.
U oa vhatambi vhaswa.
Zwipotso zwo teho kana zwipotso zwinzhi.
Thekhinikhala, sa tsumbo, mishonga.
Tshumelo dzohe, sa tsumbo, vhatshimbidzi, vhathu vha u thusa u laula (dzimashala).
Hu o thomiwa khuwelelo dza tshipeshala dza u oa vhathu vhaswa vhane vha o thusa u bva kha zwipia zwo fhambanaho zwe zwa vhewa io. Hu o thomiwa mafhungo a vhathu vhane vha khou takalela u shela mulenzhe.
Sisieme, ine ya fana na ya THETA / Ndangulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipeme, i o bveledzwa u alusa vhuimo vhu anganedziwaho ha u nekedza tshumelo, nga uralo hu o vha hu tshi khou tsireledzwa vhathu vhane vha khou shela mulenzhe na u tshimbidza khonadzeo ya u ya kha mawe mashango kha dziwe sekitha dza indasiiri.
Mbekanyamushumo ya malamba ine khayo vhathu vhane vha takalela u thusa vha fhiwa mpho dza tshipeshala kha tshumelo dza zwipotso na u imvumvusa.
U uuwedza tshitshavha u bveledza vhutshilo ha mutakalo wa vhui na u laula vhane vha vha na vhukoni uri vha dzhenele miaisano ya zwipotso.
U oa na u uuwedza vhaswa na vhaaluwa uri vha shele mulenzhe kha u onyolosa muvhili.
U uuwedza vhathu uri vha bveledze vhutshilo ha u onyolosa mivhili.
U uuwedza vhathu vhane vha si tambe mitambo uri vha shele mulenzhe kha u onyolosa mivhili.
Hu na vhupo vhuvhili ha ndeme hune ha vha ha ndivho afha kha tshithu tsha vhua tshine tsha dzhielwa nha, tshine tsha vha u imvumvusa na u bvelaphana na zwipotso.
Mushumo wa u imvumvusa u wela nga maana kha tshenzhemo i bvaho kha nyito u fhirisa nyito yone ine. SRSA na SASC zwo iimisela kha vhathu u nekedza vhathu vhohe u imvumvusa havhui. U imvumvusa hu nga livhiswa kha u alusa u sa alula mirafho, vhurangaphana na u bveledzwa ha tshitshavha tsho takalaho?
Zwipotso na u imvumvusa zwo anganywa kha vhushaka ha u fana. SRSA /SASC zwi dzhiela nha uri u imvumvusa u fhirisa u shela mulenzhe kha nyonyolosa dza muvhili na muvhili nga angaredza. Ndi tshithu tshihulwane ndi u shela mulenzhe kha zwipotso. Hezwi zwi vhonala nga u undiwa ha maitele ohe a u bveledza phanda ha zwipotso. U nekedzwa ha u imvumvusa ndi hoea ya ndeme kha mbekanyamushumo dza u bveledza phana zwipotso na u imvumvusa.
Mvelaphana ya u imvumvusa i fanela u laulwa nga u oea na u livhiswa kha vhadzulapo.
Vhadzulapo vha fanela u fhiwa maana a u shela mulenzhe kha u pulana, u shumisa na u pima mbekanyamishumo dza u imvumvusa, uri mbekanyamaitele dzi kone u bveledzwa u bva kha muhumbulo wa vhatambi. U ya phana, vhadzulapo vha fanela u vha na vhuifhinduleli kha mvelaphana yavho.
U shela mulenzhe kha u imvumvusa ndi pfanelo khulwane.
U konadzea na u swikelela ha mbekanyamushumo dza u imvumvusa na zwifhao kha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe, hu sa khou sedziwa mbeu, miwaha, murafho, luambo, mvelele, sia a polotiki, ine vha wela khao, u holefhala kana vhuimo, zwi fanela u khwahisedzwa.
U eaniswa ha u avhelwa ha zwishumiswa.
Hu fanela u thoma u dzhiela nha vhupo vhu songo bvelaho phana kha mbetshelwa ya mbekanyamishumo ntswa.
Maana a u tshimbidza na mvelaphana yo anganelanaho.
Ndi zwa ndeme u vhumba tshikalo tsha ikonomi nga u netiweka na vhathu na madzangano a sekitha dza phuraivete, u vhona uri hu vhe na u nekedzwa havhui ha mbekanyamishumo.
Hu khou humbulelwa uri vhathu vha swikaho 10% fhedzi kha tshivhalo tshohe vha khou shela mulenzhe kha miaasano yo dzudzanyiwaho ya fomala. Hetshi tshivhalo a tshi tou vha tshavhui musi tshi tshi vhambedzwa na tsha mawe mashango, nga maana mashango o bvelaho phana, hune zwa tou vha mulayo wa uri rashio i fhire 50%.
SRSA na SASC a o vhona uri hu vhe na mvelaphana ya mbekanyamishumo.
U vhumba fhethu ha u gudela zwipotso ha maimo a nha.
Pulane ya u alusa zwipotso i mona kha masia maa: Pfunzo ya u onyolosa muvhili, zwipotso zwa vhaswa na zwa vhana vhauku, zwipotso zwa zwikolo zwa nha ha sekondari na mbumbano dza lushaka.
U tshimbidza mvelaphana na u amba nga nyito dza u imvumvusa dzine dza angaredza, u tamba ha mafulofulo, nyito ya nyonyoloso ya muvhili ya tshifhinga tshohe na mutevhe wa u shumiswa zwavhui ha tshifhinga tsha u awela, u wana na u ita mbekanyamishumo dza hoisiso, u wana na khwahisedza mbekanyamushumo dza u gudisa na u fara mitambo / u dzhenelela dzikhoniferentsi na dzisimphoziamu dza u imvumvusa.
U imelela Afurika Tshipembe kha zwivhumbeo zwa lushaka, zwa dzingu na zwa ifhasi.
U eletshedza Minisia nga Mbekanyamaitele dza u D*imvumvusa.
U vhona uri hu na maitele a u tandulula dziphambano dza u imvumvusa, phana ha u dzhenelela huwe na huwe nga SRSA / SASC.
Pfunzo ya u onyolosa muvhili a i khou dzhielwa nha nga kharikhulamu ya zwikolo.
U thoma dzangano a Pfunzo ya u Onyolosa Muvhili.
A huna mbekanayamaitele yo tendelaniwaho khayo ya tshivhalo tsha fhasisa tsha awara dzine dza tea u fhedziwa kha zwipotso kana u imvumvusa nga tshifhinga tsha tshikolo.
U thoma vhuimo hu anganedziwaho na Muhasho wa Pfunzo.
A hu na mbetshelwa ya vhana vha miwaha ya u dzhena tshikolo, na vha sa dzheniho tshikolo.
U sa vha hone ha zwifhao zwa zwipotso zwa vhana vhauku.
U bveledza mbekanyamushumo dzo lavhelelwaho kha ii sia.
U bveledza zwipotso zwa vhana vhauku u fana na zwipotso zwa tshikoloni.
A zwo ngo anganywa na zwivhumbeo zwa zwipotso.
Zwi laulwa fhedzi nga miaisano.
U uuwedza u angana na NF.
U bveledza nyaluwo kha vhupo vhuswa.
U sedza vho funzeaho. Hu na zwishumiswa zwiuku zwa kha dzimbekanyamishumo dza u bveledza phana.
U nekedza miaisano kha zwigwada zwohe.
U sa vha na he ya livha hone kha u oa vhathu vha re na vhukoni kha u kuvhanganya vhathu vhohe vhane vha shela mulezhe zwipotso zwa vhohe zwa u vha zwipotso zwa u aisana?
U thoma akademi kha Vunu iwe na iwe, hu na dzisathelaithi kha dzingu.
SRSA / SASC vho tenda uri vhafumakadzi na vhasidzana vha nga vha na mushumo wa ndeme une vha nga u ita uri lushaka lu dzhenele mitambo hu tshi khou itelwa u tshimbidza kutshilele kwa mutakalo wavhui. U eana ha mbeu dza vhathu na pfanelo dza vhafumakadzi kha u shela mulenzhe ndi zwa ndeme. Mbumbano dza lushaka dzi o uuwedzwa u thomiwa ha vhugudisi na mbekanyamushumo dza u bvelaphana u tshimbidza u shela mulenzhe ha vhafumakadzi, na u bvisa zwithithisi zwine zwa nga thivhela vhafumakadzi u dzhenelela mishumo ya vhugudisi, u langula, u gudisa, na ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa. Zwishumiswa zwa tshipeshala zwi o vhetshelwa u bveledza phana vhutsila ha zwipotso na u imvumvusa kha vhafumakadzi na vhasidzana. Vhathu vho teaho vha o oiwa vha dzheniswa kha vhugudisi ha vhurangaphana na u gudisa kha zwipotso na u imvumvusa. Vhathu vho itaho mishumo yavhui kha zwipotso na u imvumvusa vha o uuwedza u shela mulenzhe ha vhafumakadzi na vhasidzana kha zwipotso na u imvumvusa?
Mbumbano dza lushaka dzi o uuwedzwa nga SRSA/SASC u thoma mbekanyamishumo dza vhaaluwa. U ya phana, vhaaluwa vhe vha vhe na vhukoni ha mitambo vha o vha zwishumiswa zwa ndeme kha mbekanyamishumo dza u takalela u thusa.
SRSA/SASC vha khou dzhiela nha ndeme ya zwipotso na u imvumvusa kha mutakalo wa vhathu vho holefhalaho na uri vha o uuwedza dzangano u nekedza nyito dza zwipotso na u imvumvusa kha sia ii u bva kha vhuimo ha vhadzulapo nga u vha na vhukoni. Zwa zwino miwe mitambo i khou nekedza hoea dza vhathu vho holefhalaho, kha zwiwe zwigwada zwa miwaha. Zwishumiswa zwa u engedzedza zwi nga shumiswa kha mbekanyamushumo dzine dza angaredza miwe mihasho ya muvhuso ine ya kwamea, sa tsumbo, wa Vhulondolavhathu, wa Mutakalo, wa Pfunzo na miwe?
Zwipotso zwi tea u shumiswa kha u engedza ndeme mushumoni, sa izwi tshipia tshihulwane tsha tshifhinga tshashu ri tshi tshi fhedza mushumoni. Zwipotso zwi nga shela mulenzhe kha u fhungudza u sa dzulisea, maneto na lutamo nga u angaredza mushumoni na u engedza zwibveledzwa. Hu khou gaganywa uri hu thomiwe kilabu dza vhashumi dza u tshimbidza u shela mulenzhe. Mbekanyamushumo ya zwipotso zwa vhashumi i nga i shuma hafhu sa fhethu ha u oa vhathu vha re na vhukoni, na mvelaphana kha zwipotso. Hezwi zwi o oa tshumisano yavhui na madzangano a vhashumi.
U bveledza mbekanyamushumo ya kushumele kwa vhuimo ha nha he ha livhiswa kha u lugisela vhatambi vha zwipotso vha mitambo mihulwane.
U bvela phana ha Afurika Tshipembe kha miaisano ya ifhasi, u bva tshe a vhuelela nga murahu ha u thivhelwa u shela mulenzhe kha mitambo ya ifhasi, ho waliwa zwavhui. Khaedu ya SRSA / SASC, na mazhendedzi ane avha rangaphana, NOCSA, ndi ya u bveledza phana na u khwinisa bvelaphana iyi nga maitele ane a fhulufhedzisa.
U thoma tshikolo tsha vhukoni hune khatsho mushumo wa vha wa u oa vhathu vha re na vhukoni?
Zwishumiswa zwavhui kha sisieme dza saintsi na mafhungo zwi vhonala sa zwone zwithu zwihulwane zwi thusaho kha kushumele kwavhui.
U bveledza mbekanyamishumo dza fomala dza u lambedza.
Tshithu tsha ndeme nga maana kha Mitambo ya Dziolimpiki a si u wina ngeno hu u shela mulenzhe. Sa kha vhutshilo, muhumbulo muhulwane a si u kunda, ndi wa u lwa zwavhui?
U khwahisa uri mirao yohe ya zwipotso na u imvumvusa i swikelela ndivho dzayo dza nila ya u shandukisa zwithu.
Zwa zwino kilabu, thimu dza vunu na dza lushaka a dzi sumbedzi lushaka nahone huwe a dzi sumbedzi vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe.
Zwi tou vha khangala zwauri muhumbulo wa zwipotso wo livhiswa kha milayo ya u eana na u swikelela, ine ya nga kona fhedzi u vhonala kha maana a mbekanyamishumo dzo anganaho dzine dza o angaredza vhathu vha bvaho kha vhupo he ha vha hu sa dzhielwi nha kale?
Zwipotso zwa Afurika Tshipembe zwi nga si kone u vhona vhukoni hazwo ha vhukuma, nga nna ha musi zwi tshi khou swikelela vhathu vhohe zwi tou vhofha uri hu vhe na u bvela phana ha mvelaphana i sa gumi?
U vhea ndivho dza nyito ya tshanduko.
Mbekanyamishumo dza mvelaphana dzi vhonala ha zwithu zwo engedziwaho fhedzi tshipia tsha ndeme tsha mbekanyamushumo ya zwipotso.
U vhona uri hu na u bvela phana na mvelaphana ya tshifhinga tshilapfu kha zwipotso, nga u shumisa mbekanyamishumo dza hanganelo ya zwipotso kha masia e a vha a sa dzhielwi nha kale.
U shaea ha u aisana ho teaho.
U ita kushumle (u swikelelwa kha ndivho) ku vhe hoea ya zwishumiswa zwi fanaho na u lambedza.
Arali mvelelo dza zwino dzi tshi bva kha tshivhalo tsha vhathu vha swikaho 20%, na 100% i nga si livhise kha mvelelo dzavhui?
U bveledza milayo ya vhuifari kha zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe.
Hu na owelo ya u ita uri zwipotso zwi vhe fhethu ha lufuno. Muhasho wa SRSA u a zwi ivha, nga u ralo, nga maitele a si a vhui a zwipotso, vhugevhenga, na zwiwe. SRSA / SASC i o nekedza furemiweke ya mulayo wa vhuifari une wa angaredza u tamba zwavhui, vhusimalayo ha u sa shumisa zwidzidzivhadzi kha mitambo, milayo ya u ifara na zwipotsara zwa zwikambi, vhupo na pfanelo dza vhatambi.
U dzhielwa nha ha mulayo wa u ifara kha u tamba zwavhui ndi zwithu zwa ndeme kha mirao ya zwipotso, nga maana ho livhiswa kha u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na u kaidza. Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe zwo vhumba Dzangano a Lushaka a u Vhofholowa kha Zwipotso, hu na muhumbulo wo buliwaho wa u fhelisa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi kha zwipotso. U thivhelwa ha vhugevhenga kha zwipotso ndi zwine zwa tou vhofha SRSA /SACS.
Muhasho wa SRSA / SASC vha o vhona uri vhathu vhohe vhane vha shela mulenzhe vha khou uuwedzwa u laula vhugevhenga kana u sa ifara nga vhatambi na vhataleli. U engedza kha izwo, u thomiwa ha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo u fana na madzangano a zwipotso na madzangano a vhagudisi zwi o engedzwa.
Mulayo wa u ifara kha vhaofisiri vha zwipotso, vhaanadzi, vhatambi na vhawe i o vha nila yavhui ya u thoma. Zwi khagala zwauri musi vhuifhinduleli kha milayo ya u ifara vhu tshi khou wela kha muthu muwe na muwe, SRSA / SASC vha o nekedza furemiweke ya milayo ya u ifara kha zwipotso.
U bvela phana na u fhaa ifhasi i na mulalo nga maitele a zwipotso hu si na tshialula, zwi oa uri hu vhe na u pfesesana hu na muya wa vhukonani, u shumisana na u tamba zwavhui?
U bveledza mbekanyamaitele ya vhushaka ha ifhasi, i elanaho na mbekanyamaitele ya muvhuso.
Muhasho wa SRSA u tshi khou kwamana na Muhasho wa Mafhungo a zwa Nna, i o dzhenelela kha pfano ya u shumisana na mawe mashango. Nivho yashu, i tshi khou tshimbilelana na Vhushaka Vhuswa ha Mvelaphana ya Afurika (NEPAD) i o vha i kha dzango a Afurika. Pfano idzo dza shango iwe na iwe li o alusa u kovhana ha thekhinolodzhi na vhutsila, hu tshi angaredziwa na u fanyisa zwiwe zwipotso na mavunu na mawe mashango ane a shumisana nao.
U ya phana, SASC i o vha musaini kha guvhangano a ifhasi ine a yelana na zwa zwipotso na u imvumvusa hu si na u fhelisa maana a muvhuso wa Afurika Tshipembe.
Zwi a vhofha uri mbumbano dzohe dza lushaka, mivhuso ya vunu, SRSA / SASC na muvhuso wapo i tevhele furemiweke ya mbekanyamaitele, sa zwe ya vheiwa nga SRSA / SASC.
a huna muthu na muthihi are tshiangadzime?
U khwinisa kha vhuimo ha u shela mulenzhe kha u onyolosa muvhili.
U nekedza sisieme ya u rwela ari u bva kha u sokou shela mulenzhe u ya kha zwipotso zwa vhuimo ha nha hu na vhukoni.
U khwinisa kushumele kha mitambo mihulwane ya ifhasi.
U shela mulezhe kha maitele o fhelelaho, vhuifhinduleli kha matshilele, u kaidza na vhadzulapo vha re na mutakalo wavhui.
iwalo ii i o uuwedza vhukonibale kha muvhali uri a kone u i thomele mbekanyamushumo dzo teaho dzine dzohe dza fha halutshedzo kha kuambele kwa u dzhenisa lushaka kha u tamba, na kha vhutshilo havhui kha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe?
U engedza kha izwo, iwalo o itelwa u fha furemiweke ya u konadzea ha vhusimamilayo hune ha o ita uri hu vhe na u vhuelwa hune ha o itiwa a si ha u anganya na u bveledzwa fhedzi, hu ite mvelaphana ine ya si tsha humisea musi yo wanala.
U sedzuluswa ha vhukuma ha iwalo hu sumbedza hafhu uri makumedzwa a nga swikelelwa, tenda ho sedzuluswa vhushaka.
Kha tshithu tsha u thoma u dzhielwa nha, ri khou oa u fhungudza mvelele dza u shaea ha vhuifhinduleli: Hu o vha na mishumo yo buliwaho zwavhui kha masia ohe a zwipotso.
Ri tenda hafhu kha uri nga tshithu tsha vhuvhili tshine tsha tea u dzhielwa nha na tsha vhuraru, zwifhao zwa vhukuma na hoea dza mishumo ya vhathu kha zwipotso na u imvumvusa zwi nga si o litshiwa kha mihumbulo yavhui ya mbumbano dza lushaka, nga maana lune ha vha na tshelede hukhu ine vha vha nayo zwino. Kha tshithu tsha vhua tshine tsha tea u dzhielwa nha, ri khou uuwedza vhaswa uri vha tambe vha iphine nga nila yo andavhuwaho ya zwithu zwo khwinisiwaho; u oa vhukoni kha muthu muwe na muwe kha tshigwada itshi na u ita uri vha kone u bveledza phana mishumo yavho ya zwipotso. Nga tshifhinga tshithihi, ri khou oa u uuwedza vhe vha swika mugumoni wa mitambo yavho uri vha kovhane na vhawe vhukoni havho na avho vhane vha khou oa thuso kha masia a u gudisa, u langa na u langula.
U dzhielwa nha kha tshithu tsha vhuanu tshine tsha tea u dzhielwa nha kha a uri musi zwiori zwa u bvela phana tshiwe tshifhinga zwi tshi bvelela hu si na ndavha na u thithisea kha u pulana, medala nga u angaredza a dzi wanali nga khombo. U ilugisela ndi hone hune ha vha na ndeme.
Tshithu tsha vhurathi tshine tsha tea u dzielwa nha, naho hu songo fhiwa ndaela ya u dzhiela nha hoea kha zwipotso ya u sa tsitsela fhasi vhuimeleli kha vhuimo ha zwavhui u vha na, fhedzi kha u vhona Maafurika sa tshishumiswa tshine tsha o livhisa kha zwipotso zwine zwa o dzhia tshifhinga tshilapfu?
Kha tshithu tsha vhusumbe tshine tsha tea u dzhielwa nha, ri amba nga milayo ya u fhulufhedzea kha zwipotso na u nekedza maga a vhuifari ho teaho kha tshigwada tshiwe na tshiwe tshi takalelaho.
Ri tshi khou vhona zwauri zwipotso ndi nyito ya ifhasi, tshithu tsha vhumalo tshine tsha tea u dzhielwa nha tshi sumbedza hoea dza u vha na mbekanyamushumo ya vhushaka kha ifhasi, hune khayo vhupo ha zwipotso vhu nga swikelela tshikalo tsha ikonomi.
Tsha u fhedzisa, kule na u vhona mbekanyamushumo iyi sa yone vhuyo, ndi one mathomo a vhukuma a lwendo. Lwendo lune vhathu vhashu vhohe vha nga kona u swikelela kha zwipotso na u imvumvusa, na tshifhinga tsha uri hu kone u vhonala vhukoni havho.
<fn>ven_Article_National Language Services_IWALWA NGA HA MISHUMO.txt</fn>
Mulanguli Muhulwane ndi ene tshimebi tsha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu.
Muofisiri wa zwa Mafhungo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu u na maana a u rumela kana u ea mushumo wo fhiwaho Muofisiri wa zwa Mafhungo nga Mulayo onoyu kha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo wa uno muhasho.
vhu nga ibviswa tshifhinga tshiwe na tshiwe kana zwa tou shandukisiwa nga u tou waliwa nga onoyo muthu.
Mulanguli Muhulwane wa zwa Dzinnu u tea u ta nomboro ya vhathu vhane vha fanela u vha Vhafarisi vha Vhaofisiri vha Mafhungo vhane vha o tea u ita mushumo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu uri vhahumbeli vha o kona u swikelela rekhodo dzawo.
Muofisiri wa zwa Mafhungo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu u na sia na ndango nha ha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo muwe na muwe wa uno muhasho.
Muhumbeli ane a nga vha a tshi khou oa rekhodo ine i nga vha i na mafhungo nga ha muhumbeli.
Mafhungo a iwe mue?
dzina a muthu hune a vha hone khathihi na zwiwe zwidodombedzwa nga ha muthu ene mue, kana hune dzina a bviselwa khagala a sumbedza mafhungo nga ha muthu, hone u sumbedzwa ha dzina one ie zwi nga sumbedza kana u bvisela khagala mafhungo nga ha muthu, hone u sa katela mafhungo nga ha muthu o no lovhaho lwa miwaha ya 20/ mahumi mavhili.
Zwiimiswa zwa nnyi na nnyi/ vhathu fhedzi zwine zwa shumisa maana kana u ita mushumo wa vhathu u ya nga ha mulayo.
fhedzi nga nhani ha tshipikwa tsha khethekanyo dza 34 dza Mulayo, zwo livhanywaho na muthu kha phara(a) na (b) zwi fanela u dzhiiwa sa zwo livhanaho na muthu?
Kha zwi kwamaho Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, ndango yo teaho zwi amba vhuifhinduleli ha Vho- Minisia vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu kana muthu o nangiwaho zwo tou waliwa nga Vho-Minisia vhenevho.
Zwi ammba zwauri Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu Afrika Tshipembe yo sumbedzwa kha khethekanyo 181 (1) (b) ya Mulayotewa.
uri kana tsho vhumbwa nga tshenetsho tshiimiswa tsha vhathu naa.
Musi tshivhalo tsha mauvha mawe na mawe o tiwaho kha mushumo wa mulayo muwe na muwe, kana kha tshiwe tshipikwa-vho, zwi fanaho na zwenezwo zwi tea u dzhielwa nha nga nnani ha zwa u thoma, ho katelwa na zwa u fhedzisa, nga nnani ha musi uvha a u fhedzisela arali i Swondaha kana holodei iwe na iwe ya nnyi na nnyi.
Zwi amba uvha iwe na iwe nga nnani ha Mugivhela, Swondaha na holodei dza lushaka, sa zwo alutshedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa 1994 (Mulayo 36 wa 1994) wa Holodei dza Lushaka.
Nyaluso ya u Swikelela Mulayo wa Mafhungo (PAIA), Mulayo 2 wa 2000 (u vhidzwaho hafhu uri ndi Mulayo) wo thomaho u shumiswa nga dzi 9 dza hafamuhwe 2001, ho sedzwa ndeme ya u kona u swikelela mafhungo nga lushaka lwo vhofholowaho nahone lwo anavhuwaho. Mulayo u ea tshivhumbeo tsha mulayo kha khethekanyo 32 ya Pfanelo dza Mulayotibe wa Mulayotewa nahone zwi fanela u alutshedzwa sa mulayo wo ewaho wa pfanelo dza mulayotewa.
mafhungo mawe na mawe o farwaho nga muwe muthu ane a oea uri a shumiswe kha pfanelo dziwe na dziwe.
Mulayo wa lushaka u tea u kona u ea zwo teaho kha pfanelo iyi, nahone u fanela u ekedza mielo i pfalaho kha u fhungudza muhwalo wa vhulanguli na zwa masheleni kha muvhuso.
u vhea tshikalo tsho linganaho kha pfanelo dza u kona u swikelela mafhungo zwo livhaho kha tsireledzo ya zwiphiri zwa vhathu, mafhungo a zwiphiri a zwa vhubindudzi kana zwa makwevho hone hu tshi khou khwahisedzwa vhulanguli havhui nahone hu fushaho.
u vhekanya zwavhui pfanelo dza u kona u swikelela mafhungo na dziwe pfanelo dzohe kha mulayotewa.
u khwahisa na u dzhenelela kha u dzhia tsheo ha zwiimiswa zwa vhathu zwi kwamaho pfanelo dzavho.
Rekhodo dzohe dza Khabinethe na komiti dzayo, mishumo ya mulayo wa khothe, khothe dza tshipentshala, kana vhaofisiri vha mulayo kana murao wa Phalamennde kana Khoro ya Mulayo ya Vunu.
Dzhielani nzhele: iwalwa a i imeli Mulayo nahone i fanela u vhaliwa khathihi na Mulayo na Ndaulo.
Ndi vhuifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe u kuvhanganya zhendedzi, i kha tshivhumbeo tshi sa koni nga nila yavhui, sa zwine a nga owa nga muthu ane a tama u shumisa pfanelo dziwe na dziwe dzo sumbedzwaho kha Mulayo.
Zhendedzi enei hu o itwa uri i wanale nga nyambo dza tshiofisi dzohe na uri i wanale ui tshi bva kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe hu saathu u swika wedzi wa hangule wa 2003.
Tshipikwa tshihulwane tsha ii iwalo ndi u ivhadza vhathu uri vha nga wana hani nila ya u kona u swikelela rekhodo dzine dza vha na kana dzine dza vha kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, u eaho maana kha Khethekanyo 14 ya Mulayo.
Dzhielani nzhele: iwalwa hei o imela fhedzi Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu nahone a u kateli Mafhungo na rekhodo dza Mihasho ya Vunu yo fhambanaho.
U ya nga ha Mulayo, Mulanguli Muhulwane wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu ndi Muofisiri wa zwa Mafhungo nahone u shumisa maana na mishumo yawe nga u nganga vhatholiwa vha tevhelaho u shuma sa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo na u vha Vhafarisa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo nga nila ya hompho.
Mafhungo ohe a PAIA a o shumaniwa nao nga senthara ya PAIA.
Lushaka lu tea u vha na ndugelo dza u wana nnu kha zwiiniswa zwa ikonomi (mawalwa a maitele o dzudzanyiwaho, naho zwi saathu u anganedzwa).
U thoma na u laula kuitele kwo kuvhanganaho kwa u ekedza nila yavhui ya u wana dzinnu kha vhane vha kona u dzi swikelela na tshumelo khathihi na u vha na vhukwamani kha zwa ikonomi (Mawalwa a Maitele o dzudzanyiwaho, naho zwi saathu u anganedzwa).
U khwinifhadza tshumelo dzohe dzi fushaho dza vha dzo shandukiswaho, muhasho wo livhaho kha vhukoni.
U vha na bono na ndivho dzine tshifhinga tshohe dza elana na zwithu zwa pootiki na vhupo ha dzinnu.
U shumisa zhendedzi a phoisi ya zwa dzinnu sa mveledziso nga ndingo dza vhupo ha dzinnu.
U vha na ndango yo rangaho phana kha zwa dzinnu na mafhungo a vhudzulo ha muthu shangoni na u ea nga u avhanya tshumelo ya vhukonani kha u kona u swikelela mafhungo tshifhinga tshohe.
Mushumo muhulwane une muvhuso wa lushaka ndi u bveledza na u langula maitele mveledziso ya zwa dzinnu yo vhungeaho nga murahu ha vhukwamani na MEC dza ahe zwa Dzinnu, madzangano o imelaho vhomasipala (Madzangano a Muvhuso wapo wa Afrika Tshipembe, SALGA)?
U itela u laula na u thoma u katela kuitele kwa mveledziso ya zwa dzinnu dza lushaka, muvhuso wa lushaka u tea u imelwa nga Vho-Minisia vha zwa Dzinnu, u tea u ita mishumo ya nhesa.
Phoisi: U wana hafhu phoisi ya lushaka yo katelaho zwitewa na maimo zwo livha kha sia a mveledziso ya zwa dzinnu.
Ndivho: I sumbedza nisedzo ya dzinnu dza lushaka, i sumbedza ndaulo ya nisedzo ya dzinnu dza mavunu ho teaho, i sumbedza ndaulo ya nisedzo ya dzinnu dza ha masipala.
U ola vhukoni ha Kushumele: Vhaoli vha tea u ola dzinnu nga nila yo teaho vha tshi khou shumisana na Mec muwe na muwe.
b. I tikedza na u khwahisa maana a vhomasiapala kha u langula zwithu zwavho, u shumisa maana avho na u ita mishumo yavho zwo livha kha sia a mveledziso ya zwa dzinnu.
Vhukwamani: Zwi takusa vhukwamani ha mafhungo a zwa mveledziso ya zwa dzinnu vhukati ha muvhuso wa lushaka na vhaimeleli vha lushaka lwa muvhuso, kha zwipia zwi ekedzaho masheleni na thundu kha tshumelo dza zwa dzinnu, muvhuso wa mavunu na vhomasipala na zwiwe zwipia zwa muvhuso kha mveledziso ya zwa dzinnu.
Vhudavhidzani: U khwinifhadza vhudavhidzani havhui siani a mveledziso ya zwa dzinnu.
U thoma tshiimiswa tsha lushaka nga fureimiweke ya zwa masheleni kha mveledziso ya zwa dzinnu.
U ita nyambedzano ya u nangiwa ha mugaganyagwama wa muvhuso kha zwipikwa zwa mveledziso ya zwa dzinnu.
U kovhekanya masheleni kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnu dza lushaka u ya kha mivhuso ya mavunu.
U lugisela na u londola nzudzanyo ya miwaha minzhi kha mveledziso ya zwa dzinnu.
U thoma na u ekedza masheleni zwiimiswa zwa dzinnu.
U sengulusa kushumele kwa tshipia tsha zwa dzinnu.
U dzhia vhukando ho teaho vhune ha nga kona u sika vhupo vhune ha vha havhui ha tendela vhashumi vhohe na vhathu u kona u swikelela ndivho dzavho dza ndeme ho sedzwa zwa mveledziso ya zwa dzinnu.
Zwinzhi nga ha mushumo wa vhuimo ha mulanguli muhulwane zwi nga wanala kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu kha webusaithi: http://www.housing.gov.
Tshumelo khulwane ine muhasho wa i ekedza ndi u thoma nga u londola phoisi na fureimiweke ya mulayo i oeaho kha vhulanguli ha maitele a mveledziso ya zwa dzinnu. Ndivho khulwane i wanala kha marangaphana a Mulayo wa zwa Dzinnu, wa 1997 (Mulayo 107 wa 1997), u lalulwa ha fureimiweke ya tshiimiswa na mbekanyamushumo ya dzinnu dza lushaka dzine dza vhusa na u laula thuso na thikhedzo ya dzinnu dza Muvhuso. Muhasho na wone u langula mukovhe wa waha wa zwa dzinnu u ya kha mavunu a ahe a mivhuso musi hu tshi bviswa khathihi na u ekedzwa masheleni a mbekanyamushumo dza zwa Dzinnu dza Lushaka na mbekanyamushumo dza zwa Dzinnu dza Mavunu dzine dza shumisana na phoisi ya zwa Dzinnu dza Lushaka.
Zwa mveledziso ya zwa dzinnu zwi wanala nga ngomu ha tshivhumbeo na kha zwo dzudzanyiwaho nahone zwo bveledzwaho nga mivhuso ya vunu na vhomasipala. U dzhia tsheo malugana na phoisi ya zwa dzinnu dza lushaka zwo isendeka kha mirao ya Khorotshitumbe yo hwalaho vhuifhinduleli ha zwa vhudzulo/ dzinnu dza mivhuso ya mavunu ya ahe.
Vhomasipala vha nga walela kha MEC uri vha tendelwe u vhusa kana u laula mbekanyamushumo dza zwa dzinnu dza lushaka , nahone arali zwi tshi fusha, vha nga kona u dzhia tsheo nga ha mbekanyamushumo ya zwa dzinnu dza lushaka.
NHBRC i na vhuifhinduleli ha u tsireledza vha dzulaho dzinuni nga u vha ea iwalo a tsireledzo ya u pwashekana ha dzinnu ntswa. I uuwedza imaga a u fhaa nga u laula u iwalisa ha vhafhai nga NHBRC nga u shumisa zwiwe zwitewa na maimo a koniraka ya u fhaa, vhane vha tea u vha na ndivho ya u khwinisa vhui kha dzangalelo a vharengi. Nnu dzohe dzine dza fhaiwa dzi fanela u waliswa kha NHBRC, lune khantsela kana khoro nga murahu ya o ekedza tshumelo dza tshipentshala kha mamaga na kha vharengi.
NURCHA i na vhuifhinduleli ha u ekedza masheleni kha dzikoniraka na u thusa vhathu vhane vha wana malamba mauku uri na vhone vha vhe na mukovhe wa u wana dzinnu kana madzulo na u vha na magavhelo sa khwahisedzo ya mveledziso ya lushaka. Tshiimiswa itshi tshi na vhuifhinduleli kha u tsireledz lushaka nga zwikimu zwine zwa thusa vhathu vhane vha wana mbuelo hukhu uri vha vhulunge ho livhiwa kha ndivho ya phungudzo ya masheleni a u badela nnu dzavho.
Tshiimiswa itshi ndi tsha mveledziso ya tshiimiswa tsha zwa masheleni, ndivho khulwane ndi ya u ekedza masheleni a zwa vhudzulo nga nila yo vhulungeaho kha vhane vha wana malamba mauku. U swika henefha NHFC yo dzhia iga a u ita uri huvhe na u kona u swikelela dzinnu nga u ekedza masheleni, a u fhaa zwithu zwo vhulungeaho nahone zwavhui vhukati ha madzangano ane a ekedza masheleni, na u dzhenalela kha mawe madzangano maswa a maitele a nisedzo ya zwa masheleni.
Tshiimiswa itshi tsho sedza kha tshikolodo tsha masheleni hune khadzimiso ya masheleni a vhudzulo ya wanala, vhahadzimi vhane vha si vhe dzibannga na bannga dzine dza hadzima vhane vha vha vha tshi khou shaya. Izwi zwi ita uri hu vhe na vhulingani ha ndugiselo dza vhukoni siani a zwiimiswa zwa vhathu zwa vhudzulo na zwiimiswa zwine zwi sa vhe dzibannga. Ndivho ya maana a vhukoni i khou thoma u vhonala na u bvelela kha zwiimiswa zwiswa uri na vhone vha dzhenelele lwa tshahe kha imaga.
U wana mbuelo ya tshumelo idzi kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, khumbelo dzi tea u itiwa dza livhiswa kha Mulanguli Muhulwane wa muhasho wonoyo.
Phosi ya dzinnu kana vhudzulo ha lushaka na u itiwa ha maitele khathihi na u pfukisa zwi bvelela kha tshivhumbeo tsha maitele. Nga nhani ha zwenezwi mulayo wa vhukwamani wo itwa mulayo wa ndeme kha u ekedzwa ha Mulayo wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo, wa 1997. Vho-Minisia vha na vhuifhinduleli ha mveledziso ya phoisi na maitele a zwa dzinnu dza lushaka. Hezwi zwi bvelela kha maitele a vhukwamani a langulwaho nga tshivhumbeo tsha dzinnu tsha MINMEC tshine tsha vha na Vho-Minisia vha zwa dzinnu/ vhudzulo, mirao ya ahe ya Khorotshitumbe ine ya vha na vhuifhinduleli kha zwa dzinnu dza mivhuso ya mavunu a ahe na Dzangano a Muvhuso wapo wa Afrika Tshipembe (SALGA).
Tshifhinga tshohe zwine muvhuso wa ita, u kwamana nga nila yo anavhuwaho na phoisi khathihi na maitele na mathomele ane tshifhinga tshohe a dzhia tshivhumbeo tsha vhukwamani ha tshumelo na dzisamithi dza nnu dza lushaka.
Mulayotheo wo salaho ndi wa uri muwe na muwe shangoni u a kona u dzhia tsheo ya zwivhumbeo nga tshino tshifhinga tsha demokirasi ya Riphabuiki. Nga nhani ha zwenezwo muhasho wo iimisela u kwama masia ohe malugana na phoisi ya maitele.
Rekhodo dzo itwaho mutevhe afha dzi wanala lwa vhuiiti hu si na o itaho khumbelo u ya nga Mulayo. Hezwi a zwi athu u walwa kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha Mulayo.
dzi a wanala lwa u kopiwa. Hu na mbadelo dza khophi. Kha vha sedze ndimana 6.
dzi a wanala hu si na mutengo kha vhuwe vhuimo, tsumbo; kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo kha webusaithi: http://www.housing.gov.
Fureimiweke ya Phoisi ya dzinnu dza lushaka: Zwitewa zwihulwane zwa u thoma ngazwo.
Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu wa 1997 (No 107 wa 1997).
Dzhielani nzhele: U ekedzwa ha khethekanyo 5 ya Mulayo zwi vhea khagala uri PAIA i tea u bviswa kha u ekedzwa huwe na huwe hune ha nga thivhela kana u hanisa u anadzwa nahone hune ha vha na u ekedzwa ho tiwaho ha PAIA.
U kona u swikelela rekhodo dzo itiwaho mutevhe afha ndi dzine dza tea u tou humbelwa hu tshi khou tevhedzwa mulayo. Hedzi rekhodo dzi nga humbelwa kha Mufarisa Muofisiri wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu hu tshi khou tevhedzwa maitele a khumbelo sa zwe zwa bulwa kha ndimana afha fhasi.
Tshiisimane tshi o vha luambo lwa fomla lwa vhudavhidzani malugana na uyu Mulayo.
Muhumbeli u tea u tevhedza maga ohe ane a oea sa zwe zwa bulwa kha Mulayo (manweledzo nga murahu), tsumbo; khumbelo dzohe, dzine dza vha dzo tevhedza maga sa zwe zwa bulwa afho fhasi, dzi o dzhielwa nha nahone dzi o shumiwa.
U kona u swikelela rekhodo zwi nga haniwa fhedzi arali zwo tea malugana na zwo bulwaho kha Mulayo. Kha vha sedze ndima 6.
Zwo ombedzelwa uri muhumbeli a sumbedze uri u muhumbeli wa lushaka lufhio, ngauri i na zwikundisi zwi tevhelaho.
Avho fhedzi vhane vha vha kha zwiimiswa zwa vhathu vhane vha khou shumisa maana a vhathu kana u ita mishumo ya vhathu malugana na mulayo.
Muthu ane a vha a tshi khou shuma vhuimoni ha muwe muthu na u ita khumbelo vhuimoni ha onoyo muthu.
Muhumbeli u fanela u ita khumbelo nga u adza fomo yo tiwaho nga vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu hu badelwe na mbadelo i rumelwe kha Mfarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo.
Zwo dzheniswaho zwi tshi bva kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu vha nga zwi wana kha webusaithi: http://www.housing.gov.
Zwi tshi tea u tou fekisiwa, u wala vhurifhi, u rwela luingo kana u rumela e-mail zwi tshi bva kha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo.
U kuvhanganya fomo dzi tshi bva kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu kha muanganedzi wa senthara ya PAIA.
Fomo ya khumbelo i nga adziwa nga tshana kana nga u tou vhala u bva kha webusaithi.
Khumbelo i nga tou vhaliwa kana ya tou waliwa kana nga nhani ha vhuwe vhuholefhali vha nga ita khumbelo nga u tou amba. U amba honoho ha khumbelo hu nga tou walwa kha fomo, muhumbeli a ewa khophi.
Fomo yeneyo i tea u sainiwa nga muhumbeli.
Muhumbeli u tea u saina masiaari ohe a iwalwa eneo kha fomo ya khumbelo.
Vhashumi vha senthara ya PAIA vha tea u kwamiwa uri vha thuse hu tshi itiwa khumbelo.
Uri hu fhungudziwe ndaulo ho themendelwa zwauri mbadelo ya khumbelo i linganaho R35,00 hu songo katelwa khumbelo ya tshiphiri, i tea u longwa kha khumbelo yeneyo. Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu u anganedza mbadelo nga kheshe, postal order, zwiemmbe zwa mbuelo, khadi ya khiredithi, na tsheke dzine dzi si shandukisiwe. Hezwo zwi itiwa kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu hu songo fhela mauvha afumi a u shuma.Sedzani ndima 6.
u tou fekisa kha nomboro ya fekisi yo ewaho (arali fhedzi) hu si na mbadelo dzine dza tea u badelwa.
Zwo themendelwa zwauri muhumbeli u tea u fara khophi sa rekhodo yawe.
DZHIELANI NZHELE: Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo a nga si hane khumbelo ya u kona u swikelela arali fomo ya khumbelo yo adziwa zwavhui kana yo fhelela.
a nga iiekedzela u thusa muhumbeli musi a tshi ita khumbelo nga fomo ine ya nga ita uri khumbelo i sa haniwe.
muhumbeli u na mauvha a 30 (hune zwa vha zwo tea) a u dzhia tsheo. Mawe mauvha a 30 a engedziwa kha tshifhinga tsha u thoma uri hu dzhiwe tsheo.
nivhadzo ya mbadelo (arali zwo tea).
DZHIELANI NZHELE: Arali Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo o kundelwa u fhindula mauvha a 60 a saathu u fhela (ho katelwa na tshifhinga tsho engedziwaho) kha khumbelo zwi fanela u dzhiiwa uri ndi u hana lune muhumbeli a nga dzhenisa khumbelo ya nga ngomu.
tswikelelo yo fhiriselwa phana, iṋe. hune rekhodo dza vha dzo anadziwa mauvha a 90 (hoho na nomboro ya Luwalo).
U ya nga Mulayo hu na tshaka mbili dza mbadelo dzine dza tea u badelwa, iṋe.
Mbadelo ya khumbelo, ine ya vha mbadelo yo teaho ya luthihi. Mbadelo yo tiwaho ndi R35,00. Mbadelo i fanela u badelwa phana ha musi khumbelo i tshi shumiwa nahone Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ivhadza muhumbeli (nga luwalo) uri mbadelo iyo i fanela u badelwa.
DZHIELANI NZHELE: Mbadelo ya khumbelo a i badelwi kha khumbelo ya iwe mue.
Mbadelo ya tswikelelo yo katela ndovhololo, u oa, nzudzanyo na mbadelo dza poswo hune zwa vha zwo tea.
DZHIELANI NZHELE: Arali tshifhinga tsha u oa na u dzudzanya tsha nga fhira awara dza rathi, diphosithi ya tshararu ya tswikelelo i fanela u badelwa nga muhumbeli, ho bviswa khumbelo ya iwe mue. Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ivhadza muhumbeli nga luwalo nga ha diphosithi ine ya fanela u badelwa. Hune khumbelo ya nga vha yo haniwa Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u badela murahu diphosithi ya muhumbeli.
Mbadelo dzo tiwaho dzo nweledzwa zwavhui kha Tshipia 11 tsha Nivhadzo ya Muvhuso (R187) yo anadziwaho kha Gazete ya Muvhuso ya dzi 15 Luhuhi 2002.
Mbadelo ya khumbelo ine ya badelwa nga muhumbeli muwe na muwe, nga nnani ha muhumbeli ene mue, yo sumbedzwa kha mulayo 7 (2).
Mbadelo ya khophi ya iwalo yo sumbedzwa kha mulayo 5 (c) uri ndi R0,60 khophi iwe na iwe ya siaari a A4 kana tshipia tshao.
U oa na u dzudzanya rekhodo dzine dza khou tea u bviselwa, R15,00 awara iwe na iwe kana tshipia tsha awara, hu songo katelwa na awara ya u thoma, ine ya oea kha u oa na nzudzanyo yeneyo.
Tsheke dzi sa pfukiswi (vhunga dzi tshi fanela u fhedza mauvha a 10 uri i vhonale uri ndi yone naa). Tsheke na dzone dzi fanela u badlwa Muhasho wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
Muhasho wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu u o ekedza risithi kha vhane vha nga vha vho badela nga kheshe, postal orders, tshiemmbe tsha mbuelo. Vhane vha nga vha vho badela nga tsheke vha o vha vho tou ewa vhuanzi ha uri vho badela u vhuya u swika tsheke yo no vhonala uri ndi ya vhukuma, lune nga murahu vha o kona u ekedzwa risithi.
Muhumbeli a nga dzhenisa khumbelo ya ngangomu khaanoni, kana khumbelo khothe, kha mbadelo ya masheleni. Sedzani ndima 6.
Rekhodo dzo humbelwaho ndi rekhodo dza Khabinethe.
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza komiti ya Khabinethe.
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza mushumo wa mulayo wa khothe.
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza murao wa Phalamennde kana Khoro ya zwa Milayo ya Vunu.
Khumbelo iwe na iwe i nga haniwa arali muhumbeli a songo tevhedza zwohe zwine a tea u tevhedza musi a tshi ita khumbelo yawe, lune a o fhedza o ivhadzwa uri khumbelo yawe yo haniwa nga Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo.
Mulayo u sumbedza zwiitisi zwauri ndi ngani tswikelelo ya rekhodo yo tendiwa kana yo haniwa.
musi u bviselwa khagala ha rekhodo ho ewa maana nga nhani ha lutamo lwa vhathu.
Nga nhani ha iwalwa ii, zwiitisi zwauri ndi ngani tswikelelo yo i tshi tea u haniwa zwi o sumbedzwa afha.
Maana a tsireledzo ya tshidzumbe tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu wa tsiko; iṋe. arali zwithu zwa hone zwi sa pfali, hu tshi katelwa na muthu o lovhaho [Khethekanyo 34(1)].
Maana a tsireledzo ya rekhodo ya tshumelo ya zwa Muthelo wa Afrika Tshipembe (SARS); iṋe Muofisiri wa zwa Mafhungo a SARS u tea u hana khumbelo ya rekhodo ya SARS arali i tshi nga vha i na mafhungo o hanelwaho kana o farwaho nga SARS kha u kombetshedza mutheo wa mulayo malugana na u kuvhanganyiwa ha muthelo sa zwo bulwaho kha khethekanyo 7 ya mulayo wa zwa mbuelo na muthelo wa Afrika Tshipembe. Mulayo wa 1997 (Mulayo 34 wa 1997) [ Khethekanyo 36 (1)].
Maana a tsireledzo ya zwa makwevho kha mafhungo a muthu wa vhuraru, i.
mafhungo o iswaho nga fulufhelo nga muthu wa vhuraru, hezwi zwi nga vhea muthu wa vhuraru kha vhuimo vhu si havhui nga nyambedzano kana nga muaisano kha zwa vhubindudzi.
Maana a tsireledzo ya tshidzumbe ya mafhungo a muthu wa vhuraru, iṋe.
Maana tsireledzo ya milandu ya mapholisa kha u ita beili, na tsireledzo ya u kombetshedza mulayo na u bveledza mulayo; iṋe Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali u wana nila ya rekhodo zwo hanelwa u ya nga ha khethekanyo 60 (14) ya maga a Mulayo wa 1977 (Mulayo 51 wa 1977) [Khethekanyo 39 (1)(a)].
Maana a tsireledzo ya rekhodo u vha na mashudu u bva kha u bveledza Mulayo; iṋe. Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali rekhodo i ya vhui u bva kha u bveledza zwa milayo nga nnani ha muthu o ewaho maana [Khethekanyo 40].
Maana a tsireledzo ya hoisiso ya mafhungo a muthu wa vhuraru, na tsireledzo ya hoisiso ya mafhungo a murao wa lushaka; iṋe. Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali rekhodo i na mafhungo a hoisiso yo itwaho vhuimoni ha muthu wa vhuraru.
kha zwine zwi sa vhe zwavhui.
khumbelo ya khothe [ Khethekanyo 78 - 82].
DZHIELANI NZHELE: Khumbelo ya khothe i nga itiwa nga murahu ha muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru ane a nga vha o fhedza maitele a khumbelo ya nga ngomu.
Khumbelo ya nga ngomu zwi amba khumbelo ya nga ngomu u ya kha Vhulangi ho teaho u ya kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu, hone Mulanguli wa vhukuma ndi Vho-Minisia vha zwa Vhudzulo kana muthu o nangiwaho nga luwalo nga Vho-Minisia vha zwa Vhudzulo?
Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru a nga ita khumbelo ya ngomu arali a sa pfesesi muhumbulo wo itwaho nga Muofisiri wa zwa Mafhungo kana Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo nga u kona u swikelela.
mbadelo ya tshelede, iṋe.
tshivhumbeo tsha tswikelelo yo ewaho [Khethekanyo 25(2)(c)].
u ekedza khumbelo ya tswikelelo.
DZHIELANI NZHELE: Kha hovhu vhuimo u swikelela rekhodo zwi nga ewa fhedzi musi tsheo ya u ea khumbelo yo no anganedzwa lwa tshohe [Khethekanyo 29(9)].
Khumbelo ya nga ngomu ine ya fanela u dzheniswa, muhumbeli, mumbeli a kha vhuimo ha vhuraru u tea u humbela nga tshifhinga tsho teaho nga murahu ha musi o vhudzwa nga ha tsheo ya Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo.
nga mauvha a 60 ane muhumbeli a vha o no ivhadzwa nga ha tsheo.
Muthu wa vhuraru/ vhathu vha vhuraru, mauvha a 30 nga murahu ha musi muthu wa vhuraru o ivhadzwa uri o ekedzwa tswikelelo.
DZHIELANI NZHELE: U dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho hu nga anganedzwa arli ho ewa mbuno dzi pfalaho uri ndi ngani yo lenga u dzheniswa.
U swika zwino a hu na mbadelo dzine dza itiwa dza khumbelo ya nga ngomu.
U dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu muhumbeli u tea u adza fomo ya khumbelo ya nga ngomu yo tiwaho nga vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
U wnala kha webusaithi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu ine ya vha http://www.housing.gov.
Nga u ya wa dzhia fomo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu kana Sentharani ya PAIA.
Fomo ya Khumbelo ya nga ngomu i nga adziwa nga tshana kana lwa eekihironiki arali zwo bviswa kha webusaithi.
Fomo i fanela u sainiwa nga muhumbeli.
Masiaari ohe o engedziwaho kha iwalo a khumbelo ya nga ngomu a tea u sainiwa nga muhumbeli.
u tou fekisa.
Zwo ombedzelwa uri muhumbeli a vhe na khophi ya Khumbelo ya ngomu kha rekhodo dzawe.
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ekedza Khumbelo ya nga ngomu kha Vhulanguli ho teaho mauvha a fumi a u shuma a saathu u fhela.
Vhulanguli ho teaho hu fanela u ivhadza muthu/ vhathu vha vhuraru vha kwameaho nga u avhanya, hone mauvha a 30 a saathu u fhela, nga nila ya u avhanya, nga murahu ha u anganedza khumbelo ya muhumbeli khaanoni na u hanelwa u swikelela.
DZHIELANI NZHELE: Muthu wa vhuraru kana muhumbeli u fanela u ekedza khumbelo yawe nga iwalo kha Vhulanguli ho teaho mauvha a 21 a saathu u fhela musi o ivhadzwa uri ndi ngani a songo ewa kana o ewa.
mauvha maanu a u shuma nga murahu ha musi muhumbeli o ita khumbelo ya nga ngomu sa muthu wa vhuraru.
Arali nivho ya Khumbelo ya nga ngomu yo no wanala nga dziwe nila nga nnani ha kha Vhulanguli ho teaho, tsumbedzo yo tou walwaho kana nga u tou amba i fanela u itwa yo livhiswa kha Vhulanguli ho teaho uri ndi ngani khumbelo i tshi tea u haniwa.
u imela tsheo ntswa yayo.
DZHIELANI NZHELE: Arali Vhulanguli ho teaho ha nga kundelwa u ea nivhadzo nga ha khumbelo mauvha a 30 a saathu u fhela zwi fanela u dzhiiwa uri khumbelo yo haniwa, lune muhumbeli a fanela u ita khumbelo ya khothe.
Khothe ya Madzhisiaraa yo nangwaho zwo tou walwa nga Vho-Minisia wa zwa Vhulamukanyi.
Bodo ya Milayo ya Khothe i tea u ita na u shumisa maga a milayo ya khothe nahone milayo i tea u phasiswa nga Phalamennde zwi saathu u anadzwa kha Gazete.
U swika maga a mulayo a tshi itwa, khumbelo dzi tea u itwa kha Khothe Khulwane kana kha iwe khothe ine ya vha na vhuimo hu no fana na ha iyo.
Mvelaphana nga ha khumbelo malugana na khethekanyo 78 ya Mulayo ndi maitele a muvhuso, na milayo ya vhuanzi yo katelwa kha marangaphana a muvhuso a shumisaho kha mulayo uyu.
Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru i nga shumiswa khothe nga murahu ha musi ho no shumiswa maitele ohe a Khumbelo ya nga ngomu.
Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru a nga ri mauvha a30 a saathu u fhela nga nila ya khumbelo, a humbela khothe uri a awedzwe zwavhui.
u sa bvelela kha khumbelo ya nga ngomu u ya nga vhulanguli ho teaho, hu tshi katelwa khumbelo dza ngangomu hune vhulanguli ho teaho ha si tendele u ea nivhadzo u ya nga tshifhinga tsho tiwaho.
Tsheo ya Vhulanguli ho teaho ya u sa tendela u dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho.
Tsheo yo dzhiiwaho malugana na u swikelela yo ewaho i kha tshivhumbeo tsho fhambanaho u fhirisa zwo humbelwaho.
u sa bvelela kha khumbelo ya nga ngomu u ya nga vhulanguli ho teaho, hu tshi katelwa khumbelo dza ngangomu hune vhulanguli ho teaho ha si tendele u ea nivhadzo u ya nga tshifhinga tsho tiwaho.
Tsheo ya Vhulanguli ho teaho ya u sa tendela u dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho.
Tsheo yo dzhiiwaho malugana na u swikelela yo ewaho i kha tshivhumbeo tsho fhambanaho u fhirisa zwo humbelwaho.
uri vhaofisiri vha zwa mafhungo, Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo kana vhulanguli ho teaho vhu nga dzhia vhukando kana u ibvisa kha tsheo yo dzhiiwaho nga tshifhinga tsho bulwaho.
U ya nga khethekanyo 6(4))d) ya Mulayo wa Mutsireledzi wa Vhathu, sa zwe zwa khwahiswa, Mutsireledzi wa Vhathu u a kona u ita hoisiso nga ene mue kana nga murahu ha musi o wana mbilaelo kana nga murahu ha musi o wana zwi elanaho na kushumele kana vhulanguli ha PAIA, kha tsheo ya hone, u tandulula mathada a u angana , nyambedzano na u tsivhudza dzilafho kana dziwe nila.
iwalo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu i o vhekanya luthihi nga waha nga hafamuhwe, nga nnani ha tshanduko khulwane.
U ya nga Mulayo No R.
Dziwe nyambo mbili dzi kha i humbulwa nga hadzo.
U ya nga Mulayo No R.
Khophi ya iwalwa nga Tshiisimane tsha tshiofisi i wanala kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu (Senthara ya PAIA) ya u sedzulusa nga tshifhinga tsha awara dza mushumo. A hu na mbadelo dzine dza badelisiwa lushaka musi lu tshi ita tsedzuluso ya iwalwa, hone khophi kana tshipia hu na mbadelo yo tiwaho kha ndimana ya nga ha mbadelo, ine yo tiwa.
Webusaithi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu: http://www.housing.gov.
Musi Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe yo anganedza iwalo a PAIA a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu, i o rumelwa u yo ganiswa kha Gazete ya Muvhuso. Ndima iyi i o vhekanywa nga u tevhekana zwavhui kha Gazete ya Muvhuso.
Hetshi tshipia a tshi ngo tea kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
A hu na khethululo ya zwiekedzwa zwa khethekanyo 14, u sumbedza tshifhinga, uri tsho wanala nga Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa Mveledziso ya Ndayotewa.
Zhendedzi sa zwe zwa sumbedzwa kha Blueprint ya zwiimiswa zwa vhathu zwa iwalwa malugana na khethekanyo 14 yo walwaho nga vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe.
Mulayo wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, Mulayo 2 wa 2000.
Milayo malugana na Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, No R 187, 15 Luhuhi 2002.
iwalwa a Mafhungo: Mulayo 2 wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo. o dzudzanywa nga vha Senthara ya Mbofholowo yo anavhuwaho ya tsivhudzo (ODAC) na vha yunithi ya zwa hoisiso ya Mulayo na Ndaulo (RULA) ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe.
Wessels, J.H. Mulayo 2 wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo. Pretoria: Justice College. Luhuhi 2002.
Webusaithi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu. www.housing.gov.
Ndivhuwo dza tshipentshala dzi livhiswa kha Muambeli Vho- J.H Wessels vha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mufumakadzana Vho-Wlodarski vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe kha thikhedzo yavho na u ekedza mafhungo musi hu tshi khou kuvhanganyiwa iwalwa ii.
Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu (Tshiimiswa tsha nnyi na nnyi/ vhathu) Fomo ya khumbelo ya u kona u swikelela (dzi)rekhodo (Khethekanyo 18(1) ya Mulayo wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, [Mulayo 2 wa 2000]. Fomo iyi i elana na fomo yo anadziwaho kha Khethekanyo B, Fomo A, ya Milayo (No. R 187) [ Mulayo 6] wo anadziwaho kha Gazete ya dzi 15 dza Luhuhi 2002: Khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha vhathu.
Vhone muhumbeli, vha fanela u tevhedza na u tendelana na maitele khathihi na hoea dzohe. Vha o ivhadzwa nga u sa tendelwa.
Masia ohe o teaho ndi khombekhombe - uri a adziwe nga u wala nga peni ntswu.
Zwitewa zwa muthu a humbelaho rekhodo zwi fanela u ewa afho fhasi.
iresi na/kana nomboro ya fekisi henefha Riphabuikini hune mafhungo a nga rumelwa, zwi fanela u ewa.
Vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itwa, arali zwi tshi oea vhu tea u dzheniswa/ nambatedzwa.
Mbadelo ya khumbelo i tea u badelwa nga muhumbeli, sa zwo sumbedzwaho kha mulayo 11(2), ndi R35,00.
Mbadelo ya khumbelo i fanela u badelwa musi khumbelo i saathu u shumiwa.
Dzhielani nzhele: Vha humbelwa uri vha nambatedze iwalwa a vhue uri hu songo ewa muthu a si ene mafhungo a muthu.
iwalwa a u tsireledza u bvisa mafhungo a ea a si mue wao.
Vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itiwa, tsumbo; kha tshivhumbeo tsha affidavit kana luwalo lwa Ramulayo lu fanela u katelwa.
Vha humbelwa uri vha dzhenise vhuanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho.
Kha vha ee zwidodombedzwa zwohe nga ha rekhodo dzine vha khou dzi oa kana dzine vha khou humbela, vho katela na nomboro ya ndivhanyo arali i tshi ivhea, na/ kana Muhasho/ Vhulanguli/ Muthu hune zwa vha hone, uri rekhodo dzi kone u wanala.
Arali tshikhala tsho ewaho tshi tshiuku, vha humbelwa uri vha ise phana kha bammbiri iwe a folio vha tshi fhedza vha i nambatedze kha fomo. Muhumbeli u fanela u saina iyo iwe folio.
Vha ambe zwo teaho nahone zwo livhaho fhedzi.
halutshedzo/ zwi re ngomu ha rekhodo kana tshipia tshine tsha vha tshone tsha (dzi)rekhodo, (tsumbo; thero, dzina, datumu ya rekhodo, n.
Zwiwe zwidodombedzwa zwa rekhodo, iṋe. lushaka lwa (dzi)rekhodo, tsumbo; minetse, nz.
Kha huvhe na thendelano yo tou walaho ine ya wanala u thoma kha muthu wa vhuraru kana tshipia tsha vhuraru.
Kha vha sumbedze nila ine vha o badelisa zwone, tsumbo; nga tsheke, postal order, n.z.
Khumbelo ya u kona u wana rekhodo, nga nnani ha rekhodo dza mafhungo a muthu ene mue, dzi o shumiwa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no badelwa.
Rekhodo dzi o thoma u shumiwa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no anganedzwa (hune zwa vha zwo tea).
Arali hu si na mbadelo yo wanalaho vha o ivhadzwa uri hu khou oea vhugai ya mbadelo ya khumbelo.
Mbadelo ine ya tea u badelwa ya rekhodo zwi ya nga tshivhumbeo tshine rekhodo idzo dza khou oea dzi khatsho khathihi na tshifhinga tsha u dzi oa.
Arali vha tshi tea u sa badela, vha fanela u zwi sumbedza uri ndi ngani vha tshi tea u sa badela.
U wana zwine wa oa zwi o bva kha uri vho shumisa fomo ifhio.
Zwi nga i haniwa nga nhani ha zwiwe zwiitisi kana nga nhani ha uri a hu na zwo teaho, nga zwenezwo vha o ivhadzwa uri vha o ekedzwa hani.
Mbadelo i badelwaho i laulwa nga fomo ine muthu a o vha o i shumisa.
hoisiso na ndugiselo dza mbadelo ya rekhodo dzo humbelwaho ndi R15-00 awara iwe na iwe kana tshipia tsha awara, nga nnani ha awara ya u thoma.
Arali rekhodo i na zwifanyiso zwi vhoneaho.
Izwi zwi katela zwinepe, zwisilaidi, vidio dzo rekhodiwaho, zwifanyiso zwi itwaho nga khomphuyutha, zwiketshe, n.z.
Dzhielani nzhele: Khophi dza eekihironiki dzi nga kona u ekedzwa dzi kha tshivhumbeo tshine dza wanala khatsho kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
Tshelede ya u posa i o badelwa ho sedzwa khophi dzine dza tea u poswa.
Rekhodo idzi vha nga dzi takalela nga luambo lufhio?
Dzhielani nzhele:arali rekhodo dzi siho nga luambo lune vha nga vha tshi khou lu takalela, vha o ekedzwa rekhodo dzi kha luambo lune lwa nga vha lu hone.
Arali vha tshi nga vha vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala, u vhona kana u thetshelesa zwa kha rekhodo kha zwo bulwaho kha 1-4 afho nha, kha vha ambe vhuholefhali havho na uri vha nga takalela rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio.
Vha o ivhadzwa nga luwalo (poswo) arali khumbelo yavho yo anganedzwa kana yo haniwa. Arali vha tshi oa u ivhadzwa nga dziwe nila, vha humbelwa uri vha dzi bule nahone vha vhone uri vho etshedza zwidodombedzwa zwohe zwine muhumbeli a tea u ekedza.
Kha vha bule nila (nga nnani ha poswo) ine vha nga takalela u ivhadzwa tsheo yo dzhiiwaho nga ha khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo.
PS: Tshifhinga tsha mauvha a 30 hu tshi khou shumiwa khumbelo a nga engedziwa a ya phana nga a sa fhiri 30. Nga u saina hafhu vho iekedzela uri khumbelo yavho i nga engedzwa u bva kha mauvha a 30 u ya kha a 60.
Nga: datumu, tsumbo.
Nivhadzo ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu ya Khumbelo/Khahulo dza Ngomu. (Khethekanyo 75 ya Mulayo wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, wa 2000 [ Mulayo 2 wa 2000]). Hei fomo i tshimbila na fomo yo anadziwaho kha Khethekanyo B, Fomo B, ya Milayo (No. R 187) [ mulayo 8] wo anadziwaho kha Gazete nga dzi 15 dza Luhuhi 2002: Nivhadzo ya khumbelo kana khahulo ya ngomu nga ha rekhodo dza tshiimiswa tsha vhathu.
Muhumbeli ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu DZHIELANI NZHELE: Vha humbelwa u nambatedza kana u pereedza khophi yavho ya vhue uri mafhungo avho a songo ewa muthu a si ene.
Muthu wa vhuraru (tsho ivhadzwaho nga NdoH) tshi dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu khaanoni na u ewa khumbelo ua u kona u swikelela, tsumbo; muhumbeli u wana thendelo yo walwaho u bva kha muthu wa vhuraru.
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu zwi fanela u ewa afho fhasi.
Vhuanzi ha vhukoni hune khumbelo ya khou dzheniswa, arali vhu hone, vhu fanela u nambatedzwa kana u pereedzwa.
iwalwa a u tsireledza u bvisa mafhungo a ea a si mue wao.
Vha humbelwa uri vha katele kana vha dzhenise vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itwa.
Hetshi tshipia tshi fanela u fhedzisiwa FHEDZI arali vha muthu wa vhuraru (nga nnani ha muhumbeli) ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu.
Tsheo u ya nga khethekanyo 29(3) ya Mulayo nga ha u hana tswikelelo i kha tshivhumbeo tshe muhumbeli a humbela i khatsho.
Tsheo ya u ea khumbelo uri i wanale.
Arali tshikhala tsho ewaho tshi tshiuku, vha nga isa phana kha folio ya thungo hone vha i nambatedze kana vha i pereedze kha fomo iyi.
Vha fanela u saina mabammbiri ohe o engedziwaho.
Vha o ivhadzwa nga luwalo (poswo) arali khumbelo yavho yo anganedzwa kana yo haniwa. Arali vha tshi oa u ivhadzwa nga dziwe nila, vha humbelwa uri vha dzi bule nahone vha vhone uri vho etshedza zwidodombedzwa zwohe zwine muhumbeli a tea u ekedza.
Kha vha bule nila (nga nnani ha poswo) ine vha nga takalela u ivhadzwa tsheo yo dzhiiwaho nga ha khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo.
Nga: datumu, tsumbo.
Nga: datumu, tsumbo.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHA VHA D(IVHE PFANEL.txt</fn>
Ndi nga mini vhupo vhu ha ndeme kha rine?
Musi ri tshi amba nga ha vhupo, ri amba zwithu zwothe zwine ra tshila nazwo, hu tshi katelwa shango, madi, mufhe, fhethu ha ndeme ha tshipentshela, zwimela na vhutshilo ha phukha vhune ha kwama vhutshilo ha muthu na vhuvha.
Vhupo vhu kwama rothe. Rothe ri toda vhupo ho tsiredzeaho nahone vhu re na mutakalo, zwi ambaho madi na mufhe zwo kunaho na vhupo ha u dzula ho tsiredzeaho, na zwiliwa zwavhudi zwi re na pfushi. Arali vhupo hashu ha tshinyiwa nga tshikafhadzo na malatwa, zwi kwama rothe, na hone ri fhedza ri tshi farwa nga malwadze. Vhashai ndi vhone vhane vha tambulesa.
Rothe ri lwela u khwinifhala ha ndeme ya vhutshilo hashu- zwino na matshelo. Ri toda vhana vhashu vhothe vha tshi wana khonadzeo dzavhudi dza u tshila vha na mutakalo nahone vho takala. U swikelela hezwo ri fanela u vhona uri hu vha na mveledziso ya ikonomi, vhulamukanyi kha vhathu na vhupo vhune ha vha na mutakalo u sa gumi.
ri fanela u tutuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha u dzhia tsheo dza uri vhupo hashu vhu tea u shumiswa hani.
Ndayotewa ya shango i fulufhedzisa pfanelo dza vhuthu ya dovha ya sumbedza vhadzulapo ndila dza kutshilele. Pfanelo na vhudifhinduleli zwi re kha ndayotewa ndi zwa muthu munwe na munwe na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Ri na mashudu rine Afrika Tshipembe ngauri ndayotewa yashu i sumbedza zwauri vhupo vhu re na mutakalo ndi pfanelo ya vhuthu, u fhira kha manwe mashango.
Pfanelo dza vhuthu dzi vha dza ndeme arali rothe ra tanganedza uri ri na mushumo wa u ita uri dzi bvelele. Nga manwe maipfi zwi amba uri muvhuso u fanela u tevhela milayo yo dodombedzwaho kha ndayotewa. Vhadzulapo na vhone vha fanela u kombetshedza u vhona uri pfanelo dzavho dzi a thonifhiwa vha dovhe vha sumbedze uri vha a vha na vhudifhinduleli malugana na pfanelo dzavho.
Arali pfanelo dzavho dzi sa thonifhiwi vha nga?
vha nga isa mbilaelo kha mutsireledzi wa nnyi na nnyi arali vhukhakhi vhu ha muvhuso.
Ndayotewa i fulufhedzisa pfanelo dzavho dza u?
Munwe na munwe u na pfanelo nahone a nga kona u dzhia maga a mulayo u tsireledza pfanelo.
Muvhuso u fanela u tevhedza pfanelo dzi re kha ndayotewa u itela u tsireledza vhupo nga u dzhia maga ane a tsireledza.
Muvhuso u fanela u vhea milayo ya u thivhela tshikafhadzo na u tshinya vhupo, u tutuwedza tsireledzo ya mupo na u linganyisa mveledziso ya ikonomi, matshilisano na vhupo. Muvhuso u fanela u vhona uri maga a pfalaho a khou dzhiwa u itela u tsireledza vhupo kha zwiito zwine zwa nga vha khombo zwine zwa nga itiswa nga mveledziso ya ikonomi na matshilisano, naho hu tshi khou todea mveledziso ya ikonomi na zwa matshilisano.
Muvhuso wo ita milayo miswa ya u tsireledza vhupo. U bva nga 1998, Mulayo wa Lushaka wa Madi, Mulayo wa Lushaka wa Madaka, Mulayo wa u Tsireledza zwi dzulaho Madini na Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo yo phasisiwa. Milayo miswa ya ndangulo ya mavu, minerala, mufhe wo kunaho, tshikafhadzo ya muya na malatwa yo bveledzwa.
U khethululwa hu si havhudi ho tsikeledza vhanwe vhathu, ngauralo zwa ita uri vha shume kha vhupo vhu si na mutakalo. Munwe na munwe u na pfanelo ya u swikelela he a vha a sa tendelwi u itela uri hu vhe na vhulamukanyi kana mulalo kha vhupo.
Munwe na munwe u na pfanelo ya u tshila fhasi ha muvhuso une wa dzhia tsheo kwao, une wa thetshelesa zwililo zwa vhathu phanda ha musi u tshi dzhia tsheo, une wa nea thalutshedzo dzine dza pfala wa dovha wa nea thasululo ya dziphambano nga kha khothe yo diimisaho.
Pfanelo dzothe dzi re kha mulayotibe wa pfanelo dzi fanela u thonifhiwa na u tsireledzwa. Arali pfanelo dzi sa khou swikelelea nga u tavhanya, zwi amba uri hu fanela u dzhiwa maga a u bveledzisa pfanelo na u swikelela zwine zwa khou todiwa.
u vhiga zwiito zwine zwa nga tshinyadza mupo.
Kha ri dzhie, sa tsumbo, koporasi khulwane ine ya rengisa khemikhala dzine dza shumiswa nga rabulasi mutuku kana muhulwane. U shumiswa ha hezwi zwithu zwi ita tshinyalelo kha vhupo ine ya fanela u kulumagiwa nga muvhuso.
U ya nga NEMA munwe na munwe u na pfanelo dza u kombetshedza uri vhupo vhu thogomelwe. Kha hei tsumbo, hezwi zwi amba uri koporasi yeneyo i fanela u dzhia maga a pfalaho a u litsha kana u fhungudza tshinyalelo ine ya khou bvelela nga mulandu wa u shumiswa ha khemikhala yeneyo nga rabulasi kana bindu lenelo. Tshiitisi tsha hezwi ndi tsha uri koporasi khulwane i na vhukoni ha u vhona khombo ine ya nga bvelela lune ya nga dzhia vhudifhinduleli ha u zwi thivhela.
Mulayo washu wo doweleaho a wo ngo bvisela khagala vhudifhinduleli ha koporasi. Hezwi zwi nga sia koporasi khulwane i tshi tinya vhudifhinduleli hayo ha mulayo. NEMA i shandukisa zwothe hezwi- nnyi na nnyi o tendelwa u ita khumbelo ya khothe ya u kombetshedza pfanelo ya u vhona uri vhupo vhu khou thogomelwa.
Arali mushumi wa bulasini a tshi vhona uri dzikhemikhala dzine dza khou shumiswa dzi khou tshinya vhupo, u na pfanelo ya u hana u ita mushumo wonoyo. NEMA i tsireledza vhashumi nahone i amba zwauri vhashumi vha nga si vhonwe mulandu kana vha dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une wa nga vhanga tshinyalelo.
NEMA i dovha hafhu ya nea vhashumi pfanelo ya u vhiga khombo ya vhupo kha muhasho wa muvhuso kana Phalamennde vha sa ofhi u dzhielwa vhukando, u tambudzwa kana u pandelwa mushumoni.
Private Bag X447, Pretoria 0001. luṱingo (012) 310 3911, fekisi (012) 322 2682, webusaithi http://www.deat.gov.
Private Bag X2700, Houghton 2041.
Private Bag X677, Pretoria 0001.
Private Bag X11233, Nelspruit 1200. Luṱingo (013) 759 4083, fekisi (013) 759 4032.
Private Bag X0054, Bisho 5606. Luṱingo (040) 609 3218, fekisi (040) 639 2002.
Po Box 264, Bloemfontein 9300, Luṱingo (051) 403 3719, fekisi (051) 403 3718.
Private Bag X89, Ulundi, 3838. Luṱingo (035) 874 3291, fekisi (035) 874 3293.
Private Bag X9486, Luṱngo (015) 295 9300, fekisi (015) 295 5819.
Private Bag X2039, Mmabatho 2735. Luṱingo (018) 389 5772, fekisi (018) 389 5006.
Po Box 8769, Johannesburg 2000. Luṱingo (011) 335 1900, fekisi (011) 337 2292.
Private Bag X9086, Cape Town 8000. Luṱingo (021) 483 4643, fekisi (021) 483 3211.
Private Bag X5018, Kimberly 8300. Luṱingo (053) 807 4800, fekisi (053) 831 3530.
U ḓadzisa kha zwi re kha ndayotewa ri dovha hafhu ra vha na mulayo wa zwa vhupo Afrika Tshipembe, Mulayo wa lushaka wa Vhulanguli ha Vhupo wa 1998 (NEMA). Hoyu mulayo u sumbedza ndayo dza Ndayotewa wa dovha wa nṋea zwidodombedzwa zwa pfanelo dzi re kha ndayotewa.
NEMA i ri mini?
Rothe ri na pfanelo ya u wana mveledziso i bvelaho phanda. Sa zwenezwo zwithu zwa malugana na vhupo zwi fanela u dzhielwa nzhele phanda ha musi hu tshi dzhiwa tsheo dza u ita uri hu vhe na mveledziso. Muthu munwe na munwe u na pfanelo dza u vhona uri muvhuso u khou dzhia tsheo dzi sa khethululi dzine dza fusha thodea dza vhathu na u vhona uri nangoho mveledziso i khou bvela phanda kha sia la matshilisano, vhupo na ikonomi.
Mvelelo dza zwa matshilisano, ikonomi na vhupo dzi fanela u dzhielwa nzhele nahone vhathu vha kwameaho vha fanela u kwamiwa musi hu saathu u dzhiwa tsheo.
Arali hu na phambano nga ha vhupo, munwe na munwe a nga kha di humbela muthu ane a dzhia tsheo uri a thole muthu a sa kwamei kha mafhungo haya uri a todisise na u tshimbidza mitangano hune phambano dzenedzo dza do thetsheleswa hone.
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une a fulufhela uri u nga vha khombo kana u nga vhanga tshinyalelo kha vhupo.
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nge a vhiga zwine a vhona uri zwi khombo kha kha vhulanguli ha vhupo kana kha vhathu.
Muvhuso u nga tanganedza mafhungo a re na ndeme a u fusha vhudifhinduleli ha zwa vhupo nahone muthu munwe na munwe a nga wana mafhungo eneo kha muvhuso tenda zwa vha zwi na thuso kana zwi zwi todiwaho nga vhathu.
Hezwi zwi amba uri vhane vha kwamea kha u ita zwi re khombo kha vhupo, u lata zwithu mavuni, madini kana u shuma mishumo ine vha lata malatwa a re khombo vha fanela u zwi vhiga.
Muthu munwe na munwe ane a tshinyadza vhupo u tea u dzhia vhukando ha uri a fhungudze kana a lugise mutshinyalo naho hu uri zwo vha zwi songo tendelwa nga mulayo.
Muofisiri a re na vhudifhinduleli kha zwa vhupo a nga nea ndaela muthu o itaho tshinyalelo uri a lulamise nahone arali muofisiri onoyo a sa iti nga u ralo nnyi na nnyi a nga ita khumbelo khothe uri itela uri mushumo wa u thogomela u itiwe.
Munwe na munwe ane a kwamea kha u tsireledzwa ha vhupo a nga di ita khumbelo kha khothe kana a shuma sa mutshutshisi wa mulandu u itela u kombetshedza u shumiswa ha pfanelo na milayo ya zwa vhupo, na uri onoyo muthu a nga badelwa tshelede yo shumiswaho malugana na matshimbidzele a khothe.
founela nomboro ya zwa vhupo ine vha sa di bule dzina i re na tshiphiri i sa badelwi ya ,0800 16 110 kana vha shumisa ya e-meili: environment@tip-offs.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHA VHA IMISE vhufhur.txt</fn>
Muhasho wo sima laini ya founu ya mahala ine ya wanala awara dza 24 u itela uri vha kone u vhiga vhufhura na mikhwa I songo daho na zwinwe na zwinwe.
Laini ya lutingo ya DWAF - 0800 200 821 - I langulwa nga tshigwada tsho diimisaho - KPMG Forensic & Investigative Accounting Group.
Vhuvha havho khathihi na mafhungo ane vha do a vhiga zwi do dzula zwi zwa tshiphiri naho vhone vhane vha pfa vha tshi khou funa u nekedza na madzina. Laini I do dzula yo vula lwa awara dza 24 nga duvha, maduvha a 365 a nwaha. Thingo dzothe dzine dza itwa ndi dza mahala. Vha nga di shumisa lutingo lwa nnyi na nnyi kana lwa phuraivethe hu si na uri vhone vha badele.
Heyi laini yo itelwa u khwathisa uri hu vhe na mikhwa ya mushumoni yavhudi khathihi na u nekedza vhashumi ndila ya u vhiga zwiito zwinwe na zwinwe zwine zwa vha zwi siho ngonani kha vhalanguli vhahulwane.
Hetshi ndi tshifhinga tshavho tsha uri vha kone u thusa kha u thivhela vhufhura, vhuada, mikhwa ya vhuvemu na i songo daho yothe ine ya nga sa u dinwa siani la zwa vhudzekani ngomu Muhashoni.
Vha nga founela vha si diambe, fhedzi vha fanela u vhona uri vha nekedze mafhungo na zwidodombedzwa zwothe (nnyi, mini, ngafhi, lini, hani na ndeme yo kwameaho) kha muthu ane a khou fhindula founu.
Vha do newa nomboro ya referentsi. Kha vha I vhulunge tshiphirini, sa izwi vha tshi do I toda musi vha tshi toda u founa hafhu vha na mafhungo manzhi.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHA VHA LWISE KHOLERA.txt</fn>
Naa kholera ndi mini?
Kholera ndi vhulwadze vhune muthu a vhu wana nga u nwa madi na u la zwiliwa zwine zwa vha na tshitshili tsha kholera.
Tshitshili tshine tsha vhanga kholera tshi wanala kha malatwa a muthu.
Naa kholera I phadalala hani?
Nga u nwa madi na u la zwiliwa zwine zwa vha na tshitshili tsha kholera.
Musi muthu o lozwa madi manzhi muvhilini.
Kha vha vhone uri madi ane vha a shumisa o vhiliswa kana o shelwa mishonga.
1.1 U vhilisa madi: Kha vha dudedze madi u swikela a tshi seluwa, nga murahu vha a vhilise minithi muthihi.
1.2 U shela mushonga madini: Kha vha shele thisipuni nthihi ya bulitshi kha madi a lithara dza 25.
Kha vha tanzwe zwiliwa zwi songo bikwaho nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga phanda ha musi vha tshi nga zwi la.
Kha vha tanzwe zwithu zwa mutani zwa u fara madi, dzikhali na ndishi nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga.
Kha vha shumise khaphu yo kunaho u ka madi kha tshithu tshihulwane tsha u fara madi.
Kha vha dzule vho tiba zwiliwa zwavho nahone vha zwi tsireledze kha dzithunzi.
Vha songo shumisa milambo sa mabunga, kha vha shumise bunga la VIP kana la dindi.
Kha vha tambe zwanda zwavho nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga musi vha tshi bva bungani na phanda ha musi vha tshi fara zwiliwa.
Kha vha mu fhe madi manzhi o tanganyiswaho na swigiri na muno uri a nwe.
Kha vha shele thisipuni dza 8 dza swigiri na hafu ya thisipuni ya muno kha madi a lithara dza 8 vha zwi tanganyise.
Kha vha mu nee aya madi o tanganyiswaho nga matuku nga matuku nga hune vha nga kona.
Vha elelwe u nea muthu ane a vha na kholera madi o tanganyiswaho na muno na swigiri tshifhinga tshothe.
Kha vha ise muthu onoyo kha kiliniki ya tsini kana kha senthara ya u thusa vhathu vho fhelelwaho nga madi nga u tavhanya.
Arali vha tshi toda mafhungo nga vhudalo, kana vha tshi vhona u nga vha na kholera, kha vha dalele kiliniki I re tsini, sibadela, dokotela kana mushumi wa zwa mutakalo.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHAKHATHI DZO ISENDEK.txt</fn>
Khakhathi dzo isenekaho kha mbeu ndi mini?
Khakhathi dzo ḓisendekaho kha mbeu dzi katela u tambudzwa ho fhambanaho hune ha katela u tshipa, tshutshedzo nga kha vhudzekani, u shumiswa nga nḓila i songo teaho, u shoniswa kana u tsitsa tshirunzi, u rwa, khakhathi dza muḽani, u ita zwa vhudzekani na ṅwana wau, vhupombwe ha u kombetshedzwa (u rengiselwa vhathu vhane vha ita bindu nga zwa vhudzekani), u tambudza, u dzheniswa ha zwithu kha vhudzimu na u lingedza u tshipa.
ithemu "Khakhathi dzo ḓisendekaho kha mbeu" i dovha hafhu a ri ḓea sia ḓiswa ḽine khaḽo ri nga sedzulusa na u pfesesa khakhathi kha vhafumakadzi. Afha ho sedzeswa nga maanḓa vhafumakadzi sa vhapondwa vha mbeu na u sa lingana ha maanḓa vhukati ha vhushaka ha vhafumakadzi na vhanna zwo bveledzwaho na u ṱuṱuwedzwa nga u sa shanduka ha kuvhonele kwa mbeu sa tshivhangi tshihulwane tsha dzikhakhathi kha vhafumakadzi?
ithemu "Khakhathi kha vhafumakadzi" i amba nyito iṅwe na iṅwe ine ya ita uri hu vhe na khonadzeo ya u pfiswa vhuṱungu kana u tambudzwa muvhilini, nga kha vhudzekani kana muhumbuloni kana u tambula ha vhafumakadzi, hu tshi katelwa na tshutshedzo dza nyito dzenedzo, u kombetshedza na u fhuriwa pfanelo, zwi nga vha zwi tshi khou bvelela tshidzumbeni kana vhathuni?
U tambudza nga kha vhudzekani ndi mini?
U tambudza nga kha vhudzekani na u kombetshedza ndi mathemu a u angaredza a vhuḓifari ho fhambanaho. Maipfi o ḓoweleaho ane a shumiswa u ṱalutshedza uhu u tambudza a katela: u tshipa, u tshipa muthu wo bvaho nae, u tshipa nga tshigwada, u kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani, khakhathi dza zwa vhudzekani, u tambudzwa, na u farafara hu sa ṱoḓei, Uho vhuḓifari vhu bvela phanḓa nahone vhu thoma kha u ifarafara hu sa ṱoḓei na maipfi a zwa vhudzekani u swika kha u tshipa na u vhulaha mutshipiwa. Naho hu uri hu na phambano khulwane vhukati ha vhuḓifari vhune ha wanala kha masia oṱhe(phambano vhukati ha u lidzelwa mulodzi na u tshipiwa), vhunzhi ha vhuḓifari vhune ha vha tsini na tsini vhu a dzhenelana na u ṱangana, ha fheleledza ho vhanga dzitsemano kana dziphambano?
Khakhathi dza muḽani ndi mini?
Vhunzhi ha vhathu vha humbula uri khakhathi dza muḽani hu ambiwa u pfiswa vhuṱungu ha mivhili ya vhaḓwe vhathu, zwine zwa vhanga mafuvhalo. Khakhathi dzi angaredza u pfiswa vhuṱungu muyani. U tshinyadza thundu kana ndaka na zwone zwo angaredzwa kha dzikhakhathi. Musi ri tshi amba nga khakhathi dza muḽani, ri vha ri tshi angaredza khakhathi dzoṱhe. Musi ri tshi shumisa ipfi u tambudza ri vha ri tshi khou katela na khakhathi dza muḽani,
Nḓila ya u langa nga u kombetshedza ine muthu a i shumisa kha muṅwe muthu u itela uri hu vhe ene ane a pfiwa na uri a ite zwine a funa. U tambudza ndi nḓila ya u pfisa muvhili vhuṱungu, u ḓisa nyofho, u thivhela muthu u ita zwine a funa kana u vha kombetshedza u ḓifara nga nḓila ine vha si i takalele.
U shushedzwa hafhu zwi amba mini?
U shushedzwa hafhu zwi amba maitele a u dovha u shushedza muthu o no i vhaho mupondwa wa vhutshinyi. Izwi zwi bvelela kha levele dzo fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na kha tshitshavha. U shushedzwa hafhu hu vha hone musi mazhendedzi (kana vhathu) vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱhogomela vhathu vho ponyaho vha sa iti mushumo wavho nga pfanelo, ngauralo mupondwa u dovha a tambudzwa na u pfiswa vhuṱungu.
U ḓea vhapondwa maanḓa zwi amba mini?
Madzangano a vhadzulapo a nga ita mushumo muhulwane wa u fhungudza u shushedzwa hafhu ha vhapondwa nga u ṋetshedza mazhendedzi o teaho khathihi na vhadzulapo mafhungo o teaho. U ḓea vhapondwa maanḓa na u ita uri mazhendedzi a vhe na vhuḓifhinduleli ndi zwithu zwa ndeme vhukuma malugana na u fhelisa zwiwo zwa u shushedzwa hafhu kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi. Mupondwa ndi muthu muṅwe na muṅwe o tambulaho kana o lozwaho zwiṅwe zwithu nga mulandu wa vhutshinyi, hone u ḓea maanḓa zwi tshi amba u fha maanḓa. Ngauralo u ḓea vhapondwa maanḓa zwi amba: u ḓea vhathu vhe vha tambula maanḓa.
Nḓila ya u fara vhapondwa?
Mbetshelo dza Mulayotewa ndi dzifhio?
Pfanelo dza u sa itelwa dzikhakhathi na u tambudzwa vhathuni na hayani.
Mulayotewa u ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu kha khakhathi dzoṱhe dzo fhambanaho.
Mulayotewa u bula uri muthu muṅwe na muṅwe a songo ṱalulwa kana u khethululwa mushumoni. Izwi zwi amba uri vhanna na vhafumakadzi vha tea u farwa nga u lingana mishumoni. Vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi vha na pfanelo ya u shuma fhethu hu si na u tambudzwa nga kha vhudzekani.
o U lapfiswa ha ṱhalutshedzo ya u tshipa u itela u katela u ita zwa vhudzekani nga nnḓa ha thendelo ya muṅwe muthu na u vha mulandu une wa katela zwa mbeu. Izwi zwi amba uri mufumakadzi na ene a nga vhonwa mulandu wa u tshipa.
o U ita zwa vhudzekani na ṅwana wau.
>U shumisa vhu?
<fn>ven_Article_National Language Services_KHETHEKANYO YA VHUVHI.txt</fn>
Sedzani kha tshifanyiso tsha kutukana. Dihumbuleleni ni tshi nga kona u vhala mihumbulo yakwo. Zwino nwalani pharagirafu pfufhi, ni tshi khou nwala nga ha zwine kwa khou humbula zwone. Ni songo nwala maipfi ane a fhira 50.
NAHO MBUDZISO IYI YO VHUDZISWA NGA TSHIISIMANI, PHINDULO YANU I FANELA U VHA NGA LUAMBO LUNWE-VHO NGA NNDA HA TSHIISIMANI. Tolani siatari 1 uri ni kone u wana mutevhe wa nyambo dza tshiofisi.
Sedzani kha tshifanyiso tshi tevhelaho. Zwino nangani tshifanyiso tshithihi tshine na tshi funa ni nwale phindulo yanu nga hatsho. Maipfi a vhe 200 - 300. Ni nga fhindula nga ndila inwe na inwe ine na funa ngayo nga ha tshifanyiso tshe na tshi nanga.
Tshifanyiso tshi nga kha di vha tshi tshi ni humbudza nga ha zwinwe zwe na vhuya na tangana nazwo vhutshiloni hanu. Huno arali zwo ralo, no wana tshifhinga tsha uri ni kone u amba nga ha tshitori tshanu.
Hunwe ni nga vha ni tshi khou todou tou diitela tshitori tshanu. Huno arali zwo ralo, shumisani tshifanyiso tsha muhumbulo. Ni khou humbelwa uri ni nwale nomboro ya tshifanyiso tshe na nanga ntha-ntha ha siatari lanu.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHORO YA MADZINA A AF.txt</fn>
Hee vhahashu, vha khou ya ngafhi?
Pietersburg! Vha fhethu hu si hone. Vho vha vho fanela vhe Vhukavhamabufho ha Johannesburg. Pietersburg yo salaho ine nda i ḓivha i Russia..fhedzi nṋe ndi khou ya Bulugwane!
HIKER 1 looks confused.
Chasing car.. The car stops and both hikers get in.
Hiker 1 in front, Hiker 2 in back.
Hai, kha vha ime ..ri khou ya Bulugwane!
Ehee! Vhanna vha hashu.. Hoyu Muvhuso u khou sokou shandukisa madzina a fhethu zwi songo vhuya zwa tea. Yoo! Ndo ṱoḓou i kundisa ḽifuthi nga zwenezwi! Ngoho thi zwi funi?
Heḽi shango i khou oa tshelede ya u fhaḓa dzinnḓu na u lwa na AIDS.. hone ngeno ri khou pandela vhaendelamashango shangoni ashu..na riṋe vhaḓe a ri ḓivhi hune ra khou ya hone?
Hone avha vhathu ndi vhonnyi vhane vha khou sokou shandukisa madzina a mashango ashu!
Haa wa hashu..U shandukisa madzina a zwi khou sokou vha u wana ḽifuthi huwe-vho. Zwi khou amba u takula shango ḽashu, ivhazwakale na vhufa hashu. Ri nga vhambadza hani shango ḽashu kha vha nnḓa ri tshi khou shumisa madzina e a tou pambiwa kha maṅwe mashango. Ri fanela u vusuludza dzangalelo kha shango ḽashu ri sumbedze vhuvha hashu ha ngoho. Ri fanela u vhudza vhannḓa vhoṱhe uri ngoho ri vhonnyi?
Looks confused and lost and huffs in disgust!
Hai, zwo lingana!
Hei ndinganyo ya madzina a fhethu ndi mafhungo a dinaho vhukuma..a si zwone?
Khei, kha vha lavhelese kha hei bugupfarwa, vho no ralo, ri nga kona u amba nga ha ṱhoho iyo. Ri tshe na lwendo lulapfu! Ngauralo vha tshe na tshifhinga tshilapfu tsha u i lavhelesa.
Ndi madzina a zwithu ḽifhasini zwine zwa vha zwa mupo kana zwo itwaho kana zwo vhumbwaho nga vhathu, hune ha vha na vhathu kana hu si na vhathu.
SAGNC yo thomiwa nga Mulayo wa zwa Madzina a Fhethu wa Afrika Tshipembe (111 wa 1998) sa tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha u linganya madzina a fhethu Afrika Tshipembe. Wo dzudzanywa nga Vho-Minisia vha zwa Vhutsila na Mvelele?
SAGNC yo vhumbiwa nga vhomakone kha zwa madzina a fhethu, nyambo dza tshiofisi na ivhazwakale ya mvelele na muimeleli a no bva kha vunḓu iwe na iwe na vhaimeleli vha Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Vhuingameli na zwa Mapa, Poswo ya Afrika Tshipembe, na BodoNyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho?
Vha Vhuṅwaleli ha SAGNC vha shuma nga kha Komiti ya Vunḓu ya Madzina a Fhethu, na kha tshiimo tsha muvhuso wapo vha shuma nga kha komiti dzapo na dza Tshiṱiriki.
Vha fanela u vha vha kha vhuimo hune vha kona u swikelela zwiimiswa izwi vhuponi ha havho.
Nga vhulelu, ndi madzina a fhethu a zwithu zwoṱhe shangoni.
Ee, Madzina a re mulayoni.
Sa tsumbo, dzina a shango, madzina a mavunḓu, na madzina a mivhuso yapo, khathihi na zwiimiswa zwi re fhasi ha mivhuso yapo sa zwiṱaraṱa, zwifhaṱo zwa masipala, zwikwairi, dziphakha, mavhiḓa.
Ha konou vha zwifhaṱo na mabulasi zwa phuraivethe zwi langiwaho nga vhaḓe vhazwo.
Ha konou vha na madzina a fhethu hu shumiswaho u walisa vhuḓe ha mavu, ane a ḓivhea sa madzina a Cadastral.
Fhedzi-ha madzina oṱhe a re mulayoni a fanela u tshimbilelana na phoḽisi dza u rina madzina dza SAGNC.
Vhathu vha anzela u rina fhethu ho fhambanaho dzina ithihi, kana madzina a nga vha na muungo u no fana kana a peleṱwa ha dzina a fhethu hu nga vha tsini na ha dzina a huṅwe.
Ndi zwa vhukuma, shangoni hune ha ambiwa nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe hu a vha na madzina a fhiraho ḽithihi.
Nyimele hei i ita uri hu vhe na u sa pfesesana na u hanganea. U thivhela izwi, madzina a fhethu hoṱhe shangoni a linganyiswa nga vha mivhuso.
Ndi zwa ndeme u linganyisa madzina u itela u khwaṱhisa ivhazwakale ya shango na vhuvha ha lushaka, na mbambadzo na zwa makwevho, zwa vhuendi, vhudavhidzani, vhupulani ha dzingu na vhupo, tshumelo dza vhathu, saintsi na thekhinoḽodzhi, dzikhetho na u vhala vhathu, vhuendelamashango, ndangulo ya tshinyalelo na fulo a u oa khathihi na u tshidza?
SAGNC i ṱanganedza khumbelo dzoṱhe dza uri hu wanale thendelo ya madzina a fhethu a re fhasi hayo na u vhona uri ho kwamiwa vhathu uri dzina i vha i na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo tendelwaho nga Khoro?
SAGNC ndi yone ine ya dzhia tsheo malugana na dzina ya ita themendelo kha Vho-Minisia?
Musi dzina iḽo o ṱanganedzwa nga Vho-Minisia i vha o linganyiswa lune a ganiswa-ha kha Bammbiri a Muvhuso lwa mulayo na u anḓadzwa.
Ee, Khoro i ṱangana luṋa nga ṅwaha. Sai zwi hu tshi vha na u lenga hu itiswaho nga fomo dzo ḓadzwaho nga nḓila i si yone kana vhuṱanzi vhu si hone vhahumbeli vha fanela u dzhiela nzhele uri u linganyiswa zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu.
Muthu u fanela u ḓivha uri u dzudzanya uho hu nga fhedza miwedzi miraru, nahone hu fanela u dzhielwa nzhele uri fomo ya khumbelo i ḓadziwe nga nḓila yo teaho uri hu sa vhe na tshilengo.
Muṅwe na muṅwe a nga wana fomo ya khumbelo kha (Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele) kha webusaithi www.dac.gov.za, kha ofisi dza lushaka, dza vunḓu na ofisi dzapo dzine dza shumana na zwa madzina a fhethu, kana vha nga ita khumbelo nga khomphwuyutha nga u dalela www.sagns.gov.za.
Vha saathu u ḓadza fomo ya khumbelo vha fanela u dzhiela nzhele uri vha songo ita khumbelo ya?
Madzina a vhathu vha tshilaho a fanela u sa shumiswa.
Zwiimiswa zwo rinwaho madzina a vhathu zwi fanela u vha zwi kha vhuimo vhu eḓanaho na ha onoyo muthu. Sa tsumbo, u rina tshithu tshi sa vhonaliho dzina a muthu wa vhuimo ha nṱha kha lushaka?
Nahone ndi zwone, hu fanela u wanala thendelo yo tou ṅwaliwaho nga nḓila dzoṱhe kha muthu onoyo, vha muḽa kana vhaḽaifa vhawe hu saathu u shumiswa dzina ḽawe.
Car pulls away leaving hikers on the side with their sign to PIETERSBURG.?
They both smile and turn the board to reveal the name POLOKWANE, and put out their thumbs to hitch.
Ee, nṋe ndi khona henefha, Bulugwane ndi khiomithara dza 15 u bva fhano?
Zwavhuḓi.. nahone vha iphie?
Aa/ Nndaa .. Ro livhuwa milenzhe.
Aa/Nndaa! Ro livhuwa Lwendo lwavhui?
<fn>ven_Article_National Language Services_KHORO YA MADZINA A VH.txt</fn>
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u khou humbela tshitshavha uri tshi te vhathu vhane vha ḓo shuma sa miraḓo ya Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afrika Tshipembe. Khoro yo vhumbwa nga miraḓo i sa fhiriho 25 hune khavho vha 12 ndi vhaimeleli vha mavunḓu, Ofisi ya Poswo ya Afrika Tshipembe, Dairekithoreithi Khulwane: Dzisaveyi na zwa Mimapa na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe.
Mushumo wa SAGNC ndi u tsivhudza Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele nga ha ndinganyiso na othogirafi ya madzina maswa o gaganywaho na u shandukiswa, u bvisa kana u imela madzina a re hone.
Mvelele, Vhufa na Vhuendelamashango.
madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha mu ḓivha.
A hu na madzina a vhathu vho tiwaho ane a ḓo dzhielwa nṱha nga nnḓa ha musi zwi re afho nṱha zwo dzheniswa.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHORO YA MADZINA A ZW.txt</fn>
u sudzulusa, u lulamisa na u shandukisa maitele a u ira madzina kha la Afurika Tshipembe.
Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, Vho - Dokotela Ben Ngubane, u ya nga mulayo wa Phalamennde (Mulayo 118 wa 1998) vho thoma Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe (South African Geographical Names Council (SAGNC)). SAGNC ndi dzangano la tshifhinga tshothe line la tsivhudza Minisita kha u shandukisa na u linganyiswa ha madzina a zwa divhavhupo kha la Afurika Tshipembe. Hezwi zwo ita zwauri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe na zwine vha nga amba hu si uri vha tou humbulelwa nga ha zwithu zwine zwa vha kwama kha vhutshilo havho ha duvha linwe na linwe.
Mbofhololwo yo wanala, zwa zwino ndi tshifhinga tsha uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe na mushumo wa u shandukisa shango lashu uri li vhe zwe ra lwela zwone. Ndi lwa u tou thoma kha divhazwakale yashu na ya shango lashu, hune vhathu vha newa tshifhinga tsha u bvisa vhupfiwa havho nga u irwa madzina a vhupo havho ha divhavhupo. Ri tea u sumbedza zwa vhukuma zwauri nyimele ya zwithu yo shanduka, ro no fhira kha tshifhinga tsha tshitalula. Ri fanela u shandukisa nga u tavhanya mbonalelo ya shango lashu, ri songo vhonala sa tshipida tsha Yuropa kha la Afrika. Ri fanela u dzhia vhukando ha u shandukisa madzina othe a songo teaho na a sa sumbedzi u thonifha, madzina a si a fhano ane a wanala kha manwe mashango a nnda a songo peletiwaho zwavhudi.
Haya ndi maanda o fhiwaho Minisita washu wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi a u vhona zwauri hezwi zwi itiwe. Ngauralo zwi kha vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe u vhona uri hezwi zwi khou itiwa na u swikelelwa, sa izwi zwi tshi do vha tshiga tshihulwane tshine tsha do sumbedza tshanduko kha shango lashu. Afurika Tshipembe li na muvhuso wa dimokirasi wo tou nangiwaho nga vhathu une wa fanela u sumbedza tshanduko idzi ntswa kha shongo lothe. U tea u ita tshanduko idzi nga u tavhanya u fana na mashango a vhahura o bvisaho tshithu tshinwe na tshinwe nga u tavhanya tshe tsha vha tshi tshi vha humbudza nga ha minwaha ya kholoniala na u tsikeledzwa.
Vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe hu tshi katelwa na zwigwada vho tendelwa u fha mihumbulo yavho nga u shumisa dzifomo dzine dza wanala kha Thoho, Yuniti ya Madzina a zwa Divhavhupo, ine ya wanala kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, P/Bag X894, Pretoria 0001. Kha dzifomo idzo vhathu vho tendelwa u nea madzina maswa na u shandukisa madzina ane a vha hone tenda vha fha tshiitisi tsha uri ndi ngani vha tshi khou vhona o tea u shandukiswa.
Muvhigo uyu u angaredza tshifhinga tsha u thomiwa ha Khoro u swika musi i tshi fhedza nwaha wothe i tshi khou shuma.
Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho vhumba Khoro ya zwa Madzina ya Afurika Tshipembe u ya nga Mulayo 118 wa 1998 wa Khoro ya zwa Madzina ya Afurika Tshipembe . Khoro yo rwelwa tari nga la 8 Nyendavhusiku 1999. Yo vhumbiwa nga mirado ya 25.
Thikhedzo ya vhulanguli ha Khoro i khou nekedzwa nga Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST). Mathomoni yo vha i tshi khou wela nga fhasi ha Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka DACST. Yo no fhiriselwa kha Vhulanguli ha Vhuvha ha DACST.
Mihumbulo ya Khoro i sedzuluswa na u tendelwa nga Minisita, nahone vhathu kana zwivhumbeo zwine zwa sa khou tevhedza mihumbulo ya khoro zwi nga waniwa mulandu.
Vho - M B Kumalo, Mudzulatshidulo: Khoro thukhu ya Thalusamaipfi, Theminolodzhi na *Madzina na Fhethu ya PANSALB. Muthu ane a do vha imela u do nangiwa nga PANSALB.
3 na 4 Luhuhi 2000 Caesar?
Tshifhinga tsha u gudiswa na u fhata ndila ya kushumele kha mirado ya khoro tsho vha hone nga 6 Lambamai 2000.
Khoro yo ima vhuimoni ha Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu, ye ya vha i tshi eletshedza muvhuso nga ha u tendelwa ha madzina a fhethu u bva nga 1940.
Tshinwe tshithu tshi fhambanyaho iyi Khoro na komiti ya kale ndi tsha uri Khoro iyi i na maanda o tandavhuwaho, ane a angaredza zwivhumbeo zwothe zwa divhavhupo; na uri i a kona u thoma nga u shela mulenzhe kha u wana zwithu zwine zwa tea u irwa madzina kana zwa shandukiswa madzina; na zwauri muhumbulo wayo musi wo tanganedzwa nga Vho Minisita u a tikedzwa nga mulayo.
Hu tshi khou dzhielwa ntha Mulanga wa Tshaka dzo Tanganelanaho dza Lifhasi na maitele a kha mashango a lifhasi, khoro yo thoma milayo na mbekanyamishumo dzo vhalaho.
Khoro i na vhulanguli kha madzina othe a zwivhumbeo zwa divhavhupo na zwithu zwothe zwine zwa wela nga ngomu ha mukano wa muvhuso wa Afurika Tshipembe.
zwinwe zwithu zwine zwa nga wanala zwo tea.
Tshithu tshinwe na tshinwe tshi tea u vha na dzina lithihi la tshiofisi.
madzina a vhathu vha tshilaho.
U wana dzina kana madzina a fhethu zwi toda uri hu dzhielwe ntha divhazwakale na luambo, vhudavhidzano ho teaho, vhudipfi ha tshitshavha na vhudipfi ha lushaka.
u alusa u tsivhudza vhathu nga ha mbuelo ya ikonomi na kutshilele nga u tendelwa ha madzina a divhavhupo.
u tendela madzina othe a divhavhupo nga u ita zwauri hu vhe na u shela mulenzhe ha vhafaramikovhe vhothe na vhathu vho teaho.
Khoro yo nanga khorwana dzi tevhelaho. Hu tshi khou engedza kha mirado ya u thoma u tholwa, hu na hunwe he ha engedzwa minwe mirado.
Mupeleto wo tendelwaho; u sedzulusa madzina a wanalaho nga vhunzhi, madzina a re hone ane a si a tshiofisi, na zwinwe zwithu zwi zwine khoro ya do zwi humbula.
U ita modele wa tshiko tsha mafhungo; U kuvhanganya mafhungo; u wana ngona ya u dzula i tshi khou khwiniswa; u kwakwana na zwinwe zwiko zwa mafhungo; na u wana thodea dza vhathu vhane vha shumisa mafhungo.
U fhata mutheo wa vhafaramikovhe; u fara dziwekishopo dza matshudeni; u nwala bugu ya u gudisa; na u fhata ndila ya kushumele kha vhuimo ha vundu na kha muvhuso wapo.
Kha mutangano wa 7 Lambamai ho pfaniwa zwauri Khorwana ya Vhudavhidzani nga Midia na u Andadza i tanganywe na Khorwana ya Mushumo wa u Tsivhudza sa izwi mishumo ya zwigwada izwi zwivhili i tshi yelana. Mathomoni a 2001 ho vhumbiwa khorwana ntswa ine mudzulatshidulo wayo a vha Mufumakadzi Vho - Dichabe.
U nwala ndila ya vhudifari; u vhea ndila ya kushumele kwa Khoro u ya nga zwivhumbeo zwa kha vundu na zwa kha muvhuso wapo; na u sedzulusa ndaela na milayo ya u tendelwa ha madzina a divhavhupo.
Hoyu ndi wone mutheo malugana na kushumele kwa khoro. U angaredza zwithu zwine zwa nga sa maga ane a tea u tevhelwa, mishumo, vhupo ha mulayo, milayo na dzimbekanyamaitele, pulane ya maitele na mugaganyagwanma.
U ya nga mulayo, inwe ya ndivho ya Khoro ndi ya u tshimbidza mafhungo a u thomiwa ha Dzikomiti dza Madzina a Divhavhupo kha Mavundu. Hedzi komiti dzi tea u thomiwa nga Muhasho wa Vundu une wa shuma na zwa Vhutsila na Mvelele, nga murahu ha musi ho vha na u kwamana na Khoro. Khoro yo no vhea maga ane a tea u tevhelwa kha komiti idzi.
Haya maga a fha tshivhumbeo tsho tendelwaho na kuvhumbelwe kwa dzikomiti dza mavundu, mishumo yadzo yo tendelwaho, na themendelo ya u vhumbiwa ha dziyuniti dza kha vundu dza madzina a divhavhupo dzine dza do nekedza thuso kha tshitafu tsha dzikomiti.
Haya maga a do laula mushumo wa Khoro kha u sedzulusa madzina e a tendelwa kale na ane a vha hone zwino a songo tendelwaho nga khoro tshifhingani tsho fhiraho.
Kha mutangano munwe na munwe Khoro yo ita tsedzuluso ya mutevhe wa madzina o nekedzwaho uri a wane thendelo a tshi bva Posofisi, mivhuso yapo, vhabveledzi vha fhethu ha u dzula na zwinwe zwigwada.
Hu khou sedzeswa nga maanda ndila ya kunwalele kwa dzina u ya nga kunwalele kwo tendelwaho kha luambo lwonolwo, tshinwe hafhu tsho dzhielwaho ntha ndi tsha zwithu zwine zwa nga sa divhazwakale ya u ira madzina, u dovhololwa ha madzina, nyambahunzhi, u sa amba zwithu zwi no pfala na vhulapfu ho kalulaho.
Khoro i vhona zwauri i wana na u ita muvhigo wa mafhungo a tshithu itsho tshine tsha kho irwa dzina, hu tshi angaredzwa na vhatshimbidzi vha zwa divhavhupo, vhubvo na zwine dzina la amba zwone, na vhune ha vhathu vho fhaho mafhungo.
Manwe madzina a a humiselwa murahu uri hu itwe dzinwe thodisiso kana uri a khwiniswe hu tshi khou shumiswa mahumbulwa o newaho.
Musi khoro yo no tendela madzina i a rumela kha Vho Minisita uri vha fhe thendelo ya u fhedzisa, a kona-ha u andadzwa kha Gazethe ya Muvhuso.
Mutevhe wa madzina o tendelwaho e a andadzwa kha gazethe o nwaliwa kha Mutevhe wa uyu muvhigo.
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi u khou tea u thoma tshiko tsha mafhungo a lushaka tsha madzina a divhavhupo o tendelwaho e kha tshivhumbeo tsha didzhithala uri u kone u tevhedza mushumo wawo wa u divhadza Khoro.
Bodo ya United States ya u Gazetha Madzina a Divhavhupo a Afurika Tshipembe (i na madzina a swikaho 120 000).
Tshiko tsha mafhungo tshi re hone tsha Khoro ya Thodisiso ya Saintsi ya Vhathu tsho dzhiiwa nga Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi.
Ho themendelwa kha Muvhigo wa Khorwana ya Tshiko tsha Mafhungo uri izwi zwiko zwa mafhungo zwi shumiswe sa tsumbo dza mivhigo yo vhulungiwaho uri hu thomiwe tshiko tsha mafhungo tshiswa tsha lushaka tsha madzina o tendelwaho a divhavhupo.
Maga, maitele na thodea dzi si gathi dzi todeaho kha tshiko tsha mafhungo o no nwaliwa, ane a swikelela thodea dza Khoro nahone dzine dza tevhedza tshiimo tsha lifhasi tsha mafhungo na dzinwe thodea dzi kwamaho thodea thukhu dza tshiimo tsha mafhungo sa zwe zwa buliwa nga nyandano ya Dzikhonferentsi dza Tshaka dza Lifhasi nga ha Thendelano ya Madzina a Divhavhupo. Ho tendelaniwa kha Dzithoho dza kholumu na masia a mafhungo ane a khou todea kha tshipida tshithihi tsha sethe tsha didzhithala ya mafhungo a madzina a divhavhupo kha tshivhumbeo tsha u swikelela kha MS.
Uri Khoro i kone u thomiwa tshiko tsha mafhungo tsha lushaka tsha madzina o tendelwaho a divhavhupo, zwiko zwa mafhungo zwo fhambanaho zwi fanela u sedziwa u itela uri hu vhe na thodisiso na u vhambedza. Hezwi zwi do ita zwauri hu vhe na u bvela phanda na u linga na u pima, sa izwi mafhungo a muvhigo munwe na munwe a songo fhelela, a sa fani kana a sa yelani na tshifhinga tsha zwino. U khakhulula, thodisiso, u tevhelela fhethu hune mafhungo a khou amba ngaho na maitele a u wana ngoho zwi do itiwa nga tshitafu tsha u ita thodisiso na tsha u thusa, zwi tshi khou itiwa hu na u kwamana na vhanwe vhaiti vha thodisiso na vhadivhi vha madzina a divhavhupo.
Nga la 6 Nyendavhusiku 2000 mirado miraru ya tshitafu tsha munwaleli vho dzhenela vhugudisi ha uri hu nga thomiwa na u vhulunga tshiko tsha mafhungo hu tshi khou itelwa Khoro.
Khoro yo thoma u sedzulusa madzina e a vha a songo nekedzwa uri a tendelwe kale. Madzina ane a vhonala a tshi amba zwithu talula vhathu u ya nga lushaka o rumelwa kha vhavhusi na dzikomiti dzo teaho uri vha fhe mihumbulo yavho na madzina ane a nga shumiswa vhudzuloni ha ayo.
Dirafuthi ya vhuna ya Toponymic Guidelines for South Africa, yo nwaliwaho nga Tshigwada tsha Vhadivhi vha Tshaka dza Lifhasi, tsho nekedzwa nga UNGEGN kha Khoro nga Shundunthule 2000. Aya maga a angaredza kunwalele kwa nyambo dza Afurika Tshipembe na u shumiswa hadzo kha madzina a vhupo. Khoro yo ita dzitshanduko kha dirafuthi, nahone yo rumelwa kha Zwigwada zwa Nyambo dza Lushaka dze dza thomiwa nga Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe, hu na khumbelo ya uri milayo ya kunwalele i fanela u fana na ya kunwalele ku tendelwaho zwino.
Sa murado wa muvhuso wa lushaka, Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe yo newa mushumo wa u tshimbidza mafhungo a u thomiwa ha Dzikomiti dza Vundu dza Madzina a zwa Divhavhupo (Provincil Geographical Names Committee (PGNC)). U ya nga Mulayo wa 118 wa 1998 khethekanyo thukhu ya 9(1), Khoro i tea u vhea maga a u shuma ha Khoro dza kha Vundu dza Madzina a zwa Divhavhupo na mivhuso yapo kha vhupo havho hune vha vha na maanda a u ita ngauralo.
Mutanganoni wa Minisita na Khoro ya dziMEC (MINMEC) nga la 21 Lara 2000, Vho - MEC vho tenda zwauri zwivhumbeo zwa vundu zwi tea u thomiwa nga u tavhanya. Nga la 16 Phando 2001 manwalo a ambaho nga mafhungo aya o rumelwa kha Vho - MEC vha tshi khou humbelwa uri dzi tshimbidze maitele ayo. Maitele aya a khou lavhelelwa u vha o khunyeledzwa nga Fulwi 2001.
u phadaladza mafhungo a u irwa ha madzina a zwithu zwa divhavhupo na u alusa ndivho nga uri vhathu vhothe vha shele mulenzhe.
Khoro i khou shumisana na Vhulanguli ha Vhudavhidzano ha DACST kha u bveledza maitele a u andadza zwibveledzwa zwa Khoro na u phadaladza mafhungo nga u tou amba na muthu munwe na munwe na nga u kandisa na midia wa elekitoriniki.
Khoro i tanganedza mbudziso na khumbelo nga ha thero dzo vhalaho dzi tshi bva kha madzangano a muvhuso, zwigwada zwi re na dzangalelo na vhathu. Dzangalelo ili li khou tanganedzwa, nahone Khoro i khou sedzulusa mbudziso dzothe nga ndila ine ya nga kona ngaho. Naho zwo ralo, mbudziso dzi anzela u wela nga nnda ha zwine khoro ya khou shuma zwone, kana dza vha dzo vhudziswa nga ndila ine a dzi koni u fhindulea. Hu khou humbulwa zwauri, musi fulo la u funza vhathu li tshi thoma, hu do bveledzwa nyambedzano i pfalaho vhukati ha Khoro na zwigwada zwi kwameaho.
Mudzulatshidulo kana na mufarisa mudzulatshidulo vha do vha vhone vhaimeli vha tshiofisi vha khoro muvhusoni na kha dzitshaka, nahone vha do isa muvhigo murahu kha Khoro.
Kha nwedzi wa Phando 2000 mudzulatshidulo wa Khoro na Vhaimeli vha bvaho kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho dzhenela khonferentsi ya vhege mbili ya Tshigwada tsha Vhadivhi vha Tshaka dzo Tanganelanaho nga ha Madzina a zwa Divhavhupo (United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN)) ngei New York.
Ngoho ndi ya uri afha ndi hone he vha thoma u vulea mato, nga maanda kha Mirado miswa ya Khoro, sa izwi tsho vha tshi tshone tshifhinga tsha u thoma tsha u divha tshiimo tsha dzitshaka nga ha madzina a zwa divhavhupo. Ndi kha wonoyu mutangano he vha guda nga ha vhudifhinduleli ha komiti dza madzina a fhethu dza lifhasi. UNGEGN sa dzangano la li vhea maga na maitele ane a tea u tevhelwa nga madzangano othe a madzina a fhethu kha lifhasi. Ho ombedzelwa zwauri madzina a bvaho kha manwe mashango a songo vha one ane a dzhielwa ntha u fhirisa madzina a kha lenelo shango. Heyi yo vhonala sa thaidzo ire hone kha tshaka dzothe zwi tshi khou itiswa nga polotiki na divhazwakale. Tshithu tshi takadzaho ndi tsha uri vhunzhi ha mashango a khou linga nga maanda u shandukisa tshiimo itshi. Heyi yo vhonala sa khaedu khulwane yo livhanaho na shango lashu sa izwi lo dala vhunzhi ha madzina a zwa divhavhupo a si a lino shango zwine zwa ita uri muthu a kondelwe u vhona phambano ya uri a nga vha e Yuropa kana e Afurika.
Ndi kha wonoyu mutangano hafhu he Afurika Tshipembe la humbela u vhidza mutangano wa Tshipida tsha Tshipembe ha Afurika uri u edzise u sedzulusa maitele a UNGEGN kha ayo mashango. Tshipida tsha Tshipembe ha Afurika tsho vhumbiwa nga mashango a tevhelaho: Zambia, Malawi, Zimbambwe, Mozambique, Angola, Namimbia, Botswana, Lesotho, Swaziland na Afurika Tshipembe. Thendelo a i athu u wanala sa izwi ri tshi kha di vha na mushumo muhulwane wa u thoma nga u lugisa zwa tshitangani tshashu.
Nga la 14-18 Thangule 2000 mudzulatshidulo o dzhenela Khongiresi ya vhu 29 ya Divhavhupo ya Dzitshaka ngei Seoul, Korea. Thero ya khongiresi yo vha i U tshila na Dziphambano. Thero thukhu ye mirado ya UNGEGN vha shela mulenzhe khayo yo vha i tshi khou vhidzwa u pfi Divhavhupo na Madzina a Fhethu. Bammbiri le la vhalwa nga mudzulatshidulo lo vha li tshi khou vhidzwa u pfi: U tahulela Divhazwakale ya Vhadzulapo na Vhufa nga u Ira Madzina: Tshenzhemo ya Afurika Tshipembe?
Bammbiri ili li sumbedza madzina a divhavhupo ane a wanala kha manwe mashango a lifhasi e a diswa nga u tou kombetshedza kha shango lashu vhudzuloni ha uri hu shumiswe madzina a apo. Madzina apo a na thalutshedzo ya divhazwakale na vhufa ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe; ngauralo u a bvisa zwi amba u bvisa mvelele na vhufa ha vhathu.
Mushumo muhulwane wa Khoro kha nwaha wayo wa u tou thoma wo vha wa u ita ndugiselo dza vhumatshelo hayo, na u bvelaphanda hu si na u thithisa mushumo wa duvha linwe na linwe wa iyo khoro ye wa thevhela yone, ine ya vhidzwa u pfi Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu.
Maitele a u langula a Khoro o no vha hone. Mbekanyamaitele na milayo kana maga a Khoro zwo bveledzwa, nahone ho no vhewa thodea dza u ira madzina maswa na dza u sedzulusa madzina a re hone. Ho no thomiwa u sedzulusa madzina a re hone e a vha a saathu u wana thendelo. Maga a u thoma Dzikomiti dza Mavundu o nwaliwa, nahone maitele a u thoma dzikomiti idzi a khou itiwa. Ho pulaniwa ndila yo tandavhuwaho ya u divhadza na u funza vhathu.
Zwiko zwa mafhungo zwine khazwo ha do fhatiwa tshiko tsha mafhungo tsha elekitironiki na tshivhumbeo tshazwo zwo no itiwa. Ho no wanala zwiko zwa mafhungo, nahone mirado ya Yuniti ya Madzina a zwa Divhavhupo ya DACST yo no gudiswa.
Mirado ya Khoro ine nga tshino tshifhinga ya vha i sa divhi mafhungo ane a kwama u tendelana kha madzina a divhavhupo yo vha na nwaha wavhudi wa u tendelana na u swika hune vha divha mushumo wa Khoro na zwe ya ita zwone kha u shandukisa tshiimo tsha Afurika Tshipembe.
U salela murahu ha madzina o imelaho u wana thendelo ho gonyela ntha tshifhinga tsha musi hu tshi khou thomiwa Khoro ntswa. Khoro yo do shuma nga maanda zwa zwino ho no tendelwa madzina maswa a re na tshivhalo. Sa izwi vhunzhi hao e a tshumelo ntswa ya Posofisi, Khoro yo tikedza Posofisi kha khuwelelo yayo ya u dzi alusa.
Nne, Baldwin Sipho Ngubane, Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, ndi khou tendela lwa tshiofisi madzina a fhethu a tevhelaho nga ngeletshedzo ya Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu nga la 9 Fulwi 2000.
Grootfonteindrift Govha li re vhukule hu edanaho kilometere thanu u bva Riversdale kha mulambo wa Goukou ngei Kapa Vhukovhela. Ho vha hu tshi vhidzwa u pfi Hotnotsdrift.
Nne, Baldwin Sipho Ngubane, Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, ndi khou tendela lwa tshiofisi madzina a fhethu a tevhelaho nga ngeletshedzo ya Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe nga la 14 Lambamai 2000.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHOUDU YA VHUDIFARI N.txt</fn>
1.7 u thivhela vhalangi u shumisa maanda avho kha vhashumi nga ndila I songo tendelwaho khathihi na u talula vhashumi.
2 Iyi milayo I divhadza nga ha Khoudu na Matshimbidzele, nahone I tea u divhadza tsheo inwe na inwe ya ndatiso ya mushumi.
2.1 Ndatiso kana u kaidza ndi ndila ya u lulamisa hu si ya u pfisa vhutungu.
2.2 Ndatiso I fanela u itwa nga u tavhanya, nga u sa sumbedza tshitalula, nahone I fanela u itwa tshifhinga tshothe.
2.3 Ndatiso kana u kaidza ndi mushumo wa vhulanguli.
d. vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo inwe na inwe ine I nga vha yo dzhiwa.
2.5 Arali zwi tshi konadzea, ndatiso I do itwa mushumoni na u pfeseswa nga vhashumi vhothe.
2.6 Arali vhukhakhi ho itwaho nga mushumi ha vha hu tshi wela nga fhasi ha vhugevhenga kana vhutshinyi, tsengo ya mulandu wa vhugevhenga na ya ndatiso I do itwa thungo na thungo sa tsengo dzo fhambanaho.
2.7 Tsengo ya ndatiso I nga si tshimbidzwe u fana na ya khothe khothe.
2.8 Khoudu na Matshimbidzele ndi tsumbandila, nahone zwi nga kha di si shumisiwe kha maimo o teaho.
Iyi Khoudu na Matshimbidzele zwi kwama mushumelwa kana mutholi na vhashumi vhothe vho redzhisitariwaho kha Khantsela ya Tshigwada tsha u Tshimbidza tsha Tshumelo ya Muvhuso (Public Service Co-ordinating Bargaining Council). Naho zwo ralo, a I kwami mushumelwa kana mutholi na vhatholiwa kana vhashumi vhane vha kwamiwa nga khoudu ya ndatiso na matshimbidzele.
3.2 zwine zwa wanala ngomu ha milayo.
4.1 Khoudu ya Nyito Yavhudi (Code of Good Practice) ine ya wanala kha Shedulu 8 ya Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhatholi na Vhatholiwa (Labour Relations Act), wa 1995, naho I sa tou tshimbilelana tshothe na ndatiso, na yone yo katelwa kha iyi Khoudu na Matshimbidzele.
4.2 Vhukhakhi ha mushumi vhune ha do ita uri hu vhe na ndatiso kana nyito ya ndatiso ho nekedzwa kha Anekizha ya A. Uyu mutevhe a wo ngo fhelela. Vhulanguli vhu nga latisa kana u lulamisa mushumi malugana na vhunwe vhukhakhi, arali mushumi o vha a tshi zwi divha, kana o vha o tea u vha a tshi zwi divha, uri vhukhakhi honoho vhu do ita uri a wane ndatiso kana ndulamiso.
5.1 Ngeletshedzo ya u lulamisa.
d. u dzhia maga kana vhukando malugana na u shumisa ndila ho tendelanwaho ngayo.
5.2 Khaidzo ya mulomo. Hune ha wanala uri vhuhulwane ha vhukhakhi ho tea khaidzo ya mulomo, mulangi wa mushumi a nga kha di netshedza khaidzo ya mulomo. Mulangi u fanela u divhadza mushumi uri arali ha vha na vhunwe vhudifari vhu si havhudi, ndatiso I do vha I vhavhaho, nahone a rekhode khaidzo.
5.3 Khaidzo yo tou nwalwaho. Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho, mulangi a nga kha di netshedza mushumi khaidzo yo tou nwalwaho.
a. Khaidzo yo tou nwalwaho I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya B.
b. Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho, ane a do tea u saina uri o I tanganedza. Arali mushumi a hana u saina, mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi, a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi.
c. Khaidzo yo tou nwalwaho I fanela u failiwa kha faili ya mushumi.
d. Khaidzo yo tou nwalwaho I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi. Khaidzo yo tou nwalwaho I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi.
e. Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi, mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu.
5.4 Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza. Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza, mulangi a nga kha di nea mushumi khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza.
a. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya C.
b. Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza, ane a do tea u saina uri o I tanganedza. Arali mushumi a hana u saina, mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi, a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi.
c. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I fanela u failiwa kha faili ya mushumi.
d. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi.
e. Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi, mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu.
5.5 A hu nga do vha na u vhudzisa ha fomala malugana na vhudifari vhu si havhudi vhune ha sa tou dina.
5.6 Hu do dzhielwa ntha khaidzo dzo teaho dza milandu I fanaho yo itwaho nga mushumi malugana na u ta ndatiso yo teaho.
Arali vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa vhu tshi tea ndatiso khulwane ine ya fhira yo netshedzwaho kha pharagirafu 5, mutholi a nga ita thodisiso malugana na ndatiso. Mutholi u fanela u thola muimeli, ane arali zwi tshi konadzea a do vha e mulangi wa mushumi, uri a thome u ita dzithodisiso.
b. Mushumi u fanela u saina u sumbedza uri o tanganedza nothisi.
i. thalutshedzo ya vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa na vhutanzi vhuhulwane vhune mutholi a do vhu fulufhela.
ii. Zwidodombedzwa zwa tshifhinga, na fhethu hune u thetsheleswa kana u sengiswa ha do fariwa hone.
iii. Mafhungo nga ha pfanelo dza mushumi malugana na u imelwa nga mushumi ngae kana dzangano la vhashumi line la divhea, na u disa dzithanzi tsengoni.
ii. mutholi a tshi vhona u nga u vha hone ha mushumi mushumoni zwi nga thithisa thodisiso dzinwe na dzinwe malugana na vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa, kana u vhea matshilo a vhathu khomboni khathihi na u thithisa ndaka kana thundu ya muvhuso.
b. u imiswa hu no nga uhu ndi liga la u thivhela khombo line la si katele khathulo, nahone mushumi u fanela u hola muholo wo fhelelaho.
c. Arali mushumi o imiswa mushumoni kana o iswa hunwe sa liga la u thivhela kana u tinya khombo, mutholi u do tea u vhona uri u thetsheleswa ha ndatiso kana tsengo ya ndatiso hu itwa hu saathu fhela nwedzi. Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u do tea u dzhia tsheo malugana na u sudzuluselwa hafhu phanda.
a. Ndatiso I fanela u fariwa kana u itwa hu saathu fhela maduvha a fumi a mushumo nga murahu ha musi nothisi yo buliwaho kha pharagirafu 7.1 (a) I tshi netshedzwa mushumi.
b. Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u tea u vha mushumi a re kha vhuimo ha ntha kha ha muimeli wa mushumi. Arali mushumi o itaho vhukhakhi e thoho ya muhasho, muofisi wa u tshimbidza u tea u vha e mulangi kana munwe muthu ane a vha na ndivho yo teaho we a nangiwa nga Khabinete kana Khorotshitumbe ya Phurovintsi.
c. Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea arali a tshi funa.
d. Mudologi na ene a nga ya tsengoni kana u thetshelesa arali zwo tea.
e. Kha tsengo ya ndatiso, mushumi kana mutholi ho ngo tendelwa u imelwa nga mudivhi wa zwa milayo, nga nnda ha musi na ene e mudivhi wa zwa milayo. U ya nga iyi thendelano, mudivhi wa zwa milayo zwi amba muthu o tendelwaho u shuma sa axennde kana muimeli Afurika Tshipembe.
f. Arali mushumi a kundelwa u ya tsengoni, nahone ha wanala uri u ya nga mudzulatshidulo, ho ngo nea thalutshedzo I pfalaho, tsengo I do bvela phanda naho mushumi a si ho.
g. Mudzulatshidulo u tea u vha na rekhodo ya nothisi ya tsengo ya ndatiso na kutshimbidzele kwa mutangano.
h. Mudzulatshidulo u do vhala nothisi uri I rekhodiwe, nga murahu ha afho tsengo ya mbo di thoma.
i. Muimeli wa mutholi u do netshedza vhutanzi malugana na vhudifari ho itaho uri hu vhe na tsengo. Muimeli wa mutholi kana wa mushumi a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe ye ya divhadzwa nga muimeli wa mutholi.
j. Mushumi u do netshedzwa tshifhinga tsha u nea vhutanzi. Muimeli wa mushumi a nga kha di vhudzisa dzithanzi.
k. Mudzulatshidulo a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe dzimbudziso u itela u pfesesa.
l. Arali mudzulatshidulo a wana mushumi a na vhukhakhi, mudzulatshidulo u tea u divhadza mushumi nga ha mawanwa na zwiitisi zwa vhukhakhi honoho.
m. Phanda ha musi hu tshi vha na khathulo, mudzulatshidulo u fanela u nea mushumi tshifhinga tsha u netshedza maimo kana zwiitisi zwine zwa do ita uri tshigwevho tshawe kana ndatiso I vhe I leluwaho.
n. Mudzulatshidulo u fanela u divhadza mushumi nga ha mvelelo dza u fhedza dza tsengo hu saathu fhela maduvha matanu a u shuma nga murahu ha musi thodisiso ya ndatiso yo khunyeledzwa, nahone mvelelo dzi fanela u rekhodiwa kha faili ya mushumi.
a. Arali mudzulatshidulo a wana uri mushumi o ita vhukhakhi, u do tea u divhadza kana u netshedza khathulo u ya nga mulandu na vhuhulwane ha vhukhakhi, rekhodo ya mushumi ya tshifhinga tsho fhiraho, na manwe maimo ane a tutuwedza vhukhakhi na u vhu ita uri vhu vhonale vhu vhuhulwane.
iv. u imiswa u shuma ha mushumi a sa holelwi, tshifhinga tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
b. Mudzulatshidulo, o tendelana na mushumi, vha nga netshedza khathulo ya u mu imisa mushumoni a sa holelwi kana u mu tsitsa kha vhuimo hawe vhudzuloni ha u mu pandela. Arali mushumi o tsitswa vhuimoni hawe, a nga kha di ita khumbelo ya u phuromothiwa hu si na tshitalula nga murahu ha musi ho fhela nwaha.
c. Mutholi a nga si ite khathulo arali mushumi o ita aphili.
8.1 Mushumi a nga aphila kha mawanwa kana khathulo nga u dadza fomo ya Anekizha ya E.
8.2 Mushumi u tea u rumela fomo ya aphili kha mulangi wawe ane a do I rumela kha vhahulwane vha aphili.
i. songo shelaho mulenzhe kha tsheo ya u bveledza kutshimbidzele kwa tsengo.
8.4 Arali mushumi e thoho ya muhasho, Muphirimia kana Muphuresidennde o tea u do tanganedza aphili.
8.5 Arali muthu o buliwaho kha pharagirafu 8.3 a tshi toda u thetsheleswa kana u sengiswa, u do tea u divhadza mutholi nga ha duvha na fhethu hune a toda u sengiswa kana u thetsheleswa hone.
kha vha dzhiele ntha: Mushumi u na pfanelo ya u shumisa ndila dza u thasulula phambano dzo netshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhashumi na Vhatholi.
A kundwa u tevhedzela Mulayo kana a pfukha Mulayo, kana zwine zwa kombetshedzwa nga mulayo.
Arali a shumisa masheleni a Muvhuso nga ndila I songo tendelwaho o diimisela kana zwo itiswa nga u sa londa hawe.
A dzhia kana a shumisa ndaka ya Muvhuso, ya munwe mushumi kana muthu o dalelaho muhasho a songo tendelwa.
A xedza kana a tshinyadza ndaka ya Muvhuso nga khole kana zwo itiswa nga u sa londa hawe.
A vhea vhutshilo ha vhanwe khomboni nga u sa dzhiela ntha milayo ya tsireledzo.
A shumisa ndaulo, ndatiso kana vhukoni ha muhasho, ofisi kana tshiimiswa nga ndila ya tshitalula.
A shumisa vhuimo hawe u isa phanda kana u thithisa dzangalelo la lihoro linwe na linwe la zwa polotiki kha tshumelo ya muvhuso.
A tanganedza mbadelo nga tshivhumbeo tsha kheshe kana tshinwe-vho kha murado wa muvhuso kana munwe mushumi nga murahu ha u ita mushumo a songo tendelwa nga muvhuso.
A kundelwa u tevhedzela ndaela ya mulayo kana ndaela hu si na tshiitisi tshi pfalaho.
A fhidza mushumoni kana a fhidza mushumoni lunzhi hu si na tshiitisi kana thendelo.
A tambudza nga zwa vhudzekani.
A talula vhanwe u ya nga lushaka, mbeu, vhuhole, vhudzekani kana zwinwe zwiitisi zwo iledzwaho nga Mulayotewa.
A si shume zwavhudi kana u shuma nga ndila I sa fushiho zwi sa itiswi nga u shaya vhukoni.
A itela munwe muthu kana dzangano mushumo une a do wana mbadelo nga tshifhinga tsha mushumo na musi a si ho mushumoni.
A edela mushumoni a songo tendelwa kana u wana thendelo.
A shumisa zwidzidzivhadzi zwi kambaho, zwi si ho mulayoni, zwi songo tendelwaho, zwine zwa ita uri muthu a vhe na dzema la u zwi shumisa nahone zwi ofhisaho, hu tshi katelwa na alikhoholi kana zwikambi musi muthu e mushumoni.
A difara nga ndila I songo teaho, I shonisaho nahone I sa tanganedzeiho mushumoni.
A si tevhedzele Khoudu ya Vhudifari yo tiwaho ya tshumelo ya muvhuso.
A dia kana a rwa kana a lingedza u rwa kana u dia munwe mushumi kana munwe muthu musi vha mushumoni.
A tutuwedza kana a tunga kana a levhela vhanwe vhashumi uri vha ite zwithu zwi songo tendelwaho nga mulayo.
A si thonifhe vhanwe na u vha na vhuhali.
A thivhela vhanwe vhashumi u vha mirado ya dzangano la vhashumi.
A tshimbidza tshikimu tsha u hadzima vhashumi tshelede a tshi itela u wana mbuelo nahone a tshi zwi ita mushumoni.
A vha na zwigidi kana zwinwe zwithavhani zwa khombo kha zwifhato kana fhethu ha muvhuso a si na thendelo yo tou nwalwaho I no bva ha mutholi.
A hana u tevhedzela milayo ya tsireledzo.
A netshedza tshitatamennde kana vhutanzi ho khakheaho musi a tshi khou shuma.
A shandukisa dzirekhodo kana manwe manwalo.
A dzhenela zwitereke zwa mishumo zwi siho mulayoni.
A pfukha mulayo u divheaho mushumoni kana kha tshifhato tsha muvhuso.
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso. Arali vha ita vhunwe vhukhakhi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga shumiswa kana ya dzhielwa ntha malugana na u ta khathulo khulwane.
Khathulo yo tou nwalwaho I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa. Nga murahu ha minwedzi ya rathi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa.
Arali vha sa tendelani na khaidzo, vha nga kha di rumela aphili yavho kha [DZINA] hu saathu fhela maduvha matanu.
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso. Arali vha bvela phanda na u ita vhunwe vhukhakhi, zwi do ita uri vha dzhielwe vhukando ha mulayo malugana na vhukhakhi honoho.
Khathulo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa. Nga murahu ha minwedzi ya rathi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa.
Arali vha sa tendelani na khaidzo, vha nga kha di rumela aphili yavho kha [DZINA] hu saathu fhela maduvha matanu.
Vha khou netshedzwa nothisi ya u ya tsengoni ya ndatiso u ya nga khethekanyo 6 na 7 ya Khoudu ya Ndatiso.
Mutangano u do fariwa [FHETHU] nga la [DUVHA] nga [TSHIFHINGA]. Arali vha sa ya nahone vha kundelwa u nea zwiitisi kana thalutshedzo dzi pfalaho dza uri ndi ngani vha songo ya, mutangano u do fariwa naho vha si ho.
Vha nga imelwa nga mushumi ngavho kana nga muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea kana lo tanganedzwaho.
Vha nga kha di shumisa manwalo/dzidokhumennde kana dzithanzi u netshedza vhutanzi tsengoni. Vha do tendelwa u vhudzisa thanzi inwe na inwe ya Muhasho.
Arali thodisiso dza sumbedza vha na mulandu wa vhukhakhi, vha nga kha di netshedza maimo kana vhutanzi vhunwe na vhunwe ho teaho malugana na u ta khathulo ya ndatiso.
Ndi khou nambatedza khophi ya nothisi ya thodisiso ya ndatiso na/kana khaidzo yo tou nwalwaho.
Ndi tama/a thi tami [KHA VHA NANGE NTHIHI] u itela u netshedza vhunwe vhutanzi vhune ha si vhe hone nga tshifhinga tsha tsengo ya ndatiso.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHUMBELO YA DZIWEKISH.txt</fn>
NB. Fomo ya khumbelo ya u ganḓisa, ndambedzo ya vhaṅwali, na Dzifesitivala, Mbekanyamishumo dza Vhudzulo, Bugu dza Dzikilabu na Dzikhoniferentsi dzi thungo kha hedzi.
Vha ṱoḓa u davhidzana na NAC nga nḓila-ḓe?
2.5 Ndi vhathu vhangana vhane vha shela mulenzhe kha thandela yavho?
3.4 Kha vha sumbedze uri ndi zwifhio zwipiḓa zwa mugaganyagwama zwine tshelede i bvaho kha NAC ya ḓo shumiswa khazwo arali yo tendelwa?
3.5 Kha vha fhe mutevhe wa ndambedzo ye vha vhuya vha i wana i tshi bva kha NAC.
Murangaphanḓa wa Tshitshavha na Muḓivhi wa Ḽiteretsha/Muporofeshinala.
Kha vha nekedze dzireferentsi dzo tou ṅwaliwaho nahone dzo sainiwa nga dzireferi.
Ndi khou ita muaṋo hafha zwauri mafhungo oṱhe e nda nekedza kha khumbelo iyi na maṅwalo a re hafha ndi a vhukuma na u vha a ngoho.
No ṋekedza maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo 7.
KHA VHA DZHIELE NZHELE HEZWI: Tshipiḓa kana mafhungo oṱhe e vha ri fha one a ḓo vhulungwa nga nḓila ya didzhithala u itela ndangulo ya zwitatisitiki zwa dzikhumbelo na ndambedzo. Dzikhophi dza mafhungo aya dzi nga ṋekedzwa, arali zwo tea, kha muthu muṅwe na muṅwe kana madzangano ane ra nga a kwama kha u asesa dzikhumbelo kana u lavhelesa ndambedzo. Miraḓo ine ya lambedza i a ṋekedza mafhungo u thivhela vhuvhava kha dzikhumbelo na u tshimbidza u lugiswa ha ndambedzo.
NGELETSHEDZO : U ri vha kone u dzudzanya zwavhuḓi thandela yavho kha vha vhale nga vhuḓalo NAC Literature Funding na Development Policy Framework, ine ya wanala kha Webusaithi ya NAC kana Ofisini.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHUNGEDZELO YA MVETAM.txt</fn>
U ya nga khethekanyo ya 6(1) ya Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, wa 1998 (Mulayo wa vhu 92 wa 1998), Minisa wa Vhutsila na Mvelele vha kati na u vhumba nga vhuswa Bodo ya ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (NLSA), ine ya vha tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshine tsha vha na vhushaka na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, u bva nga a 1 Tshimedzi 2006 u swika nga a 30 Khubvumedzi 2009. Nga murahu ha miiwaha miraru miṅwe na miṅwe, Bodo i vhumbiwa nga vhuswa?
Hu khou itwa khuwelelo malugana na u ta vhathu vho teaho u tholiwa kha Bodo ya NLSA nga Minisa. Mudzulatshidulo na miraḓo ya rathi vha o tholiwa u ya nga vhukoni havho uri vha shume lwa tshifhinganyana. Vha dzhiele nzhele: Iyi a si khungedzelo ya mushumo. A vha nga o wana malamba malugana na uyu mushumo. NLSA i o vha nea fhedzi malamba a u tshimbila na a zwiwe-vho zwine zwa kwamana na u dzhenela miṱangano. Bodo i o ṱangana luvhili nga ṅwaha Pretoria kana Cape Town?
Minisa vha tea u thola vhathu vhane vha o imela vhashumisani navho nahone vhane vha vha na tshenzhelo, nḓivho na vhukoni kana zwikili zwo teaho uri vha kone u swikelela ndivho dza ḽaiburari ya lushaka na u ita mishumo yayo. Naho zwo ralo, Minisa vha tea u dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u thola vhafumakadzi na vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule na u vhona uri Bodo i na vhaimeleli u bva kha mavunḓu oṱhe a Riphabuliki?
ṱhoḓea: Vhatiwa vha tea u vha na nḓivho na tshenzhelo kha sia/masia.
Ndangulo ya zwa vhashumi na vhushaka mishumoni.
U tiwa malugana na u shuma kha Bodo ya NLSA hu tea u rumelwa nga tshivhumbeo tsha fomo ya u ta ya tshiofisi kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele.
A: Luwalo lune lwa vha na madzina nga vhuḓalo na zwidodombedzwa zwa mutiwa, hu tshi khou ṱalutshedzwa uri ndi ngani mutiwa o tea u tholiwa u ya nga ṱhoḓea dzo buliwaho afho nṱha, na madzina na zwidodombedzwa zwa vhathu vhararu vhane vha tea u kwamiwa malugana na mutiwa?
B: hanganedzo ya mutiwa malugana na u tiwa yo tou ṅwaliwaho.
Thaitili na madzina nga vhu?
Vhudzulapo (i) Vhuraḓo ha madzangano, dzibodo, nz.
Vhuimo vhune vha vha khaho zwino na dzina?
Ḓuvha a u fhedza a u ta ndi a 5 Shundunthule 2006?
Fomo dza tshiofisi dza u ta, khathihi na khophi ya Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, wa 1998, zwi nga waniwa kha?
[AndreR] 1NLSA -- Board -- 2006 to 2009 -- Advert Eng?
<fn>ven_Article_National Language Services_KHUWELELO YA U TA (1).txt</fn>
Miraḓo ya ḽaiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo, mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza, na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib) ngei Grahamstown. Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo ya 7 ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele. Miraḓo yeneyo i ḓo shuma u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2007 u swika nga ḽa 31 Khubvumedzi 2010. Bodo i ḓo dovha hafhu ya nanga miṅwe miraḓo nga murahu ha miṅwaha miraru. Bodo i ḓo ṱangana luna nga ṅwaha ngei Grahamstown kha ḽa Kapa vhubvaḓuvha. Miraḓo ya Bodo i ḓo badelelwa fhedzi zwiḽiwa na vhudzulo na lwendo na zwiṅwe zwo teaho musi vha tshi ya miṱanganoni ya Bodo.
Mishumo mihulwane ya Bodo ndi u bveledza dziphoḽisi, u tendela mugaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni, u thola vhashumi, u eletshedza Minisiṱa nga ha zwi kwamaho Blindlib u ya nga Mulayo wa Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, wa 1998 (Mulayo wa vhu 91 wa 1998).
Vhathu vho tiwaho vha tea u imela vhashelamulenzhe vhane vha vha na vhukoni ho teaho ha u thusa Blindlib kha u swikelela ndivho kana zwipikwa zwayo. Vha tea u vha vha na nḓivho ya ḽaiburari na tshumelo dza mafhungo, vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza nga u angaredza, nḓivho ya u bveledza dzibureiḽi kana zwa u thetshelesa zwa mabofu na vhavhali vha vhaholefhali, vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni, na zwa tshomedzo dza zwa vhashumi, nḓivho ya u vhambadza, u davhidzana, na u kuvhanganya masheleni.
Phindulo yo tou ṅwaliwaho i bvaho kha muthu o tiwaho i sumbedzaho uri u khou tendelana nazwo i kha fomo yo randelwaho ya u ta (ine ya wanala arali yo humbelwa).
<fn>ven_Article_National Language Services_KHUWELELO YA U TA VHA.txt</fn>
Miraḓo ya ḽaiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo, mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza, na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib) ngei Grahamstown. Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo yo teaho ine ya ḓo shuma kha Bodo ya L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib), ngei Grahamstown. Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo ya sumbe ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi. Miraḓo yeneyo i ḓo shuma u bva nga lṄa 1 T(hangule 2004 u swika nga lṄa 31 Fulwana 2007. Musi itsho tshifhinga tsho no fhela, Bodo i ḓo dovha hafhu ya nanga miṋwe miraḓo. Bodo i ḓo ṱangana luna nga ṋwaha ngei Grahamstown (kha lṄa Kapa Vhubvad(uvha). Miraḓo ya Bodo i ḓo badelelwa fhedzi zwiḽiwa na vhudzulo na lwendo na zwiṋwe zwo teaho musi vha tshi ya miṱanganoni.
Mishumo mihulwane ya Bodo ndi u bveledza dzipholisi, u ṋetshedza L(aiburari ya mabofu ya Lushaka thendelo ya mugaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni zwo gaganywaho, u thola vhashumi, u eletshedza Minisiṱa nga ha zwi kwamaho Blindlib u ya nga Mulayo wa L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, wa 1998 (Mulayo wa 91 wa 1998).
Vhathu vho tiwaho vha tea u imela vhashelamulenzhe vhane vha vha na vhukoni ho teaho ha u thusa Blindlib kha u swikelela ndivho kana zwipikwa zwayo. Vha tea u vha vha na ndivho ya laiburari na tshumelo ya mafhungo, vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dzibureili kana vha vhala nga u phuphuledza, vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni, na ndivho ya u vhambadza, u davhidzana, na u kuvhanganya masheleni.
Muthu ane a nga kwamiwa: Vho?
E meili: KL16@dacst5.pwv.gov?
<fn>ven_Article_National Language Services_Kha vha ite khaedu ya.txt</fn>
Kha vha ite khaedu ya 5-NGA-?
Kha vha e miroho na mitshelo 5 Ḓuvha iwe na i?
Tshipinitshi Lukanda lwavhu?
Tshipinitshi Lukanda lwavhu?
Burokholi U shuma ha ḽila.
Vha tea u?
Mupfumu une wa nwelela u lengisa u ḓithusa, nahone u ita uri thumbu i dzule yo ala izwi zwi thusa vhathu vhane vha o?
Tsumbo: miomva; Maapula, mitshelo i re na maḓi manzhi maswiri, zwikavhavhe nz.
Tsumbo: dzisiriele (Wheat Bran); maḓabula (a na lukanda); dzikheroti, muroho wa maṱari; thoro, dzinawa , thanga dza n?
Arali tshanduko ye vhathu vha ita yone kha kutshilele kwavho yo vha hu u a mitshelo na miroho miṱanu yo fhambanaho Ḓuvha iwe na iwe, khentsa yo vha i tshi o tsa nga 20%?
Zwiḽiwa zwi si na mapfura manzhi nahone zwine zwa vha na mupfumu munzhi zwi?
U zwimbelwa u zwimba ḽila i?
Vha songo litsha miroho yo tshetshelwaho maḓini tshifhinga tshilapfu dzivithamini dzi?
Vha tshetshelele miroho nga zwipiḓa zwi linganaho uri zwi vhibve khathihi nahone nga u ṱavhanya. Vhunzhi ha miroho ya khufhi i oa u swotolwa zwiṱuku phanḓa ha musi i tshi ḓiwa kana u bikiwa. Arali vha tshi nga kona u senda, kha vha sende nga lufhanga lu no pfa vhunga hu tshi o bva lukanda lusekene?
Ndi khwine u baka mitshelo na miroho na makanda ayo (tsumbo, maḓabula, fhuri, nyala, ṱamaṱisi, apula na fhuri).
Arali zwi tshi konadzea, kha vha bike mitshelo na miroho nga tshitimu kana nga maikhiroweivi vhunga nga iyi nḓila zwi tshi ita uri pfushi dzi songo bva.
Vha shele miroho minzhi (hu tshi katelwa maṱari a kheroti na dzi thunip) kha tshitshulu na dzikhaserole.
Vha sende maḓabula o no vhibva izwi zwi ita uri vha songo laa manzhi?
Musi mitshelo yo no vhibva vha i?
Kha vha shumise maḓi e a bika mitshelo u ita swobo tshena, tshitshulu, kana swobo vhunga a na pfushi.
Kha vha ite saladi yavhuḓi (nga mitshelo yo fhambanaho na miroho zwo ṱanganyiswa na saladi yavho yavho).
Kha vha lwele u?
Vho vha vha tshi zwi ḓivha uri u a mitshelo na miroho 5 nga Ḓuvha ndi tshithu tsha ndeme tsha u ita uri vha vhe na mutakalo wavhuḓi.
Kha vha ite Khaedu ya 5 NGA ḓuvha.
Kha vha e?
Kha vha e 1 tsha lushaka lwa zwa A?
Na zwiṅwe 2 zwe vha tou ḓinangela.
Dzangano a zwa Mutakalo a ḽifhasi i themendela uri ri e mitshelo na miroho 5 nga ḓuvha. 5 nga Ḓuvha i tou vha gaidi, a hu kalelwi muthu, vha nga fhirisa zwenezwo arali vha tshi funa?
Ndilo ndi mini?
Zwiitisi 5 zwa u?
Muṅwe na muṅwe ane a lwela u a zwiṱanu ndi muwini?
Mitshelo na miroho ndi zwithu zwa ndeme zwine vha tea u vha nazwo nga zwifhinga zwa mitsiko mihulwane.
U swikelela zwifhinga zwo vhewaho, mishumo ya tshikolo, u shuma zwifhinga zwilapfu mushumoni a hu na tshine tshi nga vha kunda arali vha tshi fhirisa 5- NGA-UVHA Ḓuvha iwe na iwe?
Idzi ndi nḓila dza u ṱavhanyedza nahone dzi leluwaho dza u swikelela 5?
Vha ḓiphine nga tshipiḓa tsha mutshelo.
Vha dzhenise tshiai, maṱari maswa kana midzi ine ya khou mela kha miroho, tsumbo thanga dzo melaho (tsumbo dzinawa), maṱamaṱisi kana apula?
Vha dzhenise dzithoro dza tshikoli, maṱamaṱisi o tshetshelelwaho na nyala kana ngowa kha ḓabula.
Vha e mitshelo yo omiswaho i no nga sa maapulakosi, dziphuruni kana mahuyu?
Vha dzule vha na miroho midala yo tshetshelelwaho firidzhini ine vha nga?
Vha vhone uri kha zwiḽiwa zwavho ho ḓalesa miroho nahone vha ḓadzise nga nama kana khovhe.
Vha ite dzikhebabu nga miroho minzhi.
Kha vha vhilise mutshelo vha u e na yogathi na mutoli u si gathi?
Kha vha shele mitshelo yo tshetshelelwaho kana dziberi kha dzimafini, dzikhekhe kana dzibisikitsi.
Dzienzaimi kha mitshelo na miroho i songo bikwaho dzi thusa kha tsukekanyo ya zwiḽiwa, nahone muvhili wavho u o vha na maanḓa manzhi, ndi uri. KHA VHA E MITSHELO NA MIROHO I SONGO BIKWAHO MINZHI URI VHA VHE NA MAANa MANZHI?
Arali vha tshi o?
<fn>ven_Article_National Language Services_Kha vha vhe na zwine.txt</fn>
Kha vha vhe na zwine vha amba.
Hei bugupfarwa yo vha hone nge ha vha na tshivhalo tsha phurogireme na nyito dzi re nga fhasi ha Muhasho wa Mavunḓu na Muvhuso wapo (une wa ḓivhea nga u pfi dplg), dzangano a Australia South Africa Local Governance Partnership (ASALGP) na a German Agency for Technical Cooperation (GTZ) ane ndivho dzao ha vha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe kha dimokirasi na kuvhusele kha masipala ya Afrika Tshipembe?
Masipala Wapo wa Matjhabeng na komiti dza dziwadi dzi welaho nga fhasi ha uyu masipala dzo nea tshenzhemo i si na vhukono na ngudo dze dza vha mutheo wa hei bugupfarwa. Mueletshedzi wa Australia ane a vha mufumakadzi Vho- Pauline Peel vho shuma na Muofisiri Mukonanyi wa Tshitshavha a bvaho kha masipala, Vho- George Moahloli, na Tshiambi tsha ha Masipala, Vho- TV Matsepe tshifhinga tshine tsha lingana vhege dza 10 u itela u wana zwithu zwine zwi nga ṱuṱuwedza vhathu vha tshitshavha u shela mulenzhe kha komiti dza dziwadi. Miraḓo ya komiti yone ine yo shela mulenzhe kha zwi re ngomu khathihi na kuvhekanyele kwa hei Bugupfarwa.
Ri o dovha hafhu ra tama u livhuha dzangano i ḓivheaho nga u pfi Strengthening Local Governance Programme kha u bveledzwa ha hei Bugupfarwa?
Musi ri tshi thoma maitele maswa a muvhuso wapo nga 2000, ro vhea muvhuso kha nyimele yavhuḓi i vhonalaho na tshivhumbeo tshi sumbedzaho u ḓiimisela siani a poḽotiki, zwi sumbedzaho uri nga ngoho Vhathu vha o Vhusa. Ro ri kha vhathu vhashu, nga kha muvhuso wapo, khathihi na vhone, ri o ḓisa dimokirasi hune vha dzula hone. Kha kupfesesele kwashu kwa muvhuso wapo, ro vhea mafhungo a u dzhiela nzhele zwithu zwi fanaho na khaedu dza lushaka, mveledziso ya hu sa athu bveledziwaho, u shaea ha mishumo, u sa tshimbila ha zwithu na vhushai?
Komiti dza wadi dza ha masipala ṱhukhu dzo vhumbiwaho dzi ita mushumo wa ndeme kha u swikelelwa ha zwo bulwaho afho nṱha. Sa tshiimiswa kana dzangano a tshitshavha na vhadzulapo, tshi fanela u ḓivhadza masipala nga ha madzangalelo, khonadzeo na thaidzo dza vhathu. Dzi fanela u vha muratho nga u pfukhisa vhudavhidzano vhukati ha khoro ya masipala na vhadzulapo vhane vha imela vhone. Milayo ya muvhuso wapo i tendela u vha hone ha komiti dza wadi dzine dza shuma sa zhendedzi i pfukhiselaho maitele ashu a muvhuso kha vhathu vha re fhasi. Komiti dza wadi dzi vhumba tshipiḓa tsha ndeme kha u ḓidzhenisa na u vha tshithu tsha ndeme kha maitele a ha masipala, sa kha Pulane ya Mveledziso ya ṱhanganelano, mugaganyagwama wa ha masipala na ndangulo ya vhubveledzi ha masipala. Nga nnḓa hadzo, maitele a muvhuso wa dimokirasi na mveledziso ya muvhuso wapo zwi nga si kone u pfi zwi zwanḓani zwa vhathu sa vhuḓifhinduleli havho?
Komiti dza Wadi dzo no vhumbwaho kha wadi dzi fhira 80%. Komiti dza Wadi hedzi dzo ya nga mishumo yo fhambanaho. Nga u sedza tshiimo tsha mishumo ya hedzi komiti dza wadi khathihi na mushumo wa u vhumba dziṅwe komiti dzo salaho, ri ovha ri tshi khou pfukhisela mbuelo dza vhudzulapo kha vhunzhi ha vhathu?
Bugupfarwa iyi yo livhiswa kha u bveledza maga a shumiseaho, mihumbulo i vhonalaho na tsumbanḓila i tshimbidzaho komiti dza wadi. Zwitshavha zwi o kona-ha u shela mulenzhe kha tsheo dza khoro ya masipala u itela uri komiti hedzi dzi tshimbile nga ngona?
Ofisi ya Minisa na Muhasho wa Mavunḓu na Muvhuso Wapo vha tama u livhuwa thuso ya madzangano a ḓivheaho nga u pfi Australia South African Local Governance Partnership (ASLGP) na a vha German Agency for Technical Cooperation (GTZ) kha u ita uri hei bugupfarwa ya ndeme i kone u bveledzwa?
komiti dza wadi.
ngeletshedzo kha murado wa khoro ya wadi.
iga 9 Mu?
dzi bvelele musi dzi tshi shuma.
iga 11. U tshimbidza mu?
iga 13. ho?
Liga 14. U bveledza mbonalelo ya wadi?
iga 15. U bveledza pulani ya kushumele ya ṅwaha ya komiti ya wadi.
Liga 16. Ndi thikhedzo-e ine masipala u ngai nea dzikomiti dza wadi?
iga 17. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ndi mini?
iga 18. Mugaganyagwama wa ṅwaha.
iga 19 Sisiteme ya Ndangulo ya Kushumele.
iga 21. Thandela na vhurangeli ha Masipala.
Nḓivhadzo ya Mi?
na Dzikomiti dza Wadi.
Tshiwe tsha ndeme vhukuma afha hu?
u dzhielwa nṱha, mihumbulo i shumiseaho na u sumba nḓila siani a u tshimbidza komiti dza wadi. Zwitshavha zwi o kona u shela mulenzhe kha tsheo dza khoro arali komiti dza wadi dzi tshi khou shuma zwi vhonalaho. Ngauralo hei bugupfarwa i fhedza yo angaredza u ḓidzhenisa ha tshitshavha kha tsheo dzine khoro na masipala vha dzhia?
Phuresidennde Vho - Thabo Mbeki, Maipfi a u vula Muṱangano wa Vhuraru wa Khoro ya Vhukati ya COSATU, Ekurhuleni, 15 Ṱhangule 2005.
Phuresidennde Vho - Thabo Mbeki, Maipfi a u vula vhuṱambo ha Voutu ya Mugaganyagwama wa Phuresidennde, Vhusimamilayo ha Lushaka, Cape Town, 23 Fulwi 2004.
Bugupfarwa iyi yo dzudzanywa hu tshi itelwa miraḓo ya khoro ya masipala kana vhakhantseḽara na miraḓo ya komiti dza wadi u ya nga zwiteṅwa zwa maga ane a fanela u tevhedzwa musi vha tshi khou shuma kha komiti wadini dzavho.
kha mafhungo a kwamaho muvhuso wapo?
Bugupfarwa iyi i fanela u vhaliwa khathihi na ṱhoḓea dza vhusimamulayo, sa Tsumbanḓila dza Lushaka kha Kuvhumbele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala, 2005 na Bugu ya Tshiko ya Komiti ya Wadi ya Lushaka (dplg na GTZ 2005).
Khaidzo: Kha vha humbule misi yoṱhe u dzhiela nzhele nyimele ya vhukuma ya masipala wavho na wadi phanḓa ha musi vha tshi shumisa mihumbulo hei na ngeletshedzo dzo newaho kha iyi bugupfarwa. Miṅwe mihumbulo i nga oa u shandukiswa kana u dzudzanywa hafhu u itela u ri i elane na nyimele dza masipala na wadi yavho?
Afha hu tevhela mutevhe wa zwipiḓa zwa mulayo zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea uri vha pfesese na u ḓivha zwine vha fanela u zwi ita sa muraḓo wa komiti ya wadi. Milayo iyi na tsumbanḓila zwi dovha zwa thusa-vho u pfesesa tshaka dza zwithu zwine komiti ya wadi ya nga ita u thusa zwitshavha zwayo na khoro dza masipala.
U vha thusa u kona u tevhela zwe vha vhala, kha vha swaye kha zwibogisi musi vha tshi khou vhala.
Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, 1976- Ndima ya 7 Khethekanyo 152-Ndivho dza muvhuso wapo. Hezwi zwi o vha tsivhudza nga zwipikwa zwa muvhuso wapo?
Muvhuso wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala wa1998-Khethekanyo 73 na 74. Hafha vha o wana milayo na ndaulo dza nga ha u thoma komiti dza wadi?
Muvhuso wapo: Mulayo wa Siseme dza Masipala wa 2000. Tshipiḓa itshi tsha mulayo tshi vha tsivhudza nga ha nḓila dza nnyi na nnyi dzine tshitshavha tsha nga kona u wana tshifhinga tsha u shela mulenzhe nga ha zwo lavhelelwaho u bva ha masipala?
Tsumbanḓila dza Lushaka kha Kuvhumbele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala, 2005. Hafha hu ambiwa nga vhuḓalo nga ha u vhumbiwa na u tshimbidza komiti dza wadi.
Tsheo dzine dza swikelelwa nga masipala wa havho, u bveledza siseme ya komiti ya wadi. Hei i o sumbedza u ḓiimisela ha masipala kha siseme ya komiti ya wadi?
Phoḽisi ya u shela mulenzhe ha Nnyi na Nnyi kha Masipala wa havho (arali i hone). Hei phoḽisi i o thusa vhone na tshitshavha tsha havho u ḓivha u ri vha ṱangana hani na masipala wavho u amba nga ha zwithu zwa ndeme zwi vha kwamaho?
Nea khophi dzo teaho dza mulayo na tsumbanḓila.
Musi vho no wana khophi yo teaho ya ḽiṅwalo iwe na i?
nga kona u a engedza kha hei bugupfarwa.
Komiti dza wadi ndi iṅwe ya nḓila dzine vha nga kona u shela mulenzhe kha tsheo dze muvhuso wa dzi swikelela.
u swikisa mafhungo a kwamaho wadi yapo kha muraḓo wa khoro ya masipala.
fhasi ha khoro kana masipala, ine ya vha ya na zwine ya o bveledza kha wadi?
Muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi, ngauralo u vha muraḓo wa ndeme wa komiti. Muimeleli ndivhanele wa muraḓo wa khoro ya masipala (ane a ḓivhea hafhu sa PR) ene u newa mushumo nga khoro wa u tikedza muraḓo wa khoro ya wadi.
tshadzo ndi u engedza u izhenisa ha vhadzulapo kha u dzhia tsheo hune ha itwa nga masipala, sa izwi vhe vhone vha re na vhukwamani na vhushaka na khoro ya masipala?
ndi vhaimeli vha wadi yapo, na uri a vha ḓibaḓekanyi na zwa poḽotiki.
dzi tea u ḓidzhenisa kha mafhungo a kuitele kwa Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (ine ya ḓivhea sa IDPP), ndangulo ya vhubveledzi ya masipala, mugaganyagwama wa ṅwaha, thandela dza khoro, na miṅwe mishumo ya ndeme na mbekanyamushumo dzine na dzone dza vha na zwine zwa kwama vhadzulapo.
dzi nga alutshedza na u thoma thandela dzine dza khwinisa vhutshilo ha vhadzulapo vha wadi?
dzi nga tikedza muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara kha u hanedza tsheo dzi kanganyisaho, u nea nḓivho nga ha kushumele kwa masipala.
dzi nga sedzesa kushumele kwa masipala na u amba mafhungo a kwamaho wadi.
dzi nga thusa nga u ita mafulo a u ḓivhadza tshitshavha, tsumbo, alawa, maḓi na siseme ya tshikha kana malaṱwa sa a bungani, nz, u badela mbadelo sa izwi vha miraḓo ndi vhone vha ḓivhaho zwitshavha zwa havho na ṱhoḓea dzazwo?
ḽiga 3: Kha vha pfesese mushumo wa muraḓo wa khoro ya wadi kana mukhantseḽara.
Kha vha humbule uri muraḓo wa khoro ya masipala u fanela u kona u shuma a tshi imela ndavhelelo dza wadi yawe na dza ḽihoro ḽawe a poḽotiki. Hezwi zwi mu vhea kha vhuimo vhu konḓaho. Ndi zwa ndeme uri ri pfesese hezwi, na u ri vha pfesese tshiimo tsha muraḓo wa khoro ya masipala u ri vha o kona u ḓivha zwine vha fanela u amba kha komiti. Arali tshiimo na kushumele kwa muraḓo wa khoro ya masipala zwi nga vha khagala, miṱaṱisano i songo teaho khathihi na phambano na uyo muthu zwi nga thivhelea?
u na vhuḓifhinduleli ha u lugisa mbekanyamushumo dza miṱangano, hu tshi katelwa miṱangano ya komiti ya wadi, miṱangano ya vhathu vha wadi na miṱangano i si ya misi.
u shuma na komiti ya wadi u vhona uri hu na pulane ya mishumo ya ṅwaha.
u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri komiti ya wadi i khou shuma zwine muḓivhi wa masipala a khou zwi lavhelela u ya nga maitele a u vhiga.
u na vhuḓifhinduleli ha u fhindula mbudziso na mbilaelo dza wadi.
u na vhuḓifhinduleli ha u tandulula thaidzo na u fhirisela mafhungo a sa tandululei phanḓa kha masipala.
u fanela u ḓidzhenisa tshoṱhe kha mishumo yoṱhe ya tshitshavha ine komiti ya wadi ya khou i shuma.
u na vhuḓifhinduleli ha u ḓivhadza mishumo na mbekanyamushumo ya miṱangano kha muraḓo wa muimeli wa ndivhanele wa khoro ya masipala(PR).
mafhungo a kwamaho wadi kana komiti ya wadi.
u shumana na mbudziso na mbilaelo a tshi kwamana na muraḓo wa khoro.
u tea u dzhenela miṱangano ya komiti ya wadi, miṱangano ya uri vhathu vha e vha khethe na miṱangano i si ya misi?
a nga thusa u tandulula thaidzo na u fhirisela mafhungo phanḓa.
a nga thusa kha u thoma thandela.
u tikedza muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara, fhedzi ha imi vhuimoni ha muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara.
Mbudziso: Naa muraḓo wa khoro a nga kona u rumela muimeleli wa ndivhanele wa khoro uri a vhe mudzulatshidulo musi ene e siho sa muraḓo wa khoro?
nga u tou ṅwala, uri a range phanḓa muṱangano musi ene a siho.
ya uri hu vhe na muthusa mudzulatshidulo u ya nga mulayo.
ḽiga 5: Kha vha pfesese mishumo ya miraḓo ya komiti ya wadi.
Miraḓo ya komiti ya wadi i nangwa nga wadi dzavho uri vha imele mihumbulo ya vhathu.
na mushumo wa ndeme une vha u ita kha tshitshavha.
eletshedza muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara u ṱalutshedza ṱhoḓea na zwililo zwa wadi, na u zwi swikisa kha khoro.
vha muraḓo a vhonalaho a na zwine a ita kha komiti ya wadi na u ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhu no nga u langa muhasho kana tshipiḓa tshiwe-vho tshine a nga vha na dzangalelo khatsho?
thusa muraḓo wa khoro u vhudza tshitshavha nga ha pfanelo dzavho na zwine vha tea u zwi wana musi vha tshi shuma sa tshigwada na u amba nga ipfi ḽithihi.
thusa muraḓo wa khoro u ṱanganedza zwililo na mbilaelo dzi bvaho kha tshitshavha.
u vha na mishumo ine vha i ita lwa tshiofisi musi vhe kha komiti sa u vha muṅwaleli.
sumbedza vhuranganphana nga u thoma thandela dzine dza nga khwinisa vhutshilo ha vhathu ngomu wadini?
bveledza mbonwasia kana mbonalelo ya wadi u itela uri komiti i vhe na ndivho nga ha wadi (sedzani ḽiga 13).
thusa muraḓo wa khoro kha u davhidzana na vhathu vhane vha vha na zwine zwa vha kwama na u vha vhashumisani kha tshitshavha u itela u vhuedza mushumo wa komiti ya wadi.
ḓidzhenisa kha zwiwo zwa tshitshavha sa dzimbulungo na mishumo ya mvelele. Hezwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi sumbedza u dzhiela nṱha na u pfesesa mafhungo a tshitshavha.
Mbudziso: Naa hu na vhugudisi ha miraḓo ya komiti ya wadi na miraḓo ya khoro ya masipala?
kwa masipala na mugaganyagwama.
Mbudziso: Naa komiti dza wadi dzi imelela mahoro a poḽotiki.
Phindulo: Hai. Komiti dza wadi dzo ḓiimisa nga dzoṱhe, a dzi imeleli mahoro a poḽotiki. Heyo ndi mbetshelo ya mulayo. Komiti dza wadi dzo itelwa u imelela tshitshavha nga u angaredza, hu si ḽihoro a poḽotiki ḽithihi.
Mbudziso: Naa tsheo dzo dzhiiwaho nga komiti dza wadi dzi a vhofha kha khoro ya masipala?
khoro na masipala. Naho zwo ralo, nga nṱhani ha u ḓiimisela u itela uri hu vhe na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi, mihumbulo ya komiti dza wadi I o tea u dzhielwa nṱha.
Mbudziso: Naa miraḓo ya komiti ya wadi i a badelwa kha tshumelo dzine ya ita?
Vha ṱangana nadzo, sa mbadelo dza nyendo na zwiḽiwa dzi tea u lifhiwa.
Mbudziso: Naa komiti dza wadi dzi a kona u isa zwililo zwadzo ha masipala nga dzone dzine?
masipala kha ofisi ya Mulangadzulo.
Mbudziso: Naa hu itea mini arali muraḓo wa khoro a songo vhudza Muambeli wa ofisi zwine komiti ya wadi ya oa a tshi zwi ḓivha.
Phindulo: Kha nyimele hei, komiti ya wadi i nga o?
Muambeli wa ofisi thwii nga ha u shaea ha thikhedzo u bva kha mura o wa khoro ya masipala. Muambeli wa ofisi u?
swika hune muraḓo wa khoro a o tea u pfesesa vhuimo hawe kha u dzulela u ḓivhadza Muambeli wa ofisi na phindulo dzi yaho kha komiti ya wadi?
zwine tsha amba siani a tsheo dzo dzhiwaho nga khoro?
Phindulo: Hai. Hu na dziṅwe nila-vho sa u thetsheleswa ha nnyi na nnyi nga ha mafhungo o fhambanaho, u fana na mugaganyagwama wa ṅwaha.
vha nga a shumisa u itelwa u thetsheleswa.
mbudziso na mbilaelo kana phambano vhukati ha tshitshavha?
pfesesa mafhungo a kwamaho tshitshavha.
Muambeli wa ofisi khathihi na muraḓo wa khoro ya masipala vha na mushumo wa ndeme hafha. Ndi vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa khoro u vhidza mu angano wa u khetha miraḓo ya komiti ya wadi. Hoyu ndi muṱangano u vhidzwa muangano wa vhathu vhane vha wela nga fhasi ha wadi. Muambeli wa ofisi u o tshimbidza khetho u itela uri a vhe na vhuṱanzi uri khetho ndi dzo vhofholowaho?
Komiti dza wadi dzi nga i vha na miraḓo i swikaho 10. Afha hu vha na mutevhe wa zwine zwa fanela u itwa hu tshi lugiselwa khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi?
wadi, kha vha vhale Muvhuso Wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala wa 1998 na Tsumbanḓila dza Lushaka kha Kuvhumbele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi wa 2005 sa izwi bugu idzi dzi dzoṱhe dzi na zwinzhi zwine zwa amba nga ha maitele a khetho. Bugu ya Tshiko tsha Lushaka ya Komiti ya Wadi (dlpg na GTZ, 2005) I o vha nea-vho thuso ya mihumbulo nga ha u ri vha dzhena hani kha maitele a u khetha kana u ta?
u shuma na Muambeli wa ofisi u ta Ḓuvha o teaho a muṱangano wa u khetha miraa?
u ta datumu, tshifhinga, na fhethu ha muṱangano wa vhathu vha wadi.
u vhona uri miraḓo ya tshitshavha i o kona u swika fhethu afho nga u dzudzanya zwiendedzi zwine zwa nga swikisa vhaḓwe vha vhathu. Arali zwi songo ralo, kha hu wanale fhethu hune ha nga vha tsini kha vhunzhi ha vhathu. Kha vha humbule-vho nga vhathu vha lwalaho na vhaholefhali, u ri afho fhethu hu a swikelelea nga vhoṱhe naa?
u vhona uri hu na zwidulo zwo dzudzanywaho hu tshi itelwa muṱangano, nga maanḓa ho sedzwa vhaaluwa.
u ḓivhadza muṅwe na muṅwe (vhakhethi) datumu, tshifhinga, fhethu na ndivho ya muṱangano: kha vha humbule u vhea n ivhadzo ḽaiburari yapo, kiliniki na zwikoloni, kha vha bvise nḓivhadzo kha gurannḓa yapo na u hasha nḓivhadzo dza tshitshavha kha tshiṱitshi tsha radio tshapo. Muambeli wa ofisi u fanela u badelela na nḓivhadzo idzi?
u vhona u ri u a ḓivha nga ha matshimbidzele a khetho ane masipala a a shumisa khethoni. Muambeli wa ofisi u o tshimbidza khetho fhedzi, muraḓo wa khoro ya masipala na miraḓo ya komiti ya wadi vha fanela u vha vhe na nḓivho nga ha maitele a khetho?
u dzudzanya ane a o ḓologa arali zwi tshi o ṱoḓea.
Zwino ndi tshifhinga tsha ofisi ya Muambeli wa ofisi tshine a?
u vhona uri hu na redzhisiṱara ya vhathu vha wadi vho ḓaho muṱanganoni na u vhona uri yo sainiwa u itela uri maitele a khetho a kone u ḓolwa.
u ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhinduleli ha dzikomiti dza wadi na miraḓo yadzo kha muṱangano.
u ṱalutshedza maitele a khetho kha vhane vha khetha. Mulayo u nea mbetshelo ya kudzulele na zwigwada musi hu tshi o tea u khethwa miraḓo, ndi uri khetho dzi fanela u angaredza zwigwada zwoṱhe sa vhaswa kana mafhungo a kwamaho zwa mutakalo. Komiti i fanela u vha na mbeu dzoṱhe, 50% ya miraḓo i fanela u vha vhafumakadzi. Masipala muṅwe na muṅwe u vha na maitele awo u ya nga zwine wa vha wo nanga u shumisa zwone?
u fanela u humbela u ri hu thome u tiwa miraḓo ya komiti na vhane vha o tikedza u tiwa honoho?
Hu vhalwa ha voutu na u ḓivhadzwa ha mvelelo.
u vhona uri vho tiwaho na vhe vha tikedza vha a saina fomo dzo teaho.
u vhona uri miraḓo ya komiti yo khethwaho i a ḓivha mishumo na vhuḓifhinduleli hayo na u saina fomo dzo teaho.
NGELETSHEDZO: Ngeletshedzo kha muraḓo wa khoro ya masipala- kha vha vhidze muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi ntswa ine ya kha?
phanḓa ha musi miraḓo i tshi bva kha muṱangano wa u khetha.
fanela u kwamiwa muthu muṅwe na muṅwe.
shumisi itshi tshifhinga tsha u vha hone ha vhathu u dzudzanya muṱangano u tevhelaho?
Mbudziso: Naa hu na maitele a ḓadza zwikhala kha komiti ya wadi?
Phindulo: Ee. Maitele a a fhambana u ya nga lushaka lwa tshikhala. Tsumbanḓila dza Lushaka kha uvhu na Kushumele kwa Komiti dza Wadi ya 2005 kana Muvhuso Wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala wa 1998 u sumbedza maitele aya.
Mbudziso: Naa hu na nyimele dzine dza nga ita uri muraḓo wa komiti ya wadi a bviswe?
wadi lwa rathi kana u fhira zwi tshi khou tevhekana a nga bviswa.
Mbudziso: Hu iteani arali muraḓo wa komiti ya wadi a tshi nga pfulutshela kha iṅwe wadi?
Phindulo: Muraḓo u fanela u ḓivhofholola sa izwi a tshi vho?
kha iṅwe wadi i re fhasi ha iṅwe komiti ya wadi.
miraḓo ya komiti ya wadi.
Musi miraḓo yoṱhe ya komiti ya wadi yo no nangiwa, vha fanela u pfumbudziwa. Sa mudzulatshidulo wa komiti, muraḓo wa khoro ya masipala u fanela-vho u dzhenela u pfumbudziwa uhu. Kha vha kwamane na Muambeli wa ofisi u itela u wanisisa nga ha u pfumbudziwa uhu na uri hu o vha hone lini?
vha o guda nga ha mulayo theo wo livhanaho na komiti dza wadi. Arali vha sa ḓivhi mulayo theo vha nga ḓiwana vha tshi khou ita zwithu zwi siho mulayoni?
Vha o wana-vho na uri hu na milayo na ndaela dzo dzulaho dzo tou ralo zwine zwa o vha thusa u ḓivha zwinzhi nga ha mishumo ya komiti ya wadi?
Vha o wana uri khoro i shuma hani?
Vha o wana uri muṱangano u tshimbidziswa hani, zwine zwa vha zwa ndeme kha uri vha kone u dzhenelela kha muṱangano.
Vha o wana zwinzhi nga ha vhuḓifari ha miraḓo ya komiti ya wadi zwine zwa o vha sumbedza uri vha fanela u ḓifara hani sa muraḓo wa komiti ya wadi?
Vha o wana vha tshi fanela u ḓivha uri maanḓa na mishumo ya komiti dza wadi ndi zwifhio?
Vha o iiwana vha tshi khou ḓivhana lune vha vho o thoma u vhumba tshigwada tsho khwaṱhaho.
ḽiga 8: Ndugiselo dza muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi-dzi?
ngeletshedzo kha muro wa khoro?
Hafha hu na mutevhe wo dzudzanyelwaho u thusa muraḓo wa khoro ya masipala, ane a vha mudzulatshidulo wa komiti ya wadi, u lugisela mu angano wa u thoma. Komiti ya vhuya ya angana ya nanga muṅwaleli, hoyu muthu u o thusa muraḓo wa khoro kha mushumo wawe wa u langa mu angano. Arali muraḓo wa khoro o dzudzanyea zwavhuI sa mudzulatshidulo, zwiṱo leluwa u nea vhuḓifhinduleli na mishumo kha miṅwe miraḓo ya komiti, na muṱangano wa hone u o tshimbila zwavhuḓi.
o Vho no ṱalutshedza na u humbela fhethu hune muṱangano wa komiti ya wadi wa o farelwa hone Kha vha humbule uri hafha hu fanela u vha fhethu ha nnyi na nnyi hu si fhethu ha phuraivete sa ha vhudzulo ha muthu. Hei ndi ṱhoḓea ya Mulayo?
o Vho no lugisa naa mbekanyamushumo ya miṱangano ya ṅwaha, ine ya vha mutevhe wa miṱangano yoṱhe ya ṅwaha i re na datumu, tshifhinga na fhethu Mutevhe uyu u fanela u katela miṱangano ya komiti ya wadi na miṱangano ya vhathu vha wadi na uri zwi a thusa u ita uri miraḓo ya komiti ya wadi i pulane zwifhinga zwavho lwa ṅwaha.
o Vho no wana zwine vha fanela u zwi shumisa zwi bvaho kha Muambeli wa ofisi naa Hezwi zwi fanela u katela mulayo wo teaho na tsumbanḓila, khathihi na ṱhoḓea dza u vhiga na maga o dzulaho o vhewa sa tsumbo: redzhisiṱara ya madzhenele a madzulo?
o Vho no lugisa naa adzhenda ya muṱangano une wa khou ya u vha hone kha vha sedze maga 10 na 11 o ḓisendekaho kha mushumo wa muṅwaleli na ngeletshedzo dza nga ha u tshimbidza muṱangano. Maga a dzulaho o lugiswa a adzhenda o katelwa kha khethekanyo 4?
o Vho no ita mutevhe wa vhuḓifhinduleli ha mihasho (kana zwikhala zwa tshipentshele zwa mishumo) u itela nyambedzano na komiti ya wadi naa?
o Vho no anganya nga ha datumu ya muṱangano wa u ita kana u bveledza pulane ya ṅwaha ya mishumo kha vha sedze ḽiga a 14 u wana uri vha nga ita hani pulane yavho ya ṅwaha.
Mbudziso: Ndi tshaka-e dza miṱangano dzine komiti dza wadi dza i ramba kana u i fara?
lavhelelwa u i dzudzanya.
wa khoro ya masipala.
Miṱangano ya komiti ya wadi: hei ndi mi angano ya nga misi ya miraḓo ya komiti ya wadi?
zwine ya o bveledza. I fanela u farwa lu siho fhasi ha 6 kha ṅwaha.
fhambanaho zwine dza fanela u ita.
na vhakhethi vhawe, hafha hu katelwa na vhadzulapo vha wadi yavho. Miṱangano hei i o thusa muraḓo wa khoro na komiti ya wadi u pfesesa ṱhoḓea dza tshitshavha?
sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo dza miṱangano ya ṅwala.
kana u amba mafhungo nga ha nḓila ine masipala a shuma ngayo.
na fhungo ḽine tshitshavha tsha khou vhilaela ngaḽo ngeno tshi tshi tama uri hu ambiwe ngaḽo na muraḓo wa khoro na masipala.
Hu na zwithu zwa tshivhalo zwine zwa fanela u bvelela kha muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi.
U khethiwa ha miraḓo i tshi newa maimo-hu fanela u vha na muuwaleli na uri vha tea u sedza arali hu tshi o ṱoḓea mufaragwama kha vha sedze ḽiga 10?
Komiti kha i ḓiḓivhadze na u kovhekana zwine vha tea u zwi swikelela sa komiti ya wadi.
Kha vha humbele muṅwaleli uri a bveledze mutevhe wa vhukwamani ha miraḓo ya komiti ya wadi na uri muṅwe na muṅwe a wane khophi ya uyo mutevhe.
Kha vha ambedzane vha dovhe vha tendelane kha milayo ya vhuḓifari muṱanganoni, hu tshi katelwa na ṱhoḓea ya u fara mafhungo sa tshiphiri. Tshiṅwe tshifhinga hu o ambiwa nga mafhungo a tatisaho kha komiti ya wadi. Miraḓo yoṱhe i fanela u tenda na u wana nḓila ine mafhungo ayo a nga pfukhiselwa ngayo kha vhathu vha wadi. A si tshifhinga tshoṱhe tshine zwithu zwoṱhe zwa sokou vhudzwa muṅwe na muṅwe.
Kha vha ambe nga ha mbekanyamushumo ya miṱangano ya ṅwaha vha vhone arali vha tshi nga swikelela thendelano nga ha kufarele kwa miṱangano na uri i nga farwa lini.
Kha vha dzudzanye muṱangano wa u bveledza pulane ya ṅwaha. Hoyu u nga i vha muṱangano u si wa misi wa komiti kana wa vha muṱangano u tevhelaho wa nga misi wa komiti?
Kha vha neane mihasho sa tsumbo: dzinnḓu, mutakalo na vhundola vhathu, mveledziso ya ikonomi. Muhasho zwi tou amba vhuḓifhinduleli, ho newaho muthu muthihi u itela u vhiga, u pfesesa, vhudavhidzano na u shuma kha tshiteṅwa tshikene tshine wa vha na dzangalelo khatsho?
u thusa u lugisa adzhenda- muṅwaleli u fanela u vhudzisa miraḓo ya komiti ya wadi zwiteṅwa zwine zwa nga dzheniswa kha adzhenda ya miṱangano yoṱhe.
u amba nga ha adzhenda na mudzulatshidulo uri vha pfane nga zwi re ngomu phanḓa ha musi I tshi rumelwa kha miṅwe mirado. Kha vha humbule, mudzulaphanḓa wa komiti ndi muraḓo wa khoro ya masipala. Hezwi zwo rali, hoyu ndi muthu ane a vha ene amba dzi fhele kha zwine zwa fanela u vha kha adzhenda.
nga murahu ha musi adzhenda yo ṱanganedzwa, i fanela u newa miraḓo ya komiti ya wadi muṱangano u sa athu vha hone.
u dzhia maambiwa a miṱanganoni yo rambiwaho nga mudzulaphanḓa na nga komiti ya wadi. Maambiwa zwi tou amba rekhodo ya zwo iteaho muṱanganoni; zwi katela na nyambedzano nga ha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe, tsheo dzo swikelwaho nga komiti, na zwine zwa fanela u itwa u bveledza idzo mbofho?
u vhona uri maambiwa a newa miraḓo, u a faela na u a vhea fhethu ho tsireledzeaho. Kha vha humbule, maambiwa ndi rekhodo ya muṱangano lwa mulayo. Hezwi zwo rali, ndi zwa ndeme uri a vhewa fhethu ho tsireledzeaho. Vhathu vha anzela u sedza maambiwa a miṱangano na u ḓola tsheo dze dza itwa.
ḽiga 11: U tshimbidza muṱangano.
Kha vha sumbedze tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa o farelwa hone hu tshee na tshifhinga. Sa zwe zwa bulwa afho n ha, ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwaleli hovhu?
Kha vha dzudzanye adzhenda phanḓa ha muṱangano. Hoyu ndi mushumo wa mudzulaphanḓa na muṅwaleli. Kha vha sedze ḽiga a 10 nga ha mushumo wa muṅwaleli.
Kha vha neea miraḓo ya komiti adzhenda phanḓa ha musi muṱangano u tshi vha hone uri vha ḓivhe uri muṱangano ndi wa nga ha mini na uri vha kone u ḓilugisa. Tshiṅwe tshifhinga zwi nga ṱoḓea uri hu vhe na mivhigo ya tshipentshela ya muhasho mukene, arali mune wa muhasho a tshi zwi ḓivha a nga i kwama tshitshavha nga ha iḽo fhungo uri a vhige zwavhuḓi kha komiti?
Mudzulatshidulo u o vula muṱangano na u vhala adzhenda ḽiga nga ḽiga,
Kha hu rekhodwe vho dzhenelaho muṱangano.
Kha hu rekhodwe milaedza ya vho kundwaho u vha hone. Mirao ya komiti i fanela u ḓivhadza muṅwe a re kha komiti musi vha tshi o kundelwa u swika muṱanganoni; Hezwi zwi pfi ndi u swikisa mulaedza?
Kha vha sedzuluse maambiwa-vha ṱole arali o dzula nga ngona sa rekhodo ya muṱangano wo fhelaho. Muṅwe na muṅwe u fanela u tenda uri maambiwa o dzula nga ngona sa izwi e rekhodo ya mulayo ya miṱangano.
Zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhelaho-tshitewa itshi tshi katela mafhungo o ambiwaho muṱanganoni wo fhelaho hune miraḓo ya komiti ya tea u vhiga murahu. Zwo leluwa u ṱavhanya u vhona uri zwi bvaho kha maambiwa nga u tou sedza uri ndi zwifhio zwe vhathu vha pfi vha zwi ite u ya nga tsheo dzo dzhiiwaho?
Maṅwalwa- aya ndi marifhi a ḓaho kha komiti, kana marifhi o rumelwaho nga komiti. ḽiṅwalo iwe na iwe i fanela u ḓivhiwa nga komiti sa izwi zwoṱhe zwi tshi itwa tshiimoni tsha komiti?
Zwiṅwe zwiteṅwa zwa adzhenda, tsumbo: Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP), mugaganyagwama, ndangulo ya vhubveledzi ya masipala, thandela dza mveledziso dza ikonomi dzapo. Muraḓo muthihi wa komiti u fanela u ḓisa fhungo na u thoma u amba ngaḽo. Muvhigo u nga oa u vha na mvulatswinga nga ha fhungo (ndi fhungo-e, ni kwamea hani, ndi ngani ni tshi kwamea) na uri ho no dzhiiwa vhukando-e na uri ndi mini zwine zwa kha i tea u itwa?
Kha vha humbule uri ndi zwa ndeme kha miraḓo yoṱhe ya komiti u dzhenelela kha muṱangano. Mudzulatshidulo ha tei u vha ane a ambesa musi ho farwa nyambedzano. Mushumo wa mudzulatshidulo ndi u langa miraḓo nga kha adzhenda uri hu kone u swikelelwa zwipikwa zwa komiti. Mudzulatshidulo u tou nga sa mulauli wa bennde u fhirisa u vha muimawoga.
Nga murahu ha nyambedzano, mudzulatshidulo u fanela u vhona uri ho swikelelwa tsheo na uri arali zwo tea hu fanela u vha na muthu ane a newa vhuḓifhinduleli ha u shuma zwo swikelelwaho tshiimoni tsha komiti.
Nga ndivhuho dza ḽiṅwalo a Kushumelwe kwa Wadi?
ḽiga 12: U ranga phanḓa muṱangano, dziṅwe ngeletshedzo dza mudzulaphanḓa.
Kha vha ite manweledzo a zwithu zwa ndeme fhasi ha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha adzhenda.
Kha vha ite uri hu vhe na u tevhekana ha zwithu- hezwi zwi amba u vhona uri vhaambi vha a ṱhonifhiwa, vhathu a vha sei na u sokou amba muṱangano u tshi khou tshimbila, kana u vha na nyambedzano nga tshavho.
Kha vha tevhele tshifhinga tsho vhewaho u ya nga zwiteṅwa zwa adzhenda.
Kha vha lingedze u fhedza muṱangano nga tshifhinga.
Hu o ṱoḓea uri vha kwame Muambeli wa ofisi ya masipala wa havho uri vha ḓivhe nga ṱhoḓea dzo teaho dza u vhiga, hu tshi katelwa na zwifhinga zwa u guma zwa mivhigo. Hezwi kanzhi zwi o vha zwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe, kanzhi zwi fanela u vha zwo swikiswa nga Ḽavhuṱanu a u fhedza a ṅwedzi.
Muambeli wa ofisi a nga i vha na nḓila yo dzulaho yo dzudzanywa ya u vhiga. Nḓila ine ya ḓivhea nga u pfi phuro foma ya u vhiga ndi fomo yo dzulaho yo ṅwaliwa, ine ya tou ḓadziwa u fhirisa uri muthu a e na nḓila yawe. Zwi a thusa nga uri u vha u tshi ḓivha uri o katela zwoṱhe zwine zwa ṱoḓea.?
Arali hu si na mbetshelo i dzulaho yo itwa sa phuro foma?
hafha hu na iṅwe yo vhekanywaho kha siaṱari ḽine a tevhela?
Fomo ya u vhiga?
Muvhigo kana wadi kha vha ḓadze dzina?
Muraḓo wa khoro kha vha ḓadze dzina?
Dzina a masipala kha vha ḓadze dzina?
Muṅwaleli wa komiti ya wadi kha vha ḓadze dzina?
misi- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro.
Khonadzeo dza thasululo na themendelo- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro.
Pulane ya miṅwedzi miraru i ḓaho- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro..
ḽiga 14: U bveledza mbonalelo ya wadi.
Hetshi tshi nga vha tshiṅwe tsha zwithu zwa u thoma zwine komiti ya wadi ya nga ita sa tshigwada. Zwi nga thusa u bveledza tshigwada na u thusa kha u pfesesa nga ha wadi yavho.
U bveledza mbonalelo ya wadi zwi nga vha zwithu zwi takadzaho.
Hafha hu na zwithu zwine zwa nga ita uri vha thome.
uri vha nga kona u kuvhanganya mafhungo a ndeme ane a vha mutheo vha dovha hafhu vha engedza zwiṅwe henefha vhukati ha ṅwaha.
Zwigwada u ya nga vhukale, mbeu, zwiimo zwavho siani?
Mbilaelo dza Ḓuvha iwe na i?
Madzangalelo a vhathu siani?
2 Ndi wana hani aya mafhungo?
Masipala a nga kona u vha nea mafhungo sa zwithu zwi kwamaho vhukale ha zwigwada. Muraḓo wa khoro ya masipala a nga kha i zwi humbela nga kha ofisi ya Mulangadzulo?
Vha nga wana kuhumbulele kwa vhathu nga kha miṱangano ya vhathu vha wadi kana nga kha miṱangano ya zwigwada nga zwiṱuku kha wadi yoṱhe kana nga u ita ṱhoḓisiso i sa konḓi ya tshitshavha kana nga u ita nyambedzano na dzikhonani.
Ndi tshomedzo-e dzine wadi ya vha nadzo?
ambuḽentsi na zwiṅwe.
Ndi mini zwiṅwe zwine zwa khou bvelela kha tshitshavha?
Kha vha ite mutevhe wa madzangano a tshitshavha-haya ndi a ndeme ngauri ndi one zwiko zwa ndeme kha miraḓo ya komiti ya wadi. Zwiko hu ambiwa vhathu kana vhaimeleli vha bvaho kha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo kana vhathu vha re vhomakone kana vhathu vhane vha kwamea nga ha zwine vha khou ita kha komiti ya wadi?
Naa hu na Vhashumi vha Mveledziso vha Tshitshavha wadini yavho?
Kha vha te Vhashumi vha Mveledziso vha Tshitshavha wadini yavho vha dovhe vha ite miṱangano navho u itela u o ita mbambedzo ya zwine vha ita, hu tshi katelwa u ri vhashumi avha vha a kona u nekedza thuso ya mushumo kana ya vhuṅwaleli kha komiti ya wadi?
Mbudziso: Ndi ngani zwi zwa ndeme u bveledzwa mbonalelo ya wadi?
Phindulo: Sa muraḓo wa khoro ya masipala na komiti ya wadi, vha a kona u shuma zwavhuḓi musi vha tshi ḓivha tshitshavha tshavho zwavhuḓi. Kha vha humbule, hafha vha kha komiti ine ya imela wadi. Vha nga si kone u shuma vha sa ḓivhi vhathu vhane vha dzula kha wadi yavho hu tshi katelwa ṱhoḓea dzavho na mafhungo avho. Hafha hu dohwa ha sedzwa zwine vha oa kha komiti yavho sa zwifhaṱo, dzibada na zwiṅwe zwithu zwine zwa farea zwine zwa vhumba wadi yavho. Hezwi zwi katela u ivha-vho zwinzhi nga ha madzangano a tshitshavha na zwiko zwapo sa mabindu apo na kiḽabu dza mitambo. Vha o mangadzwa nga zwine vha o wana?
Mbudziso: Komiti ya wadi i nga shumisa hani mafhumgo aya?
Phindulo: Komiti ya wadi i nga shumisa haya mafhungo u bveledza pulane ya ṅwaha. Vha?
mbekanyamushumo kana thandela ngauri vha a ḓivha zwinzhi nga ha tshitshavha tshavho u fhira muwe-vho muthu?
Komiti ya wadi i tea u vha na pulane ya ṅwaha i sumbedzaho zwavhuḓi uri ndi zwifhio zwithu zwine zwa tea u dzhielwa tha na uri ndi zwifhio zwine ya tama u zwi swikelela. Hezwi zwi o thusa u vhona uri yo kona u swikelela zwe ya ri i o ita. Zwi o thusa u vhiga kha masipala sa izwi hu tshi fanela u vhigwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe u ya nga pulane ya kushumele?
Ndi muhumbulo wavhuḓi u pulana muṱangano u si wa nga misi nga u ṱavhanya u itela u bveledza pulane ya kushumele ya ṅwaha. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri pulane ye vha ita i vhe ya vhukuma nahone i vhe i swikeleaho.
datumu dzine masipala a o fara ngadzo miṱangano ya u vhudzisa ine na nga tama u i dzhenela sa ya Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP) na mugaganyagwama wa ṅwaha.
mafhungo a ndeme a tshitshavha Komiti ya wadi i nga ita mini u thusa Ndi lini hune vha nga thusa?
ndi thandela dzifhio dzine komiti ya wadi ya tama u dzi thoma Kha vha dzhiele nzhele zwithu zwi ngaho thandela dzapo dza mveledziso ya ikonomi, u gudisa vhathu vha u londa vhaawe miḓini Naa ri nga kona u shuma idzi thandela na maṅwe madzangano a tshitshavha?
ndi foramu dzifhio, tsumbo: mutakalo kana madzangano a tshitshavha, foramu dzine komiti ya wadi ya oa dzi tshi imelelwa?
ndi madzangano afhio a tshitshavha kana mihasho ya masipala ine ra tama u i ramba uri I ḓise makumedzwa kha komiti ya wadi kana kha muṱangano wa vhathu vha wadi?
ndi miraḓo ifhio ya komiti ya wadi ine ya fanela u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ita mishumo?
ndi maḓuvha afhio ane mishumo ya fanela u vha yo fhela ngao?
ndi ifhio mishumo ya tshihaḓu kana ya ndeme ine ra fanela u thoma ngayo Ndi zwifhio zwine zwa nga lenganyana u shumiwa?
NGELETSHEDZO! Pulane i fanela u tenda u shandukisea nga nḓila yo leluwaho u ya nga t.hoea.
umana na Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP).
Mveledziso zwi nga itea tshitshavha tsha vha tshi sa dzi o?
masipala a si dzi tikedze. (Kha vha sedze ḽiga 17 u wana zwinzhi nga IDP).
Kha vha humbule-pulane i fanela u bveledzea.
nḓila i si yavhuḓi.
Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ine ya ḓivhea sa IDP ndi maitele a poḽotiki ane a rangwa phanḓa nga Raorobo khathihi na miraḓo ya khoro ya Masipala ya Ḓorobo kana vhakhantseḽara vha tshi khou tikedzwa nga vhaofisiri vha ndaulo. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso i kona u bveleda khagala zwine Ḓorobo khulwane ya tea u zwi swikelela, khaedu hu tshi katelwa na mveledziso dza tshifhingani tshi ḓaho yo ḓisendekaho nga vhubindudzi na ṱhoḓea dza tshitshavha ho sedzwa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya ikonomi?
Tshipiḓa tsha Pulane ya ṱhanganelano Mveledziso ndi vhukwamani ho anavhuwaho vhukati havho na vhane vha shela mulenzhe uri vha vhe na vhuṱanzi ha u kona u ḓidzhenisa kha u dzhia tsheo ya vhumatshelo ha mveledziso ha Ḓorobo ya Joburg?
Miṱangano ine ya o tou tevhekana ya Wadi na Dzingu i o farwa kha Ḓorobo yoṱhe u itela u netshedzwa zwe zwa swikelelwa na u sumbedza uri masheleni a ṱhoḓea na ndavhelelo o gaganyelwa hani. Hafha hu vha hu tshi khou katelwa ha thandela dzo fhambanaho na dziphurogireme kana mbekanyamushumo?
Ri a vha ṱuṱuwedza sa mudzulapo wa Ḓorobo ya Joburg u itela u shela mulenzhe kha maitele a vhukwamani nga u dzhenela miṱangano na u vha na zwine vha amba. U shela havho mulenzhe ndi zwavhuḓi ngauri zwi fana na u vouta u itela u vhona uri ṱhoḓea dzavho dza nḓisedzo ya tshumelo dzi a swikelelea.
Rine hafha kha Ḓorobo khulwane, ro ḓiimisela u ṱuṱuwedza vhutsireledzi, mutakalo wapo, nyaluwo ya ikonomi, u lwa na dwadze a HIV na AIDS, u fhungudza ṱhahelelo ya disedzo ya muḓagasi na maḓi, u khwinifhadza siseme kana maitele a u badela, u shumiswa ha milayo yapo na u vhona uri zwi a leluwa kha nḓisedzo ya tshumelo ya dzinnḓu,
Kha vha rwele luṱingo kha (011) 375 5555 kana vha engedze nga u nanga 7, vha nga dovha hafhu vha dalela senthara ine ya ḓivhea sa Peoples Centre kana vha loga kha www.joburg.org.
U shuma rohe u itela nḓisedzo ya tshumelo?
ḽiga 16: Ndi thikhedzo-e ine masipala a nga i nea komiti ya wadi?
Thikhedzo ine ya nga newa nga masipala i o fhambana u ya nga zwiko zwa masipala. Miṅwe masipala i na tshelede nnzhi u fhira miṅwe ngauralo na zwine vha nga zwi swikelela zwi a kwamea. Muambeli wa ofisi a nga vha vhudza nga ha zwiko zwi re hone fhedzi-ha kha vha sedze mutevhe uyu u re afha fhasi?
o Khophi ya mafhungo a nzulele tshitshavha, wadi, u thusa u bveledza mbonalelo ya wadi.
o Khophi ya Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ya masipala.
o Siseme ya Ndangulo ya Vhubveledzi ha masipala?
o Manweledzo a mugaganyagwama wa masipala.
o Mafhungo nga ha maitele a u vhiga na dila dza hone?
o Datumu na zwifhinga zwa u pfumbudziwa.
o Mafhungo a kwamaho huṅwe u gudiswa hune ha itelwa komiti dza wadi.
o Mafhungo nga ha dila ine mugaganyagwama wa kovhiwa ngaho kana maṅwe maitele a u badela tshelede dze komiti dza wadi vha dzi shumisa?
ḽiga 17: Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ndi mini?
Masipala yoṱhe i oiwa uri i vhe na Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP). I bvisela khagala zwiteṅwa zwine zwa fanela u thoma u shumiwa. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso i itwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu nahone i sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso i thusa uri zwiko zwiṱuku zwi re hone zwa masipala zwi shumiswe zwavhuḓi, i dzhiela nṱha zwiteṅwa zwa ndeme (tsumbo, u thusa vhupo vhu shaesaho), u dzhenisa tshelede u bva kha maṅwe maimo a muvhuso na u khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha tshitshavha?
nga dzheniswa hani kha Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso?
Vhaimeleli vha komiti ya wadi vha nga i vha kha Foramu ya Vhaimeleli kha Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso?
vhathu vha wadi yavho.
maitele a u vhona uri zwithu zwi khou itwa nga komiti ya wadi siani a Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso?
hani khophi ya Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso?
Muraḓo wa khoro ya masipala a nga?
a nga kwamana na Muambeli wa ofisi ya masipala kana ofisi ya Mulangali.
Masipala u fanela u nea vhugudisi nga ha Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso.
havho i nga wana vhuṱanzi ho ḓalaho nga ha izwi nga kha Muambeli wa ofisi.
Mugaganyagwama ndi pulane ya tshelede.
mishumo ya hone ya o fanela u bva hone?
ṅwaha wa muvhalelano wa masipala ya Afrika Tshipembe u thoma nga a 1 Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe u swika 30 Fulwi ṅwaha u tevhelaho?
u fanela u shumisa vhugai nahone kha thandela dzifhio, hezwi zwi?
yavho i nga vhuelwa thwii.
dzhena na ine ya khou shumiswa ho sedzwa mugaganyagwama.
zwo anganywa, tshelede ya u shumiswa i o tea u vha fhasi?
miangano i fariwa lini?
thusa uri vha kone u dzhenelela nga nḓila yavhuḓi kha mugaganyagwama.
ḽiga 19: Sis?
Kha vha wane arali masipala wa havho o bveledza siseme ya ndaulo ya maitele?
Vhupulani: Kha vha vhe tsini na muraḓo wa khoro wa masipala na maṅwe madzangano a tshitshavha, u ta ṱhoḓea dza u thoma na u vhona uri hedzi ṱhoḓea dzi a dzheniswa kha ḽikumedzwa na pulane dza mugaganyagwama.
Kha hu vhe na vhutevheleli na u vhiga murahu nga ha muvhigo: Kha vha luse u wana mivhigo misi yoṱhe ya thandela dza masipala na tshumelo kha komiti ya wadi na kha miṱangano ya nnyi na nnyi wadini yavho uri vhadzulapo vha dzule vha tshiivha nga ha mvela phanḓa kana nga thaidzo. Kha vha swikise mahumbulwa o bveledzwaho u itela u khwinisa na uri arali zwo tea, vha dzudzanye na vhadzulapo uri vha thuse kha u ita uri mushumo u itwe?
U sedzulusa maitele nga ṅwaha: Khoro ya masipala i tea u vhiga misi yoṱhe kha komiti dza wadi na zwitshavha nga ha mugaganyagwama wavho na u sedzulusa maitele sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha. Nṱhani ha hezwi, arali komiti yavho i sa wani muvhigo wa nga maitele misi yoṱhe u bva kha khoro ya masipala, kha vha ḓivhadze raorobo uri komiti ya wadi i lavhelela kushumele kwavhuḓi u bva kha muvhuso wapo wa dimokirasi?
Kha vha kwame ofisi ya Mulanguli wa Masipala u itela u wana mutevhe wa vhane vha tea u kwamiwa, vha dovhe hafhu vha u dzhenise kha hei bugupfarwa.
thandela na mivhigo ya mihasho.
Muraḓo wa Khoro ya wadi:.
Nomboro ya lu?
Komiti ya Wadi i tea u nea muvhigo nga ha pulani i tevhelaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe.
Hezwi zwi thusa uri vha ḓivhe uri vho kona u swikelela zwe vha vha vha tshi khou oa u ya nga pulani. Zwi thusa-vho na Muambeli wa ofisi u ḓivha arali hu na mafhungo ane a fanela u a shuma?
Ngade dza zwi?
Muraḓo wa komiti ya wadi a kwameaho u fanela u vhiga tshiimo tsha thandela kha komiti ya wadi miṱanganoni.
Dzina a muthu a re na vhu?
U vula na u ṱanganedza,
Milaedza ya vho kundwaho.
Maambiwa a muṱangano wo fhiraho na zwi bvaho kha maambiwa.
Mafhungo maswa (kha a dodombedzwe).
wadi .. ri khou ta Vho- ?
Dzina: Tsaino. Datumu.
Dzina: Tsaino. Datumu.
Nnendo sainaho, Nomboro ya Bugundaula..a dzulaho na/kana o ḓiṅwalisaho sa mukhethi kha wadi ., ndi khou ṱanganedza u tiwa hanga sa nkhetheni o teaho u khethiwa sa muraḓo wa komiti ya wadi kha wadi.
Muraḓo wa muimeli wa khoro (PR):..
Voutu dzo vhalwaho:.
Mabambiri o tshinyalaho:..
<fn>ven_Article_National Language Services_Kutshimbidzele kwa dz.txt</fn>
Tsha u thoma, khasiama u vhilaela kha munetshedzi wa tshumelo. Arali khasiama i songo fushea nga nḓila ye mbilaelo ya tshimbidzwa ngayo, kana nga mvelelo dza muvhilaeli, vha nga rumela mbilaelo dzavho kha Vhulanguli ha Poswo?
Vha vhige mbilaelo kha Vhulanguli ha davhi kana vha kwame senthara ya u kwama dzikhasiama ya 086 011 1502?
Arali ha fhela maḓuvha a 21 mbilaelo yavho i songo thasululwa kana arali vha songo fushea nga nḓila ye ya thasululwa ngayo.
vha o tea u ita zwo bulwaho kha ḽiga,
Vha rumele mbilaelo kha Ofisi ya Vhulanguli ha Poswo, na maṅwalo oṱhe.
Dzikhasiama dza poswo dzi nga vhiga mbilaelo dzadzo nga luṱingo, fekisi, vhurifhi kana e-meili?
Nomboro ya Fekisi/a.
Thaidzo ndi mini?
Yo bvelela lini?
Kha poswo ifhio kana khamphani ifhio ya khoria?
Vho amba na nnyi poswoni?
Arali hu mbilaelo ya u ṱoḓisisa kana hu ya tshithu tsho redzhisiṱariwaho, vha humbelwa uri vha netshedze nomboro ya u ṱoḓisisa kana ya tshithu tshenetsho tsho redzhisiṱariwaho.
Ndivho ya Vhulanguli ha Poswo ndi u inga ndeme na u ṱuṱuwedza tshumelo i fulufhelwaho nahone i re khagala ya phurofesheni kha dzikhasiama dzayo dzoṱhe.
Tshumelo i si yavhuḓi ya khasiama; nga u ta maimo a fhasi a ṱhogomelo na kutshimbidzele kwa mbilaelo dza dzikhasi?
U pfuluswa ha poswo na u valwa. Nga u fhungudza tshomedzo dza poswo hune dza vha dzi nnzhisa dza iswa kha masia a si na tshomedzo dzo linganaho.
Nḓisedzo kha zwiṱaraṱa. Nga u vhona uri miḓi yothe ye ye ya newa nomboro nga masipala i ḓisedzwa poswo.
Mbadelo ya mabogisi a poswo.
U ḓura. Nga u vhona uri mitengo ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya poswo ya ndeme a i ḓuri, i a fana na u swikelelea.
Vha vhiga hani mbilaelo. Nga u ta nḓila ya kutshimbidzele kwa mbilaelo dza dzikhasiama?
Poswo ine ya ḓiswa u lenga. Nga u ta nomboro ya nṱhesa ya maḓuvha ane marifhi a tea u a dzhia phanḓa ha musi a tshi swika kha muṱanganedzi.
Poswo i songo a?
Pfanelo dza dzikhasiama ndi dzifhio?
Vhulanguli ha poswo ndi khethekanyo kana dairekhithoreithi ngomu ha Muhasho wa Vhudavhidzani. Vhulanguli ha Poswo ho thomiwa u ya nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa tshumelo ya Poswo wa vhu 124 wa 1998. Ndivho ya u langula indasiri ya Poswo ndi u khwaṱhisedza uri mudzulapo muṅwe na muṅwe u vha na tswikelelo kha tshumelo dza poswo dza khwaḽithi nahone dzi swikeleleaho?
Ndangulo ya Poswo i o khwaṱhisedza uri tshumelo dza poswo dza ndeme dzi a swikelelwa nga mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe?
Kutshimbidzele kwa dzimbilaelo dza dzikhasiama malugana na vhashumi vha poswoni?
U khwaṱhisedza uri vhashumi vha poswoni vha tevhedzela mbetshelwa i re kha Mulayo, khathihi na maga a ḽaisentsi na ṱhanziela dza vhuṅwalisi.
U fhaḓa vhulanguli vhu vhonalaho kha sekithara nahone vhune ha shuma nga nḓila i pfeseseaho vhu re na vhashumi vho bvelelaho nahone vho gudiswaho vhane vha kona u dzhia tsheo yavhuḓi.
U kona u shumisa milayo na dzindaulo na u shela mulenzhe kha mveledziso ya phoḽisi ine ya o bveledza vhupo havhuḓi ha mveledziso ya tshumelo dza poswo?
U vha vhulanguli ho ḓiimisaho, ha phurofeshinala nahone vhu fulufhelwaho, vhu swikeleleaho nga dzikhasiama dzaho na u dzi shumela nga nḓila i fanaho?
U shela mulenzhe kha u swikelela kushumele kwo teaho nga tshumelo dzavhuḓi dza poswo dzine dza ṱhogomela thoea dza sekithara dzoṱhe dza vhathu?
U khwaṱhisedza uri hu vha na u tevhedzelwa ha milayo ya ḽaisentsi na ya vhuṅwalisi.
U phuromotha kana u isa phanḓa tshumelo dza vhoṱhe dzine dza o khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vha vhe na tswikelelo i fanaho kana i linganaho?
<fn>ven_Article_National Language Services_LUVHILO NA ZWIKAMBI.txt</fn>
U reila nga luvhilo luhulwane u fhirisa lwo tendelwaho ndi tshinwe tsha zwiitisi kha u thulana ha vhuendi hu no fhira 50% hune ha disa mafuvhalo mahulwane na dzimpfu Afurika Tshipembe.
U reila nga luvhilo luhulwane zwi khombo nga maanda ngauri zwi ita uri vhanwe vhareili na vhone vha vhe khomboni. Ureila nga luvhilo luhulwane, zwi ita uri tshiendisi tshi si kone u ima nahone tshi si laulee. Vha na tshifhinga tshituku tsha u tinya zwine zwi nga bvelela nga shishi.
Tshikalo tsha luvhilo tshi vhewa u ya nga kuitelwe kwa gondo na nyimele ya vhuendi. Zwitarata zwa dzidoroboni, hune ha vha na vhuendi vhunzhi, zwi na zwikalo zwa luvhilo zwa fhasi u fhirisa magondo a mahayani ane a vha na vhuendi vhutuku. Magondo ane a vha tsini na zwikolo na hunwe fhethu hune ha vha na vhaendanganayo vhanzhi na one a nga vha na zwikalo zwa fhasi zwa luvhilo.
> khilomithara dza 120 nga iri kha dzifiriwei.
Vhaendanganayo: tshifhinga tshothe vha thogomele vhaendanganayo.
Zwifhinga zwine ha vha na vhuendi vhunzhi: vha fhungudze luvhilo nahone vha dzule vho vula mato. Vhukhakhi ha muthu ndi tshone tshithu tshihulwane tshine tsha vhanga u thulana ha zwiendisi.
Mvula: Arali gondo lo nukala, zwiendisi zwi a redza musi mureili a tshi ima. Luvhilo lu tea u fhungudzwa zwi tshi tou vhonala.
U reila hu na khuli na u reila vhusiku: kha vha fhungudze luvhilo musi hu sa vhonali. Vha songo hangwa u funga mavhone, hu si a u paka fhedzi.
Nyimele i si yavhudi ya magondo: mishumo i no itwa gondoni na magondo a si avhudi zwi na khombo. Vha thogomele fhethu ha khombo kha gondo. Luvhilo a lwo ngo luga na kha magondo avhudi o tsireledzeaho. Mureili ane a reila nga luvhilo luhulwane u thithisa u tshimbila ha zwinwe zwiendisi nahone a nga ita uri vhanwe vhareili na vhone vha vhe khomboni. MULAYO A U TENDELI LUVHILO LUHULWANE LWA U FHIRA LWO SUMBEDZWAHO.
Zwikambi zwo tendelwaho nga mulayo malofhani a mureili ndi 0,05g nga mililithara dza 100. Naho nga murahu ha ndingo ha wanala uri vho nwa zwikambi zwi re nga fhasi ha zwo kaliwaho, vha nga kha di vhonwa mulandu wa u reila vho nwa arali hu nga waniwa vhutanzi ha uri vho nwa. Ngauralo, ndi khwine u tevhedza MULAYO wo vhewaho: Vha songo nwa vha reila!!
> Zwikambi zwi thithisa mishumo yothe ine ya todea ya malugana na u reila nga ndila yavhudi.
> I thithisa u thogomela havho, u kala kana u ela, u vhona, u tshimbila, u pfa, u fungelela kha zwine vha ita, na tshifhinga tsha u ita zwithu. A vha nga do kona u laula tshiendisi tshavho nga tshifhinga.
> Zwikambi zwi ita uri vha pfe vha tshi difulufhela nga maanda na u ita uri vha songo reila nga vhusedzi.
> Vha do dzhia tsheo dzi songo daho kha vhuendi.
> Vha nga kha di lozwa vhutshilo havho, kana vha huvhadza kana u vhulaha vhanwe vhashumisi vha gondo.
> Vha nga kha di imiswa u reila tshifhinga tshine tsha lingana minwedzi miraru arali vho khakha lwa u thoma, kana nwaha arali vha tshi khou khakha lwa vhuvhili na minwaha mitanu arali hu vhukhakhi ha vhuraru.
Luvhilo na zwikambi zwo tangana zwi a vhulaha. Vha songo nwa vha reila.
<fn>ven_Article_National Language Services_MAFHUNGO NGA HA VHULW.txt</fn>
Tshinungo ndi tshipiḓa tsha muvhili hune shambo iwe a vha o dzhenelela kha iwe. Marambo mavhili a vha o ṱumekanywa nga mikala, ine ya ita uri shambo i si sudzuluwe vhudzuloni haḽo musi misipha I tshi tatamuwa kana I tshi hwetekana uri tshinungo tshi kone u khothea?
ṱhodzi dza misipha dzi vha ṱhukhu dza vhumba mikala yo dzheniswaho kha marambo.
Magumoni a marambo hu na luvhemba lwa makwakwa. Makwakwa a wanala ngomu ha tshinungo. ikwakwa i tsireledza marambo kha u huṱana nahone i shuma sa tshitsireledzi (shock absorber)?
Tshikhala tshi re ngomu ha tshinungu tshi vhidzwa goba a hune zwinungo zwa ṱumana hone hune ha vha na tshiluḓi tshine tsha vhidzwa sinoviala. Itshi tshiluḓi tshi ita uri zwinungo zwi dzule zwo nukala na u ṋetshedza ikwakwa na zwinungo dzipfushi?
U khothea ha zwinungo hu itea fhedzi arali misipha I tshi tatamuwa, ya kokodza mikala, ine ya ita uri marambo mavhili a ṱangane.
Hu na tshakha dzo fhambanaho dza ARTHRITIS. Hu na malwadze ane a fhira ḓana ane a nga vhanga vhulwadze ha arthritis.
RA ndi vhulwadze vhu sa fholi vhune vhu nga kwama muvhili woṱhe muthu a i pfa a songo takala. Tsumbadwadze khulwane ndi u zwimba, u tswukuluwa, u fhisa na vhuṱungu kha zwinungo. RA I anzela u vhonalesa kha zwinungo zwiṱuku zwa khando, zwanḓa na kha tshinungo tsha tshanḓa. Nga murahu vhu nga pfukela kha zwinungo zwihulwane khuavhavha, mahaḓa na magona. Musi vhulwadze ha RA vhu tshi khou ralo u nana u hula, zwinungo zwi nga holefhala zwa khwaṱha lune zwa si kone u khothea?
OA ndi vhulwadze vhune ha vhangwa nga u huea kana u vunḓea ha zwinungo kha magona, dzikhundu na minwe, kana nga u huvhala. Uvhu ndi vhulwadze ha zwinungo fhedzi, a vhu kwami muvhili woṱhe. Vhu kwama zwipiḓa zwoṱhe zwa zwinungo ha dovha ha vhanga vhuṱungu vhuhulwane na u khwaṱha ha misipha, nga murahu ha musi ho vha na mutambo wo itiwaho?
Gauthu ndi vhulwadze ha methabolikhi vhune muthu a bebiwa naho vhu sa ḓivhei uri vhu vhangiwa nga mini.
Arthritis I nga fara nnyi na nnyi. Dziṅwe tshaka dza arthritis dzi anzela u fara miraḓo ya muḽa ya muthu ane a vha na arthritis.
Arthritis I fara vhathu vhathu vhoṱhe, hu tshi katelwa na vhana.
Dziṅwe tshaka dza arthritis dzi anzela u fara vhafumakadzi nga maanḓa (tsumbo rheumatoid arthritis) hone hu uri dziṅwe dzi faresa vhanna (tsumbo, gauthu).
Secondary Osteoarithritis I wanalesa kha vhaswa, vhafumakadzi na vhanna, na hone I tshimbilelana na zwithu zwi no nga sa u kavhiwa nga zwitshili, mitambo kana tshiroma.
Osteoarithritis I wanalesa nga maanḓa kha vhathu vhahulwane.
Dzilafho a arthritis i o bva kha uri yo vhangiwa nga mini nahone i?
U fhungudza tshileme arali muthu o khwaṱhesa; u khwaṱhisa misipha nga u ita dzinyonyoloso; u sa nwa halwa na u sa a zwiṅwe zwiḽiwa. Musi vha na gauthu, vha songo a zwiḽiwa zwi no nga sa nama tswuku, nama ya nguluvhe, dzingowa, khovhe, tshipinitshi, nawa dzo omiswaho na dzilentili?
Tshumiso ya philazwinungo, thonga ya u tshimbila ngayo, dzikhiratshisi na zwiṅwe zwithu zwa u thusa u tshimbila zwi thusa vhaḓwe vhalwadze, fhedzi zwi ya nga uri ndi zwinungo zwifhio zwi no khou vhavha na uri tshinungo tshenetsho tshi vhavha u swika ngafhi.
analgesics (mishonga ya vhuṱungu) I nga shumiswa u dzikisa vhuṱungu.
Mishonga I si ya u fholisa u zwimba I si ya steroid (Non steroidal anti-inflammatory drugs) na yone I a thusa kha u fhungudza vhuṱungu, u khwaṱha na u zwimba ha zwinungo. Vha I shumise nga vhusedzi.
Mishonga ya u ita uri vhulwadze vhu vhe khwine (disease modifying drugs) I nga shumiswa u thivhela u dovholola ha vhuṱungu na u zwimba ha zwinungo. I nga shumiswa na kha dziṅwe tshakha dza arthritis dzi no nga sa rheumatoid arthritis.
Hu na mishonga ine ya vha hone arali tshivhangi tsha arthritis tshi tshi ḓivhea tsumbo.
Arali tshinungo tsha mulwadze tsha vha tsho no tshinyalesa, zwi nga kha i tea uri hu itwe muaro u itela u fhelisa vhuṱungu na u khwinisa kushumele kwa tshinungo. Tshiṅwe tshifhinga muaro u vha wo tea u itela u thivhela u tshinyalesa ha tshinungo?
Kha vha dalele senthara yavho ya tsini ya zwa mutakalo kana dokotela ane muḽa wavho wa mu shumisa. Tsha u thoma vha o tea u sedza arali tsumbadwadze dzi dza ARTHRITIS kana RHEUMATISM.?
<fn>ven_Article_National Language Services_MAGA A TSIRELEDZO.txt</fn>
Rine sa vhashumi vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Lushaka ro ṋetshedzwa mushumo wa u laula na u ṱhogomela tshomedzo dza muvhuso dzo fhambanaho.
U ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Gwama a Nnyi na Nnyi, thundu ya muvhuso i tea u hogomelwa/u tsireledzwa tshifhinga tshoṱhe, ngauralo ri tea u shumisa maga a ndaulo khathihi na maga o teaho a u thivhela ndozwo yadzo?
iwe a haya maga a ndaulo ndi u shumisa maga a tsireledzo a no nga sa u setsha bege dzoṱhe dza vhashumi, dzigoloi na mihwalo?
Mulayo wa Ndaulo ya u Dzhena kha Zwifhaṱo zwa Nnyi na Nnyi na Zwiendedzi, wa vhu 53 wa 1995 u tendela vhashumi vha zwa tsireledzo u shuma u ya nga khethekanyo 2(20) ya Mulayo wa vhu 53 wa 1985 (u fana na u setsha, u hanela u dzhena kana u bva, nz). [Vha khou humbelwa uri vha sedze nḓivhadzo dzashu dzo aniwaho kha zwifhaṱo zwashu]?
Vhashumi vha o ṋetshedzwa vhugudisi ha tsivhudzo nga ha tsireledzo nga a 4 na a 8 Tshimedzi 2004 u itela u vha ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo nga ha ṱhoḓea dza tsireledzo?
Ndi zwa vhukuma uri vhathu a vha takaleli nḓila ine tsireledzo ya tshimbidzwa ngayo. Naho zwo ralo, ri o livhuwa tshumisano ya vhashumi na u pfesesa havho. Vha songo tata u kwama Vho Van Rooyen arali hu na zwine vha sa zwi pfesese malugana na maga a tsireledzo na kuitele kwa hone?
<fn>ven_Article_National Language Services_MAGA A U THIVHELA NA.txt</fn>
Maga haya a u Thivhela na Ndangulo ya u Vhifha muvhilini ha Mugudiswa Zwikoloni o tea vhunga ri tshi khou vhilaedzwa nga u vhifha muvhilini ha vhagudiswa kha zwikolo zwa muvhuso. Muhasho wa Pfunzo wo dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli na ṱhuṱhuwedzo ya sisteme ya pfunzo malugana na izwi, kha tshitshavha nga u angaredza, na uri ndivho ya ḽiṅwalo heḽi ndi ya u bvisela khagala vhuimo malugana na u vhifha muvhilini ha vhagudiswa.
Ro ḓiimisela u ṋetshedza vhupo vhune vhagudiswa vha ḓivhadzwa nga vhuḓalo nga ha mafhungo a zwa mbebo na u vha na mafhungo ane a ḓo vha thusa kha u dzhia tsheo dzo teaho. Nṱha ha izwo, ri khou ṱoḓa u ḓivhadza vhagudiswa vha kwameaho nga ha pfanelo dzavho dza pfunzo, na u tikedza vhadededzi kha u langula mvelelo dza u vhifha muvhilini ha mugudiswa zwikoloni. Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha vhagudiswa zwikoloni zwa muvhuso a vha pfesesi zwine Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya amba zwone nga ha pfanelo dzavho dza mulayo na vhuḓifhinduleli,
Tsha u thoma, nga nṱha ha maga oṱhe, vhana vha tea u ṋewa mulaedza u pfalaho wa uri vha tea u ḓidzima kana u litsha u ita zwa vhudzekani. Hu na zwiitisi zwinzhi malugana na izwi, nga maanḓa khombo ya malwadze a pfukelaho nga kha vhudzekani, ho katelwa HIV na AIDS, na mvelelo dzi si dzavhuḓi dza u vhifha muvhilini kha vhumatshelo ha vhana vha vhasidzana. Malugana na izwi, hu fanela u dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini ha vhana vhaṱuku zwi kwamesa vhasidzana u fhira vhabebi vha vhatukana. Vhadededzi, vhabebi, vhaunḓi na tshitshavha vha fanela u tsivhudza vhagudiswa uri vha ṱutshele u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani tshifhinga tshi saathu swika.
U dzhenisa vhoṱhe vhasheli vha muledzhe vho teaho, na u shumisa maga haya na sisṱeme dzi re hone na madzangano. Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa vhabebi, vhagudiswa, vhadededzi, zwitshavha, madzangano a si a muvhuso (NGOs), Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS), na Muhasho wa Pfunzo, wa Mutakalo na wa Mveledziso ya Tshitshavha.
Maga o ḓitika nga miṱa kha nyimele ya u thivhela - u thivhela na u fhungudza u vhifha muvhilini, na HIV na maṅwe malwadze ane a pfukela nga kha vhudzekani - u itela u ṱuṱuwedza ngudo, mveledziso na kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi kha vhagudiswa. Naho zwo ralo, maga a sumbedza ndeme ya pfunzo ya zwa vhudzekani, mbakanyamushumo dza pfunzo dza HIV na AIDS, na pfunzo ya vha murole muthihi kha vhagudiswa. Naho zwo ralo, ho dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho hu nga kha ḓi bvelela, na uri maga a ḓo ṋetshedza nḓila kana maitele na milayo zwine zwa tea u tevhedzelwa musi vhagudiswa vho vhifha muvhilini.
Maga a khwaṱhisedzwa nga milayo mihulwane miraru ya Ndayotewa: ine ya vha pfanelo ya ndinganyiso, pfanelo ya pfunzo, na pfanelo dza ṅwana (ho katelwa na ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa). Maga a dzhiela nṱha mulayo na dziṅwe ṱhoḓea dzi kwamaho vhana na u vhifha muvhilini. A khou tikedzwa nga Phoḽisi ya Lushaka ya HIV / AIDS ya vhagudiswa na vhadededzi (Gazete ya Muvhuso ya vhu 20372 ya ḽa 10 Ṱhangule 1999), ine ya amba uri "hu na vhathu vhane vha vha kha ḽeveḽe ya nṱha ya u ita zwa vhudzekani kha tshigwada tsha vhagudiswa zwikoloni. Hezwi zwi ita uri hu vhe na u engedzea huhulwane ha khombo ya u pfukisela HIV zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na zwa vhugudisi. Nga nnḓa ha pfunzo ya vhudzekani, pfunzo ya zwikili zwa vhuḓifari havhuḓi na zwa kutshilele zwine zwa ṋetshedzwa, vhadededzi, vhabebi na vhaunḓi vha fanela u ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza vhana vhavho mikhwa yavhuḓi, pfunzo ya zwa vhudzekani, na tsivhudzo maelana na u ḓidzima zwa vhudzekani u swika tshifhinga tsha mbingano tshi tshi swika, na u fhulufhedzea kha vhafarisi vhavho vha matshelo".
Muhasho wa Pfunzo u tikedza nga maanḓa kana u khwaṱhisedza u ḓidzima ha zwa vhudzekani nga vhagudiswa. Mbekanyamushumo dzi khwaṱhisedzaho u ḓidzima, dzo livhiswaho kha vhoṱhe vhatukana na vhasidzana, dzi fanela u wanala kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso.
U ya nga Ndayotewa, Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe, na Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Khethululo i songo Teaho (wa vhu 4 wa 2000), vhana vha tshikolo vho vhifhaho muvhilini a vha nga ḓo khethululwa zwi songo tea.
Zwenezwo, nga Fulwana 2000, Khoro ya Minisiṱa dza Pfunzo yo bvisa tshitatamennde tshi sumbedzaho uri vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini a vho ngo tea u thathiwa zwikoloni.
Muhasho wa Pfunzo u lwela u vhona uri vhagudiswa, vhoṱhe vhasidzana na vhatukana, vha funzwa kana u gudiswa nga ha masiandoitwa kana mvelelo dza u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani, na u thusa vhaswa u dzhia tsheo dzine dza nga tsireledza mutakalo wavho na u tikedza tswikelelo dzavho kha zwivhuya zwa pfunzo.
U ita tsheo dzo teaho nga ha nyito dzine dza nga kwama mutakalo wavho wa matshelo na zwivhuya zwa pfunzo.
Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi fanela u ṋetshedzwa hut shi khou shumisanwa na dziNGO na maṅwe mazhendedzi, nahone dzi tea u ṋetshedza mafhungo na pfunzo ine ya fhaṱela kha nḓivho ya vhana, zwikili, dzindeme na vhuḓipfi kana vhuḓifari. Sa ḽiga ḽa u thivhela ho livhiswaho khaḽo, zwikolo zwi fanela u ṋetshedza tsivhudzo yo khetheaho na thikedzo kha vhana vho kwameaho/ vha re na dzithaidzo, vhane vha vha khomboni nga maanḓa.
Tshitatamannde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho ṋetshedza mbekanyamushumo dza Zwikili zwa Vhutshilo zwo fhelelaho kha Sia ḽa u Guda ḽa ṅgudo ya zwa vhutshilo, ine ya vha khombe-khombe u bva kha giredi R u swika kha 12. Pfunzo ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi mbekanyamushumo ine ya shumana na ṱhoho dzine dza kwama mugudiswa muṅwe na muṅwe na mudededzi.
U tambudza nga kha vhudzekani, ho katelwa na "u fara-farwa", khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu, vhudzekani na shaka, na u tshipa.
Musi dziṅwe dza ṱhoho hedzi dzi tshi nga konḓa u dzi funza nga ṅwambo wa mafhungo ane zwa tatisa u amba nga hao, ndi zwa ndeme uri hu lugiselwe kana u dzudzanya vhadededzi vho teaho u ita zwenezwo, na uri vho lugela/ u gudiswa u shumana na mafhungo a kwamaho vhagudiswa. Pfunzo ya vha murole muthihi sa nḓila kana kuitele i fanela u ombedzedzelwa na u dzheniswa kha mbekanyamushumo dziṅwe na dziṅwe dza u thusa, ho thoma ha vha na vhuṱanzi ha vhukoni sa nḓila kana ngona ya u shumana na zwithu zwenezwo nga nḓila i re khagala, na u shandukisa kuhumbulele na vhuḓifari ha vhathu. U bvelela hu tea u sumbedzwa kana u bviselwa khagala na u pembelelwa u itela u ṱuṱuwedza tshanduko ya kutshilele kwavhuḓi kha vhagudiswa.
U tikedza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi nga u vha tsumbo yavhuḓi, u ṱuṱuwedza vhagudiswa u dzhenelela kha mitambo na nyito dza mvelele, na u ṱuṱuwedza na tsivhudzo kha mvelelo dzavhuḓi dza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi.
Hune ha wanala uri maga a u thivhela ha thusi nga tshithu nahone ha wanala uri mugudi u vhifha muvhilini, sisteme ya pfunzo i a kombetshedzea uri i lange nyimele nga u sedzulusa madzangalelo avhuḓi a muthu a tshi vhambedzwa na a vhaṅwe vhagudi, vhagudisi, tshikolo na tshitshavha tshatsho. Ndivho ya iyi pulane ya ndangulo ndi ya u thusa na u tikedza mugudiswa o vhifhaho muvhilini, u sumbedza nḓila khotsi a ṅwana, arali na ene e mugudiswa, malugana na vhuḓifhinduleli hawe, na u thusa vhaṅwe vhagudiswa, miraḓo ya tshiṱafu na vhabebi vha kwamiwaho nga u vhifha muvhilini.
Tsha u thoma, nyimele iṅwe na iṅwe i ḓo shumaniwa nayo tshiphirini. Vhabebi kana vhaunḓi vha ḓo kwamiwa na u dzhenelela fhedzi nga murahu ha musi ho kwamiwa mugudiswa ane a khou kwamea, naho tshiphiri tshi sa nga ḓo vha tsho tea hune ha wanala uri mugudi kana vhaṅwe vha khomboni..
Nḓila ya u katela kha pfunzo i ṱalutshedza vhuḓiimiseli hashu kha u ṋetshedza vhagudiswa vhashu pfunzo vhe vha vha na zwikhukhulisi kha pfunzo dzavho kana vhane vha vha nazwo kana vhane vha vha khomboni nga mulandu wa u kundelwa ha pfunzo na sisteme ya vhugudisi u katela ṱhoḓea dza tshipentshela.
Milayo ya u tsivhudza ya u dzhenelela ha idzi ndangulo zwi fanela u vha phindulo yo teaho u itela u tsireledza madzangalelo a pfunzo a mugudiswa. Nyimele iṅwe na iṅwe i fanela u aseswa kana u sedzuluswa na u ṱoliwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Musi mugudiswa o vhifha muvhilini, hu themendelwa maitele a tevhelaho, maga a tevhelaho o khwaṱhisedzwa, na mishumo na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho ha vhagudiswa, vhagudisi, zwikolo na Mihasho ya Pfunzo ya vunḓu.
Mugudiswa o vhifhaho muvhilini, kana a vha na zwiitisi zwine zwa mu ita uri a vhone u nga o vhifha muvhilini, u fanela u ḓivhadza muṅwe tshikoloni, nga maanḓa mudededzi muhulwane o ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo. Mudededzi kana vhadededzi vho ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa na u langula maga aya, vho imela tshikolo. Mugudiswa ane a vha na vhuṱanzi ha uri muṅwe mugudiswa o vhifha muvhilini u fanela u ḓivhadza tshikolo nga u ṱavhanya.
Hune zwa konadzea, nahone nga u ṱavhanya, mugudiswa u fanela u rumelwa kiliniki kana sentharani ya zwa mutakalo nga tshikolo, na u ṋekedza tshikolo, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, muvhigo wa u sumbedza uri o ya henefho. Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u ṋea mugudi tsivhudzo /ngeletshedzo malugana na u thutha kana u fhelisa u vhifha muvhilini, na maṅwe mafhungo o teaho.
Mugudiswa u fanela u ḓivhadzwa uri a hu na vhaongi vha u bebisa vhana tshikoloni, na khombo dzine dzi nga vha hone dza mutakalo na vhuṱungu kha mme, ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa na tshitshavha tshoṱhe zwo vhangwaho nga u dzumba u vhifha muvhilini, kana arali ṅwana a tshi nga bebiwa tshikoloni. Mugudiswa (na khotsi, arali e mugudiswa) a nga humbela, kana a humbelwa uri a dzhie ḽivi ya u sa vha hone tshikoloni, ho katelwa na tshifhinga tsho teaho tsha u thasulula thaidzo dza phanḓa ha u bebiwa ha ṅwana na musi o no beba, na u thoma u ṱhogomela ṅwana, A hu na tshifhinga tsho no vhewaho tsha malugana na izwi, vhunga zwi tshi ḓo bva kha nyimele iṅwe na iṅwe. Naho zwo ralo, ndi muhumbulo wa Muhasho wa Pfunzo uri vhagudiswa sa vhabebi vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli nga vhuḓalo ha u vha vhabebi, na uri vho tea u ṋewa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili vha si ho tshikoloni malugana na izwi. A hu na mugudiswa a ane a ḓo dovha a ṱanganedzwa kha ṅwaha wonoyo muthihi we a ṱuwa ngawo tshikoloni nga mulandu wa u vhifha muvhilini.
Musi a saathu humela tshikoloni, mugudiswa u fanela u ṋetshedza muvhigo wa zwa dzilafho wa u sumbedza uri o lugela u vhuyelela kilasini. Mugudiswa u fanela u vhudziwa uri, musi ṅwana o no bebwa, pfanelo dza ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa dzi fanela u tsireledzwa, na uri u fanela u zwi sumbedza kha tshikolo uri ndugiselo dzo teaho dzo itwa malugana na u ṱhogomela na tsireledzo ya ṅwana,
Tshikolo tshi fanela u thivhela nyito iṅwe na iṅwe ine ya nga sumbedza khethululo i songo teaho kha mugudiswa o vhifhaho muvhilini. Naho zwo ralo mugudiswa o vhifhaho muvhilini u fanela u pfesesa uri miṅwe miraḓo ya tshitshavha tsha tshikolo vha nga si zwi ṱanganedze na u tikedza nyimele yavho nga mulandu wa ndeme ya sisiteme dzine vha tendelana nadzo.
Vhabebi na vhaunḓi a vho ngo tea u vhofhololwa kha vhuḓifhinduleli havho malugana na ṅwana wavho o vhifhaho muvhilini, na uri vha fanela u vha phanḓa kha u shumisana na tshikolo u tikedza na u ṱola mutakalo wa ṅwana wavho na mvelaphanḓa. Vhabebi na vhaunḓi vha fanela u vhona uri tshikolo tshi khou ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha nyimele ya ṅwana wavho, u khwaṱhisedza uri u ya ya kiliniki ya mutakalo, na uri mivhigo i khou iswa tshikoloni.
Vhabebi kana vhaunḓi vha fanela u dzhia maga a u vhona uri arali zwi tshi nga konadzea ṅwana wavho u wana mishumo ya kilasi na dziasaimenthe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine a vha e siho tshikoloni, na uri mishumo yoṱhe yo fhelaho na asaimenthe zwi fanela u humiselwa tshikoloni u lingiwa kana u sedzuluswa.
Zwikolo zwi fanela u ṱuṱuwedza vhagudiswa u isa phanḓa na pfunzo dzavho nga murahu na phanḓa ha musi vho no vha na ṅwana, Vhadededzi vha fanela u isa phanḓa u ṋetshedza thikedzo ya pfunzo kha mugudiswa, u swika hune vha kona, nga nḓila dziṅwe na dziṅwe dzine dza konadzea kha nyimele yeneyo yo ṋetshedzwaho.
Nṱha ha zwenezwo, zwikolo zwi fanela u vhona uri hu vhe na u pfesesa na u ṱhonifha malugana na u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho, na u vhona uri hu vha na nḓila dzo teaho dza u shumana na mbilaelo dza khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa hune ha nga vha hone.
U thutha fhulufhelo nga nḓila ya u vhaisa kana ya u haṱula.
Hune zwa konadzea, vhadededzi, musi vho no vhofholowa, vha fanela u ṋetshedzwa tsivhudzo kana ngeletshedzo nga ha u vha mme na u ṱhogomela ṅwana, Mudededzi wa Ngudo ya zwa Vhutshilo, mueletshedzi kana muraḓo wa tshiṱafu wa tshumelo ya zwa muhumbulo arali e hone, kana muṅwe muthu o teaho, u fanela u ṋetshedza mme, na khotsi, arali na ene e mugudiswa, ngeletshedzo kha mishumo na vhuḓifhinduleli havho sa vhabebi. Zwikolo zwi fanela u ḓivhadza Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano nga ha vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini, na uri hune zwa konadzea, vha thuse havha vhagudiswa kha u vha ṅwalisa uri vha wane magavhelo a vhana. Vha nga thusa vhagudiswa nga u vha rumela kha tshumelo ya thikedzo yo teaho, sa vhashumeli vha tshitshavha kana dziNGO dzine dza khou shuma kha tshitshavha.
Zwikolo zwi fanela u vha na vhuṱanzi uri rekhodo ya vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini i khou vhulungwa, na uri mivhigo i khou rumelwa kha zwiimiswa zwo teaho kha Muhasho wa Pfunzo wa vunḓu. Zwikolo zwi tea hafhu u khwaṱhisedza uri arali zwo ḓivhadzwa nga ha milandu ya u tshipa i no khou humbulelwa (hu tshi katelwa na u ita zwa vhudzekani na muthu ane a kha ḓi vha muṱuku), sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Milandu ya zwa Vhudzekani (Mulayo wa vhu 23 wa 1957), vha vhiga mulandu mapholisani.
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu i fanela u ṋetshedza tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe khophi ya aya Maga, na u vhona uri a tevhedzelwa. Vha fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri vhadededzi na vhalanguli vho gudiswa u shumana na khaedu nnzhi dza malugana na u vhifha muvhilini ha mugudiswa. Zwikolo zwi fanela u vhona uri vhabebi na vhone vha na nḓivho nga vhuḓalo ya malugana na aya maga.
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu yo humbelwa u vhona uri zwishumiswa zwa u ṱola zwi vhulunga tshivhalo tsha vho vhifhaho muvhilini tshikoloni, u itela u vhona uri maga aya a khou shuma zwavhuḓi u swika ngafhi na dziṅwe mbekanyamushumo dza u thusa. Mihasho i khou ṱuṱuwedzwa u kwamana na Mihasho ya Mutakalo na ya Mveledziso ya zwa Matshilisano u itela u vha na muongi wa phurofesheni kana mushumeli wa tshitshavha ane a ḓo ṋetshedza tshumelo kha zwigwada zwa zwikolo.
Maga haya o itelwa u khwaṱhisedza u tevhedzelwa ha mulayo une wa vhusa pfanelo dza ṅwana, na u ṋetshedza vhupo vhu konisaho vhana u ḓilugisela u vha mualuwa a re na vhuḓifhinduleli na u vha mubebi. Zwine zwa vha zwa ndemesa ndi zwa uri vhagudiswa vha funzwe u lenga u ḓidzhenisa kha nyito ya zwa vhudzekani u swikela vha tshi fhedza tshikolo.U ḓidzima zwi fanela u vha zwa ndeme kha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya u thusa kana ya u dzhenelela, na u ri vhagudiswa vha fanela u ḓivha uri u vhifha muvhilini zwi na masiandoitwa, ho katelwa na vhuḓifhinduleli ha u vha mubebi, na u tsireledza na u ṱuṱuwedza pfanelo dza ṅwana,
Hune u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho ha vha hone, hezwi zwi fanela u shumanwa nazwo u ya nga Maga, u tendela ṱhonifho na tshirunzi, na u isa phanḓa na pfunzo, ho katelwa na thikhedzo na tsivhudzo ya vhuḓifhinduleli vhune a fanela u vha naho.
Zwikolo na Mihasho zwi nga ṱoḓa u thoma "Komiti dza u ṱhogomela" u tikedza u shumiswa zwavhuḓi ha aya maga a u thusa kana a u dzhenelela, hu nga vha ngomu tshikoloni, kana a tshigwada tsha zwikolo. Hezwi zwi ḓo katela u ṱuṱuwedza, na tshumiso ya "ṱhingo dza u thusa" malugana na u vha rumela fhethu ho teaho na ngeletshedzo. Vhana vha ṱangana na mitsiko mihulwane, tshifhinga tshoṱhe nahone fhethu hoṱhe, na uri vha fanela u zwi ḓivha uri vha na thikhedzo u bva kha vhathu vha re na vhulondo, vhane vha nga kwamiwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Vhuimeleli vhu ḓo katela vhadededzi, miraḓo i bvaho kha thimu ya ndangulo ya tshikolo, vhagudiswa vhahulwane vha re na vhuḓifhinduleli, vhabebi, dzangano ḽa ndangulo ya tshikolo, vhashumi vha bvaho kha miṅwe Mihasho i nga ho sa Mutakalo na Mveledziso ya zwa Matshilisano, na miraḓo ya tshitshavha vha fhulufhedzeaho.
<fn>ven_Article_National Language Services_MAIMO A FHASISA A TSH.txt</fn>
Hu o bvelela mini?
Nga murahu ha tshigwevho kana kha?
Arali vha tshi o?
Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa ( Maimo a Fhasisa) ndi ḽiṅwalo a mafhungo e a bveledzwa hu tshi itelwa u ṱalutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe (Tshatha) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa. Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa, zwo itelwa u ḓea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi. Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi. Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo, a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a o vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha, nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo. Maimo a Fhasisa a Tshumelo a o vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho?
Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi ḓea vhuṱanzi khothe, vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi I fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi. Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone I tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho, na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela Ṱhoḓea: Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela, nga u vha ḓea mafhungo o teaho ane a o thusa u kombetshedza pfanelo dzavho?
Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwina. Tshipiḓa tsha 1 tshi ṋetshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo. Tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa o bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani. Tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa. Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa, vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa. Ndi kha iyi khethekanyo hune vha o vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo I wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa. Tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo. Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho I tshi o vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu?
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila I leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo. Zwiimiswa, mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi o lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na, sa tshipiḓa tsha u lavhelesa, aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone. Dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha i anḓadzwa.
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi, vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa, dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o alutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa?
Hu tshi itelwa Iḽi ḽiṅwalo, na u tshimbilelana na ṱhalutshedzo yo ṋetshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya Maanḓa (GA/Res/40/30), he Afrika Tshipembe a shela mulenzhe, mupondwa wa vhutshinyi u ṱalutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu, hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani, kha zwa ikonomi; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi. Ipfi mupondwa hune zwa vha zwo tea i dovha hafhu a katela shaka a tsini kana vhauniwa vha mupondwa onoyo. Muthu a nga kha i vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a ḓivhea, o valelwa, o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa?
Zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha tshitshavha kana murafho, muvhala, tshiimo tsha zwa mbeu, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996).
Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho, dzi?
Hu o bvelela mini?
1 Arali ho itwa vhutshinyi, u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi o ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi I shumane naho. Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u ṱoḓisisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa. Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi, muthu onoyo ha nga o gwevhiwa nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo, mapholisa vha o bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ḓea muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a o dzhia tsheo?
2 U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa, ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa o thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya o tevhela. Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa. Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u ṋetshedzwa, hune zwa vha zwo tea?
3 Musi muthu o vhonwa mulandu, mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a o ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu?
4 Mutshutshisi u o sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane?
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa.
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu.
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo a tshitshavha, a dzhia tsheo ya u thutha mulandu?
Mutshutshisi u o dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha i oa u shandukisa zwigwevho, zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu?
5 Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya, zwine zwa o ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea?
6 Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u o oa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe, u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi I itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho?
7 Phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu, u o dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muḽa wavho?
8 Mapholisa a o vha ḓivhadza arali vho tea u ya khothe sa ṱhanzi, Vhunzhi ha milandu I sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa, hone milandu mihulwanesa I tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane?
9 U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma, nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea. Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha o lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea?
10 Muofisi wa u ṱoḓisisa, mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u o vhona uri, nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa, vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa?
11 U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina. Vhane vha kwamea pholisa, mutshutshisi na vhashumi vha khothe vha o tikedza, vha vha lugisela na u vha ḓea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela?
12 Vha o ṋewa ḽiṅwalo a ndaela ḽine a bva khothe, ḽine a o vha ḓivhadza nga ha uri tsengo I o vha lini nahone ngafhi. Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo a ndaela ḽine a bva khothe, vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu o bvelela mini khothe. Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe, vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu, kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone, vhane vha o vha rumela kha muthu o teaho ane a o vha kwamanya na khothe?
13 Musi vha tshi swika khothe vha nga kha i wana maswayo a pfeseseaho a u vha sumbedza nḓila, Arali hu si na maswayo nahone vha sa ḓivhi uri khothe I ngafhi, vha nga vhudzisa kha Desike a Ngeletshedzo/Mafhungo/Thuso u wanisisa uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha o thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe. Vha nga kha i kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele. Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u o vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshi ngafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi,
14 Mutshutshisi u o lingedza uri vha vhidziwe u ḓea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona. Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u o vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ḓea vhuṱanzi arali zwo tea. Naho zwo ralo, tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga. Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga. Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi o lenga u swika kana arali vha sa o kona u a khothe nga Ḓuvha a tsengo?
15 Arali vho tea u ḓea vhuṱanzi, huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe. Nga murahu ha u ḓea vhuṱanzi, vha o vhudzwa uri vha ṱuwe. Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa?
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele, vha nga ḓea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television system) (izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa, vha vha vha kha Iṅwe rumu).
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, nahone muofisi mulanguli (ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muhaṱuli) a tshi vhona u nga u ḓea vhuṱanzi tsengoni hu o vha vhangela mutsiko u songo teaho, vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ḓea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini I re fhethu ho dzumbamaho?
Arali vha tshi tea u ḓea vhuṱanzi khothe, tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera (fhethu ho dzumbamaho).
17 Vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu. Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa. Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu, o wanala a si na mulandu.
18 Mutshutshisi u o vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho. Muḓologi u o ṋetshedzwa arali zwo tea. Muhwelelwa u o ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso, u ḓea vhuṱanzi na u vhidza Dziṱhanzi; Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela, zwigwada zwi o ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo I tshi ṋewa.
Nga murahu ha tshigwevho/kha.
19 Arali muhwelelwa o gwevhiwa (o vhonwa mulandu), vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ḓea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha o ṋetshedzwa. Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho (uri tshi vhe tshihulwane) kana ya u tshi fhungudza (uri tshi vhe tshiṱuku). Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma, mafhungo eneo a o tea u ḓivhadzwa khothe. Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga oa ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo. Arali khothe ya ṋetshedza ndiliso, a I dzhiiwi sa tshigwevho, ndiliso I nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa. Khothe I nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana I tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele, hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ḓea ndiliso. Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea?
20 Phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa, muofisi mulanguli, mutshutshisi kana mupileli a nga kha i ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha i lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa. Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone. Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa, kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ḓee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho?
21 Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku, vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo, ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho. Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphili kha tshigwevho kha khothe ine I nga thetshelesa dziaphili.
22 Muhwelelwa a nga ita aphili kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa. Arali aphili yo failiwa, vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma, kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo, uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu, tsumbo, Ḓuvha o vhewaho a u thetsheleswa ha aphili, arali muaphili o ṋetshedzwa beiḽi, na mvelelo dza aphili?
23 Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea, pholisa, mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha o vha ḓea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa. Vha o vha thusa nga hune vha nga kona?
24 Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u o vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo. Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa, Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u o ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa?
25 Vha nga humbelwa uri vha ye tsengoni dza Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole (Correctional Supervision and Parole Board (the Parole Board) hearings). Arali vha tshi oa u ya vha o ḓivhadzwa nga ha Ḓuvha a tsengo nahone Bodo I o dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole?
26 Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole, Bodo ya parole I o vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa, arali hu zwine vha funa zwone?
27 Arali, nga murahu ha u vhofhololwa nga parole, muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha, kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe, a nga kha i fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala?
Arali vha tshi o?
28 Mihasho ya muvhuso I re na tshivhalo I o vha ṋetshedza thuso. Mapholisa vha o vha thusa hune ha vha hu na thaidzo; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso (dziNGO na dziCBO) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha, nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi; nga u vhulunga vhuṱanzi, na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi?
29 Arali hu kha i vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho, muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi;
30 Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaḓwe vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha o ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito, arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe?
31 Vhashumela mutakalo vha o khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho, sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa?
32 Muhasho wa zwa Mvelele u o vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi, dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo?
1.1 Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha o vha fara zwavhuḓi na u ṱhonifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho, na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu.
Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani, vha nga lavhelela uri?
1.2 vhutshinyi vhu?
1.3 arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa, vha o fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona?
1.4 hu o dzhiiwa maga ane a?
1.5 pholisa i?
1.7 arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani, vha?
1.8 vha o vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa, arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa, vha nga humbela mu?
1.9 vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa a mbeu I no fana na yavho?
1.10 u o khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho?
1.12 u o vha vhidza uri vha e vha ḓee vhuṱanzi nga u ṱavhanya, nahone arali hu na u lenga, mutshutshisi o faraho mulandu wavho u?
1.14 muṅwe wa vhashumi vha khothe u o vha ḓivhadza uri vha tea u badelwa tshelede ya u tshimbila vha tshi ya khothe na dziṅwe tshinyalelo dza tshifhinga tshe vha tshi fhedza khothe vha tshi khou ḓea vhuṱanzi; nahone vha o vha ḓea mafhungo malugana na u ita mbilo dza tshinyalelo dzenedzo kana u vha thusa malugana na zwenezwo?
Vhashumi vha khothe?
1.19 vha o vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana ṱhanzi dzawe, arali dzi hone nahone arali vho humbela?
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano na vhathu vhane vha takalela u thusa?
1.20 arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo, nyambedzano I o vha tshiphiri nahone vha?
1.21 a vha nga o litshiwa uri vha lwe na mulandu nga vhone vhane. Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani, muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u?
1.22 arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani, mapholisa vha o humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi, ngauralo vha o tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ḓee zwiṅwe zwiambaro?
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumeli vha zwa mutakalo?
1.24 vha o eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo I?
1.25 vha o humbela uri vha ḓee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho, fhedzi vha o ḓivhadzwa uri vha nga kha i hana u lingiwa kana u ṋetshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo, fhedzi vha?
1.26 kha milandu ya zwa vhudzekani, arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea, anga ya mbeu I no fana na yeneyo I?
1.28 vha o alafhiwa nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze?
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi?
1.29 Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole, Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u?
1.31 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole, hu o lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo?
Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso ya mulandu wavho, vha nga lavhelela zwi tevhelaho?
2.1 a. pholisa i o dzhia tshitatamennde a dovha?
b. arali vha sa koni u vhala, vha tea u ḓivhadza pholisa, uri i kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u gan?
c. arali hu na muologi nahone vha tshi tama uri tshitatamennde tshavho tshi vhaliwe nga luambo lune vha lu pfesesa phanḓa ha musi vha tshi tshi khwaṱhisedza nga tsaino kana nga u ganisa gunwe, muologi hu o vha ene ane a ita uyu mushumo?
2.2 Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela, vha?
2.3 Vha o ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ṱalutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa oiwa nga vhone zwi?
2.5 Pholisa i o humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo. Izwi zwoṱhe zwi?
2.7 Vha o humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu, arali a sa o ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha?
Mutshutshisi u o?
2.8 Hu tshi katelwa na zwiṅwe, dzhiela nṱha zwine vha o?
2.9 Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi, tsumbo, a uri muhwelelwa u khou khakhisa vhuṱanzi kana dziṱhanzi, kana uri muhwelelwa u khou shushedza muḽa wavho, kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa, na uri, arali zwo tea, mutshutshisi u o vha humbela uri vha?
2.11 Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muḽa wavho. Kha iyi nyambedzano, vha o ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo e vha i wana nga mulandu wa vhutshinyi. Mutshutshisi u o dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku, Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muḽa wavho dzi o bviselwa khagala khothe kana vha?
2.12 Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana, u o vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho. Arali zwo tea mutshutshisi u o vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo I tshi thoma?
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha o?
2.13 Arali zwo tea, vha?
2.14 U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea.
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha o?
2.15 Arali khothe (madzhisiaraa kana mutshutshisi) I tshi vha humbela uri vha ite ngauralo, vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ḓea one?
Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi?
2.16 Vha o vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u o vha ḓivhadza nga ha tshifhinga, Ḓuvha na fhethu hune tsengo ya?
2.17 Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole, vha o vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho.
Arali vhutshinyi ho vhigiwa, vha nga lavhelela pholisa u vha ḓivhadza nga ha?
b. Uri naa vha tea u ya kha phareidi ya u nanga muhwelelwa na ḓuvha.
e. Mvelelo dza tsengo dza beiḽi uri naa muhwelelwa ane a khou humbulelwa u?
h. Uri na vha?
k. Uri naa muhwelelwa o aphila naa malugana na tshigwevho na mvelelo dza aphiḽi,
Vhashumi vha khothe vha nga?
3.6 Khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi o laedza hune rumu ya khothe ya vha hone. Hune zwa vha hone, Desike a Thuso/Ngeletshedzo/Mafhungo i o vha ḓivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu o thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe?
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u o?
3.7 ḓivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya?
3.8 Vha ḓivhadza arali Mulangi wa Vhutshitshisi ha Nnyi na nnyi o dzhia tsheo ya u sa tshutshisa mulandu; lune vha nga fheleledza vho o?
3.9 Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele/kuitele kwa khothe na, arali hu na u lenga, u?
3.10 Arali zwi tshi ṱoḓea, vha?
3.11 Vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi, nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi, nahone ndi?
Vhatikedzi vha vhapondwa kana vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha o?
Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a?
3.18 Vha ḓee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa?
3.20 ḓivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na ṱhingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone.
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha o?
3.21 Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho.
Arali mutshinyi o valelwa dzhele, Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u?
3.22 Vha ḓivhadza arali mutshinyi a tshi?
3.25 Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole, Mudzulatshidulo u?
3.26 Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa.
Musi vhutshinyi ho vhigwa mapholisani?
u shushedzwa havho hu?
hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa, vha?
arali vha iswa kha Mbekanyamushumo, vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano. Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a?
Arali vha sa tevhedzela iyi thendelano vha o vha vha tshi khou?
Hu nga kha?
musi vho ṱanganedzwa kha Mbekanyamushumo, vha o vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a I nga?
nga murahu ha musi vho ḓea vhuṱanzi, vha o ṋewa nḓivhadzo ya u vha ḓivhadza uri vha?
vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi o?
4.2 Arali vha sa o?
4.3 Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u?
4.4 Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muḽani, na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphiḽa;
Pholisa i o mbo i ṱavhanya a fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza Muḽani, wa vhu 116 wa 1998?
Mutshutshisi u o?
4.5 Vha ḓivhadza, arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo, vha nga kha i si tendelwe u vha hone tsengoni, nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe, kana hune ṱhanzi ya vha I na miṅwaha ya 18, a vha nga?
4.6 Vha ḓivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u gan?
4.7 Hune zwa vha zwo tea, vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a ganisa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina a ṱhanzi, u na mulandu, nahone u o tshutshisiwa kana u sengisiwa?
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha o?
4.8 dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhone na muḽa wavho vha a tsireledzwa khomboni.
Vhashumi vha zwa mutakalo vha?
4.9 vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa.
4.10 arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa, Tshumelo ya zwa Vhululamisi I?
4.11 kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani, Bodo ya Parole I nga dzhenisa miṅwe milayo kha ya parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa.
Vha nga lavhelela uri pholisa i o vha thusa?
5.7 Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi.
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela zwi tevhelaho?
5.8 Mutshutshisi u o imelela mulandu wa khothe nahone u o dzhiela nṱha zwine vha zwi o?
5.9 Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu, nga maanḓa arali vha tshi o?
5.10 Vha o ṋetshedzwa vhaologi, nahone hune zwa vha zwo tea, vhathu vho holefhalaho vha?
5.11 Vhathu vho holefhalaho vha?
5.12 Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani I?
5.13 Mutshutshisi na pholisa vha?
5.14 Muofisi mulanguli u?
5.15 muofisi mulanguli u?
5.16 muofisi mulanguli a nga, arali mukonanyi o tholiwa, vha laela uri vha ḓee vhuṱanzi fhethu huṅwe na huṅwe hune?
a. ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha o?
c. khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a o kona u vhona na u thetshelesa kana hu tshi khou shumiswa iekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa?
5.17 Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u ḓithusa I?
5.18 Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television (CCTV)) I tshi o shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo, mutshutshisi u o ṱalutshedza uri I shuma hani kana hune zwa konadzea u o tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phanḓa ha musi tsengo I tshi thoma?
Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano, hune zwa konadzea na hune vha vha hone?
5.20 vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha?
5.21 u ṋetshedza.
b. thuso arali vha na tsumbadwadze?
c. ṱhalutshedzo ya kuitele kune kwa?
f. tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo, nga maanḓa hune tshumelo dzine dza vha hone dza angaredza na Thikhedzo ya Khothe?
ii. u vha ṱalutshedza uri hu o bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha?
iii. u vha ṱalutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha o vha vhe khothe na uri mushumo wavho u?
iv. u vha lugisela u ḓea vhuṱanzi khothe na u ṱuṱuwedza vhukwamani na mutshutshisi.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhaofisi vha Tshumelo dza zwa Vhululamisi?
5.23 arali zwo tea, vha o ṋewa mu?
5.24 arali ho itwa khumbelo, vha?
5.25 arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea, tsumbo, arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha oa thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole, vha o rumelwa kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo?
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u o khwaṱhisedza uri?
5.26 hune zwa vha zwo tea, vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni.
Ndiliso I amba tshelede ine vha I ṋewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu (hu tshi katelwa na tshelede) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi. Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo?
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri?
6.1 mutshutshisi na pholisa, hune zwa vha zwo tea, vha o vha ḓivhadza uri vha nga kha i a khothe nga ḓuvha.
6.3 Mutshutshisi u o ḓivhadza vhone nahone muṅwaleli wa khothe u?
6.4 Muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi, hune zwa vha zwo tea, u o vha ḓivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa, khothe I?
6.5 Mutshutshisi u?
6.6 Mutshutshisi kana muofisi mulanguli (madzhisiaraa kana muhaṱuli) u?
6.7 Muofisi mulanguli u o vha ḓivhadza, arali ndifho I tshi o ṋetshedzwa vhone, vha nga I ṱanganedza kana vha I hana nga u tou ṅwala hu sa athu fhela maḓuvha a furathi (60), arali vha ita ngauralo, vha o tea u vhuisela murahu tshelede ye vha I badelwa kha muredzhisi?
6.8 Muofisi mulanguli u o vha ḓivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi (60), a vha nga?
6.9 Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha I shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi, vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha o tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo?
U wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu zwi amba uri, nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo, khothe I laela muhwelelwa uri a vha ḓee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni, u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi?
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri mutshutshisi a?
7.1 Vha ḓivhadze uri hune zwa vha zwo tea vha nga humbela mutshinyi a vhuisele thundu khavho, muḽa wavho na vhaun?
7.3 Vha ḓivhadza uri khumbelo yavho malugana na izwi I nga kombetshedzwa nga khothe nahone hune zwa vha zwo tea, vha o tendelwa u rumela khumbelo yeneyo khothe?
Mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha, fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo. Arali zwa ralo, mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi zwi oa u ḓivha uri ho bvelela mini?
1 Vha nga vhilaela nga ha pholisa, pholisi ya tshumelo ya tshipholisa, kuitele, nga u ṅwalela kha Khomishinari wa Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho.
2 Arali mbilaelo yavho I nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi I mapholisani, vha nga kha i tea u wana ndiliso. Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa Tshiṱitshi, kana arali vha songo fushea, vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia ḽeneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo. Arali mbilo yavho I sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi?
3 Arali mbilo yavho I songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi I nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, vhe vha kundwa u ita mishumo yavho.
4 Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo I nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo. Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo. Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila I fushaho, vha nga ṅwalela Mutshutshisi Muhulwane kha sia ḽeneḽo. Ene u o ita tsedzuluso nga ene muṋe. Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila I fushaho hafhu, vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi?
5 Arali ha i dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila I fushaho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi I nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, u ya nga mulayo, I nga kha i si ṱoḓisise tsheo dza khothe?
6 Arali mbilaelo yavho I nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Khothe dza Tshiṱiriki. Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo.
7 Arali vha songo fushea nga phindulo yahoho ya Tshiṱiriki, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo.
8 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama khothe ya dzingu, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo.
9 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama muhaṱuli muhulwane wa khothe, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane.
10 Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga ṅwalela Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho I tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo I tshi kwama khothe khulwane. Arali vha tshi kha i vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi?
11 Arali mbilaelo I tshi kwama mushumi wa khothe, tsumbo, vhomabalane kana vhaologi, vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona. Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe, vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala?
12 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo. Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya Vunḓu, khathihi na Ofisi ya Lushaka.
13 Arali vha kha i vha vha songo fushea nga phindulo ye vha I ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso, vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi?
14 Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi, vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa. Arali mbilaelo I songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone.
15 Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi, vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa vunḓu. Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo, vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho I no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe, uri I ṱoḓisise aya mafhungo.
16 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo, vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo. Arali mbilaelo I tshi kwama ṱhoho ya tshikolo, vha nga kwama Tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu.
17 Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo.
18 Arali vha tshi kha i vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka?
19 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama muofisi wa vhululamisi, vha nga ṅwalela Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa. Musi o wana mbilaelo yavho, Khomishinari u o I rumela kha ofisi yo teaho uri I sedzuluswe?
20 Arali vha vha vha kha?
f. Muimeleli we vha tou ḓinangela ane a?
Arali vha tshi o?
Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa, nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, Mutakalo, khathihi na Dzangano a Vhutshutshisi a Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisiaraa na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro?
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Dzangano a Lushaka?
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
Nomboro ya Luṱingo:
Nomboro ya Fekisi.
<fn>ven_Article_National Language Services_MAITELE A U MUENGEDZO.txt</fn>
kha Thendelano ya mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango atsho ane a vha Miraḓo, kha iwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, kha i?
ine ya o vha i tshi khou vhidzwa u pfi Mashango ane a vha Miraḓo, yo imelwa nga Khoro ya Mbumbano ya Yuropa, na Tshitshavha tsha Yuropa, tshine tsha o vha tshi khou vhidzwa u pfi Tshitshavha?
riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, dzine dzoṱhe dza o vha dzi tshi khou vhidzwa u pfi madzangano ane a kha i vhumbiwa?
HU TSHI HUMBULWA thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango atsho ane a vha miraḓo, kha iwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, kha iwe sia, ine ya o vha i tshi kho vhidzwa u pfi TDCA?
Ye ya vha yo sainiwa Pretoria nga a 11 Tshimedzi 1999 ya thoma u shuma nga?
HU TSHI HUMBULWA mulanga malugana na u ṱanganedzwa ha Riphabuḽiki ya Czech, Riphabuḽiki ya Estonia, Riphabuḽiki ya Cyprus, Riphabuḽiki ya Hungary, Riphabuḽiki ya Latvia, Riphabuḽiki ya Lithuania, Riphabuḽiki ya Malta, Riphabuḽiki ya Poland, Riphabuḽiki ya Slovenia na Riphabuḽiki ya Slovak (une wa o vha u tshi khou vhidzwa u pfi ndi mulanga wa u ṱanganedza), yo sainiwaho Athens nga?
HO SEDZWA u ṱanganedzwa ha Mashango ane a vha Miraḓo Miswa a fumi kha Mbumbano ya Yuropa nga?
HO SEDZWA uri, u bvela phanḓa ha Athiki?
Nzudzanyululo kha ḽiṅwalo a TDCA hu tshi katelwa na Dzi?
Riphabuḽiki ya Czech, Riphabuḽiki ya Estonia, Riphabuḽiki ya Cyprus, Riphabuḽiki ya Hungary, Riphabuḽiki ya Latvia, Riphabuḽiki ya Lithuania, Riphabuḽiki ya Malta, Riphabuḽiki ya Poland, Riphabuḽiki ya Slovenia na Riphabuḽiki ya Slovak (ane a o vha a tshi khou vhidzwa u pfi Mashango ane a vha a Miraḓo Miswa) a o vha zwipiḓa kha Thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango ayo a Miraḓo, kha iwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha iwe sia, yo sainiwaho Pretoria nga a 11 Tshimedzi 1999, nahone i fanela u tevhedza na u ḓivha, zwo ṅwalwaho kha Thendelano, u fana na maṅwe Mashango ane a vha Miraḓo ya Tshitshavha khathihi na Dzihumetshedzo, Maitele na Milevho yo ṱumetshedzwaho henefha?
Nyambo na tshivhalo tsha Athiki?
Hei Thendelano yo ṅwaliwa khathihi na u kopiwa nga nyambo dza Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, Finnish, French, German, Greek, Hungarian, Italian, Latvian, Lithuanian, Maltese, Polish, Portuguese, Slovenian, Slovak, Spanish na Swedish na nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe nga nnḓa ha Tshiisimane, dzine dza vha Tshibeli, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenḓa, Xitsonga, Tshivhuru, Tshindevhele, Tshithoza na Tshizulu, luṅwe na luṅwe lwa hedzi nyambo lu na ndeme i linganaho.
Kha mutevhe wa vhu 6 wa ṱhumetshedzo ya vhu IV kha TDCA, mikovhe ya mbadelo ya mutshelo wo dzudzanywaho nga mukatelo na mutshelo wo dzudzanywaho wo ṱanganyiswaho nga mukatelo u fanela u engedzwa nga thoni dza 1 225 na thoni dza 340, nga ndivhano.
ṱhanziela dza Zwigwada EUR.1 dzo ṋetshedzwaho nga ndivhano dzi fanela u tendelwa nga ḽithihi.
Khophi yo ṋetshedzwaho nga hei nḓila i fanela u tendelwa nga iwe?
tsaino ya muvhambadzelaseli; u ḓadzisa afho, dzina a muthu ane a khou saina mulevho?
musi mulevho wa tsumbathengo u tshi itwa nga muvhambadzelaseli o tendelwaho kha athikii ya vhu 20 ya maitele, nomboro ya thendelo ya muvhambadzelaseli i fanela u ṅwalwa kha hetshi tshikhala. Musi mulevho wa tsumbathengo u songo itwa, maipfi a re kha zwitangi a o siwa kana ha siwa tshikhala tshi si na tshithu?
vhubvo ha zwibveledzwa vhu fanela u sumbedzwa. Musi mulevho wa tsumbathengo u tshi yelana tshoṱhe kana nyana na zwibveledzwa zwine zwa bva Ceuta na Melilla zwine zwa khou ambiwa kha Athikii ya vhu 36 ya maitele, muvhambadzelaseli u fanela u zwi bvisela khagala kha ḽiṅwalo ḽine mulevho wa khou itwa khaḽo nga tshiga tsha: CM?
Hedzi tsumbedzo dzi nga i litshiwa arali mafhungo a hone a hone kha ḽiṅwalo ḽone ḽine.
Kha vha sedze Athikii ya vhu 19(5) ya Maitele. Hune muvhambadzelaseli a sa fanele u saina, thendelo ya u saina i amba uri thendelo ya u ṅwalwa ha dzina a muṅwe muthu o tendelwaho u saina?
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe i amba zwauri i nga si ite mbilo, khumbelo kana u shandukisa iṅwe ya thendelo kha GATT 1994 Athikii dza XXIV.6 na XXVIII malugana na u aluwa hohu ha Tshitshavha. U swikela mafheleloni a Fulwana 2004, Tshitshavha tshi o vha tsho ḓiimisela u vha na vhukwamani nga Athikii ya 22.2 ya TDCA?
Makumedzwa Thendelano a o shumiswa kha ndaka yo vhambadzelwaho seli i tshi bva Afurika Tshipembe i tshi ya kha Mashango ane a vha Miraḓo Miswa kana i tshi bva kha Mashango ane a vha Miraḓo Miswa i tshi ya Afurika Tshipembe, zwine zwa tevhedza makumedzwa a Maitele a 1 a TDCA ane nga Ḓuvha a u ṱanganedza a vha a tshi khou enda kana o vhulungwa lwa tshifhinga nyana, kha mbulungelo kana kha vhupo vhu sa shumiswi Afurika Tshipembe kana kha Shango ḓiswa a muraḓo.
Kufarelwe kwavhuḓi ku o ṋewa kha nyimele dzo raloho, tenda ha vha na thendelo ya shango ḽine a khou una, hu saathu u fhela miṅwedzi miṋa u bva Ḓuvha a u ṱanganedzwa, ṱhanziela ya vhubvo yo ṋewaho nga vhulangi vhune ha fha thendelo ya shango ḽine a khou vhambadzelaseli?
Kha ṅwaha wa 2004, nyengedzo kha volumu dza mikovhe ya mbadelo dzi re hone dzi fanela u rekanyiwa sa pro rata ya volumu dza mutheo, hu tshi khou dzhielwa nzhele tshipiḓa tsha tshifhinga tsho fhelaho phanḓa ha 1 Shundunthule 2004.
Haya Maitele a o vha tshipiḓa tsha Thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango ane a vha Miraḓo, kha iwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, kha iwe sia?
Haya Maitele a o tendelwa nga Tshitshavha, nga Khoro ya Dzangano a Yuropa o imela Mashango ane a vha Miraḓo, na nga Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga maitele ayo yone iṋe.
Masia aya a o ḓivhadzana nga ha tswikelelo dza maitele ane a yelana o ambiwaho kha phara yo fhiraho. Zwishumiswa zwa u tendela zwi o vhulungwa kha Vhuṅwaleli Dzheneraa ha Khoro ya Dzangano a Yuropa?
Haya Maitele a o thoma u shuma nga Ḓuvha a u thoma a ṅwedzi wa u thoma u bva Ḓuvha ḽine ha o vhulungwa tshishumiswa tsha u fhedzisela tsha u tendela?
Naho hu na phara ya 1, masia o tendelana uri, ho lindelwa u fhela ha maitele a u thoma u shumisa maitele, a o thoma u shuma zwenezwo nga a 1 Shundunthule 2004?
Haya Maitele a khou ṅwalwa na nga nyambo dza tshiofisi dza Masia a re kha Thendelano sa zwo ṅwalwaho kha mutevhe kha Athikii ya vhu 2, iwe na iwe a haya maṅwalo i na ndeme i linganaho?
<fn>ven_Article_National Language Services_MAITELE ANE A NGA TEV.txt</fn>
Afrika Tshipembe ḽi na zounu dza kilima dzo fhambanaho dzine dza ita uri hu vhe na u fhambana kha u bveledziswa ha zwa vhulimi. Nga u angaredza, iḽi shango ḽo oma, fhedzi a ḽo ngo tou oma tshoṱhe vhunga ḽi tshi wana mvula ya 500mm nga ṅwaha ḽi tshi vhambedzwa na ine ya waniwa kha dzhango ḽoṱhe nga ṅwaha ya 800mm. U fhambana ha kilima ndi tshithu tsha tsiko, fhedzi ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa uri kha sentshari yo fhiraho ho vha na u engedzea ha gese ya greenhouse zwi tshi khou itiswa nga nyito dza vhathu dzi no nga sa indasiṱiri, u rema miri, nz. Mawanwa a ṱhoḓisiso nga ha u fhambana ha kilima kha Tshipembe ha Afrika a khou sumbedzisa uri muya ("mean air") kha ḽa Afrika Tshipembe u ḓo engedzea nga 1,5 degree Celsius kha sentshari i ḓaho. Izwi zwi khombo kha mveledziso ine ya khou bvela phanḓa, zwi dovha hafhu zwa kwama na mutakalo wa vhathu, ikonomi ya shango ḽoṱhe na nyimele ya mupo vhunga zwi tshi amba uri hu ḓo vha na nyimele dza mutsho dzi si dzavhuḓi dzi no nga sa magomelelo na miḓalo na zwiṅwe-vho.
Afrika Tshipembe ḽo khethekanywa nga zwifhinga zwiraru zwa mvula: mvula dza vhuriha kha Tshipembe Vhukovhela, sia ḽine mvula ya na ṅwaha woṱhe kha Phendelashango ya Tshipembe na mvula ya tshilimo kha shango ḽo salaho. Mvula i khou fhungudzea u bva kha zwipiḓa zwa shango zwa vhubvaḓuvha na vhukovhela ha shango. Mvula ya Afrika Tshipembe i dzulela u shanduka nahone i ita uri shango ḽi songo vha na zwibveledzwa zwinzhi zwa vhulimi.
Vhulimi vhu katela nyito dzoṱhe dza ikonomi u bva kha zwa vhubulasi u swika kha u inga ndeme, nahone ndi sekithara ya ndeme kha ikonomi ya Afrika Tshipembe naho i sa tou vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwibveledzwa zwa tshiṱangani nga vhuḓalo (GDP). Vhashumi vha bulasini, vhalimi na miṱa yavho na vhone vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo na malamba avho kha zwiḽiwa na dzitshumelo, kana musi vha tshi renga mbeu uri vha kone u bveledza zwiliṅwa. Nga iyi nḓila vhulimi vhu vha sekithara ine ya vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha nyaluwo na mveledziso. Nyimele dzi si dzavhuḓi dza mutsho na kilima zwi ḓo tshinyadza zwiliṅwa nga maḓi ane a ḓo vha o ḓalesa mavuni na u oma ha mavu tshifhinga tshoṱhe zwi sumbedza uri vhukati ha zwiṅwe zwiwo uri zwi ḓo konḓa uri vha kane zwibveledzwa kana zwiliṅwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ḓo amba thambulo kana vhushai ha vhathu vhane vha tshila nga zwa vhulimi.
Gomelelo ḽine Tshipembe ha Afrika ḽa vha naho u bva nga 2002 ndi tsumbo ya zwine zwi nga vhangwa nga u shanduka ha kilima kha miṅwaha i ḓaho, nahone zwi nga amba uri hu ḓo bveledzwa zwiliṅwa zwiṱuku. Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo (Mulayo wa vhu 57 wa 2002) na wone u ṱuṱuwedza uri hu vhe na u khwaṱhisedzwa na u ombedzelwa kha u thivhela na u fhungudzwa ha zwiwo nga u shumisa mafhungo a mutsho na kilima na zwiṅwe.
ADRM i khou ṋetshedza vhueletshedzi ha ṅwedzi nga ṅwedzi vhune ha vha na maitele ane a ḓo shumiswa nga vhalimi kha nyimele dza zwino dza kilima. Hu ḓo waniwa uri aya maitele a tea u khwaṱhisedzwa na u bveledzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi uri a kone u pfeseswa nga vhashumi vhoṱhe,
Vha thivhele mavu u ita magwada nga u thivhela mitshini mihulwane u fhira vhukati ha masimu.
Vha songo gobelela fhasi-fhasi nga maanḓa mbeu ya mavhele ngauri i ḓo dzhia tshifhinga u mela u fhirisa i songo dzhenelelesaho mavuni.
Vha songo ṱavha kana u zwala mbeu i fanaho fhedzi, kha vha ṱanganyise, tsumbo, vha zwale mavhele na ṋawa kha tsimu nthihi.
Kha vha shumise tshifhinga tshithihi tsho ḓoweleaho tsha u zwala arali zwo tea nahone vha tevhelele khasho kana mvumbo ya mutsho na kilima tshifhinga tshoṱhe.
Vha songo shumisa zwiliṅwa zwiswa nahone zwi sa ḓivhei nahone vha songo shumisa tshomedzo dzi songo teaho.
Vha ṱavhe kana vha gobelele nṱha vhunga mbeu yo gobelelwaho fhasi i tshi melela nga fhasi ha mavu y ambo ḓi fa.
Vha songo shelesa manyoro tsini na mbeu vhunga i tshi nga swa.
Nga murahu ha musi yo mela, tshimela tshi ḓo bva maṱari. Uri vhele ḽi vhe ḽo vhina kana ḽo swika kha ḽiga ḽa u mela, ḽi tea u vha na maṱari maṋa u swika kha a fumirathi.
U shaea ha pfushi na maḓi afha hu nga si vhange tshinyalelo ya tshoṱhe, fhedzi naho zwo ralo, u mela ha malelebvudzi hu nga thithisea khathihi na mbeu nga nḓevhe nga nḓevhe.
Tshifhinga tsha u thoma nahone tsha ndeme tsha u vhea vhana ndi u bva malelebvudzi kha ṱhodzi ya nḓevhe ya vhele. Hafha hu ṱoḓea maḓi o linganaho, vhunga u shaea ha maḓi zwi tshi ḓo ḽengisa u wa ha muvula na u mela ha malelebvudzi zwa ita uri hu songo kaniwa tshithu.
Maga a Blister (ndi ḽiga ḽine thoro dza vha dzitshena dzi tshi vhonadza nga ngomu, soft dough na hard dough stages (ndi musi thoro dzo ita suko) na one ndi a ndeme kha maga a u vhea vhana. U shaea ha maḓi afha hu nga ita uri hu vhe na thoro dzi si dzavhuḓi na u sa kana tshithu.
Ḽiga ḽa full dent ḽi tevhela ḽiga ḽa hard dough nahone itshi ndi tshifhinga tshavhuḓi tsha u tshea furu. Hu tea u vha na murongwe wo linganaho, naho u shaea ha maḓi hu tshi nga ita uri hu kaniwe zwiṱuku na thoro dzi si dzavhuḓi,
U vhibva ndi ḽiga ḽa u fhedza ḽa u bveledza mavhele.
Mulimi u tea u lavhelesa murongwe une wa vha hone kha thoro u itela u thoma u kana musi mavhele o vhibva. Afha ndi musi murongwe kha thoro u fhasi ha 15%. Malwadze ane a tea u dzhielwa nṱha nga itshi tshifhinga ndi u sina ha tsinde kana mudzi na malwadze a mukope.
Nga u angaredza hu tea u shumiswa ndangulo ya zwikhokhonono yo ṱanganyiswaho kha tshifhinga tshoṱhe tsha u lima zwiliṅwa.
Ndangulo ya u thivhela: Iyi nḓila i shuma zwavhuḓi, fhedzi hu si hune malwadze a vha o tou hulela vhunga u sa nga shumi zwavhuḓi nahone i ita uri hu vhe na ndozwo khulwane.
Ndangulo ya ndimo: Iyi nḓila i katela u liṅwa ha mavu vhuria, u bvisa tshene, u nanga zwiliṅwa na u vhekanya kana u shandukisa zwifhinga zwa u lima kana u zwala.
Ndangulo ya tsiko kana ya mupo: izwo zwi bvelela musi maswina a mupo a tshi vhulaha zwikhokhonono. Izwi zwi nga thivhelwa nga u shumisa mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono ine ya sa ḓo vhulaha zwimela kana zwiliṅwa nahone ine ya vhulaha na zwiṅwe zwikhokhonono.
U bveledza miroho zwi ḓura nga maanḓa u fhirisa zwiṅwe zwiliṅwa. Zwiṅwe zwa zwiitisi zwenezwo ndi risiki ya makete une wa dzulela u shanduka na ṱhoḓea khulwane ya miroho, nḓisedzo ya khwaḽithi dzi fanaho kha makete. Tshiṅwe hafhu zwiliṅwa zwa miroho zwi ṱoḓesa maḓi, u bveledza maitele a u maketa ndi zwa ndeme malugana na u wana mbuelo kha u bveledza miroho, hu nga vha hu na gomelelo kana hu si na. Musi hu tshi khou lavhelelwa uri hu nga vha na gomelelo, ndi zwa ndeme uri hu vhe na vharengi na mavhengele a zwiliṅwa kana zwibveledzwa zwa gireidi ya fhasi. Vha tsitse mbadelo dza u kana, u paka na dza u maketa arali zwi tshi konadzea. Zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo zwi nga shumiswa kha khamphani dza u phurosesa miroho. Idzi nḓila a dzi tou vha nnzhi, fhedzi hu nga vha na khonadzeo ya thengiso. Vha kwame mavhengele a re na vhukoni hu tshee na tshifhinga malugana na u ita idzi ndugiselo.
Vha wane nomboro ya fhasisa ya kholomo dzine dzi nga tshila nga fhasi ha nyimele dzi si dzavhuḓi ḽi vhe ḽone sambi ḽavho ḽa ndeme.
Vha ṱhogomele kholomo dzavho dza tsadzi dzine dza kha ḓi vha ṱhukhu na zwifuwo zwavho zwa kale zwine zwa si tsha dzwala.
U netshedza zwiḽiwa zwo teaho na zwṅwe zwiḽiwa u itela u ṋetshedza pfushi dzo teaho vhunga pfulo nga tshifhinga tsha gomelelo kanzhisa i tshi vha i na pfushi dzi songo linganaho.
Vha shumise masalela a zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo sa zwiḽiwa kana furu nga tshifhinga tsha shishi. Afha vha ṱhogomele uri masalela eneo ha na mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono vhunga izwi zwi tshi nga thithisa mutakalo wa zwifuwo zwavho.
Vha shandukise nyito ya ndangulo ya zwifuwo u itela u katela zwimela zwine zwa navha kana zwa tanda kana u litshisa zwinamana u mama tshifhinga tshi sa athu swika, vha aluse zwifuwo zwiṱuku.
Nga zwifhinga zwi si zwavhuḓi, vha ise zwifuwo gammbani vha zwi ṋee zwiḽiwa.
Vha lange nzulatshinya na malwadze a zwifuwo tshifhinga tshoṱhe.
Vha lengise zwifhinga zwa vhudzekani ha zwifuwo nga zwifhinga zwa gomelelo.
Vha ṱahulele tshene kana miri i sili tshifhinga tshoṱhe.
Nga zwifhinga zwa gomelelo vha tea u wana nḓila ya u ṱhogomela zwifuwo zwavho.
Kha vha wane fulufulu ḽine ḽa ṱoḓiwa nga pfulo ine ya vha hone kana fulufulu ḽine ḽa vha hone kha furu yo vhulungwaho vha kone u thoma u ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa pfulo kana zwiḽiwa.
Vha ṋetshedze kholomo dziminerala dzo teaho "muno, khaḽisiamu, na phosphorus" ndi zwone zwa ndeme.
Fulufulu ndi tshone tshiḽiwa tsha fhasisa nga tshifhinga tsha gomelelo. Dzithoro, heyi, na zwibveledzwa zwine zwa bva kha zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga shumiswa u ṋetshedza fulufulu. Mulayo nga u angaredza a si u ṋetshedza zwiḽiwa zwine zwa fhira 2.5% ya tshileme tsha muvhili sa nyengedzedzo. U fhirisa afha zwi ḓo thithisa tsukanyo ya zwiḽiwa zwa furu.
Arali mvula ya na, vha ite uri kholomo dzi fule kha mafulo oṱhe nga hune zwi nga konadzea, nga maanḓa hune ha vha na hatsi vhunzhi.
Mafulo ane a vha na gomelelo a nga kha ḓi vha na ṱhahelelo ya fulufulu, u amara ha zwifuwo hu nga tsa nga itshi tshifhinga, nahone nga itshi tshifhinga hu nga shumiswa mulivhaḓuvha na zwiṅwe zwiḽiwa zwa dziphurotheini.
Maṱeṱe a dzikhuhu ndi zwiko zwi sa ḓuri nahone zwo tsireledzeaho zwa phurotheini, dziminerale na fulufulu zwa kholomo dzo fuwelwaho nama.
Arali zwi tshi konadzea vha hire maṅwe mavu a pfulo na u fhungudza phimo ya tshiṱoko tsha masimu avho.
Tshifhinga tsha u rengisa tshiṱoko na nyimele ya tshiṱoko ndi zwa ndeme vhukuma. Mafhungo nga ha makete kana thengiso ya kale u thusa kha u wana u shanduka ha ndeme ya zwiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo na musi ḽo no fhela.
tshiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo ndi muhumbulo wavhuḓi nga maanḓa.
Arali tshiṱoko tsho rengiswa phanḓa ha musi gomelelo ḽi tshi thoma, kanzhi mitengo i vha khwine ngauri tshiṱoko tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi ya makete. Nahone zwi ita uri hu songo vha na u shumiswa ha tshelede malugana na u renga zwiḽiwa.
Vha fuwe tshiṱoko tshine tsha ḓo vha lelutshela u tshi ṱhogomela nahone tshine tsha ḓo dzwala kana tsha ḓisa mbuelo nnzhi nga murahu ha gomelelo. Tsumbo. Nngu kanzhisa dzi vhuedza u fhira kholomo. U lapfa ha tshifhinga tsha gomelelo zwi ita uri iyi nḓila i vhonale uri i a shuma vhukuma.
Arali tshifhinga tsha gomelelo tshi tshipfufhi, nahone ha rengiswa phesenthe ṱhukhu ya tshiṱoko, tshiṱoko tsho salaho tshi ḓo lilisa nga u engedzedza kushumele u ya nga tshifuwo nga u tsa ha phimo ya tshiṱoko. Zwi nga si tsha vhuya zwa tea uri hu rengiwe tshiṅwe tshiṱoko.
Musi tshifhinga tsha gomelelo tshi tshilapfu nahone ho rengiswa tshiṱoko tshinzhi, tshithu tsha ndeme ndi vhukoni ha u renga hafhu tshiṱoko nga mitengo yavhuḓi musi nyimele i tshi khwinifhadzea.
Mitengo ya zwifuwo nga murahu ha gomelelo a si kanzhi I tshi gonya lwo kalulaho, ngauri zwikwama zwa tshelede a zwi tshe na tshithu.
U rengiswa ha tshiṱoko nga u ṱavhanya kana mathomoni a gomelelo zwi ḓo ḓisa tshelede ya u ṱhogomela bulasi kana dzinzwalelo, dzine dza ḓo thusa uri bindu ḽi bvele phanḓa tshifhinga tshilapfu.
Musi gomelelo ḽi tshi khou ralo u bvela phanḓa, vha rengise tshiṱoko u swika musi vho sala nga zwifuwo zwiṱuku zwavhuḓi, zwa tsadzi zwa biridi zwine zwa ḓo vha zwa ndeme musi hu tshi vha na gomelelo nahone zwine zwa ḓo kona u dzwala nga tshifhinga tshenetsho.
Vha thene zwifuwo zwa tshinna nga zwifhinga zwa gomelelo ḽa tshifhinga tshilapfu u thivhela u anda ha tshiṱoko.
Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwi tea u shumiswa, tsumbo, u kuvhanganya maḓi a mvula mahayani.
Vha vhone uri hoṱhe hune zwifuwo zwa fula hone hu vhe na fhethu ha u nwa maḓi u itela u thivhela u phaḓalala ha malwadze.
Vha khwaṱhisedze uri hu vha na maḓi o linganaho nga khalaṅwaha yeneyo nahone vha vhulunge arali zwo tea.
Vha shumise maḓi zwavhuḓi nahone arali zwisima zwoṱhe zwo xa, vha vhige izwo nga u ṱavhanya kha Muhasho Wapo wa zwa Maḓi na maḓaka,
Vha pime vhuhulwane ha fhethu ha pfulo (tsumbo, Tsedzuluso ya tshinyadzo yo vhangwaho nga gomelelo; zwoṱhe nyimele na u dzengama ha mafulo) khathihi na u vha na tshiṱoko tsho teaho. Mavu kana fhethu hune ha vha na khonadzeo khulwane ya mukumbuluwo hu nga kwamiwa nga u fuleseswa nga zwifhinga zwa gomelelo, ngauralo vha tea u vhona uri fhethu afho hu vha ho khavariwa nga hatsi ho linganaho.
Vha wanisise nga ha fhethu ha pfulo nga u nanga nḓila kana maitele ane a tshimbilelana na nyimele, weaner (u netshedza zwiṅwe zwiḽiwa zwa thungo) i tshi vhambedzwa na u bveledziswa ha kholomo, zwi tshi ya nga lushaka lwa ḓaka na mvula.
Vha vhone uri fhethu havho ha pfulo ho khethekanywa nga dzigammba na u ita uri dzigammba dzi sielisane (vha shumise pfulo ya u sielisana); vha ṱhogomele zwifuwo zwine zwa khou fula tshifhinga tshoṱhe, vha tshi khou tevhedzela mulayo wa u "fula hafu ha sala hafu" u thivhela u fhela ha pfulo.
Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele u fhela ha pfulo ngauri zwi vhulaha ḓaka. Izwi zwi vhangiwa nga u vha na tshiṱoko tshinzhi.
U khwaṱhisedza mafulo a tsiko nga u ṱavha miri ine ya hula nga u ṱavhanya u khwinisa phurotheini dzi re hone na u hula ha "dzisward" na fhethu hoṱhe.
Vha tea u dzula vha tshi khou ṱola tshithivhelamulilo u itela u thivhela u tshinyadzwa nga mulilo zwi songo tea, nga maanḓa nga tshifhinga tsha u fhisa mililo.
Dzi tea u vha dzo ṱanḓavhuwa na u lapfa uri dzi kone u thivhela mililo ya maḓaka u pfukela kha mashango a tsini.
A dzi ho tsini na zwithu zwine zwa fara mulilo nga u ṱavhanya zwine zwi nga u fhirisa.
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo (Mulayo wa vhu 57 wa 2002) u ṱuṱuwedza Mavunḓu, vhathu na vhalimi u asesa na u thivhela kana u fhungudza zwiwo nga u shumisa zwitsivhudzi zwa mafhungo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga kha vhathu.
Vhalimi vha ṱuṱuwedzwa u sedza zwitsivhudzi zwa vhulimi na mutsho kha Muhasho wa zwa Vhulimi na mvumbo ya mutsho kha Tshumelo ya zwa Mutsho ya Afrika Tshipembe ṅwedzi muṅwe na muṅwe. Vhalimi vha dovha vha eletshedzwa uri vha tea u shumisa aya mafhungo na vhaṅwe.
Dairekhithoreithi ya Ndangulo ya Zwiwo na Khombo ya Vhulimi i ṱoḓou livhuwa dairekhithoreithi dzi tevhelaho: Sisiṱeme ya u bveledza zwimela, Mveledziso ya Zwifuwo na Maḓi, Mveledziso ya Tshumiso ya Maḓi na Tsheledzo, Mutakalo wa Zwifuwo, Mutakalo wa Zwimela khathihi na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi na Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe malugana na thuso ye ya ṋetshedzwa kha u ṅwala iyi bugu.
<fn>ven_Article_National Language Services_MANWELEDZO A MADZINGI.txt</fn>
Ndaela dza vhuaifa dzo sikelwa uri dzi kone u thivhela u balangana ha mia nga wambo wa lufu. Mulayo une wa vha na ndaela hedzi wo sikelwa uri hu vhe na u tsireledzwa ha thundu ya avho vhane vha vha tsinisa na mufu. Nga nhani ha tshanduko dze dza bvelela zwitshavhani khathihi na kha ikonomi ya Afrika Tshipembe, ihulwane ine Bammbiri hei a U Tsivhudzana (Discusson Paper) a vha khao ndi u amenda mulayo wa vhuaifa ha tshirema (tshithu) uri u kone u shumiswa-vho na miani ya musalauno.
Zwenezwi Mulayotewa u kha mafhungo a u uuwedza u honifhiwa ha ifa a zwa Afrika zwi kwamaho milayo, u dovha hafhu wa bula a uri pfanelo dza zwa mvelele, zwine zwa dovha zwa kwama-vho na mafhungo a milayo ya tshirema, dzi tou kwama tshohe pfanelo dza vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana. Samusi pfanelo dza vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana dzi anda nthihi na u malana kana vhuavhu ha vhathu, mulayo ufhio na ufhio wa vhuaifa ha tshirema une wa ita zwa u khethulula vhathu ho sedzwa mbeu, murole kana kubebelwe u tea u mbo i shandulwa.
Shango a Afrika Tshipembe i anganedza maitele a vhuaifa a no langwa nga milayo mivhili: ndi mulayo zwawo (common law) (hu tshi katelwa na zwitetuti zwohe zwine zwa khou amenda) khathihi na milayo ya tshirema (customary law) yo fhambanaho ine ya yelana. Vhunzhi ha milayo ya tshirema ine ya shumiswa nga khothe a hu lwi fhedzi na kufarelwe kwa vhathu nga nila i no edana lini, i dovha hafhu ya ita phambana-nadzo siani a kutshilele shangoni. Nhani ha uri mulayo wa tshirema u shandulwe tshothe, ndi khwie hu tshi tou pfi mulayo zwawo u imelwe nga munwe. Naho hu uri thandululo ya dandetande ii i tshi nga isa u vha hone ha mulayo muthihi wa vhulaifa fhano kha ino, hu songo sika hune ha si vhe na u sa thanya ngauri mirafho i re na tshivhalo i nga kha i vha i sa pfani nazwo zwa u laa ifa a mvelele dzayo. U anganedzwa ha iyi milayo mivhili hu o ita uri nzulele ine ya vha hone fhano shangoni a Afrika Tshipembe i i ane sa shango i re na milayo khathihi na mvelele dzo andavhuwaho. Ndi one ine Mulayotewa wa ri ri i tevhele eneo.
Arali milayo i no kwama vhuaifa ya nga litshwa yo i anda yo rali, hu o fanela uri hu vhe na ndaela dzine dza fanela u tevhelwa uri dzi alusa uri ndi lini hune ha tea u shumiswa mulayo wa tshirema nahone ndi lini hune ha fanela u shumiswa mulayo zwawo musi zwi tshi kwama mulandu mugede. Musi zwi tshi livhanywa na thandela ya Khomishini ya Milayo ine ya pfi: Harmonisation of the Common Law and Indigenous Law: Conflicts of Law (1999), khomishini ho swika he ya dzinginya zwo vhalaho zwi no kwama u shandulwa ha kukhethelwe kwa ndaela dza milayo ku re hone zwino ri tshi khou amba. Khomishini i vhona ndaela hedzi dzo vilingana dzi tshi khakhisa ngeno zwi songo vhuya zwa tea nahone dzo isendeka kha zwithu zwine amusi zwi sa tsha ri tshithu. Iwe ya hoea dzine dza shumiswa henefha hu tshi khethwa milayo ine ya vha kumalele kwa mufu, i nga kha i litshwa zwayo i tshi kha i shumiswa sa sumbanila i tshi shumiswa na mulayo u re hone sa izwi i hoea i no leluwa nahone i tshi shumisea, fhedzi-ha kumalele kana kumalelwe kwa muthu a si tshone tshithu tshine vhukumakuma tsha nga kona u sumbedza mvelele ya muthu kokotolo, zwi i dovha hafhu zwa si thuse tshithu arali uyo o tshinyalaho o vha a songo mala/malwa.
3.3 Kukhethelwe kwa milayo hu tshi shumiswa Khoudu dza KwaZulu na Natala ku langwa nga lushaka lwa vhudzekani he ha vha hone kana nga fhungo auri mufu o sia mulaifa wa tshinnani. Ndaela hei i tea u amendiwa.
Mulayo wa tshirema wa vhuaifa, hezwi wo rali lwa tshiofisi, u ita tshialula kha vhahammeni na vhahannga. Iina, ndi zwa vhukuma uri muaifa u na vhuifhinduleli ha uri a unele na u shavhedza vhane vha vha vhone vhe vha tea a tshi shumisa thundu ya ifa, zwa mbo ita uri mulayo wa tshirema u vhonale u tshi khou tevhedza zwe zwa laedzwa nga Bii ya Pfanelo. Fhedzi-ha naho zwo ralo, mulayo uyu a u tshe na nungo mushumoni wawo une wa vha wa u sapota vhaunelwa khathihi na mufarisi wa mufu. Zwino zwithu zwo rali, tshifhinga tsho swika tsha uri ndaela dzohe dza tshirema dzi no ita tshialula dzo isendeka nga mbeu, murole na kubebelwe kwa muthu muini, dzi amendiwe nahone mashaka a mufu a tsinitsini a ingwe dziwe pfanelo dzi re na tshileme.
Hezwi zwi nga konwa nga u ita uri Mulayo Wa Vhualifa hu si na Wili (81 wa 1987) u shumiswe hohe hune ha vha hu tshi khou sedzwa mafhungo a thundu dza ifa, na u wa mufu o vha muthu we a mala/malwa nga mulayo wa tshirema. Arali ha nga swika hune 1(4) (b) ya Mulayo uyu ya nga vhulawa, zwipia zwitevhelaho zwi o i shumiswa kha u ta uri tsinga dza vhaaifa dzi tea u tshimbila nga nila-e fhethu hune vhuaifa ha vha hu siho wilini tshohe kana zwiukuuku: tshipia 1 (1), tshine tsha lwela u waniwa ha ifa nga vhafarisi na vhana khathihi na, arali zwo kunda kha avha, vhabebi, vharathu/vhakomana/dzikhaladzi na mashaka a kule; tshipia 1 (2), tshine tsha bula uri vhukangamutupo a hu kwami vhuaifa kha khotsi na wana vhane vha si vhe vha malofha mathihi; khathihi na tshipia 1 (4) (e) (i), tshine tsha bula uri wana we a tou adophuthiwa u dzhiwa e muaifa wa avho vhabebi vhe vha mu tanganedza.
Musi ri fhasi ha mulayo wa tshirema, sialala i ri vhuhosi hu dzhenwa nga tanzhe a tshinnani. Ndaela heyi i swika hune ya vho sasaladzwa ho sedzwa zwine Mulayotewa wa dimokirasi wa laedza, u tshi ri masia ohe a re a vhuvhusi a tea u dzulwa nga nnyi na nnyi tenda a vha o tou khethwa, hu songo vhuya ha vuwa ho vha na tshtalula ho sedzwa mbeu. Fhedzi-ha, a zwo ngo tea uri ri dzhene kha hei fhungo musi hu tshi khou sikwa milayo ya u itela u khwiisa vhuvha ha tshilikadzi na vhana vhadzo siani a zwa ikonomi. Ndi ngazwo ri tshi ri arali ha nga swika hune u shumiswa ha Mulayo wa Vhulaifa hu si na Wili ha nga andavhuwa, kha hu dzhiwe mawe maga-vho a tshipentshela hu u itela uri hoyu Mulayo u si fanywe wo ita phambananadzo wa vho kwama mafhungo a vhuhosi.
Zwenezwo musi Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u tshi vho vhonala u tshi shumisea, vhuifhinduleli ha muaifa ha uri a undele na u shavhedza vhauniwa vha mufu hu tea u sa tsha vha hone. Zwine zwa bulwa nga Khoudu dza KwaZulu na Natal zwi re na tshivhalo zwi tea u amendiwa u itela u vha na vhuanzi tshohe uri Mulayo uyu u kone u shumiswa nga nila i no fana Afrika Tshipembe ohe.
Mulayo wa tshirema uri vhaaifa ndi vhone vha re na vhudifhinduleli ha zwikolodo kana milandu yohe ya mufu, naho hu uri u nnda ha milandu hu paa ifa one ie. Musi zwohe zwi no lilwa nga vhathu vha mua wa mufu siani a thundu zwo no phethwa ho sedzwa pfanelo dzavho dza vhuaifa, fhungo a uri muaifa uyu u na pfanelo dzi no lingana na dza avho vhawe i o ita uri mishumo yawe, nga maana fhungo a u lifha zwikolodo, i si tsha vha ya khombekhombe. Vhunga sa musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho ambarelaho shango ohe hu sa o mbo i vha na mvelelo dzi no nga idzo dze dza bulwa afho nha, kha hu vhe na zwine mulayo wa bula zwi khagala uri vhaaifa vhane vha o iwana vha tshi khou langwa nga Mulayo u re hone vha si swike hune vha hwedzwa mihwalo ya zwikolodo zwa mufu.
Nga tshirema vhafumakadzi vho vha vha sa anzeli u vha na vhue ha thundu kana vha vha vhavhusi, mulayo wa tshirema wo vha u si na mushumo na vhuaifa ha tshisadzini. Zwenezwo zwo ita uri ndaela dzi no kwama u kovhekanywa ha thundu dza vhafumakadzi dzi sa tou vha dzi songo dzikaho fhedzi, dzo dovha dza vha dzo fhambanaho na dzine dza shumiswa kha zwi no kwama ifa a tshinnnani. Musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho no ambarelaho shango ohe, ndaela dzohe dza mulayo wa tshirema dzine dza kwama mbeu zwi amba uri dzi o mbo i vhulahwa, vhunga Mulayo uyu u tshi shuma hu si na u sedza mbeu ya mufu.
halutshedzo yo andavhuwaho ya mufarisi a no khou hanya?
Zwa wino, Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u bula uri vhafarisi vhane vha khou hanya vha nga kona fhedzi u wana ifa arali vha nga isa vhuanzi ha uri na ngoho vho malwa nga nila kwayo. Arali ha nga tou pfi fombe kha u shumisa mulayo uyu, vhathu vhanzhi vho tewaho nga maifa vha o fhedza vha si na tshine vha vhana zwihulu vhaa vhe vha malwa nga mulayo wa tshirema, une wa anzela u sa alusa zwavhui lushaka lwa vhudzekani muini. U anganedzwa ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema (120 a 1998) hu o thusa vhafarisi vhane vha kundelwa u sumbedza uri na ngoho ho vha na mbingano, ngauri tshipia tsha uyu Mulayo tshi bula uri mbingano dzi songo waliswaho na dzone ndi mbingano, nga fhaa wa dovha wa anganedza mbingano dzohe nga huswi dzi re hone. Naho zwo ralo zwi tou nga zwi nga kha i itea uri vhafarisi vha si na vhukono vha nga kha i dzhiwa vhe si vhafarisi. Muhumbulo wa mufarisi ane a kha i hanya u tea u katela na vhafarisi vhane vha vha kha vhudzekani hu si ha tshiofisi. Hu tea u dovha ha itwa mushumo u no vhonala siani a hei fhungo, shudu, Khomishini ya Milayo i na thandela i no pfi Domestic Partneship ye ya vha yo lavhelesa kualutshedzelwe kwa vhudzekani hu si ha tshiofisi na zwine ha kwama mulayoni?
Vhunga Mulayo wa Mbingano dza Tshirema u tshi anganedza mbingano dza vhuhadzinga, hu fanela u vha na maitele kha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili a no o ita uri vhafumakadzi vhavhili kana u paa vha wane ifa a mufu. Vhafumakadzi avha vha tendelwe uri vha wane mikovhe i no lingana ya ifa.
Hu sa sedzwi uri ndi zwifhio zwa ifa zwe a ewa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili, mufarisi ane a kha i hanya u tea u vha na pfanelo zwi tshi a kha mui/nnu ya mufu na zwi re ngomu hawo. Ndivho dza u dzinginya hei fhungo ndi mbili. Ya u thoma, hoyu Mulayo wo rangelwa nga mafhungo a mbingano ya thunduhanganela (community of property), hune mufarisi ane a kha i hanya a dzhia hafu ya ifa a mbingano yavho. Hone-ha zwi tshi a kha mbingano dza tshirema, vhanna ndi vhone vhane vha anzela u vha vhae vha thundu yohe i re hone lune ha swika hune vhafumakadzi vha lozwa zwohe zwe zwa vha zwi zwavho. (Mbingano dza tshirema dzi o swika hune dzavha dza hanganelano wonoyo musi une Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma ngao) Tsha vhuvhili, Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u nga kha i lila uri hu vhe na u hukhukanya ifa i bve zwipiapia, aya ndi maitele ane a kwama ifa ine a vha ihulwane zwi tshi amba lupfumo. Maifa ane a vha mauku a tea u sa hukhukanyiwa hu u itela uri vhaaifa vha kovhekanyelwe thundu nga nila yo aho. Hezwi zwi khou o konadzea ngauri Mulayo u na ndaela i no bula uri vhafarisi vha tea u wana garanthii ya uri vha o wana tshelede i si ho fhasi ha R125, 000. Fhedzi-ha, ihulwane kha uyu mufarisi ane a kha i hanya ndi a uri ifani ii a wane mui/nnu na zwi re ngomu. U itela u tinya mafhungo a u phusukanya thundu, mufarisi u tea u ewa garanthii ya uri u o wana nnu na zwi re ngomu naho mutengo wazwo u tshi nga paa R125, 000.
Arali hu uri vhaaifa vha tshee vhauku lune vha si vhe na vhuifhinduleli, mulanguli u tea u tiwa uri a lavhelese mafhungo a ifa. Nga mulayo wa tshirema, u langa khathihi na u unela mulaifa zwo vha zwi zwanani zwa mulala wa shaka. Na u wa khothe dzo vha dzi tshi i ima nao hei a maitele a tshithu, dzo vha dzi tshi dovha dza izhenelela dzi tshi langa kushumiselwe kwa vhauni u itela u isa dzilafho afho hune kulangele kwa vha ku si kwavhui kana hu na u phusukanywa ha zwithu, khothe dzo vha dzi tshi ta vhathu vhane vha nga lulamisa nzulele. Hu khou oea milayo zwino ine ya o fhedza tshialula tshi re hone musi hu tiwa vhauni tsho isendeka nga mbeu khathihi na u ita uri hu vhe na ndaela dzi re khagala dzine dza o langa zwiito ya vhauni. Haya mafhungo a nga konwa nga Thandela ya Khomishini ya Milayo i no pfi Administration of Deceased Estates.
Musi mita i tshi dzudzanya mafhungo a kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi, zwi a anzela u itea uri muthu wa ha mmeni a no khou itelwa aya mafhungo a kombetshedzee u sokou tenda nangwe a sa pfani nao. Naho Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi bula uri u pfana na zwi no khou bvelela zwa kumalelwe ndi fhungo ihulwane vhukuma mbinganoni dzohe dza tshirema, kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi ku nga vha ku sa weli Mulayoni uyu muswa ngauri a si kumalele kuswa. Hu fanela u sikwa milayo ya tshipentshela u itela u tsireledza vhafarisi vha no iwana vhe mbinganoni dzo raliho, fhedzi-ha, ho no i vha na milayo ine ya bula uri kumalele kwo ralo-ho a ku nga o anganedzwa.
Musi hu tshi shumiswa mulayo zwao muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u ita thesitamennde kana wili lune a ta vhalaifa vhane a funa. Huno, hu na vhathu vhane vha shumisa mulayo wa tshirema kha u galatsha vhaaifa vha ifa ine a si vhe na wili. Hezwi zwi vha zwi songo tea na kathihi ngauri u bva tshi tshetsho, maana a uri muthu a wale wili o i dzula i hone fhano Afrika Tshipembe fhasi ha mulayo zwawo lune arali a nga dzhiululwa nge ha shumiswa mulayo wa tshirema hu o vha hu u ita tshialula.
Musi hu tshi shumiswa mulayo zwawo, vhawali vha thesitamennde a vho ngo tea u laela vhafarisi na vhana nga u sa bula uri ifa i tea u vha undela na u vha shavhedza. Hu tshi shumiswa mulayo wa tshirema, vhana vha na pfanelo dza u undelwa ngeno vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfenelo fhasi ha Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi (27 wa 1990). Hoyu Mulayo o o shumiswa na kha vhafarisi vhe vha malwa hu tshi tevhelwa maitele a tshirema wonoyo musi une Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto.
Zwipiazwiuku 23(1) na (2) zwa Mulayo wa Ndangulo ya Vharema (38 wa 1927) u hanela Vharema uri vha kovhekanye thundu i re muini kana mavu e muthu a tou hira. Thundu ya mui yone i tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa mulayo wa vhuaifa hu si na wili geno iyi ya mavu yone i tshi tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa ndaela dzi no edza mulayo wa tshirema.
Musi zwi tshi sedzwa nga io a mulayo wa tshirema, arali khotsi kana mme vha nga bula wilini a uri vhuuni hu vhe zwanani zwa wana mauku, heo fhungo i o vha i si na sia, ngauri ngoho-ngoho, muwali wa wili ha na pfanelo dza u ea wana uyo maana o raloho. Zwa wino, u sika mulayo muswa a zwo ngo vhuya zwa tea vhunga Mulayo wa Vhuuni (192 wa 1993) u tshi bula uri vhafarisi avha vhuvhili havho vha na pfanelo na maana a no lingana musi vha tshi langa vhana, nahone arali hu na ane a tima-tima fhungo a uri mme u na pfanelo dza u vha muuni, kha ye a vhale tshipia 9 tsha Mulayotewa tshine tsha kaidza mafhungo a tshialula nga wambo wa mbeu.
Hu tshi itelwa u khwahisa lununu, Khomishini ya Bili ya irafuthi i khou ita khuwelelo ya uri hu iswe mihumbulo yo livhanaho na mbudziso dzi tevhelaho, vhunzhi hadzo ndi he ha simuwa musi hu na u davhidzana na Nnu ya Mahosi (Vharangaphana vha zwa Sialala) musi vha tshi fhindula zwe zwa vhudziswa kha bammbiri e vha rumelwa khathihi na musi hu na madzulo e a vhidzwa nga vhaphaamennde vha tshi itela u vhudzisa mbudziso.
Hu tshi shumiswa mulayo zwawo, vhawali vha wili a vho ngo tea u bula uri maifa avho a songo sala a tshi undela na u shavhedza vhafarisi khathihi na vhana vhavho. Vhana vha na pfanelo dzi no bulwa nga mulayo zwawo uri vha wane sapoto na vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfanelo i no laedzwa nga Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi (27 wa 1990). Hoyu Mulayo u o shumela vhafarisi vha mbingano dza tshirema musi Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi thoma u shuma. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto.
hoho ya mui i a swika hune, musi i tshi kha i tshila, ya sumbedza lutamo lwayo siani a kukovhelwe kwa thundu u tshinyalani hayo. Hoku kuitele kwa u ta kana u tona ku anzela u anganedzwa kha masia manzhi a mulayo wa tshithu. Hu na e a dzinginywa a uri u itela vhutanzi tshohe-tshohe ha zwe mufu a bula, maambiwa eneyo kha tou walwa a sainiwe hu vhe na rekhodo i no iswa musanda kana mukomani hu itwe na kopi dzi no o sala afha muani. Aya maitele o tea uri a dzheniswe buguni ya milayo?
Mulayo wa tshithu a u na kuitele kwa uri muwali wa wili u a sika hune a imelwa nga muwe, fhedzi-ha wo vha u tshi tenda uri vhaaifa vha ambiwe nahone thundu yavho i ewe vhawe vhagede henefho muani. Khoro ya lushaka yo vha i tshi vha yone i no anziela wili heyi ye ya tou ambiwa nga mulomo, zwi zwe mufu a laedza lune zwa tea u tevhelwa musi wa lufu lwawe. Kanzhi, wili ndi dza vhaa vhane vha kona u badela vhoramilayo ngeno maitele a tshirema e one ane a shumiswa nga vhunzhi ha vhathu. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto.
Vha vhona u nga aya maitele, ane a fana na aa a wili dze dza vha dzi hone fhasi ha mulayo wa Roman-Dutch, a tea u dzheniswa kha Mulayo wa Wili (7 wa 1953) Kana huwe-vho, maitele a tshirema a langwe nga mulayo, sa tsumbo, hu tendelwe vhaaifa vhe vha ambiwa uri vha thetsheleswe nga khoro ya lushaka/kana vha aphie kha zwe khoro ya lushaka ya tshea?
Vhuvhili hayo heyi milayo, mulayo zwawo na mulayo wa tshirema, i a tendela muaifa uri a khethe uri mufu u o vhulungwa ngafhi khathihi na kuvhulungelwe kwawe. U tiwa ha muaifa hu bva kha u sedza mafhungo a uri mufu u kwamiwa nga mulayo zwawo kana wa tshirema naa, zwithu zwine zwa dovha zwa langwa ngauri mufu uyu u bva kha mvelele-e. Khothe dzo lingedza u tinya hei fhungo nga u sedza lushaka lwa mbingano ya mufu: arali i ya tshikhuwa kana Tshikhirisite, tshilikadzi ndi yone i re na maana siani a mbulungo, arali mbingano yo vha ya tshithu, tanzhe a muhannga ndi one ine a ta. Muwe muhumbulo une wa hanedzana na uno ndi wa uri, arali hu uri ho vhuya ha bva tshelede ya u mala, maana a na muaifa kana muwe-vho wa munna a re muhulwane wa lushaka hu sa sedzwi uri mbingano yo vha ya lushaka-e. Naho hu uri u sikwa ha mulayo u no kwama aya mafhungo a ho ngo tea, kha vha ri ee-vho mihumbulo yavho.
Ndi afhio maana a mulayo ane khothe dza sialala dza tea u vha nao mafhungoni a vhuaifa ane a langwa nga mulayo wa tshirema, khathihi na uri vhushaka vhukati ha khothe dza sialala ofisi ya Master vhu fanela u vha vhunzani?
Hu na zwine zwa vha zwihulwane zwine zwa tea u tevhelwa mulayoni wa tshirema zwine zwa tea u dzheniswa buguni ya milayo?
1 Mukovhelwa ndi musadzi we a kovhelwa munna muswa nge munna wawe a lovha, hu anzela u vha mukomana wa munna wawe. hanzwamarumbi ndi musadzi ane a malelwa u beba vhana nge musadzi wa u ranga a vha muumba.
<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA 1.txt</fn>
Pholisi ya Sisieme dza Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS) yo ṱanganedzwa nga khabinete nga Lara, 2004, zwenezwo ho vha vhukando ha ndeme ha u thoma kha u ḓidina hashu kha u ṱanganedza, u khwaṱhisedza, u bveledza, u alusa na u tsireledza Sisieme dza Nḓivho ya ngwaniwapo Afrika Tshipembe. Musi ri tshi khou ralo u bvisela khagala u konḓa kana u sa pfesesea na dzikhaedu dza IKS, maitele e a dzhiesa tshifhinga tshilapfu u fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa, zwo ita uri vhane vha khou shela mulenzhe vha vhe na tshenzhemo yavhuḓi nga maanḓa, zwe zwa ita uri vha vhe ṅanda nthihi kana vha shumisane kha u ṱhonifha vhunzhi ha tshomedzo dza ndeme dza nḓivho ya ngwaniwapo?
Yo dovha hafhu ya khwaṱhisedza uri hu vhe na muya wavhuḓi wa tshumisano vhukati ha vhane vha kwamea kha u dizainiwa hayo, u bva kha vhaimeli vha mihasho ya muvhuso na khoro dza saintsi, u swika kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha ha ya sekondari, dziNGO na vha re na nḓivho yeneyo.
Pholisi ya IKS yo vha hone nga tshifhinga tshavhuḓi. Mishumo ya SADC na ya NEPAD i khou anda i tshi ya, nahone pholisi ntswa i nekedza furemiweke ya tshumisano na vhafarakani kha maṅwe mashango a Afrika. Ri nga thusana kha thaidzo dzo livhanaho na madzingu oṱhe na dzhango ohe nga vhuphara, u wana dzimbuelo na u sa ṱhonifhiwa kana u sa dzhielwa nṱha ha vha re na nḓivho. Pholisi na yone yo a nga tshifhinga tsha musi Dzangano a nḓivho a ḽifhasi, Komiti ya u Fhambana ha Zwithu na maṅwe madzangano a dzitshaka na mazhendedzi a vhukati na maitele a u tshimbidza na nyambedzano vhukati ha mashango o bvelelaho na ane a kha i bvelela kha Tshomedzo dza Nḓivho na zwa u Dhielela (Dzhinethikhi), na Nḓivho ya sialala na dzingano. Pholisi i o ita mushumo wa ndeme kha tshiimo tsha idzi nyambedzano nahone i o thusa malugana na uri Afrika Tshipembe i vhona hani u shanduka hune ha vha hone na u shela mulenzhe ha vhane vha vha na nḓivho kha idzi mveledziso?
Nyanḓadzo ya pholisi ya IKS yo imela tswikelelo ya ndeme malugana na u dzhenisa IKS kha zwa u fhelisa vhushai. Naho thandela dza u dzhenelela kana u thusa dzi tshi khou kwamea nga nḓila yavhuḓi, Phoḽisi ya IKSi nekedza mutheo une khawo nḓivho ya ngwaniwapo ya nga shumiswa kha u ita uri hu vhe na thuso kana u dzhenelela ho teaho. Ro lavhelela zwihulwane zwa uri u ṱanganedzwa ha iyi phoḽisi hu o ita uri matshilo a vhadzulapo na nyimele dza vhutshilo dzi khwinifhadzee. Ngauralo ndi zwa ndeme uri Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, khathihi na mihasho ya muvhuso na vha kwameaho, vha bvele phanḓa vho khwaṱha malugana na u shumisa iyi phoḽisi na zwine zwa vha khayo?
U ṱanganedzwa ha Phoḽisi ya Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS) ndi zwithu zwihulwane zwine zwa tea u pembelelwa kana u fhululedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na vhoṱhe vha kwameaho. U dzhiela nṱha IKS nga nḓila ine ya vha ngayo, phoḽisi i oda u ita uri hu vhe na u pfesesa khwine zwa ivhazwakale na zwa mvelele, na ndeme ya zwitshavha zwapo. Ndi phoḽisi yo khwaṱhaho ine ya ṱanganya vhaṱuṱuwedzi vhahulwane vhane vha vha vhone vho ḓisaho tshanduko kha mveledziso na khonadzeo ya ikonomi kha vhane vha vha na IKS, na vhane vha shuma ngayo. Ndi phoḽisi ine i nga shuma zwavhuḓi kha vhupo vhune ha shanduka nga u ṱavhanya, ine nga khayo zwitshavha zwapo na vhathu vha nga wana zwa matshilisano na zwa ikonomi Afrika Tshipembe nga u lingana?
Tshithu tsha ndeme ndi tsha uri nḓivho ya ngwaniwapo yo vha i yone tshithu tsha ndeme nahone i o dzula i ya ndeme kha vhutshilo na mutakalo wa vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Phoḽisi i tea u dzhiela izwi nṱha, u i khwaṱhisedza, u i bveledza, u i alusa na u tsireledza vhaṱhogomeli na vha shumaho nga iyi nḓivho. ṱhoḓea dza phoḽisi, ndi uri U Thomiwa ha Ofisi ya Lushaka, Komiti ya Vhueletshedzi, Dziaborathori dza IKS, nz., ndi khaedu khulwane nahone dza ndeme nahone dzi tshimbilelana na mvelelo dzoṱhe nga u angaredza dza uri DST kha phoḽisi ya IKS i oa: nyaluwo ya thekhInoodzhi yo khwiniswaho na u swikelelwa ha mbuelo dza vhukuma dza vha re na IKS na vhane vha shuma ngayo?
Nga u vha hone ha phoḽisi yavhuḓi na Yuniti ya IKS, aya mathomo a sumbedza tswikelelo khulwane ya DST, fhedzi mushumo u lemelaho u thoma zwino. Mushumo wa Yuniti hu o vha u ṱalutshedza masia a phoḽisi e ra a vhea, na u monithara mvelaphanḓa. Uri u shumisa hu tshimbile zwavhuḓi zwi o bva kha uri ri nga bveledza hani novele na thekhinoodzi dzo khwaṱhaho, u maketa zwibveledzwa zwiswa na dzitshumelo nga u ṱavhanya, nahone ra dzula ri phanḓa tshifhinga tshoṱhe.
Tsha u fhedza ndi oa u ḓivhadza uri ndi tikedza tshoṱhe phoḽisi ya IKS, ine ya sumbedza u ḓidina vhukuma ha DST, na u bula uri phoḽisi i o ita uri ri shumise ndivho dzashu zwavhuḓi.
Vhunzhi ha vhathu kha mashango o bvelelaho na ane a kha i bvelela vho sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulwane kha Sisiteme ya Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS). Musi hu tshi khou pfi ralo u bveledzwa furemiweke dza pholisi na vhusimamilayo, vhabveledzi vha dzipholisi shangoni nga vhuphara vha khou sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulwane kha u wana na u tsireledza nḓivho ya ngwaniwapo. Mashango a no nga sa India na Brazil o no bvela phanḓa vhukuma?
Naho hu na vhushaka vhu vhonalaho vhukati ha vhufa na mvelele, nḓivho ya ngwaniwapo yo bvela phanḓa vhukuma. Tsumbo, thaidzo ya uri hu nga ṱalutshedziwa hani vhune ha vhuṱali nga tshitshavha tsha sialala u fhirisa nga muthu kana nga khamphani zwo uula mihumbulo ya vhomakone vha zwa mulayo na u itela khaedu vhabveledzi vha ifhulufhelaho vha dzipholisi. Mushumo wa nḓivho yapo kha zwa vhutumbuli kha indasiṱiri dza zwa mishonga u a ḓivhea. Idzi thaidzo khathihi na vhasheli vha mulenzhe kana vhathu vha kwameaho u bva kha mvelele dzo fhambanaho, zwo sumbedza u bveledza pholisi ya IKS nga DST zwo dzhia tshifhinga tshilapfu u fhirisa tshe tsha vha tsho lavhelelwa?
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, khathihi na miṅwe mihasho ya muvhuso na vhathu vha kwameaho kana vhasheli vha mulenzhe, zwino vha o thoma u shumisa pholisi. Izwi zwi o oa uri ri shumisane na miṅwe mihasho, tsumbo, Muhasho wa zwa Makwevho na Indasiṱiri, wa Zwa Vhupo na Mutakalo na wa zwa Vhuendelamashango. Zwithu zwiraru zwine zwa o bveledzwa nga aya maitele ndi sisiteme dza u rekhoda dza nḓivho yapo, sisiteme dza vhuṱali dzine dza sumbedza IKS, na vhuimo ho teaho ha mabindu a zwa nḓivho ya ngwaniwapo kha mveledziso ya mabindu maṱuku, Iyi ndi mbekanyamushumo i takadzaho nga maanḓa.
Muvhuso wa Afrika Tshipembe u sumbedza vhuḓiimiseli hawo kha u dzhiela nṱha kana u ṱanganedza, u isa phanḓa, u bveledzisa, u tsireledza na u khwaṱhisedza IKS. Iyi Phoḽisi ndi mutshelo wa vhueletshedzi nga vhuḓalo, tshisumbi tsha u funzea, nyambedzano na u shela mulenzhe ha vha kwameaho. U shela mulenzhe ha vha re na Nḓivho Yapo na vha shumaho ngayo zwo vha zwa ndeme vhukuma.
<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA 2.txt</fn>
Naho hu uri hu na mvelaphanḓa kha ikonomi, phoḽisi nnzhi dza muvhuso, mbekanyamushumo dza tshitirathedzhi na dziṅwe thuso, u sa lingana ho vhaho hone tshifhingani tsha kale zwi khou bvela phanḓa kha ikonomi ya zwa vhulimi na u thivhela nyaluwo, mveledziso ya ikonomi, u bveledzwa ha mishumo na u fheliswa ha vhushai. Tshiṱalula tshihulwane u ya nga lushaka na mbeu kha u kovhekanya na u swikelela lupfumo, mbuelo kana muholo, zwikili kana vhukoni na u tholiwa tshi khou bvela phanḓa. Ngauralo, kushumele kwa sekithara yashu ku khou bvela phanḓa na u vha fhasi ha kwo lavhelelwaho.
Ndivho ya kubugwana kwa NAMC ndi u ḓivhadza vhashelamulenzhe vhoṱhe nga kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho kha u khwaṱhisedza uri sekithara yo ḓiimisela, i na vhukoni nahone yo khwiniswa kana u shandukiswa. U ṱuṱuwedza vhudavhidzani, ro netshedza thebulu dzi re na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa madzangano o fhambanaho a zwa vhulimi na zwiimiswa zwa muvhuso.
Milayo ya vhuḓifari kha Bindu?
Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu?
Table 3- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa?
Table 5- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa foramu dza indas?
U eletshedza Minisa wa zwa Vhulimi na zwigwada zwi kwameaho thwii nga ha zwoṱhe zwi kwamaho u maketa ha zwa vhulimi na indasiri ya zwiḽiwa, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhashumisani navho?
U vha mueletshedzi a re na vhukoni kha Minisa, DoA na Indasiri kha u maketa zwibveledzwa zwa vhulimi?
U dzhiela nṱha ṱhonifho ya muthu na u fariwa nga nḓila i fanaho.
NAMC yo thomiwa u ya nga khethekanyo 3 na 4 dza Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi MAPA, wa vhu 47 wa 1996 sa zwe wa khwinisiswa zwone nga Mulayo wa vhu 59 wa 1997 na Mulayo wa vhu 52 wa 2001.
NAMC, musi yo humbelwa nga Minisa kana nga lufuno lwayo i o ṱoḓisisa tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwiniswa kana u fheliswa ha maga o vhewaho nga mulayo na maṅwe maga a ndaulo ane a kwama u maketwa ha zwibveledzwa zwa vhulimi, u ḓola u tea, u tea kana vhukoni ha maga na, arali zwo tea, u themendela tshiṅwe tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwinisa kana u fheliswa ha ḽiga o vhewaho nga mulayo kana ḽiga a ndaulo na u vhiga kha khathihi na u eletshedza Minisa nga nḓila yo teaho?
Khoro ya NAMC yo vhumbiwa nga miraḓo ya tshifhinganyana ya 10. Miraḓo ya zwino yo nangiwa nga a 1 Ṱhafamuhwe 2005 nahone tshifhinga tshavho tshi fhela mafheloni a Ṱhafamuhwe 2007?
NAMC i ita mishumo nga kha mbekanyamushumo dza thekhinikhala nna na mbekanyamushumo nthihi ya u tikedza ya u khethekanya mishumo.
Masia a mushumo a ndeme a iyi yuniti ndi Zwikimu zwa Makete/AgriBee, Mbambadzo na u pikisana hadzo. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Makete ndi mushumo wa ndeme wo sumbedzwaho nga NAMC une wa ṱuṱuwedza u katela vhorabulasi vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi ya zwa mbambadzo kana mabindu nga u ṱuṱuwedza u dzhiwa ha zwibveledzwa kha vhorabulasi vha vharema zwi tshi iswa kha makete. Indasiri dza nama tswuku na dzisitirasi dzo sumbedzwa sa Indasiri dza ndeme dza aya maitele kana vhuthomi nga tshifhinga tshipfufhi. Khethekanyo i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u eletshedza khoro nga ha mithelo na zwine zwa tshimbilelana na zwa mbambadzo na u ita ṱhoḓisiso dzo teaho kha iḽi sia. Tsha u fhedza, khethekanyo ya zwa U Maketa na mbambadzo i o ita mushumo wa ndeme wa u tshimbidza ṱhoḓisiso na nyambedzano malugana na ṱhoḓea kha sekithara ya zwa vhulimi nga maanḓa kha sia a zwa u maketa zwa vhulimi?
Zwa zwino NAMC i khou bveledza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Mveledziso ya makete dzine ndivho yadzo ya vha u vhuedza ikonomi ya vhuvhili ya zwa vhulimi. Ndivho khulwane ya Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya makete ndi u netshedza zwiṱuṱuwedzi kha makete u renga kha vhabveledzi vhane vha kha i vha vhaswa. Ndivho yavho ndi u bveledza na u shumisa zwikimu zwi si ho fhasi ha zwiraru nga ṅwaha. Izwi zwi vhonala sa mushumo wa ndeme wa u tikedza Tshitirathedzhi tsha Khethekanyo ya Mveledziso ya u Maketa na Mbambadzo ya zwa Vhulimi ya u thoma pulani dza Nyito dza Thundu nga Ṱhafamuhwe 2006. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya u Maketa i o ita uri hu vhe na u katelwa ha vhorabulasi vha vharema kha Pulani dza Nyito dza Zwibveledzwa?
Mbekanyamushumo dza mveledziso ya Makete kha indasiri dzine dza vha na mithelo/zwikwama zwa?
U vha hone ha lupfumo lwa tshenzhemo ya indas?
Mvelelo dza mveledziso.
Phoḽisi ya mithelo zwi amba u kombetshedzwa kana u fheliswa ha muthelo kha mbambadzo ya dzitshaka hu tshi itelwa u swikelela ndivho dza mveledziso ya muvhuso. Iṅwe ya ndivho khulwane dza phoḽisi ya mithelo ndi u tsireledza indasiri dzapo, u khwinisa tshiimo tsha mbadelo na u shandukiswa ha mithelo kha zwiṱunḓwa zwine zwa pikisana na thundu dzi fanaho na dzenedzo dza hayani kana dzapo. Ndivho ya NAMC kha Khethekanyo ya u Maketa & Mbambadzo hu o vha u vhumba vhushaka ha u shumisana ha tsinisa na ITAC na u shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha nyambedzano dza nga ha phoḽisi ya mithelo ya dza vhulimi. Tshithu tsha ndeme hu o vha u bveledza vhukoni ha nga ngomu vhune ra o vhu swikelela nga u thola vhoraikonomi vha zwa mbambadzo nga itshi tshifhinga tsha u vhiga?
Ndivho ya iyi khethekanyo ndi u bveledza na u rekhoda, nga u shumisa dzitsumbo, kushumele kwa thikhedzo ya vhorabulasi. Khethekanyo i o bveledza na u lingedza mimodele kana dzitsumbo dzine dza o ṱuṱuwedza vhuṱumani ha mabindu. Izwi zwi o ita uri Mabindu e kale a vha o thudzelwa kule a katelwe kha ikonomi ya vhuvhili kha sekithara ya zwa vhulimi ya vhubindudzi (ikonomi). Khethekanyo i?
Miṅwe ya mimodele ya ndeme ine khethekanyo ya?
Ramabindu u tea u ḓiimisela na u kona u dzhena kha zwa u kovhekana mbadelo kana mitengo zwa tshumelo i ṱoḓeaho kha phesenthe ine ya o tiwa nga NAMC?
Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu?
Ndivho ya NAMC ndi u vhumba tshikwama tshine ndivho yatsho ha vha u thusa vhoramabindu kha dathabeisi yayo ya vhanetshedzi u khwinisa tswikelelo kha mimakete u itela u alusa khathihi na u khwaṱhisedza mabindu avho. Iyi thuso i livhiswa nga maanḓa kha zwithu zwi no nga sa vhugudisi, mveledziso ya pulani ya bindu, mbekanyamushumo dza ṱhanziela dza vhuimo ha nṱha, vhueletshedzi, nz. Iyi thuso i o netshedzwa nga kha vhanetshedzi vha tshumelo vho akhiredithiwaho. Hu o bveledzwa phoḽisi yo dodombedzwaho ya tshumiso na ndangulo zwa tshikwama?
U engedzedza tswikelelo ya mabindu a zwa vhulimi kha mimakete i fulufhedzeaho nahone ine ya bveledza tshelede nnzhi.
U fhaḓa vhukoni ha vhorabulasi vhane vha o vhuelwa kha thandela u bva kha thandela dza vhuṱumani ha makete?
U netshedza vhugudisi kha vhorabulasi vhane vha?
ATAF i khou kundelwa u shavhedza (tshikolodo kana ndinganyiso) kana u renga ndaka dzifhio kana dzifhio. Izwi zwi katela zwiendisi, zwishumiswa na zwifhaṱo, ATAF a i nga o shumiswa sa khadzimiso kana tshikwama tsha vhubindudzi nga nḓila ifhio kana ifhio. Tshikwama tsha AgriBEE tsha DoA tshine tsha o thomiwa hu si kale tshi o shavhedza thengiselano dzo teaho dzo bveledzwaho nga tshumiso ya ATAF?
(Phase 1) ḽiga,
(Phase 2) ḽiga,
(Phase 3) ḽiga,
(Phase 4) ḽiga,
(Phase 5)iga a 5: Fomo ya kon?
U bveledzisa dathabeisi ya mabindu e kale a vha o thudzelwa kule Afrika Tshipembe.
U kwakwanya kana u ṱumanya vhane vha vha kha dathabeisi na mimakete yo teaho.
U isa phanḓa kana u phuromotha vhurumelanna?
Tshisumbi tsha ndeme kha Khethekanyo ya Mveledziso ya Mabindu ndi u dzudzanya uri vhoramabindu vhane vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi vha dalele ṱano a mbambadzo luthihi uri vha kone u vha na tshenzhemo. Madalo eneo a o shumiswa u thusa vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhane vha vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi nahone vho sumbedza u vha vho ḓiimisela kha mimakete ya Afrika Tshipembe u wana mimakete ya zwirumelwa nnḓa ine ya bveledza tshelede nnzhi?
Khethekanyo ya ED nga vhudavhidzani hayo i o ṱuṱuwedza vhuṱumani ha vharengi na vhanetshedzi. Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u engedzedza tswikelelo ya makete nga vhoramabindu vhane vha vha kha dathabeisi nga u dzhena kha bindu a vharengi vhahulwane vha zwibveledzwa zwa vhulimi Afrika Tshipembe?
Nga u angaredza hu?
Vhuṱumani ha vhanetshedzi vhu thoma nga zwine bindu a zwa vhulimi a bveledza zwone kana zwine a kona u zwi bveledza. Khethekanyo ya ED i o shumisa ATAF hune zwa vha zwo tea u ṱuṱuwedza vhuṱumani kha zwoṱhe zwa vhunetshedzi?
Vhuṱumani ha ṱhoḓea vhu thoma nga zwine makete wa zwi oa. Mabindu mahulwane a zwa vhulimi a oa uri vhabveledzi vhaṱuku vha vhe vhone vhanetshedzi vha zwibveledzwa u itela u swikelela zwine zwa ṱoḓea kha vhabveledzi kana konṱiraka dza vhanetshedzi na vhaphurosesi na vharengisi. Khethekanyo ya ED i o shumisa ATAF u tikedza ayo mabindu a vhulimi ane a o kona u shumisa vhuṱumani ho bveledzwaho?
Iyi Khethekanyo i shumana na zwinzhi zwine zwa tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo. Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi, wa 1996, u netshedza maga maṱanu ane a tea u tevhedzelwa a mulayo, ane a vha mithelo ya zwa mulayo, dzirekhodo na dzimbuelo, vhuḓiṅwalisi, ndaulo ya u rumelwa nnḓa ha zwibveledzwa zwa vhulimi na u bveledza zwikwama. Zwa zwino hu na indasiri dza fumi dzine dza shumisa mithelo ya zwa mulayo, hone indasiri dza 14 dzi tshi shumisa dzirekhodo & dzimbuelo na vhuṅwalisi.
U ṱoḓisisa nga ha khumbelo ntswa dza u bveledzwa ha maga ane a tea u bveledzwa a mulayo na u ita themendelo kha Minisa malugana na maga a mulayo ane a tea u tevhedzelwa o kumedzwaho?
U ambedzana na zwigwada zwo kwameaho malugana na u ta levele kana vhuimo ha thikhedzo ya maga a mulayo o kumedzwaho.
U khwaṱhisedza uri indasiri dzo teaho dzi tevhedzela milayo ya u ṱanganedzwa ha maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo?
U bveledza phoḽisi ine ya tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo.
U ḓiṅwalisa na NAMC sa Tshigwada tshi Kwameaho Thwii.
U ya nga khethekanyo ya 20 ya MAPA, NAMC i tea u ṱhogomela na u vhona uri redzhisitirara ya zwigwada i tshimbila na tshifhinga ṅwaha muṅwe na muṅwe, zwine zwa kwamiwa kana zwine zwa o kwamiwa nga Mulayo thwii. Izwi zwigwada hu nga vha zwigwada zwa vhabveledzi, vhaphurosesi, vhashumi, vhamaketi na vhashumisi vha tshibveledzwa tshenetsho?
Vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha NAMC na zwigwada zwine zwa kwamea thwii.
Ndivho ya NAMC ndi u bveledza na u ṱhogomela dzangano a ṱhoḓisiso a u maketa zwa vhulimi a u thoma. NAMC i o netshedza matshudeni kana vhagudi vha zwa vhulimi kha Yunivesithi dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ndambedzo. Nga kha hoisio na masia o sedzeswaho ane a tea u swikelelwa o sumbedzwaho kha iyi khethekanyo, NAMC i?
NAMC i o shumisa mbetshelwa i re kha khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa u Maketa u ita ṱhoḓisiso dza komiti ya khethekanyo ya 7. Iṅwe ya mbuelo dza Komiti ya Khethekanyo ya 7 ndi uri kha Komiti yeneyo, vhaimeleli vha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho thwii kha ndeme vha nga fara nyambedzano nga ha zwithu zwo teaho nga murahu vha ṅwala muvhigo wa u eletshedza na dzithemendelo vha rumela kha Khoro. Nga murahu ha musi vho ambedzana nga hayo, Khoro i nga i rumela kha Minisa?
NAMC i o sedzulusa na u monithara u shumiswa ha themendelo dzoṱhe u bva kha mivhigo ya komiti ya Khethekanyo ya 7 yo fhiraho. Ho bveledzwa ḽiṅwalo i re na dzithemendelo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho?
NAMC i o vhumba Tshikwama tsha ṱhoḓisiso tsha R3,4 milion ine tshipiḓa tshayo tsha o shumiswa kha zwikwama zwa miholo nga ṅwaha wa 2005/06 wa zwa masheleni, mugaganyagwama wa 2005/07 na ndambedzo u bva kha madzangano a ṱhoḓisiso a dzitshaka. Nga kha itshi tshikwama, NAMC i o humbela yunivesithi dzoṱhe na zwiṅwe Zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwine zwa kwamea kha ṱhoḓisiso ya mveledziso ya u maketa u rumela makumedzwa malugana na u ita ṱhoḓisiso-
Mvelelo dza ṱhoḓisiso dzi?
Eletshedza Minisa, DoA na Indas?
Sa tshitirathedzhi tsha u kuvhanganya tshikwama tsha u ḓadzisa, NAMC i o shumisa R3,5 milioni u itela u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwi no nga sa hirasithi dza Indasiri, Dziforamu, Mazhendedzi a Ndambedzo u kuvhanganya tshiṅwe tshikwama tsha ndambedzo?
DZIBASARI: Tshipiḓa tsha Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya Ikonomi tshi o shumiswa kha u fhaḓa vhukoni ha matshudeni a zwa vhulimi nga vhugudisi kha Yunivesithi dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe. Tshikwama tshi o netshedza matshudeni dzibasari vhane vha khou guda M. Sc na PhD kha Agriculatural Economics. Vhagudi kana matshudeni hu o lavhelelwa uri vha ite thesisi nga ha ṱhoho dzine dza o kwama zwo sumbedzwaho kha thero dza ṱhoḓisiso- Ndivho hu o vha u bveledza tshigwada tsha vhathu vha re na ndalukanyo vhane vha o shuma kha NAMC na vhashumisani navho kha mishumo yo fhambanaho?
Vho - M.
Nama tswuku, Mafhungo a zwa vhashumisi, Mutengo wa zwiḽiwa, Phoḽisi ya Mitengo na Mbambadzo, maluvha.
Vho - D.
Vho - A.
Vho - F.
Vho - Phurofesa. J.
Vho - L.
Vho - C.
Vho - Z.
Indasiri ya zwiḽiwa zwa ma?
SA Mango Growers?
SA Avocado Growers?
Subtropical Fruit Growers?
SA Flower Growers?
KwaZulu Natal Sugarcane Growers?
SA Cane Growers?
National Emerging Red Meat Producer?
Red Meat Producers?
National Wool Growers?
Vunu a Kapa Vhubva?
<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA 3.txt</fn>
U itela u thivhela u ṱahala ha maṅwalo ane a khou shumiswa, ho wanala zwo tea uri hu vhewe maga malugana na zwenezwo.
Tshumisano malugana na zwi re afho nṱha yo tea nahone vhaoulusi vha khou humbelwa u fara maṅwalo zwavhuḓi.
Musumbuluwo u swika nga Ḽavhuṱanu: u bva nga 08:00?
Mugivhela: Luvhili nga ṅwedzi 09:00?
A hu na maṅwalo ane a?
Vhukati ha 12: 15 13:15; 10: 00?
Vhaoulusi vhaswa vha tea u ṅwaliswa musi vha tshi dalela rumu ya u vhalela lwa u thoma na u ṋewa garaṱa ya u dzhena. Garaṱa ya u dzhena i tea u sumbedzwa tshifhinga tshoṱhe musi muoulusi a tshi dalela rumu ya u vhalela?
Garaṱa ya u dzhena i fhelelwa nga mushumo nga Ḓuvha ayo a u fhedza (31 Ṱhafamuhwe) nahone i tea u vusuluswa?
Muoulusi muṅwe na muṅwe u tea u saina bugu ya vhadali Ḓuvha iwe na i?
A hu nga o tendelwa dzibege ṱhukhu, dzibirifikheisi kana dziṅwe bege rumuni ya u vhalela?
Bege dzoṱhe na zwiputa zwi tea u vhewa okharani yo itelwaho zwenezwo?
Khii dza dziokhara dzi wanala kha desike?
Musi vho fhedza u ita dzikhophi, kha vha ye kha muofisi. Henefho vha?
Mbadelo dza dzikhophi dzi tea u itwa vhukati ha 9: 00 na 15:45.
A hu na maṅwalo ane a o vhofhololwa u itela u a fothokhopha?
Vhaofisi vha rumuni ya u vhalela vha na pfanelo ya u hanela vhathu u fothokhopha maṅwalo ane a vha a si kha tshiimo tshavhuḓi.
A hu nga o tendelwa u fothokhophiwa ha bugu dza marifhi?
Muoulusi a nga tendelwa u ita khumbelo ya maṅwalo ane a swika 50 nga ḓuvha.
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kha ḓafula iṅwe na iṅwe. Kha vha ḓadze fomo nga u ḓadza madzina a maṅwalo ane vha oa u a sedza. Musi vho fhedza vha vhee fomo kha khauthara rumuni ya u vhalela?
ḓafula iṅwe na iṅwe i tea u vha na bogisi ḽithihi fhedzi. Arali maṅwalo e manzhi, maṅwe a o vhewa kha ḓafula ya masiari (day table). Nomboro ya ḓafula yavho i o vhewa khao u itela u kona u ḓivha uri avho ndi afhio?
Musi vho fhedza u shumisa maṅwalo, vha a vhee kha ḓafula ya ane a khou vhuedzedzwa kana u humiselwa murahu.
U ya nga Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa Afrika Tshipembe wa 1996, (Mulayo wa vhu 43 wa 1996) maṅwalo oṱhe a tshifhinga tshine tsha lingana miṅwaha ya 20 o valelwaho (hu sa katelwi a ndaka kana ifa na a milandu ya khothe).
Maṅwalo oṱhe a tshifhinga tsho fhiraho o valelwaho a thoma a sedzuluswa nga muofisi wa rumu ya u vhalela. Musi muofisi o fhedza mushumo wawe, ndi hone muodulusi a tshi?
Arali vha tshi tama u vhona faili ya maṅwalo a tshifhinga tsho fhiraho o valelwaho, vha o tea u wana thendelo. Khumbelo yavho i tea u vha yo tou ṅwaliwaho. Arali vha tshi oa mafhungo nga vhuḓalo malugana na izwi, kha vha kwame muofisi wa rumu ya u vhalela?
Maṅwalo a nga bukiwa awara dza 24, nga nnḓa ha musi ho itwa dziṅwe ndugiselo na muofisi.
U buka maṅwalo, kha vha vhee noutu kha maṅwalo kha ḓafula ya maṅwalo o bukiwaho.
A vho ngo tendelwa u shumisa peni dza fauntheini rumuni ya u vhalela.
Zwiḽiwa kana zwinwiwa a zwo ngo tendelwa rumuni ya u vhalela.
Dzisele kana ṱhingothendeleki a dzo ngo tendelwa.
A ho ngo tea u vhewa bogisi kana ḽiṅwalo fhasi rumuni ya u vhalela.
<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA NGA MINI.txt</fn>
Ndi a zwi ḓivha uri vhugevhenga vhu vhanga tshinyadzo khulwane kha muvhili wa mupondwa, masheleni na muyani wawe. U itela u khwinisa tshumelo kha vhapondwa vhoṱhe vha vhugevhenga, ndo ḓiimisela u vhona uri Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga I dzhiela nṱha hodea dza vhapondwa khathihi na u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhapomokwa. Izwi zwi o swikelelwa nga u shumisa tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa?
Iyi Tshatha ya Pfanelo dza vhapondwa (Tshatha) I tshimbilelana na Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe na Mulevho wa dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ha vhapondwa vha vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya Maanḓa, wa 1985 (GA /RES/40/34.
Iyi tshatha I vhea mutheo wa u linganyisa pfanelo dza vhoṱhe vhapondwa na vhapomokwa, khathihi na u khwaṱhisedza uri vha wana thuso ya u ṱavhanyedza malugana na vhuṱungu he vha vhu pfa nga u kona u swikelela sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga.
Hu o bveledzwa pholisi ine ya o vhona uri vhaṋetshedzi vha tshumelo vha tevhedzela tshumiso ya iyi Tshatha, ine ya o vha khoudu kana milayo ya tshumiso ine ya o vhofha vhoṱhe vhaṋetshedzi vha tshumelo. Hu o bveledzwa nḓila ya u langa u tevhedzelwa ha tshatha u itela u khwaṱhisedza uri hu vha na vhuḓifhinduleli arali hu tshi nga khakhea zwithu?
Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe I kati na u bveledza mulayo malugana na u thomiwa ha Ofisi ya Vhapondwa ya Mulayo ine ya o lavhelesa tshumiso ya iyi Tshatha na maṅwe maga ane a o thusa kana u ḓea maanḓa vhapondwa?
Ndi khou eletshedza muthu muṅwe na muṅwe uri a ite mushumo wawe nga vhukoni u khwaṱhisedza uri tshumiso ya iyi tshatha I a bvelela khathihi na u swikelela ndivho yayo.
Mufumakadzi Vho Bridget Mabandla?
Minisia wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa?
Vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phanḓa na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa, hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maanḓa (1995) na ṱhumetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso.
Uri tsireledzo I linganaho ya vhapondwa na vhapomokwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhugevhenga ndi tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha muvhuso u itela u phuromotha u iphina ha vhoṱhe nga u lingana ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo zwe zwa fulufhedziswa kha Mulayotewa?
Vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhapomokwa dzi tshi dzhielwa nṱha, dza tsireledzwa na u linganyiswa.
Zwine vhugevhenga ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u fhungudza u iphina ha mupondwa nga mitshelo ya demokirasi na nga vhunzhi ha mbofholowo dzo tsireledzwaho kha Mulayotewa?
Mvelaphanḓa ye ya vha hone tshi bva tshee ha vha na demokirasi, kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwaṱhisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhoṱhe hu sa khou sedzwa lushaka, mbeu, mvelele, khethekanyo na huṅwe u fhambana kana zwikhukhulisi.
Maga o fhambanaho o shumiswaho kha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa vhapondwa, hu tshi khou linganyiswa pfanelo dzavho na dza vhapomokwa khathihi na u fhungudza tshutshedzo ya vhuvhili kha maga o fhambanaho a maitele a vhulamukanyi.
Nga ha zwikhala zwine zwa vha hone malugana na u linganyisa kana u ḓea vhapondwa na vhapomokwa pfanelo dzi linganaho na uri zwikhala zwenezwo zwi katela u bvela phanḓa na tshutshedzo ya vhuvhili.
ṱalutshedza maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa ane a?
Musi vha tshi kwama sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga, hu?
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga ṱhonifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yavhuḓi, u ṱhonifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga miraḓo yoṱhe ya muṋetshedzi wa tshumelo o buliwaho.
Pholisa, nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso; vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo, khathihi na vhaṋetshedzi vha tshumelo, vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo ifhio kana ifhio ye vha ṱangana nayo sa mupondwa, ho katelwa na u tshimbidza dziinthaviwu na vhone nga luambo lwavho nahone tshiphirini hune zwa vha zwo tea.
Aya maga a o thivhela mupondwa u dovha u shushedziwa hafhu?
Pholisa, mutshutshisi na muofisi wa tshumelo ya vhululamisi vha o dzhia maga u itela u vhona uri thuso iṅwe na iṅwe ine vha oa u I ṋetshedza kha ṱhoḓisiso, u tshutshisa na kha khothe ya parole I a thetsheleswa na u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo ya uri naa hu a bvelwa phanḓa na ṱhoḓisiso, kana u tshutshisa kana khothe ya Bodo ya Parole?
Iyi pfanelo I amba uri vha nga shela mulenzhe (hune zwa vha zwo tea na hune zwa konadzea) kha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, nga u ya tsengoni ya beili, tsengo, maitele a u gwevha na kana tsengo ya Bodo ya Parole.
Zwi amba uri vha o vha na tshifhinga tsha u ḓea tshiṅwe tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga?
Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou ṅwala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou ṅwaliwaho.
Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzine dza vha hone nga muṋetshedzi wa tshumelo.
Vha tea u ḓivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani. Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na maḓuvha a khothe, mbadelo dza ṱhanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya ṱhanzi,
Vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ḓivhadzwe nga ha tshiimo tsha mulandu, na uri naa muthu onoyo o fariwa naa kana hai, o vhonwa mulandu naa, o ṋewa beili naa, o pomokwa naa, arali zwo tea, o gwevhiwa naa.
Sa tshipiḓa tsha pfanelo ya u wana mafhungo, vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ṱalutshedzwe tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha si tshi pfesese nga luambo lwavho.
Vha nga kha i oa ṱhalutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho, u tshutshisa kana u sa tshutshisa?
Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana maṅwalo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela.
Vha nga ita khumbelo ya u newa nḓivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela. Vha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a ḓivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya o ita uri vha fhidze mushumoni?
Vha na pfanelo ya u sa shushedzwa, u ofha, u sa khakhiswa, tshanḓanguvhoni, vhuaḓa na thambudzo.
Arali vhe ṱhanzi vha tea u vhiga tshutshedzo dzenedzo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso.
Arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo tiwaho, pholisa i o ita khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha Dziṱhanzi;
Musi vha henefho vha o tsireledzwa, nga hune zwi nga konadzea, kha ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzine dzi nga vha dzi songo tea, tsumbo, vha o tsireledzwa kha u tambudzwa kana u shushedzwa?
Izwi zwi o khwaṱhisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa ṱhanzi u itela uri vhuṱanzi havho vhu songo ṱuṱuwedzwa kana u ita uri vhone vha litshe u ḓea vhuṱanzi zwi tshi khou itiswa nga ṱhuṱhuwedzo I songo teaho?
Iyi pfanelo I amba zwa uri kha dziṅwe nyimele khothe I nga iledza u anḓadzwa ha mafhungo afhio kana afhio (hu tshi katelwa na vhune kana dzina a muthu) kana I nga ḓea ndaela ya uri tsengo I itiwe tshiphirini (I itiwe nga khamera). Vha nga humbela Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha ḓivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho iswa huṅwe.
Vha na pfanelo ya u humbela thuso, na u kona u swikelela (arali zwo tea) tshumelo dza matshilisano, mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya mulayo malugana na ṱhoḓea dzavho.
Pholisa i o vha thusa nga u vha ṱalutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa; na u vha ḓivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho?
Mulangi wa ofisi kana ṱhoho ya ofisi khothe u o ita uri vha wane tshumelo dza vhuḓologi.
Vhatshutshisi vha o vhona uri hu dzhiiwa maga a tshipentshela malugana na vhugevhenga vhune ha kwama zwa vhudzekani, khakhathi dza muḽani na u unwa/u sapotwa ha vhana na uri milandu yeneyo i iswa kha khothe dza tshipentshela, arali dzi hone?
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe u ya nga mishumo yavho vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na ṱhoḓea dza tshipentshela na u vha fara nga nḓila yo teaho.
Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone.
Nga Ḓuvha a u gwevhiwa ha muthu ane a khou pomokwa kana o hwelelwaho vha nga humbela mutshutshisi uri a ite khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso u ya nga Khethekanyo 297 na 300 dza Mulayo wa Kutshimbidzele kwa Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1997. Ndiliso?
Mutshutshisi u o vha ḓivhadza nga ha ndaela ya ndiliso, fhedzi mabalane wa khothe u o vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ndaela ya ndiliso I tshimbidzwa zwavhuḓi, na uri vha nga dzhiela mupomokwa kana muhwelelwa vhukando ha lwa mulayo arali khothe ya vhugevhenga I sa khou ṋetshedza ndaela ya ndiliso na hune zwa konḓa u anganyela uri tshinyadzo I nga vha vhugai u fana na tshinyadzo dza muhumbulo kana vhuṱungu na thambulo?
Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni. u wana zwine zwa vha zwavho murahu zwi amba uri hune khothe, nga murahu ha u vhonwa mulandu , ya laela tshigevhenga u vhuisela thundu murahu dze a waniwa mulandu wa u dzi dzhia kha vhone zwi si ho mulayoni uri vha i wane vha kha vhuimo he vha vha vhe khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na vhugevhenga honoho?
Mutshutshisi u o vha ḓivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u o vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo I a tevhedzelwa?
Vha khou humbela uri vha sedze kha ḽiṅwalo a Minimum Standards on Services for Victims of Crime ḽine i nga waniwa kha Mihasho ya Muvhuso, arali vha tshi o?
Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela, vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana muṋetshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou I ṋetshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa.
Axennḓe e vha tou ḓiṱoḓela ḽine vha?
Arali vha tshi oa mafhungo nga vhuḓalo nga ha kutshimbidzele kwa mbilaelo, vha humbelwa uri vha vhale Minimum Standards on Services for Victims of crime. Iḽi ḽiṅwalo i wanala kha ofisi iṅwe na iṅwe ya muvhuso?
Arali vha tshi o?
(*) Vha dzhiele nzhele uri hu kha i o dzhiiwa tsheo malugana na tshumiso ya nomboro ya luṱingo lwa mahala?
Tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Khethekanyo ya zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, na Mutakalo, khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka, Tshumelo ya zwa tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Khethekanyo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini dza Madzhisiṱaraṱa na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na Miraḓo ya Tswane Metro police.
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maanḓa thuso ye ya ṋetshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na iḽi ḽiṅwalo,
<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGELI.txt</fn>
Mbalo ya vhana i hulaho i sumbedza uri vhana vha xelelwa nga mubebi kana vhabebi nga mulandu wa tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI. Tshivhumbeo tsha muṱa na nḓila ine muṱa wa fanela u shela ngayo mulenzhe tshi khou shanduka nga mulandu wa iḽi dwadze . Tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI ḽo no vha kha tshiimo tshine lṄa vho lemedza vhaaluwa. Mbekanyamushumo dzo fhambanaho nga ha tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI na maṋwe malwadze a vhudzekani ane a vha a phirela dzi a zwi ṱanganedza uri vhathu vho no aluwaho vha kha ḓi takalela u ita zwa vhudzekani na uri hezwi zwi a vha vhea fhethu hune hu si vhe havhuḓi. Vha vha vho no lemedzwa nga vhalwadze na vhana vhane vha vha tsiwana.. (Muvhigo wa Lushaka nga tshiimo tsha vhathu vho no aluwaho: 1994-2002). Vhathu vho no aluwaho vha a tambula musi vhane vha tea u vha londola vho no vhulahwa nga tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI kana maṋwe malwadze a elanaho naho.
Vhathu vho no aluwaho vha khou lovhelwa nga vhana na vhaduhulu nga mulandu wa tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI.
vhudifhinduleli ha u londola na u unda vhaduhulu.
U dzudzanya mbadelo dza dzilafho, zwiliwa zwa muta, mbadelo dza tshikolo, bugu na yunifomo dza vhaduhulu.
Vhaṋwe vhathu vho no aluwaho vha na nḓivho i songo ṱanḓavhuwaho nga ha tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI. Hezwi zwi ita uri vhaṋwe vha vhathu vho no aluwaho vha si ḓitsireledze musi vha tshi onga vhalwadze vho kavhiwaho nga uhu vhulwadze kana miraḓo ya muṱa yo kavhiwaho nga uhu vhulwadze. Kha zwiṋwe zwiwo vhathu vho no aluwaho vha swika hune vha si ḓitsireledze lune vha nga fhedza vho kavhiwa nga tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI. Vha ita hezwi musi vha tshi khou onga miraḓo ya miṱa yavho ine ya khou lwala ngeno iyo miraḓo i songo ḓibvisela khagala uri yo kavhiwa nga tshitshili tsha HIV. Nga nnḓa ha izwi hu na zwiwo zwine vha wana vhathu vho no aluwaho vha tshi khou tambudzwa lwa vhudzekani. Hezwi zwi vha vhea kha khombo ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI. U sa londiwa na u tambudzwa ha vhathu vha vhaaluwa nga u tou binyiwa zwi khou engedzea ngomu ḓzinduni, zwiṱiraṱani zwa ḓzidoboni na ḓoroboni khulwane (Muvhigo wa Minisita wa u tambudza, u sa londa na u sa fara zwavhuḓi vhaaluwa: Voḽumu ya 1). Masiandoitwa ane a bvelela nga murahu ha u vhona na u onga vhana na vhaḓuhulu tshifhingani tsha tshitshili tshi vhulaho tsha HIV na na dwadze lṄa EIDZI kanzhi zwi ita uri tshiimo tsha mutakalo wavho sa vhathu vhahulwane tshi tse.
Minwe mita i a khethululwa nga mulandu wa u vha na mirado yo kavhiwaho nga tshitshili kana u vha na dwadze la EIDZI.
A si vhaaluwa vhothe vhane vha vha na ndivho ya uri hu na tshumelo dzine dza thusa na uri hedzi tshumelo vha a tea u dzi shumisa, nga maanda vhane vha vha mahayani.
Vhaṋwe vhaaluwa a vha na maṋwalo a tsumbavhuṋe ane a vha one ane a ita uri vha kone u swikelela thuso dza matshilisano (dzigiranthi). Maitele a khumbelo dza dzigiranthi o leludzwa na hone o ṱalutshedzwa nnyi na nnyi ha dovha ha itwa uri hu vhe na u linganyiswa u itela uri a swikelele matshilisano na u badela vha shayaho.
Hu na thodea ya u tikedza Sisiteme ya u tikedza Muhura kha u netshedza zwiliwa-pfushi zwine zwa todwa nga vhaaluwa.
Sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha dzi khou bvela phanḓa na u shumisana u itela u nṋea maanḓa vhaaluwa uri vha vhe vhaaluwa vho fhelelaho na hone vha lingane na vhaṋwe vhadzulapo (u ṱuṱuwedza mutakalo une wa ḓisa matshilele avhuḓi, u thivhela u tambudzwa ha vhaaluwa, u dzhenelela na u imelelwa kha zwiṱirakitsha zwoṱhe zwa matshilisano). Vhathu vho ḓiimiselaho ngeno vha si khou badelwa vha khou thusa vhaaluwa nga hune zwa konadzea.
Muvhuso, mabindu na tshitshavha, dziNGO (madzangano ane a si vhe a muvhuso, dziFBO kha u vhumba vhupo vhune ha konisa na vhutshilo ha khwine ha vhaaluwa zwi khou bvelela nga fhasi ha mbekanyamishumo dzo fhambanaho. Nga u shumisana, sekhithara hedzi dzi a kona u bveledza vhudavhidzano ho teaho na hone vhu sa ḓuri ho ḓitikaho nga mbekanyamishumo dzine dza ita uri vha tshile tshifhinga tshilapfu u ya nga hune zwa konadzea ngaho (u kalahela kana u kegulela hayani). Thikhedzo na vhugudisi zwi fhiwa vhathu vhahulwane na miraḓo ya muṱa uri i kone u londola vhathu vho no aluwaho.
Ndivho ndi ya u khwinifhadza vhunzani ha vhutshilo ha vhaaluwa u khwinifhadza tswikelelo ya tshumelo dzine dza vha mutheo na u khwinifhadza ha u iswa ha idzo tshumelo dzine dza vha: tshumelo dza mutakalo, phesheni, vhuendi na dzinwe.
Vhukoni ha u fhata- Hedzi ndi mbekanyamishumo dza u gudisa vhaaluwa uri vha kone u sumbedza na uri vha dovhe vha neane mafhungo zwine zwa do vha thusa u divha nga ha uri tshitshili tsha HIV na vhulwadze ha EIDZI vhu fhireselwa hani kha vhanwe vhathu na u dovha vha sumbedzwa uri vha ditsireledza hani uri vha si kavhiwe.
U bveledzwa ha mbekanyamishumo dzine dza ita uri hu vhe na u didzhenisa na u kona u sumbedza vhaaluwa mveledziso ntswa na thekinolodzhi fhethu hune ha vha mushumoni hu tshi khou sedzwa vhashumi vhane vha khou kalaha kana u kegula musi vhe mishumoni.
Tshumelo dza ndondolo na thikhedzo dzine dza tutuwedza u didzhenisa ha vhaaluwa musi vhe hayani/ musi vha kha tshitshavha tsho ditikaho nga mutheo wa mbekanyamishumo dza ndondolo na thikhedzo, vhueletshedzi, pfunzo ya tshitshavha nga ha ndondolo, u tanganywa na vhanwe vhane vha tea u shela mulenzhe na u fhirisela phanda milandu uri i sedzwe lwa tshiphurofeshinala.
Vhaaluwa vha na lupfumo lune lwa vha ndivho na vhukoni vhune vha nga kona u neana na thanganathukhu ya murole. Hezwi zwi nga thusa u fhirisa ndivho ine ya vha muratho vhukati ha mirafho yo fhambanaho. U vha hone ha tshitshili tsha HIV na dwadze la EIDZI zwi khou ita uri vhaaluwa vha dinetshedzele kha u londola vhana vhane vha vha zwisiwana na vhana vha songo tsireledzwaho. U wana vhueletshedzi na thikhedzo yo engedzedzwaho na u khwathiswa ha vhaaluwa nga mashaka a tsini a vhaaluwa uri vha kone u lavhelesana na masiandoitwa a vhavhaho a HIV na EIDZI. U didzhenisa ha vhaaluwa kha u dzhia tsheo na uri hu vhe na maitele kha muta na kha tshitshavha ndi zwa ndeme kha mveledziso ya tshitshavha.
<fn>ven_Article_National Language Services_MATHERIALA WA IEC WA.txt</fn>
Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, ri na mushumo muhulwane wa u ṱhogomela mutakalo washu. Ri na dzipfanelo na vhuḓifhinduleli malugana na izwi nahone izwi zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi kha Ḽiṅwalo ḽa Pfanelo dza Vhalwadze ḽa Lushaka.
Vhunzhi ha malwadze a vhangiwa nga kutshilele kwashu kune ra tou ḓikhethela, zwi no nga sa u daha, u nwesa zwikambi, na u shumisa na u shumisa pulani ya kuḽele ku si kwavhuḓi na mvelelo dza khombo dza ultra-violet.
Nḓila ya khwine ndi u thivhela khentsa, nga u tevhelela kutshilele kwavhuḓi. U thivhela khentsa nga u shandukisa kutshilele zwi a konadzea. Dzimodifiable risk factors zwo ṋetshedzwa kha thebulu, khathihi na nḓila dzo teaho dzine dza ṱoḓea u itela u swikelela na u bvela phanḓa na kutshilele kwavhuḓi.
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwo fhambanaho, ho katelwa na mitshelo 3 na miroho 5 yo fhambanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Vha shumise zwibveledzwa zwi re na mapfura maṱuku,
Vha tshintshe kubikele, vha songo shumisa mapfura kana oḽi, ndi khwine vha tou zwi vhilisa lwa tshifhinga tshipfufhi vho shela maḓi maṱuku,
Zwikambi zwi a fhaṱela muvhilini.
Kha vha femele ngomu nga dziningo vha dovhe vha femele nnḓa nga mulomo musi vha tshi pfa vha na siṱiresi kana u vhilaela.
Kha vha ganame kana vha dzule kha tshidulo fhethu ho fhumulaho hu si na phosho vho bonya maṱo avho vha femele nga ngomu na nga nnḓa lwa minetse ya 5-10 nga matsheloni na nga madekwana, kana vha thetshelese muzika wo fholaho kana vha ite nyonyoloso dza u vha hangwisa nga ha mihumbulo i si yavhuḓi, na vhuḓipfi kana vhuḓifari.
Vha songo vhuya vha vuwa vho thoma u daha.
Arali vha tshi ṱoḓa thuso malugana na u litsha u daha, kha vha i humbele.
Vha humbele fhethu kana vhupo vhune khaho ha si dahiwe.
Arali hu na tshikha ine ya bva kha vhudzimu havho, vha ime u ita zwa vhudzekani u swikela hu tshi waniwa uri vho farwa nga mini na u swikela vha tshi alafhiwa.
Vhathu vhoṱhe vha tea u dzhiela nzhele tswayo dza u tsivhudza nga ha khentsa. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dzi nga vha hone muvhilini wavho dzi no nga sa mapundu, tshikha dzi no bva vhudzimuni na u shanduka ha tshileme. Tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine vha si dzi pfesese dzi ṱoḓa u dzhielwa nṱha na u dzhielwa vhukando ho teaho. Ngauralo zwi nga vha zwa ndeme uri vha ye kha zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoḓa thuso nga u ṱavhanya kha muphurofeshinala wa ṱhogomelo ya zwa mutakalo.
U waniwa ha khentsa nga u ṱavhanya na pulani ya u alafha yo teaho u bva kha muṱhogomeli wa mutakalo wa phurofeshinala, khathihi na u tevhedzela theraphi I si ya mushonga na ya mushonga, zwi nga thusa kha u langa kana u fhungudza khentsa, zwa vha thusa kha 'u bvela phanḓa na vhutshilo havho'. U ṱanganedza tshiimo tshavho, khathihi na thikhedzo u bva kha muṱa wavho, dzikhonani na vhadzulapo ndi zwa ndeme vhukuma.
Ho wanala uri vhunzhi ha vhathu a vha koni u swikelela mafhungo a mutakalo o teaho. Iyi bugwana, ya nga ha u Thivhela Khentsa na Tswayo dza u Thoma dza u Tsivhudza i wanala nga dziṅwe nyambo dza sumbe dza tshiofisi dzine dza vha Tshivhuru, Tshithosa, Tshizulu, Tshivenda, Tshitsonga, Tshisuthu na Tshipedi.
<fn>ven_Article_National Language Services_MBONELAPHANA.txt</fn>
Mbonelaphanḓa ya Muhasho wa zwa Muno ndi u netshedza tshumelo ya maimo a nṱha. Kha miṅwaha ya zwino, vhupulani ha maitele vhu khou thusa nga maanḓa kha u khwinisa nḓisedzo dza tshumelo kha kilaente dzoṱhe shangoni nga vhuphara. Hu tshi khou dzhielwa nzhele uri muthu muṅwe na muṅwe Afrika Tshipembe mudzulapo, tshavhi kana mudali, ndi kilaente ya Muhasho wa zwa Muno, tshumelo ya maimo a nṱha ndi ndivho khulwane ya maitele, ine ya laula nyito na pulane dza Muhasho. Muhasho wo ḓiimisela kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzine dza o vhumba nga vhuswa sisiteme dza tshomedzo na mabindu zwine zwa o ita uri hu kone u ṋetshedzwa tshumelo?
Ndivho ya Muhasho ndi u phuromotha na u tsireledza lushaka. Ndivho: U wana Zwithu zwa ndeme zwa u bvelela ha Tshumelo. Kha ṱhoḓisiso yawo ya u swikelela ndivho yawo, Muhasho wo sumbedza zwi tevhelaho sa zwithu zwa ndeme u khwaṱhisedza u tevhedzela ndavhelelo dza vhashumisani navho, dzikhasi?
U wana vhudzulapo ha i?
Marangaphanḓa nga Minisi?
Marangaphanḓa a Mulayotewa a khou kombetshedza muvhuso u khwinisa matshilo a vhathu vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe.
Muhasho wa zwa Muno u ṋetshedza maṅwalo ane a konisa vhathu u wana dzinnḓu, pfunzo, ṱhogomelo ya mutakalo, ndambedzo dza zwa matshilisano, phesheni, mishumo, tshumelo dza masheleni na u shumisa pfanelo dzavho dza ndeme- u nanga muvhuso une vha u takalela. Tshiṅwe hafhu, Muhasho wa zwa Muno ndi wa ndeme kha zwa tsireledzo ya shango ḽashu nga u dzhia tsheo malugana na uri ndi vhafhio vho teaho u dalela Afrika Tshipembe, na vhane vha nga iphina na rine nga ha lunako na mbuelo ya demokirasi yashu ine ya kha i vha ntswa na ikonomi yayo ine ya kha i aluwa?
Uri demokirasi na ikonomi ya zwino zwi shume, zwine vhathu vha vha zwone na tshiimo tsha vhoṱhe vhane vha dzula na u shuma shangoni, zwi tea u rekhodiwa nga vhuronwane nahone zwi tea u kona u swikelelea. Mushumo muhulwane wa Muhasho wa zwa Muno: u rekhoda zwidodombedzwa zwa vhuḓe zwa vhadzulapo. na vhadali ndi zwa ndeme kha vhulangi na ndaulo ya zwa matshilisano, ikonomi na zwa polotiki. Zwi vhumba mutheo wa demokirasi na mveledziso?
Muhasho wa zwa Muno u dovha hafhu wa vha tshivhoni tshine vhathu na vhaendi vhashu vha kona u vhona muvhuso na shango ḽashu ngatsho. Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe khathihi na vhadali vha no bva mashangoni a nnḓa vha wana tshumelo u bva kha Muhasho. Ngauralo, zwine nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso ya vha zwone nga u angaredza zwi vha zwo thewa kha idzi tshenzhemo. Nga nnḓa ha u langa idzi rekhodo, Muhasho wo dovha hafhu wa ṋewa mushumo wa u langa vhathu vhane vha dzhena na u bva Afrika Tshipembe.
Mulayo wa Khwiniso ya Vhupfuluwi muswa (Mulayo wa vhu 19 wa 2004) wo phasisiwaho nga a 18 Tshimedzi 2004 wo shandukisa zwihulu vhulangi ha vhupfuluwi kha shango ḽashu. Hu khou itwa mushumo muhulwane nga itshi tshifhinga wa u ḓea vhaofisi vha Muhasho wa Vhupfuluwi vhugudisi u ya nga ṱhoḓea dza uyu mulayo muswa na u dzudzanya Ndaulo dzine dza bva kha Mulayo. Muhasho u dovha hafhu wa kombetshedza Mulayo wa dzitshavhi, (Mulayo wa vhu 130 wa 1998), une wa katela u shumiswa ha zwishumiswa zwa dzitshakatshaka malugana na dzitshavhi?
Nga u ṱanḓavhuwa, Muhasho wa zwa Muno u ṋetshedza tshumelo mbili dza zwa ndeme: dzine dza vha tshumelo dza vhapo na dza vhupfuluwi.
Tshumelo dza vhupfuluwi dzi kwama u langiwa ha u dzhena, u dzula na u ṱuwa ha vhabvanna Afrika Tshipembe zwine zwa laulwa nga Mulayo wa Dzitshavhi na Vhupfuluwi. Na kha mashango a nnḓa nahone tshumelo dza vhupfuluwi dzi khou sedzeswa u itela zwithu zwa ndeme zwa lushaka. Afrika Tshipembe, tshumelo ya vhupfuluwi I katela na mishumo ine ya itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso zwo vhalaho na mihasho?
Iyi tshumelo I katela na u bveledzwa ha ndaela, u lavhelesa mishumo ya vhupfuluwi kha Vunḓu na kha Ofisi dza vha nnḓa, u engedzea ha thendelo kana phemithi dzine dza ṋetshedzwa nga Muhasho, u a nga vhunzhi ha vhatsinda kana vhabvanna Afrika Tshipembe. Naho zwo ralo, u itela uku kubugwana, vhunzhi ha mafhungo a o vha nga ha tshumelo dzo livhiswaho kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hu o dovha hafhu ha bveledzwa kubugwana kwa thungo kwa nga ha tshumelo ya vhupfuluwi. Ku o phaḓaladzwa nga murahu ha musi milayo kana ndaulo dza vhupfuluwi dzo no khunyeledzwa u itela uri ku tshimbilelane na u lontshiwa ha muvhuso wa vhupfuluwi wa Lushaka Afrika Tshipembe?
Vhunzhi ha vhathu vho fhedza tshifhinga vha sa ḓivhi uri vha tea u ita mini uri vha kone u swikelela tshumelo dza zwa Muno. Uku kubugwana, Home Affairs At Your Service, ku ṱalutshedza nga nḓila I leluwaho nahone i pfeseseaho, ndeme ya u ita khumbelo dza u konisa kha Muhasho wa zwa Muno, ṱhoḓea dza u ita khumbelo ya tshumelo iṅwe na iṅwe, mbadelo dzazwo, uri zwi dzhia tshifhinga tshingafhani na mafhungo a tshimbilelanaho na tshumelo dza zwa Muno. Vhunga muthu muṅwe na muṅwe Afrika Tshipembe, hu nga vha mudzulapo, tshavhi kana mudali e khasiama ya Muhasho wa zwa Muno, ndivho khulwane ndi nḓisedzo ya maimo a nṱha ine ya laula u pulana na nyito. Muhasho wo inekedzela kha mbekanyamushumo dzo vhalaho dzine dza o u vhumba nga vhuswa na u khwiniswa ha sisiteme na maitele ane a ita uri hu vhe na nḓisedzo ya maimo a nṱha.
Uku kubugwana ku o dovha hafhu kwa ṋetshedza ngeletshedzo malugana na u fhindula mbudziso dzine dza konḓa: dzi no nga sa: Naa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ndi nnyi kana ndi nnyi o teaho u wana vhudzulapo ha Afrika Tshipembe Zwi a pfesesea uri zwithu zwi no nga izwi zwi nga ita uri hu vhe na u sinyuwa hu tshi khou sedzwa ivhazwakale ya iḽi shango, hune ra bva hone, hune ra khou ya hone, na kha u fhambana hashu, na uri ro ṱangana kana nga muthihi nga muthihi ri nga tevhedzela milayo ine ya wanala kha Mulayotewa, ngauralo ri nga ita uri I shume. Ngauralo, Muhasho wa zwa Muno u nahone u o bvelaphana u shuma u ya nga milayo ine ya vha kha mulayotewa ya uri SA ndi a vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, vho fhambanaho vhane vha vha ṅanda nthihi?
Uku kubugwana ku wanala na nga Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshisuthu na Tshivhuru. Ri na fulufhelo a uri uku kubugwana ku o ḓea vhadzulapo hoṱhe vha Afrika Tshipembe vhane vha vha khasiama dzashu dza ndeme mafhungo o teaho nga ha Muhasho nga muya wa Batho Pele ri vhathihi, ri a ṱhogomela na u ṋetshedza tshumelo?
Mulayotewa wa Afrika Tshipembe u fhulufhedzisa pfanelo dza vhudzulapo na u bula uri a hu na na muthihi ane a o hanelwa na iyi pfanelo. U ya nga Mulayo wa Vhudzulapo wa Afrika Tshipembe (sa zwe Mulayo wa vhu 88 wa 1995 na Mulayo wa vhu 17 ya shandukiswa ngayo), Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vhu nga waniwa nga mabebo (birth) , nga mabebo (descent), nga u dzula tshifhinga tshilapfu, nga u vusuludza kana nga vhuṅwalisi.
Mulayo wo bulwaho u thomani wo thoma u shuma nga a 6 Tshimedzi 1995. U bula uri Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo ndi muthu muṅwe na muṅwe o bebwaho Afrika Tshipembe ane muthihi wa vhabebi vhawe kana vhabebi vhoṱhe vhe vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha musi muthu onoyo a tshi bebiwa. Ho vha hu na mbetshelwa kana miṅwe milayo yo fhambanaho phanḓa ha musi hu tshi vha na Mulayo. Muṅwe na muṅwe ane a kwamiwa nga izwi ane a oa u ḓivha nga ha vhudzulapo hawe, a nga kwama ofisi ya tsini ya zwa Muno kana vhurumiwa ha Afrika Tshipembe arali a seli?
ṅwana o bebiwaho Afrika Tshipembe ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe u a tea u vha mudzulapo nga mabebo arali o adoputiwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u ya nga Mulayo wa ṱhogomelo ya Vhana wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983). Vha tea u dzhiela nzhele uri ṅwana onoyo u tea u vha o ṅwalisiwa u ya nga Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu wa 1992.
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga mabebo ndi muṅwe na muṅwe o bebiwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe nga mudzulapo kana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Mabebo awe a tea u vha o ṅwalisiwa u ya nga Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na dzimpfu wa vhu 51 wa 1992.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u a tendelwa u ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu tsha u lingana miṅwaha miṱanu ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe. Muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe u a tea u vha mudzulapo wa tshoṱhe , nga murahu ha miṅwaha mivhili o ṱanganedza thendelo ya vhudzulo ya tshoṱhe yo bviswaho kana yo ṋetshedzwaho nga tshifhinga tsha musi a tshi malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe. ṅwana a re nga fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ya tshoṱhe u a tea u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha musi thendelo yo ṋetshedzwa.
Izwi zwi kwama fhedzi mabirithishi vho dzhenaho Afrika Tshipembe phanḓa ha a 2 Khubvumedzi 1949, na vhe vha dzula afha miṅwaha i si ho fhasi ha mivhili phanḓa ha a 2 Khubvumedzi 1949, na vhe vha dzula afha miṅwaha i si ho fhasi ha mivhili phanḓa ha a 2 Khubvumedzi 1949?
iwalo a u ṅwalisa mabebo ḽine a tshimbilelana na Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu wa 1992. Malugana na u adoputa, hu o ṱoḓea ndaela ya u adoputa?
Fomo dza BI-24 na BI-529 dzo ḓadzwaho nga muhumbeli.
Fomo ya BI-529 yo ḓadzwaho nga mubebi a re mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
hanziela ya mabebo ya muhumbeli ya nnḓa.
Arali muhumbeli o bebiwa nga vhabebi vha songo malanaho, vhabebi vhoṱhe vha tea u saina fomo ya vhuṅwalisi ha mabebo ya BI-24.
Vhuanzi ha mabebo ha mubebi ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe?
Khumbelo dzi nga rumelwa kha Embasi (Nnu ya vhurumiwa), Mishini kana Ofisi dzapo dza zwa Muno?
Fomo ya BI-63 na ya BI-757 dzo ḓadziwaho nga muhumbeli.
Vhuanzi ha vhudzulapo ha tshoṱhe.
SAP (91) ine ya vha na miganiso ya minwe yoṱhe u itela u wana muvhigo wa mapholisa?
Vhabebi vha re na vhuḓifhinduleli kana vhaunḓi vha re mulayoni vha tea u saina fomo dza khumbelo arali muthu ane a khou oa thendelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu a nga fhasi ha miṅwaha ya 16?
Fomo ya BI-9 yo ḓadzwaho ine ya vha na miganiso ya minwe yoṱhe na zwifanyiso zwivhili zwa vhuhulwane ha (45mm vhulapfu x 35 mm vhuphara) zwi tea u rumelwa zwa vhana vhane vha vha nga nṱha ha miṅwaha ya 15. izwi zwi vha zwi tshi khou itelwa u wana ḽiṅwalo a vhuḓe nga murahu ha musi u khumbelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu yo ṱanganedzwa,
wana vhudzulapo ha i?
shuma kha mmbi ya vhupileli ya iwe shango, hune a vha mudzulapo, musi i tshi khou lwa na Afrika Tshipembe?
Naho zwo ralo, izwi a zwi shumi arali muthu onoyo o ita khumbelo kha Minisita ya u ita uri vhudzulapo hawe vhu songo shandukiswa vhu dzule vhu ha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi a tshi wana vhudzulapo ha iwe shango na kana u shuma kha mmbi ya vhupileli ya shango a nnḓa.
U wana uri muthu a si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe, u o tea u ḓadza fomo ya BI-529 a i rumela kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno ngomu kana nnḓa ha shango?
hanziela ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu yo waniwa nga vhukwila kana o ṋetshedza mafhungo a si one nga ha ene muṋe.
Arali a na vhudzulapo ha iwe shango, nahone o vhuya a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha shango ḽifhio kana ḽifhio malugana na mulandu we wa vha u tshi o i vhonwa sa mulandu Afrika Tshipembe?
Kha zwoṱhe a ho ngo tea u itwa khumbelo. Muthu ane a kwamea u wana vhurifhi (vhurifhi ha (audi alteram). Kha vhurifhi honoho hu na khethekanyo ine a nga ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani a songo tea u hanelwa na vhudzulapo. Izwi zwi o dzhielwa nṱha phanḓa ha musi tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa?
2.8 U wana vhudzulapo ha i?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u wana vhudzulapo ha iwe shango u tea u ita khumbelo kha Minisia wa zwa Muno uri a songo dzhielwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi a tshi wana vhudzulapo ha iwe shango?
Fomo dza BI-1664 na BI-529 dzo ḓadziwaho nga nḓila yo teaho, na mbadelo yo tiwaho ya R115.00.
Khumbelo dzi nga rumelwa kha ofisi dza Muhasho dziṅwe na dziṅwe nnḓa kana ngomu shangoni.
Phanḓa ha Musi Mulayo wa Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe wo shandukiswaho (Mulayo wa vhu 17 wa 2004) u tshi thoma u shuma, mudzulapo wa Afrika Tshipembe o shumisaho ḽiṅwalo a u tshimbila a iwe shango a nga hanelwa vhudzulapo nga Minisia wa zwa Muno. ṱhoḓea ya u sa katelwa kana ḽiṅwalo a thendelo a u bva kha Minisia ya u shumisa ḽiṅwalo a u tshimbila a nnḓa a i tsha vha hone?
U ya nga Mulayo wa Tshandukiso ya Vhudzulapo wa Afrika Tshipembe wa 2004, we wa thoma u shuma nga a 15 Khubvumedzi 2004, zwa zwino ndi mulandu arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha nga nṱha ha miṅwaha ya 21 a dzhena kana a bva Afrika Tshipembe a tshi khou shumisa ḽiṅwalo a u tshimbila a iwe shango. Hafhu ndi mulandu kha mudzulapo onoyo ane musi e Afrika Tshipembe, a shumisa vhudzulapo ha nnḓa a tshi khou itela u wana zwiṅwe zwithu kana u shavha vhuḓifhinduleli kana u ita mushumo?
a nga ita khumbelo ya u vhuedzedzwa ha vhudzulapo hawe. Naho zwo ralo muthu onoyo u tea u vhuya tshoṱhe Afrika Tshipembe.
khophi ya ḽiṅwalo,
mbadelo yo tiwaho ya R115.00 na R15 ya ḽiṅwalo a vhuḓe.
Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na dzimpfu (wa vhu 51 wa 1992) u bula uri u bebiwa kana mabebo a ṅwana a tea u vhigiwa na u ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 o bebiwa. Izwi zwi o thusa Muhasho wa zwa Muno u dzudzanya rekhodo dzawo u ya nga tshifhinga na u ri thusa u bveledza redzhisiṱara ya Vhathu/Lushaka yo teaho nahone I fulufhedzeaho shangoni. Zwi o dovha hafhu zwa thusa Muhasho wa zwa Muno kha u ṋetshedza tshumelo dzine u nga vha u nadzo nga u ṱavhanya musi ṅwana o no vha muhulwane (tsumbo, ṱhanziela ya mabebo, bugu ya ID, ṱhanziela ya lufu, nz.) U ṅwalisa mabebo, vha tea u ḓadza fomo ya B1-24 (Nivhadzo ya Mabebo) vha i rumela kha ofisi ya zwa Muno ya tsini. Arali muhumbeli a seli ha lwanzhe, u o tea u rumela khumbelo kha Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe kana Ofisi?
Arali ṅwana o bebiwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone ha wanala uri muthihi wa vhabebi vhawe o vha a mudzulapo wa Afrika Tshipembe musi a tshi bebwa, mabebo a nga ḓivhadzwa kha Embasi ya Afrika Tshipembe kana ofisi kana kha ofisi dza dzingu dza Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
iii khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana ya nnḓa.
Kha ṅwana ane a vha na miṅwaha ya 15 na u fhira, fomo ya BI-9 ya khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe i tea u ḓadziwa.
Ndi zwa ndeme uri nḓivhadzo ya mabebo i ṋetshedzwe nga muṅwe wa vhabebi kana nga muunḓi a re mulayoni. Arali vhabebi kana muunḓi vha sa koni u ita izwi, muthu o humbelwaho nga mubebi kana muunḓi a nga ṋetshedza nḓivhadzo vhuimoni havho. Uyu muthu u tea u vha a na thendelo yavho yo tou ṅwaliwaho.
ṅwana wa vhathu vho malanaho a nga ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi kana mme kana nga zwoṱhe zwa mme na khotsi arali vhabebi vhoṱhe vha tshi tendelana kha izwi.
ṅwana wa vhathu vha songo malanaho u ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha mme. ṅwana a nga kha i ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi awe vho mu bebaho arali vha tshi tenda uri vha khotsi awe. Vhoṱhe mme na khotsi vha tea u tendelana uri ṅwana u o ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi hu na muofisi wa zwa Muno?
Naho Mulayo wa Vhuṅwalisi ha mabebo na dzimpfu (Mulayo wa vhu 51 wa 1992) u tshi oa uri mabebo a ṅwana a ṅwaliswe hu saathu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha u bebiwa, hu na zwithu zwiṅwe zwine zwi nga ita uri izwi zwi si konadzee. Nḓivhadzo dza mabebo nga murahu ha maḓuvha a 30 dzi vhidzwa vhuṅwalisi ho lengaho. Fomo ine ya shumiswa kha izwi ndi fomo ya Nḓivhadzo ya Mabebo (BI-24) yo sainiwaho nga vhabebi kana muunḓi.?
iii mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwaha ya 15.
Afha vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓadza fomo ya BI- 24. Vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani mabebo a songo ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo.
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi u tea u tenda uri u mubebi kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho kha fomo ya BI-24. Khotsi u tea u vha a hone musi mabebo a tshi ṅwaliswa.
Arali vhabebi vho malana, mabebo a ṅwana a o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi?
Vhabebi kana muunḓiwa vha tea u ḓadza fomo ya BI-24/1. Vha tea hafhu u ḓea zwiitsisi zwa uri ndi ngani mabebo a songo ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo. Maṅwalo a u tikedza o sumbedzwaho kha phara ya 3.3 a tea u ṋetshedzwa khathihi.
Musi vha tshi ṅwalisa ayo mabebo, fomo ya BI-24/15 i a ḓadziwa. Iyi fomo i fhelekedzwa nga fomo ya BI-9 (khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe) na maṅwalo o teaho o sumbedzwaho kha phara ya 3.3. Vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani vha songo ṅwalisa mabebo hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo?
Vha tea u vha na maṅwalo a tevhelaho musi vha tshi o?
khophi yo khwaṱhisedzwaho ya maṅwalo a a vhune a mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a songo tenda.. Arali khotsi a tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana, hu o ṱoḓea khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza maṅwalo a vhuḓe a vhabebi. Arali o mala mme a ṅwana, hu?
hanziela ya sibadela kana ya fhethu ha vhadzadze he ṅwana a bebiwa hone. ṱhanziela i tea u sainiwa nga muhulwane (Suphirithennde kana Maṱironi) nahone i tea u vha na dzina a tshiofisi?
Khwahisedzo ya zwidodombedzwa zwa vhuḓe zwa ṅwana sa zwine zwa vha zwone kha redzhisiṱara ya tshikolo kana ṱhanziela ya tshikolo tshe ṅwana a thoma khatsho yo sainiwaho nga ṱhoho ya tshikolo?
Arali vhabebi vha si ho, hu o ṱoḓea afidaviti ya shaka?
Kha ṅwana o litshedzelwaho kana o laṱwaho, hu?
Garaa ya kiliniki kana muvhigo wa tshikolo kana ḽiṅwalo iwe na iwe ḽine.
Tshitatamennde u bva kha muthu ane a ḓivha muhumbeli nahone ane a nga ṱanziela nga ha vhabebi kana mashaka a muhumbeli. Uyu muthu hafhu u o tea u fhelekedza muhumbeli Ofisini dza zwa Muno hune muhumbeli na muthu onoyo vha o vhudziswa dzimbudziso vha thungo na thungo;.
Musi vha tshi ṅwalisa mabebo a ṅwana ane vhabebi vhawe kana mashaka awe vha si kone u wanala, vha tea u ḓadza fomo ya nḓivhadzo ya mabebo ya (BI-24). Hu dovha hafhu ha ṱoḓea na muvhigo wa mushumelavhapo, vhunga hu si na zwidodombedzwa zwa vhabebi. Musi hu tshi ṅwaliswa mabebo, hune ha dzhia Ḓuvha ḽithihi arali mabebo o ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30, ṱhanziela ya mabebo i ṋetshedzwa mahala.
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri vhuṅwalisi ho lengaho vhu nga lengesa zwi tshi bva kha ṱhoḓisiso dzine dza khou itwa u itela u wana zwidodombedzwa zwa vhune zwa ṅwana, U thivhela tshilengo, mabebo a ṅwana a tea u ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo yo fhelelaho i nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya dzingu ya Muhasho nga mutengo wa R45.00 nthihi. Iyi khumbelo i fhedza vhege dza u bva kha 8-12.
Sa tshipiḓa tsha vhuḓiimiseli kha u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vhoṱhe, Muhasho wa zwa Muno wo thoma fulo a vhuṅwalisi ha vhana nga khomphwutha. Izwi zwi khwaṱhisedza uri Muhasho wa zwa Muno u kona u ṅwalisa na u ṋetshedza ṱhanziela dza mabebo dzo pfufhifhadzwaho nga u ṱavhanya nga murahu ha musi ṅwana o bebwa kha zwibadela zwine zwa khou shela mulenzhe. Izwi zwi o itwa kha zwibadela zwinzhi nga hune zwi nga konadzea?
4.1 Ndi ngani zwi zwa ndeme u ita khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe.
ḽiṅwalo a Vhuḓe ndi ḽiṅwalo ḽine a ṱanziela uri muthu ndi ene nnyi. Nga maṅwe maipfi i sumbedza uri vha zwine vha ri vha zwone. Hu na zwifhinga zwinzhi zwine vha o wana uri vha tea u shumisa ID. Vha o tea u vha na ID uri vha kone u wana nnḓu, pfunzo, na tshumelo dza zwa mutakalo, musi vha tshi ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila, u oa mishumo, u ṅwalisela mulingo, u dzhena kha thendelano dza zwa mabindu kana vhushumisani kana u ṅwalisela tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo. DziID dzi dovha hafhu dza shumiswa kha u vouta kha khetho dza lushaka, dza vunḓu na dzapo?
4.2 Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe.
Maṅwalo a vhuḓe a ṋetshedzwa u ya nga khethekanyo 25 ya Mulayo wa Vhuiivhisi wa 1997. Uyu Mulayo u bula uri arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha na thendelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe, nahone vha na miṅwaha ya 16 na u ya nṱha, vho tea u ita khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a shumela muvhuso kana dzangano a muvhuso nnḓa ha Afrika Tshipembe kana o rumelwaho u ya u shumela muvhuso wa iwe shango na ene o tea u vha na ḽiṅwalo a vhuḓe. Na vhana vhawe na mufumakadzi wawe na vhone vho tea u wana maṅwalo a vhuḓe.
4.3 Zwine zwa ṱoḓea musi vha tshi ita khumbelo ya ḽiṅwalo,
Uri vha wane ḽiṅwalo,
u vha na khophi ya TBVC ya ḽiṅwalo a shango (Transkei, Bophutatswana, Venda and Ciskei) dzina a shango kana ḽiṅwalo,
u ganisa magunwe hu tshi itelwa u rekhoda kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo kha fomo ya khumbelo ya BI-9. Izwi zwi nga itwa fhedzi nga muofisi wa Muhasho wa zwa Muno kha Ofisi ya Dzingu kana ya tshiṱiriki kana kha Vhurumiwa ha Nnḓa Afrika Tshipembe?
Arali vho mala kana vho maliwa, vha o tea u rumela ṱhanziela yavho ya mbingano?
Arali mufumakadzi a ita khumbelo ya ḽiṅwalo a Vhuḓe a thoma u shumisa tshiṅwe tsha zwifani zwe a vha a tshi ḓivhiwa ngazwo u thomani, maṅwalo a vhuṱanzi, tsumbo, ṱhanziela ya mabebo kana ṱhanziela ya mbingano zwi tea u rumelwa kana u ṋetshedzwa u itela u ṱanziela uri o tea u shumisa tshifani tshenetsho?
Arali vho ala, hu o ṱoḓea ṱhanziela ya ṱhalano.
Arali vho lovhelwa nga mufarisi wavho, hu o ṱoḓea ṱhanziela ya lufu ya mufunwa wavho?
Malugana na vhathu vho itwaho vhadzulapo vha tshoṱhe kana vhathu vhane vha vha na ḽiṅwalo a vhudzulo a tshoṱhe, ṱhanziela ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu kana ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe kana ya u tendelwa dzi tea u nambatedzwa?
Malugana na u ṅwalisa mabebo ho lengaho, kha vha sedze kha phara ya 3.2.4 afho nṱha.
4.4 Mitengo ya khumbelo ya ḽiṅwalo,
Khumbelo ya u thoma ndi mahala. Naho zwo ralo, vhahumbeli vha tea u a na zwinepe zwivhili zwa ID. Mbadelo ya R15 i a ṱoḓea arali vha tshi khou itelwa ḽiṅwalo a vhuḓe a vhuvhili?
4.5 Vha nga ita ngafhi khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe.
Kha vha kwame ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho. Zwidodombedzwa zwa Ofisi dza Dzingu zwi kha siaṱari a murahu a uku kubugwana. Vhahumbeli vha nnḓa na vhone vha nga ita khumbelo ya maṅwalo a vhuḓe kha embasi dza Afrika Tshipembe dzi re tsini navho kana Khomishini Khulwane seli?
4.6 U ya u dzhia ḽiṅwalo,
Nga murahu ha musi ḽiṅwalo a vhuḓe o bvisiwa, i rumelwa kha ofisi ya zwa Muno he muhumbeli a ita hone khumbelo. ḽiṅwalo a Vhuḓe i o rumelwa fhedzi kha aḓirese ya poso arali muhumbeli o ita khumbelo ya zwenezwo nahone tenda aḓirese yeneyo ya vha i tshi khou shuma?
4.7 U khakhululwa ha vhukhakhi kha ḽiṅwalo,
Muhasho wa zwa Muno u dzudzanya khumbelo dza ID dza vhukati ha miḽioni nthihi u isa kha miḽioni tharu nga ṅwaha. Izwi zwo ṱangana na fomo dza khumbelo dzi songo ḓadzwaho zwavhuḓi zwi nga ita uri uho vhukhakhi vhu wanale na kha dziID. Naho zwo ralo, uho vhukhakhi kha ḽiṅwalo a Vhuḓe vhu khakhululwa mahala. Fomo dza BI-9 na BI-309, vhuṱanzi ha mafhungo a songo khakheaho na zwinepe zwivhili zwa ID zwi fanaho zwi tea u rumelwa kha ofisi ya zwa Muno iṅwe na iṅwe.
5.1 Phasipoto ndi mini?
Phasipoto ndi ḽiṅwalo ḽine a ṱoḓea musi muthu a tshi ya kha iwe shango. Mudzulapo wa Afrika Tshipembe o ḓiimiselaho u ya u dala nnḓa ha Afrika Tshipembe u tea u ita khumbelo ya phasipoto hu tshee na tshifhinga?
vi Phasipoto ya tshiofisi.
Phasipoto yo ḓoweleaho i na masiaṱari a 32 hone phasipoto khulwane i na masiaṱari a 64. Phasipoto dzoṱhe dzo fhambanaho dzo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo kha masiaṱari a tevhelaho a ḽiṅwalo,
Khumbelo dzoṱhe dza phasipoto dzo fhambanaho dzi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-73 nahone muthu ene mune u tea u tou dzi isa kha Ofisi dza Zwa Muno kana Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini arali muhumbeli a seli. (Muhumbeli u tea u fusha muofisi wa phasipoto malugana na zwidodombedzwa zwawe zwa vhune). Zwinepe zwi o sedzuluswa u khwaṱhisedza uri nga ngoho ndi zwa muthu onoyo. Vhahumbeli vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira vha o ganiswa magunwe u itela u khwaṱhisedza kha Redzhisiṱara ya vhadzulapo?
5.2 Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya Phasipoto?
Ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe fhedzi vho teaho u ita khumbelo ya phasipoto ya Afrika Tshipembe. Kha vhane vha vha na bugu ya referentsi dala kana ya kale phanḓa ha a 01 Fulwana 1986, vhahumbeli vha tea u thoma vha ita khumbelo ya ḽiṅwalo a Vhuḓe ḽine a vha na baakhoudu. Vhahumbeli vha u thoma vha nga kha i ita khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe na phasipoto nga tshifhinga tshithihi. Khumbelo ya zwoṱhe i nga itwa nga tshifhinga tshithihi, arali muthu a tshi khou kundwa u linda u swikela ḽiṅwalo a Vhuḓe i tshi bviswa?
Iyi ndi phasipoto ine ya ṋetshedzwa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha na miṅwaha ya 16 na u ya nṱha. Uri vha kone u ita khumbelo ya Phasipoto ya Mualuwa, vha o lavhelelwa uri vha ḓadze fomo ya BI-73 vha rumele na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. Arali minwe yavho i sa athu ganiswa kana i songo rekhodiwa kha redzhisiṱara ya vhadzulapo, vha o tea u ganiswa minwe yoṱhe kha fomo ya BI-9 muofisi wa zwa Muno. Vha o dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha rumele khophi ya ḽiṅwalo a Vhuḓe o khwaṱhisedzwaho kana ṱhanziela ya mabebo?
Vhahumbeli vha nga nanga u ya u ḓidzhiela phasipoto dzavho ofisini ye vha ita khumbelo khayo kana vha I wana nga poso yo redzhisiṱariwaho, fhedzi vha tea u badela R21 ya poso yo redzhisiṱariwaho.
Iyi phasipoto i o shuma miṅwedzi ya 10?
Phasipoto ya ṅwana i ṋetshedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. Musi vha tshi ita khumbelo ya phasipoto ya ṅwana, vha tea u ḓadza fomo ya BI-73. Khumbelo I tea u rumelwa na ṱhanziela ya mabebo, thendelo ya vhabebi arali vho malana na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. Arali ṅwana o bebwa nga vhabebi vha songo malanaho, hu ṱoḓea fhedzi thendelo ya mme vha vhukuma uri hu kone u ṋetshedzwa phasipoto.
I nga ya u dzhiiwa he ha itwa hone khumbelo kana i nga rumelwa kha vhone nga poso yo redzhisiṱariwaho.
Iyi phasipoto i o shuma miṅwaha ine ya lingana 5?
Phasipoto khulwane ndi ḽiṅwalo a masiaṱari a 64. o thoma u shuma nga a 02 Nyendavhusiku 2002 u itela u ḓea vhathu vhane vha tshimbilesa ḽiṅwalo a u tshimbila ḽine a vha na masiaṱari manzhi u fhira phasipoto ya vhaendelamashango ine ya vha na masiaṱari a 32. Iyi phasipoto i fana na Phasipoto ya vhaendelamashango, fhedzi i fhambana nayo ngauri i na masiaṱari ane a lingana luvhili na a phasipoto ya vhaendelamashango uri hu vhe na masiaṱari manzhi a visa?
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege dza rathi.
Iyi phasipoto i shuma miṅwaha ine ya lingana 10.
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha tea u enda nga u ṱavhanya hu na tshiitisi tsha zwenezwo vhane vha sa o kona u linda u swikela phasipoto yo teaho i tshi bva. Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa fhedzi arali ho itwa khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe. U ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana, vhahumbeli vha lavhelelwa uri vha ḓadze fomo ya BI-73?
Mutengo: R75. Hu dovha ha ṱoḓea hafhu R12 ya u fekisa magunwe o ganiswaho arali hu tshi ṱoḓea u khwaṱhisedzwa ha shishi?
Iyi phasipoto i o shuma miṅwedzi ya 12?
vhathu vhane vha oa u dalela mashango a tsini ane a si o?
malugana na vhathu vhane vha oa u humela Afrika Tshipembe nga u ṱavhanya.
Uri vha kone u ita khumbelo ya phasipoto ya shishi, vha o tea u ḓadza fomo ya BI-73 nga vhuḓalo. Tshiṅwe hafhu, hu o ṱoḓea luṅwalo lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani hu tshi ṱoḓea phasipoto ya shishi khathihi na ḽiṅwalo a vhuḓe a Afrika Tshipembe kana ṱhanziela ya mabebo. Arali phasipoto ya Afrika Tshipembe ya u thoma yo tswiwa kana yo xela, hu o ṱoḓea muvhigo une wa bva mapholisani uri khumbelo i kone u dzudzanywa?
Iyi phasipoto i o shuma miṅwedzi ya 9, fhedzi kha lwendo luthihi fhedzi lwa u ya kha shango ḽeneḽo ḽine a o vha o tea u ya khaḽo na musi a tshi vhuyelela murahu Afrika Tshipembe?
Phasipoto ya tshiofisi i o ṋewa vhaofisi vhane vha shuma kha zwiimiswa zwa muvhuso vhane vha tea u tshimbila nga mushumo. Khumbelo dzoṱhe dzi fanela u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-73 nahone muhumbeli u fanela u tou dzi isa kha ofisi ya zwa Muno kana Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini arali vha seli. Khumbelo i fanela u iswa na vhurifhi vhune ha bva kha tshiimiswa tshine muhumbeli a shuma khatsho vhu na ṱhalutshedzo dza uri ndi ngani muhumbeli a tshi oa phasipoto ya tshiofisi?
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: vhege nthihi u ya kha dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo ndi lwa shishi u swika ngafhi.
Iyi phasipoto i o vha ya miṅwaha ya 5?
Arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe ya xela kana ya tswiwa, mutengo wa u i thivha u o vha kavhili we wa badelwa u thomani. Khumbelo i tea u rumelwa na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino?
NB. Kha vha badele mbadelo yo tiwaho kavhili malugana na ḽiṅwalo,
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege u ya kha vhege dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo lwonolwo ndi lwa shishi u swika ngafhi.
Malugana na lwendo lwa shishi , hu tea u itwa khumbelo ya phasipoto ya shishi/phasipoto ya tshifhinganyana u swikela iṅwe phasipoto i tshi luga.
Phasipoto yo fhelelwaho nga tshifhinga ndi ine ya sa tsha shuma. Arali zwo ralo, a vha nga o tendelwa u i shumisa naho i saathu fhelela. Vha o tea u ita khumbelo ya ntswa?
Izwi zwi bva kha uri phasipoto ine vha khou ita khumbelo yayo ndi ya lushaka-e?
Phasipoto ya vhaaluwa R155.
Phasipoto ya ṅwana R115.
ḽiṅwalo a u tshimbila R 115?
Phasipoto ya shishi R 55.
Phasipoto ya tshifhinganyana R75.
Phasipoto khulwane R310.
Khulwane (yo xelaho) R620.
Mualuwa (yo xelaho) R310.
ṅwana (yo xelaho) R230.
ḽiṅwalo a u tshimbila (o xelaho) R230?
Muhasho u a zwi ḓivha uri hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri muthu a oe u shandukisa rekhodo dzawe dza vhuḓe. Hu na tshanduko dzo fhambanaho dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi ita kha rekhodo dzavho?
NB: Mudzulapo wa Afrika Tshipembe, wa miṅwaha ya 18 kana u ya nṱha. zwi dzhiiwa sa yone tshanduko ya ndeme kha dzoṱhe dzo itwaho u ya nga Mulayo wa vhuṅwalisi ha Dzimpfu na mabebo; wa 1992.
Khethekanyo 11(1) ya Mulayo wa vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu i tendela u khakhululwa ha u ṅwaliswa ha ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho. Izwi zwi bvelela arali vhabebi vha onoyo ṅwana vha malana nga murahu ha musi ṅwana o ṅwaliswa, u tou nga vho malana nga tshifhinga tsha musi ṅwana a tshi bebwa.
Mutengo: Tshumelo ndi mahala.
Vhuwalisi ha mabebo vhu dovha hafhu ha tendela u ṅwaliswa hafhu ha mabebo nga vhabebi vho malanaho nga Tshithu nga murahu ha musi mabebo a ṅwana o ṅwaliswa. ṱhoḓea dza idzi khakhululo ndi: nḓivhadzo ntswa ya mabebo, afidaviti ya vhabebi na ṱhanziela dza mbingano?
Hune ha wanala uri muṅwe wa vhabebi kana vhabebi vhoṱhe vho lovha, muraḓo wa muḽa wa mufu u tea u rumela ṱhanziela ya lufu ya mufu na afidaviti.
Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu u tendela u ṱanganedzwa ha u vha mubebi nga khotsi wa vhukuma (a songo malanaho na mme) a ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho nahone ane mabebo awe a vha o no ṅwaliswa hu songo katelwa zwidodombedzwa zwa khotsi.
Arali mme a tshi tendelana na u ṱanganedza ha khotsi sa mubebi, ene na khotsi vha tea u ḓadza fomo ntswa (BI-1682). Hune ha wanala uri tshifani tsha ṅwana tshi tea u shandukiswa uri tshi fane na tsha khotsi, hu o ḓadziwa iṅwe fomo ya (BI 193) Arali mme a sa tendelani nazwo, khotsi u o tea u ya Khothe Khulwane uri a wane ndaela?
Mutengo: Mutengo wo tiwaho wa iyi tshumelo ndi R 48.
Arali madzina a muthu a songo ṅwaliswa kha ṱhanziela yawe ya mabebo, muthu onoyo a nga humbela uri dzina ḽawe a u thoma kana tshifani tshawe tshi dzheniswe kha ṱhanziela. Izwi zwi vhidzwa u ḓadziswa ha zwidodombedzwa kha vhuṅwalisi ha mabebo. Mulayo u tendela izwi arali muthu o vha o ṅwaliswa phanḓa ha musi Mulayo u tshi thoma u shuma. Tsumbo, Khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992, nga maanesa hu tshi kwamiwa dzitshavhi dza Maindia, dze phanḓa ha 1996, dza vha dzi songo tendelwa lwa mulayo u ṅwalisa nga dzina a tshikhuwa na Tshifani. Ngauralo, vhunzhi ha redzhisiṱara dza mabebo dzi na madzina a tshikhuwa fhedzi?
ii khophi ya ṱhanziela ya mbingano arali i hone.
Mutengo: Iyi tshumelo ndi mahala.
Mulayo u tendela uri muthu a shandukise dzina ḽawe a u thoma e mabebo awe a ṅwaliswa ngaḽo.
ii vhuanzi ha mbadelo i ṱoḓeaho.
R80 ya muhumbeli ane a vha na miṅwaha ya 18 na u ya nṱha.
6.4 U shandukiswa ha tshifani tsha muthu ane a kha?
Tshifani tsha ṅwana ane a vha na miṅwaha ine ya vha nga fhasi ha ya 18 tshi nga shandukiswa arali.
wana o bebiwa nga vhabebi vha songo malanaho nahone mme vho malwa hafhu nga muṅwe ane a si vhe khotsi awe.
ii mme a ṅwana vha vhuyelela kha tshifani tshe vha vha vha tshi tshi shumisa u thomani khamusi nga uri khotsi a ṅwana vho lovha kana vho dovha vha maliwa hafhu nga murahu ha musi vho ṱalana na khotsi a ṅwana,
Fomo ya khumbelo ya?
Khophi ya ḽiṅwalo,
iii wana o bebwa nga vhabebi vha songo malanaho nahone o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi. Tshifani tsha ṅwana tshi nga shandukiselwa kha tsha mme?
iv wana ane a khou ṱhogomelwa nga muunḓi, tshifani tshawe tshi nga shandukiselwa kha tsha Muunḓi.
Fomo ya khumbelo ya?
Mulayo u tendela muthu u shumisa tshifani tshine tsha si fane na tshine tsha vha kha redzhisiṱara ya Vhadzulapo kana tshe a tsha wana thendelo ya u vha mudzulapo ngatsho Afrika Tshipembe. Tshelede yo tiwaho ndi R238.
khophi ya ṱhanziela ya mabebo, na nomboro ya vhuṅwalisi arali mabebo o ṅwaliswa.
vhuanzi ha mbadelo ya R260 ine ya ṱoḓea.
Arali ṅwana ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 a tshi o katelwa kha khumbelo, khophi dza ṱhanziela dza mabebo dzavho kana nomboro dza vhuṅwalisi dza mabebo khathihi na thendelo ya mme yo tou ṅwalwaho zwi a ṱoḓea.
U khakhululwa ha ḓuvha.
Vhuanzi ha uri Ḓuvha a mabebo ndi a vhukuma, tsumbo, vhurifhi ha sibadela, vhurifhi ha tshikolo tsha u thoma tshe tsha dzheniwa, ṱhanziela ya vhudzadze, ṱhanziela ya ndovhedzo arali ṅwana o lovhedzwa a saathu vha na miṅwaha miṱanu. Arali hu si na ḽiṅwalo ḽine a sumbedza miṅwaha kana vhukale ha ṅwana, dokotela kana muimeleli wa tshiṱiriki anga anganyela nahone u o ṅwala themendelo ine ya o ṱuwa na khumbelo?
vhuanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.
vhuanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.
vhuanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.
vhuanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.
Muthu muṅwe na muṅwe we a itwa muaro wa u shandukisa mbeu kana o wana dzilafho ḽine a ita uri mbeu yawe i shanduke a nga ita khumbelo kha Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho wa Zwa Muno ya uri ṱhalutshedzo ya mbeu yawe i shandukiswe?
vhuanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.
Musi hu tshi shandukiswa mbeu ya muhumbeli, Nomboro yawe ya vhuḓe na yone i a shanduka. Vha o tea u ita khumbelo ya ḽiṅwalo a vhuḓe ḓiswa nga u ṱavhanya nga murahu ha musi ho tendiwa uri dzitshanduko dzi o itiwa.?
Arali muthu a tshi khou shandukisa madzina awe a u thoma, u o tea u badela R75?
Arali mabebo a ṅwana o ṅwaliswa nga vhabebi vhane vha vha vha vhukuma, vhabebi vha vhukuma na vhabebi vha si vha vhukuma vha o tea u ṋetshedza afidaviti khathihi na ṱhalutshedzo dza vhuṅwalisi vhu si ha vhukuma. Arali hu si na na tshitatamennde na tshithihi tsha izwi, hu o ṱoḓea ndaela ya khothe?
khumbelo yo tou ṅwalwaho ya u lugiswa ha zwidodombedzwa zwa vhabebi.
Arali ṅwana o adoputiwa, vhabebi vho mu adoputaho vha nga ḓivhadza lwa tshiofisi Mulangi Dzhenerala (DG) wa zwa Muno nga ha izwi.
khophi yo khwaṱhiswaho ya ndaela ya u adoputa.
Khumbelo dza u ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi dzi tea u rumelwa kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho arali vha tshi khou ita khumbelo vhe ngomu Afrika Tshipembe kana kha Mishini wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Ofisi arali vha tshi khou ita khumbelo vha seli. Fomo ine vha tea u i shumisa malugana na izwi ndi ya BI-130. Mbadelo ya ṱhanziela I songo pfufhifhadzwaho ndi R45,00, hone yo pfufhifhadzwaho hu R10,00.
U ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi na u ṅwaliswa hayo zwi laulwa nga Mulayo wa Mbingano (Mulayo wa vhu 25 wa 1961).
Ndi nnyi ane a nga ṅwalisa mbingano yavho?
Mbingano i nga itwa ngafhi?
Mbingano dzi nga itwa fhedzi kerekeni, kha tshifhaṱo tshine tsha shumiselwa zwa vhurereli fhedzi, kana nnḓu ya phuraivete. Arali muthu ane a khou ṱoḓou maliwa kana u mala a vha a tshi khou lwalesa kana o huvhalesa, mbingano i nga itwa sibadela.
Ndi vhonnyi vho teaho u vha hone kha mbingano?
Mbingano i tea u itwa hu na vhathu vhane vha khou malana, ṱhanzi mbili na muofisi wa mbingano.
7.2 Mawalo ane a ṱoḓea nga ḓuvha.
Maṅwalo a tevhelaho a tea u ṋetshedzwa muthu ane a khou tshimbidza mbingano nga ḓuvha.
iwalo a Vhuḓe o ṋetshedzwaho u ya nga Mulayo wa u Vhuiivhisi, wa 1998 kana afidaviti yo ḓadzwaho kha fomo ya BI-31 arali vha si na ḽiṅwalo a vhuḓe. Vhatsinda vhane vha khou malana na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tea u vha vha na phasipoto dzo teaho khathihi na fomo ya BI-31 (Mulevho wa malugana na mbingano)?
kha vhane vha kha i vha vhaṱuku, thendelo ya vhabebi kana muunḓi a re mulayoni i o tea u ḓadziwa kha fomo yo tiwaho ya BI-32. Arali mubebi ane ha khou oiwa thendelo yawe lwa mulayo a sa khou wanala kana a songo tea u ṋetshedza thendelo yeneyo, muthu onoyo muṱuku u o tea u ita khumbelo kha Khomishinari wa zwa Ndondolo ya Vhana (Commissioner of Child Welfare) uri a wane thendelo yo teaho. Arali vhabebi na Khomishinari vha tshi hana u mu ḓea thendelo ya mbingano, muthu onoyo a nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya hune a dzula hone. Vhatukana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 na vhatukana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 15, nga nnḓa ha thendelo ya vhabebi kana muunḓi a re mulayoni, thendelo ya Minisia wa Zwa Muno?
U ya nga Mulayo wa Mbingano, muthu muṱuku hu ambiwa muthu ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 we a vha a songo malwa, we mbingano yawe ya fheliswa nga lufu kana nga ṱhalano.
Arali vho ṱalana, ṱhanziela ya u fhedza ya ṱhalano I tea u ṋetshedzwa. Arali hu na tshiitisi tshi pfalaho tsha uri muthu onoyo a songo nekedza ṱhanziela ya ṱhalano kana arali ṱhalano yo itwa kha shango ḽisili ngauralo a sa nga koni u wana ṱhanziela, u o tea u ṋetshedza afidaviti. I tea u sumbedza uri o ala lwa mulayo na u katela dzina a khothe ye ṱhalano ya itwa khayo na Ḓuvha a ṱhalano.
Arali vha mufelwa, vha o tea u vha na ṱhanziela ya lufu ya mufunwa wavho. Arali ṱhanziela ya lufu i si ho, muthu onoyo u o tea u ṋetshedza afidaviti ine ya khwaṱhisedza lufu lwa mufarisi, ine ya bula dzina a mufu na Ḓuvha a lufu?
Nga murahu ha mbingano, vhathu vhavhili vhane vha khou malana, ṱhanzi mbili na muofisi wa mbingano vha tea u saina redzhisiṱara ya mbingano. Vha nga kha i ṋewa ṱhanziela ya mbingano yo ṅwalwaho nga tshanḓa mahala nga murahu ha mbingano. Muofisi wa mbingano u o isa redzhisiṱara ya mbingano kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo ya Lushaka u rekhodiwa kha ofisi ya dzingu ya Muhasho hune vha dzula hone.?
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: ṱhanziela ya mbingano yo pfufhifhadzwaho yo tou ṅwalwaho nga tshanḓa i bva nga Ḓuvha ḽeneḽo a mbingano mahala. ṱhanziela i songo pfufhifhadzwaho i dzhia maḓuvha a 21 a mushumo u itiwa?
Mutengo: Zwoṱhe zwine zwa tevhela na mbudziso dzine dza tshimbilelana nazwo malugana na ṱhanziela ya mbingano zwi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-130.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
Muhasho wa Zwa Muno wo humbela Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe nga 1996 uri i ite ṱhoḓisiso dzo dzhenelelaho kha sisiteme dzo fhambanaho dza mbingano Afrika Tshipembe. Izwi zwo ita uri hu phasisiwe Mulayo wa u ṱanganedzwa ha Mbingano dza Tshithu [Mulayo wa vhu 120 wa 1998] nahone wo thoma u shuma nga a 15 Lara 2000?
Vho vha vha tshi zwi ḓivha uri u ya nga Mulayo wa Mbingano dza Tshithu wo ṱanganedzwaho, tshiimo tsha mbingano ya tshithu tshi fana na tsha mbingano ya tshikhuwal Mbingano ya Tshithu i ṅwaliswa nga muthu o nangiwaho u ita zwenezwo. Hu nga vha khosi kana muofisi wa u ṅwalisa. Uyu muthu o nangiwaho u tea u vha a na luṅwalo lwa u khwaṱhisedza uri o tendelwa u ṅwalisa mbingano. Vhamalani vho malanaho nga tshithu vhe mbingano yavho ya si ṅwaliswe, vhane vha oa u i ṅwalisa, vha o tea u ita khumbelo kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho. Vha o tea u fhelekedzwa nga ṱhanzi mbili, ndi uri nthihi u bva kha miṋa yoṱhe. Vhathu vhoṱhe vho malanaho nga tshithu vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ye u ṅwalisa mbingano dzavho kha Muhasho wa zwa Muno?
Musi muthu a tshi lovha, mulayo Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992 u o?
Mirao ya SAPS, nga maan?
Vhavhulungi (Funeral undertakers) vho nangiwaho na u ṱanganedzwa u ya nga mulayo.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya u dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe a lovha, lufu lwa muthu onoyo lu tea u vhigwa kha Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini. Hu tea u rumelwa na khophi ya ṱhanziela ya lufu yo khwaṱhisedzwaho yo bviswaho nga shango a nnḓa.
Arali mufu a tshi o vhulungwa Afrika Tshipembe, Embasi kana Mishini zwi o tea u thusa nga u dzudzanya malugana na u iswa ha tshitumbu Afrika Tshipembe?
Nḓivhadzo ya lufu i itwa nga u ḓadza fomo ya BI-1663. Iyi fomo i na khethekanyo dzo fhambanaho dzine dza tea u ḓadzwa nga vhathu vho fhambanaho vhane vha khou ḓivhadza nga ha lufu. Vhathu vhane vha kwamea ndi vha tevhelaho: muthu ane a khou vhiga lufu, dokotela ane a khwaṱhisedza lufu na muthu o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo ya lufu sa vhunga zwo sumbedzwa u thomani.
Arali hu si na dokotela, tsumbo kule mahayani, anga ya tshithu i o ḓadza fomo ya Muvhigo wa Lufu ya BI-1680. Muvhigo wa Lufu u nga ḓadziwa fhedzi nga muthu o ṋewaho thendelo nga Muhasho ya u ita zwenezwo. Uyu muthu u o ḓea muofisi wa Zwa Muno fomo ya BI-1680 o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo dzenedzo. Muofisi u o ḓadza fomo ya BI-1663?
ḽiga a 1: Dokotela o itaho dzindingo kha mufu u tea u ḓadza fomo ya Nḓivhadzo ya Lufu/wana o bebwaho o lovha ya (BI-1663). Hu na khethekanyo ine ya ḓadzwa nga dokotela a i dzhenisa ngomu ha fulobo. Zwiṅwe zwo ḓadzwaho kha fomo zwi ṱumetshedzwa kha fulobo yo valiwaho zwa ṋetshedzwa shaka a tsinisa a mufu kana muvhulungi (funeral undetaker) ane a khou ita nzudzanyo dza mbulungo?
ḽiga a 2: Shaka i o tea u dzhia maṅwalo a a isa kha muvhulungi o nangiwaho u ita nzudzanyo dza mbulungo. Arali muvhulungi o tendelwa u ṱanganedza nḓivhadzo dza lufu, u o tea u ḓadza khethekanyo dzo teaho na u bvisa ndaela ya u vhulunga [B1-14]. Muvhulungi u o rumela fomo dzo ḓadzwaho kha ofisi ya Zwa Muno ya tsinisa uri hu ṅwaliswe lufu. Muhasho wa zwa Muno u o ṋetshedza shaka ṱhanziela ya lufu?
Arali muvhulungi a songo tendelwa u ya nga mulayo u ṱanganedza nḓivhadzo dza lufu, u o tea u rumela maṅwalo kha ofisi ya Zwa Muno ya tsini kana kha Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha tsini uri hu kone u bviswa ndaela ya u vhulunga na maṅwalo a u ṅwalisa o itwaho?
Khumbelo dza ṱhanziela dza lufu dzi tea u itiwa kha ofisi ya tsini ya zwa Muno arali vha tshi khou ita khumbelo ngomu Afrika Tshipembe. Arali vha tshi khou ita khumbelo seli, vha o tea u ita khumbelo kha Mishini wa Afrika Tshipembe wa tsini kana Ofisi?
ṱhanziela yo pfufhifhadzwaho ya lufu i ṋetshedzwa mahala arali lufu lwo ṅwaliswa nga Ḓuvha ḽeneḽo. Zwiṅwe zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya B 132 nahone mbadelo I o vha R10-00, hone ya ṱhanziela ya lufu I songo pfufhifhadzwaho I tshi o vha R48-00?
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri u ya nga Mulayo (Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992), a hu na muthu ane a o vhulungwa nga nnḓa ha musi ho ṋetshedzwa thendelo. Iyi thendelo i a nga tshivhumbeo tsha ndaela ya u vhulunga. Vhaofisi vha Zwa Muno, miraḓo ya SAPS na vhavhulungi vho nangiwaho vho tendelwa u ḓadza redzhisiṱara ya lufu na u bvisa kana u ṋetshedza ndaela ya u vhulunga?
Arali ha wanala uri muthu o rekhodiwa sa o lovhaho kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo, muthu onoyo u o tea u vhiga kha ofisi ya tsini ya zwa muno uri hu itwe dziṱhoḓisiso nga u ṱavhanya na u khakhulula zwenezwo. Kha fomo ya B1-9 hu o tea u ganiswa minwe yoṱhe na u nambatedzwa zwifanyiso malugana na izwi?
Ro kunda malugana na u lingedza u ita uri milioni dza vhathu vhashu dzi vhe na fulufhelo. Ri khou dzhena kha thendelano ya uri ri?
vharema na vhatshena, vha o kona u ḓikukumusa, vha sa ofhi tshithu, vho fhulufhedziswa pfanelo malugana na tshirunzi tsha muthu lushaka lwa musengavhadzimu lu re na mulalo nga lwone lune na shango.?
Tshitatamennde tsha vhe vha vha vha Phuresidennde Vho Nelson Mandela kha u rwelwa ṋari havho sa Phuresidennde wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ngei Union Buildings Pretoria nga?
ivhazwakale ya ḽiṅwalo a Vhuḓe a Afrika Tshipembe i na vhushaka vhuhulwane na ya lushaka lwoṱhe. I ṱalutshedza uri mune wayo ho vha hu nnyi. Kha vhaḓwe ho vha hu tshishumiswa tsha u kandeledza, hone kha vhaḓwe ho vha hu tswikelelo kha zwithu zwavhuḓi zwa shango?
Phanḓa ha 1972, muvhuso wo bvisa ḽiṅwalo a vhuḓe ḽidala. Vhudzuloni haḽo nga Lambamai nga ṅwaha wonoyo ha bviswa ḽiṅwalo a vhuḓe a muvhala wa lutombo ḽine i nga fhelela tshikwamani. Siaṱari ao a u thoma o vha i na zwidodombedzwa zwa vhuḓe. Zwiṅwe zwi no nga sa tsumbo, ḽaisentsi ya u reila, ṱhanziela dza mbingano, nz zwo vha zwo nambatedzwa kha ḽiṅwalo nga zwiikara?
U bva nga Shundunthule 1980, ho bviswa ḽiṅwalo a vhuḓe ḽidala ḽiṱuku, Iḽi o vha o itwa nga khomphwutha nahone o vha?
Mulayo wa Vhuiivhisi we wa thoma u shuma nga 1986, wo bvisa ḽiṅwalo a vhuḓe ḽidala ḽine ra khou i shumisa zwino. Phanḓa ha izwi, arali muthu o mala kana o maliwa, ṱhanziela yawe ya mabebo yo vha i tshi dzheniswa kana u katelwa kha ḽiṅwalo a mabebo. Izwi zwo fhela musi hu tshi bveledzwa Mulayo Muswa. Kha miṅwaha i tevhelaho, ho vha na dziṅwe tshanduko dze dza itwa kha ḽiṅwalo a vhuḓe, fhedzi dzo vha dzi malugana na tsireledzo yaḽo, ndi uri u thivhela vhufhura kana u fodzhara?
Musi hu tshi vhumbiwa mashangohaya a (Transkei, Bophutatswana, Venda and Ciskei) , o bvisa maṅwalo ao one ane. Ayo maṅwalo o vha a tshi fana na e a vha a tshi bviswa nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Naho zwo ralo, nomboro dzao dza serial dzo vha dzo itwa nga nḓila dzo fhambanaho. U fhela ha muvhuso wa khethululo zwo ita uri aya mashango a vhe tshipiḓa tsha Riphabuliki ya Afrika Tshipembe. Muṅwe na muṅwe we a vha a na ḽiṅwalo a Vhuḓe a mashangohaya zwino u na ḽiṅwalo a Vhuḓe a Afrika Tshipembe?
Ri bva kule phanḓa ha musi ri tshi vha na demokirasi nga 1994. ḽiṅwalo a Vhuḓe e kale a vha i tshi shumiswa u ri fhambanya, zwino i a ri ṱanganya sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. i sumbedza u fhambana hashu sa lushaka, na u ri humbudza uri mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u fana a eṱhe nahone u ṱuṱuwedza vhuthihi sa lushaka?
Arali vha na mahumbulwa malugana na tshumelo ine vha i wana kha Muhasho wa zwa Muno kana arali vha na mbudziso vha songo tata uri kwama vha tshi khou shumisa zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwo ṋetshedzwaho.
E-mail: sonto. Iusu@dha.gov.
<fn>ven_Article_National Language Services_MIHUMBULO INE YA VHA.txt</fn>
A hu na tshipiḓa tsha hei nḓivhadzo ine ya nga bveledzwa nga huswa kana ya phaḓaladzwa nga tshivhumbeo tshifhio tshiṅwe na tshiṅwe kana nga dziṅwe nila-vho ngeno hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho.
2.2 Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?
2.4 Mbuno dzi re muo?
2.5 Mbuno dzo teaho kha mbuno dzi re muo?
2.8 Vhuanzii vhu i?
2.15 U tenda lwa mulayo (fomali) na lu si lwa (foma?
Mulayo wa Tsumbavhuanzi ndi tshishumiswa tsha ndeme kha muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita zwa mulayo?
Ndivho ya hei nḓivhadzo ndi u lugisela na u shomedza vhathu uri vha kone u khethulula na uri vha dovhe vha pfesese mihumbulo ine ya vha mutheo wa Mulayo wa u netshedza vhuṱanzi, Hezwi zwi o thusa uri vha kone u wana mutheo une wa thusa u pfesesa Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi nga vhuḓalo kana nga u angaredza?
Vhuṱanzi vhune ha katela mafhungo ane a vhewa phanḓa ha khothe uri hu o kona u dzhiwa tsheo ho sedzwa zwiga zwine zwa vha muoo?
Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?
Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?
Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi ndi wa u bvisela khagala mbuno na u langula nga nḓila ine ya o wanala ngoho. Mbuno dzi nga sumbedzwa nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwithu zwine zwa sumba vhuṱanzi,
Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?
U tenda lwa mulayo ((fomai) na lu si lwa (foma?
Nyolo iyi i sumbedza zwavhuḓi ṱhanḓavhudzo ya matavhi o fhambanaho a mulayo; I dovha hafhu ya sumbedza uri ndi matavhi afhio ane a wela nga fhasi ha Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi; hafha hu dovha ha katelwa na halutshedzo ya Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi ha dovha ha sumbedzwa uri zwithu zwine zwa vha Tsumbavhuanzi zwi katela mini?
U ṋaṋisana ha muvhuso na vhaimeleli a zwi ḓisi vhuṱanzi, hezwi zwi ita uri hu tendwe vhuṱanzi ho netshedzwaho. Hoku kuitele ku ita uri hu dzhiwe tsheo hu songo tsha sedzwa mihumbulo ye ya vha yo tea yo sedza nyimele ya mulayo kana nzulele ya mbuno dzine dza fanela u tendisa khothe uri i bveledze mawanwa.
Kha vha sedze: V?
Phanḓa ha musi hu tshi netshedzwa khaṱhulo zwigwada zwi kwameaho zwi a netshedzwa tshifhinga tsha u netshedza aisano dzazwo dza u khunyeledza zwo sedza vhuṱanzi he ha netshedzwa tshifhingani tsha tsengo?
2.4 Mbuno dzi re muo?
Mbuno dzine dza vha muoo ndi mbuno dzine tshigwada tsha dzi shumisa kha u lingedza u kunda mulandu?
2.5 Mbuno dzo teaho dzi re mbuno dzi re muo?
Mbuno dzine dza anzela u sumba ngoho kana dza anzela u sa sumba mbuno dzi re muoo?
Tsumbo: Kha mulandu une ha vha hu tshi khou sedzwa uri khotsi a ṅwana ndi nnyi, vhuvha ha khotsi a ṅwana ndi hone hune ha vha muoo wa mafhungo, u ya mabaini tshihulwane na muthu ane a vha khotsi ndi zwone zwine zwa vha mbuno dzo teaho dzi re mbuno dzine dza vha muo?
Vhuṱanzi vhu rangelaho zwi amba vhuṱanzi uri ndi hone vhuṱanzi ha khwinesa kana zwi amba uri a hu na vhuṅwe vhune ha fhira uhu kha vhu re hone.
Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa zwi amba uri a hu na vhuṱanzi ha khwine kana ho vhuya ha vha na vhuṱanzi ha khwine.
Tsumbo: iwalo i re ḽone tshiko i dzhiwa sa ḽone tshiko kana ḽiṅwalo a phuraimari ngeno khophi dzi tshi sumba vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari?
2.8 Vhuṱanzi vhu i alusaho kana Prima Facie Proof?
Ipfi prima facie ndi ḽifurase a Tshiathini ḽine a amba mbonalelo ya u tou thoma.ifurase prima facie nga mulayo ndi ḽine a amba uri vhuṱanzi vhu re phanḓa ha khothe vhu a fusha kha u fhaḓa mbuno kana mulandu nga nnḓa ha musi vhu tshi nga haniwa?
Musi hu si na vhuṱanzi vhu hanedzanaho na uhu, vhuṱanzi vhu ialusaho vhu vha ha ngoho ha dovha ha thusa kha u khunyeledza mulandu?
kha gala thwii.
na lufhanga lwo tswukuluwaho nga malofha.
musi a tshi sedza murahu a vhona Y o ima phanḓa ha fasiṱere o pwashekanaho a Z ngeno Y o fara tombo tshanḓani tshawe?
Tsumbo: Kha tsengo ya bulayo, C u ṱanziela uri o vha o ima nga nnḓa ha fasiṱere a nnḓu ya B na hone a vhona A a tshi ṱhavha B nga lufhanga?
U tenda zwi amba u ṱanganedza vhuṱanzi na hone a hu na tshikalo tsha u sedza uri muthu u tenda zwingafhani. Vhuṱanzi vhu nga ṱanganedzea kana vhu si ṱanganedzee. Uri vhuṱanzi vhu a anganedzea zwi vha zwi tshi khou bva kha uri zwo tea-na uri u ṱanganedza zwi nga si vhange luvhengela mbiluni kha muhwelela?
U tenda mulandu zwi tshimbilelana na nyimele ya u fushea nga nḓila ine muladu wa khunyeledzwa ngayo. Arali nyimele i sa fushi vhuṱanzi a vhu dzhielwi nṱha.
Khothe i a kona u fara ḽiṅwalo ḽine hu nga vhudziseswa ngeno hu songo sedzwa ndeme ya iḽo ḽiṅwalo ya u sa anganedzwa nga tshigwada tshi hanedzaho mulandu. Ndi nga murahu ha musi muvhuso wo no vala mulandu lune vhaimeleli vha nga vha na tshifhinga tsha u sedzulusa vhungoho ha mafhungo. Arali ngoho i nga wanala, vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune vhu nga wanala nga murahu ha u vhudziseswa a ho ngo tea u dzhielwa nṱha nga khothe?
U kona u swikela tsheo ya u tea ha mafhungo, khothe i fanela u sedza uri a khou netshedzwa hu tshi tevhelwa mbuno-na dzi re muoo?
Ndugelo ndi pfanelo kana ndivhanelo dzine dza tea u vhilwa nga ṱhanzi kana tshigwada tsho faraho vhuṱanzi vhune ha tea u netshedzwa khothe. Hu na tshaka mbili dza Pfanelo: Pfanelo dza Muthu kana Tshigwada na Pfanelo dza Muvhuso.
2.15 U tenda lwa mulayo (fomai) na lu si lwa (foma?
U tenda lwa mulayo foma?
U tenda lwa mulayo (fomai) zwi itwa khothe lune zwa vhumba khunyeledzo ya nea vhuṱanzi ha ngoho na hone vhu sa kanganyisei kana u nga humiselwa murahu nga nnḓa ha musi ho fushwa ṱhoḓea dza mulayo?
U tenda lu si lwa foma?
U tenda lu si lwa mulayo foma?
nnḓa ha khothe na hone zwi nga ṱalutshedzea zwa dovha zwa kanganyisea.
U ḓibula ndi u mba tshithu u sa timatimi kha u tenda mulandu nga muhwelela lune arali zwo itwa khothe ya mulayo zwa dzhiwa hu u ṱanganedza Vhukhakhi.
Nḓivhadzo ya Vhulamukanyi ndi u ṱanganedzwa nga khothe ha mbuno ya nḓivho nga u angaredza zwine zwa vha tsumbo ya ngoho. Hei tsumbo ya ngoho i vha i sa athu vhuya ya sumbedzwa nga vhuṱanzi ho rangelaho.
Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho ho ḓitika nga khunyeledzo ye ya ḓitika nga zwigwada zwa mbuno dzo ḓisendekaho nga mulayo.
Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho nga mbuno 2.18.
Hovhu ndi vhuleme vhune ha hweswa tshigwada uri tshi sumbedzise ngoho ya vhuleme hu si na u timatima kha mulayo wa vhugevhenga. Kha honohu u sumbedzisa ha ngoho ya vhuleme zwoṱhe zwi zwanḓani zwa mutshutshisi.
Tshigwada tshine tsha bvisela khagala vhuleme ha tsumba mafhungo tshi vha tshi na pfanelo ya u ita izwi nga u bvisela khagala vhuṱanzi vhu fushaho uri hu o kona u vhidzwa tshiṅwe tshigwada tshine tsha o fhindula mbudziso na u bveledza vhu anzi vhu fushaho hu u itela khaedu mulandu u ialusaho kana wa irima facie wo swikiswaho nga tshigwada tshi hanedzaho mulandu?
<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO YA KHOTHE Y.txt</fn>
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe , u ya nga khethekanyo ya 171 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ya 1996, na khethekanyo ya 16 ya Ndayotewa ya Khothe ya Mulayonyengedzedzwa wa 1995 (Mulayo wa 13 wa 1995) u ya nga he wa khwinifhadzwa wa dovha wa randelwa milayo ine ya vha kha Anekizha i langulaho mafhungo a elanaho na kutshimbidzelwe phanḓa ha lṄa 29 lṄa Shundunthule 1998* Khothe ya Ndayotewa.
Kha vha dzhenise duvha line ya do thoma u shuma ngalo.
kushumisele zwi amba kushumisele kha ndivhadzo u ya nga likumedzwa na tshumiso?
Duvha la Khothe zwi amba duvha linwe na linwe nga nnda ha Mugivhela , Swondaha na holodei?
Muthusa Muhatuli muhulwane kana Tshanda tsha Muhatuli Muhulwane?
kiliniki ya mulayo zwi amba senthara ya ndowedzo ya matshudeni vha pfunzo ya mulayo kha fakalithi ya mulayo yunivesithi i re kha Riphabuliki, ine ya katela senthara ya mulayo i langulwaho nga dzangano li si la malamba ngeno li tshi netshedza tshumelo ya mualyo ya fhedzi kha nnyi na nnyi?
muimeleli wa mulayo?
sherifi zwi amba muthu o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Dzisherifi wa 1986 (Mulayo wa 90 wa 1986) u dovha hafhu wa katela muthu o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 5 kana khethekanyo ya 6 ya Mulayo hune uyo muthu a vha a tshi khou shuma sa mufareli kana muthusi wa sherifi u ya nga he mulayo wa zwi vhekanya ngaho?
Khothekhathuli ya u Fhelisa Milayo zwi amba milayo ine ya langula vhudifari kha matshimbidzele a Khothekhathululi ya u Fhelisa Milayo yo gandiswaho u ya nga Ndivhadzo ya Muvhuso ya R?
Milayo i fanaho zwi amba milayo ine ya langa vhudifari kha matshimbidzele kha mavundu kana phurovintsi dzo fhambanaho na khethekanyo dzapo dza khothe khulwane yo gandiswaho u ya nga Ndivhadzo ya Muvhuso ya R. 48 ya la 12 Phando 1965 u ya nga he iyo milayo ya khwinifhadzwa ngaho?
Maanda manwe na manwe o hweswaho Muhatuli Muhulwane u ya nga hei milayo ine i nga shumiswa nga muhatuli kana vhahatuli yo vhekanywaho u ya nga Muhatuli Muhulwane hu tshi sedzwa hei ndivho.
Tsumbedzelo inwe na inwe ya heyi milayo kha lihoro line la tea u saina linwalwa line la sumba u vha li na vhaimeleli vha mulayo vha helo lihoro na tsumbedzo ya u swikisa manwalo kha Muredzhisitarara hu tshi katelwa na mbetshelo ya tshumelo ya hayo manwalo na kha manwe mahoro na u swikiswa ha khophi dza 25 dza manwalo othe o teaho khathihi na inwe mbonalelo ya aya manwalwa I re kha khomphuyutha ine ya tshimbilelana na ine ya shumiswa nga Khothe na Muredzhisitarara.
nea ndivhadzo li do swikisa kha Muredzhisitarara khophi yo gandiswaho ya ndivhadzo kana vha tou davhidzana nae vha dovha vha netshedza tthanziela yo tou sainiwa uri i vhe vhutanzi ha uri ho davhidzanwa nga datumu ifhio.
Muhatuli Muhulwane a nga engedzedza tshinwe tshifhinga tsho pimiwaho u ya nga hei milayo.
Khumbelo kha dzi vhe dzi vhaleaho na hone u fhandekana ha maledere hu vhe kavhili na hone yo thaiphiwa kha bammbiri la vhuhulu ha A4.
U ya nga mulayo wa 5, mbetshelo ya mulayo wa 4 wa Milayo i fanaho arali yo khwinifhadzwa u itela maitele a tshumelo ya Khothe.
Hu na zwitenwa zwina kha nwaha munwe na munwe.
(2)uri mulandu u nga thetsheleswa u ya nga Muhaṱuli Muhulwane arali o nṋea ndaela ya uri hu itwe ngauralo.
(3)Arali ḓuvha ḽo vhewaho ḽ(a u thoma tsengo ḽi si lṄa Khothe, tsengo i ḓo farwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho ḽine lṄa vha ḓuvha lṄa Khothe. Arali ḓuvha ḽo vhewaho lṄa u fhedza mulandu ḽi si lṄa Khothe, mulandu u ḓo fhela nga ḓuvha ḽi tevhelaho lṄa Khothe.
Ofisi ya Muredzhisitarara i do vula u bva nga 08:30 u swika 13:00 na u bva 14:00 u swika 15:30 nga maduvha a Khothe.
Muredzhisitarara u ya nga zwinwe zwiitisi a nga tanganedza manwalo kha tshifhinga tshi songo tiwaho tsha mushumo na hone u ita hezwi musi o newa ndaela nga muhatuli.
Ndivhadzo ya khuwelelo, ine ya laela u ya nga tsumbedzo ya manwe mafhungo kha khothe nga inwe khothe kana linwalo line la sumbedza matshimbidzelwe o thomiwaho nga Khothe u ya nga hei milayo yo nomboriwaho nga Muredzhisitarara line la vha na minwaha i tevhekanaho hu tshi tevhelwa kufailele kana mavhekanyelwe.
(2)L(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽi tea u swikiswa nga murahu hu tshi khou tevhelwa kutevhekanele kwa milandu kana mulandu une wa tevhela u ḓo sumbedzwa nga nomboro ye ḽihoro lṄa swikisa uyo mulandu ngayo. A ḽi nga iswi kha Muredzhisitarara arali ḽi songo nomboriwa.
(3)Man(walo oṱhe o iswaho kha Muredzhisitarara u failiwa kana u vhekanyiwa a ḓo vhekanyiwa ngauralo hu tshi khou tevhelwa nomboro ya uyo mulandu.
(4)Man(walo oṱhe o sumbedzwaho kha (1) a ḓo badelelwa R75-00 ine ya vha mbadelo ya fomo ya ṱshitemmbe tsha muthelo: Hezwi zwi nga itea arali ḽihoro ḽo kona u fusha Muredzhisitarara u ya nga mulayo muṱuku wa (5) une wa tendela muthu ane a pfa uri ho ngo tea u badela ngeno zwo tendelwa nga Muredzhisitarara ane a dovha a zwi sumbedza kha siaṱari lṄa u thoma lṄa uyo mulandu kha ḽiṋwalo lṄa wonoyo mulandu.
(5)L(ihoro ḽine lṄa tama u thoma kana u hanedza matshimbidzelwe nga Khothe , ḽeneḽo ḽihoro ḽi na muhumbulo wa uri muthu ane a pfa kana muthu o imelaho ḽihoro u ḓo tea u fusha Muredzhisitarara nga nnḓa ha zwishumiswa zwa nḓuni, zwiambaro zwa fomaḽa kana zwishumiswa zwa mbambadzo na uri ḽeneḽo ḽihoro a ḽo ngo tea u vha na masheleni a linganaho R20 000 na uri a ḽi nga koni u ṋetshedza ayo masheleni u bva kha magavhelo a miraḓo ya ḽihoro.
(6)Fhethu he mabammbiri a tou fodwa, mbadelo dzine dza ḓo randelwa u ya nga mulayo muṱuku wa 6(a) i ḓo kona u badelwa. Khophi dza rekhodo dzi nga kona u itwa nga muthu muṋwe na muṋwe musi Muredzhisitarara e hone.
(a)Muredzhisitarara u ḓo humbela ḽihoro uri ḽi ite khophi ya ḽiṋwalo ḽiṋwe na ḽiṋwe lṄa khothe nga u badela mbadelo dzine dza katela na ṱshitemmbe tsha muthelo une wa vha R0.50 kha khophi iṋwe na iṋwe ya bammbiri ḽine nga vhuhulu lṄa vha A4 kana hu ḓo badelwa mbadelo i linganaho mutengo wa R1.00. Yeneyi khophi i ḓo vha i tshi khou ṱanziela uri i tou vha tshifanyiso tsha khophi ye ha kopiwa khayo.
(b)Mbadelo ya masheleni a khothe i nga ḓi itwa uri i songo badelwa nga Muredzhisitarara kha mulandu une muthu a pfa a tshi kwamiwa nga milayo miṱuku i re kha (4) na (5).
(7)Hune Khothe ya nṋea ndaela ya u ḓivhadza kana u tenda uri mulayo muṋwe na muṋwe kana mbetshelo iṋwe na iṋwe ine i si tshimbidze Ndayotewa u ya nga khethekanyo ya 172 ya Ndayotewa, Muredzhisitarara u ḓo ita uri hu ganḓiswe kha Gazete hu sa athu fhela maḓuvha a 15 u ṱutshela tshe iyo ndaela ya ṋetshedzwa. Hezwi zwi tea u vha gazete ya phurovintsi kana vunḓu ḽo teaho arali mafhungo a hone a tshi khou elana na vhusimamilayo ha phurovintsi kana vunḓu.
(8)Muredzhisitarara u ḓo anḓadza mutevhe wa u thetshelesa une wa ḓo nambatedzwa kha bodo ṱshifhatoni tsha Khothe hu sa athu fhela maḓuvha a 15 phanḓa ha luṱa luṋwe na luṋwe u itela u thusa vhaimeleli vha mulayo na u ṋetshedza mafhungo nnyi na nnyi.
(9)Maitele maelana na matshimbidzele a ḓo ṋewa nga Muredzhisitarara kha mahoro o teaho hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshe ayo maitele a ṋetshedzwa.
(10)(a)Muredzhisitarara u ḓo kona u vhulunga maṋwalo a Khothe na uri ha nga ḓo tendela na ḽithihi ḽao ḽi tshi bva nnḓa ha ṱshifhato tsha khothe.
(b)L(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa swikiswa kha Muredzhisitarara lṄa dovha lṄa vha tshipiḓa tsha maṋwalo o tou vhulungwaho a Khothe a ḽi nga koni u bviswa ṱshothe uri ḽi si tsha vhulungwa lwa tshiofisi.
Musi ho fhedzwa nga matshimbidzelwe a Khothe, linwalo linwe na linwe line la vha li songo kopiwaho na mabammbiri e a shumiswa Khothe kana nga khothe inwe na inwe a do humiselwa khothe ye a bva khayo.
(11)(a)Arali zwa vhonala kha Muredzhisitarara uri ḽihoro a ḽo ngo imelelwa u ḓo ita uri ḽeneḽo ḽihoro ḽi kwamane na ofisi ya tsini kana vhaofisi vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, vha dzangano lṄa Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo ḽegal Aid Board), kiliniki ya mulayo kana tshiimiswa tshiṋwe na tshiṋwe tshine tshi nga vha tsho ḓiimisela u thusa iḽo ḽihoro.
(b)Muvhuso kana Muredzhisitarara ha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo kana ndozwo yo vhangwaho nga thikhedzo yo ṋetshedzwaho nga muya wavhuḓi nga Muredzhisitarara tshifhingani tsha matshimbidzelwe phanḓa ha Khothe kana hu tshi khou kombetshedzwa uri hu tevhelwe ndaela u ya nga milayo i kha tshivhumbeo tsha nyeletshedzo ya mulayo kana mavhekanyelwe kana nzudzanyo dza maitele kana ḽiṋwalo.
Kha mafhungo manwe na manwe ane a katela na u ita khathululo hune ha vha na u hanedzana ho sedzwa u shumiswa ha ndayotewa ho sedzwa khorotshitumbe inwe na inwe kana ya vhulanguli kana vhudifari kana tshutshedzo ya khorotshitumbe kana ha vhulangi kana vhutodisisi ha ndayotewa kha mulayo munwe na munwe hu tshi katelwa na Mulayo wa Phalammennde kana vhusimamilayo ha vundu kana phurovintsi kana khorotshitumbe ine ya vha na maanda a vhudifhinduleli kana nyito ya vhulanguli kana vhudifari kana tshutshedzo kana wonoyo mulayo u songo sumbedzwa sa tshipida tsha mulandu kana lihoro line la khou itela khaedu uyo mulayo u re kha ndayotewa kana vhudifari kana mulayo une hu sa athu fhela maduvha matanu ho swikiswa linwalo kha Muredzhisitarara maelana na mulandu une wa khou ita uri hu vhe na mbilaelo phanda ha matshimbidzelwe a khothe lwa u tou thoma, lihoro li kwameaho li do shumisana na vhulanguli kana vhathu vha kwameaho uri kutshimbidzelwe kwa Khothe ku kone u bvela phanda. A hu na u divhadzwa hune ha do itwa, vhudifari kana mulayo une wa sa tshimbilelane na ndayotewa une wa do itwa nga khothe kha hayo mafhungo nga nnda ha musi mbetshelo ya hoyu mulayo yo tevhedzwa.
Nga nnda ha musi Khothe kana Muhatuli Muhulwane o sumbedza, a hu na muthu ane a tea u divhonadza o imelela lihoro kha matshimbidzelwe manwe na manwe a Khothe nga nnda ha musi a tshi tea u divhonadza Khothe khulwane.
(1)Arali ḽihoro lṄa fa kana ḽi si tsha kona u sumbedza vhukoni ha matshimbidzelwe maṋwe na maṋwe, matshimbidzelwe a ḓo imiswa u swikela tshifhinga tshine ha ḓo vha hu na vhaimeli vho tendelwaho kana muthu muṋwe na muṋwe ane a vha na vhukoni o tiwaho vhuimoni ha ḽihoro kana u swikelela maitele a u sa sumbedza vhukoni a tshi fhela ṱshothe.
(2)Hune ha vha hu na muthu o tendelwaho kana ho tholwa muthu a re na vhukoni, Khothe i nga ita uri muthu o tendelwaho kana a re na vhukoni a ime vhuimoni ha ḽihoro arali hu na muthu o lovhaho kana uyu muthu a re kha itsho tshiimo a tshi sumbedza u sa vha na vhukoni. Hezwi zwi nga itwa musi ho itwa khumbelo.
Muthu ane a vha na pfanelo dza u vha murado wa lihoro kana ane a vhona zwo tea uri a vhe murado wa lihoro tshifhingani tsha matshimbidzele tshifhinga tshinwe na tshinwe a nga ita khumbelo ya u dzhenelela o diimisa sa lihoro, hoyo muthu a nga ita hezwo nga murahu ha musi o ita ndivhadzo kha mahoro othe a kwameaho. Khothe kana Muhatuli Muhulwane a nga nea ndaela ya u bveledza uho vhukando nga murahu ha musi o ita khumbelo. Hezwi zwi katela mbadelo dzinwe na dzinwe khathihi na u sumba sia la uri matshimbidzele a nga bvela hani phanda arali zwo tea.
Maanda a axennde ha tei u tou vhekanywa, tshi re hone ndi uri vhashumisi vha mulayo vha re na thendelo vha nga kona u imela lihoro linwe na linwe hu sa athu fhela maduvha a 21 ho divhadzwa uri linwe na linwe line la vha na maanda a u shumisa mulayo li tshi khou ita izwi kana li nga ita izwi nga muya wavhudi lo newa tshifhinga nga Khothe hu sa athu newa khathulo. Arali hu na zwine ili lihoro la hanedza lo zwi ita nga u tou divhadza lune nga murahu ha izwi vhashumisi vha mulayo a hu tshee na zwine vha tea u ita nga nnda ha musi vho shumisa maanda a axennde u swikisa mbilaelo hu sa athu fhela maduvha a 21 u bva tshee ha newa ndivhadzo.
Maanda manwe na manwe a axennde kana u tendelwa ha u swikiswa ha mbilaelo hu do sainiwa kana ha imela ndivhadzo i no do swikiswa hu tshi khou tevhelwa mulayo.
A hu na maanda a axennde kana thendelo ine ya do ita uri mbilaelo i swikiswe nga muthu munwe na munwe o imelela muvhuso.
Musi ho sedzwa hei milayo, muthu muṋwe na muṋwe ane a vha na dzangalelo kha mafhungo maṋwe na maṋwe phanḓa ha Khothe a nga fhiwa tshifhinga tshine tshi si ho fhasi ha tshe tsha sumbedzwa kha khethekanyo ya mulayo muṱuku wa (5). Hezwi zwi nga itwa hu tshi khou tevhelwa u tea ha zwithu u ya nga hune zwa vha ngaho ho sedzwa zwiteṋwa, nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela dze ha tou tendelanwa khadzo nga u tou nṅwala nga mahoro oṱhe phanḓa ha Khothe kana dzine dzi nga vha dzo tendelwa nga Muhaṱuli Muhulwane u ya nga mulayo muṱuku wa (3).
Thendelano yo tou n (waliwaho ye ya sumbedzwa kha mulayo muṱuku kha (1) i ḓo swikiswa kha Muredzhisitarara wa Khothe hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshe ya ṋetshedzwa. I ḓo kwama maitele a u itea ha zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo. Nṱhani ha izwi hu ḓo dovha ha sedzwa tshifhinga tshe khatsho ha tendelanwa musi hu tshi ṋetshedzwa ḽiṋwalo lṄa iyo thendelano.
(3)Muhat(uli Muhulwane a nga shandukisa zwe ha tendelanwa khazwo zwine zwa nga nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela sa zwe zwa sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (1).
Arali thendelano yo tou ṋwaliwaho i re kha mulayo muṱuku wa (1) i sa khou kona u wanala, muthu muṋwe na muṋwe ane a vha na dzangalelo kha mafhungo maṋwe na maṋwe afha Khothe a nga ita khumbelo kha Muhaṱuli Muhulwane uri a ṱanganedzwe u ya nga hune mafhungo a vha ngaho. Muhaṱuli Muhulwane a nga ṱanganedza iyo khumbelo u ya nga nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela u ya nga hune ene a zwi vhona ngaho.
Arali hu songo sumbedzwa phimo ya tshifhinga kha masia e a ṋetshedzwa maelana na khumbelo i re kha mbetshelo ya (4), yeneyi phimo ya tshifhinga i nga ṋewa hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu nga murahu ha musi muhuweleli o ṋetshedza mbilaelo yo tou ṋwalwaho kana musi tshifhinga tsha u swikisa mbilaelo tsho no fhira.
u vhea tshifhinga tsho sudzuluswaho tsha u netshedza u ya nga hune zwithu zwa vha ngayo, u tshimbilelana ha matshimbidzele khathihi na mihumbulo i sumbaho u netshedzwa hune ha vha ha ndeme kha Khothe ha dovha ha fhambana na ha manwe mahoro.
Maitele a u tanganedza zwithu nga ndila ine zwa vha ngayo a do tevhelwa musi hu tshi swikiswa khanedzano yo tou nwaliwaho, nga nnda ha musi iyo khanedzano yo netshedzwaho i sa dovhololi zwe zwa netshedzwa u thomani kha khanedzano ya manwe mahoro. Hei netshedzo i fanela u vha i tshi khou sumbedza vhutanzi vhuswa kha Khothe.
Musi hu tshi sedzwa mbetshelo ya Mulayo wa vhu 31, maitele a u tanganedza zwithu nga ndila ine zwa vha ngayo a do tendelwa fhedzi musi ho sedzwa rekhodo ya khathululo kana a tshi sedza kha zwitenwa zwe zwa kona u bvela khagala tshifhingani tsha matshimbidzele. Ha nga engedzedzi kana a disa vhunwe vhutanzi vhuswa vhune ha do ita uri hu ambiwe.
Musi hu tshi tevhelwa maitele a uri zwithu zwi tanganedzwe nga ndila ine zwa vha ngayo hu do bviselwa khagala duvha la u swikisa mbilaelo yo tou nwaliwaho nga ndila yo teaho kana mafhungo manwe na manwe a swikiswe nga ndila yo teaho.
taha nga mulandu wa maitele a uri zwithu zwi tanganedzwe nga ndila ine zwa vha ngayo.
Mbetshelo ya mulayo wa 1(3) i ḓo shumiswa, hu na u khwinifhadzwa ho teaho u itela uri zwithu zwi vhe nga nḓila ine zwa vha ngayo.
u wanala ha maitele u bva Khothe. Khumbelo yeneyo i ḓiswa i na ḽikumedzwa ḽi re kha nḓivhadzo i tikedzwaho nga afidavithi. Hafha hu fanela u vha hu na zwiteṋwa zwine muhumbeli a ḓitika ngazwo, muhumbeli u fanela hafhu u dovha a sumbedza ḓiresi yawe (kha vhukule vhu re vhukati ha khilomitha dza 25 u bva ofisini ya Muredzhisitarara), a tshi ita hezwi u vha a tshi khou sumbedza ḓiresi ya vhudzulo na ya poswoni khathihi na nomboro dza luṱingo na ḓiresi ya e-meili arali muhumbeli e nayo. Muhumbeli u ḓo tea u ṱanganedza nḓivhadzo na tshumelo ya maṋwalo a matshimbidzele hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu kana phanḓa ha musi muhumbeli a tshi wana nḓivhadzo ya khumbelo yo tou ṋwalwaho. Arali muhumbeli a vha a khou tea u pikisa iyo khumbelo u ḓo tea u bula arali o wana nḓivhadzo. U bva afho Muredzhisitarara u ḓo tea swikisa mafhungo phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane uri hu sedzwe na iyo khumbelo u ya nga tshiteṋwa tsha mulayo muṱuku wa (4).
Musi phungudzo ya vhuleme kana vhuṱungu yo ṱahiswa maelana na muthu muṋwe na muṋwe, muvhuso, tshiimiswa tsha muvhuso kana hune zwa konadzea ha ṋetshedzwa nḓivhadzo ya khumbelo yo sumbedzwaho kha (1), nḓivhadzo ya ḽikumedzwa i ḓo livhiswa kha Muredzhisitarara na muthu kana tshiimiswa tshiṋwe na tshiṋwe tshine khatsho ha ḓo vha hu tshi khou sedzwa ḓiresi ya vhudzulo, nomboro ya luṱingo na ḓiresi ya e-meili hune zwa vha zwo tea. L(ihoro kana tshigwada tshine vhuleme kana vhuṱungu ha vha hu tshi khou fhungudzwa khatsho Muredzhisitarara u ḓo tea uri a davhidzane natsho. Nga nnḓa ha izwi tshi ḓo tea u kwamana na Muredzhisitarara u ya nga Fomo ya 1 na 2 u ya nga hune zwa konadzea.
kha tshifhinga tsho bulwaho kha ndivhadzo, a divhadze muhumbeli na Muredzhisitarara nga u tou nwala ndivho yawe ya u hanedza khumbelo.
hu sa athu fhela maduvha a 15 muhumbeli o divhadza ndivho yawe ya u hanedza khumbelo yo swikiswaho. Muhanedzi a nga ita izwi nga u fhindula nga afidavithi na manwe manwalo ane a do vha a tshi khou tikedza dziafidavithi.
Muhumbeli a nga swikisa phindulo ya afidavithi hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a tshumelo ine ya vha i tshi khou elana na afidavithi na maṋwalo o sumbedziwaho kha pharagirafu (a) (ii).
Hune ha vha hu songo ṋetshedzwa nḓivhadzo ya u hanedza kana hune ha vha hu songo fhindulwa afidavithi u ya nga pharagirafu (a) (ii) ine ya vha yo tea u swika hu sa athu fhela tshifhinga tshe tsha sumbedzwa kha pharagirafu (a) (ii), Muredzhisitarara u ḓo ita uri hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu a ṋetshedze iyo khumbelo phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane.
Hune ha vha hu na afidavithi yo swikiswaho, Muredzhisitarara u ḓo swikisa khumbelo phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu ho fhindulwa afidavithi kana arali hu si na afidavithi yo fhindulwaho ye ya swikiswa hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu a tshifhinga tsho sumbedzwaho kha pharagirafu (b).
Muhaṱuli Muhulwane a nga nṋea maitele u ya nga mulayo muṱuku wa (4) u tendelwa u swikiswa ha vhuṋwe vhuṱanzi ha afidavithi.
Musi khumbelo yo vhewa phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane u ya nga mulayo muṱuku wa (3)(c) ane a fanela u nṋea ndaela ya uri iyo khumbelo i nga shumaniwa hani nayo. Hafha hu nga sedzwa arali i tshi nga tou dzulelwa fhasi uri I thetsheleswe kana i sedzwe hu tshi khou tevhelwa zwe zwa ṋwalwa kana hu sedzwe manweledzo a afidavithi.
Kha khumbelo ya shishi kana tshihadu, Muhatuli Muhulwane a nga netshedza fomo na tshumelo yo disendekaho nga hei milayo. Muhatuli Muhulwane a nga dovha a nea ndaela ya uri haya mafhungo a dzulelwa hani fhasi hu tshi khou sedzwa-vho tshifhinga na maitele ane a do tshimbidzwa ngao. Maitele na matshimbidzele a do vha o ditika nga hei milayo na hone zwo tea.
Khumbelo u ya nga mulayo muṱuku wa (1) ḽikumedzwa ḽi ḓo swikiswa sa nḓivhadzo lṄa dovha lṄa fheletshedzwa nga afidavithi ine ya khou ṱalutshedza zwavhuḓi ine ya sumbedza kupambutshele u bva kha matshimbidzele zwao.
Nyambedzano ya u hanedzana nga netshedzwa hu tshi kha di vha na tshifhinga. Yone i do vha i tshi khou sumbedza mutevhe wa zwi re ngomu na mutevhe wa manwalo o sedzwaho hu tshi khou tevhelwa masiatari a he mafhungo a topolwa hone.
Nyambedzano ine ya tou netshedzwa nga mulomo a i nga tendelwi arali ho newa ndaela i bvaho kha Muhatuli Muhulwane.
(a) U hanedzana ho tea arali hu tshi khou ambiwa mafhungo o teaho phanḓa ha Khothe. Hezwi zwi ḓo dovha zwa langiwa nga tshifhinga tsho randelwaho izwi nga Muhaṱuli Muhulwane.
Mahoro othe a do zwi dzhia uri vhahatuli vhothe vho vhala khanedzano dzo tou nwalwaho na uri a hu na thodea ya u dovholola zwe zwa vhekanywa.
(a) Khanedzano dzi nga swikiswa kha Khothe nga luambo luṋwe na luṋwe na uri ayo mahoro o teaho ha nga ḓo ṱoḓa vhaḓologi.
Arali hu na muthu ane a tama u swikisa mafhungo kha Khothe nga luambo lunwe na lunwe lwa tshiofisi lu si luambo lwe a lu shumisa musi a tshi nwala mafhungo a khanedzano, onoyo muthu u do tea u swikisa ndivhadzo kha Muredzhisitarara, hu sa athu fhela maduvha a sumbe phanda ha musi hu sa athu thetsheleswa mafhungo aya ane a tea u swikiswa kha Muredzhisitarara. Kha iyo ndivhadzo u fanela u sumbedza luambo lune a do tea u lu shumisa.
U ya nga likumedzwa la Khothe kana khumbelo ya lihoro lithihi kana manzhi, Khothe i nga nea ndaela ya uri milandu mivhili kana minzhi ine ya kwama zwithu zwi fanalo kana zwi elanaho hu nga ambiwa ngayo khathihi sa mulandu muthihi kana ha randelwa zwinwe zwa zwitenwa kha iyi milandu.
Mulayotibe wo lumbamiswaho u ya nga khethekanyo ya 79 (4)(b) kana 121(2)(b) u ya nga Ndayotewa nga Phuresidennde wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe kana nga MulangaVunḓu kana Phurovintsi. U ya nga hune zwa vha ngaho u ḓo ṋwaliwa wa dovha wa swikiswa kha Muredzhisitarara na Tshipikara tsha Buthano lṄa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khantsela ya Lushaka lwa Phurovintsi kana Vunḓu, kana Muambeli wa vhusimamilayo ha phurovintsi kana vunḓu u ya nga hune zwa vha ngaho.
mihumbulo ya uho u vhetshelwa thungo.
Mahoro a polotiki o imelelwaho Phalamendeni ya lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽo teaho u ya nga hune zwa vha ngaho a ḓo vha na pfanelo ya u swikisa maṋwalo o teaho u ya nga he ayo mafhungo a vhetshelwa tshifhinga tsha uri a ambiwe nga fhasi ha mulayo muṱuku wa (4).
(a)u humbela Muambeli kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u ya nga hune zwa vha ngaho.
(b)u vhidzwa ha mahoro a polotiki ane a vha na dzangalelo Phalamenndeni ya lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽo teaho u ya nga hune zwa vha ngaho. Mahoro ane a tama u swikisa maṋwalo o teaho hu tshi tevhelwa tshifhinga tshe ha pfi a ḓo ambiwa ngatsho.
(1)Khumbelo u ya nga khethekanyo dza 80(1) na 122 (1) ya Ndayotewa nga miraḓo ya Buthano lṄa Lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu i ḓo ḓivhadzwa sa ḽikumedzwa ḽi tikedzwaho nga afidavithi. U hanedzwa ha zwi re ngomu hu ḓo shumiswa nga vhahumbeli u itela u swikisa khumbelo yavho kha Muredzhisitarara na u dovha hafhu a swikisa kha Muambeli wa Buthano lṄa Lushaka hune zwa vha zwo tea na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kana Muambeli wa vhusimamilayo ha vunḓu u ya nga hune zwa vha ngaho.
(2)Hu ḓo ṋetshedzwa nḓivhadzo i humbelaho Muambeli arali zwo tea na Muḓzulaphanda wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u swikisa khumbelo kha mahoro oṱhe a polotiki o imelelwaho kha nnḓu kana vhusimamilayo. Hezwi zwi nga itwa nga u tou nṅwala hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshee ha ṋetshedzwa khumbelo.
(3)Khumbelo ye ya sumbedziswa kha mulayo muṱuku wa (1) i ḓo fheletshedzwa nga ṱhanziela yo ṋetshedzwaho nga Muambeli wa vhusimamilayo ho teaho na u sumbedza uri ṱhoḓea dza khethekanyo ya 80(2)(a) kana khethekanyo ya 122 (2)(a) ya Ndayotewa dzo tevhedzwa.
u todwa ha thuso ya u rulwa vhuleme hu tshi katelwa na vhuleme ha tshifhinganyana.
(a) L(ihoro ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽi kwameaho kana muvhuso muṋwe na muṋwe une wa tama u hanedza u ṋetshedzwa ha ndaela yo sumbedzwaho kha khumbelo u ḓivhadza Muredzhisitarara nga u tou nṅwala hu sa athu fhela maḓuvha a 15 tshe ha sumbedzwa ndivho ya u hanedza. Kha yeneyo nḓivhadzo hu ḓo sumbedzwa-vho na ḓiresi hune iḽo ḽihoro kana muvhuso wa ḓo ṱanganedza u ṱanganedzwa ha nḓivhadzo na dziṋwe tshumelo dza maṋwalo ane a ḓo vha a tshi khou sumbedza matshimbidzele.
Arali iyo ndivhadzo yo netshedzwa, khumbelo i do vhewa u ya nga mbetshelo ya mulayo wa 11.
u tendelwa ha mafhungo a nyengedzedzo u ya nga hune Muhatuli Muhulwane a vhona zwo tea kana tshihadu tshine ayo mafhungo a tea u sedzwa ngatsho.
nga u tou netshedza ndivhadzo dzo tou nwalwaho dzine dzi nga thusa u tandulula tshitenwa tsho teaho kha tshifhinga tsho tiwaho kha ayo maitele.
Muredzhisitarara wa khothe o neaho ndaela ya nyimele i si yavhudi ya ndayotewa sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ya 172 ya Ndayotewa, u do ita ngauralo hu sa athu fhela maduvha a 15 tshe iyo ndaela ya swikiswa kha Muredzhisitarara wa khothe nga u netshedza khophi ya iyo ndaela.
Muthu kana tshiimiswa tsha muvhuso tsho tea u ita ngauralo na u vha na lutamo lwa u ita khaṱhululo maelana na iyo ndaela nahone u ya nga khethekanyo ya 172 (2)(d) ya Ndayotewa u ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 15 ho ṋetshedzwa iyo ndaela. Hu ṋetshedzwa nḓivhadzo ya u swikisa khaṱhululo kha Muredzhisitarara wa khothe ine ya ita uri hu ṋewe ndaela. Yeneyi ndaela ndi ine ya ḓo vhekanya maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
Muhweleli ndi ane kha yeneyo ndivhadzo ya u ita khathululo a do nea ndivhadzo ya uri ndi nga mini o swikisa khathululo yawe na u sumbedza zwiitisi na uri iyi khumbelo i tikedzwa hani nga mulayo na uri ho vha ho fanela ho dzhiwa tsheo ifhio.
Muthu kana tshiimiswa tsha muvhuso tsho tea u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa ha u ya nga khethekanyo ya 172 (2)(d) ya Ndayotewa nahone u ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 15 ho ṋetshedzwa iyo ndaela. Hu ṋetshedzwa nḓivhadzo ya u swikisa khaṱhululo kha Muredzhisitarara wa khothe ine ya ita uri hu ṋewe ndaela. Yeneyi ndaela ndi ine ya ḓo vhekanya maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
Arali hu songo swikiswa nḓivhadzo kana khumbelo u ya nga he zwa sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) na (4) nga u tevhekana u ya nga nḓila ye zwa vhekanywa ngaho, maitele a u sa ṱanganedzwa ha nyimele ya ndayotewa a ḓo vhetshelwa thungo u ya nga maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
Muambeli wa vhusimamilayo ha vunḓu vho phasisa kana u u fhelisa ndayotewa u ya nga khethekanyo ya 142 na 144(2) ya Ndayotewa hune ha vha hu tshi khou sumbedzwa lutamo lwa uri yeneyo ndayotewa kana u fheliswa ha ndayotewa hu fheliswe nga Khothe. Hu ḓo itwa uri honoho u ṱanzielwa ha vhungomu ha ndayotewa hu tou ṋwalwa kana u fheliswa ha ndayotewa nga vhusimamilayo ha vunḓu kana phurovintsi hu swikiswe kha Muredzhisitarara lwa fomaḽa hu dovhe hu humbelwe Khothe uri i ite mushumo wayo u ya nga khethekanyo ya 144 ya Ndayotewa.
T(hanziela yo sedzuluswaho kha mulayo muṱuku wa (1) i ḓo katela-vho na tshitatamennde tshi bviselaho khagala uri ndayotewa kana u fheliswa ha ndayotewa ho phasiswa nga vhathu vhanzhit.
(3)L(ihoro ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ha phurovintsi kana vunḓu ḽi ḓo tea u vha na pfanelo dza u ṋetshedza u khanedzano nga u tou amba Khothe, tenda ḽeneḽo ḽihoro lṄa polotiki lṄa nga kona u swikisa khumbelo yo tou ṋwalwaho kha Khothe phanḓa ha musi uho u hanedzana hu sa athu thoma.
maitele na maṋwalo o swikiswaho u ya nga pharagirafu (b) zwi fanela u swikiswa nḓevheni dza maṋwe mahoro a polotiki kha vhusimamilayo. Hezwi zwi fanela u itwa musi Muhaṱuli Muhulwane a tshi vhona zwo tea.
(5)Hu tshi tevhelwa ndaela ya Khothe, khethekanyo ṱhukhu ya 144, Ndayotewa i nga bvisela khagala mbetshelo dza ndayotewa ya vunḓu kana u fheliswa ha ndayotewa arali hu na ṱhoḓea i sa tshimbilelani na Ndayotewa.
Khumbelo ine ya swikiswa thwii sa zwe zwa vhekanyiswa zwone kha khethekanyo ya 167(6)(a) ya Ndayotewa i ḓo swikiswa sa ḽikumedzwa ḽine lṄa vha nḓivhadzo, i ḓo tikedzwa nga afidavithi ine ya vha na zwiteṋwa zwine muhumbeli a ḓitika ngazwo.
vhutanzi vhu nga bviselwa hani khagala na u kona u thivhela khudano.
Muthu munwe na munwe kana lihoro line la tama u hanedza khumbelo li do ita ngauralo hu sa athu fhela maduvha a 10 nga murahu ha musi ho no swikiswa khumbelo. Hu do tea uri hu dovhe hu divhadzwe mudisi wa khumbelo na Muredzhisitarara nga u tou nwala kana nga u swikisa ndivho yawe ya u hanedza.
maitele ane a sumbedza uri a hu na thodea ya uri hu fanela u swikiswa manwalo e a tou nwalwa kana afidavithi.
Khumbelo dza tswikelelo thwii dzi sedzuluswa nga u tou nweledza hu songo sedzwa u thetshelesa hune ha ḓo vha hu tshi khou tou ambiwa kana u hanedzana ho tou ṋwalwaho u fhirisa zwine zwa ḓo vha zwo tou ṋwalwa kha khumbelo yone iṋe: Nga nnḓa ha musi muthu ane a ḓo vha a tshi khou fhindula uho u hanedza o sumbedza kha ndivho yawe ya u hanedza u ya nga mulayo muṱuku wa (3), Khumbelo ya u swikelela thwii fhedzi i ḓo sedzuluswa nga murahu ha mbekanyo ya mulayo muṱuku wa (4)(a) yo no tevhedzwa.
Maitele e a vhewa kha uyu mulayo a ḓo tevhelelwa kha khumbelo ya u ita khaṱhululo kha Khothe hune ha vha ho dzhiwa tsheo ine ya vha yo ḓitika nga ndayotewa nga nnḓa ha uri hu ḓo vha hu na nyimele ine i si vhe yavhuḓi kha ndayotewa nga fhasi ha khethekanyo ya 172(2)(a) ya Ndayotewa. Hune yeneyo tsheo ya vha yo ṋewa nga Khothe hu tshi katelwa Khothe Khaṱhuli khulwane hu sa khou sedzwa uri Muphuresidennde o hana kana u ṱanganedza khumbelo ya khaṱhululo.
Muthu we a hwelelwa mulandu ane a dinwa nga tsheo ya khothe ane a tama u hanedza iyi tsheo thwii kha Khothe kha mafhungo o livhanaho na ndayotewa, u do ita ngauralo hu sa athu fhela maduvha a 15 maelana na u swikisa khathululo ine a tama u i swikisa nga murahu ha musi o nea ndivhadzo kha manwe mahoro kana mahoro o teaho. Khumbelo yeneyo ya u hanedza tsheo yo dzhiwaho i fanela u swikiswa kha Muredzhisitarara: nga nnda ha musi Muphuresidennde wa Khothe Khathuli Khulwane o hana u netshedza thendelo ya u hanedza tsheo yo no dzhiwaho. Hezwi zwi do ita uri tshifhinga tsho vhetshelwaho u hanedza tsheo yo dzhiwaho tshi thome nga duvha le ha newa ndaela ya u hana iyo khumbelo.
mvelelo dza iyo khumbelo arali dzo vha dzi tshi vho divhea musi iyo khumbelo i tshi swikiswa Khothe.
(a) Musi hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva nga datumu ye khumbelo ye ya sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) ya swikiswa, muhanedzi kana vhahanedzi vhane vha tea u fhindula nga u tou nṅwala vha tea u sumbedza uri iyo khumbelo ya u ita khaṱhululo ndi ya u hanedza. Arali zwo ralo vha fanela u sumbedza uri zwiitisi zwa iyi khumbelo ndi zwifhio.
Phindulo i do sainwa nga muhanedzi kana vhahanedzi kana vhaimeleli vha mulayo vhavho.
(a) Mufhinduli kana vhafhinduli vhane vha tama u swikisa khaṱhululo ya u vhudzisisa ya Khothe kha mafhungo ane a elana na ndayotewa vha ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva tshee khumbelo ye ya sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) ya swikiswa kha Muredzhisitarara. Khumbelo yeneyo ndi ya u vhudzisisa.
Mbetshelo ya iyi milayo ine ya vha maelana na u ita khathululo i do shumiswa ho teaho u itela u khwinifhadza khumbelo ya u vhudzisisa.
(a) Khothe i ḓo dzhia tsheo arali hu tshi nga ṋetshedzwa thendelo ya khumbelo ya u ita khaṱhululo.
(b)Khumbelo dza u ita khaṱhululo dzi nga sedzuluswa nga u tou nweledza hu sa khou sedzwa vhuṱanzi ho ṋewaho nga u tou amba kana ho ṋwaliwaho nga nḓila ya u tou hanedzana u fhira zwine zwa vha kha khumbelo yone iṋe.
Khothe i nga kha di nea ndaela ya uri khumbelo ya khathululo i vhe nga ndila ya u hanedzana na uri i vhe yo tou thwii nga ndila ine khanedzano yo tou nwalwaho ya mahoro ya vha i sa khou sedza mbudziso fhedzi. I nga dovha ya sedza uri iyo khumbelo ya khathululo i nga netshedzwa ho dovha ha sedziwa zwivhuya zwa u fhelisa phambano. Mbetshelo dza mulayo wa 20 dzi do khwinifhadzwa arali zwo tea ha dovha ha tevhelwa maitele ane a tea u tevhedzwa.
Muhumbeli wa khumbelo ya khathululo u do dzudzanya a dovha a swikisa rekhodo dza khathululo kha Muredzhisitarara kha tshifhinga tsho tiwaho nga Muhatuli Muhulwane.
U ya nga mbetshelo ya mulayo muṱuku wa (c) afha fhasi, rekhodo dza khaṱhululo dzi ḓo katela tsheo dze dza dzhiwa nga khothe dze dza dzhielwa nzhele khathihi na maṋwalo oṱhe e a swikiswa nga mahoro oṱhe a re ngomu khothe. Vhuṱanzi hoṱhe vhune vhu nga vha ho ita uri hu vhe na matshimbidzele e a tevhelelwa afha khothe, vhu fanela u vha vhuṱanzi ho teaho vhune vhu nga kona u bvisela ngoho khagala.
(i) Mahoro oṱhe a ḓo lingedza u swikelela thendelano kha uri ndi zwifhio zwine zwa tea u dzheniswa kha rekhodo. Arali hu si na thendelano yo raloho, muhumbeli wa khaṱhululo u ḓo ita khumbelo kha Muhaṱuli Muhulwane kha u vhona uri hu nga itwa mini maelana na u vhekanya rekhodo.
Khumbelo yo raloho i do itwa nga u tou nwala na uri i do dovha ya sumbedza vhunzani ha phambano dzi re vhukati ha mahoro maelana na u vhekanywa ha rekhodo khathihi na mihumbulo i re ngomu ya muiti wa khathululo.
(iii)Mufhinduli a nga fhindula khumbelo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva tshe ha swikiswa khumbelo na hone u ḓo dovha a sumbedza mihumbulo ya u ita uri a hanedze iyo khumbelo.
Muhatuli Muhulwane wa Khothe a nga netshedza iyo khumbelo kha munwe wa vhahatuli ane a nga sedza zwo nwalwaho kha mabammbiri kana a toda uri ayo mahoro a divhonadze phanda hawe nga duvha na tshifhinga tsho tiwaho uri hu kone u ambiwa nga ha kuvhekanyelwe kwa rekhodo.
Muhatuli kana vhahatuli vho teaho vha do fanela u sumbedza uri hu itwa mini maelana na kuvhekanyele kwa rekhodo khathihi na tshifhinga tshine rekhodo ya tea u swikiswa ngatsho kha Muredzhisitarara na manwe mafhungo ane a tea u vhonwa nga muhatuli kana vhahatuli. Muhatuli kana vhahatuli vha sedzulusa ayo manwalo u itela uri Khothe i kone u sedzulusa iyo khathululo. Arali hu na zwinwe zwo teaho hu nga humbelwa khothe uri i zwi sedzuluse. Hezwi zwi nga bvelela nga u ita uri hu vhe na vhutanzi ha u tou thetshelesa ha nyengedzedzo kana vhutanzi vhune vhu nga diswa phanda ha khothe nga afidavithi kana hezwi zwothe zwi tshi khou itelwa u tikedza khathululo.
(a) Iṋwe ya khophi dza rekhodo yo swikiswaho kha Muredzhisitarara i ḓo tea u ṱanzilelwa sa i re yone nga Muredzhisitarara wa khothe hune khumbelo ya bva hone.
(b)In(we ya khophi dza rekhodo i ḓo tea u thaiphiwa zwavhuḓi kha bammbiri ḽine vhuhulu haḽo ha vha A4 ngeno mitaladzi yo siana kavhili ngeno maḽeḓere a rekhodo o ṋwalwa nga ennge ntswu kha sia ḽithihi lṄa bammbiri.
Manwalo ane a vhalea o thaiphiwaho kana o gandiswa u fana na u thomani hu tshi sedzwa ndila ye a vha e ngayo u fana na tsheke. Mabammbiri o raliho ha nga do thaiphiwa hafhu. Mabammbiri avhudi ane a nga a u fothokhopha a do netshedzwa.
Mabammbiri a do nomborwa zwavhudi nga u tevhekana na hone mutaladzi munwe na munwe wa vhufumi u do nomborwa. Kunomborele kwa khothe ku do tevhedzwa nga hune zwa konadzea.
Rekhodo dzo vhewaho nga u tou thophana dzi do fhandekanywa u ya nga vhuhulu ha dzivolumu dzine dza vha na masiatari a linganaho 100 nga volumu. Rekhodo i re nga iyi ndila i do baindiwa zwavhudi sa bugu uri i sa vhaisale musi i tshi shumiswa lunzhi na lunzhi. I do baindiwa lune ya do shumisiwa ngeno hu si na yo tsireledzeaho.
Rekhodo dzothe dzo baindiwaho dzi na khavara ine ya sumbedza nomboro ya mulandu, madzina a mahoro, nomboro ya volumu na nomboro dza masiatari a re kha volumu, nomboro gute ya dzivolumu, khothe na maaxende a mahoro.
U baindiwa hune ha todea u ya nga hoyu mulayo hu do ita uri mabammbiri a re kha hei volumu a vhulungee; hune rekhodo dza vha na volumu dzi sa fhiriho nthihi, nomboro ya volumu inwe na inwe na masiatari a re kha volumu a do nwalwa kha mutodo wa volumu.
Hune maṋwalo a swikiswa kha Muredzhisitarara, eneo maṋwalo a ḓo rekhodiwa kha disiki ya khomphywutha. Liṋ(walo ḽo swikiswaho kha Muredzhisitarara ḽi nga kona u wanala sa faili i re kha disiki kana lṄa rumelwa sa ḽiṋwalo lṄa eḽekitironiki nga e-meiḽi. Tshivhumbeo tsha iḽi ḽiṋwalo tshi tea u vha tsho vhekanywa nga Muredzhisitarara ngauri tshi tea u tshimbilelana na sofuthuwere ine ya shumiswa khothe tshifhingani tshenetsho tsha musi hu tshi ṱanganedzwa maṋwalo. Maṋwalo eneo ane a rumelwa nga khomphywutha a fanela u sumbedza hezwi: [at: registrar@concourt.org.za]: U itwa ha hezwi tenda ha vha hu sa khou bvula vhuḓifhinduleli ha ḽihoro ḽo teaho kha pfanelo dzaḽo dzi re nga fhasi ha mulayo wa 1(3) u itela u swikisa nomboro yo randelwaho ya khophi dza mabammbiri dza maṋwalo ane a khou tea u swikiswa.
Arali ha itwa uri disiki i wanale kha Muredzhisitarara, faila yeneyo i do kopiwa nga murahu ha afho disiki i do humiselwa murahu kha lihoro lo teaho. Arali ho netshedzwa disiki kana khophi ya eleketironiki, linwalo line li si vhe rekhodo li do netshedzwa. Lihoro li tea u netshedza khophi dza 13 dza linwalo lo teaho kha Muredzhisitarara.
uri muhwelelwa a swikise khumbelo ya u hanedzana a tshi fhindula muhumbeli wa khumbelo ya khathululo kha Muredzhisitarara. Yeneyo khumbelo ndi yo tou nwalwaho i tshi khou tikedza khathululo ye tshifhinga tshayo tsha vhekanywa nga Muhatuli Muhulwane ngeno hu tshi do vha na datumu ine ya do vhekanywa hu tshi itelwa khumbelo ya u hanedzana ya muhweleli.
hanedza kha Muredzhisitarara. U ita hezwi a tshi khou fhindula khumbelo ya u hanedza ya muhwelelwa hu sa athu fhela maduvha a 10 u bva tshee datumu ya phindulo ya muhwelelwa ya swikiswa kha muhweleli.
Muhatuli Muhulwane a nga dzhia tsheo ya uri khathululo i do thetsheleswa yo ditika nga khanedzano ye ya tou nwalwa fhedzi.
Hu tshi tevhedzwa mbetshelo ya mulayo muṱuku wa (5), Muhaṱuli Muhulwane u ḓo vhona uri hu vhe na datumu ine ngayo ha ḓo vha na u thetsheleswa ha khanedzano ya u tou amba. Muredzhisitarara u ḓo ita uri musi hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu a ḓivhadze mahoro oṱhe nga ha khaṱhululo ya u tou hanedzana. Muredzhisitarara u ita hezwi nga u tou posa idzo nḓivhadzo dzo ṋwaliswaho nga poswo kana dza rumelwa nga iṋwe poswo yo tsireledzeaho.
nzulele ya vhulapfu ha rekhodo kana arali hu na vhutanzi ha uri rekhodo a yo ngo tou shandulelwa.
uri hu nga vha hu na zwiitisi zwa tshipentshela zwine zwa toda uri hu vhe na duvha li fhiraho lithihi la u thetshelesa u hanedzana kana uri hu nga vha na zwo teaho kha maitele a zwine zwi nga netshedzwa Muhatuli Muhulwane.
Milayo ya 17 na 18 ya Khothe Khathululi ya Tsengo i do shumiswa maelana na u theliswa na masheleni a axennde ya dovha ya khwiniswa hune zwa vha zwo tea.
Hune ha vha na nanisano ya u amba na u tou nwala, hu nga vha na masheleni ane a nga tiwa maelana na tatisana ha u tou nwala. Hezwi zwi nga itwa musi hu na zwiitisi zwine zwa tendela uri izwi zwi itwe.
(1)Nga nnḓa ha masheleni a Khothe e a sumbedzwa kha iyi milayo, masheleni e a sumbedzwa kha Shedulu ya 2 a ḓo shumiselwa mbadelo ya zwiṱemmbe ine ya vha na mbuelo.
(2)Mbetshelo ya mulayo wa 4(4) na mbetshelo dza mulayo wa 4(5) dzi ḓo shumiswa ha dovha ha vha na u khwinifhadzwa arali zwo tea.
Laiburari ya Khothe i do tea u shumiswa nga vhahatuli, tshitafu tsha Khothe na vhanwe vhathu vhane vha vha na thendelo u bva kha mulaiburari ya u ita thodisiso tshifhinga tshothe dzine ndivho yadzo ha vha u todisisa nga ha ndayotewa.
Laiburari i do vula nga tshifhinga tsho teaho u itela u fusha kana u bveledza thodea dza Khothe dzine dzi nga tea u khunyeledzwa. Kushumisele kwa Khothe ku do langwa nga milayo ye ya itwa nga Khoro ya Khothe ya Laiburari i tshi khou shumisana na Muhatuli Muhulwane.
Hune ha vha na rekhodo kana manwalo e a swikiswa kha Muredzhisitarara ngeno ayo manwalo o nwalwa nga lunwe lwa nyambo dza tshiofisi lune vhanwe vhahatuli vha si lu pfesese, Muredzhisitarara u do ita uri zwinwe zwa zwipida zwa idzo rekhodo kana manwalo ayo a pindulelwe nga mupinduleli o aniswaho wa Khothe Khulwane kha luambo kana nyambo dzine dza do pfeseswa nga vhanwe vhahatuli. Manwe mahoro na one a do newa khophi dza ayo manwalo o tou pindulelwaho.
Modele, nyolo na zwitanwa ndi zwinwe zwa zwishumiswa zwine zwa vha tshipida tsha vhutanzi ha mulandu. Arali hezwi zwo diswa Khothe u itela u tolwa zwi fanela u vha nga fhasi ha ito la Muredzhisitarara maduvha a fumi, musi mulandu u sa athu thetsheleswa.
Modele yothe, nyolo na zwitanwa zwi re nga fhasi ha ito la Muredzhisitarara zwi do bviswa nga mahoro hu sa athu fhela maduvha a 40 nga murahu ha musi ho no dzhiwa tsheo nga mulandu.
Musi hezwi zwo no itiwa, Muredzhisitarara u do divhadza mahoro o teaho uri a bvise dziatikili na zwenezwo. Arali dza sa bviswa vhukati ha minwedzi ya rathi, Muredzhisitarara u do dzi tshinyadza kana a dzi balanganya nga ndila yo teaho.
Musi mahoro othe tshifhingani tsha matshimbidzele a milandu a nga netshedza manwalo kha Muredzhisitarara a u humisa milandu, hezwi zwi nga bvelela arali hu tshi nga badelwa tshinyalelo na masheleni ane a tea u badelwa Muredzhisitarara. Muredzhisitarara a nga ita ngauralo arali Muhatuli Muhulwane a tshi nga nea ndaela uri iyo milandu i humiswe. Hezwi zwi amba uri Khothe a i tsha do vha na vhudifhinduleli ha iyo milandu.
Linwalo linwe na linwe line la vha masiatari a fhiraho 15 hu sa khou sedzwa maitele a ndovhololo li do vha na thebulu ine ya sumba zwi re ngomu na manwalo e a shumiswa o teaho.
Linwalo linwe na linwe li do vha na dzina la lihoro na dzina la axennde la lenelo lihoro, diresi ya u posa na ya vhudzulo, zwinwe zwo teaho, nomboro ya lutingo na diresi ya e-meili. Hune zwa konadzea manwalo ane a vha one thangeli a do tea u sainwa nga lihoro kana axennde wa lihoro.
(a) Muredzhisitarara a nga si ṱanganedze ḽiṋwalo ḽine lṄa vha na tshivhumbeo tshi sa tshimbilelani na milayo heyi. Maṋwalo o raliho a ḓo humiselwa murahu kha ḽihoro ḽe lṄa si kone u tevhedza tshivhumbeo tsho teaho. Maṋwalo haya a nga ṱanganedzwa hafhu arali khophi ntswa na khophi dzo teaho dza ayo maṋwalo dzi tshi nga swikiswa hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshee ha swikiswa nḓivho yo tou ṋwalwaho. Arali zwa sa ralo ḽeneḽo ḽiṋwalo ḽo swikiswaho ḽi ḓo dzhiwa ḽi ḽiṋwalo ḽo lengaho.
Arali Khothe ya wana uri mbetshelo dzinwe dza iyi milayo a dzo ngo tevhelelwa, u ya nga hune ya vhona ngaho, i do ita uri hu vhe na nyiledzo dzo teaho.
Khethekanyo dzi tevhelaho dza Mulayo wa Khothe Khulwane wa 1959 (Mulayo wa 59 wa 1959) dzi ḓo shumiswa kha matshimbidzele phanḓa ha khothe u fana na milayo ya yone ine khothe, fhedzi hu nga vha na u khwinifhadzwa ha iyi milayo arali zwo tea.
Maitele a u shumisana na khomishini dza u rangela, manwalo a u humbela, na manwalo a tshumelo a bvaho kha mashango a nnda. Hei mbetshelo i do shumiswa vhudzuloni ha luambo lwa Afrikaans na English hu tshi shumiswa lifurase luambo lunwe na lunwe lwa tshiofisi?
Lihoro linwe na linwe line la dzhenela matshimbidzele a khothe na mueletshedzi a sa dzhiiho sia o tanganedzwaho nga khothe kha matshimbidzele manwe na manwe a Khothe vha do tea u andadza zwitenwa zwi re kha manwalo zwine zwa vha uri zwo tea-na kha uyo mulandu u re phanda ha khothe.
zwa tshiofisi, saintsi, thekeniki kana zwa tshitatasitiki zwine zwa kona u sedzulusea hu si na vhuleme.
(2)Mahoro oṱhe a ḓo tea u ṱanganedza, u hanedza, u kanganyisa vhuṱanzi kana u ṱanḓavhudza zwiteṋwa hune zwa vha zwo tea na uri zwine vha amba zwi vhe zwo lugela Khothe kha u dzhia tsheo. Hezwi a nga zwi ita nga thendelo ya heyi milayo kha tshifhinga tsho teaho na hone a tshi khou fhindula ḽiṋwalo.
a. engedzedza kana a fhungudza tshifhinga tsho tiwaho kha hei milayo lune a dovha a tanganedza u sa tevhedzwa ha milayo.
b. nea nyeletshedzo kha zwine zwi nga tou itwa, matshimbidzelwe na zwine zwi nga newa tshifhingani tsha khathululo. Hezwi zwothe zwi bvelela kha khumbelo kana manwe mafhungo ane Khothe kana Muhatuli Muhulwane a nga vhona e mafhungo a tshihadu.
Mbadelo dze dza laelwa dzi do kwama mahatulele apo a khothe ya madzhisitirata. Lihoro line la si vhe na mulandu li do vha lone line la wana masheleni ngeno lihoro le la wanwa mulandu li tshi do vha lone line la tea u lifha ayo masheleni o laelwaho nga khothe.
Lihoro le la si vhonwe mulandu la dovha la vha lone line la tea u wana masheleni, li do tea u swikisa afidavithi kha Muredzhisitarara. Yeneyo afidavithi i do vha i tshi khou sumbedza vhudodombedzi ha mbadelo dze dza laelwa nga khothe ya dovha ya sumbedza uri mbadelo dze dza laelwa nga khothe a dzo tevhedzwa kana a dzo ngo badelwa nga vhudalo. Hune zwa konadzea mbadelo dzine dza vha dzo salela u itela u khwathisedza uho u sa tevhedzwa ha mbadelo dzo laelwaho nga khothe, hu do humbelwa Muredzhisitarara u nea thanziela i khwathisedzaho izwi.
Muredzhisitarara nga murahu ha u ṱola faila ya khothe u itela u vha na vhuṱanzi ha vhungomu ha afidavithi, u ḓo ṋetshedza ṱhanziela ḽihoro ḽo teaho u ya nga mulayo muṱuku wa (2). Yeneyi khophi i ḓo vha yo tou fotokhophiwaho ya dovha ya ṱanziela mbadelo dzo laelwaho na hone u ṋetshedzwa ha yeneyo faili ya Khothe hu ḓo rekhodwa.
L(ihoro ḽe lṄa sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) ḽi ḓo faila khophi na muṋwaleli wa khothe yapo ya dzingu hune uyo muraḓo wa iḽo ḽihoro a dzula kana a vha na bindu kana he a tholwa hone.
U laelwa honoho hu ḓo bveledzwa u ya nga mbetshelo ya Mulayo wa Khothe dza ha Madzhisiṱiraṱa wa 1944 (Mulayo wa 32 wa 1944), na Milayo ya Khothe dza ha Madzhisiṱiraṱa yo ganḓiswaho nga fhasi ha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R1108 ya lṄa 21 lṄa Fulwi 1968 sa zwe zwa khwinifhadzwa hu tshi sedzwa ḽiṋwalo ḽine lṄa tendela u dzhiwa ha thundu i sa sudzuluwi na ine ya sudzuluwa khathihi na u bviswa ha ndaela ya u fara mbadelo dzi ngaho sa miholo na zwithu zwine zwa nga zwikhavhisi zwi tshimbilelanaho na mbadelo.
Hezwi zwi bvelela musi tshifhinga tsho tetshelwaho ndivho inwe na inwe u ya nga hei milayo tshi tshi thoma. Tshifhinga tshenetsho tshi do thoma u shuma phanda ha duvha line heyi milayo ya do thoma u shuma.
Hei milayo ya Khothe ya Ndayotewa ye ya gandiswa tshifhingani tsho fhiraho i do fheliswa nga duvha line hei milayo ya do thoma u shuma: Nga nnda ha musi hu na ndaela yo tou nwaliwaho hu tshi tevhelwa maitele ane a do kona u sumba khudano kana zwithu zwine zwa vha hone lwa mulayo zwi do vha khombekhombe nga nnda ha musi uho u fheliswa ho nwalwa nga Muhatuli Muhulwane.
Hei milayo yo thonwa nga luambo lwa English kana Tshiisimane ya kona u pindulelwa kha nyambo dzothe dza tshiofisi. U ya nga hoyu muhumbulo, arali hu nga vha na u kanganyisea, linwalo line la vha la Tshiisimane ndi lone line la do shumiswa.
Hei milayo i do vhidzwa Milayo ya Khothe ya Ndayotewa ya 2003.
Nomboro ya Mulandu..
na uri afidavithi ya..
Vha khou humbelwa uri vha vhee mafhungo aya phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane uri a lavheleswe u ya nga zwiteṋwa zwa mulayo wa 11(4).
Kha la.nga duvha lakha nwedzi wa.kha nwaha wa..20.?
Kha Muredzhisitarara wa Khothe yo bulwaho afho ntha.
Nomboro ya Mulandu..
Kha vha dzhiele nzhele (hafha ane a vhidzwa muhweleli) u khou ita khumbelo kha hei Khothe maelana na ndaela ya (a)(b)(c).(hafha ndi nga he fomo ya ndaela ya vhekanywa ngayo) ine ya fheletshedzwa nga vhuṱanzi vhu re kha afidavithi ya ine ya ḓo shumiswa sa thikhedzo.
Kha vha dzhiele nzhele hafhu uri muhweleli o ta .(hafha hu sumbedzwa d(iresi) ḓiresi ine a ḓo ṱanganedza nḓivhadzo na tshumelo dzoṱhe tshifhingani tsha haya matshimbidzele.
ine vha do tanganedza ndivhadzo na tshumelo dzothe tshifhingani tsha haya matshimbidzele.
Arali hu si na nḓivhadzo i sumbedzaho ndivho ya u hanedza yo ṋetshedzwaho, muhweleli u ḓo humbela Muredzhisitarara u swikisa mafhungo aya phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane uri a sedziwe u ya nga mulayo wa 11(4).
Yo sainwanga la..la nwedzi wa ..20.?
<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO NGA U ANGAREDZ.txt</fn>
Hu na phambano ya ndeme vhukati ha u hatula phambano na u thusa vhathu vha kwameaho kha u tandulula thaidzo.
Kha u hatula, muthu ane a si kwamee kha phambano u dzhia tsheo nga ha phambano na uri tsheo iyo i nga kombetshedzwa kha uyo muthu.
Hune muthu ane a si kwamee kha phambano a thusa a nga thusa vhane vha kwamea kha u tandulula phambano, izwi ri zwi vhidza uri ndi u lamukanya.
Hune vhathu vhane vha vha na phambano vha tandulula phambano yavho hu si na muthu wa vhuraru o dzhenelelaho izwi zwi anzela u bveledza maitele a nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili vha kwameaho.
Muthu ane a dzhia tsheo kha phambano ndi muhatuli.
Vhaofisiri vha vhusimamulayo khothe vha wana maanda avho a u hatula nga u vha vha tholiwa u ya nga mbetshelwa ya mulayo.
Zwi a konadzea kha vhathu vhane vha vha na phambano uri vha ise phambano dzavho uri dzi hatulwe nga muthu we vha pfana uri a vhe muhatuli. Kha kontiraka nnzhi vhathu vha re na phambano vha dzhenisa na tshipida tsha mulayo tshine khatsho vha pfana kana u tendelana uri phambano iṅwe na iṅwe ine ya nga vha hone vhukati havho i bvaho kha kontiraka i livhiswe kha mulamukanyi. Mulamukanyi a nga buliwa kana tshipiḓa tsha mulayo tshi nga sumbedza fomula ya u tholiwa ha mulamukanyi sa tsumbo, ramulayo o tholiwaho nga Sosaithi ya Mulayo.
Pfano kana thendelano ine ya iswa kha mulamukanyi a yo ngo tea u nga heyi nḓila, Kha zwiṅwe zwitshavha, kana mita, hu nga di vha na pfano ine ya laulalwa yo nekedzwaho uri hu dzhiiwe tsheo nga muhulwane wa tshitshavha kana muta sa izwi aya a maitele a mvelele yo doweleaho.
Phambano yo hatulwaho nga muofisiri wa vhulamukanyi o tholiwaho nga muvhuso.
Vhathu vhane vha vha na phambano a vha tou dinangela muofisiri wa vhulamukanyi.
Maitele o vhewaho nga milayo ya khothe, vhusimamilayo na mvelele.
Maitele a nga vha a u pikisana kana a u tou vhudzisa dzimbudziso.
Zwi nga konda kha avho vhavhili u bvela phanda vha si na muimeleli wa mulayo.
Tsheo i tea u elana na maitele ane a vhofha kha vhothe.
Tsheo ine ya vhofha nga muofisiri kana maitele ane a farelwa arali o pfukiwa.
Tsheo dza khothe ṱhukhu dzi nga sedzuluswa.
Hu anzela u vha na mvelelo ya u wina kana u luza.
Muthu o luzaho u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo.
A hu na mbadelo dza khothe nga nnda ha tshiṱemmbe tsha muvhalelano kha maitele a u thoma.
Dzhielani hezwi nzhele: Khothe thukhu dza u vhila a dzi fani na dziṅwe ngauri kha matshimbidzele adzo muhaṱuli u na mushumo wa u ita tsedzuluso nahone zwigwada izwo zwivhili zwi nga kha i si vhe na vhaimeleli vha mulayo?
Vhathu vhavhili vha nanga muhatuli (mulamukanyi).
Muhatuli a nga vha makone kha sia lenelo.
Vhathu vha kwameaho vha nga dinangela matshimbidzele.
Matshimbidzele a nga vha nga u tou pikisana kana nga u vhudzisa dzimbudziso.
Thodea ya muimeleli wa mulayo i laulwa nga matshimbidzele o nangiwaho.
Mulamukanyi ha tou vhofhiwa nga u tevhedza tsumbo yo no vhaho hone.
Tsheo ine ya vhofha zwigwada zwoṱhe.
Tsheo i tea u itwa uri ndaela ya khothe I kombetshedzwe kana i vhe ine ya vhofha.
A hu na aphiḽi ine ya nga itwa khothe vha nga pfana u ita aphiḽi kha vhaḓwe vhahatuli?
Tsheo i nga sedzuluswa nga khothe khulwane.
Muthu o luzaho u anzela u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo.
Mbadelo dza muhatuli / vhahatuli dzi badelwa nga avho vhavhili.
Vhathu vha re na phambano vha tandulula thaidzo dzavho nga vhone vhane.
A hu na muthu wa vhuraru ane a thusa kha u tandulula phambano.
Matshimbidzele oṱhe a langulwa nga avho vhavhili.
Muthu muṅwe na muṅwe, a nga shumisa kana a sa shumise vhaeletshedzi vha mulayo.
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa pfano kana thendelano (kontiraka).
Mvelelo dzi ḓitika nga maanda na vhukoni ha avho vhavhili.
A hu na mbadelo nga nnda ha musi muthu o shumisa mueletshedzi wa mulayo wawe.
Vhathu vhavhili vha tandulula thaidzo dzavho.
Muthu wa vhurarau u a thusa kha u tandulula phambano.
Matshimbidzele a langulwa nga mulamukanyi hu na u kwamana na vhathu vhothe vha kwameaho.
Vhaimeleli vha mulayo vha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe a vha dzheneleli kha matshimbidzele.
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa izwi i ye ha tendelanwa khayo.
Mvelelo i tutuwedzwa nga mulamukanyi fhedzi ha dzhii tsheo yawe.
Mvelelo i anzela u vha ya u wina.
Avho vhavhili vha badela mbadelo dza mulamukanyi, arali dzi hone.
Aya ndi maitele ane khao muthu wa vhuraru, mulamukanyi a thusa avho vhavhili vha re na phambano uri vha tandulule phambano dzavho. A nga talutshedzwa sa nyambedzano dzo tikedzwaho.
U iswa ha phambano kha mulamukanyi nga avho vhavhili hu tea u tou vha lufuno lwavho, fhedzi mulayo, mvelele kana nyandano zwi nga ita uri avho vhavhili vha ise phambano yavho kha mulamukanyi.
Mulamukanyi u tea u vha muthu ane a tanganedzea kha avho vhavhili, ane a si kwamee nga zwiwe-vho kana na muṅwe wa avho vhavhili kana ane a si vhe na phambano na muṅwe wa avho vhavhili nga iṅwe ndila-vho. Mulamukanyi u tea u sa dzhia sia?
Mulamukanyi ha dzhii tsheo a tshi khou itela avho vhavhili. Mushumo wa mulamukanyi ndi wa u thusa avho vhavhili uri vha tandulule phambano dzavho.
Mulamukanyi u tea u lwela u thusa avho vhavhili uri vha swikelele kha pfano kana thendelano ya u wina kha phambano dzavho u itela zwauri hu songo vha na ane a fhedza a muthu o luzaho. Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda arali avho vhavhili vha tshi do vha na vhushaka vhu bvelaho phanda, ngauri vhutungu vhune ha nga pfiwa nga muthu o luzaho vhu nga ita zwauri hu si tsha vha na vhushaka.
A hu na mulayo une wa langula vhulamukanyi nga u angaredza, fhedzi hu khou shumiswa tshaka dzo teaho dza vhulamukanyi nga mulayo, sa tsumbo phambano dza vhashumi nga Mulayo wa Vhashumi na phambano kha zwa mupo vhukati ha mirado ya muvhuso nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Mupo wa 1998. U sa vha hone ha ndaela dzo teaho, maitele na u nanga mulamukanyi zwi zwandani zwa avho vhane vha kwamea. Pfano kana thendelano ya u lamukanya i nga vha hone musi phambano i tshi bvelela, kana hune ha khou humbulelwa uri hu nga vha na phambano vhukati ha avho vha kwameaho, hune vha khou tenda uri phambano idzo dzi nga tandululwa nga ndila ya vhulamukanyi.
Pfano kana thendelano ya u isa phambano kha mulamukanyi a i tei u tou ṅwalwa fhasi, fhedzi pfano yo ṅwaliwaho ndi ya ndeme ngauri i thusa kha u ita uri hu vhe na u bveledza khagala matshimbidzele kha vhothe vhane vha do shela mulenzhe.
Mulamukanyi u tea u vhulunga tshiphiri kha avho vha kwameaho. Mashudu mavhi, Mulayo wa Afrika Tshipembe zwa zwino a u athu u fha vhalamukanyi maanḓa a uri vha kone u bvisela khagala vhutanzi ha nḓivho ya khothe vhune ha todea musi hu tshi khou itwa vhulamukanyi. Kha matshimbidzele a mulandu khonadzeo ine ya kwama vhudavhidzano hothe vhune nga ndivho ha tandulula thaidzo vhu nga fheliswa nahone avho vhavhili vha nga sumbedza izwi nga u tenda zwauri vhudavhidzano hothe vhune vha vha tshipida tsha matshimbidzele a vhulamukanyi ho tendelwa. Kha maitele a u vhugevhenga u vhila uho ha u wana thendelo hu nga si bvele phanda arali mulamukanyi o vhidzwa uri a fhe vhutanzi.
Nga u angaredza, a hu na mulayo une wa bula zwauri ndi ndalukanyo dzifhio dza fomala dzine a tea u vha nadzo, fhedzi ndi zwa ndeme uri mulamukanyi a pfesese nga vhudalo milayo ine ya langula vhulamukanyi na milayo ya vhudifari yo teaho, u fana na mulayo wa audi alterem partem?
<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO YA BODO YA KHO.txt</fn>
1.1 U ya nga khethekanyo 14 ya Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo, wa 2000 Mulayo wa vhu 2 wa 2000, muofisi wa mafhungo wa dzangano a nnyi na nnyi u fanela u bveledza bugupfarwa ine ya vha na mafhungo o tiwaho nga nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha tharu?
1.2 Bodo ya Milayo ya Khothe dza Mulayo (Bodo), i wana maanḓa ayo kha Mulayo wa Bodo dza Milayo dza Khothe , wa 1985 (Mulayo wa vhu 107 wa 1985) (Mulayo). Bodo ndi dzangano a nnyi na nnyi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya (b)(ii) ya ṱhalutshedzo ya dzangano a nnyi na nnyi, ndi uri tshiimiswa tshine tsha shumisa maanḓa a nnyi na nnyi kana u ita mushumo wa nnyi na nnyi u ya nga mulayo. Zwenezwo, Bodo i langa tswikelelo kha rekhodo dzayo?
Bodo yo thomiwa nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo.
U ya nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo, Bodo yo vhumbiwa nga miraḓo i tevhelaho yo tholiwaho nga Minisi?
Muhaṱuli wa khothe ya mulayotewa, Khothe Khulwane ya Aphili kana Khothe Khulwane sa mudzulatshidulo.
Muhaṱuli kana muhaṱuli o nothaho wa Khothe ya Mulayotewa, Khothe Khulwane ya Aphili kana Khothe Khulwane sa Muthusa mudzulatshidulo.
Madzhisiṱaraṱa o tholiwaho u ya nga khethekanyo ya 9(1)(a) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisiṱaraṱa, wa 1944 (Mulayo wa vhu 32 wa 1944).
Vhaadivokati vhavhili vhane vha kha i guda?
Vhoramilayo /vhaimeleli vhane vha kha i guda?
Lekitshara wa zwa mulayo yunivesithi kha Riphabuliki.
Muofisi wa Muhasho wa zwa Vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa.
Vhathu vha sa fhiriho vhararu, vhane u ya nga Minisia wa zwa Vhulamukanyi, vha vha na nḓivho yo teaho malugana na u vha miraḓo ya Bodo?
Miṅwe miraḓo ine ya yelana na vhaadivokati na Vhoramilayo vhane vha kha i guda?
Khethekanyo 5 i amba nga ha u thomiwa ha komiti ya Bodo. Hu na khethekanyo mbili: Komiti yo nangiwaho nga Bodo yo vhumbiwaho nga miraḓo ya Bodo fhedzi, na Komiti yo vhumbiwaho nga miraḓo ya Bodo na Vhathu, vho nangiwaho nga Minisia, vhane vha si vhe miraḓo ya bodo. Ndivho ya khethekanyo kana tshigwada tsha vhuvhili ndi u shumisa nḓivho ya vhathu vhane vha si vhe miraḓo ya Bodo na u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha mishumo ya Bodo?
Komiti dza Bodo dzi ita mishumo ye dza ṋetshedzwa yone nga Bodo kana nga Minisia nahone vha tea u i ita u ya nga ndaela dze vha ṋetshedzwa nga Bodo?
U ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo, Bodo yo ṋewa maanḓa ho sedzwa vhukoni na u fana ha ndaulo ya vhulamukanyi kha Khothe Khulwane ya Aphili, Khothe Khulwane na khothe ṱhukhu, tshifhinga tshoṱhe, ha u sedzulusa milayo ya khothe, na u ya nga thendelo ya Minisia, u ita, u shandukisa kana u thutha milayo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu dzine dza laula?
Kutshimbidzele kwa mulandu khothe, hu tshi katelwa tshifhinga na nḓila ine aphili ya?
Ndingo dza khombe-khombe nga dokotela muthihi o ṅwaliswaho kana vhanzhi dzine dza itwa kha tshigwada tshifhio kana tshifhio kha kuitele hune tshinyalelo kana ndiliso malugana na fuvhalo?
Nḓila ya u kona u ḓivha uri hu o ṱoḓea tsireledzo nngafhani huṅwe fhethu hune i nga vha i tshi khou ṱoḓea na tshivhumbeo na nḓila ine tsireledzo ya?
Awara dza musi ofisi dza vhaṅwalisi na vhomabalane dza?
Nga u angaredza mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga vha o tea kana a na thuso ane a tea u tiwa u itela uri a rumeliwe nga nḓila yo teaho na u tshimbidzwa ha mishumo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu kha kutshimbidzele kwa mulayo na kwa zwa vhugevhenga.
Maanḓa a u ita, u shandukisa na u thutha milayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya (a) afho nṱha, a katela maanḓa a u ita, u shandukisa na u thutha milayo?
U tholiwa ha muthu ufhio kana u fhio kana dzangano u itela u sedzulusa dzimbadelo na mitengo, na nga nḓila ine mbadelo dzenedzo na mitengo yeneyo zwa?
Vhukando vhune ha?
Nḓila ya u rumela mafhungo maṅwe na maṅwe a bvaho kha kutshimbidzele a malugana na mbilo dza zwa maḓini, na u tholiwa, mbadelo kana miholo na maanḓa a khothe.
Bodo i nga dovha hafhu ya eletshedza Minisia nga ha ndangulo ya masheleni ya dzikhothe ṱhukhu, ndaulo ya mbadelo dza milandu ya khothe na zwiṅwe zwe zwa rumelwa kha Bodo nga Minisia?
Kha mushumo wayo Bodo i thuswa nga vhaṅwaleli vha tshoṱhe vha tshiofisi vha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa. Vhashumi vha a sedzulusa na u ṱoḓisisa makumedzwa a u shandukiswa ha milayo, u bveledza maṅwalo a u shuma, u dzudzanya tshandukiso dza mvetamveto u itela u dzi rumela kha Bodo na dzikomiti dzayo, na u ṋetshedza thuso ya ndaulo kha Bodo.
Bodo yo thola Muṅwaleli wa Bodo, Mufumakadzi Vho E Steyn sa muofisi wa mafhungo wa Bodo?
Ngeletshedzo ine ya ṋetshedzwa Minisi?
Mivhigo ine ya ṋetshedzwa Minisi?
Muhumbeli u o tendelwa u shumisa rekhodo dza Bodo arali a nga tevhedzela ṱhoḓea dza kuitele dza Mulayo wa Tswikelelo ya Mafhungo nga Nnyi na Nnyi na uri tswikelelo kha rekhodo dzenedzo a i hanelwi nga zwiitisi zwifhio kana zwifhio zwa u hanela zwo buliwaho kha Mulayo?
Muhumbeli u tea u shumisa Fomo ya A ya Milayo yo anadziwaho kha Gurannda ya Muvhuso ya vhu 23119 ya Luhuhi 2002. Fomo dzi wanala kha muofisi wa mafhungo wa Bodo?
Arali muhumbeli a sa koni u vhala kana u ṅwala kana o holefhala, muhumbeli onoyo a nga ita khumbelo nga mulomo. Muofisi wa mafhungo wa Bodo u o dadza fomo ya muhumbeli onoyo a mu ḓea khophi musi a tshi fhedza?
Tshelede ine ya badelwa ndi yo tiwaho kana yo sumbedzwaho kha Milayo. Vha nga humbela zwidodombedzwa arali vha tshi zwi oa?
Vhunga zwo sumbedzwa afho nṱha, vhuḓifhinduleli ha Bodo ndi u shandukisa milayo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu (khothe dza madzhisiṱaraṱa). Tshumelo dzadzo a dzi etshedzwi thwii kha nnyi na nnyi, dzi ṋetshedzwa nga u ita uri sisieme ya vhulamukanyi i swikelelwe zwihulusa nga vhashumisi vhayo. Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga rumela makumedzwa azwo malugana na u shandukiswa ha milayo kha Bodo uri a ṱanganedzwe.
6.1 Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga ita makumedzwa o khwaṱhisedzwaho malugana na u shandukiswa ha milayo ya khothe kha Bodo.
6.2 Ayo makumedzwa a a ṱoḓisiswa hu tshi khou tevhedzelwa kuitele kwa nḓivhadzo na mahumbulwa, hune ha humbelwa vhasheli vha mulenzhe uri vha ṋetshedze mahumbulwa.
6.3 Mafhungo eneo a rumelwa kha komiti dzo teaho dza Bodo uri dzi themendele nga murahu ha afho a rumelwa kha Bodo yoṱhe uri i a sedzuluse na u dzhia tsheo. Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi kwameaho zwi a eletshedzwa nga ha tsheo ya Bodo.
Bodo a i na kuitele kwa nga ngomu kwa u aphila. Hu o tea u kwamiwa khothe arali tshigwada tshine tsha khou pomokwa tshi tshi oa u aphila malugana na zwe Bodo ya ita kana u kundelwa ha Bodo u ita zwe ya vha yo fanela u zwi ita. Naho zwo ralo, a hu na tshine tsha thivhela tshigwada tshenetsho u humbela Bodo u sedzulusa tsheo yeneyo?
Zwa zwino a hu na mafhungo maṅwe o randelwaho kana o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 92 ane a tea u sumbedzwa afha.
U ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayo wa Tswikelelo ya mafhungo nga Nnyi na Nnyi, Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu i tea u bveledza gaidi nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi ine ya vha na mafhungo eneo, nga nḓila i pfeseseaho ine i nga oiwa nga muthu ane a oa u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho kha Mulayo?
<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO YA RUMU YA U V.txt</fn>
Hu tshi khou tevhedzelwa Mulayo wa Afrika Tshipembe wa Akhaivi dza Lushaka na maimo a dzitshaka malugana na u tsireledza dziakhaivi na u fara dzirekhodo zwavhui, Akhaivi dza Lushaka dzi tea u vhona uri dzirekhodo dza akhaivi dzi a fariwa na u shumiswa zwavhui. Izwi zwi vha zwi tshi khou itelwa uri dzirekhodo dzi fhedze tshifhinga tshilapfu. Uri izwi zwi konadzee, hu tea u vha na tshumisano vhukati ha vhaoulusi (vharisetshi), nahone vhaoulusi vha khou humbelwa uri vha fare dzirekhodo zwavhui?
Musumbuluwo u swika nga avhuanu: u bva nga 08:00?
Mugivhela: Luvhili nga wedzi 09:00?
A hu na mawalo ane a?
Vhukati ha 12: 15 13:15; 10: 00?
Vhaoulusi vhaswa vha tea u waliswa musi vha tshi dalela rumu ya u vhalela lwa u thoma na u ewa garaa ya u dzhena. Garaa ya u dzhena i tea u sumbedzwa tshifhinga tshohe musi muoulusi a tshi dalela rumu ya u vhalela?
Garaa ya u dzhena i fhelelwa nga mushumo nga uvha ayo a u fhedza (31 hafamuhwe) nahone i tea u vusuluswa?
Muoulusi muwe na muwe u tea u saina redzhisiara ya vhaeni uvha iwe na iwe. Redzhisiara yeneyo vha nga I wana kha khaunthara ya Rumu ya u Vhalela?
A hu nga o tendelwa dzibege hukhu, dzibirifikheisi kana dziwe bege rumuni ya u vhalela. Bege dzohe na zwiputa zwi tea u vhewa okharani yo itelwaho zwenezwo. Khii dza dziokhara dzi wanala kha desike i re phan?
Mutengo nga sia?
Musi vhaoulusi vho fhedza u ita khophi dzine vha dzi oa, vha tea u adza fomo ya oda vha I ea muofisi wa Rumu ya u Vhalela. Muofisi u o vha ea rasithi ine ya sumbedza mutengo wadzo une vha nga u badela nga kheshe kana nga tshekhe kha Ofisi ya ndaulo ya dziakhaivi?
Vhaoulusi vha o badela mbadelo dza poso?
Mbadelo dza dzikhophi dzi tea u itwa vhukati ha 9: 00 na 15:00.
Khophi dzi o vha dzo lugela u dzhiiwa kana u rumelwa vhaoulusi hu saathu fhela vhege?
A hu na bugu dza mawalo kana ndaka (1873 1960) dzine dza o fothokhophiwa?
Vhaofisi vha rumuni ya u vhalela vha na pfanelo ya u hanela vhathu u fothokhopha rekhodo dzine dza si vhe kha tshiimo tshavhui?
A hu na rekhodo dzine dza o bviswa kha faili u itela u dzi fothokhopha?
Muoulusi a nga tendelwa u ita khumbelo ya rekhodo dzine dza swika 50 nga uvha?
Khumbelo I tea u itiwa nga u adza fomo ya khumbelo ine ya wanala khauntharani kha Rumu ya u Vhalela?
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kha afula iwe na iwe. Kha vha adze fomo nga u adza madzina a rekhodo dzine vha oa u dzi sedza. Musi vho fhedza vha vhee fomo kha khauthara rumuni ya u vhalela?
afula ya muoulusi i tea u vha na bogisi ithihi, bugu nthihi kana faili nthihi fhedzi. Dziwe rekhodo dzi tea u vhewa kha afula ya Masiari (Day Table) ine ya vha na nomboro ya afula ya muoulusi u itela u ivha uri dzo vhetshelwa vhafhio?
Musi vho fhedza u shumisa dzirekhodo, vha dzi vhee kha afula ya dzine dza khou Vhuedzedzwa kana u Humiselwa murahu?
U ya nga Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa Afrika Tshipembe wa 1996, (Mulayo wa vhu 43 wa 1996) rekhodo dzohe nga nna ha ndaka na milandu ya khothe dzo valelwa tshifhinga tshine tsha lingana miwaha ya 20?
Rekhodo dzohe dza tshifhinga tsho fhiraho dzo valelwaho dzi thoma dza sedzuluswa nga muofisi wa rumu ya u vhalela?
Arali vhaoulusi vha tshi tama u vhona faili ya rekhodo dza tshifhinga tsho fhiraho dzo valelwaho, vha o tea u ita khumbelo ya thendelo . Khumbelo yavho i tea u vha yo tou waliwaho. Arali vha tshi oa mafhungo nga vhualo malugana na izwi, kha vha kwame muofisi wa Rumu ya u Vhalela?
Rekhodo dzi nga bukiwa awara dza 24, nga nna ha musi ho itwa dziwe ndugiselo na mulavhelesi wa Rumu ya u Vhalela malugana na u engedzedza tshifhinga?
U buka dzirekhodo, vhaoulusi vha tea u vhea noutu kha dzirekhodo kha afula ya rekhodo dzo bukiwaho?
Milayo I re afho fhasi i tea u tevhedzelwa musi vha tshi khou ita ho?
A vho ngo tendelwa u shumisa peni, sele kana radiothendeleki Rumuni ya u Vhalela.
A vho ngo tendelwa u sokou wala wala kha rekhodo dza dziakhaivi?
Zwiiwa, zwinwiwa kana tshungamu a zwo ngo tendelwa Rumuni ya u Vhalela?
Hu songo vhewa dzirekhodo kana mabogisi fhasi Rumuni ya u Vhalela.
Vhaoulusi a vha nga o tendelwa u itika nga dzirekhodo musi vha tshi khou ita houluso?
A vha nga o tendelwa u kombetshedza u vula dzirekhodo uri dzi vhe fulethe- Vha nga humbela muofisi wa Rumu ya u Vhalela uri a vha thuse malugana na izwi?
Vhaoulusi a vha nga o tendelwa u shumisa khamera dzavho kana zwikena zwine zwa tou fariwa nga zwana nga nna ha musi vho etshedzwa thendelo ya tshipentshela?
A hu na zwiwe zwithu zwa thungo zwine zwa o vhewa ngomu ha dzirekhodo nga nna ha tshipia tsha bammbiri tshi si na tshithu kana zwa u swaya masiaari zwo waniwaho Rumuni ya u Vhalela?
Vhaoulusi vha tea u vhona uri zwana zwavho zwo kuna phana ha musi vha tshi fara dzirekhodo dza a akhaivi. U itela mutakalo wavhui, vhaoulusi vha o tea u amba zwana nga murahu ha musi vho fara rekhodo dza dziakhaivi na phana ha musi vha tshi fara zwiiwa?
Muoulusi ha nga o dzindela muwe muoulusi nga nila I songo aho musi vhe Rumuni ya u Vhalela?
Vhaofisi vha re Rumuni ya u vhalela vho tholelwa u thusa vhaodulusi. Vhaoulusi vha songo ofha u vha kwama musi hu na zwine vha si zwi pfesese. Akhaivi dza Lushaka dzi shuma u ya nga Milayo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (vha nga ewa khophi yayo arali vho I humbela). Ndivho ya izwi ndi khwahisedza uri vhaoulusi vha wana tshumelo ya vhui?
Ri eletshedza vhaoulusi uri vha songo ita zwithu zwine zwa o tshinyadza dzirekhodo zwine zwa o ita uri lushaka lwa matshelo lu si ivhe nga ha ifa alwo?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA SAINTSI NA.txt</fn>
1.1 U tendela mvelele ya Afurika kha?
1.2 Mvelaphana ya vhanekedzi vha tshumelo nga anga dza sialala.?
1.3 U shela mulenzhe nga nivho ya ngwaniwapo kha ikonomi.?
1.4 U engedzedza nga sisiteme iwe ya nivho.?
IKS na sisiteme dza lushaka dza pfunzo na vhubveledzi.
ya Afurika Tshipembe.
2.4 hoisiso ya lushaka na tshitirathedzhi.?
2.5 Sekhitha dza phuraivete.
2.6 Vharangaphana vha sialala?
3 Mavhusele na ndangulo..
Furemiweke ya zwivhumbeo.
4.1 Muhumbulo wa furemiweke ya zwivhumbeo..
4.3 U vhumbiwa ha khoro ya lushaka ya u eletshedza kha IKS.
4.5 Vhushaka ha IKS na zwiwe zwivhumbeo.?
4.6 Mushumo wa zwivhumbeo zwa ho?
Maitele a u lambedza IKS..
6.1 hanganelano ya phoisi ya IKS na dziwe pho?
6.2 Tsireledzo ya IKS.
6.3 Zwifhao zwa ifhasi zwa IPR?
U bveledzwa ha vhashumi na u fhaa vhukoni?
7.3 U eana nga u shandula tshiimo?
7.4 Kupfesesele kwa vhathu na u?
8.4 Nila dza orala ya IKS.?
8.6 Senthara dza IKS..
Phoisi ya Sisiteme ya Nivho ya Ngwaniwapo (Indigenous Knowledge Systems (IKS)) ndi furemiweke ine ya konisa u uuwedza na u khwahisa u shela mulenzhe nga nivho ya kale kha mvelaphana ya kutshilele na ikonomi kha a Afurika Tshipembe. Pholisi khulwane ya IKS kha?
U tendelwa ha milayo ya Mvelele ya Afurika kha ifhasi ndi nila i re khagala hu tshi tevhelwa hoea ya u alusa nila yavhu?
Maga a konadzeaho kha mvelaphana ya milayo ikonomi kha tshumelo ine ya nekedzwa nga vhathu vhane vha vha na n?
U dzhielwa fhasi ha nivho ya ngwaniwapo kha ikonomi mushumo wa n?
U anganelana na sisiteme dza dziwe nivho, sa tsumbo nivho ya ngwaniwapo i shumiswa na bayothekhinolodzhi ya zwino kha zwa mishonga na dziwe dzisekitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi?
Kha u shumisa pho?
Khoro ya Ngeletshedzo nga ha Sisiteme ya Nivho ya Ngwaniwapo, ine ya vhiga kha Minisi?
Mushumo wa mvelaphana, une wa angaredza, hoisiso ya zwa pfunzo na mvelaphan?
Sisiteme ya u vhiga nga ha nivho ya ngwaniwapo na vhathu vhane vha vha na n?
Vhusimalulayo vhune ha tsireledza ndaka ya vhuali i elanaho na n?
Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS, tshine tsha o shuma kha u vhulunga ndaka ya vhuali, hune zwa konadzea, na u shuma u nekedza ndaulo na tshumelo ya mulayo kha zwitshavha zwa vhongwaniwapo, na zwiwe zwigwada zwine zwa vha na n?
Muvhuso wa Riphabuiki ya Afurika Tshipembe wo sumbedza u iimisela hawo kha u dzhiela nha, u alusa, mvelaphana, u tsireledza na u tendelwa ha IKS. Phoisi iyi yo bveledzwa nga vhukwamani ho anavhuwaho, tsumbedzo dza pfunzo, nyambedzano na u shela mulenzhe nga vhunzhi ha vhathu vhane vha thusedza. U shela mulenzhe ha vhathu vhane vha shuma zwenezwo na vhane vha vha na ndivho ya ngwaniwapo (Indigenous Knowledge (IK)) ndi zwa ndeme nga maana. I uuwedzwa nga milayo yo ifhasi ya pfanelo dza vhathu na u angaredza kutshilele kwa Afurika u fana na ubuntu na batho-pele. Kutshilele uku kwo uuwedza nndwa na tshialula nahone zwi tea u bvela phana kha u vhofholola sisiteme ya nivho yashu kha u sasaladza na u thivhela?
Sisiteme ya nivho ya sialala yo bveledzwaho na u vhulungwa i tshi bva kha vhongwaniwapo vha a Afurika Tshipembe i sumbedza vhutshilo ha lutendo lwa tshipia tshihulwane tsha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Nivho iyi ya sialala i wanala kha masia a kwamaho vhuambo ha mvelele na vhurereli u swika kha maitele a zwa vhulimi na u dzhenelela kha zwa mutakalo. Nivho ya Ngwaniwapo (IK) i anzela u shumiswa nga ndila i fanaho na nivho ya sialala na yapo kha u fhambanya mvelephana ya nivho nga ngomu kha tshitshavha tsha vhongwaniwapo i bvaho kha sisiteme ya nivho ya ifhasi yo bveledzwaho nga dziyunivesithi, senthara dza hoisiso dza muvhuso na dziindasitiri dza phuraivete, dzine tshiwe tshifhinga dza vhidzwa nga nila i si yone sa sisiteme ya nivho ya Vhukovhela?
Nga fhasi ha tshialula, Sisiteme ya Nivho ya Ngwaniwapo (IKS) kha a Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na vhathu vhane vha shuma nga fhasi ha sisiteme yeneyo, zwo dzhielwa fhasi, zwo tsikeledzwa, na u nyadziwa. Hezwi zwo vha na mvelelo dzi si dzavhui kha mvelaphana ya ikonomi ya Afurika Tshipembe na tshitshavha, zwe zwa ita uri hu si vhe na kutshilele kwavhui, mvelele na mvelaphana ya ikonomi kha vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Kha maga ohe a vhuimo ha ikonomi ya khutshilele na vhutshilo ha vhathu, na u bua na zwigwada zwohe zwa miwaha, vhuimo ha ivhazwakale na mbeu dzohe, vhongwaniwapo a vha dzhielwi nha. Zwithu zwi si zwavhui zwine vha angana nazwo zwi a kona u engedzedza na u ita uri hu vhe na u sa eana vhukati ha vhongwaniwapo na dziwe sekhitha dza tshitshavha kha miwaha i tevhelaho, nga nna ha musi hu tshi nga dzhiiwa maga mahulwane zwa zwino kha a u tandulula u bvela phana ha u sa eana, hu sa khou sedziwa sisiteme ya nivho ya zwitshavha zwa vhongwaniwapo na nivho ya tshipentshela ya sialala vhukati ha dzianga na nivho ya tshipentshela ya sialala ine ya vha na vhafumakadzi kha zwitshavha sa tsumbo?
U anganya na u pembelela sisiteme ya nivho ya Afurika Tshipembe a si nila fhedzi ya u tandulula zwithu zwo khakheaho. Zwi nga thusa uri hu vhe na nila ntswa ya hoisiso na mimapa ya vhuluvhi, hu tshi angaredzwa na u pfumisa ine ra vha nayo zwa zwino. U sendela tsini na dzisentshari dza u tsikeledzwa, hu na lupfumo lu sa hanedzeiho lwa IK lwe lwa kona u tshila nahone kha vhwe vhuimo, lwa kona u aluwa nga fhasi ha tsireledzo ya tshitshavha tsha Afurika na vhadzulapo. Vhunzhi ha IK ye ya kona u tshila yo shandula na u ita uri hu vhe na u kuhumbulele kwa Afurika kha zwithu zwi ngaho sa vhutsila, muzika, vhurereli na theolodzhi, mavhusele, vhulamukanyi, mutakalo na vhulimi. Vhune na vhune ha mvelele, hu tshi angaredzwa sisiteme dza zwine vhathu vha tenda khazwo, zwo dzula zwo khwaha na u vha na maana nga u dovhololwa ha maitele a u sedzuluswa ha IK, nga nna ha vhupo ho vhifhaho ha poitiki vhune ha vha na vhukolonializimu na tshialula. Tshifhinga tshinzhi vhafumakadzi vho vha vhone vhathu vhane vha vha na nivho ya zwivhumbeo izwi?
Gundo a demokirasi kha tshialula zwi ri fha khaedu ya u vhumba fureimiweke ya lushaka ya u bvelaphana ha mvelaphana ya sisiteme dza nivho. Furemiweke iyi i o ita uri vhathu vha kone u vhona vhukoni havho ho fhelelelaho kha tshitshavha, na u vhumba buloko ya ndeme ya u fhaa kha u bvelaphana ha nivho dzohe dza lushaka na zwe zwa lavhelelwa. Phoisi khulwane ine ya langula IKS kha muhumbulo wa?
U tendelwa ha mvelele ya Afurika kha ifhasi nila i re khagala ya u bveledza n?
Maga a u tou ita kha u bveledza zwithu zwa ndeme kha ikonomi kha tshumelo yo nekedzwaho nga nivho ya vhathu vhane vha vha na n?
Tshithu tshine tsha khou khwahisa nivho ya nganiwapo ya ikonomi mushumo wa n?
U anganelana na sisiteme dza nivho, sa tsumbo ndivho ya ngwaniwapo i shumiswa yo angana na thekhinolodzhi ya tshizwino-zwino ya bayothekhinolodzhi kha zwa mishonga na dziwe sekhitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi?
Phoisi iyi i kwama Mihasho ya Muvhuso yo vhalaho, ye ya kwamiwa nga ha vhuifhinduleli ha kushumele uri hu vhe na u shuma zwavhui kha u bveledza dziphoisi na dzimbekanyamishumo kha dzisekitha dzo fhambanaho. Tshivhalo tsha nila dzo thomiwaho nga dzisekhitha dzo fhambanaho (kha Muhasho wa Mutakalo, sa tsumbo, kana u ya nga IKS, kha NRF) dzo no i thomiwa. hoea ya furemiweke ya phoisi ine ya angaredza yo themendelwa nahone maga a u i shumisa a nilani nga kha Komiti ya Vhukati ha Muhasho ine ya rangwa phana nga DST?
Phoisi iyi, ngauralo, i bvela phana yo itika nga uri sisiteme dza nivho ya ngwaniwapo, u ya nga hoea ya maitele a u tanganela. Nila dza u tikedza na u thusa kha dziwe dzisekhitha dzi khou bveledzwa nahone dzi tea u sumbedza tshifanyiso tsho alaho tsha IKS ya vhupo ha Afurika Tshipembe?
Phoisi ya luambo lwa lushaka zwa zwino i hone nahone mulayo u khou talatadziwa. U aluswa na u kopiwa ha muzika wa ngwaniwapo na dzifomo dza vhutsila zwi kha i sumbedza mushumo une wa khou itiwa. Mulayo wa Vhathu vhane vha khou ita zwa vhuanga ha tshirema wo itiwa nahone u khou amba uri hu tea u thomiwa tshivhumbeo tsha u langula tshine tsha ivhea sa Khoro ya Vhathu vha itaho zwa Vhuanga, ine ya o languala nyito dza anga dza tshirema dza Afurika Tshipembe dzi swikaho 200 000?
Zwi tou vha khagala zwauri zwi nga si konadzee u ya nga fureimiweke ya phoisi kha u bula zwine zwa tea u itiwa nga vhualo kha vhathu vhane vha ita phoisi kha dzisekhitha dzine dza vha na zwivhumbeo zwi sa faniho na zwa huwe fhethu. Naho zwo ralo, zwi o vha zwa ndeme u vhumba mishumo yo vhalaho ine ya o sumbedza kushumele kwa IKS kha a Afurika Tshipembe?
Tshipia itshi tsha ndeme tsha fureimiweke ya phoisi tshi oa u bveledza dzipulatifomo kha a Afurika Tshipembe dza u khwahisa, u alusa na u bveledza nyambedzano nga ha IKS, na u vhumba muhumbulo wa tshitshavha u mona na vhathu vho vhalaho vhane vha shuma mushumo uyu. Zwi o vha zwa ndeme uri hu vhumbiwe mishumo yo vhalaho miswa u tikedza kushumele kwa IKS kha?
Ngeletshedzo ya vhuimo ha nha kha Muvhuso nga mafhungo a IKS ine ya vhiga kha Minisi?
Mishumo ya mvelaphana ya IKS, hu tshi angaredzwa badelo dza tshikolo, mvelaphana dza hoisiso, u vhulungwa ha sisiteme ya u ita muvhigo nga nivho ya ngwaniwapo na u aluswa ha zwivhumbeo zwa netiweke vhukati ha vhathu vhane vha shuma nazwo, zwine zwa?
Vhungomu ha Vhusimamilayo na ndangulo ya u tsireledza ndaka ya vhukoni ine ya elana na n?
Zhendedzi ine a thusa, nga maana nga nila ya u fhulufhedzea, kha u thusa tshitshavha kha u wana, u tsireledza na u anadza malamba ane a bva kha vhathu vhane vha vha na ndaka ya vhuali na dziwe pfanelo dza tshitshavha kha Nivho ya Ngwaniwapo. Kha mawe masia, vhadzulapo kana zwitshavha zwi nga nanga u thoma tshikwama tshavho kha ndivho iyi, hune ha vha na mbuelo dzi kombetshedzeho ngauralo?
Tshithu tsha ndeme kha phoisi iyi tshi o vha u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhoda kha IK. Naho hu uri Afurika Tshipembe i oa uri hu vhe na IK kha zwivhumebo zwa muvhuso kana maga a u vhulunga nila ya u tsireledza, sisiteme ya u rekhoda ndi ya ndeme?
Hu na hoea i re khagala ya u themendela na u tsireledza nivho ya ngwaniwapo na IKS kha a Afurika Tshipembe hu tshi itelwa mvelele. Vhuimo huvhili vhu re hone vhu thivhela u vhonala uho. Vhuimo ha u thoma ho o wela kha ivhazwakale ya poitiki ya a Afurika Tshipembe na u itika nga u tsikeledzwa ha pfanelo dza vhathu nga kha mirafho na mvelele. Zwivhumbeo zwa nivho zwo vhumbiwaho nga tshifhinga tshenetsho na nga murahu zwi kha i vha kha mushumo wa u shandulwa uri zwi kone u isa u ibvisela khagala nga vhavhuali vha Afurika. Vhuimo ha vhuvhili vhu bva kha u tshimbidzwa ha ifhasi na zwibveledzwa zwine zwa bva kha sisiteme dza nivho ya ngwaniwapo kha ifhasi othe?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u tea u nekedza vhurangaphana ho alifhaho u ya nga hoea idzi dzohe?
Afurika Tshipembe i dzhiela nha mbofholowo yao na vhuilangi u bva kha sentshari dza u tsikeledzwa dze dza vha dzo livhiswa kha u dzhia zwishumiswa zwa vhongwaniwapo. Ndi kha muhumbulo wonoyu hune maitele a mbofholowo ya lushaka a itiwa hu na mbonelaphana o itikaho nga milayo ya Mulayotewa na zwithu zwa ndeme kha demokirasi. Vhukati ha izwi hu na tshirunzi tsha muthu, u swikelelwa ha u lingana, u bveledzwa phana ha pfanelo dza vhathu na mbofholowo, na u bveledzwa phana ha vhulamukanyi kha kutshilele, u sa vha hone ha khethano nga muvhalo na nga mbeu. Mihumbulo ya vhulamukanyi kha kuthsilele na u eana nga fhasi ha mulayotewa wa Afurika Tshipembe a zwi tou vha zwone zwithu zwa ndeme fhedzi, zwi tevhelwa nga u iimisela kha u dzhia maga a u vhuedzedza ngonani, nga u angaredza na nga nga nila ya tshipentshela. Ndi zwa ndeme u ivha na u shumisa phoisi sa zwishumiswa zwa u ita uri hu vhe na mbetshelwa ya Mulayotewa u ya nga pfanelo idzi?
Tshipia tsha 185 tsha Mulayotewa tshi amba zwauri hu thomiwe Khomishini ya u Aluswa na u Tsireledza Pfanelo dza Mvelele, Vhurereli na Dzinyambo. Mulayo ya hone une wa fha maana Khomishini wo sainiwa nga 2002. Iwe ya nivho khulwane dza Khomishini ndi u alusa u honifhiwa ha pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo. Khomishini i dovha hafhu ya vha na maana a u langula, u sedzulusa, u oisisa, u funza, u eletshedza, na u vhiga nga ha mafhungo ane a kwama pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo. Zwi tou vha khagala uri murao une wa alusa kana u eletshedza nga ha IKS u o oa tshumisano yavhui na Khomishini. Phoisi iyi i oa u bveledza phana mushumo wa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa ikonomi, kutshilele na pfanelo dza mvelele na mbofholowo?
Kha u vhuelela ha Afurika Tshipembe kha lfhasi, hu na zwivhuya na dzikhaedu kha ndangulo ya IKS. U vha hone ha Afurika Tshipembe kha tshiimo tsha zwino kha sisiteme ya poitiki kha tshikalo tsha ifhasi a si zwine zwa si vhe na thaidzo lini, sa izwi ipfi a gulobaaizesheni one ine i na muaisano?
Kha muhumbulo wa zwa ikonomi, gulobaaizesheni zwi amba u anavhuwa na u dzhenelela tshohe ha vhuvhambadzi ha ifhasi, masheleni na mafhungo kha makete wo anganelanaho muthihi nga u angaredza. Mvelelo dza maitele aya ndi u fhungudzwa ha zwithithisi zwa u angaredza, u aluswa ha u phaaladzwa ha masheleni na u fhiriselwa ha thekhinolodzhi kha vhawe. Mvelelo dza gulobaaizesheni kha mashango na zwine zwa bveledza zwone zwi tshi kwama vhukoni hao ha u vhumba milayo. Muhumbulo une wa khou aluwa ndi wa uri hoea ya mbofholowo, u fhungudza ndangulo ya muvhuso kha ikonomi na u phuraivethaiza zwi livhisa kha u dzinginya u dzhenelela ha muvhuso kha vhutshilo ha lushaka?
Zwine zwa nga bvelela kha mvelelo zwi elana na u angana nahone tshifhinga tshinzhi u vhetshelwa mihumbulo yo fhambanaho na milayo u itela mvelelo yo anganelanaho ya ifhasi othe kha dzhango. Zwithu zwa ndeme kha maitele aya ndi u anganelana ha ikonomi, nyanadzo ya mafhungo na zwiwe zwithu zwa thekhinolodzhi ya tshi zwino-zwino ine sa tsumbo, ya anzela u anadza u thomiwa ha maitele a mvelele yo anganelanaho ine ya sumbedzwa musi hu tshi iwa zwiiwa, u imba, u tshina, u amba, u wala, na zwiwe kha dzhango ohe?
Tshithu tshine tsha sumbedza mvelelo ya ndeme ya gulobaaizesheni ndi u avhanya u fhungudzea ha u angana ha nyambo u bua na ifhasi. Hu khou anganyelwa uri hu na nyambo dza 5000 u swika kha 7000 dzine dza vha hone, dzine khadzo dza 100 dzi khou ngalangala waha muwe na muwe. Henefha kha 2500 wa nyambo dzo salaho dzine dza khou ambiwa zwa zwino dzi khomboni, tshafumi tsha 32 wadzo ndi dza Afurika. Gulobaaizesheni yo sumbedzwa sa tshone tshithu tshihulwane tshi itaho uri hu vhe na u ngalangala uhu?
Zwitshavha zwo shushedzwaho u mona na ifhasi zwo nyanyulea nga mukumbululo wa mvelele yazwo nga nila dzo fhambanaho. Iwe nila ya u nyanyulea uhu ndi ya nyaluwo ya ifhasi ya IK ye ya uuwedza uri hu vhe na u nyanano nthihi bva kha muhumbulo wa pfanelo dza vhathu. Tsumbo dza pfano idzo1 dzi angaredza Guvhangano a Bayodaivesithi na Pulane ya u Shuma yo dzhiwaho kha Samithi ya ifhasi ya Mvelaphana i sa Gumi ngei Johnanesburg. Iwe nila yo vha ya u tenda uri vhongwaniwapo vha ifhasi vha na pfanelo ya u ihudza nahone kha u sumbedza pfanelo iyo, vha tea u dzhielwa nha sa vhane vha mvelele yavho na ndaka ya vhuali, sa tsumbo sa zwine zwa wanala kha Mulevho wa Mataatua wa 1993. Zwohe Mvusuludzo ya Afurika na NEPAD (kha iwalo a u wanala hazwo) zwo sumbedza nivho ya vhongwaniwapo sa yone ya ndeme kha dzhango?
U ombedzela hu o vhewa kha u alusa vhuumani ha ifhasi kha IKS u bva kha muhumbulo wa u kovhekana maitele avhui na u iimisela kha nivho dzo oweleaho na vhashumisani vhane zwine vha zwi takalela zwa fana na zwashu?
1.2 Mvelaphana ya Vhanekedzi vha Tshumelo nga?
U ya nga Tshitirathedzhi tsha Mishonga ya Sialala ya Dzangano ya ifhasi a Mutakalo (World Health Organisation (WHO)), Mishonga ya Sialala i shumiswa nga maana, kha sisiteme ine ya khou aluwa ine ya vha na ndeme kha ikonomi. Kha a Afurika, u swika henefha kha 80% wa vhadzulapo vha shumisa mishonga ya sialala u ithusa kha u swikelela hoea dzavho dza mutakalo. Kha a Asia na Latin Amerika, vhadzulapo vha bvela phana na u humisa mishonga ya sialala zwi tshi khou itiswa nga vhuimo ha ivhazwakale na mvelele ine vha tenda khayo. Ngei China, mishonga ya sialala i swika henefha kha 40% kha tshumelo ya mutakalo?
Kha mashango ane a khou bvela phana, u swika nga maan a ha mishonga ya sialala zwi itiswa nga u wanala hayo na u kona u rengea. Ngei Unganda, sa tsumbo, reshio ya vhathu vhane vha shumisa mishonga ys sialala kha vhadzulapo tshi vhukati ha 1:200 na 1:400. Hezwi zwi fhambana na u vha hone ha vhathu vhane vha shumisa mishonga, vhane reshio yavho ya vha 1: 20 000 kana ya vha fhasi. Naho zwo ralo, u phaaladzwa ha vhathu vhenevho hu nga fhambana, hune vhunzhi havho vha wanala dzioroboni kana kha vhupo ha oroboni, ngauralo, zwi a konela vhathu vha vhupo hu si ha oroboni uri vha i swikelele. Mishonga ya sialala tshiwe tshifhinga ndi yone ine ya kona u swikelelwa kha ifhasi?
Pholisi ya lushaka na furemiweke ya ndangulo?
Tsireledzo, u shuma zwavhui i na ndeme kha u isa phana na u langula dzilafho?
Mashumisele u ita uri i vhe yavhui na u vhulunga tshelede?
Kha u dzhiele nha ndeme ya mushumo wa mishonga ya sialala kha a Afurika Tshipembe, Muhasho wa Mutakalo wo irafutha Mulayotibe wa Vhathu vhane vha Shumisa mishonga ya Sialala (Traditional Health Practitioners Bill). Mulayotibe uyu u tandulula zwigwada zwo buliwaho afho nha na u themendela u thomiwa ha tshivhumbeo tsha u langula?
Hu na hoea ya u khwahisedza mushumo wa hoisiso na Mvelaphana kha sia ii, nga maana zwi tshi ya kha u rekhoda na u tikedza anga dza sialala kha u tsireledzea na u swikelelea, vhukati ha zwiwe?
1.3 U shela mulenzhe nga N?
Tshiwe tshifhinga hu ambiwa zwauri u sa vha hone ha vhubveledzi kha IKS zwi amba zwauri nivho i i sala i mutheo nahone i nga si bveledze nyaluwo nnzhi ya ikonomi. halutshedzo ya lushaka lwa IKS ndi u sa vha hone ha matshimbidzele na ndambedzo dza u kovhekana nivho nga ngomu kha IKS2. Kha sekhitha ya malamba a fhasi ya vhulimi, vhabveledzi vho fhambana, nga u sa vha hone ha ndambedzo ya muvhuso na tsireledzo kha u ita uri nivho yavho i ivhee. Kha sekhitha ya malamba a nha, hu na tshiphiri. Nga u angaredza, mashango a Afurika ha na phoisi dza u lambedza dzine dza thusa uri hu vhe na u bvela phana na vhubveledzi kha IKS. Zwivhumbeo zwa Sialala zwi sumbedza zwi so ngo lulamiswa kha hezwi. Ngauralo, nyaluwo ya IKS i sala i ya fhasi, i tshi khou khwahisa muhumbulo u si wone wa IK sa u si na nyaluwo. Mvelelo ya u vhumbiwa ha ndambedzo ya matshimbidzele i tea u vha tshanduko ya phoisi ya IKS kha a Afurika Tshipembe?
Naho zwo ralo, nga nna ha u sa vha hone ha ndambedzo ya dzudzanywaho, nga maana kha mishonga ya sialala na vhulimi ha sialala, zwine zwa sumbedza nyito ya ndeme kha a Afurika Tshipembe, nivho ya ngwaniwapo i kha i vha na mushumo wa ndeme kha u bveledza phana vhutshilo ha vhunzhi ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Hu na muhumbulo, tshiwe tshifhinga une wa aisaniwa ngawo, wa uri vhulimi ndi u konelela ekholodzhi na sisiteme ya vhubveledzi ha zwiliwa ye ya sumbedza u bvela phana kha tshifhinga tshilapfu. U shumisa zwavhui tsireledzo ya zwibveledzwa nga u i dowedza vhupo honoho. Tsireledzo ya zwiliwa i khwahisedzwa nga u sa bvela phana ha sisiteme i konaho ine ya kwama zwithu zwi ngaho sa zwiiwa zwo fhambanaho, zwiiwa zwo phaaladzwaho zwavhui, zwishumiswa zwo fhambanaho, u lugisela fhethu ha u lima, na fhethu ho lindelaho u avhiwa zwiiwa, hu tshi angaredzwa na u kovhekana zwiiwa na mishumo. Maitela aya a anzela u vha avhui kha vhuimo hapo nahone o tea kha u u dzhia khaedu?
Kha a Afurika Tshipembe, Sisiteme dza Nivho ya Ngwaniwapo i na vhane nahone nekedza tshumelo kha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kale vhe vha owela u sa vha na mishumo. Ngauralo hu tea u dzhielwa nha mushumo wa IKS we wa livhiswa kha u ita uri hu vhe na u tholiwa ha vhathu mishumoni. Mbekanyamushumo yo dzinginywaho ya IKS yo livhiswaho kha u tholiwa ha vhathu mishumoni i o tikedza kana ya dzula i kha Mbekanyamushumo ya Muvhuso yo Livhiswaho kha Tshitshavha ine ya khou itiwa nga Muvhuso. Heyi i o vha iwe ya dzithandela dze dza livhiswa kha u shumisa IKS kha u fhungudza vhushai?
Kha u bveledza vhukoni ha IKS, ri tea u dzhiela n?
U aluswa ha IKS kha muhumbulo wa mvelaphan?
U aluswa ha IKS sa tshibveledzi tsha mishumo.
1.4 U engedzedza nga sisiteme i?
U engedzedza nga iwe sisiteme ya nivho zwi fha tshifhinga tsha u sasaladza zwibveledzwa zwiswa na tshumelo dzine dza nga si dzhielwe fhasi. Vhuvhambadzi ha ifhasi kha zwishumiswa zwa ndeme hu kwama vhuimo ha ikonomi ha nha zwa zwino. U rengiswa ha zwidzidzivhadzi zwo livhiswaho kha mishonga ya sialala zwi zwohe zwi swika kha US$ 32 billion nga waha. Ho anganywa zwauri nga u kwamana na vhongwaniwapo, hu nga vha na nyaluwo kha reshio ya bayophurosipekithasi kha dzitsengo u bva kha nthihi kha 10,000 u swika kha nthihi kha mbili, na uri nivho ya sialala i engedzedza zwavhui u sedzulusa zwimela zwine zwa nga shumiswa kha mishonga nga henefha u swika kha 400 kha tshafumi.3 Ha sa vha na u shela mulenzhe ha nivho ya vhongwaniwapo, vhunzhi ha zwibveledzwa zwa mishonga zwa ndeme zwine zwa shumiswa namusi, zwi nga si vhe hone. Phana ha 1992, Nivho ya Ngwaniwapo na zwishumiswa zwo vha zwi tshi vhonala sa ifa a mupo. Ho vha hu si na milayo ya ifhasi (nahone kha mashango manzhi nga vhuphara) ine ya languaa u swikelelwa kha zwishumiswa zwa ndeme. U bva kha muhumbulo wa muaisano wa lushaka, kha ifhasi ine a vha na u engedzea ha nivho, sisiteme dza nivho dzine dza si swikelelwe nga vhawe dzi fha zwivhuya zwavhui. Sa shango ri nga si kone u konelela u sa dzhielwa nha ha IKS kha sia ii?
Lushaka lwa ndaka ya vhuali ha muthu muwe na muwe lu ita uri hu vhe na zwithu zwinzhi zwi sa pfali, musi lu tshi khou shumiswa kha vhadzulapo vha henefho. Vha kundelwa u dzhiela nha zwauri zwitshavha izwi zwi na maitele o fhelelaho kha vhupo hazwo nahone a zwi koni u fhambanya zwishumiswa zwine vhutshilo hazwo ha itika ngazwo zwa vhonala sa ndaka ya ikonomi na kutshilele ine ya vha kule. Ngauralo, naa muthu a nga alutshedza hani vhubveledzi na u vhuelwa kha vhupo ha zwitshavha, o fhiwa hoea ya sumbedza tshithu tshiswa na u vha khagala Kha mawe masia, hu na zwigwada zwiuku zwine zwa wanala kha zwitshavha, zwine zwa fana na anga dza tshirema na vhathu vhane vha ita zwa vhutsila vhane vha khou shuma uri vha bveledze IK kha vhone vhane, u fhirisa tshitshavha nga u angaredza. Thaidzo i kona musi i tshi ya phana kha masia ane khao nivho ya ngwaniwapo yeneyo kana ine ya fana nayo ya shumiswa nga zwitshavha zwo fhambanaho u mona na ifhasi?
Mafhungo aya a nga anganywa nga u shuma nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa pfanelo ya ndaka ya vhuali. Hezwi zwi angaredza tsumbedzo dza ivhashango, muhumbulo wa pfanelo dzo livhiswaho kha tshitshavha na zwivhumbeo zwa sui generis zwa u tsireledza zwine zwa thusedza sisiteme ya zwino ya Ndaka ya Vhuali?
Mafhungo ane a elana ane a kwama sisiteme ya zwino ya maitele a Ndaka ya Vhuali a tea u waliwa fhasi. U itela u thivhela Nivho ya Ngwaniwapo yo no i vhaho vhathuni uri i si dzhiiwe sa nivho ntswa kha mawe mashango, ndi zwa ndeme uri hu vhe na mawalwa o tou waliwaho a maitele aya. Nga nila iyi, tshitshavha tsha ngwaniwapo, tshi nga ita khaedu kha Ndaka ya Vhuali ine ya khou fhiwa mawe maitele ane vha ivha e avho. aiburari ya Didzhithala ya Nivho ya Sialala (The Traditional Knowledge Digital Library (TKDL)) (India) ya Ayurveda yo thomelwa u thivhela u fhiwa vhune kha vhubveledzi vhune ha sa fhe vhune kha TK ya India, kha u vuna luambo hu tshi angaredzwa na zwithivheli zwa tshivhumbeo, na u thomiwa ha khethekanyo ya tshi zwino-zwino, u oisisa na u vusuludzwa ha zwishumiswa kha TK. U engedzedza kha izwo, u vhumbiwa ha dziredzhisiara dza lushaka, ya vunu na ya ifhasi kha Nivho ya Ngwaniwapo i nga tikedza u kovhekana mbuelo kha indasitiri na vhupo ha henefho tsini, sa zwe zwa thomiwa nga India. Zwa zwino, kha a Afurika Tshipembe, CSIR yo swikelela pfano ya ivhazwakale na tshitshavha tsha San kha u kovhekana mbuelo dzi bvaho kha tshidzidzivhadzi tsha u tsikeledza lutamo tshine tsha o bveledzwa tshi tshi bva kha tshimela tshine tsha pfi Hoodia. Ri o vhumba furemiweke ya mulayo ine ya langula pfanelo idzo uri dzi swikelelwe zwavhui hu na u vhuelwa u fhirisa u litsha mafhungo a tshi bva kha lufuno?
Uri hu vhe na u vhulungea ha pfanelo dza nivho, hu tea u vha na sisiteme ya u rekhoda fhethu hune zwitshavha, tshigwada tsha vhathu vha re na vhutsila na vhawe vhane vha vha na nivho ya IK vha nga rekhoda nivho ine vha vha nayo u itela u wana thuso kha zwine vha zwi takalela kha mbuelo dza ikonomi ya matshelo na vhui kha kutshilele, zwo livhiswaho kha IK?
Zwipia zwa ndeme zwa sisiteme zwine zwa?
Mulayo une wa o ita uri hu vhe na vhuimo ho fhungudzeaho ha mafhungo na Nyanano ya u Fhirisa Mafhungo na Matheriala u ya nga ho?
U aluswa ha vhuumani ha IK na saintsi yo?
U shandukiswa ha Mulayo wa Afurika Tshipembe wa Vhune u kombetshedza uri hu vhe na muano wa vhutsila.
Milayo ya Vhune ya Afurika Tshipembe i tea u shandukiswa uri hu vhe na muano u re mulayoni wa u shumiswa ha IK kana u fhirisela zwishumiswa zwine zwa bva kha ngwaniwapo phana ha muano wa vhutsila u ya nga vhune na u ita. U kundelwa u ita muano uyo zwi o ita uri hu vhe na u tshinyalelwa ha tsireledzo ya vhune ha tshithu. U ya nga muhumbulo wa DST, muano uyu u nga itiwa u tshi elana na tshifhinga tsha u u tevhedza. U engedza kha izwi, u shumiswa ha Pfano ya u Fhirisa Mafhungo na Zwishumiswa (Information and Material Transfer Agreements (ITAs and MTAs)) zwine zwa elana na vhuimo ha fhasisa hune ha o oea kha hoisiso dzohe kha mushumo wa IK u itela uri hu vhe na mutheo wa mbuelo ya vhumatshelo kha u kovhana hune ha vha hu si na sisiteme ya u rekhoda?
Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u o vha na vhuifhinduleli kha IKS sa izwi i tshi kwama vhubveledzi na anganelana na sisiteme dza iwe nivho hu tshi angaredzwa na hoisiso, nahone Muhasho wa zwa makwevho na Mbambadzo u o shuma na mafhungo a ndaka ya vhuali kha mvelaphana ya IK SMME?
Vhushaka vhukati ha IKS, Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi (National System of Innovation (NSI)) na Sisiteme ya Lushaka ya Pfunzo ndi ha vhuimo ha nha nahone yo anganelanaho. IKS i nga aluwa na u bvela phana kha nyambedzano na u hanganelano na dziwe sisiteme dza nivho. A hu na na nthihi ya sisiteme idzi ine ya nga bvela phana nga nna ha musi dzo thomiwa nga fhasi ha u tsireledza na u alusa IKS?
Milayo ya Mulayotewa wa demokirasi, khahulo ya kutshilele na u fhulufhedzea, u eana, u sa vha na tshialula zwi tshi ya nga mirafho na u sa vha na tshialula u ya nga mbeu, pfanelo dza vhathu na tshirunzi tsha muthu zwi sumbedza zwithu zwa ndeme zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya dzhiiswa zwone. Phoisi kana phurophozala ya Lushaka ya Pfunzo i khwahisa zwithu zwa ndeme zwi re afho nha nga u thoma zwithu zwa ndeme zwa vhuifhinduleli, mulayo, u honifha, tshitshavha tshi si na tshiphiri na u farelana sa zwithu zwa u engedzedza zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya bva hone?
Bambiri itshena a Pfunzo na Vhugudisi (1995) i alutshedza nivho ya ndeme ya pfunzo ya lushaka na phoisi ya vhugudisi sa ya ndeme u itela uri muthu muwe na muwe a dzhiele nha, a kone u swikelela kha pfunzo ya vhumatshelo na vhugudisi ha vhuimo havhui. Khono kha vhukoni ha thekhinolodzhi i bvelaho phana i vhonala sa ine ya oa u shandukiswa, sisiteme ya pfunzo yavhui. Muhumbulo uyu wo fhaiwa kha Bambiri itshena a Saintsi na Thekhinolodzhi (1996). Bammbiri itshena a Vhutsila, Mvelele, na Ifa (1997) i dzhia pfunzo sa tshipia tsha mvelele, na u dzhiela nha uri mvelele yone ine i fhiriselwa kha vhawe nga pfunzo?
Hu na phambano vhukati ha zwithu zwa ndeme zwo buliwaho afho nha na izwo zwine zwa langula sisiteme ya nivho ya ngwaniwapo, ine ya vha ya vhathu, sia a nivho na maitele a thekhinolodzhi na thekhinolodzhi dzine dza langula nivho. Ngauralo ndi zwa ndeme u vhona uri pfunzo ya lushaka i shumisana na u alusa IK. Kha u bveledzwa ha Zwitatamennde Zwiswa zwa Kharikhulamu, ho vha na mushumo muhulwane kha u dzhiela nha u tendelwa ha mushumo wa ndeme wa IK, nga maana zwi tshi ya nga pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi?
Muhumbulo wa akhiredithesheni na u vhona uri IK ndi ya vhukuma a wo ngo bveledzwa nga fhasi ha sisiteme ya Vhukovhela. Ndi tshipia tsha ndeme tsha u tandulula zwithu zwa kale na u pfumedzana hune maitele aya a dzhielwa nha, u tandululwa na u shandukiswa tshohe. Phlisi iyi i oa u thoma na u tikedza nila ya u thoma na u vhona uri u sedzulusa na akhiredithesheni ya IK nga u anganya mushumo uyu na mishumo ya zwivhumbeo zwine zwa khou wanala zwino u itela u khwahisa na u akhireditha nivho, nag maana Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo?
IK i a shanduka, nahone tshanduko dzi vhonala sa hoea ya uri vhathu vha shanduke. I dovha ya wana maana nga u dzhenelela kha vhutshilo ha vhathu. U shandukiswa ha silabasi dza pfunzo u bva kha ngona yo itikaho nga ngudo u ya kha ya u tandulula thaidzo na u isa phana na u sumbedza u dzhielwa nha ha IK. Hezwi zwi o oa uri ngona dzo teaho dza u anganya nivho ya ngwaniwapo kha ngudo dzo fhambanaho dzi waniwe na u shumiswa?
Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (National Qualifications Framework (NQF)) i angaredza mulayo wa u guda ha vhutshilo hohe, na u dzhiela nha uri a si zwikolo fhedzi, magudedzi na kha zwivhumbeo hune ha nga gudiwa na u wana ndalukanyo. U akheridithiwa nga NQF na zwivhumbeo zwi kwameaho zwi nga isiwa kha zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u guda, nahone hu tea u angaredza u khwahiswa ha nivho ye ya gudiwa na u shumiswa nga nila i vhonalaho kha vhupo ha ngwaniwapo; nivho ine ya si anzele u ambiwa nga nila ya orala. Hezwi zwi o vhumba tshishumiswa tsha phoisi tsha u thivhela na vhune ha nivho (nga maana kha sia a bayodaivesithi) ya zwitshavha zwine kale na kale zwa dzhiiwa sa fhethu ha mahayani nahone hune ikonomi ya vha fhasi?
Mbonelaphana ya Afurika Tshipembe ya saintsi na thekhinolodzhi ndi ya u ita uri hu vhe na mvelaphana ya ikonomi ya kutshilele nga u dzhenisa maitele a S&T yashu nga fhasi ha ndangulo khulwane ya u swikelela Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi nahone yo buliwa kha Bammbiri itshena a Santsi na Thekhinolodzhi o kandiswaho nga 1996. NSI i dzhiela nha zwauri vhubveledzi vhu nga vha hone fhedzi kha muthu muwe na muwe na u bva kha zwitshavha zwa vhubveledzi nga fhasi ha vhupo vhune ha konisa u uuwedza vhukoni ha u bveledza kha u tandulula dzithaidzo. Ngauralo zwivhumbeo, madzangano na dziphoisi zwi a kombetshedzea uri zwi shumisane nga nila yavhui u itela u bveledza nivho ntswa na u anadza thekhinolodzhi. Mvelelo dzine dza swikelelwa dza sisiteme ya vhubveledzi dzi ita uri hu vhe na vhutshilo havhui, u alusa u aisana na mvelalaphana ya vhashumi?
Lushaka lwa sisiteme ya IK lu bula zwauri hu o vha na ndungiselo yavhui ya vhubveledzi, nga mawe maipfi, sisiteme dza IK dzo itika nga vhathu, nahone dzo fhambanana, dzi shumisa thekhinolodzhi ya vhubvo hu na vhuumani ho khwahaho. Tshivhalo tsha tsumbo dza ifhasi tshi hone he IK ya shela mulenzhe kha sisiteme dza vhubveledzi, sa tsumbo, Japan, India, Singapore, Malaysia na South Korea. Vhunzhi ha fhethu afha, naho zwo ralo, IK yo shuma sa i re thungo fhedzi i sisiteme ya nivho yo vhambelaho i saathu u anganywa na nivho khulwane. Zwi o vha zwavhui kha IKS uri i anganywe na Sisiteme dza Lushaka dza Vhubveledzi?
Vhubveledzi kha IKS ya a Afurika Tshipembe ndi maitele ane a khou bvela phan a u itela u shandukisa hoea dza tshitshavha na vhuimo. Mushumo wa nivho kana u phaaladza thekhinolodzhi kha zwifhinga zwine zwa khou shanduka u nga i vha mushumo wa vhubveledzi nga wone une. U dzhenela ha muvhuso nga maana ndi zwa ndeme kha u bveledza phana tshiimo tsha mvelaphana ya lushaka ya IKS. U dzhielwa nha ha u tshimbidza ho teaho ha sekhitha ya phuraivete kha u shela mulenzhe kha u bveledza mbuelo dza ikonomi dzi bvaho kha IK ndi zwa ndeme kha ivhazwakale ya Afurika Tshipembe ya khuano na u shengedzwa vhukati ha tshitshavha tsha ngwaniwapo muvhuso wa Tshialula?
Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha R&D tsho themendelwa nga Khabinete nga Fulwi 2002. Kha Tshitirathedzhi itshi hu na mushumo wa u bveledza hoea i re khagala ya mafhungo a IK, yo livhiswaho kha u buliwa ha hoea yo lavhelelwaho na mihumbulo. Hu dovha hafhu ha vha na hoea ya u bveledza furemiweke dzi re khagala dza nivho dza u khwahisa dzine dza ivhadza sisiteme ya pfunzo?
Tshivhalo tsho anganyelwaho tsha u shumiswa ha masheleni kha hoea ya lushaka na mvelaphana tshi swika henefha kha 0,7% wa GDP, tshine tsha eana na hafu i bvaho kha tshelede ya muvhuso. U lambedzwa ha hoisiso ya IK zwi ita uri hu vhe na nila i sa faniho na iwe ya u langula, u shumisa na u shela mulenzhe kha hoisiso kha u alusa sisiteme ya lushaka ya vhubveledzi. Zwa zwino hu na mbekanyamushumo dza ndeme dzo vhalaho dza Khoro dza Saintsi, nga maanda Khoro ya hoisiso ya Vhulimi, Khoro ya Saintsi na hoisiso ya Indasitiri, Khoro ya hoisiso ya Saintsi ya Vhathu na Khoro ya hoisiso ya Mishonga. Mutheo wa Lushaka wa hoisiso na yone yo thoma u uula hoisiso kha sisiteme ya pfunzo ya nha nga u shumisa mbekanyamushumo ya R10 nga waha yo itelwaho nivho yeneyi?
U anganelana vhukati ha sekhitha dza fomala na IKS a zwi athu u sedzuluswa nga maana?
U vhumbiwa ha mabindu ho?
U vhumbiwa ha tshumisano na zwitshavha zwa ngwaniwapo zwo livhiswaho kha zwibveledzwa zwa IK, sa tsumbo kha indasitiri dza zwa mishonga na muzika.
Vharangaphana vha siala ndi vhone vhane vha zwithu zwa ndeme zwa sialala a zwitshavha, zwi tshi khou ya nga ivhazwakale na zwine zwa wanala kha mulayotewa. U vha hone ha Vharangaphana vha Sialala kha maitele a mvelaphana ya IK ngauralo ndi zwa ndeme. Zwa vhukuma ndi zwauri a hu na maitele a mvelaphana ya IKS ane a o shuma arali zwitshavha zwa ngwaniwapo na zwa fhethu henefho na vharangaphana vha sialala vhavho vha sa khou shela mulenzhe tshohe nga nila yo fhelelaho. Kha vhunzhi ha mashango kha a Afurika Tshipembe, zwo wanala nga murahu ha u kundelwa hunzhi ha maedza a mvelaphana ya fhethu henefho zwauri vharangaphana vha sialala na mivhuso ya sialala ndi ndaka ya ndeme kha maitele a mvelaphana?
Nila ya kushumele yo ananiwaho nga hayo yo kwamaho Vharangaphana vha Sialala na Ofisi ya Lushaka nga ha IKS i tea u thomiwa u itela uri hu vhe na vhaoisisi uri vha kone u swikelela kha zwitshavha zwa Ngwaniwapo u ya nga mvelaphana i sa gumi. U swikelela kha tshitshavha u ya nga IK zwi tea u kwama nyambedzano na zwivhumbeo zwa vharangaphana vha sialala?
Kha miwaho yo fhiraho, ho vha na nyaluwo khulwane kha IKS na mushumo we vhafumakadzi vha u ita kha mvelaphana na vhune ha nivho. Zwi khou bvela phana na u dzhielwa nzhele nga vhaoisisi na vhashumi vha fhasi, uri kha zwitshavha zwinzhi vhafumakadzi ndi vhone tshishumiswa tsha ndeme tsha vhulanguli, na uri vha na nivho ya ndeme ya mupo. Mawalwa manzhi a sumbedza uri kha vhuimo ha tshanduko ya tshihau sa kha vhupo, nyito ya tshanduko ya ikonomi, na u dzhenelela ha muvhuso, vhafumakadzi vha ita mushumo wa ndeme kha u ita uri hu vhe na vhutshilo, u bvela phana ha mvelele na ndunzhendunzhe kha tshitshavha?
U dzhielwa nha ha nivho ya vhafumakadzi zwi o livhisa kha muhumbulo wa uri vhafumakadzi vha fanela u shuma mushumo wa ndeme kha u tshea mafhungo kha u thoma sia a hoisiso na mbekanyamishumo dza hoisiso. U shela mulenzhe ha vhafumakadzi u bva mathomoni nahone kha vhuimo hohe ndi zwa ndeme. U shela mulenzhe zwi dzhiiwa zwi tshi angaredza vhuifhinduleli, u fhulufhedzea na tshumisano, hu si u kwamana fhedzi kha u thusa u bveledza vhubveledzi ha nna nga nila yavhui. Hezwi zwi amba zwauri u fhiwa maana ha vhafumakadzi, vha khou fhiwa u maana maanzhi na maana a u ita tsheo kha vhutshilo havho na vhuimo vhune vha vha khaho?
U shela mulenzhe he ha itwa nga vhafumakadzi sa fhethu hune ha vhulungelwa tshipia tshihulwane tsha IK zwi o dzhielwa nha. Ndi zwa ndeme hafhu uri mushumo wa mutheo wa vhafumakadzi kha u bveledzwa ha zwiiwa, mutakalo, u vhulunga ndunzhendunzhe ya mua na mawe masia a IKS zwi khou dzhielwa nha tshohe na u idina ho itiwaho kha u alusa u pfesesa havho masia aya?
Hu khou humbulelwa zwauri Tshigwada tsha Afurika Tshipembe tsha u Sumbedzisa tsha Vhafumakadzi kha Saintsi na Thekhinolodzhi tshi o vhumba tshipia tsha ndeme kha Vhafumakadzi na IK?
IK ndi sia a ndeme kha vhunzhi ha mihasho ya muvhuso. Miwe ya mihasho iyo ndi: Vhulimi; Vhutsila na Mvelele; Saintsi na Thekhinolodzhi; Pfunzo; wa zwa Mupo na Vhuendelamashango; Mutakalo; Makwevho na Mbambadzo; Vunu na Muvhuso Wapo; wa zwa Mavu; Mai na zwa Maaka; na wa zwa Nna. Mushumo wa DST wo i vha wa u tshimbidza vhukati ha mihasho yo fhambanaho u itela uri hu vhe na maitele a ndunzhendunzhe kha mafhungo a kwamaho IKS. Hezwi zwo itiwa nga u thomiwa ha komiti yo iimisaho ya IKS. Hu khou gaganywa uri komiti iyi i fhe muvhigo kha DG wa DST kha Tshigwada tsha Ikonomi tsha FOSA. Mutevhe wa mihasho ya Muvhuso yo buliwaho afho nha i nga dzheniswa kha komiti sa izwi mishumo yayo kha IK i tshi vhonala zwavhui?
Nila khulwane dzo dzinginywaho dzine dza o?
U thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS na mishumo yayo kha DST (Khethekanyo ya 4.2).
U thomiwa ha Khoro ya u eletshedza ya Lushaka nga ha IKS, ine ya o eletshedza Minisia Khethekanyo ya 4?
U thomiwa ha Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS tshine tsha eletshedza Minisia nga mafhungo ane a kwamana na Tshikwama tsha IKS na masheleni ane a kwamea Khethekanyo ya 4?
U aluswa ha mulayo une wa thivhela IK nga fhasi ha sui generis muvhuso wa ndaka ya vhuali une wa o langulwa nga DTI (Khethekanyo ya 4.5)?
Hu nga i vha hu na zwikhala zwi re hone kha Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (NQF) kha u akhiredithiwa ha vhane vha vha vha IK. Ofisi ya Lushaka ya IKS nga fhasi ha DST ite u tandulula zwipia zwa IK zwine zwa sa khou wanala zwi nga ngomu kha NQF. Hu tea u itiwa nga nila dzohe uri hu vhe na u tshimbidza zwavhui maitele a lushaka a u akhireditha na maitele a ifhasi. Mishumo iyi i o itiwa khathihi nga DST na DOE?
U dzhiela nha uri IKS i oa tshumisano yavhui na uri maga a u languala a pha?
Hu thomiwe Ofisi ya Lushaka ya IKS kha DST. Masia a ndeme a u shuma ha tshivhumbeo itsho a itea u angaredza u dzhielwa nha na u aluswa ha IK na sisiteme dza nivho: Ofisi iyi i o nekedza muwaleli wa Komiti dza nga ngomu kha Mihasho?
Khoro ya Ngeletshedzo ya Lushaka nga ha IKS i na maana a u eletshedza Muvhuso kha mafhungo ohe a kwamaho u dzhielwa nha, nyaluwo, mvelaphana, tsireledzo na u anganedzwa ha sisiteme ya nivho ya IK; u vhiga kha Minisia wa ACST na u langulwa nga DST?
Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa kha DST sa nila ya u tikedza nyito dza kushumele dza mvelaphan?
CIPRO i thusiwe kha u langula u waliswa ha nivho ya vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na u shandukisa mulayo wa zwino wa tsireledzo ya IK sa tsumbo u tsireledza sisiteme ya sui generis. Milayo iyi i o thusa milayo ine ya vha hone ine ya langula u fhiwa pfanelo ya tshithu, vhune ha tshithu, u ita tshithu, tsumbo dza zwa ivhazwakale, pfanelo dza u avha zwimela na pfanelo dza waha dza u avha nga u fha tsireledzo vhane vha vha na IK?
Hu na hoea ya u thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS. Mishumo ya Ofisi iyi ya Lushaka ya IKS i?
U thoma matshimbidzele a mupo na vhushaka vhukati ha vhane vha vha na IK na tshitshavha tsha hoisiso na vhuimo ha u langula mafhungo na u pha?
U sedzulusa kuitele hu u itela u asesa IK na IKS na vhuimo ha u fhulufhedzea na u kovhekana nga nila ya u e?
U vhulunga u kwamana na miwe Mihasho ya Muvhuso, mivhuso ya nna, vhane vha vha na IK kha mawe mashango, vhaivhi vha zwa thekhiniki kha mazhendedzi a mashangoni a nn?
U uuwedza u lambedzwa ha dziaborathori dza IKS dzisenthara na vhathu vhane vha shumana nazwo kha nivho ya hoisiso na mvelaphan?
U vhulunga na u pha?
U eletshedza vhongwaniwapo / tshitshavha tsha henefho / vhathu kha mafhungo a dziphambano. Hezwi zwi o itiwa hu na tshumisano na vharangaphana vha sialala na vhawe vha kwameaho kha IKS?
U ya nga u vhea sia a Ofisi ya Lushaka, u bveledzwa ha mushumo wayo, nyito dzi tevhelaho, hu tshi angaredzwa na zwiwe, zwi tea u dzhielwa n?
U thomiwa ha sia a IK na IKS la vhane vha vha na nivho ya ngwaniwapo, vhune havho na zwivhumbeo zwa dzangano a kutshilele hu tshi angaredzwa mushumo wa vhafumakadzi, na mafhungo ane a kwama u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhodiwa ha IK na IKS na redzhisiara yo teaho ya lushaka, rali zwi tshi konadzea?
U waniwa ha mafhungo a IK na IKS ane a wanala kha mbulungelo ya datha ya vhathu, zwivhumbeo zwa pfunzo na zwa hoisiso na u aluswa ha u shumiswa havhui nga n?
U oisisa na u wanulusa tshaka dzo fhambanaho dza vhune ha IK hu na vhukwamani na zwitshavha zwa ngwaniwapo, u vha hone ha maitele a u tsireledza IK na IKS u ya nga maitele a mvelele na milayo i fanaho na zwitshavha; ana u thoma dzisisiteme na maitele ane a vha a ndeme kha u kona u vhonala na tsireledzo ya tshiimo tshiwe ns tshiwe tsha vhune na milayo ya u kovhekana mbuelo na maga ane a tea u tevhelwa?
Mushumo wa Khoro ya u Eletshedza u o vha wa u shuma sa murao wa u eletshedza une wa vha na dzangalelo a u imelela zwivhumbeo zwi kwameaho, zwitshavha, vhane vha vha na IKS na vhathu vha shumaho zwenezwo. Muthu muwe na muwe ane a o nangiwa u tea u vha murangaphana kha mushumo wawe o iimiselaho u eletshedza muvhuso nga ha mafhungo a IKS. Khoro i o newa mushumo wa u ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani u ya nga mushumo wa lushaka wa IKS?
Ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani vhune ha elana na maana e ya newa one na u thomiwa zwi tshi khou bva kha zwine muvhuso wa khou o?
U dzhia maga a u itela uri dzithero na milayo ine ya o shumiswa kha nyito dzayo zwi khou?
U fhiwa muwaleli na mugaganyagwama une ngawo ha o vha na langiwa ha nyito dzo teaho, hu tshi angaredzwa hoisiso ya pho?
U fha ngeletshedzo nga ha phoisi kha Minisia wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi ane a o kona u anadza mafhungo ayo kha thangana ya murole ine ya vha na dzangalelo kha IKS?
Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa sa maitele ane a angaredza muthelo nga u kovhekana mbuelo kha nyito dza ikonomi i bvaho kha IK nga fhasi ha zwitshavha zwa ngwaniwapo zwa Afurika Tshipembe hune ya oea hone. Tshelede dzohe dzi badelwaho kha Tshikwama tsha IK ndi tshelede ya tshikwama nga fhasi ha thalutshedzo i wanalaho kha khethekanyo ya 13 (1) (f) (ii) ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso (Public Finance Management Act). Ndivho ya Tshikwama ndi ya fara nyambedzano na u langula mbuelo dzi bvaho kha nivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, arali zwitshavha izwi zwi tshi nga bveledzwa tshumelo yo raloho. Hune mbuelo dza kuvhanganywa hone kha zwitshavha zwenezwo, zwitshavha izwo zwi o thoma Tshikwama tshazwo tsha henefho. Tshi o dovha hafhu tsha vha na maana a u lambedza kha thikedzo ya nyito dza mvelaphana ya IKS?
Hu khou humbulelwa uri Tshikwama tshi o tshimbidza vhukwamani na u swikelela kha mbekanyamishumo dzine dza o thusa kha vhubveledzi ha fhasi nga u fha zwifhinga zwa u ita maedza, u engedza, mvelaphana ya u thoma na u thomiwa ha zwifhao zwo teao, zwi fanaho na GODISA, Tshumisano, NAMAC, na dzimbekanyamishumo dza DTI?
A hu nga o vha na u kwamea ha masheleni kha u thomiwa ha Tshikwama, naho zwo ralo hune ha do oea u engedzwa tshiafu tsha u langula na u tshimbidza Tshikwama, hezwi zwi o lambedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi?
Vhane vha vha na Nivho ya Ngwaniwapo na zwiwe zwivhumbeo zwi kwameaho zwi tea u kona u thoma zwo iimisa nga zwone zwine madzangano a u shuma fhedzi nga hoea dza zwivhumbeo zwine zwa kwamea (sa tsumbo Tshikwama tsha IKS tsha Afurika Tshipembe na San Hoodia Benefit Sharing Trust). Madzangano aya a nga ita khumbelo kha Zwikwama izwi uri a lambedzwe kana kha Ofisi ya Lushaka ya IKS uri a wane thikedzo?
Hu tea u vha na maitele a re khagala a tshumisano na vhuifhinduleli vhukati ha Ofisi ya Lushaka na IKS, Khoro ya Lushaka ya IK ya Ngeletshedzo, Khoro ya Lushaka ya Vhubveledzi na CIPRO (Pta). Hu khou dovha hafhu ha lavhelelwa uri zwifhao zwo dzinginywaho zwi o kovhekana tshumisano ya vhushaka havhui na zwiwe zwivhumbeo zwi no o thomiwa?
Zwivhumbeo zwa IKS zwi o tangana na zwivhumbeo zwo teaho zwa lushaka, NGOs, zwivhumbeo, mazhendedzi na vhathu vha re na vhukoni kha u shumisana, tshumisano kana u anganelana hu na ndivho ya u isa phana mishumo ya ndeme?
Nangwe hu uri mawe maga o dzhiiwa ane a angaredza hoisiso dza IK nga u angaredza kha u thomiwa ha zwivhumbeo zwa hoisiso zwi fanaho na Khoro ya Saintsi, zwi tshi khou vhonala hu na u vhilaela hune ha kwama u sa vha hone ha ndeme ya IK kha mabindu a ndeme. hoisiso ya IKS i shuma nga fhasi ha ndangulo ya Mutheo wa Lushaka wa hoisiso (National Research Foundation (NRF)). U sedzuluswa ha u shuma zwavhui ha mbekanyamushumo ya NFR hu o itiwa hu si kale?
Vhukoni ha zwivhumbeo zwa hoisiso kha u alusa ndeme ya u engedzedza kha IK ndi khulwane. Sa zwe zwa bvelela kha CSIR na San Hoodia Benefit Sharing Trust, ho swikelelwa pfano dza mulayoni dzine dza swikelela ndivho dzohe dza lushaka na tshitshavha?
U fana na dziwe sisiteme dzohe dza ndivho, IKS i oa uri hu vhe na ndambedzo yo iimiselaho. Hu khou dovha ha themendelwa zwauri sisiteme ya IK na Nivho dza IK zwi tshimbidzwe nga u lambedzwa zwavhui nga zwishumiswa?
Zwithu zwa ndeme kha IKS zwo alutshedzwaho kha Ndima ya 1 zwi amba zwauri hu tea u vha na tshumisano yo fhelelaho ya zwivhumbeo zwi kwameao na zwishumiswa kha sisiteme ya IK?
Mvelaphana ya mabindu mauku o?
hoisiso na mvelaphan?
Dzisenthara dza IKS.
Hu khou lavhelewa uri Muvhuso na mazhendedzi awo zwi o vha zwibveledzi zwihulwane zwa zwithu zwo buliwaho afha nha, nga maana kha vhuimo ha u thoma ha u alusa na u khwahisa sisiteme ya IK. Naho zwo ralo, hu o oea dziwe nila dza u lambedza, kha vhuimo ha lushaka na ha kha ifhasi?
Afurika Tshipembe i oa u vhona zwauri mbuelo dzohe dza vhubveledzi vhuelanaho na IK na vhane vhayo na vhathu vhane vha shuma zwenezwo ngeno hu tshi khou aluswa mvelaphana ya ikonomi ya kutshilele?
Phoisi iyi ya IKS i uuwedzwa nga dziwe phoisi dzine dza vha phoisi dza ndaka ya vhuali, u fhiriswa ha thekhinolodzhi, bayothekhinolodzhi, zwishumiswa zwa ndeme, tsireledzo ya zwiiwa, mvelele, ifa, pfunzo, na zwiwe. Nga u engedzedza, milayo yohe ya IKS i o ivhadzwa, hu tshi angaredzwa, bayothekhinolodzhi, bayodaivesithi, zwishumiswa wa ndeme na wa bayolodzhi?
Mihasho ya ndeme ya muvhuso ine khayo DST ya do shumisa pho?
Muhasho wa zwa Nn?
Muhasho wa zwa Mavun?
Muhasho wa zwa Mai na Ma?
Mazhendedzi ohe a kwameaho a muvhuso?
Mbakanyamishumo nnzhi dzi kwamanaho na mulayo dzi shuma u ya nga IKS nahone dzi o langulwa nga Mihasho yo vhalaho. DEAT i kha mushumo wa u bvisa Mulayotibe wa Bayodaivesithi. Mulayotibe wa Bayodaivesithi u bula uri Muvhuso wa Lushaka u o fha thendelo ya u swikelela kha u kuvhanganywa na u shumiswa ha zwishumiswa zwa bayolodzhi. Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo (DTI) u o (kha vha sedze khethekanyo ya 4.5) dzhiela nha zwivhumbeo zwohe zwa tsireledzo ya pfanelo dza vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na tsireledzo ya sui generis ho teaho. Muhasho wa zwa Mutakalo (DoH) wo talatadza milayo yohe ya Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga nila ya Sialala na Mulayotibe wa Ndangulo ya Mutakalo. Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga Nila ya Sialala u tendela uri hu thomiwe Khoro ya Tshifhinganyana ya Vhathu vha Shumaho nga zwa Mutakalo nga Nila ya Sialala kha Riphabuiki ya Afurika Tshipembe, furemiweke ya u langula u itela uri hu vhe na u tsireledzea na vhui ha tshumelo dza mutakalo dza sialala; u ita uri hu vhe na ndangulo kha u walisa, vhugudisi na u shuma ha Vhathu vha zwa Mutakalo nga nila ya Sialala. Nga u shumisa Mulayo wa Zwishumiswa zwa Ifa wa lushaka Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC) u nga tshimbidza mvelaphana ya IK sa tshipia tsha ifa a ndeme na zwithu zwa ifa ine ngao mvelele ya orala ya kwamana na ifa a u tshila. DST i o langula mulayo une wa konisa uri Ofisi ya Lushaka ya IKS, Khoro ya Ngeletshedzo ya IK ya Lushaka na Tshikwama tsha IK uri zwi vhe na vhuifhinduleli kha tshumisano na u imelela IKS?
Zwa zwino, Afurika Tshipembe i na sisiteme yavhui ya pfanelo ya ndaka ya vhu?
Pfanelo dza u?
Afurika Tshipembe o saina TRIPS, na tsireledzo ya zwithu zwa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa vhune ha tshithu zwi a konadzea nga fhasi ha furemiweke. U tsireledza IKS zwi dovha zwa konadzea nga fhasi ha mulayo wa sui generis u ya nga pfanelo dza vhane vha vha na pfanelo dza nivho ya sialala?
Nangwe hu uri vhune ha gue vhu nga tsireledzwa nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS, tsireledzo i sa gumiho i nga si konadzee. Mafhungo a u kovhekana mbuelo, vhune ho anganelanaho na tsumbo dza vhubvo ha shango hune zwishumiswa zwa wanala hone a zwi khou tandululwa zwavhui. Tsireledzo ya IKS ngauralo i a kona u swikelelwa nga fhasi ha pfano ya TRIPS, fhedzi kha u engedzedza kha izwo tsireledzo ya sui generis i khou oea nga nna ha Pfano iyi?
Tsireledzo ya vhune ha tshithu, zwiphiri zwa mbambadzo, zwishumiswa zwa vhubvo na bayolodzhi, mafhungo a mvelele na ifa zwi a konadzea nga fhasi ha mulayo wa u sumbedza ivhashango. Mafhungo ane a pfuka mikano a nga tandululwa nga nyanano dza u ambedzana kha u langula mafhunga aya?
India o thoma dathabeisi ya Nivho ya Ngwaniwapo yo livhiswaho kha mishonga ya Ayurvedic na Sanskrit, hu tshi khou vhewa zwavhui nivho iyi kha tshitshavha. Iyi ndi ndingo ya u thivhela khamphani dza nna uri dzi songo dzhia vhune ha mishumo ya mupo na zwiiwa zwe zwa vha zwi tshi iwa kale na kale nga zwitshavha zwa India. aiburari iyi ya Didzhithala i rekhoda u swika kha 4,500 wa miri ya mishonga, nga nila i sa koniho u i oisisa kha dathabeisi u itela uri avho vha itaho khumbelo ya vhune vha kone u sedziwa arali vhubveledzi havho vhu si nga si kone u wana liwalo a vhune. Tshitirathedzhi itshi tshi fhungudza mbuelo dzo livhaho kha vhane vha vha na IK nangwe hu uri databeisi yone ine i nga kona u bveledza masheleni?
Zwa zwino, Khoro ya hoisiso ya Saintsi na Indasistiri (CSIR) kha a Afurika Tshipembe na kha Tshitshavha tsha SAN tsha Kalahari vho ita Pfano ya Tshikwama (the San Hoodia Benefit Sharing Trust) kha u kovhekana mbuelo dzine dza khou humbulelwa u wanala dzi tshi bva kha mvelaphana ya vhuvhambadzi ya vhune ha zwithu vhune ha tevhelwa nga hoisiso na mvelaphana ya thekhinolodzhi ntswa ine ya elana na tshimela tsha mushonga. Kha fhungo ii nivho i dzhiiwa sa ndaka ya tshitshavha tshenetsho, ine ya iswa kha tshivhumbeo ya bveledzwa i tshi ya phana?
Nila ya dathabeisi i nga nekedza maitele a u thusa lushaka kha u shumisa IK kha mvelaphana ya indasitiri ya mishonga ine nivho yayo ya vha ya u bveledza zwidzidzivhadzi zwi sa uri. Ngauralo a i fhi zwitshavha maana sa izwi nivho yazwo i tshi bviselwa khagala kha vhathu. Kha a India u vha hone ha iwalo a Sanskrit kha IK zwi ita uri vhadzulapo vha dathabeisi iyi vhe vhe nga nila yavhui. Afurika Tshipembe, ngauralo, a i koni u swikelela kha lushaka ulu lwa maitele a u sedzulusa?
Pfano nga ha u bvisela nna n?
Pfano ya u fhiwa i?
Nila ya ndeme ya ifhasi ya ndaka ya u tsireledza ndi Dzangano a ifhasi a Ndaka ya Vhuali (World Intellectual Property Organisation (WIPO)). Ndivho khulwane dza WIPO ndi ya u tsireledza na u alusa ndaka ya vhuali (IP), na u fhaa vhukoni kha mirao u itela u wana mbuelo dza ikonomi dzi tshi bva kha ndaka ya vhuali?
Ofisi ya Vunu ya Afurika ya Ndaka ya Vhuali (African Regional Intellectual Property Office (ARIPO)) ine ya shumela dzikoloni dza Britain, zwa zwino yo I khou shumisana na Mozambique na Angola, ngeno Dzangano a Afurika a Ndaka ya Vhuali (African Intellectual Property Organization (OAPI)) i tshi shumela dzikoloni dza kale dza France. Zwivhumbeo zwohe zwi tsireledza pfanelo dza tshitshavha kha tsireledzo ya IP kha mashango ane a vha mirao?
U bvela khagala kha tsireledzo ya IKS na zwine zwa wanala kha ndaka u ya nga muhumbulo wa IK a zwi athu u sumbedza tshivhumbeo na mushumo wa zwivhumbeo zwi re afho nha?
Zwi dovha hafhu zwa vha khagala uri ndaela dza phoisi ya poitiki na ikonomi ine ya oea kha u thusa kha u thomiwa ha tsireledzo ya IP (hu tshi angaredzwa tsireledzo ya IP) a zwo ngo tea u umekanywa u bva kha ARIPO na OAPI. Sa tsumbo, Yuropa na Mbumbano ya Yuropa (EU) zwi sumbedza nila ya ndeme ya phoisi kha u shuma ha Ofisi ya Ndaka ya Yuropa (European Property Office (EPO))?
Magumoni, Afurika Tshipembe, i na tshumisano na mawe mashango a Afurika, i tea u sedzulusa nila yavhui ya u thoma mbumbano ya dzhango kana mirao ya vunu i si ine ya tandulula fhedzi zwa tsireledzo na pfanelo ya Ndaka ya Vhuali, fhedzi ine ya o isa phana izwi kha u bveledza zwiwe zwishumiswa zwo teaho kha u tsireledza IK?
IKS i dzhiiwa sa tshishumiswa tsha ndeme, ngauralo tshi tea u anganywa na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha Mvelaphana ya Vhashumi (National Human Resource Development (HRD) Strategy), Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha Mvelaphana ya Zwikili, hu tshi angaredzwa na Maitele a Lushaka o anganelanaho a Mvelaphana ya Mahayani. U anganelana uho hu o shuma u tandulula u sa eana ha zwithu kha tshifhinga tsho fhiraho?
Muvhuso u o bveledza maitele a u alusa uri vhathu vha vhe na nivho na u pfesesa ndeme ya IKS?
IKS yo vhumbiwa nga nivho yo vhalaho ine ya kha i vha yo dzumbiwa kha sia ihulwane a pfunzo, vhubveledzi, indasitiri na vhubindudzi. Vhane vha vha na IK, sa vhane vhayo ngauralo, vha na vhukoni vhuhulu ha vhubveledzi na vhubindudzi ha nivho ya ngwaniwapo?
U ya nga Maitele a HRD na milayo ya RDP, mvelaphana ya vhashumi vha IKS i o itiwa uri i bvele phana nga maitele a u vhea vhathu phana na zwitirathedzhi zwi shumiswaho kha vhupo, vunu, kha vhuimo ha lushaka hu tshi khou shumiswa na u fhaa kha zwifhato zwine zwa vha hone?
An IK Holder Centred Development Strategy: Vhane vha vha na IK vha tea u dzhenelela tshohe kha mbekanyamushumo kha vhuimo hohe nga maana kha maitele a u dzhia tsheo. Vha tea u iimisela tshohe kha pfunzo na vhugudisi kha mishumo yo fhambanaho ine ya khou bvelela, u pulana, u dzhia tsheo, u shuma, u bveledza zwikili, u dzhenelela kha mishumo miswa na ndangulo na mavhusele a IKS. Pfunzo na vhugudisi zwi tea u vha hone kha modele wa tshifhinga tshilapfu kha zwivhumbeo zwo fhambanaho na fhethu hune ha shumiwa hone?
U fhusa hoea dza pfunzo na vhugudisi: Phoisi ya IKS i dzhiela nha ndeme ya vhathu vho akhiredithiwaho na vhane vha shuma zwenezwo kha IKS. Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u o tea u bveledza hu na vhushaka na Muhasho wa Pfunzo na Vhashumi kha u nekedza vhane vha vha na IK nila ya uri vha kone u wana pfunzo yo teaho na vhugudisi. Tshivhalo tshohe tsha pfunzo tshi tea u angaredzwa nga mvelaphana ya Vhashumi kha Saintsi, Vhuinzhinere na Thekhinolodzhi, Ikonomi na Ndangulo ya Saintsi?
Mvelaphana ya Nyaluwo ya Ikonomi nga u thoma SMMEs dzo livhiswaho kha IKS: U thomiwa ha SMMEs, nga maana kha masia a vhupo ha mahayani, dzo livhiswaho kha hoisiso ya mvelaphana, vhubveledzi na vhubindudzi ha IKS zwi o shuma kha vhane vha vha na IK kha maitele a mvelaphana ya Vhashumi. Sa izwi vhunzhi ha vhane vha vha na IK vha tshi wanala kha vhupo ha mahayani, tshitirathenzhi itshi tshi o thusa kha u fhaa ikonomi ya vhupo ha mahayani?
Kha a Afurika Tshipembe, hoea ya mishonga ya ngwaniwapo na tshumelo zwi nha nga maana hu tshi vhambedzwa na tshumelo dza dzilafho dza vhukovhela, nahone i khou aluwa zwi tshi khou itiswa nga vhunzhi ha vhathu, vhushai na lutendo lwa vhathu?
U fana na China na India, vhunzhi ha hoisiso na mvelaphana zwi tikedzwaho nga muvhuso na mabindu kha a Afurika Tshipembe zwo livhiswa kha hoisiso dza vhutshilo na zwa mishonga, ngeno u bveledzwa ha mishonga hu tshi khou itiwa nga khamphani khulwane dza zwa mishonga. Hu na u idina huuku ho livhiswaho kha mvelaphana ya mimakete ya zwino, zwibveledzwa zwayo, zwifhao na mimakete. Hu na u sa eana ha thuso kha mishonga ya sialala, hune vhunzhi ha mubindudzo u tshi khou livhiswa kha u vhulunga kana u engedzedza mbuelo, dzine makete wa zwino wa khou dzi isa kha tshitshavha. Makete wa mishonga ya sialala ya Afurika Tshipembe u nga bvela phana nga nila i fanaho na ya China na India, nga u sedza kha u oea na u shumiswa nga vhathu vhohe. U isa phana, hu na khonadzeo ya zwibveledzwa zwavhui nga fhasi ha mbonelaphana yo anavhuwaho ya IKS na thekhinolodzhi dzi kwameaho dzi kwamanaho na zwiiwa na mishonga sa vhutshilo ha zwitshavha zwa vhadzulapo kha a Afurika?
Hu tea u dzhielwa nha u shela mulenzhe ha vhane vha vha na IK, vhafumakadzi na mbekanyamishumo dza vhaswa dzine dza kwama vhoramabindu na mvelaphana ya mabindu. U inga kha izwo, maitele a tea u angaredza mvelaphana ya u aluwa ha hoisiso dza vhuimo ha nhesa na mvelaphana ya IK hu tshi angaredzwa na vhubveledzi, u shumiswa ha thekhinolodzhi na u phaalala u ya nga kuvhonele kwa indasitiri, muvhuso na akhademi. Tshithu tsha ndeme tshi fhambanyaho mvelaphana ya vhashumi vha IKS ndi ndivho ya u nekedza pfunzo yo fhelelaho na vhugudisi; na tshenzhemo ya ramabindu na hangenalano ya hoisiso, mvelaphana ya vhubveledzi na vhubindudzi. Tshenzhemo iyi i o wanala kha tshivhumbeo tsha tshipentshela tsha indasitiri ya mivhuso na maitele a u shumisana na NGO?
Tshialula tsho ita uri hu si vhe na u bvela phana na u fhelisa IKS, zwine zwa zwino zwi wanala kha vhuolo na u dzhiiwa sa i siho mulayoni nga vhathu vhohe vha Afurika na vha si vha Afurika. Thaidzo khulwane kha sia ii dzi dzhiiwa sa sisiteme ya u kala na maga a u tandulula thaidzo idzi?
Vhubveledzi na u fheliswa ha thekhinolodzhi, zwishumiswa na nivho, nga maana kha vhuimo ha fhasisa, zwi fha maana manzhi a u tandulula dzithaidzo dza mvelaphana ya hohe mahayani na dzioroboni na u fhungudza vhushai. Mahayani, thekhinolodzhi i nga thusa kha u engedza tshelede i sa bviho kha vhulimi, mabindu a tshiimo tsha fhasi na u engedzedza zwibveledzwa zwa vhulimi. Hu na u khombo kha masia aya, naho zwo ralo. Vhubveledzi ha thekhinolodzhi ha vhuimo ha fhasi kha mabindu a mahayani vhu nga vha na mvelelo dzi si dzavhui kha u tshikafhadzwa ha mupo, u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo na mvelelo dzi si dzavhui kha u sa eana na u fhungudza vhushai?
Maitele a u alusa mvelaphana i bvelaho phana, u shumiswa hu bvelaho phana na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo (mai, ifhasi, maana, anzhe na zwiwe.), zwi thivhelaho khombo ya mupo na tshinyalelo, u tsireledza tshiangadzime na sisiteme ya ikonomi ya khunzikhunzini, u thivhela u fhedza zwiiwa mavuni, u thivhela bayodaivesithi, na zwiwe, sa nila ya u fhungudza vhushai na u khwinisa vhutshilo ha mahayani na oroboni; u alusa pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi, vhukonani ha thekhinolodzki ya mupo na u shumiswa ha nivho ya IK yo teaho kha hoea ya vhupo ha hayani na vhathu vha vhashai vha wanalaho oroboni; u alusa hoisiso, u anadza na u phaaladzwa ha hoisiso kha thekhinolodzhio yo teaho; mvelaphana ya nyambedzano dza mafhungo avhui nga ha vhui na khombo dzi vhangwaho nga u dzhenelela kha mawe masia a saintsi na tsumbo dza thekhinolodzhi kha bayothekhinikhala?
Mvelaphana ya IKS a i fani na iwe kha u ivha na u tandulula u sa eana ho bveledzwaho nga phoisi dza kale kha a Afurika Tshipembe. U shela mulenzhe ho teaho kha nivho dza lushaka ho?
U alusa u fhaa nivho ya hoisiso kha dziyunivesithi. Hezwi zwi o fhaa kha tshenzhemo yo waniwaho kha Odithi dza Thekhinolodzhi ya Ngwaniwapo kha Photifolio ya Komiti ya ACST ye ya itwa vhukati ha vho 1990?
Tshenzhemo khulwane ya u shumisana na indasitiri zwi ita uri Dziyunivesithi dza Thekhinolodzhi dzi vhe vhashumisani vha ndeme kha maitele a mvelaphan?
U tikedza u thomiwa ha pfunzo ya zwikoloni na ya vhaalulwa yo livhiswaho kha u shumiswa ha nivho ya ngwaniwapo kha muhumbulo wa mvelele dzo vhalaho kha u guda?
Ifa na u ihudza nga mvelele ndi zwithu zwa ndeme zwa mivhuso kha ifhasi ohe. Tshiimo tshi vhavhaho tsha kale kha Afurika Tshipembe na zwo bvelelaho kha mvelele kha ifhasi zwi ita zwauri hu vhe na u uuwedzea kha u khwinisa kha u ivha IK na IKS vhukati ha vhathu vhohe. Hezwi zwi o ita uri vhadzulapo vha pfesese zwavhui na u anganedza mvelele dza IKS kha vhutshilo havho ha uvha iwe na iwe?
Afurika Tshipembe i tea u thoma maitele a ndangulo o teaho, ane a nga alusa nila ya kutshimbidzele na vhuifari nga ha u wala mawalo na u shumiswa ha zwishumiswa zwa IKS. IK i nga waliwa, ya dzheniswa nga nila ya iekihironikhi na u vhewa nga nila yo teaho kha dathabeisi ya ifhasi ya u fha iwalo a Vhune (International Patent Classification (IPC)), u itela uri i nga kona u oisiswa zwavhui, u wanala na u tsireledzwa?
Ngona na vhuimo zwi shumiswaho kha u vhumba dathabeisi ya IK zwi tea u anganywa na dziwe sisiteme u itela uri hu vhe na u vhambedza hu buaho. Ngauralo u vhumbiwa ha dathabeisi ya IK hu o thusa kha nivho yo anavhuwaho kha u nekedza na u alusa vhukoni ha u bveledza, hu tshi khou dzhielwa nha maitele a tsireledzo ya IK yo alutshedzwaho kha khethekanyo ya 6.2. Vhuimo ho oweleaho hu o ita uri hu vhe na hanganelano yo anavhuwaho na u phaaladza u livhanya ha IKS nga tshiimo tshi vhonalaho. Hezwi zwi o shuma sa boroho vhukati ha ngwaniwapo na dziwe sisiteme dza nivho?
aiburari dzi na mushumo muhulwane kha IKS. aiburari dza thekhinikhala ndi tshishumiswa tsha ndeme kha vhashumi vha u ita hoisiso na vha thekhinolodzhi, nahone dzi tea u vhulungwa zwavhui na u tshimbila na tshifhinga. Nangwe zwo ralo, nga u alusa na u dzula hu tshi aluswa u ana, nyendo, nga u anganedzwa ha mvelele ya ngwaniwapo, na nga u wana zwishumiswa zwo bveledzwaho nga vhongwaniwapo, aiburai dza yunivesithi dzi o bveledza tshumelo ya ndeme na u pfesesa mafhungo a ngwaniwapo?
Modele muswa wa tshumelo ya aiburari u khou o?
U tshimbidza u swikelela mafhungo a tshitshavha tsha ngwaniwapo u livhiswaho kha ho?
U ita uri hu vhe na zwifhinga zwa zwitshavha zwa ngwaniwapo zwine zwa o rekhoda na u kovhekana nga ivhazwakale yazwo ya tshifhinga tshenetsho, mvelele na luambo na vho?
U shumisa thekhinolodzhi ntswa nga nila ya u sumbedza vhukoni ha u bveledza zwithu kha u tikedza mvelaphana ya tshitshavha tsha Ngwaniwapo?
Naho zwo ralo, zwitirathedzhi zwi tea u bveledzwa zwa u kovhekana kha mavunu na nila ya u tikedza aiburari dza tshipentshela nga ha thero dzo teaho, zwo livhiswa kha senthara dza vhukoni nga ha thero idzo. aiburari dza nnyi na nnyi dzi nga ita mushumo muhulwane kha pfunzo ya vhaaluwa nga u angaredza na kha u pfesesa ha tshitshavha nga ha IKS. Ndi zwa ndeme u vhona uri vhathu vho teaho vhane vha o shuma kha u bveledza kha sia ii vha khou tikedzwa uri vha nekedze zwifhao zwo teaho nga ndivho ya u alusa na u bveledza phana nivho na mawalo o teaho?
Hu na mimiziamu i swikaho 400 ine ya wana tshelede i bvaho kha muvhuso kha a Afurika Tshipembe. Mimasipala kha mavunu i tikedza vhunzhi hayo. Ngauralo, miwe, nga maana mihulwane, i wana tshelede i bvaho kha muvhuso wa lushaka. Mimiziamu ya Afurika Tshipembe i tevhedza hoisiso i sa faniho na iwe na u ita tshumelo, nga maana kha dzisaintsi dza vhuoisisi?
Kha ifhasi, mimiziamu ndi ya ndeme kha u shela mulenzhe kha hoisiso dza IKS. Kha a Afurika Tshipembe, mushumo wa hoisiso u tea u alutshedzwa na u uuwedzwa. Mimiziamu i nga ita mushumo wavhui nahone une wa vhonala kha u kombetshedza tshitshavha uri tshi ivhe nga ha IKS. Kha sia ii, khonadzeo ya u thomiwa ha miziamu wa IKS une wa vha tsivhudza nga maana tshitshavha u tea u sedzuluswa?
Nila dza orala dza IK dzine dza fhiriselwa u bva kha murafho u ya kha muwe murafho dzi khakhathini ya u fhela zwi tshi khou itiswa nga mvelaphana ya vhukovhela na thekhinolodzhi. Hu tea u vhewa maitele a u vhona na u vhulunga nila dza orala dza IK kha u shela mulenzhe kha zwishumiswa zwa akhaivi ya lushaka. Hezwi zwi o itiwa nga u kwamana na Thandela ya ivhazwakale ya Orala na Dziakhaivi dza Lushaka?
Nga kha DAC, mafhungo ane a elana na nila dza orala a o sedzuluswa, a bveledzwa na u aluswa sa tshipia tsha ifa a ndeme a Afurika Tshipembe?
Iwe ya nyito dza ndeme dza Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi ho vha u wana na u alusa maga a phana nahone ane a dzhielwa nha kha hoisiso na Mvelaphana (Research and Development (R & D)) kha masia o fhambanaho a saintsi na thekhinolodzhi. U dzhiele nha mushumo une wa itiwa nga thekhinolodzhi kha mvelaphana ya tshitshavha, dziaborothori dzi tea u thomiwa hu na ndivho mbili, dzine dza vha na ndivho ya u bveledza phana thekhinolodzhi ya ngwaniwapo na u vhona uri hu vhe na u dzhiiwa na u dzheniswa ha thekhinolodzhi you tou uniwaho nga u dzudzanywa zwavhui, u umanywa, na u anganya vhane vha vha na nivho?
Dziaborathori dza tshipentshela dzi tea u thomiwa kha mvelaphana ya IK, hu tshi khou engedzedzwa kha hanganelano ya hoisiso ya IK kha zwivhumbeo zwa hoisiso zwine zwa vha hone zwino. Dziaborathori dza ngwaniwapo dzi nga shuma sa nila ya u dzhena kha hoisiso ya maitele a vhupo na kha maitele o anavhuwaho kha vhubveledzi ha thekhinolodhzi na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Dziaborathori dza IK dzi tea u tikedza nyito dza vhongwaniwapo dzine dza thusa kha u vhulunga na u tsireledza nivho yapo, u ita uri hu vhe na u dzhielwa nha na u lambedzwa ha vhongwaniwapo kha vhubveledzi na u shela mulenzhe kha vhuali. Dzilaborathori idzi dzi o thusa kha zwithu zwi vhonalaho kha tshitshavha kha vhuimo ha tshitshavha vhune ha alusa mvelaphana i sa gumi ya zwitshavha zwa ngwaniwapo, hoisiso nga vhongwaniwapo, na u fhaa vhukoni u itela u bveledza hoisiso dza thero dza ndeme na u lingula nyito dza hoisiso. Kha u ita mushumo wadzo, dzilaborathori dza IKS dzi o ombedzela u tea ha n?
U bveledza nivho nga nyito ya u shela mulenzhe na u dzhenelela kha nyito ya hoisiso, ngudo dza zwo bvelelaho na u aluswa ha tshenzhemo ya mvelaphan?
U tshimbidza ngona dzi ngaho sa mvelaphana ya mvelaphan?
U bveledza phana vhashumi nga vhugudisi na u guda nga u alusa vhukoni ha vhaoisisi vha phurofeshinala kana vho zwi gudelaho. Dzithekhinishieni dza henefho, vhalanguli vha vhashumi na vhorabulasi, nga maana vhane vha bva kha zwitshavha zwa ngwaniwapo, nga ha tsireledzo ya bayodaivesithi, mvelaphana ya tshitshavha, ndangulo ya tshanduko na u vusuludzwa ha mvelele?
Ho dzinginywa uri hu thomiwe Senthara dza IKS kha zwivhumbeo zwi re hone zwi fanaho na Dziyunivesithi, senthara dza tshitshavha na zwiwe. Zwone zwi o shuma kha maitele a u tshimbidza na u konisa, na tshumelo dzazwo, dzimbekanyamishumo, na dzithandela zwi o angaredza u shela mulenzhe tshohe na u shumisana na mirao ya zwitshavha zwa ngwaniwapo. Senthara dza Nivho ya Ngwaniwapo dzi o livhisa nyito dzadzo kha u vhulunga nivho na u shumisa nivho yapo ya vhongwaniwapo nga ngomu ha mikano ya Afurika Tshipembe. Senthara dza IKS dzine dza shumisana na tshitshavha dzi o shumiswa kha u tshimbidza tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwa pfunzo ya nha ha ya sekondari, dziNGO na vhane vha vha na IKS na vhashumi vhane vha shuma kha mvelaphana na u alusa IKS. Hu khou dzinginywa uri vhupo ha Senthara dza nyito dza IKS hu o vha nga n?
U kuvhanganya, iwalo, na u phaaladza mafhungo a zwivhumbeo zwo fhambanaho a n?
U bveledza ngona dzine dza u vhulunga na dzine dza fhulufhedzea kha u rekhoda n?
U bveledza mbekanyamishumo dza vhugudisi na u ita matheriala a nivho ya ngwaniwapo a u bveledza phan?
U bveledza hoisiso dza masia o fhambanaho a sisiteme dza n?
U alusa u thomiwa ha dzisenthara dza nivho ya ngwaniwapo kha vun?
U thusa kha u vhumbiwa ha phoisi na u ita mbekanyamishumo dza u thusa dza thekhinikhala dzo livhiswaho kha nivho ya ngwaniwapo?
Phoisi iyi ya IKS ndi ivhazwakale ngauri i khwahisa ndeme ya mvelele ya Afurika kha ifhasi. Mbetshelwa dzayo dzo itelwa u ombedzela, u dzhiela nha, u alusa na u bveledza nivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha ngwaniwapo na zwitshavha zwapo kha ndivho ya nyaluwo ya ikonomi na mvelaphana ya kutshilele. U vhonala nga zwithu zwa ndeme zwi fanaho na u shela mulenzhe ha nivho ya ngwaniwapo na u anganywa ha IKS na dziwe sisitteme dza nivho?
iwalo a phoisi iyi o bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo wa Sisiteme ya Vhubveledzi ya Lushaka. i dzinginywa uri hu thomiwe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwine zwa khwahisa, u dzhiela nha, u alusa na u bveledza phana sisiteme dza nivho ya ngwaniwapo. Sa tsumbo, Ofisi ya Lushaka ya IKS i o tshimbidza hanganelano vhukati ha zwivhumbeo zwo fhambanaho na u eanyisa u lambedzwa kha hoisiso na u aluswa ha mushumo kha IKS. Tshikwama tsha Lushaka tsha Mvelaphana tshi o vha na vhuifhinduleli kha u tikedza, u alusa na mvelaphanda ya IKS, na u wana thandela dzo teaho. Khoro ya Ngeletshedzo i o shuma sa tshivhumbeo tsha u thusa na u vhulunga vhukwamani na zwivhumbeo zwo vhalaho, zwitshavha na vhane vha vha vha IKS na vhashumi?
Ro fhiwa tshiimo tsha zwivhumbeo tshi re afho nha na lushaka lwo tanavhuwaho lwa IKS, phoisi iyi i amba na mishumo yo fhambanaho ine mihasho ya lushaka ine ya shuma na IKS ya o kona u i ita. Sa tsumbo, DTI (IPRs), DoH (zwithu zwine zwa kwama ndangulo u ya nga vhathu vhane vha shuma na zwa mutakalo), DEAT (bayodaivesithi, u swikelela, u kovhekana mbuelo), Pfunzo (u dzheniswa kha kharikhulamu), na DAC (mvelele na zwithu zwi kwamaho ifa zwine zwa elana na IKS), na DST (vhubveledzi na hanganelano na dziwe sisiteme dza nivho), na miwe mihasho ya muvhuso ine ya shuma kha sia a sisiteme ya nivho ya ngwaniwapo?
2 Hilary Nwokeabia ,Why Industrial Revolution Missed Africa: A Traditional Knowledge Perspective., (UNECA, 2002)?
rights by S. Prakash, September 1999, Journal of World Intellectual Property, Vol. 2, No. 5?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA VHUTSILA N.txt</fn>
Hoyu muvhigo u?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Khandiso ya Tshiven?
Mafhungo a u angaredza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
1.1 U ekedzwa ha Muvhigo wa waha kha Mulanguli Muhulwane. . . .?
1.2 Marangaphana nga Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi . . . . . . . . . . . . .?
1.3 Marangaphana nga Mufarisa Minisita wa Vhutsila, Mvelele, saintsi na Thekhinolodzhi . . .?
1.4 Marangaphana nga Mulangi-Dzheneraa.?
1.5 Mafhungo nga ha Ofisi ya Minisa.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .?
1.6 Tshitatamennde tsha Ndivho na Mbonelophana . . . . . . . . . . . . . . . .?
1.7 Ndaela ya Vhusimamilayo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
1.8 Manweledzo a Vhulanguli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
Kushumele kwa khethekanyo . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . ..
2.1 Manweledzo a Khethekanyo. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . ..
2.2 Vhudavhidzani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
2.3 Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
2.4 Indasieri dza zwa mvelele na Vhushaka vhukati ha dzitshaka .. . . . . .?
2.5 Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza aiburari ya Lushaka.?
2.6 Tshumelo dzo anganelanwaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .?
Zwitatamennde zwa Masheleni zwa waha nga waha (Mutevhe). .. . . . . . . . . . . .?
3.1 Muvhigo wa Vhulanguli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
3.2 Muvhigo wa Muoditha Dzheneraa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .?
3.3 Muvhigo wa Komiti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
3.4 Tshitatamennde tsha Phoisi dza muvhalelano . . . . . . . . . . . . . . . . . .?
3.5 Zwitatamennde zwa Masheleni zwa waha . . . . . . . . . . . . . . .?
Ndangulo ya zwa Vhashumi . . . . . . . . . ..
Mutevhe wa vhane vha nga kwamiwa . . . . . . . . . . . . . . . ..
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
U nekedzwa ha Muvhigo wa waha nga?
Ndi pfa ndi tshi ihudza u vha ea uyu Muvhigo wa waha nga waha wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa 2002/2003?
nga u avhanya kha waha wa Masheleni wa 2002/2003. Mawe masheleni ane a bva kha Tshikwama tsha muvhuso tsha u thusa kha mveledziso ya indasri dza mvelele, Thandela ya Freedom Park na mveledziso ya vhutsila ha vhune ha u tou tambiwa o thusa Muhasho kha u ita mushumo wawo wa u phuromotha na u bveledzisa vhutsila na Mvelele Afrika Tshipembe. Ndi ihudza nga zwiwo zwinzhi, thandela na mbekanyamushumo zwe zwa bvelela nga 2002/2003. Kha zwenezwo hu na zwi si gathi zwine zwa vha tsumbo dzavhui malugana na u shumiswa zwavhui ha mugaganyagwama wo etshedzwaho nga Muhasho. Thandela ya Vhuambo ha Morgans bay he ha vha hone nga Nyendavhusiku 2002, ndi iwe yadzo. Iyi thandela yo anganyisa mihasho yanga vhutsila na mvelele, na saintsi na thekhinolodzhi kha vhuambo he ha sumbedza maana ayo sa tshishumiswa tsha pfunzo tsha u phuromotha vhuthihi ha vhathu. Vhuambo hone hune ho ana vhukoni na mafulufulu a vhana vha Morgans Bay, nahone ndo pfa ndo hulisea nga maana musi ndi tshi vula fhethu ha dzikhomphyutha dzine dza o shumiswa nga nnyi na nnyi hune ha o vha konisa u swikelela masia a inthanethe a zwa pfunzo, mitambo ya zwa pfunzo na u kona u vha na tshenzhemo ya zwa thekhinolodzhi ya mafhungo ine ya dzulela u shanduka tshifhinga tshohe. Nga tshifhinga tsha vhuambo, ndo dalela thandela yapo ya u fhelisa vhushai ine ya khou tikedzwa nga Muhasho. Nga u shumisa talente kana mpho na vhusweleli ha vhafumakadzi vhapo na vhatsila, thandela i netshedza vhugudisi ha u runga na miwe mishumo ya zwana. Vhunga zwino ho no thomiwa dzangano a u bveledza, iga i tevhelaho hu o vha a u engedzedza tshikalo tsha u bveledza zwibvelezwa na mveledzo, khathihi na u bveledza mimaraga yo linganaho ya mveledzwa?
Kha orobo hukhu i no nga sa Morgans bay, Muhasho wo kona u shuma sa muuuwedzi kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo, dzangalelo na u vha ea maana. U ya nga n?
_ mukonisi/muthusi kha u?
na u dzi bveledzisa dzohe dza tsiko na dza dzangano?
_mufarisi/mushumisani nae ane a vha na zwigwada zwo fhambananaho na vhathu vhane vha khou shela mulenzhe nga vhualo kha vhutsila Afrika Tshipembe, vha tshi khou thusana na u tikedzana kana u khwa?
_ mupulani na mutshimbidzi wa mveledziso na?
_ mudisaini wa vhupo vhune ha?
_ ngwaniwapo wa mvelele ya shango i songo oweleaho kana i sa fani na dzi?
_ muetshedzi wa mafhungo a malugana na vhutsila, mishumo ya vhutsila na dzitshumelo?
Maitele maswa a Muhasho wa Vhutsila na Mvelele a khou thoma u vhonala nahone ndo vha ndo ala dakalo musi ndi tshi anganedza Mufumakadzi Vho Buyelwa Sonjica sa Mufarisa Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, na Vho-Phurofesa Itumeleng Mosala, Mulangi-Dzheneraa wa Vhutsila na Mvelele?
Uyu Muvhigo wa waha nga waha u etshedza manweledzo a tswikelelo dzo vhalaho dza Muhasho kha waha wa masheleni wa 2002/2003. Ndi pfa ndo takala musi ndi tshi etshedza Phalamennde na vhathu vha Afrika Tshipembe uyu muvhigo. Izwi zwi nkhumbudza nga ha mushumo muhulwane we wa itwa nga we a vha a mushumisani na ne Vho Brigitte Mabandla wa u vhona uri ndivho dza u etshedza tshumelo dzi a swikelelwa miwahani yo fhiraho na nga waha wa muvhigo?
U uwa havho ho vhuedza Muhasho wa zwa Dzinn?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Marangaphana nga Minisa wa vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?
Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi?
Nga 2002, mushumo wa u tikedza Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhiniolodzi Muhulisei Vho Ben Ngubane wo etshedzwa ne. Vhe vha vha vha Mufarisa Minisa wa Vhutsila Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho etshedzwa mushumo wa u swikelela ndivho dza muvhuso dza u vhona uri vhadzulapo vha vha na vhudzulo ho linganaho. Ngauralo, u anganedza havho uyu mushumo zwo ri sia ri na tshikhala tshihulwane tshine tsha o tea u valiwa. Ndo iimisela vhukuma kha u tikedza na u eletshedza Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele kha vhuifhinduleli hawo ha u bveledza Afrika Tshipembe ine khao ha o vha na mvelaphana kha zwa vhutsila. Ndi ralo ngauri Vho Brigette Mabandla vho sia vho thea mutheo wo khwahaho na u ita uri hu vhe na tshumisano yavhui vhukati ha vhashumisani na kulangulele kwavhui kwa zwiimiswa. Zwiwe zwa zwithu zwine nda o zwi sedzesa kha waha u aho hu o vha u khwahisedza uri vhafumakadzi vha ita mishumo yo vha teaho kha masia ohe a vhufa, vhutsila na mvelele. Tshiwe hafhu, ndi zwa ndeme uri Muhasho u bvele phana na u tikedza thandela dzine dza vulela vhathu vha sa koni u iitela mahothi kha zwa vhutsila. Ndi ngoho, tswikelelo ndi thikho ya phoisi ya muvhuso. Ndi oou vhona u shela mulenzhe ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha Thandela dza Vhufa dza Mushasho, dzine dza etshedza mutheo na mbonelophana dzavhui dza Vhufa Afrika Tshipembe hu tshi engedzedzea. Vhufa hashu vhu na vhukoni ha u fhaa lushaka. U fana na zwe nda bula afho nha, u thoma u shuma ha Mutheo wa Phoisi ya Luambo wa Lushaka hu o vha tshiwe tsha zwithu zwa u thoma zwine nda o ita waha u aho. Ri na fulufhelo a uri Mutheo wa Phoisi ya Luambo u o thusa muvhuso kha u etshedzwa ha tshumelo na u vhona uri Batho Pele i a shumiswa kana u tevhedzelwa. A thi muthu muswa ndi ndohe kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Ndi pfa ndo takala nga maana u iwana ndi tshi khou shuma na Mulangi - Dzheneraa vha Vhutsila na Mvelele, Vho Phurofesa Itumeleng Mosala. Vho Phurofesa Mosala vhe vha vha vha Mufarisa Tshantselara na hoho ya Technikon North West vho a na zwikili zwa u pulana na zwa vhulanguli zwine zwa o ri thusa kha u shuma ri sa neti. Ndi etshedza ii iwalo kha vhohe vhathu vha Afrika Tshipembe na kha Phalamennde ndi tshi khou livhuwa nga maana mushumo wo itwaho nga vhe vha vha vha tshi khou ita uyu mushumo ndi sa athu swika. Ndi na fulufhelo a uri kha miwaha i aho ri o kona u swikelela tswikelelo dze dza swikelelwa nga 2002/2003?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Marangaphana nga Mufarisa Minis?
Mufumakadzi Vho Buyelwa Sonjica?
Mufarisa Minisia vha Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi?
Nga hangule 2002, Muphuresidennde vho eletshedzana na Minisa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi uri vha fhandekanye mishumo ya Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST). Ho mbo i simiwa mihasho mivhili ine ya vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC); na Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi (DST). Muhasho muwe na muwe u na Mulangi-Dzheneraa wawo, sisiteme yawo, mugaganyagwama wawo na vhashumi vhawo. Iyi tsheo a yo ngo kwama Ofisi ya Minisa. Mihasho yohe i kha i vha nga fhasi ha Minisa Vho Ben Ngubane na Mufarisa Minisa Vho Buyelwa Sonjica?
Ndivho khulwane ya u khethekanya Muhasho yo vha i ya uri hu shumeswe nga maana khathihi na u sumbedza vhukoni kha masia e a etshedzwa. Naho tshumelo dzo vha dzo khethekanywa nga madavhi kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi, u khethekanywa ha Muhasho a ho ngo thithisa tshumelo dzone-dzone. Tshumelo dzo anganelanwaho dzine dza katela vhudavhidzano, ndangulo dza zwa vhashumi, Ndangulo ya zwa Masheleni na thekhinolodzhi ya mafhungo, ndi zwone zwo kwamiwaho nga maana nga tshanduko?
Tshumelo dzone-dzone/ khulwane dza Muhasho wa Vhutsila na Mvelele dzi o bvela phan?
_ Tshimbidza, u thoma na u shumisa thendelano dza tshumisano na dzitshaka kha zwa vhutsila na mvelele.
_ Langula vhufa na mafhungo a zwi tshimbilelanaho na zwa dzifi?
_ Phuromotha vhuambo kana vhu?
_ Tikedza pfunzo i si ya fomala na zwikili zwa vhugudisi kha vhutsila na mvelele.
_ Tikedza mveledziso na tswikelelo kha zwa vhutsila.
kha vhashumisani navho vho?
_ Kuvhanganya na u vhulunga vhufa ha akhaivi ha lushaka nga ndangulo yo teaho na?
_ etshedza tshumelo dza zwiga (heraldic)?
_ Bveledza indas?
_ etshedza tshumelo dza vhupinduleli na vhuologi kha mihasho ya lushaka?
_ Phuromotha nyambo dzapo.
_ vha tshumelo dza vhupulani na theminoodzhi?
_ Linganyisa na u eletshedza nga ha kushumisele kwayo kwa madzina a vhupo.
_ Langula dziaiburari dza lushaka na mafhungo a nga ngomu?
Uyu muvhigo wa waha nga waha u sumbedza mushumo wa Davhi: a Vhutsila na Mvelele a Muhasho wa kale na Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele, hune ha wanala vhunzhi ha tshomedzo dza Afrika Tshipembe dza vhutshilo havhui. Vhutsila ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha u ita uri hu vhe na vhuthihi kha vhathu, na zwishumiswa zwa ndeme zwa u anganyisa vhathu kha u fhaa lushaka luthihi. Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele u o vha na vhuifhinduleli vhuhulwane ha u anganyisa vhashumisani navho kha u khwahisedza uri tshitshavha tshi dzhiela nha vhutsila na mvelele?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Marangaphana nga Mulangi-Dzhenera?
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi wo etshedzwa tshikwama tsha R5 million tsha waha wa masheleni wa 2002/2003 nge zwa vha zwo tea Itshi tshikwama tshi o laulwa nga Ofisi ya Minisa, Vhulangi ha Ndangaulo ya Vhutsila kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na Muofisi Muhulwane wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) nga n?
_ R1 million yo etshedzwa Focus on the Family, Dzangano i si a Muvhuso (NGO) a Durban o sedzesaho nga maana kha u thivhela u phaalala ha HIV/Aids.
_Thandela ya Mvusuludzo ya Vhuilisi (Moral Regeneration Project), ya ngei Yunivesithi ya Zululand, yo etshedzwa R400 000 ya u thoma iyi thandela i tshi khou shumisana na mihasho ya zwa Sialala ya vunu a KwaZulu-Natal, Tsireledzo na vhupileli, na ya pfunzo na ya mitambo na Mvelele, na muvhuso wapo. Thandela ya Mvusuludzo ya Vhuilisi ya vhuvhili, ine ya khou itwa ngei Umzimkhulu, Kapa Vhubvauvha ya malugana na zwa HIV/Aids na mushumo wa mvelele malugana na u ita uri hu dovhe hu vhe na vhuilisi, yo etshedzwa R1 million?
_ Thandela ya Vhufa na Mvelele ya Umvuselelo na yone yo etshedzwa R500 000 u bva kha Tshikwama tsha Muhasho tsha u thusa zwo tea kana zwi tshi tou kombetshedza?
_ Thandela ya Pfunzo ya Indasri kana imaga a Muzika ya yo anganedza R250 000 ya u gudisa vhaimbi nga ha zwi kwamaho pfanelo dza ndaka ya vhuali na kutshimbidzele kwavhui kwa bindu?
_ Thandela ya Miloro ya Khadibodo ya vhana vha zwiaraani, ye ya thomiwa nga uvha a Vhaswa nga 2002 ya tshimbidzwa nga Thandela ya Mveledziso ya vhaswa vha Karos na Kambro, yone yo etshedzwa ndambedzo ya u lingana R400 000?
_ Thandela ya Mveledziso ya Muzika ya Vho Phurofesa Mzilikazi Khumalo, yo sedzesaho kha zwa Mvusuludzo ya Vhuilisi, HIV/Aids na vhushai, yo etshedzwa R350 000. Vho - Brigitte Mabandla, vhe vha vha vha Mufarisa Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, vho vha murangaphana kha u vhuiswa ha masalela a Vho Sarah Baartman, vhe vha vhulungwa nga uvha a zwa Vhufa nga 2002. Nga thuso ya Muhasho wa zwa Nna na Ofisi ya Muphuresidennde na Vho Phurofesa Phillip Tobias vha Yunivesithi ya Witwatersrand, vho fara nyambedzano dzo dzhenelelaho dze dza ita uri Vho Sarah Baartman vha fheleledze vho vhulungwa hayani?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mafhungo nga ha Ofisi ya Minisi?
Vhutsila na mvelele zwo shumiswa nga vhualo kha u swikelela mveledziso ya zwa matshilisano na u ewa maana kha zwa ikonomi na kha u maketa shango u itela u i pfumbisa, tsireledzo na u phuromotha nga u lingana nyambo dza 11 dza tshiofisi, na u honifha ivhazwakale yashu nga u londola vhufa hashu ho?
_ U swikelela ndingano kha tshomedzo dza vhutsila, mvelele, Vhufa na luambo.
_ U uuwedza u fhambana ha nyambo dzashu dza Afrika Tshipembe sa tshiko kana tshomedzo kha u ea vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe maana a u shela mulenzhe kha zwa matshilisano, zwa pootiki na zwa ikonomi zwa shango avho?
_ U tikedza u bveledziswa, ndondolo na u uuwedzwa ha zwohe ivhazwakale, zwiga zwa lushaka, vhufa na dziaiburari nga u lingana?
_ U uuwedza u vha hone ha Afrika Tshipembe kha zwa dzitshaka nga mbekanyamushumo dza tshumisano ya mashango/ tshakha mbili na dza tshakha nnzhi?
_ U bveledza vhukoni ha ikonomi na ha vhusiki ha vhutsila na mvelele nga pfunzo na vhugudisi ha vhutsila, khathihi na u fhelisa vhushai nga u shumisa vhutsila na mvelele sa nila ya u bveledza mishumo ine ya bvela phana na u vha hone?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Tshitatamennde tsha Ndivho na Mbonelophan?
Ndaela ya vhusimamilayo ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo anavhuwa. I katela zwiimiswa na mulayo. Ndaela khulwane ya Muhasho i bva kha Ndayotewa ya Riphabu?
Muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u?
mbofholowo ya vhuanadzamafhungo nga dziguranna na dziwe tshakha dza vhuan?
mbofholowo ya u anganedza na u?
mbofholowo ya zwa akademi na zwa u ita ho?
"Muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine ene mune a funa yone, fhedzi a hu na muthu ane a khou shumisa hedzi pfanelo ane a o ita nga nila ine ya sa yelane na Mulayotibe wa Pfanelo" (khethekanyo ya 30)?
Tshipia tsha A tsha Shedulu ya 4 tsha Ndayotewa tshi sumbedza uri mafhungo a zwa vhutsila na mvelele ndi masia a mushumo ane vhukoni hao ha bvelela nga tshifhinga tshithihi vhukati ha muvhuso wa vunu na wa vhukati kana wa lushaka?
Iyi Milayo yo anadzwa nga Phalamennde na zwiimiswa zwo sikwaho u itela u uuwedza kana u isa phan?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
U isa phan?
U isa phan?
U isa phana na u bveledzisa sekithara ya Dzifi?
U isa phana na u bveledzisa Zhendedzi?
Mutheo wa Fi?
Mulayo wa Tshomedzo dza Vhufa wa vhu.
Mulayo wa Khoro ya Vhufa ya Lushaka wa vhu.
Mulayo wa Mutheo wa Fi?
Mulayo wa u isa phan?
Nga Ndaela ya Ndayotewa ya Riphabuiki ya Afrika Tshipembe, na nga ngeletshedzo ya White Paper ya nga ha Vhutsila, Mvelele na Vhufa, Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, nga mulayo, zwiimiswa na dzimbekanyamushumo, wo iimisela u bveledzisa vhutsila, mvelele na vhufa zwa Afrika Tshipembe. Ngauralo, Muhasho u khwahisedza uri milayo ya Batho Pele ya ndingandinganyo, tswikelelo, kulangulele kwavhui na u sa vha na tshidzumbe zwi a shumiswa kha khethekanyo dzawo dzohe na kha zwiimiswa zwine zwa vha nga fhasi hawo?
Muhasho wo vhumbiwa nga masia ma?
_ Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza?
Vhudavhidzani ndi sia ine a vha tshipia tsha mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo dzohe kana ine?
U tanganyisa mishumo i no nga sa vhukwamani kana vhudavhidzani ha midia, vhukwamani kana vhudavhidzani ha vun?
_ u thomiwa ha Foramu ya Vho?
_ u dzudzanya zwiwo zwo fhambanaho, u bva kha Khuvhangano ya waha nga waha ya Vhuraru ya Vhukwamani ha Dzitshaka ya Mvelele dzo Fhambanaho ngei Kapa u swika kha vhuambo ha u ea tshirunzi na ha u vhulunga masalela a Vho Sarah Baartman. Mbekanyamushumo ya Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha yo sedzesa nga maana u fhululedza, u bveledzisa na u hogomela lupfumo lwa mvelele dzo fhambananaho dza Afrika Tshipembe Nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe, Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS) i etshedza tshumelo dza Theminolodzhi na vhufhinduleli kha muvhuso na kha vhawe vhashumisani navho?
Zwithu zwa ndeme zwa?
NLS yo ivhadza lwa tshiofisi Sisiteme ya Vhuologi nga Lu?
Tshumelo ine ya u etshedza tshumelo kha vhane vha vhuelwa na vhaetshedzi, na u anganedzwa ha Phoisi ya Luambo ya Afrika Tshipembe ine ya khwahisedza u bvela phana ha mveledziso ya nyambo dza 11. Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha ndi mbekanyamushumo ine ya langa zwiimiswa zwo fhambanaho zwa vhutsila, Zwe nawaha zwa shandukiselwa kha madzangano a mulayo, uri hu vhe na ndangulo yavhui na mutheo wa vhuifhinduleli, pfunzo ya vhutsila na zwa ndingandingano na tswikelelo. Kha u bvela phana na mveledziso ya mushumo wa vhathu wa vhutsila na mvelele, zwiwo zwa ndeme zwa uno?
zwo katela u ivhadzwa lwa tshiofisi ha Dzangano a Mvusuludzo ya Vhuilisi (MRM), u thomiwa ha Federesheni ya Senthara dza Vhutsila ha Vhadzulapo/Tshitshavha, na u bvela phana na u ekedza thikhedzo zwiwo zwine zwa ana vhukoni ha vhathu vho holefhalaho kha zwa vhutsila. Mbekanyamushumo ya Vhushaka ha Dzitshaka na Mveledziso ya Mvelele ye ya etshedzwa mushumo wa u bveledzisa indasri ya mvelele ya Afurika Tshipembe na u vhona uri vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe na zwone zwi a dzhielwa nha kha dzhango ohe. awaha yo kona u swikelela zwinzhi. Nila ntswa ya u bveledza tshikwama yo ita uri hu thomiwe tshumisano na Sweden ine ya o ita uri thandela dza Thuso ya Mashangoavha ya Mveledziso (ODA) i bvele phana na u vha hone?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Vhunzhi ha vhatsila vho wana thikedzo ya Muhasho nga u ana vhutsila havho kha mashango a nna. Nga tshumisano na Mveledziso ya Mvelele, ho fariwa Khuvhangano ya INCD khulwane ye ya sumbedza uri shango ohe i oa uri hu tsireledzwe u fhambana ha mvelele. Mveledziso ya Mvelele yo shumisa mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai uri i kone u etshedza vhugudisi kha vhathu vhane vha lingana 10 000 na mishumo kha vhawe vhane vha lingana 2700. Mveledziso na thandela zwo thomiwaho u bva kha Tshiirathedzhi tsha Nyaluwo ya Mamaga a Mvelele zwi khou nana u khwaha zwi tshi ya. Tsumbo ine ya vhonala ya izwi ndi National Craft Imbizo na ano a Zwithu zwa u Naka zwe zwa vha Tshipia Tsha Khuvhangano ya Shango ya nga ha Mveledziso i bvelaho phana (WSSD)?
Mbekanyamushumo ya Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza aiburari dza Lushaka ndi mulondoti wa vhufa vhu fareaho, vhu sa fareiho, ha akhaivi na ha vhuali shangoni. u langa photifolio dzo fhambanaho, mbekanyamushumo i tea u khwinisa kana u bveledzisa zwiimiswa zwa vhufa zwi re hone, u vhumba kana u bveledza zwiimiswa zwiswa zwa vhufa na u vhona uri hu vha na u kuvhanganya ho teaho na u vhuyedzedzwa ha dziakhaivi dza shango na vhufa ho anadziwaho. Zwithu zwa ndeme zwe zwa itwa nga iyi mbekanyamushumo zwi katela u vhuyedzedzwa ha masalela a Vho Sarah Baartmann nga murahu ha musi ho vha na therisano ndapfu, Tshihumbudzo tsha Nndwa ya Afrika Tshipembe ya Mavhuru na mvelaphana malugana na Thandela ya Freedom Park. Nga murahu ha musi ho vha na ndingedzo dza u swikelela vhathu, ho vha na hoea khulwane malugana na u swikelela vhufa ha dziakhaivi ho pfumaho ha shango. Akhaivi dzo bvela phana na u shandukisa zwine zwa wanala kha vhufa nga u tikedza na u dzudzanya tshomedzo dza ivhazwakale ine ya anetshelwa nga mulomo shangoni. U etshedzwa ha oda dza lushaka ntswa lwa u thoma nga 2002/2003 ho vha vhuambo ha ndeme vhukuma ha Dziakhaivi, vhunga hu u shela mulenzhe havho kha thandela ya u vhuyedzedza dzimanusikiripitu dza ndeme dza Timbuktu. Tshipia kana khethekanyo ntswa ya mushumo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ndi khethekanyo ya mafhungo a nga ngomu a Muhasho ye ya pfuluwa kha phothifolio ya Saintsi na Thekhinoodzhi. Vhulanguli havhui ha zwa aiburari zwa ndeme kha lushaka vhu khwahisedzwa nga dzangano a u tshimbidza ine a vha one ine a lavhelesa mushumo wa aiburari dza lushaka?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
11 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbalogue ya Mugaganyagwama wo?
Mbalogue ya Mugaganyagwama wo?
Mbekanyamushumo 1: Tshumelo dzo anganelanwaho i langula muhasho wohe na u etshedza tshumelo kha Mbekanyamushumo dzohe?
Luambo kha Tshitshavha i uuwedza, u hogomela na u tsireledza vhutsila na mvelele shangoni, ho sedzeswa nga maana kha vhukoni ha zwiimiswa, phoisi dza mbeu, mvusuludzo ya vhuilisi na u fhambana ha nyambo, u itela uri vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe vha kone u shela mulenzhe nga vhualo kha zwa matshilisano, zwa pootiki na zwa ikonomi?
Mbekanyamushumo 3: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha dzitshaka i uuwedza u fhambana ha mvelele na mamaga kana indasri dza mvelele dza Afrika Tshipembe, khathihi na u uuwedza vhushaka ha Mvelele kha dzitshaka?
Mbekanyamushumo 4: Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza aiburari dza Lushaka a dededza, u londola na u bveledzisa vhufa, dziakhaivi, na zwiimiswa zwa mafhungo u khwahisedza uri hu vha na kuvhusele kana ndangulo yavhui, u shandukiswa kana u khwiniswa ha zwiimiswa na u swikelelwa nga vhohe?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Vhunga vhudavhidzani hu mushumo wa tshitirathedzhi, Khethekanyo khulwane ya Vhudavhidzani i shumisana na Mbekanyamushumo dzohe dzi re kha Muhasho. Musi mafulo a vhudavhidzani a DAC a tshi dzudzanywa, hu dzhielwa nha u fhambana ha Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe. DAC yo iimisela u davhidzana nga nila ine milaedza yayo ya o pfeseswa na u swikelela vhathu vhohe vhane vha tea u i wana, na u lingedza nga nila dzohe u etshedza mafhungo o teaho nga nila yavhui i takadzaho. Nga mishumo ya Letsema, dzikhuvhangano na dziIndaba zwine zwa katela sekithara dzohe dza tshitshavha, DAC i kona u shumisana thwii na vhashumisani navho?
Foramu dza tshipentshela dzo bveledzwa malugana na tshumisano ine vha khou oa i tshi vha hone. Tsumbo, Foramu ya Vhoramafhungo vha zwa Vhutsila yo tshimbila zwavhui nga maana. Foramu i wanala Johannesburg nahone yo vhumbiwa nga vhoramafhungo vhane vha fhira 43 vhane vha shuma kha midia wa tshitshavha, wa iekhithironikhi kana wa khomphwutha na wa u ganisa. Foramu dzi no nga dzenedzo dzi o thomiwa na Kwazulu-Natala na kha a Kapa Vhubvauvha?
Vhulangi vhuhulwane vhu kati na u thoma u shumisa zwivhumbeo zwaho zwo themendelwaho nga Muvhigo wa ComTask.
_Vhushaka ha dzimidia dzo sedzesaho nga maana kha u bveledza vhushaka ha tshiirathedzhi vhukati ha midia na muvhuso hu tshi itelwa lushaka lu re na n?
_ Dizaini, maano na vhudavhidzani ha dzitshaka u khwahisedza uri hu vha na etshedzo ya mafhungo a vhuimo ha nha?
_ Vhudavhidzani ha mavunu na vhulanguli ha vhashumisani navho u khwahisedza uri hu vha na etshedzo kana nisedzo ya tshumelo yo?
Zwithu zwa ndeme zwe zwa itea nga waha une wa khou sedzuluswa zwo dodombedzwa nga vhu?
Nga tshumisano na Ofisi ya Muphuresidennde, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo shela mulenzhe kha u dzudzanywa ha Vhuambo ha u lambedza Zwiphuga zwa Dzioda Ntswa dza Lushaka ha u Thoma nga a 10 Nyendavhusiku 2002 ngei Union Buildings. Sa tshipia tsha u ivhadza lwa tshiofisi, Mufumakadzi Vho- B Mabandla vhe vha vha vha Mufarisa Minisa wa Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, vho dalela Vho Noria Mabasa ngei muini wavho ngei Vuwani kha a Limpopo u vha fhululedza kana u vha livhuwa kha mushumo une vha u itela tshitshavha. Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzudzanya u ivhadzwa lwa tshiofisi ha Dzangano a Mvusuludzo ya Vhuilisi nga a 18 Lambamai 2002. Ho rambiwa vhathu vha tshigidi u bva kha mavunu ohe a ahe a Riphabuiki ya Afrika Tshipembe uri vha e vha dzhenele uhu u ivhadzwa he ha itwa Beisini ya Maswole a Muyani ngei Waterkloof kha a Pretoria?
Dzangano a Vhuthihi ha Afrika (OAU) o fheliswa nga a 10 Fulwi 2002, i tshi khou vulela nila Mbumbano ya Afrika (AU). U ivhadzwa lwa tshiofisi kana u thoma he ha itiwa ngei Durban ho vha hu muangano wa u thoma nahone ndi he Muphuresidennde Vho Thabo Mbeki vha rwelwa ari sa mudzulatshidulo wa AU?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo humbelwa nga Muhasho wa zwa Nna wo dzudzanya mbekanyamushumo ya u pembelela u ivhadzwa lwa tshiofisi ha AU ngei Durban nga Fulwi 2002?
_ Khontsati ya Vhathu, vhutambo ha fiimu, vhu?
fhambanaho na mawe ma?
Muangano wa Minisa wa waha nga waha wa Vhudavhidzani ha Dzitshaka nga ha Phoisi ya Mvelele (INCP) wo farelwa ngei Kapa kha hodela ya Radisson u bva nga a 12 u swika nga a 17 Tshimedzi 2002. Muhasho wo dzudzanya uyu mu?
_ Vhuambo ha u vula ngei Spier Wine Estate kha a Stellenbosch?
_ U tambiwa ha Beautiful Things (Zwithu zwa u naka) ngei Thietha ya Baxter?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo fara mu?
Applications (TAMA) u bva nga a 19 u swika nga a 20 Luhuhi 2003 ngei Hodelani ya Indaba ngei Johannesburg. Muangano kana khuvhangano yo vha i nga ha theminolodzhi, ndangulo ya mafhungo na nivho nga tshifhinga tshine ha shumiseswa thekhinolodzhi na nga nila ine thekhinolodzhi ya nga shumiswa ngayo kha muvhuso na kha sekithara ya phuraivete kha u bveledza, u langa na u linganyisa theminolodzhi. Vhathu vho no bva mashangoni a nna na vha fhano hayani na zwiambi vho dzhenela iyi khuvhangano, ye ya vulwa nga Mufumakadzi Vho - B Mabandla. Nga murahu ha therisano ndapfu, Phalamennde ya Fura yo phasisa mulayo nga Luhuhi 2002 une wa tendela u vhuiswa ha masalela a Vho Sarah Baartmann Afrika Tshipembe. Vhuambo ha u etshedzwa masalela ho itwa ngei Embasini ya Afrika Tshipembe kha a Paris nga a 29 Lambamai 2002. Masalela a Vho Sarah Baartmann o swika Afrika Tshipembe nga a 3 Shundunthule 2002. Vhafumakadzi vha madzangano o fhambanaho vho fara vhuambo ha u ambadza nga a 4 hangule 2002 ngei Kapa. Mbulungo ya Vho Sarah Baartman yo fariwa nga uvha a Vhafumakadzi a Lushaka ngei Hankey kha a Kapa Vhubvauvha. Vhuambo ha u pembelela uvha a Vhufa ho farelwa Mary Fitzgerald Square ngei Newtown Johannesburg nga a 24 Khubvumedzi 2002. Vhuambo he ha vha ho anganya mbekanyamushumo dza lushaka na dza vunu a Gauteng, ho pembelela Zwiga zwa Lushaka zwa Afrika Tshipembe na zwiimiswa?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa Nwaha nga?
Hu na mbekanyamushumo?
_ phuromotha na u tsireledza pfanelo dza luambo dza nyambo dza 11 dza tshiofisi.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka i na vhuifhinduleli kha Phoisi ya Luambo ya Lushaka na u hogomela uri i a tevhedzelwa. U itela u swikelela ndivho dza pholisi, NLS i etshedza tshumelo dza vhufhinduleli na theminolodzhi kha muvhuso na vhawe Vhashumisani navho. Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe (PANSALB) ndi dzangano a mulayo a luambo ine a vhiga thwii kha Minisia?
Ndivho ya mbekanyamushumo?
na tswikelelo kha vhutsila na mvelele zwi a uuwedzwa, na uri mveledziso ya vhutsila i vha hone hot he kha evhee dzohe dza tshitshavha. Pfunzo ya vhutsila na vhugudisi na mveledziso ya zwigwada ho livhiswaho khazwo zwi no nga sa vhafumakadzi, vhana, vhaswa na vhathu vho holefhalaho ndi zwone zwo sedzeswaho. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) ndi dzangano a mulayo?
la vhiga thwii kha Minisa?
Manweledzo a Tshi?
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi vho ivhadza Mutheo wa Pholisi ya Luambo ya Lushaka (NLPF) nga a 3 Nyendavhusiku 2002?
Ndivho khulwane ya NLPF ndi u phuromotha kana u uuwedza tshumiso nga u lingana ya nyambo dza tshiofisi dza 11 hu tshi khou itelwa u uuwedza tswikelelo nga u lingana kha tshumelo dza muvhuso na mafhungo. Izwi zwi amba uri u phuromotha na mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule zwi vhonala zwi zwa ndeme. Mutheo wa pholisi u vhofha muvhuso uri u thome kana u sime Mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo dza vhugudisi na yuniti dza luambo, u langa u thoma u shumiswa ha pholisi, u bveledza vhukoni ha vhathu na tshomedzo kha sia a Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu (HLT), na u shumisana na zwiimiswa zwa pfunzo ya nha kana ya theshiari zwine zwa netshedza pfunzo kana mbekanyamushumo dzine dza tendelwa nga SAQA kha zwa luambo. Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, Zwibveledzwa na Dzitswikelelo?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Vhufhinduleli, Vhukhakhululi na Vhupulani ha Luambo. Pulani ya u thoma u shumisa ya u khwahisedza milayo ya NLPF yo talatadziwa na u rerisana nga hayo kha n?
Tshumelo dza nyambo dza mavunu nga Luhuhi 2003. Nga murahu ha zwenezwo ho mbo i ivhadzwa lwa tshiofisi NLPF nga hafamuhwe 2003. Thandela ya Tshumelo ya vhuologi nga Luingo ya Afrika Tshipembe (TISSA) yo thomiwa nga 2002, ya thusa vhadzulapo kha u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela. Yo vha i tshi wanala kha zwiitshi zwa mapholisa zwi si gathi kha shango ohe na kha dzikiiniki kha orobo khulwane ya Tswane vhukati ha vhege u bva nga 08:00 u swika nga 16:00?
U ivhadzwa ha Thandela ya TISSA?
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kone u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela. Vhaologi kha iyi thandela vho thusa kha uri hu vhe na u pfesesana vhukati ha mushumelwa na munetshedzi wa tshumelo nga luingo. Ndivho khulwane ya iyi mbekanyamushumo ndi u uuwedza na u bveledzisa tshumiso ya nyambo dzapo shangoni. Thandela yo anganelwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe (PanSALB), Muhasho wa zwa Mutakalo na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Muhasho wa Vhutsila ndi wone wo sumbedzaho vhuiimiseli kha Vhuologi ha Luambo lwa Zwana?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa?
U phuromothiwa/uuwedzwa ha Vhutsila na Mvelele. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka, Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, PanSALB. etshedzo ya mugaganyagwama nga mbekanyamushumo nga mbekanyamushumo hukhu yo ivhadzwa lwa tshiofisi kha Senthara ya Bastion ngei Kapa nga hangule 2002. hoisiso ya u thoma i o khunyeledzwa nga Fulwi 2002, nahone mvelelo dzi o ivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho malugana na khonadzeo na tshinyalelo ya vhuologi nga luingo nga vhualo. Minisa wa Phanele ya Vhueletshedzi kha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu (HLT) vho oisisa vha dovha hafhu vha vhiga nga ha tshiirathedzhi tsha maga mararu tsha u bveledzisa HLT Afrika Tshipembe. Mushumo wa Phanele wo fhedzisela nga Muvhigo nga ha u Bveledzwa ha Thekhinoodzhi ya Nyambo dza Vhathu Afrika Tshipembe nga Khubvumedzi 2002. Muvhigo wo dodombedza nga vhualo themendelo dza malugana na u thoma u shumiswa ha tshiirathedzhi tsha HLT tsha Afrika Tshipembe nahone wo dovha wa nweledza mishumo yohe yo itwaho nga Phanele. Sa tshipia tsha fulo a u tsivhudza nga ha luambo a Hoyozela ine a khou bvela phana, ho itwa na khalendara ya nyambo nnzhi ya 2003 ya etshedzwa vhashumi vha muvhuso u itela u tsivhudza vhathu nga ha phoisi ya nyambo nnzhi ya muvhuso. Ho vha na u engedzedzea ha hoea ya tshumelo dza vhufhinduleli na vhukhakhululi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha girafu afho fhasi?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
U vhambedzwa ha mawalo o fhindulelwaho nga 02/03?
nyambo dza 19 u bva kha Tshishona u swika kha Tshiarabu.
hoea ya vhufhinduleli ha Tshifura ndi khulwane (59%), ya tevhelwa nga Tshipenishi (34,06%), Tshiphothogisi (2,83%), na Tshidzheremani (1,02%) hoea ya vhufhinduleli ha Tshipenishi yo engedzedzea nga 52%, hone ya TshiPhothogisi yo engedzedzea nga 140%?
Ho dovha hafhu ha vha na u engedzedzea ha hoea ya vhufhinduleli kha nyambo dza Afrika dza tshiofisi?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa?
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS) i dovha hafhu ya uuwedza, u khwinisa na u alusa tshiimo tsha nyambo dzapo dza Afrika Tshipembe nga u bveledza theminoodzhi yo linganyiswaho, nahone i na vhuifhinduleli ha u tshimbidza thandela dza theminolodzhi dza nna dzo fhambanaho. NLS yo thoma thandela dzi re na tshivhalo yo sedzesa nga maana kha u bveledza halusaipfi dza zwikolo dza thero kana masia o fhambanaho. Thandela ya Saintsi dza Mupo na Thandela ya Thekhinolodzhi dzo no i thomiwa u itela u bveledza mathemo a tshitekeniki kha masia a saintsi ya mupo a no nga sa physical science, biology, chemistry, biochemistry na botany. U bveledzwa ha theminolodzhi ya zwithu zwiswa zwi o thusa malugana na u shumisa nyambo dza Afrika sa dza u funza zwikoloni u bva kha Murole wa 1 u swika kha Murole wa 6. U bveledzwa ha mathemo a saintsi ya zwa vhathu, matshilisano na ikonomi na zwone zwi thusa kha u bveledzisa nyambo dza tshiofisi dza Afrika kha uri dzi shumisiwe nga vhualo sa dza u gudisa. Thandela i katela masia kana thero dzi no nga sa ivhazwakale, ivhashango, pootiki dza ndeme, ndaulo ya muvhuso ya mutheo, saintsi dza ikonomi na saintsi dza vhulanguli. Thandela ya Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo i katela masia kana thero dzo vhalaho na Vhudavhidzani nga luingo, tshumelo dza Poso na khasho, vhubindudzi nga khomphwutha zwi o vha tshipia tsha iga a u thoma ine a o sedzesa nga maana kha u bveledza mathemo nga nyambo dzohe dza tshiofisi dza khethekanyo nna dzo buliwaho. Thandela ndi ndilo muthathe kana yo anganelanwa nga DAC, Khoro ya hoisiso ya zwa Dzilafho (MRC) na Radio ya Lushaka (NCRF). Ndivho ya iyi thandela ndi u phaaladza mafhungo a hoisiso kha vhadzulapo hu u itela u vha ea na u khwinisa nivho yavho ya hoisiso na u bveledza theminolodzhi ya zwa mutakalo kha nyambo dzapo dza Afrika Tshipembe. Kha idzi thandela dzohe, NLS i khou thusana na vhathu vha re na vhukoni na vho gudiswaho na vhane vha vha vhomakone kha thero dzenedzo. Avha vhashumisani vha bva kha Komiti dza Luambo dza Vunu (dziPLC), Zwiimiswa zwa pfunzo ya nha kana zwa theshiari shangoni ohe, Yuniti dza Lekizikhogirafi dza Lushaka, vhagudisi na vhadzulapo?
U phuromothiwa/u u?
Vhutsila na Mvelele ndi sia iswa a Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Ndivho ya phothifolio ndi u shandukisa mushumo wa vhutsila na mvelele kha mvusuludzo ya zwa matshilisano nga u etshedza thikhedzo ya tshi?
zwa vhutsila na madzangano a vhutsila. Tshithu tsha ndeme kha mushumo wayo ndi u katela na u anganyisa zwigwada ho livhiswaho khazwo zwine zwa katela vhathu vho holefhalaho, vhafumakadzi, vhaswa na vhana?
"Thandela ya Senthara ya Vhutsila ya Flemish yo thusa phothifolio zwihulwane. Tsha u thoma ho vha mvelelo dza DAC dza u bveledza tshiirathedzhi tshi pfeseseaho u thusa senthara uri dzi shume nga mafulufulu, nahone Thandela ya Fulemishi yo etshedza tshiirathedzhi tshomedzo dza u adzisa malugana na u etshedza mbekanyamushumo dzapo nga CAC. Thandela yo sedzesa nga maana kha mavunu mararu, ane a khou shumiswa sa a u lingedza kha mavunu ohe a ahe. Yo ri ea vhawe vhashumi na vhukoni nahone yo vha mutheo kha u bvela phana ha madzangano a mavunu kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo. Zwithu zwi khou tshimbila zwavhui kha Khoro dza Vhutsila vhune ha tou tambiwa (Performing Arts Councils) dza kale. State Theatre i vho shuma hafhu, nahone zwiwe zwiimiswa zwo no thoma u shuma u ya nga PFMA, pulani dzavhui dzo humbulwaho dza waha, tsedzuluso dza kotara na maitele avhui a vhuifhinduleli lwa u thoma.?
"Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Vhuilisi ha Lushaka yo ri humbela uri ri dzudzanye Imbizo (Miangano) ya Mvusuludzo ya Vhuilisi ya Lushaka na mirao ya tshitshavha. Zwe zwa itiwa ho vha u bveledza mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo ine ya o shumana na vhuilisi, mikhwa kana milayo na vhuiivhi, nz. Iwe mbekanyamushumo yo bvelelaho yo vha mbekanyamushumo ya waha ine ra khou i tshimbidza na Khoro ya Federala ya Vhaholefhali (Federal Council for the Disabled) ine ya bvisela khagala vhukoni na zwine zwa kwama u kona u swikelela vhutsila nga vhathu vho holefhalaho.?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Tshanduko khulwane yo vha ya u thoma u shumiswa ha Mulayo wa u Khwiniswa ha Milayo ya Mvelele une wa oa uri zwiimiswa zwohe zwa mvelele zwi lambedzwe nga Muhasho uri zwi kone u vha Madzangano a muvhuso. Izwi zwi amba uri Minisa u o tea u thola/u nanga mudzulatshidulo wa khoro iwe na iwe. Zwi dovha hafhu zwa khwahisedza uri zwiimiswa zwi wela nga fhasi ha milayo ya PFMA.?
Nga nna ha u bvela phana na u bveledza vhushaka na zwiimiswa zwa mvelele, u bveledza pfunzo ya vhutsila, vhuhole na dziwe phothifolio, hu na mawe masia mavhili a u shuma. a u thoma ndi mbekanyamushumo yo hudzwaho ya zwa mishumo ya vhathu ye ya ivhadzwa kha Khuvhangano ya zwa Mishumo, i sumbedzaho uri vhutsila na mvelele zwi na thuso kha u fhaa kana u khwinisa tshomedzo kana hoea. Iwe ndi thandela ine ya o thomiwa ya vhadizaini, vhatsila na vhawe vhathu vhane vha shuma nga zwa mvelele kha u vhona uri vhutsila vhu nga thusa hani kha vhutsila ha u fhaa nn?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Thikhedzo ya zwiimiswa na Kuvhusele hu tshi khou khwa?
nga waha wa masheleni wa 2002/2003?
Iwe ya thikhedzo yo vha u shandukiswa ha thietha dza vha madzangano a re mulayoni ane a vha nga fhasi ha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele?
waha wo fhiraho ho thomiwa na u lambedza madzangano a u bveledza maimo kana zwiandadi (dziSGB) zwa rathi?
vha lavhelesa uri ndalukanyo dza pfunzo ya vhutsila kha evhee dzo fhambanaho dzi a linganyiswa na u ta vhukoni kha evhee dzo fhambanaho. Nga waha wonoyo Muhasho wa Pfunzo (DoE) wo thoma thandela dza tshumisano na nila dza kushumele zwa ndeme. Nge ha vha hu na tshumisano vhukati ha mihasho, ho thomiwa mbekanyamushumo dzi no nga sa Baswa le Meetse. Baswa le Meetse ndi thandela ya lushaka yo rangwaho phana nga Muhasho wa zwa Mai na Maaka (DWAF) zwikoloni, hune ha shumiswa vhutsila sa tshithu tshine tsha tsivhudza nga ha ndeme ya mai?
Zwithu zwine zwa kwama u shela mulenzhe ha vhathu vho holefhalaho zwi wela nga fhasi ha Vhugudisi na Pfunzo zwa Vhutsila. wahani wo fhiraho DAC yo fara Khuvhangano ya Vhueletshedzi nga ha Vhuhole ye ya ita uri hu vhe na Phoisi malugana na vhuhole. Tswikelelo ya Minisa kha Tshiphuga tsha Vhutsila tsho etshedzwa Akademi ya Vhutsila ha u tou Vhona na Vhutsila (VACA) malugana na mishumo yavho yavhui kha u angaredza na u anganyisa vhatsila na vhagudi vho holefhalaho?
DAC yo angana na Ofisi ya Muphuresidennde yo dzudzanya uvha a Dzitshaka a Vhaholefhali ngei Kimberley?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo hu na zwigwada zwivhili zwa senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo dza Mveledziso na u Fhaululwa nga Vhuswa dzo thomiwaho nga DAC vhukati ha 1996 na 2000, na Senthara dza Vhutsila dza Kale, dze dza etshedza vhugudisi na pfunzo zwa vhutsila phana ha Khetho dza dimokirasi dza 1994. Ho itwa saveyi ya Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo dza DAC i tshi khou thuswa nga Khoro ya zwa Dzisaintsi dza hoisiso ya zwa Vhathu (HSRC)?
Saveyi yo kona u wana khaedu dze senthara dza vha dzo livhana nadzo ya dovha hafhu ya ivhadza tshi?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha.
Mveledziso ya tshiirathedzhi i katela nowetshumo mbili dza lushaka dze dza farwa nga Lambamai na Tshimedzi 2002, malugana na R960 000 yo etshedzwaho nga DAC ya u thusa mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo nga 2002/2003. Senthara dza tshitshavha dza kale dzo shela mulenzhe kha mveledziso ya tshiirathedzhi tsha senthara dza vhutsila dza vhadzulapo. DAC i khou shumisana na senthara dza kale u itela u khwahisedza uri hu vha na vhukoni na u ea maana kha ntswa. Nga thuso ya DAC, Federesheni ya Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo yo ivhadzwa lwa tshiofisi nga hafamuhwe 2003?
U tikedza hafhu senthara dza vhutsila dza vhadzulapo, DAC yo saina thendelano ya miwaha miraru ya vhukati ha mashango mavhili na Muvhuso wa Flemish malugana na u bveledza kana u fhaa vhukoni na nisedzo kana etshedzo ya mbekanyamushumo Kwazulu-Natala, Limpopo na Fureisiaa. DAC yo fhulufhedzisa masheleni malugana na uri thandela yeneyo i itiwe na kha mawe mavunu a rathi?
Mbekanyamushumo ya Vhatsila vha vhaswa, ine ya sedzesa nga maana kha mveledziso ya vhaimbi vha vhaswa vha opera yo thomiwa nga Fulwi 2002 nga tshumisano vhukati ha DAC na dzikhonani kha vhudavhidzani. Muaisano wa lushaka une wa katela vhaimbi vha 22 vha opera vha vhaswa wo farelwa ngei kha Odithoriamu ya Unisa, he Mufumakadzi Vho- Brigitte Mabandla vhe vha vha vha Mufarisa Minisa vha vha vhe vhone mutshimbidzi kana mudzula tshidulo?
Vhawini vhavhili vhane vha vha Vho - Buyani Mlindi na Vho-Desmond Ntshebe, vho?
Australia. Ho no i itwa nzudzanyo malugana na u bvela phana na iyi mbekanyamushumo nga 2003/2004?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo 5: Thandela dza Vhurangeli dza Dzangano a Mvusuludzo ya Vhu?
Uri hu anganyiswe mihumbulo ine ya bva kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo uuwedza u shela mulenzhe ha masia ohe a kha mavunu o fhambanaho na a kha mivhuso yapo. Muhasho wo etshedza MRF R5 million ya tshomedzo kana hoea na mishumo kana zwine zwa itwa, na thikhedzo ya ndaulo ya mishumo yayo?
Samithi kana Khuvhangano ya Mvusuludzo ya Vhuilisi: Khuvhangano ya Mvusuludzo ya Vhuilisi yo dzudzanywaho nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo fariwa nga a 18 Lambamai 2002. Vhathu vha 1000 vhe vha dzhenela uyu mu?
Mbekanyamushumo ya lushaka ya zwine zwa o tea u itwa?
Tshiirathedzhi tsha u ita uri hu vhe na tshumisano na madzangano a midia e a vhonwa a tshi nga vha vharumiwa kha vhathu nga u angaredza?
Mbekanyamushumo yo livhiswaho kha zwa tshumisano ine ndivho yayo ya vha ya u thoma u shumisa tshitirathedzhi tshi katelaho zwohe. Nga a 31 Phando 2003, ho thoma Tshata (iwalo a Pfanelo dza Vhathu) ya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ha dovha hafhu ha fariwa Ndowetshumo ya u pulana kana u dzudzanya tshiirathedzhi u bva nga a 28 Luhuhi u swika nga a 1 hafamuhwe 2003 u itela u bveledza pulane ya bindu ine ya sumbedza zwithu zwa ndeme zwa MRM, hu tshi katelwa na pulane ya vhudavhidzano na tshitatamennde tsha ndivho na mbonelaphana. Nowetshumo dza Vunu dza nzudzanyo ya zwiimiswa na vhatshimbidzi, dzine dza alutshedza tshiirathedzhi tsha u kunga kana u uuwedza vhathu dzo bveledzwa?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
etshedzo ya Mugaganyagwama nga mbekanyamushumo?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa?
Mveledziso ya Indasri dza Mvelele yo sumbedzwa sa sia a ndeme a nyaluwo ya ikonomi na mveledziso ya mishumo. Nga ngeletshedzo, hu?
u etshedza ndambedzo, Muhasho u khou lingedza u thusa sekithara dza fiimu, muzika, u anadza vhutsila, dizaini na dza vhutsila ha zwa u vhonwa nga mao?
Ndivho khulwane ya Vhulango Vhuhulwane ha Vhushaka ha Dzitshaka ndi u khwahisedza uri vhutsila nahone vhu itwe kana vhu uuwedzwe kha shango ohe. Zwithu zwa ndeme kha iyi photifoio ndi u langa thendelano dza dzitshaka, u vhumba vhushaka ha tshiirathedzhi na mashango a dzitshaka ane a thusa nga zwa masheleni na u tikedza u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe kha vhuambo mashangoavha?
Mutheo wa Fi?
Mutheo wa Fiimu na Vidio zwa Lushaka ndi dzangano i re mulayoni ine a langwa thwii nga Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi. Thandela dza Vhugudisi ha Zwikili/Vhukoni na u Fheliswa ha Vhushai, Mbekanyamushumo ya thandela ya u fhelisa vhushai i lingedza u fhelisa vhushai nga u sedzesa nga maana kha sekithara dza vhutsila, muzika, vhufa na vhuendelamashango ha zwa mvelele. Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha vhutsila ndi ya miwaha miraru nahone i khou lambedzwa nga Muhasho wa zwa Mishumo. I etshedza vhugudisi ha sekithara dza zwa vhutsila, dzizaini, vhutsila ha u vhonwa nga mao, vhufa, muzika na fiimu?
_ u uuwedza kana u phuromotha u fhambana ha mvelele na Indas?
_u uuwedza kana u phuromotha vhushaka ha dzimvelele vhukati ha dzitshaka?
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka yo vhumbiwa nga mbekanyamushumo mbili?
Mveledziso ya Mvelele.
Vhushaka ha dzitshaka.
"Tswikelelo khulwane waha wo fhiraho yo vha National Craft Imbizo ye ya vha hone nga tshifhinga tsha Khuvhangano ya ifhasi ya nga ha Mveledziso ine ya bvela phana na u vha hone (World Summit on Sustainable Development (WSSD)), khathihi na u shela mulenzhe ha mavunu ohe a ahe. Nthihi ya mbuelo khulwane kana dza ndeme ho vha u tikedza kha u dzudzanya tsivhudzo ya vhutsila na vhukoni kha mavunu malugana na u tshimbidza sekithara ya vhutsila. Tshithu tsha vhuvhili tsha ndeme ho vha u takuswa ha CREATE SA, u thoma thandela dza u thoma kana dza u lingedza na u shumisana na Midia, Vha Vhuvhambadzi, vha u gandisa, vha u paka na u anadza (MAPPP) SETA na Muhasho wa zwa Mishumo.?
"Tshiwe tshithu tsha ndeme kana tshe tsha kokodza mao ho vha hoisiso ye ya itiwa kha u fhambana ha mvelele. Afrika Tshipembe yo fara INCD ya dovha hafhu ya vha murangaphana nga u bula vhuimo u ya nga kuvhonele kwa Mashango ane a khou bvela phana malugana na tshishumiswa tsho gaganywaho tsha u tsireledza u fhambana ha mvelele. Tsha vhua ho vha u khwahisedzwa ha mbekanyamushumo ya vhushai ine ha vha waha wa vhuraru i tshi khou lambedzwa. Vhunzhi ha thandela dzi khou thoma u anwa mitshelo ya mushumo wo itwaho kha mavunu ohe a ahe.?
Malugana na indasri ya muzika ro no i vhona themendelo dzi re na tshivhalo dza Tshigwada tsha Mushumo tsha Indas?
kha mihasho ya muvhuso ine ya khou shumana na zwa ndaulo ya indasri ya muzika tsumbo, Muhasho wa zwa Mishumo wo thasulula thaidzo ya vhashumi vha koniraka nga u sedza kha Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi (LRA). Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na yone-vho yo shela mulenzhe nga u thoma mbekayamushumo ya u gudisa maaxenne kana vhoramilayo vho itaho khumbelo ya mushumo kha iyi sekithara. Muhasho wa zwa Makwevho na Indaisri wo etshedza dzitshanduko kana dzikhwiniso kha Mulayo wa Royalithi ya Vhaimbi uri hu ambiwe nga hadzo khathihi na tshanduko dza mikovhe ya vhaimbi u bva kha khasho. Mutheo wa Vidio na Fiimu ya Lushaka zwi khou tshimbila zwavhui nahone zwo khwahiswa nga u thomiwa ha Feature Film Fund. Nga 2002, Makete wa Fiimu wa Sithengi (Sithengi Film Market) wo uuwedza u angana ha indasri ya fiimu yavhui i pfeseseaho nahone i davhidzanaho." "Print Industry Cluster Council (PICC) yo khwahisedza ofisi yayo ya dovha ya bveledza tshiirathedzhi tshavhui na muri wa thaidzo une wa sumbedza zwikhukhulisi zwa nyaluwo. Ho no i thomiwa thandela khulwane kana dza ndeme dza First Words kha Thandela ya u Gan?
Vhudavhidzani ha Vhawali?
Musi hu tshi lavheleswa kha?
vhushai na u humbela ndambedzo ntswa u itela uri hu vhe na mbekanyamushumo ya CREATE SA na u i shumisa na u khwahisedza uri i etshedza nisedzo dzo lavhelelwaho. Ri o thoma maraga wa muzika u no nga sa Sithengi uri ri kone u fara muangano wa vhohe vhane vha shela mulenzhe kha indasri. Ri tea u bveledza nila yavhui ya ndeme kha sekithara ya vhutsila. Ri o oditha ndaka ya sekithara ya vhutsila na u wana uri naa ri nga fhaa hani iyi ndaka uri i vhe dzangano i shumaho zwavhui. Indasri ya fiimu i o saina thendelano dzi si gathi dza vhubveledzi na Ireland na Italy. Kha thandela dzenedzo hu o itwa uri hu vhe na Feature Film Fund hu tshi khou itwa ndugiselo dza 2004 musi Afrika Tshipembe o gaganywa sa one o sedzeswaho kha Vhuambo ha Fiimu ya Cannes ngei kha a Fura?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Fhethu ho Lavhelelwaho Mvelelo ha 1: Bugu na Vhugan?
Mveledziso ya Indasi?
Muhasho wo isa phana na u tikedza Khoro ya Tshigwada ya Indasiiri ya u Ganisa, khathihi na u simiwa ha Vhuumani ha Vhawali ho waliwho kha Senthara u itela Bugu, Cape Town. Muhasho wo dovha wa thusa Senthara ya Bugu kha u lambedza u Gandiswa ha First Word nga masheleni kha thandela ya tsumbanila, ye ya kona u bveledza bugu dzo teaho vhavhali vhaswa nga nyambo dzo vhalaho?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Mveledziso ya Indasi?
Mbekanyamushumo i na vhuifhinduleli ha u thoma zwiirathedzhi zwivhili zwa mveledziso zwine zwa vha Tshiirathedzhi tsha Nyaluwo tsha Indasiiri ya Mvelele (CIGS) nga 1998 na Tshigwada tsha U shuma tsha Indasri ya Muzika (MITT) nga 2000. hoisiso dza CIGS dzo sumbedza nyito dza ndeme dzine dza tea u itwa u itela u vhona u bvela khagala ha vhukoni ha sekhithara ya muzika kha u shela mulenzhe kha u nyaluwo ya ikonomi. MITT yo ita themendelo dza 37 dze dza sa fulufhedzise uri dzi nga fhelisa khakhathi kha indasiiri. Mawalo haya vhuvhili hao a vhona muvhuso u na mushumo muhulwane wa u tshimbidza u swikelelwa ha kha zwa ikonomi kha indasiiri ya mvelele. DAC na miwe mihasho ya muvhuso na mawe madzangano a shumaho na zwa mulayo, zwi khou shumisana kha u thoma thandela dzo fhambanaho dzo isendekaho kha u bveledzisa hei indasiiri. Dzi tevhelaho ndi thandela dza ndeme dze Muhasho wa vha u na vhuifhinduleli khadzo nga waha wa muvhalelano wa 2002/ 2003. Vhulanguli ha Indasiiri ya Muzika ha Afrika Tshipembe ndi vhulanguli ha waha nga waha vhune ha vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mafhungo na ndeme nga ha vhashumi vha mushumo muhulwane kha indasri. i a vhona uri na ngoho nila dza vhudavhidzani dzo vulelwa muwe na muwe a re na dzangalelo kha Indasiiri ya Muzika ya Afrika Tshipembe. Muhasho wo etshedza thikhedzo kha thandela heyi u bva miwahani miraru yo fhiraho. Vhege ya muzika wa Afrika Tshipembe ndi thandela ya waha nga waha ine ya farwa mafheleloni a wedzi wa hangule, ndi thandela ya vhufarakani vhukati ha Muhasho na Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC). Vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe ya 2002 yo farwa u bva nga a 24 hangule u swika 30 hangule. Mutambo uyu u pfananywa na u shumiwa nga Vhathomi vha Mveledziso ya Indasri ya Muzika (MIDI) nahone ndi tshone tshipia tsha mveledziso ya indasiiri ya Afrika Tshipembe ya muzika une wa tambiwa thwii na une wa tou rekhodiwa nga kha khasho, tsivhudzo na u phuromota zwibveledzwa zwa muzika wa hayani. Nga Vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe vhahashi vhanzhi vho engedza mutevhe wa u tambiwa ha muzika wa Afrika Tshipembe, zwa ita uri vhaimbi vhanzhi vha hayani vha kone u wana tshifhinga tsha u rengisa zwibveledzwa zwavho na miholo sa muholo ya vhae vha pfanelo dza u kopa. Mutambo wa 2002 wo vha wo sedza kha vhane vha tamba luvhaneni, u sika mishumo ya vhatambi, vhorathekhinikhi na mawe mabindu ane a yelana na zwenezwo Miangano yo farwa nga DAC, Bodo ya Thuso ya zwa mulayo (LAB) na Dzangano a Muzika a Afrika Tshipembe (MUSA). Nga murahu ha therisano, LAB yo thola muofisiri ane a o shuma tshifhinga tshohe na uri ho tendelaniwa uri axenne a tshiphurofeshinala na maaxenne mavhili ane a kha i guda, vha o shumana na milandu yo salelaho murahu yo iswaho kha Muhasho nga Dzangano a Muzika a Afrika Tshipembe (MUSA). Thandela ya Tsumbo ya miwaha muvhili i o farwa Gauteng ha dovha ha vulwa na ofisi Newtown?
Thandela i o thoma u bvela khagala nga wedzi wa Tshimedzi 2003. DAC i o bvela phana na u kwamana na Muhasho wa zwa Muno (DHA), Muhasho wa Vhashumi (DOL) na Tshumelo Ya Muthelo wa Mbuelo ya Afrika Tshipembe (SARS) u rerisana nga ha uri hu nga bvelwa hani phana malugana na thendelo dza u shuma kha indasiiri ya muzika. Hu o i bvelwa phana na u kwamana na vhashelamulenzhe vhohe kha?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Mveledziso ya Indasiiri ya Fi?
Muhasho wo etshedza vha NFVF tshiko tshiswa tsha ndambedzo ya masheleni a u bveledza Fiimu ya Mbonalo ine ya ura R35 million nga tshifhinga tsha MTEF tsha u bva 2002-2005. Ndambedzo hei i o ita uri NFVF i kone u vhona uri Afrika Tshipembe i na vhubindudzi vhuhulwane kha fiimu dza mbonalo ya dovha ya thusa kha u wana dziwe ndambedzo dza masheleni kha vhabindudzi vha hayani na vha dzitshakatshaka. Vhufarakani vhu re na ndeme ho no i vhumbiwa na mihasho ya muvhuso yo fhambanaho hu tshi katelwa na muhasho wa Mambazo na Makwevho na Vhudavhidzani. Havha vhafarisi vha khou thoma u vhumba phoisi, zwiirakitsha na maitele ane a o shuma sa magavhelo kha mveledziso ya fiimu shangoni. NFVF yo ita pulane ya mashumele ya u phuromota indasiiri ya Fiimu ya Afrika Tshipembe?
Fhethu ho lavhelelwaho mveleloha vhu 4: Mveledziso ya Indasi?
National Craft Imbizo 2002 na ano?
Nga 2002/2003 tshiwe tsha zwithu zwihulwanesa zwe Vhulanguli Vhuhulwane ha swikelela ndi Nationa Craft Imbizo kha Khuvhangano ya ifhasi nga ha Mveledziso yo Vhulungeaho. Musi Beautiful Things Exhibition yo imela tshipia tsha Imbizo, sia ihulwane a u vha hone ha Muhasho henengei o vha Imbizo, ye ya vha i na phera dzi no bva kha mavunu ohe a ahe na lufhera lwa vhufumi lu tshi khou ana mushumo wo itwaho nga thandela dza DAC dza u fhungudza tsiku. Mashumele o vha o dzudzanyiwa nga nila ya u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane ha mavunu, tsumbo yavhui ya tshumisano ya u dzhenelelana ha mivhuso. Mutambo wo bvelela nga nila yavhui u na thandela dzi fhiraho 380 dzo dzhenelelaho na mbuelo dzi fhiraho R2 million dzo vhuiswaho nga hedzi phera dza 10. Zwa zwino ano i bvela phana lwa tshifhinga tshohe kha feme ya dzibasi ngei Newtown, Johannesburg. Fhethu afho hu shuma sa fhethu hu hulwane ha u kunguwedza vhutsila ha Afrika Tshipembe. Fhethu ha ndeme ha u shuma kha DAC kha sekhithara ya vhutsila hu ivhadzwa nga CIGS. Fhethu afho hu katela u anganywa ha sekhithara, u swikelelea ha makete i londoleaho ya hayani na ya dzitshakatshaka, u swikelelea ha zwishumiswa zwa u bveledza vhutsila, vhugudisi na mveledziso ya zwibveledzwa, na tswikelelo ya vhuoli ha vhutsila ha masheleni a SMME. DAC yo fha Khoro ya hoisiso ya Sainthifiki na Indasiiri uri i ite hoisiso ya khonadzeo ya u simiwa ha tshishumiswa tsha vhubveledzi ha malungu a ngilasi Afrika Tshipembe. hoisiso yo pendela nga a uri tshishumiswa tshenetsho tshi a konadzea na uri DAC, CSIR na Koporasi ya Mveledziso ya Indasiiri (IDC) dzo ita vhuambo ha u etshedza he mawanwa aya a mbo i phaaladzwa. Vhathu vhane vha takalela Indasiri hei vho rambiwa uri vha ise pulane dzavho dza mabindu kha IDC. Universal Crystal Glass yo isa ikumedzwa i anganedzeaho. Sa tshipia tsha maitele a u thoma bindu, vhaimeleli vhavhi li vha Universal Crystal Glass vho dzhenela ngudo dza u shumisa mutshini wa u bveledza malungu a ngilasi ngei Riphabuiki ya Czek nga hafamuhwe 2003. Afrika Tshipembe i o thoma u bveledza malungu a ngilasi lwa u tou thoma nga 2003?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Mveledziso ya Sekhithara ya Vhuoli.
DAC yo tikedza International Design Indaba ya waha nga waha miwaha mivhili yo fhiraho. Hovhu vhuambo ndi hone khuvhangano ya vhuoli i yohe Afrika Tshipembe ha dovha ha vha vhuhulwanesa kha Tshipia tsha Tshipembe tsha shango ha dovha ha konanya vhaoli vhohe vha ifhasi ohe uri vha kone u ekana muhumbulo na ndeme ya kuolele kwavhui. Nga thikhedzo ya vha DAC, vhuambo ho dzhenelwa nga vharumiwa vha 850 nga 2002 ine ya vha rekhodo. Thandela ya tshipentshela ya matshudeni vhauku vha vharema vha vhuoli yo itwa uri I vhe hone nga thuso ya vha CREATE SA?
Vhulanguli Vhuhulwane ha Mveledziso ya Mvelele ho vhona u dzhenelela ha Afrika Tshipembe kha mushumo wa INCP wa u bveledzisa tshishumiswa tsha dzitshakatshaka ha u anganelana ha tshaka dzo fhambanaho. Bammbiri nga ha mafhungo ane mashango ane a khou bvelela a angana nao malugana na mukatelo, mvelele na makwevho yo bveledzwa. Bammbiri yeneyo yo fhiriselwa na kha mawe mashango ane a khou bvelela uri a ee mihumbulo ya vhewa afulani kha khuvhangano ya INCP ye ya farelwa Afrika Tshipembe ngei Cape Town?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: U?
Muhasho wo ea HSRC mushumo wa u sedza thaidzo ya u sa fulufhela zwitatisitiki zwa zwisumbedzi na u themendela nila ya u ita uri hu vhe na hoisiso ine ya o bvela phana misi yohe. Mawanwa a u thoma a sumbedza uri zwisumbedzi zwi re hone a zwi tou sumbedza tshiimo tsha Indasiiri dza mvelele dza Afrika Tshipembe. Maitele a u kwamana na vhashelamulenzhe vha kwameaho a o itwa nga waha wa muvhalelano wa 2003/ 2004?
Thandela ya Fhelisa Vhushai ya DAC, ye ya thomiwa nga 1999, yo bveledza mishumo ya vhathu vha swikaho 2 700 ya gudisa vhathu vha 10 000. Vhunzhi ha vhatsila na vhatambi vho wana mbuelo kha vhugudisi ha zwa mabindu. Mveledziso ya zwibveledzwa yo vha yone tshipikwa tshihulwane, nahone zwibveledzwa zwi re na tshivhalo zwo nangiwa uri zwi ye kha Imbizo II kha Khuvhangano ya ifhasi ya mveledziso i londoleaho yo farelwaho Johannesburg nga 2002. Nga nhani ha u bvelela ha dzikhontsati dza mahala dzo farwaho sa tshipia tsha mbekanyamushumo ine ya pfi Music in Public Places, MIDI Trust yo engedza mbekanyamushumo uri i itwe kha mavunu ohe sa tshipia tsha u pembelela vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe nga Khubvumedzi 2003. Ngei Cape Town dzikhontsati dzo takalelwa lwe tshivhalo tsha dzikhontsati tsha vha kavhili, u bva kha na nga 2001 dza vho vha na nga 2002. Thandela ya Boardwalk ya Port Elizabeth yo rengisa zwibveledzwa zwa vhutsila zwi linganaho R176 000 kha miwedzi miraru ya u thoma. Thandela ya Khayalethu ya Alexandra, yo wana koniraka ya u etshedza mavhengele a Pick and Pay dzibege dza u putela. Nga nhani ha vhuumani vhukati ha Khumbula-Zulu na Sothebys, vhavhai vha na mushumo munzhi une vha o u shuma na matshelo. Nahone vhawe vhanzhi vha nga i gudiswa uri vha kone u fusha hoea khulwane I re hone?
Cloth and colour Fureisia?
CSIR Kapa Vhubva?
Khumbula Kapa Vhubva?
KwaBomvane Kapa Vhubva?
PE Technikon Kapa Vhubva?
Dibanisani Kapa Vhubva?
Wild Coast Kapa Vhubva?
Boardwalk Kapa Vhubva?
Thandela ya vhugudisi ha mveledziso ya zwikili ya Indasiiri dza vhukoni yo bveledzwa nga vhufarakani na MAPPP, SETA na Muhasho wa Vhashumi. Tshiirathedzhi hetshi tshi etshedzwa masheleni nga Vhalambedzi vha Zwikili vha Lushaka tsha tshimbidzwa nga vha thandela ya MAPPP SETA s CREATE SA. Mbekanyamushumo dza zwikili zwa zwino dzi khou itwa kha masia o fhambanaho, hu tshi katelwa na u bveledzwa ha vhutsila, bindu a zwa vhutsila, zwibveledzwa zwa thekhiniki u itela mitambo ine ya tamba thwii, mveledziso ya zwibveledzwa, bindu a muzika na thekhinoodzhi ya muzika. Vhurangeli ha dziwe ngudo vhu khou i bvela phana dzo angana na madzangano are kha indasiri. Thandela ya tshifhinganyana ya vhulanguli ha muzika na ndango yo itiwa ngei Kapa Vhukovhela, Limpopo, Kapa Devhula na Kapa Vhukovhela. Kha Vunu iwe na iwe vhaimbi vho dzhenela khoso ya ngudo ya vhege nthihi ya vhulanguli ha bindu a muzika na vhugudisi. Thandela heyi yo itiwa nga vha Showbusiness Foundation (2001) na Zakheni Music Trust nga (2001/2002), Vhaimbi vha linganaho 500 vho shela mulenzhe kha hei mbekanyamushumo. Zakheni Music Trust I khou bvela phana na mbekanyamushumo nga waha wa muvhalelano wa 2003/2004?
DAC i khou tikedza South African Roadies Association (SARA) sa iwe ya thandela dza u uuwedza mveledziso ya zwikili. U bva tshe ya thoma nga 1992, dzangano o vha o i dzhenisa kha u bveledza vhoratekhinikhi vhauku vha muungo, u vhonetshela na u ita luvhane. Dzangano i na mirao ya 350 ine ya vha vhagudiswa na vhorathekhiniki nahone i?
Vhushaka ha Dzitshakatshaka.
Nga maipfi a vhone vha?
INCP a si khuvhangano ya Cape Town fhedzi, hone ha mushumo wohe une wa katela u rangwa phana ha vhurumiwa ha INCP nga vho-Minisa u ya u angana na Mulangi Muhulwane wa UNESCO. Mafhungo a u bveledza dzitshaka dzine dza isa therisano nga ha phoisi ya mvelele ya ifhasi a isa mulaedza muhulwane kha ifhasi. Mushumo une DAC ya khou thoma u shuma kha arena ya dzitshakatshaka ya mvelele ndi wa ndeme. Afrika Tshipembe o no thoma u vha iwe a maipfi a ifhasi i no khou bvelela nahone ri khou lingedza u kunga mawe mashango uri a dzhenelele kha mishumo ya INCP. Sa tsumbo, kha Africa Caribbean Pacific Forum, Afrika Tshipembe o wana tshidulo kha khethekanyo ya Sub-Saharan Afrika lwa waha. Nga mulandu wa tshanduko kha vhulanguli ha SADC, potifolio ya mvelele yo mbo i milwa nga sekhithara ya matshilisano sa zwenezwo Afrika Tshipembe na mawe mashango a SADC o mbo i humbula u dzhia maana nga tshifhinga tsha muangano wa minisa Afrika Tshipembe, nga u shumisa miangano sa foramu khulwane u rerisana nga ha mvelaphana ya mvelele kha dzingu malugana na phoisi khulwane na tshanduko dza vhupo: ro dzudzanyulula zwine ra vhona zwi ndeme u itela u ri kone u vhona ndeme ya zwine zwa nga wanala kha vhushaka ha dzitshakatshaka. Ro bva kha hezwia zwa mulambedzi muanganedzi kha vhushaka ho itikaho nga vhufarakani, ine ya vha vhufarakani ha modele u londoleaho wa thuso ya mveledziso. Vhafarakani vhashu Swedish Institutional Fund yo vha u bvelela ngauri yo isa masheleni miwaha mianu u ya kha ya fumi ya ita modele wavhui wa mushumo. Modele hoyu u ita uri masia ohe a ise masheleni a dovha a bveledza thandela dzohe. Haya maele a o isa ndondolo. Ro shumisa haya maele ra wana mvelelo dzavhui na vha Flemish, hune vhufarakani ha vha ho isendeka nga thandela, hune ra khou ranga phana lwa u tou thoma kha u sika mishumo ya tshifhinga tshilapfu?
Ri na mushumo muhulwane une ra tea u ita kha NEPAD, uri ri kone u ita nga u ralo ri tea u vhea mvelele sa yone ndeme ya uri ri sumbedze ndeme ya indasiiri ya mvelele kha u londola na u phuromota u anganelana ha tshaka dzo fhambanaho?
U shumisana ha u dzhenelelana ha mihasho hu mbo i vha na ndeme. Ri o dzhiela nzhele mushumo wa Afrika Tshipembe kha madzangano a vhukoni vhunzhi ngauri a ri athu u thoma na luthihi kha vhurao ha heyi mishumo ya vhukoni vhunzhi ya shango nahone ri tea u kokota tsinde a zwikili kha zwiimiswa zwine ra shumisana nazwo. Tshumisano ya sekhithara dzo anganelanaho ndi huwe ha fhethu he ra hu lavhelesa uri ri kone u vha na vhupfiwa kha u dzhiwa ha tsheo dzine dza kwama mvelele.?
Thandela khulwane i o vha ya u pembelela miwaha ya Fumi ya Dimokirasi Afrika Tshipembe nga vhuphara nahone zwi o vha khaedu kha zwiko zwi re hone. Ri o vha ri tshi khou sedza ndivhotiwa dza vhuambo na u shuma na komiti ya minisa dzo anganelanaho u shumisa tshifhinga kha u phuromota shango na u vhumba zwavhui mvelele dzashu dzo anganelanaho dzi re na ndeme. Zwiwe zwishumiswa zwine ra o zwi shumisa ndi u pembelela mauvha a lushaka?
Fhethu ho lavhelelwaho Mvelelo ha 1: Thendelano dzo vhewaho io na mawe maitele na vhashumisani vha zwiirathedzhi vha dzitshakatshaka. Muhasho zwa zwino u na thendelano dza 32 dza dzitshakatshaka, hu tshi katelwa na thendelano dza tshaka mbili, thendelano dza vhanzhi na komiti dzo anganaho na mbekanyamushumo dza tshumisano (POC). Thendelano iwe na iwe ndi tshibveledzwa tsha hoisiso na therisano dza tshifhinga tshilapfu u itela u vhona uri koniraka i a swikelela hoea dza mveledziso dza masia ohe?
Zwi tevhelaho ndi zwine zwa nga lavhelelwa nga waha wa muvhalelano wa 2003/2004 malugana na dzithendelano?
_Khabinethe yo tendela na Tshikwama tsha mvelele tsha vha SA na vha Sweden tshine tsha o ita vhufarakani ha Afrika Tshipembe na Sweden lwa tshifhinga tsha miwaha mianu u ya kha ya fumi. hanganyelo yo gaganywaho ndi R30 miioni nga waha?
_Vhurumiwa ha DAC ho imelela Afrika Tshipembe kha Joint Binational Commission ya waha nga?
_Mbekanyamushumo ya tshumisano ya miwaha ya 2003-2004 yo tendelanwa na u sainiwa ngei Brussels?
_Muangano wa vhuthihi wo farelwaho Paris nga Luhuhi 2003 vhukati ha vho-Minisa Ngubane na wa France vho-Minisa Aillagon, u amba nga ha u khwahisa u angana ha mvelele ya France na ya Afrika Tshipembe. France o iekedzela u alusa tshumisano lune ya o katela vhurangeli u bva kha muvhuso u ya kha muvhuso. Masia o humbulwaho kha vhuama ndi mveledziso ya makete wa muzika, vhuoli, vhugudisi ha zwa vhufa, vhutsila ha matombo, thekhinoodzhi ya luambo lwa vhathu, muzika na mafhungo a khophiraithi?
_Vho Colin Ball, Mulangi wa Commonwealth Foundation, vho dalela Afrika Tshipembe vho rambiwa nga DAC u a u ita tshipitshi kha Komiti ya Potifolio ya Vhutsila na Mvelele. Vhurao ha Afrika Tshipembe kha Comonwealth Foundation vhu o khwahisedzwa nga 2003/2004?
_ Vhurumiwa ha DAC ho dzhenela Vhuvhudzisi ha Sweden ha waha nga?
_ Thendelano ntswa dzo sainiwa na Iran, Benin na Italy.
_ Ho sainiwa POC na Riphabuiki ya Vhathu ya China nga hafamuhwe 2002. Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe ho dalela eneo shango u ya u saina thendelano?
_ Muhasho wo anganedza vhurumiwa ha muvhuso ha Flander sa tshipia tsha lua lwa vhuvhili lwa dzitherisano u itela u wana thikhedzo kha muvhuso wa Flander kha tshifhinga tsha miwaha miraru ya mveledziso ya pfunzo na vhugudisi ha vhutsila, vhutsila ha vhadzulapo, sekhithara ya vhutsila ya Kwazulu-Natala, Limpopo na Fureisiaa?
_ Afrika Tshipembe yo dzhenela muangano wa U thoma wa African, Carribean Pacific (ACP) wa tshigwada wa Dziminisa dza Mvelele ngei Dakar, kha a Senegal?
Ndivhotiwa ya muangano yo vha i ya u sika na u dzhia Tshiirathedzhi tsha Indasiiri tsha Mvelele tsha ACP na Phoisi dza Mvelele?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: U phuromotha, u shumisa na u ita pfananyo ya dzitshakatshaka vhukati ha vhashelamulenzhe vha vhutsila na mvelele vha Afrika Tshipembe na vha ifhasi?
France Vhatshini vha Via Katlehong Pantsula vho dzhenelela kha vhu?
Sizwe Art na yone yo tamba musi hu tshi khou Pembelelwa uvha?
Heavy Spirits Jazz Ensemble ya Atteridgeville, Pretoria yo dzhenelela kha vhu?
Belgium: Galada na Bennde khathihi na muoli, Sister Bucks, na vhaani vha zwiambaro vho dzhenelela kha u Pembelela uvha a Mbofholowo. Thuso yo etshedzwa ya Oppikoppi u rumela bennde mbili dza Afrika Tshipembe u ya u dzhenela vhuambo ha Pukkelpop?
Netherlands: vhubveledzi ha muanganelano vhukati ha Thandela ya Sibikwa Community na Thandela ya De Niew Amsterdam Theatre ya Amsterdam ho tikedzwa. Nga u shumisana na Embasi ya Vhukololo ya Netherlands, thuso yo etshedzwa vha Oppikoppi uri vha kone u rumela bennde mbili dza Afrika Tshipembe u dzhenela vhuambo ha Lowlands. Fra Fra Sound/SA exchange jazz essembe yo wana thikhedzo?
United Kingdom: Yvonne Chaka Chaka na bennde yawe vho tamba kha Vhuambo ha u Pembelela uvha a Mbofholowo hangei London. Vhaiti vha dzifiimu vhauku vho dzhenelela kha Vhuambo ha Fiimu ha Commonwealth, Vicky Doesebs wa KwaZulu-Natala o lambedzwa uri a ambe nga ha mushumo wa Vhutsila kha u tsivhudza na u thivhela AIDS kha seminara?
Switzerland: ano a Break the Silence a vhatsila vha Pfanelo dza Vhuthu o tikedzwa?
Carribean: Amabhunu vho dalela Carribean vha imisa vhege dza Afrika Tshipembe ngei Jamaica, St Kitts na Nevis, Trinidad na Tobago na Guyana. Tshigwada tsha muzika tsha Siyakhula tshi bvaho KwaZulu-Natala tsho dzhenela Vhuambo ha u Pembelela uvha a Afrika ngei Jamaica na Bahamas, muanetsheli o rumelwa Jamaica nga Lambamai kha vhuambo vhuuku ha vhaanetsheli?
Cuba: Thuba Thulisa Brothers vho dzhenela kha vhuambo ha Wemlere ha Midzi ya Afrika ngei Havan?
Columbia: Sandile Dikeni, wa murendi, o rumelwa u dzhenelela kha Vhuambo ha Vhurendi ha Dzitshakatshaka ngei Medellin?
Libya: Tshigwada tsha vhatshini tsha Afrika Tshipembe tsho rumelwa Indonesia u ya u dzhenela vhuambo ha u Pembelela uvha a Afrika Tshipembe o dzudzanywaho nga vha Embasi ya Afrika Tshipembe I re Libya?
Egipita na Jordan: Vhatshini vha Sialala vha J M Ntsime vho dzhenela kha vhuambo ha u Pembelela uvha a Mbofholowo?
Morocco: Lwa u tou thoma tshigwada tsha u imba na u tshina tsha Afrika Tshipembe tshi dzhenela kha Vhuambo ha Dzitshakatshaka ha Rabat. Tshigwada tsho imba kha mavunu maanu Morocco?
Senegal: Vhagandisi vha Tafelberg na Media wa Skotaville vho dzhenela Internationa Book Fare. Judith Sephuma na Sipho Gumede na bennde yawe vho dzhenelela kha Saint Louis Jazz Festival ya Senegal, kha vhuambo ha u pembelela vhuambo ha jazz ho fhedza miwaha ya 10?
South Korea: Khorale ya Yunivesithi ya Pretoria yo dzhenela kha Khorale dza Oimpiki?
Australia: Bongos, vhatshini vha sialala vha bvaho Limpopo, vho imelela Afrika Tshipembe kha vhuambo ha Mvelele nnzhi ngei Canberra?
Hungary: Croatia na Water Colours, tshigwada tsha Jazz ya Afrika tshi bvaho Soweto, tsho dzhenela kha Vhuambo ha u pembelela uvha a Mbofholowo?
United States: Black Mambazo hukhu yo dzhenelela kha vhuambo ho fhambanaho ha muzika?
Vhatshini vha ballroom vhavhili vha bvaho Cape Town vho ewa thuso ya masheleni uri vha ye u dzhenela kha Vhugwea ha Mutshino wa Ballroom ha ifhasi ngei Miami?
Canada: Tshigwada tsha Khoraa tsha Bonisudumo tshi bvaho Springs tsho dzhenela Newfoundland Choral Olympics?
DAC yo thusa kha u lambedza tshibveledzwa tsha tsivhudzo ya Aids tsha Dzitshakatshaka tshine tsha vhidzwa u pfi FreeBirds, tshe tsha dalela vhupo ha mahayani ha Afrika Tshipembe.
Riphabuiki ya Czech 32: Afrika Tshipembe yo anganedza mashango a tevhelaho na vhomakone nga tshifhinga tshine tsha kha?
Riphabuiki ya Vhathu ya China People?
Tshigwada tsha vhatshini vha Fumbili, mulidzi wa tshiiringo na muimbi vha bvaho kha Riphabuiki ya vhathu ya China tsho dzhenelela kha Vhu?
Vhuambo ha Tshitshaina ha Fi?
Muhasho wa Vhitsila na Mvelele wo vha na vhurumiwa ha vhathu vha sumbe vhu bvaho kha Riphabuiki ya Vhathu ya China (Peoples Republic of China) lwa mauvha a 10. Ho farwa miangano Pretoria na Cape Town. Vhurumiwa ha Fiimu ha Afrika Tshipembe vhu o dalela (Peoples Republic of China) Riphabuiki ya Vhathu ya China nga 2003?
Muhasho wo dalelwa nga vhawali vha sumbe vha bvaho kha Riphabuiki ya Vhathu ya China nga 2003 fhasi ha Mbekanyamushumo ya Tshumisano. Vhurumiwa ha vhawali vha Afrika Tshipembe vhu o dalela Riphabu?
Japan yo etshedza giranti ya u thusa ya R4 miioni ya u renga zwishumiswa zwa Mutheo wa Fiimu na Vidio nga 2002. Zwishumiswa zwo swika Afrika Tshipembe nga 2003?
U sikiwa ha u anganelana vhukati ha Afrika Tshipembe na New Zealand kha thandela ya Vhutsila vhu lwisaho Vhugevhenga?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe kha foramu dza tshiirathedzhi ya dzitshakatshaka?
Vhuumani ha Dzitshakatshaka kha Pho?
Afrika Tshipembe o fara Muangano wa dziminisa wa Phoisi ya Mvelele wa vhuumani ha dzitshakatshaka ha vhuanu u bva nga dzi 14 16 Tshimedzi 2002 Cape Town. Muangano wo fariwa nga mashango a fumbili-nthihi, UNESCO i mulavhelesi?
Nga Luhuhi 2003 Minisa vho-Ngubane na tshigwada tsha vhuminisa tsha ICNCP vho angana Paris na Mulanguli Muhulwane wa UNESCO, Vho- Matsuura, u rera nga ha u swikelela ha buthano a dzitshakatshaka kha u anganelana ha mvelele dzo fhambanaho kha UNESCO. Mirao yo rumiwaho yo isa phana na u ita mvetomveto miwahani mivhili yo fhiraho?
Therisano dza buthano nga ha u anganelana ha mvelele dzo fhambanaho dzo mbo i tendelwa uri dzi dzhene kha adzhenda ya khuvhangano-gue ya UNESCO nga Khubvumedzi 2003. Vhaofisiri vha DAC vho dzhenelela kha miangano ya zwigwada ya u shuma ya INCP ya Norway na UK kha u lugisela miangano ya dziminisa, vha fara muangano wa tshigwada tsha u shuma nga Shundunthule 2002. SA na Senegal dzi khou ranga phana hoisiso ya INCP nga ha u bveledziswa ha vhutumbukisi ha zwishumiswa zwa mulayo na masheleni zwa u thusa vhufa vhu songo khwahaho kha lushaka na kha dzitshakatshaka, maana e a wanala kha muangano wa dziminisa wa Cape Town nga 2002?
Muhasho wo dzhenelela kha Guvhangano-Gue a 2002 na kha zwigwada zwa u shuma zwa Vhufa zwine zwa khou bveledzisa buthano u itela u tsireledza vhufa vhu songo khwahaho. DAC na yone yo vha yo imelelwa kha muangano wa vhuanu wa vhufarakani vhukati ha Japan na Afrika Tshipembe na kha muangano wa u thoma wa ACP wa Dziminisa dza Mvelele ngei Dakar, Senegal?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Zwifhinga zwavhui zwa u ita hoisiso na u thoma fhethu hu funwaho nga masia ohe u itela u angana hune hu nga vha hone?
U itela u vhona uri hu vha na thendelano dza pfano na vhufarakani kha mafhungo o khwahaho, Muhasho wo fara na u dzhenelela kha ho?
Vhurumiwa ha maimo a nha vhu bvaho Sweden ho imelela Khabinethe ya Sweden ho dalela Afrika Tshipembe u bva nga a 24 u swika 27 hafamuhwe 2003, u ita tsedzuluso ya Koporasi ya Mveledziso ya Dzitshakatshaka ya Sweden. Afrika Tshipembe o nangiwa sa shango ine tsedzuluso dza tea u itwa khao, nga mulandu wa u thomiwa ha vhushaka vhuswa ha u anganyisa tshikwama tsha Mvelele tsha Swedish/SA.
Vhurumiwa vhu bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Sweden ya Mafhungo a mvelele (NCCA) ho dalela SA u bva nga a 14 u swika 17 Lambamai 2003. Ndivho ya madalo yo vha i ya u rera nga ha zwidodombedzwa zwi elanaho na muhumbulo wa u vhumba Tshikwama tsho anganaho tsha Swedish-Afrika Tshipembe. NCCA yo vha yo farelwa Afrika Tshipembe nga NAC, ine ya vha tshiimiswa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe?
Vhurumiwa ha DAC, hu tshi katelwa na CEO wa NAC ho dalela Sweden nga Tshimedzi 2002 u rera na u shuma kha u ita tshikwama tsha mvelele tsho anganaho tsha SA/Swedish.
Vhurumiwa ho ya Norway nga Lara 2002 u sika khonadzeo dza u?
Vhurumiwa ha DAC ho dalela Italy nga Lara 2002 vhea mitheo ya mbekanyamushumo ya tshumisano vhukati ha SA na Italy.
Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe ho dalela Belgium nga Phando 2003 u oisisa mveledziso ya thandela ntswa ya mveledziso ya phoisi ya Vhutsila na Mvelele kha tshipia tsha muvhuso-wapo?
Vhurumiwa ha Flemish ho dalela Afrika Tshipembe nga hafamuhwe/Lambamai 2003 u phetha thandela ya muanganelano ya mveledziso ya phoisi ine ya vhidzwa u pfi Local Network Cultural Policy Project. Thandela heyi i o shuma fhethu hapo kha mavunu mararu, Fureisiaa, Limpopo na KwaZulu-Natala. Thandela heyi yo iimisela u bveledza tshishumiswa tsha u vhumba phoisi yapo ya vhutsila na mvelele?
Madalo a hoisiso a u ya Hungary o thomiwa hu u itela u tandula masia maswa a thengiselano. Naho hu uri ho vha hu tshi i vha na mbekanyamushumo ya tshumisano I re hone, ho tandulwa masia a tshumisano a si gathi. Vhurumiwa ho vha hu vhaofisiri vha bvaho kha DAC, Technikon ya Pretoria na Muhasho wa Vunu wa Vhutsila na Mvelele wa Mpumalanga?
Ho farwa lwendo lwa u ya Amerika Tshipembe, ndivho i ya u wana nila dzine dza nga thusa kha u itela Tshumisano ya Mvelele ya Dzitshakatshaka ya matshelo na milanga ya u bveledza vhukati ha Afrika Tshipembe na Mexico, Brazil, Chile na Venezuela?
Madalo a Carribean (Jamaica, Trinidad and Tobago, St Kitts na Nevis, Guyana na Cuba) o thomiwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele sa maitele a u khwahisa vhufarakani vhukati ha vhurangeli ha Nnyi na Nnyi na ho iimisaho nga hohe. Muhumbulo wo vha u wa u tandula khonadzeo dza thengiselano ya mvelele na zwikhala zwa u vhambadza kha indasiiri ya u mvelele na u oisisa khonadzeo dza u vha na mulayo wa thengiselano ya mvelele na milanga ya mveledziso na mashango a Carribean?
Nga tshifhinga tsha Vhuambo ha Mvelele Nnzhi ngei Canberra, Australia, ho farwa miangano na vhaofisiri vha muvhuso u rera nga ha khonadzeo dza u angana na thengiselano ya mvelele?
Vhaofisiri vhavhili vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele vho nangiwa uri vha dzhenelele kha Vhuendelamashango ha hoisiso ha Mvelele ya Vhaswa ho tshimbidzwaho nga muvhuso wa Taiwan. Ndivho ya Vhuendelamashango ha hoisiso (Study Tour) yo vha I ya u wa u bveledza vhushaka vhukati ha vharumiwa vha 80 vha bvaho kha mashango o fhambanaho na u guda nga ha Taiwan?
Hayani, therisano dzo farwa na mulangi wa dzitshakatshaka wa mazhendedzi a mvelele a Fura a re mashangoavha u ita fulo a u ita vhushumisani ha muvhuso. Kha muangano vhukati ha tshiimiswa tsha Goethe, DAC na zwiwe zwiimiswa zwinzhi nyana zwa mvelele, ho tendelaniwa uri tshiimiswa tshi o dzhena kha thendelano ya tshifhinga tshiuku u ya kha ya vhukati na DAC kana NAC u phuromotha zwipia zwa dzangalelo i fanaho. Miangano minzhi nyana yo farwa na ofisi ya Vhuambeleli ya Pro Helvetia ya Afrika Tshipembe u vhea mutheo wa u vhofhekanya mavunu a Afrika Tshipembe na madzingu a Switzerland nga 2003/2004?
Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya?
Mugaganyagwama gue wo kovhelwaho Mbekanyamushumohukhu iwe na i?
Mbekanyamushumo ya 4: Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya?
Khoro ya Madzina a?
U vhona uri vhufa ha Afrika Tshipembe vhu sumbedza u fhambana ho pfumaho ha ivhazwakale ya shango ndi tshiwe tsha zwithu zwihulwane zwine zwa kwama DAC. U londota vhufa vhune ha vha hone zwino na u fhelisa u sa londa he ha vha hu hone ndi one sia ihulwane a hoyu mushumo?
Zhendedzi a Zwishumiswa zwa Vhufa?
Sa dzangano a mulayo Zhendedzi a Zwishumiswa zwa Vhufa a Afrika Tshipembe (SAHRA) i vhiga thwii kha Minisa?
Dziakhaivi dza Lushaka dzi vhona uri vhufa ha shango vhu khou dzudzanyiwa, u bveledziswa na u langulwa zwavhui. Sa izwi zwi tshi shumiswa nga mihasho yohe ya muvhuso, Dziakhaivi dza lushaka ndi dzone zwiko zwihulwane zwa vhaoisisi, vhaiti vha dziphoisi na vhashelamulenzhe na tshiimiswa tsha ndeme kha u tsireledza mihumbulo ya lushaka na pfanelo ya ndayotewa ya vhadzulapo ya u swikelela mafhungo a muvhuso?
Tshumelo ya aiburari ya Lushaka, i re na zwishumiswa zwinzhi zwa aiburari ya lushaka i a vhona uri nangoho vhufa ha shango ha vhuali vhu a kona u swikelelwa nga vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe?
Birou ya Heraldry i na vhuifhinduleli ha u?
Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya?
_ linganyisa madzina a?
_ ivha na u langa rekhodo dza vhathu na dzi si dza vhathu dzi re na ndeme ya tshohe?
_ walisa zwiga zwa zwihumbudzi, madzina, madzina a tshipentshela na dziyunifomo dza madzangano na zwiimiswa?
Mbekanyamushumo yo khethekanywa ya bva mbekanyamushumo?
_ Vhufa na Khoro ya Madzina a?
Nga maipfi a vhone vha?
nga ha zwine zwa?
Kha thandela dza vhuaifa u vhuiswa hayani ha Sarah Bartmann ho vha tshiwo tsha ivhazwakale?
Vhulanguli Vhuhulwane ho vha mutambidendele kha vhuambo ha u vhuiswa hayani na u vhulungiwa hafhu na bvula nguvho ha masalela a mutumbu wa Vho - Sarah Bartmann. U ya nga ha Khoro ya Madzina a ivhazwakale ya Afrika Tshipembe ro kona u wana zwinzhi zwa u dzhenisa kha tshisiku tsha lushaka na u etshedzwa ha tshumelo ya elekihironiki i swikeleleaho ine ya o fhungudza u salela murahu ha madzina a 57 000.?
Kha vhufa vhu songo khwahaho ro thoma pulane dzo sumbedzwaho kha tshiirathedzhi tshashu tsha 2002. Ro angana na zwiirakitsha zwa pfunzo dza nha u tshimbidza dziwe dza pulane.?
Malugana na zwiimiswa zwa vhufa ro vha ri tshi khou i amba nga ha tshanduko. Ro kona u kuvhanganya masheleni a tshanduko a 2002/2003 na u ya phana. Zwisumbi zwa vhukoni ha ndeme (KPI) zwo thomiwa zwe zwa ivhadza makumedzwa a thandela. Hedzi dziKPI dzo vha dzi dza tshanduko u ya nga ha mveledziso ya ndangulo ya zwa vhashumi, maano ane a sumbedza u fhambana hu re Afrika Tshipembe, u shumiswa ha nyambo nnzhi na u shumisa u fhambanya nyambo. Ri khou lingedza u engedza u swikelelea, tshiwe tsha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa zwa u vhona uri hu na u swikelelea ha nivho na mafhungo ndi zwa uri a fanela u wanala na nga luambo lwa vhathu vha vhuponi hune zwiimiswa hone. Zwiimiswa zwo humbeliwa na uri zwi lavhelese na hoho dza nyambedzano nga ha u vusuluswa ha mikhwa ya kutshilele na HIV/Aids, na kha u dzhenelela na u shelamulenzhe ha zwitshavha kha, u vhona uri nangoho vha a shumisa zwishumiswa kha, sa tsumbo, sisieme dza nivho yapo. Ri khou fulufhela uri nga heyi nila vhathu vha o kungea uri vha shumise hezwi zwiimiswa. Ri o vha ri tshi khou lavhelesa mvelaphana ya pulane muhumbulo muhulwane hu u ivhadza ndambedzo dza masheleni dza tshifhinga tshi aho?
Ro no wana zwikhala zwiwe kha White paper kha Vhutsila, Mvelele na Vhufa. Nila ye ra shuma ngayo mugaganyagwama wa tshanduko, sa tsumbo, zwi sumbedza uri phoisi i nga aluswa hani. PFMA yo isa tshanduko kha vhupo u itela zwiimiswa. I humbela uri zwiimiswa zwohe zwi vhige na u vha na vhuifhinduleli ha migaganyagwama yazwo. Hezwi zwi engedza vhuvhusi, hone a zwi iledzi vhusiki havho, zwenezwo vhuilangi havho a vhu khakhisei fhedzi vha na vhuifhinduleli. Musi ri tshi sedza kha thandela dza vhuaifa, tshenzhemo i ri funza uri Muhasho u oa madzangano a vhadzulapo a tshi thoma hedzi thandela nga ngomu ha mutheo wa phoisi i re khagala uri ri kone u avhanyisa vhuetshedzi?
Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya?
nga ha zwine zwa?
Tshithu tshithihi tshine ra khou lavhelela u dzhena khatsho ndi u sedza phoisi ya vhubveledzi ya u vhuiswa hayani. Ho vha hu si na nyambedzano dza lushaka kha vhunzhi ha mafhungo, sa tsumbo u vhulungiwa ha zwipondwa zwa dzikhakhathi na uri Afrika Tshipembe i zwi tshimbidza hani. Ri o dovha hafhu ra sedza na u avhanyisa thandela dza vhufa na u dzhenisa vhadzulapo. Ri dovha hafhu ra sedza kha u engedza vhushaka hashu na zwiimiswa zwashu zwa vhufa, sa tsumbo, u fhaa vhushaka, kupulanele kwa thandela na u wala pulane dza thandela kha zwiimiswa zwa vhufa?
Muhasho u o dovha hafhu wa ita thikhedzo kha vhufa vhu songo khwahaho, zwine zwa vha nila nthihi na nowelo ya dzitshakatshaka. Vhufa vhu songo khwahaho ho vha vhu sa londiwi kha ifhasi ohe, Afrika Tshipembe i khou dzhenelela kha u talatadziwa ha mulayo wa u tsireledza vhufa vhu songo khwahaho. Vhufa vhu songa khwaaho vhu o vha tshishumiswa tsha ndeme kha mveledziso, u dzhenisa tshelede, u vusuludzwa ha mikhwa ya kutshilele na vhuendelamashango.?
Nga murahu ha miwaha ya u dzudzanya bammbiri dza u tendela, Afrika Tshipembe i tsini na u vha musaini wa buthano a UNESCO kha u una na u vhambadzaseli ha ndaka ya mvelele hu siho mulayoni, mulayo wa u tsireledzwa ha ndaka ya mvelele u itela arali ha vha na khakhathi dzo iamaho, na mulayo wa vhurao ha Senthara ya dzitshakatshaka ya U londola na u Vusuludza ndaka ya Mvelele (ICCROM). Buthano a Lushaka na National Coming Out Project (NCOP) dzo anganedza dzibammbiri nga Lara 2002. Dzibammbiri dza u anganedza dzo etshedzwa Muhasho wa Mafhungo a Nna (DFA) uri dzi sainiwa dza mbo i siwa na Mulangi-Muhulwane wa UNESCO. U tendelwa ha milayo heyi zwi vhea vhuifhinduleli ha ifhasi kha Afrika Tshipembe nga u angaredza nga maana sekhithara ya vhufa yo vula vhugudisi vhuhulu na zwikhala zwa vhuumani ha dzitshakatshaka?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Mveledziso ya Pho?
Phoisi ya u humiselwa hayani ha masalela a vhathu, ya zwiga ya u khakhululwa ha zwiga na kha u phuraivethaiza muhumbulo wa vhathu zwo talatadziwa nahone zwi o bveledziswa zwi tshi ya phana nga kha u kwama vhathu na vhashelamulenzhe zwine zwa o itwa nga Khoro ya Vhufa ya Lushaka (NHC) yo tholiwaho zwenezwino?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Zwiimiswa zwo?
Mushumo wa khoro dzi no khou vhusa zwiimiswa zwa ahe zwa vhufa ha mvelele zwo anganedzwaho na zwiimiswa zwine zwa shumisana nazwo wo fhela nga a 31 hafamuhwe 2003. Ho itwa khuwelelo ya u ta mirao miswa ya khoro kha media nga nyambo dza rathi dza tshiofisi nahone ho vhewa phanele ya u eletshedza Vhulangi kha uri hu tholiwe hani vhathu vho tiwaho kha khoro ntswa. Mirao ya khoro ya zwiimiswa zwa fumi yo tholiwa. Kudzudzanyele kwa vhashelamulenzhe, zwikili na vhukoni ha khoro ntswa zwi vhea sekhithara ya vhufa kha tshiimo tshine ya kona u langea, u khwahisedza ndeme ya tshanduko kha sekhithara na u tikedza mveledziso ya lushaka ya zwi re zwa ndeme?
Khoro ntswa ya Vhufa ya Lushaka (NHC) yo tholiwa ya rwelwa ari nga hangule 2003. Hei khoro i o thusa Vhulangi kha u dzudzanya u thomiwa na u bveledziswa ha phoisi nga madzangano o fhambanaho a sekhithara ya vhufa. NHC i o fhedzisa mveledziso ya phoisi dzo talatadziwaho dzo bulwaho afho fhasi ya tsivhudza Vhulangi nga ha u thoma u shuma?
Mushumo wa u sika ndango dza zwishumiswa zwa vhufa zwa mavunu (dziPHRA) wo ewa maana nga wekishopo yo farwaho nga muhasho u itela u tikedza Zhendedzi a Zwishumiswa zwa Vhufa a Afrika Tshipembe (SAHRA) na mihasho ya mavunu I re na hoyu mushumo. Nga murahu ha nowetshumo dziPHRA dzo vhumbiwa kha mavunu maa, iwe a mavunu a mbo i humbela uri hu tiwe ngeno mawe mararu a tshi khou fhedzisa mushumo uyo?
Muvhuso wo ekedza tshelede i linganaho R6.5 million ya u shandukisa zwiimiswa zwa vhufa. Tshipikwa tsha hoyu mugaganyagwama tsho vha tshi tsha u thusa zwiimiswa kha u ranga phana tshanduko na u vha tsumbo yavhui kha mafhungo ane a elana na mushumo muhulwane. Phanele yo kuvhanganyiwa nga Minisa uri i eletshedze muhasho u nga shumisa hani tshelede yo kovheliwaho. Kha zwiimiswa zwa vhufa zwa lushaka zwa 15, zwa 9 zwo ita khumbelo ya masheleni, zwia zwo wana tshelede. Hezwi zwiimiswa zwi o thoma thandela dzine dza o shuma na zwa u shumiswa na nyambo nnzhi, tsivhudzo ya Aids, u bveledza maano maswa ane a sumbedza u fhambana ha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe, u vhuiswa hayani ha vhutsila ha Afrika Tshipembe, u vhumba vhushumisani vhukati ha zwiimiswa zwa vhufa, u tikedza mbekanyamushumo dza pfunzo na u bveledza tshisiku tsha mavhia a zwipondwa zwa dzikhakhathi. Nga waha wa muvhalelano wa 2003/2004 hu o vha na R8.3 million ya tshanduko yo livhiswaho nga mafhungo a no nga a mveledziso ya zwishumiswa zwa vhuthu, mveledziso ya vhaaleli na u vusuludzwa ha tshomedzo dza ano?
ano a Freedom to Freedom ndi thandela ya muanganelano ya vhukati ha mivhuso na zwiimiswa zwa Afrika Tshipembe na Canada. ano hei i guda ivhazwakale ndapfu ya matshilisano a vhathu vha mvelele dzo fhambanaho Afrika Tshipembe, u bva kha mafhungo a kale a kutshilele kwa vhathu kha zhango-uku u swika kha Afrika Tshipembe a musi ho no fhela khethano nga lukanda. Muoli u o tou ola vhutsila hawe, zwioliwa, mawalwa na media wa u thetshelesa na u vhona u itela uri vhaeni vha vhone tshenzhemo ya u pembelela muya wa mbofholowo u re hone kha ndayotewa ya Afrika Tshipembe. Muhasho wo vhea masheleni a u ita uri ikumedzwa eneo i bvelele. ano o dzudzanyelwa u vula Cape Town kha khasela nga Luhuhi 2004?
Nga thikhedzo ya thandela dza vhufa, vhunzhi ha thandela ntswa dza miziamu dzo thomiwa, khulwanesa ndi thandela ya Freedom Park. Miziamu dzi o bveledzisa ndivhotiwa dza u alusa u imelelwa ha sekhithara ya vhufa ya shango?
Nga thuso ya mukovhe wo engedzwaho wa METF, ho vha na mvelaphana ya u pulana tshomedzo na ndingo dza mushumo wa vhupo. Ho vuliwa Muaisano wa vhuoli wa dzitshakatshaka, nahone nyolo dzi o nanguludzwa dza haulwa nga Fulwana 2003?
Vhufa, Zwihumbudzo wa Lushaka na Tshumelo ya?
Nga a 16 Fulwi 2002, vhuambo ha u langula ho fariwa nga muphuresidennde Vhuponi ha Vhufa ha Freedom Park, Salvokop, Pretoria?
Mahoa, masalela a mutumbu wa Vho-Sarah Baartmann o vhuiswa u bva France nga murahu ha therisano dzo fhedzaho tshifhinga tshilapfu. Tshigwada tsha u ouluso tsho rumiwa u eletshedza Muhasho kha mushumo wa u vhulunga masalela a mutumbu wavho nga a 4 hangule 2002. Ho tendelanwa uri hu fanela u vha na vhuambo ha u ambadza uri hu vuswe tshirunzi tshawe nga murahu ha musi o aniwa a songo ambara a dovha a shumiswa sa tshiga tsha saintsi. O mbo i vhulungwa kha vhuambo ha nnyi na nnyi nga a 9 hangule 2002 (uvha a Vhafumakadzi) ngei Hankey Kapa Vhubvauvha. Muphuresidennde vho mbo i ivhadza afho he a vhulungwa hone sa vhupo ha vhufa ha lushaka. Muhasho wo vha u tshi khou shumisana na vunu, masipala na SAHRA u bveledza pulane ya vhulanguli kha u londotiwa ha vhia avho e a tshinyadzwa nga mvula khulu ye ya a vhuponi honoho?
Mbekanyamushumo ya Tshihumbudzo ya nndwa hei ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe yo thomiwa nga 1999, yo swika mahakheni musi hu tshi sainiwa Mulanga wa Mulalo wa Vereeniging nga a 1 Fulwi 2002, zwe zwa katela na u dovha u ikumedzela ha tshihumbudzo tsho katelaho tsha nndwa ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe na u tibulwa ha tshiga tsha hone. Nga waha wa 2002 ho dovha ha farwa khuvhangano Kwazulu-Natala ya nga ha u dzhenelela ha vharema kha nndwa yeneyo, u sumbedzwa ha gammba dze vharema vha vha vho vhewa hone, na tshihumbudzo tsha Nndwa ya Holkrans/ Mthasana ngei Vreiheid, Kwazulu-Natala nga a 5 Shundunthule 2002?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: Madzina a?
U vhumbiwa ha khoro ya Madzina a ivhashango ya Afrika Tshipembe nga 1999 ho bveledza u shandukiswa ha madzina a fhethu u itela u sumbedza demokirasi ntswa. Mushumo wa khoro u katela u ola madzina u vhona arali o peleiwa nga nila yone na u ita houluso ya u madzina a fhethu a ivhazwakale. Ro sedza uri khoro yo salela murahu nga madzina ane a swika 57 000, khoro i khou shuma yo sedza uri nga 2005 i vhe yo fhedza. Ho vhumbiwa dathabeisi ya madzina a ivhashango ya u thusedza hoyu mushumo?
U langulwa na u monitha madzina a lushaka.
U dzhenisa madzina maswa a fhethu kha tshisiku tsha lushaka tsha madzina a fhethu.
U monitha na u tshimbidza mvelaphan?
U imelelwa ha tshikhala tsha tshisiku tsha madzina a fhethu a lushaka.
U leludzwa ha mivhigo ya mafhungo a vhulanguli.
U dzudzanyiwa ha tshisiku tsha mafhungo ha tshifhinga tshohe na thendelo i no dzula i hone?
U swikelelea ha gazette dzi re hone.
Ndingo ya tshandukiso ya vhutalabuo/vhutalambavhi.
Phindulo ya vhuiiti na u vhiga kha vhahumbeli?
U adziswa ha vhuiiti ha madzina o tendiwaho kha gazete dza SANGC?
Madzina a tevhelaho o shandukiswa nga waha wo fhelaho wa muvhalelano?
Dzina o tiwaho Dzina a zwino Vun?
GaMmakola Mmakola hu?
Katjibane Katsibane hu?
Marapyane Marapjane hu?
Mhlambanyatsi River Mhlambanyathi hu?
Nokananeng Hu ivheaho nga?
Seabe Hu ivheaho nga?
Muhasho wa vhutsila na mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Vhufa vhu songo khwa?
Nga 2002/2003 muhasho wo bvela phana na u tikedza Zindala Zombili, Mutshino wa Sialala wa Lushaka na Vhuambo ha muzika nga thikhedzo ya tshiimiswa tsha Vhufa ha Mvelele tsha Afrika. Vhuambo hovhu ndi nila ya u ana na phuromotha u mutshino hoyu na Mizika yo fhambanaho ya kale na kale ya Afrika Tshipembe. Vhuambo hovhu vhu na miaisano ya 22 ya madzingu na ya malo ya mavunu ine ya shela mulenzhe kha vhuambo ha lushaka. I na vhatshini na vhoramuzika vha 600 na kha khethekanyo dzo fhelelaho dza 28. Muhasho wo thusedza tshiimiswa tsha Vhufa ha Afrika nga masheleni nga kha tshiimiswa tsha Tshihumbudzo tsha Lushaka uri tshi kone u bveledzisa tshishumiswa tsha vhurangeli ha eekhihironiki tsha rekhodo dza zwihumbudzi (ICA). Ndivho ya thandela ndi u bveledza mazhendedzi ane a o shela mulenzhe kha vusuludzwa ha mvelele na vhufa ho pfumaho ha shango nga u sika vhurangeli ha u kuvhanganya, u paka, u vhulunga lwa eekihironiki na u phaaladza mafhungo u itela nivho, pfunzo, tsireledzo, nyaluso na vhubindudzi?
Nga waha wa muvhalelano wo fhelaho, Vho - Minisa vho tendela etshedzo ya masheleni a hoisiso kha muzika wa sialala na ivhazwakale ya u tou alutshedza ine ya o tshimbidzwa nga Yunivesithi dze dza vha dzo kandeledzwa kale dza Afrika Tshipembe, dzenedzo ndi Fort Hare i re Kapa Vhubvauvha, ya Zululand I re Kwazulu-Natala na ya Vena I re Limpopo. Hedzi Yunivesithi dzi o oulusa masia ohe a muzika wa sialala, hu tshi katelwa u tamba (performances) zwilidzo zwa muzika na u toololwa ha ivhazwakale ya tshipia tsha vhufa tshe tsha vha tsho litshedzelwa, zwine zwinwe zwazwo zwa vha zwo zwa khou lovha?
Nga maipfi a vhone vha?
nga ha zwine zwa?
ivhazwakale akhaivi ine ya tou alutshedzwa yo vha yone ya ndeme kha tshandukiso ya zwi re ngomu zwa dziakhaivi. Nga 2000 ro thoma mbekanyamushumo ya ivhazwakale ya u tou alutshedza ya Lushaka nga thandela ya tsumbanila na u gudisa tshiafu tsha akhaivi nga ha maitele a u kuvhanganya ivhazwakale ya u tou alutshedzwa. Nga tshenetsho tshifhinga ho tholiwa phanele ya vhomakone uri vha eletshedze Vho-Minisa nga ha maitele na u etshedza maga a uri ivhazwakale ya u tou alutshedza i nga langulwa hani kha lushaka. Zwazwino hu na thandela dzine dza swika 20 dzine dza khou etshedzwa masheleni nga Muhasho nahone zwibveledzwa zwadzo zwi ya kha dziakhaivi zwa vhulungwa kha databeisi ya Redzhisiara ya Lushaka ya Zwiko zwa ivhazwakale ya u tou alutshedza (NAROS) u itela uri i kone u swikelelea. Akhaivi ya Lushaka yo thoma webusaithi yayo mahoa nahone ri khou bvela phana na u alusa dzisisieme dza thekhinoodzhi ya mafhungo.?
Ro bveledza potifoio ya vhuswikeleli nahone ho bveledzwa poswo u itela hei ndivho. Zwazwino ri khou bveledza pulane ya u swikelela ine ya tshila ine ya kunga vhana vha tshikolo na vhathu vho litshaho tshikolo uri vha dzhenele phurofesheni ya akhaivi. Akhaivi dza Fiimu, Vidio na Muungo dzi ramba vhathu uri vha wane matheriaa a akhaivi, sa tsumbo, kha misumbedzo ya tshipentshela. Sa tsumbo nga uvha a Pfanelo dza Vhuthu (21 hafamuhwe) vho ita misumbedzo ngei Thembisa ye ya vha yo ala vhukuma. Nga nhani ha hovhu vhurangeli Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou kona u vhona uri vha na nnu ya lupfumo Pretoria.?
u shandukiswa ha pho?
Kha khethekanyo ya vhu 5 ya Ndayotewa ya Riphabuiki ya Afrika Tshipembe zwi a ambiwa u pfi dziakhaivi ndi vhukoni ha vunu. U iswa ha dziakhaivi kha mavunu ndi thandela khulwanesa. Mavunu mararu, a Fureisiaa, Kwazulu-Natala na Kapa Vhubvauvha, o no isa kha mavunu. Hu na mavunu maanu kha muvhuso muswa ane a khou tea u tou thoma fhasi, eneo ndi a Gauteng, a Kapa Devhula, a Limpopo, a Devhula Vhukovhela na a Mpumalanga. Ndi mushumo wa Akhaivi dza Lushaka u vhona uri nangoho hu khou thomiwa Akhaivi dza Mavunu. Ndi zwa ndeme kha rine uri ri bveledze vhukoni ha Akhaivi kha mavunu?
Nga 1999, Afrika Tshipembe yo humbelwa uri i fare therisano dza Round Table dza Khoro ya Dziakhaivi ya Dzitshakatshaka nga Tshimedzi 2003. Muangano u o farwa Cape Town nahone ndi yone thandela ya ndemesa ya 2003/2004. Afrika Tshipembe i khou o u vha one hoho ya ndeme kha nyambedzano, nga maana kha u dzheniswa ha Bammbiri dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani kha dziakhaivi. Thandela dza u isa kha mavunu ndi yone khulwane nahone i re na vhumatshelo, yo uwa kha thandela ya u fhaa vhukoni.?
Mbekanyamushumo dza u swikelela dzi khou ya u engedzwa na thandela ya ivhazwakale ya u tou alutshedza i khou bvela phana ngauri hu kha I vha na mafhungo manzhi ane u swika zwino haathu u dzheniswa. Oda dziwe dza Lushaka dzi o ivhadzwa awaha nahone ri o lingedza u ita uri heraldry isa tou vha ipfi a hunu nahone ri lingedze u i ita a Afrika nga nila ine ra nga kona ngayo.?
Nga tshifhinga tsha u sedzulusa, vhathu vha 212 vho dalela Dziakhaivi dza Lushaka. Kha vhaeni havha, vha 77 vho vha vha matshudeni vha bvaho kha zwiimiswa zwa pfunzo u fana na Tshikolo tsha Sekondari tsha J Kekane, Yunivesithi ya Afrika Tshipembe, Rand Afrikaans University, Yunivesithi ya Witwatersrand, na Yunivesithi ya Pretoria. Vhawe vhaeni ho vha vhashumi vha Muhasho wa Dzinnu wa Vunu, tshaka dzi bvaho Iran, Egipita na Canada, vhaoulusi, vhadededzi na vhoradzipfunzo. Sa tshipia tsha mbekanyamushumo ya u swikelela dziawara dza u vhala lufherani nga Mugivhela wa vhuraru wa vhege iwe na iwe dzo engedzwa?
Mbekanyamushumo dza u swikelela dzo dalela zwikolo zwi re Pretoria u itela u funza vhana na vhadededzi nga ha ndeme ya dziakhaivi kha tshitshavha. Madalo haya yo vha nila ya mbekanyamushumo ya u swikelela ya u phaaladza mishumo ya dziakhaivi kha zwitshavha zwa Afrika Tshipembe. Zwi?
u dalelwa ha zwikolo zwi re Mamelodi, Saulsville, Atteridgeville na Eersterus.
Vhadededzi vha Mamelodi vho rambiwa u dalela dziakhaivi nahone ho a vhadededzi vha 15 vha re kha komiti ya tshigwada tsha ivhazwakale?
Nga murahu ha madalo manzhi kha zwikolo zwa Soshanguve, tshiafu tsha mbekanyamushumo ya u swikelela vho o rambiwa kha gammba ya ivhazwakale yo farelwaho Roodeplaat. Vhagudiswa vha swikaho maana mararu vho dzhenela gammba yeneyo. Tshiafu tsha u swikelela tsho ea tshipitshi nga ha tshumelo na mishumo ya dziakhaivi. Vhana vho dzhenelela nga u vhudzisa mbudziso nnzhi?
Birou ya Heraldry i phuromotha na u themendela u honifhiwa na u pfesesiwa ha Zwiga zwa Lushaka zwa shango. Hei Birou i etshedza tshumelo ya vhuiwalisi kha zwiphugahalu (Coat of arms) zwohe na dzibetsho, na u tshimbidza tsedzuluso dzohe dza waha nga waha dzine dza kwama zwiga zwa lushaka zwa Afrika Tshipembe. Nga waha une wa khou sedzuluswa, hei Birou yo kona u bveledzisa na u thoma Oda tharu ntswa dza lushaka, dze dza lambedzwa nga Muphuresidennde lwa u tou thoma nga Nyendavhusiku 2002?
Oda tharu ntswa dza lushaka dzo lambedzwa vhadzulapo na vhaeni vha bvaho mashangoavha nga Muphuresidennde vho Thabo Mbeki kha vhuambo ho farwaho nga 10 Nyendavhusiku 2002?
Oda ya Mapungubwe i lambedzwa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha vho konesa na u vha na vhukoni ha n?
Oda ya Baobab i lambedzwa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha ita tshumelo ya nhesa ya mushumo wavho na i si ya mushumo wavho. I lambedzwa kha vhe vha shela mulenzhe zwihulwane kha nndwa ya u lwela dimokirasi na pfanelo dza vhuthu, u fhaa lushaka na tshumelo ya vhathu, na mulalo na tsireledzo?
Oda ya Khonani dza OR Tambo i etshedzwa vharangaphana vha shango na vhawe vhathu vhe vha uuwedza mulalo, vhushumisani na vhukonani na Afrika Tshipembe?
Akhaivi ya Lushaka ya Malawi yo ramba Tshumelo ya Akhaivi na Dzirekhodo ya Afrika Tshipembe uri i vha thuse kha u ita mahumbulwa a Thandela ya ivhazwakale ya u alutshedza. U adzisa afho, sa tshipia tsha u fhaa vhukoni kha mavunu, ho dalelwa Akhaivi dza Umtata u ya u ola zwileludzi na u thusa kha nzudzanyo dza u pfulutshela kha tshiwe tshifhao?
Tshumelo ya ndondolo i shuma mishumo i no nga ndondolo, u boma, u ita zwa didzhithala, ita fiimu na u langula khombo. I dovha ya ea ndayo kha thekhiniki kha mushumo i no nga maano, u langa vhupo, u vhulunga dzibammbiri, khadzimiso na mushumo nga u angaredza?
Mushumo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa ndondolo u nga nweledzwa nga hei n?
Fiimu hukhu dzo?
Thandela ya u ita Didzhithala ya Afrika Tshipembe (DISA) i khou shuma zwazwino nahone Akhaivi ya Lushaka ndi murao ya dovha ya vha fhethu hune ha umanya nga rimouthu. Masiaari o oliwaho o mbo i waliwa kha dzidisiki dza u lidza, dzine dza rumelwa kha ofisi khulwane ya DISA. Dzo fhelela dzohe, ho oliwa Guranna dza 80, dzine iwe na iwe yadzo ya vha na masiaari a linganaho 18?
Akhaivi ya Lushaka yo idzhenisa kha Thandela ya Phuresidennde u vusuludza na u londola thangelakhandiso dza Timbuktu. Mbekanyamushumo ya ndondolo ya hedzi thangelakhandiso yo oliwa na pfunzo nga ha hedzi thandela ya alutshedzwa Minisa Vho E Pahad vha ofisi ya muphuresidennde na mufarisa minisa vho Mabandla?
Nga Akhaivi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, shango ashu i o thusa shango a Mali kha u vusuludza zwiko zwa manakanaka zwi sumbedzaho vhuali ha Frika-Thangelakhandiso dza Timbuktu. Haya mawalo a kale ndi tshipia tsha vhufa ha Afrika ya dovha ya vha ea mafhungo nga ha ivhazwakale na vhufa ha mvelele ya shango?
Hedzi thangelakhandiso ndi dza kale henefha kha miwaha ya ana ya vho 13 nahone dzo waliwa nga Tshiarabu. Tshiwe tshavhuisa nga hedzi thangelakhandiso ndi tsha uri dzi a amba nga ha sialala ya u shumisa thangelakhandiso nga u tou wala musi hu tshi rekhodiwa vhufa, nga nha ha sialala ya u tou alutshedza sa zwine zhango a ivhelwa zwone?
Sa izwi zwo waliwa kha bammbiri avhui, mawe mafhungo a khou thoma u fa, vhukoni ha Afrika Tshipembe ha u vusuludza matheriaa a akhaivi vhu khou oea. Tshiafu tsha akhaivi tshi o thusana kha vhukoni na tsha Mali sa thandela ya vhukonani yo thomiwaho nga NEPAD. Bammbiri dza u thoma dzo vusuludzwaho dzo ewa Phuresidennde wa Riphabuiki ya Mali nga Vho - Thabo Mbeki nga 2002?
Akhaivi ya Lushaka i khou dzhenelela kha thandela ya u thivhela tsiku, ine ya o gudisa vhadzulapo nga ha kha ndondolo na thekhiniki ya u ita mabogisi. Hezwi zwo itwa nga u shumisana na vha Pilgrims Rest Museum na Yunivesithi ya Witwatersrand?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Thandela dza ivhazwakale ya u tou?
Nga 2002/2003 Tshumelo ya Rekhodo ya Akhaivi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe yo ea thandela dza ivhazwakale ya u tou alutshedza dza fumbili masheleni. Dzi tevhelaho ndi dzi?
Dziakhaivi dza Muzika wa kale une u kha?
Dokhumenthari ya The?
Senthara ya ma?
dzhele ya tshiara?
Khuvhangano ya ifhasi ya ivhazwakale ya u?
Bugupfarwa ya vhashumi vha ivhazwakale ya u?
Khoudu ya vhuifari ya vhashumi vha ivhazwakale ya u?
Thandela ya ivhazwakale ya u alutshedza ya Fureisia?
U kopiwa ha?
Makumedzwa a ivhazwakale ya u alutshedza e a sa fhiwe masheleni kha waha wa muvhalelano wa 2002/2003 a o fhiwa kha waha wa muvhalelano u aho?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Nzudzanyo, haluso na u Dzheniswa ha Data ya Dziakhaivi?
Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza mishumo ya nzudzanyo na?
K38 Khomishini ya hoisiso ya Makha?
K32 Khomishini ya ho?
Munwaleli wa vhue, Minis?
Mithara ya mitaladzi yo?
Mithara ya Mutaladzi yo?
dzudzanywaho i si na tshileludzi tsha u o?
Mithara ya mutaladzi yo?
Tshivhalo tsha Fomo dzo?
Khethekanyo ya Vun?
Khothe ya Vhukati ya?
Muhasho wa Zwifha?
Fomo dza data dzo?
Mafhungo o shandukaho (Mafhungo nga ha mafhungo) ndi fhethu ho lavheleswaho nga dzinwe tshumelo dza aiburari na mafhungo (LIS). Nga waha une wa khou sedzuluswa vhulangi-vhuuku ha tshumelo mafhungo nga ha Mafhungo a tshanduko ho bva kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoodzhi ha ya kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Sisieme ya mafhungo a tshanduko ya Afrika Tshipembe i na tshaka dzo fhambanaho dza dziaiburari na mawe madzangano a mafhungo nahone i a tendelwa nga mutheo wa vhusimamilayo. Haya madzangano o shelamulenzhe kha u bveledza tshomedzo dza LIS, zwine zwa ita uri dziwe tshaka dza dziaiburari dzi etshedze tshumelo ya mafhungo kha zwitshavha zwadzo?
Tshumelo ya mafhungo a tshanduko i a kwamea nga aiburari ya Afrika Tshipembe (NLSA), aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib), Dzangano a Vhashumi vha Mabofu a Afrika Tshipembe (SABWO), Komiti ya u Vhulunga mathemo a zwa Mulayo, na aiburari na dziakhaivi dzine dza shuma kha u vhulunga mathemo a zwa mulayo. Khethekanyo i na masia a vhulangi ha zwiimiswa zwa NLSA, Blindlib na SABWO, dzine dza wana luafhulelo lwa waha nga waha lu no bva kha Muhasho ya dovha hafhu ya shuma sa vhuwaleli ha Komiti ya muvhuso ya Tshisiku tsha mathemo a zwa Mulayo (LDC) na Tshumelo ya Khoro ya Lushaka ya aiburari na Mafhungo a muvhuso (NCLIS)?
NLSA i shuma sa zhendedzi a lushaka a mutevhe wa mathemo (vhuponi ha Pretoria). Nga waha wonoyu we ra sedza khawo, ho tendelwa tshifhao tshiswa tsha davhi a Pretoria, tshine tsha o ura R119 million ine ya o shuma sa tshiko tsha mafhungo tsha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe. Senthara ya Bugu ndi yone yuniti ya vhukoni kha NLSA tshi re Cape Town. Nga waha une wa khou sedzuluswa, senthara heyi yo vha yo idzhenisa nga maana kha vhurangeli vhunzhi ha u uuwedza u vhala na u wala na mvelele ya u vhala. Vho Minisa vho thendela hafhu uri hu lambedzwe masheleni mawe kha NLSA a u ea vhashumi vha sentharani?
Blindlib i etshedza mawalwa nga Bureili na nga theiphi dza u thetshelesa kha mabofu na vhaholefhali vhane vha shumisa mawalwa o tou gandiswaho u mona na shango ohe. Zwikhala zwiraru zwo bveledzwaho kha Bodo ya Blindlib zwo valiwa nga waha une wa khou sedzuluswa. Mulangi muswa wa Blindlib, mulangi wa u tou thoma wa Blindlib wa bofu, o tholiwa nga Lara 2002?
Khethekanyo ya Tshumelo ya Bureili ya SABWO na yone i etshedza mawalwa a bureili kha lushaka wohe. Nga waha une wa khou sedzuluswa ye ya vha i tshi pfi DACST yo thusa SABWO nga masheleni uri i kone u bveledzela Mihasho ya Muvhuso Bureili?
Ndivho ya NCLIS ndi u eletshedza Minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi na Minisa wa Pfunzo kha mafhungo a elanaho na tshumelo ya aiburari na mafhungo uri i uuwedze mveledziso ya vhadzulapo nga kha nisedzo ya mafhungo o teaho. Mushumo wa u thoma NCLIS wo fhela nga waha une wa khou sedzuluswa nahone mirao ya hone i o tholiwa nga lu?
Ndivho ya LDC ndi u tshimbidza u bveledzwa ha Mulayo wa u Vhulunga Mathemo a mulayo wa 1997. Mulayo hoyu u vhona uri khophi nthihi ya iwalo iwe na iwe ine a gandisiwa Afrika Tshipembe i rumelwa kha NLSA, aiburari ya Phalamennde, Dzangano a aiburari a Natala, Tshumelo ya aiburari ya Mangaung (Bloemfontein) mahala. Khophi dzine dza tou thetsheleswa dzi rumelwa kha Fiimu ya Lushaka, Akhaivi dza Vidio na Muungo i re Pretoria. Hoyu mulayo u vhona uri vhufa vhu re kha mawalo a Afrika Tshipembe ho tsireledzea nahone ha itwa uri vhu swikelelwe nga nnyi na nnyi. Nga waha une wa khou sedzuluswa Komiti yo angana luvhili, ngeno hu uri na komiti hukhu ya thekhiniki yo angana luvhili-vho?
Vhudavhidzani vhu shuma sa mukano vhukati ha vhathu na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. U dzudzanya vhuambo, u ganisa mawalo na u davhidzana na media ndi yone mishumo yayo mihulwane?
Tshumelo dza vhulanguli ha masheleni ndi zwone vhutsireledzi ha Mulayo wa vhulanguli ha masheleni a Nnyi na nnyi kha Muhasho. Tshumelo i a vhona uri a hu na tshidzumbe, hu na vhuifhinduleli, na vhukoni kha vhutshimbidza masheleni kha muhasho?
Tshumelo ya Mulayo na Thekhino?
Khethekanyo ya Tshumelo ya Mulayo i etshedza ngeletshedzo ya zwa mulayo ya ngomu ha muhasho kha Muhasho. Potifolio ya thekhinoodzhi ya mafhungo i vhona uri mveledziso, ndondolo na kushumisele kwa IT ya Muhasho zwi elana na phoisi na ndivho dza muvhuso?
Khethekanyo ya Vhulanguli ha ndangulo ya zwa vhashumi i vhona uri mulayo wa Tshumelo wa Nnyi na nnyi u khou tevhelwa nga nila yo teaho. Sa mutsireledzi wa mveledziso, mvelaphana na u tholiwa ha vhashumi, tshumelo I vhona uri nangoho vhulanguli havhui vhu khou tevhelwa?
Kukovhekanele kwa Mugaganyagwama kha Mbekanyamushumo-?
Nga 2002/2003 maano a u linganyisa vhashumi kha Muhasho, hu tshi tevhelwa Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi, wo thomiwa nahone wa tevhedzwa. Maano eneo a o rumelwa kha Muhasho wa Vhashumi nga hangule 2003. Mvelaphana i kona u vhonala kha data ya muvhalelano ire kha khethekanyo ya 5. Nga nhani ha mushumo wa tshanduko wo thomiwaho nga Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Vhulangi (DPSA), muhasho wo bveledza nila ntswa ya u langula vhukoni ine zwazwino i khou shumiswa. Khethekanyo ya Ndangulo ya zwa vhashumi i bvela phana na lwela u engedza vhulanguli ha vhukoni nga u bveledza Maano a Zwikili zwa Mishumoni uri a etshedzwa Ndangulo ya Sekithara ya Nnyi na nnyi ya Pfunzo na Vhugudisi (PSETA). Maano a Zwikili zwa Mishumoni a o ea mutheo u re na ndunzhendunzhe ya u khwinisa vhukoni ha vhashumi na u tendela u vulea ha mabuo muhumbulo muhulwane hu u engedza mveledziso na muya wa u shuma na u fhungudza mbuelo dza vhashumi?
U itela u khwinisa tsireledzo ya vhashumi na ndaka kha tshifhao tsha Orange Nassau, ho itwa sisieme ntswa ya tsireledzo. Vhashumi vhohe vho fhiwa garaa dza eekihironiki dzine dza ita uri hu kone u dzheniwa na u bviwa afho tshifha?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Thekhino?
U shandukiswa ha phoisi he ha ita uri hi vhumbiwe SITA ho kwama Muhasho zwihulwanesa. Vhulanguli ha khonhiraka vhu o vhumba tshipia tshihulwane tsha potifoio ya thekhinoodzhi ya mafhungo. Zwire ngomu na tshivhumbeo tsha tshumelo dzo wanalaho kha SITA zwi tshimbidzwa nga komiti ya nga ngomu yo sedzaho kha vhulanguli ha tshiirathedzhi ha thekhonoodzhi ya mafhungo na u umanya mafhungo a zwa IT na mbekanyamushumo dzohe. Thandela ine ya khou i bvela phana kha Muhasho i vhona uri mishumo ya thekhinoodzhi ya mafhungo i khou thusa kha u isa mafhungo a vhulanguli a vhukuma nahone nga tshifhinga?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo thoma webusaithi ntswa ya http://www.dac.gov.za nga hangule 2002, u sumbedza tshanduko dzo itwaho nga Muhasho vhukati ha waha na u sika nila ntswa ya vhudavhidzani na mafhungo?
Tshumelo ya zwa Mulayo i etshedza ngeletshedzo ya zwa mulayo kha vhashelamulenzhe na thikhedzo kha milandu yo imela muhasho, khathihi na u thusa vhalanguli kha u sima milayo?
Khethekanyo ya muvhalelano wa nga ngomu yo fhedza u ita nila ntswa ine ya nga thusa Muhasho kha u alusa zwa ndeme zwine zwa zwa tea u vhalelwa nga ngomu. Nila hei i khou shuma nahone i khou nahone yo isendeka kha vhupo ho tiwaho ha maano, u ola hu dzula hu khou bvela phana. U olwa hu sa gumi hu vhumba tshipia tsha u shumiswa lu vhuyedzaho ha Nila ya u Thivhela Vhuvhava ye ya bveledzwa nga Muhasho?
Mishumo ya khethekanyo ya Vhulanguli ha zwa Masheleni i katela u ita mirengelano ya masheleni tshifhinga tshohe, zwavhui nahone nga tshifhinga, u vhiga tshifhinga tshohe na u langa ndaka na tshinyalelo ya muvhuso na u londola redzhisiara ya ndaka yo lulamaho. Nga tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa ho shumiswa sisieme ya nyengedzedzo ya muvhalelano na u vhiga, yo fhambanelaho kule na ye ya vha i tshi khou shumiswa. U shumiswa ha hei mbekanyamushumo ho katela u alula na u thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi u itela uri sisieme i kone u shumiswa nga nila yone?
Zwitatamennde zwa Masheleni zwa waha nga waha zwa miwedzi ya malo zwo fhelaho nga a 31?
Muvhigo wa Vhulanguli na u?
Muvhigo wa Muoditha-Dzhenera?
Tshitatamennde tsha pho?
Notsi dza zwitatamennde zwa masheleni zwa waha nga?
a waha nga?
madzangano a nnyi nnyi?
Tshitatamennde tsha dziwe tsudzuluso?
(hu sa katelwi mutevhe)?
Muvhigo wa miwedzi ya malo yo fhelaho nga dzi 31?
Nga 2002 muphuresidennde vho ivhadza uri Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhiniodzhi u o khethekanywa wa vha mihasho mivhili. Hezwi zwo thoma u itwa nga dzi 1 hangule 2002 ha vhumbiwa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. U vhumbiwa ha muhasho muswa ho engedza vhuifhinduleli, mbekanyamushumo ntswa na thandela ntswa, zwa isa hoea dza tshivhumbeo tshiswa?
Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza aiburari?
u uuwedza u etshedzwa ha maana, u fhelisa vhushai, u thivhela vhugevhenga, u uuwedza u fhaa lushaka, u khwinisa kuvhusele na u lwa na HIV/Aids.
Muhasho u dovha wa bvela phana na vhuifhinduleli ha u vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kona u swikelela vhutsila, mvelele, nyambo, dziakhaivi na dziaiburari?
Magumoni a waha wa muvhalelano wa 2002/2003, Khabinethe yo anganedza mvetamveto ya Mutheo wa Phoisi ya Luambo ya Lushaka, yo itelwaho u uuwedza u shumiswa ha nyambo dzohe dza 11 dza tshiofisi. Nga waha wa muvhalelano wa 2003/2004 muhasho u o swikisa Mulayotibe wa Nyambo wa Afrika Tshipembe u itela uri phoisi i kone u shuma?
Nga 2002 Muhasho wo vha wo dzhenelela kha Khuvhangano ya Dzangano a Mvusuludzo ya Sialala. U thomani Dzangano a Mvusuludzo o vha i tshithu tsho thomiwaho nga sekhithara ya phuraivethe e a thomiwa nga lutamo lwa u wana nila dza u vusa hafhu muya wa vhuifari kha vhathu vhohe vha Afrika?
Muhasho wo bvela phana na u engedza vhushaka na mihasho minzhi ya mashango a nna wa ita vhufarakani vhune ha vhuedza vhohe?
Muhasho wo tikedza mbekanyamushumo nnzhi dza u fhungudza vhushai na uri u o thoma u etshedza Mbekanyamushumo khulwane ya vhugudisi ha zwikili nga?
Muhasho wo bvela phana na u uuwedza u ea maana a ikonomi nga u shumisa indasiiri dza mvelele, tsumbo. fiimu, muzika, vhuoli, dzibugu, u gandisa na vhutsila?
Muhasho wo tshimbidza mushumo wa u anganedza masalela a Vho - Sara Bartmann wa dovha wa shuma kha u ita fhethu ha u vhulunga na u vhona uri zwi vhe tshihumbudzo tsha lushaka. Hedzi thandela dzo vha dzo angana na vhuendelamashango hapo na uri dzi o isa mbuelo kha vhupo honoho?
Muhasho wo thoma vhuambo ha u pembelela uvha a Mbofholowo na uvha a Vhufa hu u uuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u pembelela mbofholowo yavho ye vha i wana zwi tshi kona na u sedza zwiko zwavho zwa lushaka?
Vhuumani ha Dzitshakatshaka kha Phoisi ya Mvelele (INCP), muangano wa dziminisa dza mvelele wo farwa nga waha wa muvhalelano wa 2002/2003. Dziminisa dza mvelele dzi linganaho 35 dzo dalela muhasho. Mawe a mafhungo o ambiwaho o vha mafhungo a mvelele na mukatelo, mvelele, mvelele na mvelaphana ya ikonomi, na mvelaphana ya Ikonomi na u anganyiswa ha phoisi dza mvelele?
Kha National Craft Imbizo na Beautiful Things exhibition ngei kha Khuvhangano ya ifhasi ya Mvelaphana i Londoleaho (WSSD), Muhasho wo nanga na u ana thandela khulwane dza vhutsila dzi bvaho u mona na shango lohe. Zwithu zwo vhaiwaho nga zwana zwa maimo a nha zwo rengiswa nga mauvha a 22?
Oda ntswa dza Lushaka dzo etshedzwa kha vhuambo ho farwaho u honifha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha kona na u swikelela zwihulwane. Oda dza Lushaka ndi dzone pfufho khulwanesa dzine Afrika Tshipembe, nga kha muphuresidennde wao, a nga etshedza vhadzulapo vhao na vhawe vhabvanna?
Tshelede yo salaho hu ambiwa 6,22% ya tshelede ya vhukuma yo shumaho i fhambanaho na tshelede yo vhetshelwaho waha wa muvhalelano wa 2002/2003. Vhunzhi ha zwiitisi zwa u shumiswa zwiuku ha tshelede yo vhewaho ndi zwa uri dziwe thandela dzi shumisaho tshelede dza zwiimiswa zwa mvelele a dzo ngo kona u fhela nga waha wa muvhalelano wa (R2, 474 million), na ngauri u shumiswa ha tshelede ha Freedom Park ho ongolowa nga nila ye ya vha i songo lavhelelwa nga mulandu wa thaidzo dza ogisiiki (R24, 744 million)?
Mbadelo dzo sudzuluswaho dzi si dza tshifhinga tsho?
U shumiswa ha tshelede kha mbadelo dza tsudzuluso (85,63) ndi hone ho shumisesaho tshelede.
Akhaivi ya lushaka i vhona uri vhathu vha khou swikelela matheriaa a dziakhaivi. Naho hu uri mawalo a akhaivi ndi mahala, vhathu vha badeliswa u kopololwa ha mawalo eneo ane vha oa u a shumisa zwiwe-vho hu nga vha fiimu kana bammbiri. Dzikhandiso na dzone dzi a rengiswa nahone vhathu vha a badeliswa u sudzuluswa ha data nga nila ya maginethe?
Radziakhaivi vha lushaka vha ta mbadelo vho sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino.
Akhaivi ya Lushaka ya Fi?
Akhaivi ya Lushaka ya Fiimu, Vidio na Muungo i kuvhanganya, u vhulunga na u ea thendelo ya u swikelela kha rekhodo dza u vhona na u thetshelesa dzine dza sikwa nga madzangano a muvhuso na o iimisaho nga ohe kana muthu zwawe?
U vhulunga rekhodo kana mawalo a Nnyi na nnyi na a si a nnyi na nnyi a re a ndeme uri a kone u shumiswa nga nnyi na nnyi na muvhuso?
U ita uri rekhodo dzenedzo dzi wanale na u uuwedza vhathu uri vha dzi shumise?
U vhona uri hu na vhulanguli na ndondolo yavhui ya rekhodo dzohe dza u thetshelesa na u vhona?
U kuvhanganya rekhodo dzi si dza nnyi na nnyi na dzi fanaho na dzenedzo dzi re na ndeme ya dzwiwe nga ha vhukoni ha lushaka, vhune tshiwe tshiimiswa tsha nga si kone u zwi vhulunga zwavhui?
U londota redzhisiara dza lushaka dza rekhodo dzi si dza lushaka dzine dza vha na ndeme na u uuwedza vhushumisani na u angana ha zwiimiswa zwi faraho rekhodo dzenedzo?
Nga u angaredza, u uuwedza u vhulungiwa na u shumiswa ha vhufa hashu ha akhaivi dza ya lushaka?
Akhaivi ya Lushaka ndi yone i no ta mbadelo, yo sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino.
Biro ya Heraldry i walisa zwiga zwi imelaho zwiwo, madzina, madzina a tshipentshela na yunifomo dza vhathu zwavho na madzangano na zwiimiswa. I ea ngeletshedzo nga ha zwiga na mawe mafhungo a fanaho na eneo ya ea thuso ya masheleni kha zwiimiswa, dzibodo, dzikomiti kana mawe madzangano kana vhathu u itela u phuromotha ndivho dza u shuma dza Biro ya Heraldry?
Herald ya Muvhuso i ta mbadelo, yo kwamana na Muakhaivi wa Lushaka o sedza tshiimo tsha makete tsha zwino.
Vhuleme ha vhurangaphan?
Muhasho u khou konelwa nga mulandu wa u shaya ndangulo ya zwa vhashumi. U thomiwa ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ho ita uri hu vhe na tshivhumbeo tshiswa tsha muhasho. U thusa kha u ahela ha maana, Muhasho wo vhunzhi ha zwikhala zwa mushumo zwe zwa vha zwo vulea. Naho zwo ralo, u adziwa ha zwikhala izwi hu nga si kone u ita uri hu vhe na tshumelo I fushaho, nahone Muhasho u o fanela u kwamana na Vhufaragwama ha Lushaka nga waha wa muvhalelano wa 2003/2004 uri hu engedzwa mukovhe wawo u itela miholo ya vhashumi. Maano a u bveledzisa zwikili zwa vhue o bveledzwa u itela mushumi muwe na muwe wa Muhasho, na uri Ndangulo ya zwa vhashumi i khou tshimbidza maitele eneo?
Muhasho wo kona nga maana u shandukisa zwe wa vha wo zwi vhea sa zwa ndeme kha mukano wa kuavhele kwa tshelede kwa Mutheo wa Kushumisele kwa tshelede ya Vhukati ha kotara (MTEF), fhedzi dziwe hoea dza ndeme dzi ngaho tshelede ya Dzangano a Mvusuludzo ya Vhuifari ha sialala, Indasiiri ya Mvelele na thandela dza mishumo dza tshelede a dzo ngo kona u dzheniswa nga ngomu ha haya maga. U dzhenisa hovhu vhuleme ha maana, Muhasho u o kwama komiti ya Kushumisele kwa Tshelede kwa Vhukati ha Kotara, wa isa khonadzeo dzi ngaho u engedza mukano wa mukovhe wo fhelelaho wa MTEF?
Madzangano a mvelele o?
Zwiimiswa zwa 15 zwo anganedzwa uri zwi vhe zwiimiswa zwa mvelele nga minisa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi hu tshi khou tevhelwa Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele wa 1998. Zwiimiswa zwi fanela u vhumba phoisi ya u anganedza na u londota ndaka yohe, ya lushaka lufhio na lufhio ine vha vha nayo, hu tshi katelwa na zwisumbedzi, khuvhanganyo kana iwe ndaka ine ya tshimbidzea. Zwi fanela u langula ndaka yohe ine ya vha ya muvhuso?
Zhendedzi a Zwiko zwa Vhufa a Afrika Tshipembe?
Zhendedzi a Zwiko zwa Vhufa a Afrika Tshipembe o thomiwa nga u ya nga Mulayo wa Vhufa wa Zwiko zwa Lushaka wa 1999 u itela u?
U ivhadza sisieme yo?
U phuromota muvhuso wavhui kha zwiimo zwohe?
U ea vhadzulapo maana a u vhulunga zwiko zwavho zwa vhufa u itela mirafho i aho?
U vhea milayo gue ya vhulanguli ha zwiko zwa vhufa?
U ivhadza sisieme yo anganelanaho ya u alusa, u linga na u langula zwiko zwa vhufa zwa Afrika Tshipembe?
U thoma Zhendedzi a Zwiko zwa Vhufa a Afrika Tshipembe, khathihi na khoro yayo, u tshimbidza na u phuromotha vhulanguli ha zwiko zwa Vhufa zwa tshiimo tsha lushaka?
U vhea mikhwa na u londota vhuifari kha vhulanguli ha zwiko zwa vhufa Afrika Tshipembe?
U tsireledza zwiko zwa vhufa zwi re na tshihumbudzo tsha lushaka.
U langa u rengiselwa seli ha zwithu zwa vhufa zwi re na ndeme kha lushaka na u una ndaka ya mvelele ye ya a nga vhukwila I tshi bva kha mawe mashango?
U ita uri mavunu a kone u thoma ndangulo dza vhufa dzine dza o dzhia maana a u tsireledza na u langula dziwe dza khethekanyo dza zwiko zwa vhufa?
U etshedza tsireledzo na vhulanguli ha fhethu na vhupo vhune ha fanelwa nga u londotiwa nga ndangulo dzapo?
Zwiimiswa zwa vhutsila zwi thusa kha u bveledza indasiiri ya vhutsila ha u mvumvusa zwo isendeka kha u swikelelea, vhukoni, u fhambana na vusuludza. Zwi uuwedza mveledziso khulwane ya vhutsila ha u mvumvusa?
Khoro ya Vhutsila ha u Mvumvusa ya Fureisia?
Bindu a Vhutsila a Afrika Tshipembe?
Vhutsila ha Bindu ha Afrika Tshipembe ndi khamphani ya khethekanyo ya vhu 21 yo iimiselaho u kunga vhalambedzi vha vhutsila nga sekhithara ya bindu na ya phuraivethe nga u thoma tshikimu tsha gavhelo tsha zwenezwo?
Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Vidio na Fiimu?
U ya nga Mulayo wa Tshiimiswa tsha Fiimu na Vidio tsha Lushaka wa 1997, tshiimiswa hetshi tshi bveledza na u phuromota indasiiri ya fiimu na vidio. I etshedza na u uuwedza nisedzo ya, na khonadzeo kha vhathu vhane vha bva vhupo vhu songo bveledzwaho uri vha dzhenelele kha indasiiri. Tshiimiswa hetshi tshi dovha tsha phuromota zwibveledzwa zwapo zwa fiimu na vidio; tshi tikedza u bveledzwa na u swikelelwa ha indasiiri; u dzudzanya u sa lingana he ha vha hu hone kale ha tshomedzo, zwikili na zwiko zwa aibirari?
U ya nga Mulayo wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka wa 1997, khoro i tshimbidza nila ya vhathu dza ita na u khoa vhutsila. Khoro hei i dovha ya uuwedza u itwa nga u angaredza ha vhutsila kha tshitshavha, u uuwedza u bvisela khagala vhuvha ha lushaka nga kha vhutsila, u uuwedza mbofholowo ya zwa vhutsila na u ea vhathu vhe vha vha vho kandeledzwa kale tswikelelo khulwane ya zwa vhutsila. Miwe mishumo i katela u dzudzanya u sa lingana he ha vha hu hone kha kuetshedzele kwa tshomedzo, na u uuwedza vhuambeleli ha lushaka na ha mashangoavha?
Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe?
Bodo i uuwedza u tsivhudza nga ha u shumisa ha nyambo nnzhi na tshishumiswa tsha lushaka, na u tikedza nyambo dze dza vha dzo tsikeledzwa nga u bveledzisa, u dzi langula na u monitha u swikelelea, mafhungo na mbekanyamushumo dza kushumele. Hei mishumo i vha i tshi khou tevhedza ndaela dza mulayo wa Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe wa 1999?
aiburari dzi vhulunga na u uuwedza u ivhadza u vha hone ha vhufa ha mawalo ha lushaka, na u dzudzanya mawe a mafhungo a elanaho na eneo. Dzi katela na aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, ine ya u etshedza tshumelo ya aiburari na ya mafhungo kha mabofu na vhane vha vhala nga u phuphuledza, na zwiwe zwi elanaho na zwenezwo?
Muhasho u tikedza na u uuwedza thandela dze dza iimisela u alusa vhutsila na mvelele, ndivho dza Akhaivi dza Lushaka na luambo. Kha hoyu mushumo muhasho u khou ita mbadelo dza ndambedzo kha zwiimiswa, dzibodo, dzikomiti, mawe madzangano a nnyi na nnyi na vhathu. Komiti dzo fhambanaho dza masheleni kha Muhasho dzi linga khumbelo dza thandela dzine dza bva kha vhashelamulenzhe dza dzhena kha memorandamu dza thendelano na madzangano musi ho no itwa tsheo dza u lambedza thandela yeneyo nga masheleni. Nga waha wa muvhalelano wa 2002/2003 mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Muhasho dzo badela mitengo i tevhelaho?
kha tshitshavha kha?
vhushaka ha dzitshakatshaka kha mashango?
na Tshumelo dza?
Nzudzanyo dza Vhuvhusi ha Mu?
Nga waha wa muvhalelano wa 2002/2003 muhasho wo vha u na komiti ya u oditha, ine ya shuma u ya nga Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama ha Vhathu (PFMA), wa 1999 na Milayo ya Vhufaragwama (dziTR) wo vhewaho nga fhasi hawo, na u etshedza kha pfanelo dzawo dzi sa fani na dziwe. Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Oditha o vha a Vho S Kajee, Mulangi wa Gobodo Corporate Governance Services. Miwe mira?
(we a vha a muofisiri) Saintsi na Thekhini?
Tshumelo dza mu?
Hu o vhumbiwa Komiti ntswa ya U Oditha ya 1 Lambamai 2002 u swika 31 hafamuhwe 2004?
Yuniti ya Odithi ya nga Ngomu yo ita ndingo ya khombo ine ya nga bvelela ya muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi u itela u swikelela hoea dza muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele, na u thoma pulane ya kuodithele ya nga ngomu ya waha nga waha?
Hu na pulane ya u thivhela vhuvhava ine ya khou shuma u itela u shumisa maga a u thivhela vhuvhava na u tsivhudza nga ha u vha hone ha vhuvhava. Sa tshipia tsha maano haya, luingo lwa u lidza ndwevha lwo thoma u shuma?
Sa izwi Muhasho u tshi isa phesenthe khulwane ya mugaganyagwama wayo kha zwiimiswa zwa vhathu, na Vho-Minisa vha tshi nga litsha u tevhela PFMA u ya nga khethekanyo ya 63 (2), ho sikwa yuniti ya nga thungo ya u monitha na u tshimbidza vhuvhusi ha muanganelano, fhedzi nga u shaeya ha tshikhala i o thoma u shuma mishumo yayo nga 2003/2004?
Muhasho wo thola Muofisiri Mufareli Muhulwane wa zwa Gwama u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 nga murahu ha musi muhasho muswa wo thoma u shuma nga wohe. Hu khou lavhelelwa uri Muofisiri wa Gwama wa Tshohe u o tholiwa u bva nga a 1 Fulwi 2003 kha vhuimo ha Mulanguli Muhulwane?
U shumiswa ha Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama a Vhathu wa 1999 (Mulayo wa vhu 1 wa 1999) [PFMA] na Milayo ya Vhufaragwama [dziTR] wo bviswaho u ya nga khethekanyo dza 76 na 77 dza PFMA ndi hone hune ha o thoma u dzhielwa nzhele kha Muhasho. Vhurumiwa kha hoyu mushumo ho no tendelwa nahone vhu khou shuma. Naho mvelaphana yo no vha hone kha mawe masia, zwiwe zwi o oa maana o alaho nga waha wa muvhalelano wa 2003/2004?
Sa zwe zwa vha zwo humbelwa nga PFMA, mivhigo yo fhelelaho ya zwa masheleni yo etshedzwa tshifhinga tshohe kha vhashelamulenzhe. Nga nna ha hoea dza muvhuso, Muhasho na wone u na nila yawo ya u vhiga na u langula kushumiselwe kwa tshelede. Hezwi zwi vhonala kha u vhulunga huuku he ha vhonala nga tshino tshifhinga tsha mivhigo hu sa katelwi thandela dza ndaka dzine Muhasho a u na ndango yadzo kha u koloda u fhaa na u langa rakon?
Ngauri Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo thomiwa zwenezwino nga hangule 2002, a wo ngo tou vha na Tshinyalelo dza Lushaka dzo tou anganyelwaho dza waha wa muvhalelano wa 2002/2003 kana pulane ya maitele ya tshifhinga tsha 1 hangule 2002 u swika 31 hafamuhwe 2003. Mbekanyamushumo dzadzo dzo o tea u dzudzanyululwa kha Khumbulelo dza Kudzudzanyele dza 2002/2003, dze dza ita uri u vhiga lwa tshiofisi u ya nga ndivho dzo vhewaho kha Khumbulelo dza Tshinyalelo dza Lushaka khathihi na maano a kuitele a Muhasho wa kale wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi zwi kone. Zwo naniswa na nga uri nila dzayo dza muvhalelano na gwama na dzo thoma u shuma nga a 1 Lara 2002. Naho zwo ralo, maitele a vhukoni o thomiwaho kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi o vhulungiwa nga miangano ya vhulanguli na zwiwe zwivhumbeo zwa mvelaphana ya u linga vhukoni ine ya dzula i tshi khou itwa u fana na maitele a Vhuodithi ha Ngomu na Komiti dza u Oditha. A hu na maitele a nga nna o shumiswaho u khwahisedza mafhungo a ndingo dza vhukoni nga nna ha ndingo dzo oweleaho dza Muoditha Dzheneraa?
Zwitatamennde zwa waha nga waha zwo dzudzanywaho kha masiaari 67 u swika 90 zwo anganedzwa nga Muofisiri wa Muvhalelano?
Mulangi Dzhenera?
Muvhigo wa Muoditha Dzhenera?
Zwitatamennde zwa masheleni sa zwe zwa dzudzanywa kha masiaari 67 u swika 90, zwa tshifhinga tsha miwedzi ya malo yo thomaho nga 31 hafamuhwe 2003, zwo odithiwa u ya nga khethekanyo ya 188 ya Ndayotewa ya Riphabuiki ya Afrika Tshipembe, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), u tshi vhaliwa na khethekanyo dza 3 na 5 dza mulayo wa Muoditha Dzhenerala, wa 1995 (Mulayo wa vhu 12 wa 1996). Hezwi zwitatamennde zwa masheleni, u londolwa ha maga avhui a u langa na u tevhedzwa ha milayo yo vhewaho ndi vhuifhinduleli ha muofisiri wa muvhalelano. Vhuifhunduleli hanga ndi u ahisa muhumbulo wanga kha hezwi zwitatamennde u ya nga ha odithi?
Odithi yo itwa ho sedzwa zwitatamennde zwa Maimo a Vhuodithi a Afrika Tshipembe. Hezwo zwitatamennde zwi oa pulane na u oditha u itela u vha na vhuanzi uri zwitatamennde zwa masheleni a zwo ngo khakhea?
u linga, nga nila ya ndingo, vhuanzi ha u tikedza?
u sedzulusa tshivhumbeo tsho fhelelaho tsha tshitatamennde tsha masheleni.
Ri tshi ya phana, odithi i katela na mulingo wa vhuanzi vhune ha tikedza u tendelana na nga nila dzohe nga milayo na ndaulo dzazwo dzohe dze dza ivhadzwa dzine dza tshimbilelana na mafhungo a masheleni?
Ndi a fulufhela uri Odithi i sumbedza muhumbulo wanga nga nila i fushaho?
U ya nga ne zwitatamennde zwa masheleni nga u fulufhedzea zwi sumbedza tshiimo tsha masheleni tsha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (muhasho) tsha miwedzi ya malo yo fhelaho nga dzi 31 hafamuhwe 2003 na mvelelo dza kushumele na kushumisele kwa masheleni zwa tshifhinga tshenetsho zwo fhela u ya nga kutshimbilele kwa muvhalelano kwo randelwaho?
Hu si na u alutshedza muhumbulo wa odithi wo ahiswaho afho n?
Mbadelo dza mupfukiso dzi si dza tshifhinga tsho?
Vhuleme vhu tevhelaho ho wanala musi hu tshi khou odithiwa mbadelo dzi si dza tshifhinga tsho?
Huwe mbadelo yo vha i si na ma?
u sa vha hone ha hanzi kha ma?
u olwa ha tshifhinga tsho?
U sa vha hone ha madalo a vhuingameli ho dzudzanywaho kana vhu songo dzudzanywaho kana u tsedzuluso dza vhukoni.
U sa vha hone ha milayo tshifhinga tshohe kha dzithendelano?
Ho tholiwa mukwamanyi uri a ouluse u sa dzudzanyea kha mitikedzo ya R2.4 million yo badelwaho Thiyetha ya Windybrow. Muvhigo wa u thoma u khwahisedza uri hu na u sa dzudzanywa zwavhui na vhuwe vhuaa. Tshifhingani tsha musi hu tshi dzudzanywa hoyu muvhigo houluso dzo vha dzi saathu u fhela?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo fhandekana na Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi nga a 1 hangule 2002. U bva tshe ya fhandekana a ho ngo bveledzwa tshiirathedzhi tshiswa tsha vhuodithi ha nga ngomu tsha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa nahone a ho ngo vha na odithi dzo khunyeledzwaho nga tshenetshi tshifhinga. Zwi amba uri a hu na mivhigo ya odithi dza nga ngomu ine ra nga itika ngayo?
Nga nhani ha u fhandekana ha we wa vha u Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi, muhasho wo humbelwa uri u dzudzanye mutevhe wa ndaka na vhuifhinduleli zwine zwa fanela u pfukiselwa kha mihasho miswa yo sikiwaho. U ya nga khethekanyo hukhu ya 42 (2) ya Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Vhathu wa 1999 (Mulayo wa vhu 1 wa 1999) mutevhe u fanela u sainiwa nga vhaofisiri vha muvhalelano vha mihasho ine ya o fhiwa ndaka?
Thuso yo etshedzwaho nga vhashumi vha muhasho nga tshifhinga tsha odithi I khou livhuhiwa nga maana?
Tshitatamennde tsha Pho?
Zwitatamennde zwa masheleni zwo dzudzanyiwa ho sedzwa phoisi dzi tevhelaho, dze dza shumiswa kha matheriaa ohe, nga nna ha musi zwo tou sumbedzwa nga iwe nila. Hone-ha, he zwa fanela na u pfesesea, ho adziswa nga u bviselwa nna ha mawe mafhungo u itela u khwahisedza ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni na u fusha hoea dza muvhuso dza Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Vhathu, mulayo wa vhu 1 wa 1999 (sa zwe zwa khakhululwa nga mulayo wa vhu 29 wa 1999), Milayo ya Vhufaragwama ya Muhasho na Zwiimiswa Ndayotewa zwo bviswaho hu tshi tevhelwa Mulayo na Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo, mulayo wa vhu 5 wa 2002?
Zwitatamennde zwa masheleni zwi dzudzanyiwa nga nila ya kheshe ya muvhalelano nga nna ha musi zwo sumbedzwa nga iwe nila. Tshiimiswa tsha u vhiga tshi khou shanduka u bva kha u vhiga kheshe u ya kha u vhiga nga nyaluwo ya muvhalelano. Kha zwa kheshe, mirengelano ya muvhalelano na zwiwe zwiwo zwi tendiwa arali musi zwo wanala hu si ni ho anganedzwa kheshe kana ho badelwa lini?
Masheleni o etshedzwaho muhasho a bva kha mugaganyagwama wa u fhedzisela une wa vhidzwa u pfi Mugaganyo wo Humbulelwaho wa Tshinyalelo dza Lushaka/ Vunu. Masheleni o etshedzwaho a songo humbulelwa a humiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ Vunu?
Nzwalelo na Tshelede i songo shumaho ine ya anganedzwa zwi tendiwa musi zwi tshi anganedzwa, nahone a hu na nyengedzo dzine dza itwa kha nzwalelo kana tshelede dzo salaho dzo anganedzwaho u bva tshifhinga tshe ya anganedzwa u swika magumoni a tshifhinga tsha u vhiga. Dzi dzhiwa sa mbuelo kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho dza fhiriselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ Vunu?
Tshinyalelo dza zwino dzi vhonala kha tshitatamennde tsha masheleni musi dzi tshi badelwa.
U shumiswa ha Tshelede hu si na thendelo, hu si ho ngonani, na u sa vhuedza na ha u la?
U shumiswa ha masheleni ho kalulaho kana u shumiswa ha tshipia tshihulwane tsha masheleni o?
U shumiswa ha masheleni kha zwe a vha a songo tea u shuma zwone kana, arali hu kha tshipia tshihulwane, a songo shumaho nga nila yo teaho?
Tshinyalelo yeneyo i siho mulayoni, i dzhiwa sa ndaka ya zwino kha bammbiri dza u anganyela u swikela yeneyo tshinyalelo i tshi anganedzwa u bva kha tshipia tsha vhuraru kana i tshi badelwa nga masheleni o etshedzelwaho zwenezwo?
Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi zwi amba tshinyalelo, nga nna ha tshinyalelo dzi songo tendelwaho, dzine dza itwa hu songo tevhelwa mu?
Mulayo wa Bodo ya Thendara ya Muvhuso, kana milayo miwe na mi?
Mulayo muwe na muwe wa vunu wo itelwaho zwa u anganedza kha vunu eneo?
Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi dzi dzhiwa sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho.
Tshinyalelo dzi sa vhuyedzi na dzo tambiseaho zwi amba tshinyalelo dze dza sokou itwa dze dza vha dzi tshi nga i phephiwa arali zwo vha zwo hogomelwa zwavhui. Tshinyalelo dzo tambiseaho na dzi songo vhuyedzaho dzi vhilwa kha muofisiri a re na vhuifhinduleli (hu fanela u kokodzwa tshelede kha muholo), kana ha shumiswa tshelede yo vhetshelwaho zwenezwo arali a re na vhuifhinduleli a sa khou kona u wanala?
Zwikolodo zwi thuthiwa arali ho wanala uri a zwi vhilei. A hu na zwine zwa itwa kha tshelede dzi songo wanalaho murahu.
Tshinyalelo dza thundu dzo rengwaho nga 31 hafamuhwe 2003 dzine dza o shumiswa nga waha wa muvhalelano u tevhelaho dzi a thuthiwa tshohe musi dzi tshi anganedzwa na u fhindulelwa uri ndi tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o anganedzwaho. Ndaka (ndaka ya tshohe na ine ya pfulusea) i a vhewa mutengo, zwi amba uri i thuthiwa musi ho no badelwa?
Zwine zwa rengisea zwi a rengiswa. Ndeme ya makete i anganyelwa nga u sedza kha mitengo ye ya vha i hone musi mimakete ya stock exchange i tshi valwa kha siaari a tshitatamennde?
Vhubindudzi ha tshifhinga tshipfufhi hu sa katelwi ha u itika ngaho vhu a sumbedzwa kha tshitewa tsha mutengo ha dovha ha itwa nzudzanyo hune u ya nga vhalangi, vhubindudzi ha vha vhu sa khou tshimbila zwavhui. He vhubindudzi vha sa tshimbile zwavhui zwi dzhiwa sa tshinyalelo dzo iteaho musi zwi tshi vhonala uri a zwi khou tshimbila zwavhui?
Nyengedzedzo kha masheleni ane a vha o sala a ndaka ya u itika ngayo a zwine zwa rengisea e a khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu a a pfukiswa uri a ye u lingululwa ndeme na vhuwe vhuthivhi kha ndinganyiso ya vhafaramikovhe. Phungudzo dzine dza imela nyengedzedzo dzo fhiraho dza ndaka ya u itika ngayo ine ya fana na ine ya rengisea dzi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho. Nyengedzedzo/ Phungudzo kha tshelede ine ya vha yo sala ya ndaka ya u itika ngayo ye ya khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshipfufhi i a lifhiwa ya tshadzhiwa sa tshitatamennde tsha mbuelo?
U bviswa ha vhubindudzi, tshelede ine ya sala kha tshelede yo salaho na tshelede yo pfukiswaho zwi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha mbuelo. Kha u bviswa ha ndaka ya u itika ngayo ine ya rengisea ine ya khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu, tshelede ine ya khou sedzuluswa na dziwe dzo salaho dzine dza elana na zwenezwo dzi a pfukiselwa kha mbuelo dzo vhuiswaho?
Vhubindudzi kha zwiimiswa zwi laulwaho ndi zwia zwiimiswa hune zwiimiswa zwine zwa vhiga zwa kona u shumisa maana a tevhelaho kha u langula pho?
U thola kana u pandela mirao minzhi kana yohe ya bodo ya vhalangi vha tshiimiswa kana dzangano ine a lingana na?
u livhisa vouthu dzohe kana vhunzhi hadzo kha miangano ya bodo ya vhalangi kana dzangano ivhusi ine a fana na?
u langa pfanelo dzohe dza u voutha kana vhunzhi hadzo kha muangano gue wa dzangano eneo?
vhubindudzi kha zwiimiswa zwi langiwaho zwi sumbedzwa sa thengo.
Zwianganedzwa a zwi anzeli u vhewa kha tshitewa tsha kheshe kha muvhalelano. Hone-ha zwianganedzwa zwine zwa katelwa kha siaari a ndinganyiso sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu kana sa tshelede yo dzhenaho kha tshitatamennde tsha mbuelo, musi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga nila ya kheshe kha muvhalelano, zwi sumbedzwa nga thungo kha notsi u itela u tshimbidza zwavhui ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni?
Zwine zwa fanela u badelwa a zwi anzeli u vhewa fhasi ha tshite?
kheshe kha muvhalelano.
katelwaho kha siaari?
dza lindelwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vun?
Mulayo ndi vhuifhunduleli ha iwe tshelede. Milayo a i anzeli u vhonala nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano, fhedzi tshi bviselwa khagala nga thungo kha notsi u itela u tshimbidza zwavhui ndeme ya zwa masheleni?
Vhuinekedzeli ha u shumisa ha tshifhinga tsho salaho u bva uvha?
khagala sa nivhadzo kha zwitatamennde zwa masheleni?
vhuiekedzeli a vhu vhonali kha siaari a ndinganyiso sa vhu?
kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano.
Heyo tshelede i imela thundu/ tshumelo yo?
na tsumbathengo yo anganedzwaho KANA tsumbathengo yo anganedzwaho fhedzi ya fhedza i songo badelwa u swikela waha u tshi fhela. Hedzi tshelede a dzi sumbedzwi kha siaari a ndinganyiso sa vhuifhinduleli kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano, fhedzi naho zwo ralo zwi a bviselwa khagala?
Mutengo wa Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana u vhewa kha tshitatamennde tsha mbuelo nga tshifhinga tsha u vhiga tshine mbadelo ya itwa ngatsho. Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana, dzine dza uuwedza vhuifhinduleli ha zwa mulayo kana vhu re na mbuelo, dzi a imiswa u swikela dzi tshi kona u kalea dza vhewa mutengo. Zwidodombedzwa zwa hedzi mbuelo na vhuifhinduleli vhune ha nga vha hone zwi bviselwa khagala sa nivhadzo kha zwitatamennde zwa masheleni nahone a zwi waliwi kha tshitatamennde tsha mbuelo?
Mbuelo dza u fheliswa dzi a waliwa nahone dza buliwa fhedzi arali mbadelo dzo itwa?
Muhasho u etshedza mbuelo kha vhatholiwa vhawo nga pulane ya mbuelo yo dzudzanywaho ya vhatholiwa vha muvhuso. Hedzi mbuelo dzi badelwa nga mutholi na mutholiwa. Mbadelo dza mutholi kha tshikwama hetshi dzi itwa musi tshelede i tshi badelwa kha tshikwama. A hu na maga a no vhewa kha mbuelo dza u notha kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho. Vhuifhinduleli hohe vhune ha nga vha hone vhu a waliwa kha zwitatamennde zwa masheleni zwa Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ Vunu hu si kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho wa mutholiwa?
Muhasho u etshedza mbuelo (dza vhohe/ vhawe) vha vhashumi nga pulane dza mbuelo dzo dzudzanywaho. Hedzi mbuelo dzi badelwa mutholi na/ kana mutholiwa. Mbadelo dza mutholi dzi buliwa musi tshelede yo no badelwa kha tshikwama. A huna milayo i no vhewa i no vhewa ya mbuelo dza dzilafho kha zwitatamennde zwa muhasho?
Mbuelo dza zwa dzilafho dza u notha dza mirao yo nothaho dzi badelwa musi ho no badelwa kha tshikwama?
Mbuelo dzo sengedzwaho ndi tshelede ine ya lingana na ndeme ya vhubindudzi na/ kana khadzimiso yo sengedzwaho, kana diphosithi yo badelelwaho vhatholiwa vha fulo a nna, lwa u tou thoma kha waha wa muvhalelano wo fhiraho. Musi dzi tshi khou bviswa, u badelwa murahu kana u vusuludzwa, tshelede dzenedzo dzi a pfukisea dza iswa kha Tshikwama tsha Mbuelo?
Mbuelo dzine dza kona u vusuludzwa dzi imela mbadelo dzine dza itwa nga u walwa kha tshitatamennde tsha mbuelo sa tshinyalelo ya miwaha yo fhiraho dze dza kona u dzhiululwa kha muhadzimi nge a sa kone u shuma hu tshi tevhelwa thendelano. Ndifho dzi a pfukiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo musi mbadelo i tshi anganedzwa?
Vhuambo vhune ha elana na vhutsila na mvelele ho o iswa kha Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele u bva kha we wa vha u Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi, we wa guma nga 31 Fulwana 2002. Zwenezwo, muvhigo wa Muhasho ndi wa miwedzi ya malo fhedzi, a u na figara dza u vhambedza?
Zwitatasitiki na mafhungo o anadzwaho kha itshi tshipia tsha muvhigo wa waha zwi a oea u ya nga Ndima ya 1, Tshipia tsha III J?
Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001 nahone zwo tetshelwa Mihasho yohe ine ya vha nga ngomu ha Tshumelo ya Muvhuso nga Minisa wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo. Mbekanyo dza zwiatasiiki dzi etshedza mafhungo a vhuimo ha nha nga mafhungo a ndeme a kwamaho zwa ndangulo ya vhashumi. Ndivho ya mafhungo ndi u gudisa kana u nea maana vhasimamilayo, midia, vhathu na vhawe vhashumisani vha ndeme u lavhelesa arali mihasho i tshi khou:- _ shumisa maana e ya ewa nga Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa Masheleni a Muvhuso nga nila yo teaho, _ swikelela zwithu zwa ndeme zwa tshandukiso zwa lushaka zwo thomiwaho nga khabinete, tsumbo, nyito ya u dzhiela nha vhe vha vha vho thudzelwa kule mishumoni. Mivhigo ya waha nga waha i bviswa mafheloni a waha wa muvhalelano. Ndivho ya izwi ndi u khwahisedza vhuifhinduleli ha Muhasho kha vhashumisani navho. Mbekanyo dzine dza vha kha uyu muvhigo dzo khwiniswa tshifhinga tshohe nga Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo (DPSA)?
U khwahisedza uri hu vhe na tshifhinga tsho linganaho tsha u ola na u dzhenisa magaganywa avho, vha vhone uri a vha o swika nga a kana phana ha a 31 hangule?
Arali vha tshi oa mafhungo nga vhualo na halutshedzo malugana na maipfi o shumiswaho kha iyi khethekanyo ya Muvhigo, Kha vha kwame nyanadzo ine ya wanala DPSA ine ya vhidzwa 'A guide to understanding the oversight report of departmental annual reports'. Vha nga wana khophi ya gaidi kha mihasho yohe kana kha webusaithi ya DPSA ine ya vha (www.dpsa.gov.za)?
Mugaganyagwama wa mihasho u ya nga dzimbekanyamushumo.
Mbekanyo dzi tevhelaho dzi nweledza Tshinyalelo yo odithiwaho lwa u fhedza nga mbekanyamushumo (Mbekanyo ya 1.1) na khethekanyo ya miholo (Mbekanyo ya 1.2). Nga u angaredza, i etshedza kana i sumbedza tshinyalelo yohe kha vhashumi u ya nga mbekanyamushumo iwe na iwe kana khethekanyo dza miholo kha muhasho?
92 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo ya 1.1?
Mbadelo ya Vhashumi sa phesenthe ya hanganyelogu?
Mbekanyo ya 1.2?
Mbalokati ya mbadelo ya vhashumi nga mushumi R?
Mveledziso ya vhukoni ha n?
Vhulangi ha N?
93 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo i tevhelaho i etshedza manweledzo a mbekanyamushumo iwe na iwe. (Mbekanyo ya 1.3) na khethekanyo dza miholo (Mbekanyo ya 1.4), na tshinyalelo dza miholo, tshifhinga tsho engedzedzwaho tsha u shuma, thikhedzo ya vha re na dzinnu na thuso ya zwa dzilafho. Huwe na huwe, mbekanyo i sumbedza phesenthe dza mugaganyagwama wa vhashumi dze dza shumiswa kha izwi zwithu?
Mbekanyo ya 1.3 - Miholo, U shuma tshifhinga tsho engedzwaho, thikhedzo ya vha re na dzinn?
Vhufa, Dziakhaivi na Tshumelo dza?
Mbekanyo ya 2.4 - Miholo, U shuma u fhirisa tshifhinga tsho vhewaho, thikhedzo ya vha re na dzinn?
Vha vhulangi ha vhukoni ha n?
Vhulanguli kana ndangulo ya n?
Mbekanyo i tevhelaho i nweledza tshivhalo tsha dziposo kha dzangano, tshivhalo tsha vhashumi, tshivhalo tsha zwikhala, na uri naa hu na vhashumi vha u adzisa kana vho fhiraho mbalo kha dzangano. Aya mafhungo o etshedzwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho mbekanyamushumo Mbekanyo ya 2?
Khethekanyo ya Miholo (Mbekanyo ya 2.2) na mishumo ya ndeme (Mbekanyo ya 2.
Mihasho yo wana mishumo ya ndeme ine ya tea u sedzuluswa kana u lavheleswa. (Mbekanyo ya 2.3) i etshedza mafhungo nga ha dzangano na zwikhala zwa mishumo ya ndeme ya muhasho. Tshivhalo tsha zwikhala tshi sumbedza phesenthe ya dziposo dzine dza tea u valiwa kana u tholelwa vhathu?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo ya 2.1?
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u?
Vhufa, Akhaivi dza Lushaka, na Tshumelo dza?
Mbekanyo ya 2.2 Mishumo na zwikhala zwa Khethekanyo ya miholo, 31?
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u?
Vhulanguli ha n?
Mbekanyo ya 2.3?
31 hafamuhwe 2003?
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u?
95 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Huwe mafhungo a sumbedza tshiimo u bva nga a 31 hafamuhwe 2003. Arali vha tshi oa u vhona dzitshanduko malugana na nila dza kutholele nga waha u no khou sedzuluswa, kha vha ye kha khethekanyo ya 4 ya uyu muvhigo?
Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 1999 dzo thoma u olwa ha mishumo u itela u khwahisedza uri mishumo ine ya lingana i holelwe nga u lingana. Kha mutheo wo tiwaho wa lushaka, vhahulwane vha nga ola kana u ola hafhu mushumo muwe na muwe une wa vha nga ngomu ha dzangano. U ya nga Dzindaulo zwikhala zwohe zwi re kha levhele ya 9 na u ya nha zwi tea u olwa phana ha musi zwi tshi valiwa. Izwi zwo khwahisedzwa na nga tsheo ye ya dzhiiwa nga Minisia wa Tshumelo dza Muvhuso na Ndaulo ya uri mishumo yohe ya SMS i fanela u oliwa phana ha a Nyendavhusiku 2002?
Mbekanyo i tevhelaho (Mbekanyo ya 3.1) i nweledza tshivhalo tsha mishumo yo oliwaho nga waha u no khou sedzuluswa. Mbekanyo i dovha hafhu ya etshedza zwiaasiiki zwa poso dzo gonyiswaho na dzo tsitswaho?
Mbekanyo ya 3.1 U?
Khethekanyo ya miholo Tshivhalo tsha dziposo Tshivhalo tsha mishumo yo oliwaho % dza poso dzo?
Nomboro % ya poso dzo oliwaho Nomboro % ya poso dzo?
(Levhele 1-2) 68 1 1.
(Levhele 3-5) 73 9 12.33 3 33.
(Levhele 6-8) 215 20 9.
(Levhele 9-12) 111 15 13.51 4 26.
Vhulanguli ha n?
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha nha ya A 18 4 22?
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha nha ya B 7 1 14?
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ya n?
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha n?
hanganyelo 494 54 10.
Mbekanyo i tevhelaho i etshedza manweledzo a tshivhalo tsha vhashumi vhe miholo yavho ya khwiniswa nge poso dzavho dza gonyiswa. Nomboro ya vhashumi i nga fhambana na nomboro ya poso dzo gonyiswaho vhunga hu si vhashumi vhohe vhane vha dzheniswa kha poso ntswa. Dziwe dza poso dzo gonyiswaho kana dzo khwiniswaho dzi nga kha i vha dzi si na vhathu?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo ya 3.2?
poso dzavho dza khwiniswa, 1 Lambamai 2002 u swika 31?
Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza tshivhalo tsha hune levhele dza muholo dza fhira murole wa kana vhuimo ho vhewaho nga u olwa ha mushumo. halutshedzo dza u sa tevhedzela vhuimo kana levhele yeneyo dzo etshedzwa huwe na huwe?
Mbekanyo ya 3.3 Vhashumi vhane levhele ya mishumo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho nga u olwa ha mushumo, 1 Lambamai 2002 u swika 31 hafamuhwe 2002 u ya nga PSR 1.V.C?
Mushumo Tshivhalo tsha vhashumi Levhele ya u ola mushumo Levhele ya muholo halutshedzo ya uri ndi ngani hu songo tevhedzelwa vhuimo kana levhele ya u olwa ha mushumo?
hanganyelogue ya vhashumi vhane miholo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho u ya nga u?
Phesenthe ya vhashumi vho?
Mbekanyo ya 3.4 i nweledza vhavhuelwa vha zwi re afho nha u ya nga Lushaka, mbeu na vhuhole?
Mbekanyo ya 3.4 Phurofaili ya vhashumi vhane levhele yavho ya muholo ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho kana ine ya laulwa nga u?
1 Lambamai 2002 u swika nga a 31 hafamuhwe 2003 u ya nga PSR 1.V.C?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Iyi khethekanyo i?
kha kutholele nga waha wa masheleni. Tshiimo tsha vhathu vhane vha litsha mishumo tshi sumbedza sia (trends) kha phurofaili ya kutholele ya muhasho. Mbekanyo dzi tevhelaho dzi etshedza tshiimo tsha zwikhala zwa vhashumi vhane vha litsha mushumo u ya nga khethekanyo ya muholo (Mbekanyo ya 4.1) na mishumo ya ndeme (Mbekanyo ya 4.2). (Iyi mishumo ya ndeme i tea u fana na ye ya etshedzwa kha Mbekanyo ya 2.3)?
Mbekanyo ya 4.1 Tshiimo tsha zwikhala tsha vhashumi vhane vha litsha mushumo dza waha nga?
u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga a 31?
Tshivhalo tsha vhashumi nga khethekanyo u bva nga?
U tholiwa na u?
U fheliswa ha mishumo na u hirantsiferelwa nn?
Vha vhukoni ha n?
Vhalanguli vha vhukoni ha n?
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?
Mbekanyo ya 4.2 Tshiimo tsha zwikhala tsha vhathu vho litshaho mushumo ya mushumo wa ndeme u bva nga a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
Tshivhalo tsha vhashumi nga khethekanyo u bva nga?
U tholiwa na u?
U fhelisa na u?
Mbekanyo ya 4.3 i sumbedza zwiitisi zwihulwane zwa malugana na u uwa ha vhashumi kha muhasho?
U fhela ha kon?
U pandelwa - vhuifari vhu si havhu?
U vhofhololwa nga mulandu wa u sa vha na mutakalo wavhu?
U hirantsiferelwa kha mi?
hanganyelogue ya vhashumi vho litshaho mushumo sa % ya hanganyelogu?
Mbekanyo ya 4.4?
U gonyiselwa kha i?
U ya kha i?
Mbekanyo ya 4.5?
U gonyiselwa kha i?
U gonyiselwa kha i?
Vha vhukoni ha mveledziso ha n?
Vhulanguli ha vhukoni ha n?
Vhalunguli/Ndangulo ya n?
98 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
99 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha?
Mbekanyo kha iyi khethekanyo dzo itiwa ho sedzwa zwivhumbeo zwo tiwaho nga Mulayo wa Ndingandinganyo kha Kutholele wa vhu 55 wa 1998.
Mbekanyo ya 5.1 Tshivhalo kana nomboro ya vhashumi (hu tshi katelwa na vho holefhalaho) kha iwe na iwe ya khethekanyo dza mishumo dzi tevhelaho u bva nga a 31?
Khethekanyo Vha tshinnani Vha tshisadzini hanganyelogu?
vharema Makhaadi Maindia Vhatshena Vharema Makha?
Vhashumi vha mishumo ya zwan?
Mishumo i sa kon?
Vha tshinnani vha makha?
Vha tshisadzini vha makha?
Mbekanyo ya 5.2 hanganyelogue kana tshivhalo tsha vhashumi (hu tshi katelwa na vhashumi vho holefhalaho) kha iwe na iwe ya Khethekanyo dza mushumo dzi tevhelaho u bva nga a 31?
Khethekanyo Vha tshinnani Vha tshisadzini hanganyelogu?
ya mishumo Vharema Makhaladi Maindia Vhatshena Vharema Makha?
Vhulanguli ha n?
Vha si na vhukoni ho?
Mbekanyo ya u thola ya u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga a 31?
Khethekanyo dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini hanganyelogu?
Vhulanguli ha n?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo ya 5.4 U takuswa ha u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga la 31?
Khethekanyo ya mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini hanganyelogu?
Vharema Makhaladi Maindia Vhatshena Vharema Makha?
Vhulanguli ha n?
Mbekanyo ya 5.5: U litsha mushumo u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga a 31?
Khethekanyo dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini hanganyelogu?
Vhulanguli ha n?
Mbekanyo ya 5.6 ya Ndaiso ya u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga la 31?
dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini hanganyelogu?
Mbekanyo ya 5.7 Mveledziso ya vhukoni u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga a 31?
Khethekanyo Vha tshinnani Vha tshisadzini?
Vhashumi vha mishumo ya zwana na mi?
Mishumo i sa kon?
102 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
103 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
U uuwedza kushumele kwavhui, muhasho wo etshedza malamba a tevhelaho kha waha wa tsedzuluso?
Mbeu na vhuhole (Mbekanyo ya 6.1), khethekanyo ya miholo (mbekanyo ya 6.
(Mbekanyo ya 6.3).
Mbekanyo ya 6.1 Mbadelo kana malamba a kushumele u ya nga Lushaka, mbeu kana vhuhole, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 hafamuhwe 2003?
Mbekanyo ya 6.2 Malamba u ya nga khethekanyo dza muholo a vhashumi vhane vha vha fhasi ha Tshumelo ya Vhulanguli ha nha, u bva nga a 1 Tshimedzi 2003 u swika nga a 31 hafamuhwe 2003?
Vha vhukoni ha n?
Vha re na vhukoni ha n?
Mbekanyo ya 6.3 Malamba a kushumele u ya nga mishumo ya ndeme, u bva nga a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
hanganyelogute ya mutengo sa % ya?
Mbekanyo ya 6.4 Mbadelo kana malamba a zwa u tshimbilelana na zwa kushumele (bonasi ya kheshe), u ya nga khethekanyo dza miholo dza Tshumelo ya n?
hanganyelogute ya mutengo sa % ya?
104 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
105 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
4.7 Vhashumi vha nn?
Mbekanyo dzi re afho fhasi dzi khou nweledza u tholwa ha vhathu vha nna kha muhasho u ya nga khethekanyo na nga mishumo ya ndeme kana mihulwane. Mbekanyo dzi dovha hafhu dza nweledza tshanduko dzo vha ho hone kha hanganyelogue ya vhashumi vha u bva nna kha khethekanyo iwe na iwe ya muholo?
Mbekanyo ya 7.1 Vhashumi vha nna, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31?
Khetheka- 1 Tshimedzi 2002 31?
Vha vhukoni ha n?
Vha vhukoni ha n?
Vha vhulanguli ha n?
Mbekanyo ya 7.2 Mushumi wa nna, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31?
Mushumo 1 Tshimedzi 2002 31?
4.8 Mauvha a?
a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga?
Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso yo wana zwo tea uri hu vhe na u sedzulusa nga vhusedzi tshumiso ya ivi ya vhulwadze kha tshumelo ya Muvhuso. (Mbekanyo ya 8.1) na ivi ya vhuholefhali (Mbekanyo ya 8.2). Kha mbekanyo dzohe ho etshedzwa mutengo kana tshinyalelo yo anganyelwaho ya ivi?
Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza u shumiswa ha?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo ya 8.1 - ivi ya vhulwadze, 1 Tshimedzi 2002 u swika nga?
Thanganyelogue e ya ma?
ya mauvha a re na iwalo?
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha shumisa?
ya vhashumi vhane vha shumisa?
Mbalokati ya ma?
Vha re na vhukoni ha n?
Vha re na vhukoni ha n?
Vhulanguli ha n?
Mbekanyo ya 8.2 - ivi ya vhuholefhali ha tsho?
hanganyelogue ya ma?
ya mauvha a re na iwalo?
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha shumisa?
ya vhashumi vhane vha shumisa?
Mbalokati ya ma?
Vha re na vhukoni ha n?
Vha re na vhukoni ha n?
Vhulanguli ha n?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa?
Mbekanyo ya 8.3 i nweledza tshumiso ya ivi ya waha. Thendelano ye ya swikelelwa malugana na miholo nga Madzangano a vhashumi kha PSCBC nga 2000, i oa uri ndangulo kana vhulanguli ha ivi ya waha vhu thivhele u badelwa ha ivi yo kuvhanganywaho musi muthu a tshi litsha mushumo?
Mbekanyo ya 8.3 - ivi ya?
hanganyelogue ya ma?
Vha re na vhukoni ha n?
Vha vhukoni ha n?
Vha vhukoni ha n?
Mbekanyo ya 8.4 Mauvha a?
hanganyelogue ya mauvha a?
Mbalokati ya ma?
Mbalokati ya maduvha a ivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa nga mushumi nga muthihi u bva nga?
Vha re na vhukoni ha n?
Vha vhukoni ha n?
Vha vhukoni ha n?
Mbekanyo i tevhelaho i nweledza mbadelo dzo ewaho vhashumi nge vha si dzhie ivi dzavho?
Mbekanyo 8.5 Tshelede yo badeliwaho ya?
Mbadelo ya ivi ya 2003/03 nge?
4.9 Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS na dza u u?
Mbekanyo ya 9.1?
HIV/AIDS kha vha?
Dziyuniti/zwigwada zwa vhashumi zwo vhonwaho zwi kha khombo khulwane ya u kavhiwa nga HIV na ma?
Vhugudisi ha thusohanzi ha vhuimo ha n?
U ambara magi?
U shumisa elee na tsha u vhudzulela muya kha muthu na valavu ya u kokodza zwi re khanani na elee nga n?
108 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
109 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo ya 9.2 Zwidodombedzwa zwa Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS na dza u u?
vha dovhe vha?
Naa Muhasho wo thola murao wa SMS ane a o shumisa mbetshelwa dzine dza wanala kha Tshipia tsha VI E tsha Ndima ya 1 ya Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001?
Arali phindulo hu ee, vha bule dzina?
Naa muhasho u na yuniti yo iimiselaho kana wo nanga vhawe vhashumi kha u vhona uri vhashumi vha dzula vha na mutakalo wavhui. Arali zwo ralo kha vha sumbedze nomboro ya vhashumi vhane vha khou ita uyu mushumo na mugaganyagwama wa waha wa malugana na zwenezwo?
Naa muhasho wavho u na mbekanyamushumo ya u Thusa Vhashumi kana ya u uuwedza Mutakalo Arali zwo ralo, kha vha sumbedze zwithu zwa ndeme/tshumelo dza iyi mbekanyamushumo?
VTC na tshumelo dza u eletshedza.
Naa muhasho u na (a) dzikomiti sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshipia tsha VI E.5 (e) tsha Ndima ya 1 ya Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001 Arali zwo ralo, vha humbelwa uri vha bule madzina a mirao ya komiti na vhashumisani navho vhane vha vha hone?
Ms Greyling-Tshumelo dzo?
Mr F Sesedinyane?
Ms L Hadebe?
Ms M Gilder?
Ms B makhaya?
Ms N Msindo?
Naa muhasho wo sedzulusa phoisi dzawo na kushumele kwawo u khwahisedza uri vhashumi a vha alulwi u ya nga tshiimo tshavho tsha HIV Arali zwo ralo, kha vha dodombedze phoisi dza u thola /kushumele zwo sedzuluswaho?
Naa muhasho u na nila dzine wa dzi shumisa malugana na u tsireledza vhashumi vhane vha vha na HIV, kana vhane vha vhonwa vha tshi nga vha na HIV kha tshialula Arali zwo ralo kha vha dodombedze zwithu zwa ndeme zwa idzi nila kana maga?
Hu te a u sedzuluswa phoisi ine ya vha hone vhunga Muhasho wo bva mihasho mivhili?
Naa muhasho u a uuwedza vhashumi vhawo uri vha ye u wana ngeletshedzo nga vhone vhane na u ita dzindingo Arali zwo ralo, kha vha dodombedze mvelelo dze vha dzi swikelela?
Vhunzhi ha vhathu vhane vha ya u wana ngeletshedzo a vha yi u ita ndingo.
Kha vhararu vhane vha ita dzindingo a vha yi u dzhia mvelelo.
Naa muhasho wo bveledza nila kana maga/kana zwisumbi malugana na u lavhelesa na u ola zwivhuya kana mvelelo dzine dza iswa nga mbekanyamushumo ya u uuwedza mutakalo Arali zwo ralo, kha vha dodombedze nila kana maga/zwisumbi zwenezwo?
Madzangano a vhashumi o tendelana kha zwi tevhelaho.
Mbekanyo ya 10.1 Thendelano dza tshigwada, 1 Tshimedzi 2002 u swika nga?
Mbekanyo i tevhelaho i nweledza mvelelo dza tsengo ya ndaiso yo itwaho ngomu ha muhasho kha waha u no khou sedzuluswa?
Mbekanyo ya 10.2 Tsengo dza vhuifari vhu si havhui na ndaiso dzo khunyeledzwaho, 1 Lambamai 2002 u swika 31?
Tsengo dza ndaiso?
Mbekanyo ya 10.3 Tshakha dza vhuifari vhu si havhui he ha sengiwa kha tsengo dza nda?
Lushaka lwa vhuifari vhu si havhu?
Mbekanyo ya 10.4 Mbilaelo dzo rumelwaho dza tshifhinga tsha u bva nga a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
Mbekanyo ya 10.5?
Dzikhoro dza u bva nga a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
Tshivhalo tsha phambano dzo?
Mbekanyo ya 10.6 - Zwi?
a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
Nomboro ya ma?
Mutengo /tshinyalelo (R000) ya ma?
Tshelede (R000) yo waniwaho murahu nge ha vha na uri vha sa shumi a vha nga holi?
Mbekanyo ya 10.7?
a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
Tshivhalo tsha vhathu vhe vha pandelwa ma?
Mbalokati ya ma?
110 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
111 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
dziso dza vhukoni.
Mbekanyo ya 11.1 hoea dza vhugudisi dzo sumbedzwaho dzo waniwaho dza u bva nga a Tshimedzi 2002 u swika nga a 31?
Tshivhalo tsha vhashumi u bva nga?
hoea dza vhugudisi dze dza waniwa mathomoni a?
Mbekanyamushumo ya vhukoni na dziwe khoso?
Vhashumi vha mishumo ya zwana na mi?
Mishumo i sa kon?
Mbekanyo ya 11.2 Vhugudisi ho netshedzwaho u bva nga a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga a 31?
Tshivhalo tsha vhashumi u bva nga?
hoea dza vhugudisi dze dza waniwa mathomoni a?
Mbekanyamushumo ya vhukoni na dziwe khoso?
Vhashumi vha mishumo ya zwana na mi?
Mishumo i sa kon?
112 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
113 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Mbekanyo dzi tevhelaho dzi netshedza mafhungo a ndeme malugana na u huvhala mushumoni.
Mbekanyo ya 12.1 u huvhala mushumoni, U bva nga a 1 Lambamai 2002 u swika nga a 31?
Dzilafho a ndeme ine a o?
Vhuhole ha tsho?
Mbekanyo ya 13.
Ndeme ya Kon?
U tholiwa ha khamphani ya ndingo dza zwa saintsi dzine dza o thusa kha u ita ho?
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha?
U tholiwa ha makone wa u disaina, u vhekanya na u kovhekanya muvhigo wa?
hanganyelogue ya ndeme ya kon?
Mbekanyo ya 13.
U tholiwa ha khamphani ya u ndingo dza zwa saintsi dzine dza o thusa kha u ita ho?
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha?
U tholiwa ha makone u ita dizaina, u vhekanya na u kovhekanya muvhigo wa?
Mbekanyo ya 13.3: Muvhigo nga ha u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama kana masheleni a mu?
Munetshedzi na Ndeme ya Kon?
hanganyelogue ya ndeme ya kon?
Mbekanyo ya 13.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa waha nga?
Muhasho wa zwa Vhutsila na Vhutsila: Muvhigo wa waha nga?
Mihasho ya Vun?
Muhasho wa Kapa Vhubva?
Muhasho wa Fureisia?
Mutheo wa Vidio na Fi?
Zhendedzi a tshomedzo dza Vhufa?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MADI N.txt</fn>
Vhathu vhothe vhane vha dalela Madaka a Muvhuso vha do vha na vhudifhinduleli malugana na u tsireledzea havhoIyi laisentsi I nga si newe munwe muthu nahone I fanela u sumbedzwa kha muofisi munwe na munwe, pholisa kana muofisi o newaho maanda kana o tendelwaho u ita zwenezwo arali I tshi todea.
Munwe na munwe ane a dzhena kana a shumisa fhethu ha madaka ha Muvhuso u fanela u difara nga ndila yo tsireledzeaho nahone yavhudi na u dzhiela ntha vhanwe vhashumisi vha fhethu.
U dzhena kana u shumisa a ho ngo tendelwa vhukati ha 06:00 na 18;00 kha maduvha o tendelwaho, nga nnda ha u tshimbila kana u haika vhusiku.
Zwa vhumvumvusi, pfunzo, mvelele na zwa muya zwi nga itwa fhedzi fhethu ho sumbedzwaho (kha mimapa, thalutshedzo dza fhethu na kana kha maswao o sumbedzwaho fhasi na manwe maswao).
U dzhena kana u shumisa fhethu ha madaka ha muvhuso hu nga kha di si tendelwe nahone u vheiswa kana u bukiwa hu nga kha di khantseliwa nga Muhasho. Fhethu ha Madaka ha Muvhuso kana zwinwe zwipida zwaho zwi nga kha di valiwa uri zwi songo shumiswa nga vhathu nahone u fungiwa ha mililo fhethu ho sumbedzwaho hu nga kha di thivhelwa tshifhinganyana.
Phosho kana u thithiswa hune hu nga kwama vhanwe vhashumisi vha fhethu ha Madaka a Muvhuso kana phukha a ho ngo tendelwa.
U funga mililo a ho ngo tendelwa, nga nnda ha fhethu ho itelwaho zwenezwo. Mililo I songo fungiwa ya siiwa yo ralo hu si na muthu ane a khou thogomela, I fanela u dzimiwa nga murahu ha u shumiswa.
Tshikha kana zwithu zwi si na tshithu a zwo ngo fanela u siiwa, kana zwa latiwa fhasi fhethu ha Madaka a Muvhuso, nga nnda ha kha magokoko o itelwaho zwenezwo.
A hu na muthu ane a do tshinyadza tswayo, mikano, nothisibodo kana zwinwe zwifhato zwine zwa wanala fhethu ha Madaka a Muvhuso nga nnda ha thendelo.
A hu na muthu ane a do thithisa mishumo ya vhalanguli fhethu ha Madaka a Muvhuso, nahone a hu nga do vha na u dzhena hu songo tendelwaho fhethu hunwe na hunwe hune vhashumi vha khou shuma kana hune mitshini ya khou shuma.
Muthu munwe na munwe ane nga nnda ha thendelo a zwima kana a rea khovhe, a vhulaha phukha, zwinoni, zwikhokhonono, khovhe kana zwinwe na zwinwe zwi tshilaho u do vhonwa mulandu.
Zwigidi, dzimbado, misevhe, vhura na zwinwe zwithavhani zwa u zwima a zwo ngo tendelwa fhethu ha Madaka a Muvhuso, nga nnda ha musi hu na thendelo kana laisentsi ya u zwima.
Dzimmbwa na zwinwe zwifuwo zwa hayani na phukha a zwo ngo tendelwa fhethu ha Madaka a Muvhuso nga nnda ha dzibere, nahone arali dzo tendelwa u shumisa ndila dza dzibere.
U gammba, arali ho tendelwa, hu itiwa fhedzi kha masia a u gammba o sumbedzwaho, nahone nga murahu ha musi ho vha na mbadelo dzo teaho.
U lontshiwa hu songo tendelwaho, u fhufha kana u kavha ha mabupo, dzihelikhophutha, vhatambi vha mutambo wa u fhufha wo farelela tshithu tshi no nga khaithi (hang gliders), dzibaluni na dzipharashuthi zwo iledzwa fhethu ha Madaka a Muvhuso.
Muvhuso a u nga do vha na vhudifhinduleli kha u tshinyadzwa hunwe na hunwe hune ha itwa kha ndaka ya muthu ane a vha na laisentsi kana thendelo zwo itiswa nga zwo itwaho nga Muvhuso kana zwi tshi khou itelwa Muvhuso kana zwo itiswa nga zwinwe na zwinwe, nga nnda ha musi u tshinyadzwa honoho ho itiswa nga u sa londa ha vhashumi vha Muvhuso musi vha tshi khou shuma mishumo yavho.
Vhathu vhane vha dalela madaka a Muvhuso vha do vha na vhudifhinduleli kha u tshinyadzwa hune hu nga vha ho itiswa nga zwinwe na zwinwe zwo itwaho ngae kha zwibveledzwa zwa daka kana ndaka inwe na inwe ya Muvhuso.
U tshimbila dakani na u reila dzibaisigila, u gammba, ndila dza 4x4, u zwima, nyendo dza zwa mvelele na zwa muya na zwigwada zwi re na vhathu vha no khou talutshedza.
ARALI VHA NA MBUDZISO, KANA VHA TSHI TODA MIMAPA KANA MANWE MAFHUNGO, VHA HUMBELWA URI VHA KWAME.Muofisi o vhewaho/o nangiwaho?
Kha vha sedze mutevhe wa zwine zwa itiwa kha Adendamu.
U ya nga Khethekanyo 19&20 ya Mulayo wa Madaka a Lushaka, wa 1998 (Mulayo 84 wa 1998), u dzhena kana u shumisa Madaka a Muvhuso hu itiwa fhedzi kha masia o sumbedzwaho kha mapa wo nambatedzwaho (na kana o talutshedzwaho) nahone u ya nga milayo yo netshedzwaho. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri hunwe u iledzwa ho dadziswaho kha iyi milayo hu nga kha di shumiswa na hunwe fhethu ha madaka, sa zwe zwa sumbedziswa zwone na kha tswayo, mimapa, zwibugwana, kana manwe mafhungo ane a wanala kha vhathu.
Iyi laisentsi I shumiswa kha lushaka lwa thendelo dza u dzhena dzi tevhelaho sa zwe dza sumbedziswa zwone nga muhumbeli, zwi tshi ya nga zwishumiswa zwine zwa vha hone kana nyito dzo fhambanaho dzine dza tendelwa. Milayo, dzilaisentsi na mbadelo zwa u dadzisa zwi nga kha di todiwa muofisi wa madaka a Muvhuso kana muhulwane wawe zwa malugana na zwine zwa itwa kha khethekanyo 2; na zwinwe zwithu zwine zwa itwa nga tshigwada tshihulwane tsha vhathu (vhane vha fhira 20); na kha khumbelo malugana na u ita zwithu zwine zwa si vhe na zwishumiswa kana fhethu ho nangiwaho hune zwa do itwa hone. Fhethu ha zwa muya kana ha zwa mvelele hu shumiswa kana hu dzhenwa fhedzi nga zwinwe zwigwada kana vhathu vho sumbedzwaho kana zwo buliwaho.
Zwa u dimvumvusa zwine zwa sa tou thithisa nga maanda mupo hune ha vha na zwishumiswa zwa vhathu vhothe, na pfunzo ya vhupo.
Zwithu zwine zwa itwa zwa u takadza na zwa mabindu zwine zwo khetheaho?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MISHUM.txt</fn>
Minisita wa zwa Mishumo vha khou ṱoḓou engedzedza u ya nga khethekanyo ya 57(1) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni wa 1993 (Mulayo wa vhu 130 wa 1993), phesheni dza ṋwedzi dzine dza badelwa u ya nga khethekanyo dza 39(1) na (d) na 40(1) (a), (b), (c) na (d) dza Mulayo wa Ndiliso ya Vhashumi, na u ya nga khethekanyo 49(1)(a) na 54(1)(a), (b), (c) na (d) dza Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993), nga % malugana na khombo dzo bvelelaho phanḓa ha lṄa 1 T(hafamuhwe 2002 khathihi na malwadze o wanululwaho phanḓa ha lṄa 1 T(hafamuhwe 2002 u bva nga lṄa 1 Lambamai 2003?
Muthu muṋwe na muṋwe ane a ṱoḓa u nea mahumbulwa nga ha u khwiniswa ho gaganywaho, u ḓo tea u ita ngauralo nga u nṅwalela Mukhomishinari wa Ndiliso (Compensation Commissioner), PO Box 955, Pretoria 0001, hu sa athu swika ḓuvha lṄa 30 Lara 2002.
Minisita wa zwa Mishumo u khou todou khwinisa Shedulu ya 4 ya khethekanyo ya 55 ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni, wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993), u thoma nga lṄa 1 Lambamai 2003.
Muholo wa nwedzi ka fumithanu nga tshifhinga tsha musi a tshi wana khombo u ya nga ndiliso ya nthesa na ya fhasisa ya R na R.
20% ya phesheni ya nwedzi ye ya vha yo tea yo badelwa vhana vha mushumi arali o vha o holefhala lwa tshothe.
Masheleni o shumiswaho kha zwa mbulungo a pfeseseaho a nthesa ane a vha R kana a vhukuma, manwe na manwe ane a vha fhasi.
Muthu munwe na munwe ane a toda u nea mahumbulwa malugana na u khwiniswa ho gaganywaho, a nga ita ngauralo nga u nwalela Mukhomishinari wa Ndiliso, PO Box 955, Pretoria 0001, hu sa athu swika duvha la 30 Lara 2002.
Nṋe, Minisita wa zwa Mishumo ndi ta tshelede ine ya lingana R sa Muholo wa nṱhesa une wa ḓo waniwa u thoma nga lṄa 1 Lambamai 2003, nga fhasi ha khethekanyo ya 83(8) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni, wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993).
Nga fhasi ha khethekanyo 57(1) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni, ṋne Minisita wa zwa Mishumo, ndi ta u engedzedzwa ha phesheni ya ṋwedzi ine ya badelwa u ya nga khethekanyo dza 39 (1)?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MUNO 2.txt</fn>
Mulayotibe wa khetho wa 1998 we wa vha wone mutheo wa vhusimamilayo wa khetho dza 1998, wo phasisiwa nga phalamennde. Wo tikedzwa nga ANC, Inkatha Freedom Party, ACDP na Freedom Front. U bva tshee nyambedzano dza thoma nga ha hoyu mulayotibe, haya mahoro o khwathisedza ndeme ya khetho dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo na mvelelo dzi sa timatimisi. Naho zwo ralo mahoro othe o khwathisedza ndeme ya u vhona uri nangoho vhakhethi vhothe vha na manwalo a vhune a re na Baa-khoudu.
Mulayotibe hoyu u fara mafhungo manzhi a ndeme a fanaho na a uri khetho dzi fanela u farwa lini, ndi vhafhio vho fanelaho u voutha, ndi vhafhio vhane vha nga lwela maimo kha khetho na thodea khathihi na khetho dza tshipentshela kha vhanwe.
Zwinwe zwa zwe zwa tendelaniwa nga hazwo kha mulayotibe ndi zwo bulwaho afho fhasi.
Vhadzulapo vhothe vha Afrika Tshipembe vha re na minwaha ya 18 na u ya ntha vha re ngomu shangoni vha do tendelwa u voutha. Hafha a hu katelwi vhathu vha songo takalaho mihumbuloni kana vho iledzwaho nga Mulayo wa zwa mutakalo wa muhumbulo kana wa maluvhi. Vhathu vhothe vho valelwaho zwitokisini nga milandu i shushaho na vhone a vha nga tendelwi u voutha.
Hu a tendelwa vouthu dza tshipentshela. Hedzi vouthu dza tshipentshela dzi itelwa vhathu vhane vha sa kone u voutha nga vhone vhane nga mulandu wa zwiitisi zwine zwa do vha zwo bviselwa khagala. Vhashumi vha re kha vhurumiwa kha mashango a kule na mita yavho vha do tendelwa u voutha nga tshifhinga tsha khetho. Tshinwe tshigwada tsha vhane vha wana vouthu dza tshipentshela ndi tsha vhakhethisi tshine tsha katela na vha tsireledzo ya shango hune ha katelwa mapholisa na maswole. Vouthu dza tshipentshela dzi dovha dza katela na vhaholefhali, vho holefhalaho mirado, vhaaluwa na vhafumakadzi vho vhifhaho mivhilini vhane vha do balelwa u swika kha vhupo ha u vouthela nga mulandu wa uri vha na vhuholefhali ha mirado.
Mulayotibe u amba hafhu nga ha u dinwalisela ha vhakhethi khathihi na u dadziwa ha mutevhe wa u voutha. U dinwalisela u voutha hu do dzula hu tshi khou bvela phanda. Musi muthu o di nwalisela u voutha, zwidodombodzwa zwawe zwi ya zwa tolwa kha bugu ya u nwalisa vhathu vhothe ya vhukati ine ya dzula i hone kha Muhasho wa zwa Muno u itela u vhona arali zwi zwa vhukuma.
Musi zwidodombedzwa zwo tolwa zwa wanala zwi zwa vhukuma, dzina lawe li do dzheniswa kha mutevhe wa u voutha. Vhathu vhothe vhane madzina avho a vha kha mutevhe wa u voutha vha do tendelwa u voutha nga duvha la dzikhetho line la do dzudzanyiwa nga muphuresidennde.
Vhathu vha fanela u vha na maṋwalo a vhunṋe (ID) a re na Baa-khoudu uri vha tendelwe u voutha. Heḽi ndi ḽone ḽiṋwalo ḽi ḽoṱhe ḽo tendelwaho sa zwe zwa dodombedzwa nga Mulayotibe wa Dzikhetho wa 1998.
T(hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana i shuma lwa miṋwedzi ya 12 fhedzi nahone i a tendelwa kha u ḓiṋwalisela u voutha, musi vha Muhasho wa zwa Muno vha tshi kha ḓi dzudzanya Liṋ(walo lṄa vhunṋe (ID).
Hei thanziela ya vhune ya tshifhinganyana i vha i na zwidodombedzwa zwa muhumbeli: nomboro dza vhune khathihi na tshinepe tsha vhune.
Thanziela ya vhune ya tshifhinganyana i wanala hu saathu u fhela awara dza 24 nga nnda ha kha vhupo vhu si na dzikhomphiyutha. Arali zwo ralo, i do nekedzwa musi yo no vhuya kha yuniti thendeleki ya fhethu he khumbelo ya itwa hone.
Kha manwe mavundu ho vhumbiwa foramu dza mafhungo a muno u itela u thusa Muhasho kha hoyu mushumo. Hedzi foramu dzi fanela u thusiwa.
U vhumbiwa ha zwiimiswa zwa khetho/ zwigwada zwa u thusa nga u tou funa/thimu dza u shuma u itela u thusa kha fulo la vhune. Mirado ya phalamennde vha fanela u vhona uri nangoho mishumo ya vhathu vhane vha khou thusa nga u tou funa vha khou lambedzwa kha Muhasho wa zwa Muno. Zwi ambaho uri vhathu vhothe vhane vha khou thusa nga u tou funa vha do nwaliswa kha Muhasho wa zwa Muno nahone vha fanela u lambedzwa nga mirado ya phalamennde vhone vhane. Vha do gudiswa nga Muhasho wa zwa Muno nahone vha do netshedza tshumelo vha sa dzhii sia la zwa polotiki nahone vha shuma vha sa holi. Vha do thusa kha u dadziwa ha dzibammbiri, u gandisa magunwe a vhahumbeli na u vhona uri thodea dzothe dzi khou swikelelwa, sa tsumbo. u netshedzwa ha thanziela dza mabebo, nz.
Mirado ya phalamennde vha humbelwa uri vha kwame vhaimeleli vha muhasho kha vhupo ha havho uri vha dzudzanye pulane ya uri vha nga thusa hani na u dinekedza kha u dzhenelela kha mbekanyamushumo dza radio dza nyambedzano dza vhupo ha havho hune vha nga kona u divhadza nga ha fulo la Manwalo a Vhune.
Arali hu si na thanziela ya mabebo vha humbelwa uri vha kwame muofisiri wa dzingu uri a vha vhudze uri hu nga shumiswa ndila ifhio kha u tola vhungoho. Naho zwo ralo muhasho u a kondisa kha u bveledzwa ha linwalo line la vha na ndeme hu u itela u fhelisa vhukwila.
Musi hu tshi itwa khumbelo ya Liṋ(walo lṄa vhunṋe (ID) na T(hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana (TIC) hu ṱoḓea zwinepe zwiraru.
Minista wa zwa Muno vha do divhadza nga ha fomo ya u dinwalisa ya tshifhinganyana ya u dinwalisela u voutha ine zwa zwino a i athu u vha hone.
Muhasho wa zwa Muno u na dzikhamera kha dziyuniti thendeleki dzine dza thusa uri vhathu vha fodiwe mahala.
Nga duvha la u voutha hu do tendelwa Manwalo a Vhune a re na Baa-khoudu fhedzi.
Nga nnḓa ha khunguwedzo ine ya khou itelwa fulo lṄa ḽiṋwalo lṄa vhunṋe (ID), ho itwa nzudzanyo kha mavunḓu oṱhe dza u vhona uri nangoho vhathu vhoṱhe vhane vha tea u voutha vha khou ita khumbelo dza L(inwalo lṄa vhunṋe ḽi re na Baa-khoudu.
Awara dza u shuma dzo engedzwa zwi tshi ya nga thodea dza vundu linwe na linwe. Muhasho u nga shuma u bva nga 07h00 - 18h00 vhukati ha vhege na u bva 08h00 12h00 nga migivhela. Tsheo hei i vha hone nge vhathu vha humbela?
Ho tholiwa vhaṋwe vhashumi vha u engedza tshivhalo tsha vhashumi uri vha kone u thusa kha ṱhoḓea dza Maṋwalo a vhunṋe (ID) dzine dza khou anda.
Kha vhupo vhune ha sa vhe na ofisi dza zwa Muno ho vhewa Yuniti thendeleki.
U wana mafhungo manzhi, khumbelo dza tshumelo kana tshumelo dza vhathu vhane vha thusa nga u tou funa, vha nga kwama vhalangi vha madzingu vha muhasho.
Vhathu vhanzhi vho ita khumbelo dza Manwalo a Vhune ane haathu u ya u dzhiwa ofisini dza Muhasho wa zwa Muno. Haya Manwalo a Vhune a fanela u tevhelwa nga u tavhanya. Mirado ya phalamennde vha khou humbelwa u thusa kha u vhona uri a netshedzwa vhane vhao.
Vhathu vha saathu u ita khumbelo dza Manwalo a Vhune a re na dzi Baa-khoudu vha khou fanela u ita ngauralo nga u tavhanya.
Muthu ane a vha na miṋwaha ya fhasi ha 16 u fanela u ḓa na muthu ane a mu fhira nga miṋwaha ya 10 ane a ḓo mu itela khumbelo ya u ḓiṋwalisa kha zwa mabebo. Muthu onoyo u ḓo fanela u ḓadza na afidafiti (fomo ya B1 288) ine ya khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa mabebo.
Vhathu vha re na minwaha i fhiraho 21 vha ita khumbelo ya u dinwalisa ha mabebo ha tshilengo.
Arali manwalo a u tikedza a si ho, muhumbeli u do vhudziswa nga muofisiri wa muhasho u itela u dzumbulula vhudzulapo hawe na duvha lawe la mabebo hu si na u timatima.
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MUNO 3.txt</fn>
Muhasho u do ita uri vha wane linwalo lavho nga minwedzi mivhili arali khumbelo yavho ya vha i tshi pfala nahone yo dadziwa zwavhudi. Musi vha tshi ita khumbelo ya linwalo vha do tea u sumbedza uri vha do ya vha li dzhia vhone vhane kana vha toda li tshi tou posiwa.
Kha vha dadze fomo ya B1-9 ine ya wanala kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno shangoni nga vhuphara.
Thanziela yo nekedzwaho nga Thoho ya sibadela kana kiliniki ye vha bebwa khayo.
Vha vhulunge rasithi uri vha kone u i bvisa arali i tshi nga todea musi ID yavho i tshi khou ralo u itiwa kana u phurosesiwa.
U bviswa lwa vhuvhili.
Vha badele mbadelo ya u bviswa hafhu ya R12-00 vha vhee rasithi yavho zwavhudi uri vha kone u i bvisa musi i tshi todea.
Arali vha tshi todou divha uri ndi ifhio ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho, vha nga kwama ofisi ya vundu i re vhuponi ha havho.
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MUTAKA.txt</fn>
Ndi lushaka lwa khentsa ine ya fara vhanna, fhedzi I fara vha si gathi. I nga vha hone tshifhinga tshiwe na tshiwe, fhedzi I faresa nga maana vhanna vhaswa vha miwaha ya vhukati ha ya 20 na 40. Kanzhi I vha hone kha dzhende ithihi fhedzi. Tshiitisi tsha khentsa ya dzhende a tshi ivhei. I fara vhanna nga tshifhinga tsha musi vha na mbilaelo malugana na u beba kana u vha na vhana na u vha na mua?
Ho vhigwa khentsa ya dzhende yo faraho vhanna ine ya vha 0.75% u isa kha 1.46% kha Vhuwalisi ha Khentsa nga 1996 na 1997?
Vhathu vha tshinnani vhe vha vha na thaidzo ya dzhende i songo tselaho fhasi (o lugiswaho na i songo lugiswaho). Hu na khonadzeo ya u engedzea ha khombo ka 11. Vhana vhohe vha vhatukana musi vha tshi bebiwa vha tea u oliwa arali madzhende avho a songo tsela fhasi.?
Vhanna vhane ivhazwakale ya mua ya sumbedza uri hu na vhe vha vha vha na khentsa ya dzhende?
Muthu u kona u wanulula zwithu zwi songo oweleaho kha dzhende nga ene mue. Nila ya khwine ya u wana zwithu zwenezwo ndi u ITA dzindingo kha dzhende nga iwe mue?
Vha nga ita TSE zwavhui nga murahu ha musi vho amba nga mai a u dudela kana nga shawara. Mufhiso u ita uri dzhende i lunguluwe, izwi zwi ita uri vha kone u wana zwi songo oweleaho nga u avhanya?
Arali vha na miwaha ya 18 na u fhira, vha tevhedzele aya maga wedzi muwe na mu?
Kha vha ite dzindingo nga u phuphuledza kha dzhende iwe na iwe nga zwana zwo?
Kha vha vhee minwe yohe nga fhasi ha dzhende hone magunwe a nga nha ha?
Kha vha role madzhende zwavhui vhukati ha minwe na gunwe. Vha songo ofha arali vha wana uri iwe dzhende ndi ihulwane. Hu vha hu si na tsho khakheaho (zwo tou ralo nga tsiko). Mabundu a khentsa a anzela u wanala nga matungo a dzhende, fhedzi a nga kha i vha hone na vhukati na nga phana ha dzhende?
Kha vha fare tshithu tshi no nga tshubu thethe nga murahu ha madzhende. Iyi tshubu I vhidzwa ephidimisi, ine ya kuvhanganya na u fara vhunna.
Kha vha ivhe uyu murao. Vha songo khakhisa vha humbulela uri ndi bundu?
Bundu iuku a u lingana na nawa, i sa vhavhi ine a wanala kha dzhende. A si mabundu ohe ane a vha a a khentsa?
Arali vha pfa dzhende avho kana?
Arali vha pfa hu na tshanduko musi vha tshi phuphuledza dzhende?
U hula ha maamu na dzi?
Tshihavhi kha dzhende?
Arali vha pfa vha na tshihavhi tsho tou hulelaho vha o?
Arali vha vha vha na mabundu, kana hu na u hula, u zwimba kana u shanduka kha dzhende musi vha tshi i phuphuledza kha vha ye u vhona anga?
Arali vha tshi pfa hu na u lemela kana tshihavhi kha vha ye u vhona?
Arali maamu na hungu zwo hula nahone vha tshi pfa dzhende i tshi nga o zwimba vha ye u vhona?
Arali hu si na zwithu zwi songo oweleaho vha bvele phana na u ita TSE u swika vha tshi vha na miwaha ya 40/45?
Khentsa ya dzhende I a alafhea, zwihulu arali yo waniwa nga u?
U bviswa ha dzhende ithihi a hu nga o vha thithisa kha u vha na vhana kana u ita zwa vhudzekani?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA VHUDAV.txt</fn>
Naa Muhasho wa zwa Vhudavhidzano (DoC) ndi mini?
Muhasho wa zwa Vhudavhidzano ndi tshana tsha tshumelo ya Muvhuso kha muhasho wa zwa Vhudavhidzano. Ndi murao une wa vhumba milayo ya poswo, vhudavhidzano ha hingo na tshumelo ya khasho kha a Afurika Tshipembe.
Kaleni, Muhasho wo vha u tshi tshimbidza na u langula fhirikhwentsi sipikiiramu (frequency spectrum), hu tshi angaredzwa na u vhea mulayo na ngeletshedzo ya u langula na u thusa Minisia. Nga u tendelwa ha Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wa Nomboro 103 wa 1996, u tshimbidza na ndangulo ya mishumo ya firikhwentsi zwo fhiriselwa kha Ndangulo ya u Tshimbidza Vhudavhidzano ha hingo kha a Afurika Tshipembe (SATRA), ine zwa zwino ya vho ivhea sa ICASA ine ya khou shandula tshiimo tsha Muhasho uri u sedze kha zwa u vhumba milayo.
> U lulamisa u sa eana kha u nekedzwa ha tshumelo ya vhudavhidzano nga u vhea mutengo u pfalaho.
> U lungisa uri Afurika Tshipembe i dzhie vhuimo ha phana kha u angana ha thikhinolodzhi dza vhudavhidzano kha masia a vhudavhidzano, khasho, mafhungo a thekhinolodzhi na a midia dzo vhalaho.
> U engedzedza khonadzeo ya mishumo kha sekhitha ya vhudavhidzano.
> U ita uri Afurika Tshipembe i kone u aisana na mawe mashango a ifhasi nga u vha tshisima tsha mvelaphana ya midia dzo vhalaho, nga maana nga u vulea ha mishumo kha zwitshavha zwa vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kaleni.
> U shela mulenzhe kha maitele a vhudavhidzano ha Afurika Tshipembe hune ha o thusa kha u fhaa muondo wa mafhungo une wa ita uri hu vhe na u bvela phana ha mvusuludzo ya Afurika.
DoC i shuma kha sia ine a vha na u sa eana huhulu kha ivhazwakale na kha u nekedzwa ha poswo, vhudavhidzano ha hingo na tshumelo dza khasho. Hezwi zwi na bvelele dzi si dzavhui kha uri Afurika Tshipembe i aisane na mawe mashango, sa izwi ho thomiwa sekitha ya vhudavhidzano i re mutheo wa mvelaphana ya shango kha zwa ikonomi, kutshilele na zwa polotiki.
Mbekanyamaitele dzo thomiwaho zwa zwino dzi o thusa u vhea Afurika Tshipembe kha ifhasi. Mishumo yayo i khou uuwedzwa nga u avhanya ha mvelaphana ya thekhinolodzhi ine ya shumiswa poswoni, kha vhudavhidzano ha hingo na kha tshumelo ya khasho.
DoC i langula madzangano a sumbe o imela muvhuso. Eneo ndi Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe (SABC), Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano ya Afurika Tshipembe (ICASA), Sentech, Poswo ya Afurika Tshipembe, Telkom SA Ltd, Zhendedzi a Tshumelo ya ifhasi (USA) na Ndangulo ya Midia ya Elekihironiki ya Afurika Tshipembe (NEMISA).
> U langula vhusimamilayo ha photifolio dza madzangano.
> U tshimbidza na u langula nyambedzano dza mbekanyamaitele.
> U thusa photifolio uri i tevhedze madzangano kha u tevhedza maitele a mbekanyamaitele.
> U ita hoisiso dza mbekanyamaitele na u vhumba mbekanyamaitele.
> U dzudzanya mugaganyagwama hu na tshumisano na photifolio dza madzangano.
> U kwamana na komiti dza Phalamenndeni nga Mafhungo a Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzano.
> U imelela Riphabuliki ya Afurika Tshipembe nga photifolio ya mashangoni a seli.
> U vhea mbekanyamaitele yo andavhudzwaho ya muvhuso.
> U dzhenelela vhuifhinduleli ha vhusimamulayo.
> U thola khoro ya vhalanguli.
> U tendela mugaganyagwama, pulane dza mabindu, dzimbadelo na mbadzelo dza aisentsi dzo teaho.
> U themendela mugaganyagwama kha Phalamende.
> U tendela tshumisano, u angana na vhushaka.
> Yuniti ya Bindu ya Midia dzo vhalaho.
> U ita hoisiso, u bveledza na u phaaladza mbekanyamushumo.
> U asesa mvelele ya tshanduko dzi iswaho nga thekhinolodzhi na nila ya vhubindudzi na mbekanyamushumo dza muvhuso.
U langula mikovhe (dzishere) dza muvhuso dza Poswoni, zwine zwa angaredza u pima na u tendela maitele na pulane dza mabindu dza Posofisi ya Afurika Tshipembe, muvhuso wa u anganala, na u bveledza na u lavhelesa maga a ndeme a tsumbo.
Posofisi ya Afurika Tshipembe yo ewa maana ohe a u tshimbidza tshumelo dza poswo kha ino shango nga Mulayo wa Tshumelo ya Poswo wa Nomboro 124 wa 1998. Mulayo muswa u vhea mbetshelwa ya ndangulo ya tshumelo dza poswo na mishumo ya u shuma ha khamphani ya poswo, hu tshi angaredzwa u vhofhea hayo nga tshumelo ya ifhasi. I dovha ya vhea mbetshelwa ya mafhungo ane a yelana na kushumele kwa Bannga ya Poswo na hanziela dza u Vhulunga dza Lushaka.
> U khwinisa u nekedzwa zwavhui ha tshumelo ya mawalo na u vhuedzedza fhulufhelo kha sisieme ya poswo.
> U lugisa vhuimo ha Posofisi kha a Afurika Tshipembe iswa.
> U lugisa vhuimo ha Bannga ya Poswoni uri i vhe bannga ine ya nangiwa nga vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha si kone u swikelela Tshumelo dza zwa Masheleni.
> U nea iresi dza poswo na netiweke dza poswo, nga maana kha zwitshavha zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale.
> U alusa tshumelo yo anavhuwaho u itela uri vhadzulapo vhohe vha kone u swikela tshumelo dza poswo dzi sa uriho.
Matshimbidzele a Poswo o thoma nga Phando 2000, u ya nga khethekanyo ya Mulayo wa tshumelo dza Poswo wa 1998, une wa tshimbidza sekitha ya poswo.
> U ita uri hu vhe na mbetshelwa ya tshumelo ya Poswo kha vhashumi vhohe.
> U sengulusa mbadelo dza poswo na u vhona uri a hu na u lambedzwa hune ha khou bvelela kha masia a songo vhetshelwaho thungo a tshi bva kha masia o vhetshelwaho thungo.
> U vhona uri hu vhe na vhui na tshiimo tshavhui tsha poswo.
> U tandulula dzikhuano na maitele a si avhui.
> U tsireledza dzikhasiama.
Yuniti iyi i na vhuifhinduleli ha ndangulo ya dzhishere, hoisiso, mvelaphana ya midia dzo vhalaho na mvelaphana ya mbekanyamushumo dza vhudavhidzano ha hingo ho teaho, hu tshi angaredzwa u tshintshiwa ha vhusimamulayo.
I sengulusa na u uuwedza mvelaphana ya mabindu a lushaka na a ifhasi na mbekanyamaitele dza u aisana. Yuniti iyi i dovha ya asesa tshanduko dza thekhinolodzhi na zwine dza bveledza zwone kha mvelaphana ya bindu na mbekanyamaitele ya muvhuso.
> U tanduluala mvelaphana ya vhudavhidzano ha hingo na zwikhala zwa mafhungo.
> U sengulusa mushumo wa u engedzedziwa ha thaidzo kha thaidzo dzi bvelaho phana.
> U fha maana zwitshavha zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale.
> U livha kha nyaluwo ya ifhasi na u anganyiswa ha ikonomi ya ifhasi.
> U thoma maitele a u dzudzanya sekitha na mvelaphana ya ndangulo.
> U alusa vhushaka na muvhuso / phuraivethe kha u vhulunga zwishumiswa.
Telkom yo thomiwa nga Tshimedzi 1991 u ya nga Mulayo wa Posofisi wo Tshintshiwaho wa Nomboro ya 85 wa 1991, une wa bvisa tshumelo ya vhudavhidzano ha hingo kha tshumelo ya poswo.
Muvhuso wa Afurika Tshipembe ndi wone u re na mikovhe (dzhisere) nnzhisa kha yuniti yohe, wo rengisa phesenthe dza 30 kha khonsothiamu yo vhumbiwaho nga Telkom Malaysia na Vhudavhidzano ha SBC nga 1997. Telkom i na aisentsi tharu dza u shumisa vhudavhidzano ha thingo, u anadza khasho ya radio na tshumelo ya u engedza ndeme kha netiweke, kha mbuelo ine khayo yuniti yohe ya tea u swikelela thangethe i bvelaho phana na tshumelo yavhui.
Thangethe idzi dzi katela aini ntswa dza hingo, hingo ntswa dza phabuliki dza u rwela luingo, laini ntswa dza dzikhasiama dzine dza tea u dzhielwa nha lwa u thoma u fana na dza zwibadela, zwikoloni, mivhuso yavho, mivhundu (vhudavhidzano vhukati ha vhathu vha 100 na vha 1999 hu si na aini ya u tshintsha, na u vhuedzedzwa ha dziaini (u khwiniswa u bva kha aini dzi si dza dzididzhithi u ya kha aini dza dzididzhithi)).
Tshifhinga tsha u vhetshelwa thungo ha Telkom tshi khou fhela nga 7 Shundunthule ngauralo yuniti i o livhana na muaisano kha hingo dza aini dzine dza wanala fhethu huthihi. Thambo ya u ita khumbelo ya aini ya vhuvhili ine yo bvisiswa nga 2002.
Nga 1997, Ndangulo ya u Tshimbidza Vhudavhidzano Afurika Tshipembe (SATRA) na Ndangulo yo iimisaho ya Khasho (IBA) dzo angana ha vhumbiwa Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano Afurika Tshipembe.
Hezwi zwo vha zwo tea, u ya nga tshipia tsha u kuvhanganya mafhungo na thekhinolodzhi dza Vhudavhidzano. ICASA zwa zwino i na vhuifhinduleli ha u tshimbidza sekhitha yohe ya vhudavhidzano, i tshi khou vhona uri hu vhe na vhui na tshumelo ine ya kona u swikelelwa uri vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe vha vhuelwe.
Sa Icasa, Usa yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 58 ya Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wa 1996. Mushumo wayo muhulwane ndi wa u alusa tshumelo ya ifhasi ohe na u swikelela thekhinolodzhi dza vhudavhidzano na tshumelo dza vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe, u oisisa na u tshemendela nila dza u swikelela ndivho iyi. Yuniti yo dovha ya ewa mushumo wa u tshimbidza na u fha thuso kha u pima, u lavhelesa na mathomele a u swikelela kha ifhasi (universal) na zwikimu zwa tshumelo. U fana na ICASA, USA i ripota kha Minisia wa Vhudavhidzano.
U fhira afho, i dovha ya kwamea kha u vhea dzisenthara dza mafhungo a Zwitshavha na Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzano, ine ya vhidzwa sa senthara dza hingo. Senthara idzi dzi fha tshumelo dzo vhalaho dza ICT u bva kha luingo zwalo u ya kha fekisi, Inthanethe na tshumelo dziwe dza ndeme dzo engedzwaho nga mutengo u pfalaho.
Yuniti ya Bindu a Midia dzo Vhalaho dza u bveledza vhuimo ho teaho ha u swikelela hoea dza midia dzo vhalaho dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe nga u vhukuma mbekanyamaitele, thikhedzo ya mbetshelwa ya tshumelo na u langulwa zwavhui ha zwishumiswa.
Yuniti iyi zwa zwino i khou ita mbekanyamaitele ya mafhungo ane a bva kha u angana ha midia dzo vhalaho, khasho dza didzhithala, mbekanyamaitele ya midia ya vhana, na mbekanyamaitele ya vhathu ho holefhalaho, mbekanyamaitele ya Mafhungo a Khasho ya Afurika Tshipembe na mbekanyamaitele ya midia ya Elekihironiki ya tshitshavha.
Mbetshelwa ya tshumelo i angaredza midia yo vhalaho ya elekihironiki ya tshitshavha i fanaho na zwifhao zwa radio ya tshitshavha zwine zwa khou bvela phana, thelevishini ya tshitshavha, webusaithi ine ya khou wanala kha tshitshavha / mafhungo a satelaithi na netiweke ya u dzudzanya, u bveledza mbekanyamushumo, u fhaa vhungomu na u bveledza vhutsila, pulanete ya java, u bvela phana ha ithanethe na ICT, kha pfunzo, tshanele ya TV yo fhiwaho Phalamennde, Dzilaborithari dza DoC web Inthanethe na thendela ya Dotza.
Yuniti iyi i dovha ya dzhia mushumo wa u vhuedzedza vhuimo ha Tshanele ya Afurika, hu tshi angaredziwa u vhumbiwa hafhu ha SABC, na Sentech, u phuraivethiwa ha Ciskei / Capital Radio, u dzheniswa ha zwitudio zwa u rekhoda zwa Bop na Rhino.
U ya nga Mulayo wa Khasho wa Nomboro 4 wa 1999, SABC i fanela u fhandekana ya bva zwipia zwivhili, Tshumelo ya khasho ya phabuliki na Tshumelo ya Khasho ya Khomeshiala. Kushumele kwa SABC ku o yelana na maana a mikovhe (dzishere) na maitele ayo a yelanaho na zwine lushaka lwa zwi dzhiela nha u khwahisa mavhusele a tshumisano.
Tshanele ya Afurika ine ya khou shuma zwa zwino sa tshumelo ya maana nga fhasi ha SABC, i o anganywa hu tshi khou itelwa u i vhuedzedza sa Tshumelo ya Khasho ya Dzhango. Hu tshi khou humbulelwa uri iyi tshumelo ntswa i o vhumba tshumisano ntswa na Khasho ya Afurika na uri u fhira afho, i o vha tshumelo khulwane ya shango a Afurika i nekedzwaho Radio, TV na tshumelo dza Midia dzo vhalaho.
Koporasi ya khasho ya Bop i khou dzudzanywa u itela u alusa ndeme yayo, u alusa vhubindudzi kha sekhitha na u ita uri hu vhe na u anganelana kha zwishumiswa zwa midia.
Sentech ndi yone siginala (signal) khulwanesa Afurika Tshipembe, i shumaho nga fhasi ha aisentsi ya tshigwada tsho oweleaho tsha u hwala ya u anadza siginala kha sekitha ya khasho. Khamphani yo vha i tshi khou shuma hafhu u bva kha pulatifomo ya terrestrial analoque, u nekedza u phaaladzwa ha mawe mafhungo a midia yo vhalaho. U ya nga Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wo Tshintshiwaho wa 2001, khamphani yo fhiwa aisentsi ya ifhasi sa yone muhwali wa muhwalo?
Dzangano a Lushaka a Midia ya Elekitironiki (NEMISA) o thomiwa nga Muhasho wa Vhudavhidzano u nekedza vhugudisi ho bveleho phana kha indasiiri ya khasho. Mushumo wayo ndi u bveledza vhathu vho funzeaho kha masia o fhambanaho vhane vha o shuma mushumo muhulwane kha zwigwada zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale, sa tsumbo, vhafumakadzi na vhathu vha shayaho vha mahayani. Mbekanyamaitele dzo fhambanaho dze dzangano a dzi bvisa dzo pulanelwa u thusa matshudeni uri vha dzule vho lindela makete na u langula vhupo vhuwe na vhuwe ha khasho vhune vha khou oa u vhu dzhenela.
<fn>ven_Article_National Language Services_MULANGI WA MUAGASI WA.txt</fn>
Tel: (012) 401 4600, Fax: (012) 401 4700, Web: www.ner.org.
U langula indasiiri ya mafulufulu u ya nga milayo, phoisi, maimo na nyito dza dzitshaka dza u tikedza mveledziso i bvelaho phana?
NER ndi nnyi?
Mulangi wa Muagasi wa Lushaka (NER) ndi vhulangi vhune ha langa Indasiiri ya Nisedzo ya Muagasi (ESI) Afurika Tshipembe. Ndi dzangano a mulayo, o sikwaho u ya nga Mulayo wa Muagasi wa vhu 41 wa 1987 we wa khwiniswa nga 1994 na nga 1995?
U langula indasiiri ya mafulufulu u ya nga milayo, phoisi, maimo na nyito dza dzitshaka dza u tikedza mveledziso i bvelaho phana?
U vha murangaphana wa ifhasi kha vhulangi ha mafulufulu?
NER i nga vha thusa hani?
Mulayo wa Muagasi wa vhu 41 wa 1987 sa zwe wa khwiniswa u ea NER mishumo ine miwe yawo ya vha, u tandulula thaidzo vhukati ha muisedzi wa muagasi na khasiama, khathihi na vhukati ha vhaisedzi vhone vhae?
Arali vho vha vha songo fushea nga nila ye muisedzi wavho wa muagasi a tandulula ngayo thaidzo yavho, NER i nga vha thusa?
Vha humbule uri fhethu hune vha fanela u thoma u hu founela ndi kha muisedzi wa muagasi (sa tsumbo, masipala, Eskom)?
Ndi mbilaelo dza lushaka-e dzine NER ya nga vha thusa khadzo NER i vha thusa kha thaidzo dzohe dza mu?
Ndeme ya n?
Vha khou tea u ita mini?
Kha vha thome nga u isa mbilaelo yavho kha mu?
Arali mbilaelo ya sa tandululwa, vha founela, u walela kana u rumela emeii kha Muhasho wa Tshumelo ya Khasi?
Vha ri etshedze zwidodombedzwa zwohe zwa mbilaelo?
Nisedzo ya mu?
Vhaetshedzi vhohe vhapo vha fanela u vha vho ewa aisentsi nga NER. A hu na muetshedzi wa muagasi wapo a re na pfanelo ya u sika na u etshedza muagasi kha dzikhasiama a songo ewa thendelo nga NER?
Muetshedzi wapo ha ngo tendelwa u pfukisela aisentsi yawe ya u etshedza muagasi kha muwe muetshedzi wapo hu songo vha na thendelo ya NER?
Muetshedzi wapo ha na pfanelo ya u tshadzha khasiama mbadelo dzi songo tendelwaho nga NER kana u shandukisa tshivhumbeo tsha zwenezwo a songo wana thendelo kha NER. Khasiama dzi o vha dzi na pfanelo ya u bvela phana na u badela mutengo wo tendelwaho vha sa badele mutengo u siho mulayoni une wa khou shumiswa nga muetshedzi wapo?
U etshedza vhone, sa khasi?
Muetshedzi wapo u na mushumo wa u dzhenisa muagasi kha tshitentsi tshiwe na tshiwe tsho waliswaho tshi re kha vhupo hawe tenda khasiama ya vha yo ilugisela u badela tshumelo yeneyo?
Muetshedzi wapo u fanela u fha khasiama tshivhumbeo tsha mbadelo tshine tsha khou shumiswa na maimo musi khasiama i tshi ita khumbelo ya tshumelo arali khasiama yo humbela?
Muetshedzi wapo u na mushumo wa u vhudza khasiama dzawe nga ha u gonya ha mitengo, u fhambana ha mitengo ya nisedzo ya muagasi na uri vha itisa hani khumbelo uri vha kone u dzhia tsheo vha tshi ivha musi vha tshi ita khumbelo ya nisedzo. (kha vha zwi ivhe uri kha iwe sia, khasiama dzi na vhuifhinduleli ha u vhudzisa nga ha mitengo ine ya o fusha hoea dzavho zwavhui)?
Arali hu khasiama dzine dza thoma nga u badela (Pre-paid), muetshedzi wapo u fanela u ita uri hu vhe na tshiitshi tsha u rengisa garaa dza muagasi. Hezwi zwiitshi zwi fanela u vha tsini?
Vha na vhuifhinduleli ha u vhona uri zwiitshi tsha u renga muagasi zwi a vula nga zwifhinga zwo oweleaho zwa u renga vhukati ha vhege, na u bva nga 8:00 u swika 12:00 mafheloni a vhege na holodei dza nnyi na nnyi?
Muetshedzi wapo a nga vala kana u fhungudza muagasi wa khasi?
> Khasiama i tshi khou balelwa u badela muagasi we ya shumisa kana i tshi badela nga murahu ha u wana nivhadzo ya u tumulwa ha muagasi nga mue wa?
> Ho vhofhiwa thendelano na khasi?
> U dzhenisa mu?
> Khasiama i si na?
> Hu na vhuanzi ha uri khasiama yo silinga kana u khakhisa mithara wa mu?
> Khasiama yo pfuka Milayo-yapo?
> Kana i tshi khou kundwa u lifha.
Muetshedzi wapo u na mushumo wa u etshedza nisedzo ya muagasi nga u fulufhedzea kha dzikhasiama na vhuifhinduleli ha u londota vhuumani u itela uri hu vhe na nisedzo ya ndeme?
Muetshedzi wapo u na vhuifhinduleli ha u?
Mbalelano (Bii) ine ya sumbedza zwavhu?
Muvhalelano wa mithara une wa sumbedza u vulwa na u valwa ha tshifhinga tsha mbalelano (bii) na tshadzhi ya yuniti dzo shumiswaho?
Hune ha vha ho tou humbulelwa muagasi wo shumiswaho nga khasiama, mbalelano (bii) i fanela u sumbedza, na uri mutengo wo badelwaho u munzhi nga khasiama nga tshifhinga tsha u humbulela honoho u fanela u dzheniswa kha akhaunthu ya khasiama?
Hune khasiama ya vha i tshi khou hana, khasiama I nga humbela muetshedzi uri a linge vhungoho ha mithara o badela tshelede, ine ya o lifhiwa nga muetshedzi arali zwo wanala uri mithara wo khakhea?
Hune ha vha na khanedzano, hu eletshedzwa khasiama uri i bvele phana na u badela u itela uri hu sa vhe na u tumulwa uri i kone u lifhelwa murahu tshelede ye ya badela?
Khasiama i na mushumo wa u ivhadza muetshedzi wapo musi i tshi pfuluwa, kana i tshi oa u valelwa muagasi, kana u iselwa muagasi kha iresi ntswa?
Pfunzo ya khasi?
Muetshedzi wapo u na mushumo wa u ita mbekanyamushumo dza pfunzo ya khasiama ya u shumisa muagasi ho tsireledzeaho, havhui na hune ha vhulunga muagasi kana zwiwe na zwiwe zwine zwa thusa kha nisedzo ya muagasi zwine zwa nga engedza nivho na u pfesesa ha khasiama kha u shumisa muagasi?
Muetshedzi wapo u dovha a vha na mushumo wa u ivhadza dzikhasiama nga ha mbadelo dzo tshadzhiwaho, uri dzi shuma hani, ndeme yadzo na uri ndi ngani dzo ralo?
Vha humbule uri vha fanela u thoma nga u founela muetshedzi wavho wapo?
Khasiama i na pfanelo ya u vhilaela nga ha ndeme ya tshumelo ine ya etshedzwa nga muetshedzi wapo?
Arali khasiama yo vha i songo fushea nga mvelelo kana nila ye mbilaelo ya farwa ngayo, khasiama i nga fhirisela mafhungo kha NER uri i thusiwe?
Nisedzo ya muagasi/ u uma mu?
Khasiama i na vhuifhindileli ha u dzhenisa dzithambo dza muagasi na u dzhenisa muagasi kha nnu, vhudzulo kana ndaka yayo?
Ndi vhuifhinduleli ha khasiama ha u oa tshumelo ya emuagasi a re na ndalukanyo uri a ume muagasi?
Khasiama i na vhuifhinduleli ha u vhona uri ndalukanyo dza emuagasi ndi dza vhukuma na u vhona vhungoho ha hanziela yo ewaho nga murahu ha mushumo?
Vhuifhinduleli ha khasiama kha nisedzo a vhu bveli nga nna. Tshiwe na tshiwe tshine tsha bvelela (nga nna ha mithara) nga nna ha ndaka ya khasiama kana mukano ndi vhuifhinduleli ha muetshedzi wapo a re na aisentsi. (khasiama i na vhuifhinduleli ha zwishumiswa zwohe zwi re nga ngomu dzharaani nga nna ha musi zwo tou sielwa nna nga thendelano ya nisedzo)?
Khasiama i fanela u vha na hanziela ya U fhela ha mushumo ya vhukuma ine ya bva kha emuagasi a re na ndalukanyo o redzhisiariwaho we a dzhenisa muagasi kana u ola nnu?
Khasiama i na pfanelo ya u vhilaela kha NER arali muetshedzi wapo a re na aisentsi a hana kana a lenga u etshedza muagasi a songo ea tshiitisi tshi pfalaho?
U badela mu?
Khasiama i na mushumo wa u badela muagasi we ya u shumisa nga tshifhinga (nga tshifhinga tsho vhewaho)?
Khasiama i na pfanelo ya u vhilaela kha muetshedzi wapo arali khasiama i sa fushei nga ndeme ya tshumelo ye a i wana?
Arali khasiama i songo takadzwa nga nila ye mbilaelo ya farwa ngayo, khasiama i na pfanelo ya u isa mbilaelo kha NER ane a o ita hoisiso o imela khasiama?
Vho no dzhena kha thendelano ya nisedzo yo sainiwaho na muetshedzi wapo a re na aisentsi, vha fanela u badela diphosithi sa zwo ambiwaho nga muetshedzi wapo a re na aisentsi phana ha musi hu tshi umiwa?
Khasiama i na vhuifhinduleli ha u kwama muetshedzi wapo arali yo vha i sa khou wana mbalelano (bii) dza wedzi nga wedzi?
Khasiama i na vhuifhinduleli ha u bvela phana na u badela u shumisa muagasi naho hu tshi nga vha hu na zwo khakheaho kha akhaunthu/bii ya muagasi?
Khasiama i na vhuifhinduleli ha u tsireledza mitshini, zwishumiswa zwa muagasi kana zwiwe zwishumiswa zwi songo khwahaho kha u gidima ha muagasi?
Hune ha fanela u vha na nisedzo ya tshifhinga tshohe, khasiama i na vhuifhinduleli ha u dzhenisa nisedzo pfareli?
Ho sedzwa uri hu a vha na u khakhisea ha muagasi, khasiama i na vhuifhinduleli ha u dzhia maga o teaho a u thivhela zwenezwo?
U rengiswa hafhu ha muagasi ndi mini?
U rengiswa hafhu ha muagasi ndi musi tshiimiswa tshi re kha mutevhe wa nisedzo tshi tshi renga muagasi u munzhi kha muetshedzi tsha rengisela vhathu vha re nga fhasi hatsho. Heyi ngavhela i alutshedza vhushaka vhukati ha murengi (murengisi) ane a renga muagasi kha muetshedzi wapo a rengisela mushumisi wa u fhedzisela (mudzulapo/ mune wa ndaka)?
U rengisa hafhu muagasi hu bvelela lini?
U rengiswa hafhu ha muagasi hu bvelela musi muagasi u tshi iswa u munzhi, fhethu hune ha vha ha mue muthihi ane a u rengisela vhadzulapo kana vhae vha zwipia zwa fhethu henefho?
Fhethu henefho hu nga kha i vha buoko ya dzifulethe, nnu dzo tsitsikanaho, mavhengele o kuvhanganaho, phakha ya indasiiri, dziofisi nz?
Tshiwe tshine zwi nga aluswa ngatsho ndi tsha uri mudzulapo/ mue wa fhethu u badela thwii kha murengisi wa vhuvhili hu si kha muetshedzi wapo?
Mulayo uri mini nga ha u rengiswa hafhu ha muagasi?
Zwine mulayo-wapo wa masipala wa amba: Mulayo-wapo wa masipala u amba uri vhashumisi vha u fhedzisela (vhadzulapo/vhae) vha songo vhewa kha nzulele i si yavhui ine ya fhirwa nga ye vha vha vha tshi o vha vhe khayo arali vho vha vho renga kha muetshedzi wapo. Vhunzhi ha zwipia kha milayo-yapo ya masipala i amba zwo bulwaho kha Ndaulo ya vhu 11 ya Mulayo wa Muagasi wa 1987 sa zwo khwiniswaho?
Ndaulo ya vhu 11 ya Mulayo wa Mu?
Muwe na muwe ane a rengisa muagasi u fanela uri, a tshi itela murengi muwe na muwe, a ite uri muagasi wonoyo u kaliwe nga mithara wo tendelwaho nga vha (SABS) (South African Bureau of Standard)?
Khethekanyo ya vhu 11 (2) i amba uri: Phimo dzine dza khou shumiswa na milayo ya u rengiselwa hafhu muagasi, dzi songo fhira dze vha vha vha tshi o badela arali vho renga kha murengisi we a rengisela muetshedzi wavho nahone murengisi u fanela u sumbedza murengi vhuanzi ha uri mbadelo ya muagasi we a u wana ndi yone?
Khethekanyo ya vhu 11 (3) i bvela phana na u amba uri hedzi ndaulo a dzi shumi: hune miwe milayo-yapo kana ndaulo dza u langa mu?
u rengiswa ha muagasi nga muthu a re na aisentsi kana muwe na muwe ane, u ya nga makumedzwa a khethekanyo ya vhu (2) ya Mulayo, a vha a sa kwamiwi nga makumedzwa a khethekanyo yeneyo?
U ya nga Khethekanyo ya vhu 11(4): Bodo yo tendela muthu muwe na muwe kana kiasi ine u ya nga khethekanyo 6(1) ya Mulayo, u bva kha makumedzwa a ndaulo-hukhu ya (1) na (2) nahone tshifhinga tshiwe na tshiwe bodo i nga shandukisa thendelo yeneyo yohe kana tshipia tshayo nga murahu ha miwedzi ya rathi musi u shandukiswa honoho ho itwa kha muthu onoyo kana kiasi yeneyo?
Ndi ufhio mutengo une nda o tshadzhiwa nga murengisi wa vhuvhili/muhirisi.
Murengisi wa vhuvhili/muhirisi ha ngo fanela u vha tshadzha mutengo une wa fhira we vha vha vha tshi o tshadzhiwa nga muetshedzi wapo arali o vha rengisela thwii. Tsumbo. arali vha tshi shumisa muagasi hayani, muetshedzi wapo xxx a vha tshadzha abc /kwh murengisi wa vhuvhili u fanela u vha tshadzha mutengo wonoua?
Ndi zwifhio zwine mitengo/ tshadzhi dzi re kha bii dza fanela u zwi sumbedza?
Bii ya muagasi i fanela u sumbedza mitengo ya vhukuma ya muagasi wo etshedzwaho. Mitengo i fanela u sumbedza mutengo wa muagasi, ine tshi?
Tshadzhi ya tshumelo ine ya katela mitengo yo itwaho nga murengisi wa vhuvhili /Muhirisi musi a tshi vha etshedza muagasi. Heyi tshadzhi yo itwa nga mbalo dza mithara, mbalelano na mitengo ya u sika kana u ita bii?
Arali hu na dziwe tshadzhi, dzi fanela u sumbedzwa dza vhonala huwe fhethu dza sa katelwe kha bii ya muagasi?
halutshedzo yo fhelelaho i fanela u ewa mushumisi wa u fhedzisela. (arali ha sa vha na halutshedzo yo ewaho mafhungo a fanela u swikiswa kha muetshedzi wapo)?
Vha ivhadze Muhirisi nga ha makumedzwa a Mulayo wa Mu?
Arali naho zwo ralo hu sa khou vha na mvelaphana, vha shumise thuso ya muetshedzi wapo kha u vhona uri murengisi wa vhuvhili/Muhirisi u a tevhedza mulayo wapo wa masipala?
Arali thaidzo i songo tandululwa, hu itwa mini?
Vha nga vhiga kha NER.
Vha nga humbelwa uri zwi dovhololwe kha khothe hukhu dza mbilo?
U pfulutshela huwe fhethu ndi tshiwe tsha zwine vha nga ita naho zwi songo tendelwa nga mulandu wa zwiitisi zwi kwameaho?
Vhuifhinduleli ha NER ndi vhufhio kha ii sia?
Ri khou humbela uri vha zwi ivhe uri mushumo wa NER kha haya mafhungo a si muhulwane ngauri hu na tshipia tsha mulayo-wapo tshine tsha dzhia vhuimo kha tshipia tsha ndaulo. Zwenezwo NER i tshimbidza thandululo ya mbilaelo/khakhathi vhukati ha murengisi wa vhuvhili/ Muhirisi, mushumisi wa u fhedzisela na muetshedzi wapo?
Mushumo wa muetshedzi wapo ndi ufhio?
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri muetshedzi wapo hafha ndi muisedzi wa u fhedzisela sa izwi muagasi u tshumelo ya ndeme?
Kha milandu i fanaho na heyi murengisi wa vhuvhili u na vhuifhinduleli ha u dzhenelela hune murengisi wa vhuvhili/Muhirisi a vha a sa khou tevhedza makumedzwa a mulayo u re hone?
Mulayo wa Muagasi wa 1987 wo khwiniswaho, u amba uri muetshedzi wa muagasi a nga dzima muagasi wa khasiama arali khasiama i songo badela akhaunthu kana i songo tevhedza milayo ya nisedzo. Mulayo u humbela muetshedzi uri a ee nivhadzo ya mauvha a fumi na maa phana ha musi a tshi dzimela khasiama. Tshifhinga hetshi tsha nivhadzo tshi thoma uvha ine nivhadzo ya etshedzwa khasiama. Nivhadzo ine ya ewa kha bii ya wedzi nga wedzi na yone yo tendelwa. Khasiama dzi khou humbelwa uri dzi dzhiele nzhele zwo walwaho kha bii dzadzo. Khethekanyo ine ya langa hezwi i kha maimo a Ndeme ya Tshumelo (NRS 047) nahone yo itika nga khethekanyo ya Mulayo wa Muagasi wo ambiwaho nga hawo afho nha?
Vha badele bi?
Ndi zwa ndeme u badela bii yavho yo fhelela tshifhinga tshohe. Hezwi zwi o ita uri akhaunthu yavho i sa salele murahu. Khasiama dzi na nowelo ya u badela tshipia tsha mutengo dzi tshi shavha u dzimelwa muagasi. Arali tshelede yo salelaho murahu ya sa badelwe yohe nga wedzi u tevhelaho, zwi a kona uri vha vhuyedzedze akhaunthu ngonani. Kha vha zwi ivhe zwauri u badela mutengo u songo fhelelaho kha akhaunthu zwi nga i ita uri vha dzimelwe muagasi. Musi vha tshi vhona uri vha khou kundelwa u badela tshelede yo salelaho murahu, kha vha kwame muisedzi wapo vha ambedzane uri vha nga kona u badela hani?
Kha vha tevhedze thendelano dzavho dza u lifha zwikolodo.
Arali vho no vhuya vha saina thendelano ya u lifha tshikolodo na muisedzi wavho, zwi a vha vhuyedza u badela. Arali nyimele yavho ya shanduka nga nila ine vha kundelwa, kha vha kwame muisedzi wavho nga u avhanya. Vhuanzi ha u shanduka ha nyimele yavho vhu nga oea?
Vha lavhelese kushumisele kwavho kwa mu?
Arali vha tshi shumisa mithara wa kale (une wa vhidzwa u pfi mithara wa tshikolodo) vha o fanela u sedza yuniti dze vha dzi shumisa na mbalo tshifhinga tshohe. Kha bii iwe na iwe ya muagasi vha fanela u sedza uri mbalo dza mithara dza u vula (dzo fhiraho) dzi fana na mbalo dza mithara dza u vala (mbalo dza zwino). Vha o fanela u sedza uri mbalo dza u vula dza wedzi dzi a fana na mbalo dza u vala dza wedzi wo fhiraho na. Arali hezwi zwi sa fani, vha vhudzise kha muetshedzi wapo uri a vha alutshedze. Vhavhaleli vha dzi mithara vha a i ita vha tshi khakha?
Ndi zwa ndeme u ivha uri muisedzi u fanela u vha tshadzha vhugai nga yuniti (kWh) kha muagasi une vha u shumisa. Arali vha sa ivhi vha vhudzise kha muetshedzi wavho kana vha kwame Mulangi wa Muagasi wa Lushaka. Uri vha ivhe uri vho tshadzhiwa vhugai wedzi wonoyo vha o fanela u kovha nomboro yo waliwaho nga Dzirannda kha kholumu ya muagasi vha kovha nomboro yeneyo nga yuniti dzo ewaho kha bii yavho. (Yuniti dzi o vha nomboro yo salaho kha mbalo dza u vula na dza u vala). Khovhelo i o vha mutengo wa yuniti?
Arali zwi tshi konadzea u shandukisa mithara wavho wa tshikolodo wa vha wa u thoma nga u badela, kha vha shandukisele khawo. Vha humbule uri hu na mbadelo ya u shandukisa. Mbadelo i o ya nga maana a muagasi une vha khou u oa?
Hezwi zwi o vha thusa kha u ita mugaganyo wa kushumisele kwa mu?
A vha nga vhilaeli nga uri akhaunthu ya muagasi wavho i?
A hu nga vhi na u dzimelwa mu?
Vha nga kona u langa kushumisele kwa muagasi wavho?
Arali akhaunthu yavho yo salela murahu, vha o humbelwa uri vha thome vha i badele vha saathu u dzhenisa mithara wa u thoma nga u badela. Mbuelo dza tshifhinga tshilapfu dzo sumbedzwaho hafho nha dzi fhira heyi hoea. Kha vha wane phoisi ya mafhungo eneo kha vhaisedzi vhavho. Kanzhi vhaisedzi vha oa khasiama i tshi dzhena kha thendelano ya u badela tshelede yo salelaho nga tshifhinga tsho tou tendelaniwaho?
ZWi AMBA MINI KHA VHASHUMISI VHA MU?
U tswiwa ha muagasi ndi khaedu ine ya fanela u fheliswa arali indasiiri ya etshedzo ya muagasi i tshi o bvela phana nahone i tshi khou shuma?
U khakhiswa: u uma muagasi hu siho mulayoni hu anzela u lemedza sisieme zwa ita uri hu muagasi u khakhisee. U khakhiswa hu fanaho na hohu a si mulandu wa muetshedzi wapo?
U lemela hu nga ita uri hu vhe na muagasi wo kalulaho une wa nga tshinya thundu dza muagasi dza khasiama dzine dza badela. Hedzi dzikhasiama dzi nga i wana dzi sa koni u wana iwe nila ngauri a si mulandu wa muetshedzi kana u sa londa hawe?
Zwi isa ndozwo ya masheleni: Vhaetshedzi vha fanela u wana tshumelo yo teaho tshelede yavho kha vhasiki vha muagasi. Mbuelo dzi bvaho kha u rengisa muagasi dzi ita uri hu kone u shumiwa na u thusa muetshedzi uri a dzule a kha bindu. U tswiwa ha muagasi zwi vhea khomboni nisedzo ya muagasi kha mirafho i aho?
Zwi imisa u dzheniswa ha muagasi: U sa vha hone ha mbuelo zwi amba uri hu o vha na tshelede hukhu kha mbekanyamushumo ya zwa muagasi. Hezwi zwi amba uri vhathu vha si na muagasi vha o fanela u lindela uri vha dzheniselwe muagasi?
A zwo ngo tsireledzea: Kha vhunzhi ha milandu, u uma muagasi hu siho mulayoni hu vha khombo ngauri khebuu dzi siiwa dzi songo fukedzwa nahone zwi nga vhanga u lozwea ha vhutshilo?
Zwi kwama mutengo wa muagasi: U sa vha hone ha mbuelo nga u sa vha hone ha thengiso zwi amba uri heyi hahelelo i fanela u wanala huwe. Hezwi zwi amba u gonya ha mbadelo. Hone ndi nnyi ane a kwamea Khasiama dzine dza badela muagasi wadzo ngauri heyi ndozwo i vhanga u gonya ha mbadelo?
Vha eletshedze muhura wavho uri hu itiswa hani khumbelo ya u?
Vha vhudze vhahura vhavho khamusi vha o vha thusa nga n?
Vha ambe fhungo ene?
Vha hwelele mafhungo kha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasi?
Vha ivhadze muetshedzi wavho arali vha tshi ivha uri muwe muthu u khou tswa muagasi?
Vha humbule: Sa mushumisi wa muagasi vha na mushumo wa u badela tshumelo ine vha i wana. Arali vha na thaidzo ya u badela akhaunthu yavho khamusi mithara wa u thoma nga u badela u nga vha khwine khavho. Nga heyi nila vha nga kona u langa kushumisele kwavho kwa muagasi. U tswiwa ha muagasi hu kwama vhashumisi vhohe hu si kha vhupo ha havho fhedzi, fhedzi na vhuwe vhupo sa izwi hu na mbuelo dzi vhaisaho?
Ndi ngani hu na Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasiama?
Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasiama dzo itelwa u khwahisa vhushaka vhukati ha vhaisedzi na dzikhasiama nga u vhumba fhethu hune mafhungo a nga kovhekanywa na mbilaelo dza khasiama dza nga ambiwa dza tandululwa?
Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasiama dzi a shaeya, ndi dza ndeme?
Zwe khasiama dza vha dzi tshi o?
U dzhenelela ha khasi?
vho vha vha tshi fanela u anganedza tshumelo yeneyo yo etshedzwaho nga mu?
Ho vha hu si na fhethu hune vha nga shela mulenzhe kha u dzhiwa ha tsheo na u davhidzana na muisedzi?
Foramu dza khasiama dzo vhumbelwa mini?
Dzo vhumbelwa u engedza vhushaka vhu re hone vhukati ha vhaisedzi na dzikhasiama, u phuromotha nila dza vhudavhidzani vhukati ha zwipia hezwi zwivhili na u ivhadza nga pfunzo ya khasiama u itela u bveledza nyimele ya tshumisano kha indasiri ya vhuetshedzi?
U fhaa vhushaka ha khwine vhukati ha vhaetshedzi na dzikhasi?
u ambedzana nga ha mbilaelo dza khasi?
u ivha hoea dza khasi?
vhudavhidzani na dzi?
pfunzo ya dzikhasi?
u sedzuluswa ha vhukoni ha mu?
u vhudzana mafhungo a dzimbadelo na u vhea mitengo kana mawe mafhungo-vho?
Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasiama dzi nga vhumbwa hani?
Foramu dza vhudavhidzani ha khasiama dzi o anganywa na muetshedzi wa muagasi wa vhupo honoho. Muetshedzi u fanela u lingedza u dzhenisa sekithara dzohe dza tshitshavha u itela uri a wane thikhedzo ya tshitshavha na u dzhenelela?
Khasiama dzi bvaho kha khethekanyo dzohe dza khasiama dzi fanela u rambiwa na u tendelwa u dzhenela na u shela mulenzhe kha miangano ya foramu?
Hune zwa fanela, khasiama kana zwigwada zwa khasiama zwi nga khetha vhaimeleli vhane vha o vha imelela kha miangano?
Muetshedzi wa muagasi u o vha mudzudzanyi wa foramu a dovha a vha tshipia tsha foramu. Maambiwa a muangano a fanela u vhulungwa?
Mushumo na vhuifhinduleli ha mirao ya foramu i?
Foramu i fanela u dzudzanya mafhungo o iswaho nga vhathu, zwigwada zwa dzikhasiama kana vhaimeleli vhavho, na vha?
Foramu i fanela u shuma na pfunzo ya khasi?
Foramu a yo ngo fanela u vha dzangano i dzhiaho tsheo nga nna ha musi hu mafhungo ane a kwama mushumo wayo wone u?
Foramu i fanela u davhidzana na NER ya amba mafhungo a songo tandululwaho sa yone nila ya u fhedzisela?
Foramu i o dzula i tshi sedzulusa tsumbamaitele dza Foramu dza Vhudavhidzani ha Dzikhasiama?
U farwa ha mi?
Foramu i o fara miangano mivhili nga waha, i nga i fara miangano minzhi arali zwo kombetshedza?
NER i o vha na vhuifhinduleli ha u monithara Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasiama nga maitele a muvhigo a re kha NRS 047?
U tevhedzwa ha foramu ya khasiama dza mu?
U tevhedzwa ha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasiama hu nga n?
vhudavhidzani na vha?
vhudavhidzani na vhathu.
Vhaimeleli vhane vha shuma kha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasiama vha o fanela u gudiswa. Hezwi zwi o itwa musi dziforamu dzo no vhumbiwa?
Mbuelo dza Vhaisedzi na Dzikhasi?
Khasiama dzi re na nivho ya pfanelo na vhuifhinduleli hadzo sa khasiama dza mu?
Nyimele yavhui ine ya o uuwedza vhushumisani na u pfesesana vhukati ha vhaisedzi na khasiama dzavho?
I o fhungudza tshivhalo tsha dzimbilaelo na zwililo zwine zwa iswa kha NER uri zwi tandululwe?
I o thusa NER kha u monithara vhukoni ha vhaisedzi?
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYO U T(UT(UWEDZAH.txt</fn>
U swika ha demokirasi ho disa mvelele ntswa kha tshitshavha tshashu, mvelele dzi ngaho u sa vha na zwidzumbe, vhudifhinduleli na vhuthogwa ha u vha mudzulapo. U swikelelea ha mafhungo ndi tshithu tsha ndeme kha u thusa uri demokirasi yashu ine ya kha di vha ntswa i aluwe. U swikelelea ha mafhungo ndi pfanelo ine ya tendela vhadzulapo uri vha dzhie tsheo vha na ndivho yo fhelelaho uri vha kone u swikelela tshumelo dzine dza nekedzwa nga mihasho ya muvhuso.
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano na wone wo diimisela u tutuwedza pfanelo dza vhuthu. Nga nthani ha aya mafhungo, ro kona u vha na bugupfarwa ine ya shuma sa tshishumiswa tsha u thusa kha u swikelelea ha mafhungo a re kha muhasho. Ri tshi humela murahu kha vhathu vho tambulesaho nga tsiku: thoho yo vhewaho nga muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki, ndi vhudifhinduleli hashu rine sa Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano nahone ri vhona uri ri nga si kone u swikelela izwi arali vhadzulapo vhane ra lwa nga ndila dzothe uri ri vha shumele vha sa koni u swikelela mafhungo?
Tshipikwa tshashu ndi u lwela uri ri vhe na bugupfarwa ine ya swikelelwa nga vhathu vhothe vha nyambo dzothe na mvelele dzothe nga u shumiswa ha nyambo dzothe dza fumi na nthihi, hu tshi katelwa na bureili na dzinwe ndila dza vhudavhidzani u itela u katela vhuholefhali hothe. Naho zwo ralo, hei bugupfarwa ine ya vha ya u thoma i do gandiswa fhedzi nga Tshizulu, Tshitswana, Tshivenda na Tshisuthu tsha Devhula. Ri fulufhela uri nyandadzo ya vhuvhili i do katela nyambo dzothe u swikela sekhithara dzothe dza vhathu vhashu dzi tshi swikelelwa. Ndi pfa ndo hulisea musi ndi tshi vha netshedza Bugupfarwa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano, ine ya do vha divhadza nga ha tshumelo dzine ra vha netshedza.
Ndi pfa ndo hulisea na u ṱhonifhea musi ndi tshi khou ṋetshedza vhone vhadzulapo vha Afrika Tshipembe heyi bugupfarwa. Mushumo wa hei bugupfarwa ndi u thusa vhone uri vha kone u swikelela mafhungo a re kha hoyu Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u ya nga ha mbetshelo dzi re kha ndayotewa nga nḓila i leluwaho, nga maanḓa (s) 32 (1) (a), ine ya amba uri Muṋwe na muṋwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṋwe na maṋwe a muvhuso. Hei bugupfarwa yo dzudzanyiwa u ya nga ha Mulayo wa u Tuṱ(uwedza u swikelelea ha Mafhungo, (Mulayo wa vhu 2 wa 2000)?
Ri tshi bvela phanda, milayo ya BathoPele ya 3 na ya 4 i vha thusa kha uri ri kone u swikelela tshumelo nga u lingana, na u netshedzwa ha mafhungo a tshumelo ya muvhuso ine vha vha na pfanelo dza u i wana. Ndi fulufhela uri hei bugupfarwa i do vha thusa na u vha tsivhudza.
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka?
Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano u na vhudifhinduleli ha u bveledza pholisi dza lushaka na theo ya milayo, mveledziso ya maitele na maimo a lushaka, u nekedza thikhedzo ya Mihasho ya Mavundu kha Mveledziso ya Matshilisano, na u sengulusa mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Matshilisano, na u sengulusa na u tola mbekanyamushumo dza mveledziso ya matshilisano. Mveledziso ya matshilisano i tshimbila na vhudifhinduleli ha vhunzhi ha ndisedzo dza tshumelo vhune mihasho ya Mavundu ya vha naho.
U vhuedzedza maitele a ndondolo na mveledziso ya vhathu kha mbekanyamushumo dzothe dza mveledziso ya matshilisano.
U bveledza na u shumisa ndila dza u fhelisa vhushai dzine dza nekedza zwo teaho kha vha shayaho, nga maitele ane a vha o vhulungea a mveledziso.
U bveledza maitele a tsireledzo a angaredzaho zwinzhi zwine zwa thusa na zwine zwa si thuse ane a tumekanya zwikimu na maitele a zwine zwa nga nekedzwa kha mita ine ya khou toda thuso lwa tshothe.
U thusa vhafumakadzi na vhana kha khakhathi na pfudzungule dzothe dzo fhambanaho, ho katelwa na ndila dzine dza nga shumiswa u lwa na vhatshinyi/vhapondi.
U nṋekedza tshumelo dzo vhalaho dza u tikedza ndondolo ine ya wanala vhukati ha vhapo khathihi na u tikedza vhathu vhane vha khou tshila na tshitzhili tsha Immunodeficiency /Acquired Immune Defiency Sydrome (HIV/AIDS) khathihi na vhoṱhe vho kavhiwaho kana vha kwameaho, sa zwisiwana zwa AIDS.
U ita uri tshumelo dza mveledziso dza matshilisano dzi swikelelee nahone dzi vhe hone vhukati ha vhathu vha dzulaho mahayani, dzidoroboni na mikhukhuni, khathihi na u vha na vhutanzi ha uri hu do netshedzwa tshumelo i linganaho.
Thikhedzo ya mishumo ya mveledziso ya matshilisano kha vhudiimiseli kha tshumisano ya zwa ndangulo i katelaho u shuma kha masia o fhambanaho a muvhuso na vhapo.
U gudisa, u funza, u sudzulusa na u thola vhashumi vhaswa.
E-meili: Felicity. Nxumzlo@socdev.gov.
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka u na rekhodo dzo vhalaho nga ha mafhungo o fhambanaho.
Mafhungo othe a divheaho a othomethikhi o khethekanywa u ya nga tshivhumbeo tsha mbekanyo sa izwo zwo itwaho afho fhasi. Dzirekhodo dzo newa nga ndila ya thebulu.
Dzinwe rekhodo dzi sumbedza mbekanyamushumo sa mbekanyamushumo, dzinwe vhulangi vhuhulwane, dzinwe vhulangi. Dzirekhodo dzi sumbedza midia dzo fhambanaho dza mafhungo, tsumbo; manwalo o disendekaho kha manwalo a bammbiri, rekhodo dza elekithironiki na dziwebusaithi?
Tshivhumbeo: Sa zwe zwa sumbedzwa afho ntha kha linwalo, ho vha na dzitshanduko kha tshivhumbeo tsha dzangano. Vha humbelwa uri vha kwame Vho - Jaco Victor nga ha tshanduko dza murahu uri dzi sumbedzwe afho fhasi.
Milayo nga ha u ya kha vha MULAYO malugana na thuso ya vhapo volumu 1.
Ndila dza maitele a zwithu kha Bodo dza Masheleni a u thusa.
Khandiso ya zwa thodisiso na mivhigo nga ha vhathu na mafhungo a mveledziso zwo bveledzwaho nga vha HSRC, MRC, DBSA, Dziyunivesithi, n.
Dziphosita, dziburotsha/zwibugwana, dziphamufulethe, n.z.
Mutevhe wa mafhungo a thandela dzi lambedzwaho nga dziNGO.
Modele wa Mulayotewa wa Nyandadzo ya Vha takalelaho u thusa.
Vhashumi Pulane dza mushumo, u litsha mushumo, nz.
Masiatari a Web?
Masiatari a Web a Inthiranethe?
Masiatari a Web a Inthiranethe?
Masiatari a Web a Inthiranethe?
Masiatari a Web a Inthiranethe?
Hedzi rekhodo dzo khethekanywa dza bva khethekanyo nga khulwane dzine dza vha; Mulayo, zwa Gwama/ Masheleni, Kudzudzanyele na Ndaulo, Zwiimiswa zwa Vhashumi na zwiṋwe Maṋ(walo a shumiswaho).
Rekhodo dza odithi tsumbo.
Mitangano Maambiwa nz.
Malugana na mafhungo a khumbelo vha tea u dadza FOMO C yo nambatedzwaho vha i rumela kha muthu/vhathu vha kwameaho kha Muhasho wa zwa Mveledziso ya Matshilisano. Nyolo ya khumbelo na maga a khumbelo a zwi tea u fhelekedza FOMO C. Kha vha dzhiele nzhele izwi: Tshikhau S kha nyolo iyi, yo imela Khethekanyo i re kha Mulayo wa u Tutuwedza u Swikelelea ha Mafhungo?
Muhumbeli ane a toda u swikelela rekhodo i re na mafhungo a nga ha ene mune ho ngo tea u badela tshelede ya khumbelo. Muhumbeli munwe na munwe ane a khou toda u swikelela rekhodo I re na mafhungo a si awe, u tea u badela tshelede yo teaho arali vha tshi toda u divha nga ha idzo mbadelo, kha vha ye kha Ndivhadzo R. 187 ya Muvhuso kha Gurannda ya Muvhuso ya 15 Luhuhi 2002.
sumbedza pfanelo yawe kana u tsireledza na u nea thalutshedzo uri ndi ngani a tshi toda rekhodo malugana na zwenezwo.
sumbedza ndila ya kufhindulele kha khumbelo yawe, madzuloni a phindulo yo tou nwaliwaho, zwine a zwi funa na zwithu zwine zwa todea.
nea vhutanzi ha Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa muthu e khaho, arali i tshi khou itelwa munwe muthu.
Arali muhumbeli a si na vhutanzi ha uri u dzula ngafhi nahone a sa koni u talutshedza rekhodo ine a khou i toda, a nga kwama Mulanguli: wa Ndangulo ya Mafhungo ane a do mu thusa kha u wana rekhodo yo teaho.
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya u swikelela rekhodo zwi fanela u newa afho fhasi.
Diresi kana nomboro ya fekisi kha Riphabuliki ine vhutanzi ha do rumelwa hone i tea u newa.
Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa muthu e khaho, arali i tshi khou itelwa munwe muthu.
Kha vha nee zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa rekhodo ine ya khou todea, ho katelwa na nomboro ya referentsi arali i tshi divhea, uri rekhodo i kone u wanala.
Arali tshikhala tsho newaho tshi tshituku, kha vha ise phanda kha siatari linwe vha li nambatedze kha fomo iyi. Muhumbeli u fanela u saina masiatari othe o engedziwaho.
Khumbelo ya u wana rekhodo, nga nnda ha rekhodo dzine dza vha na mafhungo a nga ha vhone vhane, zwi do phurosesiwa fhedzi nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no badelwa.
Vha do divhadzwa nga ha mutengo une wa nga badelwa wa khumbelo.
Mutengo une wa nga badelwa uri vha kone u wana rekhodo u ya nga fomo ine ya khou humbelwa na uri uri i wanale zwi do dzhia tshifhinga tshingafhani khathihi na u i dzudzanya.
Arali vha tshi tendelwa u sa badela mbadelo inwe na inwe, kha vha talutshedze uri ndi ngani vha songo tea u badelae.
Arali vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala, u sedza kana u thetshelesa rekhodo kha fomo yo newaho ine ya vha afho fhasi kha 1 u swika kha 4, kha vha bule vhuholefhali havho vha inge nga u sumbedza uri ndi fomo ifhio ine vha khou i toda.
Kha vha swaye tshibogisi tsho teaho nga X.
U tevhedzela khumbelo yavho kha fomo yo tiwaho zwi do bva kha tshivhumbeo tshine rekhodo ya wanala i khatsho.
U wana khumbelo ya fomo yo humbelwaho zwi nga di haniwa nga nthani ha zwinwe zwiitisi. Kha mafhungo ayo vha do divhadzwa arali khumbelo i nga fhiwa nga inwe ndila.
Mbadelo ya u swikelela rekhodo, arali i hone, I do laulwa nga fomo yo humbelwaho.
Izwi zwi katela zwinepe, zwisilaidi, u rekhodwa ha vidio, zwifanyiso zwi itiwaho nga khomphywutha, zwiketshe, nz.
Arali vho humbela khophi kana ṱhalutshedzo ya rekhodo (afho nt(ha), vha a ṱoḓa khophi kana ṱhalutshedzo i tshi posiwa kha vhone?
U posa zwi a badelwa.
Arali tshikhala tsho newaho tshi tshi tshituku, kha vha ise phanda kha siatari la thungo vha li nambatedze kha fomo iyi.
Muhumbeli u fanela u saina masiatari othe o engedziwaho.
Vha do divhadzwa nga lunwalo arali khumbelo yavho yo tendiwa/ haniwa. Arali vha tshi toda u divhadzwa nga dzinwe ndila, kha vha talutshedze vha nekedze zwidodombedzwa zwo teaho malugana na khumbelo yavho.
Vha nga takalela u divhadzwa hani tsheo malugana na khumbelo ya u wana rekhodo?
Yo sainiwanga...........................duvha la.........................
Rekhodo ya Theo ya Mulayo i wanala nga ndila i leluwaho?
Rekhodo dzi wanala lwa othomethikhi?
Rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso/ dzo kwamana na zwiṋwe zwiimiswa zwa muvhuso S 19(4) na S 20?
Kha vha tevhedze zwine zwa todea?
Mbadelo ya Khumbelo yo badelwa?
Arali yo badelwa: vho wana Rasithi?
Rekhodo dzo kwamanaho na tshinwe tshiimiswa tsha muvhuso?
S 34(1)/ 35(1) / 36(1) / 37(1)/ 43(1) zwi a itiwa?
Zwi khou fheliswa - S28?
U imela zwo nwaliwaho?
Arali khumbelo yo tendiwa hu si na ndavha uri u imela - ho newa khumbelo kha muhumbeli fhedzi nga murahu ha maduvha a 30 arali hu si na mulandu/ khumbelo dzi tea u itiwa khothe.
Tshipida tsha vhuraru?
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYO WA TSIRELEDZO.txt</fn>
[SAPL4][a40y2000]MULAYO WA TSIRELEDZO YA?
inwalo a Tshiisimane?
U bveledza maga a u phuromotha tsireledzo ya ama na tsireledzo ya zwibveledzwa zwa phukha; u thoma na u londota maimo a lushaka a silahapani, u langa vhuuni na vhuvhambadzaseli ha ama, u thoma zwikimu zwa tsireledzo ya ama, na mawe mafhungo a yelanaho na zwenezwo?
Kha hoyu mulayo, nga nna ha musi zwo sumbedzwa nga iwe n?
'silahapani' zwi amba fhethu ha u havhela hune ha vha na?
'tshibveledzwa tsha phukha' zwi amba tshibveledzwa tshine tsha wanala kha mutumbu wa phukha nga nna ha?
'muthu o ewaho mushumo' zwi amba muthu muwe na mu?
muthu o ewaho maan?
maimo a lushaka a o?
thendelo ya u un?
'ama' zwi amba zwipia zwa phukha yo havhiwaho zwe zwa itelwa u iwa nga vhathu na dziphukha zwi saathu u itwa tshithu nga nna ha u bviswa marambo, u remelelwa, u tshetshelelwa, u rothodzwa kana u xwatudziwa, ha dovha ha katelwa na?
shelwaho zwiwe zwithu zwine zwa sa shandukise nga maan?
'MEC' zwi amba murao wa Khorotshitumbe wa vunu ine silahapani tsha khou ambiwa tsha vha kha?
'Minisia' zwi amba Minisia wa lushaka a re na vhu?
'Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka' zwi amba o?
'muofisiri' zwi amba muofisiri sa zwine zwa?
'mue', zwi tshi yelana na fhethu ha u havhela, zwi katela muthu a re na ndaulo ya fhethu ha u?
'fhethu' zwi katela tshifha?
'muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu' zwi amba muofisiri wa vunu o?
'ndaulo' zwi amba ndaulo iwe na i?
'thengiso' zwi katela thendelano ya u rengisa, na dziwe nisedzo, khunguwedzo, ano, u pfukisa vhue, nisedzo kana u tshimbidzwa, u rengisa, thengiselano kana u lawa nga nila iwe na iwe, hu nga vha hu u itela zwiwe na zwiwe, na 'u rengisa' hu nga?
'tshikimu' zwi amba tshikimu tshiwe na tshi?
'u havha' zwi amba u vhulaha phukha na nyito ya zwithu zwo oweleaho musi hu tshi itwa zwenezwo hu u itela u wana ama na zwibveledzwa zwa?
'fhethu ha u havhela' zwi amba fhethu huwe na huwe, hu nga vha fhethu hu sa tshimbili kana tshiendedzi tshine tsha shumiswa kha u havhela phukha, hu katelwa na henefho fhethu hune ha khou?
'hoyu Mulayo' zwi katela ndaulo iwe na i?
'a yo ngo lugela u iwa nga vhathu na phukha' zwi amba uri a yo ngo lugela u iwa nga vhathu na phukha nga mulandu wa vhulwadze, nzulele i si yavhu?
'mulafhazwifuwo' zwi amba mulafhazwifuwo ane a alutshedzwa kha khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Phurofesheni dza Vhulafhazwifuwo, wa 1982 (Mulayo wa vhu 19 wa 1982)?
Nga u ita nivhadzo kha Gazette Minisi?
dzhenisa lushaka kana khethekanyo iwe na i?
wana uri dziwe khethekanyo dza hoyu Mulayo a dzi shumi kha dziwe tshaka kana khethekanyo dza phukha dzo bulwaho kha Shedulu ya 1?
(a) Minisia u fanela u thola muofisiri wa Muhasho ane a vha mulafhazwifuwo uri a vhe muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u shumisa maana e a ewa one na u ita mishumo ye a ewa yone kha hoyu Mulayo, a tshi khou tevhela ndaulo na ndaela dza Minisia?
Musi muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi?
humbela khumbelo muhumbeli u etshedza ma?
ita hoisiso kana ho?
hana, u fhirisela phana kana u anganedza khumbelo ho sedzwa nzulele sa zwo teaho?
(a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga engedza tshifhinga tsho vhewaho kha khumbelo yo bulwaho kha khethekanyo-hukhu ya (2) (a) nga u tou wala?
Khumbelo ya nyengedzo i fanela u tou waliwa na uri I fanela u alutshedza zwavhui zwiitisi zwa khumbelo?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ivhadza muhumbeli tsheo iwe na iwe yo swikelelwaho nga u tou wala na uri arali khumbelo yo haniwa, u fanela u wala zwiitisi zwa u haniwa hayo?
(a) Arali nga murahu ha musi khumbelo yo anganedzwa kana yo tendelwa, muofisiri a mbo i ivha nzulele dzine, arali o vha a tshi khou dzi ivha, kana dzo vha dzo bviselwa khagala khae musi a tshi khou sedza khumbelo, dzo vha dzi tshi nga ita uri a hane khumbelo kana ho dzheniswa maga kana maga o adziswaho, a nga i walela muhumbeli nivhadzo ya u anganedza khumbelo kana u i hana nga u vhea maga, zwi tshi ya nga ha zwine nzulele ya nga vha yo ima ngayo?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ea zwiitisi zwa u tendelwa uho kana u shandukiswa uho ha tsheo?
[a40y2000s3]3 U rumiwa kana u ewa maan?
(a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ekedza maana e a ewa one kana a ea muwe muthu mushumo we a?
muofirisi muwe na mu?
muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu, o thoma a wana thendelo kha MEC?
U ruma kana u ea mushumo hu re kha phara ya (a) (ii) hu nga itwa fhedzi ho thoma ha wanala thendelo kha Minisia?
Maana kana mushumo wo ewaho muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu a nga kha i pfukiselwa kha muofisiri muwe na muwe ane a vha nga fhasi ha ndaulo ya onoyo muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu?
(a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ea vhaofisiri, vhathu vho ewaho maana na vhaofisiri vha khorotshitumbe vha vunu vho bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (1) thendelo yo tou walwaho ine khayo ha ambiwa uri muthu o bulwaho afho o ewa maana a u shuma mushumo wo bulwaho afho?
i amba nga ha zwithu zwa tshi?
ya amba fhethu ho tiwaho.
Muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu u fanela u bvisa thendelo yo bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (2) (a) musi a tshi shuma mushumo we a tou ewa musi a tshi humbelwa nga muthu muwe na muwe?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ha bvulwi maana kana mushumo wo rumelwaho muwe nahone a nga hanedza kana u shandukisa tsheo yo dzhiwaho kana ndaela ine ya bva kha muofisiri, muthu o ewaho maana kana muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu u ya nga ha mushumo wonoyo, nga nna ha musi tsheo yeneyo yo no vhudzwa muthu ane a khou fanela u wana mulaedza wonoyo, hune tsheo yeneyo ya nga khakhululwa kana ya shandukiswa arali khwiniso yeneyo kana u khwiniswa honoho hu tshi nga thusa muthu onoyo kana arali onoyo muthu a tshi tendelana na khwiniso yeneyo kana u shandukiswa honoho?
Minisia a nga ruma hu tshi tevhedzwa hoyu Mulayo kana dzinwe ndaela dza hoyu Mulayo hohe kha Riphabuiki kana huwe fhethu kana muwe muthu a re na dzangalelo kana iwe ndivho ya ama na tsireledzo ya ama?
Mushumo wo bulwaho kha khethekanyohukhu ya (1) u fanela u sumbedza maana na mishumo ine muthu o rumiwaho u ita mushumo a fanela u vha nao na u shuma mushumo we a?
Nga nna ha musi minisia o tou zwi sumbedza nga iwe nila, murumiwa ha na iwe mbilo ine a nga vhila kha Muvhuso ya mbadelo dziwe na dziwe dzo itwaho musi a tshi khou ita mushumo we a ewa?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, mudzulatshidulo kana muthu muwe na muwe a re na vhu?
u fanela u imela murumiwa kha u shumisa maana na u ita mushumo wo?
a nga wala, u ruma kana u fhirisela mushumo na maana kha muwe muthu ane a o a shumisa hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo nga u tou wala, kana a nga hwedza maana kana u laedza mushumo kha muwe muthu nga u tou wala?
(a) Maana o shumiswaho kana mushumo wo shumiwaho nga mutholiwa o bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (4) u fanela u dzhiwa sa mushumo wo shumiwaho nga muofisiri muhulwane wa khorotshitumbe, nga nila ine wa nga vha wo itwa ngayo?
Muofisiri muhulwane wa khorotshitumbe, mudzulatshidulo kana muthu muwe na muwe o ewaho maana a nga khakhulula kana u shandukisa tsheo yo dzhiwaho kana ndaela yo ewaho nga mutholiwa onoyo tshifhinga tshiwe na tshiwe, hune arali u shandukiswa kana u litshiwa ha tsheo hu tshi o vhuyedza muthu a kwameaho?
Ho sedzwa khethekanyo hukhu ya (3), murumiwa a nga ta mbadelo ine ya tea u badelwa nga mue wa silahapani uri hu kone u shumisa maan?
Arali murumiwa a sa tevhela ndaela dza hoyu Mulayo, kana ndaela ya muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga fhelisa kana u litshisa murumiwa onoyo mushumo wonoyo.
[a40y2000s5]5 U etshedzwa ha miwe mishumo kha mirao ya khorotshitumbe ya vun?
Ho sedzwa khethekanyohukhu ya (2), (3) na (4) na khethekanyo ya 6, mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo 7, 8, 9, 10, 15 na 16 i khou ewa mirao ya khorotshitumbe ya vunu iwe na iwe?
(a) MEC u fanela u thola muofisiri wa vunu eneo ane a vha mulafhazwifuwo uri a vhe muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu u fanela u shumisa maana na u shuma mishumo ye a ewa khorotshitumbe ya vunu awe nga khethekanyo ya (1)?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa vun?
a nga ea maana kana a ea mushumo wo buliwaho kha khethekanyo?
uri u fanela u ea muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu mivhigo ine ya elana na u tevhedzwa ha ndayo dzi re kha khethekanyo hukhu ya (1) nga nila ine muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu a o zwi humbela?
(a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ola kushumelwe kwa mishumo yo ewaho nga hei khethekanyo kha vunu iwe na iwe u itela u vhona uri hu khou tevhelwa zwiimo zwi oeaho zwa lushaka u mona na Riphabuiki yohe?
Nga zwifhinga zwo tewaho muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u wala muvhigo wa mishumo ye a i ola sa zwe zwa bulwa kha phara ya (a) na u vhea khophi ya muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu ane a kwamea?
Muofisiri wa khorotshitumbe a nga wala nivhadzo ya u humbela muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu kana muthu muwe na muwe a re na mafhungo ane a khou oiwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u itela u ola u shumiwa ha mishumo yo ewaho nga hei khethekanyo, u etshedza mafhungo eneo kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka nga tshifhinga tshine tsha o vha tsho walwa kha nivhadzo?
Arali, kha zwiwe- vho, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi humbula uri zwiito kana u siedza zwiwe ha muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu zwi tshi sumbedza u pambuwa kha maimo a oeaho a lushaka, u fanela u ivhadza muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu nga ha u pambuwa honoho na u humbela muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu u dzhia maga nga ha zwenezwo arali zwo tea?
Minisia a nga imisa mushumo wo bulwaho kha khethekanyo ya 5 nga u?
u pfukiwa kana u sa tevhedzwa ha ndaela dza hoyu Mulayo, kana u itea ha, kha vunu kana kha shango i re tsini na vunu eneo, zwiwe zwi fanaho na zwenezwo zwine zwa nga khakhisa tsireledzo ya ama kha vunu kana kha Riphabuiki yo?
khumbelo ya u ita zwenezwo yo walelwaho MEC?
u imiswa hu nga?
vha kha vunu lithihi kana manzhi kana zwipia kana Riphabuiki yo?
u angaredza kana kha ma?
vha nga tshifhinga tshenetsho kana ho tevhedzwa zwine Minisia a nga zwi amba kana u zwi ta?
Arali ha vha na u imiswa, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u shumisa maimo a oeaho a lushaka na dziwe ndaela dza hoyu Mulayo fhethu henefho lwa tshifhinga tshine tsha nga vha tsho tea uri khethekanyo yeneyo i shume?
u itela ndivho dza khethekanyo hukhu ya (3), muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu eneo u fanela u shumisana na muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka na u vhea zwishumiswa zwine zwa shumiswa kha vunu u itela tsireledzo ya ama uri zwi vhoniwe nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
Arali mbadelo dzo itwaho nga muwe waha nga vunu kana dzi tshi itelwa iwe vunu hu na ndivho dzo bulwaho kha hei khethekanyo dzi tshi fhira mbadelo dzo teaho u itelwa ndivho yeneyo nga vhusimamilayo ha vunu lenelo, tshikolodo tshenetsho tshi fanela u lifhiwa nga tshelede yo vhetshelwaho ndivho yeneyo nga Phalamennde?
Arali tshiitisi tsha u imiswa honoho tshi sa tsha shuma, minisia u fanela u fhelisa u imiswa honoho?
[a40y2000s7]7 Khanelo ya u havha zwipuka hu?
havha phukha hu?
u rengisa kana u ea ama uri i iwe nga vhathu kana phukha nga nna ha musi yo havhiwa silahapani?
(a) Khethekanyo hukhu ya (1) a i shumi na kha u havhela uri i iwe nga iwe mue kana zwa mvelele kana zwa vhurereleli?
A hu na ama kana tshibveledzwa tsha phukha yo havhiwaho sa zwe zwa bulwa kha phara ya (a) tshine tsha fanela rengiselwa muthu?
[a40y2000s8]8 Thendelo ya fhethu ha u?
(a) Khumbelo ya u walisa fhethu ha u havhela i fanela u iswa kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka nga maitele o randelwaho ho dzheniswa na mbadelo yo randelwaho?
Arali tshishumiswa tsha u havhela tsho bulwaho kha phara ya (a) tshi tshi tevhela hoyu Mulayo, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u nea hanziela ya u inwalisa sa silahapani kha ya muhumbeli, arali ho tevhelwa maga o teaho?
hanziela ya vhuiwalisi i shuma lwa tshifhinga tsho tiwaho kha hanziela ya muofisiri wa khorotshitumbe ya lushaka, tshifhinga tshenetsho a tsho ngo tea u fhira miwaha mianu?
maimo a lushaka ane a o?
mawe mafhungo a re na ndeme u itela u vhona uri silahapani i bveledza ama kana zwibveledzwa zwa phukha zwo tsireledzeaho zwo lugelwaho u iwa nga vhathu kana nga phukha?
Musi Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi ea hanziela malugana na silahapani u fanela u ta kunanguludzele o sedza maimo a oeaho na u sumbedza kunanguludzele kwonokwo kha hanziela?
hanziela ya thendelo yo ewaho kana ine ya khou fanela u ewa silahapani hu tshi tevhelwa khethekanyo ya vhu 5 ya Mulayo wa Tsiravhulwadze ya Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), we wa vha u tshi khou shuma musi khethekanyo hei i saathu u thoma, i fanela u vha hanziela ya u iwalisa yo ewaho ho sedzwa khethekanyohukhu ya vhu (1)?
[a40y2000s9]9 U imiswa kana u phumulwa ha hanziela ya vhui?
Ho sedzwa khethekanyo hukhu ya (2), muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga thutha hanziela ya vhui?
tshi sa tsha tevhedza milayo ye ya vhewa musi hu tshi?
tshi sa shumi u ya nga maimo a lushaka a o?
tshi sa tsha shumiswa nga nila yo teaho?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ha ngo fanela u thutha hanziela ya vhui?
ea mue wa silahapani tshifhinga tsho linganaho tsha u iimelela kana u khakhulula vhukhakhi ho iteaho kha silahapani hu saathu u fhela tshifhinga tshe a tetshelwa tshone nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
hanziela ya vhuiwalisi yo ewaho silahapani i thuthiwa musi muthu o ewaho hanziela yeneyo a sa tsha vha mue wa silahapani tshenetsho?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ea mu?
tevhedze milayo miwe na miwe yo vhewaho ya malugana na uri a kone u wana hanziela ya vhui?
imisa mishumo ya silahapani u swikela ndaela dza hoyu Mulayo kana milayo ye ya shumiswa musi hu tshi ewa hanziela i tshi tevhedzwa?
Ndayo/ndaela dzo bulwaho kha khethekanyo?
nga amba zwauri hoea iwe na iwe yo vhewaho i fanela u tevhedzwa nga n?
fanela u vha dzo tou walwa dza ewa mu?
vhofha mue wa silahapani, hu sa sedzwi uri uyo muthu o vha mue wa silahapani kana o vha a si mue wa silahapani musi ndayo dzi tshi ewa?
(a) Ndaela i nga khwiniswa kana ya thuthiwa arali muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, nga murahu ha u ola kana hoisiso arali zwo tea, o fushea nga uri ndayo dza ndaela dzo tevhelwa nga nila yo teaho?
Khwiniso yo bulwaho kha phara ya (a) a i tendeli mue wa silahapani u sa tevhela ndaela dza hoyu Mulayo dzine dza kwama ene kana silahapani tshine a vha mue watsho?
Khwiniso kana u thuthiwa ho bulwaho kha phara ya (a) hu fanela u itwa uri hu ivhiwe nga maitele o sumbedzwaho kha khethekanyo hukhu ya (2) (b)?
Ndaela yo ewaho ho sedzwa khethekanyo ya 17 ya Mulayo wa Tsiravhulwadze ya Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), ye ya vha i tshi khou shuma phana ha musi khethekanyo hei i tshi thoma u shuma, i fanela u vha ndaela u ya nga hei khethekanyo?
[a40y2000s11]11 Maimo a lushaka a o?
Maimo a oeaho a tevhelaho a shuma kha silahapani dzo?
Fhethu tsha u havhela hu nga waliswa fhedzi arali hu tshi tevhela hodea dzo randelwaho dzine dza vha hoea dzi katelaho, hoea dza mbumbo, mishumo ya vhulanguli ha tsiravhulwadze na zwi?
mue wa silahapani u fanela u wana tshumelo ya u?
tshumelo ya u ola ama i nga itwa fhedzi nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu, muthu o ewaho maana kana murumiwa, ane a fanela u shuma mushumo wonoyo o iimisa nga e?
muthu o bulwaho kha phara ya (c) u fanela u vha e mulafhazwifuwo, muoli wa ama, mulingi wa ama, rathekiniki wa mitakalo ya phukha kana muthu muwe na mu?
silahapani tshi fanela u langulwa hu tshi tevhelwa vhulanguli ha tsiravhulwadze na sisi?
muthu muwe na muwe ane a dzhena silahapani u fanela u tevhedza ho?
phukha ine ya iswa uri i havhiwe i fanela u farwa nga mbavhalelo musi i tshi hwaliwa, i tshi endedzwa, i tshi tsitswa, i tshi valelwa, i tshi vhewa na musi i tshi vhulawa sa zwo randelwaho hu tshi tevhelwa ho?
a hu na phukha yo faho kana phukha i re na vhulwadze vhune ha ita uri ama i sa kone u iwa nga vhathu kana phukha ine ya o iswa silahapani u?
phukha yo iswaho uri i havhiwe i fanela u lingiwa nga muthu o bulwaho kha phara ya (c) phana ha musi i tshi havhiwa, na uri i fanela u iswa na zwidodombedzwa zwa mu?
phukha yo iswaho u havhiwa hu tshi tevhelwa tshikimu tsha mutakalo wa phukha u ya nga Mulayo wa Malwadze a Phukha, wa 1984 (Mulayo wa vhu 35 wa 1984), i nga anganedzwa uri i havhiwe fhedzi arali phukha yo nangiwa ho sedzwa?
muthu muwe na muwe ane a humbulela uri phukha i na vhulwadze vhune ha langea sa zwe zwa randelwa nga Mulayo wa Malwadze a Phukha, wa 1984 (Mulayo wa vhu 35 wa 1984), u fanela u vhudza mulafhazwifuwo wa Muhasho kana vunu mahumbulelwa awe nga u?
ama na zwibveledzwa zwa phukha zwi fanela u?
ama i nga bviswa fhedzi silahapani arali yo swaiwa na maitele a u i bvisa a fanela u vha a si na khombo kha tsireledzo ya ama uri i kone u?
mue wa silahapani u fanela u vhulunga rekhodo dzo randelwaho dza tshivhalo tsha phukha dzo havhiwaho , vhubvo ha phukha dzo havhiwaho, zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho musi phukha dzi tshi kha i tshila na vhuyo ha ama na zwibveledzwa zwa phukha, na uri nga khumbelo ya muthu o bulwaho kha phara ya (c) a fhe muthu onoyo mafhungo eneo?
mue wa silahapani a re na zwishumiswa zwa aborathori u fanela u vhona uri muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu, muthu o ewaho maana na murumiwa vho tendelwa u dzhena?
u shumiswa, u shelwa na u vha hone ha mishonga na masalela zwo tiwaho kha ama na zwibveledzwa zwa phukha hu fanela u ivhiwa na u?
kufarele, kubvisele kana kulatele kwa zwithu zwo lawaho na malatwa zwi fanela u la?
phukha a dzo ngo fanela u havhiwa u itela houluso nga nna ha musi ho iswa mulayo wa houluso wa ewa thendelo nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ita mushumo muwe na muwe une wa vha na ndeme kha u tevhelwa ha maimo a lushaka a oeaho?
Minisia arali o vhea milayo kana o kwamana na MEC wa vunu i kwameaho a nga ea thendelo naho hu songo tevhelwa maimo a lushaka a o?
mue kana khethekanyo kana tshigwada tsha vha?
lushaka lwa phukha.
[a40y2000s12]12 Zwikimu zwa tsireledzo ya?
Minisia a nga bveledza tshikimu tsha u khwinisa tsireledzo ya ama na tsireledzo ya zwibveledzwa zwa phukha nga u wala nivhadzo kha Gazette?
(a) Minisia a nga bveledza zwikimu zwo fhambanaho zwa tshaka dzo fhambanaho dza phukha na khethekanyo dzo fhambanaho dza vhathu u ya nga khethekanyo hukhu ya (1)?
Minisia a nga ita uri tshikimu tshiwe na tshiwe tshi shume kha Riphabuiki yohe, kana kha iwe vunu kana tshipia tsho tou tiwaho?
Tshikimu tshi nga?
khwiniso ya maitele a tsireledzo ya?
u tshimbidza ho?
vhugudisi ha tsireledzo ya ama na tsireledzo ya zwibveledzwa zwa?
hoisiso dza malwadze a bvaho zwi?
u ivha vhubvo ha?
u ola masalela kha?
u vha hone na u swikelelea ha tshumelo dza tsiravhulwadze ya?
zwiwe na zwiwe zwine zwa nga vha na ndeme kana zwa thusa kha u kona na u uuwedza ndivho dza hoyu Mulayo?
Nivhadzo yo bulwaho kha khethekanyo?
u alutshedza zwavhu?
u ivha ndingo dze dza itwa kha ama na zwibveledzwa zwa phukha lune ha o?
u alutshedza n?
u alutshedza nila ine phukha dza fanela u farwa ngayo, u vhulungiwa na u londotwa na nila ine?
u ivha ho?
u alutshedza nila ine muthu ane a tama u dzhenela tshikimu a tea u tevhela yone a tshi ita khumbelo ya u?
u ivha n?
u ivha tshaka dza phukha, tshaka dza?
u bula zwidodombedzwa zwine zwa fanela u rekhodiwa nga muthu o?
u ivha zwishumiswa zwine zwa fanela u isiwa nga muthu ane a khou dzhenela tshikimu u itela uri hu itwe ndingo dzo fanelaho, kana i?
u bula tswayo dzine phukha, ama na zwibveledzwa zwa?
u ivha nila ine phukha, mitumbu, ama na zwibveledzwa zwa phukha zwine zwa tevhela hoea dza tshikimu zwa fanela u anzielwa na zwiitisi zwa uri?
u ivha nzulele dzine tshikimu tsha shuma kha khethekanyo ya vhathu yo nangiwaho, vha fhethu ho nangiwaho kana silahapani tsho nangiwaho, na u sumbedza ho?
u ivha uri ndi ifhio milayo ya tshikimu ine ya vhofha muthu o i?
u ivha mi?
u thusa kha mawe mafhungo ane a nga vha na ndeme kana a nga thusa kha u phuromotha ndivho dza tshikimu?
Minisia, o kwamana na MEC wa vunu, nga nivhadzo kha Gazette a nga amba zwauri u dzhenelela kha tshiwe tsha zwikimu kha vundu eneo ndi khombekhombe, kana kha tshipia tsho nangiwaho?
Hune tshikimu tsha nga oa thuso ya tshelede ya vhashelamulenzhe kha muvhuso wa lushaka zwi nga itwa ho thoma ha vha na thendelo ya u bva kha Minisia wa zwa Gwama?
[a40y2000s13]13 Khanelo kha u uniwa ha?
(a) A hu na muthu o tendelwaho u una ama ya a kha Riphabuiki arali a songo wana thendelo kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
Phara ya (a) a i kwami ama yo uniwaho u itela ndivho yo randelwaho kana u swikelela tshikalo tsho randelwaho?
Khumbelo ya thendelo ya u una i fanela u itwa nga nila yo randelwaho na uri i fanela u badelwa tshelede yo randelwaho?
Thendelo ya u unda i nga shumiswa arali ho tevhelwa milayo yo vhewaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka na yo sumbedzwaho kha thendelo yeneyo?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, a tshi itela lushaka, a nga imisa kana u fhelisa thendelo, kana a vhe milayo miswa ya thendelo, yo ewaho nga khethekanyo hukhu ya (1) (a)?
Thendelo ya u un?
i nga ewa fhedzi arali ama yo uniwa i tshi bva fhethu ho tendelwaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka nga n?
i fanela u waniwa nga muuni phana ha musi anda ya ama i tshi swika kha Riphabu?
i shuma kha anda nthihi, nga nna ha musi zwo walwa nga iwe nila-?
ama u ya nga thendelo ya u un?
i nga iswa kha Riphabuiki fhedzi nga fhethu he ha?
i fanela u iswa nga tshifhinga tsho?
i nga tsitswa fhethu ha u dzhena fhedzi arali milayo yo?
i fanela u vhulungwa nga nila yo randelwaho fhethu ho tendelwaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u swikela maitele a vhulafhazwifuwo o randelwaho kana zwi?
i fanela u oliwa, u lavheleswa na u lingiwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
Arali muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi ivha uri hu na ama ine ya khou a kha Riphabuiki nga nna ha ndayo dzi siho kha hoyu Mulayo kana thendelo ya u una, a nga ea ndaela ya uri ama heyo i songo tsitswa arali a songo wala thendelo kana uri i nga tsitswa ho thoma ha vha na milayo arali zwo tea?
A hu na muthu o tendelwaho u bvisa ama yo vhewaho fhethu ho bulwaho kha khethekanyo ya (6) (d) nga nna ha musi zwo tendelwa nga muofisiri wa khorotshitumbe ya lushaka uri i bvisiwe?
hanziela ya u unda yo ewaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 14 (1) 9 (a) ya Mulayo wa Tsiravhulwadze ya Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), we wa vha u tshi khou shuma phana ha musi hei khethekanyo i tshi thoma i fanela u vha yone thendelo ya u unda yo ewaho nga khethekanyo hukhu ya (1) (a)?
[a40y2000s14]14 Khanelo ya vhuvhambadzelaseli ha?
Ho sedzwa khethekanyo hukhu ya (6), a hu na muthu o tendelwaho u vhambadzela ama seli ha Riphabuiki nga nn?
phukha ye ama ya wanala khayo, yo?
maimo a lushaka a oeaho a kuhavhele na kufarelwe kwa ama, na dziwe hoea dzine dza nga o?
muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka o ea hanziela sa zwine zwa nga oiwa nga ndangulo i re na vhuifhinduleli ha vhuvhambadzelaseli kha shango ene?
tshiendedzi tshixwatudzi tshine ama ya khou tea u vhambadzelwaseli i khatsho tshi fanela u vha tsho valwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka musi i tshi amedziwa nga nila yo randelwaho na nomboro ya tshivalo yo rekhodiwa kha hanziela yo bulwaho kha phara ya (e)?
Khethekanyo dza 8 na 9 dzi shuma dzi na tshanduko dzo teaho kha khumbelo iwe na iwe ya thendelo yo bulwaho kha phara ya (1) (a)?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ola zwishumiswa zwa u tshea, u bvisa marambo, u fhaulula kana u lugisa silahapani tsha vhuvhambadzelaseli?
Khumbelo ya hanziela yo bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (1) (e) i fanela u itwa kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka phana ha musi ama yeneyo i tshi bviswa kha Riphabuiki kana, arali ndangulo ya shango ine a khou vhambadzelwa i tshi oa u lingiwa ha phukha dzine ama ya bva khadzo dzi tshi kha i tshila, phana ha musi phukha dzi tshi havhiwa?
Arali ndangulo yo teaho yo bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (1) (e) i tshi oa hanziela ya u tevhelwa ha hoea dzayo, khumbelo ya hanziela yo bulwaho kha khethekanyo hukhu yeneyo i fanela u iswa na iwalo ine a ea thendelo ya vhuuni ha ama kha eneo shango?
Khethekanyo ya (1) (a), (b), (c), (e) na (f) a dzi kwami na u vhambadzelwaseli ha ama kha shango ine a sa vhe na khanelo dza vhuundi ha ama?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga hanela vhuvhambadzelaseli vhuwe na vhu?
hu tshi khou humbulelwa hu si na u timatima uri ama yeneyo i nga vha i tshi nga vha khombo kha u?
u vhambadzelwa seli hayo hu nga vha hu tshi khou tshinyadza phukha dza shango ine ha khou oa u vhambadzelwa kha?
zwi sa konadzei u anziela uri hoea dzo bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (5) dzo tevhedzwa?
[a40y2000s15]15 Vhuoli ha tshifhinga tsho?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga dzhena silahapani tshiwe na tshi?
humbela mue uri a bvise rekhodo, bugu kana iwalo a silahapani u itela u ola kana a oa khophi kana u bvisa zwiwe zwipi?
u linga na u ilafha, ama kana zwibveledzwa zwa phukha zwiwe na zwiwe?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka kana murumiwa wawe, kana onoyo ane a nga ya u fanela u bvisa iwalo a vhue hawe na vhuimo hawe musi a tshi humbelwa nga mue wa silahapani tshenetsho?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, nga maana a ndangulo ya waranthi yo ewaho nga khethekanyo?
u itela uri a wane vhu?
a nga vhudza mu?
uri a ise bugu, rekhodo kana iwe iwalo a malugana na hoisiso nahone ine a vha na mue kana ine a vha kha ndangulo ya mu?
uri a ise mafhungo eneo ane a nga vha a nao ane a nga thusa kha ho?
a nga ola bugu , rekhodo iwe na iwe kana iwe iwalo a ita na khophi kana a bvisa zwipia kha?
a nga linga phukha, ama, tshibveledzwa tsha phukha, mushonga na zwithu zwiwe na zwi?
a nga dzhia sambula dza phukha, ama kana tshibveledzwa tsha phukha kana tshiwe na tshiwe kana mushonga kana tshishumiswa tshine tsha shumiswa kana tshine tsha khou oa u shumiswa kha?
a nga imisa phukha, ama, tshibveledzwa tsha phukha, bugu, rekhodo kana iwe iwalo ine a nga shuma kha kha?
u bvisa zwithu zwohe zwo imiswaho fhethu henefho he zwa imiswa zwi hone, kana u zwi sia henefho fhethu, arali a tshi vhona zwo fanela, a nambatedza tshiga tsha u tshi alusa kana tshivalo, kana kha mudzio wonoyo, fhedzi muthu we zwithu zwenezwo zwine a vha nazwo zwi fanaho na bugu, rekhodo kana iwalo zwa dzhiwa khae, a nga shumisa tshelede yawe kha u ita dzikhophi dza zwenezwo zwithu, o sedziwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
Waranthi ine ha khou ambiwa ngayo kha khethekanyo hukhu ya (1) i fanela u ewa nga muhauli wa Khothe Khulwane kana nga Madzhisiiraa a re na maana kha vhupo honoho vhue fhethu henefho ha vha hone, nahone i nga ewa arali yo walwa kha mafhungo a muano kana khwahisedzo ya uri hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri hu tendiwe uri athikili kana tshithu tshine ha khou ambiwa nga hatsho kha khethekanyo hukhu ya (1) tshi fhethu henefho, na uri i fanela u bula uri ndi zwifhio kha zwo ambiwaho kha khethekanyo hukhu yeneyo zwine zwa fanela u itwa nga muthu ane a khou ewa waranthi yeneyo?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ane a khou ea waranthi ya u ya nga hei khethekanyo u fanela u i ivhadza kha muthu a re na ndangulo ya fhethu henefho musi a saathu u ea waranthi yeneyo, arali muthu onoyo a hone, a ea muthu onoyo khophi ya waranthi kana, arali muthu onoyo a siho, a nambatedza khophi yeneyo fhethu hune ha vha khagala henefho fhethu?
(a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ha ngo tendelwa u dzhena kana u setsha fhethu arali a songo amba uri u khou oa u dzhena na u ivhadza uri u khou dzhenela u ita mini, nga nna ha musi, nga zwiitisi zwine zwa pfala, a tshi humbula uri athikili kana tshithu tshenetsho tshi nga tshinyadzwa arali o thoma a amba uri u khou oa u dzhena na u amba tshiitisi tsha u dzhena fhethu henefho?
Arali muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, nga u shumisa maana a waranthi yo ewaho nga khethekanyo hukhu ya (2), a dzhena kana a setsha fhethu huwe na huwe, a nga shumisa maana arali zwi tshi kombetshedza u itela u tendelwa u dzhena kana u setsha?
u dzhena kana u setsha huwe na huwe u ya nga hei khethekanyo hu fanela u itwa nga masiari nga nna ha musi u zwi ita nga madekwana hu tshi nga pfala nahone hu tshi fanela?
Waranthi yo bulwaho kha hei khethekanyo i nga ewa uvha ifhio kana?
i tshi phumulwa nga muthu o i eaho, kana arali muthu onoyo a siho, ya phumulwa nga muthu a re na maan?
hu tshi fhela wedzi muthihi u bva uvha e ya?
tshiitisi tsha uri i ewe tshi sa tsha vha hone, zwiwe na zwiwe zwine zwa nga itea u thoma?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga dzhena fhethu huwe na huwe a si na waranthi, nga nna ha vhudzulo ha phuraivethe, a setsha, u imisa na u bvisa athikili kana tshithu tshiwe na tshiwe tsho ambiwaho kha khethekanyo?
hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri waranthi i ewe u ya nga khethekanyo hukhu ya (2) ya na uri u lenga u bviswa ha waranthi yeneyo hu nga khakhisa ndivho ya waranthi yeneyo?
Arali, musi hu tshi khou shumiswa waranthi kana hu tshi khou setshiwa nga hei khethekanyo muthu a amba uri athikili kana iwalo o wanalaho fhethu henefho i na mafhungo mahulwane a hana i tshi oliwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga humbela Muredzhisiarara wa Khothe Khulwane a re na maana kana Murumiwa wa Muredzhisiarara onoyo, uri a bvise athikili yeneyo kana iwalo eneo uri i vhewe ho tsireledzeaho u swikela khothe i re na maana ine ya konesa i tshi dzhia tsheo kha mbudziso ya uri mafhungo eneo ndi a ndeme naa?
(a) U ya nga khethekanyo hukhu ya (9), muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u isa zwithu zwohe zwo imiswaho nga khethekanyo hukhu ya (1) na ya (6) kha pholisa o bulwaho kha khethekanyo 30 ya Mulayo wa Matshimbidzele a Milandu, wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977), ane a fanela u laa zwithu zwenezwo zwi re kha Ndima ya vhu 2 ya wonoyo Mulayo?
Musi pholisa i tshi shuma u ya nga khethekanyo ya 30 (a) kana (b) Mulayo wa Matshimbidzele a Milandu, wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977), kha tshithu tsho bulwaho kha phara ya (a), i fanela u ita zwenezwo nga murahu ha u kwamana na muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka?
(a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u vha na ndangulo na vhue ha ama iwe na iwe ine ya humbulelwa hu si na u timatima uri a yo ngo tendelwa u iwa nga phukha kana nga vhathu, na tshibveledzwa tshiwe na tshiwe tsha phukha tshine tsha khou humbulelwa hu si na u timatima uri a tsho ngo tendelwa?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga laa ama kana tshibveledzwa tsha phukha tsho ambiwaho kha phara ya (a)?
Phana ha musi ama iwe na iwe kana tshibveledzwa tsha phukha tshi laiwa u ya nga phara ya (b), muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u i fha pholisa uri hu itwe hoisiso arali pholisa i tshi vhona zwi na ndeme?
A hu na muthu o tendelwaho u amba mafhungo ane a kwama muwe muthu kana e a a wana musi a tshi khou shuma mushumoni wawe u ya nga hoyu Mulayo, nga nn?
hu u itela maga mawe na ma?
zwi zwa ndeme u itela u tevhedza mulayo une wa shuma na zwa u swikelelea ha mafhungo.
Muthu muwe na muwe ane a pfa o vhaiswa nga tsheo ya Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, murumiwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu kana muthu o ewaho maana a nga humbela khathululo ya tsheo yeneyo kha Minisia kana MEC wa Vunu eneo, sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone?
Khahululo ine ya khou ambiwa kha khethekanyo huku ya (1) i fanela u itwa nga nila yo randelwaho nga tshifhinga tsho randelwaho, ho badelwa na mbadelo yo teaho?
(a) Minisia kana MEC, nga nila ine zwa vha ngayo, a nga ruma muofisiri muhulwane o iimisaho muthihi kana vhanzhi uri vha ite hoisiso na u vhiga zwiitisi zwa khahululo?
Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, murumiwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu kana muthu o ewaho maana o dzhiaho tsheo na muhumbeli wa khahululo uri vha dzhenele kana vha humbeliwe uri vha dzhenele hoisiso dzine dza khou ambiwa kha phara ya (a), u itela uri vha pfiwe kana u vhudziswa mbudziso nahone vho tendelwa u wana vhuimeleli ha mulayo?
(a) Minisia kana MEC, nga nila ine zwa nga vha zwi ngayo, o thoma a sedza mivhigo na mawe mawalo ane a amba nga ha khahululo, a nga khwahisedza, u vhetshela thungo kana u khwinisa tsheo kana u ea ndaela kha zwenezwo arali a tshi vhona zwo fanela?
Arali Minisia kana MEC, nga nila ine zwa nga vha zwi ngayo, a thudzela thungo tsheo ya khahululo kana a i khwinisa kha sia a muhumbeli wa khahululo, mbadelo ye ya ambiwa kha khethekanyo hukhu ya (2) i fanela u humiselwa murahu kha muhumbeli wa khahululo?
[a40y2000s19]19 Vhukhakhi na u pfiswa vhu?
o hana kana o kundelwa u tevhedza ndaela dzo?
o pfuka kana o kundelwa u tevhedza maimoa lushaka a o?
o khakhisa kana u thivhela muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu, muofisiri o bulwaho kha khethekanyo ya 3 (1) (a) (i) kana muthu o ewaho maana a tshi khou shumisa maan?
musi a mushelamulenzhe kha tshikimu, a pfuka kana a kundelwa u tevhedza mulayo muwe na mu?
a hana kana a kundelwa u etshedza mafhungo ane a humbelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 16 (1) (b) (ii) kana a?
a shandukisa kana u wala nga u tswa thendelo, hanziela kana maan?
a shumisa mawalo o tou shandukiswaho kana u?
a rengisa, u bvisa kana u khakhisa phukha, ama, tshibveledzwa tsha phukha, mushonga, bugu, rekhodo kana iwe iwalo?
a iita muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu, muthu o ewaho maana kana murumiwa; kana muthu o?
a ita iwalo kana a ita uri hu itwe iwalo ine a o nga ndi iwalo a thendelo, hanziela, thendelo, maana kana mawe mawalo ane a ewa nga hoyu Mulayo?
Muthu muwe na mu?
tshi khou farelwa mulandu wa u thoma, u fanela u badela faini kana u valelwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri mi?
tshi khou farelwa mulandu wa vhuvhili kana minzhi, hu nga i vha mulandu wonoyo kana muwe mulandu u re kha khethekanyo hukhu ya (1), u fanela u fainiwa kana a valelwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miwaha mia kana u valelwa na faini vhuvhili hazwo?
Nga nna ha zwiwe zwithu zwo fhambanaho na zwi re kha miwe milayo, khothe ya madzhisiaraa i a kona u vhea mulifho wo vhetshelwaho hoyu Mulayo?
Khothe ine ya khou haula muthu muwe na muwe nga hoyu Mulayo, musi yo humbelwa nga mutshutshisi wa nnyi na nnyi, i tshi khou adzisa kha dziwe ndifho dzo ewaho kha vhukhakhi honoho, i nga ea ndaela ya uri ama, phukha, tshibveledzwa tsha phukha, athikili, bugu kana iwe iwalo e a vha i tshipia tsha mulandu wa onoyo muthu, zwi dzhiwe zwi vhe zwa muvhuso?
[a40y2000s21]21 Mahumbulelwa na vhu?
Kha khahulo iwe na i?
ama, tshibveledzwa tsha phukha, mushonga kana zwishumiswa zwiwe na zwiwe zwe sambula ya bviswa khazwo zwine zwa tshimbilelana na zwo bulwaho kha hoyu Mulayo, nga nna ha vhu?
iwalo iwe na iwe ine a dzhiwa o anzielwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, murumiwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunu kana muthu muwe na muwe o ewaho maana lune zwa nga sia i khophi ya ngoho ya iwalo ine matshimbidzele a kwama one, o tendelwa sa vhuanzi kha khothe iwe na iwe?
mafhungo mawe na ma?
hoea dzine zwishumiswa zwa u havhela zwa fanela u dzi tevhedza uri zwi kone u?
u havhiwa ha phukha dza u a iwe mu?
u vhulungwa ha rekhodo na u ea zwo vhuyaho zwine zwa amba nga ha mafhungo mawe na mawe ane a silahapani, phukha dzo dzhiwaho kha silahapani zwenezwo na ama na zwibveledzwa zwa?
nila na tshifhinga tshine khumbelo dza fanela u iswa, ma?
mafhungo ane a kwama zwa vhuundi na vhuvhambadzelaseli ha?
nga u angaredza nga ha mafhungo mawe na mawe ane a vha na ndeme kana ane a nga thusa kha u randela u itela u swikelela kana u phuromotha ndivho dza hoyu Mulayo?
Minisia a nga ea thendelo ya uri hu pfukiwe ndayo dza hoyu Mulayo a tshi itela huwe fhethu kha Riphabuiki, kilasi ya tshishumiswa tsha u havha kana silahapani kana gireidi ya silahapani, khethekanyo kana tshigwada tsha vhathu kana khethekanyo kana tshigwada tsha vhane kana lushaka kana tshigwada tsha phukha?
Mulayo u nga?
kha mulandu une muthu a vha a tshi khou khakha lwa u thoma, a nga gwevhiwa tshifhinga tshi sa fhiri?
kha mulandu une muthu a vha a tshi khou khakha lwa vhuvhili na u fhira, a nga gwevhiwa tshifhinga tshi sa fhiri miwaha mivhili?
Minisia a tshi khou shumisa milayo ine a nga i vhea, a nga ruma kana u ea mushumo muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, kana muofisiri muwe na muwe wa Muhasho kana muthu o ewaho maana kana mushumo wo etshedzwaho Minisia nga hoyu Mulayo nga nna ha maana a u vhea milayo i re kha khethekanyo ya 22?
MEC, a tshi tevhela milayo ine a nga i vhea, a nga ea maana, u ruma kana u ea mushumo muofisiri muwe a re kha Muhasho u kwameaho wa vunu maana kana mushumo wo ewaho MEC nga hoyu Mulayo?
Minisia kana MEC ha bvulwi maana kana u dzhielwa mushumo we a ewa kana wo ewaho muwe sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo hukhu ya (1) kana (2), nahone a nga khwinisa kana u thutha tsheo yo dzhiwaho hu tshi khou shumiswa maana kana u shumiwa ha mushumo wo etshedzwaho?
Vhukhakhi vhune ha nga vha nga tshivhumbeo tsha iwalo ine u ya nga mulayo muwe na muwe ha fanela u itwa nga iwe nila, kana kha iwalo o bviswaho hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo zwi tshi ya nga zwine hei iwalo a amba ngazwo, nahone i sa tendeli u pfukiwa ha maga a mulayo ane a nga dzhiwa kha enea mafhungo arali iwalo eneo i tshi tevhedza hoea dza Mulayo dzo teaho?
U ya nga khethekanyo hukhu ya (2), milayo yo ambiwaho kha Shedulu ya 2 i khou khwiniswa kana u thuthiwa kha tshipia tsho sumbedzwaho kha khoomu ya vhuraru ya Shedulu yeneyo?
Mulayo we wa vha u tshi khou fanela u itwa kana u vha kha khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Tsiravhulwadze wa Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), we wa vha u tshi khou shuma phana ha musi hei khethekanyo i tshi thoma u fanela u dzhiwa sa we wa itwa hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo, u fana na musi wo itwa nga milayo i fanaho na ya hoyu Mulayo?
Hoyu Mulayo u pfi Mulayo wa Tsireledzo ya ama, wa 2000?
Mphwe na zwi?
U thuthiwa wo?
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYOTIBE WA U KONIS.txt</fn>
U itela uri hu vhe na phiriselo ya mikovhe, akhaunthu dza tshikolodo, vhuḓifhinduleli na garanthii kana phulufhedziso u bva Transnet Limited kha South African Express (Proprietary) Limited u ya kha Muvhuso, u itela uri hu vhe na u shandukiselwa kana u iswa ha South African Express (Proprietary) Limited kha khamphani dza tshitshavha dzine dza vha na lupfumo kana khephithala ya mukovhe yo katelwaho u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani, wa 1961; na u ṋetshedza mafhungo a kwamaho zwenezwo.
"datumu ya Phirisela" zwi amba datumu ine u fhiriselwa ha mikovhe na dzimbilo ha khunyeledzwa nga fhasi ha mulanga vhukati ha Transnet na Muvhuso.
Mbadelo dzo dzhielwaho nṱha dza phirisela dza mikovhe na mbuelo dza SAX kha Muvhuso.
Nga nnḓa ha mulanga vhukati ha Minisiṱa na Transnet nga mafhungo maṅwe na maṅwe o bulwaho kha khethekanyo 3(1), mafhungo hayo a fanela u dzhielwa nṱha kana u tiwa nga Minisiṱa, khathihi na nga Minisiṱa wa zwa Gwama.
Minisiṱa u ḓo shumisa pfanelo dzoṱhe dza kha mikovhe na nzwalelo dza SAX, o imela Muvhuso, hu tshi katelwa na pfanelo dza u vha mufaramukovhe na muraḓo wa SAX.
Ndivho khulwane ya SAX ndi u ḓidzhenisa kha tshumelo dza zwa vhanameli vha bupo kana dza u hwala thundu, poswo kana marifhi, tshata ya muyani na dziṅwe tshumelo dza zwa muyani Afrika Tshipembe, kha khontinente ya Afrika na kha zwiṱangadzime zwa tsini.
U ya nga ndivho dza khethekanyo 33(1) ya Mulayo wa Dzikhamphani, a hu na na ndivho na nthihi dza u thusa ndivho khulwane dza SAX dzo siiwaho nnḓa.
Maanḓa a SAX o ṱalutshedzwa kha shedulu 2 ya Mulayo wa Dzikhamphani nahone a hu na na maanḓa na mathihi a no fana na eneo e a siiwa nnḓa.
U ya nga PFMA, SAX i nga kha ḓi hadzima tshelede kana u bvisa garantii, tsireledzo, kana u dzhena kha ṱhiranzekisheni dziṅwe na dziṅwe dzo teaho u itela u swikelela ndivho dzayo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 4.
Nga murahu ha datumu ya phirisela, Minisiṱa o imela Muvhuso a nga humbela Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani nga u tou ṅwala u shandukisela South African Express (Proprietary) Limited kha khamphani ya tshitshavha i re na khephithala ya mikovhe u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani.
ṅwalisa u shandukiselwa ha South African Express (Pty) Ltd.
A hu na dziṅwe mbadelo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 63 (2) kha Mulayo wa Dzikhamphani dzine dza tea u badelwa u ya nga u ṅwaliswa ha memorandamu na atikili zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) (a).
Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani u fanela u bvisa idzo ndaela na u tendela u pambuwa kha milawana ine ya khou shumiswa u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani na maṅwalo o randelwaho u ya ngawo arali a tshi vhona zwo tea u shumisa iyi khethekanyo.
Khethekanyo 32, 44(1), 54(2), 66, 190 na 344(d) ya Mulayo wa Khamphani a dzi shumi kha South African Express Limited arali Muvhuso u tshi kha ḓi vha u na phesente dza 75 kana u fhira dza ṱhanganyelo ya mikovhe zwayo yo bviswaho kha Khamphani.
Nyimele dza tshumelo ya vhashumi vha SAX.
Minisiṱa vha nga, nga nḓivhadzo kha Gazethe ya Muvhuso, ita milawana malugana na ndaulo ya u thusedza kana u tikedza kana zwa u tshimbidza zwo teaho u itela u randela tshumiso yo teaho kana mulawana wa uyu Mulayo.
"16B. South African Express Limited".
Mulayo hoyu u vhidzwa u pfi Mulayo wa Tshumelo ya Afrika Tshipembe, wa 2006 nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga nḓivhadzo kha Gazette.
1.1 Nga 2004 Minisiṱa o tendela u bviswa ha ndaka dzine dza si vhe thundu kha Transnet Limited ("Transnet") sa tshipiḓa tsha Transnet's new four-point turn around strategy. Minisiṱa wa Mabindu a Tshitshavha o tendelana na Transnet u pfukisela vhufaramukovhe hoṱhe ha Transnet, ho katelwa na mbilo kha SAX u ya nga mulanga wa thengiso ya mikovhe. Hoyu mulanga u ḓo ya nga musi nyimele dzo lavhelelwaho dzo fushwa, dzine dza katela u phasiswa ha mulayo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓea malugana na u ita phiriselo.
1.2 U itela uri SAX i tshimbimbilelane na SOE zwine zwa vha zwiimiswa zwa tshitshavha zwihulwane na u ita uri hu vhe na khonadzeo ya u shanduka kha ndambedzo na u ḓidzhenisa ha zwiimiswa zwa phuraivethe, SAX i nga kha ḓi shandukiselwa kha khamphani ya tshitshavha. Kanzhi khamphani dza tshitshavha dzi dzhielwa nṱha sa nḓila ya khwine ya bindu ya u swikelela mimakete ya khephithala na u konadzisa vhubindudzi ha matshelo ha sekithara ya phuraivete, hune zwa vha zwo tea.
2.3 u ṋetshedzwa kha mutevhe SAX sa tshiimiswa tshihulwane tsha tshitshavha kha Shedulu 2 kha PFMA.
Transnet na SAX.
Kushumisele kwa masheleni a muvhuso kwa Mulayotibe wo phurophoziwaho ku ḓo vha nga kha u ṋetshedza dzigaranthii kha vhaadzimisi vha tshigwada tsha vhuraru vho fhambanaho (third party lenders) na zwiimiswa zwi no nga sa International Licensing Council na u imela Transnet sa mugarantii a re hone zwino.
Vhatsivhudzi kana Vhaeletshedzi vha Mulayo vha Muvhuso na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha vha na muhumbulo wa uri Mulayotibe hoyu u fanela u shumanwa nawo twa u ya nga maitele o bveledzwaho nga khethekanyo 75 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ('Ndayotewa') vhunga i si na mbetshelwa dza maitele o ṱalutshedzwaho kha khethekanyo 741 kana 762 dza Ndayotewa a shuma hone.
Vhatsivhudzi vha Mulayo vha Muvhuso vha na muhumbulo wa uri a zwo ngo tea u rumela uyu Mulayotibe kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala (National House of Traditional Leaders) u ya nga khethekanyo 1(1)(a) ya Vharangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Mutheo wa Muvhuso, 2003, (Mulayo wa vhu 41 wa 2003), vhunga i sina mbetshelwa dza mulayo wa tshithu kana mvelele dza zwitshavha zwa sialala.
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYOTIBE WA ZWIKAMB.txt</fn>
Ndangulo ya indasi?
Mikhwa na maimo a mutheo wa mulayo wa zwikambi wa vunu?
Ndangulo ya halwa ha zwipirii, halwa ho itwaho nga u?
zwithu na zwi?
U isela, u vhulunga na u?
Nyiledzo dza u thola vhashumi kha dziindasi?
Mikao ya thengiso kana etshedzo ya zwikambi kha vhathu vho?
Khaidzo dza u?
Nyiledzo ya vhudakwa na mikhwa i si yavhu?
U valwa ha fhethu ho waliswaho na hu?
Vhaingi na vhaphaaladzi vhane vha tea u?
Ndalukano dza u?
Khethekanyo dza zwa u?
Khumbelo ya u?
Tsheo ya Minisi?
hanziela, vhungoho, na nivhadzo ya vhathu vhohe ya u?
Tsudzuluso ya u?
Tshanduko ya vhuifari ha mishumo yo?
Lufu, khundandifho kana u sa kona ha muthu o?
Mbadelo ya u walisa ya waha nga?
Minisia vha nga engedza milayo kha?
U fhelisa ha u?
Tsedzuluso ya tsheo dza Minisi?
Rikhodo ya Lushaka ya u?
U dzhena hu na iwalo?
U dzhena hu si na iwalo?
Mushumo wa u bvisa ma?
Khanedzo kha n?
Khumbelo ya u sedzuluswa ha ndaela ya Minisi?
Khahulo ya vhufobvu ha vhathu vho?
Ndifhiso dza ndangulo..
Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi .?
U sikwa ha Khoro.
Tsedzuluso dza mutakalo wa vho?
Maana a u ekedza milayo na n?
U ekedzwa ha maan?
Vharengisi vha zwi?
Kha hoyu mulayo, nga nna ha musi zwo sumbedzwa nga iwe n?
Mulayo u shumiswaho wa vunu zwi amba mulayo wo vhewaho nga muvhuso wa vun?
u langaho u itwa huuku ha zwikambi, kana u rengiswa ha zwirengwa zwi?
i swikelaho ho?
tshinwiwa tshiwe na tshiwe tsho vhiliswaho, nga nn?
ho ingwaho kana ha rengiswa nga dzina a halwa, ale, cider kana stout, arali vhu tshi vha ho katela u fhirisa phesente nthihi nga vo?
yo ivhadzwaho u vha halwa fhasi ha tshite?
muhasho zwi amba muhasho une wa vha na vhuifhinduleli ha mafhungo a zwikambi kha sia a muvhuso wa lushaka?
u kovhekanya zwi amba u rengisa kana u ekedza kana u rengisa zwirengiswa zwi?
Mukovhekanyi Zwi amba muthu o waliswaho ane a renga zwikambi kha mubveledzi kana mukovhekanyi, hu tshi itelwa u rengisela muwe mukovhekanyi kana wa thengo nga zwiuku kha voumu ine ya fhira vo?
waha wa muvhalelano zwi amba waha wa khaenda u thomaho nga duvha a u thoma a Lambamai wa fhela nga uvha a u fhedza a?
Feme zwi amba muthu wa mulayo, nyan?
zwibveledzwa zwa tshikambi, sa zwe tsha?
tshithu tshiwe na tshiwe kana tshinwiwa tsho?
a bveledza zwikambi, kana zwikambi maboeloni u itela u rengisa nga voumu ine ya vha hukhu kha vo?
tshipirii zwi amba?
tshipirii tshiwe na tshi?
ii tshipirii tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo uri tshi vhe tsho ivhadzwaho u vha tshipiri?
mubveledzi wa vhuimo ha fhasi?
bveledza kana u vha na zwikambi zwa maboeloni u itela u rengisa kha voumu kana fhasi ha vo?
Minisia zwi amba murao wa phalamennde ane a vha na vhuifhinduleli ha mafhungo a zwikambi kha vhuimo ha lushaka muvhusoni?
mutuku zwi amba muthu a saathu u swika miwaha ya 18, kana vhukale ha nha ho thomiwaho nga mulayo wa vunu?
fhethu zwi katela fhethu huwe na huwe, shango, tshifhao, mooro, kana tshipia tshiwe na tshi?
voumu yo randelwaho zwi amba voumu yo tiwaho nga Minisi?
u thithiswa ha nnyi na nnyi?
mugwalabo, u valelwa nn?
nyito iwe na iwe kana nyito ya u isa vhushaya mulalo; mufhirifhiri kana khakhathi ya nnyi na nnyi?
redzhisitara musi o shumiswa sa dzina, zwi amba redzhisi?
muthu o waliswaho zwi amba muthu, kana mushumi, kana zhendezi o waliswaho hu tshi tevhelwa mulayo uyu?
fhethu ho waliswaho zwi amba fhethu he ha waliswa hu tshi tevhelwa uyu mulayo kana mulayo u iteaho wa vun?
u rengiswa ha zwiuku zwi amba u rengisela zwikambi muthu a songo?
murengisi wa zwiuku zwi amba muthu ane a rengisela kana a ita uri zwikambi zwi rengiselwe muthu a songo?
tshikolo i na zwine?
vhupo ha tshikolo zwi amba midavhi na zwifhao zwa tshikolo, hu tshi katelwa na vhupo ho tangaho iyo midavhi na fhethu ha tshikhala tsho tiwaho zwi tshi ya nga mulayo wo teaho wa vunu?
u rengisa zwi katela u ekana kana u vhulunga, u ea, u ana, u isedza, u isedza kana u fhambana nazwo nga thengiso, kana u?
halwa ha mahafhe?
zwinwiwa zwi anzelaho u ihwa sa halwa ha mahafhe nahone vhu anzelaho u ingwa vhu tshi bva kha thoro dza makhaha, luvhele kana dziwe-vho thoro?
zwinwiwa zwiwe na zwiwe zwo ingwaho kana zwi rengiwaho nga fhasi ha dzina a halwa ha mahafhe?
mutzwonzwo u bvaho kha thoro dziwe na dziwe kana sirii na miroho kana mitshelo zwine zwa bveledza zwikambi nga u zwi vhilisa nga u engedza tshilui zwi sa yi nga uri tshi?
tshithu tshiwe na tshiwe kana tshivhiliswa tshiwe na tshiwe tsho ewaho mulevho wa u vha halwa ha mahafhe fhasi ha khethekanyo-?
vhupo ha midavhi ya mitambo zwi amba midavhi na zwifhao zwa midavhi ya mitambo, hu tshi katelwa na vhupo ha fhethu hohe ho monaho midavhi iyo kha vhukule ho tiwaho hu tshi tevhelwa milayo i shumiswaho ya vunu?
u isedza zwi tshi ya nga ha zwikambi zwo?
hoyu mulayo zwi katela shedulu iwe na iwe, mulayo kana nivhadzo yo itwaho kana yo bviswaho fhasi ha mulayo uyu?
u fhungudza mitengo ya ikonomi dza matshilisano na hu?
u vhea nowelo dzavhui dza lushaka na maimo kha indasi?
ii u langula u bveledzwa na u pha?
iii u vhea mikhwa yavhui ya lushaka na maimo a u langwa ha zwirengiswa zwiuku na u zwibveledzwa zwi?
u uuwedza mvelaphana ya vhuifhinduleli na pfareledzwa ya indasiiri ya zwikambi nga nila ine zwa u?
u dzhena ha vhashelamulenzhe vhaswa kha indasi?
indasiiri ire na vhue ho an?
mikhwa ya vhuifhinduleli ha matshilisano kha indasiiri?
Zwi tshi ya nga khethekanyo-hukhu ya (2), hoyu mulayo u shuma kha Riphabuliki yohe ya Afrika Tshipembe?
Ndima 3, nga nn?
muthu o waliswaho kana imaga ine a ua, u bveledza, maboelo, kana u rengisa kana zwine zwa fhira vo?
muthu kana imagi ine a tama u walisa na u lavhelela uri murahu ha musi o walisa, i o ua, u bveledza, maboelo kana u rengisa zwi fhiraho voumu yo randelwaho ya zwikambi?
Minisia, nga u ivhadza kha Gazete, a nga randela voumu ya zwikambi hu tshi itelwa khethekanyo-?
Milayo ya indasi?
Minisia vho tea u langa u ingwa na u rengiswa ha zwikambi vha tshi tevhela mulayo uyu?
Arali dzingu o sika mulayo une wa angaredza hoea dza khethekanyo ya 5, murao wa ndangulo wa dzingu wo khethiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wonowo wo tea u langa mveledziso hukhu, thengiso na kunwelwe kwa zwikambi kha dzingu eneo hu tshi tevhelwa uyu mulayo khathihi na hoea dza mulayo wa dzingu?
Mikhwa na maimo a mulayo wa Lushaka musi hu tshi sikwa mulayo wa vun?
Mulayo wa vunu sa zwine wa lavhelelwa kha khethekanyo ya 4(2) wo tea?
u vha u tevhelaho ndivho na ho?
u sika vhulangi ha vunu ho iimisaho vhune ha o langa thengiso na kunwele kwa zwikambi kha vunu ene?
u ita uri hu vhe na tshelede yo linganaho uri vhulangi ho ambiwaho nga haho kha phara (b) vhu shume zwavhu?
hu oea uri hoea ya muwe na muwe a no i dzhenisa kha u omba halwa kha dzingu eneo a waliswe, kana a vhe na hanziela ya u ita tshiwe tsha hezwo zwo bulwaho afho n?
u vha na nila na maitele a sa koniho a u ita khumbelo, u sedzulusa ndeme na u ea thendelo ya u waliswa kana?
u vhumba kana u fha n?
mauvha ane muthu kana bindu?
awara dzine muthu kana bindu?
fhethu hune ha vha na zwikolo, midavhi ya mitambo, kana huwe fhethu hune muthu a sa tendelwe u rengisa hone halwa?
u wanisisa nila dza u wana vhu?
tshitshavha nga ha nomboro ya vharengisi vha zwikambi na uri vha fanela u vha vhukule vhungafhani na zwikolo kana hune vhathu vha rerela hone kana huwe fhethu-vho ho khethwaho, na zwiwe zwa zwiitisi zwine zwa vha zwa ndeme kha tshitshavha, musi hu tshi sedzuluswa zwo?
hu oea vhalangi vho bulwaho kha phara ya (f) u itela u?
sedzuluse khophi ya redzhisiara na mutengo wo khethwaho une muthu a nga renga ngawo khophi ya redzhisiara kana tshipi?
u vhigela Minisia mafhungo o ambiwaho nga hao kha phara hukhu ya (i) luthihi nga?
u wana nila ya khwine ya u ita uri Mulayo uyu wa Lushaka u tevhelwe hu tshi katelwa na wa dzingu?
U itela hoyu Mulayo, mulayo wa dzingu a wo ngo tendelwa uri u nga fhaa vhukale ha vhunzhi ha vhathu vhu re fhasi ha miwaha ya 18?
Ndangulo ya halwa ha zwipirii, halwa ho itwaho nga u anganyisekanya zwithu na zwiwe zwo engedzwaho?
A huna muthu o tendelwaho u inga , u pha?
na halwa ha zwipirii nga nna ha thendelo dza mulayo?
A huna muthu o tendelwaho u inga , u phaaladza kana u nwa zwithu kana zwinwiwa zwo itwaho nga u vhilisa swigiri kana zwiwe zwithu, ri amba zwinwiwa zwine zwa ivhiwa sa?
isitimiyana ,hopana, qediviki,skokiaan, uhali kana barbeton?
zwiwe zwa madzina e a si bulwe kha phara ya (a), arali zwo itaho izwo zwinwiwa zwi tshi fana kana zwi tsinisa na u fana na zwinwiwa zwi itwaho nga u vangekanya zwithu zwo bulwaho kha phara ya (a)?
A huna muthu o tendelwaho u inga, u phaaladza kana u rengisa na u nwa zwithu kana zwinwiwa zwo itwaho nga?
u shela kha halwa tshithu tshiwe na tshiwe tshine tsha o ita uri vhu vhe vhu songo lugelaho u nwiwa nga nna ha musi tshenetsho tshithu tsho shelwaho tsho tendelwa u shelwa nga lwa mulayo nga tshifhinga tsha zwikambi musi zwi tshi ombiwa?
Muthu ho ngo tendelwa u inga, u phaaladza kana u rengisa tshithu na tshithihi nga fhasi ha dzina a zwikambi arali tshenetsho tshithu tshi si halwa sa zwe zwa alutshedzwa nga fhasi ha Mulayo uyu?
U pfukha hei khethekanyo ndi mulandu.
7 U isela, u vhulunga na u?
Zwo etshedzwaho kha khethekanyo iyi a zwi kwami vha?
vha halwa ha mahafhe.
Muthu o waliswaho a songo tenda u?
Mubveledzi o waliswaho kana mubveledzi wa vhuimo ha fhasi o tea u vhea halwa fhethu huwe hu songo anganelanaho na hune a vhu ombela hone, ho khethelwaho u ita zwenezwo sa kha mulayo kana thendelano yazwo u ya nga u waliswa hawe?
Muphaaladzi o waliswaho o tea u vhea halwa fhethu huwe hu songo anganelanaho na hune a ombela hone, ho khethelwaho u ita zwenezwo sa kha mulayo kana thendelano yazwo u ya nga u waliswa hawe?
U pfukha hetshi tshipia ndi mulandu?
Nyiledzo dza u thola vhashumi kha indasi?
Nga nna ha musi hu na muwe mulayo kana thendelano ine ya hanedzana nazwo, muthu o waliswaho ha ngo fanela u thola muthu a saathu u swika miwaha ya 16, nga nn?
Nga nna ha mu?
U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
Mikano ya thengiso kana etshedzo ya zwikambi kha vhathu vho?
ndi muthu o waliswaho fhedzi, kana ane a vha na thendelo ya u rengisa zwiuku ane a tendelwa u rengisa kana u ekedza halwa muthu a songo?
Muthu a rengisaho zwithu zwi?
Mulayo wa vun?
thendelano dza u walisa kana thendelo?
Muthu ho ngo tendelwa u kunguwedza halwa na vhuthihi?
a tshi itela u rengisa nga n?
hu tshi sedzwa uyu Mulayo kana mulayo wa vun?
Muthu a songo vhambadza tshithu tshine tsha si vhe halwa sa halwa sa zwo alutshedzwaho kha hoyu Mulayo?
U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
Nyiledzo dza u ekedza zwikambi kha vhathu vha?
Murengisi wa halwa vhengeleni a u rengisa halwa a songo rengisela kana a fha muthu muuku halwa na luthihi?
Muthu a songo vhuya a fha halwa muthu muuku nga nna ha musi onoyo muthu e mubebi kana muuni wa hoyo muthu muuku?
Muthu u fanela u kala nga nila yo fhelelaho uri muthu ndi muuku kana musi a saathu u mu fha kana a mu rengisela halwa?
Muthu muuku a songo i ita sa mualuwa nga vhufhura a tshi itela uri a rengiselwe kana u fhiwa halwa?
Muthu ho ngo tendelwa u adzisa kana u fha vhuanzi ha mazwifhi nga ha vhukale ha muthu muuku a tshi itela uri onoyo muthu muuku a rengiselwe halwa?
U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
Muthu ho ngo tendelwa u rengisela muwe muthu halwa tsini na?
tshikolo sa zwine zwa o vha zwo vhewa mulayoni wa vun?
mudavhi wa mitambo sa zwine zwa o vha zwo vhewa mulayoni wa vun?
huwe fhethu hu songo tendeliwaho sa zwine zwa?
zwo vhewa mulayoni wa vun?
Nyiledzo ya vhudakwa na mikhwa i si yavhu?
Muthu ho ngo tendelwa u kambiwa na u dina?
fhethu huwe na huwe hune vhathu vhanzhi vha tendelwa u hu dzhena , hu sa sedziwi uri vha dzhena nga u badela kana vha sa badeli kana arali u tendelwa u dzhena afho fhethu zwo iledzwa kha vhawe vhathu?
kha tshiendedzi tshiwe na tshi?
U valwa ha fhethu ho waliswaho na huwe?
Muingameli a nga fha ndaela muthu o waliswaho kana mue wa vhengele a halwa uri a vale fhethu hune a rengisela hone lwa tshifhinga tshine muingameli a vhona u nga hu o vha na u thithisea ha matshilo a vhathu tsini na henefho hune bindu a vha hone?
tshifhinga tshilapfu u ya nga hoea dza khethekanyo-?
Arali muthu a sa honifhe ndaela dzo fhiwaho kha khethekanyo-hukhu ya (1), muingameli ane a khou fha ndaela a nga kha?
u shumisa maan?
u vhidza vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
Ndaela iwe na iwe yo fhiwaho nga fhasi ha khethekanyo-hukhu ya (1) i fanela u phumulwa hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu nga murahu ha musi ho no fhela zwiitisi zwi itaho uri hu bviswe ndaela iyo?
Vhaingi na vhaphaaladzi vhane vha fanela u?
Muthu ha ngo tendelwa u bveledza na u pha?
nna ha uri onoyo muthu a vhe o?
tshi tevhelwa hoyu Mulayo.
Ndalukano dza u?
Muthu muwe na muwe a nga walisa hu tshi tevhelwa Ndima iyi nga nn?
a si vhe na miwaha ya 18 nga uvha?
a vha uri o vha o farwa nga tshifhinga tsha miwaha miraru nga murahu ha u pfukha mulayo muwe na muwe une wa langa vhubveledzisi, vhupha?
muthu o waho kha zwa mabindu nga n?
Zwigwada zwa u?
Minisia vha nga walisa muthu a re na ndalukano sa?
muombi wa halwa , a re na ndugelo kana a si na ndugelo ya u pha?
Muthu a nga waliswa sa muombi na mupha?
Khumbelo ya u?
Muthu a songo iledzwaho musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 16 a nga ita khumbelo ya uri a waliswe nga u rumela khumbelo iyo kha Minisia nga nila na tshivhumbeo tsho teaho?
Minisia vha nga?
humbela vhuwe vhuanzi ha u khwa?
u hana khumbelo arali muhumbeli o balelwa u fha vhu?
Arali muhumbeli a sumba u tevhela maambiwa a Mulayo uyu, Minisia vho tea u dzhia tsheo, nga murahu ha musi vho sedza pfanelo dzo?
hu na zwiwe na zwine vha nga zwi umanya na u waliswa uho?
Minisia vho tea u tenda na uri vha nga hana khumbelo ya u?
uri na muhumbeli u na vhukoni na zwishumiswa zwa u ita bindu e a ita khumbelo yao na?
zwiito na u tea ha muhumbeli.
Minisia vho tea u sedza, na uri vha nga nea muhumbulo nga ha u waliswa lune ha nga vha na khakhulula kana u adzisa zwine zwa?
Uri muhumbeli u na dzangalelo ingafhani?
Uri muhumbeli o?
Uri muhumbeli o iimisela u swikafhi kha u thivhela u nwa halwa lwo kalulaho, hu tshi katelwa na uri muhumbeli o ivhandekanya na khoudu ya vhuifari kha indasiiri yo phasiswaho nga Minisia; na?
Uri khumbelo ya u waliswa i o kwama u swika?
vhadzheneli vhaswa kha indasi?
tsiko ya mishumo kha indasi?
u fhambana ha vhane vha mabindu kha indasi?
vhukoni ha mushumo ha indasi?
u rengisela mashango a nn?
muaisano ngomu kha indasi?
Musi hu tshi adziswa pfanelo dza khethekanyo-hukhu ya (3), arali muhumbeli i imaga ine a vha na mulangi, murao, mufulufhedzwa, mushumisani nae kana murao wa bodo kana murao wa vhaivhalea une wa wela kha khethekanyo ya vhathu vho lavhelelwaho kha khethekanyo ya 16 (a) u swika (c), Minisia vha nga isa muhumbulo wa u thivhela uri onoyo muthu a vhe na ndugelo ya u dzhia tsheo nga ha zwine zwa fanelwa u itwa u ya nga khumbelo ya zwine zwa fanelwa u itwa?
Tsheo ya Minisi?
tendela khumbelo ho sedzwa vhuiimiseli ho livhanaho na ndivho na hoea dza vhuhumbeli, na ho?
vha hana khumbelo.
dza ita uri khumbelo yawe i sa tendelwe.
Arali Minisia vha tshi oa u fha tsheo yavho kha hoea dza u walisa, vho tea u ivhadza muhumbeli nga hadzo na ho?
Muhumbeli we a anganedza hoea a nga fhindula Minisi?
mauvha a 30 u bva uvha e muhumbeli a?
tshifhinga tsho engedzwaho tshine Minisi?
tevhedzwa zwiitisi zwo sumbedzwaho.
Arali muhumbeli o wanaho thendelo hu na zwiwe zwi oeaho?
a i wana a tshi tendelana nazwo, Minisia vho tea u?
muhumbeli a tshi tendelana na ho?
a si aravhe, kana a sa tendelane nazwo, Minisi?
dziwe phindulo dza muhumbeli na uri vha nga?
vha mu vhudza hoea dzine a fanela u dzi swikelela, vha kona u?
ivhadza muhumbeli nga lu?
mvelelo dza hone hu tshi tevhelwa khethekanyo-?
uri vho tea u?
Minisia vho hana u?
arali Minisia vho engedza zwiwe kha hoea dze dza vha dzi tshi oea kale?
21 hanziela, vhungoho na nivhadzo ya nnyi na nnyi ya u?
Musi Minisia vho no walisa muhumbeli, vho tea u?
etshedza hanziela ya u?
rekhoda o waliswaho kha bugu ya u walisa?
hanziela ya u walisa kana khophi yayo yo anzielwaho nga tshiemmbe, ndi hanziela uri we a waliswa ndi ene we a waliswa hu tshi tevhelwa Mulayo uyu?
hu thoma u shuma u bva uvha e hanziela ya u waliswa ya bviswa nga?
Muthu o waliswaho o tea u sumbedza u waliswa ha bindu khathihi na nomboro ya u waliswa kha mabammbiri ohe a mushumo?
22 Tsudzuluso ya u?
U waliswa ha mubveledzi kana mupha?
muwe muthu kana feme arali?
muthu kana feme yo waliswaho na muthu kana feme ine u?
ha o fhiriselwa khayo u fanela u ita khumbelo nga n?
Muthu kana feme ine u waliswa ha?
hanelwa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 16; na.
Minisia vho tenda khumbelo nahone vha ea thendelo ya u fhirisa u waliswa?
vhungomu hadzo ha kwama khumbelo ho sedzwa khethekanyo-?
Arali muthu o waliswaho kana feme ya wana nzwalelo kana ya fha nzwalelo iyo muwe muthu o waliswaho kana feme ine ya sa vhe kha khethekanyo nthihi ya u waliswa, kana arali dzifeme kana vhathu vhavhili vha anganela uri vha vhe na pfanelo dza u waliswa kha khethekanyo ine ya sa fane na ye vha waliswa khayo nga muwe wavho kana nga iwe ya idzo feme, henevho vhathu kana feme dzo waliswaho dzo tea u ivhadza Minisia nga nila na nga tshivhumbeo tsho tiwaho?
Minisia vho tea u sedzulusa nivhadzo iyo vha tshi tevhela maambiwa a khethekanyo ya 19(3)(d), na uri vha nga vhea nyiledzo kana vha hana nyito yo anganyiwaho?
Arali khethekanyo ya 20 ya nga vhalwa na tshanduko dzine dza oea u ya nga vhungomu ha mulayo, ya wanala uri i yelana na tsheo ya Minisita hu tshi tevhelwa hoea dza khethekanyo?
Tshanduko ya vhuifari kha mishumo yo?
Muthu o waliswaho ane a ita khumbelo ya u iwalisa kana?
murengisi ane a rengisela vho muthu munzhi sa zwine zwa sumbedzwa kha mulayo wa vunu o tea u ivhadza Minisia nga ha khumbelo yeneyo nga nila na maitele o tiwaho?
Muthu o waliswaho ho ngo tendelwa u pfulusa na muthihi wa mishumo ye ya tendelwa nga hanziela ya u waliswa, kana a shandukisa vhuvha kana kuitelwe kwa mishumo yo waliswaho nga nila ifhio na ifhio ine ya vha na vhushaka na khumbelo ya u waliswa, kana a i dzhenisa kha u rengisela vhathu halwa vhu si vhunzhi musi hu tshi tevhelwa hoea dza u walisa kana u fhiwa hanziela dza muvhuso wa vunu nga nna ha musi?
muthu o waliswaho o ivhadza Minisia nga n?
sedzulusa u waliswa vho sedza tshanduko dzo humbelwaho, na u dovha vha dzi?
vha thivhela u khetha uri hu sedzuluswe u waliswa hayo?
Musi hu songo fhela ma?
anganedza nivhadzo musi hu tshi tevhelwa ho?
khethekanyo hukhu ya (2), Minisia vho tea u?
uri vha o sedzulusa u waliswa uho kana hai?
Khethekanyo ya 18(2), 19 na 20, arali iwe na iwe yadzo yo vhaliwa kha vhungomu vhu oeaho, dzi angaredza nivhadzo musi ho sedzwa hoea dza khethekanyo iyi?
Lufu, khundwandifho kana u sa kona ha muthu o?
Hu tshi tevhelwa ndivho ya hei khethekanyo, fhungo?
zwo vhewaho nga lwa mulayo zwi angaredza?
Arali muthu o waliswaho a lovha, kana a kundwa u lifha kana ha pfi zwine a vha nazwo zwi fanela u langwa nga muthu o khethiwaho, mulangi wa thundu dza onoyo muthu, a tshi itela ndango ya ndaka a nga i?
isa phana na u shuma kha bindu?
a ita khumbelo kha Minisia a tshi tevhela Khethekanyo ya 22 uri bindu eneo i fhiriselwe kha muwe wa vhathu vha re na vhukoni?
Muthu muwe na muwe a nga ita khumbelo kha Minisia ya uri hu khethiwe muthu ane a o tshimbidza bindu a muthu o waliswaho, nga murahu ha u khethwa ha muthu wa u langa bindu o ambiwaho nga hao kha khethekanyo hukhu ya (2)?
Musi Minisia vha saathu u tendela khumbelo ye ya itwa yo livhanaho na zwo bulwaho kha khethekanyohukhu ya (3), Minisia vho tea u vha vho fushea uri?
muwe na muwe ane a vha na dzangalelo a tshelede kha zwine zwa khou ambiwa ngazwo u fhiwa nivhadzo ya tshifhinga tsho linganaho tsha u ita khumbelo?
hu na maimo a tendiseaho a uri mulangi a nga tholiwa.
muthu we a tholiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo hukhu ya (3) a nga tendelwa u isa phana na u langa bindu sa mulanguli wa thundu dza mufu u swika hu tshi khethiwa mulanguli muswa sa zwo bulwaho kha khethekanyo hukhu dza (2)?
Mbadelo ya u walisa waha nga?
Minisia a nga ta mbadelo ya?
hoea dzo tiwaho nga ene Minisia?
Minisia vha nga engedza nyimelo kha thendelo?
walisa arali muthu o waliswaho?
musi hu tshi sedziwa mvelelo dzo iswaho nga mulandu wa u waliswa ha uyo muthu hu tshi tevhelwa Mulayo uyu ha wanala uri o pfuka?
Ndima ya 2 ya Mulayo wa mia?
Mulayo wa ho?
arali a songo tsha ita zwe a bula uri u o zwi ita kha nyaluso ya zwa tshelede kha vharema, nga nn?
a songo ita zwine zwa o?
pulane dza sumba kha u lwisa vhudakwa, kana o pfuka Mulayo wa Vhuifari wo phasaho na u sa vha na mbuno dzi no tikedza uri ndi ngani o kundwa?
Musi hu saathu vhewa milayo hu tshi tevhelwa khethekanyo?
(1)(b) kana (c) Minisia vho tea u fha muthu o waliswaho tshifhinga tsha uri a khwinifhadze vhukhakhi hawe kha u bveledza hoea dza iyi hethekanyo?
(Khethekanyo ya 20(3)-(6), arali iwe na i?
tshanduko dzine dza oea nga vhungomu, dzi na?
Minisia vha anganya u ita khombetshedzo ya hodea dzi re kha khethekanyo iyi?
Muwaliso u nga fhedzwa?
nga Minisia , hu tshi tevhelwa khethekanyo?
nga lutamo lwa onoyo muthu o?
arali bindu o vala kana o rengiswa kana?
tevhelwa khethekanyo ya 29.
Minisia vha nga fhelisa muwaliso arali muthu o waliswaho?
khumbelo ya u waliswa kana o etshedza vhu?
a sa fushi hoea kana pfanelo dza u?
a sa tevheli zwine Mulayo uyu wa amba.
Minisia vha nga fhelisa u?
o fhiwa n?
a songo hanedza n?
o kundelwa u honifha ndaela ya Minisi?
o kundelwa u aisa ndaela ya ndaela iyo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 40?
Arali Minisia vho fhelisa u waliswa, Minisia vho tea u?
muthu we a walisa nga u fheliswa ha u waliswa nga luwalo nga ha?
uvha e u waliswa ha fheliswa nga?
Arali khumbelo ya fheliswa hu tshi tevhelwa ho?
khethekanyo ya 28 kana khethekanyo ya 29, Minisi?
fhelisa hanziela ya u?
khakhulula bugu ya u walisa nga n?
U waliswa hu fhela nga uvha ine Minisia vha imisa?
u waliswa ine, u ya nga pheliso hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 28, hu fanela u vha nga uvha o tiwaho nga muwaliswa ane a khou ita khumbelo ya u fheliswa ha u waliswa nga afho hune a funa ngaho?
U fheliswa ha u?
Muthu o waliswaho a nga fhelisa u waliswa hawe nga u fha Minisi?
Ndivhadzo yo tou waliwaho nga nila na tshivhumbeo tsho tiwaho?
a tshi bula vhuiimiseli hawe kha u fhelisa u?
u bula uvha ine u waliswa ha o fhela nga?
mauvha a 60 nga murahu ha n?
Arali lupfumo lwa muthu o lovhaho lwa nga?
vha na u fhiriswa ha u?
mulangi wa ifa eneo u kombetshedzea u ivhadza Minisia nga n?
tshivhumbeo tsho teaho hu saathu u fhela mauvha a 30 nga murahu ha u?
u valwa kana u wa.
Musi Minisia vho no wana n?
Minisia vha nga fhelisa u waliswa hune ha khou ambiwa nga haho?
Tsedzuluso ya tsheo dza Minisi?
(1). Muthu muwe na muwe a nga ita khumbelo kha Khothe Kha?
Nha uri hu itiwe tsedzuluso ya tsheo ya Minisi?
zwi re kha Ndima iyi.
mauvha a 60 nga murahu ha u dzhiiwa ha tsheo iyo?
Khothe Khahuli ya N?
tsedzuluso dzo no valwa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo iyi.
Sa nyengedzo ya zwo?
Khoro khahuli ya Nha i nga vhea pfanelo dzine dza vhetshela thungo hoea dzo uwaho na u waliswa, arali Khothe i songo fushea uri hodea dza hone dzi a pfala, musi ho sedzwa ndivho na mishumo ya uyu Mulayo, zwi tshimbilelanaho na khumbelo, na pfanelo dza khethekanyo ya 19?
Rekhodo ya Lushaka ya u?
Minisita vho tea u vha na bugu ine vhohe vho?
tevhelwa uyu Mulayo kana mulayo wa vunu vha vha khayo nga n?
yo tiwaho, hu tshi katelwa na avho vhe?
vha fhirisela u waliswa havho phan?
u waliswa havho ha fheliswa?
Musi hu saathu u fhela mauvha a 60 nga murahu ha?
muvhalelano, Minisia vho tea u an?
madzina a vhathu vhohe vho?
kha iwe zhendedzi a vhudavhidzano i re na vhavhali vhanzhi?
vhathu vhohe vhe vha waliswa nga uvha a u fhedza?
vhathu vhohe vhe u waliswa havho ha phumulwa nga?
vhohe vhe vha thuthisa u?
kana vhe mabindu avho a valwa kana a wa nga?
Muthu muwe na mu?
ola khophi ya hanziela ya u?
wana khophi ya hone musi o badela mbadelo yo tiwaho.
a nga thola muthu muwe na muwe sa muingameli a re na maana o livhaho kana nyangaredzi u shumisa maan?
u fanela u bvisela muingameli muwe na muwe hanziela nga n?
hanziela yone-yone hu tshi tevhelwa khethekanyo hukhu ya (1)(b) ndi vhuanzi ho fhelelaho ha maana a muingameli o walwaho khayo?
Musi a tshi shumisa maana awe hu tshi tevhelwa uyu Mulayo, muingameli u na maimo a muofisiri wa mulalo o?
oisisa mbilaelo dzo?
hu tshi tevhelwa uyu mulayo kana mulayo muwe na mu?
u ita vhuingameli nga fhasi ha Mulayo hoyu.
Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 35(3) na (5) na ndungiselo dza mulayo muwe na mu?
vhudzisesa muthu muwe na mu?
vhudzisesa muthu muwe na muwe a re hone shangoni kana fhethu huwe na huwe hu no khou ingamelwa, hu tshi yiwa nga mafhungo mawe na mawe ane a nga yelana na vhuingameli?
ola iwaloiwe na iwe?
muthu a owa u vha nao hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo kana mulayo muwe na mu?
a nga tshimbilelana na vhuingameli vhuwe na vhu?
Kha vha kope iwalo iwe na iwe o ambwaho nga ha o kha phara ya (c), kana arali zwi tshi oea, kha vha ibvise vha i kope?
kha vha dzhie tsumbo ya mafhungo mawe na ma?
u itela ndivho ya vhuingameli, kha hu dzhiwe zwinepe kana hu tou rekhodiwa tshiwe na tshiwe kana muthu muwe na mu?
u ita zwithu zwohe zwi oeaho kha u itea ha vhuingameli?
Muingameli ane a bvisa tshithu tshiwe na tshi?
nga nna ha musi hu mafhungo o ambwaho nga hao kha khethekanyo ya (1)(e), kha zwi humiselwe murahu nga u avhanya musi ho swikelwa ndivho ya zwe tsha bviselwa zwone?
Muingameli a nga fhelekedzwa kha mapholisa a Afrika Tshipembe na muwe muthu a oeaho u thusa u tshimbidza vhuingameli?
U dzhena hu na iwalo?
Muingameli a nga dzhena fhethu huwe na huwe arali madzhisiaraa o mu ekedza iwalo?
Madzhisiarata a nga ekedza iwalo a thendelo a u dzhena fhethu huwe na huwe, arali, nga thikho ya mafhungo o ekedzwaho o tou waliwaho, nahone nga muano, Madzhisiara?
u dzhenwa na u ingamelwa zwi a oea kha u wana mafhungo, zwine zwa o vhuedza nnyi na nnyi, zwine zwi nga si wanale nga nn?
Mulayo a u khou tevhelwa.
iwalo a thendelo zwi tshi ya nga khethekanyo hukhu ya (2) i nga bviswa tshifhinga tshiwe na tshiwe nahone?
ea muingameli maana a u ingamela fhethu na u ita zwiwe na zwi?
iwalo a thendelo hu tshi tevhelwa khethekanyo hukhu ya (2) i tea u vha i kha?
o phumulwa nga madzhisiaraa we a i bvisa kana, arali uyu a siho, nga muwe muthu a re na maan?
ndivho ye a vha?
ho no fhela mauvha a 90 u bva nga uvha e ya bviswa ngao?
u tea u ekedza mue wa fhethu kana muthu o faraho vhufaedzi, na u mu alutshedza maana ane vhuingameli ha khou itwa ngaho, na u sumbedza uyo muthu?
u mu ekedza khophi ya iwalo a thendelo?
u tea u nambatedza khophi ya iwalo a thendelo u dzhena fhethu ho teaho nahone hu vhonalaho zwavhu?
U dzhena hu si na iwalo?
Muingameli a si na iwalo?
dzhena a ingamela fhethu nga thendelo ya mu?
kha nyito dzi iteaho misi yohe, a nga dzhena a ingamela fhethu huwe na huwe ho?
lunzhi tshifhinga tshohe arali o tendelwa nga mu?
Hu tshi engedzwa kha u dzhena hu tshi tevhelwa khethekanyo thukhu ya (1), muingameli a nga dzhena shangoni kana fhethu a si na iwalo?
arali o tendelwa u ita nga u ralo nga mulayo muwe na mu?
zwi tshi ya nga uri hu kha i vha na nivhadzo ya khombetshedzo ya uri a ite zwo fanelaho yo bviswaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 38, hu u itela u vhona uri nivhadzo iyo yo tevhedzwa naa?
Musi hu saathu u thowa u ingamela huwe na hu?
sumbedza kana u iivhadza kha mu?
u sumbedza uyo muthu?
U dzhenwa huwe na huwe kana vhuingameli ha musi hu si na iwalo a thendelo hu nga kha i itwa hone vhukati ha tshifhinga tsha mushumo?
U shumiswa ha maan?
Muingameli a no khou tshimbidza iwalo a thendelo, hu tshi yiwa nga khethekanyo ya 34 a nga kunda u hanelwa u dzhena kana u ingamela nga u shumisa maana o fanelaho, hu tshi katelwa na u vuna ganzhe, vothi kana fasiere a fhethu uri a kone u dzhena?
Phana ha musi a tshi shumisa maana, muthu a no khou tshimbidza iwalo u tea u vha o pfala a tshi kombetshedza u vulelwa na u bula ndivho, nga nna ha musi hu na tshiitisi tsha u tendisa uri u ita izwi zwi nga ita uri muthu a pwashekanye kana a kwame tshiwe tsha zwithu zwine zwa vha zwa ndeme kha uho u ingamela?
Minisia vha tea u badela ndiliso kha muwe na muwe ane a nga vha o tshinyalelwa nga mulandu wa u vulwa lwa khombetshedzo tshifhingani tsha u ingamelwa arali ho vha hu si na muthu a re na vhuifhinduleli ha fhethu?
Musi hu tshi tevhelwa mi?
Mushumo wa u bvisa ma?
Muthu muwe na muwe ane a vha o fara iwalo i yelanaho na zwa u ingamela u tea u bvisa io i?
Mue kana muthu a no khou dzula kha shango kana fhethu u tea u ekedza fhethu na thuso ine zwo fanela ya khou oiwa nga muingameli uri a kone u shuma mushumo wa vhuingameli zwavhui?
Phana ha musi vha tshi vhudzisa muthu, hu tshi tevhelwa iyi Ndima, muingameli u tea u ivhadza uyo muthu nga ha pfanelo dza ndayotewa dzo?
Muthu ane a khou vhudziswa nga muingameli zwi tshi ya nga iyi ndima u tea u fhindula mbudziso iwe na iwe nga u fulufhedzea na nga nungo dzawe dzohe?
Phindulo kana halutshedzo ine ya ewa muingameli a yo ngo tea u shumiswa kana ya tendelwa u oisisa zwa vhugevhenga kha muthu a no khou ekedza, nga nna ha ho?
Arali muingameli a tshi tenda uri ndugiselo dziwe na dziwe dza hoyu Mulayo kana hanziela ya u waliswa a dzo ngo tevhelwa, muingameli a nga ekedza n?
mue wa fhethu ho waliswaho kana muthu a no langa afho fhethu ho?
Nivhadzo ya u tevhedza yo ambwaho kha khethekanyo?
maga mawe na mawe ane a o?
mulifho muwe na muwe une wa nga?
Arali muingameli o fushea uri hoea dza nivhadzo dzo tevhelwa, muingameli a nga bvisa hanziela ya vhutevheleli?
Nivhadzo ya vhutevheleli yo ambiwaho nga hayo kha khethekanyo-hukhu ya (1) i dzula i tshi khou shuma u swikela muingameli a tshi bvisa hanziela ya vhutevheleli yo bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (3) musi hu tshi sedzwa nivhadzo iyo?
Khanedzo kha n?
Muthu muwe na muwe a re na nivhadzo ya u tevhedza a nga i hanedza nga u ita makumedzwa kha Minisi?
mauvha a 21 musi ho anganedzwa iyo n?
tshifhinga tshilapfu tsho tendelwaho nga Minisia musi ho sumbedzwa zwiitisi zwi pfalaho?
Murahu ha musi ho sedzwa makumedzwa nga muhanedzi, na nga mafhungo na mawe na mawe o livhanaho, Minisia a nga tendela, u shandula kana a phumula nivhadzo ya u tevhedzela iwe na iwe kana tshipia tshiwe na tshiwe tsha nivhadzo?
Minisia vha tea u ekedza khophi ya nivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo-hukhu ya (2) kha muhanedzi na, arali muhanedzi e muthu a songo walisaho hu tshi tevhelwa uyu mulayo, zwi nga vha muwe na muwe o walisaho a kwameaho nga nivhadzo?
Arali Minisia a tenda kana a shandula nivhadzo kana tshipia tsha nivhadzo, muhanedzi u fanela u tevhedza zwi owaho nga nivhadzo hu saathu u fhela tshifhinga tsho sumbedzwaho kha nivhadzo?
Khumbelo ya u sedzuluswa ha ndaela ya Minisi?
Muhanedzi a nga humbela khahululo kha Khothe Khulwane u hanedzana na ndaela ya Minisia yo bviswaho fhasi ha khethekanyo ya 39(4) hu saathu u fhela mauvha a 21 murahu ha musi ho anganedzwa ndaela?
Ndaela yo itwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 39(4) i a imiswa ho lindelwa mvelelo dza khahululo?
Nga nna ha khethekanyo hukhu ya (1), Khothe Khulwane i nga hana khumbelo ya kha?
hanela muingameli u dzhena fhethu hune muingameli a vha o tendelwa u dzhena?
thivhela, thithisa kana u valela muingameli ane a khou shumisa maan?
hana u ekedza muingameli mawalo kana mafhungo ane lwa mulayo a humbelwa u a ekedza zwi tshi ya nga uyu mulayo?
thivhela mue wa fhethu kana mavu, kana muthu ane a khou shumela mue wa fhethu, u dzhena fhethu u itela u tevhedza hoea dza uyu mulayo?
khakhisa iwalo a thendelo, hanziela ya u tevhedzela ya nivhadzo yo bulwaho kha Ndima ya 4?
kundelwa u tevhedza n?
dzhena fhethu a si na iwalo a u tendelwa kha nzulele i oaho iwalo?
Ita zwi sa tshimbilelaniho na iwalo a thendelo?
bula mafhungo mawe na mawe a yelanaho na zwa masheleni kana mafhungo a bindu a muwe muthu o wanalaho kha mushumo wo itwaho zwi tshi ya nga uyu mulayo nga nn?
u vhudzwa ha muthu a oaho mafhungo u itela uri a shumise maan?
ii arali u bulwa hu tshi o?
iv arali u bulwa hu tshi tshimbilelana na ndugiselo ya mulayo.
Muthu muwe na mu?
Khethekanyo ya 6, 7, 10, 11, 12, 14(2) kana ya 15 o imelwa nga u sengiswa a lifhiswa kana a valelwa tshifhinga tshi sa fhiri miwaha mi?
khethekanyo ya 8, 13, kana kana ya 41 o imelwa nga u lifhiswa, musi o wanwa mulandu kana nga u valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho waha?
Khahulo ya vhufobvu kha vhathu vho waliswaho?
Arali mulanguli, zhendedzi kana mushumi wa muthu o waliswaho a ita kana a pfukha mulayo nga u ita nyito iwe na iwe ine ya o ita mulandu arali yo itwa kana u pfukhwa nga muthu o waliswaho, hoyo muthu o waliswaho, hu si na vhuwe vhuanzi, u o dzhiwa sa o itaho kana o khakhaho, arali khothe ya fushea uri nyito kana u siedzwa hu wela kha maana kana ho?
muthu o waliswaho a nga vha o thusa kana u tendela u itwa ha nyito kana u pfukhwa nga mulanguli, zhendedzi kana mushumi?
Muthu o waliswaho ho ngo dzhia vhukando ho fanelaho u thivhela nyito kana u pfukha?
U itela ndivho ya khethekanyo hukhu ya (1), mafhungo a uri muthu o waliswaho o ea ndaela ya u thivhela nyito kana u pfukhwa a si vhuanzi vhu fulufhedzeaho ha u sumbedza uri vhukando ho teaho ho dzhiwa u thivhela nyito kana u pfukhwa?
Minisita vha nga randela ndifhiso dza u langa kha vhukhakhi vhuwe na vhuwe ha uyu Mulayo, hu tshi katelwa na u engedzwa ha ndifhiso ya vhukhakhi ho dovhololwaho?
Mulifho wa mulandu fhasi ha hoyu Mulayo nga muthu o waliswaho ndi u vuna mulanga wa u waliswa?
humbela Mulangi wa Vhuhauli ha Nnyi na Nnyi u haula muthu o?
humbela ndifhiso ya vhulangi kha u vuna mulanga wa u waliswa, hone a nga si zwi ite zwohe kha nyimele nthihi?
Khethekanyo ya 43, i a shuma hu tshi tevhelwa tshanduko dzi oeaho nga mafhungo zwi tshi ya nga ndifhiso yo vhewaho fhasi ha iyi khethekanyo?
Arali Minisia o ea ndifhiso kha muthu muwe na muwe nga fhasi ha khethekanyo hukhu ya (3) kha mulandu muwe na muwe fhasi ha Mulayo uyu, a hu na u shengedzwa hune ha nga itelwa uyo muthu zwi tshi ya nga mulandu uyo?
Muthu muwe na muwe a ewaho ndifhiso nga fhasi ha khethekanyo iyi a nga humbela khahululo kha Khothe Khulwane kha muhumbulo wa Minisia hu sa athu u fhela ma?
Khothe Khulwane i nga hana u iswa u lenga ha khumbelo ya khahululo kha khethekanyo ya (6) zwi tshi ya nga tshiitisi tshine tsha pfala?
Khumbelo ya khahululo zwi tshi ya nga khethekanyo heyi zwi nga kwama u sengiwa nga vhuswa ha mulandu na nga tshileme tsha mafhungo hu na vhuanzi kana hu si na vhuanzi kana mafhungo a u?
Khothe khulwane i nga khwahisedza ndifhiso yo ewaho nga Minisia kana ya ea ndaela ine a vhona yo tea?
Arali muthu a humbela khahululo kha muhumbulo wa Minisia nga fhasi ha khethekanyo hukhu ya (6), khumbelo ya khahululo u a imisa pfanelo ya u badela ndifhiso hu tshi lindelwa mvelelo dza khumbelo ya khahululo?
Muthu muwe na muwe o teaho u badela ndifhiso fhasi ha khethekanyo iyi u fanela u i ita nga u ralo hu saathu u fhela tshifhinga tsho randelwaho, arali a kundelwa Minisia vha nga shumisa Khothe Khulwane uri ndifhiso i vha ndaela ya khothe?
Mutengo wa ndifhiso we wa itwa nga ndaela ya khothe i a wanwa murahu sa we wa vha u mutengo wa khahulo ya vhapo kha khothe yeneyo?
Kha vunu iwe na iwe, Murao wa khorotshitumbe o hweswaho vhuifhinduleli ha u ea aisentsi ya zwikambi kha vunu ene?
Mulangi Muhulwane, kana mu?
Murao wa ndango wa muvhuso wa vunu kha vunu iwe na i?
Mirao yo bulwaho kha khethekanyo hukhu ya (1) ndi mira?
Khoro ndi foramu ya tshumisano ya muvhuso yo bulwaho kha khethekanyo ya 41 (1) (h) ya Ndayotewa.
mikhwa na maimo a lushaka kha indasi?
ii mulayo wa lushaka hu tshi itelwa indasi?
iii mulayo wa zwikambi kana milayo hu tshi katelwa u uuwedzwa ha u fana ha mulayo wa lushaka na wa vun?
iv mafhungo mawe na mawe a yelanaho na indasiiri ya zwikambi kha mivhuso ya mavunu na lushaka?
mafhungo mawe na mawe a yelanaho na ndango kana u sedza indasiiri ya zwikambi fhano kha Riphabuliki kana u ea aisentsi kha vunu iwe na iwe kana mavunu?
vi u fhedzwa ha u sa anana hune ha nga bvelela vhukati ha mivhuso ya mavunu kana vhukati ha u ewa ha aisentsi nga vunu na Minisia zwi tshi yelana na mulayo na u langwa ha indasi?
vii mafhungo mawe na mawe ane a nga humiselwa khayo nga mura?
u hudza na u tshimbidza vhushaka ha mivhuso zwi tshi yelana na indasi?
u tshimbidza nzudzanyo dza u sa anana dza mivhuso zwi tshi yelana na indasiiri ya zwikambi?
49 1 Minisia a nga vhidza muangano wa Khoro tshifhinga tshiwe na tshiwe, hone u fanela u vhidza muangano luvhili kha waha muwe na muwe wa muvhalelano?
Minisia a nga ita uri mutangano muwe na muwe wa Khoro u vha muangano wa mirao yohe kana wa vha muangano wa vhakhethi?
Murao u songo tendelwaho u khetha a nga ta muwe muthu ane a o mu imelela kha muangano wa Khoro?
Khoro i nga ramba vhathu vha si mirao u dzhenela muangano wa Khoro?
Sa dzangano ine masia ohe a muvhuso wa lushaka na a vun?
Arali Khoro ya kundelwa u tendelana kha muhumbulo, i nga tandulula fhungo eneo nga u tou voutha?
ikumedzwa u ya nga ha khethekanyo hukhu ya (6) i a phasa fhedzi arali?
nga miwe mirao mi?
Hu tshi yiwa nga khethekanyo hukhu ya (1) na ya (7), Khoro i nga?
milayo yayo ya u tshimbidza yayo.
Minisia, o kwamana na murao wa khabinethe a re na vhuifhinduleli ha mutakalo, vha nga randela zwi re ngomu zwa, na nila ine nivhadzo dza mutakalo wa nnyi na nnyi zwa tea u?
Zwifhao zwi re na thendelo kana zwo waliswaho nga muvhuso wa vunu u rengisa kana u bveledza zwiuku ha zwikambi?
Maana a u ekedza milayo na n?
Nga ndivhano ya mafhungo mawe na mawe a kwamaho mbambadzo ya vhuimo vhuuku kana u bveledzwa ha zwikambi huuku nga nila hukhu, Minisi?
u kuvhanganya kha nila ya u ita aisentsi kana u?
vhathu kha u rengisa kana vhubveledzi vhu?
Tshivhumbeo, vhuvha na indasiiri u thusa nga mafhungo a yelanaho na Minisi?
vhathu vha re na aisentsi kana vho waliswaho fhasi ha iwe na iwe ya theo ya mulayo wa vun?
vha re na?
16 ya Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, wa 1989.
minisia, nga n?
a amba uri tshithu tshiwe na tshi?
kana zwa zwipiri?
u fhungudza na u langa vhuui, tsudzuluwo, u londola thengiso, u isa kana u shumisa tshipirii?
u randela khethekanyo ya vhathu vhane vha nga rengisela nnyi na nnyi tshipiri?
u randela vhunzhi ha tshipirii tshine tsha nga rengiselwa muthu muwe na mu?
u fhungudza na u thivhela u renga ndaka ya tshipiri?
u thoma kuitele kwa u ea thendelo ya u rengisa kana u vha na tshipiri?
u livhana na u shandukisa mupo, munukhelelo na u ita muvhala na vhuuni ha tshipiri?
u randela nila, maitele, vhuuni na u vhulungwa ha rekhodo kana mawe mawalwa uri zwi vhewe malugana na huwe u thusana kha tshipiri?
u ita mi?
Murahu ha musi Minisia a tshi nga bula mulayo wo oisiwaho kha khethekanyo ya 50 une nga u vha hone kana nga u humiselwa murahu wa kwama muthu kana imaga, Minisi?
dzhia iga o teaho u ivhadza vhane nga mashudu vha kwamea nga u vha hone kana nga u humiselwa murahu nga mulayo kana n?
anadza mulayo kana nivhadzo kha Gazete na u ramba ibulamuhumbulo kha vhathu vho?
sedza ibulamuhumbulo iwe o anganedzwaho na themendelo dzo itwaho nga Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi?
Arali mulayo, nga nna ha ua wo bulwaho kha khethekanyo ya 50(1) u tshi nga kwama vunu, uyo mulayo u fanela u vhekanywa na Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi uri u o sedzuluswa?
Mikano ya Vhu?
Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 36(3), a si Muvhuso kana murao muwe-vho wa muvhuso kana muthu ane a vha na maana a u ita mushumo muwe na muwe zwo livhana na Mulayo, a tewa nga ndozwo kana tshinyalelo yo bveledzwaho nga mulayo kana u pfukhwa nga lutendo lwa vhui kha nowe-nowe ya maana eneo kana u itwa ha mushumo wonoyo?
U ekedzwa ha maan?
Minisia a nga ekedza maana mawe na mawe nga nna ha maana a u ita milayo, kha Mulanguli Muhulwane kana muofisiri wa muhasho wa lushaka ane a vha na vhuifhinduleli ha mafhungo a zwikambi o tholwaho nga Mulangi Muhulwane?
Nga zwiwe zwifhinga, Minisia vha nga phumula maana a tshigwada tsha u imela vhawe nga fhasi ha khethekanyo hukhu ya (1) a ita maana ayo ene mue?
Arali Minisia a tshi ea maana fhasi ha kupia kwa khethekanyo hukhu ya (1) muthu muwe na muwe a kwameaho nga tsheo ya mafhungo o itwaho nga muthu o nangwaho u imela tshigwada a nga humbela khahululo malugana na tsheo ya mafhungo kha Minisia?
Khahulo yo landulwaho kha kupia kwa khethekanyo ya (3) i tea u hwelelwa kha Minisia hu saathu u fhela mauvha a 30 nga murahu ha musi muthu o ivhadzwa nga ha tsheo ya mafhungo?
Minisia u tea u fara khahululo zwo livhana na kuitele kwo randelwaho na hone a dovhe a vhee tsheo fhedzi nga murahu ha u ea madzangano a re na dzangalelo tshifhinga u ta vhaimeleli?
Milayo yo bulwaho kha shedulu ya (2) yo phumulwa kha tshipia tsho sumbedzwaho kha muingekano wa vhuraru wa iyo shedulu?
Zwo livhanywa na vunu iwe na i?
u phumulwa lwa mulayo ha iwalo?
hukhu kana vhubveledzi vhu?
tshi thoma u shuma kha eneo vun?
shuma kha vunu eneo, sa zwe zwa?
u swikelela tshifhinga tsho sumbedzwaho kha phara ya (a) (i) na (ii) ndaula kha uyu Mulayo u itela theo ya vunu ine ya nga itea i tea u humbulelwa sa zwine zwa vha ndaula kha vunu?
Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 55, ma?
muratho u bva kha milayo yo phumulwaho u ya kha mulayo.
Nga nna ha u phumulwa ha Mulayo wa zwikambi wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989) aisentsi yo ekedzwaho fhasi ha mulayo i sala i kha i vha na ndeme lwa tshifhinga tsha mauvha a 90 nga murahu ha u thoma u shuma ha uyu mulayo arali iyo?
yo vha i na ndeme kha zwenezwo nga u?
Kha u fhela ha tshifhinga tsho sumbedzwaho kha khethekanyo hukhu (1) aisentsi i ambwaho nga hayo kha khethekanyo hukhu iyo i ishandukisa nga yone ine kha u?
Sa zwe zwa humbelwa nga aisentsi?
Arali raaisentsi wa aisentsi o sumbedzwaho kha khethekanyo hukhu ya (1) na ya (2) a kundelwa u ita khumbelo kha Minisia sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo hukhu ya (2) aisentsi i a fhela nga tshifhinga tsha u fhela sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo hukhu ya (1) nahone a i shanduki sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo?
Nga murahu ha waha muthihi musi mulayo uyo wo thoma u shuma, muthu we aisentsi yawe ya shandulelwa hu tshi tevhelwa khethekanyo hukhu ya (2) u tea u uuwedza uri Minisia vha sedzuluse nga huswa nga nila na fomo yo randelwaho ya muthu fhasi ha u waliswa ha uyu mulayo?
Kha u laula tsedzuluso yo sumbedzwaho kha khethekanyo hukhu ya (4) Minisia u tea u sedza uri muthu o waliswaho ndi muthu o teaho nahone u tea u ita khumbelo kha mawalo a Ndima ya 3, u vhala na tshanduko dzi oeaho nga mawalo?
Hoyu mulayo u vhidzwa u pfi ndi mulayo wa zwikambi wa 2003, nahone u o thoma u shuma nga uvha ine a o tiwa nga Muphurisidennde nga u ita nivhadzo kha Gazete?
a nga ta mauvha o fhambanaho zwo livhana na mavun?
a nga ta iyo datumu hu tshi tevhelwa vunu eneo ine arali Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi ya vha yo eletshedza Muphurisidennde uri liwe vunu o ita nivhadzo ya theo ya milayo ine ya anganya hoea dzo bulwaho kha khethekanyo ya 5?
Mulayo wa Zwikambi, 1989?
Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, 1989?
Arali vhukatini ha tshifhinga nga murahu ha u phumulwa ha milayo yo tiwaho kha khethekanyo ya 54(2)(a) zwi tshi ya nga vunu eneo ndugiselo ya hoyu mulayo dzi tshi lwa na ndugiselo dza mulayo wo ambwaho kha shedulu ya 2, ndugiselo ya uyu mulayo i vha yo kunda zwi tshi ya nga khu?
U iimisela huwe na huwe ho itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya Mulayo wa Zwikambi, i fhela nga murahu ha miwaha miraru murahu ha musi mulayo hoyu u tshi thoma u shuma?
Thendelano iwe na iwe yo vhewaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2) ya Mulayo wa 1989 i fhela nga 31 Nyendavhusiku nga waha u tevhelaho ha musi uyu mulayo wo thoma u shuma nahone u o, fhelelwa nga mushumo nga uvha ene?
Hu tshi yiwa nga khethekanyo hukhu ya (1), khumbelo iwe na iwe kana mafhungo o anganedzwaho nga muvhuso wapo zwi tshi yelana na Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 phana ha musi mulayo uyu u tshi thoma nahone u songo fheliswa phana ha u thowa honoho, u fanela u fhedzwa nga muvhuso wapo wonoyo hu tshi tevhelwa mulayo uyo?
Vharengisi vha zwi?
Arali zwi tshi konea muvhuso wa vunu wo bulwaho kha Khethekanyo ya 5, u thoma vhupo kana fhethu huwe na huwe hune muthu kana imaga i nga si kone u dzhia hu u itela u rengisela zwiuku zwa zwikambi, hoyo mulayo u fanela u nea muratho wa waha muthihi vhukatini ha uri vharengisi vha zwiuku vhawe na vhawe vhe phana ha u thoma hawo u shuma vha vha vho tendelwa u rengisa zwikambi kha zwipia zwenezwo kana fhethu vha nga bvela phana u ita zwenezwo?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUTEVHE WA ZWI RE NGO.txt</fn>
U waliwa ha zwiori, dzingano, zwidade, maidioma nz?
U dzhenelela ha vhufa ha u alutshedza kha?
Vhugudisi ha u vhala na u?
Afurika Tshipembe i na vhuifhinduleli ha u wana thasululo kha mafhungo a fanaho na nyaluwo ya ikonomi ya vhathu vhao, u fhelisa vhushayamishumo na vhushai. Ndi zwa ndeme uri luambo lu shume mushumo muhulwane kha u tandulula hedzi khaedu. Hone-ha ri fanela u zwi ivha uri luambo lu na mushumo muhulwane kha pfunzo, u vhona uri hu na u swikelela tshumelo dza ndeme na mafhungo, u itela mveledziso ya vhue na u sumbedza vhutsila ha mvelele?
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u vhona u thomiwa ha Senthara dza hoisiso na Mveledziso ya Luambo (dziLRDC) sa zwine zwa vha zwa ndeme kha u tandulula haya mafhungo. Nga u ita nga u ralo, kuthomele kwashu kwo vha ku kwa u lingedza u sedzesa kha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule, nga u ea mushumo muhulwane wa u shumisa phoisi ya nyambo nnzhi?
DziLRDC dzi dovha dza dzhiela nzhele zwauri zwitshavha zwa nyambo dzo fhambanaho phaaladzwa u mona na mavunu. Nga nhani ha zwenezwo dzi o tewa hune vhaambi vha nyambo dzenedzo vha dzula hone. Vhupo vhune dziLRDC dza o vha dzo tewa hone kha mavunu, tsini na vhahogomeli vha nyambo dzapo, ndi mawe a vhuali sa musi ri tshi khou lavhelela u vhona u farisana na tshumisano kha thandela dza ndeme dza luambo dzine dza khou vhumbiwa u itela u bveledza u shumiswa ha nyambo nnzhi kha shango ashu?
Ri fanela u zwi dzhiela nzhele ha, zwauri muhumbulo wa dziLRDC ndi muswa kha shango ashu. Ri o fulufhela kha thikhedzo ya vhashumisani na rie vha fanaho na mihasho ya muvhuso wa lushaka, mavunu a ahe khathihi na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe?
DACST Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?
LRDCs Senthara dza ho?
NLPF Mutheo wa Pho?
UNESCO Mbumbo a Dzitshaka?
U bva 1997 Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST), wo vha u kha gaa a nyambedzano na vhukwamani na vhashelamulenzhe nga ha hoea ya ndeme ya u thoma Senthara dza hoisiso na Mveledziso ya Luambo (dziLRDC). Vhukwamani ha mavunu na dziodithi dza zwishumiswa zwine zwa vha hone zwo itwa u itela u ola hoea na khonadzeo ya nyito dzenedzo. Zwi amba uri, pulane ya u shuma i tshimbilelana na mvelelo na themendelo dze dza itwa?
Nga mulandu wa mvelelo dza hoisiso, ho fhedza ho tshewa a uri u thomiwa ha dziLRDC ndi ha ndeme lune ha fanela u avhanyiswa uri hu kone u uuwedza u thoma u shuma ha Mutheo wa Phoisi ya Nyambo ya Lushaka (NLPF). Iwe ya ndivho khulwane dza Senthara dza Luambo i o vha u vhona uri hu na u shumiswa ha nyambo dzapo sa nyambo dza mabindu, pootiki, hoisiso na muvhuso u mona na Afurika Tshipembe ohe?
DAC i humbula uri dziLRDC a dzi nga thusi fhedzi kha u shumiswa ha nyambo dzapo kha masia o fhambanaho a muvhuso, pootiki nz., fhedzi dzi o dovha dza uuwedza u thomiwa ha indasieri ya luambo Afurika Tshipembe ine ya o vha na mbuelo dza ikonomi dzi bvelelaho?
Hu khou lavhelelwa uri vhubindudzi vhune ha anganyelwa u swika R2 600 000 kha waha wa u thoma, R2 900 000 kha waha wa vhuvhili, na R3 100 000 kha waha wa vhuraru nga senthara, vhu o itwa. Nga tshifhinga tsha miwaha ya 3 kha dziLRDC dzohe hu anganyelwa uri hu o bindulwa tshelede i fhiraho R55 million?
Hovhu vhubindudzi vhuhulwane kha nyambo dzapo vhu a konadzea arali muthu a tshi khou sedza ivhazwakale yadzo ya u sa bveledzwa na u thudzelwa thungo, na vhuikumedzeli ha muvhuso wa zwino kha nyambo nnzhi. Mulayotewa u amba zwauri: U dzhiela nha ivhazwakale ya u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu zwo fhungudzeaho, muvhuso u fanela u dzhia maga a nyito ane a sumbedza u iimisela u alusa tshiimo ha alusa u shumiswa ha hedzi nyambo. (Mulayo wa vhu 108 wa 1996, p4). U thomiwa ha dziLRDC ndi liwe a maga a mvelaphana na nyito?
Mvelele dzi songo livhanaho dza u thomiwa ha dziLRDC dzi o vha u sikiwa ha mishumo ya 135 kha miwaha ya 3, zwenezwo wa fhungudza vhushayamushumo na vhushai kha zwitshavha zwine zwa vha na hoea dzo raloho kha muvhuso. U nyadziwa ha nyambo dzapo hu o shanduka nga mulandu wa u vhona uri hu na mvelaphana kha muvhuso kha hedzi nyambo?
Nga u sedza zwivhuya zwa ivhazwakale zwe zwa ewa Tshiisimane na Tshivhuru, a hu na tshine tsha nga tea u hanedzwa musi hu tshi shumiswa maana na zwishumiswa zwi konaho u wanala kha nyambo dzapo dza ahe dza tshiofisi. Hune zwa tea, dziwe nyambo dzapo na dza dzitshakatshaka dzi o katelwa kha mushumo wa mveledziso. Hezwi zwi o thusa kha mishumo mivhili, wa u phuromotha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha iwe sia na u engedza vhushaka ha dzitshakatshaka na vhushumisani kha iwe sia?
Ndivho khulwane ya hedzisenthara i o vha u shandukisa vhuifari ho okaho midzi kha nyambo dzapo vhune ha engedza mishumo khathihi na u sa lingana (na mulandu wa u sa vha hone kana u vha hone ha tshiimo tsha ikonomi tshi si tshavhui tshine tsha livhanywa na dzenedzi nyambo). Nga u sika thandela dza nyambo dzi re na mbuelo dza tshitshavha nga u angaredza, dziLRDC dzi o kona u shela mulenzhe thwii kha u swikelelwa ha ndivho/ zwipikwa zwihulwane zwa tshanduko dzine dza vha u fhaa lushaka na u sikela vhadzulapo vhohe lupfumo?
Senthara hedzi dzi o ea thikhedzo khulwane ya muoo wa tshomedzo dza tshiimiswa dzine dza oea kha u shuma zwavhui ha Mutheo wa Phoisi ya Nyambo ya Lushaka na miwe milayo i yelanaho na zwenezwo, zwihulwane kha mavunu. Nga u shumisana na PanSALB na mihasho ya vhutsila na mvelele ya mavunu, NLS i o vhona uri hu na thikhedzo na tshumisano kha mishumo yohe yo itelwaho u tikedza na u shela mulenzhe kha phoisi kha ya nyambo nnzhi u mona na shango ohe. Hu khou lavhelelwa uri vhashelamulenzhe vhohe vha o anganedza vhuifhinduleli ha u langa u tevhedzwa ha mbekanyamushumo ya hoisiso na mveledziso ya masia manzhi ine ya o lwela u swikelela tshiimo tsha nha tsha nyambo nnzhi nga nila ine ya sa tambise masheleni nga u avhanya. Musi dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nha, dziSenthara dzi o wana mbuelo kha maana na vhukoni vhune ha vha hone kha zwiimiswa zwone zwie. Dzi o vhumba vhuumani ha ndeme kha zwiimiswa zwo iimisaho zwine zwa khou shuma zwi na ndivho dzi fanaho na zwipikwa dzo livhiswaho kha zwa ndeme sa zwo sumbedzwaho kha NLPF?
Musi hu tshi khou bviswa kha mbofho dza mulayotewa na kha mihumbulo ya phoisi yo?
bveledza nyambo dzapo dza tshiofisi u itela u vhona uri dzi a shumiswa nga nnyi na nnyi kha masia a ndeme a fanaho na zwa mulayo, vhubindudzi, saintsi, po?
uuwedza na u tikedza hoisiso dza luambo dzo teaho nahone dzi thusaho kha ho?
dzudzanya mishumo, u phuromotha tshumisano na u engedza u farisana kha dziyuniti na dzikomiti dzo?
u uuwedza na u thusa mbekanyamushumo dzine dza phuromotha u wala ha maimo a nha nga nyambo dzapo nga u ea maana madzangano a vhawali o fhambanaho, u tshimbidza dzi semina na dziwekishopho dza vha?
eletshedza nga ha mbekanyamushumo dzine dza nga kunga matshudeni vhanzhi uri vha gude nyambo dza Tshirema, nga u sumbedza zwikhala zwihulwane zwa mushumo, hu tshi katelwa na zwikhala zwa vhugudisi ha tshenzhemo?
dzhenelela kha mveledziso ya vhukoni ha luambo kha dziwe nyambo dza dzitshakatshaka u itela uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha dzhenelele kha madzangano a dzingu na a dzitshakatshaka a fanaho na SADC, AU, NEPAD, UNESCO, nz. hu tshi sedzwa thendelano na tshumisano dza vhavhili na dza vhanzhi?
Zwi khagala kha ndivho dzi re afho nha uri mushumo wa dziLRDC ndi muhulwane, une wa oa u pulaniwa zwavhui na u vhekanywa ha tshomedzo dzine dza o ita uri hu kone u vha na nyaluwo na u hula musi tshfhinga tshi tshi ya. Hu tshi tevhelwa makumedzwa o itwaho kha Mulayotewa nga ha nyambo dzapo dza tshiofisi, hu o vhumbiwa Senthara dza hoisiso na Mveledziso ya Luambo dza ahe. Hezwi zwi amba uri senthara nthihi i o na yo iimisela u bveledza luambo lwapo lwa tshiofisi. Senthara ya luambo iwe na iwe i o vha na yuniti hukhu i re na maana ane a lingana na ndivho na mishumo yayo. Senthara dzi o vha dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nha zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule (dzi HDI) na huwe-vho hune zwa vha na ndeme. Hu khou lavhelelwa uri muvhuso u o dzhena kha vhushumisani na zwiimiswa zwine dziLRDC dza o vha dzo tewa hone?
Zwa ndeme kha u dzudzanya tshivhumbeo tsha dziLRDC ndi u vhona uri u dovhololwa ha mishumo hu a thivhelwa nga hune zwa nga konadzea. Mishumo i o linganyisa na yo no i itwaho huwe fhethu. Nyambedzano yo dodombedzwaho ya mishumo i kha khethekanyo ya 6 afho fhasi?
Kha maga a u thoma, hoea dza Senthara dza tshomedzo dzi o vha hukhu. Kha mafhungo a u thola, ikumbedzwa o vhewaho afho fhasi i dzhiiwa sa tshomedzo ya ndeme kha u thoma?
Vhapfananyi kha yuniti hukhu iwe na i?
Thuso ya Ofisi/ Vhulanguli.
U adzisa afho, dziOfisi na zwishumiswa zwa ofisini zwi o oea?
Nga nyolo, hezwi zwi nga sumbedzwa nga n?
Mulangi u o vha na vhuifhinduleli ha vhulangi a uvha na uvha na kushumele kwa Senthara. Mulangi u o vhiga kha Komiti Ndanguli ya Senthara i re na Muredzhisiara wa zwa Akademi, hoho ya Muhasho kana Tshikolo tsha Nyambo dza Tshirema, Muofisiri Muhulwane wa zwa Gwama (wa tshiimiswa), murao wa vhutendelamilayo (senate)/ Khoro, Mugudisi muhulwane muthihi na phurofesa muthihi ane a bva kha Tshikolo tsha Nyambo/Fakhaithi ya Vhutsila/ Vhuthu khathihi na hoho ya Yuniti ya Luambo ya Vunu. Komithi Nganguli ya Senthara i o vha na vhuifhinduleli kha Komiti ya Ngeletshedzo ya Senthara. Heyi Komiti i o vha na vhaimeleli vha bvaho Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC), PanSALB, SABC, na Muhasho wa zwa Vhudavhidzani, na mihasho ya lushaka na ya mavunu (yuniti dza luambo). DAC i o tshimbidza mitangano ya komiti ya shuma sa vhuwaleli kha Komiti ya Ngeletshedzo ya Lushaka (NACO)?
Phoisi u bula zwauri hu o tewa yuniti dza luambo kha mihasho yohe ya lushaka na kha ie na ie a mavunu a ahe, zwihulusa kha mihasho ine ya shuma na zwa vhutsila na mvelele kha mavunu. U adzisa, nga ngomu ha vhusimamilayo ha vunu, hu na dziHansard dzine dza etshedza tshumelo dza luambo. Nga kha PanSALB, zwiwe zwivhumbeo dzi fanaho na Komiti dza Luambo dza Mavunu (dziPLC), Yuniti dza Vhusikamaipfi (Lexicography) dza Lushaka (dziNLU) na Madzangano a Luambo a Lushaka (dzi NLB) dzo thomiwa. Kha mishumo yayo yohe, Senthara i o vhona uri hu na u shumisana na hezwi zwohe na zwiwe zwivhumbeo zwi yelanaho?
U dzhenelela ha hoho ya Yuniti ya Luambo ya Vunu kha Komiti Ndanguli ya Senthara ndi zwa ndeme u itela u vhona uri dziMEC dza mavunu dzi a kona u alutshedzwa nga vhualo nga ha mishumo ya Senthara na u vhona uri zwine vunu la zwi funa na zwine zwa vha zwa ndeme zwi a tshimbilelana zwavhui na mishumo ya senthara. Vhalangi vha dzisenthara vha o vhiga nga misi kha Muangano wa Luambo wa Lushaka dzangano a vhaimeleli vha vhashelamulenzhe o vhumbwaho nga mihasho yohe ya vunu na ya lushaka hu tshi katelwa na PanSALB. Hei dzangano i eletshedza Komiti ya Thekiniki na MINMEC nga ha mafhungo ohe a phoisi dza luambo na u shumiswa hayo?
Senthara dzi o vha dzone fhethu hu hulwane ha hoisiso na mveledziso nga u vha dza ndeme nga u kona u swikelelea kha hoea dza zwitshavha zwi ambaho nyambo do fhambanaho, hu uri nga tshifhinga tshenetsho vha tshi khou etshedza mihasho ya muvhuso zwishumiswa zwa luambo zwa u shumisa phoisi zwavhui. U bva kha fhungo a uri mihasho ya muvhuso ya mavunu i na vhuifhinduleli ha u shumisa phoisi, zwi vha zwa ndeme u ivha uri yuniti dza luambo dza muvhuso dzi nga si vhuye dza vha na maana, tshikili na vhukonu ha u bveledza zwibveledzwa zwohe na zwishumiswa zwohe zwine zwa oea kha u etshedza tshumelo nga nyambo dza tshiofisi dza 11. U mona na ifhasi ohe, mushumo wa dziyunivesithi wo vhonala kha u tikedza mveledziso ya zwishumiswa zwa u tshimbidza luambo zwine muvhuso wa zwi shaya kha u shumisa phoisi. Vhuhulwane ha mushumo vhu o sedza kha u alusa luambo, vhufa, akhaivi naMIZIAMU, mbekanyamushumo dza u swikelela zwitshavha, hoisiso na u bveledza vhukoni. Iwe na iwe ya hedzi i o ambiwa nga hayo afho fhasi?
Sa dziwe phurofesheni, sia a luambo i oa madendele a vhashumi o funzeaho a re na zwikili, nivho na vhukoni ho fhambanaho. Zwine zwa vha khomboni hafha ndi vhugudisi ha akademi ha vhashumi vha luambo vhane vha fanela u vha na vhukoni ha masia o fhambanaho sia, tsumbo theminoodzhi, vhupinduleli, vhuologi, vhukhakhululi na thekhinoodzhi ya nyambo dza vhathu vhathu. U itela u bveledza tshumelo ya maimo a nha kha haya masia kha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule, ndi zwa ndeme ndi zwa ndeme u engedza nivho na zwikili kha vhashumi vhane vha khou etshedza tshumelo u itela uri hu vhe na vhukoni ho linganaho ha u shuma na masia a nivho ye vha vha vho khethululwa khayo nga mulandu wa u ahela ha vhukoni kana ivhazwakale ya nga murahu ha demokhirasi?
Sa izwi u shumisa nyambo dzapo kha u khwinisa nisedzo ya tshumelo zwi zwa ndeme kha muvhuso, hu na nyaluwo kha hoea ya vhupinduleli, vhuologi na tshumelo ya mveledziso ya theminoodzhi. Zwenezwo u o vha mushumo wa dziLRDC wa u wana vhukoni honoho, u fhaa netiweke ya vhukoni honoho na u tshimbidza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumoni dza vhashumi na u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dzo oweleaho dza yunivesithi u ita uri ngudo di vhe dzi yelanaho na u tea indasieri ya luambo. Ndivho hu u livhanyisa vhukoni, zwikili na nivho na hoea dza vhashumi vha luambo?
U adzisa kha u fhaa vhukoni ha u vhona uri hu na tshumelo ya luambo ya maimo a nha, Senthara dzo o dovha hafhu dza shuma mushumo muhulwane kha sia a luambo lwa u bveledza mihumbulo. Heyi i o vha thandela ya tshifhinga tshilapfu ine ya oa na hoisiso dza u shumiswa ha nyambo dzapo kha zwa pfunzo. Hezwi zwi o aluwa u bva kha phuraimari, uya kha sekondari, u swika kha pfunzo ya nha, nahone hoisiso i o bveledza tshomedzo dza zwa mvelaphana kha u gudiswa ho teaho ha ita uri u bveledzwa ha Bugu dza maipfi dza tshipentshela zwi vhe zwone zwa ndeme. Mveledziso ya theminoodzhi ya masia a kharikhuamu a ndeme i o dzhiwa sa yone ya ndeme. Hune zwiimiswa zwa vha na Ngudo dza Media na Vhudavhidzani, hu o lavhelelwa uri Senthara i o kovhekana zwishumiswa, kha zwa vhubveledzi ha matheriaa wa zwi ganiswaho, zwibveledzwa zwa vidio, pfunzo ya vhuimvumvusi nz. Mutengo wa Senthara kha hei sia i o fhungudzea ngauri u bveledzwa ha matheriaa hu nga kha i vha tshipia tsha thandela/ vhugudisi ha mushumoni ha matshudeni mahulwane?
Senthara dzine dza thomiwa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nnha, dzi o davhidzana na mihasho ya luambo kha zwiimiswa zwadzo zwine dza vha khazwo malugana na u thomiwa ha hoisiso dza luambo dzine mihasho yeneyo ya khou ita na na dzine ya khou humbula i dzi ita i tshi khou shumisana na Senthara?
Ndivho khulwane ya hoisiso ya dziLRDC i o vha kha hoisiso ya u ita, zwine zwa vha, thandela dza tshifhinga-nyana dzine dza o vha dzo tou livhana na u tandulula thaidzo dza luambo luthihi. hoisiso ya ine ya bvelaphana yo anavhudzwaho ya u ola masiandaitwa a mbekanyamushumo kana kha u sedzuluswa ha phoisi hu o tshimbidzwa musi zwo tea?
Thandela dza hoisiso dzi o yelana na hoea dza sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe. Sa tsumbo, hoisiso i o itwa u itela u sedza zwa ndeme kha mveledziso ya theminoodzhi. Dziwe dza nyambo dza Tshirema dzo thudzelwaho thungo dzi nga i vha na hoea khulwane ya theminoodzhi kha thero I fanaho na vhulimi, hune nyambo khulwane dzi fanaho na Tshizulu dza nga vha dzo bveledza na theminoodzhi?
hoisiso dzine dza nga kha i vha dzo itelwa sekithara ya phuraivethe dzi nga katela hoisiso dza u sedza uri thandela ya phuraivethe i nga kona hani u phuromotha zwibveledzwa zwayo. Sa tsumbo, LRDC i nga ita tsedzuluso u itela u vhona tshiimo tsha u vhala na u wala, na media une vhunzhi ha vhathu vhane vha khou sedzuluswa vha shumisa wone. Arali hu na vhanzhi vha sa koni u vhala na u wala, khasiama i o eletshedzwa uri i kunguwedze kha radio, nahone kha zwiitshi zwa radio (yo) dzo tou tiwaho?
Mushumo muhulwanesa wa LRDC u o vha wa u dzudzanya dathabeisi dza hoisiso. Senthara iwe na iwe i o mafhungo ohe o no vhaho hone ane a tshimbilelana nayo, u fana na zwiatisiiki zwa mbalavhathu, tsedzuluso ya kushumiselwe kwa nyambo kha shango ohe, nz. Hedzi databeisi dzi nga i shumiswa kha u fhindula khumbelo dza mafhungo mbudziso dza zwenezwo dza khasiama, na u bveledza zwibveledzwa zwa hoisiso zwine zwa nga shumiswa nga zwitshavha luambo lwonolwo zwine zwa shumelwa nga Senthara, dziwe Senthara na vhashelamulenzhe vha luambo?
Tshiwe tshiko tsha ndeme ndi Tsedzuluso ya Zwibveledzwa zwa Media Dzohe (All Media Products Survey (AMPS) ine ya bveledzwa tshifhinga tshohe nga South African Advertising Research Foundation (SAARF). AMPS i etshedza mafhungo nga zwivhumbeo zwohe zwa u kunguwedza, hu tshi katelwa radio, thelevishini, na dziwe media dza elekitironi, media dza u ganisa, na khungedzelo dza nga nna dzi fanaho na dzibilibodo. Naho hu tshi nga vha ho sedzwa zwibveledzwa zwa vhubindudzi, mafhungo a nga i shumiswa kha ndivho dzo fhambanaho. Sa tsumbo, mafhungo a bvaho kha AMPS a nga fhiriselwa kha Yuniti dza Luambo dza Mavunu (dziPLU) u sumbedza uri luambo lwonolwo lu shumiswa zwingafhani kha media, na hone haya mafhungo a nga thusa dziPLU kha u lavhelesa u shumiswa ha phoisi ya luambo ya vunu na nila ine sekithara ya phuraivethe ya dzhenisa phoisi ya luambo ngayo?
Databeisi dzi o londolwa nga hoisiso dza luambo dzine dza itwa nga mbumbo dzo fhambanaho dza luambo dza mavunu, u itela u tou sedza na u sumbedza nila u itela dziwe hoisiso. Nga nna ha luambo hoisiso dza luambo, databeisi dzi o dzudzanywa nga ha hoisiso dza mvelele dzapo dza Afurika Tshipembe. Sa izwi dziLRDC dzi tshi o shuma nga maana kha zwa hoisiso, dzi o vhulunga bannga ya data ya zwishumiswa zwa hoisiso, tsumbo. Khweshenee dza tsedzuluso, shedulu dza vhusedzi, bammbiri dza nyambedzano, nz?
Mvelele ya u vhala Afurika Tshipembe ndi ya fhasi nga maana. Nyimele hei i a akhamadza musi muthu a tshi zwi sedza kha nyambo dzapo. Ho lingedzwa mihumbulo minzhi ya u lingedza u tandulula hei thaidzo. Hezwi zwi kha dziaiburari dzi si na zwishumiswa, hahelelo ya dzibugu zwikoloni, u sa swikelelea/ u sa vha hone ha senthara dza aiburari, tshiimo tshihulwane tsha u sa kona u vhala na u wala na bugu dza mawalwa dzi sa takadzi/ dzi sa kungi, u ya kha u sa vha hone ha mbadelo/pfufho dza vhawali , na dzangalelo ine a khou fhungudzea na u sa funa nyambo dza Tshirema?
Ndivho khulwane dza Senthara dza Luambo dzi u shandukisa mihumbulo yo okaho midzi ya u sa funa nyambo dzapo, heyi nyimele i nga si tendelwe i tshi bvela phana. Zwavhui-vhui hu khou fanela u vha nau dzhenelela hu hulwane hu tshi khou shumiswa nila ya masia manzhi. U kundelwa u ita nga u ralo hu o khakhisa zwihulusa na u tshinya u shumiswa ha Phoisi ya Luambo ya Lushaka. iwe a maga a u thoma ane a fanela u dzhiwa nga dzisenthara ndi u shumisana na madzangano a vhawali na madzangano a si a muvhuso ane a shela mulenzhe nga maana kha madzangano a vhawali kana vhawali vho iimisaho. Ndivho i ya u ivha vhukoni ha vhune ha vha hone na u khwahisa ho teaho. Dziwekishopho na dzisemina dza vhawali zwi nga vha nila dza ndeme dza u swikelela ndivho hedzi?
Nga u ita mafulo a u ivhadza nga ha luambo, mabuo a zwa vhuramafhungo a fanela u uuwedzwa. Senthara dzi o fanela u shuma nga u shumisana na zwiimiswa zwi re na ngudo dza Vhuwali., u itela uri matshudeni vhanzhi vha re na ndalukanyo dza nyambo dza Tshirema vha gudiswe u wala na u vhiga nga nyambo dzapo. Sa tsumbo, u ya nga ha media wa u ganisa, kha nyambo dza ahe dza Tshirema, Tshizulu ndi tshone tshi tshohe tshi re na guranna dzo fhelelaho - dzine dza ganiswa uvha na uvha sa Iso Lezwe na luvhili nga vhege ine ya vha Ilanga lase Natala. Tshithoza tshi na tshipia tshine tsha bva kha guranna ya uvha na uvha ine ya ganiswa Kapa Vhukovhela fhedzi. Tshipia hetshi tshi bva luthihi fhedzi nga vhege kha guranna ya Daily Dispatch na ya Herald. Nga hedzi tsumbo zwi khagala uri vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha sa kone u vhala kana u pfesesa Tshiisimane vha a ahela mafhungo a ndeme ngauri a vha koni u wana guranna dzi walwaho na u ganiswa nga nyambo dzavho?
Malugana na u wala, vhunzhi ha vhawali vha khou wala bugu dza tshikolo. Hu na hoea khulwane ya u uuwedza u walwa ha bugu nga nyambo dzohe dza vhavhali vho fhambanaho. Sa huhuwedzo ya mbuelo, media SABC na dzi guranna dzi fanela u dzhenelela kha dzudzanya na u vhekanya miaisano, hu na ndavhelelo dza uri hezwi zwi o uuwedza vhawali. Bugu/ Athikii/Tshirendo zwine zwa wina zwi o itwa sa itambwa kha mbekanyamushumo dza TV, zwiori zwa radio, athikii dza guranna, nz. Hezwi zwi o itela dzisenthara masheleni na u shuma sa nila ya ndeme ya u dzhenisa miholo ya vhawali na vhatsila?
Media wa ganisa u fanela u uuwedzwa uri u ganise dziwe guranna/ zwipia zwa guranna nga nyambo nnzhi u itela uri hu vhe na u swikelela hu hulwane kha mafhungo o tou walwaho. Nivhadzo dza muvhuso dzi fanela u itwa nga nyambo dzohe dza tshiofisi dzo nangiwaho nga mavunu. Hezwi zwi o bveledza mishumo minzhi ya vhapinduleli na vhakhakhululi vho gudelaho nyambo dza Tshirema. Hezwi zwi o dovha zwa sumbedza ndeme ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga muvhuso, zwihulusa kha masia a muvhuso a mavunu na mivhuso yapo, nga u vhona uri mafhungo a khou swika kha vhadzulapo vhohe vha shango. Komiti dza Luambo dza Mavunu dzi nga shuma mushumo muhulwane nga maana kha u vhona uri hu vha na tshumisano kha hezwi zwithu zwo thomaho. Hu khou fulufhelwa uri hezwi zwi o isa nyaluwo kha ndaka na u bvelela kha u mushumo wa muvhuso wa u khwinisa tshiimo tsha ikonomi na matshilisano tsha zwitshavha zwa mavunu zwe zwa vha zwo thudzelwa kule, nga u gudisa u vhala na u wala ha vhathu vhohe?
U waliwa ha zwiori, dzingano, zwidade, maidioma nz?
Senthara dzohe dzo o fanela u vha na yuniti yo itelwaho u wala zwiori, dzingano, zwidade, maidioma a tshirema, nz. Vhaoisisi vha tshifhinag-nyana vha o fanela u oa vhathu vha tshitshavha vhahulwane vhane vha vha na nivho heyi yo pfumaho uri vha rekhode maipfi avho u itela hoisiso na u vhulunga. Hoyu mushumo u khou fanela u itwa hu si na u lenga, sa izwine murero wa Tshirema wa amba uri, Tshifhinga tshohe tshine ha lovha mualuwa aiburari yo swa. Kha hei shango, zwi a shonisa uri ro no fhedza miwaha I swikaho 10 ri kha demokirasi ra vha ri si na miziamu na muthihi wa nyambo dza Tshirema. Hezwi zwi sumbedza masiandaitwa a si avhui a vhukomonisi na khethululo. Hezwi zwohe - zwiori zwa Tshirema, dzingano, zwidade, maidioma, nz. zwo vha yone nila khulwane ya u pfukisa mvelele, mikhwa na matshilele ashu u bva kha mirafho u ya kha miwe mirafho. U itela uri vhathu vhapo vha sa xelelwe nga vhuvha havho tshohe, hu tea u dzhiwa maga u itela uri kae haya mafhungo kha zwitshavha zwi ambaho nyambo dzo fhambanaho?
U dzhenelela ha vhufa ha u alutshedza kha?
Hafhu, vhaoisisi vha fanela u zwima havho vhaaluwa vha re kha zwitshavha vhane vha shuma sa vhaivhi vha ivhazwakale ya u alutshedza. ivhazwakale yeneyo i fanela u gudiwa na u alutshedzwa i songo fhungudzwa tshiimo tshayo, ngauri mulandu wa tshivhumbeo tshayo tsha u alutshedza. Zwenezwo, maitele a musalauno a u alutshedza a fanela u bveledzwa uri a thuse na u khwahisa mvelele yashu. Fhungo a mveledziso ntswa kha mvelele ya u alutshedza ndi iwe ya fanela u tandululwa kha sia a mihumbulo kha dzisenthara, ine musi tshifhinga tshi tshi khou i ya o vhulunga mveledziso musi I tshi khou bvelela kha shango o?
Zwa ndeme hafhu, Senthara dzi o sedza na mafhungo a nzivhanyedziso nga maana kha mawalwa a u alutshedza a sialala. U walwa ha dzingano ho no vha bindu fhedzi mashudu mavhi, ndi bindu ine a vho vhuyedza vha si vhaambi vha nyambo dzapo dza Tshirema. Hezwi zwi khou itea ngauri a si vhohe vhaambi vha nyambo dzapo dza Tshirema vhane vha kona u walana uri, arali vho wala, hu ganiswa mishumo ya vha si vhaambi vha luambo. Mvelelo dzo vha dza uri zwiori zwa u alutshedza zwo vha zwi tshi rekhodiwa kha vhaambi vha nyambo dzapo vhe vha vha vha sa koni u wala nahone vha sa ambiwe sa vhone zwiko zwa nivho yapo kana u badelelwa mushumo wavho. Nzivhanyedziso dza dzingano dzo no ganiswaho dzo ewa vhathu vha si vhaambi vha nyambo dzapo. Ndi zwa ndeme uri dzisenthara dzi ite hoisiso kha hetshi tshipia tsha nyambo dzapo na u dzudzanya nzivhanyedziso maitelela pfaneli dza ndaka dza vhuali dzine dza o tsireledza uri zwishumiswa zwi songo tshinyiwa. Nzivhanyedziso dzi o dzula dzi thendelo ya mulayo ya Afurika Tshipembe nga kha dzisenthara dza Luambo. Mulayo wa Nzivhanyedziso, Mulayo wa vhu 98 wa 1978, na wone u o shumiswa kha u tsireledza mishumo ya vhutsila na muzika na u rekhodiwa ha dzingano dzo alutshedzwaho?
Iwe ya ndivho khulwane dza dzisenthara ndi u phuromotha na u uuwedza u shumiswa ha nyambo dzapo. Sisieme ya kale ya matshilisano na ikonomi na ya pootiki ya Afurika Tshipembe, u bva tshifhinga tshe shango a vha i tshi khou vhuswa nga vhatshena yo shela mulenzhe kha u thudzelwa thungo ha nyambo ha nyambo dza Tshirema fhethu ho fhambanaho. Nga Mutheo wa Phoisi ya Luambo ya Lushaka ntswa, muvhuso wo themendela nila dzo fhambanaho dza u khwinisa tshiimo na u shumiswa ha nyambo dzapo. Hezwi zwi o vha u i konisela arali zwitshavha zwine zwa amba nyambo dzenedzo dzi songo dzheniswa kha thandela dza mveledziso ya luambo?
Vhugudisi ha u vhala na u?
hoea na ndeme ya vhugudisi ha u vhala na u wala Afurika Tshipembe zwi nga si tou khwahisedzwa nga maaa. Dzisenthara dzi o thoma mbekanyamushumo dza u swikelela uri dzi ise u vhala na u wala kha tshitshavha. Vhugudisi vhu?
Vhugudisi ha u vhala na u?
Vhugudisi ha u wala na u vhala ha nha?
Tshumisano na sekithara ya NGO na yuniti ya Pfunzo na Vhugudisi Vhuhulwane ha Vhaaluwa ha Muhasho wa Pfunzo (ABET) zwi o vha zwa ndeme. Dzisenthara dzi o shuma kha u ita tsedzuluso dza masiandaitwa malugana na u pfesesa ndeme ya mbekanyamushumo dzenedzo dza vhugudisi ha u vhala na u wala kha u alusa kutshilele kwa vhathu zwavho vha Afurika Tshipembe?
Sa izwi Senthara dza Luambo dzi tshi o vha dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nha, dzi o kona u ambedzana na zwiimiswa zwine dza vha khazwo na u farisana kha u etshedza ngudo dza theo dza luambo kha vhathu vha sa ambi nyambo dza Tshirema. Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri u shumiswa ha nyambo dza Tshirema a ho ngo fanela u uuwedzwa kha zwitshavha zwa Vharema fhedzi na kha Mayuropa Vha Vhukovhela, Masia na zwiwe zwitshavha zwa Afurika Tshipembe zwi ambaho dziwe nyambo?
Iyi thandela i avhanyisa mveledziso na u shumiswa ha nyambo dzapo Afurika Tshipembe, nahone hune zwa konadzea, na kha mashango a nna. sa Tsumbo, US i na vhushaka na dziwe dza dziyunivesithi dza Afurika Tshipembe kha u phuromotha ngudo na hoisiso dza Tshizulu. Matshudeni vha fhedza tshifhinga tshilapfu kha hezwi zwiimiswa vha kona u pfesesa mvelele dzashu zwavhui. Mbekanyamushumo hedzi dza u ekana nga hwahiswa na u engedzwa nga nila yo dzudzanywaho zwavhui?
Kha fhungo a shango ohe, Afurika Tshipembe i khou thoma u vha mushela mulenzhe wa ndeme. Zwenezwo, ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhanzhi vha gude na u funzwa nyambo dzisili, vha sa khou dzi gudela u ologa fhano hayani fhedzi vha tshi itela na zwikhala zwa mishumo mashangoni a nna, kana mafulo ashu a nna, mivhuso i re na tshumisano, nz. Muhasho wa zwa Mafhungo a zwa Nna ndi wone u wohe une wa gudisa vhaofisiri nyambo dza dzitshakatshaka, hu uri hu na hoea khulwane ya zwikili zwa luambo zwo raloho kha, sa tsumbo, Muhasho wa zwa Muno, Muhasho wa zwa Makwevho na Mbambadzo, SANDF, Vhuendelamashango na Muhasho wa zwa Vhupo. Mbekanyamushumo nnzhi dza zwa pfunzo dzi fanela u swikelelwa nga vhadzulapo vha Afurika Tshipembe naa uri dzisenthara dzi fanela u oa zwishumiswa na vhukoni u itela uri hezwi zwi kone u swikelelea?
Zwiimiswa zwa pfunzo ya nha zwi vhiga u tsa ha tshivhalo tsha matshudeni vhane vha khou guda nyambo dza Tshirema. Tertiary institutions report a decrease in the number of students majoring in African languages. U fhelisa hei nowelo, dziLRDC dzi o shuma kha u uuwedza matshudeni uri vha gude nyambo dza Tshirema hu u itela u dzhia buo a masia a fanaho na u funza luambo (u bva kha pfunzo ya phuraimari swika kha pfunzo ya nha) vhupinduleli na vhuologi, ngudo dza vhudavhidzani (hu tshi katelwa na vhukunguwedzi na vhuwali), na vhutsila ha u tshina na vhumvumvusi (tsumbo, vhawali vha matambwa a tshiteidzhi, radio na TV). Sa izwi zwiimiswa zwo no idzhenisa kha u funza haya masia na dziLRDC dzi sa o kona u funza dzone dzine, dzi nga tou shumisana na zwiimiswa zwa pfunzo ya nha nga u etshedza masheleni (magavhelo kana dzi bazari) kha matshudeni vhane vha khou oa u guda haya masia. Ndambedzo dzo raliho dzi nga umanywa na u bveledzwa zwikhala vhugudisi ha u linga (vhugudisi ha mushumoni) dzine dza ita uri matshudeni vha kone u wana tshenzhemo yo fanelaho kha (ma)sia e vha nanga kha dziLRDC na zwiimiswa zwa pfunzo ya nha kana, mazhendedzi a dziLRDC, kha thandela dza zwitshavha na sekithara dza phuraivethe. Ngudo dza luambo dzi nga bveledza matheriaa a u guda na u funza nga nyambo dza Tshirema u tshimbidza u funza kha masia o fhambanaho. Haya matheriaa a nga i bveledzwa musi hedzi ngudo dzi tshi khou bvela phana?
Maitele a u thoma dzisenthara dza hoisiso na Mveledziso dza Luambo a?
Tshiwe kha zwa ndeme hu o vha u dzudzanya tshomedzo na u wana zwishumiswa zwa vhathu na u shuma, hu tshi katelwa na tshomedzo dza vhudavhidzani na databeisi. Hu o thomiwa thandela nnzhi dza tshifhinga nyana dza u lingedza dza ngudo kha sia a Vhufa, U tshimbidza Luambo na U swikelela Tshitshavha. Senthara dzi o rangwa phana nga vhukwamani kha tshipia tsha muvhuso tsha vunu u sedza zwa ndeme, hoea na zwine zwa funwa nga vhashelamulenzhe, zwihulusa muvhuso wapo. Ndivho dza thandela dza tshifhinga nyana kana dza u lingedza dzi?
Ola mitheo yo teaho ya hoisiso ya masia ohe (maitele a vhunzhi na a u oisisesa ndeme)?
U ita hoisiso, u sengulusa na u alutshedza data?
U bveledza thandela dzine dza khou lavhelelwa, dzo alutshedzwaho dzi re na zwifhinga zwa u guma zwo dodombedzwaho na mitengo?
Themendela thandela kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u itela uri dzi dzhiwe sa dza ndeme, u themendelwa na u lambedzwa.
U avhanyisa mushumo wa theminoodzhi wo no i thomaho?
Tshifhinga ndi tshone tshithu tsha ndeme kha mushumo wa dzisenthara. Nga 2005 mushumo u o fanela u tshimbila nga u?
Engedza tshomedzo dza dziLRDC uri dzi swikele hoea dza thandela sa zwo tendelwaho nga DAC na PanSALB?
oa masheleni a ndambedzo na thikhedzo u itela u alusa thandela dza vhuwe vhupo kha mavunu?
Bveledza databeisi khulwane kha mushumo wa u avhanyisa/bveledza. Hei databeisi io itwa uri i swikelelwe na nga vhawe vhashumisani vha fanaho na mihasho ya muvhuso, vharangaphana vha zwitshavha, dzi NGO na zwiwe zwiimiswa. Hu khou lavhelelwa uri hei databeisi i o vha na ndeme kha dziwe hoisiso, u thomiwa ha thandela ntswa na nisedzo ya data yo teaho ine phoisi dzi re na nivho dzapo na, dza lushaka dza nga bveledzwa?
Nga tshomedzo dzo anganyiswaho na vhukoni vhu re hone, mishumo i nga itwa nga u avhanya nahone zwavhui?
U engedza nyito na thandela kha vhupo ha mahayani. Hezwi zwi o oa u vhumbiwa ha senthara-hukhu dzine thandela dza vhuwe vhupo dza nga thomiwa na u tshimbidzwa?
U itela u langula na u tshimbidza senthara dzenedzi, Senthara khulwane dzo khou fanela u aluswa/ u khwahiswa. Lushaka na vhuhulwane ha u aluswa honoho zwi o bva vha hone tshifhinga tshi tshi khou i ya, nahone zwi o bva kha mvelelo dza hoisiso, u tshimbila zwavhui ha thandela na thendelo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na vhashumisani nawo kha mavunu?
Wo gonya nga 10% kha?
Wo gonya nga 10% kha?
Coordinators x5 @ R150?
Vhaoisisi vhane vha bvela nn?
Mutshini wa u gan?
Zwa u walela na u?
U alusa luambo na mveledziso ya themino?
U wala na u An?
U thomiwa ha dziLRDC hu o vha ha ndeme kha u swikelela ndivho dza mulayotewa dza u bveledza ndivho dza u lingana ha nyambo Afurika Tshipembe. Nga u iimisela u shandukisa tshiimo tsha matshilisano tsha nyambo dza zwitshavha zwe zwa vha zwo thudzelwa kule nga nila ine dza o sala dzi tshi vho lingana ha Tshiisimane na Tshivhuru kana dziwe nyambo dzi ivheaho u mona na ifhasi. Dzisenthara dza hoisiso na Mveledziso ya Luambo sa zwo sumbedzwaho afho nha dzi o vha tshisima tshihulwane tsha u ea maana?
<fn>ven_Article_National Language Services_MUTHEO WA TSHITIRATHE.txt</fn>
U bveledzela vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe vhupo ho tsireledzeaho nahone ho vhulungeaho.
Tshumelo ya vhulanguli ha vhashumi yo livhanaho na vhathu u itela vhupholisa ha tshiphurofeshinala.
Vhathu vho diimiselaho nahone vha re na vhukoni vhane vha khou netshedza tshumelo ya tshipholisa ya maimo a ntha.
Zwi tshimbilelanaho; nahone zwi tikedzaho Zwitirathedzhi zwa Lushaka na Maimo.
U tsireledza pfanelo dza munwe na munwe, u sa dzhia sia, u thonifha, u bvela khagala na u vha na vhudifhinduleli.
U shumisa maanda e ra newa nga ndila yavhudi.
U bveledza tshumelo i re na vhudifhinduleli, mbuelo, na u fulufhedzea.
U dzulela u Sedzulusa tshumelo yashu na u vhona uri ri a i khwinifhadza.
U shumisa zwishumiswa zwashu nga ndila yavhudI nga hune ra nga kona.
U bveledza vhukoni ha vhashumi vhothe nga ndila i fanaho.
U andana na vhothe vha kwameaho kana vha re na dzangalelo.
Vhugevhenga ho dzudzanywaho.
Vhugevhenga vhuhulwane na ha khakhathi.
U lwisa vhugevhenga ha vhafumakadzi na vhana.
U khwinisa ndisedzo ya tshumelo kha vhadzulapo vhothe.
Vhulanguli ha Mugaganyagwama na Zwishumiswa.
Vhulangi ha vhashumi.
U bveledza vhupo ha tshifhinga tshilapfu ha u guda ha vhuimo ha ntha ha tshifhinga tshothe.
U vhea na u thogomela maimo a ETD kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
U sedzulusa zwothe vhugudisi na mveledziso, na u vhona uri nga ngoho zwo disendeka kha mvelelo nahone zwi tshimbilelana na thodea dza NQF na SAQA.
U netshedza thikhedzo ya zwa masheleni, ya lodzhisitiki na ya ndaulo u itela u tutuwedza uri hu dzule hu na u guda ha vhuimo ha ntha.
U bveledza na u langula maimo a vhugudisi a lushaka.
U netshedza mbekanyamushumo ya ngudo yo ditikaho nga mvelelo ine ya tshimbilelana na thodea dza NQF na dza SAQA.
u bveledza vhukoni ha vhashumi vhothe.
U netshedza tshumelo ya thikhedzo u itela uri hu vhe na u guda hu re na ndeme.
Mbekanyamushumo dza u langula mafhungo a vhugevhenga.
Vhugudisi ha ndeme.
Mbekanyamushumo dza u netshedza tshumelo.
Mbekanyamushumo dza kushumisele kwa zwishumiswa.
Vhugudisi ha vhulanguli na mveledziso ya vhurangaphanda, hu tshi katelwa na vhulanguli ha tshanduko, vhulanguli ha thandela na vhulanguli ha mushumo.
Mbekanyamushumo ya mvelele dzo fhambanaho.
U guda ha mutheo.
Maimo a Vhugudisi.
Kunetshedzele kwa Vhugudisi.
Thodisiso, vhuoli, Mveledziso na Ndondolo ya mbekanyamushumo dza u guda.
Thikhedzo ya Vhugudisi.
Nḓila nthihi ine ya shumana na masia manzhi, ine ya shuma kha vhuṋetshedzi ha vhuṱumanyi ho ṱandavhuwaho, yo lumbamaho kha Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha u Lwisa Vhugevhenga (NCCS).
<fn>ven_Article_National Language Services_MVELELO DZA TSHEO YA.txt</fn>
Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa ya Bhe na Vhawe v Madzhisiaraa wa Khayelitsha na Vhawe Mulandu wa vhu 49/03 yo netshedzwaho nga a 15 Tshimedzi 2004 yo bula uri khethekanyo 23 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema wa vhu 38 wa 1927 na Ndaulo ya R200 ya dzindaulo dzo anadzwaho kha Nivhadzo ya Muvhuso ya 10601 ya Luhuhi 1987 yo vha i si ho mulayoni. U itela u tevhedzela Bhe, Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u tea u bveledza na u thoma u shumisa sisieme yo anganyiswaho ya u tshimbidza ifa a vhafu ine ya netshedza tshumelo ya nha nahone i fanaho kha vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe, hu si na u khethulula u ya nga lushaka, mbeu, miwaha kana mabebo?
Tsheo i o?
Muhulwane wa Khothe Khulwane u tea u vha ene a re na vhuifhinduleli malugana na ndangulo ya thundu ya vhafu?
Thundu dzohe dzi tea u langulwa u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Mafa wa vhu 66 wa 1965, sa zwe wa khwinisiswa zwone?
Thundu dzohe dzi songo itelwaho wii dzi tea u langulwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana thundu i songo walelwaho wii wa vhu 81 wa 1987, sa zwe zwa khwinisiswa zwone?
Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho wii wo adziswa nga tsheo ya Bhe ya u katela na musi mufu o vha o mala kana o maliwa u ya nga mulayo wa tshirema?
Vhomadzhisiaraa vho dzhielwa maana a u langula thundu dza vhafu. Tshavho hu o vha u khunyeledza mafhungo o vhigwaho khavho nga a kana phana ha a 15 Tshimedzi 2004. Naho zwo ralo vha tea u langula iyi thundu u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho wii?
ivhazwakale: ivhazwakale ine ya si tou vha ya kale-kale ya u langula thundu ya Vharema i songo walelwaho wi?
ivhazwakale ine ya si tou vha ya kale-kale ya u langula thundu ya Vharema i songo walelwaho wi?
Phana ha Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa kha Moseneke na Vhawe v Muhulwane na Vhawe 2001 (2) SA 18 CC (Tsheo ya Moseneke?
Tshifhinga tsha vhukati ha tsheo yeneyo na tsheo ya Khothe ya Mulayotewa kha Bhe na Vhawe v Madzhisiaraa wa Khayelitsha na Vhawe Mulandu wa vhu CCT 49/03 wa 15 Tshimedzi 2004 Tsheo ya Bhe?
Tshifhinga tsha nga murahu ha tsheo ya- Bhe?
Nga tshifhinga tsha u thoma phana ha a 6 Nyendavhusiku 2002, datumu ye ngayo tsheo ya Moseneke ya thoma u shuma, vhuifhinduleli ha ndangulo ya thundu dza vhafu ho vha ho khethekanywa u ya nga lushaka. Muhulwane wa Khothe Khulwane o tshimbidza ndangulo ya Vhatshena, Makhaladi, Maindia na thundu ya Vharema yo walelwaho wii. Maana a Muhulwane o (nahone a kha i o) alutshedzwa kha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu wa vhu 66 wa 1965 sa zwe wa shandukisiswa zwone?
Madzhisiaraa wa fhethu hune mufu a dzula hone, u tea u vha ene ane a langula thundu ya muthu Murema we a lovha a songo ita wii. Madzhisiaraa o wana aya maana kha khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927, na ndaulo dzo anadziwaho sa Nivhadzo ya Muvhuso ya R200 kha Guranna ya Muvhuso ya 10601 ya a 6 Luhuhi 1987?
Thundu ya muthu murema musi o lovha i nga avhiwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho wii wa vhu 81 wa 1987. Izwi zwo bvelela fhethu huvhili. Ha u thoma ndi musi mufu o sumbedza a kha i tshila uri ha khou oa zwithu zwawe zwi tshi tshimbidzwa u ya nga mulayo wa tshirema. U ya nga Nivhadzo ya Muvhuso ya R200 izwi zwo sumbedzwa nga nila mbili: musi mufu a tshi ita khumbelo ya hanziela ine ya mu tendela u sa shumisa Khoudu ya Mulayo wa Mazulu nga fhasi ha khethekanyo ya 31 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, na musi a tshi takalela u mala kana u maliwa u ya nga mulayo hu si nga nila ya tshirema. Tshavhuvhili, thundu ya mufu i nga kovhekanywa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho Wii musi Minisa wa Vhulamukanyi u ya nga hae zwi sa nga o vha zwavhui huwe u kovhekanya thundu u ya nga mulayo wa tshirema. Vhathu vhane vha kwamea vha o tea u kwamana na Minisa wa Vhulamukanyi malugana na u dzhia tsheo ya zwenezwo?
Kha tshifhinga tsha vhuvhili, vhukati ha a 6 Nyendavhusiku na a 15 Tshimedzi 2004, Muhulwane wa Khothe Khulwane o vha a na maana a u langula thundu dzohe dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo nahone Madzhisiaraa o vha e na maana a u langula thundu dzo kovhiwaho u ya nga mulayo wa tshirema?
Muhulwane o shumisa maana awe ane a wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu, hone Madzhisiaraa o shumisa maana awe ane a wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo wa Vharema na ndangulo dzo bviswaho u ya nga Mulayo?
Kha tshifhinga tsha vhuraru, nga murahu ha a 15 Tshimedzi 2004, Muhulwane wa Khothe Khulwane u o langula thundu dzohe dza mufu u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Thundu. Thundu dzohe dzi songo walelwaho wii dzi o langulwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu ya Mufu hu na tshanduko dzo teaho dza u itela uri hu katelwe na mbingano dza tshirema?
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tshanduko dze dza iswa nga tsheo ya Bhe dzo itwa uri dzi shume nga a 27 Lambamai 1994 malugana na thundu hu saathu dzhiiwa tsheo nga hadzo?
U bvela phana ha sisteme ntswa zwi o khwahisedza uri Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha honifhiwe?
3.1 Hune ha wanala uri mufu o lovha phana ha?
zwi tshi khou itiswa nga zwiitisi zwi pfalaho, thundu ya vhafu vho lovhaho phana ha a 27 Lambamai 1994, na dze dza si vhigiwe tshifhingani tsho fhiraho, dzi tea u rumelwa kha Muhulwane?
3.2 Hune ha wanala uri mufu o lovha nga murahu ha?
Muhulwane (Ofisi dza Muhulwane na Fhethu ha tshumelo) u tea u langula thundu dzohe dza mufu hune mufu a vha o lovha nga murahu ha a 27 Lambamai 1994. Thundu dzi o hogomelwa na u langulwa nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu?
Musi mufu o lovha a songo walisa wii, thundu dzi tea u kovhiwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana thundu i songo walelwaho wii?
3.3 Zwithu zwi sa athu khunyeledzwa zwine zwa khou tshimbidzwa nga Madzhisiara?
Aya mafhungo a o khunyeledzwa u ya nga tsheo ya Bhe?
Ofisi ya Muhulwane i na maan?
Mufu o sia wi?
Ndeme ya thundu (kana muanganyelo wa ndeme) i sa fhiri R50 000.
Muthihi wa vhaaifa kana vhaaifa vho no fhira muthihi vha tshee vhauku, nahone vha khou wana thuso kha muun?
Muthihi wa vhaaifa kana vhaaifa vho no fhira muthihi vha tshee vhauku, nahone ndaka yohe kana tshipia tshayo i nga tshivhumbeo tsha tshelede i no fhira R20 000?
Arali vha nga i wana vha kha tshiimo tshithihi tsha zwi tevhelaho, thundu i fanela u rumelwa kha Ofisi ya Muhulwane ine ofisi ya Tshumelo ya vha nga fhasi hawe?
Fhethu ha tshumelo hu?
Mufu ho ngo sia wii i re mulayoni o lovha a songo wala wi?
Vhaaifa vhohe vho no vha vhahulwane kana muaifa kana vhaaifa vha kha i vha vhauku nahone vha khou thuswa nga vhauni vhavho vha re mulayoni nahone lupfumo lwa tshelede ndi R20 000 na u ya fhasi?
U fhambanyisa vhu?
Fhethu ha Tshumelo hu o vha na vhuifhinduleli kha thundu ya mufu we nga tshifhinga tsha lufu a vha a mudzulapo kha sia ine a vha nga fhasi ha Ofisi ya Madzhisiaraa hune Fhethu ha Tshumelo ha vha hone?
5.1 Hune Fhethu ha Tshumelo ha vha na maana nahone Muhulwane a vha o?
Kha itshi tshiimo Muhulwane u na vhu?
Musi khumbelo yo fhela, nahone i tshi nga khunyeledzwa hu so ngo tsha vha na dziwe hoea malugana na u netshedza hanziela ya u nanga?
Hune ha wanala uri khumbelo a i nga o khunyeledzwa, ngauri hu na zwiwe zwine zwa tea u tevhedzelwa, nahone hu na Fhethu ha Tshumelo tsini na muhumbeli u fhirisa Ofisi ya Muhulwane, Muhulwane u o tea u ivhadza muhumbeli nga ha izwi. Zwi o bva kha Muhumbeli o ivhadzwaho ene mune uri u kha i oou shumisa Ofisi ya Muhulwane malugana na iyi tshumelo?
Musi vha tshi nanga Muimeleli wa Muhulwane nga fhasi ha khethekanyo 18(3), Muhulwane u tea u ivhadza Fhethu ha Tshumelo khathihi na vhahulwane nga ha zwenezwo?
Hune muaifa a vha o sia wii, fhedzi Muhulwane a vha a saathu u i anganedza, hu khou themendelwa uri Muhulwane u tea u netshedza hanziela ya u nanga, hu si u rumela mafhungo murahu Fhethu ha Tshumelo?
5.2 Hune Muhulwane a vha a na maana, nahone Fhethu ha Tshumelo ha vha ho no?
Fhethu ha Tshumelo a ho ngo tendelwa u shumisa maana aho na hu songo teaho. Musi Fhethu ha Tshumelo ho?
Vha rumele mafhungo eneo nga u avhanya kha Ofisi ya Muhulwane?
Kha vha ivhadze muthu o vhigaho mafhungo eneo nga ha u fhiriswa. Vha katele na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Ofisi ya Muhulwane kha nivhadzo?
Arali mufarisi a tshi bula uri o malana na mufarisi wawe nga mbingano ya tshirema, u tea u netshedza vhuanzi nga tshivhumbeo tsha hanziela ya vhuwalisi. [Kha vha sedze khethekanyo 4(5)(b) ya Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone]. Musi zwi sa konadzei u netshedza hanziela ya vhuwalisi, mufarisi u tea u eletshedzwa uri vha kwame khothe yo teaho malugana na thasululo [kha vha sedze khethekanyo 4(7) ya Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone]?
Arali mufarisi wa mufu ane a kha i tshila a sa nga koni u netshedza hanziela ya vhuwalisi ha mbingano ya mvelele ngauri mbingano a i athu u waliswa, u o tea u walisa mbingano kha Muhasho wa Zwa Muno, u ya nga Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano dza Tshirema wa vhu 120 wa 1998?
Hu odea zwidodombedzwa zwi tevhelaho malugana na u?
Koniraka (Thendelano) ya lobola, ine ya vha na datumu ya mbingano; gemo a mamalo na mawe mafhungo ho tendelanwaho ngao, yo sainiwaho nga zwigwada zwohe?
Arali zwohe thendelano na mbingano zwo itwa mahayani, hu tea u vha hu na khwahisedzo yo tou walwaho ine ya bva Kha Khosi kana Thovhela wa fhethu henefho ine ya sumbedza uri ndi zwa vhukuma ho vha na mbingano?
hanziela ya lufu, kana khophi yo khwahisedzwaho ya zwenezwo, malugana na mufarisi wa mufu ane thundu yawe ya khou vhigiwa?
Muimeleli muthihi u bva kha vha vho munna na vha vho musadzi u tea u fhelekedza mufarisi ane a khou tshila kha Ofisi ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Zwigwada zwohe zwi tea u sumbedza mawalo a vhune azwo nga tshifhinga tsha vhuwalisi?
Mbadelo ndi R10 malugana na khumbelo ya u walisa mbingano ya tshirema?
Vhushaka vhukati ha mbingano dza tshirema na dza mulayoni na hu?
U anganyisa minyanya ya mbingano ya tshirema na ya mulayoni ndi zwithu zwo oweleaho Afrika Tshipembe. Nga uvha eneo ithihi mufarisi a nga ita munyanya wa mbingano ya tshirema na ya mulayoni kha ofisi ya vhuwalisi ya mulayo. Kana hu nga thomiwa nga mbingano i re mulayoni ha fheleledzwa nga ya tshirema. Mbingano mbili nga mufarisi muthihi dzo itwaho hu saathu vha na Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano ya Tshirema, wa vhu 120 wa 1998 dzo isa thaidzo dzi si gathi dza mulayo, ngauri mbingano ya tshirema yo vha i sa dzhielwi nha nahone mbingano ya mulayoni yo vha i yone fhedzi yo tendelwaho kana u dzhielwa nha?
Hune ha wanala uri mufarisi (nga maana munna) o vha o tea u mala musadzi wa vhuraru nga pfanelo dzo fhambanaho, nyimele i mbo i kona vhukuma. Vhashumi vhane vha shuma dzioroboni kana vhaitashango, sa tsumbo, vha mala mufumakadzi muthihi mahayani u ya nga mulayo wa tshirema, na muwe wa mulayoni. Munna a tshi khou humbula nga ha pfanelo dzawe dza tshirema dza u mala vhasadzi vhanzhi, a nga vha a si na nzhele ya uri izwi zwi nga mu dzhenisa khakhathini kha zwa mulayo, kana munna ane a vha a na nivho kana nzhele a nga dzumba vhafumakadzi vhawe nga khole?
Vhunga Mulayo wa u Dzhiela Nha Mbingano ya Tshirema u songo bviselwa khagala kana u aniwa, mbingano dzo vha ho hone phana ha Mulayo dzi kha i vha nga fhasi ha milayo ye ya vha i tshi shuma phana ha musi u tshi thoma u shuma nga a 15 Lara 2000. Iyi milayo i nga khethekanywa nga zwipia zwina (4)?
7.1 Mbingano ya mulayoni yo vha ho hone nga murahu ha mbingano ya tshirema kha muthu wa vhuraru: Nyimele phana ha a 5 Nyendavhusiku 1998 Masia ane a vha nna ha Transkei?
Mbingano dza mulayoni ndi dzone dze dza vha dzi tshi dzhiiwa sa dzo teaho, nahone hune munna kha mbingano ya tshirema a vha a tshi tea u mala musadzi wa vhuraru kana muwe wa vhasadzi vhawe vhe a vha mala nga tshirema, mbingano ya mulayoni i mbo i dzhiiwa sa ya vhukuma nahone ya mbo i vhulaha mbingano ya u thoma kana dza u thoma dza tshirema. Izwi zwo isa thambulo kha vhana na musadzi o maliwaho nga nila ya tshirema vho litshedzelwaho?
Khethekanyo ya 22(7) ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, wa vhu 38 wa 1927, yone yo nekedza maga a u tsireledza mia yo litshedzelwaho musi vhanna vho lovha. U itela muaifa ane a tea u wana thundu ya mufu, tshiimo tsha tshilikadzi na vhana kha mbingano i re mulayoni tsho tea u lingana na tsha tshilikadzi na vhana vha nga fhasi ha mbingano ya tshirema. Izwi zwi amba uri tshiimo tsha nha tshe tsha vha tsho nekedzwa musadzi wa mbingano ya mulayoni na vhana tshi mbo i fhela tsha linganyiswa na tsha musadzi kana vhasadzi na vhana vhe vha vha vha si tsha hogomelwa?
Arali Ofisi ya Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo ha angana na nyimele i no fana na yo alutshedzwaho afho nha nga murahu ha tsheo ya Bhe, hu tea u dzhielwa nzhele uri vhohe musadzi o litshedzelwaho na wa mbingano ya mulayoni vha o dzhiiwa vha vhasadzi kana vhafarisi vha mufu malugana na muaifa ane a tea u wana thundu i songo walelwaho wii?
7.2 U mala mufarisi wa vhuraru nga mbingano ya mulayoni nga mufarisi ane a kha i vha kha mbingano ya tshirema: Nyimele phana ha a 2 Lara 1988 Fhethu hu re nn?
Nga 1988, Mulayo wa u Khwiniswa ha Mulayo wa Thundu kha Mbingano wa vhu 3 wa 1988, we wa thoma u shuma nga a 2 Nyendavhusiku 1988 wo bula uri naho vhafarisi kana munna na musadzi vho malanaho nga mbingano ya tshirema vha tshi nga dovha vha malana nga lwa mulayo, mufarisi/munna a nga si kone u mala muthu wa vhuraru nga lwa mulayo musi a kha i vha o mala nga nila ya tshirema. Arali mufarisi o dzhenelaho mbingano ya tshirema a oa u dzhena kha mbingano ya mulayoni a songo thoma a fhelisa mbingano ya tshirema, mbingano ya mulayoni a i nga o tendelwa u vha hone. Izwi zwo khwahisedzwa kha Thembisile na Vhawe vs Thembisile na Vhawe 2002 (2) SA 209 (T)?
Musi vho angana na nyimele yo alutshedzwaho afho nha, Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo vha o tea u wanisisa uri ndi mbingano dzifhio (dza tshirema kana dza mulayoni) dze dza vha dzo tea nga datumu ya lufu lwa mufu. Arali mufu o dzhena kha mbingano ya tshirema (Mbingano ya u Thoma) na Musadzi A a dovha hafhu a dzhena kha mbingano ya mulayoni na musadzi B, hu songo thoma ha fheliswa mbingano ya tshirema, mbingano ya mulayoni a yo ngo tea u vha hone nahone ndi mbingano ya tshirema ine ya vha yone mbingano yo teaho?
Nga 1978 Mulayo wa Mbingano wa Transkei, wa vhu 21 wa 1978 wo tendela munna kha mbingano ya mulayoni ine ya vha hone u dzhena kha dziwe mbingano dza tshirema, tenda mbingano ya mulayoni i si ya u anganelana dzithundu. Zwo ralo na hune ha wanala uri munna u kha mbingano ya tshirema, na ene a tshi kha i vha kha mbingano ya tshirema, o tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni, tenda mbingano ya mulayoni ya vha i si ya u anganelana thundu?
Ngauralo, musi Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo vha tshi angana na nyimele ya mbingano mbili dzo itwaho u ya nga Mulayo wa Mbingano wa Transkei, vhohe vhasadzi vha mbingano ya mulayoni na ya tshirema vha o dzhiiwa sa vhasadzi kana vhafarisi kha mulayo vhane vha tea u wana thundu i songo walelwaho wii?
Nyimele nga murahu ha?
Mulayo wa u dzhielwa nha ha Mbingano ya Tshirema, wa vhu 120 wa 1998 wo thoma u shuma nga a 15 Lara 2002 nahone wo fhelisa khethekanyo ya 22(1) u swika kha 5 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, na mbetshelwa kha Mulayo wa Mbingano wa Transkei we wa tendela mbingano mbili?
Khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa u dzhiela nha Mbingano ya Tshirema i bula uri mbingano yo teaho kha mbingano ya tshirema na ya mulayoni na ine ya vha hone musi Mulayo u tshi thoma u shuma, kha ndivho dzohe i dzhiiwa sa mbingano yo teaho?
Khethekanyo 10(1) i bula uri munna na musadzi vho malanaho nga mulayo wa tshirema vho tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni arali khavho hu si na o malaho kana o maliwaho nga mulayo wa tshirema.
Ngauralo, Mulayo u khwahisedza uri vhafarisi vho malanaho nga mbingano ya tshirema vha nga kha i si dzhene kha mbingano ya mulayoni arali vhukati havho hu si na a re kha mbingano ya tshirema. Zwo ralo na kha vhafarisi kana munna na musadzi vho dzhenaho kha mbingano ya mulayoni. Vha nga kha i si dzhene kha mbingano ya tshirema?
<fn>ven_Article_National Language Services_Mafhungo a vhareili v.txt</fn>
Mafhungo a vhareili vha dzithirakha malugana na u reila nga ndila yo tsireledzeaho, mutakalo wavhudi na uri vha swike hayani vha tshi tshila.
Uku kubugwana ndi gaidi ya u vha thusa uri vha dzule vho takala musi vha ndilani.
Kha vha ku vhale arali vho wana tshifhinga.
Mafhungo a uku kubugwana o bveledzwa nga Yunivesithi ya Afurika Tshipembe (UNISA) na thandela ya GTZ/EU nahone ku nga ha dziinthaviyu nga vhuḓalo dze dza itiwa kana dza fariwa na vhareili vha dziṱhirakha vha 800 u bva kha mashango o fhambanaho a Tshipembe ha Afurika.
Thandela ya Tshitshavha ya Vhuendisi ha Ndilani ha u Pfuka Mikano.
Zhendedzi lṄa Vhuendisi ha Badani lṄa u Pfukha Mikano (C-BRTA) ḽo ṱangana na Muhasho wa Vhuendisi Afurika Tshipembe, zwi tikedza thandela (initiative) ya u ḓivhadza vhareili vha dziṱhirakha, vhathu vhane vha shuma u rengisa mivhili yavho na vhathu vhane vha dzula miḓini I re tsini na mikano nga ha mbudziso dza malugana na mutakalo.
Ri vha humbela uri vha ambe na vhagudisi vhane vha takalela vhathu!
Vha do fhindula mbudziso dzothe dzine dza tshimbilelana na zwa mutakalo.
Arali vha tshi thola vhareili vha dzithirakha, vha na vhudifhinduleli khavho.
Naa vha a ?
ita ndugiselo malugana na ndondolo ya mutakalo wavho (ndindakhombo ya mutakalo kana thuso ya dzilafho)?
thoma kana u shumisa pholisi ya mutakalo ya vhashumi vhothe?
netshedza mafhungo a zwa mutakalo na dzikhondomo?
tendela vhareili vha dzithirakha u tuwa na khonani dzavho kha nyendo ndapfu?
U nea vhareili magilavu a pulasitiki ane vha do tea u a ambara musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho?
Kha vha wane tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso.
Kha vha difhe tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso.
AIDS I nga rathiselwa kha nwana nga mme.
Ndi tea u ambara khondomo musi ndi tshi ita zwa vhudzekani na muthu wa mufumakadzi arali ndi si na vhutanzi ha uri u na vhanwe vhafarisi.
Naa ndi na zwilonda kana dziphopho vhudzimu hanga?
Naa mufarisi wanga ene?
Naa ndi a bvisa tshikha I no bva kha vhudzimu, phophela kana ndi pfa vhutungu musi ndi tshi runda?
Naa mufarisi wanga na ene u a bvisa tshika dzi no nukha kha vhudzimu?
Arali zwo ralo, vha ita mini?
Arali zwo ralo, vhone na mufarisi wavho (kana vhafarisi) vha tea u ya sibadela, kiliniki kana kilinikini ya nga thungo ha nḓila u ya u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho.
Ngauri zwi a leluwa u wana dzilafho la Vhulwadze vhune ha fhirela nga kha zwa vhudzekani.
Ngauri arali vha na STD hu na khonadzeo khulwane ya uri vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV na u tshi rathisela.
Naa vha a divha nga ha Dziyuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Ndila?
Vhareili vha dzithirakha vho tendelwa!
Naa ndi nga ya u alafhiwa ngafhi musi ndi tshi lwala ndi ndilani?
Naa ndi nga wana ngafhi mafhungo a malugana na dziSTD, HIV/AIDS, malaria, u sa kona u vhona zwavhudi na zwinwe-vho?
Musi vhe ndilani yavho vha nga pambuwa vha ya kha sibadela tshinwe na tshinwe tsha muvhuso, kiliniki kana dokotela. Zwi a konda u bva ndilani yavho. Hafhu zwi a konda u imisa thirakha yavho masiari vha I litsha tshifhinga tshilapfu.
Hu na hunwe hune vha nga wana thuso hone!
Kha vha lingedze Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila. Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu, vha dovha vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo kha mugudisi wa phurofeshinala wa zwa mutakalo nga ha thaidzo ya malugana na zwa dzilafho inwe na inwe. Vha nga paka thirakha yavho kilinikini, nahone vha nga kha di ya tshifhinga tshinwe na tshinwe naho hu vhusiku.
Naa kiliniki dza nga thungo ha ndila dzi vha thusa nga mini?
Dzilafho na ngeletshedzo malugana na vhulwadze vhuṋwe na vhuṋwe ha kha vhudzimu (dziSTD).
Mafhungo malugana na uri vha tea u ya u ita ngafhi ndingo dza HIV/AIDS.
Dzilafho kana u alafhiwa hothe ho itwaho kilinikini dza nga thungo ha ndila hu fanela u vha tshiphiri. Khamphani yavho kana mutholi wavho ha nga do divha uri vho dalela nthihi ya idzo kiliniki.
Naa ndi nga dzi dalela lini?
Idzi kiliniki dzothe dza nga thungo ha ndila dzi vula u bva nga mathabama u swika vhukati ha vhusiku, vhukati ha vhege.
Izwi zwifhinga kana zwikhathi zwo lugela vhareili vha dzithirakha vhane vha vha vho farakanea lune vha kundwa u ima masiari.
Yuniti/Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila dzi wanala kha ndila dzo sumbedzwaho kha uyu mapa.
Kha vha lingedze nthihi ya Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila. Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu, vhane vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo u bva kha mugudisi wa phurofeshinala wa mutakalo nga ha thaidzo inwe na inwe ya malugana na thaidzo dza zwa dzilafho. Vha nga paka thirakha yavho kilinikini nahone vha nga ya na musi hu vhusiku.
Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila Afurika Tshipembe dzo thomiwa nga RFA, NBC na Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
Naa idzi kiliniki dzi wanala ngafhi?
Afurika Tshipembe, Ngei Kapa Vhukovhela kha N1 ya u ya Kapa.
Afurika Tshipembe, kha N1 kha Vundu la Devhula kha Garadzhi ya Shell Mukanoni wa Zimbabwe.
Ya u ita ndingo dza mato.
Musi hu masiari, vha ime fhethu hu re na tshedza vha vhee iyi garata phanda havho kha windisikirini. Vha dzule kha tshidulo tsha goloi vhukule ha 1m u bva kha garata.
Naa ndi maledere mangana ane vha kona u a vhala musi vha kha vhukule ha mithara ya 1?
Naa vho tshimbila hani?
Arali vho vha vha sa koni u vhala maledere othe, vha do tea u ya u vhona nanga ya mato na u vhona uri ndingo dza mato dza tshiphurofeshinala dzi a itiwa.
Musi vha na vhumvumvu, vho tuvha hayani nahone vho tuvha vhathu vhane vha vha funa?
Vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha si ho hayani nahone hu vha na zwifhinga zwine vha tuvha u digeda hune vha u wana hayani na vhathu vhane vha vha funa.
Miroho mitete na mitshelo mitete zwi khwathisa sisiteme ya u dzivhela vhulwadze na u vha nea maanda. Vha songo la zwiliwa zwi re na mapfura manzhi.
A si tshifhinga tshothe lune vha do pfa vho digeda musi vho edela ngomu thirakhani FHEDZI u edela ho linganaho hu do vha thusa kha uri vha kone u shumesa.
U onyolosa milenzhe na u ita nyonyoloso tshifhinga tshothe zwi do vha thusa uri vha dzule vho tsha matoni. U tsa thirakhani zwi ita uri maluvhi avho a fhole na uri vha pfe vho netuluwa.
NdondolamutakaloHygiene u vuwa wa tuwa?
Naho hu si na zwitopo zwinzhi zwa dzithirakha zwi re na shawara dzavhuddi na zwa u tambela zwavhudi, vha lingedze u tamba duvha linwe na linwe. Ndondolamutakalo a I thusi fhedzi uri vha vhe na mutakalo wavhudi, I dovha hafhu ya ita uri vha dipfe vhe fureshe nahone vho takala.
Ndilani hu na zwithu zwinzhi zwi ofhisaho. Vhunga vha tshi zwi divha, vhareili vha a fhuriwa na u dzhielwa dzigoloi nga khani.
Zwenezwo kha vha thogomele nahone vha dzule vho tsha matoni uri vha thivhele khombo.
Hu na khonadzeo khulwane ya uri vhareili vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV. HIV ndi tshitshili tshine tsha vhanga Aids. Zwi na khombo nga maanda ngauri arali itshi tshitshili tsha vha kavha, a vha nga do wana dzilafho nahone maduvha avho a vhutshilo a do fhungudzea.
A si ngoho Vha nga si kavhiwe nga tshitshili tsha HIV nga u reila na muthu ane a vha na tshitshili tsha HIV muvhilini wawe. Vha nga wana AIDS nga u ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga tshitshili tsha HIV kana nga u kwama malofha a re na tshitshili tsha HIV. Ndi ngazwo vho tea u shumisa khondomo tshifhinga tshothe musi vha tshi ita zwa vhudzekani. Ndi ngazwo hafhu zwo tea uri vha ambare magilavu musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho.
A si Ngoho. AIDS a I alafhei. Dokotela a nga si kone u vha alafha. Nanga ya tshithu I nga si kone u vha alafha. A hu na muthu ane a nga vha alafha. Arali vha na AIDS vha do tea u wana mishonga yo khetheaho na ngeletshedzo ya zwa dzilafho yo khetheaho.
Ndi ngoho Mufumakadzi o vhifhaho muvhilini ane a vha na HIV/AIDS a nga I rathisela kha nwana wawe musi a tshi bebiwa kana nga u mu mamisa. Vha nga wana ngeletshedzo kha kiliniki dza u eletshedza vhaimana. Ngeletshedzo kana thuso yeneyo I do vha na thuso kha khonadzeo ya uri nwana a songo kavhiwa nga vhulwadze honoho.
HIV/AIDS arali vha tshi dzi shumisa zwavhudi nahone tshifhinga tshothe.
A si ngoho Vha nga si kone u vhona uri muthu o kavhiwa nga HIV. Vhathu vha nga kha di sumbedza vho takala, fhedzi vha nga kha di vha vha na HIV. Tshinwe hafhu, muthu a nga kha di vha o onda nahone a tshi lwala, fhedzi a songo kavhiwa nga tshitshili. Ndi ndingo dza AIDS fhedzi dzine dzi nga sumbedza uri vha na tshitshili muvhilini wavho, kana a vha natsho.
Ndi ngoho Arali ha wanala uri vha na HIV a zwi ambi uri ndi vhufhelo ha shango. Vha nga tshila tshifhinga tshilapfu nahone vha nga bvela phanda na u reila. Fhedzi vha do tea u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho tshifhinga tshothe. Vha do tea u guda u la nga ndila yo teaho na u ita nyonyoloso tshifhinga tshothe na u guda u la zwiliwa zwo teaho, na u litsha u daha na u nwa.
Arali vho kavhiwa nga HIV vha na vhudifhinduleli ha u sa i rathisela kha mufumakadzi wavho kana mufarisi wavho munwe na munwe kha zwa vhudzekani. Vha tea u shumisa khondomo tshifhinga tshothe nahone nga ndila yo teaho musi vha tshi ita zwa vhudzekani.
Ndi ngoho Vhathu vha re na malwadze kha vhudzimu havho (dziSTD) ndi vhone vhane ha vha na khonadzeo nnzhi khavho ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV musi vha tshi ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga HIV. Vhafumakadzi vhavho kana vhafarisi vhavho vha kha zwa vhudzekani na vhone hu na khonadzeo khulwane ya uri vha vhe na HIV/AIDS. Arali vha na STD, kha vha wane ngeletshedzo ya zwa dzilafho nga u ṱavhanya. U alafha dziSTD a zwi ḓuri nahone a zwi konḓi. Kha vha ambe na mufarisi wavho (kana vhafarisi vhavho) nga ha thaidzo yavho vha sa dzumbi tshithu vha dovhe vha vha ṱuṱuwedze na vhone uri vha ambe nga hayo.
Naa tshikoro tshanu tsha ndingo tshi ri mini?
Vha na ndivho yavhudi ya malugana na HIV/AIDS nahone vha a divha uri vha nga ditsireledza hani khayo.
Naho zwo ralo, vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani hu songo tsireledzeaho.
Vha na vhudifhinduleli ha u netshedza vhanwe vhareili ndivho nga maanda vhane vha toda ngeletshedzo.
Kha vha sedze uri ndi phindulo dzifhio dzo khakheaho. Vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho. Vha tea u vha na vhudifhinduleli vhuhulwane. Vha khwathisedze uri zwine vha zwi ita a zwi nga vha sii vho kavhiwa nga vhulwadze.
Vha tea u wana mafhungo manzhi. Zwiko zwa mafhungo eneo ndi: vhatholi, dzikiliniki, zwibadela, Yuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Ndila, Tshumelo ya Lutingo ine ya netshedza thuso malugana na thaidzo dza AIDS.
Naa ndi nga ditsireledza hani?
Kha vha divhe mufarisi wavho wa kha zwa vhudzekani. Khonadzeo ya u kavhiwa nga HIV ndi khulwane nga maanda kha vhafarisi vhane vha sa vha divhe. Vhunzhi ha vhathu vho kavhiwaho nga HIV a vha zwi divhi uri vha nayo.
Kha vha ambe na mufarisi wavho nga ha khonadzeo ya u vha na AIDS vha sa dzumbi tshithu. Tshifhinga tshothe vha ite zwa vhudzekani ho tsireledzeaho arali vha si na vhutanzi ha uri mufarisi wavho a nga vha a si na HIV.
Arali vha tshi nwa halwa kana vha tshi daha mbanzhe vha nga kha di kundwa u difara. Vha a zwi divha uri a vho ngo tea u reila musi vho nwa halwa kana vho daha mbanzhe.
Kha vha dzule vha na dzikhondomo. Vha nga si divhe uri vha do tangana na nnyi na uri vha do dipfa hani. A vha divhi uri vha nga fheleledza vho ita mini.
Vha shumise dzikhondomo tshifhinga tshothe arali vha sa fulufheli mufarisi wavho kana vha sa mu divhi, nahone vha songo vuwa vho ya kha vhathu vhane vha rengisa mivhili yavho vha si na khondomo.
Vha nga renga dzikhondomo dzikhemisini, dzisuphamakete kana hune ha rengiswa petirolo. Vha nga dzi wana mahala kha Yuniti dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila, dzikiliniki na zwibadela.
Vha shumise dzikhondomo nga ndila yo teaho. Kha vha sedze dzindaela.
Ndi ndingo dza laboratori fhedzi dzine dzi nga sumbedza arali vha na HIV kana vha si nayo. I thusa kha u sa vha na vhutanzi malugana na uri vha nayo kana a vha nayo. Zwi dovha zwa vha thusa kha uri vha kone u dzudzanya vhutshilo havho nga ndila yo teaho.
Vha nga ita ndingo kiliniki kana sibadela kana kha dokotela wa phuraivete.
Vhaeletshedzi vha phurofeshinala nahone vho gudelaho zwenezwo vha do amba na vhone vha vhothe nahone tshiphirini phanda ha musi vha tshi ita ndingo na musi vho no tanganedza mvelelo. Mvelelo dza ndingo dzi do newa vhone fhedzi. A hu na munwe muthu ane a do divha nga hadzo. Kanzhi ndingo ndi mahala.
Sa munna vha na vhudifhinduleli vhunzhi...
Vha na vhudifhinduleli kha mufumakadzi wavho, vhana vhavho, dzikhonani na minwe mirado ya muta.
Ndi zwa ndeme uri vha thogomele mutakalo wa muta wavho na uri a vha rathiseli malwadze a no nga sa dziSTD kana HIV/AIDS kha mufumakadzi wavho. Kha vha tsireledze vhutshilo hawe! Vha elelwe uri arali a vha muimana hone a na HIV/AIDS, nwana wavho na ene a nga kha di kavhiwa. Kha vha tsireledze vhutshilo ha nwana wavho!
U vha na vhudifhinduleli zwi amba u thogomela mufumakadzi ane vha ita zwa vhudzekani nae. Vha vhone uri a vha rathiseli malwadze khavho na u thogomela uri vha songo rathiselwa malwadze u bva khavho.
Vha ye vha fare nyambedzano na vhathu vhane vha shuma navho nga ha mutakalo na u tsireledzea. Na vhone vha nga kha di vha vho vhala uku kubugwana nahone vha tshi todou amba nga ha zwi re ngomu hakwo.
Vha vhone uri vha thogomela thirakha yavho. U tsireledzea havho ndi zwa ndeme, nahone uri vha vhe vho tsireledzea, thirakha yavho I tea u vha yo lugela u tshimbila.
<fn>ven_Article_National Language Services_Marangaphana.txt</fn>
Ifa a shango ndi tshipia tsha ivhazwakale kana vhupo vhune ha iitela tshivhumbeo tsha vhune haho. i angaredza ivhazwakale ya shango io na nga nila ine ya anetsheliswa zwone nga vhadzulapo, mvelele yao, vhutsila, vhukonesi, nyambo, zwiiwa zwine vhathu vhao vha zwi funesa, muzika une vha u sika na nga nila ine zwifhao zwavho zwa oliswa zwone na kufhaele kwazwo.
Kha a Afurika Tshipembe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ifa zwi ita zwauri vhathu vhashu vha fhambane na vha mawe mashango a ifhasi. Ifa ashu i ita zwauri ri fhambane na man_we mashango a ifhasi na u ri tendela zwauri ri ikukumuse ikukumusa nga u sa fana na man_we mashango.
A hu na huwe hune ha vha na vhuiivhi ha lushaka hune ha vhonala na u alutshedzwa zwavhudi ha bvela khagala sa kha tswayo tharu dza lushaka dzine uku kubugwana kwa khou amba nga hadzo - Fulaga ya Lushaka, Luimbo lwa Lushaka na Tshiangu tsha Lushaka.
N_wana mun_we na mun_we wa Afurika Tshipembe, mualuwa, tshikolo, aiburari, mushumi, mutholi, NGO, CBO na mihasho ya muvhuso i nga ivha, u pfesesa na u vha na kubugwana ukwo na zwo n_waliwaho khakwo nga u i hudza.
Naa Tswayo dza Lushaka lwashu ndi mini?
Tswayo dzashu dza lushaka ndi idzo tswayo dza tshiofisi dzine dza vhonala na dzine dza tou buliwa dzine dza ri sumba sa lushaka. Tswayo dza lushaka dzi alutshedziwa u ya nga Mulayotewa nahone dzo itelwa u alusa vhupfumedzani na u fhaa lushaka.
tshirunzi tsha vhuthu; u swikelela ndinganyiso; na u isa phana na pfanelo dza vhuthu na mbofholowo.
u sa vha hone ha tshialula nga mirafho na mbeu.
Vhuhulu ha Mulayotewa na kuvhusele kwa mulayo.
Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzo anganelaho, rolo ya vhavouti (vhakhethi) i fanaho na ya lushaka, khetho dza tshifhinga tshohe, na sisieme ya mahoro o fhambanaho a muvhuso wa dimokirasi, u vhona uri hu vhe na vhuifhinduleli, vhulondo na u sa vha na tshidzumbe.
Tswayo dza Lushaka dzine ra tshi vhona zwifhaoni zwa muvhuso, kha mawalo, zwiendisi, na zwiwe.
Fulaga ya lushaka ntswa ya Riphabliki ya Afurika Tshipembe yo thoma u shumiswa nga a 27 Lambamai 1994. Yo imiswa vhukati ha vhusiku musi lushaka luswa lu tshi bebiwa. Nzudzanyo na mivhala ya fulaga ndi halutshedzo ya mivhala mihulwane ya ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe, u bva kale u swika zwino.
Muvhala mutswuku (mutswuku/na wa swiri), mutshena na lutombo i sumbedza ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe; ngeno mudala, mutswu na muvhala wa musuku yo i vhonadza lwa u thoma kha fulaga yashu ya lushaka kha sentshari ya vhufumiahe. Mivhala yohe ya rathi i vhonala zwavhui kha fulaga ya Afurika Tshipembe ya zwino.
U ya nga zwine mivhala ya amba zwone, zwi fanela u humbulwa zwauri muvhala muwe na muwe u nga vha na halutshedzo dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho. Ngauralo, hu songo vha na muvhala na muthihi une wa badekanywa kha muwe wa iyi mivhala. Muthu muwe na muwe kha pfe o vhofholowa uri a vhe na halutshedzo yawe ya zwine muvhala wa imela zwone. Hezwi ndi zwone zwe zwa pfaniwa khazwo musi hu tshi vha na nyambedzano dza maitele a demokirasi nga 1994.
Nyolo ya vhukati ya fulaga ine ya thoma nga V ine ya angana vhukati ha fulaga, ya rambalala sa mutalo muthihi wo tou tswititi u tshi ya matungo, i nga vhonala sa ine ya khou imelela u angana ha mirao yo fhambanaho kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, tshine tsha khou bvelaphana sa thimu. Hoyu muhumbulo u kwamana hafhu na muano wa Tshiangu tshiswa, une wa vha !ke e: /xarra //ke, nga luambo lwa vhathu vha /Xam San, zwine zwa amba uri u angana ha vhathu vho fhambanaho. Nyolo iyi ndi yone i yohe kha fulaga dza ifhasi?
Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele, ya lapfa kathihi na hafu u fhira vhuphara hayo; i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala (girini), mutshena, mutswuku na wa lutombo (buluu). I na tshivhumbeo tsha phande tsha Y yo itwaho nga ibannda a muvhala mudala (girini); mutalo wa vhukati wa ibannda u thomaho khonani ya nha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya angana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu, ibannda ii idala o penndelwa nga nha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda. hiraingele i re tsini na fulaga ndi ntswu. Mupendelo muwe na muwe u na thihi tsha fumihanu tsha vhuphara ha fulaga?
Fulaga i fanela u honifhiwa. I songo litshiwa i tshi kokovha fhasi kana ha nambatedzwa tshiwe tshithu nga nha hayo.
Fulaga i vhaliwa sa bugu - u bva nha u ya fhasi na u bva kha tshana tsha monde u ya kha tsha u a. Ngauralo i fanela u aniwa nga nila yo teaho.
Musi yo aniwa yo rambalala, thanda i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhaaleli ngeno bannda a muvhala mutswuku i nha. Fulaga i fhefheiswa yo sedza fhasi, ndi tsumbo ya uri shango i khakhathini.
Musi yo aniwa yo bua yo tikiwa nga luvhondo, bannda a muvhala mutswuku i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhavhoni ngeno thanda i nha.
Musi yo aniwa tsini na kana nga murahu ha muambi, i fanela u vhewa kha tshana tsha u a tsha muambi.
U vha kha tshana tsha u a tsha tshifhao musi i tshi khou fhefheiswa na fulaga dza lushaka dza mawe mashango (dzohe dzi vhe dza saizi nthihi na u fhufhiswa kha vhulapfu vhu eaho).
Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo.
Setjhaba sa South Afrika - South Afrika.
In South Africa our land.
Heyi ndi yone phindulelo ya tshiofisi ya Luimbo lwa Lushaka, Nkosi Sikelel iAfrika, Die Stem na The Call of South Africa. Sa dzohe tswayo dzashu dza lushaka, Luimbo lwa Lushaka lu fanela u honifhiwa musi lu tshi khou lidziwa kana u imbiwa?
Tshitatamennde tshe tsha bviswa nga Muphuresidennde wa Shango nga tshifhinga itsho nga a 20 Lambamai 1994, u ya nga vhuimo ha Khethekanyo ya 248 (1) khathihi na Khethekanyo ya 2 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, ya nomboro ya 200 ya 1993, yo bula zwauri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe i o vha na Nyimbo mbili dza Lushaka: Nkosi Sikelel iAfurika na The Call of South Africa (Die Stem van Suid-Afrika). Nga fhasi ha Khethekanyo ya 4 ya Mulayotewa wa Afurika Tshipembe, 1966 (Mulayo 108 wa 1996) hu tshi khou tevhedzwa nivhadzo kha Guranna ya Lushaka ya nomboro 18341 (ya datumu ya 10 Tshimedzi 1997), phindulelo pfufhi yo anganelanaho Nkosi Sikelel iAfrika na The Call of South Africa yo vhumba Luimbo lwa Lushaka lwa Afurika Tshipembe?
Nkosi Sikelel iAfrika?
Nkosi Sikelel iAfrika lwo sikiwa nga 1897 nga Enoch Sontonga, mudededzi wa Mishini wa Methodist. Maipfi a ndima ya u thoma o vha o waliwa nga Tshithoza sa ngosha ya kerekeni. Nga murahu ho o engedzedzwa ndima dza sumbe dza Tshithoza dzo engedzedziwa nga murendi, Samuel Mghayi. Phindulelo ya Tshisuthu yo kaniswa nga Moses Mphahlele nga 1942. Nkosi Sikelel iAfrika yo takalelwa nga vhathu kha khonsati ye ya farelwa Johannesburg nga khwairi ya Ohlange Zulu ya Vhafunzi Vho L Dube. Yo o vha ngosha yo oweleaho ye ya o fhedza i tshi khou dzhiwa sa luimbo lwa lushaka mianganoni ya polotiki. Yo imbiwa sa luimbo lwa u gwalaba tshifhingani tsha miwaha ya tshialula. Ndima ya u thoma i imbiwa nga Tshithoza kana nga Tshizulu ya tevhelwa nga phindulelo ya Tshisuthu. U swika i tshi andavhudzwa nga muvhuso ho vha hu na phindulelo nnzhi dza Nkosi Sikelel iAfrika, dzine dzi nga kha i imbiwa kha zwa vhurereli hu songo dzheniswa Die Stem. Mawe mashango a Afurika na one o shumisa phindulelo ya Nkosi Sikelel iAfrika sa Luimbo lwao lwa Lushaka. Naho zwo ralo, musi vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi kuvhangana uri vha imbe Luimbo lwa Lushaka, vha fanela u imba phindulelo ya tshiofisi yo fhelelaho, yeneyo fhedzi?
The Call of South Africa Die Stem van Suid Afrika?
Die stem van Suid-Afrika ndi tshirendo tsho waliwa nga CJ Langenhoven nga Shundunthule 1918. Muzika wo sikwa nga Vhafunzi Vho ML de Villiers nga 1921. Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe (South African Broadcasting Corporation (SABC)) yo vha i tshi lidza dzohe God save the King na Die stem musi vha tshi vala khasho yavho uvha in_we na iwe na vhathu vha swika hune vha zwi owela. Lwo thoma u imbiwa musi hu tshi khou imiswa fulaga ya kale ya lushaka ngei Kapa nga dzi 31 Shundunthule 1928, fhedzi nga dzi 2 Shundunthule 1957 Muvhuso wo ita nivhadzo ya uri Die Stem lwo anganedzwa sa lwone luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe. waha u tshe wonoyo muthihi Muvhuso wo dovha wa wana maana nahone izwi zwo ombedzelwa nga Mulayo wa Phalamennde nga 1959. Nga 1952 phindulelo ya tshiofisi ya Tshiisimane (English) ya Luimbo lwa Lushaka, Call of South Africa yo anganedzwa uri i shumiswe lwa tshiofisi?
Mushumo wa luswayo lwa lushaka, ndi luswayo lu vhonalaho lwa vhuimo ha nha lwa Muvhuso. Kha vha dzhie minithi vha tshi khou humbula nga zwithu zwa ndeme kha vhutshilo havho - mabebo, nzeo, lufu na hanziela dza tshikoloni, iwalo avho a vhuendi (pasipoto) - zwohe zwi itwa uri zwi vhe zwa tshiofisi nga Luswayo lwa Lushaka. Na tshelede yavho ya mapeni hukhusa ine vha vha nayo i nalwo kha luwe lurumbu. Musi vhe shangoni a kule na hayani vha vhona luswayo ulu kha tshifhao tsha vhuia (embassy) zwi sumbedza u ri vha kule na hayani. Luswayo lwa lushaka lu dovha lwa vha tshithu tsha Sili Khulwane (Great Seal), ine u bva tsha kale na kale ya dzhiiwa i luswayo luhulwane lwa Muvhuso. iwalo iwe na iwe ine a vha na Sili Khulwane i fhiwa maana ohe sa izwi zwi tshi amba zwauri i khou tikedzwa nga Muphuresidende wa Afurika Tshipembe.
Luswayo luswa lwa Lushaka, lwo ima vhudzuloni ha lwe lwa vha lu hone u bva nga dzi 17 Khubvumedzi 1910. Tshanduko i khou sumbedza ndivho ya Muvhuso ya u sumbedza tshanduko ya dimokirasi kha a Afurika Tshipembe na kuhumbulele kuswa kha vhulwelashango.
Zwine Luswayo lwa Lushaka lwa amba zwone.
Luswayo lwa Lushaka ndi zwithu zwo vhalaho zwo dzudzanywaho nga zwivhumbeo zwi linganaho kana zwa ovala zwo vhewaho nga nha ha zwiwe.
Muano u re kha semisekele dala uri: !ke e: /xarra //ke, wo walwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vhane vha vhidzwa /xam, une halutshedzo yawo ya amba uri: u angana ha vhathu vho fhambanaho. U khou ita khuwelelo kha lushaka uri lu i pfe lu tshithu tshithihi na u ihudza. Misingo ya nou - i sumbedza vhuali, maana, u vha vhukati na u swika nga hu sa gumi?
Nevhe dza goroi - kha tshivhumbeo tsha ovala dzo vhumbiwaho nga misingo - dzi sumbedza munono, nyaluwo na u bvelaphana ha vhukoni, zwiiwa zwa vhathu na zwithu zwine zwa kwama vhulimi kha shango.
Tshiangu - tshivhumbeo tsha tshiangu tsha musuku tshi no nga ngoma. Tshi na mishumo mivhili: u sumbedza na tsireledzo ya muyani.
Tshivhumbeo tsha vhathu tshi bvaho kha vhutsila ha Khoisan - zwi bva kha zwivhumbeo zwo oweleaho wa matombo a Linton - tsumbo ya Vhutsila ha Tombo ha Afurika Tshipembe, vhune zwa zwino ha wanala Muziamu wa Afurika Tshipembe - ho sumbedzwaho kha maitele a u lumelisa na vhuthihi, u sumbedza: Vhuthihi kha vhathu vho fhambanaho. Pfumo na thonga - tswayo dzo imelaho zwithu zwivhili u i pilela na u vhusa - zwiwe hafhu zwo imela milenzhe ya maana ya tshinoni tshine tsha vhidzwa u pfi hame. Pfumo na thonga zwo vhewa fhasi, u sumbedza mulalo.
Tshimela tshi no pfi protea - ndi luswayo lwa lunako lwa shango ashu na nyaluwo ya vhukoni hashu sa lushaka lune lwa khou lwela u bebiwa hafhu ha Afurika (African Rennaissance) - tshi khou sumbedza u anganelana tshohe ha maana ohe a re shangoni, a bvaho aulu.
hame - ine ya vhonala nga u fhufha - mvelelo ya mupo ya nyaluwo na luvhilo. Ndi tshinoni tsha maana tshine milenzhe yatsho - yo imelwaho nga pfumo na thonga - zwi tshi thusa zwavhui kha u zwima na kha u ipilela. Ndi murun_wa wa aulu ane a sumbedza tshilidzi tshawe kha ifhasi, ngauralo ndi luswayo lwa maana a Mudzimu. Phapha dzo imiselwaho nha ndi luswayo lwa lushaka lune lwa khou aluwa, ngeno ri tshi khou dovha ra fhiwa tsireledzo ngadzo.
uvha ine a khou bva - luswayo lwa tshedza na u duga. i khou sumbedza mulanga wa u bebiwa hafhu, u nyanyuwa ha u ivhonetshela, khahulo kwayo na ndangulo yo teaho. Ndi luswayo lwa vhubvo ha vhutshilo, ha tshedza na hune Muthu o fhelalaho a bva hone.
Tshivhumbeo tshohe tsho fhelelaho tsha Luswayo lwa lushaka tshi anganyisa mumono wa fhasi na wa nha kha luswayo lwa tshifhinga tshi sa gumi. Nila ine ya anganya tshipia tsha fhasi tsha tshikurolo (scroll), nga mitalo ya misingo, ine ya vha na uvha ine a khou bva nga nha, i vhumba tshivhumbeo tsha gumba e hame ya bva khao. Hezwi zwi sumbedza u bebiwa hafhu ha muya wa vhakale na vhahali vha lushaka lwashu.
Tswayo dzo shumiswa sa nila i leluwaho ya dimokirasi ya u fha maana vhathu vha Afurika Tshipembe vhe tsha kale vho vha vha tshi siiwa nna kha maitele manzhi a u tshea mafhungo kha ino shango. Tswayo dza mahoro a politiki dzo shumiswa kha khetho dza 1994 hu tshi khou itelwa uri zwi leluwe kha u a vhona kha mabammbiri a u khethela.
Tswayo tharu dza lushaka dzo buliwaho kha kubugwana uku dzi khou imela dimokirasi iyi na u shuma vhuimoni ha tswayo dzohe dzi yelanaho nadzo dza kale. Zwithu zwa ndeme zwi wanalaho kha tswayo idzi ndi zwa u farelana, vhuthihi ha vhathu vhanzhi vho fhambanaho na u fhaa lushaka. Nga tswayo idzi muthu muwe na muwe wa Afurika Tshipembe u uuwedzwa, u dzheniswa, u fhiwa maana na u ewa mafulufulu a u dzhia maitele a u ranga phana lushaka u bva kha khethekanyo ye ya vha i hone kale u ya kha vhumatshelo ha vhuthihi.
<fn>ven_Article_National Language Services_Maswikisi.txt</fn>
2006 ndi ṅwaha wa u pembelela anivesari ya vhuṱanu ya u thoma ya Mulayo wa u Phuromotha tswikelelo ya Mafhungo wa 2000 PAIA kana Mulayo. Kha vhathu vhanzhi vhe vha vha vho dzhenelela vhukuma kha Mulayo wa tshumiso, izwi ndi zwa nṱhesa. Fhedzi a zwo ngo ralo kha vhunzhi ha vhathu vhe nga mulandu wa u shaya nḓivho na dzithaidzo zwo itiswa nga tshumiso i si yavhuḓi nga Tshiimiswa tsha Muvhuso vha vha vha songo iphina nga iyi pfanelo ya u swikelela mafhungo. Naho PAIA hu muṅwe wa milayo ya mbofholowo dza mafhungo kha dzhango, u bvela phanḓa u vha na thaidzo dzo fhambanaho dza tshumiso?
> U sa newa maanḓa a u tshea fhungo nga vhashumi vha muvhuso kha mvelele ya tshifhinga tsho fhiraho tsha tshiphiri.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i khou fhulufhela uri heyi Bugupfarwa i o thusa kha u fhelisa thaidzo dza tshumiso dze dza vha dzi hone kha PAIA u bva tshee ya thoma, nga u tsivhudza vhathu vhoṱhe na vhashumi vha muvhuso vhane vha o tea u thusa vhathu Ḓuvha na ḓuvha.
> Thusa u fhelisa mvelele ya tshiphiri ine ya khou thivhela u elela zwavhuḓi ha mafhungo.
Iyi Bugupfarwa hu kho fhulufhelwa uri i o sumbedza zwithu zwa ndeme malugana na u bveledzwa ha dzirekhodo na u rekhoda nga nḓila yo teaho. Arali rekhodo dzi songo itwa zwavhuḓi, izwi zwi nga ita uri vhahumbeli vha badele tshelede nnzhi zwi tshi khou itiswa nga tshifhinga tshilapfu tshine tsha fhedziwa hu tshi khou oiwa rekhodo dzenedzo. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri rekhodo dzi vhulungwe zwavhuI nahone izwi zwi katela u tshimbidzwa ha Ḓuvha na Ḓuvha na kudzudzanyele kuswa?
Tsha u fhedza, ndi zwa ndeme uri hu itiwe zwinzhi u fhelisa muhumbulo kana nyito ya u ita uri mafhungo a vhe thundu, kana ndaka, wa uri ndi vhathu vha maimo a nṱha fhedzi vhane vha nga swikelela nga u konḓisela vhathu fhedzi kuitele lune vha sa tsha o pfesesa, na nga u urisa nga maanḓa u wana dzirekhodo. Tswikelelo ya mafhungo ndi mutheo na muyamufhe zwa demokirasi yashu. Ndi tshishumiswa tsha ndeme kha u ita uri vha re na maanḓa vha vhe na vhuḓifhinduleli, Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhathu vhoṱhe nga maanḓa vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vha a kona u iphina nga vhuḓalo nga ha pfanelo dzavho?
hodea ya iyi Bugupfarwa yo vha hone nga murahu ha u ḽontshiwa ha Gaidi ya Khethekanyo 10 ya u thoma nga ha PAIA, ye ya fariwa nga a 1 Ṱhafamuhwe 2005. Zwo pfesesea uri vhunga gaidi i ya u thusa vhathu, zwo tea uri PAIA i leludzwe uri zwi leluwe uri i vhaliwe na u swikelelwa nga vhathu. Iyi Bugupfarwa yo dovha hafhu ya pindulelwa kha nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, nahone i a wanala na nga Braille, malugana na u swikelelela na tshumiso?
U bva kha mvelele ya tshiphiri na tshaeo ya vhuḓifhinduleli, u ya kha mvelele ya u sa dzumba na vhuḓifhinduleli ndi khaedu vhukuma. Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe khathihi na vhaofisi vha ḓivhadzwe nga ha PAIA, na uri pfanelo ya u swikelela mafhungo i nga vha thusa hani. U dzhenela kana u shela mulenzhe kha maitele a demokirasi hu nga bvelela fhedzi arali hu u dzhenela kana u shela mulenzhe u na nḓivho. Ngauralo ndi zwa ndeme uri PAIA i na pfanelo dza poḽotiki dza sialala, na uri i bveledza sia ḓiswa kha nyambedzano malugana na zwine vha o ṱangana nazwo Ḓuvha na ḓuvha.
PAIA ndi tshithu tsha ndeme kha u shandukiswa ha tshitshavha. I ṱuṱuwedza demokirasi ya vhushela muenzhe hune vhadzulapo vha tshimbidza muvhso wavho na sekitshara ya phuraivele i re na vhuḓifhinduleli, Bugupfarwa ndi vhuṅwe ha vhurangeli ha Khomishini ha u ḓivhadza Mulayo, na u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha u shumisa nga nḓila yavhuḓi i vhuedzaho. Ndeme na vhuhulwane ha vhuḓifhinduleli ha ndayotewa ha Khomishini ha u monithara na u vhiga ṅwaha muṅwe na muṅwe kha u pfeseseswa ha pfanelo dza zwa ikonomi na zwa matshilisano, zwi tshimbila na mbofho i re nga fhasi ha PAIA, ya u khwaṱhisedza uri Mulayo u shumiswa zwavhuḓi. Sa mudzulapo, vha nga shumisa PAIA u ita khumbelo ya tswikelelo ya dzirekhodo dzine dza sumbedza pulani dza muvhuso malugana na zwa vhudzulo, ṱhogomelo ya mutakalo na netshedzo ya pfunzo. Ndivho ya Bugupfarwa ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha vhona PAIA sa tshiendedzi tshine tshi nga shumiswa u swikelela dziṅwe pfanelo.
Khomishini i fhulufhela uri iyi Bugupfarwa i o vha tshishumiswa tshavhuḓi kha ḓora ḽine vhathu vhashu vha vha nao a u iphina nga pfanelo dzavho dza u swikelela mafhungo?
Kha iyi Bugupfarwa, Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo, wa 2000 u o vhidzwa PAIA kana Mulayo nga u sielisana?
Khothe zwi amba khothe hune muthu a nga ita khumbelo ya uri mafhungo awe a thasululwe. Idzo khothe ndi: Khothe ya Mulayotewa ine ya shuma u ya nga khethekanyo 167(a) ya Mulayotewa kana Khothe Khulwane kana iṅwe khothe i re na tshiimo tshi fanaho na tsha dzenedzo kana Khothe ya Madzhisiṱaraṱa hu nga vha nga u angaredza kana malugana na khethekanyo yo sumbedzwaho ya dzitsheo u ya nga uyu Mulayo, dzo nangiwaho nga Minisia wa Vhulamukanyi na Mveledziso nga nḓivhadzo kha Gazete dzine dza tshimbidzwa kana u langulwa nga madzhisiṱaraṱa kana muṅwe madzhisiṱaraṱa o nangiwaho u ya nga khethekanyo 91A kha masia ane vha vha na maanḓa khao hune?
muhumbeli kana muthu wa vhuraru a kwameaho e mudzulapo kana muthu o ḓoweleaho.
U swikela Bodo ya Milayo i tshi phasisa milayo ya kutshimbidzele kana kuitele malugana na zwa PAIA ine ya tea u shumiswa nga Khothe dza Madzhisiṱaraṱa, Khothe dza Madzhisiṱaraṱa a dzi nga koni u dzhia tsheo malugana na mafhungo ane a tshimbilelana na PAIA. Ndi Khothe Khulwane fhedzi dzine dzi nga thetshelesa dzikhumbelo. Kha vha sedze TSHIPIḒA TSHA 2 tsha Bugupfarwa malugana na dziṅwe foramu hune mafhungo a PAIA a nga thasululwa hone.
Dzimbadelo tshelede ine ya badelwa malugana na u phurosesa khumbelo. PAIA I dovha hafhu ya bula mbadelo dza khumbelo na tswikelelo. Mbadelo ya khumbelo musi maitele a tshi thoma musi hu tshi rumelwa fomo ya khumbelo. Mbadelo ya tswikelelo i badelwa malugana na tshifhinga tsho fhedziwaho hu tshi oiwa kana hu tshi itwa ndugiselo dza rekhodo yo humbelwaho. Muthu ane a khou ita khumbelo nga ene mune ho ngo tea u badela mbadelo ya khumbelo. ṱhumetshedzo A i na mbadelo dzoṱhe dzo teaho u badelwa?
ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete, zwi amba, kha muthu zwawe, kana muthu zwawe onoyo kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muthu zwawe onoyo; kha zwa vhushumisani, mushumisani muṅwe na muṅwe kha vhushumisani kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga vhushumisani; kha muthu wa mulayo muofisi muhulwane wa khorotshitumbe kana muofisi wa muthu wa mulayo kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muofisi, kana muthu o farelaho muthu onoyo wa u farela?
ṱhoho u na vhuḓifhinduleli ha u ṱanganedza khumbelo ya tswikelelo na u i fhindula.
Muofisi wa mafhungo Uyu ndi muofisi ane khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo/mafhungo ya rumelwa khae kha zwiimiswa zwa muvhuso. Muofisi onoyo u o dzhia tsheo malugana na u netshedza kana u hanela tswikelelo ya rekhodo. Kha muvhuso wa vhukati kana wa lushaka, Mulangi-Dzheneraa wa Ofisi ya Phirimia, ndi muofisi wa mafhungo wa vunḓu ohe; kha muvhuso wapo, Mulangi wa Masipala wa masipala wonoyo ndi muofisi wa mafhungo. Kha tshiimiswa tsha muvhuso tshiṅwe na tshiṅwe, muofisi wa mafhungo ndi muofisi muhulwane wa khorotshitumbe, kana muofisi wa vhuimo vhu linganaho na honoho wa tshiimiswa tshenetsho tsha muvhuso?
Aphiḽi ya nga ngomu - aphiḽi ya nga ngomu ndi kuitele kune arali muhumbeli a songo fushea malugana na tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo kana hune khumbelo yawe ya vha i songo dzhielwa nṱha nahone hu songo vha na phindulo kha maḓuvha a 30 /kana tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigiwa kha mulanguli o teaho hune maitele eneo a shuma hone. Kha vha vhale iyi ṱhalutshedzo khathihi na mulanguli o teaho.?
Mafhungo a vhune zwi amba mafhungo ane a ṱalula muthu hu sa katelwi fhedzi mafhungo ane a tshimbilelana na lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha lushaka, murafho na tshitshavha, muvhala, dzangalelo kha zwa vhudzekani, vhukale/miwaha, mutakalo wa muvhili kana maluvhi, mutakalo, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo a muthu, mafhungo a pfunzo kana a mutakalo, a vhugevhenga kana ivhazwakale ya mushumo zwa muthu muthihi kana mafhungo ane a tshimbilelana na zwa thengiselano kana hiranzekisheni?
Muhumbeli wa zwa vhune zwi amba muhumbeli ane a oa u swikelela rekhodo dzine dza vha na mafhungo a vhune awe?
Tshiimiswa tsha muvhuso zwi amba muhasho wa muvhuso kana wa u tshimbidza kha muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu kana masipala muṅwe na muṅwe kha muvhuso wapo kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe musi hu tshi shumiswa maanḓa kana hu tshi itwa mishumo u ya nga Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓu kana u shumisa maanḓa a muvhuso kana u ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo?
Tshiimiswa tsha phuraivete zwi amba muthu zwawe ane a khou tshimbidza kana vho tshimbidzaho bindu kana phurofesheni; vhashumisani vhane vha khou tshimbidza kana vho tshimbidzaho bindu kana phurofesheni; kana muḓivhi wa zwa mulayo wa kale kana wa zwino fhedzi hu sa katelwi tshiimiswa tsha muvhuso?
Rekhodo kha muvhuso wapo kana wa phuraivete rekhodo zwi amba mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho hu sa dzhielwi nṱha tshivhumbeo kana nḓila ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya tshiimiswa tsha muvhuso kana tshiimiswa tsha phuraivete, a nga vha o bveledzwa kana a songo bveledzwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete?
Mulanguli o teaho uyu ndi muthu ane aphiḽi dza nga ngomu dza vhigwa khae. Kha muvhuso wa lushaka, mulanguli o teaho wa muhasho wo sumbedzwaho ndi Minisa wa Muhasho wonoyo; kha muvhuso wa vunḓu Muraḓo wa Khorotshitumbe (Member of the Executive Council MEC) wa muhasho wonoyo ndi mulanguli o teaho, hone kha muvhuso, Meyara kana Tshiambi ndi mulanguli o teaho. Zwiimiswa, madzangano ane a si tou vha a muvhuso tshoṱhe na madzangano a phuraivete zwa Ndima ya 9 a zwi na mulanguli o teaho nahone arali muhumbeli a pfa a songo farwa zwavhuinga tsheo yo dzhiwaho nga muofisi wa mafhungo, u tea u rumela kana u ita khumbelo malugana na tsheo yeneyo khothe?
Muhumbeli muthu muṅwe na muṅwe ane a ita khumbelo ya u swikelela rekhodo?
Muthu wa vhuraru - ndi muthu kana tshiimiswa tshine tsha vha na dzangalelo kha rekhodo yo humbelwaho. Malugana na u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso zwi amba muthu muṅwe na muṅwe (hu sa katelwi fhedzi muvhuso wa mivhuso ya nnḓa, dzangano a dzitshaka kana muraḓo wa muvhuso wonoyo kana dzangano) nga nnḓa ha muhumbeli na tshiimiswa tsha muvhuso?
Maḓuvha a u shuma - Maḓuvha a u shuma zwi amba maḓuvha maṅwe na maṅwe nga nnḓa ha Mugivhela, Swonndaha, holodei ya muvhuso, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa Holodei dza Muvhuso, wa 1994 (Mulayo wa vhu 36 wa 1994).
Kha iyi Bugupfarwa, mbeu i vha yo katela na iṅwe mbeu.
Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ndi shango a muvhuso wa vhanzhi o ḓiimisaho o thewaho kha ndeme dza tshirunzi tsha muthu, tswikelelo ya u lingana na u khwiniswa kana u bveledziswa.1 Iyi sisieme ya muvhuso wa demokirasi i tea u vha i sa dzumbi tshithu, i swikeleleaho na u vha na vhuḓifhinduleli,
Pfanelo ya u swikelela mafhungo i wanala nga fhasi ha khethekanyo 32 ya Mulayotewa. Khethekanyo 32 i bula uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao; kana ane muthu muṅwe na muṅwe a vha nao ane a o shumiswa kha u tsireledza kana u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe.
Iyi pfanelo yo itelwa u thusa vhathu uri vha kone u iphina nga dziṅwe pfanelo, tsumbo, pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi, Pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi dzi katela pfanelo ya u vha na nnḓu kana vhudzulo, zwiḽiwa na mutakalo, ndaka, vhupo ho kunaho na zwiṅwe. Pfanelo ya u swikelela mafhungo a i thusi vhathu fhedzi kha u iphina nga pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi, i dovha ya ita uri vha kone u iphina nga pfanelo dza vhudzulapo na dza poḽotiki. Ngauralo pfanelo ya u swikelela mafhungo i ṱuṱuwedza u sa vha hone ha tshidzumbe, vhuḓifhinduleli na kuvhusele kwavhuḓi kwa zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivete, na u khwaṱhisedza dziṅwe pfanelo?
PAIA u ita uri Khethekanyo ya 32 ya Mulayotewa i shume. U netshedza pfanelo ya lwa mulayo ya u swikelela mafhungo ane a vha kha Muvhuso, na ane a vha kha zwiimiswa zwa phuraivete.
PAIA u netshedza zwidodombedzwa zwa pfanelo na uri u shuma u swika ngafhi. U dovha hafhu Wa dodombedza nḓila dzine dza tea u tevhelwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u swikelela mafhungo, ya u netshedza na zwiitisi zwa malugana na u hanela khumbelo, na maga ane a nga tevhelwa musi tswikelelo ya mafhungo yo hanelwa. PAIA wo phasiswa nga 2000 wa thoma u shuma nga Ṱhafamuhwe 2001.
Ngauralo, PAIA u tendela muthu muṅwe na muṅwe u swikelela rekhodo ya mafhungo ine ya vha nga fhasi ha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. Nga u angaredza Mulayo u kwama mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho ane a vha kana a langulwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. Zwavhuḓivhuḓi, PAIA ndi wone mulayo u woṱhe shangoni nga vhuphara une wa tendela muthu u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha phuraivete, tenda rekhodo ya vha i tshi oelwa u shumisa kana u tsireledza pfanelo?
Ngauralo, pfanelo ya tswikelelo i nga shumiswa, tsumbo nga vhathu u itela u khwaṱhisedza maga ane muvhuso wa khou a dzhia u tsireledza na u ṱhogomela mutakalo wavho malugana na iḽi dwadze ḓivhi a HIV na AIDS. Pfanelo ya u swikelela mafhungo yo shumiswa na nga vha Fulo/Khampheini ya Nyito ya Dzilafho, musi vha tshi ita khumbelo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Mutakalo malugana na ṱhumetshedzo dza Pulani ya Kushumele ya ṱhogomelo yo Dzhenelelaho ya HIV na Aids, ye ya vha i na pulani ya u netshedza dzianti retrovirals?
Uri vhathu vha kone u vha na vhuṱanzi kana u khwaṱhisedza uri muvhuso u khou katela na mabofu, muthu muṅwe na muṅwe, tsumbo, a tshi khou itela vhathu vhoṱhe, a nga humbela mafhungo kha muvhuso malugana na pulani yawo ya u katela na mabofu nga u bveledza sisieme ya Bureili kha vhudavhidzani hawo. Vhathu vha nga kha i dovha hafhu vha shumisa pfanelo yavho ya u swikelela mafhungo kha muvhuso wapo, hune vha nga khwaṱhisedza uri pulani dza masipala kha u ṱhogomela dzibada, u dzheniswa ha sisieme ya vhuthathatshili, kana u netshedzwa ha mugaganyagwama. Vhathu vha nga dovha hafhu vha shumisa pfanelo yavho ya u swikelela mafhungo u khwaṱhisedza pulani dza u netshedza dzinnḓu u bva kha Muhasho wa zwa dzinnḓu wa vunḓu wo teaho?
Vhunga zwo bulwa afho nṱha, muthu a nga swikelela mafhungo kha zwiimiswa zwa phuraivete, zwi no nga sa dzikhamphani, tenda a vha a tshi ṱoḓea u itela u shumisa kana u tsireledza dzipfanelo, tsumbo, muthu a nga humbela dzirekhodo dza uri ndi malaṱwa mangafhani ane a laṱelwa milamboni nga khamphani yo tiwaho ya zwa migodi. Pfanelo ine ya khou tsireledzwa ndi pfanelo ya mutakalo, na pfanelo ya vhupo vhune ha si vhe khombo.
Ngauralo, PAIA u tendela muthu u ita khumbelo ya mafhungo oṱhe o fhambanaho. Naho zwo ralo, hu na dziṅwe rekhodo dzi songo tendelwaho u dzi humbela. Mutevhe wa rekhodo dzenedzo na zwiitisi zwa u sa tendelwa u humbelwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete wo netshedzwa nga fhasi ha Tshipiḓa tsha 6 tsha iyi Bugupfarwa.
1.3 Ndi nnyi ane a nga humbela mafhungo?
PAIA u bula uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo. Ngauralo, Muthu zwawe kana muthu wa mulayo (tsumbo, khamphani kana khamphani ya vhathu vha sa fhiriho fumi) vha nga ita khumbelo ya u swikelela mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete.
Khumbelo ya u swikelela mafhungo i nga itelwa muṅwe muthu kana tshiimiswa tsha phuraivete. Tshifhinga tshoṱhe musi muthu a tshi itela muṅwe muthu khumbelo, u tea u nambatedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune a ita khumbelo a khaho. Muthu ane a vha muunḓi wa muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 18, kana muthu ane a sa pfesese lushaka lwa khumbelo a nga vha humbelela mafhungo. Arali rekhodo i nga ha mufu, muhumbeli u tea u netshedza vhuṱanzi ha u vha shaka a muthu onoyo, kana uri muhumbeli o netshedzwa thendelo yo tou ṅwaliwaho nga shaka a mufu ya u ita khumbelo?
Kha muthu a sa koni u vhala, a nga ita khumbelo nga mulomo, ine ya o tea u ṅwalwa fhasi nga muofisiri wa mafhungo?
1.4 Naa mafhungo a nga humbelwa kha nnyi?
Mafhungo a nga humbelwa kha zwoṱhe zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete. Muthu a nga humbela mafhungo/rekhodo kha mihasho ya muvhuso, mihasho ya vunḓu, vhomasipala, zwiimiswa zwine zwa si tou vha zwa muvhuso tshoṱhe, zwibadela zwa muvhuso, zwibadela zwa phuraivete, dzikhamphani, khamphani dza vhathu vha sa fhiriho fumi. Na ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe.
Muhasho wa zwa Gwama. Muhasho wa zwa Mutakalo, Muhasho wa zwa Muno, Muhasho wa zwa Dzinnḓu, Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi, Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Muhasho wa Vhunu wa Zwiendisi zwa Muvhuso, Dzibada na Mishumo ya Tshitshavha, Muhasho wa Vunḓu wa zwa Mutakalo, Khoro ya masipala ya Ḓorobo ya Johannesburg, Khoro ya Ḓorobo ya Tswane, Sibadela tsha Baragwanath, Johannesburg General Hospital, Mutsireledzi wa tshitshavha, Muoditha-Dzhenerala, Johannesburg Water (Pty) Limited?
Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nzhele uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi no nga sa mihahso ya vunḓu na ya lushaka, muvhuso wapo na zwiimiswa zwine zwa shumisa maanḓa azwo u ya nga Mulayotewa tsumbo. Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Mutsireledzi wa Tshitshavha, zwi nga si kone u ita khumbelo kha dzone dzine u ya nga PAIA. Izwi zwiimiswa zwa muvhuso zwi nga ita khumbelo nga fhasi ha PAIA kha zwiimiswa zwine zwa si tou vha zwa muvhuso tshoṱhe na zwiimiswa zwa phuraivete?
Hu na mafhungo manzhi ane a nga humbelwa kha zwiimiswa zwa muvhuso.
Migaganyagwama, dziphoḽisi; magavhelo a u thusa na u netshedzwa hao, miholo ya vhashumi vha muvhuso, pulani dza u fhaḓa zwikolo, pulani dza u fhaḓa zwiṱitshi zwa mapholisa, u khwinisa na u ṱhogomela bada dza lushaka, pulani dza u fhaḓa dzitho?
Migaganyagwama, pulani dza u tshimbidza dza vunḓu, netshedzo ya dzinnḓu, pulani dza u ṱhogomela dzibada, pulani dza u fhaḓa zwikolo zwa muvhuso kha vhupo ho tiwaho, netshedzo ya zwiendisi zwa muvhuso.
Migaganyagwama. Dzimbadelo, akhaunthu dza tshumelo, redzhisiṱara dza ndaka kana thundu, valuation roll, pulani dza nḓisedzo ya tshumelo (maḓi, muḓagasi, u hwalwa ha malaṱwa, sisieme ya vhuthathatshili), pulani dza zwishumiswa zwa vhumvumvusi kha vhuṅwe vhupo na pulani dza u fhaḓa dziḽaiburari.
2.1 U ita khumbelo ya rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso?
Musi muthu (muhumbeli) a tshi toa u ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso, u tea u ita khumbelo yeneyo nga u tou ṅwala. U tea u ḓadza Fomo A malugana na khumbelo kha tshiimiswa tsha muvhuso. Muhumbeli ha kombetshedzwi u ṱalutshedza uri ndi ngani a tshi khou humbela rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso. Vha tea u dzhiela nzhele uri luṅwalo lwa khumbelo ya rekhodo kana luṱingo kana e-mail a si dzikhumbelo u ya nga PAIA. Arali Fomo A i songo ḓadziwa, zwi amba uri PAIA a wo ngo tevhedzelwa, ngauralo muhumbeli ha nga iiki nga PAIA malugana na thuso iṅwe na iṅwe malugana na zwenezwo?
Malugana na zwiimiswa zwa muvhuso, fomo i tea u rumelwa kha muofisi wa mafhungo i na mbadelo ya khumbelo ine ya lingana R35.00. Fomo ya A i tea u iswa kha muofisi wa mafhungo nga tshanḓa fhethu hune a shuma hone, kana ya fekisiwa kana u rumelwa nga e-mail.
Vhunga zwo no i buliwa, vhaofisi vha mafhungo vha zwiimiswa zwa muvhuso vha a kombetshedzea u thusa vhathu, vhane nga mulandu wa u sa funzea kana vhuhole vha kundelwa u ḓadza dzifomo musi vha tshi ita khumbelo. Muofisi u tea u ṅwala fhasi khumbelo dzenedzo dzo itwaho nga mulomo?
2.2 Hu bvelela mini nga murahu ha u rumelwa ha khumbelo kha tshiimiswa tsha muvhuso/ kutshimbidzele kwa khumbelo?
Nga murahu ha u rumela Fomo A kha muofisi wa mafhungo na mbadelo ya khumbelo, muofisi wa mafhungo u tea u fhindula hu sa athu fhela maḓuvha a 30. Muofisi wa mafhungo a nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga maṅwe maḓuvha a 30, nga murahu ha musi o ḓivhadza nga u tou ṅwala muhumbeli uri ndi ngani tshifhinga tsho tea u lapfiswa.
Hune muofisi wa mafhungo a dzhia tsheo ya u netshedza muhumbeli tswikelelo ya rekhodo, u tea u vhudza muhumbeli uri u tea u badela mbadelo ya khumbelo (arali zwo tea) ya malugana na tshifhinga tshe tsha fhedziwa musi hu tshi oiwa na u ita ndugiselo dza rekhodo, na u bula uri u o dzi swikelela nga nila-e?
Hune ha wanala uri tswikelelo i a hanelwa, muofisi wa mafhungo u tea u vhudza muhumbeli uri ndi ngani i tshi hanelwa na u ṱumbula khethekanyo ine ya tikedza u hanelwa honoho u ya nga PAIA.
2.3 Arali nda sa wana phindulo malugana na khumbelo yanga hu sa athu fhela maḓuvha a 30/ kana kha tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30 kana arali ndi songo farea zwavhuḓi nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo?
Hune ha wanala uri tswikelelo a yo ngo dzhielwa nṱha kana muofisi wa mafhungo ho ngo fhindula malugana na khumbelo kha maḓuvha a 30 kana nga tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsho lapfiswaho, u sa wana phindulo honoho zwi amba uri vho hanelwa kana khumbelo yavho a yo ngo ṱanganedzwa,
Hune tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha na mulanguli o teaho, muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli o teaho malugana na u kundelwa u fhindula nga muofisi wa mafhungo. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigwa kha mulanguli o teaho hu sa athu fhela maḓuvha a 60 u bva nga Ḓuvha e muofisi wa mafhungo a vha o tea o dzhia tsheo malugana na khumbelo. Naho zwo ralo, hune tshimiswa tsha muvhuso tsha vha tshi si na mulanguli o teaho, muhumbeli u tea u ita khumbelo khothe malugana na tsheo ya muofisi wa mafhungo?
Hu na hunzhi hune muhumbeli a pfa a songo fushwa nga tsheo ye ya dzhiiwa nga muofisi wa mafhungo. Muofisi a nga sinyuswa nga: tsheo yo dzhiiwaho; tsheo ya muofisi wa mafhungo ya u sa netshedza mafhungo fhedzi a netshedza zwipiḓa zwao lune ngoho ya mafhungo ya vha i songo tsha khwaṱha, lune mafhungo a vha a si tsha pfesesea; tshelede ya tswikelelo ine ya tea u badelwa nga muhumbeli; nḓila ine tswikelelo ya vha yo netshedzwa ngayo; kana u angedzedzwa ha tshifhinga tsha u shumana na khumbelo.
Kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi, muhumbeli a nga vhuga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli o teaho, kha maḓuvha a 60 o ṱanganedza tsheo ya muofisi wa mafhungo. Muhumbeli u tea u ḓadza FOMO B musi a tshi vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli teaho.
Arali muhumbeli a songo fushwa nga tsheo ya mulanguli o teaho, kana arali mulanguli o teaho a sa fhinduli aphiḽi ya nga ngomu, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe u ya nga PAIA. Khumbelo khothe i tea u itwa kha maḓuvha a 30 nga murahu ha musi tsheo yo dzhiiwa nga mulanguli o teaho; kana arali mulanguli o teaho o kundelwa u fhindula.
2.4 U ita khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo kha khamphani ya phuraivete?
Musi muthu (muhumbeli) a tshi oa u ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete, u tea u ita khumbelo yeneyo nga u tou ṅwala. U tea u ḓadza Fomo C malugana na u ita khumbelo kha tshiimiswa tsha phuraivete. Muhumbeli u kombetshedzea u netshedza zwiitisi zwa uri ndi ngani a tshi khou humbela rekhodo kha tshiimiswa tsha phuraivete nga u sumbedza pfanelo ine a oa u i shumisa kana u i tsireledza nga u humbela mafhungo ane a khou a oa?
Fomo C i tea u rumelwa kha ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete khathihi na mbadelo ya khumbelo ya R50.00. ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i tea u fhindula khumbelo ya tswikelelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 yo ṱanganedzwa, ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga maṅwe maḓuvha a 30, nga murahu ha musi ho vha na nḓivhadzo yo tou ṅwaliwaho i re na zwiitisi zwa u lapfisa kha muhumbeli.
Arali nda sa wana phindulo malugana na khumbelo yanga hu sa athu fhela maḓuvha a 30/ kana kha tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30 kana arali ndi songo farea zwavhuḓi nga tsheo yo dzhiiwaho nga tshiimiswa tsha phuraivete?
Hune ha wanala uri ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete u kundelwa u fhindula malugana na khumbelo ya tswikelelo, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe malugana na u kundelwa u fhindula honoho hu sa athu fhela maḓuvha a 30 u bva nga datumu ye tshiimiswa tsha khothe tsha vha tsho dzhia tsheo malugana na khumbelo.
Hune ha wanala uri muhumbeli ha ngo farea zwavhuḓi nga tsheo ye ya dzhiiwa nga tshiimiswa tsha phuraivete ya u mu hanela tswikelelo; kana nga tsheo yo dzhiiwaho malugana na mbadelo dza u swikelela dzirekhodo kha tshiimiswa tsha phuraivete; nga fomo ya tswikelelo, kana nga u lapfiswa ha tshifhinga tsha maḓuvha a 30 u itela u shumana na khumbelo, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe hu sa athu fhela maḓuvha a 30 malugana na tsheo yeneyo na thuso yo teaho.
Nga nnḓa ha u shumisa nḓila ya u isa khumbelo khothe, muhumbeli u tea u vhilaela kha Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha, uri i vhe mukonanyi, kana u ambedzana na zwigwada malugana na u thasulula iyi phambano. Muhumbeli a nga dovha hafhu a rumela aya mafhungo/mbilaelo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, u konanya, u ambedzana kana u pfumedzana u ya nga maanḓa ayo, vhukati ha zwigwada zwine zwa khou hanela muhumbeli tswikelelo kana a songo fushea malugana na tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo kana ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete.
Arali muhumbeli a songo fushea / PHINDULO u tea u fhindula kha maḓuvha songo fariwa zwavhuḓi ma?
Muhumbeli arali a songo fushea / a songo farea zwavhu?
Hune ha wanala uri hu na muthu ane rekhodo ine ya khou humbelwa ya mu kwama, kana hune muthu onoyo a vha na dzanganelo kha rekhodo yeneyo, muthu onoyo u vhidzwa muthu wa vhuraru. Kha zwithu zwi no nga zwenezwo, muofisi wa mafhungo u tea u dzhia maga o teaho u ḓivhadza muthu wa vhuraru nga ha khumbelo, nahone u tea u ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha u ṱanganedzwa ha khumbelo.
Muthu wa vhuraru a nga netshedza muofisi wa mafhungo zwifanyiso nga mulomo kana zwo tou ṅwaliwaho na /kana a netshedza thendelo yo tou ṅwaliwaho ya u netshedza rekhodo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha musi o ḓivhadzwa nga ha khumbelo.
Musi muofisi wa mafhungo o no sedzulusa zwifanyiso zwo netshedzwaho nga muthu wa vhuraru, a nga dzhia tsheo ya u netshedza kana u sa netshedza tswikelelo ya mafhungo. U hanela thendelo nga muthu wa vhuraru a zwi ambi uri mafhungo ha nga o netshedzwa?
ṱhoḓea ya u pfukisela khumbelo i vha hone hune ha vha ho itwa khumbelo, tsumbo, kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, une rekhodo dzine dza khou humbelwa dza si vhe nga fhasi hawo. Dzirekhodo ndi dza Muhasho wa Vhulimi kana dzi nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso. Musi izwo zwi tshi bvelela, muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa hu saathu fhela maḓuvha a 14, u tea u pfukhisela khumbelo kha muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa Vhulimi. Muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa Vhulimi u tea u thoma nga khumbelo yeneyo sa yo ḓaho phanḓa.
Muofisi wa mafhungo a nga imisa tswikelelo ya rekhodo arali rekhodo yeneyo i tshi o anḓadziwa kha maḓuvha a 90 nga murahu ha musi khumbelo yo ṱanganedzwa, kana lwa tshifhinga tshenetsho tshine tsha ṱoḓea tsha u ganisa na u fhindulela rekhodo. Tswikelelo ya rekhodo i nga lengiswa hafhu arali mulayo u tshi oa uri i anadziwe nahone i tshi kha i o anadzwiwa. Tswikelelo ya rekhodo i nga dovha hafhu ya imisiwa arali yo lugiselwa u netshedza kana u rumelwa kha vhusimamilayo kana muthu, fhedzi i sa athu rumelwa. Tswikelelo i nga lengiswa malugana na nyimele dzo bulwaho afho nṱha lwa tshifhinga tshi pfeseseaho?
Muofisi wa mafhungo u tea u ḓivhadza muhumbeli hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo ya u lengisa yo netshedzwa, uri muhumbeli a nga mu ṱalutshedza uri ndi ngani rekhodo i tshi ṱoḓea phanḓa ha u anḓadza kana u rumela, na tshifhinga tsha u imiswa hayo.
Arali ṱhalutshedzo dzenedzo dzo itwa kana u netshedzwa, muofisi wa mafhungo u tea u tendela tswikelelo arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri u imiswa hu o thithisa muhumbeli arali tswikelelo ya imiswa?
Phaulukanyo zwi amba u paulukanya, u thutha kana u dzumba mafhungo a re kha rekhodo. Muofisi wa mafhungo a nga paulukanya, u thutha kana u dzumba mafhungo a re kha rekhodo. Izwi zwi bvelela hune ha wanala uri maṅwe mafhungo ane a wanala kha rekhodo ha tendelwi u swikelelwa. Muofisi wa mafhungo a nga paulukanya zwipiḓa zwa rekhodo yeneyo, a sa tendele tswikelelo kha ane a hanelwa u ya nga zwiitisi zwa u hanelwa zwi re kha Mulayo?
Musi a tshi paulukanya rekhodo, muofisi wa mafhungo u tea u vhona uri mafhungo ha thithisei lune a si tsha o amba zwo teaho. Kha vha sedze ṱhumetshedzo B ya tsumbo dza rekhodo dzo dzumbiwaho dzine dza si tsha amba zwo teaho, na hune naho rekhodo dzo dzumbiwa dza i sala dzi tshi amba zwe dza vha dzi tshi amba zwone u thomani?
Arali rekhodo yo tou ṅwaliwa kana yo tou gan?
Arali rekhodo dzi nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso kana dzo tou ga?
Hune ha wanala uri mafhungo o tou rekhodiwa nahone a nga bveledzwa hafhu nga tshivhumbeo tsha mubvumo hu nga itwa ndugiselo uri muhumbeli a thetshelese mibvumo yeneyo. Hune ha wanala uri rekhodo dza mibvumo yeneyo dzo tou ṅwaliwa kana u ganiswa, rekhodo dzenedzo dzi tea u netshedzwa?
Hune rekhodo dza vha dzi kha khomphyutha, kana dzi nga tshivhumbeo tsha eekhi?
Arali muhumbeli o holefhala nahone vhuhole vhu tshi khou mu kundisa u vhala, u lavhelesa kana u thetshelesa rekhodo yeneyo, muofisi wa mafhungo u tea u dzhia maga o teaho a u ita uri rekhodo i vhe nga tshivhumbeo tshine muhumbeli a o kona u i vhala, u i lavhelesa kana u i thetshelesa. Nga mulandu wa vhuholefhali, muhumbeli a nga kha i si humbelwe u badela mbadelo ya tswikelelo ye ya vha I tshi o fhira ye a vha a tshi o humbelwa u i badela?
Hune ha wanala uri muhumbeli a nga swikelela rekhodo nga u tou ḓola, u lavhelesa kana u thetshelesa, lavhelesa, muhumbeli a nga kha I ita dzikhophi kana a rekhoda rekhodo a tshi khou shumisa tshishumiswa tsha muhumbeli?
Arali aphiḽi ya nga ngomu kana khumbelo khothe yo vhigiwa malugana na u netshedza thendelo ya tswikelelo ya rekhodo, tswikelelo i nga netshedzwa fhedzi musi tsheo ya u ṱanganedza thendelo yo tendelwa.
Musi tswikelelo ya rekhodo yo tendelwa, muhumbeli u tea u netshedzwa tswikelelo nga luambo lune a lu takalela, arali i hone. Hune ha wanala uri rekhodo a i ho nga luambo lune a lu takalela kana muhumbeli ho ngo sumbedza luambo lune a lu takalela, rekhodo i tea u netshedzwa nga luambo luṅwe na luṅwe lune ya vha ngalwo.
Muofisi wa mafhungo u tea u vhulunga rekhodo u swikela tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa.
Hu na thaidzo malugana na u vhulunga rekhodo nga zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete. Zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete zwi na phoḽisi dzazwo dza u vhulunga rekhodo. PAIA a i buli uri mafhungo a tea u rekhodwa hani.
U rekhoda hu si havhuḓi hu thithisa mbadelo ya tswikelelo ine ya tea u badelwa u ya nga tshifhinga tsho fhedzwaho musi hu tshi oiwa kana hu tshi itwa ndugiselo dza rekhodo. Zwi dovha hafhu zwa kwama na u netshedzwa ha mafhungo nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea, izwi zwi nga bvelela hune mafhungo a oiwa nga u ṱavhanya nahone he a vha a tshi o vha o netshedzwa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea?
Nyito dzavhuḓi dza ndangulo ya dzirekhodo dzi o thusa vhahulwane u ita mishumo yavho nga fhasi ha uyu Mulayo. Zwi o dovha hafhu zwa khwaṱhisedza uri u bveledzwa ha rekhodo dzavhuḓi, zwi ita uri zwi leluwe u dzi wana, na u shumana nga u ṱavhanya na khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo, na u ita ndugiselo dza u vhulunga kana u tshinyadza dzirekhodo?
Bugupfarwa ndi ḽiṅwalo ḽine a o bveledzwa nga zwoṱhe zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa vha hone. Zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa kha i bva u thomiwa zwi tea u bveledza iyi bugupfarwa nga miṅwedzi ya rathi ya u thomiwa ha tshiimiswa tshenetsho. Bugupfarwa i tea u vha na dzina na aḓirese zwa tshiimiswa tsha muvhuso, tshumelo dzine dza netshedzwa nga tshiimiswa tsha muvhuso, mutevhe wa rekhodo dzine tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha nadzo na mafhungo nga ha uri vhadzulapo kana tshitshavha vha nga swikelela hani rekhodo dzenedzo. Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u bveledza bugupfarwa nga nyambo dzi si ho fhasi ha tharu dza tshiofisi tshi rumela izwi kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe. Bugupfarwa i tea hafhu u wanala kha webusaithi ya tshiimiswa tsha muvhuso, arali i hone, na kha ofisi iṅwe na iṅwe ya tshiimiswa tsha muvhuso. Tshiimiswa tsha muvhuso arali zwo tea tshi khwinisa na u anḓadza bugupfarwa yatsho luthihi nga ṅwaha.
Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso tshi tea u bveledza khethekanyo dza dzirekhodo dzine dza swikelelwa nga nnḓa ha u ita khumbelo ya mafhungo u ya nga PAIA. Aya ndi mafhungo ane muthu a nga a swikelela nga nnḓa ha u tevhedzela ṱhoḓea dza kutshimbidzele dzine dza wanala nga fhasi ha Mulayo. Idzi khethekanyo dza dzirekhodo dzi tea u rumelwa kha Minisia wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa. Aya mafhungo a tea hafhu u katelwa kana u dzheniswa kha bugupfarwa dza khethekanyo 14?
Zwiimiswa zwa phuraivete zwi nga bveledza khethekanyo dza dzirekhodo dzine dza dzula dzi tshi swikelelea tshifhinga tshoṱhe, nga nnḓa ha u humbelwa lwa mulayo nga muhumbeli u ya nga PAIA.
4.3 Khethekanyo 17?
U itela uri rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso dzi swikelelee nga nḓila i leluwaho nga hune zwa konadzea, tshiimiswa tsha muvhuso tshi tea u thola vhathusa vhaofisi vha muvhuso.
Muofisi wa mafhungo a nga fhirisela maanḓa awe kha muthusa muofisi wa mafhungo. U nea maanḓa hu tea u vha ho tou ṅwaliwaho nahone maanḓa eneo a nga dzhiiwa rshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshiimiswa tsha muvhuso tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u rumela muvhigo ṅwaha muṅwe na muṅwe (tshifhinga tsha u vhiga -1 Lambamai u swika 31 Ṱhafamuhwe) kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe une wa netshedza manweledzo a nomboro dza khumbelo dzo rumelwaho kha tshiimiswa tsha muvhuso tsho tiwaho na uri tshiimiswa tshenetsho tsho shumana hani na khumbelo dzenedzo. Tshi tea u sumbedza nga vhuḓalo kha muvhigo uri ndi khumbelo nngana dzo tendelwaho; ndi nngana dzo hanelwaho; ndi nngana dzo tendelwaho u ya nga Khethekanyo 46 na dze dza si tou tendelwa tshoṱhe na uri zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha uyu Mulayo zwo shumiswa lungana kha u hanela tswikelelo nga vhuḓalo kana hu si nga vhuḓalo; na uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsho engedzedzwa lungana; tshivhalo tsha aphiḽi dzo vhigiwaho; tshivhalo tsha aphiḽi dzo vhigiwaho nge tswikelelo kana khumbelo dza haniwa; Tshivhalo tsha khumbelo kha khothe nga mulandu wa aphiḽi ya nga ngomu ye ya si ṱanganedzwe . Kha vha sedze ṱhumetshedzo C?
Musi muhumbeli a tshi vhudza muofisi wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso uri u oa u ita khumbelo ya u swikelela rekhodo ya tshiimiswa tshenetsho, muofisi wa mafhungo u tea u netshedza tshumelo yo teaho mahala, ya u konisa muhumbeli u ḓadza fomo yo randelwaho?
Hune ha wanala uri khumbelo ya u swikelela a i fushi ṱhoḓea dza PAIA, muofisi wa mafhungo a nga kha i si hane khumbelo nga mulandu wa u sa fusha ṱhoḓea, nga nnḓa ha musi muofisi wa mafhungo o ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala uri ndivho yawe ya u hana khumbelo ndi ifhio, khathihi na zwiitisi zwa u hana khumbelo na uri muofisi wa mafhungo kana muṅwe muofisi a tshi o thusa muhumbeli, uri khumbelo i itwe nga nḓila ine ha sa tsha o vha na tshiitisi tsha u hana?
Hune zwa konadzea, muofisi wa mafhungo nga nnḓa ha mafhungo o humbelwaho, u tea u nea muhumbeli (ane a o tendelwa kana u hanelwa tswikelelo), maṅwe mafhungo ane tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha nao, nahone ane a tshimbilelana na khumbelo?
Muofisi wa mafhungo u tea u netshedza muhumbeli tshifhinga tsha u khwaṱhisedza kana u shandukisa khumbelo tsho linganaho, uri i tshimbilelane na zwine zwa toiwa nga fomo ya khumbelo?
Muofisi wa mafhungo u tea u fhindula khumbelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30, nga murahu ha u ṱanganedza khumbelo. Muofisi wa mafhungo a nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga tshiṅwe tshifhinga tsha maḓuvha a 30. Muofisi wa mafhungo u tea u dzhia tsheo ya uri u netshedza khumbelo, nahone u tea u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala nga ha iyi tsheo.
Arali nga murahu ha musi muofisi wa mafhungo o ṱanganedza khumbelo ya tswikelelo, ha wanala uri khumbelo yo vha yo tea yo itwa kha tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, muofisi wa mafhungo u tea u thusa muthu onoyo uri a kone u ita khumbelo kha tshiimiswa tsho teaho; kana a rumele khumbelo kha muofisi o teaho, muṅwe na muṅwe ane a shumana na zwenezwo.
Hune ha wanala uri khumbelo ya tswikelelo yo itwa kha muofisi wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso, nahone rekhodo a i ho kha tshiimiswa tshenetsho kana nga fhasi ha ndangulo yatsho, i nga fhasi ha ndangulo ya tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, kana hune thero ya thero ya rekhodo yo humbelwaho ya tshimbilelana na mishumo ya tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, muofisi wa mafhungo u tea u pfukisela khumbelo kha muofisi wa mafhungo wa itsho tshiṅwe tshiimiswa tsho teaho tsha muvhuso hu sa athu fhela maḓuvha a 14 khumbelo yo ṱanganedzwa,
Muofisi wa mafhungo u tea u ḓivhadza muhumbeli nga ha izwi nga u tou ṅwala.
Arali khumbelo ya tswikelelo yo ṱanganedzwa, nḓivhadzo i tea u sumbedza mbadelo ya tswikelelo (arali i hone) ine ya tea u badelwa malugana na u swikelela mafhungo, na nga ndila ine tswikeelo ya o netshedzwa ngayo. Nḓivhadzo i tea hafhu u bula uri muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana a ita khumbelo khothe, sa vhunga zwo ralo?
Arali khumbelo ya tswikelelo i songo ṱanganedzwa, nḓivhadzo i tea u sumbedza zwiitisi zwa u sa ṱanganedzwa, hu tshi katela na milayo kana zwo netshedzwaho kha PAIA zwe vha zwi shumisa. Nḓivhadzo i tea u dovha hafhu ya bula uri muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana a ita khumbelo khothe, sa vhunga zwo ralo , malugana na u sa ṱanganedzwa ha khumbelo, nahone i tea u sumbedza kuitele na tshifhinga, malugana na u vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana khumbelo, sa vhunga zwo ralo.
ṱhoho dza zwiimiswa zwa phuraivete dzi tea u bveledza bugupfarwa u ya nga khtehekanyo 51 ya PAIA na u i rumela kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe; na tshiimiswa tshine tsha laula kana u langa tshine tshiimiswa tsha phuraivete tsha vha muraḓo watsho, arali tshi hone. Tshi tea hafhu u ita uri bugupfarwa i wanale kha webusaithi yatsho, arali i hone. Zwiimiswa zwa phuraivete a zwi kombetshedzwi u bveledza bugupfarwa nga nyambo tharu.
Naho zwo ralo, zwiimiswa zwa phuraivete zwo tendelwa u sa bveledza bugupfarwa dzazwo. Kha vha sedze kha ṱhumetshedzo D.
Vhunga zwo buliwa murahu, hu tou vha na vhathu vho tendelwaho kana vhane vha vha na pfanelo ya u swikelela mafhungo. Izwi zwi nga tshivhumbeo tsha u sa katelwa, na zwiitisi zwine muofisi wa mafhungo a nga zwi shumisa kha u hanela tswikelelo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha PAIA.
Mutevhe wa PAIA u netshedza rekhodo dzo vhalaho dzo iledzwaho u humbelwa.
Idzo rekhodo ndi dza Khabinete na komiti dzayo; rekhodo dza malugana na mishumo ya mulayo ya khothe yo bulwaho kha khethekanyo 166 ya Mulayotewa, Rekhodo dza Khothe dza Tshipentshela dzo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa dzikhothe dza Tshipentshela na Yuniti dza ṱhoḓisiso dza Tshipentshela wa vhu 74 wa 1996, rekhodo dza muofisi wa mulayo wa khothe yeneyo kana Khothe dza Tshipentshela; rekhodo dza miraḓo nga muthihi nga muthihi ya Phalamennde kana ya vhusimamilayo ha vunḓu kha vhuimo honoho, kana rekhodo dzine dza tshimbilelana na tsheo yo bulwaho kha phara (gg) ya ṱhalutshedzo ya nyito ya ndaulo kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo wa vhu 3 wa 2000, malugana na u tiwa, u nangiwa kana u tholiwa ha muofisi wa mulayo kana wa khothe kana muthu muṅwe na muṅwe nga Khomishini ya Tshumelo dza Khothe u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe.
Tswikelelo ya dzirekhodo i nga hanelwa, nahone PAIA i netshedza mitevhe yo fhambanaho ya zwiitisi zwine tshiimiswa tsha phuraivete kana tsha muvhuso tsha nga ḓitika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo. Hu na zwiitisi zwa u kombetshedza na zwi si zwa u kombetshedza. Zwiitisi zwa u kombetshedza zwa u hana zwo tea u itela u kuḓana kana u hanedzana ha milayo na u tsireledza maṅwe madzangalelo. Tsumbo, dzangalelo malugana na tsireledzo ya lushaka, madzangalelo a zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso, sa dzikhothe, Phalamennde, khathihi na madzangalelo a zwa mabindu, madzangalelo a muthu wa vhuraru.
Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwa u hana zwine ṱhoho ya tshiimiswa tsha muvhuso i nga i?
Tsireledzo ya u kombetshedza kana ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe.
Vhupileli, tsireledzo na vhushaka ha dzitshaka kha Riphabuliki.
Tsireledzo ya mafhungo a ho?
Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nṱha uri naho zwiitisi zwi hone, dzangalelo a vhathu?
Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwa u hana zwine ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i nga i?
Tsireledzo ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe.
Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nṱha uri naho zwiitisi zwi hone, dzangalelo a vhathu?
Muthu ane a vha o ḓiimisela u hanela pfanelo ya tswikelelo ya mafhungo u ya nga PAIA u tshinyadza, kana u shandukisa dzirekhodo, u dzumbisa rekhodo, u ita uri rekhodo i vhe mazwifhi kana u ita rekhodo ya mazwifhi; vha vhonwa mulandu nahone vha tea u fainiwa kana vha valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha mivhili.
Muofisi wa mafhungo ane nga khole kana nga u sa londa a kundelwa u tevhedzela mbetshelwa dza khethekanyo 14 (u netshedzwa ha bugupfarwa) u na mulandu nahone u tea u fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha mivhili.
ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete we nga khole kana nga u sa londa a sa tevhedzele zwo bulwaho kha khethekanyo 51 (u netshedzwa ha bugupfarwa) u na mulandu nahone u tea u fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshine tsha si fhire miṅwaha mivhili. (Khethekanyo 24 ya Mulayo wa u Khwinisa Mafhungo a Mulayo wa vhu 2004 u imela khethekanyo 90 ya PAIA).
Thendara ndi musi vhanetshedzi vha tshumelo vha tshi rambiwa uri vha ite khumbelo ya u netshedza tshumelo yo tiwaho kha zwiimiswa zwa muvhuso, vha pikisane malugana na netshedzo ya konṱiraka. Tsumbo, Masipala wa Bua ngei Fureisitata u netshedza thendara ya u hwala malaṱwa kana mathukhwi. Elly Transport, Billy Transport na Cicily Transport vha rumela thendara. Nga murahu ha khaṱhulo, ho nangiwa Cicily Transport uri hu vhe yone ine ya hwala mathukhwi kana malaṱwa. Naa vhanetshedzi vha tshumelo vho kundwaho vhane vha vha Elly Transport na Billy Transport vha nga shumisa PAIA u humbela tswikelelo ya dzirekhodo dza Komiti ya u Haṱula ye ya vha yone ye ya nanga munetshedzi wa tshumelo o winaho?
Phindulo ndi ee, vha nga kona. Naho zwo ralo, pfanelo dza tswikelelo ya mafhungo u fana na dziṅwe pfanelo dzi na mikano. Izwi zwi amba uri khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo i nga hanelwa arali hu na zwiitisi zwa u ita ngauralo u ya nga PAIA. Arali vhanetshedzi vha tshumelo vha songo bvelelaho vha tshi oa zwiitisi zwa uri ndi ngani vha songo nangiwa nga Komiti ya Vhahaṱuli, vha o tea u shumisa muṅwe mulayo, tsumbo, Mulayo wa u Phuromotha Vhulamukanyi ha Ndaulo wa 2000?
Vho Nosipho vha dzula mahayani nahone vha oa u ḓivha uri ndi ngani muḓi kana tshisi tsha havho tshi sa khou wana tshumelo ya nḓisedzo ya thannga a maḓi u bva kha masipala wapo. Vha shumisa PAIA u ita khumbelo ya u wana pulani dza u wana nḓisedzo ya maḓi miṱani yavho kha muḓi wa havho. Vha netshedzwa dzipulani nga fhasi ha PAIA, vha wana uri naho hu na idzi pulani, vhareili vha mathannga a vho ngo dzhiela nṱha muḓi wa havho, vhunga wo vha u si nḓilani yavho u ya nga konṱiraka ya masipala ya munetshedzi wa tshumelo ya thannga. Izwi zwi ḓivhadzwa vhaofisi vha masipala, vhane nga murahu vha humbela vhareili vha thannga uri vha ime muḓini kana tshisini tsha Nosipho uri vhadzulapo vha muḓi wonoyo vha kone u wana maḓi, Izwi ndi nga nḓila ine PAIA i nga shumiswa ngayo kha u thusa vhathu u swikelela tshumelo dza ndeme?
Vho-Tsakane vho ita khumbelo ya nnḓu ya RDP kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu kha vunḓu a Polokwane nga 2004. A vho ngo wana phindulo u bva kha muhasho. Zwino vha khou oa u ḓivha nga u ṱavhanya arali vha kha mutevhe wa muhasho wa vhane vha tea u netshedzwa dzinnḓu, Vho mbo i humbula u shumisa PAIA u humbela maga ane a tea u tevhedzelwa kha u netshedza, na u wanisisa arali dzina ḽavho i kha mutevhe wa vho lindelaho khathihi na dzipulani na tshifhinga malugana na u fhaḓa nnḓu dza RDP. Vho rumela fomo A kha muofisi wa mafhungo wa muhasho, vha wana phindulo yavho hu sa athu fhela maḓuvha a 30. Musi vha tshi wana mafhungo, vho wana uri dzina ḽavho a i ho kha mutevhe, naho vha tshi fusha maga eneo, Vho wana uri vhatshimbidzi vho khakha vha vha siedza dzina ḽavho. Vhop mbo i amba na MEC vha zwa zinnu vha Polokwane, vhe vha vha thusa nga u dzhenisa dzina ḽavho kha mutevhe?
Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso?
Ndi tea u lindela phindulo tshifhinga tshingafhani?
Naa ndo tea u netshedza zwiitisi kana u bula pfanelo ine nda oa u i tsireledza kana u i shumisa musi ndi tshi ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso?
Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete?
Naa ndo tea u netshedza zwiitisi kana u bula pfanelo ine nda oa u i tsireledza kana u i shumisa musi ndi tshi ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete?
Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo wa muhasho wa muvhuso kana hune ha wanala uri muofisi wa mafhungo ha khou fhindula malugana na khumbelo yanga?
vha vhige aphiḽi ya nga ngomu?
Ndi vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha nnyi?
Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigiwa hu sa athu fhela maḓuvha mangana?
Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, Muoditha-Dzheneraa, Khomishini ya nga ha Ndinganyiso ya Mbeu kana arali muofisi wa mafhungo wa izwi zwiimiswa a sa fhinduli malugana na khumbelo yanga?
Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete kana hune ha wanala uri ṱhoho a i fhinduli malugana na khumbelo yanga?
Naa muofisi wa mafhungo a nga netshedza mafhungo a so ngo fhelelaho?
Ndi dzifhio nḓila tharu dzo fhambanaho dza u swikelela?
Musi o wana fomo ya khumbelo, muofisi wa mafhungo u tea u ita mini arali a tshi wana uri ha na rekhodo yo humbelwaho kana a si ene a langaho rekhodo yeneyo?
Hu bvelela mini hune ha wanala uri vhahulwane kana vhalangi vho teaho vha kundelwa u ḓivhadza nga ha tsheo yo dzhiiwaho malugana na aphiḽi ya nga ngomu Nahone ndi dzifhio dziṅwe nḓila dzine ndi nga dzi shumisa?
2 Khethekanyo 90 ya PAIA i bula uri muthu ane nga o ḓiimiselaho u hana pfanelo ya tswikelelo nahone ane a tshinyadza, kana u shandukisa rekhodo u dzumba rekhodo kana u i ita ine ya si vhe yone u tea u vhonwa mulandu a dovha a fainiwa na u valelwa dzhele lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha 2?
<fn>ven_Article_National Language Services_Milayo ya vhudifari y.txt</fn>
Milayo ya vhudifari ya Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe.
U ya nga vhudifari ha mapholisani, hu todea uri rine sa Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe, ri fulufhedzee khathihi na u thonifha u fhambana ha vhathu na mulayo nga u netshedza tshumelo ya maimo a ntha ine ya do tutuwedza uri ri tanganedzee kha vhadzulapo.
Tshumiso: U ya nga vhashumi vha SAPS, ngoho ndi tshithu tsha ndeme nga maanda.
Thalutshedzo: Rine sa vhashumi vha SAPS, ri do bvela phanda na u tevhedzela ndivho, milayo, vhudifari na maimo zwa SAPS. Vhudifari hashu vhu do tshimbilelana na iyi milayo. Ri do shuma nga ndila ya u sumbedza u fulufhedzea khathihi na u vha na vhudifhinduleli kha zwothe. Tshifhinga tshothe ri do amba ngoho, na u ita mushumo washu ro diimisela.
Tshumiso: Vhashumi vha SAPS vha tanganedza u fhambana ha vhathu vha shango lashu, na u vha thonifha nga u lingana.
Thalutshedzo: musi ri tshi khou ita mishumo yashu, ri do thonifha uri vhathu vho fhambana u ya nga mvelele kana nga inwe ndila-vho.. Ri do thonifha vhathu vhothe nga u lingana, khathihi na pfanelo dzavho sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
Tshumiso: Vhashumi vhothe vha SAPS vha a thonifha na u tevhedzela mulayo tshifhinga tshothe.
Thalutshedzo: Mushumo washu muhulwane ndi u vhona uri mulayo u a tevhedzelwa. Ri do vhona uri tshifhinga tshothe ri tevhedzela mulayo na Ndayotewa ya shango lashu malugana na izwi. Ri do lingedza nga ndila dzothe u sa ita zwithu zwine zwa do ri sia ri vhapfuki vha mulayo. Ri do tsireledza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha nyito dzi si ho mulayoni tshifhinga tshothe.
Tshumiso: Vhashumi vha SAPS vha shumela u swikelela tshumelo ya maimo a ntha.
Thalutshedzo: Tshifhinga tshothe ri do vhona uri ri ita mishumo yashu zwavhudi nga hune ri nga kona. Vhudifari hashu vhu do sumbedza u vha phurofeshinala hashu. Vhudifari hashu na ndila ine ra vhonala ngayo zwi do tanziela u diimisela hashu kha u netshedza tshumelo ya maimo a ntha.
Tshumiso: Vhashumi vha SAPS vha thusana na vhathu, u itela uri vha tanganedzwe na u tikedzwa nga vhadzulapo.
Thalutshedzo: Ri do shumela vhadzulapo nga ndila ine vha toda ngayo, na u lingedza nga ndila dzothe u tevhedzela mulayo, khathihi na u ri ri tanganedzwe nga vhadzulapo nga u angaredza.
<fn>ven_Article_National Language Services_Muthu ndi muthu nga v.txt</fn>
Mufumakadzi u khou tshina.
Tshifanyiso tsha n_wana tsha Tshibeli, (ngwana ba pelego), vhulungu na mupfumu, vhulapfu 32cm, c 1980.
Mushumo mun_we na mun_we wa vhukonesi na vhutsila u re kha ii ano u bva kha Phurovintsi ya Devhula. Vhunzhi hayo ndi ya kale, yo naka, i a koa u wanala na u vha na ndeme nahone vhunzhi hayo a i athu u aniwa yohe khathihi tshifhingani tsho fhiraho. Phurovintsi ya Devhula i na ivhazwakale ndapfu ya u takadza. I wanala vhukati ha phendelashango ya vhubvauvha na shango, dzingu ii o pfukiwa nga vhunzhi ha vhavhambadza min_wahani yo fhiraho. Kha min_waha minzhi yo fhiraho ho vha hu fhethu ha u vhambadza na u dzula sa izwi zwi tshi isumbedza nga vhudzulo vhunzhi ha tsimbi na zwiavhane zwo itwaho nga tsimbi zwine zwa wanala hone. Hezwi ndi zwin_we zwa ifa e ra i wana.
Vhunzhi ha mishumo i bva kha zwithu zwo kuvhanganyiwaho zwi tshi bva kha vhathu zwine zwa wanala kha Muziamu wa Mvelele ya ivhazwakale ya Lushaka, Pretoria (NCHM) na Gaeri ya Vhutsila ya Yunivesithi ya Witwatersrand, Johannesburg (Wits). Hezwi zwivhumbeo zwivhili zwa tshitshavha zwo i dina nga u vhulunga matheriala a bvaho kha uhu vhupo nga u a kuvhanganya, u a vhulunga na u a shumisa kha maano a ngaho sa ino. Ho rambiwa na zwithu zwi bvaho kha vhupo ha tsini uri zwi vhe hone. Fhethu ha ifa ho dzheniswa nga u shumisa zwifanyiso. Fhethu he ano a farelwa hone, Muziamu wa Pietersburg (The Irish House), na hone ndi fhethu ha ndeme. Ndi Munumete wa Lushaka nahone ho nangiwa ngauri ho angaredza mvelele ya vhadzulapo na ya vhabvakule.
Ndivho ya ano i kha vhathu sa zwe zwa sumbedziwa kha hoho ya ano nga fhungogake i ivheaho nga maana, Muthu ndi muthu nga vhan_we.
Vhathu na Vhathu Hetshi tshipia tshi angaredza na zwivhawa zwa zwifanyiso zwa vhathu vhe kha zwivhumbeo zwo fhambanaho: zwivhawa zwo iimisaho, zwi re nha ha thonga dza u tshimbila ngadzo, kha zwidongo na zwin_we zwithu. Zwin_we ndi zwa kale nga 19 sentshari ngeno zwin_we zwi zwa zwino. Zwifanyiso zwa n_wana o ambara malungu, zwine zwa vhidzwa u pfi ndi mipopo / mipopi, na zwone zwo dzheniswa. Hezwi a si zwithu zwa u tambisa, zwi a shumiswa vhuamboni. Zwithu zwine zwa shumiswa kha zwitshavha u fhambanya vhathu na zwone zwi a aniwa, hu tshi angaredziwa na zwithu zwine zwa sumbedza phambano vhukati ha zwine vhanna na vhafumakadzi vha ambara zwone, zwine vha bveledza na zwine vha ita.
Vhathu na Ndivho Hafha fokhasi i kha nivho ya vhadzulapo. Hu tshi khou livhiswa kha vhuambo ha nila ye vhathu vha tshimbila khayo vha tshi bva kha vhun_we vhuimo vha tshi ya kha vhun_we, na thekhinolodzhi ya vhadzulapo yo sumbedzwaho nga vumba, tsimbi, thanda, mahatsi na mushumo wa mikumba zwo aniwa. Nivho ye ya vha ina n_anga dza tshirema yo aniwa nga zwiambaro zwavho zwa tshipeshala na zwithu zwe vha vha vha tshi zwi shumisa. Tsumbo dza mihumbulo yo tandulwaho ndi ya uri mushumo wa vhulungu u sumbedza dzudzanyo ya metse, na manngi une wa sumbedza sisieme ya u kala. Zwilidzwa zwa muzika, zwine zwa bvela phana na u shumiswa kha vhutshilo na kha vhurereli, u fana na dzingoma na dzimbila na dzi sumbedza ifa a nivho ngauri vhutsila vhune ha oea kha u zwi ita na u zwi lidza na muzika wone une, zwi pfukiselwa u bva kha mun_we murafho zwi tshi ya kha mun_we.
Muhumbulo na ivhazwakale Zwithu zwi ngaho sa misiamelo, zwifanyiso, mushumo wa vhulungu, u vhaa matombo, mushumo wa u vhumba wa tshifhinga tsha kale, na zwishumiswa zwi ri humbudza kale na u dzumbulula ivhazwakale yashu. Nangwe hu uri zwithu a zwi ambi, zwone zwi na rekhode ya ndeme. Ri nga zwi alutshedza ra kona u wana uri ri nga zwi vhala hani u fana na dzibugu. Tshin_we tshifhinga mafhungo a zwithu a a xela. Ngauralo, hu na fhethu kha ano hune ha vha ha vhathu vhahulwane vhane vha a u dalela ano uri vha rekhode ivhazwakale yavho na u fha halutshedzo ya zwithu zwine vha khou zwi vhona. Nga murahu ha ano, mafhungo aya a ndeme a o vhulungwa nivho i ya u funza mirafho i aho.
Vhathu na Tshikala Vhathu vhohe vha oa mia nahone mia i sumbedza uri ri vhathu-e. Fhethu hune vhathu vha dzula hone na hune vha angana hone ngauralo ho dzheniswa kha ano nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso zwo fhambanaho zwa zwitaela zwa mboo dzo phendiwaho zwine zwa wanala Phurovintsi ya Devhula. Mishumo i si gathi yo salaho ya vhaa i bvaho miani na dzikhoroni, u fana na mavothi na matanda na zwone-vho zwo aniwa. Hezwi zwi na ndeme ngauri zwi a koa u wanala. Zwithu zwo shumiswaho kha u bika zwiiwa, u nwa na u ahisana tshinefu zwi kwamana na nnu na hayani.
Vhathu na Tshanduko U pfukiswa ha mvelele na zwine zwa bveledzwa nga tshanduko ndi yone fokhasi ya itshi tshipia. U dzhiiwa ha man_we maitele o fhambanaho na thekhinolodzhi ntswa zwo anganywa nga maitele a u bveleledza zwitaela zwiswa. Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi wo humbula na u thoma thandela ya vhutsila, ine ya lambedzwa nga nga Tshikwama tsha Thuso ya Vhushai tsha kha Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango, u thusa vhathu vha na vhutsila u bva kha zwigwada zwa malo zwo fhambananaho zwa Phurovintsi ya Devhula. SCIR (Council for Science and Industrial Research) yo nangiwa sa lone zhendedzi ihulwane. Zwo aniwaho afha ndi lupfumo lwa ifa a sialala na mvelele lwo shumiswaho kha u vusuludza zwivhumbeo zwa sialala ya vhukonesi kha u tikedza mvelaphana ya ikonomi. Ngauralo ano i wela kha ivhazwakale na kha zwithu zwo teaho zwi bvelelaho zwino.
Vhalanguali vha muziamu: Professor Anitra Nettleton na Dr Rayda Becker vha yunivesithi ya Witwatersrand, Dr Johnny van Schalkwyk na Sam Maitswane vha Muziamu wa ivhazwakale ya Mvelele wa Lushaka, vha tshi khou thusiwa nga Simon Raletjena.
Ngoma ya Tshivena, yo waniwa nga vho 1950.
Jackson Hlungwane, Aeari ya Mudzimu, 1985.
<fn>ven_Article_National Language Services_Mvetamveto 1 Lambamai.txt</fn>
U shandukisa mulayo u langulaho vhudi ha mufhe u itela u tsireledza, u vhulunga na u bveledza phanda vhudi ha mufhe kha Riphabuliki, hu tshi khou dzhielwa ntha thodea ya mvelaphanda i sa gumi; ya u nekedza milayo ya lushaka na vhuimo vhu langulaho ndangulo ya vhudi ha mufhe; ndangulo nga masia othe a muvhuso; maga o tiwaho a vhudi ha mufhe; na mafhungo a kwameaho.
ndila ntswa kha vhusimamulayo dzi khou todea uri dzi tsireledze, u vhulunga na u alusa tshiimo tsha mufhe kha Riphabuliki.
Kha mulayo uyu, nga nnda ha musi mafhungo a tshi khou talutshedzwa nga inwe ndila?
u tshikafhadza mufhe?
Mulayo wa u thivhela u Tshikafhadza Mufhe?
u bvisela mashika mufheni kana malatwa?
laisentsi ya u bvisela malatwa mufheni?
muofisi wa vhudi ha mufhe?
malatwa a langulwaho?
pfano ya tshumisano ya ndangulo ya vhupo?
Gazethe musi i tshi khou shumiswa nga?
gese ya girinihausi?
ndangulo ya laisentsi?
nyito yo nwaliwaho kha mutevhe?
MEC a re na vhudifhinduleli ha vhudi ha mufhe?
Mulayo wa Sisiteme dza Masipala?
Mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo?
Mutheo wa lushaka?
Zwithu zwi sa bvi fhethu huthihi?
tshithu tshi bviselaho gese kha ozounu?
fhethu ha u bvisela malatwa?
Mulayo uyu u katela?
vhusimamilayo vhunwe na vhunwe vhutuku ho vhumbiwaho u ya nga Mulayo uyu.
Kha Mulayo uyu, ipfi kana ṱhalutshedzo yo bviswaho kha ipfi kana kuambele kwo buliwaho kha Khethekanyo ṱhukhu ya (1) i na ṱhalutshedzo i elanaho nakwo nga maanḓa musi hu na iṋwe ṱhalutshedzo hu no khou ambiwa yone.
Ndivho ya Mulayo uyu ndi u tsireledza, u vhulunga na u alusa vhudi ha mufhe kha Riphabuliki hu tshi khou dzhielwa ntha thodea dza mvelaphanda i sa gumi.
U shumisa mulayo uyu u swikela hu tshi vha na mvelaphanda i vhonalaho ya pfanelo idzo.
Nyito dzothe dzine dza kwama mufhe kha la Afurika Tshipembe.
kha vhuimo ha muvhuso wa vundu, u ya nga khethekanyo ya 146 ya Mulayotewa.
pfeseswa na u shumiswa u ya nga milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya 2 ya mulayo uyu.
mafhungo a ndangulo ya vhudi ha mufhe.
u vhiga tshifhinga tshothe nga vhudi ha mufhe?
Phanda ha musi hu tshi andadzwa mutheo wa lushaka, kana u shandukiswa hunwe na hunwe ho itwaho kha mutheo, Minisita u fanela u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50.
Khethekanyo ṱhukhu ya (4) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko dzi songo tikedziwaho kha mutheo.
Mutheo wa lushaka u nga?
u bviselwa ha mashika hunwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi.
u tevhedza thodea dza Riphabuliki u ya nga pfano ya lifhasi.
u bviswa hunwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi kha vundu.
Maimo a lushaka o thomiwa u ya nga tshipida tsha 7 tsha tshithu tshinwe na tshinwe kana u tanganya ha zwithu ho raloho nga nnda ha u thoma maimo a kondaho kha vundu kana sia inwe na inwe i welaho kha vundu.
Ndivhadzo u ya nga khethekanyo iyi i fanela u fhambanya masia a wanalaho kha vundu.
Phanda ha musi hu tshi andadzwa ndivhadzo u ya nga khethekanyo iyi, kana tshanduko inwe na inwe kha ndivhadzo, MEC u fanela u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo 49 na 50.
Khethekanyo ṱhukhu ya (4) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho.
U ya nga mulayo wa henefho fhethu, masipala a nga?
wana maimo kana u tangana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani une nga u dala ha zwithu tshikhalani, bayokhumulesheni, malatwa kana nga ndila inwe na inwe, a thoma vhuimo ha vhupo ha u bvisa malatwa u bva hunwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi kha vhupo ha masipala.
u ya nga tshinwe na tshinwe tsha izwo zwithu kana u tangana ha zwithu, u thoma vhuimo ha vhupo ha u bviswa ha malatwa hunwe fhethu kana fhethu hu si na zwishumiswa vhuponi ha masipala.
Arali maimo a lushaka kana a vundu o thomiwa u ya nga khethekanyo ya 7 kana ya 9 kha tshithu tshenetsho kana zwithu zwo tanganaho, masipala a nga si kone u shandukisa vhuimo uho ha lushaka kana ha vundu nga nnda ha u thoma maimo a kondaho kha vhupo ha masipala.
Phanḓa ha musi masipala a tshi tendela mulayo wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), u fanela u tevhedza maitele a vhukwamani u ya nga Ndima ya 4 ya Milayo ya Sisiṱeme ya Masipala.
mielo ine ya fanela u tevhelwa ya u bvisela mashika hunwe fhethu kana nga zwiko zwine zwa si vhe kha vhuimo vhuthihi.
Minisita vha nga divhadza kha Gazethe, nga u thomiwa ha komiti ya Nyeletshedzo ya Lushaka ya Vhudi ha Mufhe ya u eletshedza Minisita kha u shumiswa ha Mulayo uyu.
mafhungo manwe na manwe a kwamaho komiti.
Minisita vha fanela u vhea muofisi kha Muhasho ane a do shuma sa muofisi wa lushaka wa vhudi ha mufhe ane a do vha na vhudifhinduleli kha u tshimbidza mafhungo a kwamaho ndangulo ya vhudi ha mufhe kha muvhuso wa lushaka.
MEC a re na vhudifhinduleli kha vhudi ha mufhe kha vundu u fanela u vhea muofisi kha ndangulo ane a do vha na vhudifhinduleli kha u tshimbidza mafhungo ane a kwama ndangulo ya vhudi ha mufhe kha vundu.
Masipala munwe na munwe u fanela u vhea muofisi wa vhudi ha mufhe a bvaho kha ndangulo yawo ane a do vha na vhudifhinduleli ha u tshimbidza mafhungo a kwamaho ndangulo ya vhudi ha mufhe kha masipala.
Muofisi wa vhudi ha mufhe u fanela u ita mushumo kana u shumisa maanda e a fhiwa one kana e a newa one u ya nga Mulayo uyu.
Muofisi wa vhuḓi ha mufhe a nga fha mushumo kana maanḓa o buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) muthu ane a khou shuma kha ndangulo ya muofisi, tenda ha vha na u fhungudzea kana ha vha na vhuimo vhune ha nga vhewa nga minisiṱa u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46.
Muofisi wa vhudi ha mufhe u fanela u tshimbidza mishumo yawe nga ndila yo buliwaho kha mutheo wa lushaka kana wo vhewaho nga Minisita a tshi khou ya nga mulayo kha khethekanyo ya 46.
Muhasho munwe na munwe kana vundu line la vha na vhudifhinduleli ha u dzudzanya u thomiwa ha pulane ya vhupo u ya nga Ndima ya 3 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vhupo u fanela u dzheniswa kha pulane iyo ya ndangulo ya vhudi ha mufhe.
Masipala munwe na munwe kha pulane yawe ya mvelaphanda yo tanganelanaho u fanela u dzhenisa pulane yawe yo sumbedziwaho kha khethekanyo ya 25 ya Mulayo wa Sisiteme ya Masipala, pulane ya ndangulo ya vhudi ha mufhe.
Pulane ya ndangulo ya vhudi ha mufhe i fanela?
u fha maanda, u yelana na vhudi ha mufhe, kha Ndima ya 3 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo u swika hune Ndima iyo ya kwamea hone.
u fha maanda kha maitele avhudi a ndangulo ya vhudi ha mufhe.
u talutshedza uri muhasho, vundu kana masipala u shumisa hani pulane ya ndangulo ya vhuimo ha mufhe.
u tevhedza thodea dzothe sa zwe dza buliswa zwone nga Minisita u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46.
mishumo ya u langula vhudi ha mufhe.
vhupo vhu toda ndangulo yo teaho ya vhudi ha mufhe uri hu dzudzanywe tshiimo.
Minisiṱa a nga bula vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nṱha u ya nga khethekanyo ṱttthukhu ya (1) arali?
vhupo vhu tshi khou wela nga fhasi ha vundu na khumbelo ya vundu ya uri Minisita a dzhie afho fhethu hu hune ha khou tea u dzhielwa ntha.
MEC ane a vha na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) a nga bula uri vhupo vhune ha khou wela nga fhasi ha vunḓu sa hune ha tea u dzhielwa nṱha. Vho MEC vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha vhuḓi ha mufhe kha mavunḓu mavhili a re tsini na tsini vha nga ṱanganelana kha u bula vhupo vhune ha khou wela kha uhu vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nṱha.
Phanḓa ha musi hu tshi anḓadzwa nḓivhadzo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1), Minisiṱa na MEC vha tea u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo ya 49 na 50.
U divhadza uri vhupo vhune ha fanela u dzhielwa ntha vhu tea u bvisiwa arali vhupo vhu tshi khou tevhedza vhuimo ha vhudi ha mufhe tshikhalani.
uri hu saathu u fhela minwedzi ya rathi musi vhupo ho divhadzwaho sa hune ha tea u dzhielwa ntha, kana tshifhinga tshilapfu tsho vhewaho nga Minisita, u tea u nekedza pulane kha MEC ya laisentsi.
hu saathu u fhela minwedzi ya rathi ho buliwaha tshiimo tsha vhupo, kana tshifhinga tshilapfu tshine tsha nga vhewa nga MEC, a nga nekedza pulane kha MEC uri i tendelwe.
Phanda ha musi hu tshi fhiwa laisentsi ya pulane ya ndangulo ya vhudi ha mufhe, Minisita kana MEC a nga toda uri muofisi wa vhudi ha mufhe o teaho a shandukise pulane hu sa athu u fhela tshifhinga tsho vhewaho nga Minisita kana MEC.
Minisita kana MEC u fanela u andadza pulane yo tendelwaho kha Gazethe hu sa athu u fhela maduvha a 90 yo tendelwa. Pulane yo tendelwaho i thoma u shuma u thoma nga duvha line ya do andadzwa ngalo.
kha mushumo uyu i nga thusa kha u thomiwa ha komiti dzi imelaho vhathu vha kwameaho.
Pulane ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe kha vhupo vhune ha tea u dzhielwa nṱha i fhela musi nḓivhadzo ya uri ndi fhethu hune ha tea u dzhielwa nṱha i tshi fheliswa u ya nga khethekanyo ya 17 (5).
u dzula hu tshi sedzuluswa pulane idzo.
u ita dzinwe tshanduko kha zwidodombedzwa zwi re kha mutevhe.
Mutevhe wo andadzwaho nga Minisita u kwama shango lothe ngeno mutevhe wo andadzwaho nga MEC u tshi kwama vundu li kwameaho fhedzi.
Phanḓa ha musi hu tshi anḓadzwa nḓivhadzo nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (1), kana tshanduko iṋwe na iṋwe kha nḓivhadzo, Minisiṱa kana MEC u fanela u tevhedza maitele a vhukwamani na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50. Khethekanyo ṱhukhu a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha nḓivhadzo.
i fanela u fara nzudzanyo ya tshanduko na dzinwe nzudzanyo dzi kwamaho mishumo ine ya khou itiwa nga tshifhinga tsha u nwaliwa ha mutevhe.
u bvela phanda na u fhata zwishumiswa zwa u ita mishumo yo buliwaho.
nthani ha u bviselwa ha mashika kha mufhe ane nga nthani ha u dala tshikhalani, bayokhumulesheni, u latiwa kana nga ndila inwe na inwe, u nekedza kana zwi nga itea uri hu bveledze zwithu zwi si zwavhudi kha mufhe, Minisita kana MEC are na vhudifhinduleli kha vhudi ha mufhe kha vundu a nga ita ndivhadzo kha Gazethe, a divhadza mushumo munwe na munwe u welaho kha tshigwada tsho buliwaho kha ndivhadzo uri ndi tshithu tshi bvisaho mashika tshine tsha langulwa.
kha vha dzhiele ntha?
u diimisela ha Riphabuliki u ya nga kushumisele kwa pfano dza lifhasi.
Khethekanyo ṱhukhu ya (2) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko yo itiwaho i songo tikedzwaho kha nḓivhadzo.
Minisita kana MEC u fanela u vhea maimo kha mushumo munwe na munwe une wa khou dzhiiwa sa ndangulo ya u bviswa ha malatwa u ya nga khethekanyo ya 22.
ndeme ya u dala ha zwithu zwi bvisaho mashika zwo buliwaho.
Minisita nga mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 a nga bula ndila ine maga ane a tea u dzhiiwa musi hu tshi bviswa malatwa a bvaho kha zwithu zwi bvisaho mashika zwine zwa langulwa..
u ṱoḓa vhathu vhane vha wela nga fhasi ha tshigwada tsho buliwaho kha nḓivhadzo uri vha ite nzudzanyo na u thoma pulane dza u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe u ya nga tshithu tsho buliwaho sa tshine tsha tea u dzhielwa nṱha kha u tshikafhadza mufhe nga fhasi ha ndima ya (a).
ṱhukhu ya (1) (b).
Pulane dza u tshikafhadzwa ha mufhe dzi fanela u tevhedza thodea dze dza buliwa nga Minisita nga mulayo u ya nga fhasi ha khethekanyo ya 46.
mafhungo manwe na manwe a yelanaho.
Muofisi wa vhudi ha mufhe a nga thoma mbekanyamushumo ya u dzhiela ntha zwithu zwe zwa swikelelwa kha vhupo zwa u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe.
U langula phosho na u dzinginyea.
tshiimo tsha nthesa tsha phosho na u dzinginea.
Muthu a shumisaho fhethu hunwe na hunwe hune ha khou itiwa mushumo ho ngo tea u bveledza kana u tendela uri hu bvisiwe munukho munwe na munwe u si wavhudi.
Masipala wa Methiropolitheni na wa tshitiriki u na mushumo wa u shumisa sisiteme ya u fha laisentsi ya u bvisa mashika mufheni yo buliwaho kha Tshipida tsha 2 kha Ndima ya 4, na uri kha ndivho iyo i fanela u ita mushumo wa u fha laisentsi sa zwe zwa buliwa kha iyi Ndima.
Muthu a nga ita khumbelo ya laisentsi ya u bvisela mashika mufheni kha ndangulo ya u fha laisentsi ya vhupo hune khaho mushumo u re kha mutevhe wa khou itiwa hone kana wa tea u itiwa hone, a nga shumisa fomo ya khumbelo yo buliwaho nga ndangulo ya u fha laisentsi u ya nga milayo ya ndangulo iyo.
linwalo linwe na linwe na mafhungo manwe na manwe o vhewaho nga ndangulo ya laisentsi u ya nga milayo yayo.
u fha muiti wa khumbelo tshifhinga tsha u thalutshedza nga zwitatamennde kana ndivho dza khumbelo.
Khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo i wela kha khumbelo dzothe dza laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani, ngauralo vhothe muhumbeli na ndangulo ya laisentsi vha fanela u tevhedza thodea dza khethekanyo iyo.
Muhumbeli u fanela u dzhia maga o teaho uri khumbelo yawe i dzhielwe ntha nga zwivhumbeo zwo teaho zwa muvhuso, vhathu vhane vha vha na dzangalelo na vhadzulapo vhothe.
u fara zwidodombedzwa zwinwe zwine zwa nga todiwa nga ndangulo ya u fha laisentsi.
u tshikafhadzwa hune ha nga itiwa nga u ita mushumo wo buliwaho kha mutevhe we wa itelwa khumbelo na mvelele kana zwine zwa nga bveledzwa nga u tshikafhadzwa ha mufhe, hu tshi angaredzwa mutakalo, vhuimo ha kutshilele, vhuimo ha ikonomi na ifa la mvelelo.
arali muhumbeli o tea kana e muthu o teaho u ya nga thodea dzo buliwaho kha khethekanyo ya 42.
maga manwe na manwe o bviswaho nga Minisita kana MEC a re na vhudifhinduleli kha vhudi ha mufhe kha vundu lenelo kha zwine zwa khou elana na kushumele kwa ndangulo dza u fha laisentsi na mishumo yadzo.
ya hana khumbelo.
vhudi ha mufhe wa tshikhalani hunwe na hunwe kana vhuimo ha u bvisa malatwa he ha vhewa u ya nga Mulayo uyu.
musi muthu muṋwe na muṋwe o buliwaho kha ndima ya (a) kana (b) o ita khumbelo, ya fha zwiitisi kha tsheo iṋwe na iṋwe kana u ḓivhadza tshitshavha nga zwiitisi.
Arali khumbelo ya u bvisela malaṱwa tshikhalani yo tendelwa u ya nga khethekanyo ya 33 (1) (a), ndangulo ya u fha ḽaisentsi i fanela u thoma ya bvisa ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani i fanela uri hu thome u dzheniswa na u tendela mushumo u re kha mutevhe.
sa vhunga Minisita kana MEC a re na vhudifhinduleli kha vhudi ha mufhe kha vundu lenelo o ta mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 kana ya 47 ya mishumo yo buliwaho kha mutevhe nga lushaka lwayo.
Muthu ane a vha na laisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela mashika tshikhalani u fanela u wana laisentsi ya u bvisa malatwa musi zwishumiswa zwo vhewaho zwi tshi khou elana na thodea dza laisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malatwa tshikalani.
sa vhunga Minisita kana MEC a kwameaho nga vhudi ha mufhe kha vundu lenelo a zwi vheisa zwone kha mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 kha mishumo yo buliwaho kha mutevhe wa lushaka lwayo.
ndila inwe na inwe ya u shuma i todeaho ine ya yelana na u bvisela malatwa tshikhalani hu tshi angaredzwa na zwishumiswa zwine zwa si vhe fhethu huthihi kana u bviswa ha malatwa nga tshithu tshine tsha khou fhira.
l() vhuimo vhuṋnwe na vhuṋwe vhune ha ṱoḓea kha u tsireledza vhuḓi ha mufhe.
toda uri muthu o faraho laisentsi a tevhedze thodea dzothe dza vhupo dza u kombetshedza muofisi a itaho mushumo wawe u ya nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo, hu tshi katelwa thodea ya uri muthu o wanaho laisentsi a nga ita khumbelo a isa tshitatamende tsho sethifaiwaho kha muofisi tshi sumbedzaho?
Maga manwe na manwe o dzhiiwaho, kana ane a do dzhiwa, u thivhela u bvelela hafhu u kundelwa kana u fhungudza zwithu zwine zwa nga ita uri i si bvelele.
Laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani nga ndangulo ya u fha laisentsi i nga fhiriswa nga munwe wa laisentsi a i fha munwe muthu.
Muthu a nga ita khumbelo ya u fhirisela laisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani nga u divhadza ndangulo ya u fha laisentsi kha vhupo hune mushumo wa khou itwa hone, khumbelo i nga itwa kha fomo yo buliwaho nga ndangulo ya u fha laisentsi u ya nga milayo yayo.
manwalo manwe na manwe na mafhungo ane a nga buliwa nga ndangulo ya u fha laisentsi u ya nga milayo yayo.
(4). Musi hu tshi khou sedziwa khumbelo iṋwe na iṋwe ya khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisa malaṱwa, ndangulo ya u fha ḽaisentsi i fanela u dzhiela nṱha mafhungo oṱhe o teaho, hu tshi katelwa arali muthu ane ḽaisentsi ya khou shandukiselwa khae u tea na u vha muthu o teaho u ya nga ṱhoḓea dzo vhewaho kha khethekanyo ya 42.
arali zwo tea kana lu lutamo lwa u tanganedza thodea dzo diswaho nga nyimele ya ikonomi na matshilisano.
musi ho nwalwa khumbelo nga muthu ane a vha na laisentsi.
u lugisa thodea.
Laisentsi i nga shanduka tshifhinga tshinwe na tshinwe musi i tshi kha di shuma, hu tshi angaredzwa u fhiriselwa hayo kha munwe muthu.
Arali ndangulo ya ḽaisentsi ya u wana khumbelo i bvaho kha muthu na ḽaisentsi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) (d).
u fhambana hune ha khou todea arali hu songo tendelwa u ya nga mulayo munwe na munwe na u kwamana na tshitshavha.
Maga u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (4) a fanela u katela u anḓadzwa ha nḓivhadzo kha ḓzigurannda dzine dza wanala kha vhupo vhune mashumo u re kha mutevhe wa khou bvelelela hone.
u vha na zwinwe zwidodombedzwa zwine zwa nga todiwa nga ndangulo ya u fha laisentsi.
Ndangulo ya u fha laisentsi i fanela u sedzulusa laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani nga murahu ha tshifhinga tsho buliwaho kha laisentsi.
Muthu o faraho laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani phanda ha musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela a nga ita khumbelo ya u vusuludza laisentsi kha ndangulo ya u fha laisentsi.
Muthu o faraho laisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani phanda ha musi i tshi fhelelwa nga tshifhinga a nga ita khumbelo ya u i vusuludza kha ndangulo ya u fha laisentsi kha vhupo hune mushumo wa khou itiwa hone, a nga ita khumbelo kha ndangulo ya u fha laisentsi kha fomo yo vhewaho nga ndangulo ya u fha laisentsi u ya nga milayo yayo.
linwalo linwe na linwe na mafhungo a todiwaho nga ndangulo ya u fha laisentsi u ya nga milayo yayo.
Muthu o faraho laisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malatwa tshikhalani a nga si ite khumbelo ya u vusuludza laisentsi ya tshifhinganyana lu fhiraho luthihi.
Khethekanyo dza 31, 33 na 36, kha vha dzi vhale na tshanduko dzo teaho sa izwi mafhungo a tshi todea kha khumbelo ya u vusuludza laisentsi.
Muofisi wa vhudi ha mufhe a nga toda uri muthu a re na laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani a nange muofisi wa u langula u bviselwa ha malatwa tshikhalani, a tshi khou dzhiela ntha tshiimo na lushaka lwa mushumo u re kha mutevhe we wa fhiwa laisentsi.
u dzhia maga othe a pfalaho u itela uri hu vhe na u tevhedza zwavhudi thodea dza laisentsi.
A hu na tshithu na tshithihi kha khethekanyo iyi tshine tsha khou kwama thodea na mbadelo dza muthu o faraho laisentsi uri a tevhedze vhuimo na thodea dza laisentsi.
arali muthu uyo a na laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani kana inwe ndangulo nga fhasi ha Mulayo uyu, Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe kana mulayo munwe na munwe we wa imiswa kana wa pfukiwa.
arali ndangulo ya mushumo kana nyito i re kha mutevhe une wa vha thero ya u shuma kana u siho zwandani zwa muthu ane a vha na vhukoni ha thekhinikhala.
u tshikafhadza mufhe hune ha pfuka kana hune ha nga pfuka, pfano ya lifhasi ine ya vhofha Riphabuliki i yelanaho na u thivhela, u langula kana u lugisa mufhe, zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwine zwa khou bviselwa mufheni zwi tshi bva kha tshibveledzi.
Arali, nga murahu ha thodisiso, Minisita a vha na muhumbulo wa uri zwithu zwine zwa khou bviselwa kha mufhe zwi tshi bva kha tshibveledzi kha Riphabuliki zwi nga vha na mvelele i si yavhudi kha vhudi ha mufhe, vhupo na , mutakalo wa vhathu kha linwe shango line la si vhe Riphabuliki, u ya nga khethekanyo ya 46, Minisita a nga vhea milayo ya u thivhela, u laula kana u lugisa u bvisiwa ha malatwa nga ngomu ha Riphabuliki.
MEC a re na vhudifhinduleli ha vhudi ha mufhe kha vundu linwe na linwe li kwameaho.
tshiimo, maitele a u linga na maitele a Llaborathori ane a tea u tevhelwa kha u ita dzitsumbo, tsedzuluso, milingo, mielo kana u langula tshithu.
Minisita nga u shumisa mirado ya Khabinete i re na vhudifhinduleli kha mafhungo a zwa nnda, a nga eletshedza muvhuso wa shango linwe na linwe line la do kwamea nga mulayo phanda ha musi u tshi andadzwa.
u pfuka kana u kundelwa u tevhedza thodea dze dza vhetshelwa thungo kha mbetshelwa ya Mulayo uyu u ya nga khethekanyo ya 51.
Muthu ane a khou shumisa tshithu tshi bviselaho malatwa mufheni u na mulandu wa vhutshinyi arali u tshikafhadza ho buliwaho ho dalesa u fhira vhuimo ha malatwa ane a tea u bviswa nga itsho tshitshikafhadzi tshi langulwaho.
Muthu ane a khou ita mushumo u re kha mutevhe u na mulandu wa vhutshinyi arali tshitshikafhadzi tsho buliwaho tshi tshi khou bvisa malatwa ane a fhira tshivhalo tsho buliwaho kha laisentsi tsha u bvisela malatwa tshikhalani.
Muthu o waniwaho mulandu wa vhutshinyi ho buliwaho kha 44 o tewa nga faini, kana a valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho minwaha ya fumi, kana zwothe faini na u valelwa.
u shela mulenzhe nga muthu we a wanala mulandu kha u tshikhafhadza hothe ha vhupo nga fhasi ha vhuimo vhune ha kushumele.
mafhungo mannwe na manwe a ndeme kha u shumisa Mulayo uyu.
MEC a nga vhea ndaela dzine dza si yelane na Mulayo uyu, ine ya kwama mafhungo o buliwaho kha khethekanyo ya 46 (c) u swika kha (n).
u tanganya nga u livhisa kha khoudu inwe na inwe ya mushumo kana maimo a lushaka kana a lifhasi ane a kwama vhudi ha mufhe.
zwothe faini na u valelwa.
Phanda ha musi hu tshi andadzwa milayo minwe na minwe u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47, kana u shandukiswa hunwe na hunwe ha mulayo, Minisita kana MEC u tea u tevhedza maitele a vhukwamani u ya nga khethekanyo ya 49 na 50.
Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha milayo.
Phanda ha musi hu tshi shumiswa maanda ane u ya nga mbetshelwa ya Mulayo uyu, a tea u shumiswa u ya nga khethekanyo iyi na khethekanyo ya 50, Minisita na MEC a re na vhudifhinduleli kha vhudi ha mufhe kha vundu u tea u tevhedza maitele a vhukwamani o teaho kha vhuimo honoho.
u tendela tshitshavha tshi tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50.
u tendela vhathu vha tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50.
kha gurannda nthihi ine ya andadzwa kha shango lothe, kana arali u shumiswa ha maanda hu tshi do kwama vhupo ho buliwaho fhedzi, a nga andadzwa kha gurannda nthihi ine ya andadzwa kha vhupo honoho.
thalutshedzo i pfalaho kana ndivho.
Minisita kana MEC kha nyimele yo teaho a nga tendela muthu munwe na munwe a re na dzangalelo kana tshitshavha uri vha ite thalutshedzo nga u tou amba kana vha fhe ndivho dzavho Minisita kana MEC, kana muthu we a vhewa nga Minisita kana MEC.
Minisita kana MEC u fanela u sedzulusa nga vhuronwane makumedzwa othe kana u hanedza ho wanalaho kana ho nekedzwaho phanda ha musi a tshi shumisa maanda.
Muthu munwe na munwe kana tshivhumbeo tshinwe na tshinwe tsha muvhuso tshi nga nwala, u ita khumbelo kha Minisita uri tshi si dzheniswe kha khumbelo ya mbetshelwa inwe na inwe ya Mulayo uyu.
Khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) i fanela u rumelwa na zwiitisi.
a nga hana khumbelo.
Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe u khou shandukiswa hafha.
Tshithu tshiṋwe na tshiṋwe tshi itiwaho kana tshe tsha vha tsho tea tsho itiwa nga fhasi ha mbetshelwa yo shandukiswaho nga kheṱhekanyothukhu ya (1) na tshine tsha nga itiwa u ya nga mbetshelwa ya Mulayo uyu, tshi fanela u dzhiiwa sa tshe tsha itwa nga fhasi ha mbetshelwa ya Mulayo uyu.
Musi Mulayo uyu u tshi thoma u shuma thanziela dzothe dzi re hone zwino dzo bviswaho nga maitele o buliwaho nga Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe dzi tea u dzhiiwa dzi dza tshifhinganyana dza u bvisela malatwa kha mufhe zwo bviswaho u ya nga Mulayo uyu lwa tshifhinga tsha minwaha mivhili u bva duvha line Mulayo uyu wa thoma u shuma.
Muofisi wa vhudi ha mufhe wa lushaka u fanela u bvisa linwalo la u khwathisedza li tshi ya kha muthu a re na laisentsi ya thanziela ya u nwalisa ya tshanduko kha tshiimo tsha laisentsi ya u bvisela malatwa mufheni hu sa athu u fhela maduvha a 90 u bva duvha line Mulayo uyu wa thoma u shuma.
Muthu a re na ḽiṋwalo ḽo ṋwaliwaho lṄa u khwaṱhisedza ḽo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) u tea u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u bvisela mashika mufheni hu saathu u fhela ṋwaha u bva ḓuvha ḽine Mulayo uyu wa thoma u shuma.
U kundelwa u ita khumbelo dzo teaho hu saathu u fhela tshifhinga tsho vhewaho nga fhasi ha khethekanyo ya (3) zwi amba uri ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani yo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i tsha shuma.
thodea dzothe dza tshifhinganyana dza laisentsi ya u bvisela malatwa tshikhalani.
Nga nnḓa ha khethekanyo ya (5), ndangulo ya u fha ḽaisentsi i nga ṱoḓa uri hu vhe na u sedzuluswa ha ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani u ya nga khethekanyo ya 39 kana u fhambanya zwifhinga zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 38 phanḓa ha musi hu tshi bviswa ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani ye ya buliwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (5).
Hu tshi kha di vha ho imelwa mutevhe wa u divhadza sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 20, maitele o buliwaho kha Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a fanela u dzhiiwa sa mishumo i re kha mutevhe.
Hu tshi kha di vha ho imelwa u vhewa ha vhuimo ho buliwaho kha khethekanyo ya 6, maga a vhudi ha mufhe wa tshikhalani ane a khou wanala kha Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a do bvela phanda na u shuma.
Mulayo uyu u vhidzwa u pfi Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo: Mulayo wa Vhudi ha Mufhe, 2003, na hone u thoma u shuma nga duvha lo vhewaho nga Minisita nga ndivhadzo ya kha Gazethe.
<fn>ven_Article_National Language Services_Mvetamveto ya Tshatha.txt</fn>
U newa Maan?
HUMETSHEDZO NGA HA MAVU A VHULIMI Error! Bookmark not defined.
Ii iwalo o imela Themendelo ya Komiti ya u Tshimbidza yo rumelwaho kha Minisa nga ha mutheo wa AgriBEE nga Fulwana 2004. Themendelo dzo kumedzwaho dzo thewa kha maitele na mawanwa a vhueletshedzi he ha vha hone nga murahu ha u ivhadzwa lwa tshiofisi ha mutheo wa AgriBEE nga Fulwana 2004. iwalo i shuma sa mulayo wa irafuthi kana mvetamveto malugana na u nea maana kha sekhithara. Iyi tshatha i o anadziwa sa Mulayo wa kushumele kwavhui wa Sekithara ya zwa Vhulimi?
Vhueletshedzi malugana na u ivhadzwa lwa tshiofisi ha mutheo wa AgriBEE ho vha hu tshi khou tshimbidzwa nga mirao ya rathi yo nangiwaho u ya nga vhukoni hayo. Komiti yo fara miangano ya sumbe malugana na u tendelana nga ha maitele a vhueletshedzi, u monithara mvelaphana, u anganedza mahumbulwa a fumihanu o anganedzwaho, u tendelana nga ha themendelo dza maimo a nha na u shumana na muvhigo wa u fhedza une wa tea u rumelwa kha Minisa?
U khwahisedza u vha hone ha vhueletshedzi ha vhashela mulenzhe vho fhambanaho kha sekithara ya zwa vhulimi nga ha zwo kumedzwaho na ndivho na zwifhinga zwo tiwaho zwa AgriBEE. Malugana na izwi ho lavhelelwa uri Komiti ya u Tshimbidza ya AgriBEE kha vhueletshedzi hayo i o kwamana na vhafumakadzi, vhaswa, vhashumi na vhadzulapo vha mahayani?
U ranga phana, u uuwedza na u langa vhueletshedzio kha nila dza ndeme dza tshitirathedzhi hu tshi katelwa u shumiswa ha garaa ya zwikoro yo dzudzanywaho zwavhui, u kwakwanya Pulani ya Sekithara ya zwa Vhulimi na thandela dzo thomiwaho dza muvhuso zwine zwi nga shumiswa kha u swikelela ndivho dza mutheo wa AgriBEE?
U wana zwine zwa khou ahela kha Mutheo wa AgriBEE na u khwahisedza uri hu vha vhueletshedzi ho linganaho na muvhigo nga ha izwi?
U dzhiela nha na u netshedza makumedzwa nga ha siseme dzavhui dza u vhiga, u monithara na u ola dza Tshatha ya AgriBEE ine ya tshimbilelana na Mulayo wa u nea Vharema nga u angaredza Maana kha zwa Ikonomi na u dzhiela nha thaidzo dzine dza vha hone kha Sekithara ya zwa Vhulimi Afrika Tshipembe?
U dzudzanya mivhigo ya tshifhinganyana ya Minisa ya wedzi muwe na muwe na muvhigo wa u fhedza nga ha mushumo wayo na mawanwa ayo mafheloni a theme ya mushumo. Muvhigo wa u fhedza u o dovha wa netshedzwa kha Muangano wa Sekithara?
Vhukwamani kana nyambedzano kana vhueletshedzi ho livhiswaho kha mabindu o a zwa vhulimi ho dzudzanyeaho zwavhui (mauku na mahulwane) na mabindu a tshimbilelanaho na zwenezwo. Ho farwa dziwekishopho dza u anganya vhashumisani navho vha no nga sa vhashumi, vhaswa, vhafumakadzi na zwigwada zwa vhaholefhali vhane vha vha na dzangalelo i fanaho kha zwa vhulimi. U ivhadzwa lwa tshiofisi na nyambedzano zwo fariwa u itela vhunzhi ha vhathu vhane vha si wele nga fhasi ha zwa vhulimi ho dzudzanywaho zwavhui?
AgriBEE i shuma kha mabindu ohe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi kha sekithara dza Vhulimi Afrika Tshipembe, hu tshi katelwa mishumo yohe ya zwa ikonomi malugana na u netshedza mihumbulo kha zwa vhulimi, dzitshumelo, vhubulasi, u bveledza, u phadaladza, dziodzhisitiki na miwe mishumo ine ya vha ya ndeme kha zwibveledzwa zwa vhulimi?
DziSMME dzi shela mulenzhe kha AgriBEE u ya nga Mulayo wa BBBEE wa vhu 53 wa 2003, Mulayo wa Mabindu Mauku wa Lushaka wa vhu 102 wa 1996 na Milayo ya Kushumele Kwavhui?
Vhushaka vhukati ha Dzitshatha na Tshatha dza Sekithara hu shumaniwa naho u ya nga Milayo ya Kushumele Kwavhui?
Dzitshaka na mawe mafhungo o teaho zwi shumanwa nazwo u ya nga Milayo ya Kushumele Kwavhui ya Zwino (ine ya o andadzwa)?
Mulayo ndi Mulayo wo Livhiswaho kha u nea Vharema nga u angaredza Maana kha zwa Ikonomi wa vhu 53 wa 2003?
Vhulimi zwi amba mishumo yohe ya zwa ikonomi ine ya tshimbilelana na zwa u bveledza na u phurosesa zwa vhulimi u bva kha zwine zwa avhiwa kana zwa zwaliwa bulasini, vhubulasi, nyengedzedzo ya ndeme u ya kha khasiama?
AgriBEE ndi tshatha ya dzitshanduko dza sekithara sa zwe ya alutshedziswa zwone kha Mulayo wo Livhiswaho kha u nea Maana Vharema nga u Angaredza kha zwa Ikonomi wa vhu 53 wa 2003?
Indasiri ya Vhulimi zwi amba Mabindu o thomiwaho a zwa vhubulasi o angana na Mabindu o thomiwaho a zwa Vhulimi?
U nea Vharema nga u Angaredza Maana kha zwa Ikonomi (sa zwe zwa alutshedziswa zwone kha Mulayo) zwi amba u nea vharema vhohe maana kha zwa ikonomi hu tshi katelwa vhafumakadzi, vhashumi, vhaswa, vhathu vho holefhalaho na vhathu vhane vha dzula mahayani nga n?
U engedzedza nomboro ya vharema vhane vha langula, vha vha vhane na u laula mabindu na ndaka dzavhu?
U tshimbidza vhune na ndangulo ya mabindu na ndaka dzine dza vhuedza nga vhadzulapo, vhashumi, vhashumisani na mawe mabindu o o?
U swikelela vhuimeleli hu linganaho kha khethekanyo dzo?
CASP zwi amba Mbekanyamushumo ya u Thusa nga Vhualo kha zwa Vhulimi?
Bindu/Ramabindu zwi amba muthu kana vhathu vhane vha tshimbidza bindu, bindu kana phurofesheni kha Riphabuiki ya Afrika Tshipembe. Nga nna ha musi zwo sumbedzwa nga iwe nila, Bindu zwi amba Bindu o kaliwaho kana?
Mabindu o thomiwaho a zwa Vhubulasi zwi amba vhathu, zwigwada, vhashumisani kana dzikhamphani dzine dza shumana na zwibveledzwa zwa vhulimi nahone ane a langwa nga vhatshena, vhane vhadzo ha vha vhatshena na u laulwa nga vhatshena.
Mabindu o thomiwaho a zwa Vhulimi hu ambiwa vhathu, zwigwada, vhashumisani kana dzikhamphani dzine dza ita mishumo ya u phurosesa zwa vhulimi, i tevhelelanaho nahone i tshimbilelanaho na zwa vhulimi ane a langwa nga vhatshena, vhane vhao ha vha vhatshena na u laulwa nga vhatshena.
Muvhuso zwi amba uri kha Riphabuiki, muvhuso wo vhumbiwa nga muvhuso wa lushaka, wa vunu na wapo ine ya vha yo fhambana, fhedzi i tshi shumisana na u vha na vhushaka?
Maitele ane a takalelwa a u renga zwi amba khethekanyo dza zwine zwa takalelwa zwine zwa shumiswa kha u nekedza dzikoniraka, thengiselano dza mabindu a zwa vhulimi, kana u renga matheriala kana dzitshumelo, zwine ndivho yazwo ha vha u nekedza vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule?
Maitele a u renga zwi amba mbadelo dzohe dza u renga thundu na/kana dzitshumelo hu tshi katelwa na tshelede yohe yo shumiswaho, hu sa katelwi na mbadelo dza u kombetshedza. Kha vha sedze?
Mbadelo dza u kombetshedza zwi amba tshelede i shumiswaho hune khamphani ya si vhe na maana a u ta hune tshibveledzwa kana tshumelo i nga waniwa kana u rengiwa hone, tsumbo, hune ha vha na ndangulo ya mupo (tsumbo, mai & muagasi), hune tshanduko dza indasiri dza ita uri hu vhe na ndangulo yo fhambanaho (Thoro), zwiunwa, kana hune murengisi kana muisedzi a bviselwa khagala u ya nga phoisi ya ifhasi malugana na zwiitisi zwa thekhinikhala fhedzi hu si zwiitisi zwa bindu, kana mbadelo dza madzangano o iimisaho dza tshumelo dzo nekedzwaho nga miwe mirao ya tshigwada?
Sekithara: Tshigwada tsha vhalimi kha mabindu ohe a zwa vhulimi na Muvhuso?
Pulani ya Sekithara: Pulani ya tshitirathedzhi ya Vhulimi ha Afrika Tshipembe yo bveledzwaho nga Muvhuso wa Riphabuiki ya Afrika Tshipembe wo angana na Agri SA (hu tshi katelwa Agribusiness Chamber) na NAFU, yo sainiwa nga a 27 Lara 2001?
SOE: Bindu a muvhuso zwi amba Tshiimiswa tsha Nnyi na Nnyi tsha Lushaka i tshi?
bindu a muvhuso?
bodo, khomishini, khamphani, bindu, tshikwama kana zwiwe zwiimiswa nga nna ha bindu?
lambedzwa nga vhualo kana a wana ndambedzo khulwane, hu nga vha i bvaho kha Tshikwama tsha Muthelo wa tsha Lushaka, kana nga nila ya muthelo, kana i?
vha na vhu?
Vhathu vhane vha kwamea i shumiswa sa ipfi i angaredzaho ine a alutshedza vhashelamulenzhe kha zwa vhulimi nga vhualo khathihi na vhaaifa kana vhavhuelwa vha zwino na vha tshifhinga tshi aho vha AgriBEE hu tshi katelwa na muvhuso?
Vhaswa ndi vhathu vha vhukati ha miwaha ya 14-35 sa zwe zwa alutshedziswa zwone kha Mulayo wa Khomishini ya Vhaswa wa Lushaka wa vhu 19 wa 1996?
halutshedzo kha Mulayo wa BBBEE (wa vhu 53 wa 2003) na Milayo ya Kushumele Kwavhui sa zwe zwa anadziswa zwone kha Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo zwi o anganedzwa hune ha si pfeseswe malugana na dzihalutshedzo. Kha vha sedze Ndima ya 8 MUTEVHE WA MAIPFI?
Ndivho dza Mulayo wa u Nea Vharema nga u Angaredza Maana kha zwa Ikonomi wa vhu 53 wa 2003 dzi o uuwedza u nea vharema nga u angaredza maan?
Swikelela tshanduko dzi vhonalaho kha tshivhumbeo tsha dzitshaka dza vhune na ndangulo ya zwivhumbeo na kha mishumo ine ya o?
Engedzea kha ha vhane vha mabindu na u langa mabindu ane a vha hone na maswa nga vhadzulapo, vhashumi, vhashumisani na vha?
Phuromotha kana u isa phana mbekanyamushumo dza vhubindudzi dzine dza ita uri hu vhe na vhushela mulenzhe hunzhi nahone ha ndeme kha ikonomi nga vharema u itela u swikelela mveledziso i bvelaho phan?
Phuromotha kana u isa phana tswikelelo kha masheleni a u netshedza vharema maana kha zwa ikonomi?
Ndivho dza AgriBEE ndi u uuwedza u nea maana vharema kha zwa ikonomi nga u angaredza kha sekithara ya vhulimi nga u thoma thandela u itela u katela Vharema vha Afrika Tshipembe kha mabindu o?
U phuromotha kana u isa phan?
U ita uri vhune ha mavu na mabindu, ndaulo, mishumo ya vha re na zwikili na ndangulo ya mabindu a re hone na mabindu a vhulimi maswa zwi vhe zwa vhathu vho?
U bvisela khagala zwikili zwa mabindu nga vhu?
U tshimbidza tshanduko dza tshivhumbeo kha sis?
U hudza na u vhuedzedza nga n?
U ita uri vhadzulapo, vhashumi, vhashumisani na vha?
U nea tshitshavha tshapo na tsha mahayani maana malugana na u swikelela zwa ikonomi, mavu, tshomedzo dza zwa vhulimi, vhune ha zwithu na zwikili?
Zwisumbi zwi shuma kha mabindu ohe kha sekithara ya zwa vhulimi nga nna ha kha dziSMME dza zwa vhulimi dzine dza o shumisa iwe nila i sa faniho na yo nekedzwaho nga Khoudu ya Kushumele Kwavhui ya SMME?
Zwisumbi zwa u nea maana zwo vhekanywa nga nila ine zwithu zwa ndeme zwa U newa Maana ha Vharema nga u Angaredza kha zwa Ikonomi, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Khoudu ya Kushumele Kwavhu?
U ya nga Pulani ya Tshitirathedzhi ya Vhulimi ha Afrika Tshipembe, mbonelaphana ya itshi tshitewa ndi u khwinisa tswikelelo nga u lingana kha na u shela mulenzhe kha mabindu ohe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi; u ita uri tshakha dzohe dzi vhe na mavu na u ita uri vhathu vhohe vha kone u vha vhane vha mabindu; na u bvisela khagala vhukoni ha zwa mabindu kha sekithara?
5.1.1.1. Kale, vhune ha ndimo ho vha hu tshi ambiwa u itika kana u isendeka nga vhune ha mavu. Mutheo wa AgriBEE u fhambanyisa vhune ha mavu na vhune ha bindu?
5.1.1.2. AgriBEE ndi mutheo wa nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu na muaisano wa sekithara ya zwa vhulimi. Mishumo kana nyito dza AgriBEE na maitele zwi tea u ita uri hu vhe na khonadzeo ya u bveledza mabindu o vhalaho nahone ane a o bvela phana kha sekithara ya zwa vhulimi?
5.1.1.3. Vhane vha kwamea kha sekithara vha o ita uri hu bveledzwe na u shumiswa ha modele dzo fhambanaho dza vhune ha bindu hu tshi tikedzwa AgriBEE?
5.1.1.4. Vhohe vha kwameaho kha sekithara vha tea u lingedza nga nila dzohe u wana masheleni o teaho u khwahisedza uri mabindu o vhalaho ane a o dzula a hone a a thomiwa kana u bveledzwa?
5.1.1.5. uuwedza vhushelamulenzhe ha Vharema kha mabindu maswa na a kale nga u lingana. Izwi zwi katela zwikimu zwa ndinganyiso ya mikovhe na dziwe thandela dzo anganelanwaho na vhashumi vha mabulasi na vhawe vhoramabindu vha Vharema?
5.1.1.6. Bonasi na phoindi dza tswikelelo (vhune, thengiso ya ndaka, ndeme ya mikovhe yo salaho na pfanelo dza u vouta) zwi o shumiswa kha u bveledza vhune ha Vharema kha sekithara ya zwa vhulimi?
5.1.1.7. U rengisela vhoramabindu vha Vharema ndaka nga hiranzekisheni kana thengiselano yo teaho. Thengiselano yo teaho i o ita uri hu vhe na mabindu ane a o dzula a hone kana khonadzeo ya mabindu kha vhoramabindu vha vharema na kha u pfukiselwa ha zwikili zwo gudelwaho na kana vhukoni ha u bveledza kha vhoramabindu vha Vharema?
5.1.1.8. Thoma u shumisa milayo yohe na mawe maga ane a vha hone u itela u uuwedza vhune ha zwithu?
5.1.2.1. Ndi zwa ndeme u shumana na zwa tshandukiso ya vhune ha mavu nga vhukoni u itela uri hu vhe na mulalo kana vhudziki mahayani na makete u fulufhelwaho. U nea maana kha zwa ikonomi zwi thoma nga u khwiniswa ha tswikelelo ya mavu na u nea vhathu pfanelo dza vhune ha ndaka na kha masia ane izwi zwa si vhe hone?
5.1.2.2. Ndivho yo vhewaho nga Muvhuso ya Tshandukiso ya Vhune ha Mavu ndi 30% ya mavu a zwa vhulimi ha vhubindudzi (i.e. e kale a vha a tshi ivhea sa bulasi dza u bindudza dza Vhatshena) nga 2014, iyi i dovha hafhu ya vha ndivho yo vhewaho nga RDP na u tendelanwa nga hayo nga vhashumisani navho kana vhashelamulenzhe vhohe u bva nga 1994?
5.1.2.3. Tshumiso yavhui nahone ine ya o bvela phana ya mavu a vhulimi i tea u khwahisedzwa u ya nga dziphoisi na Milayo yo teaho ya zwa vhulimi. Hu tea u itwa hoisiso u itela u netshedza mutheo wa zwa saintsi wo teaho wa mveledziso ya mavu kha vha sedze kha Mulayo wa Ndangulo ya Zwiko zwine zwa o bvela phana?
5.1.2.4. Rengisela vhoramabindu vha Vharema mavu a vhulimi nga mutengo u re kha makete nga u tou funa.
5.1.2.5. Nga nna ha u rengiswa ha mavu a vhulimi, indasiri dzo thomiwaho dzo iimisela u hirisa mavu a vhulimi kha vhoramabindu vha Vharema nga mitengo yo teaho. Mitengo yo teaho i o ita uri hu vhe na bindu ine a o bvela phana na u vha hone na kana khonadzeo ya mabindu kha vhoramabindu vha Vharema na kha u pfukiselwa ha zwikili kana vhukoni na kana vhukoni ha u bveledza kha vhoramabindu vha Vharema (Mveledziso ya Mabindu)?
5.1.2.6. Nga nna ha u rengisa na u hirisa mavu a vhulimi, indasiri yo thomiwaho yo iimisela u ita uri vhashumi vha bulasini vha kone u wana mavu a vhulimi (Vhubindudzi ha Bindu kha Vhathu)?
5.1.2.9. U shumisa mavu a vhulimi ane a vhuyelela kha muvhuso nga u sa katela vhorabulasi vha re na zwikolodo malugana na u avhiwa nga vhuswa nga u hirisa tshifhinga tshilapfu (tsumbo, u hirisa miwaha ya 99) vhukati ha zwi?
5.1.2.10. U uuwedza ndangulo ine ya bvela phana na tshumiso ya tshomedzo dza mupo?
uuwedza vhafumakadzi vha Vharema u shela mulenzhe kha bodo na kha vhulanguli kana ndangulo?
uuwedza u shela mulenzhe ha Vharema sa Mirao ya Bodo yo iimisaho i si ho kha Ndangulo u tea u wana phoindi dza bonasi?
Ndivho dza Ndinganyiso ya u thola mishumoni na mveledziso dzi tea u swikelelwa u ya nga Milayo ya Ndinganyiso ya U thola mishumoni na Mveledziso ya Zwikili.
Thoma nga u thola Vharema kha vhuimo ha n?
Thoma u thola vhafumakadzi vha vharema kha vhuimo ha n?
Tshanduko dzi avhanyedzaho shangoni ohe nga vhuphara dzi oa uri hu dzudzanywe tshomedzo nnzhi malugana na alusa kana u engedzedza tshikwama tsha vhathu nga u bindudza khavho, ndinganyiso ya u thola mishumoni, mveledziso ya zwikili kana vhukoni na u shandukiswa kana u khwiniswa ha zwiimiswa. Khonadzeo ya bindu kana vhubindudzi kha vhulimi i oa mveledziso ine ya o bvela phana na u vha hone na vhubindudzi ha maimo a nha, vhuiimiseli ha tshifhinga tshilapfu, tshomedzo na zwikili kana vhukoni. Zwigwada zwo nangiwaho zwi no nga sa vhaswa, vhafumakadzi na vhaholefhali ndi vhone vhane vha o sedzeswa kha iyi khethekanyo?
Netshedza pfunzo ya mutheo na vhugudisi. Izwi zwi katela vhugudisi ha u vhala na u wala. Muvhuso khathihi na madzangano a no khou vhusa a zwiimiswa zwa pfunzo na zwivhumbeo zwi fanaho na zwenezwo, vha tea u vhona uri hu netshedzwa pfunzo ya vhuimo ha nha nga zwohe zwiimiswa zwa fhasi, zwa n?
Vhugudisi ha zwa vhulimi tshikoloni na kha magudedzi a zwa vhulimi hu tea u vha ho livhiswa kha hoea dza adzhenda ya u nea maana Vharema kha zwa Ikonomi ya vhulimi. Siseme yavhui ya fomala nahone yo khwahaho ya vhugudisi ha vhulimi ine ya o ita uri vhalimi vha matshelo vha kone u ita zwa vhubulasi i tea u dzhielwa n?
U phuromotha kana u isa phana vhulimi sa budo a mushumo nahone nga 2005 u fulufhedzisa u sedzulusa ho?
Khwahisedza uri vharema vhanzhi vho katelwa kha sekithara sa wongo wa vhashumisani vha tshitirathedzhi kha ndivho dza mbambadzo dza seli, thuso ya thekheniki, madalo a u guda na khonadzeo dza u wana vhugudisi.?
wala na u vhala zwi tea u uuwedzwa nga u shumisa mbekanyamushumo dza ABET?
Thoma sekithara ine ya o thola vhaswa nga u angaredza vha re na phurofesheni kana vho gudelaho mushumo na mbekanyamushumo ya u eletshedza kana ya u gudisa (mentoring programme), ine nga maana ya o vha yo itelwa vhathu vha Vharema vha re na pfunzo dza digirii vha sa shumi na vho tholiwaho kha mishumo ya fhasi kha masia ohe, u thoma nga 2005. Mbekanyamushumo dza u eletshedza dzi o akhiredithiwa nga SETA yo teaho kana nga vhahulwane vho tendelwaho?
Thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi dza vhashumi vha dzibulasini na kha mabindu nga zwikili zwa ndangulo na zwa thekhinikhala zwo teaho.
Wana zwi songo katelwaho kha hoea dza vhashumi dza vhugudisi u itela u shumisana na?
Khwahisedza u shumiswa zwavhu?
Tikedza vhathu vhane vha tea u wana mavu avho nga murahu ha u avhiwa ha mavu nga vhuswa na vhoramabindu vha Vharema u bveledza bindu ine a o bvela phana na u vha hone nga u pfukisela zwikili zwo gudelwaho kha mbekanyamushumo dza u eletshedza dzo teaho?
U bveledzwa ha phulufhedziso dza AgriBEE hu uuwedzwa nga u wana kana u renga na vhushaka kana thendelano kha mabindu ohe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi u ya nga Mulayo wa BBBEE?
Wana na u shumisa maitele a u wana kana u renga zwithu na dzipho?
Vhiga waha muwe na mu?
U bvela phan?
Wana kana u renga, u vhekanya u ya nga ndeme na u ita uri vhoramabindu vha Vharema na dzikhamphani vha vhe vhone vhane vha netshedzwa dzithendara na dzikoniraka kha sekithara ya muvhuso?
Muvhuso u shumisa maga a mulayo na mawe ane a vha hone khawo u uuwedza u swikelelwa ha ndivho dza BBBEE?
Tshumelo dza u tikedza dzi no nga sa u swikelela masheleni, tshomedzo, mafhungo na siseme dza nivho, ndi thikho dza ndeme dza mishumo ya u nea maana i bvelaho phana?
Khwahisedza na u?
Rumela zwibviswa zwo kuvhanganywaho zwa vhaliwa kha mveledziso ya mabindu, zwo sumbedzwaho sa phesenthe ya vhukati ya phurofithi kana mbuelo hu saathu uswa muthelo, nyingapfumo/nzwalelo na tshelede ya u adzisa sa iga?
Hirisa mavu a vhulimi kha vhoramabindu vha Vharema nga thengiselano kana mutengo wo teaho.
Khwahisedza uri hu bveledzwa vhupo vhune ha?
Bvela phana na u shumisa mbekanyamushumo dza u Thusa kha Vhulimi nga Vhualo na dzi?
Shumisa MAFISA na dziwe tshomedzo dza u lambedza dza muvhuso u itela u bvedza phan?
Thoma Vhushumisani vhukati ha khamphani dza Phuraivete na Muvhuso u itela u khwinisa nisedzo ya tshumelo?
Shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa matshilisano na mishumo yo tiwaho ya indas?
5.7.1.1. Vhudzulo ha vhuimo ha nha, hu tshi katelwa na tswikelelo ya mai avhui, vhuthathatshili na muagasi?
5.7.1.2. Zwishumiswa kana tshumelo dza vhumvumvusi na tshelede ya u zwi tshimbidza.
5.7.1.3. hogomelo ya mutakalo na tshumelo dzi tshimbilelanaho nazwo?
5.7.1.4. Swikelela hoea dza vhuendi dza vhashumi na vhauniwa, sa vhuendi ha u ya kiliniki na zwibadela, vhuendi ha u tshimbidza zwibveledzwa zwa vhashumi zwi tshi iswa makete, nz?
5.7.1.5. U shumiswa ha zwikimu zwa u notha na zwa mbulungo ya vhafu.
5.7.1.6. U bindudza kha na u tikedza zwikolo zwa dzibulasini.
U shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa matshilisano na kha mishumo yo tiwaho ya zwa indasiri?
U ita uri vhashumi vha dzibulasini vha kone u swikelela mavu a vhulimi.
Shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa matshilisano na mishumo yo tiwaho ya zwa indas?
5.7.4.1. tshomedzo dza pfunzo ya tshitshavha, mbekanyamushumo dza pfunzo dzo livhiswaho kha u alusa kana u isa phana indasiri ya zwa vhulimi; na dzibasari na masheleni a u thusedza kha pfunzo u itela u uuwedza vhagudiswa u guda saintsi dza zwa vhulimi?
5.7.4.2. mbekanyamushumo dza vhugudisi dzine ndivho yadzo ha vha u bveledzisa zwikili zwa vhashayamushumo na ABET.
5.7.4.3. mbekanyamushumo dza mveledziso dza vhaswa na zwiwe zwigwada zwo nangiwaho?
5.7.4.4. phurogireme kha thandela dza u vhulunga kana u londola; dza vhadzulapo dza u kunakisa na u londola mupo.
5.7.4.5. mbekanyamushumo dza u bveledza mishumo kha sekithara ya vhulimi na dziwe sekithara dzi tshimbilelanaho na zwa vhulimi dzi sa wanali kha bindu eneo?
5.7.4.6. Mbekanyamushumo dza mveledziso dza u bveledzisa vhukoni vhuswa kha vhutsila na mvelele.
5.7.4.7. kiliniki dza tshitshavha na mbekanyamushumo dza mutakalo dza tshitshavha.
5.7.4.8. mbekanyamushumo dza mveledziso ya mitambo.
Musi ho swikelelwa thendelano nga ha maga a AgriBEE na garaa ya tshikoro ya sekithara, hu o oea tshifhinga tsha ndugiselo u uuwedza tshumiso kha vhuimo (ha Vunu, Sekithara hukhu na hapo) hohe na u khunyeledza hoea nga vhatambi vhohe?
U shuma kana tshumiso i tea u vha nga miwaha mivhili, waha wa 2007 sa waha wa u thoma wa u tevhedzela musi zwisumbi zwohe zwo eliwa kana u kaliwa nga vhualo. Hu khou themendelwa 2007 ngauri u tshimbilelana na waha wa sentsasi kana wa mbalavhathu wa zwa vhulimi u tevhelaho. I tendela uri mielo i saathu dzheniswa kha datha ya lushaka i dzhenisiwe. Ngauralo, waha wa 2005 u o dzhiiwa sa waha wa muelo une wa sumbedza hune sekithara ya vha hone malugana na kholumu ya garaa ya tshikoro iwe na iwe?
Garaa ya tshikoro ya miwaha ya fumi ya AgriBEE i thoma u bva nga 2007 u swika 2017. Miwaha mivhili ya vhukati ha zwino na 2007 i dzhiiwa sa tshifhinga tsha vhutumbuli?
Muhasho wo bveledza pulani ya u shumisa yo fhelelaho ine ya o katela tshitirathedzhi kana maitele a vhudavhidzani nga vhualo zwine zwa o shuma kha mashangohaya?
Kha iwalo a mutheo u monithara BEE nga u angaredza na khoudu dza kushumele kwavhui zwo sumbedzwa kha Mulayo wa u nea Vharema nga u Angaredza Maana kha zwa Ikonomi wa 2003?
Tshiimiswa tshiwe na tshiwe kha sekithara tshi fhulufhedzisa u bvisela khagala na u vhiga nga vhualo [kha muvhigo wazwo wa waha], mvelaphana malugana na u swikelela zwe zwa fhulufhedziswa. Muvhigo wa waha wa u thoma u no nga wonoyo u o vha wa waha wa masheleni wa 2005?
Masia o tiwaho a u vhiga a o katela zwithu zwa ndeme zwa sumbe zwa garaa ya u kora?
Senthara dza u monithara na u ola dzi o thomiwa u itela u sedzesa kha mielo, u fana ha mielo na zwifhinga zwo vhewaho zwo teaho. Arali hu si na datha i fulufhelwaho ine ya shumiswa sa muelo, hu tea u tendelanwa na nga zwisumbi zwa muelo. Hu tea u vhewa maitele ane a o kwakwanya mielo ya AgriBEE na tshifhinga tsha sentsasi kana tsha mbalavhathu u itela u katela mielo i oeaho kha zwifhinga zwa sentsasi u itela u katela mielo i oeaho kha zwitatistiki zwa Afrika Tshipembe. Yuniti ya AgriBEE ya DoA na Khoro dzi o vha na vhuifhinduleli ha u monithara?
o Milayo ya mutheo?
Khoro i o thomiwa sa dzangano o iimisaho i re na maana a u vhona uri tshatha i a shumiswa?
Khoro i o shumana na zwine zwa kwama mulayo na, nga maan?
Arali hu na tshanduko ya matheriala kha nyimele kana vhupo vhune tshatha ya tea u shumiswa, i o sedza ndivho kana ho livhiswaho khazwo na zwitirathedzhi, na uri arali zwi songo tea zwi tea u fhambanyiswa hani?
o Hu o vha na ndinganyiso vhukati ha vhaimeleli vha dzangano a indasiri na vhohe kha Khoro. Khoro i dzhiela nha madzangalelo a madzangano ohe ane a vha vhaimeleli. I tea u sumbedza zwavhudi madzangalelo a vhaimeleli vhohe vha madzangano?
o Tsheo dza Khoro dzi o dzhiiwa hu na thendelano. Arali kha zwiwe Khoro ya kundelwa u swikelela thendelano, hu o vha na nila ya u fhelisa phambano yeneyo kha Khoro, hu nga vha nga nila ya u tendelana ngomu ha Khoro, kana nga u i rumela kha zwa vhulamukanyi kana vhupfumedzanyi?
Ndivho dzi tea u sedzuluswa nga murahu ha miwaha miraru miwe na miwe nahone maga a u lulamisa a tea u shumiswa nga tshifhinga tsha sentsasi kana tsha mbalavhathu ya tshifhinga tshi aho. Tsedzuluso na maga a u lulamisa zwi tea u bvela phana miwaha ine ya lingana 3, 2010, 2013, 2016 zwo kwakwanywa na zwifhinga zwa sentsasi zwa miwaha ya 10 ya AgriBEE?
ola nga vhualo hu fanela u itwa ho no fhela miwaha mianu nga 2012 na nga 2017?
Ho sedzwa dzitshanduko dza ikonomi mbili kha sekithara, nila yo tanganelwaho i tea u vha na masia mavhili a zwigwada zwa thundu kana ndaka/dziindasiri na mavunu na dziNGO/dziCBO.
Pulani dza indasiri/dza Tshibveledzwa na dza u shumiswa ho anganelwaho dzo thomiwa nahone dzi khou lingiwa. Mvelaphana yo vha i ongolowaho nga mulandu wa dzitshanduko dzi sa pfesesei nahone dzi sa fani na dziwe kha tshigwada tshiwe na tshiwe. Hu tea u waniwa nila ine ya nga shumiswa u itela u khwahisedza maitele o no i thomaho?
wo kuvhanganywa u bva kha Mvetamveto ya Milayo/Khoudu dza Kushumele kwavhui Draft Codes of Good Practice?
Maimo a u ola a anganedzeaho zwi amba u kaliwa kana u eliwa ha ndeme ya ndaka, nyingapfumo ya Ikonomi, Bindu kana zwiwe zwishumiswa kana pfanelo dzo teaho muelo kana u eliwa nga fhasi ha Tshitatamennde tsho itiwaho u ya nga nila dza u ela dzo oweleaho dzine dza imela maimo a kushumele kwa makete kha vhuvha na iga a mveledziso ya ndaka, Nyingapfumo ya Mikovhe kana Bindu ine?
Mulayo zwi amba Mulayo wa u nea Vharema nga u Angaredza Maan?
Mulayo wa Mualuwa?
Bindu ine a shumisana na mawe zwi amba Bindu iwe na iwe nga nna ha Bindu i Eliwaho ine Bindu i eliwaho a vha o ita Thengiselano yo Teaho na?
Levele ya u Dzhielwa Nha kana ya u anganedzwa ha BEE zwi amba phesenthe ya levele dza u?
Tshiimo tsha BEE?
BEE zwi amba u netshedzwa maan?
vhaaluwa vha vharema zwi amba vharema vhane vha vha vhaaluwa sa zwe zwa?
Zwigwada zwo nangiwaho zwa vharema?
vharema vho holefhalaho zwi amba vharema vhane vha fusha hoea dzohe kha halutshedzo ya vhathu vho holefhalaho dzo sumbedzwaho kha phara ya 5.1 ya khoudu kana milayo ya kushumele kwavhui kha u thola vhathu vho holefhalaho sa zwe zwa khwinisiwa kana zwa shandukisiswa zwone tshifhinga tsho?
vhafaramikovhe vhaswa vha vharema zwi amba vhafaramikovhe vha vharema (zwine zwa katela, Vhafaramikovhe vha vharema kha Zwikimu zwa Vhune zwine zwa katela vhathu vhanzhi (Participants in Broad-Based Ownership Schemes) vho fhirisaho nga 5% hanganyelo ya Pfanelo dza u Vouta na Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu o kaliwaho kana o eliwaho vha songo, phanda ha u wana Nzwalelo ya Mukovhe kha Bindu o kaliwaho kana o eliwaho, swikelela thengiselano dzi fanaho na dza mawe mabindu, ane hanganyelogue ya ndeme yohe ha vha R20,000,000.00 yo waniwaho u ya nga Maimo a u kala kana u ela ndeme a?
vharema sa zwine a shumisiswa zwone kha itshi Tshitatamennde, i amba zwithihi na zwe zwa alutshedzwa kha Mulayo, tenda a vha i tshi khou shumiswa kha vhathu vhane vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga tsiko kana vhabebi vhavho kana vho itwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tshi bva kha mawe mashango phan?
vharema vha sa shumi zwi amba vharema vha sa shumi, vha sa dzheni tshikolo kana vhane mulayo wa si oe vha tshi dzhena tshikolo na vha songo lindelaho u?
mufumakadzi wa murema?
vhashumi vha vharema zwi amba vharema vho tholiwaho sa zwine zwa?
muswa wa murema zwi amba vharema vhane vha vha vhaswa sa zwine zwa?
Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi zwi amba muthu kana muivhi wa zwa mulayo, tshikwama kana dzangano a vhathu vhane ndivho yavho ya vha u uuwedza vhushelamulenzhe ha vhathu vho buliwaho kha mbuelo dzine dza bva kha vhune ha tshikimu tshenetsho kana vhahogomeli vha nzwalelo dza mikovhe kha Bindu kana Mabindu. Nga nna ha iyi halutshedzo, ho netshedzwa dziwe?
Tshikimu tshine tsha katela vhathu vhanzhi zwi amba Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi (u fana na vhadzulapo kana tshigwada tsha vhathu hu tshi katelwa vhafumakadzi vha vharema na zwigwada zwo nangiwaho zwa vhathu) vha tea u wana mikovhe u bva kha Tshikimu ine ya bva kha Nzwalelo ya Ikonomi yo waniwaho nga tshikimu kana vha?
Tshikimu tsha mbuelo zwi amba Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi hune vhathu vha dzitshaka vhane vha fhira 50 sa (vhadzulapo kana tshigwada tsha vhathu hu tshi katelwa vhafumakadzi na zwigwada zwo nangiwaho zwa vharema) vhane vha tea u wana mbuelo u bva kha nzwalelo dza Ikonomi dzo waniwaho nga tshikimu kana vha?
Mulayo wa Bindu a vhathu vha sa fhiri fumi zwi amba Mulayo wa Bindu?
Dzikhoudu/milayo zwi amba Milayo ya Kushumele yo?
Mulayo wa khamphani?
Mulayotewa zwi amba Mulayotewa wa Riphabu?
Dzielemente zwi amba dzielemente dzine dza kalea kana dza khwa?
Mulayo wa Ndinganyiso ya u Thola Mishumoni?
Bindu/Bindu zwi amba muthu kana vhathu vhane vha tshimbidza bindu, makwevho kana phurofesheni kha Riphabuiki ya Afrika Tshipembe. Nga nna ha musi zwi re ngomu zwi tshi sumbedza nga iwe nila, Bindu, i katela Bindu i no Eliwa na Bindu ine a shumisana na ma?
Nzwalelo dza Mukovhe ndi ipfi i angaredzaho ine a amba pfanelo ya Mufaramukovhe ya u wana Nzwalelo dza Ikonomi u shumisa pfanelo dza u vouta kha Bindu, tenda mbetshelwa dza phara 9 13 dza netshedza iwe halutshedzo ya vhuvha ha Nzwalelo dza Mikovhe kha Bindu u fhirisa kha khamphani ine ya vha na mukovhe, mbetshelwa dzenedzo dzi tea u vhaliwa khathihi na iyi halutshedzo i tshi vhambedzwa na mabindu eneo. Zwi songo katelwaho kha halutshedzo ya Nzwalelo dza Mukovhe ndi tshishumiswa tsho vhumbiwaho sa nila ya u uuwedza mbadelo nga Mufaramukovhe kana nga Bindu ine a khou koloda. Nzwalelo dza Mikovhe dzi songo Katelwaho?
tshikwama tsha phurovidenti, tshikwama tsha phesheni kana tshikwama tsha tshelede ine muthu a i wana musi a tshi notha, sa zwe zwa?
Pfanelo dza u Vouta dzine dza shumisea zwi amba Pfanelo ya u Vouta ya Mufaramukovhe ine ya shumiswa nga vhualo hu si na mikano malugana nayo. Uri hu songo vha na u tima-tima kana u sa fulufhelwa, hune mufaramukovhe wa murema ane a vha na Pfanelo ya u Vouta kha Bindu o Eliwaho kana Mabindu ane a shumisana na ma?
u sa tendelwa u shumisa Pfanelo yawe ya u Vouta hu na zwiitisi kana nyimele malugana na nga nila ye Nzwalelo dza Mukovhe dzine a vha na Pfanelo ya u Vouta malugana nadzo dza shavhedzwa ngayo kana kha mbetshelwa dza thendelano yo vhaho hone vhukati ha muthu ane a vha na mukovhe kha Bindu i kaliwaho, muthu onoyo hu tshi itelwa u kaliwa kana u eliwa nga fhasi ha itshi Tshitatamennde u?
iledzwa u thola vhalangi kha bindu ine a kona u shumisa Pfanelo dzawe dza u Vouta dzohe, u ya nga pfanelo dze a netshedzwa, muthu onoyo ane a vha na mukovhe hu tshi itelwa u kala kana muelo nga fhasi ha itshi Tshitatamennde, u o dzhiiwa a si na Pfanelo dza u Vouta dzine a nga dzi shumisa?
Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo?
Dzangano a Indasiri zwi amba sekithara ya phuraivete yo tewaho kha dzangano a indasiri ya Zhendedzi a u Khwahisedza/u anziela ine a uuwedza mveledziso na u hogomelwa ha maimo a nha na tshumelo dza u anziela dzi fulufhelwaho dza BEE nga u bvela phana na vhugudisi na pfunzo zwa phurofeshinala, u themendelwa na nila dzavhui dza kuitele kana kutshimbidzele kwa bindu, u isa phana milayo ya vhuifari ya indasiri, u thoma u shuma ha nila dza ndaiso dza u tshimbidza kana u phurosesa mbilaelo dza indasiri nga u angaredza, u bvela phana na zwa indasiri nga u angaredza zwa malugana na u shumisa kana u thoma u shumisa na mveledziso ine ya khou bvela phana ya Maimo a u anziela na u shumisana zwavhui na muvhuso hune ha khou bvela phana na hune ha anganedziwa nga Minisa. Uri hu songo vha na u tima-tima, kana u sa fulufhela, uri indasiri i anganedzwe nga Minisa, i tea u ita uri hu vhe na vhushelamulenzhe ha vhathu vho imelaho Minisa na Dzangano a Akhiredithesheni u ya nga zwine zwa o vha zwo tiwa nga Minis?
Mulayotewa wa tshifhinganyana zwi amba Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabu?
Bindu o eliwaho/kaliwaho zwi amba Bindu o eliwaho nga fhasi ha itshi Tshitatamennde nahone i sa kateli Bindu ine a shumisana na ma?
Mulayo wa Khomishini ya Vhaswa wa Lushaka?
Ndeme ya Mikovhe yo salaho ndeme ya zwishumiswa zwo imelaho nzwalelo ya mukovhe wa muthu wa murema kha Bindu i eliwaho (Hu tshi katelwa na ndeme ya Nzwalelo ya Ikonomi yo anganedzwaho nga datumu ye zwishumiswa zwa waniwa ngayo) nga murahu ha musi ho uswa ndeme ya pfanelo dza muthu ane a vha na vhuifhinduleli vhuuku kha bindu kana mbilo dzine dzi nga vha hone kha muthu wa murema ane a vha na mukovhe zwo itiswa nga thengiselano yeneyo (hu tshi katelwa na ndeme ya nzwalelo dzohe dzine dza tea u badelwa u ya nga thengiselano yeneyo) yo kaliwa sa phesenthe ya ndeme yohe ya Bindu i kaliwaho, U kaliwa kana u sedzulusa ndeme hohe ho itwa u ya nga Maimo a?
Tswikelelo ya vhune ndi malugana na Nzwalelo ya Ikonomi iwe na iwe ine Mufaramukovhe wa murema a vha nayo, u dzhielwa ha Mufaramukovhe pfanelo dza muthu a re na vhuifhinduleli vhuuku kha bindu kana dza vhubindudzi dzo vhetshelwaho muthu ufhio kana ufhio nga nna ha Mufaramukovhe onoyo kana u fara, u imisa kana u iledza kana u thivhela u iphina ha Mufaramukovhe nga mbuelo dza Nzwalelo dza Ikonomi, hu nga vha nga u angaredza kana ha zwiwe zwo tiwaho, kana ha tshifhinga tsho tiwaho, kana u swikela kana musi hu tshi vha na tshiwe tshiwo, tenda pfanelo dza muthu onoyo dza vha dzo itwa sa nila ya u kona u wana tshelede yo adzimiswaho kana dziwe ndugiselo dza malugana na u wana masheleni uri a kone u wana Nzwalelo ya Mukovhe ine ya tea u wanwa nga muthu ane a vha na vhuifhinduleli vhuuku kha bindu?
Mbilo ya mufaramukovhe kha itshi Tshitatamennde, zwi amba mbilo iwe na iwe ine ya badelwa Muthu a re na mukovhe kha Bindu o Eliwaho naho mbilo i tshi waniwa nga bindu kana mabindu mawe; Mufaramukovhe/muthu a re na mukovhe zwi amba muthu ane a vha na Nzwalelo ya Mukovhe kha Bindu?
Bindu iuku o Teaho (Qualifying Small Enterprise) zwi amba bindu o teaho u eliwa kana u kaliwa nga fhasi ha garaa ya tshikoro ya bindu iuku o teaho, u ya nga halutshedzo yo sumbedzwaho kha mulayo wa mabindu ma?
Thengiselano yo teaho zwi amba u rengiswa ha bindu kana ndaka nga Bindu o Eliwaho. Thengiselano yo teaho a i nga o katelwa kha Elemennte ya Mveledziso ya Bindu ya Garaa ya Tshikoro ya Dzhinerikhi. Nga nna ha izwo, uri thengiselano i vhe yo teaho, i tea u fusha ho?
Thengiselano yo Teaho i tea u ita uri hu vhe na bindu i bvelaho phan?
Bindu ine a shumisana na mawe o vha ho hone nga mulandu wa Thengiselano yo teaho i tea u vha Bindu o bvelelaho, nahone?
vhetshelwa mikano i sa pfali malugana na uri dzikilaente kana dzikhasi?
vha na dzikilaente/dzikhasiama na vhanetshedzi nga nna ha bindu ine?
ita ndugiselo dza u rumela nna mushumo na bindu ine a khou thoma e ha si tendelanwe nao i re kule nga nila yavhu?
Phoindi dza tswikelelo zwi amba mbalogue ya phoindi dza tswikelelo ya vhune na Phoindi dza Ndeme dza Nzwalelo dzo Salaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha gara?
iwalo a Tshitirathedzhi zwi amba iwalo o anadziwaho nga muhasho wa zwa mbambadzo na indasiri wa muvhuso wa Afrika Tshipembe nga hafamuhwe 2003 ine a vhidzwa South Africas Economic Transformation A Strategy for Broad-Based Black Economic Empowerment sa zwe?
Mubvisi Muhulwane kha BEE kha itshi Tshitatamennde, ndi Mubvisi wa Levele ya u Thoma u swika kha wa ya Vhuna sa zwe zwa?
Thagethe zwi amba thagethe dzo nekedzwaho maga o fhambanaho kha gara?
Thagethe zwi amba thagetehe dzo nekedzwaho elemennte dzo fhambanaho kha Gara?
Tshifhinga tsha vhukati zwi amba tshifhinga tsha vhukati ha uvha a u thoma a itshi Tshitatamennde na uvha ine tsha o anadzwa nga Minis?
Mulayo wa Ndaulo ya Ndaka ya Tshikwama?
Zhendedzi a u Tanziela zwi amba Zhendedzi a u anziela o akhiredithiwaho nga n?
hanziela ya u anziela zwi amba hanziela ya BEE yo bviswaho nga Zhendedzi a u?
Maimo a u anziela zwi amba maimo a fhasisa ane a oea kha Mazhendedzi a u anziela u itela uri a akhiredithiwe na u anadziwa nga Minisa u ya nga khethekanyo ya 14 ya Mulayo?
Pfanelo ya u Vouta malugana na murao wa Bodo, zwi amba vhuimo ha ndaulo nga muthu onoyo kha tsheo dzo dzhiiwaho nga Bodo. Pfanelo ya u vouta kha vharema vhane vha shuma kha Bodo i sumbedzwa sa phesenthe ine ya vhumbiwa nga voutu dzenedzo dzohe dzine Bodo ya tea u dzi wana kha mu?
Pfanelo ya u Vouta zwi amba voutu dzine dza tea u wanwa nga vhafaramikovhe kha mu?
mbetshelo dza phara dza 9-0 dza netshedza iwe halutshedzo malugana na vhuvha ha Pfanelo dza u Vouta kha Bindu hu sa katelwi khamphani ine ya vha na mukovhe, mbetshelwa dzenedzo dzi tea u vhaliwa khathihi na iyi?
hune muthu wa mulayo kana vhathu vha mulayo vha dzhenelela vhukati ha Bindu na Vhafaramukovhe vha ndeme, ndugelo ya u wana Pfanelo dza u Vouta i laulwa nga tshumiso ya milayo yo?
Pfanelo dza u Vouta dzo shumiswaho ho imelwa Mufaramukovhe nga muthu ane a shuma kha zwa mulayo kana muhauli, zwi o dzhiiwa dzo shumiswa nga Mufaramukovhe; kana o newa maan?
Mvetamveto ya GARA?
Thagethe/ndivho ya25% ndi ya mirao ys indas?
Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu?
Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu?
Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu?
na 100% ya Ndivho ?
Bonasi nga levele ya phesenthe?
Phoindi ya Bonasi nga phesenthe ya mavu o pfukiswaho ine ya vha nha ha 25% ya n?
Vhuimeleli ha mulangi o?
Vhuimeleli ha vhulanguli ha n?
Vhuimeleli ha vhulanguli ha n?
Vhuimeleli ha vhulanguli ha nha ha vha?
Vhuimeleli ha vhafumakadzi vha vharema sa vhuwe vhulanguli ha n?
Zwitatistiki zwa Ndinganyiso ya u Thola Mushumoni zwo vhambedzwaho kha levee dzo?
Vhuimeleli ha vhafumakadzi vha vharema ho vhambedzwaho kha evele dzo?
Vhubindudzi kha mveledziso ya Zwikili (hu tshi katelwa na muthelo wa mveledziso ya zwikili), sa phesenthe ya mutevhe wa vhashumi une wa sumbedza vhashumi na miholo yavho.
50% ine ya o shumiswa kha u guda u vhala na u wala (itheresi) na nyumeresi (dzimbalo) u swika hu tshi swikelelwa levele ya 80%?
Iyi khethekanyo I katela mbekanyamushumo dza vhueletshedzi dza vhashumi vha bulasini na vhoramabindu vha zwa vhulimi vha vharema.
Vhathu vho tholiwaho nga kha mbekanyamushumo dza vhugudisi sa phesenthe?
U tikedza vhathu vhane vha o vhuelwa kha u avhiwa nga vhuswa ha mavu na vhoramabindu vha vharema u bveledza bindu ine a o bvela phan?
Levele 1 ya Mubvisi, sa zwe zwa anzieliswa zwone nga mazhendedzi a u anziela a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde 020 (U wana R1.35 kha R1 iwe na iwe yo shumiswaho)?
Levele 2 ya Mubvisi, sa zwe zwa alutshedziswa zwone nga mazhendedzi a u anziela kana u Khwahisedza o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U anganedza kana u wana R1.25 kha R1 iwe na iwe yo shumiswaho)?
Mubvisi wa evee 3, sa zwe zwa anzielwa kana u khwahisedza nga mazhendedzi a u anziela kana u khwahisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u anganedza R1.10 kha R1 iwe na iwe yo shumiswaho)?
Mubvisi wa evee 4, sa zwe zwa anzielwa kana u khwahisedza nga mazhendedzi a u anziela kana u khwahisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u anganedza R1.00 kha R1 iwe na iwe yo shumiswaho)?
Mubvisi wa evee 5, sa zwe zwa anzielwa kana u khwahisedza nga mazhendedzi a u anziela kana u khwahisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 U wana kana u anganedza R0.80 kha R1 iwe na i?
Mubvisi wa evee 6, sa zwe zwa anzielwa kana u khwahisedza nga mazhendedzi a u anziela kana u khwahisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u anganedza R0.60 kha R1 iwe na iwe yo yo shumiswaho)?
Mubvisi wa evee 7, sa zwe zwa anzielwa kana u khwahisedza nga mazhendedzi a u anziela kana u khwahisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 U wana kana u anganedza R0.50 kha R1 iwe na i?
Mubvisi wa evee 8, sa zwe zwa anzielwa kana u khwahisedza nga mazhendedzi a u anziela kana u khwahisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 U wana kana u anganedza R0.10 kha R1 iwe na i?
Zwibviswa zwine zwa kalea zwine zwa engedzedzea nga zwiuku nga zwiuku kha mveledziso ya bindu kha miwaha mianu yo fhiraho kha mbuelo dza vhukati phana ha muthelo, nyingapfumo na mukovhe kha miwaha mi?
U hirisa hu no fhira mi?
Zwibviswa zwine zwa kalea zwine zwa engedzea nga zwiuku nga zwiuku kha mveledziso ya zwa matshilisano na Thandela dzo tiwaho dza indasiri kha miwaha mianu yo fhiraho kha mbuelo yo linganelaho phana ha muthelo, nyingapfumo na mukovhe kha miwaha mianu yo fhiraho kana 10% ya mavu o newaho vhashumi vha dzibulasini?
1 Kha vha dzhiele nzhele: Tshigwada tsha mvetamveto tsho sedzulusa nga vhuronwane ndaela dza Mulayo kana Khoudu ya Kushumele (COGP) malugana na ndeme na ndivho/thagethe dza garaa ya tshikoro, mihumbulo ya tshitshavha, na Mutheo wa AgriBEE tsha themendela uri fomethe kana tshivhumbeo tsha Garaa ya Tshikoro tsha Modele wa COGP tsho tiwaho tshi shumisiwe nga vhualo na zwisumbi zwiuku kana zwa u adzisa malugana na u shumana na zwo tiwahoP Model Scorecard format be utilised in its entirety with minor clarifying or additional indicators to deal with specificities?
2 COGP: Zwi tevhelaho zwi o dzhielwa nha u itela phoindi dza bonasi na u khwinisa u?
U tholwa tsho?
3 COGP: Masia a tevhelaho a tea u?
Levele ya u anganedzwa ha Mabindu Mauku o Teaho ane a takalelwa u ya nga garaa ya tshikoro ya Mabindu Ma?
Mabindu Mauku a songo katelwaho ane a anganedzwa u ya nga Garaa ya tshikoro ya Mabindu Ma?
Mabindu Mauku a songo katelwaho ane a anganedzwa nha hu songo sedzwa tshithu u?
U khwinisa u?
<fn>ven_Article_National Language Services_NAA REDZHISIARA YA TS.txt</fn>
Redzhisiara ya Tsireledzo ya Vhana I ea mutevhe wa vhana vha re khomboni, vhane vha vha nga fhasi ha miwaha ya 18, vhane vha oa tsireledzo. Redzhisiara I hogomelwa nga mushumelavhapo ane a vha kha Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano. Mafhungo ane a vha kha redzhisiara ndi a tshiphiri nahone a nga ivhiwa fhedzi nga vhane vha vha mirao ya Tshigwada tsha Tsireledzo ya Vhana tsumbo, mudededzi/ muongi/ dokotela/ mushumelavhapo /muhogomeli /pholisa /madzhisiaraa na vhawe?
U vha na mutevhe wa madzina a vhana vhane vha vha khomboni vhane vha o?
U anganya wana na mua wawe na mushumelavhapo nga u avhanya mu?
U sedzulusa mulandu muwe na muwe u khwahisedza uri tshumelo dza vhuimo ha nha dzi a etshedzwa vhana na mia yavho?
U ya nga Mulayo wa hogomelo ya Vhana (wa vhu 74 wa 1983) vhathu vha phurofeshinala vha tevhelaho vha a kombetshedzea u vhiga thambudzo ya wana ifhio kana ifhio ine vha khou i humbulela?
anga ya mao, anga ya malwadze, muongi, mushumelavhapo, mudededzi, muthu muwe na muwe o tholiwaho nga kana ane a langa Haya ha Vhana kana Fhethu ha hogomelo?
Zwenezwo musi hu tshi khou humbulelwa thambudzo musi hu tshi khou itwa dzindingo kana hu tshi khou thuswa wana, hu tea u vhigiwa kha vhashumelavhapo vha tsini na hune wana a dzula hone?
Ofisini dzi re tsini navho dza vhashumelavhapo hune wana a dzula hone?
Mudzulapo muwe na muwe /vhadzulapo vhane vha vha na mbilaelo vha nga kona u vhona kana u ivha nga ha thambudzo ya wana nahone vha nga I vhiga kha vhashumelavhapo. Madzina avho ha nga o bviselwa khagala. Vha tea u vha vha tshi?
U ivha zwidodombedzwa zwa?
U ivha zwidodombedzwa zwa vhabebi vha wana vha vhukuma/vha.
Airese ya hune wana a dzula hone nga tshifhinga tshenetsho na uri arali a sa khou dzula na vhabebi, a?
Zwidodombedzwa zwiwe na zwiwe zwa vhukwamani zwa vhawe vhathu vhane vha nga khwahisedza thambudzo ine ya khou humbulelwa?
Ndi zwa ndeme uri zwidodombedzwa zwavho zwi vhe zwi kha faili ya mushumelavhapo, u itela arali a tshi o zwi oa nga murahu?
Thambudzo ya muvhili: hu nga vha u khuvhuwa, mavhadzi, mvuneo, u swa, kana u lumiwa.nz.
Thambudzo nga kha vhudzekani: u ita zwa vhudzekani na?
Thambudzo muyani: Hu nga vha u kundwa u etshedza wana lufuno, u mu hogomela kana u mu dzhiela nha, u mu uuwedza kana u dzulela u mu ambuludza, tshutshedzo kana ndingedzo dza u shushedza?
U litshedzela wana: U bvela phana na u kundelwa u tsireledza wana kha khombo, u rothola, tsiku, u sa ita zwithu zwa ndeme zwa hogomelo, nz?
Mushumelavhapo u o dalela wana na mua wawe u oisisa arali wana a tshi oa tsireledzo kana hogomelo?
Hune ha wanala uri muthu ane a khou humbulelwa u tambudza wana u dzula fhethu huthihi na wana, u o humbelwa uri a pfuluwe. Arali izwi zwi sa konadzei, wana a nga dzula na muhura, khonani, shaka kana fhethu ho tsireledzeaho lwa tshifhinganyana?
Hai, vha uwiswa fhedzi musi vhutshilo havho vhu khomboni. Mulayo wa u litsha wana a tshi dzula muani wa hawe nga hune a funa u kha i dzhielwa nha. Musi hu tshi dzhiwa tsheo, ndi zwa ndeme uri hu dzhielwe nha zwine zwa o vhuedza wana. Mia na vhabebi vha shela mulenzhe kha u dzhia ha tsheo huwe na huwe malugana na tshiimo tshine vha vha khatsho?
Hai, u walisa hone hune a hu kwami vhuifhinduleli hu re mulayoni ha vhabebi kana vhahogomeli kha wana. Hu kwamea fhedzi arali maga a lwa mulayo o tea u dzhiiwa tsumbo: u uwiswa ha?
waha wa Dzitshakatshaka wa Mu?
<fn>ven_Article_National Language Services_NAA VHO VHA VHA TSHI.txt</fn>
U ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho zwi khou vha zwa khombo nga maanda. Zwi fanela u itwa fhedzi nga vhathu vha fulufhelanaho vhane vha funana na muthu muthihi fhedzi.
Vha khou humbelwa uri vha vhige mpfu dzothe dza vhomme dzine dza khou bvelela kha vhupo ha havho.
Kha vha kwame kiliniki ine ya vha tsini navho, sibadela kana vhaimeli vha vhomme vha Phurovintsi, na vha mutakalo wa vhana na vhafumakadzi.
Hu lovha vhafumakadzi vha 600 000 nwaha munwe na munwe nga malwadze a tshimbilelanaho na zwa vhuimana.
99% ya dzimpfu i bvelela kha mashango o no di bvelaho phanda.
Kha vhana vha 100 000 vhane vha bebiwa, hu lovha vhafumakadzi vha 150 Afurika Tshipembe.
Idzi dzimpfu dzi pfisa vhutungu vhunga vhunzhi hadzo dzi tshi nga thivhelwa.
Muimana munwe na munwe a nga kha di vha na thaidzo nga tshifhinga tsha vhuimana na kana nga tshifhinga tsha u beba.
> Vhafumakadzi vha re ntha ha minwaha ya 34 vha do tea u wana ngeletshedzo kha sisita kana dokotela phanda ha musi vha tshi nga vha vhaimana. Vhane vha si tsha toda vhana vha do ya vha valisa dzitshubu hone vhanna vhavho vha tshi do ya vha ita vasekhithomi (muaro une wa itwa kha vhanna uri vha si tsha beba).
> Vhafumakadzi vho vha ho vhaimana lutanu kana u fhira vha do tea u ya u tolwa nga vhudalo nga mubebisi kana dokotela phanda ha musi vha tshi vha vhaimana hafhu.
> Vhafumakadzi vho farwaho nga vhulwadze ha mbilu vha do tea u ya u vhona dokotela ane a khou vha alafha phanda ha musi vha tshi nga vha vhaimana. Vhafumakadzi vhane vhulwadze ha mbilu ha vha ho tou vha faresa vha do tea u ya u valisa tshubu.
> Vhaimana vho bebaho nga muaro tshifhinga tsho fhiraho, vha do tea u ya sibadela tshine tsha do kona u vha bebisa nga muaro tshifhinga tshinwe na tshinwe, hu nga vha masiari kana vhusiku.
> Vhaimana vhane vha remiwa nga thoho, vhane vha bva malofha kha mirado ya vhusadzi, vhane vha vha na zwithavhi zwi sa imi thumbuni, na vhane vha fhelelwa nga muya kana vhane vha bvisa tshikha dza u nukha kha mirado ya vhusadzi, vha fanela u ya sibadela kana kiliniki nga u tavhanya.
> Dzudzanyela vhuimana hawe arali zwi tshi konadzea, na u bebiswa nga mushumeli wa zwa mutakalo a re na vhukoni.
> Ya kiliniki kana kha dokotela uri a toliwe nga murahu ha musi a songo vhona maduvha lu no swika luvhili.
> Ya kiliniki kana kha dokotela uri a wane thuso arali a tshi toda u fhelisa vhuimana kana u bvisa thumbu.
> U shumisa dzikhondomu tshifhinga tshothe musi a tshi ita zwa vhudzekani arali a sa khou toda u vha muimana kana arali o no vha muimana.
> tikedza mufumakadzi wa muimana hayani nga tshifhinga tsha vhuimana, tsha u beba na musi o no beba.
> mu tutuwedza u ya u toliwa musi a sa athu beba, u dzudzanya mishumo kana vhudifhinduleli hawe nga ndila ine zwa do mu konisa u ya u toliwa.
> tikedza na u dzhiela ntha vhafumakadzi hayani nga tshifhinga tsha vhuimana, tsha u beba na musi o no beba.
> tikedza kiliniki ya havho malugana na u netshedza tshumelo ya khwine.
<fn>ven_Article_National Language Services_NAA VHULWADZE HA HAHE.txt</fn>
Ayodini ndi minirale une wa oea kha muvhili uri malugana na u aluwa ha maluvhi a vhana, nyaluwo yavho na mutakalo wavho. Arali muthu a sa khou wana ayodini yo teaho a nga vha na malwadze a muvhili na maluvhi ane a nga sa malwadze a hahelelo ya ayodini?
Vhana a vha aluwi zwavhui. Kanzhi vha vha vhapfufhi musi vha tshi vhambedzwa na thanga dzavho dzine dza wana ayodini yo linganaho?
Vhana vha vha na thaidzo malugana na u guda nahone a vha shumi zwavhui tshikoloni?
Vhathu vha neta nga u?
Vhana vha bebiwa vha vha?
Hu anzela u vha na u thuthea ha tsiko ha dzithumbu, u fana na u bebiwa ha vhana vho lovha na u huma nila?
Vhathu vha nga vha na goitha. Goitha ndi u zwimba hune ha vha hone kha mukulo. Izwi zwi sumbedza uri hu vha hu na hahelelo khulwane ya ayodini muvhilini?
Muwe na muwe ane a si e ayodini yo linganaho?
A tshi shumisa muno u si na labulu ya iodated?
A tshi a zwiiwa zwine zwa si vhe na ayodini yo linganaho?
Zwiiwa zwine zwa avhiwa mavuni na/kana maini ane a vha na ayodini hukhu , kanzhi zwi anzela u vha na ayodini hukhu. Kha zwipia zwinzhi zwa shango, hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe, ayodini I re mavuni yo kumbiwa nga mukumbuluwo na mualo?
u shumisa muno u re na ayodini. Uyu muno u wanala nga maana kha mavhengele ane a rengisa zwiiwa. Kha phakhethe ya muno hu tea u vha na aya maipfi iodated salt?
Vha e zwiiwa zwa lwanzheni u fana na khovhe ya maini I re na muno arali zwi tshi konadzea?
Hu na mulayo Afrika Tshipembe une wa ri muno wohe une wa rengiselwa vhadzulapo u tea u vha u na ayodini?
Muno muuku une wa vha na ayodini arali u tshi shumiswa uvha iwe na iwe u a thivhela IDD?
A zwi ambi uri vha tea u esa muno une wa vha na ayodini. U esa muno munzhi u re na ayodini a zwi nga iti uri muthu a vhe wavhui na uri a lapfe. Muno munzhi u nga engedzedza mutsiko wa malofha, zwine zwa vha khombo nga maana?
Muno u re na ayodini u a fana wa dovha wa vha na muthetshelo u fanaho na wa muno u si na ayodini.
EE, muno wa ayodini wo tsireledzea. Vhabveledzi vha muno vha shela ayodini hukhu kha muno, ine ya lingana na ine ya oiwa nga muvhili. Vhathu vhane vha wana ayodini kha zwiko zwa zwiiwa zwa tsiko na vhone vha nga kha i shumisa muno u re na ayodini, a u nga o vha ita tshithu?
Vha vhee muno wavho kha tsha u fara tshi re na tshivalo tsho valiwaho tsha khwaha kana kha pulasitiki yo valiwaho, ngauri ayodini I fhufha nga u avhanya?
Vha shele muno muuku u re na ayodini kha zwiiwa zwi re tsini na u vhibva, ngauri tshipia tsha ayodini tshi fhedzwa nga mulilo musi hu tshi khou bikiwa?
A si vhathu vhanzhi vhane vha lwadzwa nga ayodini. Naho zwo ralo, vha nga ya khemisini ya havho vha vha vhudza uri vha vha odele muno u re na ayodini.
Ndi zwa ndeme u thivhela hahelelo ya ayodini nga mulandu wa mvelelo dzine dza iswa nga malwadze a muhumbulo na a muvhili?
Uri muvhili na maluvhi zwi aluwe zwavhui na u vha na mutakalo wavhui, muthu muwe na muwe u tea u a zwiiwa zwo fhambanaho na muno u si gathi u re na ayodini?
<fn>ven_Article_National Language Services_NDIMA YA 2.txt</fn>
Ndivho ya u fara ndi ifhio?
khothe dzi nga sedzulusa zwithu zwi?
U shumiswa maan?
na u ma?
N owedzo nowedzo ya 2?
N owedzo ya 2?
N owedzo ya 2?
N owedzo ya 2?
Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nha musi hu tshi khou shumiswa maan?
2.7 Ndi lini hune mapholisa vha nga thuntsha muhumbulelwa a no khou shavha?
N owedzo ya 2?
N owedzo 2?
N owedzo ya 2?
Musi vho no vuledza ndima iyi mugudi u fanela u kona u sumbedza u pfesesa na u honifha?
U shumiswa ha maan?
U fara muthu ndi maitele a u itela zwauri muthu o fariwaho a kone ya khothe. Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu. Ngauralo muthu munwe na munwe o fariwaho u fanela u fariwa nga nila ya vhuthu ine wa tendelana nayo?
Posiara dza pfanelo dza vhathu vho fariwaho dzi hone. Posiara dzi fanela u nambatedzwa kha luvhondo phana ha musi ngudo iyi i tshi thoma?
Nowedzo ya 2?
Phara ya 2.
Ndivho ya nowedzo ndi ya u ekedza ndivho dza ngudo?
Kha vha vhalele ndivho vhagudiswa.
Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
Kha vha vha alutshedze, arali zwo tea?
Uri khethekanyo ya 38 ya Mulayo wa maitele a Vhugevhenga i fha nila hukhu u fhirisa u fara u itela uri muthu a humbulelwaho a kone u ya khothe. Ngona idzi dzi fanela u dzhielwa nha phana musi hu tshi itiwa zwa u fara ngauri khethekanyo ya 36(1)(e) ya Mulayotewa i bula zwauri ni fanela u sedza kha zwithu zwi si gathi zwine zwa thivhela u swikela ndivho (afha hu tshi khou itelwa uri muhumbulelwa a kone u i vhonadza khothe). U fara hu fanela u shumiswa fhedzi sa yone nila ya u fhedzisa?
nivhadzo yo tou?
mulandu u ya nga mbetshelwa i yelanaho na Mulayo uyu.
U fara a si maitele a u bvisa lwa tshifhinganyana muthu kha tshitshavha hu u itela u lugisa vhupo uhu, kana maitele a u pfisa vhutungu.
Muthu a nga fariwa hu na iwalo a u fara kana hu si na iwalo a u fara. Vha elelwe zwauri ndi zwa ndeme tshifhinga tshohe u wana iwalo a u fara. Zwivhuya zwa hone ndi zwauri hezwi zwi vhea pholisa kha vhuimo havhui kha uri vha vulelwe mulandu na u ita zwauri u fara na na u waniwa ha vhuanzi hu vhe mulayoni. iwalo a u fara i nga wanala kha madzhisiarata kana mulamukanyi, hu tshi angaredzwa na muofisi wa pholisa o vhewaho a re kha vhuimo ha kapueni na u ya nha?
Hu na zwithu zwinzhi zwine zwa nga ita zwauri muthu a fariwe hu si na iwalo a u fara. Zwinwe zwazwo ndi zwo buliwa kha khethekanyo ya 40 ya CPA?
Elelwani zwauri huna miwe milayo ine ya bula zwauri hu nga vha na u fara hu si na linwalo, sa tsumbo, khethekanyo ya 40(2) ya CPA?
Nowedzo ya 2?
Ndivho ya nowedzo ndi ya u rera nga ha u fara na na mawe maitele a u ita uri muhwelelwa a vhe hone khothe?
kha vha shumise thirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
Ndivho ya u fara ndi ifhio?
U dzhia zwauri muthu ha na mulandu zwi amba mini?
Ndi maitele afhio nga nna ha u fara ane a vha hone ane a nga ita zwauri muhwelelwa a i vhonadze khothe?
Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhe mihumbulo ya zwe vha rera nga hazwo. Kha vha tshimbidze nyambedzano ya u angaredza vha ite manweledzo.
Pfanelo dza vhuthu na bugu ya u shumela ya Tshipholisa, masiaari a 27-29?
Tshipia tsha vhu 38 tsha CPA?
Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995(4) BCLR 401 (SA) ho shumiswa u dzhia muthu a si na mulandu.
U dzhia muthu a si na mulandu hu tshimbilelana na pfanelo na u fha vhuanzi vhune ha wanisa muthu mulandu na pfanelo ya u fhumula?
Muthu ane a khou hwelelwa mulandu ho ngo tea u thusa muvhuso uri a wine mulandu wawe. Arali muvhuso u tshi khou welela muthu, muvhuso u fanela u sumbedza hu si na u timatima uri muthu uyo u na mulandu.
Maitele a u fara muthu o alutshedziwa kha khethekanyo ya 39 ya CPA. A nga pfufhifhadzwa nga n?
Muthu a nga fariwa musi ho bviswa iwalo a uri a fariwe (khethekanyo ya 43 ya CPA) kana hu si na iwalo a uri a fariwe (khethekanyo ya 40 ya CPA)?
Arali muthu a tshi khou i ekedzela uri a fariwe a hu na hoea ya uri a kwamiwe?
Arali muthu a tshi khou hana u fariwa hu nga shumiwa maana mawe na mawe a u ita uri muthu uyo a fariwe?
Muthu ane a khou mu fara u fanela uri zwenezwo a tshi khou mu fara, a mu vhudze uri u khou farelwa mini.
Arali muthu a tshi khou fariwa hu si na iwalo a u fara khopi ya u fara i fanela u bvisiwa arali i tshi khou oiwa?
Muthu o fariwaho u fanela u ivhadzwa nga u avhanya (kha tshifhinga tsho teaho kha vhuimo uhu) nga ha pfanelo dzo vhewaho kha khethekanyo ya 35(1) na (2) ya Mulayotewa. Muofisi wa mapholisa u fanela u ivhadza na u alutshedza pfanelo dzohe idzi kha muthu o fariwaho na u vhona uri muthu uyo u khou dzi pfesesa u ya nga Khethekanyo ya 35(4) ya Mulayotewa?
Muthu o fariwaho u dzhiwa sa ane a si vhe na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu na uri tshifhinga tshohe u fanela u fariwa zwavhui nga nila ya u sumbedzwa tshirunzi na u mu honifha, hu tshi khou dzhielwa nha pfanelo kha mbofholowo na u tsireledzea ha muthu?
U fara ndi nila ya u fhungudza muthu kha pfanelo dza vhuthu. U fariwa hu fhungudza pfanelo dzo vhalaho dza muthu. Dzi?
Vhathu vhohe vha fanela u fariwa nga nila yavhui, ya tshirunzi na u sumbedza u thonifha. Muofisi wa mapholisa ho ngo tea u semana kana u shumisa luimbo lwa maamba musi a tshi khou amba na muthu o fariwaho, ngauri hezwi zwi o thithisa tshirunzi tsha muthu. Musi muofisi wa mapholisa a sa honifhi tshirunzi tsha muthu hu anzela u bvelela u sa shumiswa zwavhui ha maana. Vhuifari ha muofisi wa mapholisa vhu o sedzuluswa zwavhui hu tshi khou shumiswa khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa?
Pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu i ktela pfanelo ya u dzhiela nha muvhili wa muthu na muhumbulo wawe. (Hezwi zwi amba zwauri muthu u kona u langula muvhili wawe na muhumbulo wawe). Pfanelo ya u tsireledziwa kha khakhathi dza muvhilini na dza muhumbulo dzi katela na uri muthu a hu na muthu ane a nga sokou waniwa mulandu (hu si na tshiitisi tshi pfalaho, nga mawe maipfi hune ha vha hu si na khwahisedzo ya Mulayo wa Phalamennde kana mulayo wo oweleaho) a fariwa, a valelwa na u setshiwa. Muhumbulo wo tandavhuiwaho ndi wa uri, mbofolowo ya muthu zwi amba pfanelo ya muthu ya uri a tsirelede kha nyito dza u fariwa dzine muvhuso wa dzi dzhia hu u pfukiwa kana u dzhia u sa dzhiela nha muvhili na muhumbulo wa muthu?
Khethekanyo ya 21 ya Mulayotewa: Mbofholowo ya u sudzuluwa na vhudzulo.
Muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u sudzuluwa?
Hedzi ndi tsumbo dza dziwe dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa. Huna dziwe pfanelo pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u fariwa, sa tsumbo khethekanyo ya 14 (Tshiphiri), khethekanyo ya 18 (U kwamana) na dziwe pfanelo dzo fhambanaho dzo fhungudziwaho nga dzinwe nila?
Muthu o fariwaho u na pfanelo zwenezwo a tshi tou fariwa kha khethekanyo ya 35(1), (2) na (4) dza Mulayotewa.
Pfanelo ya u fhumula i ita uri muthu o fariwaho a inangele uri a fhumule (a sa fhi tshitatamennde na u sa fhindula mbudziso) kana u ita tshitatamennde kana u fhindula mbudziso. U fhumula zwi amba uri muthu ha ambi tshithu nga zwine a khou vhutshinyi vhune a khou humbulelwa hone, fhedzi muthu u fanela u amba dzina awe na iresi arali o vhudziswa nga muofisi wa mulalo (ane a angaredza na pholisa). Khethekanyo ya 41 ya CPA)?
U itela uri muthu a nange a na nivho, Mulayotewa u vhofha uri muofisi ane a khou fara a ivhadze muthu o fariwaho nga mvelelo (zwine zwa nga bvelela) nga u sa fhumula. Hezwi zwi amba uri arali muthu a nga humbula u ita tshitatamennde, muthu uyo u fanela u ivhadzwa uri tshitatamennde itsho tshi o?
vhuanzi khothe ya mulayo?
U sa kombetshedzwa u tenda kana u fha vhuanzi vha sa funi?
A hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa u tenda kana u fha vhutanzi arali vha sa funi. Arali muthu a kombetshedzwa nga nila iwe iwe u fha ita tshitatamennde, itsho tshitatamennde a tshi nga anganedzwi (a tshi nga dzhiiwi sa vhuanzi) kha khothe ya mulayo. (Khethekanyo ya 217 na 219 A ya CPA)?
U ita khumbelo ya bei?
Beii ndi maitele a u fhungudza u thivhelwa ha pfanelo dza muthu kha mbofholowo na u tsireledzea (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa). Beii i dovha ya vha nila ya u ita uri muthu u fanela u vha hone kha tshengo. Vhahumbulelwa vha nga vhofhololwa nga beii ya mapholisa (kha mulandu u sa dini) kana vha nga ita khumbelo phana ha mutshutshisi kana khothe ya mulayo?
Muthu o fariwaho u na pfanelo dza u vhofhololwa dzhele arali zwi zwone zwine zwa fusha mulayo, tenda ha vha hu na hoea dzi pfalaho (Khethekanyo ya 35(1)(f) ya Mulayotewa). Pfanelo ya u vhofhololwa muthu o fariwa hu na beii kana hu si na beii, nga nna ha musi zwine mulayo wa khou oa zwone zwo ima nga iwe nila, yo angana na pfanelo ya mbofholowo na u tsireledzea ha muthu muwe na muwe na pfanelo ya u dzhiiwa u si na mulandu u swikela u tshi wanala mulandu nga khothe?
U vhofhololwa ha muthu o fariwaho zwi o vha zwi si zwavhui kha vhulamukanyi arali hu na tshiwe tsha maitele o bulwaho kha khethekanyo ya 60(4) ya CPA?
Arali muthu o fariwaho (muhwelelwa) a tshi nga thithisa u tsireledzea ha tshitshavha kana muthu muwe na mu?
Arali muthu o fariwaho a tshi?
Arali muthu o fariwaho a tshi o edzisa u uuwedza kana u shushedza hanzi kana u thutha vhu?
Arali muhwelelwa a tshi o nyadza kana u thithisa ndivho ya u shuma zwavhui ha sisieme ya vhulamukanyi hu tshi angaredzwa na sisieme ya beii?
Mulayo wa vhuvhili wa Vhugevhenga wo Tshintshiwaho wo engedzedziwaho tshiga tsha vhuanu kha khethekanyo ya 60(4), une wa bula zwine mulayo wa nga zwi dzhiela n?
Khethekanyo ntswa ya 60 (8A) yo engedzwa kha Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u talutshedza zwithu zwine khothe ya nga zwi dzhiela n?
Hu tshi khou dzhielwa nha arali zwiga zwa kha khethekanyohukhu ya (4) (e) zwo tevhedzwa, hune zwa konadzea khothe i nga dzhiela n?
d. arali mulalo na u tsireledzea vhukati ha mirao ya tshitshavha u tshi?
e. arali u vhofhololwa ha muhwelelwa hu tshi o nyadza fhasi kana u thithisa lushaka kha u vha na fhulufhelo kha sisi?
f. tshithu tshiwe na tshiwe tshine u ya nga khothe tshi fanela u dzhielwa nha?
Arali tshiwe kana zwiwe tsha izwi zwiga tshi hone ndi mushumo wa pholisa wa u hanedza beii. Ngauralo vha tea u ita hoisiso zwavhui arali vha tshi khou oa u hanedza beii?
Musi hu tshi khou itiwa khumbelo ya beii, khothe i nga i fhirisela phana u swika kha mauvha a sumbe u ya nga khethekanyo 50(6) ya CPA. Arali khothe ya fhirisela phana, vha nga shumisa tshifhinga itshi u kuvhanganya vhutanzi vhune vha o vhu oa kha u hanedza khumbelo ya beii?
Naho hu uri muhwelelwa u na pfanelo ya beili na uri a nga si thivhelwe kha u ita khumbelo khothe ya mulayo, hu na mishumo yo vhalaho ya ndangulo dzine dza tea u itiwa phana ha musi muthu a tshi iswa khothe uri a ite khumbelo ya beii, u fana na u ita muvhingo wa u fara na u dzhia magunwe na malofha. Nga nna ha musi muthu a tshi khou tenda tshumisano kha u ita uri mushumo wa ndangulo u itiwe na wa hoisiso zwi o vhewa sa hoea ya beii yawe?
Khethekanyo ya 50 ya Mulayo wa maitele a Vhugevhenga u bula zwauri muthu o fariwaho u fanela u iswa khothe hu saathu u fhela awara dza 48, Khethekanyo ya 35 (i) (d) ya mulayotewa i dovha ya amba uri a zwi tou amba uri muthu u fanela u iswa khothe nga u nga u avhanya. Tshifhinga tsha awara dza 48 ndi tshifhinga magumo na uri mushumo u sala kha pholisa uri i ise muthu khothe nga u avhanya. Tshifhinga tsha awara dza 48 tshi thoma zwenezwo muthu a tshi tou fariwa na u thivhelwa mbofholowo yawe. Arali pholisa a vha a tshi khou kona u isa muthu khothe nga u avhanya, fhedzi a kundelwa u ita ngauralo, u valelwa ha muthu uyo u ya phana zwi nga vha zwi siho mulayoni?
Muofiri wa mapholisa u fanela u ivhadza muhwelelwa (muthu o fariwaho) zwavhui nga ha pfanelo ya u nanga na u kwamana na muimeleli wa mulayo. Muthu o fariwaho u fanela u ivhadzwa uri u na pfanelo ya u oelwa muimeleli wa mulayo nga muvhuso na uri badelo dzi o itiwa nga muvhuso, arali ha nga vha bvelela zwiwe zwi siho mulayoni (khethekanyo ya 35(2)(b) na (c). Hezwi zwi o itiwa nga muofisi wa thuso uya mulayo?
Kha muofisi wa mapholisa hezwi zwi amba zwauri u fanela u vha muthu o fariwaho tshifhinga tsha u kwamana na ramulayo wawe.
luingo ya Bodo ya u Thusa ya Mulayo kana mawe madzangano o raloho kha vhupo havho. Kha vha ite zwauri vha na nomboro idzo dza lutingo na uri vha khou ivha muofisi vha thuso ya mulayo kha khothe ye henefho tsini?
U fariwa nga n?
Muofisi wa mapholisa u fanela u fara muthu muwe na muwe nga nila ine ya sumbedza u honifha na tshirunzi musi a tshi mu fara (khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa : Tshirunzi tsha Vhuthu). Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi waniwa mulandu nga khothe ya mulayo?
Musi pfanelo dza muthu dzo fhungudzwa nga u fariwa, u fhungudzea hu fanela u lingiwa hu tshi khou vhambedzwa na hoea dzi re kha tshipia tsha u fhungudza (khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa)?
U fhungudzea hune ha khou humbulelwa hu tea u vha hu mulayoni wa khumbelo nga u angaredza. Hezwi zwi amba zwauri hu fanela u vha na Mulayo wa Phalamennde une wa vha fha pfanelo ya u fara. Fhethu hunzhi ndi Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga na miwe milayo ya Phalamennde. Mulayo wa u shumiswa nga u angaredza ndi mulayo wa shangoni, une wa nagaredza yohe ya muvhuso na ya sialala?
Pfanelo dzi nga fhungudzea fhedzi u swika hune u fhungudza ha vha hune ha pfala. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza hu fanela u vha hune ha pfala kha vhuimo honoho. Arali hu na ngona ya khwine i nga shumiswa, nga mawe maipfi arali vha sa todi u fara muhwelelwa, vhone sa muofisi wa mapholisa vha fanela u shumisa iwe ngona?
U fhungudzea hu fanela u vha vhune ha pfala kha tshitshavha tsha dimokirasi tshi si na tshidzumbe tsho livhiswaho kha tshirunzi tsha vhathu, u eana na mbofholowo. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwathisedza nyito dzavho nga murahu khothe ya mulayo. Tshitshavha tsha dimokirasi tsho vuleaho zwi amba vhaofisi vha mapholisa kha zwiwe zwitshavha zwa dimokirasi vha fanela u ita nga nila ine ya fana kha vhuimo vhu fanaho. Vha tea u fara muthu muwe na muwe nga nila ya tshirunzi na u honifha na uri a vho ngo tea u alula muthu na muthihi, zwi si na ndavha uri ndi nnyi. Kha vha elelelwe hezwi, muthu u dzhiwa e si na mulandu u swika a tshi o wanala mulandu nga khothe ya mulayo?
U ya nga khethekanyo ya 36(1) (a) u swika kha (e) mulayo wa u kovhekanya u khou shuma. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza huwe na huwe, sa tsumbo, pfanelo dza muthu kha u vha na tshiphiri kana mbofhololo ya u sudzuluwa zwi fanela u kovhekanywa (u linganyiswa zwavhui) zwi tshi khou ya nga lushaka lwa vhutshinyi ho itiwaho. Hu tea u vha na u eana vhukati ha pfanelo dza muthu na tshiphiri kana mbofholowo ya u sudzuluwa na tshiimo tsha u thivhela?
Tshithu tsha ndeme tshine tsha tea u humbulwa musi hu tshi fariwa muhwelelwa ndi tsha uri hu fanela u vha na u eanya vhukati ha u ita mushumo wavho zwavhui na u honifha pfanelo dza muhwelelwa. Musi muhwelelwa a tshi fariwa, ha athu u waniwa mulandu wa vhutshinyi nga khothe?
Musi hu tshi khou fariwa muhwelelwa vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tendelwa u pfisa vhuungu sa yone nila ya u fara muthu. Arali hu sa todei maana kha u fara muthu uyo, vha songo shumisa maana na mathihi uri vha kone u fara muthu uyo, ndi maana a si gathi ane a nga shumiswa, zwine zwa amba tshivhalo tshi songo vhalaho tsha maana tshi a oea kha tshiimo itsho?
Mulayotewa u fha muthu muwe na muwe pfanelo dzi tevhelaho?
mbofholowo na u tsireledzea ha muthu, zwine zwa angaredza pfanelo ya u vhofholowa kha zwivhumbeo zwothe zwa dzikhakhathi kha zwishumiswa zwothe wa muvhuso na zwa muthu munwe na munwe, u sa pfiswa vhuungu kana u fariwa kana u pfiswa vhuungu nga nila ya tshituhu, i sa ya vhuthu kana nga n?
kha tshiphiri tshawe, tshine tsha katela pfanelo ya u sa setshiwa na vhathu vhawe, mui kana thundu kana u dzhiiwa ha thundu yawe?
U shumiswa ha maana tshinwe tshifhinga hu nga dzhenela kana ha fhungudza pfanelo nthihi kana dzi fhiraho nthihi kha dzo buliwaho afho ntha. Ngauralo, u shumiswa ha maana tshifhinga tshohe hu tea u yelana na mulayo?
Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nha musi hu tshi khou shumiswa maan?
U shumiswa ha maana ho luga, u tea na u shuma?
U shumiswa ha maana hu nga imelelwa khothe ya mulayo?
U shumiswa ha maana ha bveledza khuvhabvu thukhu?
Milayo ya u shumiswa ha maan?
U shumiswa ha maan?
U shumiswa fehdzi ha maan?
U shumisa maana o teaho kha u i tsireledza na vhathu vha si na mulandu vha re nga henefho tsini na u itela u kona u fara?
U shumisa maan?
Vha fanela u shumisa maan?
hana kana nndwa.
U shumisa maan?
mushumo muhulwane wa uri ndi maan?
afhio ane a nga shumiswa.
mulandu muuku, hu na mawe maan?
a songo teaho u shumiswa.
Arali muthu a sa khou hana u fariwa vha songo vhuya vha shumisa maana na luthihi?
Ngona dzi tevhelaho dzi alutshedza na u sumbedza vhuimo ho fhambanaho ha maanda ane a nga shumiswa musi kha u fara. maan?
U i bula vhuimo ha maan?
Musi muhu a tshi khou i amba sa muofisi wa mapholisa (zwi tshi vhonala na nga maipfi). U bvisa tshan?
U sumbedza nga maipfi, ndaela ya u sumbedza nila kana u fara?
Musi muofisi wa mapholisa a tshi khou fha ndaela nga maipfi kana u fha muthu ndaela uri a ite tshiwe tshithu. Sa tsumbo: Musi muhwelelwa a tshi khou shavha, muofisi wa mapholisa a mu vhidzelela uri a ime?
U langula nga tshan?
U langula nga tshan?
Maitele ane a nga itelwa hoisiso dzi si gathi. Sa tsumbo: Musi muofisi wa mapholisa a tshi kwama muthu kha shaa a mu vhudza uri a mu tevhele?
U langula nga tshan?
Ndi maitele ane a nga bveledza kuvhabvu. U shumisa maitele a u pfisa vhuungu, u kondelela vhuungu, u tevhela ndaela, u dzhiela fhasi na a u shumisa muwe muthu?
U thivhela nga mutsinga (arali pholisa lo gudiswa), kana nga muwe mulenzhe/ tshana/ shaa i shuma musi hu tshi khou shumiswa maana kha tinga dza muoo u ita uri hu vhe na u sa shuma ha tshifhinganyana ha tshana khathihi na mihumbulo. Huwe u kwamea hune ha nga bveledza u sa shuma ha tshifhinganyana ha zwipia zwa muvhili?
CO/OC (u kherula) kana gese ya phiriphiri arali yo thendelwa nga muhasho u ya nga maga a maitele a tsireledzo nga vhaofisiri vho gudisiwaho ya shumiswa na maga ane a langa khemikhala idzi.
Tshimorodzhisi/ zwithavhane zwine zwo tendelwaho nga muhasho uri zwi shumiswe nga vhaofisi vha mapholisa vho gudelaho vhuifari ha vhuimo ha nha?
Maana a u vhulaha / tshigidi kana maitele a u kona u tshila ane a nga bveleddza?
U shumisa maana o teaho kha u?
Musi hu tshi khou fariwa muthu muofisi wa mapholisa u fanela u di tsireledza. Kha vha elelwe zwauri u shumisa maana fhedzi a teaho kha u i tsireledza na u tsireledza vhathu vho imaho nga tsini?
Nga murahu ha u shumiswa ha maan?
U shumiswa ha maana ho vha ho tea kha vhuimo uho?
Ho vha hu na u nyito vhukati ha hoea ya u shumisa maana na tshivhalo tsha maana o shumiswaho?
Muthu o fariwaho o huvhala u swika ngafhi?
Naa maana o shumiswa nga muya wavhudi kana nga nila i si yavhui, i songo teaho kana ya u pfisa vhuungu?
Heli ndi fhungo la ndeme. Khethekanyo ya 49 ya CPA i khou walululwa. Zwine zwa khou wanala kha phindulo iyi zwi nga shanduka?
Mulayotewa (Khethekanyo ya 11) u bula zwauri muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u tshila. Ngauralo, muofisi wa mapholisa a nga thuntsha fhedzi muthu kha vhuimo ha tshipeshala fhedzi. Ndi zwa ndeme u divha zwauri mulayo u vha tendela fhedzi u thuntsha muthu ane a khou shavha u fariwa?
Mulayo wa u shumiswa ha maana kha u fara (khethekanyo ya 49 ya CPA) u kha i shuma. Maitele aya a fhungudzwa nga mulayo wa mapholisa une wa ima vhudzuloni ha CPA. Mulayo u dzula u hone nahone wo nambatedzwa afha sa humetshedzo ya A?
Mulayo wa Maitele a vhugevhenga na Mulayo wa SAPS u thusa u pfesesa uri mapholisa vha nga fhungudza hani pfanelo dza muthu dza u vhofholowa na u tsireledzea ha muthu. Milayo iyi i vhudza vhone uri ndi lushaka-de lwa maanda lune lwa nga shumiswa musi hu tshi khou fariwa muthu.
Kha vha elelwe, arali zwi sa o?
Muhwelelwa o ita mulandu muhulwane we wa walwa kha mutevhe wa mulayo wa mapholisa. Kha ite zwauri vha wane khophi ya mualyo vha u rwele hohoni zwavhui?
Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu we a ita vhutshinyi ha lushaka ulwo.
Muhwelelwa u khou ivha uri muofisi wa mapholisa u khou edzisa u mu farela vhutshinyi uho?
A huna inwe nila ya u fara muhwelelwa?
Muofisi wa mapholisa u fha muhwelelwa nivhadzo ya urui u o thuntsha arali muthu uyu a sa imi; muhwelelwa a si vhe na ndavha nazwo?
Vhutshilo ha vhawe vhathu hu nga si vha khomboni arali ha nga thuntshiwa?
Arali muhwelelwa a sa oi u ima, vha fanela u thoma nga u thuntsha gulu ya u fha divhadzo, fhedzi arali zwi si nga si vhee vhuimo ha vhawe vhathu kha vhuimo ha khombo. Arali muthu uyop ane a khou humbulelwa a sa oi u ima, vha nga kona u thutsha. Vha faneala u edzisa u thuntsha kha mirao ya muvhili, u fana na mulenzhe, hune gulu ya nga si vhulahe muthu uyo?
hoea ya maana a fhungudzeaho yo buliwa kha khethekanyo ya 13(3)(b) ya Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa une wa bula zwauri maana a nga shumiswa fhedzi nga mirao?
Murado u tendelwa nga mulayo u shumisa maan?
Murao a nga shumisa maana matuku ane a pfala kha vhuimo honoho?
Sa mulayo wa u angaredza, u setsha hu tea u itwa fhedzi u ya nga liwalo a u setsha (khethekanyo ya 21 ya CPA) nga nna ha musi mulayo wa muvhuso wo tendela zwauri u setsha hu nga itiwa hu si na iwalo a u setsha. Nga nna ha khethekanyo ya 22, 23 na 24 ya CPA, miwe milayo minzhi ya phalamennde i a tendela uri u setsha hu nga itiwa hu si na inwalo a u setsha?
U ya nga khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA, murao a nga setsha muthu we a mu fara a dzhia tshithu tshiwe na tshiwe tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 ya CPA tshine tsha wanala a natsho kana nga fhasi nga fhasi ha ndangulo ya muthu o fariwaho?
Zwi fanela ua buliwa zwauri naho khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA u sa tou tenmda zwavhui kha u shumiswa ha maana kha u setsha, arali yo vhaliwa na khethekanyo ya 27 ya CPA u nga dzhiiwa zwauri u khou amba uri hu vhe na u shumiswa ha maana arali u shumiswa ha maana ho tea uri hu kone u vha na u setsha?
Arali muthu ane khou i ekedza kha u setshiwa uho maana ho ngo tea u shumiswa na luthihi uri hu kone u setshiwa?
Aralli muthu ane o fariwaho a tshi khou hana u setshiwa maana a nga shumiswa uri hu fheleswe u hana. Kha ndivho iyi maga a u thivhela, u fana na u vhofha nga tsimbi a nga shumiswa?
U setshiwa ha muthu o tendelwaho nga khethekanyo ya 21 na 22 ya CPA, u ya nga u shumiswa ha maana, hu fanela u tanduluwa nga nila nthihi na ya u setsha u ya nga khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA?
Vidio ya minetse ya fumi ine ya sumbedza u fara i hone.
Ngona ya u ita uri muhwelelwa a i vhonadze khothe ndi ifhio?
Ndi lini hune muthu o fariwaho a vha na pfanelo kha khethekanyo ya 35(1), (2) na (4) kha Mulayotewa.
Pfanelo dza muthu o fariwaho ndi dzifhio?
Milayo ya u shumiswa ha maana ndi ifhio, na uri i amba mini?
Muthu o fariwaho u fanela u ivhadzwa nga pfanelo dzawe nga u tavhanya. Izwi zwi amba mini?
Muthu o fariwaho u tea u fariwa hani, nahone ndi ngani?
U fara ha vhu 4: Milayo ya u shumiswa ha maana kha u fara?
U fara ha vhu 5: Zwithu zwine zwa tea u humbulwa musi hu tshi khou fariwa muthu.
U fara ha vhu 6: Zwithu zwine khothe ya o zwi dzhiela nha?
U fara ha vhu 7: Muthu ane a khou shavha a nga thuntshiwa fhedzi arali vhewa ho?
Nowedzo ya 2?
Nowedzo ya 2?
Nowedzo ya 2?
Nowedzo ya 2?
Nowedzo ya 2?
Nowedzo ya 2?
Phosiara ya pfanelo dza muthu o fariwaho i hone. Phosiar i fanela u vhewa kha luvhondo musi ngudo ya u fara i sa a thu u thoma?
Ndowedzo ya 2.
Phara dza 2.4 na 2.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u itela uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga pfanelo dza vhathu vho fariwaho na vhuifhinduleli havho kha vhathu vho fariwaho?
Kha vha khethekanye vhagudiswa vha bve zwigwada zwi?
Kha vha shumise thirasiparentsi: Nowedzo 2?
> Ndila yo teaho ya u fara muthu ndi ifhio?
> Pfanelo na Vhuifhinduleli ha muthu o fariwaho ndi vhufhio?
> Vhuifhinduleli ha muofisi wa mapholisa ndi vhufhio musi a tshi khou fara muthu?
> Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a tea u ivhadza zwone muthu ane a khou mu fara Kha vha vhudze zwigwada zwi nwale fhasi phindulo?
Kha vha wane phindulo i bvaho kha tshigwada tshiwe na tshiwe nga mafhungo o fhambanaho. Kha vha humbele tshigwada tshiwe na tshiwe tshi fhe phindulo nthihi vha kone u bvela phand kha tshiwe tshigwada u swikela vha tshi wana phindulo dzohe. 15 minetse?
Kha vha rere nga ha pfanelo, vha rere nga u angaredza vha ite manweledzo.
Tsumbo dza u fariwa zwavhu?
U sa fha ma?
Ngona dzi si dzavhui dza u pfisa vhuungu?
U fha vhu?
Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995 (2) SA 642 (CC) 1995(4) BCLR 401 mafhungo a u fha vhuanzi o ambiwa nga hao?
Muthu o hwelelwaho mulandu o amba zwauri vhuanzi hawe o vhu fha e nga fhasi ha mutsiko, u kombetshedzwa, u pfiswa vhuungu, u shushezwa (nga mawe maipfi a songo vhofholowa kana u sa funi) ha tei u fha sumbedza zwauri hango tou zwi ita o iimisela nga lufuno lwawe?
Pholisa na musengisi vha fanela u sumbedza uri vhuanzi ho itiwaho kha madzhisitiraa ho itiwa muthu o vhofholowa nahone nga lufuno lwawe?
Kha vha vhudzise vhagudiswa arali vha tshi ivha phambano vhukati ha u tenda mulandu na u fha vhuanzi ha u tenda mulandu?
U fha vhuanzi ndi u tenda mulandu wa zwiito zwa vhugevhenga na u vhetshela thungo maitele ohe u wana vhuanzi. Arali ho itiwa khothe, vhu o vha vhuanzi ha u tenda mulandu?
U tenda mulandu ndi tshitatamende kana u i fara vhune kana vhune ha nga vhea muthu ane a khou vhu ita kha vhuimo vhu si havhui (sa tsumbo u tenda kha zwiwo zwa mulandu) fhedzi zwi sa khou amba u fha vhuanzi?
Nowedzo ya 2?
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u rera nga beili?
Kha vha vhudze vhagudiswa vha rere nga mbudziso na maitele ane a wanala kha beii?
Kha vha shumise thirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
> Ndi lini nahone ndi ngafhi hune muthu o fariwaho a nga ita khumelo ya beii?
Muthu o fariwaho u fanela u ivhadzwa nga pfanelo dza u ita khumbelo ya beii nga u tavhanya (Khethekanyo ya 50(6) ya CPA). Mulayo wa Vhuvhili wa Maitele a Vhugevhenga (Mulayo wa Nomboro 85 wa 1997) we wa thoma u shuma nga 1 hangule 1998, wo shandukisa zwiwe zwithu kha khumbelo ya beii. Khumbelo ya beii i fanela u itiwa uvha a khothe, hezwi zwi amba vhukati ha 09:00 na 16:00?
Ngauralo khumbelo ya beii i nga si iswe khothe nmga murahu ha awara dza mushumo?
Muhwelelwa a nga vhofhololwa nga beii ya pholisa (kha milandu mituku). Beili iyi ya mapholisa i nga fhiwa na nga murahu ha awara dza u shuma. Arali muofisi wa pholisa a sa nga si kone u fha beili u ya nga khethekanyo ya 59 ya CPA kana u fana beili, muofisi uyo wa pholisa u fanela u isa muhwelelwa khothe ya mulayo uri a ite khumbelo ya beili nga u avhanya. Kha vha elelwa zwauri khumbelo i nga itiwa fhedzi nga tshifhinga tsha mushumo?
Nga u avhanya zwi amba nga u avhanya kha vhuimo honoho. Hezwi zwi nga amba, sa tsumbo, kha mulandu wa u reila muthu o kambiwa uri muofisi wa pholisa u fanela u thoma a dzhia muthu o fariwaho a mu isa kha dokotela uri hu dziiwe malofha phana ha musi a tshi isa uyo muthu khothe. Tshiitisi tsha izwi ndi tsha uri malofha a fanela u dzhiiwa hu saathu u fhela awara mbili musi o fariwa?
Muhwelelwa a nga i vhofhololwa nga beii yo fhiwaho nga mutshutshisi wa muvhuso. Beii iyi i nga i fhiwa nga murahu ha awara dza mushumo, fhedzi i nga si oiwe nga muthu o fariwaho na i zwanani zwa muofisi wa pholisa. Nangwe hu uri muofisi wa pholisa zwi zwanani zwawe kha lushaka ulu lwa beili, hu khou eletshedzwa zwauri beili i fanela u fhiwa musi zwo tea. Mutshutshisi u fanela u kwamana na muofisi ane a khou todisisi mulandu phana musi beili i tshi fhiwa?
Kha mulandu wa Mutshutshisi dzhenerala, Vrystaat na Ramakhosi wa 1996(4) AII SA 207 (o) zwo wanala zwauri Ramulayo Dzhenerala ho ngo kona u sumbedza zwauri hu na khoinadzeo ya uri muhwelelwa a nga thithisa u tsireledzea ha tshitshavha kana muthu kana a ita vhutshinyi ho buliwaho kha shedulu ya u thoma arali a nga vhofhololwa nga beili (siatari la 219 B-C). Khothe yo wana zwauri a hu na khonadzeo ya u a nga shavha u i vhonadza kha tsengo kana u edzisa u uuwedza dzihanzi kana u thuthu vhuala. (siaari la 235 F-G). Khothe yo phetha nga u sumba zwauri musi hoisiso i tshi khou bvela phana lwa miṋwedzi, muhwelelwa, ane a vha ramabindu, u o tshinyalelwa nga maana nga tshelede arali beili ya nga haniwa, ngauralo vhulamukanyi a vho vhoni zwo tea uri vhu bvele phana na u valela muhwelelwa?
> Arali zwi sa vhofhi u fara muthu masiari nga murahu ha mafhelo a vhege malapfu, ni songo zwi ita.
> Muthu u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi sumbedzwa uri u na mulandu.
> Ndi mushumo wa khothe wa u pfisa vhuungu muthu o itaho vhutshinyi, a si wa pholisa?
> U fara hu siho mulayoni na u shumiswa ha maana ho kalulaho hu nga fhedza nga u bveledza u fara hu siho mulayoni na badeliswa, miklandu ya vhugevhenga na u imiswa u shuma wa tshifhinganyana?
Kha mulandu wa S v Vermaak; Sv Du Plessis wa 1995(3) SA 292 (CC) 1995(7) BLCR 851 (CC) khothe yo shuma nga ha pfanelo dza u wana muimeleli wa mulayo?
Muhwelelwa a nga oa pfanelo ya u oelwa muimeleli wa mulayo ane a do badelwa nga muvhuso, fhedzi hezwi zwi o tendelwa fhedzi hune khothe ya khou vhona zwauri arali muthu ane a khou hwelelwa mulandu a si na ramulayo, hu o vha na vhulamukanyi vhu sa fushiho?
Muhwelelwa ane a khou vhiwa muimeleli wa mulayo nga muivhuso a nga si i nangele ramulayo?
Zwi bva kha muhatuli kana madzhesiiraa u tshea arali hu tshi o vha na vhulamukanyi vhu sa fushihoarali muhwelelwa a sa wana muimeleli wa mulayo ane a o badelwa nga muvhuso?
Kha vha elelelwe hezwi: Vhathu vhohe vho fariwaho ndi vhathu vho valelwaho ngauralo vha na pfanelo dzi fanaho na dza vhathu vho valelwaho (Khethekanyo ya 35 (2) ya Mulayotewa)?
Nowedzo ya 2?
Ndima ya 2.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbele nga nila ine vha nga fhungudza ngayo pfanelo dza vhathu na zwione vha tea u zwi dzhiela nha musi vha tshi khou fhungudza pfanelo idzi?
kha vha shumise thirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
> Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza ngafhungudzwa?
> Pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani?
Kha vha vha vhudze vha dzi wale fhasi?
Kha vha vha vhudze vha sedze arali u fara (u fhungudza) hu tshi khou elana khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa.
Kha vha wane phindulo kha tshigwada tshiwe na tshiwe?
Kha vha fare nyambedzano nga u angaredza vha ite manweledzo.
Thirasiparentsi: Marangaphana a vhu 1?
Milayo yo fhambanaho kha u shumiswa ha maan?
Ndaela dzi yelanaho na u shumiswa ha ha maana kha u fara muthu: Ndaela ya Tshumelo ya Tshipeshala: 31/1/5/3 ya datumu ya 1997-01-07?
Hu na vhuimo ha ifhasi kha u shumiswa ha maan?
> Atikili ya Vhuifari kha Mbumbano ya?
> Milayo ya Mbumbano ya ifhasi kha u Shumisa Maan?
Nowedzo ya 2?
Ndima ya 2.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u rera nga vhuimo ho fhambanho ha maana hune ha nga shumiswa kha u fara?
Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fare nyambedzano nga u angaredza kha vhuimo ho fhambanaho ha maana vhune ha nga shumiswa kha u fara, hu tshi khou thomiwa nga maana o fhungudzeaho ane a nga shumiswa?
Nowendowe ya 2?
Phara dza 2.7 , 2.8 na 2.9.
Ndivho ya ndowendowe iyi ndi ya u ita uri vhagudiswa vha humbule nga u kushumisele kwa zwigidi musi hu tshi khou fariwa muthu na u rera nga milayo ya u fhungudza u shumisa maana?
U shumisa thirasiparentsi: Ndowendowe ya 2.
Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhwelelwa ane a khou shavha?
Naa maana a nga shumiswa kha u toda muthu muthu o fariwaho?
Kha vha thome nymbedzano nga u angaredza.
Kha vha ite manweledzo.
Bugu ya u shuma ya Pfanelo dza vhathu na Vhupholisa, siaari a 32?
Thirasiparentsi: U fara ha vhu7.
U setshiwa ha mirao ya muvhili yo vuleaho ya muthu o fariwaho i oa maana o teaho ngauralo hu nga itiwa fhedzi nga dokotela kana nese o redzhisiarisiwaho na uri kha tshiwo tshiwe na tshiwe, arali hu na zwithu zwi pfalaho zwine zwa tendisa uri atikili yo buliwaho kha khethekanyo ya 20 yo dzumbiwa afho fhethu?
Nowedzo ya 2?
Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga ha u fara.
Nowedzo ya 2?
Nga murahu ha vidio, kha vha vha tendele vha rere vha ite manweledzo.
afhio a songo ambiwaho nga hao.
Kha vha sedze kha ndivho khulwane vha rere ngadzo nga u shumisa mbudziso na phindulo. Kha vha vhone uri ndivho dzo swikelelwa.
10 Muthu muwe na muwe u na ifa a tshirunzi na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi?
Muthu muwe na mu?
u sa farwa kana u pfiswa vhuungu nga nila ya tshi?
U ivhadzwa nga pfanelo dzo?
U fhumula u sa?
U sa kombetshedzwa u tenda kana u fha vhu?
U ita khumbelo ya bei?
U iswa khothe nga u?
U fariwa nga n?
U shumisa maana ma?
U shumisa maan?
U shumisa maan?
U shumiswa ha maana ho luga, ho tea na uri ho shuma naa?
U shumiswa ha maana hu nga imelelwa khothe?
U shumisa ha maana ho bveledza u huvhala hu?
Naa ho thoma ha edziswa maitele a si a dzikhakhathi?
Naa mulayo wa tshivhalo na hoea wo sedzwa?
Naa muofisi wa mapholisa o sumbedza u sa oa u shumisa tshigidi?
U shumiswa ha zwigidi kha muthu ndi maga a iga a u fhedzisa. Naa tsho shumiswa sa yone nila ya u fhedzisa?
Kha vha elelwe: arali zwi sa oei uri vha shumise tshigidi vha songo tshi shumisa?
Muhwelelwa o ita mulandu muhulwane we wa walwa kha mutevhe wa mulayo wa mapholisa. Kha ite zwauri vha wane khophi ya mulayo vha u rwele hohoni zwavhui?
Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu ane a khou humbulelwa uri o ita vhutshinyi ha lushaka ulwu.
Muhwelelwa u khou ivha uri muofisi wa mapholisa u khou edzisa u mu farela vhutshinyi ha lushaka ulwu?
A huna iwe nila ya u fara muhwelelwa?
Muofisi wa mapholisa u fha muhwelelwa nivhadzo ya uri u o thuntshwa arali muthu uyu a sa imi; muhwelelwa a sa vhe na ndavha nazwo?
Vhutshilo ha vhawe vhathu hu nga si vha khomboni arali ha nga thuntshiwa?
Arali muhwelelwa a sa oi u ima, vha fanela u thoma nga u thuntsha gulu ya u fha khaidzo, fhedzi arali zwi nga si vhee vhuimo ha vhawe vhathu kha vhuimo ha khombo. Arali muthu uyo ane a khou humbulelwa a sa oi u ima, vha nga kona u thutsha. Vha fanela u edzisa u thuntsha kha mirao ya muvhili, u fana na mulenzhe, hune gulu ya nga si vhulahe muthu uyo?
Ndivho ya u fara muthu ndi ifhio?
Naa u dzhiwa muthu a si na mulandu zwi amba mini?
Ndi nila ifhio iwe nga nna ha u fara ine ya vha hone ya u ita uri muthu o hwelelwaho a i vhonadze khothe?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
Nila yo teaho ya u fara muthu ndi ifhio?
Pfanelo na vhuifhinduleli ha muthu o fariwaho ndi vhufhio?
Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a tea u ivhadza zwone muthu o fariwaho musi a tshi mu fara?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
Ndi lini nahone ndi ngafhi hune muthu o fariwaho a nga ita khumbelo ya beii?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza nga fhungudziwa?
Naa pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani?
hirasiparentsi ya 2.
U fara nyambedzano gue ya kha vhuimo ho fhambanaho a u shumiswa ha maana kha u fara, u thoma nga u shumiswa ha maana mauku ane a nga shumiswa?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhumbulelwa a ne a khou shavha?
Hu nga shumiswa maana kha u setsha muthu o fariwaho?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 2?
U setsha hu na i?
i re kha i?
U setsha hu si na i?
U shumisa maan?
U shumisa maan?
U shumisa maan?
U shumisa maan?
Zwishumiswa na ma?
5.5 U setsha na i?
5.6 Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni kana u setsha hune ha fhira thendelo i re kha i?
5.8 Notsi dza u angaredza dza vhu?
5.9 U shumisa maan?
U shumisa maan?
U shumisa maan?
U shumisa maan?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Musi vho no fhedza ndima iyi vhagudiswa vha do kona u sumbedza u pfesesa na u honifha?
pfanelo ya muthu ane thundu yawe ya khou dzhiwa hu tshi khou itelwa ho?
nila i pfalaho ya u thivhelwa ha pfanelo idzi, nga u shumisa milayo na maga e a buliwa kha tshifhinga tsha u guda nga nila n?
mvelelo dza u setsha hu songo tendelwaho nga mulayotewa.
U setsha na u dzhia ndi maitele a ndeme a u dzhenelela kha pfanelo dza muthu. Mulayotewa u tendela uri muthu muwe na muwe a vha na tshiphiri tshawe (khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa) na pfanelo kha mbofholowo na tsireledzo ya muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa). Pfanelo idzi dzi amba zwauri Muvhuso (mapholisa) vha nga si setshe mui wa muthu, thundu kana muvhili na uri vha nga si kone u dzhia thundu dza uyo muthu, u vula maṋwalo kana u theipha luingo vha songo wana thendelo ya mulayo. Ndi zwa ndeme u vhona zwauri a huna pfanelo na nthihi ya idzi ine ya nga si fhungudzwe. Arali hu na u humbulela hu pfalaho ha uri muthu o ita vhugevhenga kana hu na vhuanzi vhu pfalaho ha uri tshithu itsho tsho shumiswa kha u bveledza vhugevhenga kana tshi o shumiswa kha u bveledza vhugevhenga, Mulayotewa (khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa) u bula uri pfanelo dza muthu kha u vha na tshiphiri na mbofholowo na u tsireledzea zwi nga fhungudzwa nga Mulayo wa Phalamennde, sa tsumbo Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga wa 1977, (Mulayo wa vhu 57 wa 1977) une wa tendela maitele ayo. Hezwi zwi nga itiwa , sa tsumbo, musi muthu a tshi khou setshiwa, musi nnu ya muthu i tshi khou setshiwa kana musi tshiwe tshithu tshine muthu avha natsho tshi tshi khou dzhiiwa u ya nga mulayo?
Kha vha elelwe zwauri muofisi wa mapholisa a nga setsha fhedzi na u dzhia zwithu arali u fhiwa maana nga mulayo uri a ite ngauralo. Zwi a vhofha uri muofisi wa mapholisa a shumise maana aya zwavhui nga fhasi ha mbetshelwa ya khumbelo ya mulayo na u ita zwauri pfanelo dza muthu a dzi khou pfukiwa. Arali muofisi wa mapholisa a tshi khou ita mushumo wawe u ya nga mulayo, uhu u pfukiwa kana u thivhelwa ha pfanelo dza muthu hu o vha hu mulayoni (ho tendelwa)?
U setsha na u dzhia hu nga fhungudza dzi?
Pfanelo kha tshirunzi tsha muthu (khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa).
Tsumbo: U setsha nga maan?
Tsumbo: Vhudavhidzano, u setsha nga maan?
Muthu u na pfanelo dzi wanalaho kha Mulayotewa, nangwe hu uri muthu kana thundu yawe i khou setshiwa kana ha dzhiiwa tshithu. Ndi zwa ndeme zwauri nyito dza muofisi wa mapholisa dzi fanela u vha nga fhasi ha mulayo. Arali pfanelo dza muthu dza fhungudzwa nga u setshiwa na u dzhiwa ha tshithu, u fhungudzwa uhu hu fanela u vha kha vhuimo ha fhasisa.
Arali dziwe dza pfanelo kha Mulayo wa Dzipfanelo dzo fhungudzea, sa tsumbo nga u setsha na u dzhia, u fhungudza hu fanela u lingiwa ho sedzwa kha hoea dzi re kha ndima ya u fhungudza?
U setsha na u dzhia na u shumiswa ha khethekanyo ya 36(1) ya Mulayotewa hu nga dzhiiwa nga n?
U fhungudza hu fanela u thoma nga u dzheniswa mulayoni wa kushumele nga u angaredza. Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na mulayo wa muvhuso (hoyu u angaredza mulayo wa Phalamennde, dzindaela) kana milayo ya tshirema. Kha u setsha na u dzhia mulayo wa kushumele nga u angaredza u?
Zwihavhane na Zwihali wa 1969 (Mulayo wa vhu 75 wa 1969) kana Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na U Rengisa Zwidzidzivhadzi wa 1992 (Mulayo wa vhu 140 wa 1992), khethekanyo ya 13 wa Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe wa 1995 (Mulayo wa vhu 68 wa 1995), na zwiwe?
Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u swika hune u fhungudzea uho ha pfala. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudzea hu tea u vha hu pfalaho nga fhasi ha vhuimo ha u setsha. Arali hu na ngona ine ya si fhungudze maana nga maana ine ya do fhedza i tshi khou swikelela ndivho i fanaho muofisi wa mapholisa a nga shumisa nila iyo. Ndivho yo lavhelelwaho i nga khwathisedza u setsha. Ngauralo u fhungudzea hu fanela u vha hu pfalaho. Vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u sokou fhungudza pfanelo dza muthu?
U fhungudza hu tea u pfala kha tshitshavha tshi si na tshirunzi tsha dimokirasi yo livhiswaho kha tshirunzi tsha muthu, u eana na mbofholowo. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwahisedza nyito yavho ya u setsha na u dzhia khothe ya mulayo. Tshitshavha tsha dimokirasi tshi si na vhukwila zwi amba uri vhaofisi vha mapholisa kha zwiwe zwitshavha zwa dimokirasi vha shuma u fana kha nzulele dzine dza fana. Tshifhinga tshohe vha tea u fara muthu muwe na muwe nga nila ya u honifha nahone ine ya vha na tshirunzi nahone nga nila ine yo lavhelwaho kha vhaofisi vha mapholisa. Vha songo shumisa tshialula nga nila i si yavhui kha muthu muwe na muwe. Kha vha elelwe zwauri muthu u dzhiiwa si na mulandu u swikela a tshi wanala mulandu nga khothe ya mulayo?
U ya nga khethekanyo ya 36(1) (a) u swika kha (e) maitele a u eanisa a shuma tshifhinga tshohe. Hezwi zwi amba zwauri u pfukiwa huwe na huwe ha pfanelo dza muthu kha tshiphiri hu tea u vha ho eanyiswa (vhambedzwa) na lushaka lwa vhutungu ho bveledzwaho nga u thivhelwa. Zwenezwo hu tea u vha na u eana vhukati ha pfanelo dza muthu kha tshiphiri na tshivhalo tsha u thivhelwa. Ndivho i fanela u khwahisedza u setsha (u pfuka)?
Miwe milayo i angaredzaho Mulayo wa Zwihavhane na Zwihali, wa 1969 (Mulayo wa vhu 75 wa 1968), Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na Rengisa Zwidzidzivhadzi, wa 1992 (Mulayo wa vhu 140 wa 1992), Mulayo wa u Langula Vhabvann?
Pfanelo ya tshiphiri ndi mutheo wa pfanelo dza vhuthu. U tsireledzwa kha u pfuka hu sa pfali kana hu songo teaho kha pfanelo dza muthu kana kha tshiphiri ngauralo ndi ha ndeme nga maana. U tsieledza pfanelo dza muthu muṋwe na muṋwe na u vhona uri muofisi wa pholisa u ita nga nila i re mulayoni zwi a vhofha uri hu wanale iwalo a u fara phana ha musi u setsha hu tshi itiwa. Khethekanyo ya 21(1) ya CPA i fha iwe tsireledzo nga u oa uri hu vhe na tshithu tshine tsha o dzhiiwa fhedzi nga u shumiswa ha iwalo a u fara. iwalo io i nga bviswa fhedzi muofisi wa mulayo, nga mawe maipfi madzhisiaraa kana mulamukanyi wa mulalo (hu tshi angaredzwa na muofisi wa SAPS o ewaho maana). Muofisi wa vhulamukanyi u o sedzulusa mafhungo o vhewaho phana hawe nga nila ya vhuanzi a shumisa muhumbulo wawe kha u tshea arali u setsha hu tshi pfala, hune iwalo a u fara a o bvisiwa nga muofisi onoyo. U wana iwalo a u setsha zwi o shuma u kha u tsireledza u thivhelwa hu sa pfali kha pfanelo ya tshiphiri, sa izwi mafhungo a u setsha a tshi o itiwa hu tshi khou shumiswa tsedzuluso yo iimisaho?
Liwalo a u setsha i nga wanala kha muofisi wa vhulamukanyi (madzhisiarata kana muhauli). Vhaofisi vho ewaho maana vha na maana a u fha iwalo, fhedzi a vho ngo tea u dzhena kha hoisiso dze iwalo a u setsha a khou oelwa hone. Muofisi uyu u tea u vha o vhofholowa na u vha na ndivho uri a kone u tshea arali zwo tea uri a fhe iwalo kana zwi songo tea u ya nga vhuanzi vhu re phana hawe. Vhaofisi vho fhiwaho maana vho tendelwa u bvisa iwalo nahone vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u tima-tima u shumisa nila iyi ya u wana iwalo, nga maana hu si na madzhisiaraa nga itsho tshifhinga. iwalo i wanalaho kha madzisiaraa na muofisi o ewaho maana a na ndeme i eanaho. Tsha khwine ndi u setsha nga iwalo o bviswaho nga muofisi u fhirisa u setsha hu si na iwalo na lithihi?
Khumbelo ya iwalo i fanela u fara mafhungo a wanalaho kha muano ane a sumbedza zwiitisi zwi pfalaho u tenda zwauri?
Huna zwiwe zwithu zwi kwameaho kha vhutshinyi kana vhutshinyi vhune ha khou bvelela kana zwi nga vha vhu?
Zwithu izwi zwi na muwe muthu kana zwi huwe fhethu?
iwalo i fha thendelo ya u setshiwa ha muthu onoyo kana fhethu hu na zwithu zwine zwa khou oea?
iwalo i bula vhupo vhune ha tea u setshiwa?
iwalo i bula muthu ane a tea u setshiwa (hedzi dzi nga katela muthu muwe na muwe a wanalaho kha vhupo ho buliwaho)?
U setsha hu fanela u itiwa masiari nga nna ha musi ho wanala thendelo, nga murahu ha musi murao o ea tshiitisi tshi pfalaho uri ndi ngani hu tshi tea u shumiwa vhusiku?
iwalo i o shuma u swika u setsha hu tshi itiwa, kana a thuthiwa nga muthu ane a vha na maana eneo?
Musi u setshaho no itiwa, khophi ya iwalo a u fara i fanela u fhiwa muthu we pfanelo dzawe dza kwamea. Uyu u o vha mue kana muthu a dzulaho afho fhethu kana muthu we a setshiwa?
U setsha hu tea u itiwa zwavhui nga nila yo buliwaho kha iwalo?
U setsha sa mulayo nga u angaredza, hu fanela u itiwa musi mune wa afho fhethu e hone.
Zwine mulayo wa zwi dzhiisa zwone kha u dzhenelela kha pfanelo dza muthu dza tshiphiri zwo alutshedziwa nga mbetshelwa ya khethekanyo ya 28 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga. Khethekanyo iyi i amba zwauri muofisi wa mapholisa ane shuma nga nila yo fhambanaho na ya mulayo wa iwalo a u setsha, kana ane a khou setsha a si na thendelo, u na mulandu wa vhutshinyi. Muthu ane o itelwa maitele ayo a nga vula mulandu wa uri a badelwae nga pholisa?
Khethekanyo ya 28 a i angaredzi milandu ine ya nga itelwa murao we a ita u setsha na u dzhia hu siho mulayoni. Hu angaredza vhugevhenga ho oweleaho sa vhugevhenga, u rwa, u tshinyadza thundu na u tswa. Mvelelo dza izwi dzi nga vha u fariwa ha muhwelelwa?
Zwiwe tshithu ndi zwauri khethekanyo ya 35(5) ya Mulayotewa i bula zwauri vhuanzi ho wanalaho nga u pfukiwa ha pfanelo dzi wanalaho vhu fanela u bviselwa thungo kha tsengo, arali u tenda uhu hu tshi nga ita uri hu vhe na tsengo i songo teaho kana ha khakhisa u langula vhulamukanyi. Hezwi zwi amba zwauri vhuanzi uhu vhu nga si anganedzwe khothe. Mvelelo dza izwi dzi o vha u fhofhololwa ha muhwelelwa?
Mulayo nga u angaredza u tea u vha wa u setsha hu na iwalo a u setsha. U setsha na u dzhia hu angaredza u dzhenelela kha tshiphiri tsha muthu, ngeno mulayo wa uri hu oea iwalo a u i tsireledza u wa ndeme. Hu oea uri hu thome u dzhielwa nha mbuno dzi re hone nga muthu ane a vha na vhuifhinduleli ane a tea u tshea arali muhumbulo wa murao wa u setsha na u dzhia u tshi pfala. U i tsireledza uhu hu nga thivhelwa musi u setsha hu tshi khou itiwa hu si na iwalo ngauralo hu tshi khou khwahisedza uri u setsha uho na uri zwo vha zwi sa konadzei uri hu wanale iwalo a u setsha. Kha vhuwe vhuimo, zwi nga si konadzee uri hu wanale iwalo a u setsha, sa tsumbo, arali hu tshi khou tea u vha na nyito nga u avhanya uri itela uri hu si vhe na u thuthiwa ha vhuanzi. Mbetshelwa yo itiwa, sa tsumbo, khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga a u setsha na u dzhia ane a tea u itiwa hu si na iwalo?
Vhuwe vhuimo vhune khaho murao a nga setsha hu si na i?
Vhaofisi vha mapholisa vha fanela u setsha muthu musi vha tshi khou mu fara. Hezwi zwi itea hu si na iwalo a u fara nahone a si u pfuka mulayo. Khethekanyo ya 23 ya CPA i ekedza uri hu vhe na u setshiwa ha muthu o fariwaho na fhethu arali hu uri muthu o fariwaho kha vhuwe vhuimo. Tshiitisi tsha izwi ndi u itela u tsireledza vhuimo, u tsireledza muthu o fariwaho u itela u mu thivhela uri a si ihuvhadze, u thivhela vhuimo vhune muofisi wa mapholisa kana muwe muthu uri a tsho?
vhuanzi vhu lwaho na muthu o fariwaho?
Nangwe hu uri hoea ya u setsha hu si na iwalo i tshi fana na ya u setsha hu na iwalo khothe i adzela u dzhia maitele aya nga nila yo fhambanaho nahone i o ita zwauri hoea dzohe dzo tevhedzwa uri hu tshi khou setshiwa hu si na iwalo. Khothe i o konisa ngauri tshipia tsho i imisaho a tshi sheli mulenzhe kha maitele a u tshea mafhungo?
U setsha hunwe na huwe hu fanela u itiwa hu tshi khou dzhielwa nha pfanelo dza vhuthu. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u fara muthu na thundu nga nila ya u sumbedza hompho nahone hu songo vha na u tshinyadzwa ha thundu hu songo teaho. Nila yavhui ya u pima ndi ya u fara vhaṋwe vhathu na thundu yavho nga nila i fanaho na ine vhone vha o oa u fariswa zwone musi vha kha vhuimo uho. Hezwi ndi u ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa. Mulayo wa Maitele a vhugevhenga u ekedza maga a u vhona uri u setsha hohe na u dzhia hu fusha hoea dza vhuthu (khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga)?
U setsha muvhili hu tea u itelwa tshiphirini arali zwi tshi konadzea. Hezwi zwi ita zwauri hu vhe na u tsireledzea ha tshirunzi tsha muthu. Arali hu si na muofisi wa pholisa a tshisadzi uri a setshe muvhili wa musadzi, pholisa a munna i nga humbela musadzi muwe na muwe uri a setshe uyo musadzi?
U setsha ha tshohe, hezwi zwi amba u setsha muthu zwipia zwo vulea zwa muvhili, hu nga itiwa fhedzi nga dokotela. U setsha uhu hu nga itiwa fhedzi arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwauri tshithu tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 tsha Maitele a Mulayo wa Vhugevhenga tsho dzumbiwa kha tshipia itsho tsha muvhili wa muthu?
Muofisi wa pholisa ane a nga setsha lu re mulayoni muthu muwe na muwe kana fhethu, kana ane a nga dzhena fhethu huwe na huwe uri a wane vhuanzi a nga shumisa maana ayo hune zwa vha zwo tea uri a kunde u hanelwa huwe na huwe ha uri a setshe na u dzhia. (Khethekanyo ya 27 kha CPA). Hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa a nga shumisa maana ayo hune a vhona zwo tea kha vhuimo uho. U vhona zwo tea zwi amba zwauri arali hu songo tea uri vha shumise maana, vha songo shumisa maana na luthihi. Vha nga shumisa fhedzi maana o teaho uri vha kunde kha u shushedzwa kana u hanelwa (khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa SAPS: Maana maukusa)?
U shumisa maan?
U ya nga khethekanyo ya 27 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga muofisi wa mapholisa a nga shumisa maana u dzhena fhethu na u setsha. Phana ha musi hu tshi shumiswa maana mawe na mawe muofisi wa pholisa u fanela u bula zwi tshi tou pfala zwauri u khou oa u dzhena a fhe na tshiitisi tsha uri ndi ngani a tshi khou oa u dzhena afho fhethu. Muofisi wa pholisa a nga kwasha vothi kana fasiere uri a kone u dzhena. Arali zwi si zwa ndeme uri a shumise maana uri a dzhene a songo a shumisa na luthihi?
Huna zwiwe zwine zwa tendelwa kha mulayo nga u angaredza. Arali muofisi wa pholisa a na zwiitisi zwine zwa pfala zwauri tshithu tshiwe na tshiwe tshine tsha khou oa u setshiwa tshi nga fheliswa kana tshi nga dzhiiwa arali ho buliwa zwi tshi khou pfala zwauri hu khou oa u dzheniwa, murao a nga shumisa maana ayo nga nila i pfalaho?
tshiuku tsha zwidzidzivhadzi tshine tsha nga fheliswa hu si na vhuleme kana tsha dzhiiwa kana tsha fheliswa, sa tsumbo, u tshi kumbisa nga ireini kana u tshi mila kana arali vhutshilo ha mirao vhu khomboni arali vha tshi nga khokhonya, sa tsumbo, arali mirao i tshi ivha zwauri muthu a re nga ngomu u na tshigidi. Hezwi zwi vhidzwa u pfi ndima ya u sa khokhonya?
Khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u tendela muofisi wa pholisa uri a setshe muthu o fariwaho na u dzhia tshithu tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 ya CPA, tshine tsha khou wanala kha ene mue. Arali u shumiswa ha maana ho tea, hu nga shumiswa maana o teaho a nga shumiswa. Mulayo une wa shuma kha u setsha u fanela u dzhielwa nha?
Mulayo wa u shumisa maana mauku u fanela u tevhedzwa tshifhinga tshohe. Arali hu sa oei u shumisa maana kha u dzhia tshithu, a songo shumiswa?
U shumiswa ha maan?
Khethekanyo ya 27 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u tendela u shumiswa ha maan?
Maana a nga shumiswa fhedzi musi hu na u hana nahone sa one maitele a u fhedzisa. U shumiswa ha maana hu nga vha mulayoni fhedzi arali u setsha hu mulayoni. Kha vha elelwe, arali zwi songo tea u shumisa maana vha songo a shumisa na luthihi?
Tsumbo: Vha nga si khwashe irowara vha tshi khou oa baisigila. Vha nga si khwashe mudzio wa u no vhonadza ngeno zwi re ngomu zwi tshi khou vhonala?
Kha vha setshe hedzi fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone (Sa tsumbo: Theevishini i nga si wanale kha tshibogisi tsha u vhea dzhuwele)?
U setsha hu tea u itiwa vhukati na matsheloni na madekwana nga nna ha musi iwalo i tshi khou amba nga iwe nila?
Kha vha ekedze inwalo a u setsha muthu ane a dzula afho fhethu arali o li humbela, nga murahu ha musi u setsha no itiwa?
Mawalo a u setsha a nga shumiswa luthihi fhedzi?
U dzhenela kha pfanelo dza muthu hu tea u vhewa kha vhuimo ha fhasi u ya nga vhuimo honoho.
Maana a nga shumiswa arali zwo tea?
Uri ndivho ya Mulayotewa a si u thivhela u ita hoisiso dzo fhelelaho dza vhugevhenga, fhedzi u tsireledza pfanelo dza vhathu dza ndeme?
Hu na vidio ine ya dzhia minetse ya 10 ya U setsha na u Dzhia?
Naa khethekanyo dza 12 na 14 dza Mulayotewa dzi amba mini nga u setsha na u dzhia?
Maitela avhui a u wana iwalo a u setsha ndi afhio phana ha musi hu tshi setshiwa?
Ndi afhio mafhungo ane a tea u wanala kha iwalo a u fara?
Mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio kana u setsha hu songo tendelwaho?
Na muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na iwalo?
Ndi zwifhio zwine muofisi a tea u zwi ita phana ha musi a tshi shumisa maana u dzhena fhethu huwe na huwe ndivho i ya u oa u setsha na u dzhia Huna zwiwe zwo tendelwaho kha mulayo uyu?
iwalo a u fara i o shuma u swika lini, nahone i nga shumiswa lungana?
U setsha ha vhu 3: Notsi dza ma?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Nowedzo ya 5?
Mihumbulo ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga: Du Toit et al.
Bugupfarwa ya Maitele a u fara: Khandiso ya vhu 3 ya Bekker et al.
Phara ya 5.
Ndivho ya nowedzo ndi ya u fha ndivho dza ngudo?
Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho.
Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
Kha vha dzi alutshedze arali zwo tea?
Nowedzo ya 5?
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u ita uri vhagudiswa vha humbule nga zwine zwa nga mvelelo dzine dza nga iswa nga u setsha na u dzhia kha pfanelo dza muthu?
Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga zwitevhelaho kha zwigwada zwa buzz. Hu shume?
Vha ite mutevhe wa pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia.
Kha vha vha vhudze vha sedze ndima ya u fhungudzwa ha pfanelo kha siaari a 6 kha bugu dza u shumela vha vha linge arali u setsha na u dzhia zwi tshi nga dzhiiwa sa u dzhenelela kha pfanelo dza vhuthu?
Kha vha vhudze vhagudiswa vha vha fhe tsumbo dza mulayo (mulayo wa u shuma nga u agaredza) une wa langula u setsha na u dzhia.
Kha vha wane phindulo. Kha vha vhudze muwe wa vhagudiswa ane a funa uri a wale pfanelo dzine dza nga fhungudzwa kha filipi tshati (bammbiri la u walela) kana bodo musi tshigwada tshi tshi khou fha phindulo?
Kha vha rere nga khumbelo ya ndima ya u fhungudza pfanelo.
Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza.
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo.
Khethekanyo ya 36 kha Bugu ya u Shuma, sia?
Bugu ya u Shuma, siaari?
Khethekanyo ya 36 kha Ndima ya 2 ya Mulayotewa.
Nowedzo ya 5?
Phara ya 5.
Ndivho ya nowedzo ndi ya u rera nga u setsha hu na i?
Kha vha fare therisano nga u angaredza nga mbudziso dzi tevhelaho.
Kha vha shumise hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
iwalo a u fara ni nga i wana ngafhi?
Ndi mafhungo afhio ane a nga wanala kha linwalo a u setsha?
Kha vha rere uri ndi zwifhio zwine zwa nga wanala kha linwalo la u setsha?
Ndi lini hune u setsha ha nga itiwa?
Vha nga sumbedza mue wa fhethu kana muthu ane a dzula afho fhethu iwalo la u setsha?
Kha vha shumise?
Kha vha shumise?
Nowedzo ya 5?
Phara ya 5.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u rere nga mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ho fhiraho thendelo i re kha iwalo la u setsha?
Kha vha shumise hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni ndi dzifhio?
Naa khothe i o anganedza vhuanzi ho wanalaho nga nila ya u setsha hu siho mulayoni?
Kha vha vhalele vhagudiswa tsumbo idzi.
Kha mulandu wa S v Mayekiso na Andere 1996 (3) All SA 121 (C) muofisi we a ita hoisiso o dzhena hune ha dzula muhwelelwa wa u thoma a si na iwalo a u setsha a dzhia zwiwe zwithu, hu tshi khou angaredzwa na zwe zwa vha zwi nga ngomu begeni ya muhwelelwa wa vhuraru. Muhwelelwa wa u thoma o tenda uri hu setshiwe fhethu he a vha a tshi dzula hone, fhedzi a hu na vhuanzi ha uri muhwelelwa wa vhuraru o tenda uri bege yawe i setshiwe. Khothe yo wana zwauri nyito ya muofisi we a vha a tshi khou ita hoisiso yo na u pfukiwa nga khole ha pfanelo dza ndeme dza u vha na tshiphiri kha muhwelelwa wa vhuraru. Khothe yo bvela phana ya wana zwauri a hu na vhutanzi ha zwithu zwo dzhiwaho begebi ya muhwelelwa wa vhuraru kha mulandu uyo na uri ndivho ya muofisi we a vha a tshi khou ita hoisiso musi a tshi dzhia zwithu izwo i nga vha i si ya u thutha vhuanzi?
Nowedzo ya 5?
Phara ya 5.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u rera nga u setsha hu sina iwalo a u setsha?
Kha vha shumise hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Naa muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na iwalo a u setsha na uri aralo zwo ralo ndi lini hune a nga ita ngauralo?
Kha mulandu wa S v Motloutsi wa 1996 (1)SACR 78 (C), khothe yo tshea zwauri he ha vha hu na muofisi o fhiwaho maana, fhungo a uri madzhisiaraa o vha a siho a si vhuanzi vhue ha nga shumiswa kha u sa wana iwalo a u setsha?
Khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga: Vhuimo hune khaho zwithu zwi nga dzhiiwa hu songo wanala iwalo a u setsha?
Muofisi wa mapholisa a nga setsha muthu muwe na muwe kana mudzio kana fhethu a si na iwalo?
arali muthu uyo a tshi khou tenda uri hu setshiwe na uri a dzhie tshithu itsho, kana arali muthu muwe na mu?
uri u o ewa iwalo a u fara?
u lenga u wana iwalo a u setsha zwi o thivhela ndivho ya u setsha?
Nowedzo ya 5?
Ndima ya 5.
Kha vha shumise hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Naa muofisi wa pholisa a munna a nga setsha munna?
Arali hu si na muofisi wa pholisa la musadzi, muofisi wa pholisa a munna a nga ita mini?
Khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a u fara.
U setshiwa ha muthu munwe na muwe hu nga itiwa hu tshi khou dzhielwa nha u honifha na mulalo, nahone musadzi u fanela u setshiwa nga musadzi fhedzi na uri arali hu si na muofisi wa pholisa la musadzi, u setsha hu nga itiwa nga musadzi muwe na muwe o tendelwaho nga muofisi wa pholisa?
Nowedzo ya 5?
Phara ya 5.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u rera u shumiswa ha maana u shumiswa ha maana u setsha fhethu uri a kone u dzhia zwithu?
kha vha shumise thirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Naa muofisi wa pholisa a nga shumisa maana maana uri a kone u setsha?
Naa muofisi wa pholia a nga shumisa maana uri a dzhie thundu?
Kha vha rere nga milayo nga u ngaredza ine ya shuma kha u setsha na u dzhia.
Notsi dza u setsha na u dzhia?
Nowedzo ya 5?
Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga u setsha na u dzhia.
Khethekanyo iyi ya U setsha na u dzhia i phana ha zwifanyiso zwa hoisiso dza Vhugevhenga?
Ndivho khulwane ya nowedzo ndi ya u ita manweledzo a ngudo na u fha phindulo ya mbudziso iwe na iwe?
Mbudziso dzi nga thusa u tshimbidza maitele aya.
Muthu muwe na mu?
setshiwa vhone vhae kana mi?
hirasiparentsi: U setsha ha vhu 1.
Khumbelo ya iwalo i fanela u fara mafhungo a wanalaho kha muano ane a sumbedza zwiitisi zwi pfalaho u tenda zwauri?
Huna zwiwe zwithu zwi kwameaho kha vhutshinyi kana vhutshinyi vhune nga bvelela kana zwi nga vha vhu?
Zwithu izwi zwi na muwe muthu kana zwi huwe fhethu?
iwalo i fha thendelo ya u setshiwa ha muthu onoyo kana fhethu na zwithu zwine zwa khou oiwa thundu kana zwithu zwine zwa khou to?
iwalo i o bula fhethu hune ha tea u setshiwa?
iwalo i o bula muthu ane a tea u setshiwa (hezwi zwi nga angaredza muthu muwe na muwe ane a o wanala fhethu ho buliwaho)?
U setsha hu o itiwa masiari nga nna ha musi hu na thendelo?
iwalo i o dzula i tshi khou shuma u swika hu tshi setshiwa kana a thuthiwaho nga muthu o i bvisaho kana muwe muthu ane a vha na maana a no eana na a we a i bvisa?
Khophi ya iwalo i o ewa muthu ane pfanelo dzawe dza khou kwamea, ane a o vha mue wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho?
U setsha hu fanela u itiwa nga fhasi ha zwe zwa buliwa kha iwalo?
iwalo i nga shumiswa luthihi fhedzi?
hirasiparentsi: U setsha ha vhu 3.
U setsha fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone fhedzi.
U setsha hu fanela u itiwa vhukati ha matsheloni na madekwana nga nna ha musi ho buliwa nga iwe nila?
U sumbedza iwalo a u setsha muthu ane a dzula afho fhethu musi o i humbela, nga murahu ha musi ho no setshiwa?
iwalo a u setsha i fanela u sumbedzwa muthu nga murahu ha u setsha arali muthu a hone?
U setsha u ya nga mulayo wa u angaredza hu tea u itiwa mune wa fhethu e hone kana muthu a dzulaho henefho.
U dzhenelela kha pfanelo dza muthu hu tea u vha huukusa u ya nga vhuimo uho?
Maana a nga shumiswa fhedzi arali zwi tshi khou vhofha?
hirasiparentsi: U setsha ha vhu 4.
Kha ite mutevhe wa tsumbo dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia.
Kha vha gude tshipia tsha u fhungudza pfanelo kha siaari a 6 kha bugu dza u shumela vha linge u setsha na u dzhia hu tshi nga dzhiiwa sa u thivhela ho fanelaho pfanelo dza muthu hu pfalaho?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
iwalo a u fara vha nga i wana ngafhi?
Ndi afhio mafhungo ane a tea u vha kha khumbelo ya iwalo?
Kha vha rere nga ha zwine zwa o wanala iwalo?
Ndi lini hune ha tea u setshiwa?
Vha nga nea mune wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho khophi ya u setsha?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio?
Naa khothe i nga anganedza vhuanzi ho wanalaho nga u setsha hu siho mulayoni?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Naa muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na iwalo a u setsha, arali zwo ralo, ndi lini?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Naa pholisa a munna i nga setsha musadzi?
Arali hu si na pholisa a musadzi, pholisa a munna i fanela u ita mini?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
Naa pholisa i nga shumisa maana uri i dzhene fhethu uri i kone u setsha?
Naa pholisa i nga shumisa maana uri i dzhie thundu?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 5?
nga nila i si yone na vhu?
khou vhona mu?
musi muofisi wa mapholisa kana mura?
Mulayo wa u fhulufhedzea na u e?
7.3 U shumisa pfanelo dza vhuthu nga nila i si yone na vhu?
7.3 1 U kundelwa kha sia?
Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a te u ita zwone musi a tsh kihou vhona mu?
Naa ICD i fanela u ita mini musi muofisi wa mapholisa kana mura?
7.4 Mulayo wa u fhulufhedzea na u eana ndangulo yavhu?
Nowedzo ya 7.1?
Nowedzo ya 7?
Nowedzo ya 7?
Nowedzo ya 7?
Nowedzo ya 7?
Musi vho no fhedza ngudo iyi vhagudiswa vha tea ivha na u alutshedza?
Milayo ya u fhulufhedzea na u e?
Mushumo wa Ndangulo yo iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD) kha u vhona uri hu vhe na vhuifara havhui u ya nga Mulayotewa?
Pfanelo dza vhuthu ndi dza muthu muwe na muwe wa Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na mapholisa. Kha pfanelo iwe na iwe hu na vhuifhinduleli. Tshipia tsha vhuifhinduleli ha mirao yohe ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, sa murao wa Muvhuso, ndi u honifha na u tsireledza tshirunzi tsha muthu na u vhulunga na u bveledza phana pfanelo dza vhuthu dza vhathu vhohe. Hu dovha hafhu ha vha na vhuifhinduleli kha vhaofisi ha mapholisa ha u shumela tshitshavha na u ita mishumo yavho nga nila ya vhuifari zwavhui?
U thivhela vhugevhenga kha a Afrika Tshipembe nga nila yavhui hu si na u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu hu toda vhuifari havhui kha tshumelo ya mapholisa. U pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu tshifhinga tshohe hu o dzhiiwa sa u pfuka mulayo huhulwane nahone hu o tandululwa nga nila ya vhuimo ha ha?
Tsumbo dz a u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu ndi?
u pfisa vhu?
u fariwa lwa tshi?
u sa fariwa zwavhu?
u shumiswa ha maan?
nila ya u ita ho?
arali muofisi wa mapholisa a tshi?
Vhuanzi vhu wanalaho nga nila ya u pfuka pfanelo dza vhuthu vhu nga si shumiswe zwine zwa o fhedza ngauri vhathu vho fariwaho vha vhofhololwe?
Maga a u dzhiela vhukando a do dzhielwa vhaofisi vha mapholisa.
U farelwa vhugevhenga ha muofisi wa mapholisa.
U haniwa ha manweledzo (kha vha vhone khethekanyo ya 36(1) ya Mulayo wa SAPS: Arali ho newa khathulo ya u valelwa hu si na u badela nda?
Mulandu wa u badela une wa itela muvhuso.
U sa wana tsireledzo ya muvhuso (vhaimeleli vha mulayo) i ya nga mulandu wa vhugevhenga (hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u o vha na vhu?
U sa wa tsireledzo ya Muvhuso kha mulandu wa u badeliswa hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u tea u badela mbadelo dzo?
Vhuifhinduleli kha tshitshavha?
Vhaofisi vhahulwane vha do dzhiiwa vhe na vhuifhinduleli kha u pfuka pfanelo dza vhuthu arali vha tshi ivha kana vho vha vha tshi ivha nga u bvelela hadzo na u kundelwa u dzhia vhukando?
Vhaofisi vha vhamapholisa vha o wana tsireledzo ya u sengiswa kana u dzhielwa vhukando kha u hana nga nila u tevhedza ndaela i bvaho kha vhahulwane i siho mulayoni?
U tevhedza ndaela ya vhahulwane hu songo vha u di tsireledza kha u pfuka mulayo ho itiwaho nga vhaofisi vha mapholisa.
Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini musi a tshi khou vhona muwe muofisi wa mapholisa a tshi khou pfuka pfanelao dza vhuthu?
A vhiga tshiwo itsho kha khomanda wawe kana munwe mura?
U vhiga tshiwo kha Ndangulo yo?
U vhiga tshiwo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, kana u vhiga tshiwo kha Muimeleli wa Tshitshavha.
Arali pfanelo dza vhuthu nahone hu mulandu wa vhugevhenga hu fanela u vuliwa dokete.
U pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza maga a ndaiso?
hodisiso ya u pfisa vhuungu hu fanela avhanya, u itiwa zwavhui nahone hu songo vha na sia ine ha dzhia one. A hu na hoea ya u imela uri hu thome u fhedziwa u ita ho?
vhuanzi, u wana dzihanzi, u wana tshipia tsha mulayo, nila, fhethu na tshifhinga tshe u pfukiwa ha bvelela ngatsho, na u wana na u fara vhathu vho khakhaho?
Fhethu he vhugevhenga ha itea hu sedzuluswa zwavhui?
Naa ICD i o ita mini musi muofisi wa mapholisa kana murao wa tshitshavha a tshi khou ita mbilaelo kha ICD?
ICD i nga sedzulusa mulandu, nga maana milandu ine ya kwama lufu lwa muthu e dzhele kana zwi itiswa nga nyito ya pholisa. ICD i nga isa mulandu kha pholisa uri hu itiwe hoisiso na u langula mvelaphana?
Musi ho no fhedziwa u ita hoisiso ICD i nga ita themendelo ya uri ndi maga afhio a vhugevhenga kana a u pfisa vhuungu ane a tea u dzhielwa murao wa mapholisa?
Uri alusa fhulufhelo kha tshitshavha kha uri SAPS NA ICD dzi kone u shuma na u sa ifara zwavhui nga?
U bvisa mirao ine ya dzula i tshi khou ita vhutshinyi kha SAPS?
U sumbedza muya wavhui wa mapholisa hu u o?
U thusa kha shandukisa Tshumelo uri i vhe tshivhumbeo tsho tewaho na u wana hompho ya tshitshavha kha u thivhela na u lwa na vhugevhenga?
U thivhela vhuifari vhu songo teaho ha mapholisa nga?
U sengulusa mbilaelo u wana thaidzo dzine dza khou itea tshifhinga tsho?
U ekedza mapholisa nga nivhadzo ya tshihau ya thadizo dzi re kha sis?
U ekedza ho?
U tandulula dzimbilaelo dzine dza itelwa mapholisa nga nila yavhui nahone hu na ndivho?
nyito ya ndangulo yavhu?
Musi vha tshi khou ita hoisiso dza u pfukiwa huwe na huwe hoisio i tea u avhanya, u itiwa zwavhui na u sa vha sia ine ya ima nalo?
Nyito ya ndangulo i pfalaho (Shedulu ya 6, Tshitenwa tsha 23(2)(b) tsha Mulayotewa.
Muthu muwe na muwe u na pfanelo ya?
ndangulo ya nyito i re mulayoni hune iwe na?
u fhiwa zwiitisi zwo tou waliwaho zwa nyito dza ndangulo dzine dza kwama iwe na iwe ya dzipfanelo kana zwine muthu a funa zwone nga nn?
nyito dza ndangulo dzine dza pfala dzine dza yelana na tshiitisi tsho fhiwaho hune iwe na iwe ya nyito ya kwamea kana ha vha na u shushedzwa?
Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na tshiitisi tshi pfalaho tsha nyito ya ndangulo ye ya dzhiwa (sa tsumbo, u imiswa lwa tshifhinganyana, maga a ndaiso, u iswa u shuma huwe, u aluswa, na zwiwe)?
Hezwi zwi amba zwauri nyito dzohe dza ndangulo dzi tea u tevhedza maitele a pfalaho. Hezwi zwi amba uri milayo ya vhulamukanyi ha mupo i fanela u tevhedzwa?
U ewa mbuno dzohe dzine dza tea u tevhedzwa na u dzhielwa n?
U fhiwa tshifhinga tsho e?
U ivhawa zwavhui nga tshiitisi tsha nyito ya ndangulo maga nda?
nga muya wavhu?
a songo dzhia sia.
Ndi nga u pfisa vhuungu hu na ndeme kha SAPS?
Naa vhugudisi vhu nga vha tshipia tsha u tandulula u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu?
Kha vha bule nila dziwe dzine dza vha u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu kha SAPS dzine vha tea u dzi ivha?
Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini a tshi khou vhona hu tshi khou pfukiwa pfanelo dza vhuthu?
Hu nga bvelela mini kha muofisi wa mapholisa ane a khou pfuka pfanelo dza vhuthu?
Tsumbo ya pfanelo dza vhuthu dzine dza pfukiwa: Vhuifari ha Nomboro ya 1?
U kundelwa u honifha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza zwi tevhelaho: Vhuifari ha vhu 2?
Nyito ya 7.
iwalopfarwa a 7?
Nowedzo ya 7?
Phara ya 7.
Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho.
Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
Kha vha dzi alutshedze, arali zwo tea?
Phara ya 7.
siaari la 5 vha rere nga halutshedzo yawo?
Phana ha musi vha tshi vha sumbedza vidio kha vha vhudze vhagudiswa uri vha faneal u sedza vidio vha tshi khou humbula nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu. Vha fanela u humbula nga uri u pfukiwa uhu hu nga kwama hani vhuifari na mushumo wa mapholisa?
Kha vha vha sumbedze vidio ya Vhudifari?
Nga murahu ha u vhona vidio kha vha ivhadze vhagudiswa, vha tshi khou shumisa ngona ya u angaredza, nga u vhudzisa nga muthihi nga muthihi zwine vha khou humbula zwone nga ha vidio kha muhumbulo wa pfanelo dza vhuthu na tshipholisa?
Kha vha shumise thirasiparentsi: Vhu?
Muvhuso u fanela u honifha, u tsireledza, u alusa na u tevhedza pfanelo dzi re kha Mulayo wa Pfanelo?
Nowedzo ya 7?
Phara ya 7.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu nga vhaofisi bvha mapholisa na ui rear nga zine zwa nga mvelelo dza u pfukiwa uho?
therisano ya u angaredza: 4 minetse.
1 Kha vha khethekanye vhagudiswa vha bve zwigwada zwa vhathu vha sa fhiriho vhaanu?
Kha vha vha sumbedze thirasiparentsi: Vhu?
kha bva vhudze tshigwada tshiwe na tshi?
U nwala fhasi zwine muofisi wa pholisa a tea u ita zwone musi a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu. Zwithu zwine zwa nga bvelela arali mufisi wa pholisa a nga pfuka pfanelo dza vhuthu.
Kha vha humbele tshigwada tshiwe na tshiwe uri tshi fhe tsumbo zwine muofisi wa pholisa a tea u ita zwone. Kha vha vhudze zwigwada zwohe u swikela, mutevhe u tshi ala. Kha vha dovholole hezwi nga mvelelo dzohe?
Kha vha vhudze muwe wa vhagudiswa uri a wale hezwi fhasi kha filipi tshati kana kha bodo?
Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza.
Nowedzo ya 7?
Phara ya 7.3.
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga mushumo wa ICD wa u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha khou tevhedza pfanelo dza vhuthu?
Kha vha fhe mugudi muwe na muwe khophi ya iwalopfarwa ya Ndangulo yo iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD)?
Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho?
Kha vha shumise hirasiparentsi: Nowedzo ya 7?
Naa mushumo wa ICD kha SAPS ndi ufhio?
Nowedzo ya 7?
Ndivho ya nowedzo iyi ndi ya u ita manweledzo a ngudo na u fhindula mbudziso dzi re hone?
Mbudziso dzi nga thusa u langa maitele na u wana mafhungo e a si ambiwe nga hao.
U fara muthu o fariwaho na muthu o valelwaho nga n?
U sa fariwah zwavhu?
U shumiswa ha maan?
Nila dza u ita ho?
Arali muofisi wa mapholisa a tshi khou?
hirasiparentsi: U pfisa vhu?
Maga a u pfisa vhu?
hirasiparentsi: U pfisa vhu?
Naa mushumo wa ICD ndi ufhio kha SAPS?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 7?
Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini arali a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu?
Hu nga bvelela mini arali muofisi wa mapholisa a tshi pfuka pfanelo dza muthu dza vhuthu?
hirasiparentsi: Nowedzo ya 7?
iwalopfarwa: Ndangulo yo?
Ndangulo ya iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD) ndi murao wa muvhuso nga fhasi ha ndangulo ya vhathu ye ya thomiwa u ya nga Khethekanyo ya 222 ya Mulayotewa wa Tshifhinganyana (Mulayo wa vhu 200 wa 1993) na Ndima ya 10 ya Mulayo wa Mapholisa a Afrika Tshipembe (Mualyo wa vhu 68 wa 1995)?
U alusa vhuifari havhu?
U shandukisa u sasaladza hu si na vhuanzi vhune ha itelwa mapholisa?
U bvisa murao wa SAPS une wa bvela phan?
U sumbedza uri muya wavhui wa mapholisa kha mushumo wavho wa u shandula tshumela na u wana hompho kha kha tshitshavha?
U thusa kha shandula Tshumelo uri i vhe murao une wa tea u honifhiwa na u tikedza tshitshavha kha u thivhela vhugevhenga?
U thivhela vhuifari vhu si havhu?
U sengulsa mbilaelo u wana thaidzo dzine dza khou bvelaphana kha mishumo ya mapholisa, nowedzo na u langula?
U thusa mapholisa nga ngeletshedzo ya hoisiso ya uri thaidzo dzi nga fheliswa hani dzine dza ita zwauri hu vhe na mbilaelo?
U tandulula mbilaelo dzo itelwaho mapholisa zwavhui nahone hu na ndivho?
Lufu lwa muthu o valelwaho kana nga lwo itiswa nga mapholisa.
U shela mulenzhe ha mirado ya mapholisa kha zwiito zwa vhugevhenga u fana na u fhura, vhuvhava na u rwa.
Vhuifari ha mapholisa hu songo tendelwaho nga Milayo ya Mapholisa, u fana na u sa ita mushumo kana u sa tevhedza Khoudu ya Vhuifari ha Mapholisa?
Musi ICD i tshi khou sedzulusa vhutshinyi hothe na u vhuifari vhu si havhui he ha itwa nga mirao ya SAPS, Mulayo u tendela uri ICD i livhise miwe milandu kha SAPS uri i ite hoisiso. U ya nga milandu iyi i iswaho kha SAPS uri i ite hoisiso ICD i nga langula mvelaphana ya hoisiso. Kha mi?
hoisiso nga u vhea maga a uri hoisiso dzi nga itiwa hani?
Uri vha vhaoisisi vha ICD vha kone u ita mishumo yavho zwavhui nga nila yavhui, Minisia wa Vhupileleli na Tsireledzo u fha thendelo ya uri vhaoisisi vha ICD vhe vha vha vhewa nga Mulanguli Muhulwane, vha fhiwe maana a u langula?
ICD a yo ngo iimisela u dzhiela fhasi mushumo wo teaho wa mapholisa. ICD yo iimisela u thusa mapholisa nga mushumo wa u shandukisa na u khwahisa mvelaphana na tshumisano i kwamaho mapholisa?
iwalopfarwa : Ndangulo yo iimisaho ya Dzimbilaelo?
<fn>ven_Article_National Language Services_NDIMA YA U THOMA.txt</fn>
Minista wa tshumefo dza zwa vhusevhi, hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo ya 29 (1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 vha khou bvisa mulayo mutevheni.
"Tshiimiswa tshi sudzuluwi" zwi amba tshivhalo tsha zwikhala zwo thomiwaho hu u /Ye/a mashumele o teaho nahone a tshifhinga tshothe a tshumelo.
"muholo" zwi angaredza muholo wo vhewaho.
thomiwa na u khwiniswa ha zwikha!a zwo thomiwaho hu u /Ye/a tshumelo.
Dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwo vhumbwa nga vhufangi vhuhulwane, vhulangi, khetekanyo, ofisi dza mavundu, dza madzmgu, zwititshi zwa nnda na zwinwe zwine zwa nga vhumbwa zwi tshi khou di ya nga tshffhinga, khathihi na Dzangano zwine nga ndaulo zwa vha uri zwo badekanywa na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga vhahulwane vhare na vhukoni.
Muiangi muhulu a nga vhumba khorwana ngeletshedzi hu u /Ye/a u eietshedza ene na minista nga ha nzudzanyo ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
Muiangi muhulu o kwamana na minista u do ta maiteie na u thomiwa ha zwikhala na u zwi fhelisa dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
Minista vha do divhadza Phuresidenthe nwaha munwe na munwe nga ha tshanduko dzothe kha Dzangano dzo itwaho kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
Mirado ya tshothe vhane vha vha vhathu vho tholwaho zwikha!ani zwire hone hu tshi khou tevhedzwa thodea dza u tholwa dze dza sumbedziswa kha Ndima B ya mi!ayo.
Minista hu tshi khou sedzwa zwikhala hu u itela tshikhala tsha vhulangi vhuhulwane na vhulangi.
Mulangi muhulu kha zwikhala zwa u swika kha tsha muhulwane wa khetekanyo;arali huuri ho vha na u thomiwa ha tshanduko kha zwikhala zwe u thomani zwa vha zwo tendelwa nga minista, mulangi muhulu u do toda thendelo ya minista kha tshanduko dzo raloho.
Mulangi muhulu u do divhadza minista nwaha munwe na munwe nga ha zwikhala zwothe zwe zwa thomiwa na u khwiniswa hu tshi khou tevhedzwa mulayo mutuku (2) (c).
Mulangi muhulu vho kwamana na minista vha khou do ta maitele a u thomiwa na u khwiniswa ha zwikhala.
Minista vha nga ta uh muthu a tholiwe kha tshinwe tshikhala kana i tshi tou vha nyengedzedzo kha zwire hone, nahone vha nga vhea zwinwe zwiiimo zwi tshi ya kha u tholwa kha tshikhala tshenetsho.
Mulangi muhulu a nga thola muthu nga khonthiraka satshipida tsha u engedzedzwa ha zwikhala.
Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 38 wa 1994) vha bvisa milayo mutevheni.
"duvha la mushumo" zwi amba duvha la mushumo zwo tiwa nga mulangi muhulu uya nga tshifhinga tshine a khou zwi todisa zwone.
vhea thodea na maitele hu u /Ye/a u tholwa kha dzangano kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
u vhea nyimele dzine dza ye/ana na vho tholwaho kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga nndani ha nyimele dzine dza ye/ana na miholo, magavhelo na dzinwe mbuelo dzi yelanaho nazwo.
o swikela thodea dza tsireledzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone zwi tshi ye/ana na tshifhinga tshenetsho.
o di imiseia u ita muano na u khwathisa mulevho wa vhuluvha.
di iugisela u vha fhasi ha code ya vhudifari ya vhashumi vha zwa vhusevhi, milayo yothe ine ya ye/ana na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, milayo na tsumba masia a dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
Vhahumbeii vha mushumo a vha nga thoiwi kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, nga nndani hamusi vho phasa ndingo dzinwe dza zwa mishonga, mihumbuloni na hunwe u anganya sa zwine zwa nga todiswa zwone nga ndila i pfadzaho nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga tshifhinga tshamusi vha tshi humbela mushumo.
u netshedza zwine zwa todea sa zwe zwa humbeliswa zwone hu u /Ye/a u tshimbidza zwa maanganyele a tsireledzo sa zwine zwa todiswa zwone nga khetekanyo ya vhu 8 ya mulayo.
manwaio ane a nga todea zwi tshi khou tshimbeiana na tshifhinga nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
Hune muhumbeli a nga pfi a netshedze linwalo sa tsumbo ya tshinwe tshithu a fhedza o kundelwa u netshedza la vhukuma, kana lo khwathisedzwaho sa la vhukuma, muhumbeli a nga netshedza affidavit ine ya khou kwathisedza uri zwi nga khwathisedzwa na u netshedza tshiitisi tsha u sa vha hone ha la vhukuma kana kopi yo khwathisedzwaho sa ya vhukuma, hone-ha hezwi zwi khou do itwa fhedzi arali mulangi muhulu a tshi nga dzhia vhukando ha u wana vhungoho ha ndalukano dzo raloho.
Mulangi muhulu vha nga ita uri muthu onoyo a no khou sudzuluselwa kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, ubva tshiimiswani tshinwe na tshinwe tsha muvhuso arali onoyo muthu a no khou kwamea nga murahu nyana phanda ha u sudzuluswa hawe o vha a tshi khou shuma Iwa tshothe tshiimiswani tsha muvhuso.
Tshifhinga tshiswa tsha u Iingwa Iwa u lavheieswa ha rathekiniki muswa o tholwaho a no khou guda tshi khou do lingana na tshifhinga tsha fhasisa tshine tsha todea u wana ndalukano dza fhasisa dza pfunzo kana u fhedza vhugudiswa ha zwa thekhiniki vhune ha todiwa nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
Mulangi muhulu vha nga lapfisa tshifhinga tsha u lingwa hu u /Ye/a u lavhefeswa nga minwedzi ya rathi arafi tsho lapfesa arali vha na tshlitisi tsha u fulufhela uri zwi kha lutamo Iwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nahone zwi tshi khou tshimbilelana na ndima 3 ya milayo.
Arali minidzhere muhulwane a nga tenda uri murado uyo are kha tshifhinga itsho tsha u Iingwa hu u itela u lavheieswa kana tsho lapfiswaho kha zwothe zwo teaho u tevhedzwa na nyimele yothe na thodea dza vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, u tholwa Iwa tshothe ha murado zwi nga khwathisedzwa.
Mirado miswa yothe ine ya kha di tou bva u tholwa, na vhathu vho sudzuluswaho ubva kha muhasho wa muvhuso na tshiimiswani tsho di badekanyaho nyana na muvhuso, vha nga vha fhasi ha ndingo vha tshi khou lavheleswa Iwa tshifhinga tshine tsha do vha tsho tiwa nga mulangi muhulu.
murado uyo musi a tshi thoma tshifhinga itsho u khou divha mashumele na dzinwe thodea dza uh a kone u phasa ndingo dzawe.
murado nga kotara inwe na inwe u khou vhigeiwa zwinwe murahu nga u tou nwalelwa nga ha mashumeie awe kha u tevhedza thodea na zwinwe zwine a tea u tevhedza.
arali zwo tea, murado uyo a wana vhugudiswa, ngeletshedzo na thuso ya u swikela thodea dza uri a kone u pfuka ndingo.
tevhedza maitele sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha di Ndima ya milayo, musi a tshi pandelwa nga nnthani ha u sa shuma zwavhudi, u vha o vhonwa a songo tea u shuma nga madokotela, kana ho sedzwa vhudifari vhu si havhudi , murado u do newa khonadzeo ya uri a vhetshele fhungo lawe khagala hune nga tshifhinga tshenetsho murado uyo a nga thuswa nga muimeleli, hone-ha hezwo zwi do vha hone fhedzi arali muimeleli uyo e murado wa dzhendedzi kana tshumeb sa zwine zwa nga vhisa zwone.
arali murado o lovha, mulangi muhulu a nga tendela vhathu vhe vha vha vhe nga fhasi ha murado vha tshi sala vho dzula henefho iwa tshifhinga tshi pfadzaho, tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
arali murado o lovha, mulangi muhulu a nga tendela vhathu vhe vha vha vhe nga fhasi ha murado vha tshi sala vho dzula henefho iwa tshifhinga tshi pfadzaho, tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
Hu si na ubva kha pfanelo dza mirado sa zwe sumbedziswa zwone kha ndayotewa, fhedzi hu u itela ndivho dza u fara maitefe a u ima vhukati kha zwa politiki sa zwe zwa vheiswa zwone kha khetekanyo ya vhuna ya mulayo, na ya vhu 195 ya ndayotewa, murado wa dzhendedzi kana tshumelo a nga ri e kha vhuimo hawe ha phuraivethe a vha wa dzangano la politiki, fhedzi a nga si shumise tshiimo tshawe dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone a bveledza kana a vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga linwe lihoro la politiki.
a songo dzudzanya kana u andadza manwalwa kana u netshedza tshipitshi tsha tshiofisi hu u /Ye/a u bveledza kana u vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga Unwe lihoro la zwa politiki.
murado ho ngo tewa nga u shuma kha ndaulo kana Dzangano tshihulwane tsha lihoro la politiki a songo wana thendelo ubva kha mulangi muhulu.
Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, ane a nga tanganedza u tiwa iwo teaho sa nnkhetheni hu u itela khetho sa murado wa phalamende, phafamende ya vundu kana tshiimiswa tsha khoro ya ha-masipala, u do dzhiwa sa o litshaho mushumo ubva kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone ubva nga duvha line a do vha o tanganedza u tiwa uho.
Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u tea u dzula e kha tshiimo tsha u dzula o di lugisela na uvha hone hu u itela u netshedza tshumelo kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga ndila ya awara dza 24 nga duvha;hone-ha hezwi zwi khou do itea fhedzi arali murado a nga divhadzwa hu tshi kha di vha na tshifhinga nga nndani ha fhasi ha zwiimo zwi si zwa nga misi.
Hu si na u hanedzana na tshomedzo dza khetekanyo thukhu ya (1) murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u do di vhiga mushumoni a dzula e mushumon! nga zwifhinga sa zwine zwa nga vha zwo tiswa zwone nga minidzhere wawe.
Duvha la u shuma li angaredza na tshifhinga tsho dzhiwaho tsha u awela tshine kanzhi tsha badekanywa kha zwine zwa ye/ana na mushumoni u fana na zwi!iwani, u awela ha matavhelo na u awela ha vhukati ha masiari.
Murado ane a tanganedza zwifhiwa nga nnthani ha uvha hawe murado kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, u do tea u zwi bvisela khagala kha mulangi muhulu.
Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela ya u ta uri nna zwifhiwa zwo tanganedzwaho nga mirado zwi tea u vheiswa hani kana u registariwa.
Murado o do bvisela khagala zwa dzitshelede dzawe nga ndila yo tiwaho nga muiangi muhulu.
Mulangi muhulu vha do dzula na registara ya ndaka dzothe dzo bviseiwaho khagala nga mirado.
Mulangi muhulu vha do bvisela khagala zwifhiwa zwo tanganedzwaho ngavho na zwi kwamaho dzitshelede dzavho kha minista.
Minista vha khou do shumana na zwifhiwa na u bviselwa khagala ha dzitshelede nga muiangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na mbekanyamaitele yo tiwaho nga minista wa tshumelo ya muvhuso na ndaulo.
tanganedza khomishini, muholo kana mbadelo ubva kha muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa nga nndani ha ubva kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone hu u itela tshumelo dza tshiofisi kana dzinwe-vho.
Musi vha tshi sedzulusa zwa uri kana vha nga nea thendelo na, mulangi muhu!
uri kana vhukoni ha murado ha u shuma zwavhudi hu u itela dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, zwi do kwamea nga ndila i si yavhudi.
Murado ho ngo tea u shumisa zwiko kana tshomedzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u ita munwe mushumo kana u netshedza inwe tshumelo kha munwe muthu kana tshiimiswa nga nndani ha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela nga ha mashumelwe a mushumo hu na muholo nga mirado ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
nga nnthani ha u sa vha hone mushumoni hu si na thende!
nga nnthani ha u tututwedza kana u shela mulenzhe kha tshitereke.
Nga nndani hamusi mulangi muhulu vho zwi dzhia nga inwe ndila, u iitsha mushumo ha murado ane maitele ane a ye/ana nae kana thodisiso, kana zwine zwa tea u itwa hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo zwa vha zwi tshe tshikhalani, hu nga si thome u shuma u vhuya u swika ho no fhedzwa maitele a thodisiso kana zwine zwa khou itwa.
tshifhinga tsha ndivhadzo iyo yo tou nwalwaho tshi tshi nga fhungudzwa nga mulangi muhulu zwo humbe!
mulangi muhulu vha nga fhefisa tshumelo dza murado tshifhinga tshinwe na tshinwe phanda hamusi tshifhinga tsha ndivhadzo tshi tshi fhela hu si na u xelelwa nga mbuelo dzine dza yeiana na mushumo dzine murado a do vha o tewa ngadzo u vhuya u swika magumoni a tshifhinga tsha ndivhadzo.
Mulayo hoyu u do vhidzwa upfi Ndima 2 ya milayo nahone u do thoma u shuma nga la 01 Fulwana 2001.
Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi vha bvisa milayo ya ndinganyiso ya zwa mishumoni vha tshi khou tevhedza zwitenwa zwa maanda e vha newa nga fhasi ha zwitenwa zwa khetekanyo ya 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa1994 (Mulayo 38 wa 1994).
maitelea u thola.khunguwedzelo na zwine zwa sedzwa hu tshi nangiwa.
"vhudifhinduleli ha muta" zwi amba vhudifhinduleli ha ha mirado zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhafumakadzi kana vhanna vhavho, vhana vhavho kana minwe mirado ya tsini-tsini ya mita yavho ine ya toda thikhedzo kana vhulondo havho.
maitele a u tandulula dziphambano?
"vhudifari vhu si havhudi" zwi amba u sa di fara zwavhudi sa zwe zwa talutshedziswa zwone kha Ndima 3 ya milayo.
u vhona uri zwa maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule zwi khou shuma hu u itela u fhelisa zwithu zwe zwa vha zwi si zwavhudi mishumoni zwe zwa tanganiwa nazwo nga zwinwe zwigwada.hu u itela u vhona uri zwi khou imelelwa nga ndila i no lingana kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo mishumoni.
u bveledza pfanelo ya ndayotewa ya ndinganyiso na u shumisa zwa demokrasdi ya vhukuma.
u bveledza vhukoni kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
Mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u bveledza khonadzeo dzo no lingana dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga u fhelisa tshitalula tshi songo teaho kha maitele kana mbekanyamaitele ya mishumoni.
A hu na muthu ane a nga talula zwi songo tea, zwi khagala kana zwi sihoho khagala malugana na murado kha mbekanyamaitele kana maitele manwe na manwe a mushumoni, nga mutheo muthihi kana minzhi hu tshi angaredzwa murafho, mbeu, vhuimana, vhudzekani, vhudifhinduleli ha muta, tshitshavha, vhubvo ha zwa matshi!isano, vhudithei ha mbeu, vhukale, vhuholefhali, vhurereleli, nyimeleya HIV, luvalo, fulufhelo, muhumbulo wa zwa politiki, mvelele, luambo na mabebo.
U sa farwa zwavhudi ha murado ndi tshinwe tshivhumbeo tsha tshitalula tshi songo teaho nahone zwo iledzwa kha muthu munwe na munwe, kana zwo tangana sa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo mutuku wa (2).
Zwa ndingo dza zwa mishonga kha murado zwo iledzwa nga nndani hamusi arali zwa nga vhonala zwo tea nga nnthani ha zwinwe zwiitisi zwa zwa mishonga, nyimele ya mushumoni, mbekanyamaitele ya zwa matshilisano.hu u itela u phadaladzwa zwavhudi ha mbuelo dza vhashumi kana thodea ya kale na kale ya mushumoni.
Zwa ndingo dza zwa mishonga kha murado hu u itela u vhona tshiimo tshawe tsha HIV zwo iledzwa nga nndani hamusi u lingwa ho raloho ha vha hu tshi khou tshimbilelana na mulayo mutuku wa (1).
a hu khou dzhia sia maligana na munwe murado kana tshigwada.
Hu u itela ndivho dza milayo ya 4, 5, na 6 murado hhu khou do angaredzwa muhumbeli wa mushumo dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vhisa zwone.
Murado munwe na munwe ane a vha na zwine a si pfesese malugana na ndima iyo a nga zwi tandulula nga zwishumiswa zwa nga ngomu zwa maitele a mbilaelo zwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa vha zwone.
Arali dziphambano idzo dza di vha dzi sa aathu tandululwa nga maitele a nga ngomu a zwa dzimbilalo, murado a nga zwi fhirisela kha tshigwada tsha vhalamukanyi tsho vhumbwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo wa vhu 9, minwedzi ya rathi nga murahu ha mulayo uyo kana zwinwe zwo siedzwaho zwine zwa vhumba u talulwa hu songo teaho.
Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi nga tendela murado tshifhinga tshinwe na tshinwe ane a sumbedza ndivho yavhudi ya u livhisa mbilaelo yawe khatsho nga murahu ha tshifhinga tsho teaho tsho pimiwaho tsho vhewaho kha mulayo mutuku wa (2).
onoyo muthu o ita ndingedzo dzi no pfadza dza u tandulula phambano idzo nga u shumisa maitele a nga ngomu a u tandulula thaidzo.
Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi do lingedza u tandulula dziphambano nga u lamukanya.
Phetho ya tshigwada itsho ndi amba dzi fhele.
Minista vha do thola vhathu vho teaho vha sa fhiriho 7 uri vha vhe na tshigwada tsha vhalamukanyi hu u itela u sedzulusa dziphambano zwo bva kha ndima heyi.
Mirado ya tshigwada tsha vhalamukanyi a tsho ngo tea uvha mirado ya dzhendedzi kana tshunmelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;nga nndani hamusi arali vhathu vhare nnda ha dzhendedzi kana tshumelo vha nga thiolwa, vhathu vhenevho vha do thoma vha sedzuluswa vhukuma siani la tsireledzo.
Tshigwada tsha vhalamukanyi nga tshi tea uvha tsha mirado i sa fhiriho miraru yo tholwaho nga minista, hune muthihi wa hone a do vha mudzulatshiduio.
Minista ndi vhone vha no do ta zwitenwa na nzulelele ya matholetwe a mirado ya tshigwada tsha vhalamukanyi arali huuri miholo yavho i khoudo tiwa zwi tshi khou tshimbiletana na ndaela ya vhufaragwama.
tshi nga ita mishumo yothe yo teaho kana u sedzulusa zwa u shumiswa ha maanda eneo.
Minista vha do vhona uri tshigwada itsho tsha vhalamukanyi tshi khou newa thikhedzo ya vhunwaleli na ya ndaulo yo teaho u tshi konisa u ita mishumo yatsho.
Hunwe na hunwe hune ha nga pfi ho vha na tshitalula hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi, murado kana minidzhere ane mavhari-vhari ayo a khou itwa malugana nae u do tea u wana uri zwo tea na.
Mulangi muhulu hu u itela u swikela ndinganyiso mushumoni, u do vhona uri hu khou shuma vhukando ha Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule kha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tiwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi.
kwamana na vhaimeleli vha forum ngeletshedzi ya dzhenddzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
u di dzula na u bveledza vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho na u vhona uri hu khou shuma vhukando ho teaho ha vhugudiswa sa zwe zwa tiswa zwone nga mulangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na tshifhinga.
Vhukando ho sumbedziswaho kha mulayo mutuku (1)(d) vhu angaredza na mafarelwe ane a tea uvha hone na ndivho, fhedzi a tshi sia nyimele ya tshivhalo.
Vhu tshi khou tevhedza muiayo wa vhu 18, a hu na tshithu kha hoyu muiayo tshine tsha toda uri mulangi muhulu vha dzhie phetho ifhio na ifhio zwi tshi ya kha zwi kwamaho mbekanyamaitele ya mushumoni kana maitele anea do vhumba tshikhukhuliso tshothe-tshothe kha mbonele yavhudi ya u iswa phanda ha mushumo kana u bvelaphanda ha vhathu vha sa tou bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho.
Mulangi muhulu vha khou do dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri hu na ngeletshedzano dzi no pfadza vhukati ha ndaulo na mirado na uri a hu na ndingedzo ya u swikela u pfesesana kha zwithu zwe zwa sumbedziswa nga hazwo kha mulayo wa vhu 14 na mirado kana mirado ine ya khou vha imelela kha forum ngeietshedzi.
mirado i bvaho kha zwigwada zwi songo tou topoiwaho.
Mulangi muhulu vha khou do kuvhanganya zwidodombedzwa kana vhutanzi na u sedzulusa sa zwe zwa tetsheliswa zwone zwa mbekanyamaitele dza tshumelo ya mushumi, maitele na zwine zwa tea u tevhedzwa vhuponi ha mushumoni, hu u itela u kona u vhona zwikhukhuliso zwa mushumoni zwine zwa kwama nga ndila i si yavhudi vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho.
U sedzuluswa ho itwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku nyana wa (1) hu do angaredza nganea sa zwe zwa tiswa zwone zwa tshumelo ngomu kha tshigwada tshinwe na tshinwe tsha mushumo na maimo hu u itela u kona u vhona u sa imelelwa zwavhudi ha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho khetekanyoni dzo fhambanaho dza mishumo na maimo tshumeloni.
Mulangi muhulu zwi do vhofha uri vha vhevhodi lugisela na u vhona uri uri pulane ya ndinganyiso ya mishumoni i khou shuma dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone.
manwe maiteleo tiwaho.
vhukoni ha u nga kona u swikela nga tshifhinga tshi no pfadza vhukoni ha u ita mushumo.
u ta uri kana uyo murado u na vhukoni na ha u ita mushumo hu tshi khou sedzwa tshinwe kana zwithu zwothe kha izwo zwo tanganelana.
Kha u ta nga fhasi ha mulayo mutuku wa vhu (4) mulangi muhulu vha nga si talule zwi songo tea malugana na murado vho di thea fhedzi nga la uri ha na tshenzhemo yo teaho.
Pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i nga vha na vhunwe vhukando vhu no dzula vhu fhethu huthihi hu na ndivho ya ndima heyi.
Muvhigo nga ha zwa u shuma ha pulane ya ndinganyiso ya mishumoni u do netshedzwa minista nwaha munwe na munwe.
u dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri dziminidzhere dzi khou ita mishumo yadzo.
U vhewa ha vhudifhinduleli kha minidzhere hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) a zwi ruli mushumo na muthihi mulangi muhulu we vha hwedzwa nga ndima heyi kana munwe mulayo.
tshigwada tsha vhathu vhare na ndalukano dzo teaho ubva kha vhathu vho topolwaho vhane ubva khavho mutholi a nga lavhelelwa nga ndila i pfadzaho u gonyisela kha maimo a nntha kana u thola vhashumi.
tshivhalo tsha zwikhala zwi sinaho vhathu zwino na zwo pulaniwaho zwine zwa vha hone khetekanyoni dzo fhambanaho, na mbue!
mvelaphanda yo no itwaho kha u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma nga vhanwe vhatholi vho tiwaho nga fhasi ha zwiimo zwine zwa vhambedzea nahone sekhitharani nnthihi.
zwinwe zwivhangi zwine zwa nga vha zwo tiwa.
Tshipikitere muhuluwane a nga ita tsedzuluso ya u vhona uri mulangi muhulu u khou tevhedza tshomedzo dzire hone kha ino ndima.
Tshipikitere muhulwane u khou do sedzulusa nga ndila ine a do vha o i ta nahone zwi tshi khou tshimbilelana na tshomedzo dza mulayo wa ndaulo ya tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 40 wa 1994).
Mulangi muhulu vha do bvisa ndaela dza maitele ane a tea u itwa mushumoni zwi tshi ya kha zwi tevhelaho.
tsumba-masia hu u itela mirado kha zwithu zwine zwa tea u dzhieiwa nzhele u thoma kha zwigwada zwa vhanwe vhathu vho topolwaho.
Murado munwe na munwe ane a do dzumbulula mafhungo manwe na manwe a tshidzumbe e a wanala u itwani ha mushumo hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi, u vha a tshi khou ita zwa vhudifari vhu songo teaho.
Vha ndaulo vha do sumbedza mushumoni hune zwa nga kona u vhalwa, ndivhadzo ine ya khou divhadza mirado nga ha tshomedzo dza ndima heyi.
Vha ndaulo vha do ita uri kopi ya pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i wanale kha mirado yavho hu u itela zwidodombedzwa na ngeletshedzano.
Vha ndaulo vha do thoma na u vhona uri hu na rekhodo zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhashumi vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni na vhunwe vhutanzi vhune ha yelana na u shuma ha ndima heyi.
Murado munwe na munwe wa dzhendedzi kana tshumelo ane a vha na tshiitisi tsha u fulufhela uri munwe murado o zwi ita a tshi khou pfuka ndima heyi u na mushumo Iwa mulayo u vhiga fhungo ilo kha minidzhere wawe kana muhulwane munwe na munwe o teaho.
Zwi tshi khou bva kha khetekanyo ya vhu 4 ya mulayo, mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u vhona uri vhune ha mirado, vhulwa na vhusevhi na maitele a vhusevhi na vhune ha zwiko zwa mafhungo zwi khou tsireledzwa ubva kha u bviselwa khagala hu songo tendelwaho.
Milayo heyi i do vhidzwa upfi Ndima ya vhu 6 ya ndinganyiso ya mishumoni, nahone i do thoma u shuma ubva nga la 1 !a nwedzi wa Fulwana 2001, nga ndila ya ndivhadzo ya nga ngomu nga u angaredza yo bviswa nga minista hu u itela mirado yothe.
Ndaela dza mulangi muhulu dze dza ombedzelwa kha phara ya vhu 20 dzi do itelwa mulevho nga la 01 la nwedzi wa Tshimedzi nga 2001.
Ndaela dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone kha zwe zwa sumbedziswa kha milayo 20(1) ine ya khou shuma mathomoni a u shuma ha milayo heyi, i do ya phanda na u shuma u vhuya u swika musi mulevho wa ndaela nntswa, nga nndani hamusi ndaela dzo raloho dzi tshi khou kudana na milayo kana ndayotewa.
Maitele a mbilaelo na forum ngeletshedzi zwo vhumbwaho nga mulangi muhulu zwi do dzula zwi tshi khou shuma u vhuya u swika musi miiayo ya nga ha vhushaka ha zwa mishumoni yo ombedzelwaho kha khetekanyo ya vhu 16 ya mulayo guthe wo shandukiswaho wa zwa vhusevhi wa 2000 yo no itelwa mulevho.
<fn>ven_Article_National Language Services_NDINGANYISO YA KUTHOL.txt</fn>
Ndinganyiso ya kutholele ndi mini?
U lingana ha zwikhala na u fariwa zwavhui mushumoni nga u fhelisa tshi?
U shumiswa ha maga a mbekanyamushumo kana pholisi ya ndinganyiso ya kutholele (affirmative action) u itela u lugisa zwithu zwi si zwavhui zwe zwa vha zwi hone mushumoni zwe zwa vha zwi tshi itelwa zwigwada zwe zwa vha zwo nangiwa, u itela u khwahisedza uri vho imelwa nga u lingana kha zwohe zwigwada zwa mishumo na levele dza vhashumi.?
Ndivho ya ndinganyiso ya kutholele ndi ifhio?
U fhelisa tshi?
U khwahisedza tshumiso ya maga a u lugisa u itela u lugisa mvelelo dza tshi?
U swikelela tshiimo tsha u vha na vhashumi vho fhambanaho vhane vha vha vho imela vhathu vhashu nga vhu?
U khwahisedza uri mbofho dza Riphabuliki sa murao wa Dzangano a zwa Mishumo a Dzitshaka dzi a shuma?
Ndi nnyi o katelwaho kha Mulayo?
Mulayo u shuma kha vhashumi na vhatholi vhohe hu tshi katelwa na vhatholi vha sekithara dza phuraivete na dza muvhuso. Ndima ya nga ha u iledzwa ha tshialula tshi songo teaho i shuma kha vhohe vhatholi, hone hu uri ndima nga ha affirmative action i tshi shuma fhedzi kha vhatholi vho nangiwaho?
Ndi vhafhio vha songo katelwaho kha Mulayo?
Zhendedzi a Vhusevhi?
Vhalangi na vhashumi vha Comsec.
Tshialula tshi songo teaho ndi mini u ya nga Mulayo?
Tshialula tshi songo teaho ndi u fhambanyisa kana u fara vhathu nga nila i songo teaho u ya nga tshiitisi/ zwiitisi zwi tevhelaho: lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha mbingano, vhuifhinduleli ha mua, vhubvo ha lushaka kana murafho, muvhala, dzangalelo kha zwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, tshiimo tsha HIV, luvalo, lutendo, mihumbulo ya zwa polotiki, mvelele, luambo kana mabebo (khethekanyo 6(1) ya Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele)?
Tshialula tsho teaho ndi mini u ya nga Mulayo?
U dzhia maga a affirmative action nga u lingana kana nga n?
U fhambanyisa, u sa katela kana u takalela muthu muwe na muwe ho sedzwa hoea dzine a vha nadzo dza mushumo?
Maga a Affirmative Action ndi afhio u ya nga Mulayo?
Mulayo u bula uri maga a affirmative action ndi maga o itelwaho u khwahisedza uri vhathu vhane vha vha na ndalukanyo vhane vha bva kha tshigwada tsho nangiwaho vha vha na zwikhala zwi linganaho zwa mishumo na uri vho imelwa nga u lingana kha zwigwada zwothe zwa mishumo na kha dzilevele mushumoni wa mutholi o nangiwaho?
hoea dza ndeme dza mushumo ndi dzifhio?
Vhatholi vha nga kona u tikedza u humbulelwa ha tshialula tshi songo teaho nga u sumbedza uri pholisi, mulayo kana nyito zwo tea musi hu tshi sedzwa zwialuli kana ndalukanyo dzo teaho dza u ita mushumo?
Tshialula tshi re khagala ndi mini?
Tshialula tshi re khagala tshi bvelela musi muthu a tshi farwa nga nila i si yavhui u fhirisa muwe kha tshiimo tshi fanaho hu tshi khou shumiswa zwiitisi zwo nekedzwaho kha khethekanyo 6(2) kana zwi?
Tshialula tsho dzumbamaho ndi mini?
Tshialula tsho dzumbamaho hu ambiwa pholisi dzi sa shanduki na nyito dzine dza si alule vhathu zwi khagala u ya nga zwiitisi zwo nekedzwaho (na zwiitisi zwi konadzeaho zwi songo bulwaho kha Mulayo) fhedzi zwi tshi alula zwigwada kana vhathu?
U tambudzwa ndi mini u ya nga Mulayo?
U tambudzwa hu nga alutshedzwa sa nila kana u shumiswa ha maipfi ane a vhaisa kana u sinyusa ane a si anganedzee. Nga mawe maipfi ndi vhuifari vhune ha sinyusa muvhilaeli ane a si vhe avhui kana ane a si anganedzee?
Mulayo wa Ndinganyiso ya kutholele u shumana hani na u tambudzwa?
Mulayo wa Ndinganyiso ya kutholele u dzhia u tambudzwa sa tshialula tshi songo teaho nahone vhatholi vha a kombetshedzwa uri vha dzhie maga a u fhelisa kana u iledza u tambudzwa mushumoni. Hune ha wanala uri u tambudza hu vha hone mushumoni, hune nga murahu ha ivhadzwa mutholi ane a fheleledza a songo dzhia maga malugana na zwenezwo, mutholi u o vha na vhuifhinduleli malugana na u tambudzwa honoho. Hune ha wanala uri tshialula tshi khou humbulelwa, mutholi u tea u sumbedza uri a ho ngo vha na tshialula kana uri tshialula tsho vha tsho tea?
Mulayo u vhona hani Ndingo dza HIV?
Khethekanyo 7(2) i iledza u ita ndingo dza tshiimo tsha HIV kha mushumi nga nn?
Sumbedzwa uri ndingo dzo tea u itiwa.
Vhea maimo malugana na zwigwada zwa vhashumi vhane vha nga lingiwa, na tshifhinga tshine vha nga lingiwa, na mbudziso dza malugana na mafhungo a tshiphiri.
hoea dza vhueletshedzi dza Mulayo ndi dzifhio?
Mulayo u o?
U dzudzanywa ha muvhigo wa Ndinganyiso ya kutholele.
Vhawe vhatholi vha o tea u sedzulusa uri vha nga alutshedza hani ipfi u thola u itela Mulayo. Mulayo a u alutshedzi zwavhui, tsumbo, arali imaga iwe na inwe ine a vha nga fhasi ha khamphani o tea u wana ngeletshedzo ya thungo kana maitele a u pulana, kana arali ho tea u shumiswa maitele mathihi a fanaho. Vhatholi vha nga takalela u kwama madzangano a vhashumi malugana na izwi, naho hu uri vhalangi vha tshi nga dzhia tsheo malugana na vhuimo ha vhaeletshedzi vhane vha nga vha kwama?
Tshikhukhulisi tsha Ndinganyiso ya kutholele ndi tshifhio?
Tshikhukhulisi tshi vha hone hune pholisi, nyito kana kushumele kana zwiwe zwithu zwa mushumoni zwa fhungudza zwikhala zwa vhashumi nge vha vha vha tshi bva kha zwigwada zwo nangiwaho?
hoea ya u vhiga ya Ndinganyiso ya kutholele ndi ifhio?
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u thoma kha Mulangi Dzhenerala hu sa athu fhela miwedzi ya rathi ya uvha a u thoma u shuma (ndi uri pulane i tea u vha yo swika nga Fulwi 2000) kana nga uvha e vha vha vhatholi vho nangiwaho nahone vha rumele muvhigo waha muwe na muwe nga murahu ha afho vha u rumele nga uvha a u thoma a mushumo a wedzi wa Tshimedzi?
Mivhigo yohe ndi ma?
Vhatholi vhohe vho nangiwaho vhane vha vha dzikhamphani dza muvhuso vha tea u anadza manweledzo a mivhigo yavho sa tshipia tsha muvhigo wavho wa waha wa zwa masheleni?
Mivhigo yo dzudzanywaho nga mirao ya Muvhuso i tea u rumelwa Phalamenndeni?
Mulayo u vhona hani u tevhedzelwa?
Mulayo u khwahisedza vhuilangi na u vhea vhuifhinduleli kha vhashumi na vhaimeli vhavho u itela uri zwililo zwavho zwi pfiwe musi vha tshi vhona u nga mutholi ha khou tevhedzela Mulayo?
Mvelelo dza khamphani ine ya si tevhedzele Mulayo ndi dzifhio?
U sa tsha tea kana u bviswa kha mutevhe wa vho teaho u wana kon?
U tshinya dzina a khamphani kha vhathu?
<fn>ven_Article_National Language Services_NDINGANYISO YA MBEU N.txt</fn>
Ndi ngani Mulayo wa Ndinganyiso wo phasiswa?
Mulayo wo phasiswa u itela uri pfanelo ya ndinganyiso i re kha khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u ya nga vhusimamilayo. Ndivhotiwa dzawo ndi u fhelisa tshialula tshi songo teaho na u phuromotha ndinganyiso nga u angaredza nga u nekedzwa tshomedzo dzine dza shumisea zwavhui kha u thasulula kana u lugisa dzimbilaelo?
Ndi nnyi ane a vha na vhuifhinduleli ha u anziela tshi?
Musi muhumbeli o vhiga mulandu wa tshialula we u thomani wa vha u tshi dzhiiwa hu ngoho, muthu ane a vha na vhuifhinduleli ha u anziela ndi muhwelelwa ane a tea u anziela uri tshialula a tsho ngo tsha vha hone kana uri vhuifari a ho ngo isendeka nga zwiitisi zwo iledzwaho?
U ya nga Mulayo, ndi maitele afhio ane mupondwa wa tshialula a tea u a tevhedzela u itela u bvela phana na mulandu?
Muthu muwe na mu?
Muthu muwe na muwe a no khou itela muwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina?
Muthu muwe na muwe a no khou ita ngauralo sa mura?
Muthu muwe na mu?
Dzangano iwe na iwe ine a khou zwi itela mirao ya?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu.
Muvhilaeli a nga kwama mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u vhiga mbilaelo kha fomo yo tiwaho. Mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u o thusa mupondwa kha u thasulula dzimbilaelo?
Khothe ya Ndinganyiso i nga ita ndaela ya thasululo dzifhio?
Khothe ya Ndinganyiso I na maana a u ita hoisiso malugana na khumbelo nga fhasi ha Mulayo na u ita ndaela dzo teaho kha nyimele nga murahu ha u ita hoisiso dzenedzo. Ndaela dzine dza konadzea dzi katela dza tshifhinganyana na dza u ivhadza kana u ita mulevho, na ndaela dza mbadelo dza tshinyadzo, ndaela ya u humbela pfarelo ya vhukuma na ya thendelano vhukati ha mahoro na ndaela ya khothe?
Mulevho wa Vhohe wa Pfanelo dza Vhuthu (Mulevho) we wa anganedziwa na u ivhadzwa nga a 10 Nyendavhusiku 1948 nga Buthano a Vhohe a Dzitshaka Mbumbano, u sumbedza u thoma u dzhielwa nha ha pfanelo dza Vhuthu nga dzitshaka. Mulevho u dovha wa sumbedza u guma ha muhumbulo wa uri mashango a ivhusaho a nga iimisa na u uuwedza kana u langa u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu nga nna ha mbilaelo dza mawe mashango. Mulevho wo vha u phindulo ya ivhazwakale kha Nndwa ya Zhango ya Vhuvhili na kha dzinndwa kana dzikhakhathi dzo itwaho nga Nazi Germany?
Ndivho ya Mulevho a si u vhofha lwa mulayo mashango ane a u shumisa. Tshawo ndi u imela mihumbulo i fanaho ya mivhuso ine ya tendelana na Mulevho. Mulevho wo mbo i vha tshishumiswa tsha u kala milayotewa nahone u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu hune ha khou humbulelwa hu nga sedzuluswa. Nahone wo vha tshisumbi tsha uri hu o bveledzwa mvelele ya pfanelo dza vhuthu ine vhathu zwavho vha humbela uri vha fariwe zwavhui?
Pfanelo dza vhuthu ndi mini?
Pfanelo dza vhuthu ndi luwe lwa tswayo dza demokirasi. Dzo alutshedzwa sa milayo ine ya anganedzwa nga vhohe ya u ita zwithu nga nila yo fanelaho na vhulamukanyi kana pfanelo dza milayo dza vhohe dzine dza lingana vhunga vhohe vhe vhathu.?
Pfanelo i fanela u fhambanyiswa na Mbofholowo naho hu uri zwohe zwi anzela u vha hone kha Mulayotibe wa dzipfanelo. Pfanelo ndi ndugelo ine ya tea u nekedzwa, ndi tshithu tshine mulayo wa tshi dzhia tshi tsha muthu onoyo (tsumbo, ndinganyiso na tshirunzi). Pfanelo ndi ndugelo ya u vhona uri izwo zwithu kana mikhwa ine tshitshavha tsha i dzhia i yavhui, a tshi dzhielwi zwone?
Mulayotibe wa dzipfanelo u shuma kha milayo yohe, na u vhofha vhusimamilayo, vhalangi, vha Mulayo na mirao yohe ya muvhuso?
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi vhofha muthu zwawe kana muthu wa mulayo arali zwo tea na u swikela hune lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo muwe na muwe une wa kombetshedzwa nga pfanelo zwa dzhielwa nha?
Vhunzhi ha pfanelo kha Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi tsireledza vhathu vhohe?
Muthu wa mulayo o tea u vha na pfanelo dzine dza wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo u swikela hune zwa oiwa nga lushaka lwa pfanelo dzenedzo na uri muthu onoyo wa mulayo ndi muthu-e?
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe dzi nga kalwa u ya nga mulayo une wa shumiswa nga u angaredza u swikela hune tshikalo itsho tshi nga vhonala tsho tea kha lushaka lwa demokirasi lu re khagala kana lu sa dzumbi tshithu lwo itikaho nga maitele a tshirunzi, ndinganyiso na mbofholowo, hu tshi dzhielwa nha zwohe zwi yelanaho nazwo?
Mulayo wa Ndinganyiso wo tendelwa kana u anganedzwa nga a 2 Luhuhi 2000. Wo thoma u shuma nga a 16 Fulwi 2003?
Ndivho ya Mulayo ndi u ita uri khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u itela u thivhela tshialula tshi songo teaho na u tambudzwa, u itela u phuromotha ndinganyiso na u fhelisa tshialula tshi songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo?
Mulayo u vhofha muvhuso na vhathu vhohe. Mulayo a u shumi kha muwe na muwe ane nahone u swika hune Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa shuma hone?
Arali khuano malugana na mafhungo mawe na mawe o kwamiwaho kha Mulayo wa Ndinganyiso i tshi nga vha hone vhukati ha Mulayo na mbetshelo dza mulayo muwe na muwe nga nna ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde wa u khwinisa Mulayo, mbetshelo dza Mulayo dzi tea u vha hone?
Tshialula ndi mini?
Tshialula ndi nyito iwe na iwe kana u sa ita, hu tshi katelwa pholisi, mulayo, nyito, nyimele kana maimo zwine nga n?
U sa ea vhathu dzimbuelo na zwikhala u ya nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho?
Tshialula tshi nga vhangiwa nga vhuifari (ndi uri nyito iwe na iwe) kana nga u kundelwa u ita zwithu/kana u sa ita zwithu (ndi uri u siedza kana u litsha)?
Tshialula tshi nga vha hone kha pholisi, mulayo, nyito, maimo kana nyimele?
Tshi nga vha khagala kana tsha vha tsho dzumbamaho. Tshialula tshi re khagala tshi katela u sa farwa zwavhui kana u farwa nga nila I sa fani musi hu tshi vhambedzwa na vhawe hu tshi khou sedzwa tshithihi tsha zwiitisi zwi re kha khethekanyo 1 ya Mulayo. Tshialula tsho dzumbamaho a tshi aluli kana u fhambanyisa vhathu zwi tshi vhonala u ya nga zwiitisi zwiwe na zwiwe zwine zwi nga vha zwo nekedzwa (na zwiitisi zwine zwa konadzea zwi songo nekedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo) fhedzi zwine zwa alula zwiwe zwigwada kana vhathu?
u sa ea vhathu dzimbuelo na zwikhala?
Ndi zwiitisi zwifhio zwa tshialula zwo iledzwaho?
Zwiwe zwiitisi zwa u?
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe yo ewa maana u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 a u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshialula nahone i ivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo ewa maana u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshialula u ya nga mbeu nahone i ivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso?
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi ndi tshiimiswa tsho thomiwaho u ya nga khethekanyo 110 na 114 dza Mulayotewa na Mulayo wa Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, wa, 1994 u itela u o?
U sa tshimbidzwa zwavhu?
Vhuifari vhu si havhu?
Nyito dzi si dzavhu?
nyito kana u sa ita tshithu nga muthu ane a ita mushumo wa muvhuso zwine zwa fheleledza hu u alula muwe muthu?
Khothe ya Mulayotewa yo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipia tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa?
Khothe Khulwane ya Aphii yo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 (tshipia tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa?
Khothe Khulwane yo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 tshipi?
Khothe Khulwane yo dovha hafhu ya ewa maana a u vha Khothe ya Ndinganyiso u ya nga Mulayo?
Khothe dza Madzhisiaraa dzo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipia tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa. Khethekanyo 1 na 16 dza Mulayo wa Ndinganyiso dzi bula uri Khothe ya Madzhisiaraa ndi Khothe ya Ndinganyiso?
Khothe ya Aphii ya zwa Mishumo yo ewa maana kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula zwine zwa bvelela mishumoni?
Khothe ya zwa Mishumo yo ewa maana kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza tshialula tshi songo teaho mishumoni?
Khomishini ya Vhupfumedzanyi na Nyambedzano yo ewa maana kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula (u pandelwa hu songo teaho) na nyito dza tshialula tshi songo teaho dzine dza bvelela mushumoni?
Khothe ya Mbilo dza zwa Mavu yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Pfanelo dza Mbuedzedzo dza Vhue ha mavu na khethekanyo 166(c) ya Mulayotewa u itela u vhuedzedza pfanelo dza vhue ha mavu kha vhathu kana zwitshavha zwe zwa dzhielwa pfanelo dzenedzo nga murahu ha a Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshialula u ya nga lushaka kana nyito zwa tshifhinga tsho fhiraho?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi tshiwe tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya 9 zwo bulwaho kha khethekanyo 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha honifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu?
CGE yo iimisa nga yohe nahone yo isendeka kha Mulayotewa na mulayo. I tea u sa dzhia sia nahone i tea u shumisa maana ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho kana u sa shumisa tshikonani kana tshialula. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya zwa Mbeu, wa 19962 une wa alutshedza maana na mishumo zwo fhambanaho. Maan?
u monithara na u?
u themendela muvhuso u phuromotha ndinganyiso ya mbeu , hu tshi katelwa na themendelo dza dzitshanduko kha mulayo wo no?
CGE i na maana mahulwane a u oisisa u sa lingana ha dzimbeu. Musi hu tshi khou o?
oa mafhungo na zwidodombedzwa zwo teaho kha muthu muwe na mu?
oa uri muthu muwe na muwe a bvelele phana hayo na u bveledza dziatikili na ma?
vhudzisa muthu muwe na mu?
nga thendelo kana maana a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisiaraa kana muhauli i nga setsha muthu muwe na muwe, kana ya dzhena na u setsha tshifhao tshiwe na tshiwe ya dovha ya nambatedza kana u bvisa tshiwe na tshiwe kha muthu kana zwifhao zwine zwa tea u oisiswa?
Maana a dzikhomishini a khwahisedzwa nga u pfiswa vhuungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dzihoisiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha u lingana miwedzi ya 6?
Khomishini tshifhinga tshiwe na tshiwe i nga kwama Phuresidennde malugana na zwiwe na zwiwe zwine zwa tshimbilelana na u shumisa ayo maana kana kushumele kwa mishumo yayo na tswikelelo dza ndivho dzayo kha Phuresidennde waha muwe na muwe ane nga murahu a o isa muvhigo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha i dovha hafhu ya isa muwe muvhigo Phalamenndeni tshifhinga tshiwe na tshiwe?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela Tshialula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela mu?
Tshiwe hafhu, CGE ndi iwe foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maana ayo na mishumo yayo?
1 David McQuoid-Mason, Mandla Mchunu, Karthy Govender, Edward O?
2 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
3 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
4 Khethekanyo 13, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA MUVHUSO 1.txt</fn>
Minisa wa zwa mutakalo, u ya nga khethekanyo ya vhu 3 ya Mulayo wa u iangela u Thutha Thumbu wa 1996 Mulayo wa vhu 96 wa 1996, vho bula madzina a zwiimiswa zwo vhewaho kha mutevhe sa zwishumiswa zwine zwa tendelwa u thutha thumbu nga muaro u ya nga mulayo?
Kha heyi nivhazo ya muvhuso, ipfi iwe na iwe ine halutshedzo yao ya khou shumiswa kha Mulayo i o shumisa halutshedzo yeneyo nahone nga nna ha musi zwi sa tendi kana kushumiselwe ku tshi amba nga iwe nila?
vhuareloni zwi amba yuniti ya vhuarelo i re na zwishumiswa zwo fhelelaho zwa u langula zwidzidzivhadzi zwapo kana nga u angaredza na u kona u thasulula tserekano dzine dza nga kha?
mulayo zwi amba Mulayo wa u iangela u Thutha Thumbu wa 1996 (Mulayo wa vhu 92 wa 1996)?
Tshiimiswa tshiwe na tshi?
fanela u vha na zwi tevhelaho uri tshi kone u waliwa sa tshiimiswa tshine tsha tendelwa u shuma sa fhethu ha u thutha thumbu nga muaro sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 3 ya Mulayo?
zwidzidzivhadzi zwa u?
u vha hone ha tshiendedzi tsho teaho arali ha nga vha na ho?
u vha hone ha tshomedzo dza mala?
vhudavhidzani ha luingo?
Zwiimiswa zwa mutakalo zwa muvhuso zwi tevhelaho zwi a swikelela ho?
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA MUVHUSO 2.txt</fn>
Minisia wa zwa Mutakalo, hu tshi tevhelwa khethekanyo ya vhu 61(1)(e) ya Mulayo wa Phurofesheni dza zwa Mutakalo, wa 1974 (Mulayo wa vhu 56 wa 1974), nga vhukwamani na Khoro ya Phurofesheni dza zwa Mutakalo ya Afurika Tshipembe, o ita ndaulo kha shedulu?
Kha hedzi ndaulo, ipfi iwe na iwe kana mutaladzi une wa vha na zwine wa amba kha Mulayo, u o amba zwenezwo, nga nna ha musi zwo sumbedzwa nga iwe n?
tshiimiswa tsho tendelwaho zwi amba sibadela, kiiniki, aborathori, senthara ya ndondolo ya zwa mutakalo, kana tshishumiswa tshiwe na tshi?
bodo zwi amba bodo ya Phurofesheni ya zwa Mishonga na zwa Ma?
ndalukano dza nna zwi amba ndalukano dzo wanalaho kha tshiimiswa tsha pfunzo tshi re nna ha Riphabu?
mushumi mugudiswa zwi amba muthu o wanaho ndalukano dza saintsi ya mishonga kana o iwalisaho u gudela digirii ya onasi ya biomedical engineering, clinical biochemistry, medical biological science kana medical physics a nga nna kana o iwaliselaho u guda digirii ya Masiasi ya genetic counselling lwa tshifhinga tshohe, ane a ita ngudo ya mushumo kha tshiimiswa tsho tendelwaho u itela u iwalisa, nahone o i?
ndalukano zwi amba ndalukano sa zwe zwa sumbedzwa kha ndaulo dzine dza amba nga ha ndalukano dza vhuiwalisi ha Biomedical Engineers, Clinical Biochemists, Genetic Counsellors, Medical Biological Scientists na Medical Physicists na vhuiwalisi ha vhathu vho wanaho ndalukano nn?
hoea dza u i?
Mutelwadigirii u fanela u ita khumbelo kha bodo kha fomo yo randelwaho u ita khumbelo ya u iwalisa sa mugudiswa hu saathu u fhela miwedzi mivhili o i?
arali hu biomedical engineers, clinical biochemists na medical biological scientists u fanela u etshedza hanziela ya uri u na?
digirii yo tendelwaho khathihi na vhuanzi ha uri vho i?
hune ha vha hu genetic counsellors vha tea u etshedza hanziela ya uri o phasa?
digirii ya onasi yo tendelwaho khathihi na vhuanzi ha uri vho iwalisela u gudela digirii ya Masi?
digirii ya Masi?
hune ha vha hu medical physicists vha fanela u etshedza hanziela ya uri vho phasa?
digirii yo tendelwaho khathihi na vhuanzi ha uri vho iwalisela u guda digirii ya onasi ya medical physics nga u dzhena u nga nn?
digirii ya onasi ya medical physics yo tendelwaho khathihi na vhuanzi ha uri vho i?
u badela mutendelo wa u i?
u etshedza bodo hanziela yo etshedzwaho nga tshiimiswa tsho tendelwaho hu saathu u fhela miwedzi mivhili vho thoma vhugudisi ha mushumoni, ya u khwahisedza u anganedzwa uri vha nga ita vhugudisi ha u mushumoni?
Vhugudisi ha mushumoni vhu fanela u itwa kha tshiimiswa tsho tendelwaho lwa miwedzi ya fumbili-ina nahone vhu fanela u fhedzwa nga tshifhinga tsha miwaha mia u bva uvha ine muthu a thoma u waliswa sa mugudi: Tenda ha vha hu uri nga tshifhinga tsha u iwalisela u dzhena vha nga nna kha dzimodulu dzine dza oea kha u iwalisa, hafu ya tshifhinga tsha u iwalisa tshi o shuma kha vhugudisi ha mushumoni u ya nga hedzi ndaulo, na miwedzi ya 12 i fanela u vha ya nga ngomu?
U iwalisa sa mugudiswa wa mushumi hu o shuma lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miwaha mia, nga nna ha musi bodo I tshi tendela khumbelo ya u engedzwa ha tshifhinga?
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA MUVHUSO 3.txt</fn>
Minisia wa zwa Mutakalo, nga khethekanyo ya vhu 15(1) ya Mulayo wa Zwiiwa, Zwiolo na Zwikandululi, Mulayo wa vhu 1972 (Mulayo wa vhu 54 wa 1972), o ita milayo i re kha Shedulu i re afho fhasi?
Kha heyi milayo Milayo zwi amba milayo yo gandiswaho kha Nivhadzo ya Muvhuso wa vhu R. 246 ya a 11 Luhuhi 1994, sa zwo khakhululwaho nga Nivhadzo ya Muvhuso ya vhu R. 1448 ya a 26 Tshimedzi 1994, Nivhadzo ya Muvhuso ya vhu R. 494 ya a 8 Fulwi 2001 na Nivhadzo ya Muvhuso ya vhu R. 525 ya a 3 Shundunthule 2002?
Mulayo u tevhelaho u khou dzheniswa nga murahu ha musi mulayo wa vhu 3 wa milayo ngeno mulayo wa vhu 4 u re hone zwino u tshi o shandukiswa wa nomboriwa 5?
4. maimo a maitele a vhusedzulusi na u ita sambula dza masalela a mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono kha zwiiwa a fanela u waliwa kha khandiswo ya zwino-zwino ya maimo a Alimentarius, Masalela a Mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono kha zwiiwa: Maitele a u sedzulusa na Sambula, a wanala kha Muhasho wa zwa Mutakalo.?
U khwiniswa ha?
Mbeu ya luguli.?
Carbofuran (carbofuran na 3-hydroxy- carbofuran, i alutshedzwa sa carbofuran)?
Fipronil (fipronil i kona u angana na mapfura)..?
awa (dzo omiswaho).
Oxydemeton-methyl (tshivhalo tsha oxydemeton-methyl na sulphone yayo, i alutshedzwa sa oxydemeton-methyl).?
Khakhuthusi na dzi piere dzi si na thanda.
Spinosad [the sum of spinosad (spinosyns A na D) na metabolites dzayo K, spinosyn B and N-demethyl spinosyn]..
Nirivhe (dza u a).?
Zoxamide (tshivhalo tsha zoxamide na dzi acid metaboliteas dzayo, RH-1452 na RH-1455).
u bviswa ha?
piere dzo dzangelwaho nga viniga (pickley pears) ha dzheniswa khakhuthusi na dzipiere dzi si na thanda kha khoumu ya II tshini na parathion kha kho?
1 Carbofuran: MRL ya mavhele yo vha i 0.
2 Flusilazole: MRL ya maapula na dzi piere yo vha i 0.05 mg/kg. Mashumele a zwa vhulimi o shanduka nga nila ine tshikalo tsha nhesa tshi a themendelwa kha u thivhela malwadze kha hezwi zwimela?
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA U TIWA HA.txt</fn>
Mirao ya tshumelo ya aiburari na mafhungo, indasiiri ya u kandisa (zwa u vhala na zwa u thetshelesa na u vhona) na zwiwe zwigwada zwi re na dzangalelo vha khou rambiwa uri vha te vhathu vho fanelaho vhane vha o tholiwa kha Komiti ya U Vhlungwa ha Mawalo hu re Mulayoni u ya nga khethekanyo ya vhu 8 (1-2) ya Mulayo wa u Vhulungwa ha Mawalo hu re Mulayoni, wa 1997 (Mulayo wa vhu 54 wa 1997). Minisia wa Vhutsila na Mvelele u o thola Komiti lwa miwaha miraru, u thoma nga a 1 Phando 2006 u swika nga a 31 Nyendavhusiku 2008?
Ndivho ya Komiti ndi u pfananya na u phuromotha u shumiswa ha Mulayo wa u Vhulungwa hu re Mulayoni, wa 1997. Mishumo mihulwane ya Komiti ndi u eletshedza Minisia nga ha mafhungo mawe na mawe ane a ambiwa nga hao kha hoyu Mulayo, u ita themendelo kha minisia nga ha ndaulo dziwe na dziwe dzine Minisia a nga dzi ita nga fhasi ha hoyu mulayo, u pfananya mishumo ine ya nga itwa fhethu hu re na u vhulungwa hu re mulayoni, u eletshedza fhethu hu ne ha vhulungwa mawalo hu re mulayoni nga ha mafhungo mawe na mawe ane a ambiwa nga hao kha hoyu Mulayo, na u bveledza komiti-hukhu kana zwigwada zwa u shuma hune zwa tea u oisisa miwe mishumo ya u shumiswa ha hoyu Mulayo?
Vhathu vhane vha tiwa vha fanela u katela vhashelamulenzhe vha re Vhomakone kha sekhithara ya tshumelo ya aiburari na mafhungo; sekhithara ya u kandisa; vhulanguli, gwama na mbambadzo; na/kana nivho ya/ kana dzangalelo kha u vhulungwa ha mawalo hu re mulayoni ha vhukandisi?
Muwe na muwe ane a tama u ta muthu uri a shume kha Komiti ya u Vhulungwa ha Mawalo hu re Mulayoni u fanela u adza na u isa fomo ya u ta ya tshiofisi kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Fomo ya u ta i fanela u vha na humetshedzo dzi tevhelaho uri i kone u anganedzwa?
A: Luwalo lune lwa etshedza madzina nga vhualo na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muthu ane a khou ta, lune lwa alutshedza uri ndi ngani muthu ane vha khou mu ta o fanela u tholiwa u ya nga maitele o bulwaho afho nha, na madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vha ambelela muthu o tiwaho?
B: Luwalo lwa muthu ane a khou tiwa lwa u anganedza u tiwa hawe?
C: CV pfufhi ya muthu ane a khou tiwa, ine ya etshedza mafhungo awe a re nga fhasi ha?
(Title) na madzina nga vhu?
Nomboro ya vhu?
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani nga vhu?
Vhuimo ha mushumoni ha zwino na dzina?
Tshenzhemo yo livhanaho.
Kha vha zwi ivhe uri hei a si khunguwedzelo ya mushumo. Miholo ya mirao ya Komiti ya u Vhulungwa ha Mawalo hu re Mulayoni i o tou vha fhedzi i ya u thusedza na yau tshimbila musi vha tshi dzhenela miangano luvhili nga waha Pretoria na kha dzi?
Fomo ya u ta ya tshiofisi, khathihi na khophi ya Mulayo wa u Vhulungwa ha Mawalo hu re Mulayoni, wa 1997, dzi a wanala kha?
E-mail : joey.vanzyl@dac.cov.
<fn>ven_Article_National Language Services_NOMBORO YA THENDELANO.txt</fn>
Hei thundu i ḓo hadzimiwa mushumisi lwa miṋwedzi ya 3 (MIRARU), lune nga murahu Thendelano ya ḓo sedzuluswa ya engedzwa lwa tshifhinga tsha miṋwedzi ya 3 (MIRARU) u swikela thendelano vhukati ha masia haya mavhili i tshi fhela.
SAPS yo diimisela u nekedza thundu dzi kha tshiimo tshavhudi na mushumisi u fanela u vhulunga na u dzi thogomela nga ndila ine dza do huma dzi kha tshiimo tshavhudi musi hei Thendelano i tshi fhela.
Thundu yo (dzo) bulwaho dzi ḓo dzula dzi dza SAPS nahone a hu na na tshifhinga na tshithihi tshine mushumisi a ḓo tendelwa u dzi rengisa, u hadzimisa lwa u wana mbuelo, u kolodisa kana u dzi laṱa kana u dzi shumisela muṋwe muthu kana zwiṋwe zwa thungo nga nnḓa ha zwe zwa tendelaniwa kha hei Thendelano.
Mushumisi u ḓo shumisa hei (hedzi) thundu nga hune a kona ngaho nga tshifhinga tsha hei Thendelano.
Mushumisi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u xela kana u tshinyala ha thundu (dzithundu) nahone u ḓo vhona uri a badele mbadelo dza u lugisa kana u renga thundu kana thundu dzoṱhe.
Hei thendelano yo fara thendelano nga vhudalo ya masia othe nahone a hu na zwine zwa do shandukiswa nga nnda ha musi zwo tou nwaliwa fhasi nahone zwa sainiwa nga masia othe.
Masia othe a khou tendelana u swikisana kha khathulo ya khothe ya ha madzhisitarata arali ha vha na phambano i diswaho nga hei Thendelano.
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndangulohukhu ya Meta.txt</fn>
Ndangulohukhu ya Meta-infomesheni ndi yone ye lushaka lwa sedzesesa khayo kha Muvhuso wa Lushaka une wa shumana na zwa pholisi ya aiburari na tshumelo dza mafhungo (LIS) na zwi tshimbilelanaho na zwenezwo kha vhuimo ha lushaka. Meta-infomesheni zwi amba mafhungo nga ha mafhungo?
Ndangulohukhu I wanala ngomu ha Akhaivi dza Lushaka, Dzirekhodo, Meta-infomesheni na kha Ndangulo Khulwane ya zwa Zwiga zwa Muhasho wa Lushaka wa Vhutsila na Mvelele nahone i shuma nga fhasi ha Muakhaivi wa Lushaka Dokotela Vho-Graham Dominy?
Mbonelophana ya ndangulohukhu ndi u bveledza na u hogomela sisiteme ya meta-infomesheni ine ya o kona u alusa tswikelelo ya mafhungo, I tshi khou khwahisedza uri vhadzulapo vhohe vha a shela mulenzhe kha Dzangano a Mafhungo, nga u longa tshana kha mveledziso ya shango. Ndivho (Mission) ya Ndangulohukhu ndi ya u eletshedza Minisia wa Vhutsila na Mvelele nga ha mveledziso, ndangulo na hogomelo ya pholisi ya meta-infomesheni ya lushaka na dziwe tshomedzo?
Sisiteme ya Meta-infomesheni ya lushaka Afrika Tshipembe yo vhumbiwa nga aiburari dzo fhambanaho na mawe madzangano a zwa mafhungo nahone I thuswa nga furemiwekhe ya vhusimamilayo. Vhuifhinduleli ha ndangulohukhu kha iyi furemiwekhe vhu kwamesa nga maana?
Khoro ya Lushaka ya?
Komiti ya u Diphositha I re Mulayoni na dziaiburari na dziakhaivi dzine dza shuma sa fhethu ha u diphositha na / kana Fhethu ha u Diphositha Dzinyanadzo dza Tshiofisi?
Dzangano a Vhashumi vha Mabofu a Afrika Tshipembe (SABWO) (Tshumelo dza Bureili) na Khoro ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ya Mabofu malugana na thandela dza bureili?
Khoro yo buliwaho afho nha, Komiti na madzangano zwi thusa kha u bveledza vhudavhidzani (infrastructure) ha lushaka ha LIS Afrika Tshipembe, vhune ha thusa kha u kona u swikelela mafhungo kha vhuimo ha lushaka. NLSA, BLINDLIB na SABWO zwi wana ndambedzo kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nahone ndi zwiimiswa zwi tshimbilelanaho kana zwi shumisanaho nahone zwa dovha zwa vha mazhendedzi mahulwane a Muhasho?
NLSA I shuma sa Zhendedzi a Bibiiogirafi a lushaka na aiburari ya u Vhulunga ya Lushaka. Senthara ya Dzibugu, ine ya vha yuniti ya vhomakone ngomu ha NLSA, I phuromotha u kona u vhala na u wala, mveledziso ya dzibugu, na mvelele ya u vhala. BLINDLIB yone I bveledza na u phaaladza itheretsha nga Bureili, hu tshi angaredzwa na theiphi dza u thetshelesa, zwi tshi etshedzwa mabofu na vhathu vhane vha shumisa mafhungo a vhathu vha sa koni u vhala zwo gandiswaho. Khethekanyo ya Tshumelo dza Bureili dza SABWO I bveledza itheretsha ya Bureili musi I tshi oiwa. Zwohe NLSA NA BLINDLIB zwi shumisa sisiteme ya khomphwutha malugana na u swikelela zwikuvhanganywa zwavho na u alusa u sielisana kha u shumisa zwishumiswa kana tshomedzo?
Ndangulohukhu ya Meta-infomesheni I langa Milayo ya LIS ya lushaka I tevhelaho, ine ya vha tshipia tsha furemiwekhe ya zwa vhusimamilayo ya sisiteme ya meta-infomesheni?
Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya?
Mulayo wa u Diphositha hu re Mulayoni, wa 1997.
U bva kha milayo afho nha, Ndangulo hukhu na yone I a kwamea kha zwa kuvhusele kwa zwiimiswa zwa NLSA, BLINDLIB, na SABWO, khathihi na u langa maitele a u vhumba nga vhuswa Bodo dza NLSA na BLINDLIB miwaha miraru miwe na miwe?
Ndangulohukhu I shuma sa Ofisi ya Muwaleli ya Komiti ya u Diphositha hu re Mulayoni na Khoro ya Lushaka ya aiburari na Tshumelo dza Mafhungo. Meta-infomesheni I dovha hafhu ya langa maitele a u vhumba nga vhuswa Komiti na Khoro kha miwaha miraru miwe na miwe?
Mulayo wa u Diphositha hu re Mulayoni, wa 1997, u khwahisedza uri khophi nthihi ya iwalo iwe na iwe o anadziwaho Afrika Tshipembe I rumelwa mahala kha Akhaivi dza Filimu, Vidio na Mibvumo dza Lushaka. Nga uyu Mulayo ifa a mawalo a Afrika Tshipembe i a vhulungwa kana u tsireledzwa na u ita uri i kone u shumiswa nga nnyi na nnyi?
Nga nna ha zwiimisa zwi re na vhushaka, Ndangulohukhu I shumisana na vhawe vhasheli vha mulenzhe vhahulwane kha vhuimo ha lushaka, hu tshi katelwa na?
Tshumelo dza aiburari dza mavunu a?
Khomishini ya Lushaka ya Muphuresidennde ya nga ha Dzangano?
Akhaivi dza Datha dza Afrika Tshipembe dza Mutheo wa ho?
Dzangano a Vhaanadzi?
Vhudavhidzani ha dzitshakatshaka vhu vha hone na?
Federesheni ya Dzitshakatshaka ya Madzangano na Zwiimiswa zwa?
Vhudavhidzani (network) ha dzitshakatshaka ha u vha hone ha Nyan?
Nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Meta-infomesheni, I a thoma na u lambedza dziwe hoisiso dza LIS kha vhuimo ha lushaka?
Ndangulohukhu I dovha hafhu ya thusa mawe madzangano nga magavhelo a u thusa kha dziwe thandela dza lushaka?
Mishumo yohe yo bulwaho afho nha yo livhiswa kha u khwinisa tswikelelo ya mafhungo kha lushaka. Ndangulohukhu I dovha hafhu ya thoma dzi?
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndi ngani ri tshi sha.txt</fn>
1 Ndi ngani ri tshi shaya pulane ntswa?
Nga murahu ha miwaha ya fumi na demokirasi iwe ya khaedu khulwane ye muvhuso wa livhana nayo ndi u tandulula fhungo a u salela murahu ha dzinnu hune ha kwama mia ya miioni dza 2.4?
Nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu ine ya lingana 2.1% nga waha, ine ya ita uri nga murahu ha miwaha mianu hu vhe na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu ya 10.4% kana vhathu vha fhiraho miioni dza 4?
Nyengedzo ya 30% kha tshivhalo tsho fhelelaho tsha mia, zwe zwa vha zwi tshi amba u engedzea ha hoea ya Dzinnu ha 20% kha hoea dzo fhiraho?
Zwo engedzwaho n?
Kha vhupo ha dzioroboni, ho vha na nyaluwo i avhanyaho. Nthihi tsha hanu ya vhadzulapo vha dzioroboni ndi vhaswa. Vhupo ha dzioroboni ha shango vhu khou lavhelelwa u aluwa nga reithi ya 27% nga waha ngeno Gauteng i tshi o vha na nyaluwo ya kavhili ya tshivhalo tsha vhathu vha shango ohe ya tevhelwa nga Kapa Vhukovhela, Kwazulu Natala na Mpumalanga?
Naho hu tshi o vha na u etshedzwa ha nnu dza miioni dza 1.6 kha miwaha ya fumi, Muhasho wa zwa Dzinnu u nga si kone u tshimbila na zwivhumbeo zwa mia na zwiwe zwiitisi zwinzhi zwe zwa ita uri hu vhe na u engedzea kha u salela murahu ha u etshedzwa ha dzinnu u bva nga vho 1990?
Zwe muvhuso wa vha u tshi khou oa u zwi swikelela kha tshino tshifhinga ndi u sa lingana ha matshilisano na vhupo. Tshararu tsha vhadzulapo tshi kha i dzula zwikolobulasi na kha zwipia zwiukuuku hune mikhukhu kana madzulo a songo dzudzanyeaho a khou anda. Hezwi zwohe zwi tshi khou itea khathihi na hoea dza vhaswa dza uri hu vhe na vhudzulo ho dzudzanyeaho?
Kha mawe mavunu u fhungudzea ha nisedzo ya dzinnu hune ha khou itiswa na nga fhungo a uri ndi mia ya 800,000 fhedzi i re kha mutevhe wa mutikedzelo, ho oa phindulo ntswa kha khaedu ya dzinnu kha miwaha ya fumi ine ya khou a?
Nga nna ha u salela murahu, n?
a hu na tshomedzo dza vhuimvumvusi zwine zwa ita uri hu vhe na zwitshavha zwo dzimiwaho, zwi re kha mutsiko zwine zwa sa vhe na zwine zwa ita na hune zwa nga ya?
Nga mulandu wa vhupulani ha khethano nga lukanda na vhunzhi ha vharema, nnu dza mitengo ya fhasisa dzo livhanywa na vharema kha hovhu vhupo ho dzimiwaho kha matshilisano na ikonomi. Nga mulandu ha u sa vha hone ha khonadzeo ya u anganelana ha mirafho, hezwi zwo ita uri hu vhe na zwitshavha zwo khethelwaho thungo?
Ho vha hu u lwa na hei siangane musi muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ea Muhasho wa zwa Dzinnu ndaela nga a 21 Shundunthule 2004, ya uri vha etshedze mbekanyamushumo ine ya shuma na zwa vhudzulo ha vhathu na tshomedzo dza matshilisano hu saathu u fhela miwedzi miraru. Pulane i?
Vhudzulo ha u rennda ha vhashai; U avhanyisa; na u anganya dzimbeu?
Pulane yo vha i ya u dovha ya amba nga ha nowelo dza mawe mavun?
U ongolowa ha nisedzo ya dzinnu; khathihi na mbudziso yo anavhuwaho ya phetheni dza tshikhala tsha madzulo; na zwine hezwi zwa amba zwone kha ndingedzo dzashu dza u fhaa tshitshavha tshi sa aluli?
Ndi zwifhio zwine zwa o vhuyedza vhathu vhohe?
Kha Maafurika Tshipembe vhohe zwi amba uri zwi vha etshedza khonadzeo ya u wana mahaya fhethu ho dzudzanywaho zwavhui; ho olwaho zwavhui hune ha wana tshumelo dzavhui?
Kha vhashai vha shayesaho zwi amba; vhaholi vha mundende na vhashai, u kona u wana nnu ya u rennda kana u wana vhue u si khou oa malamba?
Vhashai zwi amba; vhane vha kona u wana mushumo une vha kona u wana nnu ha u rennda kana vhue kana zwibviswa zwa u tou ishumela?
Vha re kha zwitangi zwa vhane vha swikelela, zwi amba uri, vhane vha hola vhukati ha R3 501 - R7 000, vha a kona u wana zwikolodo kha dzibannga na u wana tshipia tsha diphosithi ine ya oea kha muvhuso?
Vhohe vhane vha wana thikhedzo vha o wana tswikelelo yo engedzwaho kha zwikolodo na u kona u nanga kha nila dza vhue na zwiimiswa zwa nha?
Nnu dza maimo a nha kha vhawanambuelo vhohe?
Kha vha pfulutshelaho dzioroboni na vhashambili vhane vha dzula vha tshi khou enda na vhane vha shuma nga dzikhalawaha, ndi u kona u rennda nnu oroboni ngeno vha na nnu kha vhupo ha mahayani?
Fulufhelo a vhathu vhane vha dzula kha vhupo hu si havhui a u wana vhutshilo ha khwine nga Mbekanyamushumo ya u Khwinisa Maimo a Vhupo vhu si Havhui sa hezwi muvhuso wo sedzesa kha zwenezwi?
Kha sekithara ya zwa masheleni, vhuiimiseli ha u shumisana na Muvhuso na nyimele yavhui ya u hadzima?
Sekithara ya u fhaa i wana vhuiimiseli ha tshumisano yavhui kha Muvhuso, nyimelo ine ya tenda hu tshi katelwa na malamba a u dzhenelela kha nisedzo ya dzinnu kha vhashai?
Kha Maafurika Tshipembe vhohe, u dzhenelela kha maitele a nisedzo a avhanyaho ane a sika vhudzulo vhu bvelaho phana?
Mitheo ya phoisi i dzula yo livhana nahone i tshi pfala, fhedzi pulane ntswa i a oea uri i shandukise na u engedza maitele a nisedzo a re hone zwino uri a vhe a anganedzeaho nahone a shumaho?
DziImbizo dzo farelwaho kha mavunu ma?
Vhudavhidzani ha Mihasho.
Pulane ntswa ya vhudzulo ha vhathu i uuwedza mbonelaphana ya Muhasho wa zwa Dzinnu, u uuwedza u swikelelwa ha tshitshavha tshi si na khethululo, tshi anganelanaho nga u bveledza vhudzulo ha vhathu ha tshifhinga tshilapfu na nnu dzavhui dzi re na ndeme. Kha yeneyi mbonelaphana yo anavhuwaho, Muhasho u dovha hafhu wa?
U avhanyisa nyisedzo ya dzinnu sa tshi?
U shumisa nyisedzo ya dzinnu sa n?
U vhona uri ndaka i a swikelelwa nga vhathu vhohe sa ndaka ya u sika lupfumo na u ea maan?
U fhelisa vhutshinyi, u u?
U tikedza kushumele kwa maraga muthihi fhedzi wa ndaka ya vhudzulo u fhelisa tshivhili tsha sekithara nga u?
U shumisa dzinnu sa tshishumiswa tsha mveledziso ya madzulo a vhathu i bvelaho phana, i tshi khou shumisa u fhaa khonadzeo?
Nga kha Muhasho wa zwa Dzinnu, Muvhuso u o vhona uri hu sa vhe nnu fhedzi dzine dza vha dza mitengo ya fhasi, fhedzi hu vhe na maraga wohe wa zwa vhudzulo?
Hu o vha na tshanduko i vhonalaho ya u bva kha u sokou fhaa dzinnu dzo itaho muduba u ya kha u isedza vhudzulo ha vhathu?
Mveledziso na u sikwa ha phoisi zwi o khwahisedzwa nga nila ya kuitele, u monithara na u oditha?
Muhasho u o bva kha mafhungo a u vhumba dziphoisi wa dzhena kha u tevhedza phoisi?
4.2 Tshelede nnzhi ya u swikelela dzinn?
Tshigwada tshihulwane tsha vhathu, vha re kha khethekanyo dzo fhambanaho dza miholo, tshi o wana thuso. Muvhuso u o etshedza tshibveledzwa tsha ndeme ya khwine na thuso sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi a B. Kha miwaha ya fumi yo fhiraho, vhathu vhane vha hola vhukati ha R3 501 na R7 000 vho vha vha sa katelwi kha mutikedzelo wa dzinnu ya Muvhuso. U itela u fhungudza u salela ha nisedzo ya dzinnu khathihi na u uuwedza dzibannga uri dzi hadzime vhathu vhanzhi, Muhasho u o kona u thusa hetshi tshigwada tsha muholo uri tshi kone u wana khadzimo kha dzibannga na u thusedza kha diphosithi ine ya hoea. Hu khou lavhelelwa uri u dzhenelela hohu hu o thusa kha u uuwedza vhue ha ndaka kha vhanzhi vhe vha vha vho tsikeledzwa. Zwiwe hafhu, zwi o engedza vhue ha dzinnu shangoni?
Vhawanambuelo vha re na thaidzo dza mitakalo, vhane vha kundelwa tshohe kana lwa tshifhinganyana u ifhaela dzinnu vhane vha hola tshelede i sa swiki R1 500 nga wedzi, na vhone vha nga ita khumbelo ya thusedzo yo engedzwaho ya R28 500, uri vha kone u swikelela mufhai ane a nga vha fhaela dzinnu?
Dokotela o waliswaho u fanela u khwahisedza tshiimo tsha mutakalo musi muthu onoyo a tshi ita khumbelo ya mutikedzelo. Dokotela u fanela u dovha hafhu a sumbedza lushaka lwa vhulwadze na tshifhinga tshine vhulwadze ha o tshi fhedza. Mulayo wa u anganedzwa ha khumbelo dzo raloho, ndi wa uri u kundelwa honoho hu fanela u vha hu tshi o fhedza tshifhinga tsha thandela kana hu vhe ha tshohe?
Vhaaluwa na vhaholefhali vha a katelwa kha hei khethekanyo.
Mutikedzelo wa kale wo fheliswa hu u itela uri hu vhe na tswikelelo yo fhelelaho kha masheleni a dzinnu. Hezwi zwo itelwa uri vhathu vhanzhi vhe vha vha vha sa swikeleli mutikedzelo kale vha kone u swikelela. Zwenezwo khethekanyo ya madungo mararu ya tshaeo sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi B?
4.3 U khwa?
Pulane i dzhiela nha mveledziso na nyisedzo ya nnu dzavhui u fhisira tshivhalo. Hoyu ndi mulayo u si na nyambedzano nahone Khoro ya Vhuiwalisi ha Vhafhai vha Dzinnu (NHBRC) ndi tshishumiswa tsho bveledzwaho uri hoyu muhumbulo u a uuwedzwa. NHBRC i na vhuifhinduleli ha u vhona uri hu na ndeme kha mveledziso ntswa ya dzinnu na u thivhela vhukhakhi kha dzinnu?
NHBRC yo amba na zwauri nga kha nyolo yayo ntswa ya dzinnu, vha nga fhaa nnu dza kamara tharu dza u eela nga mutikedzelo wa R25 800. Maga o no vhekanywa. Hezwi zwo o vha hoea dza fhasisa kha vhafhai vhohe, hune hanziela ya o tea u ekedzwa NHBRC?
U nanga na ndeme a zwi nga o ambedzaniwa?
Muvhuso u o shuma zwavhui?
Muhumbulo wa muvhuso wa u shumisana ha mihasho u o khwahiswa sa izwi hu tshi o tea u etshedzwa tshomedzo na u vha hone ha mavu hu tshi o oa u tshimbidzwa?
Mitikedzelo i o shumiswa kha ndeme na vhuhulwane ha tshifhao?
Fulo o fhelelaho a pfunzo ya vharengi a u sika tsivhudzo nga ha vhukoni ha nnu kha u ita lupfumo?
U uuwedza vhuumani kha mimaraga ya phuraimari na ya sekondari?
U fhungudza mikano ya u rengiswa hafhu ha nnu ya sabusidi u bva kha miwaha ya 8 u ya kha mianu?
U avhanyisa mushumo wa u shandukisa vhue?
U etshedzwa ha vhudzulo ha u rennda hu o tou ya nga ndeme. Vhudzulo ha nnu ha u rennda vhu o itelwa khethekanyo dzohe dza miholo hu tshi katelwa na vhane vha hola magavhelo a muvhuso, vhaaluwa, vhabvanna na vhashumi vha sa shumi fhethu huthihi. Hu o vha na nila nnzhi dzo fhambanaho dza u rennda hu tshi katelwa na u rennda u tshi oa u renga, u rennda lwa tshohe hune ha tendelwa vhathu uri vha shume dzioroboni khulwane na dzioroboni hukhu na uri arali vha tshi funa , vha nga dzula vhe na nnu dzavho dzi re kha vhupo ha mahayani. Hezwi zwi o vha tshipia tsha u dzhenelela kha u vusuludzwa ha vhupo ha dzioroboni na u vusuludzwa ha ngomu dzioroboni?
u vha na nn?
u shandukiswa ha zwifhao zwi re dzioroboni zwa vha vhudzulo ha u rennda ha vha holaho miholo mi?
u shumisa maitele o fanelaho kha u langa vhoemui vha yuniti dza u rennda?
Hezwi zwi o amba uri hu o vha na u kona u swikelela na u nanga huhulwane kha zwigwada zwine zwa hola miholo mi?
hanganyo ya zwivhili (sa tsumbo, u vha na nnu kha vhupo ha mahayani na u rennda yuniti yo tikedzelwaho nga muvhuso kha vhupo ha dzioroboni)?
Hu o vha na u vha hone hu ahanyiswaho ha vhudzulo ha u rennda?
Hu o vha na vhudzulo ha u rennda uri u renge?
U vusuluswa ha Dziorobo na U vusuludzwa ha ngomu dzioroboni hu o engedzwa nga malamba a muthelo kha vhafhai na vharengi?
U etshedza dzinnu hu o anganyiwa na malamba a muthelo wa dzingu wa mveledziso ya dzioroboni (urban development zone tax incentives)?
4.6 Fhethu ha u dzula hu si havhu?
Pulane hei i dovha ya amba nga ha fhethu ha u dzula hu si havhui hune ha livhanywa na thaidzo dzi fanaho na u tsitsikana, vhushai, u shaya tshumelo na khombo dza zwa mutakalo. U adzisa afho, u etshedzwa ha tsireledzo ya u dzula kha vhane vha dzula fhethu ha u dzula hu si havhui zwi o vha zwone zwa u thoma?
Kha u shumisa pulane, zwitshavha zwine zwa tambula zwi o thoma u wana tshumelo dza ndeme, u kona u langa kha tshaka nnzhi dza nnu, nahone tshihulwane, vhutshilo ha khwine. Ndivho ndi ya u vhona uri nga murahu ha miwaha ya fumi fhethu ha u dzula hu si havhui vhu vhe ho dzhielwa vhuimo nga nnu dzo fhaiwaho zwavhui. Hei ndi mveledziso ya maga mavhili ine ya o thoma nga u tandulula mafhungo a tshumelo ya na hoea dza vhudzulo, na u isedza tshumelo dzo fhelelaho kha vhathu vhane vha dzula fhethu ha u dzula hu si havhui. Thandela ya Nila ya N2corridor (N2Corridor Project) ya Cape Town ndi thandela ya u rangela ya u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhui. Vunu iwe na iwe i o vha na fhethu huvhili hune a o hu bveledza sa thandela dza tsumbanila. Iwe i o vha ya u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhui; iwe ya vha ya u thoma vhudzulo ho teaho vhathu?
Hu o vha na maana o livhiswaho a u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhui kha tshifhinga tsho tewaho?
Fhethu ha u dzula hu si havhui vhu o khwiniswa u ya nga vhuhulwane ha fhethu na mavu o teaho?
Kha mavu a songo teaho - vhathu vha o tea u pfuluselwa fhethu ho tsireledzeaho?
Hu o vha na u fulufhela, tswikelelo ya tshumelo dzo teaho, tsireledzo, u nanga na zwifhao zwo dzudzanywaho zwa vhadzulapo?
Thandela dza Tsumbanila dzo nangiwaho dza u khwinisa fhethu ha u dzula hu si havhu?
U shandukisa zwifhao zwi re dzioroboni zwa vha vhudzulo ho teaho vhathu vha miholo miuku?
U shumisa maitele o teaho kha u langa vhoemui vha dziyuniti dza u rennda?
4.8 Hosiee dzi khou khwiniswa dza vha Vhudzulo ha u Rennda vhune ha Swikelelea?
Hosiee dza sekithara ya nnyi na nnyi, dzine dza vha zwihumbudzi zwa zwithu zwo fhiraho, he vhashumi vha vhabvanna vha vha vho dzudzwa hone, dzi khou ya u fhaululwa?
Yuniti dza u rennda dza vhane vha hola miholo miuku, dzine dza nga vha yuniti dza muthu muthihi kana dza mia, dza khwiniswa uri dzi vhe vhudzulo ha khwine?
Ndondolo dzi o i wela kha muvhuso wapo?
Madzina a u pfi 'dzihosiee' a o fheliswa dza vhidzwa u pfi Vhudzulo ha u Rennda vhune ha Swikelelea (Affordable Rental Accommodation) (ARA)?
4.9 Thikhedzo ya mutholi kha u etshedza nn?
U wana dzireithi dzo fhungudzwaho kha muhadzimi; na u thusa vhane vha hola miholo miuku uri vha wane nnu dzavhui dzine dza sa ure?
4.10 U pfukiselwa ha nn?
U pfukisa ndaka nnzhi nga hune zwa nga konadzea kha vhathu, Muhasho u o ita themendelo dzi tevhelaho kha muvhuso wapo na wa vun?
Sa izwi vhunzhi ha ndaka dzi nga si kone u pfukiswa nga mulandu wa u salela murahu ha dzireithi na tshumelo hune dza vha naho, Muhasho u o themendela uri zwikolodo zwenezwo zwi phumulwe?
U engedza mutikedzelo wa muthu kha mutengo wa zwino wa ya kha mutengo wa ndaka. Zwi amba uri u pfukisela hezwi kha vhathu.
4.11 Muvhuso u o vha u tshi khou shuma zwavhui - u tshi khou vhulunga tshelede na tshifhinga?
Ndeme ya dzinnu i?
Mutikedzelo ya dzinnu u o ya kha u fhaa zwifhao zwa nha fhedzi?
Kha dziwe tshumelo dzo shumisaho vhunzhi ha mutikedzelo wa dzinnu, u fana na tshomedzo, zwa zwino dzi o etshedzwa nga Muhasho wa zwa Mavunu na Mivhuso yapo (DPLG), Gavhelo a Tshomedzo dza Mimasipala (MIG)?
Dziwe mbadelo dza tshumelo dzine dza tshimbilelana na zwa dzinnu zwino dzi o etshedzwa nga muvhuso?
Zwi o dzhia tshifhinga tshiuku u fhaa nnu dzavhui, ngauri muvhuso u o vha u tshi khou shuma zwavhui?
Muvhuso u nga si kone u shuma nga hei pulane u wohe. Tshumisano na Sekithara dza phuraivethe i o oea uri hu tendelaniwa kha thendelano dzo ambiwaho?
Nyimele ine ya tenda hu tshi katelwa na malamba a u koloda Mia yo?
u shumisa makumedzwa o?
u sedzulusa pfanelo dza u vhuyedzedza ndavhelelo dza ndangulo dzapo.
Sekithara ya u fha?
u bveledza vhafha?
mveledziso ya vhukoni.
4.13 U sika mishumo nga kha u etshedza dzinn?
Nga ngomu ha mikano ya Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Nnyi na nnyi yo Engedzwaho Expanded Public Works Programme (EPWP) u anganelana ha mbekanyamushumo dza u etshedza dzinnu hu o kona u sika mishumo minzhi u itela u fhungudza vhushayamushumo?
Hezwi zwi amba u dzhenelela kha tshiirathedzhi tsha u fhungudza tshiimo tsha vhushayamushumo shangoni?
Mbekanyamushumo i o thusa vhathu kha u vha ea tshenzhemo ya mushumo?
Mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni yo livhanywaho na EPWP.
4.14 U avhanyisa n?
Zwifhinga zwi vhewaho zwa nisedzo?
Vhulanguli ha thandela ho khwahaho?
Mushumo wa Muvhuso wapo.
U ewa thendelo (Accreditation)?
4.15 Vhufhura, tshananguvhoni na vhulanguli vhu si havhu?
Zwiwe zwa zwiitisi zwa u salela murahu ha nisedzo ya dzinnu ndi tshananguvhoni, vhufhura na vhulanguli vhu si havhui?
Ho thomiwa luingo lwa shishi lwa u vhiga vhuaa ho?
Muhasho wo thoma yuniti i lwaho na tshananguvhoni uri i oisise milandu. Nomboro i sa badelwi ya, 0800 204401 i khou ita uri u swikelela yuniti i lwaho na tshananguvhoni zwi leluwe?
U wana mafhungo nga vhualo kana mbudziso dza zwa dzinn?
0800 1 46873 (0800 1 nnu)?
Mafhungo a zwa dzinnu ndi a ndeme kha u ita uri pulane yohe i bvelele?
Tsivhudzo dzi o ewa vhohe vhane vha shela mulenzhe vha fanaho na mazhendedzi a muvhuso, zwitshavha na vhawanambuelo u ita uri hu dzhiwe tsheo dza vhukuma?
Mafulo a tsivhudzo, maano, u bveledzwa ha mawalo, zwibammbiri zwa u tsivhudza na ofisi dza u rangela dza mafhungo zwi o vha tshipia tsha mbekanyamushumo?
Senthara dza Zwitshavha zwa Ndivho nnzhi (Multi-purpose Community Centers) (MPCC) dzi o shumiswa kha u shela muya wa u guda nga ha mafhungo a zwa dzinn?
U etshedza vhupo vhuthihi ha u kuvhangana ha miangano ya tshitshavha na thandela?
Nga pfunzo ya vharengi, hei mbekanyamushumo i?
Fhungudza tshivhalo tsha khamphani dza dzinnu dzi sa fulufhedzei dzine dza fhura vhathu vha re khakhathini na vha si na nivho?
Sa tshipia tsha pulane ri o oa uri Mavunu a etshedze dzisenthara dza mafhungo dzine dza sudzulusea. Dzisenthara dza Mafhungo dzi o isa mafhungo a zwa dzinnu kha vhathu hune vha dzula hone na hune ha vha na hoea?
Pfunzo ya vharengi i o tshimbidzwa nga u shumisana na dzibannga?
pfanelo na vhuifhinduleli ha u vha murengi wa nnu?
4.17 Zwiimiswa zwa Dzinn?
U sedzulusa na u shandukiswa ha mushumo wa zwiimiswa dzinnu?
U tevhedza Pulane. Kha vha sedze humetshedzo ya B?
humetshedzo ya B: Zwiimiswa zwa Dzinnu zwi?
Zwiimiswa zwohe zwa malo zwi vhiga kha Minisia u thusa kha nisedzo ya dzinnu na u shuma mushumo muhulwane kha u tevhedza pulane?
hezwi zwiimiswa zwohe i o sedzuluswa u itela u vhona uri nisedzo i khou tshimbilelana na pulane ntswa fhedzi lwa tshifhinganyana ndaela dza zwino dzi o vha dzi tshi khou shuma?
Thasululo dza Dzinnu dza Servcon yo thomiwa u itela u thusa kha uri masheleni a ndaka a songo shuma muwe mushumo nga nna ha u fhaa ndaka dzenedzo, hune vhadzulapo vha vha vho fhidza u badela khadzimo dzavho dza banngani. Zwiwe zwine vhae vhadzinnu vha nga ita ndi u sudzuluselwa kha nnu hukhu dzine vha nga kona u badela mbadelo dza wedzi nga wedzi, nahone hedzi nnu dzi fhaelwa Servcon nga Thubelisha Homes. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 61608, Marshalltown, 2107, Lu?
Social Housing Foundation (SHF) yo thomiwa uri i bveledze na u fhaa vhukoni ha zwiimiswa zwa dzinnu zwa tshitshavha, zwine zwa langa tshioko tsha tshitshavha tsha dzinnu, ngeno People's Housing Partnership Trust (PHPT) yo thomiwa uri i bveledze vhukoni kha maimo ohe a muvhuso, Madzangano A si a Muvhuso (dziNGO), Madzangano a re kha Zwitshavha (dziCBO) na zwitshavha uri zwi tikedze Maitele a Vhathu a U etshedza hune vhathu vha dzhenelela nga maana kha u fhaiwa ha nnu dzavho vhone vhae?
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: Private Bag X30500, Houghton, 2041, Lu?
People's Housing Partnership Trust (PHPT) yo thomiwa nga Fulwi 1997. Mushumo muhulwane wa PHPT ndi u tikedza Maitele a Vhathu a u etshedza Dzinnu nga vhukoni ha u fhaa na u idzhenisa kha mivhuso ya lushaka, vunu na mivhuso yapo na madzangano a zwitshavha uri vha kone u dzhenelela lu pfalaho na u tikedza Peoples' Housing Process. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: Private Bag X644, Pretoria, 0001, Lu?
Zhendedzi a Lushaka a u Fhaulula na u etshedza Dzinnu Vhupo ha Dzioroboni (Nurcha) o thomiwa hu u itela u thusa vhafhai vhane vha shuma kha maraga wa dzinnu dza mitengo ya fhasi u wana ndambedzo dza masheleni, nga maana nga u shuma sa muambeleli vhukati ha zwiimiswa zwa masheleni na vhafhai?
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 15654, Doornfontein, 2028, Lu?
Koporasi ya Masheleni a Dzinnu ya Lushaka (NHFC) yo thomiwa uri i oe maitele maswa a khwine a u kuvhanganywa masheleni a dzinnu, kha zwiko zwi re nna ha shango, nga u shumisana na madzangano manzhi o fhambanaho. Masheleni a etshedzwa vhaambeleli vha masheleni vhane vha hadzima vhathu vhane vha tama u fhaa nnu dzavho vhone vhae, kana u engedza na u khwinisa nnu dzine vha vha nadzo?
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 31376, Braamfontein, 2017, Lu?
Tshikwama tsha Khadzimo ya Dzinnu tsha Vhupo ha mahayani (RHLF) tshi etshedza tshumelo i fanaho na ya NHFC, fhedzi kha mia ine ya hola miholo ya fhasi ya vhupo ha mahayani u itela uri vha kone u swikelela khadzimo dzi bvelaho phana dza u fhaa kana u khwinisa mii yavho?
Thubelisha Homes (khamphani ya khethekanyo ya 21) yo thomiwa nga Fulwi 1998 nga zhendedzi a ndivho ya tshipentshela a masheleni u sika tshioko tsha vhuhulwane ho teaho (rightsizing stock). U linganyisa Rightsizing ndi maitele ane vhadzulapo vha ndaka ine ya vha ya bannga vho salelaho murahu kha zwikolodo zwavho zwa mortgage vha thuswa kha u pfulutshela kha nnu dzine vha dzi swikelela. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 61796, Marshalltown, 2107, Lu?
Khoro ya Lushaka ya u walisa Vhafhai vha Dzinnu (NHBRC) i na mushumo wa u tsireledza vharengi vha dzinnu vha matshelo uri vha songo wana vhafhai vha si vha vhukuma nga Mulayo wa Maga a u Tsireledza Murengi wa Nnu wa 1998. U lwela u langula na u etshedza tshumelo dza khwinesa kha vharengi nga u walisa vhafhai na walisa dzinnu. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 461, Randburg, 2125, Lu?
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndingayiso kha vhohe!.txt</fn>
Ndingayiso kha vhohe?
Caption 1: Vhathu vha Afrika Tshipembe, Naa no vha ni tshi zwi ivha uri Mulayotewa u fara vhathu vhohe nga u lingana?
9 ya Mulayotewa washu.
mulandu wa pfanelo dzashu.
Izwi zwi amba uri muwe na mu?
ya u fariwa nga nila ya?
muthu muwe na muwe na muvhuso?
Mulayo wa u u?
2000 u khwahisedza uri ndinganyiso i a swikelelwa?
Tshiwe hafhu u o?
Caption 2: Kha demokirasi, rohe ri na vhu?
ha u honifha pfanelo dza vhawe?
Kha ri ite mutingati uri ri kone u u?
Mulayo wa u u?
Caption 3: Naa ndivho ya uyu Mulayo ndi ifhio?
Caption 4: Khethululo ndi mini?
Khethululo ndi nyito kana nila ya u?
khou itwa ngauralo vha?
vhuelwa hone vhawe vha tshi khou koniselwa?
Tshiwe tshifhinga khethululo i vha i songo tea?
Khethululo yo teaho ndi nyito yo?
mbuelo, tsumbo, u sa thola muthu wa bofu sa iraiva?
itiswa nga tshiimo tshawe tsha HIV/AIDS.
Caption 5: Naa maipfi a u sumbedza vengo na Thambudzo ndi mini?
Maipfi a u sumbedza vengo ndi lushaka luwe na lu?
vhudavhidzani vhune ndivho yaho ha vha hu u pfisa vhu?
kana u uuwedza vengo?
Thambudzo ndi vhu?
vhune ha khou bvela phan?
a zwa vhudzekani kana vhurao?
tshi vhona u nga ndi khou khethululwa?
Muthu muwe na mu?
kana Khothe dza Ndinganyiso dziwe na dzi?
hune a dzula hone.
Caption 7: Naa Khothe dza Ndinganyiso ndi mini?
vhe vha alulwa zwi songo tea?
Khothe Khulwane dzohe na Khothe dza Madzhisiara?
dzi shuma sa Khothe dza Ndinganyiso.
dzo fhambana na dzi?
Dzi tshimbidza mafhungo avho nga u?
nila ya fomala?
Vha nga imelelwa nga muwe na mu?
a si ramulayo.
Vha na vhomabalane vhane vha?
nga mbilaelo dzavho na kuitele.
Naa SAHRC i nga vha thusa hani?
ndi tshiimiswa tsha lushaka tsho?
dza vhuthu Afrika Tshipembe.
Arali vha tshi oa u?
Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe.
dza Mulayo wa SAHRC, une wa o o?
Arali vha tshi oa ma?
ya SAHRCF ine ya vha www.sahrc.org.
e-meii yavho kha info@sahrc.org.
kana vha kwame ofisi iwe na i?
Kha vha ivhe pfanelo dzavho. Kha vha anganedze vhu?
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndivho ya Tshikwama t.txt</fn>
Ndivho ya Tshikwama tsha Ndiliso ndi u lilisa vhashumi kana vhauniwa vhavho malugana na vhuhole ho iswaho nga mafuvhalo/malwadze o wanalaho mushumoni nge ha vha na lufu lwo vhangiwaho nga mafuvhalo/malwadze eneo na u vha badela tshelede ye vha i shumisela dzilafho?
Malwadze ane a wanala mushumoni nge ha vha na dzi?
Mushumi ndi nnyi?
Mushumi u alutshedzwa kha Mulayo sa muthu muwe na mu?
Thendelano ya tshumelo i nga vha yo tou waliwaho kana ine ya tou ambiwa nga mulomo. Mushumi u tea u etshedza tshumelo sa zwe ha tendelaniswa zwone nahone u fanela u holelwa?
Vhashumi vha tshifhinganyana/casual workers, na vhone vho angaredzwa.
Vhashumi vha miani kha mii ya phuraivete a vho ngo katelwa, naho hu uri Tshikwama tshi kati na u lugisela uri vha katelwe?
Mutholi ndi nnyi?
halutshedzo: Muthu muwe na muwe, hu tshi katelwa na Muvhuso, une wa thola mushumi.?
Khombo dzohe kana khombo dzine dza humbulelwa dzine dza oa mbadelo dza zwa dzilafho na/kana u fhidza mushumoni mauvha ane a fhira mararu zwi tea u vhigwa nga nila yo tiwaho hu saathu fhela mauvha a sumbe. Mutholi muwe na muwe ane a kundwa u vhiga khombo kana khombo ine ya khou humbulelwa u o vhonwa mulandu. Khomishinari a nga faina mutholi tshelede ine ya oou lingana na ya mbilo?
Mutholi u tea u vhiga khombo nga u adza fomo ya (W. Cl. 2) ya Muvhigo wa Khombo wa Mutholi, hu saathu fhela ma?
Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma (W. Cl. 4)) une wa vha na halutshedzo nga vhualo ya mutakalo u tea u adzwa nga dokotela kana sibadela?
Musi ho anganedzwa Muvhigo wa Khombo wa Mutholi (W. Cl.2) na Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma (W. Cl.4), mbilo i a anganedzwa. Arali mutengo na wone u tshi anganedzwa, u o rumelwa (W. Cl.56) kha mutholi. Nomboro ya mbilo yo etshedzwaho i o waliwa kha iyi garaa?
Arali mutengo u sa anganedzei, garaa ya u anganedzwa (W. Cl.55) i o rumelwa kha mutholi, i na nomboro ya mbilo yo?
Mutholi u na vhuifhinduleli ha u badela ndiliso miwedzi miraru ya u thoma u bva nga uvha e khombo ya itea nga?
Ndiliso yo badelwaho nga mutholi i?
Fomo ya Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza ya W. Cl.
Hune ha wanala uri muthu u fhidza u a mushumoni tshifhinga tshilapfu, Muvhigo wa Mutakalo (W. Cl.5) u tea u waniwa kha dokotela wedzi muwe na muwe khathihi na u rumelwa?
Musi mushumi a tshi vhuyelela mushumoni, Muvhigo wa u Thoma Mushumo(W. Cl.6) u tea u adziwa wa rumelwa kha Khomishinari khathihi na Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza (W?
Khophi yo khwahisedzwaho ya iwalo a Vhue a mushumi ndi khombe-khombe?
Mawalo o adzwaho a tea u rumelwa kha senthara ya zwa mishumo ya tsini kana kha ofisi ya vunu ya Muhasho wa zwa Mishumo?
Ndi vhulwadze vhune ha wanala mushumoni zwo itiswa nga u vha hone ha dzi?
Malwadze ane a wanala mushumoni o etshedzwa kha shedulu ya 3 ya Mulayo wa Ndiliso ya Malwadze na Mafuvhalo?
Mushumi u tea u vhiga vhulwadze ho wanalaho mushumoni kha mutholi nga u?
Mutholi u tea u vhiga malwadze o wanalaho mushumoni kha Khomishinari wa Ndiliso nga u?
Mutholi u tea u nambatedza khophi ya iwalo a Vhue?
Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma W CL 22 u tea u nambatedzwa kha fomo ya Muvhigo wa Mutholi malugana na u?
Mutholi u tea u rumela Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza W CL. 26 u itela u khunyeledza mbilo?
Arali khombo ya vhanga lufu lwa mushumi, mawalo a tevhelaho a o tea u rumelwa nga u?
hanziela ya Lufu kana vhuanzi ha iwalo ine?
hanziela ya mbingano kana vhuanzi ha uri mushumi na muuniwa vho vha vha tshi dzula vho?
iwalo a Vhue?
hanziela ya Mabebo/hanziela ya Ndovhedzo/hanziela ya Muano malugana na miwaha ya vhana vho?
Khumbelo ya fomo ya Ndiliso ya W. Cl.
Tshitatamennde tsha musadzi o lovhelwaho nga munna/tsha munna o lovhelwaho nga musadzi W. Cl.
Akhaunthu kana tshitatamennde tsha mbulungo arali yo badelwa, khathihi na rasithi.
Mbuelo dza vhashumi dzi a dzudzanywa nga vhuswa waha nga?
U holefhala lwa Tsho?
Ndiliso i badelwa mushumi o huvhalaho nga tshifhinga tsha u holefhala lwa tshohe ha tshifhinganyana nga wedzi ine ya vha 75% ya muholo wawe wa wedzi u swikela kha wa nhesa une wa dzudzanywa nga vhuswa waha nga waha. A nga kha i wana ndiliso nga vhege ine ya vha 4 1/3 tsha tshelede kana muholo wa nhesa?
A hu na ndiliso ine ya o badelwa arali vhuhole ho vha ha ma?
Hune ha wanala uri vhuhole vhu fhedza mauvha mana kana u fhira, ndiliso i badelwa tshifhinga tshohe tsho tiwaho?
Musi hu tshi vhalelwa mauvha a u fhidza mushumoni uvha a u thoma a u fhidza ndi uvha e mushumi a imisa u shuma nge a vha o huvhala kana o farwa nga vhulwadze he a vhu wana mushumoni a saathu fhedza tshifhinga tshawe tsha u shuma. Dziswonndaha na Dziholodei zwine zwa a mathomoni kana mafheleloni a tshifhinga tsha u fhidza na zwone zwo katelwa?
U fhidza mushumoni mauvha a sumbe a khalendara (ndi uri hu tshi katelwa Dziswonndaha na Dziholodei) zwi dzhiiwa sa vhege nthihi. U fhidza mauvha maanu zwi o dzhiiwa sa 5/7 tsha vhege?
U holefhala lwa tshohe - tsho?
Ndiliso ya u holefhala lwa tshohe - tshohe hune ha wanala uri vhuhole ha hone ndi ha 30% kana ha fhasi i etshedzwa i nnzhi nga khathihi yo andiswa nga muholo wa wedzi u swikela kha wa nhesa ka15 une wa tiwa waha muwe na muwe. Hune ha wanala uri vhuhole vhu fhasi ha 30% ndiliso ine ya etshedzwa nga khathihi i vhalelwa u ya nga vhuhole honoho. Mulayo u katela na tshelede hukhu ya ndiliso arali muholo u fhasi ha wo tiwaho une wa engedzea waha nga waha?
Arali u holefhala lwa tshohe - tshohe ha 31% kana u fhira, ndiliso i vha nga tshivhumbeo tsha phesheni ya?
Phesheni ya u holefhala lwa tshohe tshohe ha (100%) i vhalelwa u fana na mbadelo ine ya waniwa nga wedzi kha u holefhala lwa tshohe ha tshifhinganyana. Arali u holefhala lwa tshohe - tshohe ha mushumi hu fhasi ha 100%, phesheni i vhalelwa u ya nga vhuhole honoho?
Ine ya etshedzwa muthu nga khathihi ine ya lingana luvhili na phesheni ya wedzi ye a vha a tshi o i wana arali o vha o holefhala lwa tshohe - tshohe (100%)?
Phesheni ine ya lingana na 40% ya phesheni ye mushumi a vha a tshi o i wana arali o vha o holefhala lwa tshohe - tsho?
wana muwe na muwe ane a vha nga fhasi ha miwaha ya 18 u na pfanelo ya u wana phesheni ya wedzi ine ya lingana 20% ya phesheni ye ya vha i tshi o badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa tshohe - tshohe (100%), tenda phesheni yohe yo angana ine ya ewa vhana na muthu o lovhelwaho nga mufunwa kana mufarisi wawe ya vha i sa fhiri tshelede yohe ye ya vha i tshi o badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa tshohe - tshohe (100%). Arali mufarisi kana mufunwa o lovhelwaho a dovha a mala kana a malwa, phesheni i bvela phana. I ima fhedzi arali muthu o lovha. Phesheni ya wana i bvela phana u swikela a tshi vha na miwaha ya 18, kana u swikela a tshi lovha kana a tshi mala a saathu vha na miwaha ya 18?
Hune ha wanala uri wana o holefhala muvhilini kana maluvhini, phesheni yawe i o bvela phana u swikela a tshi vha na miwaha ya 18 kana u swikela tshifhinga tshenetsho tshe ha vha ho lavhelelwa uri mufu u o mu hogomela?
Phesheni ya wana i nga kha i bvela phana nga murahu ha musi o no vha na miwaha ya 18 arali hu na vhuanzi ha uri wana u kha i vha kha pfunzo dzawe sekondari kana theshiari. Phesheni i o bvela phana u swikela tshifhinga tshenetsho tshe ha vha ho lavhelelwa uri mufu u o mu hogomela?
Mbadelo dza mbulungo dzine dza dzudzanywa nga vhuswa waha nga waha dzi badelwa nga Tshikwama tsha Ndiliso?
Mbadelo dza dzilafho dzohe dzine dza anganedzea dze dza badelwa nga mushumi kana nga vhawe dzi nga bva kha Tshikwama tsha Ndiliso?
Akhaunthu dzohe dza zwa dzilafho malugana na Vhatholi vha songo Katelwaho dzi tea u rumelwa kha mutholi ane a o vha na vhuifhinduleli malugana na mbadelo dzenedzo?
Mbadelo dzi anganedzeaho dza tshiendisi tsha u isa mushumi o huvhalaho sibadela, ha dokotela kana hune a dzula hone, dzi o lifhiwa nga Tshikwama tsha Ndiliso?
<fn>ven_Article_National Language Services_Nyengedzedzo 1.txt</fn>
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a mutevhe wa zwinwe zwipida zwa vhuthogwa zwa Mulayo wa Nzudzanyele ya Matholele wa 1997, sa zwe wa khwinisiswa zwone.
Mulayo u kwama vhashumi vhoṱhe na vhatholi nga nnḓa ha Miraḓo ya Vhupileli (South African National Defence Force), vhashumeli vha zwa Vhusevhi (National Intelligence Agency), Miraḓo ya Tshidzumbe (South African Secret Service) na vhashumi vho ḓi nekedzaho vha sa badelwiho vha no shuma kha madzangano a vhuthusedzi.
Maga a mutheo a mulayo wa kutholele ane a wanala kha Mulayo ndi tshipiḓa tsha kontiraka ya u thola ya vhashumi yo katelwaho kha Mulayo. Maṋwe a maga a kutholele a nga fhambana u ya nga thendelano nthihi kana nnzhi u ya nga zwo netshedzwaho kha Mulayo. (Kha vha sedze kha pharagirafu 7 afho fhasi).
elanaho na zwa u rengisa vha tshimbilaho, vha shumaho fhasi ha dziiri dza 24 nga nwedzi.
iri dza malo kha duvha arali mushumi a tshi shuma u fhirisa maduvha matanu kha vhege.
iri dza fumi dza tshifhinga tsho engedzwaho nga vhege.
Thendelano i nga kha di si tode kana u tendela mushumi u shuma iri dzi no fhira 12 nga duvha.
Thendelano ya tshigwada i nga engedzedza tshifhinga tsho engedzedzwaho tsha u shuma tsha vha iri dza fumithanu nga vhege tshifhinga tshine tsha lingana minwedzi mivhili kha tshifhinga tshinwe na tshinwe tsha minwedzi ya fumimbili.
badelwa nga u andisa muholo nga 1.
nga tenda u nekedza tshifhinga tsha u sa shuma tshine tsha do badelwa.
Mushumi a nga tenda nga u tou nwala u shuma u swikela iri dza 12 nga duvha a sa khou wana mbadelo ya tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho.
u fhirisa maduvha matanu kha vhege nangwe hu ifhio.
Thendelano ya gute i nga tendela iri dza u shuma dzo lavhelelwaho ntha ha tshifhinga tsha u swika kha minwedzi mina.
iri dza 5 dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho uri ndi iri dzo lavhelelwaho nga vhege kha mulanga wa tshifhinga tsho vhewaho.
Mushumi u fanela u vha na tshifhinga tsha u la tsha mithethe ya 60 nga murahu ha iri thanu dza u shuma.
thutha tshifhinga tsha u la tsha vhashumi vhane vha shuma iri dzi re fhasi ha dza rathi nga duvha.
Mushumi u fanela u wana iri dza 12 dzi tevhelanaho dza u awela nga duvha na iri dza 36 dzi tevhelanaho dza u awela nga vhege. Iri idzi dzi fanela u katela na Swondaha, nga nndani ha musi hu na thendelano inwe vho.
Mushumi ane a shuma tshinwe tshifhinga nga Swondaha u fanela u badelwa kavhili.
Mushumi ane a shuma nga misi ya Swondaha u fanela u badelwa muholo wo lavhelelwaho wo andiswa nga 1.5.
Hu fanela u vha na thendelano musi mushumi a tshi do newa tshifhinga tsha u sa shuma tshi no badelwa vhudzuloni ha u shuma hawe nga Swondaha.
iri dza u shuma na u todelwa tshiendedzi.
na nga pfanelo dza u thathuvhiwa mutakalo.
Vhashumi vha fanela u badeliwa muholo wavho wo doweleaho arali vho shuma nga maduvha a holodeni a vhathu vhothe arali hu uri maduvha ayo a wela nga fhasi ha maduvha a u shuma.
U shuma nga maduvha a dzi holodeni dza vhathu vhothe zwi bva kha thendelano na hone zwi fanela u badelwa kavhili.
Duvha la holodeni la vhathu vhothe li nga tshintshisaniwa na linwe duvha arali ho vha na thendelano.
Ndima ya livi a i kwami mushumi ane a shumela mutholi na livi iri dzi re fhasi ha dza 24 nga nwedzi na livi yo nekedzwaho nga nnda ha ha livi yo teaho ine ya netshedzwa kha iyi ndima.
Vhashumi vho tea u wana livi ya nwaha ya maduvha a 21 a no tevhekana, kana arali hu na thendelano i vhe duvha lithihi kha maduvha manwe na manwe a 17 o shumiwaho, kana i vhe iri nthihi kha iri dza 17 dzo shumiwaho.
Livi i fanela u newa hu sa athu u fhela minwedzi ya rathi hu saathu fhela tshifhinga tsha maduvha a livi a nwaha.
Mutholi ha ngo fanela u badela mushumi vhudzuloni ha u mu nea livi. Izwi zwi nga itea fhedzi arali mushumi a tshi khou litshiswa mushumo.
Mushumi o tea u newa vhege dza rathi dzi badelwaho dza u awela musi wa u vhaisala kha tshifhinga tsha minwedzi ya 36.
Nga minwedzi ya u thoma ya rathi, mushumi o tea u newa duvha lithihi la u awela musi wa u vhaisala nga mbadelo ya maduvha a 26 o shumiwaho.
Mutholi a nga toda thanziela ya mutakalo a sa athu u badela mushumi we a lova maduvha a no fhira mavhili kana mushumi o no dzula nga u lova misi yothe.
Mushumi o dihwalaho u tea u fhiwa minwedzi mina i tevhekanaho ya vhudzadze.
khombo khae kana kha nwana wawe.
badelwaho nga nwaha a u thogomela mita yavho.
khumbelo. Khumbelo i nga vha ya musi hu tshi khou bebwa nwana wa mushumi, kana musi mufunwa wa tshothe, kana nga mubebi kana mubebi - mufareli, makhulu, nwana, nwana o adoputiwaho, muduhulu kana vhana vha mudi muthihi na mushumi.
Mutholi a nga di vha thanzi yo khwathaho.
Ndima iyi a i kwamani na mutholiwa a no shumela mutholi iri dza fhasi ha 24 nga nwedzi.
manwe manwalo a ne a tshimbilelana na thendelano heyi a ne a bula fhethu hune khophi yawo nga nthihi ya nga wanala hone.
Vhutanzi vhu tea u dovhololwa arali zwitenwa zwa u tholiwa zwi tshi shanduka.
dzinyambo dzo fhambananaho dzi no shumiswa henefho mushumoni.
vhunwe vhutanzi vhune ha todea.
thendelano kha tshifhinga tsho anganyiwaho tsha u shuma yo fhela, thanganyelo ya nomboro ya iri dza u shuma dzo tewaho na dzo engedzwaho kha dzo teaho dzo shumiwaho kha tshifhinga tsho anganyiwaho.
4.6.1.3 u kokodzwa ha tshelede malugana na u xela kana u tshinyadzwa ha tshithu nga mushumi hu nga itwa fhedzi ho thoma ha vha na thendelano na nga murahu ha musi mutholi o tevhedzela ndila yo teaho.
4.6.1.4 vhatholi vha fanela u badela tshelede yo kokodzwaho na zwibviswa zwa mutholi u itela uri tshelede i dzhene kha tshikwama hu sa athu fhela maduvha a sumbe.
Muholo u tanganyelwa zwi tshi ya kha iri dzo teaho dzo shumiwaho.
Mbadelo kana muholo wa ṋwedzi ndi nna na tshararu (4 1/ 3) tsha mbadelo kana muholo wa vhege.
Vhatholi na vhashumi vha fanela u sedza shedulu yo phabulishiwaho kha Gurannda ya Muvhuso u wanulula arali khethekanyo ya mbadelo i tshipida tsha muholo wa mushumi malugana na u vhaliwa ho itwaho u ya nga uyu Mulayo.
Ndima iyi a i kwami mushumi a no shuma iri dza fhasi ha 24 nga nwedzi.
vhege nna, arali mushumi o vha o tholwa lwa nwaha kana u fhira afho, kana arali mushumi wa bulasini kana wa nduni o vha o tholwa tshifhinga tshi no fhira minwedzi ya rathi.
Thendelano ya tshigwada i nga fhungudza tshifhinga tsha vhege nna tsha ndivhadzo tsha iswa kha tshi sa fhiriho vhege mbili.
Ndivhadzo i fanela u itiwa nga lunwalo, nga nnda ha musi mushumi a sa koni u nwala na u vhala.
Ndivhadzo nga u litshiswa mushumo nga mutholi nga ha matshimbidzele a mulayo a i thivheli mushumi u ita khaedu kha mutholi arali hu songo tshimbidzwa zwithu nga ndila yo teaho kana ine ya si vhe ya mulayo kha thathedzo yawe u ya nga Mulayo wa zwa Vhashumi wa1995 kana mulayo munwe-vho.
Mushumi o litshiswaho mushumo nga u sa fusha ṱhoḓea dza kushumele kana ane kontiraka yawe ya vha yo fheliswa u ya nga khethekanyo 38 ya Mulayo wa u kundelwa u badela zwikolodo (Insolvency Act) wa 1936 o tea u badelwa magavhelo lwa vhege nthihi kha ṋwaha muṋwe na muṋwe wa tshumelo yawe.
Musi mushumi a tshi imiswa u shuma, u na pfanelo dza u newa thanziela dza tshumelo.
6.2 Vhana vha fhasi ha minwaha 18 a vho ngo tea u ri vho tholiwa, vha shumiswe mishumo i songo vha teaho zwi tshi ya nga minwaha yavho.
6.3 U ita uri hu vhe na u shuma ha khombe-khombe, ha u toda na ha u kombetshedza ndi mulandu.
7.2 Thendelo yo ṱanganelaho na thendelo ya muthu e eṱhe i nga imela kana i nga bvisela nyimelo ya vhuṱhogwa ya kushumele kwo tendelwaho nga mulayo kana nga tshipiḓa tsha dzangano ḽiṋwe-vho Tshipiḓ(a tsha 49).
7.3 Minista wa zwa Mishumo a nga ḓi ita zwa u shandukisa kana a dzhia buḓo ḽi fhambanaho na nzulele ya vhuṱhogwa ya kushumele. Hezwi zwi nga kha ḓi itwa nga u tou nṅwala khumbelo nga mutholi kana nga dzangano lṄa vhatholi Tshipiḓ(a tsha 50).
7.4 L(iga ḽi nga si tendelwe nga nnḓani ha musi dzangano ḽo imelaho vhashumi ḽi tshi nga tenda kha tshanduko kana u vha na vhuimeleli kha Minista. Khophi ya ḽiga i fanela u sumbedzwa nga mutholi fhethu ha mishumo (mushumoni) nahone i fanela u wanala kha vhashumi vhoṱhe Tshipiḓ(a tsha 50).
Zwipida zwa u dzhia liga zwi nga itwa uri hu bveledze nyimelo dza vhuthogwa dza vhashumi kha dzangano ha hunwe fhethu.
9.1 Vhasedzulusi vha zwa mishumo vha fanela u eletshedza vhashumi na vhatholi malugana na pfanelo dzine vha vha nadzo khathihi na zwo teaho zwi elanaho na milayo ya mishumo. Tshavho ndi u sedzulusa, u ṱoḓulusa zwililo na u vhudzisa mafhungo nga vhuḓalo kha vhathu vha tshi khou ṱoḓisesa, vha tshi ita dzikhophi na u dzhia dzirekhodo na zwiṋwe zwo ṋwalwaho zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa Zwipiḓ(a zwa 64 - 66).
9.2 Musedzulusi a nga dzhiela vhatholi vhukando musi vha sa dzhieli mulayo nzhele. Mutholi a nga hanedza mulayo nga u isa tshililo tshawe kha Mulanguli wa zwa Mishumo ane nga murahu o wana muimeleli a nga tenda, a khwinisa kana a vha o u vhetshela thungo mulayo uyo. L(iga iḽi ḽi nga iswa kha ṱhoho ya zwa mishumo Zwipiḓ(a zwa 68 - 73).
9.3 Vhashumi a vho ngo fanela u khethululwa kha u shumisa dzi pfanelo dzavho zwi tshi elana na Mulayo uyu Zwipiḓ(a zwa 78 - 81).
10.1 Muthu ane a shumela munwe kana ane a netshedza munwe muthu tshumelo u dzhiiwa sa mushumi arali?
10.2 Arali tshithihi tsha zwi re afho ntha tshi hone, muthu onoyo u dzhiiwa sa mushumi u swikela mutholi a tshi tanziela uri a si zwone.
thivhela kana u thithisa musengulusi wa zwa mishumo kana muṋwe muthu a ne a khou shuma mushumo zwi tshi elana na Mulayo uyu Tshipiḓ(a tsha 92).
<fn>ven_Article_National Language Services_PFUFHO DZA VHAFUMAKAD.txt</fn>
Hu tshi khou dzhielwa nha mushumo une vhafumakadzi vha u shuma na u bvela phana na u u shuma kha sekithara ya mai Afurika Tshipembe, Muhasho wa Mai na zwa Maaka, nga thikhedzo ya Khomishini ya hoisiso ya Mai na Tshiimiswa tsha Mai tsha Afrika Tshipembe u fara vhuambo ha u ea pfufho Vhafumakadzi vha Shumaho na Mai waha muwe na muwe?
Hoyu mulevho wo iimisela u honifha na u pembelela u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha sekithara ya vhulanguli ha mai khathihi na u?
U dzhenelela ha vhafumakadzi vha phurofeshinala na vha re kha zwitshavha kha vhulanguli ha ma?
Mushumo muhulwane une vhafumakadzi vha u shuma kha sia a u fhelisa tsiku nga mai, pfunzo na mveledziso i re na mvelaphana hohe vhuponi ha mahayani na dzioroboni?
waha muwe na muwe hedzi pfufho dzi ewa vhafumakadzi vhe vha bva phan?
hoisiso Khulwane hu tiwa muthu wa mi?
hoisiso hukhu hu tiwa muthu wa mi?
Vhulanguli na u sika Pho?
Hu nga i tiwa muthu muthihi kana tshigwada. Hedzi pfufho dzi ewa vhafumakadzi vha tshiimo, vhafumakadzi vho konesaho kha sia avho, nahone vha vhe vha shela mulenzhe nga nila i vhonalaho kha sekithara ya mai Afurika Tshipembe?
Hezwi zwi fanela u shumiswa sa gaidi ya u ta mufumakadzi/vhafumakadzi vhe vha dzhenelela kha thandela dza mai dza tshiofisi na dzi si dza tshiofisi?
Rekhodo dza u kona na u shela mulenzhe dzo?
Vhubveledzi na vhurangaphan?
U shela mulenzhe kha tshanduko dza maimo na vhuifari havhu?
U shela mulenzhe kha mveledziso na u ita thandela dzi re na vhumatshelo.
Vhukoneleli na vhu?
Vhukonesi ha u uuwedza?
Fomo yo fhelaho u adziwa i fanela u vhuiswa nga?
Fomo dza u ita khumbelo dzi nga wanala kha webusaithi ya Muhasho: www.dwaf.gov.za, kana vha kwama Ms Hayley Rodkin Lu?
Email: RodkinH@dwaf.gov.za kana vha kwama ofisi dziwe na dziwe dza dzingu dza Muhasho uri vha rumelwe dzifomo?
<fn>ven_Article_National Language Services_PFUNZO YA VHARENGI VH.txt</fn>
Manweledzo a Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinn?
Dairekhothireithi ya u fhaa kana u bveledza vhukoni: Muhasho wa zwa dzinn?
U shumisa maitele a Breaking New Grounds kha nisedzo ya dzinnu nga u bveledza na u langa mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo itelwaho zwitewa zwo fhambanaho zwa hoea dza dzinnu hu tshi katelwa nnu dza u dzula, u khwisiniswa ha fhethu ha u dzula hu si havhui, nz?
U funza na u gudisa vharengi vha dzinnu (vhae vhadzo na vho hiriswaho) nga pfanelo dzavho na vhu?
U tsireledza na u khwahisedza dzinn?
U khwinisa ndeme ya nn?
U shumisa nn?
U bveledza vhadzulapo vho khwahaho nahone vha re na mafulufulu na mbekanyamushumo dzi no nga sa Mushumi wa u Bveledzisa Tshitshavha Mishumo ya Tshitshavha yo engedzwaho, na Tsivhudzo ya HIV & Aids?
U uuwedza kana u khwinisa mvelele ya u hogomela ya vharengi vha dzinn?
U khwinisa u bvela phana ha khethekanyo ya zwa dzinnu sa fhethu ho katelwaho kha vhupo vhu tshilaho?
Nila ine mbekanyamushumo ya?
U bveledza mutheo wa lushaka wa pfunzo ya vharengi vha dzinn?
U bveledza dzimodulu dza vhugudisi dzi fanaho dza vhathu vho?
U shumisa fhethu ho nangiwaho kha mavun?
U thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo dza pfunzo ya lushaka na vhugudisi kha shango ohe?
Dziwe mbekanyamushumo dza muvhuso dzine ndivho yadzo ya vha u ea tshitshavha maana na u khwiniswa ha ndaka ya vhathu kha mimasipala ndi uri.: Mushumi wa u Bveledzisa Tshitshavha, Mishumo ya muvhuso yo engedzwaho, na Tsivhudzo ya HIV &Aids.
ABSA yo anganedza tshumisano na Muhasho malugana na zwithu zwine zwa kwama pfunzo kha vhue ha dzinnu nahone yo dovha hafhu ya bveledza fulo a vhudavhidzani. U swika zwino ho bveledzwa mbekanyamushumo ya thevhekano ya radio ine ya vhidzwa Homey-2-Homey Show. Thevhekano i hashiwa nga Tshivena, Tshizulu, Tshisuthu, Tshitsonga, Tshivhuru na Tshiisimane. Mbekanyamushumo dzi hashiwa uvha iwe na iwe u bva nga 9:00 u swika nga 12:00, vhege dza rathi u thoma nga dzi 30 dza Shundunthule 2005 kha zwiitshi zwa radio zwi tevhelaho: Lesedi, Metro, Ukhozi, Phala Phala, Radio Good Hope na Munghana Lonene?
Muhasho wa zwa Dzinnu wa Lushaka u na vhuifhinduleli ha u ita uri vhathu vha kone u swikelela dzinnu sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe wa 1996. Ndima ya vhu 2 ya Khethekanyo 26 (Mulayotibe wa dzipfanelo) i bula uri muwe na muwe u na pfanelo ya u wana nnu yo teaho na pfanelo ya u vha kha vhupo vhune ha sa o khakhisa mutakalo wawe. Ngauralo, Muhasho wo thoma Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinnu ine ya o konisa vharengi vha dzinnu u dzhia tsheo dzo teaho malugana na zwa dzinnu?
huhuwedzo ya Mbekanyamushumo ya Vhugudisi ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinn?
U ea vharengi vha dzinnu maana u itela u pfesesa pfanelo dzavho malugana na dzinnu na vhu?
U itela u khwahisedza uri vharengi vha dzinnu vha a gudiswa nga milayo ine ya vha hone na miswa ya dzinnu, maitele, na dzin?
U shumana na zwithu zwa ndeme zwa u kona u wana dzinn?
Vhukoni ha u tshila ha ndeme zwine zwa tshimbilelana na vhuifhinduleli malugana na u vha na haya kana mui?
Maitele a u thoma u shumisa Pfunzo ya Vharengi vha Dzinn?
Pulane ya u thoma u shumisa yo khethekanywa nga maitele kana zwi?
HCE yo no i thoma u shumiswa kha masia mana a u lingedza a vun?
Zwigwada zwohe zwine zwa sa kone u iitela kana u?
Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vharengi vha Dzinn?
Mbekanyamushumo yo vhumbiwa nga dzimodulu dzo waliwaho nga Tshiisimane, dzine muwe na muwe wadzo wa vha u tshi khou amba nga zwithu zwo fhambanaho. Mbekanyamushumo yo khethekanywa nga zwipi?
Tshipia tsha 1: Pfunzo ya Vharengi vha Dzinn?
hoea dzavho dza n?
Khetho dza vhue ha dzinn?
Mbulungo na Masheleni a zwa dzinn?
Mutikedzelo wa zwa Dzinnu wa Muvhuso na iwe Thuso ya zwa Dzinn?
Mvelelo dza u sa tevhedzelwa ha kon?
Mishumo na vhu?
Tshipia tsha vhu 2: Pfunzo ya vharengi vha dzinn?
mutikedzelo wa thandela kana mutikedzelo wo?
Vhue nga Maitele a zwa Dzinn?
Naa ndi ngafhi hune ndi nga wana khophi ya Mutheo wa Pfunzo ya Vharengi vha dzinnu?
Vha nga wana iwalo kha masipala, ofisi dza vunu kana dza lushaka dzine dza shela mulenzhe kha HCE?
<fn>ven_Article_National Language Services_PHALAMENNDE YA RIPHAB.txt</fn>
Ya uri pulani ya maitele kana tshiṱirathedzhi ye ya dzudzanywa nga muofisi wa muvhalelano wa Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango ye ya dzudzanywa u ya nga mulawana wa vhu 5 ya ndaulo dza Vhufaragwama yo anḓadzwaho kha Nḓivhadzo ya Gazette ya Muvhuso ya R.
muvhigo une wa tea u iswa kha Buthano ḽa Lushaka.
Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu, Vhulimi na zwa Mupo ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu malugana na izwi.
Ya uri pulani ya maitele kana tshiṱirathedzhi ye ya dzudzanywa nga muofisi wa muvhalelano wa Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango ye ya dzudzanywa u ya nga mulawana wa vhu 5 wa ndaulo dza Vhufaragwama wo anḓadzwaho kha Nḓivhadzo ya Gazette ya Muvhuso ya R.
muvhigo une wa tea u iswa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu, Vhulimi na zwa Mupo ya Buthano ḽa Lushaka malugana na izwi.
<fn>ven_Article_National Language Services_PHESHENI.txt</fn>
Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni ine ya ivhea nga u pfi The Financial Services Board (FSB), sa mulanguli wa sekithara ya tshumelo ya zwa Gwama i sa banngi masheleni, i fanela u langula na u Khwiniswa ha Vhuvhili ha Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni wa 2001 (Wonoyu Mulayo). U ya nga ha uyu Mulayo, tshikwama tshiwe na tshiwe tsha musi muthu a tshi oa u awela lwa tshohe tshi fanela u waliswa kha dzangano a FSB ine a vha na sapuasi ine ya nga kona u phaaladzwa kha mirao yo iwalisa (vhashelamulenzhe) kana ye ya vha yo iwalisa ya dovha ya bvisa masheleni a nga misi o teaho kha itshi tshikwama?
Pfanelo ya u kovhekanywa ha sapuasi ya tshikwama tsha tshikwama tsha phesheni a i kateli masheleni ohe e Muvhuso wa longa tshana kha uri itshi tshikwama tshi aluwe u fana na ane a nga a Tshikwama tsha Phesheni tsha Vhashumi vha Muvhuso Government Employees Pension Fund (GEPF), Transnet na zwiwe Zwikwama zwa Khoro dza Vhaambeleli zwi songo waliswaho kha ha hoyu Mulayo kana Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni. Hezwi zwikwama a zwi ho fhasi ha ndango ya FSB?
NB: Zwikwama zwinzhi a zwi na sapu?
Ndi nnyi o teaho u wana mukovhe kha sapuasi ya tshikwama tsha phesheni?
U ya nga hoyu Mulayo, vhashelamulenzhe vha zwikwama zwo iwalisaho fhasi ha Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni vhane nga murahu ha u senguluswa vha vha na sapuasi ine murao muwe na muwe a vha na pfanelo ya u wana mukovhe kha sapuasi. Datumu ya tshenguluso i vhidzwa upfi datumu ya u kovhekanya sapuasi?
Vhashelamulenzhe: zwi amba vhathu vhane vha bvisa kana vhe vha vha vha tshi bvisa masheleni kha tshikwama, hafha hu katelwa vhe vha vha vhe vhashumi, vhane vha khou shuma nga tshino tshifhinga na vhatholi vhane vha shela mulenzhe.
Nahone hei datumu i nga vha iwe na iwe i re vhukati ha a 7 Nyendavhusiku 2001 na a 7 Nyendavhusiku 2004. Uri muthu a kone u wana mukovhe wa sapuasi kha itshi tshikwama u fanela u vha o vha murao wa itshi tshikwama vhukati ha waha wa 1980 na datumu ya khovhekanyo ya sapuasi. Hoyu Mulayo wa 2001 u alutshedza sapuasi sa masheleni ane a vha tshipia tsha tshikwama. Hezwi zwi amba uri phana ha musi sapuasi i tshi kovhekanyiwa, mirao ya bodo i fanela u vha na vhuanzi ha uri nzulele ya masheleni ndi yavhui kha tshikwama?
Maitele ane a tea u tevhelwa musi tshi kovhekanywa sapuasi arali tshikwama tshi sapu?
Bodo ine ya vha mulanguli wa tshikwama i tea u sedzulusa dzirekhodo u bva murahu kha waha wa 1980 kana u bva nga uvha e tshikwama tsha thoma ngao hu tshi katelwa-vho na ivhazwakale ya masheleni a itsho tshikwama?
Bodo i tea u ta muthu ane a o imelela mirao yo no nothaho kana yo no litshaho na hone uyo muthu u fanela u linga nga nungo dzohe uri a wane rekhodo dza iyo mirao. Mushumo muhulwane wa uyu muimeleli ndi u sedzulusa aya maitele nga vhuronwane a dovha hafhu a fara nyambedzano na iyo mirao u itela uri iyi mirao na yone i pfe yo farwa zwavhui?
Bodo ine ya vha mulanguli wa tshikwama i tea u thoma u dzhiela nzhele vhashumi vhe vha vhe mirao na vho no nothaho uri na vhone vha kone u wana mbuelo hukhu dzo vha teaho?
Arali ho itwa mbekanyelo ine ya ita uri vhe vha vhe mirao na vho no nothaho uri na vhone vha kone u wana mbuelo hukhu dzo vha teaho ha dovha ha wanala uri hu kha i vha na sapuasi mirao yo iwalisaho kana ye vha yo iwalisa ya dovha ya bvisa masheleleni a nga misi o teaho kha itshi tshikwama hafha hu katelwa na vhe vha vha vhe vhashumi, vhane vha khou shuma nga tshino tshi tshifhinga na vhatholi vhane vha fanela u wana mikovhe u bva kha sapuasi?
Bodo i fanela u dzudzanya tshikimu tsha u kovhekanya sapuasi uri tshi tendelwe phana ha musi hu tshi nga kovhekanywa. I fanela u dovha hafhu ya etshedza itshi tshikimu kha Redzhisiarara wa Zwikwama zwa Phesheni Ene ndi tshipi?
Bodo ya tshikwama: zwi amba vhathu vhane vha vha na vhuifhinduleli ha u dzhia tsheo nga ndango ya tshikwama hu tshi katelwa uri hu nga bindulwa hani nahone ngafhi?
Hu fanela u ewa tshifhinga kha mirao yohe uri i hanedze arali i tshi vhona zwo tea. U hanedzwa huwe na huwe hu fanela u tandululwa nga bodo?
Arali Redzhisiarara wa Zwikwama zwa Phesheni a anganedza ayo maitele a re kha tshikimu tsha khovhekanyo, ndi hune bodo ya o kona u kovhekanya sapuasi. Hezwi zwi nga itwa nga murahu ha miwaha mivhili kana minzhi nga murahu ha datumu ya khovhekanyo?
U badelela tshumelo phana hu tshi khou shumiswa zwishumiswa zwine zwa kona u swikisa masheleni ho teaho kana u badela masheleni a u iwalisa ha muthu nga muthu, tshelede i etshedzwaho sa mpho na zwiwe ngauri mbadelo dza u sedzulusa vhe vha vhe mirao, u anadza, u rekanya sapuasi zwi tshi elana na muthu nga muthu dzi fanela u bva kha sedzwa sapuasi yone ie. Musi hu tshi rekanywa sapuasi hu songo lavhelelwa uri vhathu vhane vha vha mirao na vhe vha vhe mirao vha bvise tshelede zwikwamani?
U badela uri muthu a wanisise vhuanzi ha uri naa u a tea-na u kovhelwa masheleni a sapuasi?
U kovhekana masheleni a mbadelo dza sapuasi kana u dzhielwa tshipia tshao hu tshi itelwa tshumelo ye ya etshedzwa kana u fhirisela phana tshipia tsha masheleni tsha mbadelo dza masheleni a u fhedzisela kha muthu wa vhuraru (vha thanyele uri zwi nga itea Redzhisiarara a si tsha vha tsireledza arali tshelede yo no vha zwanani zwavho)?
Vha thanyele tshutshedzo dzine vha nga itelwa dzone dzine dza fana na musi vha tshi vhudzwa uri arali vha sa mpha Bugundaula yavho uri ndi i vhulunga a vha nga badelwi (zwine vha nga ita ndi u etshedza khophi Bugundaula yavho yo anzielwaho nga Khomishinari wa U anisa kana yo anzielwaho Tshiitshini tsha Mapholisa a Afurika Tshipembe a re tsini navho)?
Vha songo swika hune vha sainela mabammbiri a zwithu zwine vha sa zwi pfesese. Kha vha humbele muthu o iimisaho nga ehe kana a si na vhukwamani na izwi uri a vha alutshedze aya mafhungo kana a tou a pindulela uri vha kone u a vhala?
Haya maitele ane a si vhe dzangalelo a nnyi na nnyi nahone a fanela u vhigiwa kha dzangano a FSB hu tshi itelwa uri hu dzhiwe vhukando vhuwe na vhuwe vhune vhu nga vhonala ho tea nahone haya maitele o thivhelwa u ya nga Nivhadzo ya 777 ye ya bviswa nga Minisia wa Makwevho na Mbambadzo?
Mbudziso: Naa phambano ndi ifhio vhukati ha tshikwama tsha phesheni na Tshikwama tsha phurovidende?
Nga fhasi ha tshikwama tsha phesheni, mbili-tshararu tsha mbuelo tshi fanela u badelwa kha vhutshilo hohe ha muthu a re kha phesheni ngeno masheleni a linganaho nthihi-tshararu tsha masheleni ohe a mbuelo ya tshikwama a nga kona u dzhiwa ohe o fhelela. Ngeno nga fhasi ha tshikwama tsha phurovidende muthu a tshi nga kona u dzhia masheleni ohe o fhelela?
Mbudziso: Naa hu na masheleni a sapuasi kha tshikwama tshanga?
Phindulo: Hezwi kha vha zwi livhise kha muofisi muhulwane wa tshikwama.
Mbudziso: Naa pfanelo dzanga ndi dzifhio u ya nga mulayo?
Phindulo: Vha na pfanelo ya u ivha tshiimo tsha masheleni a re tshikwamani tshavho. Vha fanela hafhu u dovha vha ivha milayo hu tshi katelwa na tshiimo tsha tshikwama tshavho sa zwine zwa vha zwone kha akhaunthu ya mbuelo na tshitatamennde tsha ndaka na zwikolodo zwi re kha tshitatamende tsha tshikwama tshavho. U ya nga Mulayo wa Phiriso na Tswikiso kha Mafhungo vha nga kona u wana vhudodombedzi vhune vhu nga vha thusa uri vha kone u shumisa pfanelo dzavho. Fhedzi naho zwo ralo hu na zwine zwa vha thivhela u fana na musi hu tshi itelwa uri hu si kandekanywe pfanelo dza vhawe na zwiwe?
Mbudziso: Arali ndi muuniwa wa muthu o no ri siaho we a vha e murao, naa zwi nga itea nda kona u kovhelwa tshipia tsha masheleni a sapuasi?
Phindulo: Hai, nga nna ha musi ho ri musi hu tshi itwa tsenguluso ya tshikwama he ha itwa tshifhinga tshiwe na tshiwe vhukati ha a 7 Nyendavhusiku 2001 na a 7 Nyendavhusiku 2004 muuni a vha a tshi kha i tshila?
Mbudziso: Ndi nnyi ane a sedzulusa mirao ya bodo ine ya vha vhalangi na vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo uri i khou ita mushumo wo teaho wa khovhekanyo ya masheleni a sapuasi?
Phindulo: Redzhisiarara u sedzesa maitele ohe ane a tevhelwa nga tshikwama. Vhalangi vha dovha hafhu vha dzhia tsheo yo teaho kha zwine zwa vha zwo tea musi hu tshi kwamiwa vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo nga u lingana. Hu na dziwe tsumbamaitele (dzo katelwa kha Milayo ya Ndangulo na Phirisela (Sekhua) dzine dza vha kha webusaithi ya FSB) dzo bviswa nga Redzhisiarara na Muhulwane wa Vharekanyi vha ndindakhombo ya FSB?
Mbudziso: Naa ndi fanela u ita mini musi we a vha e mutholi a tshi anadza khovhekano ya masheleni a sapuasi?
Phindulo: Kha vha sumbedze uri aya mafhungo a bva kha nyanadzo?
Mbudziso: Naa hu bvelela mini arali tshikwama tshe nda vha ndi tshi khou badela masheleni khatsho tshi tshi fheliswa?
Phindulo: Mashudumavhi, zwikwama zwine zwa fheliswa zwo dovha zwa bviswa uri a zwo ngo waliswa u ya nga mulayo phana ha a 7 Nyendavhusiku 2001 a zwiho fhasi ha mulayo wa masheleni a sapuasi ngauri zwo vha zwi saathu thomiwa musi uyo mulayo u tshi phasiswa. Arali tshikwama tsha fheliswa nga murahu ha a 7 Nyendavhusiku 2001, Redzhisiarara u o oa uri hu tevhedzwe mulayo wa masheleni a sapuasi (u fheliswa hu kwama-vho na luvhilo lwa maitele a u kovhekana masheleni)?
Mbudziso: Naa hu bvelela mini arali tshikwama ndi re khatsho tshi kha tshiimo tsha u shandukela kha tshi re na dziwe mbekanyo dza u badela?
Phindulo: Hei tshanduko i a vha na zwine ya isa, u fana na u fheliswa ha tshikimu, nga u ita uri datumu ya u sengulusa u kovhekana ya masheleni a sapuasi i vhe phana na u ita uri hu tevhedzwe mulayo theo wa masheleni a sapuasi u ya nga hune zwa oea?
Mbudziso: Naa hu o vha na thaidzo ya masheleni a sapuasi tshifhinga tshohe kha zwikwama zwashu?
Phindulo: Hu na mbekanyelo ya mulayo ine ya ita uri hu badelwe mbuelo hukhu kha mirao miwedzi ya 12 nga murahu ha datumu ya khovhekanyo ya masheleni a sapuasi. Hedzi mbuelo hukhu dzi kwama zwikwama zwohe zwo waliswaho nga Redzhisiarara nga a kana nga murahu ha a 1 hafamuhwe 2002. Hezwi zwi fhungudza khonadzeo dza masheleni a sapuasi tshifhingani tshi aho fhedzi hu kha i vha na khonadzeo ya u kuvhanganya masheleni a sapuasi kha zwikwama na zwohe zwe zwa kuvhanganywa, masheleni o dzhenaho, masheleni a songo livhiswaho kha mirao, akhaunthu dza muthu nga muthu kana kha rizeve dza zwikwama zwa nga misi kana u vhambedza ndaka na zwikolodo. Milayo ya tshikwama i o sumbedza uri hu fanela u bvelela mini kha masheleni a sapuasi?
Arali vha tshi oa mawe mafhungo nga vhualo kha vha pfe vho vhofholowa uri vha kwamane na senthara ya dzangano ine ya ivhea nga u pfi FSB Call Centre hune vha o rumelwa kana vha kwamanywa na muthu o teaho ane a shuma kha tshikwama. Arali vha tshi ivha dzina a mulanguli a re na aisentsi ane shuma kha tshikwama tshavho, kha vha mu kwame thwi. Mutevhe wa vhalanguli vhohe u a wanala kha ofisi ya Redzhisiarara na kha webusaithi ya dzangano a FSB fhasi ha Muhasho wa Dziphesheni?
Phana ha musi vha tshi ri kwama kha vha vhe na vhu?
Madzina avho nga vhu?
Nomboro ya ID kana phasiphoto kana nomboro yavho sa Mushumi.
Dzina a tshikwama tshe vha vha vha murao kha vha sedze iwalo ine vha vha nao u fana zwitatamennde zwa mbuelo, zwiipi zwa mbadelo, mawalo na zwi?
U sumbedza uri ndi nga mini vho?
Zwidodombedzwa zwa uri vha nga kwamiwa hani kana shaka?
<fn>ven_Article_National Language Services_PHUROTHOKHOLO.txt</fn>
U shandukiswa ha Maga ane a fanela u tevhedzelwa a Mulayo wa u thusa kha zwa Matshilisano wa vhu. 59 wa 1992, uri u thome u shuma u bva nga la 1 Nyendavhusiku, zwi ita uri hu thomiwe phanele dza tsenguluso, dzine mirado yadzo ya do nangiwa nga Mulangi Dzhenerala, u itela u sedzulusa mafhungo khathihi na u wanisisa vhuhole na muthu ane a toda u thogomelwa malugana na u themendela u netshedzwa ha giranthi.
2.1 U vhona uri u senguluswa ha vhuhole na muthu ane a toda u thogomelwa zwi itwa nga ndila ine ya swikelelea, na nga ndila ine zwa do kona u shumisea zwavhudi nahone nga ndila I vhuedzaho.
2.2 U tshimbidza u tanganyiswa ha tshumelo dza matshilisano na thuso ya zwa matshilisano u khwathisedza uri vhathu vha wana ndisedzo yo fhelelano.
2.3 U rumela vhasengulusi kha dzinwe tshomedzo arali dzi hone uri vha wane thuso hone.
2.4 U vhona uri tsenguluso dzi a khunyeledzwa na u rumelwa kha ofisi dzo teaho u itela u phurosesa khumbelo nga tshifhinga tsho tiwaho nga Muhasho.
2.5 U nea muhumbeli zwidodombedzwa zwo teaho malugana na u dadza fomo dza giranthi.
Mirado ya phanele I do tevhedzela thodea dza Maga ane a tea u tevhedzelwa a 2(4) (a) a Maga ane a tea u tevhedzelwa a Mulayo wa Thuso kha zwa Matshilisano wa vhu 59 wa 1992 sa zwe wa shandukisiswa zwone u bva nga la 1 Nyendavhusiku 2001.
Muofisi Muhulwane wa tsireledzo ya kha zwa matshilisano.
Nanga ine ya thusa kha uri muthu a dovhe a vhuyelele tshigani tshe a vha a khatsho (Rehabilitation therapist), nanga ine ya thusa nga u thasulula thaidzo dza mushumoni (occupational therapist), nanga ya zwa maluvhi, (psychotherapist), nanga ya zwa u pfa na u vhona (audiovisual therapist), mushumela vhapo.n.z.
Muimeli u bva kha khethekanyo ya vhuhole kana murado u thonifheaho kha tshitshavha u no nga sa mufunzi, khosi, madzhisitarata, kana muthu ane a divha tshitshavha na nyimele yatsho.
Arali zwo tea, murado munwe na munwe, vhunga zwi tshi do vha zwo tea kha khumbelo yeneyo sa nanga kana nanga yo gudelaho zwenezwo, nanga ya malwadze a muhumbulo (psychiatrist), mushumi ane a thusa dzinanga, nga maanda nga tshifhinga tsha shishi (para-medical personnel), nanga ya tshithu na dzinwe dzinanga.
Muhasho u do netshedza thuso malugana na matshimbidzele.
U nea phanele maga ane a tea u tevhedzelwa, zwishumiswa, dzipholisi na milayo ya malugana na khumbelo dza dzigiranthi.
U vhona uri hu vha na vhugudisi ha mirado ya phanele.
U vhona uri maambiwa othe a phanele a a rekhodiwa nga ndila yo fanelaho.
U vhona uri tsenguluso dzi khunyeledzwa nga tshifhinga.
U thusa malugana na nzudzanyo dza muhumbeli, arali hu tshi nga todea zwinwe zwidodombedzwa, malugana na u khunyeledza tsenguluso.
U vhona uri khumbelo dzi phurosesiwa nga tshifhinga. Muofisi u fanela u shumisana na vhashumisani navho u khwathisedza uri khumbelo dza vhathu vhane tsenguluso dzavho dza vha dzo khunyeledzwa, dzi a phurosesiwa.
U konanya mirado ya phanele na Muhasho.
Ndi makone malugana na u sengulusa vhuhole kana u thogomelwa kha phanele.
Nanga i do sengulusa mafhungo na kana u tola muhumbeli, nga murahu ha afho ya dzhia tsheo i na ndivho malugana na vhuhole kana u thogomelwa zwa muhumbeli. Nanga i fanela u vhona uri dzifomo dza malugana na vhuhole kana u thogomelwa dzi dadziwa zwavhudi nahone hu tshee na tshifhinga.
Muimeli wa khethekanyo ya vhuhole kana murado wa tshitshavha ane a divha tshitshavha na nyimele yatsho u fanela u khwathisedza uri zwikundisi zwine muhumbeli a khou tangana nazwo ndi zwone zwine zwa ita uri a vhe tshihole kana u vha muthu ane a toda u thogomelwa.
U vhona uri tsenguluso I khunyeledzwa nga tshifhinga.
U vhona uri tshitshavha tshi a swikelela phanele nga u netshedza zwidodombedzwa malugana na uri hu nga swikelelwa hani vhathu nga maanda vhane zwa konda u vha sengulusa, vhane vha si kone u tshimbila kana vhane vha toda thuso fhedzi vha sa divhi uri hu na giranthi.
Minwe mirado I nga kha di vha nanga dza tshithu, nanga, vhashumi vhane vha thusa dzinanga, nga maanda nga tshifhinga tsha shishi (paramedics) kana vho gudelaho sia lenelo.
Nanga I a sengulusa na u ita themendelo malugana na u huvhala ha muhumbeli hune ha disa vhuhole ha tshifhinganyana kana ha tshothe kana muthu ane a toda u thogomelwa lwa tshifhinganyana kana lwa tshothe.
U vhona uri u senguluswa hu itwa nga tshifhinga tsho teaho.
U vhona uri hu netshedzwa thalutshedzo dzo teaho dza themendelo yo teaho.
U netshedza zwidodombedzwa nga ha uri u huvhala hu nga laulwa, u lugiswa na u alafhiwa hani.
Mirado ya fhasisa ine ya do vhumba phanele ndi miraru hone ya nthesa I ya rathi.
Dziphanele dzi nga nangiwa kha mivhuso yapo kha tshitiriki kana kha muvhuso wa vhukati hune masia kana zwitiriki zwa do tou sielisana kha shedulu yo tiwaho kana I shandukiseaho. Phurovintsi I do nanga lushaka lwa phanele ine ya do i shumisa ine ya do shuma zwavhudi nahone yo teaho nyimele yayo I sa fani na dzinwe.
U nangiwa ha mirado kha phanele hu fanela u tanganedzwa nga Thoho ya Muhasho. Mirado ya phanele I nga kha di nangiwa nga Thoho ya Muhasho I na themendelo u bva kha madzangano a tshitshavha, vharangaphanda vha tshitshavha na vhathu vha re na dzangalelo.
Mirado yo tholiwaho lwa tshothe nga Muhasho i do shuma tshifhinga tshine Thoho ya Muhasho ya vhona tsho tea. Mirado ya phanele I songo tholiwaho nga Muhasho I nga shuma minwedzi ya 24 nahone I nga si tsha nangiwa hafhu u shuma tshifhinga tshi no fhira theme mbili dzi tshi tevhekana.
Mirado I fanela u vha I na ndivho ya vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa.
Mirado I fanela u vha I na ndivho ya nyimele ya ikonomi na zwa matshilisano ya sia kana tshitshavha tshe phanele ya nangelwa tshone.
Mirado I fanela u diimisela u wana vhugudisi vhu bveledzwaho nga muhasho.
Muthu ane zwa do konda uri mulayo u mu vhone mulandu nga nwambo wa u sa takala zwavhudi maluvhini.
Vhathu vho wanwaho mulandu wa vhufobvu, vhukwila na vhugevhenga hu sa katelwi milandu ya u pfuka milayo ya badani.
Vhathu vhane vha hana vhugudisi ho bveledzwaho nga muhasho.
Muhasho u do dzudzanya mitangano yothe wa dovha wa netshedza na thuso yo teaho. Muhasho u tea u divhadza muhumbeli nga ha fhethu, maduvha na uri mitangano I do farwa lungana nga Muhasho musi muhumbeli o da u ita khumbelo kha Muhasho.
Thoho ya Muhasho I nga nanga minwe mirado ine ya do shuma kha dziphanele arali mirado ya tshothe I siho. Maga ane a tevhedzelwa a u nanga minwe mirado a do fana na o shumiswaho kha mirado ya tshothe.
Murado munwe na munwe une wa fhidza mitangano miraru I tshi tou tevhekana, kana a litsha u shuma, u do tutshela poso yawe. Zwenezwo zwi do ita uri Thoho ya Muhasho I dadze tshikhala tshi re kha phanele nga u tavhanya.
8.1 Mirado a yo ngo tea u ima na sia lifhio kana lifhio kha zwine zwa ambiwa zwa malugana na tsenguluso dzothe.
8.2 Mirado a yo ngo fanela u bvisela khagala zwothe zwe zwa vha zwi tshi ambiwa, nga maandesa tsheo dzo dzhiiwaho khathihi na madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou senguluswa.
8.3 Mirado I tea u swika mitanganoni nga tshifhinga ya dovha hafhu ya dzula u swikela tshifhinga tsho tiwaho tsha mutangano tshi tshi fhela.
8.4 Mirado I tea u dzhenela mitangano ya dziphanele I si na zwitumbambiluni.
8.5 Mirado I tea u divhadza madzangalelo ayo malugana na tsenguluso, arali madzangalelo eneo kana vhushaka honoho vhu hone, kana zwi tshi nga sokou bvelela.
8.6 Mirado I fanela u divhadza Muhasho tshiimo tshayo nga vhudalo malugana na pharagirafu 4.3.
Muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano khathihi na murado munwe na munwe vha do vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri phanele I shuma zwavhudi. Phanele I do shumisa mudzulatshidulo wayo na muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano u vhiga vhukoni ha phanele kha Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano nga zwifhinga zwo tiwaho nga Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano. Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano I do lavhelesa mishumo yothe ya phanele, na uri phanele I tevhedzele milayo yo tiwaho ya u sengulusa khathihi na u vha rumela hunwe hune vha do wana thuso, arali hu hone. Themendelo dzothe dzo netshedzwaho nga phanele dzi fanela u tanganedzwa kana u tendelwa nga Thoho ya Muhasho. Mirado yothe ya phanele I na vhudifhinduleli kha zwothe zwine zwa itwa nga phanele kha Thoho ya Muhasho nga u shumisa muofisi wa Tsireledo kha zwa Matshilisano na Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano ya Muhasho.
Dzithemendelo dzothe na zwinwe zwithu zwo netshedzwaho nga phanele zwi do divhadzwa Thoho ya Muhasho nga Muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano ane a vha mudzulatshidulo wa phanele, nga u shumisa Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano. Phanele I tea u shumisa Muhasho u divhadza muthu kana muthogomeli wa muthu onoyo ane a khou senguluswa nga ha mvelelo dza tsenguluso. Thoho ya Muhasho yone I fanela u divhadza muhumbeli nga ha mvelelo dza u sengulusa na dza khumbelo nga u tou nwala. Arali khumbelo I songo tanganedzwa kana u bvelela kana arali giranthi yo netshedzwa lwa tshifhinganyana, muhumbeli u fanela u talutshedzwa uri ndi ngani khathihi na u divhadzwa uri u na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo khathihi na maga ane a fanela u tevhedzelwa musi a tshi aphila. Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano yo imela Muhasho I fanela u vhona uri hu vha na zwishumiswa zwine zwa do shumiswa malugana na u divhadza vhathu nga ha u vha hone ha dziphanele, tshifhinga na fhethu hune dziphanele dza u sengulusa dza wanala hone. Izwi zwi nga konwa nga u shumisa media, nga u davhidzana nga ndila ya fomala, kana nga u phadaladza zwidodombedzwa kana mafhungo nga mitevhe, zwilipi zwa miholo, zwibugwana kana nga mulomo kha ofisi dza tshitiriki, fhethu ha u hola mindende, poswoni na hunwe fhethu hune vha vhona u nga hu nga vha ho tea.
Mbadelo dzothe dza phanele dzi fanela u vha dzo tendelwa nga Thoho ya Muhasho hu tshi khou tevhelwa Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso, Maga ayo ane a fanela u tevhedzelwa na milayo ya gwama.
12.1 U senguluswa ha Vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa: Muthu ene mune a nga kha di tou diisa kha phanele kana a dadza zwidodombedzwa zwine zwa khou todea kha fomo yo tiwaho nga ndila ine zwa todea ngayo malugana na u sengulusa. Muhasho u do rumela fomo dzo tiwaho kha phanele. Arali hu tshi todea manwe mafhungo kana zwinwe zwidodombedzwa kha munwe muthu nga nnda ha muhumbeli, uri hu konwe u dzhiiwa tsheo vhathu vha na ndivho, phanele I do wana thendelo yo tou nwaliwaho ya u wana mafhungo eneo kana zwidodombedzwa zwenezwo kha muhumbeli. Arali ayo mafhungo a si ane a nga konwa nga phanele, phanele I do tea u ita ndugiselo dzo teaho uri muhumbeli a kone u rumela mafhungo eneo. Phanele I nga kha di tanganedza vhutanzi ha mulomo ho netshedzwaho nga muimeleli wa muthu ane a khou senguluswa, arali mafhungo eneo a songo tou nwaliwa kana musi muthu onoyo a sa koni u talutshedza nyimele ya mafhungo.
12.2 U nea lushaka mihumbulo malugana na u khwinisa ha kushumele kwa dziphanele.
12.3 U nea mihumbulo malugana na u khwinisa maga ane a khou shumiswa malugana na u sengulusa vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa.
12.5 U rumela vhathu kha zwa mutakalo uri vha lafhiwe na u tevhedzela zwe vha pfi vha ite kha themendelo dza dzilafho.
12.6 U netshedza muthu ane a khou senguluswa mafhungo malugana na dzinwe tshomedzo, arali dzi hone, dzine dzi nga thusa vhathu kana vhafarisi nga dzinwe tshumelo.
12.7 U netshedza muhumbeli zwidodombedzwa zwo teaho malugana na u ita khumbelo ya giranthi.
12.8 U eletshedza na u tutuwedza vhathu uri vha wane ndila ya u ditshidza arali vha songo holefhala, u itela uri vha songo dovha vha ita dzinwe khumbelo zwine zwa do ita uri hu vhe na mushumo munzhi kha sisiteme.
<fn>ven_Article_National Language Services_Pfanelo dzavho dza u.txt</fn>
Miwaha na miwaha vhunzhi ha vhathu vha Afrika Tshipembe vho dziwa kana ha pfukwa pfanelo dzavho dza zwa Tshumelo dza Mutakalo . U khwahisedza uri muthu muwe na muwe u swikelela pfanelo dzawe dza tshumelo ya zwa mutakalo sa zwe zwa fhulufhedziswa zwone kha Ndayotewo ya Riphabuiki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), Muhasho wa zwa Mutakalo wo iimisela u uuwedza na u isa phana na u tsireledza iyi pfanelo khathihi na u Pfanelo idzi ; zwenezwo u ivhadza iyi TSHATHA YA PFANELO DZA VHALWADZE sa iga o oweleaho malugana na u swikelela iyi pfanelo?
Muthu muwe na muwe u na pfanelo ya vhupo ho kunaho nahone ho tsireledzeaho vhune ha o khwahisedza uri vha vha na mivhili na mihumbulo yavhui, hu tshi katelwa etshedzo ya mai avhui, vhuthathatshili , fhethu hu la?
Mudzulapo muwe na muwe u na pfanelo dza u dzhenelela kha u bveledza phoisi dza zwa mutakalo na uri muthu muwe na mu?
Muthu muwe na mu?
U ewa dzilafho musi hu tshi o?
Kha tshiimiswa tsha hogomelo ya mutakalo tshine tsha vha tshi tshi khou shuma nga tshifhinga tshenetsho, hu sa sedzwi uri muthu onoyo u?
Izwi zwi fanela u?
etshedzo ya ho?
dzine dza kha i bva u bebiwa, vhana vhatukundeme kha vhana vha kha i bva u bebwa , vhana vhauku , Vhafumakadzi vho ihwalaho , Vhaaluwa , Vhaholefhali , Vhalwadze vha re vhuunguni na vhathu vhane vha dzula na tshitshili tsha HIV kana vhane vha vha na AIDS?
hu si na tshi?
Dzilafho a u fhungudza vhu?
ine a swikelelea a dovha a shuma kha malwadze a sa fholiho kana vhulwadze vhu isaho lufuni?
U ibveledza nga nila yavhu?
nga vhashumeli vha zwa mutakalo zwi tshi sumbedza u honifha; vhulenda; u pfela vhuungu na u konelela?
zwi katela u vha hone ha tshumelo dza mutakalo na uri tshumelo idzo dzi nga thusa mulwadze hani. Mafhungo oraloho a tea u itwa nga luambo lu pfeseswaho nga mulwadze.
Ndivho nga ha zwa ndindakhombo dza mutakalo na zwa tshikimu tsha thuso ya dzilafho.
Murao wa ndindakhombo ya mutakalo na/kana tshikimu tsha thuso ya dzilafho o tea u ivha nga ha mafhungo a elanalaho na ndindakhombo yeneyo ya zwa mutakalo kana tshikimu tsha zwa dzilafhalo na uri a nga hanedza arali zwo tea, tsheo ya ndindakhombo kana tshikimu tsha thuso ya zwa dzilafho zwine zwa kwama mirao?
U nanga tshumelo ya zwa mutakalo.
Muthu muwe na muwe u na pfanelo dza u nanga muekedzi wa tshumelo ya hogomelo ya zwa mutakalo kha tshumelo kana tshiimiswa tsha tshumelo ya zwa mutakalo, tenda tshiimiswa kana tshumelo yeneyo ya vha I sa khou hanedzana na maimo ane a shumiswa kha vhaekedzi vha hogomelo ya zwa mutakalo vhenevho kana zwiimiswa, nahone tshiimiswa tsho nangiwaho tshi tea u vha tshi tshi tevhedzela maga o tiwaho a nisedzo ya tshumelo?
U alafhiwa nga muekedzi wa dzilafho a?
Muthu muwe na muwe u na pfanelo dza u ivha muthu ane a khou mu alafha, nahone mulafhi u tea u ibvisela khagala nga u vha na tshine tsha bula uri ndi ene nnyi?
Mafhungo ane a kwama mutakalo wa muthu hu tshi katelwa na mafhungo a dzilafho, zwi nga bviselwa khagala musi ho ekedzwa thendelo ya u ita zwenezwo, nga nna ha musi zwi tshi oea u ya nga mulayo kana ndaela ya khothe?
Muthu muwe na muwe u na pfanelo dza u ewa zwidodombedza zwohe zwi re zwone nga ha vhulwadze hawe na nga dzilafho ine a tea u i wana zwi tshi katela na mbadelo uri zwi mu thuse u dzhia tsheo kha zwohe zwitewa?
Muthu a nga hana u alafhiwa. Izwo a nga zwi ita nga u amba kana nga u tou u wala; tenda u hana hawe ha vha hu sa khou vhea vhutshilo ha vhathu vhawe khomboni?
U pfa mihumbulo ya vha?
Muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u rumelwa kha vhawe vhaekedzi vha dzilafho vhane a funa uri a pfe uri vha ri mini malugana na vhulwadze hawe?
U bvela phana na?
A hu na munekedzi wa dzilafho a re na ndalukanyo kana tshiimiswa tsha mutakalo tshe tsha vha tshi na vhuifhinduleli ha mutakalo wa muthu onoyo tshine tsha o imisa kana u litsha u mu hogomela?
Muthu muwe na muwe u na pfanelo dza u vhilaela kha tshumelo dza zwa mutakalo na uri mbilaelo idzo dzi oisiswe na uri a wane mvelelo dza houluso dzenedzo nga vhualo?
U hogomela mutakalo wawe?
U honifha pfanelo dza vha?
vhaekedzi vha zwa mutakalo?
U shumisa tshumelo dza mutakalo nga nila yavhui?
U ivha tshumelo dza mutakalo dzi re vhuponi hawe na zwine dza ekedza?
U ea vhashumi vha zwa mutakalo zwidodombedzwa zwi re zwone u itela u hahuvhiwa na u vhuedzedza kana u eletshedza?
U eletshedza vhaekedzi vha zwa mutakalo malugana na zwine vha tama zwi tshi itiwa malugana na lufu lwavho?
U tevhedza dzilafho o themendelwaho kana nila dza u vhuedzedza tshigani tshe muthu a vha e khatsho?
U oisisa nga ha mbadelo dzi oeaho dza dzilafho na dza u vhuedzedza na u ita nzudzanyo dza mbadelo?
U hogomela rekhodo dzohe dza zwa mutakalo dzine vha nga vha vha nadzo?
<fn>ven_Article_National Language Services_Pulane nyangaredzi ya.txt</fn>
Yo shandukisiwa ya vha: NEPAD - New Partnership for Africa?
Kudzudzanyelwe kwa pulane ya zwa vhulimi ndi kwa ndeme ngauri ndi tshibveledzwa tsha muvhuso na kha zwa mishumo. Ndi tama u livhuwa dzanga kha muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki kha vhurangaphana havho, musi vho kona u ramba vhuimeleli ha zwa mishumo vhu bvaho kha zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe na vhu bvaho kha Yunioni ya Vhalimi vha Lushaka (NAFU) uri vha dzhenelele musi hu tshi waliwa nila dza mashumele dzine dza o tevheliwa siani a zwa vhulimi.
U angana uhu zwi amba uri muvhuso na zwa mishumo vha na bono ithihi zwi tshi a kha mashumele, vha nga kona u shumisana vha tshi khou tevhedza fureimiweke nthihi; vha o hwalisana muhwalo wa u bveledza vharema siani a vhubindudzi na u alusa u bindula kha mamaga a zwa vhulimi nga tshifhinga tshithihi, nahone u bva zwino vha na fhungo ithihi ine vha o fhirisela kha lushaka, sekithara, shangoni ashu, kha dzhango a Afrika na kha dzhango ohe.
Bono a sekithara yo vhofhanaho, i si na khethululo nga lukanda ya zwa vhulimi yo isendeka kha ndivho tharu dzine dza vha u izhenisa khathihi na u dzhenelela, u aisana na vhubindudzi na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho. Bono ii ndi a tshifhinga tshilapfu ine a o bveledza zwinzhi zwiswa kha sentshari iyi, zwo fhambanaho nahone zwa maimo a nha hu tshi vhambedzwa na vhulimi vhune ha vha hone zwino.
Vhulimi vhuswa ho lavhelelwaho vhu o vha ho livha kha u ekedza zwiiwa, na zwibveledzwa zwa vhulimi na tshumelo kha shango ashu, dzhango ashu na kha dzhango ohe. U swika zwino Muhasho wa zwa Vhulimi wo wana nila dza mashumele ane muvhuso wa tea u a tevhela, nahone wo dzhenisa izwo kha pulane yawo ya kushumele ya miwaha miraru. Muhasho u khou isa phana na u dzhenisa maitele ayo o ewaho kha pulane ya mishumo ya waha nga waha u bva nga 2002 u ya phana.
Kha muvhuso wo anganelanaho Muhasho wo idzhenisa nahone u o isa phana na u dzhenisa Mihasho ya zwa Vhulimi ya mavunu na zwiko zwa vhulimi zwa lushaka uri vha dzhie pulane ya mashumele sa yone fureimiweke musi vha tshi ita pulane dzavho dza mashumele.
Kha muvhuso wa vhukati , Muhasho wo vhea pulane ya kushumele kha adzhenda ya sisieme ya Khabinete Khuruanyi uri i kone u wana thuso kha miwe mihasho uri i kone u bveledza kana u shumisa lu fushaho pulane ya mashumele. Muhasho u o oa thuso ya khabinete wa kona u shumisa maitele o bulwaho kha Fureimiweke ya Muvhuso ya Maitele a tshifhinga tsha Vhukati uri a katelwe kha fureimiweke ya Masheleni o shumisiwaho a Tshifhinga tsha Vhukati.
Zwa zwino, Muhasho u khou vhekanya nga huswa masheleni uri u kone u wana mawe masheleni ane a o thusa kha vhubveledzi ha pulane ya kushumele shangoni, ho katelwa Phalamennde, mavunu, mivhuso yapo, mamaga a zwa vhulimi na madzangano a vhadzulapo. U swika hafha, muvhuso u o itika nga vhashumisani nawo kha u dzhenelela na u rangaphana kha masia o fhambanaho.
Ndi tama u livhuwa Muphuresidennde wa zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe (Agri SA), Vho- Japie Groblerna muphuresidennde wa zwa Yunioni ya zwa Vhalimi ya Afrika (National Farmers Union) Vho-Peter Ramotla vhane arali hu si ngo vha vhone zwo vha zwi tshi o kona u fhedza mushumo we muphuresidennde vha vha vho ri u itiwe. Vho ri ekedza vhashumi vhavho ra vhumba zwigwada zwa u shuma uri ri ite mushumo. Vha dovha hafhu vha ri ea MD wa Agri-SA, Vho- Jack Raath na MD wa NAFU, Vho- Mocks Mothabela uri vha ianganye na Mulanguli Muhulwane, Vho-Bongiwe Njobe uri vha vhe vhone vhane vha sedza mushumo wohe wa tshigwada tsha u shuma?
Ndi livhuwa hafhu na Muthusa Minisia, Vho-Adivokheithi Dirk du Toit, Mulanguli Muhulwane, Vho-Bongiwe Njobe na vharangaphana vha zwa Vhulimi mavununi khathihi na vhawe vhashumeli vhahulwane vha muvhuso kha u tikedza havho pulane iyi.
Mushumo uyu wo vha u sa o bvelela arali hu si nga ngeletshedzo dza vharangaphana vha zwa vhulimi Afrika Tshipembe. Afha hu katelwa muphuresidennde Vho-Japie Grobler, Mulanguli-Gue Vho-Jack Raath na vharangaphana vha Agri-SA; muphuresidennde Vho-Ramotla; Vho-Teddy Matsetela na vharangaphana vha NAFU.
Ndi dovha hafhu nda livhuwa Vho-Phurofesa Johann Kirsten vha Yunivesithi ya Pretoria kha zwe vha bveledza iwalwa u bva kha notsi dza nyambedzano (minetse) na ndaela dza Tshigwada tsha mushumo. Ndi dovha hafhu nda livhuwa zwihulwane Vho-Ina Goosen kha u tshimbidza miangano na u dzudzanya zwidzimula ora, na Vho- Simon Malepeng kha u dzhia maambiwa.
Tsha u fhedzisa ndi livhuwa Zhendedzi a Mveledziso ya Dzitshaka (USAID) kha u lambedza nga masheleni mushumo uyu.
Vhulimi, ndi tshithu tshi katelaho zwithu zwohe zwi kwamaho zwa ikonomi u bva kha mihumbulo i bvaho kha zwa vhulimi na vhufuwi na u engedza ndeme, vhu i sala vhu hone tshithu tshihulwane tsha ndeme kha Ikomoni ya Afrika Tshipembe naho hu uri vhu na mukovhe muuku kha zwibveledzwa zwa fhano hayani zwohe (GDP).
Vhulimi ndi hone vhu bveledzaho zwiiwa na mupfumu uri hu kone u swikelelwa hoea dza muthu mbili. Vhulimi ho fusha hoea dza vhathu nga mbalo yo engedzeaho musi vhathu vha shango ii vha tshi kha i tou vha miioni na mathomoni a sentshari ya vhufumbili u swika zwino hune mbalo ya vha miioni dza mahumi maa. Vhashumi vha mabulasini, vhalimi na mia yavho na vhone vha longa tshana kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo yavho kha u renga zwibveledzwa zwa vhulimi, kana musi vha tshi renga dzimbeu vha tshi itela khalawaha i tevhelaho. Nga hei nila vhulimi hu vha hone thikho ya nyaluwo na mveledziso. huhuwedzo yaho kha ikonomi yo vhonala zwino nga mialo yo vhaho hone kha zwipia zwi ngaho mavununi a Limpopo na Mpumalanga nga Luhuhi 2000, musi nyaluwo ya GDP ya shango i tshi tsa nga 1%.
Vhulimi vhuhulwane vhu ita 4,5% ya GDP ya Afrika Tshipembe ngeno zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwi tshi ita 9%. Hu na vhalimi vha 50 000 vhahulwane vhane vhunzhi havho vha bva kha sia a vhatshena. Nga waha wa 2000 vho vhambadza zwithu zwi linganaho R16 wa dzibiioni, kana 10% wa zwithu zwine zwa vhambadziwa nga u angaredza Afrika Tshipembe. Vha thola vhathu vhane vha swika miioni nthihi, kana 11% wa mbalo ya vhathu vho tholwaho vha Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha vhashumi vhamabulasini vha dzula dzibulasini nahone vhana vhavho vha wana pfunzo yavho zwikoloni zwi re mabulasini. Mabulasi enea a sala a tshi khou ea vhathu vhanzhi madzulo khathihi na vhutshilo kha vhathu vhane vha nga swika miioni dza rathi vhane vha vha mirao ya vhathu vho tholwaho mabulasini ayo vhane vha nga swika miioni nthihi, vhane vha dovha hafhu vha vha ea na hoea dza pfunzo yavho.
Hu dovha hafhu ha vha na vhalimi vhauku vhane vha nga swika 240 00 vhane vha thusa mia yavho ine ya nga lingana miioni nthihi ya mirao ya mia yavho vhane vha nga vha ea mishumo i linganaho vhathu vha 500 000. Vha rumela zwibveledzwa kha mimaraga ya henefho vhuponi na kha mimaraga ya kha mawe mavunu hune vharengisi vhanzhi vhane vha si vhe na mavhengele vha renga hone vha dovha vha rengisa. Hu dovha ha vha na vhawe vhalimi vhane vha nga lingana miioni tharu kha mashangohaya a kale, vhane vha bveledza zwiiwa vha tshi itela mia yavho.
Tsha u fhedza, zwibveledzwa na nzulele ya dziorobo dza mahayani zwi nga nila ine zwa tikedza vhulimi ha vhukuma na zwithu zwi elanaho nazwo sa vhuendelamashango kha zwa vhulimi na u fuwa zwipuka. Tshipia tshi fhiraho hafu ya mavunu na tshipia tsha shango tshine tsha nga lingana 40% zwo itika nga zwa vhulimi na mamaga a elanaho na zwenezwo.
Nga nhani ha zwenezwi Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ita uri hu vhe na miangano na vhashumi yo vhalaho yo livhanaho na zwa vhulimi u itela uri hu sedziwe dziwe hoea siani ii a zwa vhulimi hu sedziwe zwine Afrika Tshipembe na vhadzulapo vhao vha oa. Nga hafamuhwe nga waha wa 2001 musi ho farwa muwe wa miangano yeneyi muphuresidennde vho o ivhadzwa nga ha khaedu dzine dza vha hone kha sekithara musi ho sedzwa mashumele avhui kha zwa vhulimi. Muphuresidennde vho humbela vhashumi uri vha wane nila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza o bveledza vhuthihi na nyaluwo ya dzangano io. Vho dovha hafhu vhari vha lavhelela uri bono hei i fanela u vha na hune a khou livha hone, mbekanyamaitele na maitele ane a o ita uri hu vhe na nyaluwo na mveledziso ya vhukuma kha vhalimi vhohe vhane vha vha kha zwa vhulimi.
iwalo hei i sumbedza pulane ya nila dza mashumele kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nahone ine i dovha hafhu ya thusa kha mutakalo wavhui wa vhathu vha Afrika Tshipembe. Yo waliwa ho thoma ha kwamiwa vhathu vho vhalaho vhane vha vha vhashumisani sa NAFU, Agri SA na vha Muhasho wa zwa Vhulimi.
U ri hu vhe na bono ithihi kha vhohe vhane vha vha vharangaphana.
U ita na u bveledza fureimiweke ya kushumele ine ya nga ndede kha mbekanyamaitele na tshumiso yayo matshelo.
U amba nga ha zwine zwa thivhela vhubindudzi na u bveledza ndivho yavhui na mashango a nna khathihi na u vha na vhukonani havhui.
U vhona uri hu na nyaluwo ya u wana zwithu khathihi na u idzhenisa kha sekithara zwi tshi khou itiswa nga maitele a u gudisa vhathu u iitela zwithu zwo vhekanyiwaho zwavhui na mbekanyamushumo dzavhui.
U anganyisa, u kovhekana khathihi na u shumisa zwishumiswa na mbuelo vhukati ha vhashumisani.
U thoma muaisano wa dzhango ohe, nyaluwo na mbuelo kha zwa vhulimi u itela u kunga vhubindudzi vhuswa.
U vhona uri mveledziso ndi yo vhulungeaho.
U fhaa vhushaka vhune ha o fhedza tshifhinga tshilapfu vhukati ha nnyi na nnyi (lushaka), vhathu vha shumelaho lushaka, vho iimisaho nga vhohe khathihi na vha phuraivethe.
Bono hei o angaredza u idzhenisa lwa vhukuma nahone lwa tshohe kha zwa vhubindudzi ha ikomoni ya zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nga vhathu vhohe vha itaho zwa vhulimi, nahone vhane vha vhona zwo tea u alusa zwibveledzwa zwine zwa nga bindudza, khathihi na u pikisana na mashango a dzitshaka na u amba nga ha ivhazwakale ya henefho na nila ye zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngaho na uri zwo vha zwi na khethululo-e.
bvelaho phana vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe.
Bono ii i sumbedza tshifanyiso tshavhui vhukuma uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu oa u ivhona vhungafhi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu. Tshithithisi / tshikhukhulisi tshihulwane tshine tsha thivhela u shumisiwa ha nila idzi ndi vhukoni vhune ha vha hone kha vhathu na zwishumiswa, na u bindula ha maimo a fhasi na u aisana hu kwamaho u idzhenisa ho fhelelaho kha zwiko zwa masheleni/ ikonomi zwine zwa sa khou shumisiwa. Khaedu iyi i vhonala kha thaidzo hukhu dzo vhalaho- iwe na iwe i ea khaedu yayo.
Tsumbo dzi sumbedza vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu khou bvelela zwavhui kha khaedu dza miaisano ya shango. Hone naho zwo ralo, hu na vhuanzi ha uri zwiwe zwigwada zwiuku zwa vhulimi na mishumo i engedzaho ndeme ya zwa vhulimi a zwi koni u nga aisana na mimaraga ya henefho vhuponi kana mimaraga ya dzitshaka. Izwi zwi na zwiitisi zwo vhalaho, zwi katelaho mitengo ya nha yo angana na zwibveledzwa zwa maiimo a fhasi, nila dza vhubindudzi dza maimo a fhasi khathihi na u sa vha na vhukoni, na u ita mbambadzo ya vhufhura nga vhapikisi vhashu, n.z. U shaea ha muaisano na vha dzitshaka zwi livhisa kha vhubindudzi ha maimo a fhasi hune ha vha fhasi ha zwine zwa vha zwo lavhelelwa nga sekithara, zwine zwa dovha hafhu zwa vha vhuifhinduleli ha u vhulunga ha maimo a fhasi kha mawe mamaga. Hei ndi khaedu khulwane ine ya fanela u sedziwa uri zwa vhulimi zwi kone u vheiwa kha gondo ihulwane o lavhelelwaho a nyaluwo.
Nga nhani ha khethululo nga lukanda kha zwa vhulimi Afrika Tshipembe, khaedu zwino ndi ya uri hu fanela u khwinisiwa kudzhenelele kha zwohe zwi itiwaho kha muhasho u itela u fhungudza khethano ye ya vha i hone murahu. Khaedu ndi ya u kona u alula kana u wana mbekanyamushumo dzine dza o uuwedza u dzhenelela ha vhathu vhaswa - vharema na vhatshena; vhauku na vhahulwane; vhanna na vhafumakadzi, vhalimi vhauku na vha vhukati uri vha dzhenelele kha muhasho. Ndi zwa ndeme uri hu wanale nila dza u ita uri vhathu havha vho fhambanaho vhane vha o dzhenelela vha pfe vho anganedzea nahone vhe hayani.
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha zwa vhulimi zwi itiwa nga mbuelo ya maimo a fhasi na dziwe khaedu dzi nga ho sa mabulayo mabulasini, u bviswa mabulasini ha vhathu na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo. Fulufhelo a mubindudzi i fanela u swikelela nyaluwo ya zwa vhulimi.
U shaea ha nisedzo na u shumisiwa ha zwithu zwi bvaho kha muvhuso, milayo na dzimbekanyamushumo na sisieme i si yavhui ya thikhedzo - hezwi zwohe zwi a oea kana ndi zwa ndeme uri hu vhe na vhulimi havhui.- izwi zwi sia hu na khaedu khulwane vhukuma kha vhashumeli vha muvhuso vhane vha vha vha tshi khou tikedza muhasho wa zwa vhulimi. Zwithu zwi bveledzaho khaedu iyi i itiwa nga u khethekanya dziwe tshumelo, u shaea ha zwishumiswa, kuvhusele ku songo khwahaho/ dzibaho na u shaea ha vhuifhinduleli na ha u dzhia tsheo, kanzhi na u ongolowa kha u dzhia tsheo zwi songo fanela.
Shango i sa shumisiwiho Afrika Tshipembe ine a nga bveledza zwithu zwa maimo a nha a o ngo ala, hu na u shaea kha nyaluwo ya zwa vhulimi. Kha zwenezwo, zwishumiswa na tshumelo i tikedzaho mashumisele a mavu a zwo ngo anda. Mbekanyamushumo dza muvhuso (i.e. u londola shango na u shumisa mai) zwo livhaho kha u tsireledza zwishumiswa a zwo ngo anda. U tshinyala ha mavu ndi khaedu khulwane kha shango.amusi hu na khaedu khulwane ya u engedza zwiiwa zwi tshi bva mavuni. Ngauralo, ri tea u vhona uri a zwi vhi hone u itela u tshinyadza zwishumiswa zwa tsiko.
U vhona uri vhohe nila ya u izhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho vho i swikelela.
U khwinisa u aisana na mawe mashango na vhubindudzi.
U vhona uri hu na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho.
Zwiwe zwa zwithu zwine zwa vha kha pulane ya nila ya kushumele zwi a tikedzana na tsiko khathihi na u vhuedzedza fulufhelo kha zwa vhulimi.
U anganyisa na u bvelaphana na u bveledza vhupo ha mahayani.
Hezwi zwi a oea ngauri zwi thusa uri hu vhe na mutheo wavhui kha zwa vhulimi. Arali mutheo uyu wa sa vha hone zwi a kona uri vhulimi ho itikaho nga hohe vhu bvelele. Mutheo uyu u dovha hafhu wa sumbedza nila ine vhulimi ha ibaekanya na miwe mihasho ya muvhuso na mamaga.
Bono hei a zwa vhulimi o vhofhanaho nahone vhune ha vha na vhumatshelo i oa vhashumisani vha tshi vha vhe na mbekanyamushumo dzavho dza mashumele, mpimo wa nisedzo ya mishumo yo itiwaho, tsedzuluso na tshifhinga tshine tsha o dzhiiwa uri hu vhe na mvelaphana.i dovha hafhu ya oa muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho - nga u avhanya nahone u tshi khou shuma na vhorabulasi, mabindu a zwa vhulimi, mihasho yo iimisaho nga yohe na miwe mihasho.
Pulane dza nila dza mashumele nga vhualo dzi o bveledzwa nga vhashumisani vhohe vho ivhofhaho nga vhuifhinduleli ha tshumiso yadzo. Zwo sumbedzwaho kha iwalo ii ndi fureimiweke ya nila dza kushumele, mbekanyamushumo dza ndeme, zwine zwa o bveledzwa nga vhathu vhohe na u shumisana ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe sa, Muhasho wa zwa Vhulimi, Agri SA na NAFU - zwi o vhumba komiti mbumbwa ine ya o vha yo farana. Hu na bono a u dzhenisa vhashumi, madzangano o iimisaho nga ohe, madzangano a vhadzulapo na madzangano a mawe mashango.
U shumisa tshitewa tsha mashumele ane vhathu vha vha vho tsireledzea nahone vho vhulungea zwi ita uri vhathu vha shume vho fulufhelana nahone hu na vhudziki.
U ita uri hu vhe na bono i fanaho a nga ha vhulimi, kuvhusele kwavhui khathihi na tshumisano yavhui.
U avhela vhathu shango nga u avhanya, nahone vhenevho vhathu arali vha tshi khou ya u shumisa shango vha fanela u ewa nivho ya zwa vhulimi.
U shandukisa hoisiso ya zwa vhulimi, phirisedzo ya thekhinoodzhi, pfunzo na nyengedzo ya u pfesesa nga ha mimaraga.
U khwinisa vhuvhambadzi kha zwa vhulimi vhukati ha mawe mashango a seli na u itela uri vha kone u shuma na vha miwe mimaraga yohe ya ifhasi.
U bveledza sisieme dzavhui dza tshiaasitiki tsha zwa vhulimi na tsha tsedzuluso ya ikonomi dzine dza o kona u swikelelwa nga vhoramabulasi vhohe.
U bveledza nila dza u dzhenelana ha tshumelo dza zwa masheleni yo sumbedzwaho kha muvhigo wa Khomishini ya Strauss.
U bveledza nila dzi shumaho dza u sedza arali hu tshi nga vha na khombo kha sisieme ya mutakalo wa zwimela na zwipuka, mutengo na sisieme ya miholo na dziwe khombo dzi vhangwaho nga mupo.
U livha kha u bindudza vhuponi ha mahayani u itela uri hu vhe na mishumo na thikhedzo dzi nga ho muagasi, dzihingo, zwiendedzi na u gudiswa uri u vhe na zwikili zwa mishumo.
U bveledza mbekanyamushomo yo sedzaho uri Afrika Tshipembe i vhe one i re phana siani a zwa vhulimi.
U fhungudza mutengo wa zwibveledzwa, ho katelwa u fhungudziwa ha muthelo na zwishumiswa zwi nga ho sa zwivhaswa, na zwiwe zwishumiswa.
Kha hezwi zwohe mushumo muhulwane wa sekithara yo iimisaho nga yohe ndi u kona u swikelela muaisano na u humbula nga ha u vhulungea. Hezwi zwohe zwi o ita uri vhushaka vhukati ha muvhuso na sikithara dzo iimisaho nga dzohe vhu khwahe uri zwa vhulimi zwine zwa khou bvelela zwi bvele phana.
Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani.
Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi.
Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi tshi bva nna.
U fhungudza vhushai na khethululo nga lukanda khathihi na u vha na ndaka.
Nyaluwo ya vhukoni ha vhulimi na vhufuwi.
U khwinisa tsireledzo ya zwiiwa zwa lushaka na zwine zwa shumisiwa mahayani.
Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho, u fhungudzea ha vhutshinyi na dzikhakhathi, ha bveledzwa vhupo ho vhulungeaho ha mahayani.
U khwinisa fulufhelo a vha vhabindudzi na u uuwedza vhubindudzi fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani.
Vhuikukumusi na u vha na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo.
Vhashumisani vho iimisela u etshedza tshifhinga tsho teaho na masheleni khathihi na zwishumiswa uri vha vhone uri pulane ya nila dza u shuma i a shumisiwa. Hu na u pfesesana na u takalela uri ndima ntswa i khou thomiwa nga ha vhulimi Afrika Tshipembe, dzinguni iuku a SADC na kha dzhango a Afrika.
Kha tshipitshi tshavho Muphuresidennde nga 9 Luhuhi 2001, Vho-Thabo Mbeki vho sumbedza vhudziki na mulalo zwo konaho u vha hone kha shango nga vhuphara naho nyaluwo ya ikonomi i tshe fhasi vhukuma.
U ita uri ikonomi i ye nha kana i aluwe.
Muphuresidennde vho sumbedza uri hezwi zwipikwa zwi nga konadzea nga u dzhiela nha fureimiweke ya pulane ya muvhuso ho sedzwa sekithara dzo iimisaho nga dzohe dzine dza sumbedza uri mishumo i nga aluwa nahone nyaluwo nga vhuphara i nga vha hone. Vho-Mbeki vho sumbedza uri zwa vhulimi, zwa fulufulu, zwa vhuendela- mashango, zwa mvelele ya sialala, na dziwe dzifeme dzi rengiselaho zwibveledzwa zwadzo mashangoni mawe na vha shumaho nga zwa vhudavhidzani ndi zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nzhele..
Muhasho wa zwa vhulimi une wa vha muhasho u katelaho zwithu zwohe zwi nga ho u bveledza, vhufuwi na vhulimi, na zwithu zwine zwa engedza ndeme kha zwibveledzwa zwa bulasini kana u khwinisa zwo bveledzwaho zwine u sala u muwe wa mihasho ya ndeme fhano Afrika Tshipembe hu tshi sedziwa kha GDP naho u na mukovhe muuku kha GDP ya Afrika Tshipembe.
Vhulimi ndi ha ndeme ngauri vhu thusa kha uri vhathu vha wane zwiiwa na mupfumu ha dovha ha thusa kha uri vhathu vha wane mishumo kha dzifeme/ mamaga dzo/ o fhambanaho. Hezwi zwi tikedza kha uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi fhano shangoni. Vhulimi ho i sumbedza uri vhu a kona u tika shango musi tshivhalo tsha vhathu tsho vha tshi (4 million mathomoni a sentshari iyi) u swika zwino hune tshivhalo tsha vhathu ndi (40 million) na amusi vhathu vha kha i itika nga hone vhulimi. Vhulimi hu dovha ha vha thikho khulwane ya shango ngauri vhu thusa vhathu vhanzhi nga mishumo. Hezwi zwo vhonalesa nga Luhuhi 2000, musi mialo i tshi tshinyadza zwipia zwa vunu a devhula na ngei Mpumalanga he GDP ya shango ya tsela fhasi nga phesenthe nthihi.
Vhulimi vhu bvelelaho bulasini vhu bveledza phesenthe hanu dza GDP fhano Afrika Tshipembe. Zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwo khwinisiwaho zwi bveledza phesenthe dza fumiia dza GDP. Hu na vhorabulasi vhahulwane vha 50 000 vhunzhi havho ndi vhatshena. Nga waha wa 2000, vho rengisela mawe mashango zwiliwa zwi linganaho biioni dza fumirathi, heyi mbalo i lingana na fumi wa dzi phesenthe wa zwibveledzwa zwi no rengiselwa kha mawe mashango. Vha dovha vha thola vhashumi vha miioni nthihi, heyi mbalo i lingana na phesenthe dza fumi-thihi ine ya vha mbalo ya vhashumi vho tholiwaho nga mawe madzangano shangoni u ya nga vhuphara. Vhunzhi ha avha vhathu vha dzula mabulasini, vhana vhavho vha dzhena zwikolo henefha mabulasini. Hezwi zwi sia mabulasi a tshi ea vhathu vhutshilo na madzulo vha linganaho miioni dza rathi, vha dovha vha thola vhathu vha linganaho miioni nthihi.
Hu na vhawe vhalimi-vhafuwi vhauku vha linganaho 240 000, vhane vha thusa vhathu vha linganaho miioni nthihi nga mishumo vha dovha vha thola vhathu vha linganaho 500 000 musi masimuni hu na hoea ya vhawe vhashumi. Havha vhorabulasi vha isa zwiiwa zwavho mimaragani miuku na mihulwane hune vhunzhi ha vharengisi vha ya vha renga hone. Ha dovha ha vha na vhawe vhalimi vha mahayani vhane vhone zwiliwa zwavho ndi zwa u shumisa henefho mahayani avho. Tsha u fhedza ndi tsha uri vhunzhi ha zwithu zwi no itiwa vhuponi ha mahayani zwo livhana na vhulimi, hezwi zwi dovha zwa aisa uri vhulimi vhu thuse vhathu nga mishumo. Phesenthe i linganaho mahumi maa, ine ya vha ya vhathu vha no wanala kha mavunu o fhambanaho vho itika nga zwa vhulimi na mamaga a tshimbilelanaho nazwo.
Heyi pulane ya nila dza kushumele yo bveledzwa nga vha Muhasho wa zwa Vhulimi, Agri SA na NAFU zwi tshi bva kha khumbelo ya muphuresidennde vhe vha ri kha hu sedziwe mavu o fhambanaho na zwi shumiswa zwa vhulimi uri hu kone u bveledzwa pulane ine fhano Afrika Tshipembe ri nga shuma ngayo uri vhulimi hashu vhu kone u vha ha maimo a nha. Hei khumbelo yo vha hone nga murahu ha muangano we wa vha hone nga hafamuhwe 2001, he Muphuresidennde vha fha khaedu vhohe vha shumanaho na zwa vhulimi uri vha ite uri vhulimi hashu huvhe ho khwiniseaho.
Hu na madzangano manzhi e a dzenelela musi hu tshi langaniwa fhungo a u khwinisa vhulimi hashu, sekithara dzenedzo ndi dzi tevhelaho; mihasho ya muvhuso, vhorabulasi, vhavhambadzi vha thundu dza vhulimi, vhaei vha thuso siani a zwa vhulimi, sekithara dza vhashumi, sekithara dza vhathu vha mashango a nna na muvhuso. Havha vhathu vhohe ndi vhane pulane ya nila dza kushumele ya tea u thusa vhone.
Naho zwi zwa ndeme kha u bvelela ha vhulimi madzangano a vhashumi ha ngo dzheniswa kha hei iwalo ngauri hezwo zwo dodombedzwaho kha iwalo i vhidzwaho uri Bono ithihi a vhashumi vha mabulasini. Zwo dzheniswaho afha ndi zwi thusaho fhedzi kha uri vhulimi vhu bvelele?
Ho vha na mawalo manzhi o waliwaho musi hu sa athu u bveledzwa pulane ya nila ya kushumele ya Afrika Tshipembe. Haya mawalo o shuma vhukuma uri pulane ya nila ya kushumele i wane fhethu hune ya nga itika hone musi i tshi bveledziwa.
Nila ntswa ya Afrika (ye ya vha i tshi ivhea sa Pulane ya u wanulula ya Afrika ya Mileniamu), hafha ndi hune vhavhusi vha Afrika vha sedza nila nthihi kana dzi fanaho dza u fhedza vhushai na uri hu vhe na nyaluwo yo itikaho Afrika u ya nga vhuphara.
Nila ine vhupo ha mahayani ha nga khwinisiwa ngayo uri hu kone u bveledza zwiiwa zwinzhi nahone i thuse kha u alusa ikonomi ya shango hu tshi sedzwa GDP.
Khomishini ya u bveledzisa vharema kha zwa ikonomi, na u itiwa ha nila dza lushaka dza u ea maana vharema (Black Empowermrnt (BEE)).
Mbekanyamushumo yo sedzaho kha u ea mavu malugana na mveledziso ya zwa vhulimi vhathu vhe kale vha vha vha tshi alulwa nga muvhuso. Hei mbekanyamushumo i thusa vhathu nga masheleni a u renga mabulasi.
Bono a u thusa vhathu vha no shuma mabulasini. Hei mbekanyamushumo yo bveledzwa nga vha muhasho wa zwa vhulimi na madzangano a no imelela vhashumi. Hu na iwalwa i fanaho na enei ine a khou u walelwa vhane vha o thusiwa nga muvhuso uri vha wane mabulasi.
Bammbiri itshena a zwa vhulimi a 1995 na i ambaho nga ha vhulimi a 1998.
Kha khethekanyo i tevhelaho bono a vhulimi o alutshedzwa nahone a dovha a sumbedzwa. Khethekanyo ya vhuraru i sumbedzisa zwine vhulimi ha vha zwone zwino. Kha khethekanyo ya vhua hu sumbedzwa khaedu dzo livhanaho na bono ii. Hei khaedu i tandululwa kha khethekanyo ya vhuanu nga nila tharu. Hedzi nila hanu dzi nga si shume dzi dzohe dzi thusana na dziwe nila dzo alulwaho kha khethekanyo ya vhurathi. Hedzi ndi dzone nila khulwane dzine mvelaphana ya o bveledzwa ngadzo. Khethekanyo ya vhusumbe tshi sumbedza nila ine heyi pulane yohe ya o bveledzwa ngayo.
Bono i sumbedza vhulimi ho vhofhanaho ine a shumisa fureimiweke ya mbekanyamaitele nahone vhune ha khou khakhulula khaedu dza zwifhinga zwo fhiraho, he ha vha hu na khethululo ya vhathu, na u alusa u shela mulenzhe ha sekithara kha nyaluwo ya ikonomi na mveledziso.
Hei bono i sumbedza u dzhenelelwa ha tshohe kha zwa vhulimi nga vhathu vhohe zwine zwa o ita uri hu vhe na mvelaphana na u bindudza kha vhohe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe hu tshi khou dzhielwa nha u bindudza khathihi na ifa na u khethulula kana u dzhia sia zwine zwa ita uri hu vhe na u swikelela na u imela hu sa linganiho. Hei bono i dovha a sumbedza u fhambana ha vhalimi vha no wanala fhano Afrika Tshipembe nahone i o vhona uri vhalimi vhohe vha vhe na fhethu na mushumo. Hezwi ndi zwavhui ngauri zwi ea vhathu vhohe maana ho sedziwa nila ye kale zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngayo. Vhalimi kale vho vha vha tshialulwa sa vhahulwane, vhavhukati na vhauku, hezwi zwo vha zwi tshi itiwa ho sedziwa lukanda (muvhala), na miwaha ya muthu.
vhulungeaho vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe.
Hei bono ndi one ine a o thusa vhathu vho fhambanaho kha u bveledza mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u bvelela.
U shumisana zwavhui vhukati ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe kha u bveledza nisedzo ya tshumelo na mbekanyamaitele na kha zwiwe-vho.
Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani.
Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi.
Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi bvaho nna.
U fhungudza vhushai na khethululo nga lukanda khathihi na u vha na ndaka.
Nyaluwo ya vhukoni ha vhulimi na vhufuwi.
U khwinisa tsireledzo ya zwiiwa zwa lushaka na zwine zwa shumisiwa mahayani.
Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho, u fhungudzea ha vhuvhava na dzikhakhathi, na u bveledzwa ha vhupo ho vhulungeaho ha mahayani.
U khwinisa fulufhelo a vhabindudzi na u uuwedza vhubinduli fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani.
Vhuikukumusi na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo.
Afrika Tshipembe hu na vhushayi vhunzhi nga maana, vhushayi honovhu vhu wanalesa vhuponi ha mahayani hune phesenthe dza vhathu dzilinganaho fusumbe dza dzula hone.
Miholo ya vhathu i fhasi ngauri ikonomi i re hone a i koni u ea vhathu mishumo ine ya vha holela masheleni manzhi kana u ita uri vha ishume.
Hu na zwithu zwinzhi zwo itisaho uri zwithu zwi vhe nga nila ine zwa vha ngayo amusi, vhunzhi ha zwithu zwi bva kha mbekanyamaitele dze dza vha dzi tshi shumiswa tshifhingani tsho fhiraho. Hu na zwiwe zwine zwa nga sa mutsho na u shaea ha masheleni na u sa shumisana zwavhui kha zwifhinga zwo fhiraho zwo ita uri zwithu zwi si tou tshimbila zwavhui, mbekanyamaitele na mvelele dzadzo tshifhingani tsho fhiraho zwo ita uri hu vhe na nyaluwo na vhubindudzi vhuuku kha sekithara.
Arali vhuponi ha mahayani ho vha hu na ikonomi yo iimisaho, nahone i itaho uri vhathu vha vhe na mishumo, nahone madzulele a songo vha nga nila ye vhathu vha vha tshi khethululwa nga lukanda; vhuponi ha mahayani ho vha hu sa o vha na vhushayi vhune ha vha hone amusi.
Ikonomi yo aluwa nga u pfulusa vhathu kha zwa vhulimi na kha zwa fulufulu vha isiwa mamagani u bva afho vha isiwa kha u bveledza mishumo yo fhambanaho. Na fhano Afrika Tshipembe zwithu zwo aluwa nga yeneyi nila. Fhedzi hu a vhonala uri vhulimi kana sekithara ya vhulimi yo kundwa u bveledza vhukoni hayo, a ho ngo dzhenisa vhathu vhohe kana ho vha na tshialula nga nila ye zwithu zwa itwa ngayo.
Vhulimi ha vhatshena ho vha hone vhu no bvelela, vhathu vho kona u ita mbuelo hone vhulimi vhuponi ha mahayani ho sala vhu songo bvelela nahone shango na vhathu zwi sa shumisiwi. Vhorabulasi vha vharema vho balelwa u bvelela ngauri vho vha sa tendelwi u renga mabulasi mahulwane nahone nzulele ya vhupo ha mahayani yo vha i sa tendeli vhulimi ha vhubindudzi. Mishumo minzhi mabulasini mahulwane i shumiwa nga vhathu vha no hola tshelede hukhu na hone vha sina nivho khulwane nga ha vhulimi. Mishumo ya hone i wanala zwiwe zwifhinga nahone a si mishumo ya tshohe. Hei nzulele yo ita uri vhathu vha vharema vha si kone u bvelela siani a zwa vhulimi.
Hezwi zwo ita uri hu vhe na zwigwada zwivhili kha vhulimi na u sa lingana. Hezwi zwithu zwo ita uri hu vhe na phambano khulwane vhukati ha vharema na vhatshena zwi tshi ya kha sia a zwa vhulimi. Hezwi zwo ita uri hu vhe na nyambo i ngaho zwavho na zwashu vhudzuloni ha uri ri vhe na vhulimi vhuthihi fhedzi. Ri na vhulimi vhu livhanaho na vhorabulasi vhahulwane ha dovha ha vha na vhulimi ho livhanaho na vhorabulasi vhauku. Zwi sia hu na khethululo khulwane vhukuma vhukati ha vharema na vhatshena. Pulane ya nila ya kushumele i khou itiwa uri i kone u fhelisa khethululo iyi ya zwithu?
U bva nga 1990 hu na zwithu zwinzhi zwo itiwaho u lulamisa khethululo na u ita uri vhathu vhohe vha kone u swikelela vhulimi. Hu na zwinzhi zwo itiwaho malugana na malangele a vhulimi na u isa mbofholowo kha vhulimi. Zwiwe zwa zwithu zwi na mvelelo dzavhui hu uri vhunzhi ha zwithu zwi fhedza zwi tshi nga zwi na u khakhela tshiwe tshigwada tsha vhathu.
U fhelisiwa ha mithelo miwe ye ya vha i tshi tsireledza tshiwe tshigwada tsha vhathu.
U fhungudziwa ha tshelede yo avhelwaho zwa vhulimi.
U vhuisela murahu mavu kha vhae vhao, u thusa u rengela vhathu mavu na u ita uri vhathu vha vhe na mavu are avho.
Hedzi khaedu dzi ita uri hu vhe na tshanduko khulu kha sia a zwa vhulimi, tshanduko hedzi dzi isa mashumele avhui, naho zwi tshi sia vhorabulasi vhanzhi vha tshi angana na khakhathi dzi ngaho, u aisana na mashango a nna, mitsho i si yavhui na u dzhena zwikolodoni na u wa ha nila dza u rengisa. Hezwi zwi tshi angana na u shanduka ha miwe milayo ya nga ha mai, ya u laula vhashumi, ya u laula mavu, zwi ita uri vhathu vha kwameaho nga hedzi tshanduko vha vhe na nyofho, hezwi zwi fhungudza mbalo ya vhashumi vha tshohe vha dzibulasini.
U shanduka ha milayo nga luvhilo luhulwane zwo sia vhathu vhanzhi vha songo iimisela kha tshanduko dzo bvelelaho. U aisana na mashango a nna zwo sia vhathu vhanzhi vha si tsha kona u bvelela kha sia a zwa vhulimi, vha fhedza vha tshi utshela vhulimi. Kha hoyu muaisano muhula mungafha vhalimi vhauku a vha tsha kona u bvela phana, zwi sia vha tshi khou utshela vhulimi.
Naho hu na dziwe khaedu dzi no ita uri vhulimi vhu si bvelephana, hedzi ndi dziwe nila hukhu dzi itaho uri vhulimi vhu songo bvela phana. Hu na vhuanzi ha uri vhawe vhorabulasi vha khou bvela phana kha nyimele dzo raliho. Hu dovha ha vha na tsumbo ya uri vhorabulasi, vharengisi vha zwi bveledzwa zwa vhulimi na muvhuso vha na mafulufulu a uri vha bvele phana.
Ri tshi sedza zwe ra vha ri tshi khou alutshedza zwi a kona u vhonala uri khaedu dza muhasho ndi dzifhio. Khaedu khulwane ndi ya u kona u bvisela khagala vhukoni vhu re hone kha vhathu na u shumisa mavu o sokou dzulaho a sa shumisiwi, zwine zwa ita uri vhathu vha si dzhenelele kha zwa vhulimi. Hei khaedu i ivhonadza nga nila dzo fhambanaho, nila iwe na iwe i a na thandululo yayo.
Zwi vhonala Afrika Tshipembe i tshi khou bvelela zwavhui musi i tshi vhambedzwa na mawe mashango. Fhedzi hezwi a zwo ngo ralo kha masia ohe. Hu na mawe masia ane ha khou bvelela na luthihi kha maraga wa ifhasi ohe. Hezwi zwi itwa nga masheleni manzhi a u bveledza na a zwiliwa zwiuku, na u shaya nila dzavhui dza u vhambadza, na u sa vha na marengisele avhui. U sa vha hone ha muaisano na mawe mashango zwi tsitsa vhubindudzi kha dziwe sekithara hukhu, khamusi ndi yone khaedu ine ya tea u tandululwa uri vhulimi vhu vhe nilani yo teaho na u aluwa nga nila yo lavhelelwaho.
Ri tshi sedza nila ya kale ya maitele a zwithu, tsho salaho zwino ndi u sedza nila ine khethululo ya murahu i nga lugisiwa ngayo uri hu wanale nila kana mbekanyamushumo dzine dza nga lulamisa zwo khakheaho murahu, uri vhathu vhohe vha kone a dzhenelela kha zwa vhulimi nga u sumbedza vhukoni havho. Khaedu zwino ndi ya u a na nila ya u uuwedza vhane vha o vha vha khou dzhenelela kha sia a zwa vhulimi. Vhane vha vha vhahannga, vhasidzana, vhatshena, vharema na muwe na muwe o i imiselaho. Zwihulwane ndi u ita uri ha vha vhathu vhohe vha ipfe vhe hayani musi vha kha muhasho hoyu wa zwa vhulimi.
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha vhulimi ha Afrika Tshipembe zwi itwa nga mbuelo hukhu, na zwithu zwi nga ho mabulayo mabulasini, u dzhielwa ha mabulasi nga vhawe vhathu zwine zwi si vhe mulayoni na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo. Ha dovha ha vha na mihumbulo i si yavhui yo livhiswaho kha zwa vhulimi nga vhathu. Fulufhelo a mubindudzi ndi tshithu tsha ndeme nga maana kha u swikelela vhulimi vhu aluwaho.
Itshi ndi tshithu tsha ndeme kha zwohe zwo bulwaho. Zwivhi zwa nisedzo na tshumiso ya maga a muvhuso o fhambanaho, milayo na mbekanyamushumo, na sisieme dza u tikedza dzi sa shumi zwavhui - zwine zwa vha ndeme kha u bveledza vhupo havhui ha vhulimi ndi khaedu khulwane kha madzangano ohe a tikedzaho vhulimi. Zwithu zwo iteaho uri hu vhe na iyi thaidzo ndi u khethekanywa ha dziwe tshumelo, tshaeo ya tshomedzo, kuvhusele ku si kwavhui, u shaea ha vhuifhinduleli, tshaeo dzi si dzavhui na u lenga u dzhia tsheo.
Mavu a songo shumiswaho ane a vha na pfushi nnzhi ha ngo ala Afrika Tshipembe, nahone vhulimi vhu konadzea fhedzi kha zwiwe zwipia zwa shango. Tshiwe hafhu, tshumelo na tshomedzo dza u tikedza u sa tshinyala ha mavu ndi hukhu. Hu na mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ngaho u londola mavu na u shumisa mai mushumo wa hedzi nila ndi u tsireledza mavu, fhedzi khaedu ndi ya uri a dzi koni u anganya tshipia tshihulwane tsha shango. U kumbululwa na u vhaisala ha mavu zwi sala zwi khaedu khulwane amusi. Hu fanela u wanala nila ya u ita uri shango i si ahale?
Khaedu idzo dzi khou fanela u dzhielwa nzhele nga u avhanya u itela uri muhasho wa zwa vhulimi u bve kha vhuimo vhune wa vha khaho zwino u ye kha nila yo livhiwaho khayo ya u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho kha muaisano wa dzhango ohe khathihi na vhubindudzi na muhasho wa zwa vhulimi wo vhulungeaho zwi itaho uri hu vhe na vhutshilo havhui kha vhathu vhohe. Ndivho hei i khou tea u swikelelwa nga pulane ya nila dza kushumele ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe ine ya vha na zwitewa zwiraru zwihulwane, zwine zwa vha; u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho, u kona u aisana na mawe madzhango na u bindula na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho?
Ndivho ya nila hei ndi u itela uri hu vhe na u idzhenisa na u dzhenelela kha mishumo ya zwa vhulimi; u vha na vhue ha mavu na u a shumisa nga nila i fushaho; na u vula mabuli e a vha o valea a zwa vhubindudzi kha vhane vha vha na vhukoni kha sekithara yeneyo. Ndivho yayo yo livha kha u khakhulula vhukhakhi he ha vha vhu hone shangoni, ha thomiwa madzangano a u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa, u shumisana na u alusa sekithara yeneyo.
Nila iyi i sumbedza nga ha ivhazwakale yo bvelelaho lwo vhalaho na maitele a khethano, i uuwedza u dzhenelela hu sa gumi kha avho vhane vho no vha mirao ya sekithara yeneyo. I dovha hafhu ya alusa u bveledzwa ha bono ithihi na u vha kha nila nthihi i katelaho zwa vhulimi zwo fhambanaho vhune ha kwama zwa vhubindudzi na muelo wa bulasi, u bva kha iukusa u ya kha ihulwanesa. Muvhuso kha hezwi u o ita fureimiweke ya u shumisana uri hu bveledzwe nila khulwane. Vhuanzi ha tshumisano ya vhukuma na u vha mueletshedzi a fulufhedzeaho kha u bvela phana vhukati ha vhalimi vhabindudzi na vhalimi vhaswa zwi a uuwedzwa.
U bvela phana na u dzhenelela kha sekithara iyi hu o fulufhedzisa fhedzi arali ri nga fhelisa muhumbulo u si wone wa uri zwa vhulimi zwi vhonala nga u bindula ha fhasi, zwikolodo, thaidzo dza tsireledzo, u vha na ndavha ha vharengi kha u tsireledzea ha zwiiwa, mafhungo a zwa milayo, na tshanduko ine ya khou ongolowa - nahone kha sekithara ine vhathu a vha fulufheli nahone a vha ihudzi ngayo. Vhulimi hu tou nga ho tou bebelwa kana hu tou pfi ndi ha vho mugede ngauri ho andesa vhukati ha Mavhuru vha vhanna nahone ho andesa tshutshedzo yo fhiraho mpimo, u sa vhiwa na ndavha kana u sa londwa vhukati ha vhalimi vho no bvelaho phana vha re hone. Tshiwe tshithu tshine tsha vha hone kha zwa vhulimi na vhufuwi ndi vhutendatenda ha uri vhathu vhatswu vha nga si kone kana u vha zwiwe zwithu nga nnani ha u dzula vhe kha matshilele e vha a owela a u vha vhalimi-vhafuwi vhane vha khou shaya. Zwohe hezwi zwi nga shanduka arali kuvhonele kwa zwithu nga ha vhulimi kwa shanduka kwa imelwa nga tshiga tshi sumbedzaho vhutshilo, u bvelela na u imela zwa vhulimi hune ha ambiwa nga ha tsireledzo ya mupo wa zwiiwa zwine vharengi vha khou lila ngazwo.
U alusa vhorabulasi vhane vha khou tou thoma kana vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi, ndivho khulwane i o vha kha u ea maana a zwa ikonomi kha vhane vha a na mihumbulo: vhathu vhatswu kana vharema, vhafumakadzi, vhaholefhali na vhaswa vha mivhala yo fhambanaho. Maitele a u ita uri vharema vha Afrika Tshipembe vha bvelele kha zwa vhulimi ha vhubindudzi na mabindu a zwa vhulimi zwi oa maana a vhukuma na vhuiimiseli khathihi na u isa vhuimeleli vhu bvaho kha sekithara dzo fhambanaho. Hu tshi iwa phana, ho vhonala uri vhaswa vha mivhala kana vha tshaka dzohe ndi vhone vhane vha vha na vhumatshelo nahone vha fanela u uuwedziwa u ita zwithu kana mishumo ya zwa vhulimi. Hezwi musi zwi tshi khou itiwa zwi vha zwi tshi khou uuwedza zwibveledzwa zwo fhambanaho khathihi na sekithara ya zwa vhulimi ine ya vha na vhukoni, tshine tsha o ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi ya vhuponi ha mahayani, hu sa khou hauliwa vhalimi-vhafuwi vhabindudzi vhane vho no vha hone.
Sa tshiga tsha u thoma ndi zwa ndeme uri hu shumiwe na zwa vhukoni ha u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango u itela uri hu vhonwe uri hu na vhudziki na u vha na ngoho nga ha mimaraga ya vhuponi ha mahayani. Maitele a zwa u ea maana kha zwa ikonomi kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe a thoma u khwinisea uri vha wane mavu/shango na pfanelo dza vhathu fhethu he izwi zwa vha zwi siho.
U itela uri hu vhe na mvelaphana kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango, ndi zwa ndeme uri masia ohe a kone u wana shango kana mavu sa u pfumedzana, u vhuisedza murahu na u khalulula zwi fanela u dzhielwa nha nahone nga u avhanya. Maitele aya a o katela, hone ha nga o vha one o livhiwaho khao kha pulane iyi ya nila dza kushumele kwa muhasho kana kwa sekithara iyi, shango kana mavu zwi shumisiwaho lu si lwa vhulimi ngeno i tshi shumisiwa kha dzinnu, n.z.
Hu tshi tevhelwa nila ine mvelaphana ya khou ongolowa nga u bveledza mbusedzo murahu ya shango kha miwaha ya u thoma nga murahu ha 1994, mbekanyamushumo yo fhedza yo tou walululwa. Khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango ntswa ya mbekanyamushumo ya Mveledziso ya zwa Vhulimi (LRAD) yo walulwa u alusa mutevhe wa thikhedzo dzine dza o vha hone kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha vha kale vha tshi koniseliwa uri vha wane shango kana mavu nga maana a u ita zwa vhulimi. Izwi zwi khwahisa fiosofi ya thuso ya mimaraga ya u avhela murahu shango ya u thoma ya mbekanyamushumo ya u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni. Tshenzhemo ya mashangoni a nna yo sumbedza uri mbekanyamushumo dzo itikaho nga mimaraga ya muvhuso i sumbedza uri shango i vhuisedzwe murahu lune zwa ita uri zwi vhe zwavhui u fhira mbekanyamushumo dzine dza khou itwa thungo nga sekithara ya lushaka. Mbekanyamushumo yo walululwaho yo itika kha vhukoni ha u avhanya nisedzo ya shango kana ya mavu, ngauri yo vhofhana nahone ndi mbekanyamushumo yo leluwaho nahone ine ya khou rangiwa phana nga vhathu vhane vha i shumisa nga nila i leluwaho u ya nga ndivho dza zwishumiswa.
Muvhuso wo iimisela u vhona uri mvelaphana ya mbekanyamushumo iyi na vhathu nga muthihi-muthihi vha bvaho kha zwigwada zwe zwa vha zwi tshi koniseliwa vha wana shango kana mavu nga u avhanya nahone nga nila yone. Ndi zwa ndeme uri shango kana mavu zwi fanela u shumisiwa lwa mveledziso. Izwi zwi nga bvelela fhedzi arali dziwe tshumelo dza thikhedzo sa mbekanyamushumo ya vhugudisi dzo etshedziwa. Zwo vhonala uri u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni na nzudzanyo ya vhulimi-vhufuwi zwi nga si kone u bvelela muyani nahone mihasho ya mavunu ya zwa vhulimi na mivhuso yapo zwi fanela u vha zwone zwiko zwine zwa thusa zwihulwane vhane vha fanela u wana thuso. Hezwi zwi o oa uri thaidzo dza muvhuso wa vunu na muvhuso wapo dzi ambiwe nga hadzo sa mafhungo a shishi.
Nila dzohe dzine dza nga ita uri hu avhanyiwe kha fhungo ii a u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhulungeaho zwi o itiwa. Izwi zwi amba u o kwama shango kana mavu ane vhue hao ha vha ha vhathu sa sia ine a o vha one ine a o lavheleswa. Izwi zwi o tikedzwa nga milayo ine ya nga ya zwikimu zwa u kovhana nga nila i linganaho, koniraka ya zwa vhulimi-vhufuwi, u rennda zwa vhulimi-vhufuwi, khakhululo ya zwa vhue vhuponi ha vhapo na shango kana mavu a vhathu vho iimisaho nga vhohe (e vha a renga).
Ngauri vhathu vhanzhi vha mahayani vha khou tshila vhe kha vhushai nahone vha ita zwa vhulimi masimuni e vha avhelwa misanda, mafhungo a vhue na tsireledzo a fanela u ambiwa nga hao nahone nga u avhanya. Ndi zwa ndeme u khwinisa mbadelo kana miholo na maimo a vhubindudzi vhuponi uvhu. Hone vhunga izwi zwi mafhungo a havhaho, maitele a u bvela phana hu tshi khou shumiwa na mahosi vha zwa mvelele nahone zwi tshi khou itiwa tshifhinga tshohe zwi fanela u itiwa. Izwi zwi fanela u itiwa khathihi na mvuseledzo ya zwikimu zwa tsheledzo zwi wanalaho kha mashangohaya a kale lune vha tea u fhirisa vhulanguli havho na vhue vha vhe vhalimi-vhafuwi kana vhorabulasi vhane vha vha na ndalukano kha vhudzulapo.
Naho u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango i fhungo i konaho u zwi thoma kha u vhona uri hu na u dzhenelela ha vhukuma kha masia mahulwane a zwa vhulimi, zwithu zwinzhi zwine zwa nga tikedza kana tshumelo nnzhi kha thikhedzo zwi fanela u ambiwa khathihi uri hu vhonale maitele a uri hu kone u wanala na u ea maana zwo bvelela nahone zwo vhulungea.
Musi thondo dza fulufulu dzi tshi khou dzielwa nha na magavhelo a masheleni zwo engedziwa uri hu ewe shango kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha ya sumbe yo fhiraho, mbekanyamushumo dza u tikedza vhalimi dzo vha dzi sa kho tou dzhieleswa nha. U swika zwino, nzudzanyo dza shango amusi dzi tikedza vhadzheneleli kha mbekanyamushumo dza khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhekanyiwa zwo itika nga ad. hoc, na mvelele dzo vha ho dzavhui nyana. Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi, tshumelo dza thikhedzo kha vhorabulasi kha vhupo ha mashangohaya a kale dzohe dzo wa.
Hu na khaedu mbili dzi kwamaho nzudzanyo ya shango amusi malugana na tshumelo dza thikhedzo. Tsha u thoma arali vhalimi vhaswa vha tshi tea u ewa maana uri vha ite mushumo kwao nga mvelaphana ya zwa vhulimi, ndi zwa ndeme uri vha kone u wana nila ya u wana tshumelo dza thikhedzo. Hone tshenzhemo ya Afrika yo sumbedza uri izwi zwi tea u sa itiwa nga nila ya ad hoc na khethano. hoisiso yo sumbedza uri tshumelo thikhedzi kha vhorabulasi kana vhalimi vhauku na vha vhukati a dzo ngo fanela u fhambanyiswa na dzine dza ewa vhalimi vhahulwane vha vhubindudzi. Hone-ha, khaedu ya u thoma ndi u khwinisa na u alusa tshumelo thikhedzi dzine dza vha hone uri dzi kone u swikelela hoea dza vhalimi kana vhorabulasi vhohe. Izwi zwi katela mutevhe wa mishumo ine ya itiwa tshifhinga tshohe sa u khwahisa nisedzo ya tshumelo kha thondo dza hoisiso, tshumelo dza zwa masheleni, u kona u swikelela kha mimaraga na mvelaphana, u gudisa na mveledziso ya zwikili na Mihasho ya Mavunu ya zwa Vhulimi.
Khaedu ya vhuvhili ndi u etshedza thikhedzo ine ya khou oea nga vhorabulasi kana vhalimi vhaswa.
Thendelo ya nzudzanyo ya zwino ya u tikedza vhalimi vho wanaho zwiwe u bva kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea shangoni, u pfumedzana, u vhuisedza murahu shango na khakhululo ya vhue. Nzudzanyo ya shango amusi u swika zwino i oa u langiwa zwavhui vhukati ha Muhasho wa zwa Vhulimi na Muhasho wa zwa Mavu, vhukati muvhuso wa vhukati na wa mavunu, na maana apo na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi na zwa mabindu zwa vhulimi.
U kona u ivha vhorabulasi kana vhalimi vhaswa vhane vha bva kha zwigwada zwe kale zwa vha zwi tshi koniseliwa vho konaho u wana mavu nga u tou irengela vhone vhae, u rennda, u sielwa sa ifa, n.z. Hu khou oddea uri hu itiwe hoisiso uri hu wanale zwine zwa lavhelelwa khavho u ya nga ha u wana tshumelo thikhedzi dzine dza o itiwa, na vhuponi na zwiteriwa zwa tshumelo hune hoea dzavho dza vha dzone zwithu zwihulwane zwo livhiwaho khazwo kha thendelo ya tshumelo thikhedzi.
U thomiwa ha mvelaphana ya mbekanyamushumo ya zwithu zwiswa kha vhorabulasi vha mahayani. Nyombedzelo i kha u tandulula thaidzo dzine dza vha kha vhupo ho fhambanaho na kha maga a u thusa avha vhalimi uri vha vhe vhabeledzi vha vhukuma vho bvelelaho nga tshifhinga tshiuku-uku. Izwi zwi o oa nila yone ya u swikelela mimaragani, zwa vhuisi, khakhululo ya vhue, zwifhao na tshumelo dza thikedzi dzo livhiwaho khadzo. Mbekanyamushumo dzine dza shuma na madzangano a zwiko, mabindu apo a zwa vhulimi na tshumisano zwi o thomiwa uri hu vhe na tshiuuwedzi uri hu vhe na u dzhenelela.
U khwinisa u kona u dzhenelela maragani na u bviswa ha dzibaria dza maraga kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma.
U ita uri phiriso ya zwa thekhinoodzhi i vhe yavhui kha vhalimi kana vhorabulasi vhaswa nga kha senthara dza thikhedzo ya vhalimi kha evee yapo.
U ita uri hu vhe na mvelaphana ya pulane ya vhashumi, i katelaho mveladziso ya vhoramabindu vhauku na dziphurodzheke dza vha eletshedzi vhafulufhelwa.
U khwinisa nila dza u dzhenelela kha zwa tshumelo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani ho sedzwa vhukoni ha thondo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani.
U khwinisa ndivho, u shumisana na u langa vhukati ha thondo dza muvhuso na madzangano a zwa vhulimi, madzangano ane a si vhe a muvhuso, na madzangano a siviki ane a vha a tshi khou shuma na mbekanyamushumo dza u bveledza vhorabulasi nga dziforamu dza lushaka, dza vunu na dza evee yapo. Foramu dzenedzo dzi nga shumisiwa u kona u wana hoea na mbekanyamushumo dzone dzine dza fanela u thoma u itwa dzone, u amba na u tandulula thaidzo dza fhethu nga mbekanyamushuo dzine dza vha hone, u tandulula hoea na tshiuuwedzi na vhashumisani vha lushaka na vho iimisaho u itela u khwinisa ndeme ya mbekanyamushumo na u vhea maga a elenaho na milayo kana phoisi na tshikalo tsha phoisi.
U khwinisa vhukoni ha nyengedzo ya vhashumi nga ngomu kha zwiko zwo iimisaho nga zwohe na kha Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunu.
Nyaluwo ya vhane vha khou dzhenelela kha zwa vhulimi i o tikedziwa nga mbekanyamushumo dzi thusaho vha dzhenaho vhaswa kha zwa vhulimi. Tsumbo dzi katela thikhedzo ya u dzharaela, mathannge a u dipa khao, mimapa thambalala/ndunduma, mishumo ya u tsireledza mavu, tshelede ya u renga zwifuwo na mabidzi.
Nyito nyangaredzi nga nila nnzhi ndi yone i pfalaho kha u ea maana vhorabulasi kana vhalimi. Nga tshumisano, vhorabulasi vha kona u wana kana u vhona hoea dza mirao vha kona u kuvhanganya zwine vha oa, vha a anganyisa maana avho a ikonomi vha kona u amba nga ha u feila ha maraga. Muvhuso u o thusa vhorabulasi kana madzangano a vhalimi uri vha fhae ndeme yavho na u bveledza u davhidzana ha nila dza nga ngomu. Kha hezwi vhusumisani ho khwahaho vhukati ha NAFU na Agri SA zwi o uuwedziwa sa one mazhendedzi a re na maana kha u ea maana vhorabulasi.
Madzangano a zwa vhulimi a Afrika Tshipembe ndi zwiirakitsha zwa ndeme vhukuma kha u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa. Madzangano ane ndi kale a hone kana ane a vha hone ndi a ndeme, hone u bveledzwa ha madzangano aya vhuponi ha mahayani vhushayaho zwi fanela u uuwedziwa. Ndingo dza u thoma dzo itiwaho dzi dzhiiwa sa dzo feilaho ngauri dza vha dzi songo tevhedza zwine zwa fanela u itiwa vhukati ha mirao na vhulanguli sa mvelele dzine dzo ahedza ndangulo kwayo na zwikili, zwa ita uri vhubindudzi vhu vhe ha maimo a fhasi. Maitele maswa a u thoma mveledziso ya tshumisano nga kha u fhaisana na maitele a thikhedzo dza zwa masheleni lwa vhuddifhinduleli zwi o itiwa.
Hu na ahelelo hohe ya zwifhao kana zwishumiswa kha vhupo ha mashangohaya a kale, ngeno hu na hoea ya u lugisa na u ita uri zwi vhe kha maimo avhui vhuponi he ha vha hu ha vhatshena fhedzi kale. Izwi zwi ita uri vhupo uvhu vhu si kone u aisana na vhuwe. Uri hu ambiwe nga ha u sa lingana ha swishumiswa na hoddea ya u khwinisa nisedzo ya tshumelo, Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunddu na vhalanguli vhapo zwi o humbelwa uri zwi sedzuluse buli a zwishumiswa nahone vha vhone uri hu na mutevhe wa tshumisano wo ewaho kha Pulane yo anganelanaho ya Mveledziso ya mveledzo ya zwishumiswa. Izwi zwi o katela u dzhieliwa nha ha orobo dza vhuponi ha mahayani na senthara dza tshumelo. Vhulimi vhu o katelwa kha ndivho ya u kona u vhona zwo teaho kha hoea dzapo.
Vhulimi-vhufuwi ha ano mauvha ha tshi manzhe-manzhe ho shanduka nga nhani ha mvelele dza mutsiko wa ikonomi. Vhorabulasi vha khou guma vha tshi khou shumisa maitele a u vhulunga-mbuelo u fana na u ita zwithu zwo fhambanaho, u engedzedza na u engedza ndeme sa nila ya u tandulula u bindula hune ha khou ya fhasi tshohe. Nila hedzi kanzhi dzi ita uri vha ite zwithu zwinzhi. Nila ine vhulimi ha khou shanduka ngayo hafhu zwi amba uri huna hahelelo ya vhukoni kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma. U amba nga ha khaedu idzi dza ikonomi, maitele a u isa zwithu zwiswa a fanela u bveledzwa uri vhathu vha dzhenelele kha mamaga nga fhasi ha maimo anea ane ra vha khao zwino.
Hone naho zwithu zwo vhalaho zwo itiwa zwi tshi khou itelwa Muvhuso kha nila ya uri hu kone u dzhenelelwa, ndi zwa ndeme uri hu ivhiwe uri zwiko zwo imaho nga zwohe - zwi shumisa mabindu a zwa vhulimi, vhorabulasi, tshumisano, madzangano a vhorabulasi - zwi na mushumo muhulwane vhukuma wa u ea maana na u dzhenelela. Ndi zwa shishi nahone ndi zwa ndeme uri zwiko zwo imaho nga zwohe zwi dzhie khaedu ya u ea maana na u khwinisa u lingana. Zwiuuwedzi zwi ddo bveledzwa uri zwi uuwedze zwiko zwo iimisaho nga zwohe uri zwi dzhenelele kha mvelaphana ya zwa vhulimi na maitele a u ea maana.
Ndivho ya nila iyi ndi u ita uri u bindula hu vhe havhui nga nhani ha u aisana na mawe mashango lwo vhulungeaho siani lla zwa vhulimi kana kha zwiko zwa vhulimi na nisedzo, zwibveledzwa, maitele a zwa vhulimi na zwa vhuendelamashango zwa mamaga a zwi vhulimi. Hu na zwithu zwa rathi zwine zwa ita uri hu vhonale na tshivhumbeo tsha vhupo vhune muaisano ya zwiko ya vha i khou bvelela na u alusa tsiko ya miaisano.
Tshiwe na tshiwe tsha zwithu izwi zwino zwi ambiwa nga hazwo nga nila tiwa dza nyito u itela u khwinisa muaisano wa zwa vhulimi.
Nyimele ya zwithu hu vha hu khou ambiwa zwithu zwi kwamaho zwibveledzwa, u vha hone ha zwithu na vhunzani ha zwishumiswa zwa mupo, evee ya mitengo/mbadela dza mushumo, dizii, mishonga, mitshini, nivho na zwishumiswa. Hezwi zwithu ndi zwa ndeme nahone zwi a oea kha muaisano na mawe mashango na u bindula.
Mawalo a zwenezwino a sumbedza nyimele ya zwithu Afrika Tshipembe i tshi oa zwa muaisano kha zwiko zwa vhulimi na maitele a zwa vhulimi. Tsha ndeme kha hezwi ndi mbandelo, zwibveledzwa zwa zwishumiswa zwa mupo sa thiko, mbadelo na vhunzani ha vhashumi vha songo gudaho, mbadelo ya vhashumi vho gudaho, mbadelo ya zwa ndaulo i elanaho na zwa u hira na u langula vhashumi, vhunzani ha zwishumiswa, mbadelo ya tshelede na u vha hone ha thekhinoodzhi.
Musi hu tshi vhambedzwa na Mveledziso ya mavhele a shango lohe sa US, EU, Argentina na Brazil, Afrika Tshipembe i na mavu ane maimo ao ndi a fhasi, hu na kiima ine ya oma nahone a i vhi zwi fanaho tshifhinga tshohe, na ikonomi ine ya vha nha. Zwithu hezwi zwi ita uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu vhe vhune ha lemela vhukuma u nga kona u aisana na mashango aya. Zwenezwo, uri i kone u aisana, ndi zwine vhorabulasi vha zwiita hu si na thuso ine vha i wana u bva kha mushuso ngauri hu vha hu khou oea vhukoni vhunzhi na u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa nga u shumisa mavhigwa lwa vhukuma.
Vhorabulasi vhanzhi na mabindu a zwa vhulimi zwo kona u u bveledza mbekanyamushumo dza u linganisa, u fhungudza mbadelo, u khwinisa ndaulo ya mishumo na mbadelo ya vhukoni-vhubveledzi sa tshipia tsha nila ya u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa. Hone naho zwo ralo, izwi zwi ea thandululo i songo fhelelaho kha vhanzhi vhane vha vha na mabulasi mauku na a vhukati nga muelo na zwa vhubindudzi kha mabindu a zwa vhulimi. Mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa i ye fhasi lune zwenezwo hu oea uri hu vhe na nila ya u aisana ya ndeme.
Tshithu tsha ndeme tshihulwane ndi zwivhaswa, zwiendedzi na mbadelo. Mbadelo ya vhuendedzi kanzhi i uuwedziwa nga hahelelo ya zwishumiswa kana zwishumiswa zwa maimo a fhasi. Tsumbo dza izwi dzi katela u sa vha hone ha goloi dza zwidimela dzine dza nga hwala thundu nnzhi, u sa vha hone ha muaisano wa nga ngomu kha vhuendi ha zwidimela na tshumelo dza vhuima-zwikepe zwine zwa ita uri huvhe na tshumelo dzine dza ura, hahelelo ya mbadelo dzi uraho dza muyani dzine dza nga hwala zwibveledzwa zwa vhulimi, bada dza lushaka lushaka dzo tshinyalaho kana dzi sa tshimbilei khathihi na vhudavhidzani ha maimo a fhasi. Zwithu hezwi zwi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha dzhango a Afrika zwi ure musi zwi tshi vhambedzwa na Asia, Amerika na Yuropa.
Muvhuso u na mushumo muhulwane wa u vhona uri izwi zwohe zwi khou itiwa.
U fhungudziwa ha muthelo na mbadelo ya dizili na zwiwe zwishumiswa.
Zwiuuwedzi zwa zwiko zwa muvhuso zwine zwa khou fhungudza mbadelo ya u pfukela kha miaisano ya zwibveledzwa.
Tshikalo tsha u avhela tshelede kha zwithu zwiswa zwine zwa khou iswa uri zwi thuse vhorabulasi vhaswa na vhe vha vha vhe hone uri vha kone u langula khonadzeo ya mbadelo-mbuelo ya tshelede yo shumisiwaho.
Tsedzuluso ya vhuendi ha tshipiro na hoea dza milayo ya u shumisa bada na tshiporo kha zwa vhulimi.
U bveledza Bono na khoudu ya Mashumele kha zwa Vhushaka ha zwa Vhulimi zwo waliwaho nga vha dzangano a zwa vhulimi, yunioni dza vhashumi na Muhasho wa zwa Vhshumi, vhohe na u khakhulula makete wa zwa vhashumi?
Muelo, nyaluwo na hune makete wapo wa vha hone zwi ita zwithu zwihulwane kha u ita uri tshiko itsho tshi vhe tshine tsha nga aisana na mawe madzhango. Muaisano wo khwahaho wapo ndi wa ndeme nahone kha zwiimo zwi songo andaho hune tshiko tshine tshi si kone u aisana. Arali nyaluwo ya ikonomi i kha i vha fhasi u fhirisa zwine ya tea u aluwisa zwone, muelo wa makete wa Afrika Tshipembe na nyaluwo ya zwiiwa ine ya khou ongolowa ngaurali zwi ita uri vhulimi vhu songo vha vhune ha nga ima lurandala na mawe mashango. Nga nhani ha zwenezwi ndi zwa ndeme uri hu vhe na mveledziso ya hoea dza mimaraga yapo, i katelaho mimaraga yo pfumaho khathihi na u uuwedza vhuendelamashango ha zwa vhulimi na vhulimi ha mahayani na mishumo i elanaho nazwo.
Mishumo ya mimaraga kanzhi a zwi bveledziwi nga nhani ha hahelelo ya mafhungo. Vhunzani, u vha hone na mutengo wa mafhungo a zwa mimaraga zwi thithisa vhukuma mafhungo a zwa u aisana ha vhoramabindu vho vhalaho vha zwa vhulimi ha zwiiwa. Nga u shaea ha mafhungo nahone nga tshifhinga tsho teaho, mimaraga miswa yapo u aluwa nga u ongolowa.
Sisieme ya vhubindudzi ha vhoramaali ha zwa vhulimi khathihi na tshiko tsha mabindundu a zwa vhulimi ane a o ea mafhungo a vhuhogwa nga tsheo dzine dza nga dzhiwa dza mabindu na nyaluwo ya mimaraga.
U khwinisa hune ha khou ya phana ha mishumo ya siaasiiki tsha Muhasho wa zwa Vhulimi zwo angana na mamaga na zwa Siaasiiki tsha Afrika Tshipembe.
Nyaluwo mabindu apo maswa nga maitelevhuthothonyi vhuponi ha mahayani.
U vha hone ha mamaga a nisedzo ane a kona u aisana na mawe madzhango, sa mamaga a ne a thusa nga maele, thondo dza zwa masheleni, thondo dza zwa hoisiso, khamphani dza zwa vhuendi, khamphani dza zwithu zwa u putela, vhaetshedzi vha muagasi na mai ndi zwone zwine zwa vha zwithu zwa ndeme kha miaisano ya zwiko zwa vhulimi.
U engedzea ha mimaraga yo andesaho vhukati ha vhaetshedzi na vha khovhekanyo khathihi na u engedzea ha dzifeme zwi nga thithisa mafhungo a u aisana kha zwiko zwa vhulimi. Maana a mamaga aya na hahelelo ya u aisana nga ngomu kha tshiko zwi ita uri hu vhe na nyengedzo ya mitengo. Musi zwo tou rali Muvhuso u tea u sedzulusa maitele a u aisana kha zwa vhulimi na mamaga a zwa khovhekanyo, hune zwa vha zwo tea, u sedzuluswa ha mitengo kana u kombetshedzea nga Mulayo wa zwa Miaisano.
U vha na muhumbulo wa u thoma u tandulula thaidzo ya nyaluwo ya zwa vhulimi hune mutengo wa zwibveledzwa zwine zwa nga sa thoro na mbeupfure zwine zwi engedzea nga u ongolowa u fhira mutengo we zwa vhetshelwa. Mushumo wa vhabveledzi ndi u bveledza zwibveledzwa zwinzhi nga u hira vhashumi vhanzhi khathihi na u shumisa thekhiniki dza zwa vhubveledzi. Izwi zwi amba uri u bveledza zwibveledzwa znhi zwi itiwa na nga u shumisa nila dza thekhinolodzhi dza vhubveledzi. U engedzea ha vhukonesi zwi itiwa nga u shumisa thekhinolodzhi yo khwiniseaho. hoisiso ya zwa vhulimi, zwa vhugudisi na u engedziwa ha thondo idzi ndi zwithu zwa ndeme kha tshiko itshi.
Thondo dza zwa masheleni ndi humanyo khulwane vhukuma kha u vhona uri hu vha na miaisano kha zwiko izwi. Vhorabulasi vha vhubindudzi kanzhi vha thusiwa nga bannga ya zwa vhubindudzi na bannga ya zwa mavu. Thondo idzi, naho zwo ralo, tshumelo dzadzo na u kona u swikelela ndi zwiuku vhukuma nahone ndi zwi isiwaho kha vhadzulapo vho shayaho vhukuma. Vhorabulasi vhanzhi vhauku a vha kateliwi kha tshumelo dza zwa masheleni, ngauri vha vha vha sa fulufhelwi, zwine zwa dovha hafhu zwa kwama, u sa vha hone ha u vha na vhuanzi ha uri tshikolodo tshi o badeliwa. Nungo dza uri hu vhe na fulufhelo a uri tshikolodo tshi o badeliwa zwi o uuwedziwa. U ita uri hu vhe na fhethu henefho vhuponi na thondo dza zwa masheleni dzine dza o katela tshumelo dza zwa masheleni na dzibannga dza mivhunduni, na zwone zwi o aluswa.
Nyimele dzi laulaho uri mabulasi na mabindu a zwa vhulimi zwi thomiwa hani, u vhekanyiwa na u langulwa, na nzulele ya muvhango wapo, zwi kwama miaisano ya tshiko itshi vhukuma. Vhupo ho teaho miaisano iyi nga u shumisa milayo, u kona u langula bindu zwavhui na zwikili zwi fanela u vha hone. U vha na vhukoni ha u langula vhorabulasi na maana a mimaraga ya vharengo na zwone ndi zwa vhuhogwa kha tshiko tsha zwa vhulimi tshi bveledzaho zwiiwa. Mutevhe wa zwa u rengisa wo swika he wa vha muhulwane vhukuma nahone wa vha na maana a nyambedzano ya mutengo wa zwibveledzwa fhano na kha mashango a nna. Vhorabulasi ndi vhone vhane vha vha vha tshi khou vhaisala musi hu tshi itiwa nyambedzano ya zwa mitengo. U khwinisa maana aya a u wana zwithu nga nila i leluwaho maana a vhorabulasi, zwo swika hune zwa vha zwa vhuhogwa u ita madzangano a zwa vhushumisani na vhushaka ha tshifhinga tshilapfu vhukati ha vhashumi vho fhambanaho kha mutevhe wa nisedzo na u alusa mutevhe wa nisedzo u itela uri hu vhe na ndeme kha mishumo ine vha vha vha tshi khou i ita. Maga a o dzhiiwa ane a o uuwedza mvelaphana ya muaisano wa mutevhe wa nisedzo kha vhashumisani vhukati ha zwigwada zwa vhashumisani.
huhuwedzo ya Muvhuso i nga vha yavhui kana i si vhe yavhui zwi tshi ya nga pholisi dzawo, mbekanyamushumo na nila dzine wa shuma ngaho. Mbonalo ndi ya uri dziwe pholisi dza muvhuso a dzi swiki hune dza kona u swikelela nisedzo dza mbekanyamushumo nga ha vhulimi. Zwenezwi mbonalo ya zwithu i tshi khou fhambana vhukati ha vhorabulasi vhabindudzi na vhaswa vho dzhenaho kha tshiko itshi tsha zwa vhulimi, hu na thendelano ya dziwe tshumelo, ndangulo i songo khwahaho na u kona u iimela khathihi na tsheo ya vhurangaphana ya maimo a fhasi khathihi na u ongolowa ha nyito ya tsheo ine ya vha yo dzhiwa nga vhurangaphana hune zwithu zwa vha zwi khou fanela u itiwa lwa shishi. Muvhuso nga zwenezwo u o ita uri hu vhe na u khwinifhadzea kha evee dzohe dza nisedzo ya tshumelo.
Zwa vhulimi zwi tshi aluswa hu pfi ndi imaga a bva bveledza khombo kana zwithu zwa si tshimbile zwavhui kana zwa tshimbila zwavhui nga nhani ha kilima dzo fhambanaho, zwitumbudzi, malwadze na mitengo ine ya tsa i tshi gonya khathihi na mitshinyadzo ya mupo sa gomelelo na mialo. Afrika Tshipembe zwithu zwine zwa nga sa HIV/AIDS, vhutshinyi, zwi khou vhaisa vhukuma nyengedzedzo ya mbadelo kana ya mbuelo, mitshinyadzo ya mupo, mitengo ine ya dzula i tshi tsa i tshi gonya ine a yo ngo ima fhethu huthihi ine ya vhangwa nga kilima ndi zwiwe zwithu zwine zwa kwama vhukuma nyengedzo ya mitengo ya dovha hafhu ya vhaisa u aisana kha sia la zwiiwa zwibveledzwaho nga vhulimi.
Nila ya ndangulo ine ya nga bveledza khombo ndi ya vhuhogwa kha u alusa ndangulo ine ya nga vhanga khombo, zwithu zwine zwa nga sa ndindakhombo ya zwibveledzwa zwa zwiliwa, zwithu zwa u tsireledza na mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi. Tshiwe tshithu nga ha ndangulo ine ya kha i bveledza khombo kana zwivhuya ndi zwithu zwi katelaho u kona u swikelela zwithu na u shumisa tshifhinga nga nila yone, u ivha zwine wa oa, mafhungo ane a vha one-one nga ha mutsho. Saizwi izwi zwi songo itiwa nga nila yone, mafhungo eneo a o itiwa uri a wanalee na kha dzi senthara dza mafhungo a mahayani nga kha Sisiteme ya Mafhungo ya zwa ivhashango ya zwa Vhulimi. Muvhuso u o alusa kushumiselwe kuhulwane kwa mafhungo aya na nga vhawe vhaisi vha mafhungo.
Fhungo ii o vhulwadze ha khwana na mulomo ho bvelelaho zwino, zwi ita uri hu lwiwe vhukuma na zwikhokhonono, malwadze a miri na a zwifuwo. Muhanga wa milayo naho u songo tou vha kwao (e.g. U engedza mafhungo a nna, vhuifhinduleli ho fhambanaho, zwa mutakalo wa zwipuka zwine zwa sa tou vha na nungo khathihi na hahelelo ya zwishumiswa), zwo angana na tsedzuluso ine i sa tou vha ya vhukuma zwi sia tshiko itshi tsho anea.
Maitele a u itulula nga ha zwimela na u langa vhunzani hazwo na tshumelo dza anga ya zwifuwo ndi ome maga a u thoma ane a fanela u ambiwa nga hao. Maitele haya a o isiwa phana khathihi na phiolisi ya u sedzulusa mulayo wa ndangulo ya shango ya malwadze a zwimela na zwifuwo. Ri tshi tou engedza, nila yo teaho ya u shuma na shishi ya SPS na mutakalo wa zwimela na zwifuwo zwi khou itiwa, zwi khou bveledzwa nga vha tshigwada tsha zwa tsireledzo ya zwiiwa yo iimisaho nga tshohe. Hone nga nhani ha u vhona tshifhinga tshine tsha khou a tsha zwa mbambadzo yo vhofholowaho kha dzingu a SADC, Afrika Tshipembe ndi one o no o rangaphana kha u alusa mafhungo a SPS (maitele, mpimo wa maimo, u linganisa khathihi na u fhaa vhulingani , etc).
Mutengo une wa tsa u tshi gonya ndi tshipia tsha maraga wa zwa vhulimi. Musi hu tshi khou shumiwa na mutengo une we wo tsa wo gonya hu na zwinzhi zwine zwa shumisiwa sa ndangulo ya u tsa na u gonya ha mitengo, mimaraga ya matshelo ine ya vha ya ndeme kha vhorabulasi. Muvhuso, khathihi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe zwi o imisa thondo ya zwa vhugudisi na mbekanyamushumo dza u ivhadza vhukati ha vhorabulasi uri vha uuwedze tshumelo ya ndangulo ya zwithu zwine zwa nga bveledza zwivhuya kana khombo zwine zwa nga sa mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi. Mimaraga na mutengo na zwone zwi a fhungudzea nga nhani ha mafhungo a mimaraga ane a sokou bvelela. Afha Muvhuso nga kha siaasiiki tshawo u wana uri u kha i vha na mushumo muhulu vhukuma, ngeno zwiwe zwithu zwiswa zwine zwa khou tea u thomiwa sa Sisiteme ya zwa mabindu a zwa vhulimi ha vhoramaali na zwone zwi o uuwedziwa. Izwi zwohe zwi o ekedzwa vhorabulasi na bisimusi dza zwa vhulimi dzine dza vha na mimaraga ya vhoramaali uri hu kone u itiwa tsheo ya zwa vhubindudzi ine ya nga fhungudza mimaraga na mitengo ine ya sokou ts a ya gonya.
Afrika Tshipembe zwa zwino a i na zwikimu zwa thikhedzo ya zwa vhulimi nahone a huna thondo dzo iimisaho nga dzohe dzine dza langula zwa u tshinyalelwa. Musi zwithu zwo rali ndi zwa ndeme uri thondo dzo raliho dzi sikiwe u itela u o thusa musi hu na tshinyalelo ya zwa mialo, mulilo na gomelelo kha tshiko tsha zwa vhulimi. Zwikimu zwo raliho zwi nga katela zwikimu zwa vhulingani nambekanyamushumo ya ndindakhombo ine ya nga ita uri hu vhe na tshumisano vhukati ha Muvhuso , vhorabulasi na dzifeme dza ndindakhombo dzo iimisaho nga dzohe.
Tsha u fhedzisa, muvhuso wa zwino ndi u langula vhulwadze ha HIV/AIDS, u thivhela vhutshinyi, na u vhona uri hu na vhudziki kha ikonomi zwine zwa nga fhungudza u sa vha na ngoho ya uri zwi o tshimbila zwavhui kana a zwi nga tshimbili zwavhui naa.
U engedza miaisano zwi ita uri hu vhe na u vhulungea ha u dzhenelelana ha zwiko zwo fhambanaho kha ikonomi ya dzhango ohe, nahone zwi vhonala nga u kona u nga rengisa zwibveledzwa kha mimaraga ya ifhasi. Izwi zwi nga ita uri hu vhe na ikonomi ya maiimo a nha nga u engedza tswikelelo ya mimaraga.
Nyito ya Muvhuso ya u tikedza mbambadzo ndi zwithu zwa ndeme vhukuma, hone zwi oa thikhedzo khulwane na tsireledzo ya zwa vhulimi ha ifhasi, mimaraga na mbambadzo ine ya vha ya evee ya nha nahone ine ya kwama na zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe.
Vhulimi Afrika Tshipembe vhu khou tea u vha hone ho sedzwa vhupo hune ha vha na maiimo o fhambanaho a zwa vhulimi, ha nha khathihi na mitengo ine ya tsa i tshi gonya nga nhani ha u shaea ngoho kha mashango o bvelaho phana. Mimaraga kha haya mashango na yone i vhonala nga zwiliwa zwine zwa vha zwa maiimo a fhasi, maga a zwa mutakalo wa vhathu na wa zwipuka. Maitele apo khathihi na u langula dzibodara ndi zwithu zwa ndeme vhukuma u itela u tsireledza shango uri i sa itiwe ale-ale, zwihoda zwine zwi si vhe mulayoni khathihi na mashumisele a SPS na u vhona uri ho itiwa zwa vhukuma musi zwithu zwi tshi dzhena shangoni. SPS dzapo na maga khathihi na mpimo wa maimo a nyaluwo ya zwa mbambadzo, na hoeanfa mamaga nga nhani ha fhungo a SPS a zwo ngo vha zwone zwi dzhieliwaho nha nga Muvhuso kana u dzhia tshifhinga tshilapfu hu nila ya u lengisa.
Nila ya mbambadzo i khou ahela zwihulwane kha vhulimi ha Afrika Tshipembe khathihi na u thoma kana u sika khantsela dza mbambadzo ya zwithu zwa vhulimi ndi zwithu zwiswa nahone zwa zwino-zwino. Thikhedzo yo iimiselaho kha mbambadzo ya zwa vhulimi i khou ahela vhukuma u tou bva tshe ha bvisiwa tshikimu tsha u uuwedza mbambadzo nga 1997.
Nga ngoho, nila ya hoea (i.e. u bvisa tswikelelo ya mimaraga khathihi na miaisano i si yavhui) na nila ya nisedzo dza thungo (i.e. u alusa mbambadzo) zwi a oea lwa vhukumauri hu kaiwe pfufho dza ikonomiya thengiso ya mashango a nna.
U dzhenelela hu fushaho kha WTO uri hu ambiwe nga ha u sa wana thikhedzo yo teaho khathihi na tsireledzo ya zwa vhulimi ha mashango ohe.
U alusa thengiso nga dzina a Afrika Tshipembe (i.e. U ihudza nga u vha muthu wa Afrika Tshipembe), zwithu zwa madzina a nha vhukuma na thikhedzo i vhonalaho kha zwithu zwo bveledziwaho nga vhulimi (e.g.
Tshumisano na vha nga nna ha ino shango kha e.
U kona u langula dzibodara uri hu kone u thivhelwa zwithu zwine zwa nga dzhena shangoni lu si lwa mulayo, u hoda zwithu zwi bvaho mashangoni a nna lu siho mulayoni khathihi na mashumisele a SPS ane a si vhe a vhukuma na maga kana milayo ya vhubvo. Kha u amba nga ha fhungo ii Muvhuso u khou khwinisa tsedzuluso ya tshumelo dzawo, u engedza vhashumi dziborani na u thusa SARS nga u ita uri na zwishumiswa zwa bodarani zwi vhe zwa maiimo avhui. Muvhuso u o dovha hafhu wa fhungudza magethe a dzibodarani u itela uri zwilinwa zwi dzhenaho zwi vhe zwine zwa nomboro ya hone ya langea na u vhona uri nahone zwohe zwi a ivhea na Ofisini Khulwane zwo kwakwanywa nga vhualedzidzi.
iwe iga ine a nga khwinisa thengiso dza nna ndi zwiwe zwine zwa o dzhielwa nha kha u khwinisa maga aya. Kha ii sia Muvhuso u khou o ita dzhatsha a u ivhadza nga ha thengiso ya maimo aya khathihi na u bveledza vhushaka na vhalanguli vha SPS vhane vha vha kha mimaraga ya thengiso u vhona uri maga aya o isendeka kha zwa saintsi, u khwinisa maimo a mashango a nna uri hu vhonale uri izwi zwi khou vhonala nahone zwi khou shumisiwa. Ri tshi ya phana, Muvhuso u o ianganya na vha vhashumisani vha SADC vha vhea maimo a zwithu u itela uri zwi langulee hone zwo isendeka kha maimo a mashango a nna o iimisaho nga zwa saintsi.
Muvhuso u o alusa mafhungo a u hoda zwithu zwi tshi bva nna khathihi na u tshimbidza maitele a zwa u hoda thundu i tshi bva nna zwine zwa ita uri hu vhe na miaisano i fushaho nga kha Khantsela ya zwa u hoda zwi bvaho nna na vha Tshigwada tsho anganelanaho tsha zwa maitele.
Mbekanyamushumo ya u alusa mafhungo a zwa thengiso ya vhuponi ha mahayani vhu shayaho (u rengisela mashango a nna zwi isa kha mbekanyamushumo ya phungudzo ya vhushai).
Ndivho ya nila iyi ndi u ita vhorabulasi vha shu;mise zwishumiswa nga nila yo vhulungeaho, na u vhona uri zwi khou shumiswa lwa vhuali na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Izwi zwi o oa tshifhinga tshilapfu uri zwi sedziwe nahone nga muhumbulo wo kunaho une wa nga kona u endedza mashumiselwe a zwishumiswa a zwino u itela uri hu vhe na nisedzo ya tshifihnga tshilapfu. Ndila iyi i o kwama mafhungo a u londola mavu, u avhela mavu, kushumiselwe kwa mavu vhuponi ha dzioroboni, u sedza fhethu hune zwa vhulimi zwi nga vha nha, u vhulunga fhethu hune ha vha na mavu avhui, zwa u ivha vhutshilo zwo fhambanaho na dzisisieme dza mai, na zwiwe.
Tshithu tshihulwane kha heino nila ndi u vhulunga zwithu zwa vhutshilo zwo fhambanaho zwa nga ha vhulimi na u alusa kushukmisele kwa mavu na mai zwo vhulungeaho u itela uri zwibveledzwa zwa zwiliwa na zwifuwo zwi vhe zwavhui nahone hu vhe na dzisisieme dza zwa vhulimi dzo vhulungeaho. U dzhenelela ha mulimi ndi yone nila ine ya nga ita uti hu bvelelwe zwavhukuma. Musi hu tshi engedziwa nila dza u isa zwithu zwiswa uri hu kwamaniwe ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwine zwa tikedza mbakanyamushumo idzi zwi ngo ea vhuimo vhune ha nga bvelelwa vhune ha nga bveledza u wana masheleni nga tshifhinga zwa dovha zwa ea thikhedzo ya ndivho ya tshifhinga tshilapfu kha u vhulunga he zwishumiswa zwa mupo zwa itika hone.
U tshinyadza mavu na zwishumiswa zwa mai zwi vha zwi khou isa khombo khulwane vhukuma kha shango. Nila dzi fanela u walwa uri dzi fhenye zwithu zwi tshinyadzaho. Thondo dzo khwahaho dza u tikedza na u shandukisa maitele a vhulimi ane a vha hone zwi a o oea uri hu khwinisiwe kushumiselwe kwa mavu na mai. U ivhadza nila nnzhi dza dzisisieme dza zwa vhulimi-vhufuwi nga kha tshumisano dzone-dzone zwi nga ita uri huvhe na tshanduko khulwane kha izwi.
Mavu, mai na mbekanyamushumo dza vhulunga zwi o livhiwa khazwo kha masia ane hu na khonadzeo ya u bvelela: Hune mutsiko wa vhathu wa vha nha, hune vhashumi vha si ure, tsireledzo ya mavu i nha, hune zwibveledzwa zwa thekhinoodzhi zwa vha hone na hune ha vha na u kona u swikelela mamaga, mavhigwa na tshumelo. Mvelaphana ya nisedzo kana kha zwa vhulimi zwi nga ita uri huvhe na u bvelela ho vhulungeaho na u kana u langula zwishumiswa zwa mupo.
Mveledziso ya nila dza u bveledza zwimela ine ya nga ita uri hu vhe na u fhambana ha dzidzhini.
Kha tsireledzo ya situ ine ya vha i tshi khou tsireledza zwithu zwo fhambanaho kha sisieme ya vhulimisi ha ikonomi ndi ya ndeme.
Zwa vhubindudzi kha zwishukmiswa na tshumelo ya thikhedzo yo vhulungeaho ya kushumiselwe kwa mavu.
Mvelaphana ya nila ya thekhinoodzhi u itela u thusa vhathu vha Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tshilapfu.
U uuwedza zwa mveledziso ya zwa vhulimi hu tshi khou itelwa mutakalo na miholo.
U vhea zwibveledzwa na u vhululngea kha sisieme ya zwa vhulimi. Izwi zwi tikedza sisieme ya zwibveledzwa zwine zwa si lwe na mupo, zwi katelaho zwibveledzwa zwo anganelanaho, u langula u anganelana ha zwiliwa na vhulimi ha zwi tshilaho.
Mbekanyamushumo dzo sedziwaho kana dzo livhiwaho khadzo na mishumo zwi o ita uri hu vhe na u lingana ha mbonalo ya zwithu na milayo ya ndangulo ya u vhulunga zwishumiswa zwa mupo.
Vhunzhi ha zwipikwa zwihulwane malugana na ila dza kushumele khulwane (i.e. u lingana, muaisano, nila ine zwishumiswa na mavu zwa vha zwo vhulungeaho) zwi dzhena hohe nahone zwi a thusa uri vhulimi vhu dovhe vhu vhe na tshirunzi. Muvhuso u dzhiela nha vhuifulufheli kha u vhuedzedza zwe vhulimi ha vha hu zwone.
Tshumisano na mashango a dzitshaka.
Nila hedzi ndi dza ndeme ngauri dzi ea mutheo vhukuma une khawo ndivho ya nila idzi wa muaisano, wo katela na vhulimi ho vhulungeaho zwi sa o vhonala. Nila hedzi ndi dza ndeme vhukuma ngauri dzi thusa kha u tikedza tshipikwa tshihulwane nahone hu o ambiwa nga hadzo nga vhualo.
Kuvhusele kwavhui ndi tshithu tshavhui tshine tsha dzhenelela hohe. A si zwithu zwi kwamaho muvhuso fhedzi zwi a kwama na mawe masia a zwa vhulimi. Vhukati ha muvhuso ndi zwithu zwa ndeme uri hu vhe na kuvhusele kwavhui. Izwi zwi ta uri hu vhe na vhudziki na mulalo khathihi na u kona u swikelela ndivho khulwane ya nila ya kushumele.
Tshithu tshihulwane kha kuvhusele kwavhui ndi u vha na tshumisano na miwe mihasho. Tsha u thoma Muvhuso u fanela u vhona uri u bveledza muhanga wa vhushumisani vhukati ha lushaka na madzangano o iimisaho nga ohe na dzi NGOs u itela uri bono a nila dza kushumele dzi kone u bveledzea zwavhui, dzine dza vha u lingana, muaisano khathihi na u vhulungea.
Mpimo wa nisedzo ya tshumelo i elanaho na mulayo wa nisedzo ya tshumelo nga Muvhuso u ambaho nga ha Vhathu Phana.
Thendelano ya tshumisano vhukati ha Muvhuso na zwigwada zwa vhuvhadzi na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi. Ndima kha Pulane ya Mvelaphana ya u angana ine ya vha zhendedzi a Muvhuso wapo kha zwithu zwi elanaho na zwa vhulimi.
Vha re na mikovhe vhukati ha Muvhuso na madzangano a ngaho sa National Agricultural Marketing Council, Agricultural Research Council na Land Bank.
Thendelano nga ha nisedzo ya tshumelo vhukati ha mihasho ya mavunu na madzangano a vhathu a lushaka.
Mbekanyamushumo dza muvhuso wa vhukati dza u fhaa na u tikedza madzangano a vhathu, mavunu na mivhuso yapo.
Nila ine Muvhuso wa i shumisa u isa nisedzo i o vha ya ndeme vhukuma kha uri hu kone u swikelelwa ndivho ine ya ya vha zwihulwane yo imela madzangano a zwa vhulimi. Dziwe dza tshumelo dza muvhuso na milayo na zwone ndi zwa ndeme uri hu khwinisee zwa muaisano kha tshiko tsha zwa vhulimi. Tsumbo dza hone dzi a pfala ngauri dzi ita uri kuvhusele ku vhe kwavhui nahone ku fushaho nga vhualo. Nga nhani ha zwenezwi nila ntswa ya nisedzo ya tshumelo i o walwa u itela u alusa hoea dza vhathu, tshumelo dza vho iimisaho vha tshi itela vhalimi kana vhorabulasi. Ndeme ya u shumisa thuso i bvaho nna na zwone zwi o dzhielwa nzhele.
U vhea mutheo wa mulayo nga ha u sa vha na vhuifhinduleli na zwine tshelede dza vha dzo shumisa zwone.
U ita mathemo o teaho ane a o vha one hu sedziwaho khao ane a nga kona u alusa zwiko.
Iwe ndivho ya nila ya kuvhusele kwavhui ndi u vhea Muvhuso sa mushumisani ane a vha wa ndeme, o dziaho na milayo i humbuleleaho na mbekanyamushumo dzine dza fulufhedzisa nisedzo zwavhui siani a zwa vhulimi.
U ita uri Vho-MEC na vhominisia vha dzhenelele kha Khantsela ya zwa Vhulimi uri vha langule zwithu zwine zwa itiwa muvhusoni uri vha kone u swikelela ndivho dza nila dza kushumele kha zwiko zwa vhulimi shangoni.
U ita uri hu vhe na komiti yo tou sedzanaho na zwithu zwa vhulimi ine ya nga tou nga sa Komiti ya Ndangulo ya zwa Vhulimi.
Ndivho ya u fhedzisa nga ha nila ya kuvhusele kwavhui ndi ya uri hu fhaiwe nila yavhui ya sisiteme ya u anganelana uri hu kone u ivhiwa, u langula na u kovhana nivho ya zwa vhulimi na mafhungo a tshiko tsha vhathu. Tshithu tshihulwane tshi o katela u bveledzwa ha zhendedzi, muhanga wa vhohe na maitele a kulangulele kwa nivho ya zwa vhulimi.
Maitele a tshumisano vhukati ha mivhuso , vhukati ha miwe, a o ivhadza muhanga wa zwa milayo kha vhushaka ha mivhuso kha zwa vhulimi, u alutshedza mishumo na vhuifhinduleli vhukati ha mihasho ya vhukati na ya mavunu a zwa vhulimi na muvhuso wapo; u bveledza muhanga wa u endedza na u langula mabveledzele, u livhanya, u ita, u vhona uri hu khou itiwa zwone na u sedzulusa milayo na dzimbekanyamushumo; u bveledza muhanga wa u dzhenelelana ha tshumisano nga ha u dzudzanya tshelede ine ya o shuma; u ivhadza sisiteme ya ndangulo ya mafhungo; u ivhadza muhanga na maitele khathihi na maimo a nzudzanyo dza mveledziso ya zwishumiswa khathihi na u ita.; na u fhaa maimo a PDAs na muvhuso wapo.
Nila ya kushumele vhukati ha muvhuso na zwiko zwa phuraivethe na vhathu vha shango nga vhuphara i fanela u sedza uri muthu muwe na muwe a no khou dzhenelela kha vhukonani uvhu u uuwedziwa uri a bvise tshiwe na tshiwe. Hu dovha hafhu ha uuwedziwa uri muvhuso u thuse kha zwithu zwinzhi, zwi ngaho sa milayo, dzipholisi, zwifhao zwine zwa shumisiwa nga muvhuso na dziwe tshumelo-vho. Muhasho na vhalimi vha dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha imelele muvhuso vha sumbedze hoea dzine muvhuso wa oa siani a zwa vhulimi. Tshumisano i lavhelelwa vhukati ha muvhuso na vhalimi na muhasho ngauri a hu na ane a nga kona u shuma e ehe, zwigwada hezwi zwohe zwi a oana. Zwiwe zwine zwa fanela u sedziwa ndi u thusa nga u gudisa vhathu mishumo, u thusa vhalimi, u thomiwa ha madzangano a vhalimi na u ita hoisiso khathihi na phirisedzo ya thekhinoodzhi.
Tsha u fhedzisela ndi tsha uri muvhuso u vhukati na u oa nila ine wa nga shuma ngayo ya khwine, ine ya o kona u alula uri zwikene zwi itiswa hani, hezwi zwi o ivhadzwa shango nga vhuphara, ho sedziwa mashumele a pholisi ya vhathu phana. Mushumo wa u ita uri vhathu vha ivhe uri hu khou itea mini kha mashumele a muvhuso ndi wa uri vhathu vha kone u vhona arali muvhuso u tshi khou vha shumela nga nila yone nahone u tshi khou ita mishumo nga tshifhinga.
Kushumele kwo tanganyisiwaho kwa zwa vhulimi ku ita uri hu vhe na nila ya u bveledza vhulimi ho vhulungeaho vhune ha ita uri vhupo ha mahayani vhu bvelele nahone vhu kone u bveledzisa na GDP ya lushaka. ISRDS i o ita urivhulimi vhu wane zwivhuya na kha zwiko zwa mahayani zwohe.
U alusa ikonomi yapo ho sedzeswa orobo dza mahayani, senthara dza nisedzo na miini.
U khwahisa mishumo ya zwa vhulimi na zwiko zwi elanaho naho kha maitele a Nzudzanyo dza mveledziso dzo anganelanaho nga maana vhupo ha mahayani.
Hu o dzhieleswa nha fhungo a u alusa mveledzo ya mbuelo na mishumo ine ya isa vhutshilo i itiwaho nga vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali vhane vha lwela u wana hoea kha mia i shayaho na zwine mimaraga yapo ya oa.
o monaho u bva tshe mulayo wa khethano nga lukanda wa madzulele wa bviswa na masana a zwine zwa khou bvelela zwino nga murahu ha 1994 hu na mulayo wa muvhuso wa vhathu.
Thuso ya muvhuso yo khwahaho i a oea nga maana uri hoyu muhasho u kone u bvelela kha zwohe zwine wa vha u tshi khou oa u ita. Maitele aya a o thusa vhashai a dovha a thusa na vhafumakadzi khathihi na vhaswa, na vhaholefhali. Tshiko tsha vhulimi tsho bvelaho phaa tshi o vhumba tshithu tsha ndeme tsha u anganelanaho nahone tsho vhulungeaho kha vhupo ha mahayani kana vaisi vesa.
Ikonimi ya shango i dzula i khou shanduka uvha iwe na iwe i tshi vha ikonomi ya nivho na tserekano. Kha hei shango nila ine vhathu vha nga bvelela ngayo ndi musi vhana nivho na halukanyo ya zwine zwa khou itea kha ikonomi yavho. Ndi ngazwo vhabveledzi vha nila ntswa dza vhulimi vha tshi khou vhea saintsi na thekhinoodzhi phana. Muhumbulo muhulwane wa heini nila ya kushumele ndi u ibveledza phana kha mimaraga i re na vhumatshelo havhui.
Izwi zwi fanela u swikisa kha vhubindudzi na tshumiso ya zwibveledzwa zwa maimo a nha nahone zwa amusi zwo itwaho hoisiso khazwo, vhugudisi na sisiteme ya nyengedzo. Nga u shumisa iyi nila tshiko itshi tshi shumisa hoisiso ya maimo a nha na mbekanyamushumo dza pfunzo yone u alusa nila ntswa na thekhinoodzhi (biotechnology, mafhungo, vhudavhidzani)na mutevhe wa ndeme ya nyengedzo ya thekhinoodzhi. Nila ya u fhedzisa i o alusa muaisano wo vhulungeaho wa zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzhango ohe ya thusa kha tsireledzo ya vhukuma ya zwiiwa yo tewaho nga mashango a Devhula.
Zwine zwa khou lavhelelwa uri zwi itiwe ndi uri muvhuso u shumise tshelede kha u gudisa vhalimi nila dza khwine dza u lima uri GDP ya shango i bve kha 1.04% uri i kone u swikelela GDP ya zwa vhulimi yo tendelwaho ine ya vha 3% ya GNP ya zwa vhulimi, ine ya vhambedzwa na 3,7 %ya USA; 4 % YA Australia, na 2,1 % ya EU, uri i kone u itela khaedu zwiko zwo vhewaho nga Muvhuso na mvelaphana ya dzhango nga vhualo.
U alusa tshumisano vhukati ha ARC, Fakhalithi dza zwa Vhulimi dzi re dziyunivesithi, Mihasho ya mavunu ya zwa Vhulimi, mabindu a zwa vhulimi na mawe magudedzi a hoisiso dza zwa vhulimi uri hu dovhe hu livhiwe kha nila khulwane sa yone tshithu tshihulwane, u isa zwithu zwiswa na hoisiso yo oweleaho.
U bveledza sisiteme yo tanganelanaho ya hoisiso ya Lushaka ya zwa Vhulimi, u ananya na u kwamanya hoisiso ya zwa vhulimi na imaga na dzangano a hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka tshumelo yo engedziwaho.
U sedzulusa hafhu ndia yo shumisiwaho musi hu tshi avhelwa tshelede ya u alusa vhushumisani vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi, dziyunivesithi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe.
Miwahani minzhi yo fhiraho sisiteme ya hoisiso ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe yo i bveledza mvelelo dzavhui naho ho i vha na khethululo khulwane ya vhorabulasi, lune zwino hu na khani nga ha thikhedzo ya mufhenyi a ivheaho. Hone u tsa ha zwa vhubinduli ho fhelela kha hoisiso ya zwa vhulimi na mvelaphana ya thekhinoodzhi a i koni u imela khaedu yo itiwaho nga Muphuresidennde wa zwa mvelaphana ya thekhinoodzhi na u vheiwa vhukati ha tshiko sa murangaphana kha wa ikonomi ya vhuponi ha mahayani. Muvhuso u o engedza gavhelo a tshelede kha hoisiso dza zwa vhulimi u itela u khwinisea na muaisano nga hu sa gumi na vhurangaphana ha zwa mafhungo, vhudavhidzani na biotechnology zwine zwa vha zwa ndeme kha vhumatshelo ha Afrika Tshipembe?
Mutengo hoyu muhulwane wa u wana nga ha thekhinoodzhi u nga fhenyiwa nga tshumisano na R&D na tshiko tsha thekhinoodzhi.
U vhona uri hoisiso ya ARC, Fakhalithi dza zwa Vhulimi Yunivesithi, PDAs na dziwe thondo dza hoisiso ya zwa vhulimi dzi khou langiwa nahone dzine ndivho yadzo ya vha kha zwithu zwine zwo livha kha muaisano wo vhulungeaho nahone wo dzibaho. Maitele haya a zwino sisiteme ya hoisiso ya zwa Vhulimi ya Lushaka i o vha na izwi sa ndivho yayo.
U thusedza kha zwiimiswa zwa hoisiso ya zwa vhulimi uri hu vhe na u kona u swikelela zwiko zwa masheleni.
U ea thikhedzo kha vhushaka ha koniraka vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi na madzangano o imelaho mamaga, na mavunu khathihi na kha zwiko zwa hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka.
U shumisana na mawe mashango zwo wanala kha mafhungo a thekhinoodzhi ntswa na u tshimbidzwa ha zwithu, nyengedzo ya u tshimbidzwa ha zwithu, tshumelo na vhathu u mona na dzibodara, nyengedzo ya lupfumo naho hu na phambano vhukati ha vhashai na vhapfumi.
Afrika Tshipembe sa tsumbo ya vhuilangi kha ifhasi o aluwa i tshi vhambedzwa na mashango manzhi. Izwi zwi sia Afrika Tshipembe i tshi kona u dzhenelela kha dzikomiti nnzhi. Izwi zwo dovha hafhu zwa ita uri Afrika Tshipembe i kundelwe u dzhenelela kha komiti dzo vhalaho ngauri i vha i tshi khou oiwa thungo dzohe. Nga nhani ha luvhilo lwa tshanduko siani a kuvhusele kha zwa vhulimi, hoisiso na vhu vhambadzi, na tshanduko kha mawe mashango zwi khou sia Afrika Tshipembe i tshi khou fanela u shanduka. Nila ine ra shuma ngayo siani a zwa vhulimi na mawe mashango zwi bveledzwa nga polotiki, vhuvhambadzi, u gudiswa mishumo, zwine zwa vha zwa ndeme.
Afrika Tshipembe ndi one ine a vha phana siani a tshanduko, kha shango ohe a Afrika u ya nga vhuphara. Tsumbo ya izwi ndi vhuvhambadzi ha SADC, NEW Africa initiative na key positioned aiances in multiateral institutions , zwi sia i one i re kha nila ya khwine siani a zwa vhulimi. Muvhuso wo oa nila dza u shuma na mashango a nna, izwi zwi o thusa uri vha kone u shuma na mashango mahulwane a nga ho sa USA, Europe na Far East?
hoea ya zwa vhulimi ho livhanaho na fhano yo ita uri hu thome madzangano a nga ho new Africa initiative, SADCinitiative na miangano ya bilateral na mashango a Africa. Muvhuso u tshi khou shuma ma miwe mirao u o lusa nga nila dzohe uri vhathu vha gudiswe mishumo nahone vha bvelele kha zwohe zwine vha khou ita. Muvhuso wa Afrika Tshipembe u o shuma na mawe mashango uri vha wane nila ya u thusa vhathu ngayo nga masheleni. U o humbela masheleni kha mawe mashango uri vhathu vha kone u bvelela?
Nila ntswa ya hoisiso yo ita uri hu bvelele zwibveledzwa zwiswa. U vha hone ha mafhungo zwo ita uri vhathu vha thome u vhilaela nga zwithu zwi ngaho u tsireledzea ha zwiiwa, matholele avhui na zwiwe. U aluwa ha nila ine vharengisi vha zwiiwa vha mashango a nna vha vha ngayo zwi tshi ya kha vhudele ha zwiiwa zwi ita uri thengiso ya zwiiwa zwa nna i kwamee, ndi ngazwo muvhuso u tshi fanela u dzhenelela. U shuma misi yohe na mashango a nna a nga ho FAO Codex Alimentarius, ine ya vha tsireledzo ya tshimela, na mutakalo zwa zwifuwo wa dzitshaka na mawe madzangano a nga ho madzangano a shumaho na zwa vhupo na zwa vhoramaali ndi madzangano a ndeme kha mileniamu iyi ntswa. Muvhuso wo iimisela u thusa madzangano aya lwa miwaha miraru ine ya khou a?
Vhutshinyi vhuponi ha mahayani ho no aluwa nga nila i mangadzaho. Hezwi zwi ita uri na vhathu vhane vha takalela u ita zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani vha si shume zwavhui kana vha si takalele u shuma hone. Hu khou oea nila ine ya nga thusa kha u fhedza vhugevhenga vhuponi ha mahayani, vhugevhenga hovhu vhu ita uri hu si vhe na matshilisano avhui hafha vhuponi ha mahayani.
U thomiwa ha komiti ine ya o vhona uri hu vhe na mulalo na tsireledzo ine ya katela zwipia zwinzhi zwa vhathu. Komiti iyi io thusa u fhungudza zwiito zwa vhugevhenga. Izwi zwi o dovha zwa alusa vhushaka vhukati ha vhupo ha mahayani.
U vusuludza sisiteme ya khahulo ya vhutshinyi na zwiko zwi tikedzaho sisiteme iyo u itela uri vhugevhenga vhu ye fhasi.
U katela vha SAPS na vha SANDF khathi na vhawe vhashumi ngavho vha re na tshenzhemo kha zwithu zwa vhupileli uri vha thuse hu vhe na mulalo na u tsireledzea.
U ita uri hu vhe na tshelede ine ya nga livhiswa kha vha SAPS na vha SANDF uri vha kone u fhungudza vhugevhenga vhuponi ha mahayani. Tshelede hei i o shumiswa vhuponi honovhu musi ho wa tshiwo kana musi vha tshi khou ralo u thivhela vhugevhenga.
Mushumo muhulwane wa komiti khulwane ine ya vha ya u anganya vhathu na zwithu i o ita uri i vhone uri hu na mulalo na u tsireledzea vhukati ha muvhuso, na u ita uri hu vhe na vhudziki shangoni.
Bono a zwa vhulimi ho vhofhanaho nahone vhune ha vha na mvelaphana i khou oa vhashumisani vha tshi vha na nila ine shuma ngayo, nila dza u sumbedza uri vha swikisa hani nisedzo, zwine vha o bveledza, na nila ya u sedza uri vha khou bveledza mvelelo dzone naaNahone i lavhelela Muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho- nga u avhanya nahone nga tshumisano na vhorabulasi, mabibdu a zwa vhulimi, NGOs, na miwe mihasho ya muvhuso.
U shumisana zwavhui nga vhohe vhane vha fanela u bveledza pulane iyi, ho katelwa vhathu, zwiko zwo iimisaho nga zwohe na zwiko zwo tou iekedzaho.
U tea u vha vhathu vho itkaho kha ndivho ine vha khou fanela u i bveledza u vhona uri zwohe zwo livhiwaho khazwo zwi a swikelelwa, hu si sedza kha zwine muthu ene mue a nga vha a tshi khou ita.
U uuwedza mvelaphana kha zwithu zwine zwa khou itiwa, na uri vhathu vha tshi khou shuma vha vhe vhe na nivho ya mushumo.
U dzudzanya zwavhui uri zwithu zwi tshimbile, uri vhathu vha kone u thoma mishumo nga tshifhinga vha dovhe vha fhedze nga tshifhinga nahone hu dovhe hu vhe na tshumisano vhukati ha vhashumi.
Hu vhe na u sielisana ha mishumo havhui, hu dovhe hu vhe na thuso yavhui u gudisa vhathu mishumo, u fhaea ha mihasho, u dzadzanya, n.z.
Nila ya u shuma i nga si vhonale arali hu si na vhuiimiseli kha vhane vha khou fanela u bveledza mushumo. Pulane nyangaredzi i a sumbedza uri vhathu vhane vha shuma nga ngomu vha fanela u davhidzana hani. U swika zwino komiti ya tshohe i o dzula na vhane vha khou bveledza pulane iyi vhane vha vha vha Muhasho wa zwa Vhulimi, AgriSA, NAFU.
U alutshedza nga vhualo zwine zwa khou fanela u itiwa. Hezwi zwi o katela maga ohe ane a khou fanela u dzhiiwa, u alula vhathu na mishumo yavho, u alula zwiwe zwine zwa khou fanela u dzhenisiwa, u sedzulusa vhohe vhane vha khou fanela u bveledza mushumo (masheleni na zwiwe) na u alutshedza nila ine vhathu vha o shuma ngayo.
U thoma komiti ine mushumo wayo wa vha wa u tikedza vhohe vhane vha khou shuma uyu mushumo. Vhashumi vha hone ndi muvhuso, na vho itikaho nga vhohe, na vhane vha khou tou thusa kha mushumo uyu.
U thoma nila ine mushumo wa o sumbedzwa ngayo uri u khou ya phana zwo itika kha nila ine mushumo wa o sedzuluswa ngayo. Komiti khulwane i tea u sumbedza mashumele aya kha vhashumeli vhahulwane tshifhinga tshiwe na tshiwe.
U itiwa ha uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulungea uri hu vhe na vhudziki na vhuifulufheli mahayani.
Nila ya u uuwedza zwigwada zwohe zwa vhulimi.
Maitele a u ea maana kha zwiko zwohe zwa zwiiwa zwi bveledzwaho nga vhulimi. Kha maitele haya mbekanyamushumo dza ndeme dzi fanela u dzhielwa nzhele u itela uri hu vhe na thikhedzo yo fhelelaho i bvaho kha muvhuso.
U oea ha vha vhambadzi vha nna uri hu dzhene tshelede i no bva nna.
U fhungudzwa ha masheleni ane vhathu vha bveledza ngao zwithu.
Komiti ya tshohe i o shuma kha muvhuso wa vhukati u sedza na u vhona uri mbekanyamushumo i khou bveledzwa naa. Zwigwada zwi no khou shuma zwi o vha zwone zwi vhonaho uri mushumo u khou bveledzwa kha mavunu. Havha ndi vhone vhane vha o isa muvhigo kha muvhuso wa vhukati. Muvhuso wa vhukati u o dovha hafhu wa vhona uri zwishumiswa (tshelede na vhathu) kha tshigwada tshiwe na tshiwe vha khou shuma hani nahone tshelede i khou langiwa hani musi hu tshi khou bveledzwa mbekanyamushumo dzo fhambanaho.
Tsha u thoma tsha ndeme ndi u amba nga mbekanyamushumo. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri hei bammbiri i fanela u vhaliwa nahone zwo waliwaho nga ngomu zwi fanela u ambiwa vhukati ha vhashumeli vha hei pulane nyangaredzi. Mushumo wa u isa phana na mbekanyamushumo wo thoma.
<fn>ven_Article_National Language Services_RO DIIMISELA U VHA TH.txt</fn>
Ri do vha thusa nga ndila ya thonifho.
Ri do vha divhadza?
nga ha pfanelo dzavho na zwinwe zwo fhambanaho zwine zwa vha hone.
Ri do vha tsireledza he khakhathi ya bvelela hone, nahone arali zwo tea ra fara muiti wazwo.
Vha do nwalisa tshitatamennde tshiphirini.
Arali zwo tea, ri do vha thusa uri vha kone u wana?
Arali vha na dzinwe mbilaelo, kha vha kwame ofisi ya mapholisa ya vhupo ha havho kana ya phurovintsi.
<fn>ven_Article_National Language Services_Ri mini musi ri tshi.txt</fn>
Ri mini musi ri tshi ima ri rothe?
vhukati ha munwe na munwe washu.
kha madavhi a Standard Bank o dzhenelelaho.
newa musi thendelo i tshi itwa.
Maanda ashu a kha u kovha.
vha do vha na tshikhala tsha u dzhenelela.
Na thingo dzi hovhelelaho milioni thanu.
havhudi kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
madavhi a Standard Bank o dzhenelelaho.
ridzhisitiwa na u newa musi thendelo i tshi itiwa.
ine ya vha kha Telkom.
tsha u dzhenelela.
na kha madavhi a Standard Bank o dzhenelelaho.
Maanda ashu a kha u kovha.
<fn>ven_Article_National Language Services_SIALALA, MVELELE NA M.txt</fn>
Milayo ya sialala na vhurereli ndi zwone zwithu zwo vhumbaho mbumbo ya mbeu.
Sialala ndi mini?
Sialala i alutshedzwa sa u etshedzwa ha zwipia zwa mvelele u bva kha murafho muwe u ya kha muwe murafho, nga maana nga vhudavhidzani ha mulomo. Yo?
Nila ya kuhumbulele kana vhuifari vhune ha bvela phana na u tevhelwa nga vhathu u bva kha murafho u ya kha muwe murafho; n?
Tshigwada tsha hedzo nowelo na nyito dzine dza sedzwa sa tshipia tsho umanaho tsha u dzhielela tshine tsha langa zwa musalauno: sialala dza mia dzine dza tevhelwa dza kuambarele na mikhwa?
Ndi nga mulandu wa sialala dzo fhambanaho uri nyito dzo fhambanaho dzi a etshedzwa na u tevhedzwa nga mirafho i tevhelaho?
Musi sialala nnzhi dzi tshi uuwedza u farana na vhuthihi, dziwe dzi kumbuludza mutakalo wa muya kana wa ama na tshirunzi tsha vhathu nga maana vhasidzana na vhafumakadzi?
Sialala dzi vhaisaho dzi vha hone nga zwivhumbeo zwo fhambanaho fhedzi dzi bva fhethu huthihi na vhushaka vhune ha vha na ivhazwakale ya u sa lingana kha zwa ikonomi na matshilisano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi. Zwiito zwenezwo zwi vhumba tshipia tsha ndeme tsha mutheo wa matshilisano na mvelele. Ndingedzo dza u lugisa kana u fhelisa hezwi zwiito dzi anzela u angana na u sa fulufhelwa kana u vhengiwa nga zwitshavha zwine zwa zwi ita, nga maana ndingedzo dzi tshi itwa nga vhathu vhane vha bva nn?
Dziwe sialala dzi vhaisaho dzi katela zwi tevhelaho: u tshewa ha mirao ya vhusadzi, u malwa muthu a tshe mu?
Dziwe sialala dzine dza itwa, dzine dza kwama vhafumakadzi, dzi katela: u lingwa uri musidzana haathu u ivha munna, lumalo, u dzhielwa ndaka ya munna wau o lovhaho, u malwa ha vhafumakadzi vhanzhi?
Vhurereli ndi mini?
Vhurereli ndi fulo a vhuthu ine fulufhelo o xelaho a vusuludzwa. Ho vha vhu tshi alutshedzwa sa sisieme ya fulufhelo na nyito dzine zwigwada zwa vhathu zwa shumisa u lwa na thaidzo dza vhutshilo. Vhurereli vhu nga shumiswa sa tshithu tsha u swaya phambano u itela u khethululwa ha matshilisano na u thudzelwa kule na u dzudzanya zwigwada zwa matshilisano kha mutevhe wa maimo?
Mushumo wa vhafumakadzi kha tshitshavha u a kwamiwa nga mushumo wa vhafumakadzi wo randelwaho kha fulufhelo?
Mashudu mavhi zwine vhurereli ha amba zwone zwi zwanani zwa vhaimeleli vha vhurereli vhane vha anzela u vha ho?
Mushumo wa zwimiswa zwa vhurereli kha zwitshavha zwashu wo mila kuvhonele kwa vhathu kwa u alutshedza mishumo ya dzimbeus. Kuvhonene kwa vhathu zwavho ku tshe kwo ola zwine vha zwi pfa tshifhinga tshohe kha miangano ya thabelo hune vha funzwa nga vhafunzi vhane vha anzela u sasaladza mbofholowo na mvelaphana iwe na iwe ya vhafumakadzi?
Tsenguluso ya vhushaka vhukati ha mbeu na vhurereli ndi ya ndeme musi ri tshi sedza nila ye vhurereli kana nyambo dza vhurereli dza vha dzi tshi shumiswa kha u thudzela vhafumakadzi thungo. Zwi a ambiwa uri vhurereli ho vha nahone vhu kha i vha mudzi wa zwiitisi zwa uri vhafumakadzi vha tsitswe na u thudzelwa kule nga maana nga uri milayo yaho na u iita mulangi wa vhathu vhohe?
Mutheo wa zwa Mulayo na Pho?
Buthano a u Fhelisa Nila dzo?
Khuvhangano ya ifhasi ya Vhuvhili ya Mbumbano ya Dzitshaka ya Vhafumakadzi (Mulayo wa Nyito wa Beijing)?
U ivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi, ya 1999?
Mulayotewa wa Riphabu?
Mulayo wa Pfanelo dza Vhu?
Mulayo wa u anganedzwa ha Mbingano dza Sialala1 Mulayo wa Sialala?
Mulayo wa u Dzivhisa u pomoka Vhuloi (Witchcraft Suppression Act).
<fn>ven_Article_National Language Services_THANDELA DZA U SWIKEL.txt</fn>
NAFVSA i na Khethekanyo ya u swikelela vhathu, ine ya ita zwauri zwishumiswa zwi vhe hone kha a Afurika Tshipembe nga maana vhupo he ha vha vhu sa dzhielwi nha kale. Kha u vhumba vhushaka ha tshumisano na zwiwe zwiimiswa, i edzisa u kwama vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe?
Akhaivi dza Lushaka, Vidio na mibvumo zwi a kwamea kha thandela dzo vhalaho. Zwiimiswa zwa pfunzo zwi khou rambiwa uri zwi sedze dzifilimu na u fara nyambedzano nga hoho Iwe na Iwe ine dza vhona yo tea u dzheniswa. Hezwi zwi itiwa hu na tshumisano na vhadededzi na maekitshara. Ndivho khulwane ya khethekanyo ya u swikelela vhathu ndi ya u isa Baisikopo kha Vhathu hune zwitshavha zwa nga kona u vhuelwa ngayo. Hezwi zwi itiwa hu na u shumisana na mawe madzangano a fanaho na zwikolo, indasi iri dzo teaho, dzikereke, madzangano a tshitshavha na vhathu vhohe. NAFVSA i livha kha vhupo ha mahayani hune vhathu vha si ivhe zwauri akhaivi ya filimu ndi mini sa izwi na vhathu vha wanalaho kha vhupo uho vhe na pfanelo ya u swikelela mafhungo?
NAFVSA i khou oa u shumisa Senthara dza Vhutsila dza Tshitshavha, dze dza fhaiwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele kha u bveledza mushumo uyu. Hu o shumiswa na holo dza kereke, zwikolo na dza zwitshavha?
Ri khou humbela zwitshavha kana muthu muwe na muwe ane a vha na dzangalelo kha ifa a u tshetshelesa na u vhona a ino shango uri a ri kwame arali vho ita khumbelo ya u shumisa tshumelo dza NAFVSA?
NAFVSA i dovha ya vha na khethekanyo ine ya amba nga u vhulungiwa ha u rekhodiwa ha orala hune ha adza tshikhala tshe tsha vha tshi si na tshithu kha ivhazwakale yashu. Vhathu vha khou inthaviwuwiwa kha thero dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha mvelele, vhutsila, ivhazwakale, na u fhaa lushaka?
U kuvhanganya, u vhulungwa na u phaaladzwa ha Muzika wa Kale zwi khou aluswa nga ano ashu a Tshilidzwa tsha Muzika Wapo ine?
hoisiso dzo itiwaho nga 1956 dzo ita zwauri hu thomiwe vhusimamulayo wa Bodo ya Fiimu dza Lushaka nga a 1 Lambami 1964. Mushumo muhulwane wa Bodo ya Fiimu Dza Lushaka wo vha u wa u alusa indasiiri ya filimu. Miwe mishumo yo vha ya u tevhelela, u ita rekhodo ntswa, u vhulunga na u ita zwauri dzi vhe hone kha vhashumisi vhadzo, dzifiimu dze dza itiwa dzi fanaho kana dzine dza amba nga ha Afrika Tshipembe. Uri mishumo iyi i kone u itiwa ho thomiwa khethekanyo ine ya vhidzwa u pfi Dzangano a Fiimu a Afrika Tshipembe (South African Film Institute). Dzina a tshipia itshi o o shandukiswa nga murahu a vhidzwa u pfi Akhaivi dza Fiimu dza Lushaka (National Film Archives)?
Kha a 31 Nyendavhusiku 1979 mishumo ya Bodo ya Fiimu ya Lushaka yo fheliswa. Akhaivi dza Lushaka yo vha yone khethekanyo ye ya kona u tshila nahone yo do iswa kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka. Yo o fhedza i tshi khou vha tshipia tsha Akhaivi dza Muvhuso (State Archives) dze nga murahu dza o vhidzwa u pfi Akhaivi dza Lushaka (National Archives) nga 1982, na uri u bva zwenezwo yo o shuma sa fhethu ha u vhea hone rekhodo dza u thetshelesa na u vhona (kana mawalo a u thetshelesa na u vhona u ya nga themo ine a shumiswa kha Mulayo wa u Diphosita hu re Mulayoni (Legal Deposit Act))?
Nga 1985 mishumo yawo yo o engedzedzwa ya angaredza u rekhodiwa ha mibvumo, dzina na one i o shandukiswa a vha Akhaivi dza Lushaka dza Fi?
Mulayo muswa wa Akhaivi dza Afrika Tshipembe wo thoma u shuma nga a 1 Phando 1997. U ita uri hu vhe na u kuvhanganyiwa, u vhulungwa na u swikelelwa ha rekhodo dza u thetshelesa na u vhona dze dza itiwa nga madzangano a muvhuso a na tshitshavha na muthu muwe na muwe. U dovha hafhu wa ita zwauri Akhaivi dza Lushaka, kana nga maana NAFVSA, dzi kone u humbela vhabveledzi na vhaanadzi vha zwibveledzwa zwa u thetshelesa na u vhona uri vha bvise khophi dza mishumo yavho nga mahala. Hezwi a zwi itiwi kha zwibveledzwa zwine zwa tea u diphositiwa u ya nga Mulayo wa Diphosita hu re Mulayoni. Zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona zwi nga i wanala zwi tshi bva kha mihasho ya muvhuso kana mirao, dzidonesheni dza u tou funa, u tshintshisana na nga u tou renga. Akhaivi dza Fiimu dza Lushaka, Vidio na dza mibvumo dzo wana vhuimo ha u vha murao ho fhelelaho kha Dzangano a ifhasi a Akhaivi dza Mibvumo (International Association of Sound Archives (IASA)) nga 1989. Nga 2002 yo wana vhuimo ha u vha murao wo fhelelaho kha Federesheni ya Akhaivi dza Dzitshaka dza Fiimu (Federation of International Film Archives (FIAF))?
NAFVSA ndi khethekanyo ya Lushaka ya Akhaivi dza Afrika Tshipembe ine ya vha nga fhasi ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Fiimu ya Lushaka, Vidio na Akhaivi dza Mibvumo ndi zwone tshivhumbeo tsha lushaka tshi tshohe kha?
Ndivho dza Akhaivi dza Fi?
U kuvhanganya zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona (zwa tshitshavha na zwi si zwa tshitshavha) na zwishumiswa zwi yelanaho nazwo zwe zwa itiwa fhano kana zwine zwa amba nga ha Afrika Tshipembe.
U vhona zwauri hu vhe na u vhulungea havhui ha ifa a zwithu zwine wa tou thetshelesa na u vhona kha a Afrika Tshipembe?
U ita zwauri rekhodo idzo dzi kone u swikelelwa na u alusa tshumiso yadzo nga vhathu vhohe vha Afrika Tshipembe?
U alusa tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwine zwa khou hogomela rekhodo idzo?
U alusa zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona na indasiiri dza u thetshelesa na u vhona kha a Afrika Tshipembe?
NAFVSA ndi tshiimiswa tsha muvhuso wa vhulunga ifa a u thetshelesa na u vhona hu tshi khou itelwa lushaka lwa matshelo. Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwi fanaho na dzifilimu, dzividio, u rekhodiwa ha mibvumo na zwishumiswa zwo teaho zwi nga wanala kha akhaivi dza filimu, vidio na mibvumo. NAFVSA i fanela u vhonwa sa senthara ya tshomedzo ya ifa a u thetshelesa na u vhona kha a Afrika Tshipembe?
NAFVSA i na rumu ya u vhalela ine khayo vhathu vhane vha khou ita dzihoisiso vha nga kona u wana thuso kha zwishumiswa zwo fhambanaho hu tshi angaredziwa na dathabeisi ya khomphwutha, hu si na mbadelo dzine vha tea u dzi ita. U vhona kana u thetshelesa zwishumiswa, hu tea u itiwa khumbelo hu tshe na tshifhinga. Nivhadzo ya tshifhinga tsha mauvha mararau i khou oea u itela zwauri zwishumiswa zwi kone u owela phana ha musi zwi tshi vhoniwa kana zwi tshi thetsheleswa kha tshomedzo yo teaho. Tshishumiswa tshi nga wanala kha NAFVSA nga mutengo wo vhewaho nga Mufaragwama. Matshudeni arali vho ita khumbelo vha nga vhona kana vha thetshelesa tshishumiswa mahala. Thendelo yo tou waliwaho i bvaho kha vhane I khou oea phana ha musi tshishumiswa tshiwe na tshiwe tshi tshi nga itwa uri tshi wanale uri a tshi khou duvhulikheithiwa?
Nga nna ha u kuvhanganyiwa ha matheriala a u thetshelesa na u vhona NAFVSA na yone i na zwishumiswa zwi ngaho sa zwisilaidi, dziphosiara, zwifanyiso, mawalo, zwithu zwa miziamu na aiburari ine ya shuma na zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona?
aiburari ine ya vha na bugu dzi swikaho 3000 dzi kwamaho masia ohe a u imvumvusa, dzo thoma kale nga tshifhinga tsha Bodo ya Lushaka ya Filimu ye ya imiswa nahone i tou vha aiburari ya u wana mafhungo (reference library) , zwi tshi khou itiswa nga ndeme ya vhunzhi ha dzivolumu. Naho zwo ralo, bugu dzohe dzi re kha aiburari dzi nga sedziwa nga ngomu ha dziakhaivi dza Filimu, Vidio na Mubvumo, na dzifothokhophi dzi nga itiwa nga mutengo wa fhasi?
The NAFVSA Yo kuvhanganya dziphosiara dza dzifilimu dzi swikaho tshigidi tshithihi, dzi thomaho u bva murahu kha mauvha a Die Voortrekkers (1916), filimu ya kalesa ine ya kha i wanala kha a Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha dziphosiara idzi ndi dza lushaka luthihi nahone dzi wanala kha tshaka dzohe dza filimu dza kha ino. Ndivho ya dziakhaivi ya u vha na dziphosiara idzi ndi ya u ri dzi sikeniwe nga nila ya iekihironiki kha dathabeisi hune dza o kona u sedziwa fhedzi dzi songo fariwa?
U fana na u kuvhanganyiwa ha phosiara, dziakhaivi dzo kuvhanganya zwifanyiso zwi yelanaho na fiimu dza kha ino. Zwifanyiso zwa fiimu dzohe dzo bveledzwaho kha ino shango u thoma nga 1916 dzi nga wanala hafha. NAFVSA i na mawalo a fiimu a swikaho 1200 dzo itiwaho kha ino shango. Vhunzhi ha mawalo aya o itiwa phanda ha musi filimu I tshi bveledzwa nahone a fhambana nga maana na zwo fhelelaho, zwi tshi bveledzwa kha tshikirini?
NAFVSA ndi yone yo thogomelaho tshivhalo tshinzhi tsha rekhodo dza mabammbiri dzine dza angaredza mawalo, dziguranna, zwifanyiso, mbekanyamishumo na dziburotsha dza kale dza nga ha theatha, muzika, itheretsha na vhutsila. Vhunzhi ha zwishumiswa kha tshigwada itshi zwi bva kha donesheni ya muthu muwe na muwe na zwiimiswa zwe zwa vha na dzangalelo kha u tamba na vhutsila?
NAFVSA yo fhambana na dziwe ngauri ndi Iwe ya akhaivi dzi re hone kha ifhasi nga u anavhuwa ine ya vhulunga filimu, vidio na matheriala wa mibvumo. U kona u swikelela kha zwikuvhanganywa izwi zwine zwa sumbedza ivhazwakale ya Afrika Tshipembe zwi o thusa nga maana mirafho i tevhelaho ya Afrika Tshipembe. Vha nga kona u thetshelesa na u vhona zwe zwa bvelela kale na uri vha nga kona u vha na muhumbulo wa uri indasiiri ya u thetshelesa na u vhona i nga vha hani tshifhingani tshi aho?
Nga wambo wa tshanduko dza tshihau kha thekhinoodzhi, zwishumiswa zwe zwa shumiswa kha miwaha ya 20 yo fhiraho a zwi tsha shumiswa amusi, naho zwo ralo, zwi nga shuma u fha mafhungo a murahu, na uri ndi ivhazwakale i takadzaho kha u alutshedza mvelaphana ya indasiiri ya u tshetshelesa na u vhona?
<fn>ven_Article_National Language Services_THENDELONZWIWA YA VHU.txt</fn>
Ro bva kha tshifhinga tsha u sa lingana na khakhathi ra pfukhela kha tshitshavha tsho okaho midzi kha vhudzulapo vhu fanaho nahone tshine tsha uuwedza ndingano. Ri humbula nga ha nyendo dzashu dzo fhambanaho na mvelele dzashu dzo fhambanaho dze dza ri swikisa kha demokirasi na mbofholowo, ra inekedzela kha milayo ya vhuifari ine ya ri anganya kha u fhambana hashu?
Kha uhu u inekedzela hu fanaho, ro bebwa kha nndwa, ro inekedzela u fhodza zwilonda zwa tshifhinga tsho fhiraho, ra khwahisedza tshirunzi tsha vhohe, na kha u uuwedza tsireledzo ya zwa matshilisano na matheriala wa vhathu vhashu, ri khou fulufhedzisa u tsireledza na u tevhedzela milayo ya vhuifari ine ya vha afha ngomu. Ri ita izwo ri tshi khou anganedza uri vhumatshelo hashu ho isendeka nga tsireledzo ya vhupo na ndondolo ya vhathu vhohe vhane vha dzula kha mikano yashu, vha dzulaho kha khonthinente ya Afurika nahone vhane vha vha tshipia tsha lushaka nga u angaredza?
Ro inekedzela kha Ubuntu, zwe zwa ita uri ri vhe na demokirasi nahone zwine zwa wanala kha mulayotewa, ro?
Mulayotewa washu u khwahisedza uri vhathu vho bebwa vho vhofholowa nahone vha na tshirunzi tshi linganaho?
honifha vhathu vhohe ri sa yi nga vhubvo havho, lushaka, mbeu, vhukale, tshiimo na khethekanyo (kilasi)?
Lwa na u fhelisa u tambudzwa ha vhafumakadzi muyani na muvhilini zwine zwa fheleledza zwo ita uri hu vhe na u tshipiwa na huwe u tambudzwa ha vhafumakadzi?
Fhelisa u sa farwa zwavhui ha vhana zwi tshi itiswa nga vhushayapfushi, u shumiswa ha vhana, u ita bindu nga zwidzidzivhadzi, fiimu dza zwa vhudzekani na vhupombwe?
hogomela vhohe vhashai, vhaaluwa na vhohe vhane vha si kone u ihogomela?
Hanedzana na u sa farwa zwavhui muvhilini na muyani kana u tambudzwa ha muwe muthu?
Kunda u shumiswa nga nila i songo teaho tshiimo, mvelele, lushaka, mbeu, zwa vhudzekani, tshiimo tsha mutakalo kana sialala zwine zwa ita uri hu vhe na u khethululana?
Shumela u tsireledza mivhili ya vhathu na tsireledzo ya vhathu vhohe?
Mbofholowo ya muthu kha mulayo ndi mutheo wa vhulamukanyi, u sa vha hone ha tshialula, u fhaa lushaka na kuvhusele kwavhui?
Tendela mbofholowo ya u iambela, vhuibaekanyi, u tshimbila, vhudzulo, lutendo, mihumbulo na vhurereli?
Vha na vhuifhinduleli kha zwa matshilisano nga u honifha mulayo, vhufhulufhedzei, u shumesa nga maana na maimo a fhasisa a mikhwa yavhui?
Lwisa milandu yohe, vhukwila na dzikhakhathi?
Lwela vhuthihi ha lushaka na vhuthihi ha Riphabuliki.
Pfanelo dza ikonomi na zwa matshilisano dzine dza vha tshipia tsha mulayotewa washu a dzo ngo tea u vhonwa fhedzi sa dza huhuwedzo. Pholisi na mbekanyamushumo dzi tea u kona u ita uri vhashai vha kone u swikelela tshirunzi na zwithu zwavhui?
Fhelisa u sa lingana ho tiwaho ha tshifhinga tsho fhiraho na tsha zwino, na u uuwedza uri vhathu vha kone u shumisa vhohe tshomedzo dza shango ashu?
Hanedzana na vivho, u dzimana na u oa u ipfumisa tshifhinga tshohe?
Fhelisa vhukwila, vhu nga vha vhu tshi khou itiswa nga u oa u vhuyelwa nga zwiwe, u sa fhulufhedzea, tshiivhano kana zwiwe zwiuuwedzi?
uuwedza u sa vha na tshidzumbe kha muvhuso na bindu nga u wana mafhungo o teaho na u a swikelela nga tshifhinga kha zwohe zwine zwa kwama vhutshilo ha vhathu.?
U khwahisedza vhulanguli vhune ha vha na vhukoni na u sa vha na tshialula na u thola hune ha ita uri hu vhe na vhuimeli ha tshakha dzohe na mbeu dzohe?
U khwinisa Milayo ya vhuifari ya Mu?
Mua na tshitshavha ndi yuniti dza matshilisano dza ndeme dzine dza uuwedza na u bveledza milayo ya vhuifari kha tshitshavha?
uuwedza milayo ya vhuifari ya mua, u fhulufhedzea, vhuifhinduleli, honifho ya vhabebi na vhaaluwa, u alusa vhana, u unela vhaalua, u bveledzisa khathihi na u hogomela mua?
Lwisa khakhathi dza muani na u shaya vhuifhinduleli muani, zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi, lutendo kha mvelele kana tshialula u ya nga mbeu?
Bveledza mua kana vhupo ha vhathu vhohe vhune ha uuwedza u hogomela, mafunda na vhukateli?
Shumisa tshomedzo zwavhui nahone nga u lingana u itela uri mia yohe na vhadzulapo vha vhuelwe?
ivhuedza khathihi na u vhuedza vhawe nga u ialusa na nga u wana zwikili kana vhukoni?
U uuwedza u fhulufhedzea, vhu?
U fhulufhedzea, vhuinekedzeli na u amba ngoho ndi milayo ya vhuifari ya ndeme ya demokirasi na kuvhusele kwavhui?
shumisana nga u fhulufhelana khathihi na u sa dzumbelana zwithu.
uuwedza vhushaka havhui, u fhulufhelana na u tshilisana kha khethululo dze dza vha dzi hone kale?
Shumisa khothe u pfisa vhuungu malugana na vhuvhava, tshutshedzo, tshananguvhoni, u sa fhulufhedzea na u shumisa vhawe nga nila i songo teaho?
Phambano ya mirafho na dzitshaka Afurika Tshipembe i na vhukoni ha u uuwedza na u pfumisa sisieme ya mvelele na milayo ya vhuifari zwine zwi nga ita uri milayo ya vhuifari ine ya vha kha Tshatha i bvele phana na u shuma?
uuwedza mbofholowo ya luvalo (ya u ivha vhui na vhuvhi), u konelelana ha vhurereli na u anganedza huhuwedzo dza mihumbulo yo fhambanaho hu si na tshialula kana u dzhia sia?
uuwedza u kona u sasaladza mihumbulo hu si na u ofha na u kona u shela mulenzhe kha zwiwe?
uuwedza honifho ya lutendo na sisieme dza milayo ya vhuifari ya vhawe?
uuwedza pfanelo ya mudzulapo muwe na muwe ya u iambela kana u etshedza mihumbulo kana vhupfiwa hawe a si na luvalo, a sa ofhi u shushedzwa kana u tambudzwa?
Hanedza zwohe zwine zwa alula, hu nga vha muthu, khamphani kana nga vhurao kana vhuibaekanyi na dzangano ine a nyadza vha?
uuwedza u fara vhathu vhohe nga u lingana, hu tshi katelwa na vho holefhalaho na vha re na HIV / Aids na mawe malwadze?
U honifha na u hogomela vhathu vho?
U honifha na u hogomela ndi miwe ya milayo ya vhuifari ya vhathu vha Afrika Tshipembe. Ri a tenda uri nga nna ha honifho na hogomelo a hu nga o vha na mulalo kana tsireledzo?
Sa shumisa luambo lu songo ambaho kana maamba musi ri tshi khou davhidzana na vhawe?
uuwedza mulalo, vhukonani, u konelelana na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwigwada zwa mvelele, vhurereli na dzinyambo?
Sumbedza honifho kha vhathu na zwigwada zwa vhathu?
U lwela Vhulamukanyi, u tshimbidza zwithu nga n?
U tshilisana nga mulalo zwi oa vhulamukanyi, u tshimbidza zwithu nga nila kwayo na u honifhana sa mutheo wa vhukonanyi kana vhupfumedzanyi ha lushaka. Khethululo na zwialula zwa tshifhinga tsho fhiraho zwi tea u hangwiwa u itela u khwahisedza u uuwedzwa ha milayo ya demokirasi, vhulamukanyi ha vhathu na pfanelo dza vhuthu dza mutheo dza vhohe?
Hanedzana na vhuhali na mikhwa mivhi nga nila ya u honifha na u pfesesa?
hanedzana na vhathu khathihi na zwigwada zwine zwa oa u khakhisa mulalo, vhudziki na tsireledzo ya lushaka nga nila i si ya demokirasi na/kana i si kwayo?
etshedza tshumelo dza vhapo na dziwe nga u lingana kha vhathu vhohe hu si na tshialula kana u dzhia sia?
Musi ri tshi elelwa dzinndwa na zwialula zwe zwa vha zwi hone kale, ri anganedza uri vhushaka ha vhathu kha demokirasi yashu ntswa vhu a thenga-thenga. Izwi zwi oa u khwahisedzwa ha milayo ya vhuifari ya fhasisa (ya u ivha vhui na vhuvhi) ine vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga i takalela sa mutheo wa u swikelelana kha muya we wa ita uri lushaka lwashu lu bebwe lu tshi ivha uri Afrika Tshipembe ndi a vhathu vhohe vhane vha dzula khao?
<fn>ven_Article_National Language Services_THOHO DZA ZWIFANYISO.txt</fn>
Page 3 Musi hu tshi khou toliwa iyi bodo ya u phadaladza ya tshifhinganyana yo wanala I songo tsireledzea vhunga yo vha I songo lodelwa.
Page 6 Musi vha tshi shuma nga asibesitosi vha tea u ambara zwiambaro zwa u vha tsireledza zwo tiwaho.
Page 7 Kha vha tsireledze muvhili wavho nga u ambara zwiambaro zwa u vha tsireledza zwo tiwaho.
Page 8 Vhawelideli a vho ngo tea u shuma vha songo ambara dzihelimete, dzigilafu na zwiambaro zwa u vha tsireledza.
Page 9 Kha vha thivhele u fema dzikhemikhala dzi re na khombo nga u ambara zwiambaro zwine zwa tsireledza mulomo na ningo.
Page 11 Bodo ya u phadaladza yo vuleaho sa iyi I na khombo nahone I fanela u valwa nga ndila yo teaho tshifhinga tshothe.
Page 12 Arali vha tshi toda u shumisa leri, kha vha vhone uri yo khwatha na uri I shuma zwavhudi phanda ha musi vha tshi I shumisa.
Page 13 Vhareili vha dzifokholifithi a vho ngo tea u hangwa u ambara minadzi yavho ya u vha tsireledza na uri vha fanela u vha vho gudiswa u shumisa ulu lushaka lwa mitshini.
Page 14 Arali vho wana khombo mushumoni vha tea u I vhiga kha Muhasho wa zwa Mishumo nga u tavhanya.
Page 17 Ndi khwine u thivhela zwithu zwi saathu bvelela, nga maanda mushumoni wavho.
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHIIROUKU.txt</fn>
Tshiirouku tshi bvelela musi tsinga dza malofha dzine dza isa muya mufhe na dzipfushi maluvhini dzi tshi thithiswa dza ita uri hu vhe na u thithisea ha maluvhi?
Masia o fhambanaho a vhuluvhi a laula mishumo yo fhambanaho ya muvhili sa u tshimbila, u amba, u thetshelesa na u vhona. Tshinyadzo kha aya masia I o kwama mishumo ine a I laula. U fa ha mirao ya muvhili, kana u sa kona u amba zwavhui, zwi anzela u vha hone nga murahu ha tshiirouku, fhedzi vhunzhi ha vhathu vha a fhola, vhunga mawe masia a vhuluvhi a tshi bvela phan?
Muthu a tshi khou ralo u hula, na khonadzeo ya u farwa nga tshi?
Vhanna ndi vhone vhane vha vha kha khombo khulwane ya u farwa nga tshi?
ivhazwakale ya Mu?
Hu na khombo khulwane arali murao wa mua u na vascular disease, daibethisi (vhulwadze ha swigiri), malofha mahulwane, tshiirouku kana vhulwadze ha mbilu?
Mutsiko wa malofha ndi vhulwadze vhune ha vhulaha ho fhumula. Mutsiko wa malofha u tea u eliwa tshifhinga tsho?
Ndi tshone tshithu tshihulwane tshine tsha vhanga tshi?
Zwithu zwa khombo nga maana zwine zwa vhanga vhulwadze ha mbilu vhune ha ha ita uri muthu a vhe na tshiirouku , hune malofha a si kone u tshimbila zwi tshi khou itiswa nga govho la malofha vhuluvhini?
Hu tea u vha na ndangulo yavhui ya daibethisi nga u langa ku?
Ndaulo yavhui ya kholesiiroli nga u a zwiiwa zwi re na kholesiiroli?
Kha vha e zwiiwa zwavhu?
U nwa muthu a sa imi ho sumbedzwa hu hone tshiitisi tsha tshiirouku?
U kulea nungo, u fa zwipfi kana u oma khofheni na zwana na milenzhe kha sia ithihi kana kha masia ohe a muvhili?
U si tsha vhona zwavhui kha io ithihi kana kha ohe. U si tsha vhona nga mao ohe?
U kundelwa u amba na u pfesesa.
U rewa nga hoho nga maana yo kalulesaho na ine ya sokou bvelela tshikhalani?
malofha na nomboro ya n?
nomboro ya u thoma ya n?
Arali vha na?
Arali vha si na?
Arali vha na?
ha mbilu, tshi?
nga nna ha tshi?
Arali vha na?
ha mbilu nga u avhanya hu songo?
Arali vha si na?
hukhu, dzo linganelaho kana dza u kon?
Zwikoro: phoindi dza 0-4. Khombo hukhu . Phoindi dza 5-10 =khombo ya vhukati?
Vha dzhiele nzhele uri, tshikoro tsha hu tou vha muanganyelo wa khombo ine I nga bvelela kha vhone hu tshi vhambedzwa na lushaka nga u angaredza.
malofha na nomboro ya n?
nomboro ya u thoma ya n?
Arali vha na?
Arali vha si na?
Arali vha na?
ha mbilu, tshi?
nga nna ha tshi?
ha mbilu nga u avhanya hu songo?
Arali vha si na?
hukhu, dzo linganelaho kana dza u kon?
Zwikoro: phoindi dza 0-4= Khombo hukhu . Phoindi dza 5-10 =khombo ya vhukati?
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHIKWAMA TSHA APEX N.txt</fn>
Tshikwama Tshiuku tsha Masheleni tsha Apex tsha Afurika Tshipembe ndi khamphani yo thomiwaho nga muvhuso u thusa kha vhushai na vhushayamushumo nga u?
U swikelelea ha tshumelo dza masheleni hu sa?
U fhaa vhukoni ha dzikhasiama na Zwiimiswa?
Khungedzelo ya mbetshelo (Savings mobilization) nga tshumisano na dziwe mbumbo dzapo dzi fanaho na sosaithi dza mbulungano na zwiokofela?
U shela mulenzhe kha nyaluwo ya Ikonomi na u fhelisa vhushai Afurika Tshipembe nga vha vhatshimbidzi vha shumesaho vha tshumelo hukhu dza masheleni?
U fhaa indasiiri hukhu ya masheleni i tshilaho Afurika Tshipembe?
U etshedza tshumelo ya phurofeshinala yo dzudzanyeaho kha zwiimiswa zwi?
U lambedza zwiimiswa kha u fhaa vhukoni kha madzangano a tshumisano na khasiama dzavho u itela u tshimbidza u dzhenelela havho kha mishumo i bveledzaho ya ikonomi?
Khungedzelo ya mbetshelo na u etshedzwa ha masheleni a si a khadzimo kha vhashumisani na Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Thengiso (dziRFI) sa nila ya u anavhudza na u alusa tswikelelo ya tshumelo dza u wana masheleni kha vhashai na u ita uri nila dzavho dza masheleni dzi leluwe uri vha kone u tshila vhutshilo havhui?
Tshikwama tsha Apex tshi o shuma nga madzangano a tshumisano kha u ita mushumo watsho u swikelela tshipikwa tsha u swikelela vhuimo hapo nga nila ine tsha nga kona u itela u thusa na u swikelela?
Kha khungedzelo ya mbetshelo a huna modele wo tiwaho, fhedzi vhutumbuli na mawe mashumele o isendekaho nga tshenzhemo a a uuwedzwa?
Tshikwama tsha Khadzimo hukhu: Hei Mbekanyamushumo i etshedza khadzimo dza u guma kha R10 000 kha mia na vhoramabindu vhauku vhane matshilo avho a itika nga mabindu mauku?
Tshikolodo tshiuku tsha mveledziso ya bindu iuku?
Tshikwama tsha u fhelisa vhushai tsha khasiama dzine dza hola muholo wa fhasi ha R1500. Dzangano a tshumisano i o shumisa tshishumiswa tsha u sedza vhushai kha u sedzulusa?
U fhaa vhukoni ha tshiimiswa: Kha hei mbekanyamushumo masheleni a etshedzwa u itela u khwahisa tshiimiswa na u vhona uri hu na mveledziso i bvelaho phana ya tshifhinga tshilapfu?
Khungedzelo ya mbetshelo (Savings mobilization): Hei ndi ya u phuromotha na u uuwedza u sikwa ha tshumisano ya zwa masheleni khathihi na dziwe mbetshelo dzapo dzi fanaho na zwiokofela na sosaithi dza mbulungano kha u kuvhanganywa ha lupfumo lwapo lwo bindudzwaho?
Apex i ita mishumo yayo nga madzangano a tshumisano o fhambanaho, zwenezwo kuangele kwo teaho ndi kwa ndeme nahone ku sa gumi. Kha haya maitele, Apex i khoa tshaka dzo fhambanaho dza dziNGO dzo redzhisiariwaho, mazhendedzi apo a vhoramabindu, mazhendedzi a vhuilongi, na zwitshavha kha u bvela phana na u shumisa maitele o teaho?
Kha u linga dzangano, Apex i tevhedza tsumba maitele ine ya nga khethekanywa kha masia a tevhelaho: madzudzanyele, mudzudzanyi, vhulanguli, kuvhusele, vhushumeli ha vhashumi, masia a mushumo, mishumo, vhukoni ha tshifhinga tsho fhiraho, sisieme dza kulangulele kwa mafhungo, sisieme dza mbalelano?
U wana mafhungo nga vhu?
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHIPID(A I TSHA 2003.txt</fn>
Vha saathu u thoma?
Mvelele dza heyi ṱhodisiso dzi ḓo ambiwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Vhupileli/Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Arika Tshipembe (DOD/SANDF).
na inwe nga u fulufhedzea. A si mulingo nahone a huna phindulo i re yone kana i si yone. Muhumbulo une vha do u tahisa ndi yone phindulo I re yone i yothe.
Mafhuno ane vha do ri nea one a do dzhiwa sa tshiphiri hu u itela uri thodisiso i vhe i vhuedzaho.
nga buliwi sa izwi senthara ya vhusengulusi vhu vhuedzaho i tshi do sengulusa mafhungo e a kuvhanganyiwa u ya nga zwigwada fhedzi, sa tsumbo, a vhanna thungo na a vhasadzi thungo.
Mbudziso dzi re kha linwalo heli a dzi kondi sa izwi vhunzhi hadzo dzi tshi fhinduliwa nga u tou tangedzela nomboro ya phindulo ine vha vhona vha tshi ima nayo kana itshi sumbedza muhumbulo wavho.
Ri khou livhuwa tshumisano yavho na u ri nea havho mafhungo e ra humbela.
Vha shuma kha yuniti ifhio?
Khoudu ya PERSOL ya yuniti yavho ndi ifhio?
Ri khou humbela uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho nga u ita mutengelele ?
Tshigwada tsha vhuimo.
Vha wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu?
Ndo vha ndi?
Vha wa mbeu ifhio?
Vharangaphanda/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha fhedza mishumo yavho nga tshifhinga nahone nga vhukoni naa?
Vharangaphanda/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a thetshelesa thaidzo dza vha re kha maimo a fhasi havho naa?
Vharangaphanda/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a swikelelea naa?
Vharangaphanda/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a talutshedza zwavhudi vha re kha zwiimo zwa nga fhasi ha zwavho zwine zwa fanela u itwa naa?
Vharangaphanda/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a vhona uri nga ngoho vha re kha zwiimo zwa nga fhasi ha zwavho vha divhe na u pfesesa zwine zwa lavhelelwa khavho naa?
Vharangaphanda/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a vhona uri nga ngoho vha re kha zwiimo zwa nga fhasi ha zwavho vha a gudiswa mushumo nga ndila yo teaho naa?
Mulavhelesi wavho u a amba na vhone nga ha zwine vha nga zwi wana kha budo lavho naa?
Mulavhelesi wavho u a vha sumbedza uri vha nga ita hani mushumo wavho nga ndila yo fhelelaho i takadzaho naa?
Vha a vhuya vha ṋekedzwa ngudo dza mushumoni (u gudela mushumo vha tshi khou shuma) u itela uri vha vhe muthu a bveledzaho zwinzhi naa?
Zwi a vhuya zwa dzhielwa nzhele yunitini/gammbani/tshikepeni tshavho uri vho shuma zwavhudi naa?
Vha na khonadzeo yavhudi ya u aluswa kha vhuimo ha mushumoni arali vha shuma zwavhudi naa?
Vha na khonadzeo yavhudi naa ya u wana nyingamalamba ya vhukoni arali vha shuma zwavhudi?
Vha a divha uri mushumo wavho ndi u ita mini iṋe.
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga u pfesesa khasitama?
Mirado/vhashumi vha re kha tshigwada tshavho vha a?
tendelana na ndivho dza tshigwada?
shumisana nga u diimisela na minwe mirado ya tshigwada?
diimisela u thusa arali zwo tea?
Vha anzela u kala u fushea ha dzikhasitama dzavho nga ndila i tevhelaho naa?
Vha humbula uri khasitama dzavho dzi fushea u swika ngafhi nga zwibveledzwa/tshumelo ya yuniti/gammba/tshikepe tshavho?
Yuniti /gammba/tshikepe tshavho tsho no vhuya naa tsha wana malamba kha minwedzi ya 12 yo fhiraho ane a elana na ndeme ya tshumelo/zwibveledzwa zwavho?
Mafhungo a tevhelaho a amba nga ha vhudipfi havho nga ha yuniti/gammba/tshikepe tshavho.
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHUMELO YA NYAMBO DZ.txt</fn>
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (National Language Services (NLS) i isa phanda na u tshimbidza vhudavhidzano kha nyambo dzothe. NLS I tshi khou tevhedza thodea dza Mulayotewa, i langula u fhambana ha nyambo kha tshitshavha tshashu nahone I na vhudifhinduleli ha u shumisa nyambo dzothe dza vhathu vha hashu nga u tevhedza maga a mbekanyamaitele ine ndivho yayo ya vha u alusa u shumiswa ha idzi nyambo, na idzo nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule.
Mushumo muhulwane wa (NLS) ndi u swikelela thodea dza Mulayotewa nga u tshimbidza, phuromotha na u netshedza tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhulili nga nyambo dzothe dza tshiofisi nga u langula vhunzhi ha nyambo nga u shumisa dzithandela dza u pulana luambo na dza theminolodzhi.
NLS i shuma sa sisiteme ya Muvhuso ya phurofeshinala ya u tikedza luambo nga u fhindulela manwalo a tshiofisi a tshi ya kha nyambo dzothe dza tshiofisi. Tshumelo yayo ya theminolodzhi i thusa nga u bveledza na u khwinisa divhaipfi ya thekhinikhala kha nyambo dza tshiofisi. Mushumo wa u pulana nyambo u angaredza u eletshedza Muvhuso nga ha mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya nyambo na ndila dza kushumisele kwayo.
Ndivho khulwane ya Khethekanyo ya u Pulana Nyambo (Language Planning Subdirectorate) ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (National Language Services (NLS)) ndi ya u alusa kana u isa phanda u shumiswa ha nyambo nnzhi na u tutuwedza uri hu vhe na u thonifhiwa ha nyambo dzothe dza Afurika Tshipembe. U bva tshi tshetsho tshe kha la Afurika Tshipembe ha vha na u pulana ha nyambo, maitele othe a tshanduko kha kutshilele, mveledziso ya nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule ndi zwone zwithu zwa ndemesa zwo sedzeswaho nga maanda.
U bveledza mbekanyamaitele ya luambo nga u bveledza maitele, zwishumiswa, kushumele malugana na zwine ya toda u zwi swikelela.
U thomiwa ha mbekanyamaitele ya nyambo nga u netshedza (i) maanda na mulayo (ii) thuthuwedzo ya u shumiswa ha nyambo dza Afurika Tshipembe.
U sedzuluswa ha u thomiwa ha mbekanyamaitele u itela u wana kushumele kwa mbekanyamaitele.
Khethekanyo ya u pulana nyambo yo thomiwa nga Thangule 1993 uri i eletshedze muvhuso nga ha u bveledziswa na tshumiso ya mbekanyamaitele kha mafhungo ane a kwama nyambo zwi tshi ya nga khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa. Kha maitele aya ho ombedzelwa uri zwigwada zwothe zwi kwameaho zwi tea u divhonadza na u shela mulenzhe nga vhudalo kha aya maitele. Mushumo muhulwane wa u thoma wa Khethekanyo ndi u langula maitele a malapfusa a u thoma Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (Pan South African Language Board). Maitele aya o thomiwa nga 1994 nga khoniferentsi ya vhukwamani ya u thoma, khoniferentsi ya Nyambo dza Vhothe, ye ya tevhelwa nga mitevhe ya u thetsheleswa ha mihumbulo i bvaho kha vhathu zwe zwa fheleledza zwo ita uri hu u nwaliwe Dirafuthi ya Mulayotibe wa Bodonyangredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (Pan South African Language Board draft Bill) nga 1995. Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe yo thomiwa nga 1996.
U bveledzwa ha Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe zwo thoma nga 1995 nga u vheiwa ha Tshigwada tsha u Pulana Nyambo (Language Plan Task Group (LANGTAG) u eletshedza Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi nga ha mbekanyamaitele ya nyambo. Nga murahu ha musi ho kwamiwa vhathu vhanzhi kha shango lothe, ho fariwa nyambedzano nga muvhigo wa LANGTAG kha khoniferentsi khulwane ya lushaka nga la 29 Fulwi 1996 phanda ha musi hu tshi bviswa phindulelo ya u fhedza nga Thangule 1996.
Dirafuthi ya Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe yo livhiswaho kha themendelo dza Langtag yo do dzudzanywa nga murahu ha musi ho itwa vhunwe vhukwamani na dzithodisiso. Nga nwedzi wa Nyendavhusiku 1999, Minisita vho thola phanele ya vhaeletshedzi uri i dzudzanye phindulelo ya u fhedza ye ya do newa zwigwada zwi kwameaho kha Language Indaba nga Thafhamuhwe 2000. Hu tshi khou tevhelwa mihumbulo i bvaho kha vhathu vho shelaho mulenzhe kha Indaba, Phanele ya u Eletshedza yo sedzulusa Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe.
Dirafuthi ya Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe yo netshedzwa kha komiti ya Khabinete ya Sekitha ya Matshilisano (Social Sector) nga 13 Khubvumedzi 2000. Komiti yo themendela uri hu netshedzwe linwalo la nyambedzano yo dovhaho ya fariwa, hu tshi khou dzhielwa ntha zwithu zwa ndemesa kha shango na zwine zwa kwama masheleni nga u tandavhudza.
Hu tshi khou tevhelwa themendelo idzi, ho do itwa thodisiso nga vhudalo kha mihasho ya muvhuso ya lushaka na kha mavundu uri hu waniwe tshiimo tshi re hone malugana na zwishumiswa kana theomveledziso (infrastructure) dza nyambo. U anganywa ha tshelede malugana na mbekanyamaitele yo phurophoziwaho hu khou itiwa hu tshi khou shumisaniwa na Tshikwama tsha Lushaka (National Tressury).
Heyi thandela ndi inwe ya ndila dza u shumisa mbekanyamaitele yo phurophoziwaho. Mikano vhukati ha nyambo i kha di thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe nga maanda vhaambi vha nyambo dza vharema, u swikelela nga ndila yo teaho kha tshumelo dza muvhuso. Tshumelo ya u dologa nga thingo kha la Afurika Tshipembe i nga ita zwauri muthu munwe na munwe a kone u davhidzana na vhalanguli nga luambo lwawe, sa tsumbo fhethu hu nga ho sa vhuongeloni, zwititshini zwa mapholisa ofisini dza muvhuso. Tshumelo ya u edzisa i khou lavhelelwa nga 2001/2002 fhethu ho nangiwaho lwa tshifhinga tshi edanaho awara dza 12 nga duvha, u bva nga 07:00 u swika nga 19:00, maduvha a rathi kha vhege.
Heyi thandela yo tanganelwa na PANSALB kha u tshimbidza u bvedza phanda u shumiswa ha Nyambo dza Afurika Tshipembe. Pulani ya maitele kha sia la Thekhinolodzhi ya Nyambo dza Vhathu (HTL) ndi ya ndeme kha u sedzesa nga maanda kha u didina nga u ita thodisiso dza lushaka na u fhata vhukoni kha nyambo dzothe dza Afurika Tshipembe. Ho thomiwa komiti ine ya do vhona uri hu u nwaliwe linwalo la maitele line la do sumbedza ndila ya maitele a u thomiwa ha indasisitiri i shumaho zwavhudi ya u alusa nyambo dza Afurika Tshipembe.
u alusa nyambo nnzhi u itela zwauri Afurika Tshipembe li kone u vhona uri u shumiswa ha nyambo nnzhi ndi tshishumiswa tsha ndeme.
Liga la u thoma la khampheini lo sedza nga maanda kha Tshumelo ya Muvhuso ngeno Liga la vhuvhili lo sedza nga maanda vhathu nga u angaredza. Zwibveledzwa zwa khampheini iyi ndi u nwaliwa ha khalenda dza nyambo nnzhi, dziposita, Kuambele kwa Vhukonani (ndima dza u lumelisana dzi kha nyambo dza 11) na vidio, Luambo lwa Damuni, lune lwa shumiswa kha dziwekishopho.
Zwa zwino UNESCO i khou dzudzanya Muvhigo wa Nyambo dza Lifhasi une ndivho yawo ya vha ya u talutshedza u fhambana ha nyambo nnzhi dza lifhasi, hu tshi khou gudiwa u tshintsha kana a aluwa na tshiimo tsha nyambo tsha zwino, na u talutshhedza dzithaidzo dzine dza kwama nyambo kha vhupo vhunwe na vhunwe ha lifhasi. Nga muvhigo uyu UNESCO i khou toda u sumbedza thodea ya ndangulo yavhudi ya ifa la nyambo dza lifhasi.
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka yo kwamiwa nga UNESCO uri i shele mulenzhe kha thodisiso ya u kuvhanganya mafhungo a muvhigo wa nyambo dzothe dza tshiofisi hu tshi katelwa na nyambo dza Khoi, San na Nama dza Afurika Tshipembe. Sa izwi hu tshi khou todea ndivho ya dalaho ya nyambo idzi mbudziso dza dzithodisiso dzo fhiwa vhadivhi vha re na ndivho yo dalaho ya nyambo uri vha netshedze mafhungo.
Lupfumo lwa mafhungo lwo kuvhanganywa nga zwithu zwo fhambanaho nga nyambo dza Afurika Tshipembe, zwi fanaho na mafhungo a divhashango, zwithu zwo fhambanaho, tshivhalo tsha vhaambi vha nyambo dzo fhambanaho, mafhungo a mipfuluwo, nyito ya ikonomi ya tshitshavha tshinwe na tshinwe, vhudipfi kha luambo, madzangano a re na vhudifhinduleli kha mbekanyamaitele ya nyambo na u pulana hune ha kwamana na luambo lunwe na lunwe na mvelele ya manwalwa.
Muvhigo wa UNESCO wa Nyambo dza Lifhasi u do gandiswa nga 2001 nahone u do nea themendelo dzo vhalaho dza u tsireledza na u alusa ifa la vhathu la nyambo.
Dzikhophi dza u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe kha muvhigo wa UNESCO dzi wanala kha tshipida tsha u Khethekanyo ya u Pulana Nyambo (Language Planning section). Kha vha kwamane na Heloise Smit kha td17@dacst5.pwv.gov.za, kana kha X8362).
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHUMISANO NA MUVHUSO.txt</fn>
Muphuresidennde Vho - Thabo Mbeki vho thoma Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mashangohayo i no khou bvela phana yo anganyiswaho (ISRDP) nga 2001. Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u fhelisa vhushai na u sa vha hone ha mveledziso na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha mahayani?
Mbekanyamushumo yo itelwa vhadzulapo vha mahayani, nga maanesa vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali?
Ho waniwa fhethu ha mahayani ha fumiraru (13) hune iyi mbekanyamushumo ya o shumiswa hone. Afho fhethu hu wanala kha zwiiriki zwa vhomasipala kha mavun?
KAPA VHUBVAUVHA: Alfred Nzo, Chris Hani, OR Tambo na Ukhahlamba?
U khwahisedza uri pfunzo, mutakalo, magavhelo a zwa matshilisano na kiliniki dza tshi?
U alusa mimakete ya zwa mishumo nga u u?
U khwinisa nisedzo kana etshedzo ya tshumelo u kona u swikelela mai na vhuthathatshili, muagasi na tshumelo dza lu?
U khwinisa u enda u itela u swikelela tshumelo dza zwa matshilisano na mimakete ya ikonomi, dziposwo na mazhendedzi a poswo u fha?
U khwinisa ndaka ya vhathu ndaka ya mu?
Muhasho wa Muvhuso wa Vunu na Wapo (dplg) u na vhuifhinduleli ha u langa kana u tshimbidza mbekanyamushumo kha muvhuso wa vhukati. Mihasho ya muvhuso wa vhukati na ya wa Vunu i shela mulenzhe nga u etshedza tshomedzo na u thoma thandela dza ndeme dzo sumbedzwaho. Thirasithi ya Mveledziso yo iimisaho (Independent Trust Development (IDT)) yo nangiwa sa zhendedzi a u thusa a ISRDP?
Mushumo wa Muvhuso wapo ndi u thoma thandela sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Pulani ya Mveledziso yo anganyiswaho (Independent Development Plan (IDP)). Sekithara ya phuraivete yone i shela mulenzhe nga u etshedza tshomedzo dza u tikedza u thomiwa ha thandela?
Mbekanyamushumo yo livhiswa kha masia o nangiwaho ho lavheleswa thaidzo dza mveledziso dzapo na zwivhuya. Masheleni a u shavhedza na tshomedzo zwi bva kha masia mararu a muvhuso na vhawe vhashumisani (sekithara ya phuraivete, madzangano a si a muvhuso, mabindu a muvhuso nz,). I thusa kha zwa vhushai na zwivhuya zwa ikonomi. Mbekanyamushumo i dovha hafhu ya khwinisa vhukoni ha vhomasipala ha u etshedza tshumelo. Hu vha ho sedzeswa nga maana kha mbekanyamushumo dzine dza vha hone dza muvhuso musi hu tshi khou pfi ralo u bveledza mbekanyamushumo ntswa?
Ndivho ya u angaredza ya ISRDP ndi u shumisana na vhadzulapo kana tshitshavha na vhawe vhashumisani, kha u fhelisa vhushai na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha mahayani nga ndangulo yo khwiniswaho na nga zwiimiswa zwo eanaho zwine zwa thusa malugana na hoea dza zwa matshilisano, ikonomi, vhupo na dza zwa muvhuso?
Muwe wa milayo ya mbekanyamushumo ndi u shela mulenzhe ha vhadzulapo. Vhadzulapo vha nga shela mulenzhe kha foramu dza mveledziso dzo anganyiswaho dza vhomasipala vhapo. Idzi foramu dzi etshedza vhadzulapo tshifhinga tsho eanaho tsha uri vha kone u sumbedza hoea dzavho na u dzi vhekanya u ya nga ndeme dzadzo. Muvhuso wapo u shandukisela idzi hoea kha thandela dza ndeme?
Arali vha tshi oa ma?
Muhasho wa Muvhuso wa Vun?
Thirasithi ya Mveledziso yo?
<fn>ven_Article_National Language Services_TSIRELEDZO YA ZWIIWA.txt</fn>
Vha fare zwiiwa nga nila yo teaho mi?
Malwadze ane a vhangwa nga zwi?
Malwadze/Mutakalo u si wavhu?
U tambisea ha zwi?
Ndi zwa ndeme u fara ama zwavhu?
U fara ama nga nila yavhui zwi amba u fara ama nga nila ine zwa o thivhela u kavhiwa na u vhona uri yo lugela u iwa?
Arali nama i sa khou farwa zwavhui i nga ita uri hu vhe na malwadze ane a vhangwa nga zwiiwa?
Tsumbadwadze dzo oweleaho dza malwadze ane a vhangwa nga zwiiwa ndi lugubo, zwihavhi zwa thumbuni na u anza?
Kha vha renge?
ama yo tendelwaho ndi ama ine ya wanala kha phukha dzi re na mutakalo wavhui dze dza oliwa kha muvo wo tendelwaho phana ha musi dzi tshi havhiwa, mitumbu yadzo na yone i a oliwa nga murahu ha musi dzo havhiwa?
Nama yo oliwaho i na tshiemmbe: PASSED/GOEDGEKEUR/REBOTSWE kha kota iwe na iwe ya mutumbu?
ama yo tendelwaho/oliwaho i nga wanala dzibutsharani, mavhengeleni mahulwane na kha mavhengele mauku ane a wana ama yawo kha mivo yo tendelwaho?
Vha ambe zwan?
Vha songo hangwa u amba zwana zwavho nga tshisibe phana ha musi vha tshi fara ama?
Vha ambe zwana nga murahu ha u shumisa bunga na u tshintsha maeiri a wana?
Vha vhofhe zwilonda phana ha musi vha tshi fara zwiiwa u itela uri zwiiwa zwi songo kavhiwa?
Vha vhone uri hune vha lugisela hone?
Fhethu hune ama mbisi ya tshetshelelwa hone hu tea u kunakiswa phana ha u shumiselwa u lugisela zwiiwa?
Vha kunakise fhethu hune ha shumiswa u lugisela zwiiwa nga murahu ha musi vho hu shumisela u lugisela ama phana ha musi vha tshi lugisela zwiwe zwiiwa?
Malabi a ndishi na zwishumiswa zwa zwiiwa zwi tea u anzwiwa phana ha musi zwi tshi nga shumiswa u lugisela zwiiwa?
Vha songo anganyisa ama mbisi na zwiiwa zwo lugelaho u?
Vha vhone uri ama mbisi, ama ya khuhu na zwiiwa zwo lugelaho u iwa a zwi kwamani nga ngomu ha firidzhi?
Vha anzwe zwishumiswa zwo shumiswaho kha u lugisela ama mbisi na ama ya khuhu phana ha musi vha tshi zwi shumisa kha zwiwe zwiiwa?
Vha bike nga ma?
Vha shumise mai o kunaho kha u bika na u lugisela zwiiwa?
Vha tea u elelwa izwi nga maana musi vha tshi lugisela vhana, vhahulwane na vhalwadze?
Vha bike ama u swikela I tshi vhibva, vhunga izwi zwi tshi o thusa kha u vhulaha zwitshili zwine zwa wanala?
Vha vhone uri ama a i kavhiwi nga zwikhokhonono, zwikezhi na zwiwe?
Vha songo hoolela kana u etsimulela zwiiwani?
Zwiiwa zwo bikwaho hu tshi katelwa na ama zwi tea u vhewa firidzhini nga u?
ama mbisi i tea u vhewa firidzhini nga u avhanya nga murahu ha musi yo rengiwa, arali zwi tshi konadzea nga murahu ha awara yo rengiwa?
ama ine ya nokiswa ngomu firidzhini i vha yo tsireledzea?
Vha zwi dudedze nga n?
ama yo bikwaho ye ya vha yo vhewa firidzhini i tea u dudedzwa zwavhui phana ha musi i tshi?
Zwiiwa zwo bikwaho zwi tea u iwa nga u?
Vha e zwiiwa zwo bikwaho nga u avhanya nga murahu ha u zwi bika?
Musi zwiiwa zwi songo iwa nga u avhanya zwi tea u vhewa firidzhini?
Musi ama yo litshiwa firidzhini tshifhinga tshilapfu kana musi i tshi vhonala u nga i khou tshinyala i tea u laiwa?
Vha songo thetshela zwiiwa zwine zwa vha na munukho u si wavhui, kha vha zwi lae?
<fn>ven_Article_National Language Services_Thevhekano ya u m (1).txt</fn>
Thevhekano ya u Maketa/u rengisa ya vhorabulasi vha?
U khetha kana u nanguludza zwifuwo zwine zwa?
Musi vha tshi khou ralo u pulana u fandisa zwifuwo zwavho, vha tea u ivhudzisa mbudziso I tevhelaho: Ndi ngani ndi tshi oa u rengisa zwifuwo zwanga zwino?
Zwifuwo zwo lugela u rengisiwa nahone zwi vha zwo lugela u?
Zwi vha zwo lugela u rengiselwa vhathu vhane vha tshila nga u nonisa zwifuwo uri zwi lugele u?
Zwifuwo a zwi tsha vha na mbuelo, nga maana zwo itelwaho u dzwala kana u andisa zwine zwa vha zwo no vha zwa kale nahone zwi si tsha dzwalaho?
A hu tshe na furu yo linganaho ya u fusha zwifuwo.
Kha vha nanguludze zwifuwo zwine zwa dzwala vha rengise zwo salaho phana ha musi zwi tshi vha zwa kale kana zwi tshi vha urela u zwi hogomela?
Zwialuli zwa u khethekanya zwi vhewa u ya nga vhukale/miwaha, u nona, tshivhumbeo. Tshinyadzo na mbeu. Vha nga lavhelela mutengo wavhui kha tshifuwo tshine tsha vha na mutakalo wavhui, nga maanesa vhukati ha Gireidi ya A na ya B; tshi songo ondesaho kana tshi songo nonesaho (tsho theniwaho), hone wa C u wone wa fhasisa?
Tshivhumbeo na u?
Tshivhumbeo zwi amba nga nila ine mutumbu wa vhonala ngayo na u alutshedza reshio vhukati ha nama na shambo?
U etshedza zwikoro zwa nyimele hu itwa nga u anganyela u nona ha zwifuwo?
U nona ha nama ya kholomo, nngu na mbudzi hu khethekanywa u ya nga dzikhoudu u bva kha 0 u swika kha 6.
U gireida hu itwa nga u sedza ma?
U tshinyala ha mutumbu hune ha itea musi u tshi khou iswa hu?
Mbeu ya tshifuwo ndi ya vhuhogwa fhedzi kha mutumbu wa phulu na nngu ya mboho kha AB, B na C?
U pfa uri hu na mapfura mangafhani nga fhasi ha lukanda kha muana vhukati ha tshirumbi na mbabvu ya u fhedza?
U gireida: U anganyela vhukale/miwaha ya dzikholomo nga u sedza ma?
Gireidi A: Nga fhasi ha mi?
Gireidi AB: Miwaha ya 2 u ya kha ya 21/2 ino ithihi 10 u isa kha a 2 a tsho?
Gireidi B: 21/2 u ya kha ya 3 tshi vhidzwa ino a 4 nahone tshi na mao a tsho?
Gireidi C: Zwa miwaha ya 4 zwi vhidzwa mulomo wo alaho une wa vha na mao a madzembe a tsho?
Gireidi ya C: Tshi na miwaha ya 4 tshi vhidzwa uri ndi mulomo wo alaho nahone tshi na mano a tsho?
Gireidi ya A: zwi re nga fhasi ha?
Gireidi ya AB: zwa waha muthihi u isa kha wa 11/2 dzembe?
Gireidi ya B: zwa miwaha ya 2 zwi vhidzwa ino?
Gireidi ya B: zwa miwaha ya 21/2 zwi vhidzwa ino?
Gireidi ya C: zwa miwaha ya 2 1/2 zwi vhidzwa mulomo wo?
Gireidi ya C: mano o fhelaho na o vun?
<fn>ven_Article_National Language Services_Thevhekano ya u maket.txt</fn>
Thevhekano ya u maketa/u rengisa ya vhorabulasi vha?
U dzhia tsheo ya uri ndi zwifuwo zwifhio zwine vha o?
Zwine zwa tea u dzhielwa n?
Zwialuli zwa khethekanyo zwi tiwa u ya nga mi?
Zhendedzi a u maketa?
Vhorabulasi vha tea u shumisana kana u vhumba zwigwada zwa u anganelana zwifuwo u itela u engedza tshivhalo tsha zwifuwo na u fhungudza tshinyalelo dza u zwi tshimbidza?
Vha o tea u wana tshileme tsha tshifuwo phana ha musi vha tshi tshi fandisa?
U kwama zhendedzi a u rengisa/maketa wa vhudzisa nga ha mitengo na n?
U etshedza mafhungo o teaho nga ha khwaithi na khethekanyo, u dzwala tshileme, na mutengo we vhone vha ivhetshela wone nga thungo wa zwifuwo zwavho zwine zwa vha zwone zwa vhuhogwa?
U buka malugana na thengiso ya zwifuwo zwavho nga uvha o?
Vha vhe na vhuanzi ha uri zwifuwo zwavho zwi na tswayo dzi re mulayoni dzine vha nga kona u zwi?
Arali vha si na ii i?
Vha adze fomo ya u sumbedza uri zwo anganedzwa i re na dzina avho. Airese, nomboro ya ID na zwidodombedzwa zwa u kona u ivha zwifuwo?
Vha elelwe uri zwifuwo zwi kha i vha zwavho na uri ndi vhu?
Fandisi I vha yo fhela musi vha tshi ri zwo rengwa?
Kha vha wale tshitatamennde tshine tsha sumbedza uri thengiselano yo fhela nahone vha vhe na vhuanzi uri zwidodombedzwa zwohe ndi zwa vhukuma?
Hu nga vha kheshe kana tshekhe. Vha khwahisedze uri zwidodombedzwa zwohe zwine zwa vha kha tshekhe ndi zwa vhukuma. Nila yavhui yo tsireledzeaho ndi ya uri vha humbele uri tshelede yavho I diphositiwe banngani kha akhaunthu yavho?
Murengi u tea u vha na iwalo a thendelo ya u hwala zwifuwo ine a bva kha Yuniti ya Vhufobvu ha Zwifuwo yapo?
Ndi zwavhui u ya fandisini phana ha musi vha tshi rumela zwifuwo lwa u thoma. Kana vha uwe na muwe o no zwi itaho?
Kha vha wane tshileme tsho teaho tsha tshifuwo phana ha musi fandisi i tshi vha hone?
Hune luswayo lwa u kona u ivha tshifuwo lu re mulayoni lwa tea u vha hone: Luswayo lwone lu itwa kha nevhe ya monde kana ya u a. Tshiemmbe tshone tshi itwa kha mulenzhe wa murahu kana kha sha?
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshibugwana tsha zwa.txt</fn>
Izwi zwibugwana a zwo ngo itelwa u rengisa dzisekhurithi kha shango la United States. Dzisekhurithi dzothe dzi songo nwaliswaho kana dzi songo wanaho thendelo ya u sa nwalisa a dzi nga do tendelwa u rengiswa kha la United States. U rengisela tshitshavha dzishere ngei United States hu nga itwa fhedzi nga u shumisa tshibugwana tshine tshi nga wanala kha mubvisi kana murengisi wa dzishere. Tshibugwana tshenetsho tshi tea u vha na zwidodombedzwa zwothe nga ha khamphani na vhurangaphanda hayo na manwalo kana zwitatamennde zwa masheleni ayo.
Dzisekhurithi dzi ambiwaho afha a dzo ngo nwalisiwa u ya nga Mulayo wa dzisekhurithi wa United States wo khwiniswaho wa 1933. Ngazwo dzi nga si rengisiwe dzi songo nwalisiwa nga fhasi ha hoyo mulayo kana nga nndani ha thendelo ya u sa nwalisa.
Izwi zwibugwana a zwo ngo itelwa u rengisa kana u nwalisa dzishere dzinwe na dzinwe fhano Afurika Tshipembe. U ya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa Afurika Tshipembe, dzishere dzi nga rengiselwa tshitshavha fhedzi arali thengiso yeneyo I tshi khou fhelekedzwa nga tshibugwana tsho nwaliswaho u ya nga Mulayo wa Khamphani. Dzishere dzinwe na dzinwe dzine dza rengiselwa tshitshavha kana tshitshavha tsha dinwalisela u dzi renga, dzi tea u fhelekedzwa nga tshibugwana tsho nwaliswaho, tshine tsha kha di itwa kana u dzudzanywa. Tshibugwana tshenetsho tshi tea u katela zwidodombedzwa nga vhudalo zwa malugana na Telkom, bindu layo na vhurangaphanda hayo khathihi na nyimele ya masheleni ayo. Musi itshi tshibugwana tsho no nwalisiwa, tshi do wanala kha matavhi othe a dziposo na a Standard Bank. Zwinwe zwibugwana zwi do rumelwa na dzithengiso dzo itwaho.
Ndivhadzo iyi yo bvisiwa nga Muvhuso wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe malugana na u rengisiwa ha dzinwe dzishere dzawo kha Telkom SA.
Ndivhadzo iyi a yo ngo itelwa u andadzwa kana u netshedzwa United States, Canada, kana Japan.
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshiphugadupo na ogo.txt</fn>
Tshiphugadupo (Coat of arms) na?
Kha vha ambe luambo lwavho. Ndi pfanelo yavho.
TISSA ndi mini?
Tshumelo ya Vhuologi ha Luingo ya Afurika Tshipembe (TISSA) ndi vhurangeli nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u itela u alusa u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi (Tshizulu, Tshithoza, Tshindevhele, Tshiswati, Tshisuthu, Tshitswana, Tshibeli, Tshitsonga, Tshivena, Tshiisimane na Tshivhuru)?
Ndi tshumelo-e ine ya etshedzwa?
TISSA i etshedza tshumelo ya vhuologi ha luingo ine ya o thusa uri hu vhe na vhudavhidzani vhukati ha tshitshavha na muvhuso nga nyambo dzapo u itela u swikelela tshumelo dza muvhuso?
Ndi ngani TISSA i tshi khou etshedza tshumelo iyi?
Nga TISSA, muvhuso u khou tevhedzela ndaela ya ndayotewa nga u dzhia maga avhui a u bveledzisa mveledziso na u alusa nyambo dzapo dza tshiofisi?
Vhathu vha nga humbela tshumelo dza muvhuso nga luambo lwavho lwa amuni?
Ee, tenda lwa vha lu luwe lwa nyambo dza tshiofisi?
Luambo lwa zwiga lwa madzinganevhe lwo katelwa?
Ee, madzinganevhe vho katelwa kha tshumelo ya TISSA. Vha o kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, dzi fanaho na dza vhathu vhane vha pfa fhethu hu re na tshumelo ngei Cape Town, Johannesburg na Polokwane?
Tshumelo iyi i shuma hani?
Arali murao wa tshitshavha na mushumeli wa muvhuso vha sa pfesesani nga mulandu wa uri vha amba nyambo dzo fhambanaho, mushumeli wa muvhuso a nga founela senthara ya luingo ya TISSA?
Sentharani ya luingo, muthu ane a shuma u fhindula hingo, u o kwakwanya mushumeli wa muvhuso na murao wa tshitshavha na muologi ane a kona u amba nyambo dzenedzo mbili?
Mushumeli wa Muvhuso u o vha na hingo mbili uri ene na murao wa tshitshavha vha kone u thetshelesa mu?
Muologi u o ologela vhathu vhohe. Izwi zwi nga dzhia mithethe i si gathi?
Ndi o zwi ivha hani uri muhasho u etshedza tshumelo dza vhuologi?
Zwiga zwa ofisini dza muvhuso zwi o sumbedza uri tshumelo ya TISSA i a etshedzwa?
Arali ofisi ya muvhuso i sa sumbedzi tshiga tsha TISSA, ndi nga kona u humbela tshumelo ya vhuologi naa?
Hai, tshumelo i wanala fhedzi hune ha vha na tshiga tsha TISSA. Naho zwo ralo, mawe masia a o vha nadzo tshifhingani tshi aho?
Tshumelo iyi i mbuyedza hani?
I o ita mushumo wa ndeme kha mveledziso ya pfanelo dza luambo dzavho, na dza pfanelo dza vhuthu Afrika Tshipembe?
I o dovha hafhu ya ita mushumo wa ndeme kha u alusa na tshumiso ya nyambo dzapo dza tshiofisi na luambo lwa zwiga?
Vha o kona u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lwavho?
U wana mafhungo nga vhu?
Luingo: 012 460-6090 E-meii: Golola@mweb.co.
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshipia tsha 3.txt</fn>
Dzangano a vhashumisi vha mai ndi mini?
WUA ndi dzangano a muvhuso e a vhumbiwa nga Minisia kha Mulayo wa Mai wa Lushaka. Wua ndi dzangano a u shumisana a vhashumisi vha mai vho iimisaho vhane vha tama u ita mishumo yo livhanaho na zwa mai u itela uri vha vhuyelwe vhohe. WUA i vhuswa nga komiti ndanguli?
Ndivho ya WUA ndi mini?
Ndivho ya WUA ndi u ita uri vhathu vha kuvhanganye swishumiswa (tshelede, vhashumi na vhukoni) uri vha kone u ita mishumo i yelanaho na zwa mai. Nga WUA vhathu vha a kona u vhuelwa nga u amba nga ha zwine vha zwi lila na hoea dzavho dzapo?
WUA ndi dzangano a muanganelano i re na maana a muthu wa tsiko a re na maana ohe, nga nna ha haaa maana, ane a nga hwesiwa kha vhathu vha tsiko kana ane a sa shume tshifhinga tshohe kha Mulayo wa Mai wa Lushaka. Hezwi zwi amba uri WUA i nga ita zwithu zwohe zwine zwa nga itwa nga muthu o iimisaho, u fana na u vula akhaunthu ya bannga, u dzhena kha dzithendelano dza nisedzo na u hadzima tshelede. WUA I nga hwelela kana u hwelelwa nga muwe muthu?
Mulayo wa Mai wa Lushaka na mulayotewa wa WUA zwi langa vhulanguli hazwo na kushumele kwazwo?
Mulayo u a tendela u thomiwa ha dziWUA u itela nila iwe na iwe ya kushumisele kwa mai kwo alutshedzwaho kha Mulayo. Naho zwo ralo, hu na tshaka mbili dza dziWUA dzine dza nga vhumbiwa, madzina adzo ndi, WUA ya sekhithara na WUA ya sekhithara nnzhi?
WUA ya sekhithara i shumela vhathu nahone yo imela tshigwada tsha vhashumisi vhane vha fana. Sa tsumbo, tshigwada tsha vhalimi vhane vha sheledza vhaswa tshi nga vhumba WUA ya sekhithara, kana tshigwada tshi re na dzangalelo a u langa u shumiswa ha mai kha vhuimvumvusi, na zwiwe vho?
Vhusimamiri vho fhambanaho vho?
Ndondolamupo fana na ndondolo, vhusimamiri, u bwa migodi na u sheledza zwo anganelana?
Dzangalelo i nga vha hone nga maan?
ndivho na khulwane naho hu tshi nga i vha na dzi?
u dzhiwa na u shumiswa ha ma?
u langiwa na u laiwa ha mai a tshika na malawa?
u langa u shumiswa ha mai kha zwa vhuimvumvusi na/kana zwa vhupo?
WUA i vhumbiwa hani?
WUA I vhmuwa nga Minisia a tshi tevhedza maitele o bulwaho kha Mulayo wa Mai wa Lushaka?
Minisia kana vhashelamulenzhe vha nga thoma maitele a u vhumba WUA?
Ndi lini hune Minisia a nga thoma u vhumba?
Nzulele dzine dza nga ita uri Minisia thome u vhumba WUA a dzi ambiwi kha mulayo. Fhedzi, Minisia a nga thoma u vhumba arali u vhumba uho hu tshi oiwa nga vhathu. Bogisi i re afho fhasi i sumbedza tsumbo dzine vhathu vha nga dzi takalela?
Minisia a nga tama u fhirisela u shuma, ndondolo, na ndangulo ya tshikimu tsha muvhuso kha tshitshavha tshapo. Hezwi zwi nga konadzea fhedzi arali tshikimu tsho itelwa uri tshi etshedze mbuelo kha tshitshavha tshenetsho, nahone tshi tshi nga langulwa zwavhui nga WUA yo teaho?
Minisia a nga tama u tikedza thandela dza miwe mihasho ya muvhuso kha u dzudzanywa ha vhalimi vhaswa kana u bveledzwa ha thandela dza vhulimi ha u fuwa?
Hune ha vha na mveledziso hu songo langaniwaho ya tshishumiswa ya khou itwa, Minisia a nga dzhia tsheo ya u vhumba WUA sa nila ya u etshedza ndangulo ya khwine na u tinya khuano dzine dza nga i bvelela?
WUA i vhumbiwa ho thoma ha kwamiwa vhathu.
vhukwamani dzi nga badelwa nga WUA musi yo no vhumbiwa.
WUA ya ndivho yo ewaho i nga vhumbiwa ho thoma ha?
ikumedzwa kha Minisi?
Minisia a nga humbela muthu kana tshigwada tshine tsha?
ikumedzwa uri vha thome nga u badela mbadelo dza vhukwamani.
ikumedzwa a u vhumba dzangano a vhashumisi vha ma?
Khethekanyo kana tshigwada tshiwe na tshi?
vha mai tshi nga etshedza ikumedzwa kha Minisia u itela u vhumba WUA?
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mai na zwa Ma?
thusa vhashumisi vha mai kha u bveledza ikumedzwa?
Hu fanela u katelwa mini kha ikumedzwa?
zwiitisi zwa u ita?
dzina a dzangano?
fhethu hune dzangano a?
mishumo ya dzangano yo dzinginywaho.
hune zwa tea, halutshedzo ya mishumo ya ma?
humbulwa kana ine ya vha hone fhethu ho dzinginywaho uri i o shumela hone?
halutshedzo dza aisentsi dza u shumisa ma?
halutshedzo dza uri mulayotewa wo dzinginywaho u?
mutevhe wa mirao yo dzinginywaho kana khethekanyo ya mira?
halutshedzo ya uri vhukwamani ho itwaho ndi vhufhio musi hu this bveledzwa ikumedzwa na mvelelo dza vhukwamani?
Ndi vhufhio vhukwamani ho itwaho Mvelelo dzo vha dzifhio?
Mishumo ya ma?
Dzina a WUA ikumedzwa?
Mishumo wa mai aisentsi/ Thendelo?
Nyito dzo dzinginywaho?
Vho-Minisia vha o tendela lini u thomiwa ha WUA?
Vho-Minisia vha o ea thendelo ya u vhumbwa ha WUA arali WUA i tshi phuromotha ndivhotiwa dzo tewaho kha ndivho dza Mulayo wa Mai wa Lushaka?
tsireledzo, u shumiswa, mveledziso, ndondolo, vhulanguli na na ndangulo ya zwiko zwa ma?
u swikelela hoea dza muthu dza ndeme mirafho ya zwino na i?
u phuromotha u shumiswa ha ma?
u tsireledza phukha na zwimela zwa maini?
ikumedzwa a u vhumba WUA i fanela u tshimbilelana na Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu vhulungwaho mai a CMA?
iwe a mafhungo ane a fanela u katelwa kha ikumedzwa ndi mulayotewa wa WUA wo dzinginywaho?
Mulayo wa Mai wa Lushaka u sumbedza mafhungo ohe ane a fanela u dzheniswa kha mulayotewa wa WUA. Mulayo (kha Shedulu ya 5) u dovha wa katela na tshifanyiso tsha mulayotewa tshine tsha fanela u shumiswa musi hu tshi itwa mvetamveto ya mulayotewa?
Afho fhasi hu khou sumbedzwa na mafhungo o?
Maitele na na hoea dza u anganedza mira?
maana a mira?
maitele a u fhelisa vhura?
U tiwa na u khethiwa ha mira?
vhuifhinduleli ha mira?
Muvhigo wa waha nga?
Naho mvetamveto ya WUA i tshi nga katela mishumo minzhi nyana ya WUA, a zwi ambi uri WUA i o vha na hei mishumo musi i tshi vhumbiwa?
Vhenevho vhane vha khou ita khumbelo ya u vhumba WUA vha fanela u ita khumbelo nga pfanelo ya mishumo ine WUA ya o i shuma sa tshipia tsha maitele a u vhumba. Hezwi zwi nga itwa kha luwalo lune lwa rumelwa na ikumedzwa uri i anganedzwe?
Luwalo lune lwa rumelwa na?
ine a fanela u ya kha Minisia wa Mai na zwa Ma?
Mulayotewa wa WUA-mulayotewa wo anganedzwaho nga WUA u vhofha mirao yohe?
Minisia a nga humbela uri miwe milayo i dzheniswe kha mulayotewa wa WUA. Hei milayo i fanela u anganedzwa nga mirao ya dzangano ya dovha ya tendelwa nga Minisia phana ha musi WUA i tshi shumisa maana kana u shuma?
Ndi ifhio thikhedzo ine Minisia a fanela u i etshedza hu tshi vhumbiwa WUA?
Mulanguli-Dzheneraa wa Muhasho wa Mai na zwa Maaka u?
Vhathu fhedzi vhane vha oa ngeletshedzo kha u ita ikumedzwa a u vhumba WUA kha sia?
u alutshedza fhethu hune ya?
u sumbedza mushumo na vhunzhi ha ma?
maana na mishumo zwine zwa fanela ewa WUA?
Zwitshavha zwine zwa balelwa u dzudzanya na u bveledza nzudzanyo dza tshiimiswa dzine dza oea?
Nga maanesa, thuso i nga kha i etshedzwa hune mveledziso (u fana na u bveledzwa ha vhalimi vhaswa) zwa oa u phuromotiwa nga u vhumbiwa ha WUA?
Bodo dza vhusheledzi na bodo dza ndangulo ya mai a fhasi ha mavu dze dza vha hone phana ha musi Mulayo u tshi thoma dzi fanela u shandukiswa dza vha dziWUA. Dziwe dza bodo dza mai dze dza vhumbiwa hu tshi tevhelwa Mulayo wa mai wa kale dzine dza shuma na zwa mai a u nwisa zwifuwo na dzone dzi o shandukiswa dza vha dziWUA?
U shandukiswa ha bodo dza vhusheledzi zwi amba uri dzi fanela u shandukiswa fhethu hune dza shumela hone na tshivhumbeo tsha vhulanguli uri dzi kone u imelela vhathu vhohe vha fhethu henefho, hu tshi sedzwa zwa lushaka na mbeu?
Ndi ngani hu tshi vha na tshanduko?
Afurika Tshipembe i na ivhazwakale ya u sa lingana ha tswikelelo ya zwishumiswa. Tshanduko ndi iwe ya nila dza u swikelela ndinganyo. Minisia o etshedza maga malugana na tshivhumbeo tsha komiti ndanguli ya bodo ya vhusheledzi yo shandukiswaho?
WUA i lambedzwa hani?
Vhukoni ha WUA ha u ilambedza ndi ha ndeme kha u ita uri i kone u vha hone. U vhumbiwa ha WUA hu konadzea fhedzi arali mirao i tshi badela mbadelo dza vhulanguli dza WUA khathihi na dza u shuma na ndondolo ya mushumo muwe na muwe wa tshelede une wa yelana na WUA. Zwenezwo WUA i lambedzwa nga tshelede ine ya badelwa nga mirao yayo ine ya vhidzwa upfi mbadelo dza u shumisa mai. Zwi?
mvelaphana dza mishumo ya ma?
Mai na Ma?
zwiwe zwiko zwine zwa swikelela o?
mbekanyamushumo dza u thusedza kana ndambedzo dza vhalambedzi.
WUA i nga sedzulusa mbadelo dza mirao yayo luthihi nga waha arali mulayotewa wayo u tshi zwi tendela. Hedzi mbadelo dzi fanela u tewa hu tshi tevhelwa maitele a u vhea mitengo ya u shumisa mai o tewaho nga Minisia?
Minisia a nga dzulela u?
ya masheleni hu u itela u swikelela ndivho bveledza pho?
dza Mulayo wa Mai wa Lushaka u etshedza thuso ya masheleni kha vhasheledzi vhaswa kana vha re hone zwino vhane vha bva kha zwigwada zwe zwa vha zwo thudzelwa kule kale zwine zwa vha mirao ya WUA?
Phana ha musi a tshi etshedza thuso ya masheleni, Minisi?
sedza zwi tevhelaho.
hoea ya tsireledzo ya tshiko tsha mai?
Mulayotewa wa WUA u fanela u tendela u tholiwa ha Komiti Ndanguli khathihi na Mudzulatshidulo na Mufarisa Mudzulatshidulo.
Komiti Ndanguli i na vhuifhinduleli kha mirao ya WUA. WUA i na vhuifhinduleli kha Minisia. Arali Minisia a rumela CMA u ola kushumele kwa WUA, WUA i o vha na vhuifhindulela kha CMA?
Ndi ifhio Mishumo na vhuifhinduleli ha WUA?
Mishumo ya WUA i bva kha mulayotewa wayo wo tendiwaho.
U thivhela u tambiswa ha mai a re kha zwiko zwa mai?
U tsireledza zwiko zwa mai?
U thivhela u shumiswa ha mai hu siho mulayoni?
U bvisa kana u dzudzanya u bviswa ha zwithu zwi siho mulayoni zwine zwa thivha zwiko zwa mai?
U thivhela nyito iwe na iwe i siho mulayoni ine ya fhungudza ndeme ya mai kha zwiko zwiwe na zwiwe zwa mai?
U ita vhuingameli ha mai nga u angaredza kha zwiko zwa mai?
U langa u elela ha tshiko tsha ma?
U shandukisa tshiko tsha ma?
tshatsho tsha musi tshi saathu u shandukiswa nga zwiitisi zwa tsiko.
vhunzhi ha mai kha evee dzo?
fhethu hune mai a nga shumiswa nga muwe na mu?
tendelwaho u shumisa mai a bvaho kha zwiko zwa mai?
U fhaa, u renga kana u wana, u langa, u shuma na u londota mishumo ya mai ine ya dzhiwa i ya ndeme?
U etshedza shango mai a u sheledza kana a zwiwe-vho?
U ingamela na u langula nisedzo na u shumiswa ha mai a tshi bva kha tshiko tsha mai hu tshi tevhelwa thendelo dza u shumisa mai, nga u fha?
U langa u pambuwa ha nyelelo ya mai?
DziWUA dzi nga i ewa mawe maana na mishumo nga CMA kana nga Minisia?
Minisia wa Mai na zwa Ma?
Maana kana mushumo Maan?
yo etshedzwaho yo?
WUA i fanela lifhelwa masheleni ane ya a shumisa musi i tshi khou ita miwe mishumo na maana o tou ingwaho?
vhashumisi vha mai?
Zwivhuya zwa WUA kha vhashumisi vha mai vhu bva kha ndivho ine ya ita uri hu vhumbiwe WUA?
Hune ha vha hu na zwikimu zwa u sheledza kha vhorabulasi vha vhubindudzi kana vhaswa, u vhumba WUA hu ita uri hu kone u vhumbiwa mishumo ya muanganelano kha tshikalo tsha ikonomi ine ya kona u kovhekaniwa nga mirao. U bveledzwa ha mishumo miuku yo iimisaho hu anzela u sa konadzea nga mulandu wa u tshaeo ya masheleni?
Hune WUA ya vha I tshi khou vhumbelwa u langa u shumiswa ha mai kha vhuimvumvusi, mbuelo ndi ya uri dzangano ithihi i vha na vhuifhinduleli ha u shumiswa ha tshiko tsha mai tsha mushumo wonoyo. Hezwi zwi tendela WUA u langa na u linganya hoea dza vhashumisi vho fhambanaho u itela u thivhela khuano. Arali tshigwada tshi tshi khou oa u vhumba WSA u itela u shumisa mai nga iwe nila, tshi fanela u thoma tsha sedza uri WUA yeneyo i o isela mirao zwivhuya zwo teaho naa. Vhurao ha WUA ndi ha i tou iekedzela, zwenezwo arali WUA i sa etshedzi mbuelo dzo teaho, i nga si kone u dzula na mirao yayo (vha tshi khou dzhiela nha uri hu nga kha i tevhedzwa mulayo)?
Shedulu ya 5 ya Mulayo wa Mai wa Lushaka i langa kushumele kwa WUA, nga nila yo randelwaho nga Minisia?
Shedulu ya 4 ya Mulayo wa Mai wa Lushaka i ea?
Mulayo wa Ma?
Maana a Minisia zwi tshi?
Minisia, o thoma a kwamana na dzangano a vhashumisi vha mai, a nga ea ndaela ya uri muthu a anganedzwe sa murao wa dzangano ho vhewa maga ane a vha o teaho nahone a linganaho?
Kha dziwe nyimele Minisia a nga dzhenelela kha mushumo wa WUA. Minisia u ita hezwi nga u ea ndaela dza uri WUA i dzhie vhuwe vhukando. Arali WUA ya sa tevhela ndaela, ndambedzo dzine WUA ya fanela u dzi wana dzi nga imiswa u swika I tshi tevhela ndaela?
Minisia a nga imisa ofisi ya murao wa khoro ndanguli nga u ea nivhadzo kha dzangano na murao a kwameaho. Kha zwithu zwi fanaho na zwenezwo Minisia a nga dzudzanya uri tshikhala tshenetsho tshi re kha komiti ndanguli tshi valiwe?
Arali WUA ya kundelwa u tevhedza ndaela, Minisia a nga dzhia mishumo yayo u swikela WUA i tshi tevhedza ndaela. Minisia a nga vhila mbadelo dze dza itwa nga tshifhinga tsha musi o dzhia mushumo kana mishumo ya WUA lwa tshifhinganyana?
Mulayo wa Mai wa Lushaka u amba zwauri Minisia a nga fhelisa WUA arali ha pfukiwa mi?
Arali mishumo ya dzangano, nga thendelano na zwiwe zwiimiswa zwa vhulanguli ha mai, i tshi fanela u anganyiswa kana u dzhiwa nga tshiwe tshiimiswa tsha vhulanguli ha ma?
Arali zwi tshi takalelwa nga dzangano kana mira?
Arali Minisia o dzhia maana kana mushumo wayo nga mulandu wa uri hu na dziphambano vhukati ha komiti ndanguli kana mira?
Arali dzangano i sa tsha shuma kana i sa tsha kona u shuma?
sedzulusa mahumbulwa o?
dziCMA na dziWUA?
dziCMA dzi na vhuifhinduleli ha u langula zwiko zwa mai zwa fhethu ha vhulanguli ha mai hohe?
CMA Fhethu hu langulwaho ma?
CMA i na Bodo Mbusi ine ya imelela vhashelamulenzhe vhane vha bva fhethu hohe hu langulwaho mai?
CMA i dzudzanya Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu vhulungwaho mai u itela u dzudzanya mafhungo ohe ane a fhethu hu langulwaho mai hohe?
Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu Vhulungwaho Mai a dziCMA a etshedza ngeletshedzo kha Minisia nga ha uri WUA dzi nga vhumbiwa naa na uri ndi ifhio mishumo ine dza nga i ewa fhethu henefho u langulwaho mai?
dziWUA dzi anzela u vha na zwe dza tou livhana nazwo.
WUA i imelela tshigwada tshiuku tsha vhashumisi vha shumaho zwithu zwithihi, kanzhi hu vha sekithara ya vhashumisi vha mai vha re kha vhupo hu?
Dziwe WUA dzi nga i imelelwa kha Bodo Mbusi dza dziCMA na Komiti dza Vhulanguli ha Fhethu hu Vhulungwaho Ma?
DziWUA dzi etshedza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshapo tshine Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu vhulungwaho mai a nga shumiswa ngaho kha vhuimo hapo?
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshisiku tsha Luambo.txt</fn>
Kha vha ke ndivho, tshisikuni tsha luambo, kha webusaithi ino. Masiatari ane vha do a wana kha webusaithi ino a katela mafhungo a divhazwakale, mvumbo, manwalwa, nzulele ya muta wa Vhavenda, Luambo na mitambo ya u takusa mvelele na sialala la Vhavenda. Webusaithi ino yo bveledziswa nga muhasho wa zwa vhudavhidzani.
Iyi ndi ndila ine muvhuso wa khou lingedza u takula nyambo dza Afurika Tshipembe na u dzi bveledzisa uri dzi si fe. Divhazwakale i sumbedza Vhavenda vho vha vhathu vha u dzhielwa fhasi nga dzinwe tshakha. Webusaithi ino ndi ndila ya u ita uri Vhavenda vha diphine na u ditanganedza sa Vhavenda. Vha pfe vha si na thoni ya u amba luambo lwavho.
Webusaithi iyi ndi yone tshisiku tsha mbulungelo ya luambo lwa Vhavenda na kutshilele kwavho. Afha ndi hune Vhavenda vha do kona u bvisela khagala vhupfiwa havho khathihi na u vhulunga sialala le la vha li tshi khou milwa nga tshanduko dzine dza vha hone na u tanganelana ha dzitshakha. Vhunzhi ha zwi kwamaho sialala na mvelele ya vhavenda vha nga kona u zwi wana musi vho dalela Tshisiku tshino tsha luambo.
Webusaithi ino i na siatari line vhone sa mudali vha kona u bvisela mihumbhulo yavho na u nea ngeletshedzo hune zwa vha zwo tea. Ri fulufhela uri vha do diphina nga u dalela ino webusaithi. Kha ri ite mutingati u itela u fhata na u vhulunga luambo na maitele ashu sa Vhavenda.
Kha vhothe vho shelaho mulenzhe ri ri a vha ri tshileli.
Nala dza vhathu.
Vhadivhi vha manwalo a tshivenda vha talusa divhazwakale na vhubvo ha vhavenda nga u fhambana.
mawanwa a thoduluso dze vha ita. Vhanwe vha vhatodulusi vha ri vhavenda vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshi ya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune namusi ha vho vhidzwa Zimbabwe.
Huno ha vhanwe vha tenda uri vhavenda vha bva Igipita. Thikhedzo ya ṱhoḓuluso iyi yo ḓisendeka nga vhuṱala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala (muziamu). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya vhavenda. Fhedzi-ha izwi a zwi khwaṱhisedzi vhuṱanzi ha uri vhavenḓa vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga vha o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili.
Inwe ya thalutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha vhavenda i sumbedza uri vha bva Tanzania na Malawi. Vhutanzi uho ho disendeka kha u fana ha manwe a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo tshi i a wanala Tanzania na Malawi i tshi amba zwi fanaho na zwine tshi ya tshivenda ya amba zwone?
Vhunzhi ha vhadivhi vha manwalo vha tendelana uri vha tanganedza vhubvo ha vhavenda ndi Afrika vhukati ngei Congo. Izwi zwi khwathisedzwa nga manwalo o gandiswaho nga vhanwali vha vhatshena.
Thoduluso i hanedzaho mawanwa o nwalwaho afho ntha, i sumbedza uri vhavenda vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzo iyo yo disendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya vhavenda. Dzina ili, Mapungubwe, u thomani lo vha li tshi divhea ngauri ndi Mapungubwe zwine zwa amba uri fhethu ho dalesaho dziphunguhwe. Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini a vhavenda. Vhavenda vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha da vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Venda namusi?
U ya nga kupfesesele uku , vhavenda vho ri vha tshi swika hafha hune namusi ha vhidzwa Venda vha wana vhangona vhane vha divhidza uri ndi vhone ngwaniwapo.
(Dr. Mphaya H. Nemuḓzivhadi T(hafamuhwe 2003)
Ndi nnyi o teaho u vha khosi?
Tshivenda tshi ri Vhuhosi vhu tou bebelwa nahone vhu naka u vhangwa. . Muthu ane atea u vha khosi o vha a tshi fanela u bebwa nga mufumakadzi wa dzekiso, zwine zwa amba uri mufumakadzi o malwaho nga lushaka. Musadzi wa dzekiso ndi ene a no beba khosi ine ya dzhena musi mativha o xa.
Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva mutani wa vhuhosini nahone u fanela u vha e wa dzekiso. Izwo zwi itelwa uri a no do vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda. U khwathisa uri khosi i no do bebwa ndi ya malofha a vhuhosi, nwana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha a tendelwa uri vha bebisane vhana hu u itela uri hu bebiwe khosi.
U bva tsha kale vhavenda vho di vha vhathu vha thonifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u sa ita zwa vhupombwe. Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi. Khosi idzo dza vhafumakadzi dzi pfa dzi si na na thaidzo na nthihi ngauri tshi no todea ndi tshumisano kha vhalanda.
Kha lushaka lwa vhavenda a huna tsho khakheaho kha uri hu vhe na khosi ya mufumakadzi.
Vho-Rammbuda vha Vondwe. Mahosi mahulwane a Venda ndi a ha Tshivhase, Mphephu na vha ha Mphaphuli.
Thaidzo dzi tandululwa hani musanda?
Musi hu na thaidzo dza shango Vhakoma ndi vhone vhane vha dzula na muthu o khakhaho vha mu sengisa, arali vho balelwa vha kona u hwedza mulandu musanda. Musi mulandu wo hwedzwa musanda, Vhamusanda a vha sengisi vhe vhothe vha thuswa nga vhakoma na khoro yo fhelela vha vhona uri mulandu uyo u hatulwa hani.
Vhathu vhane vha tendelwa u vha hone khoroni.
U ya nga mvelele ya tshivenda hu na khoro ya Mutavhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda, vhakoma vho fhelela, vha siviki na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphanda ya lushaka u fana na zwithu zwi ngaho u fhata zwikolo, dzibada, mudagasi na madi zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro.
Vhathu vho no di dzhenisa kha khoro yeneyo a si vhathu avho vho bulwaho afho ntha fhedzi , na vhaswa vha a dzhenelela sa izwi vha vhone lushaka lwa matshelo. Vhunga hu si na zwikolo zwine zwa gudisa vhurangaphanda kana u sengisa milandu, vhana vha guda izwo zwithu kha vhahulwane henefha khoroni. Vhaswa vha tea u tevhedza maitele othe ane a itea afha khoroni musi vho dzhenela khoro.
Mahosi a vhavenda ndi vhathu vho disendekaho nga mvelele ya sialala. U didzhenisa ha lushaka lwa vhavenda kha zwa mvelele ya sialala zwi tanganedzwa nga thuthuwedzo ya vhurangaphanda ha vhavenda.
Vhurangaphanda ha vhavenda vhu ditongisa nga sialala laho sa yone thikho ya lushaka. Mvelele ya sialala i thusa u tutuwedza vhana uri vha dibvise kha mikhwa mivhi i sa fhatiho.
U ya nga vharangaphanḓa vha vhavenḓa, ndi zwa ndeme uri vhana vha ḓivhe sialala ḽavho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho. Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u ḓivha iyo mvelele, zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo (ikonomi) zwi aluwe.
Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dzinwe mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee. Musi zwi tshi senguluswa, vhadivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu si na mvelele lwo xela. Vhunzhi ha matula ane a khou bvelela musalauno sa vhugevhenga, madwadze a ngaho sa HIV/AIDS, u tangana ha vhathu vha malofha mathihi zwi khou badekanywa na u xela ha mvelele. Mahosi a vhavenda a kha ndilo muthathe ya u tutuwedza lushaka kha u vhulunga mvelele ya sialala.
Vhamusanda vho Gumani Rammbuda?
Vhakololo na vhasiwana vho fhambana. Afha kha lushaka lwa Vhavenda vha fhambanywa na nga kuambele. Hu na ndila ine musanda vha amba ngayo hune arali u si mudzulapo wa henefho wa nga kundwa u pfa zwine vha amba zwone. Hu pfala uri kale luambo ulwu lwo vha lu tshi thusa u vhona arali hu na swina lo dzhenaho kusini.
Makhadzi- Khaladzi ya vhamusanda.
Livhanda-nwana wa musanda wa muthannga o no hula lune a nga dzhena vhuhosi.
Vhuhosi ha Vhavenda vhu thoma musi Dimbanyika a tshi pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha la Venda. Davhi la vhuhosi ha Vhavenda lo khethekanywa nga ndila tharu. Hu na vhuhosi ha vha Ha-Mphephu, Vhuhosi ha vha Ha-Tshivhase na vha Ha-Mphaphuli. Afha fhasi ndi davhi la tsumbo ya vhuhosi uvhu.
Ngomalungundu - Ndi ngoma ye ya vha i tshi shumiswa nga mahosi a Vhavenda. Ngoma iyi yo vha i tshi dzhiiwa sa ngoma i re na madambi. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya thonifhiwa ngauri yo vha i tshi dzhiwa sa ngoma khethwa ine lushaka lwa Vhavenda lwa tenda khayo. Vhavenda vho wela mulambo wa Vhembe vha tshi wetshela kha lino na iyi ngoma. Mahosi a Vhavenda o vha a tshi kona u ita madambi a tshi shumisa Ngomalungundu. Musi wa dzinndwa Vhavenda vho vha vha tshi fulufhela iyi ngoma kha u dipilela.
Musi Vhavenda vha kha nndwa na dzinwe tshakha, Ngomalungundu yo vha i tshi ededza maswina musi yo lidzwa. Nga thonifho na nyofho lushaka lwa Vhavenda lwo da he lwa thonifha na u ofha iyi ngoma. Vho vha vha tshi vhidza ngoma iyi sa Ipfi la Mudzimu wavho kana Mambo wa Denga. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya dzhiiwa sa mudzimu wa midzimu yothe, tshilidzo tsha vhadzimu vha mahosi. Ngomalungundu yo vha i tshi divhea kha lothe la Venda.
Vhunzhi ha mahosi a Vhavenda vho shumisa Ngomalungundu musi vha tshi lwa. Khosi Thohoyandou u sumba na ene o ita madambi nga tshifhinga tshawe. Ndi munwe wa mahosi ane a thonifhea kha lushaka lwa Vhavena nge a sumbedza u vha murangaphanda wa muhali. Tshilwavhusiku Makhado Ramabulana na ene ndi munwe wa Mahosi o itaho zwimangadzo nga tshifhinga tsha vhuhosi hawe. Ngomalungundu yo vha i tshi dzhiwa sa philamisevhe ya Vhavenda. Makhado o kunda gomane nnzhi a tshi dovha hafhu a thuswa nga iyi ngoma?
Ngoma iyi yo vha i tshimangadzo kha tshakha nnzhi. Yo dovha hafhu ya ita uri lushaka lwa Vhavenda lu divhee lu thonifhee.
Vhuhosi ha Vhavenda ho thoma musi vhavenda vha tshi bva kha la Congo u swika vha tshi dzula Venda la namusi. Fhano Venda musanda muhulwane wavho wo vha u Dzata. Kha wonoyu musanda ho bva matavhi haya: Ndi davhi la Ha-Ramabulana na davhi la Ha-Tshivhasa na la Ha -Mphaphuli.
Vhuhosi ha Vhavena vhu talutshedzwa nga ndila dzo fhambananaho. Vhanwe vha ri Vhuhosi ha Vhavenda ho thoma tshifhingani tsha Nwali ane ha ambiwa uri o vha e na maanda manzhi. Vha ri vha tshi isa phanda vha ri, Nwali o vha e na nwana we a vha a tshi pfi Hwami we ene a beba Tshilume. Tshilume ndi ene we a do tshimbila na Lushaka ulwu a tshi bva ngei thungo ya Afurika kati kana Congo. Hu ambiwa uri Tshilume o ri a tshi tsela Vhukalanga a da a wana hu na khosi inwe i no pfi Tshivhi. Tshilume o do rumela vhanwe vha vhalanda vhawe uri vha yo u tolela afho shangoni la Tshivhi. Tshivhi a lwa na vhathu vho runwaho nga Tshilume a vha vhulaha a vha tumula mikulo?
Hu pfi Tshilume o ri u vhona izwo zwithu zwa mu sinyusa nga maanda. Ndi afha a tshi dzhia Ngomalungundu a dzhena shangoni la Tshivhi. U ya nga vhutanzi he ra vhu wana hupfi Tshilume o do lidza Ngoma lungundu zwa ita uri Tshivhi na vhalanda vhawe vha farwe nga khofhe. Ndi afha Tshilume a tshi vhulaha vhanwe a sia ene Tshivhi na vhanwe vhalanda vhatuku. Nga murahu Tshivhi o o dzivhuluwa a i wana o tangwa nga Tshilume khosi ye ya vha ina bvumo. U bva afho Tshivhi o do thoma u luvha Tshilume. Tshilume o do dzula afho Vhukalanga na Lushaka lwa Vhavenda?
Dzinwe Thalutshedzo dza ri Dimbanyika o vha ene khosi ya Lushaka lwa Vhavenda vhe vha vha vha tshi vhidzwa u pfi ndi Vhasenzi. O do fhata mudi muhulu henefho Vhukalanga. A henefho o do delwa nga muhumbulo wa u pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha ili line namusi la divhea ngau pfi Venda. Hu ambwa u pfi vho da vha dzula govhani la mulambo wa Nzhelele. Afha ndi he vha difhatela mudi muhulu we wa vha u tshi divhiwa nga u pfi Dzata.
Musi Vhavenda vha tshi swika afha vho wana hu na tshakha dzo fhambananaho dze dza vha dzi tshi khou dzula afha hu no vhidzwa u pfi Venda namusi. Lushaka lwe vha lu wana ndi lwa Vhangona vhe vha vha vha tshi khou dzula kha mivhundu yo fhambananaho henefho Venda. Vhubvaduvha ho vha hu tshi dzula Vhalembetu, vha Ha- Mutele na vha Ha-Makahane. Vhambedzi na vhone vho vha vha tshi dzula afho hune ha pfi Vhumbedzi. Vhatavhatsindi vha tshi dzula Vhutavhatsindi kha mashango ano nga sa haya: Khalavha, Tshiavha, Ha-Manenzhe na Thengwe.
Inwe Thalutshedzo ya divhazwakale ya Vhuhosi i ri Vhavenda vho bva Congo. Murangaphanda wavho o vha e Dimbanyika. Hu pfi tsho mu bvisaho Congo ndi mulandu wa u fhambana hawe na vhakomana vhawe. U bva henefho o tsela thungo ya tshipembe he a do dzamela ndilani. Zwenezwo zwo do sia nwana wawe Dyambeu a tshi ranga vhathu phanda u swika Matshona hune ha divhea nga u pfi Zimbabwe namusi. Hu pfala u pfi zwo dzhiela lushaka lwa Vhavenda minwaha minzhi vha kha lwendo lwavho lwa u bva Congo u swika Matshona.
Musi vha tshi kha di vha vho dzula henefha kha la Matshona Dyambeu a dzama. Vele la Mbeu a si nwana wa Dyambeu. Vele la Mbeu o dzula kha la Matshona lwa tshifhinganyana. Kha tshigwada tshe a vha e natsho ho vha na lushaka lwa Vhatavhatsindi na Vhambedzi vhe vha do sia Vele la Mbeu henefho Matshona; vha wela mulambo wa Vhembe vha da vha dzula Venda he vha wana lushaka lwa Vhangona.
Vhanwali vhanwe vha ri Vele la Mbeu o wela mulambo wa Vhembe a da a dzula Dzata nga nwaha wa 1700 A.D. Vhanwe vha ri ho vha na Dzata lituku le la vha li Tshiendeulu; lihulwane ndi le la vha li afha Nzhelele line la divhea Venda lothe. Vele la Mbeu o do lwa na lushaka lwa Vhangona a vha kunda. Vhala Vhatavhatsindi vhe vha vha vho mu sia murahu hu pfi o ri u swika Venda vha mbo di mu luvha. Vele la Mbeu a tshi wetshela kha lino o vha e na nwana wa murathu wawe Masindi. Masindi onoyu hu pfi nwana wawe o vha a tshi pfi Phophi we a vho aluswa nga Vele la Mbeu nge khotsi awe vha lovha e mutuku. Vhathu vhanzhi mudini wa Dzata vho vha vha tshi divha uri Phophi ndi nwana wa Vele la Mbeu nge a vha e tsinisa na Vele la Mbeu.
Vele lṄa Mbeu o vha e na vhana vhaṱaṋu na vhavhili(sumbe). Tanzhe o vha musidzana we a vha a tshi pfi Tshavhumbwe.
Onoyu Tshavhumbwe ndi ene Masingo a Ha-Ramabulana, a Ha-Tshivhasa na Ha-Rammbuda. Vha ana ngae. Vha Ha-Mphaphuli vhone vha ana nga khaladzi avho we avha a tshi pfi Kutame.
Ngauri Vhavenda vho wana dzinwe tshakha afha kha uvho vhupo, ho mbo di vuwa nndwa vhukati havho na idzo tshakha. Vhenevha vhathu vho waniwaho Venda vho kundiwa nga Vhavenda; vha fhedza nga u luvha mahosi a Vhavenda.
Vhanwe Vhavenda vha ri vho swika vho rangwa phanda nga Dimbanyika. Hu pfi Dimbanyika zwi amba u lamba shango nge a pfi o fhiwa shango Vhukalanga nga mune wawe a li hana. Uya nga vhadivhi vha manwalo a divhazwakale ya Vhavenda, Dimbanyika o do tumbula musanda muhulu ngei Lwandali. Vha isa phanda vha ri Dimbanyika o do kuvhanganya tshakha nnzhi dze a vha o dzi kunda a dzi vhudza uri ndi ene Thovhele wa Vhavenda wa u thoma . Musi mudini wa Dzata ho dzulwa, Dimbanyika a farwa nga biso li shushaho. Hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu mativha o mbo di xa Dzata. Lwonolu lufu lwa Dimbanyika lwo shusha vhathu vhanzhi. Dimbanyika o swiwa Tshiendeulu. Nga Tshivenda khosi ya dzama hu fanela u dzhena inwe. Vhahulwane vha mudi vho mbo di dzula vha langana uri ndi khwine hu tshi dzhena Dyambeu?
Hu na Thalutshedzo dzo fhambananaho nga kuvhusele kwa khosi Dyambeu. Vhanwe vha ri o vhusa Lushaka lwa Vhavenda e Dzata ngeno vhanwe vha tshi ri o vha na kholomo nnzhi Swongozwi. Nga tshifhinga tshenetshi tsha Dyambeu, hu pfala uri Vhangona vho pandelwa vha shavhela vhukovhela. Dyambeu ene ho ngo tou vhusa tshifhinga tshilapfu. Hu ambwa u pfi duvha linwe Dyambeu o do bva na mmbwa dzawe mbili a tshi yo zwima. Musi e henengei dakani inwe ya mmbwa yo do vusa phukha. Ndi hezwi , Dyambeu a tshi tevhela vhutala ha mmbwa na phukha yo vusiwaho. Vha tshi vhona a sa vhuyi vha mu toda vha tshi tevhela vhutala , he ha vha swikisa bakoni. Musi Dyambeu e nga ngomu bakoni ho mbo i wa tombo lihulu la mbo di vala munango wothe wa bako. Ha mbo di vha u dzama ha khosi Dyambeu?
U sumiwa ha lufu lwa Dyambeu ho vha na thalutshedzo mbili. Thalutshedzo ya u thoma i ri ngauri Dyambeu o bva na mmbwa mbili a tshi yo zwima, mmbwa ye ya vha yo sala nnda ndi yone yo tuwaho i tshi khou kwaila i tshi ya mudini. Vhahulwane vha mudi vho do i sala nga murahu u swika i tshi vha swikisa munangoni wa bako le la vha lo valwa nga tombo lihulu. Thalutshedzo ya vhuvhili I ri Vhathu vhe vha do ya u suma u dzama ha Dyambeu vho vha Vhangona. U bva ilo duvha ho mbo di vuwa vhuswina vhukati ha Vhavenda na Vhangona. Vhavenda vho sinyutshela uri ndi ngani Vhangona vha tshi ya Dzata u suma u dzama ha Dyambeu.
Vhanwe vhathu vha ri nga murahu ha u dzama ha Khosi Dyambeu, vhahulwane vha lushaka vho do tangana vha tendelana uri hu dzhene nwana wawe Vele la Mbeu kana Masindi. Naho Vele ovha e na phophi kana Thohoyandou uri a lele uku kutukana, ku do ri musi kwo no thanya kwa dzhena vhuhosini. Hu pfala uri fhungo ili la u dzheniswa ha Phophi lo takadza magota vhunga vho vha vha tshi mu takalela ngauri o vha e nwana a re na mikhwa.
Tshikona tsho do ramba shango lothe tshi tshi lugisela u dzhenisa Phophi vhuhosini. Vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi ri Phophi ndi wana wa Dimbanyika ngauri vho vha vha sa divhi khotsi awe. Vhanwe vhaambi vhari Phophi o vha e nwana wa murathu wa Dimbanyika we a wela nae kha la Venda nga u khotsi awe vho lovha vha tshe Vhukalanga. Phophi o do vha mutukana we a alutshela musanda sa nwana wa henefho. Phophi o vha e muthu wa vhuhali we a kunda Vhangona, Maguvhutswera na dzinwe tshakha. Phophi o vha a tshi di renda a tshi ri "Ndou yo fa ho sala thoho yayo; ndi nne Thoho ya ndou" Dzina la Thohoyandou lo thoma henefho?
Izwo zwithu zwo do sinyusa magota vha mu humbulela uri a nga vha e ene o vhulayaho Vele la mbeu. Mafhungo o do tshinyala musi Thohoyandou a si tsha toda u bva tshiduloni musi mune wa tshidzulo o no a aluwa. Magota o dzula fhasi a langana uri ndi khwine vha tshi mu milisa tshivhindi.
Raluswielo Tshivhasa we na ene a vha e nwana wa Vele la Mbeu o do ita tshikwekwe tsha u vhulaha khosi Thohoyandou. Munwe wa magota we a vha a tshi funa Thohoyandou a sevhela khosi uri kha i lale yo goda ngauri vhathu vho langana u mu milisa tshivhindi. Thohoyandou o ri u pfa nga ha itshi tshikwekwe a mbo vuwa a dzhia thundu na zwifuwo na vhathu vhe vha vha vha tshi mu tevhela a dzhena ndilani; ha vha mbo dI vha u shavha mudini wa Dzata. Musi Tshivhase a tshi swika a wana mudi wa Dzata u tshi ndi a pfumelwa hu sina vhathu. Vho do sala vhutala hawe nga murahu vhunga vho vha vha sa divhi uri u ngafhi. Vhanwe vhari o tutshela thungo dza mulambo wa Zambezi ngeno vhanwe vha tshi ri o dzhena sogani Vhukalanga vhanwe vha ri o dzhena lunangani lwa mboho.
U ya nga mvelele ya Tshivenda khosi inwe a i dzheni vhuhosini musi hu songo thoma ha dzama inwe, zwenezwo a ho ngo vha na khosi yo dzhenaho ngauri ho vha hu sa divhei uri khosi Thohoyandou u ngafhi. Musi vho no vhona uri Thohoyandou a nga si tsha vhuya, Tshisevhe o do dzhena tshiduloni tshawe. Kuvhusele kwawe a kwo ngo fhambana na kwa khotsi awe. Na ene o vhusa shango ha vha na mulalo na vhudziki.
Vhanwe vha tshi amba nga enea mafhungo a Tshisevhe vha ri Tshisevhe ndi ene wa u fhedzisela u dzhena vhuhosi mudini wa Dzata. Huno ha ene o do dzhia vharathu vhawe a vha kovhekanya mashango: Tshikalange kana Rammpofu o ya Tshirululuni, Raluswielo kana Tshivhase a ya Dopeni he ene a si dzule a dzhenisa khaladzi awe Nyatema ene a tsela thungo ya Phiphidi, Bele a mu isa Vuvha. Nga murahu ha izwo Tshisevhe ombo di dzhenelwa nga maswina vha mu lwisa. Vha re vhanwe vhakololo vhone a vho ngo toda u mu thusa.
Tshisevhe na ene ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. O ri u dzama ha tea u dzhena nwana wawe we a miliswa tshivhindi a tshe muuku. Tshisevhe o ri u dzama a sia kwana kwawe ku kutuku kwe kwa vha ku tshi pfi Ravhura kwe na kwone kwa humbula uri vha do ku zwizwiedza?
Ravhura o do shavhela Makonde a swika a pandela Muthivhi mune wa shango. O do vhusa u swika a tshi dzama.
Vho-Thovhele vhana vha Vhavenda vho vhusaho musi mudi wa Dzata u tshe wo khwatha ndi Dimbanyika, Dyambeu, Thohoyandou na Tshisevhe.
Nga Murahu ha musi Ravhura o no shavhela thungo ya Thengwe, Rampofu o do vha ene khosi ya u thoma u Ranga phanda kha Tavhi la Ha-Ramabulana, fhedzi ene ho ngo vhusesa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha vuwa mifhirifhiri vhukati ha vhakololo vha Rampofu.
U ya nga inwe ya thalutshedzo ye ra i wana hu pfala uri Tshikamuroho Ramavhoya o vha e ene mutuku. Huno Tshigevhedu Ramabulana o vha e ene muhulwane . Ramavhoya o do dzhena tshiduloni tshe tsha vha tshi si tshawe ngauri o vha a tshi funeswa nga mme awe. Izwo zwo ita uri hu vuwe khudano vhukati ha Ramavhoya na Ramabulana. Tshigevhedu Ramabulana o do pandelwa na vhathu vhawe. Ramabulana o do shavhela Lydenburg ha Langa.
Ho do swika nduna khulu ya mavhuru I no pfi H Potgieter. Ramabulana a humbela uri Potgieter na mmbi yawe vha mu thuse u dzhiulula shango lawe kha murathu wawe. Potgieter a vhudzisa uri arali a mu thusa u do mu fha mini. Ramabulana o do dzhena vhuhosini hawe nga thuso ya nwana wawe muhulwane Davhana na mavhuru vhe vha do lwisa Ramavhoya. Ramavhoya o do vhulawa, ha ri a tshi fa a ri kha mukomana Wo fhalalisa malofha anga, a u nga diphini nga u vhusa hau ha vha u dzama ha Ramavhoya?
Ramabulana o vhusa u swika nga nwaha wa 1864. O vhuelela ngei Swongozwi a vhusa lushaka, fhedzi ho ngo dzulesa hone. O do mbo di farwa nga biso a ya a dzula Tshirululuni a tshi khou ongiwa nga nwana wawe Davhana. U dzama ha Ramabulana ho do mangadza vhathu vhanzhi, fhedzi vho do humbulela mukololo Davhana ngauri ndi ene we a vha e na khosi musi a na biso.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Ramabulana nga nwaha wa 1864, ho vuwa nndwa vhukati ha Makhado na Mukomana wawe Davhana. Vhuswina uvhu ho vha hu ha uri ndi nnyi o teaho u dzhena vhuhosi ha mutahabvu. Makhado o do wana thikhedzo u bva kha makhotsimunene na vhomakhadzi. Mme a Makhado Vho-Limani na vhone vho thusedza kha u dzhena ha nwana wavho vhuhosini, nge vha vha vhe muthu wa vhulenda kha vhathu na kha mutahabvu.
Ngauri ho vha hu si na pfano vhukati ha Davhana na Makhado, Davhana o do shakuliswa nga murathu wawe we ene a wana thikhedzo kha makhadzi Vho - Nyakhulu. Musi Makhado o no dzama vhathu vho do rangwa phanda nga Maemu nwana wa Makhado. Manwe mahosi a hu nga do ambeswa ngao nga maanda.
Nga nwaha wa 1924 ho dzhena Mphephu Alilali Tshilamulele, we a lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga nwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwila kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War.O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzata.
O no dzama ho dzhena nwana wawe George Mbulaheni Mphephu. We a tevhelelwa nga nwana wawe Patrick Ramaano Mbulaheni Mphephu we a fhedza nga u vha ene Muphuresidennde wa u thoma wa Riphabuiki ya Venda u swika a tshi dzama nga nwaha wa 1988?
Ene o ri a tshi dzama ha dzhena nwana wawe Dimbanyika we na ene a do dzama hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Murahuni ha onoyu , nge Dimbanyika a vha a si na nwana wa mutukana vhuhosi ha dzhiiwa nga ndumi yawe Toni Peter Mphephu Ramabulana.
Raluswielo Tshivhasa ndi munwe wa vhana vho bvaho Dzata. Dzina ili la Tshivhasa ndi la miswaswo, vha tshi amba u fhiswa ha midi ya Vhangona nga ene ha mbo di pfi Tshivhasa midi ya vhathu.
Ndi ene khosi ya u thoma u vhusa vhubvaduvha ha Dzata. O takuwa Dzata a ya a dzula tsini ha thavha ya Tswime, Dopeni a tshi khou vhusa la Vhulaudzi, Phahwe na Vuvha. Raluswielo ho ngo dzulesa afho Dopeni, o do takuwa a tsela thungo ya Phiphidi a sia khaladzi awe Nyatema kha la Dopeni. U ya nga manwalwa, hu pfi musi Raluswielo e ndilani a tshi khou tshimbila na vhalanda vhawe o vha a sa tendi vha tshi vhasa mulilo nga khuni dzo tou rediwa dzi tshi bva dakani. O laela vhalanda vhawe uri kha hu vhasiwe midi ya Vhangona vhane avha khou tenda u luvha. Ndi afha he Vhangona vha thoma u mu luvha vha tshi khou tetemela vha ri ndi ene Tshivhasamidi.
Raluswielwo o ri a tshi swika Phiphidi a wana huna gota la mungona we avha a tshi pfi ephiphidi, huno uyo o do vhaselwa midi yawe yothe a vhulawa nge ene a si tende u luvha. Ho do pfala phungo khulu ya u vhaswa ha midi nga Raluswielo. Hu pfala u pfi ho vha hu na khosi khulwane ya Vhangona ye ya vha i tshi dzula Mbilwi i tshi pfi Khurukhuru na inwe khosi i no pfi Tshamanyatsha ye ya vha i Mukumbani. Vhuvhili ha idzi khosi vho shavha phungo iyi ya Raluswielo vha luvha uri midi yavho i si vhasiwe?
Khosi idzi dzo mu renda dza ri iwe Tshivhasa midi yawe i tshi sala yo tshena, vha ri ndi ene nwana wa Vele mutumbuka vhathu. Tshivhase o mbo difhata mudi henefho Dovhoni khala Phiphidi. Huno henefho hombo di vha wone musanda muhulu wa Tshivhasa. Nazwino khulunoni yawe i kha di vhonala henefho Dovhoni. Raluswielo o do takuwa a ya a dzula Vhulaudzi ha Khaladzi yawe Nyatema he a dzamela hone.
Nga murahu ha u dzama ha Raluswielo ho dzhena Mukhesi Tshivhasa we na ene a do dzama ha dzhena Luvhengo Tshivhasa. Uya nga manwalwa Luvhengo o vhusa la Ha-Tshivhasa e Phiphidi. Luvhengo o do dzhia murathu wawe Phophi Rammbuda a mu vhea Lunungwi, khaladzi Nyatema a mu vhea Vhulaudzi ngeno khaladzi Nyakhuhu o mu vhea Mukumbani . Nga tshifhinga tsha nndwa ya Mabunyu vhukati ha nwaha wa 1840 na 1841 Luvhengo o do pfulutshela Mukumbani.
Luvhengo o do bvisa murathu wawe Phophi Rammbuda a mu isa Dzimauli uri a lise kana u vhusa shango nga thungo ya Devhula. Luvhengo o do farwa nga biso, a ri kha vhatuka vhamusanda ane a do mu tevhela ndi Lihalima, fhedzi murathu Tshivhenga a dzhenwa nga vivho a todela mukomana tshiganame a mu vhulaha. Izwi zwo sinyusa mukalaha nga maanda. Ndi hone-ha Luvhengo a tshi mbo di kuvhanganya magota na vhoMakhadzi a ri khavhoVhonani nne zwino ndi vho fa, huno arali nda fa a re Tshivhenga a songo vhuya a dzhena vhuhosini ha lino shango na vhothe maswuhana mahulwane vha songo vhuya vha linga u dzhena u vha khosi, fhedzi ane a tea u dzhena ndi hoku kutukana Ligegise na zwino kha ku tuwe na Makhadzi Nyatema ku yo dzula Vhulaudzi. Luvhengo Tshivhasa o do dzama nga nwaha wa 1865 kana gidi a malo furathi thanu?
Ligegise Tshivhasa o dzhena vhuhosini nga nwaha wa 1867. Ho vha na vhathu vhe vha do vhangisa Ligegise kha tshidzulo tshawe. Tshivhenga na ene o vha a tshi toda u dzhena fhedzi vhokhotsimunene na magota vha hana ngauri Tshivhenga o vha e na muvhundu we a fhiwa nga mukalaha. Munwe mukololo we a vha a tshi khou vhanga vhukuma ndi Phethamadungo we ene a vha o fhiwa shango la Duthuni nga mukalaha. Magota vho mbo di mu pandela afha Duthuni nge a vha o no thoma mifhirifhiri. Musi Phethamadungo o no pandelwa Duthuni vhuimoni hawe vho do dzhenisa Phophi. Phophi o do thuntshiwa nga tshigidi kha shama nga Sawane musi a tshi khou vhusa afho Duthuni. Hu ambiwa u pfi gulu idzi dzo rumbula shama dza dzhena nga mulomoni ene a mbo i dzi mila dzothe. Ndi he ha bva dzina la Mamilasigidi?
Musi vhathu vha tshi kha ḓivha kha shia shia lṄa mivhango ya Tshivhenga na Phethamadungo ha pfala uri Phophi Rammbuḓa na ene u ri ha luvhi ṋwana. Phophi a ri ndo luvha khotsi awe ane a vha mukomana wanga. Huno ha vuwa mivhango mihulu kha ulu Lushaka. Hone L(igegise a ḓi khoḓa a ri ndi ene Makilimakili maano a u shavha na u ima, a ri maswina awe u ḓo livhana nao. Nangoho vhana vha muṱahabvu Luvhengo vho ḓo fhelisa vhuswina vha dovha vha vha tshithu tshithihi ha sala vhuswina ha Ha- Rammbuḓa. Vhuswina uhu ha vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbuḓa ho ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu vhukuma tshi no ṱoḓa u swika miṋwaha ya fumirathi (16). L(igegise o ḓo dzhiulula mashango oṱhe e a vha o thubwa nga vha Ha-Mphaphuli a dzhia na Makonde musi Ravhura o no dzama. Ligegise o ḓo balelwa nga Lwamondo ngauri vhathu vha Lwamondo vho vha vhe na madambi a mapfee?
Kha mahosi a ha Tshivhasa L(igegise o ḓo vha ene khosi ye ya ḓo lwa nndwa nnzhi vhukuma. Naho L(igegise o dzhena vhuhosini a muṱuku o ḓo dzama e mukalaha muhulu vhukuma nga lṄa fumimbili T(hafamuhwe giḓidaṱahe (12 March 1900). L(igegise o ḓo vhulungwa Mukumbani. Vhuimoni hawe ho mbo ḓi dzhena Ramaremisa Tshivhasa. Ramaremisa o ḓo vha na vhathu vhe vha mu vhangisa kha vhukoma hawe. Mahwasane, Raiḓani, Nyamande na Sidzee vho ḓo vhanga vhukoma, fhedzi Magota vhari riṋe ri ḓivha Ramaremisa. Ramaremisa o ḓo rwelwa ṱari lṄa u vha ene khosi ya ha Tshivhasa nga ḓuvha lṄa fumbilia lṄa ṋwedzi wa Lambamai nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe (24 April 1900). Ramaremisa o vhusa miṋwaha ya mahumi mararu a dzama nga ḓuvha lṄa vhufumbili ṱhanu nga Luhuhi nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furaru (25 February 1930)?
Nga murahu ha u dzama ha khosi Ramaremisa, ho ḓo dzhena mukololo Ratshimphi (Mphaya) we ene a ḓo vhusa shango nga nḓila i mangadzaho. Hu pfala u pfi iḽi Dzina lṄa Mphaya ḽo vha ḽi tshi bva kha Empire nge ene a vha a tshi ri ha luvhi British empire. Ratshimphi o dzama nga 1952. Musi Ratshimphi o no dzama ho ḓo dzhena Prince Thikhathali Thohoyanḓ(ou Tshivhasa nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furathiraru (1963). Ene o vhusa miṋwaha miraru fhedzi a mbo i dzama nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furathi rathi (1966). Nga 1970 10 Fulwi ho ḓo dzhena Kennedy Miḓiyavhathu Tshivhasa a na miṋwaha ya malo. A tshi dzhena o vha e na Vho-Shavhani vhe vha vha vho mu farela u swika a tshi vhewa tshiduloni tshawe nga 1993. Vho - AA Tshivhase vho vhanga vhuhosi u bva nga 1966. Nga 1968 ha vuwa mifhirifhiri ya u ri ndi nnyi ane a tea u vha khosi. Mukololo we a vha a tshi khou fanela u dzhena vhuhosini o vha Kennedy Miḓiyavhathu Tshivhasa. Muṱahabvu vho ri vha tshi dzama, Kennedy o vha a tshi kha ḓi vha muṱuku. Izwi zwo ita uri hu topiwe khotsimunene Vho-Shavhani uri vha vhe vhone vha farelaho musi Kennedy a tshi kha ḓi aluwa. Zwithu zwo ḓo khakhea musi Kennedy a tshi fanela u dzhena vhuhosini hawe. Muṱahabvu Vho - AA Tshivhasa vhe na vhone vha vha vhe khotsimunene vho ḓo vhanga vhuhosi. Ho ḓo vha na mulalo nga murahu ha musi Kennedy a tshi dzhia tshidzulo tshawe. Na ṋamusi ndi ene khosi yo rangaho phanḓa Lushaka lwa ha Tshivhasa.
Vhuhosi ha vha Ha Mphaphuli vhu na Thalutshedzo mbili. U ya nga mawanwa, vha ha Mphaphuli a vha na vhushaka na vha ha Vele la Mbeu. Thalutshedzo ya u thoma i ri Mphaphuli Tshilala u bva kha Dzinwe tshakha. O da a tshi bva thungo ya Tshipembe e na tshigwada tsha Maswazi vha tshi tshimbila vha tshi khou zwima. Hu pfala u pfi vho wela mulambo wa Vhembe, vha swika mishashani ya vha ha Vele la Mbeu. Huno vho ri vha tshi swika afho vha ha Vele la Mbeu vha vha tanganedza vha dzula zwa naka. Hu pfala u pfi vhanwe vho ri vha tshi tuwa Mphaphuli a sala a vha muhura wa Vele la Mbeu.
Mphaphuli o vha a tshi divhiwa sa munna wa vhutali. Vha ha Vele la Mbeu vho mbo di mu sendedza tsini a vha muambeli wa musanda. Muthu wa u thoma u ranga phanda lushaka lwa ha Mphaphuli o vha Tshilala. O ri u takuwa kha la Dzata a wetshela seli ha Luvuvhu a swika shangoni la khosi Netshitomboni, he a wana Netshitomboni a khou vhusa. Tshilala o mbo di vhulaha Netshitomboni a dzhia shango. Phungo yawe na ene yo do swika kule he ya swika na kha khosi ya Vhangona ye ya vha i Mbilwi.
Khosi iyi ya Vhangona yo do amba na Tshilala uri yone na manwe magota vho langana uri ene Tshilala a vhe ene ane a vha khosi yavho. U thomani avha vhathu vho vha vhe zwandani zwa Tshivhasa, fhedzi vho vha vho no neta nga kuvhusele kwawe. Tshilala o do amba uri vha ha Vele la Mbeu ndi vhahulwane khae, fhedzi ha na thaidzo na u vha khosi yavho. O do amba uri vha songo vhuya vha vula mulomo nga ili fhungo. A gogomedza na magota awe uri Tshivhasa a songo zwi pfa. Tshilala o vha a tshi dikhoda a tshi ri Ndi nne Tshalala tsha nowa dzi no lima davha luvhidi lu tshi zwala mbeu?
Tshilala o mbo di ruma vhadinda ha khosi Raluswielo ari u khou dzula miluwani. Raluswielo a mu fha maanda a u vhusa Vhangona vhothe kha la Mbilwi. Ho ri u dzama Raluswielo, Tshilala ari ene ha tsha luvha muthu u khosi nga ene mune.. Tshilala na ene o mbo di dzama ha dzhena nwana wawe Ratsimbi. Hu tshi bva Ratsimbi ha dzhena khosi Makwarela. Makwarela o vhusa u swika a tshi dzama nga nwaha wa 1927 nga la 25 Thafamuhwe. U dzamani ha khosi Makwarela ho vuwa mifhirifhiri kha vhana vhawe. Madadzhe o vha a tshi khou vhangisana na Phaswana. Phaswana o do wana thikhedzo ya vhatshena a vha ene khosi. Phaswana o ri u dzama ha dzhena nwana wawe ane a khou vhusa zwino Musiiwa Mphaphuli.
Mafhungo aya a ambaho nga vhubvo ha Masingo u swika Dzata, ha dadzi mudzio. Ri wana uri vhothe vho ambaho nga ha Dimbanyika kana Dyambeu kana Tshisevhe, na Thohoyandou, zwe vha amba zwi a fhambana nga maanda.
Tsumbo, Van Warmelo ene uri ho thoma Mutumbuka-Vhathu a tevhelwa nga Bele la Mambo ngeno Stayt ene a tshi thoma nga Vele la Mbeu ha tevhela Thohoyandou. Vho - Mudau vha thoma nga Nwali vha da Tshilume a tevhelwa nga Tshikalana. Vho-Mutenda vhone vha thoma nga Mambo ha da Muloza a tevhelwa nga Thohoyandou.
Hafhu a si Masingo fhedzi vhe vha vha vha tshi khou vhusa Venda. Ho vha na Mahosi manwe a mitupo minwe. Izwi ri do zwi sumbedza kha mitupo ya Vhavenda. Fhedzi haya Mahosi manwe othe , o vha e fhasi ha Masingo na zwino zwi kha di vha zwo ralo.
Hu saathu u ḓa Vhatshena we a vha e ene wa nṱhesa kana muhulwanesa o vha a tshi pfi Thovhela. Izwi zwauri Paramount Chief zwo ḓa na Vhatshena nge vha ri Vharema vha nga si vhe na King kha vha tou vha na Paramount Chief (Khosi-Khulu).
Hovha hu u itela u thivhela zwi nonga sa hezwi: England, hu na King, zwino Vharema vhe vha vha vha fhasi ha England vha nga vha hani na King, ngeno Makhuwa vha tshi vha dzhia uri vha fhasi havho.
Nga Tshivenda , ipfi la uri Vhamusanda li a shumisiwa na kha Gota kana Khosi. Izwi zwi bva kha uri li khou shumisiwa hani. Tsumbo: Vho-Takalani ndi vhone Vhamusanda vha Mukula, fhedzi hu tshi vho da mafhungo a vhuimo, ri wana hezwi: Hu tshi vho pfi gota, li amba uyu ane avha fhasi ha Khosi, ngeno hone na onoyu gota sa musi ro amba afho ntha, nga Tshivenda a nga di pfi Vhamusanda.
Hu a tshifhinga tshe lushaka lwa vhavenda lwa didzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphanda. Itsho tshifhinga vhavenda vho vha vho rengiswa nga Davhana we a vha e mukomana wa Makhado. Ene o vha o dinalea nge a dzhielwa vhuhosi nga murathu.
Kha nndwa yeneyo vhavenda vho do kundwa vha dzhielwa na tshipida tsha shango lavho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa u pfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina la Makhado.
Ho dovha ha vha na nndwa ye vhavenda vha i lwa ya phusuphusu dza Dzimauli . Afho ndi he Vhavenda vha lwa na mabunyu. Nga itsho tshifhinga vhavenda vho vha vha tshi shavhela dzithavhani vhanwe vha dzumbamba bakoni la tshavhadinda.
Dzimaulu ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rammbuda. Ulu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Venda. Vha Ha-Rammbuda vho vha vhe vharathu kana makhotsimunene kha vha ha Tshivhasa. Vho do fhiwa shango la Ha-Rambuda nga khosi Tshivhasa.
Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena Ligegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rammbuda a hana u luvha. Izwi zwo do vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbuda. Kha nndwa dzothe dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha-Tshivhasa.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Phophi Rammbuda ho vuwa phusuphusu vhukati ha vhana vhawe vha tshi lwela vhuhosi. Afha ndi he ha bva dzina la Phusuphusu dza Dzimauli. Nndwa yo vha vhukati ha Bele na Mashila. Huno Bele o ri u bviswa a mbo di shavha. Bele o ri u kundwa a ya a ramba mmbi ya Maswazi vhe vha hana u mu thusa. Bele a vhuya ngeno Venda a dzula Maname mudini wa Liubvubvu. Afha ndi he a miliswa hone tshivhindi . Mashila o sala a tshi vhusa , fhedzi ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha dzhena nwana wawe Ratshibvumo Rammbuda. Ene ha o ri u dzama ha dzhena Tshikosi we na ene ho ngo fhedza tshifhinga tshilapfu a songo dzama. Tshikosi o dzama nga nwaha wa 1924. Nwana wa Bele ndi Khakhu wa ha Madala we a dzama nga 1923.
Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana. Musi Ramabulana o no dzama ho vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado, vha tshi lwela Vhuhosi.
Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga ha u dzhena ha Makhado vhuhosini hone e si ene wa nndu ya Vhuhosi. Mukomana wawe o vha e Davhana, wa nndu ya Vhuhosi. Hu pfi Davhana o kanda milenzhe ya mutahabvu khotsi awe. Izwi zwi amba uri Davhana o dzhena nduni na Khotsi awe.
Zwenezwo zwo do ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a do dzhena vhuhosini.
Izwi zwo dovha hafhu zwa tutuwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu. Makhado o do vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi. Davhana u vhona izwo o mbo di shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani. E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhadinda uri a mu wana henefho Vho-Tshivhasa vha do dzhena khakhathini khulu. Ndi hone Vho-Tshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni lavho.
Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli, a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai. Makhado a rumela vhaḓinda Ha-Mphaphuli, vhe vha ri kha Vho-Mphaphuli vha sa mu pandela; mmbi yanga i ḓo dzhena henefho. Vho-Mphaphuli nga u pfa zwenezwo, ndi hone vha tshi ya Tshiwawa (J Albasini) vha mu humbelela vhudzulo. Albasini a takalela nga maanḓa u ḓa ha Davhana Luonde he ene a vha e hone nge a ḓivha uri u ḓo mu tikedza musi ene a tshi lwa na Makhado. Davhana a humbela Tshiwawa na vhaṋwe Vhatshena uri vha mu thuse kha nndwa yawe na Makhado. Makhado a kunda mmbi ya Davhana na Vhatshena. Vhatshena vha pandela Davhana a ya a dzula Luvhola.
Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda. Vha shavha afha hune ha pfi Schoemansdal vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhata dorobo i no pfi Pietersburg. Ndi afha hune ha pfi Polokwane. Makhado a di vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa. Nwana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa.
Wilson and L., Thompson, A History of South Africa to 1870, David Philip, 1982, p.
Alilali Mphephu ndi nwana wa muhali wa vhahali Makhado. Vhunga khotsi awe vho di vha muthu a thonifheaho kha lushaka lwa vhavenda, fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngauri a vho ngo vuwa vho kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzothe dze vha dzi lwa.
O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga nwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwila kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War. O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzata.
Muvhango u vha hone hu tshi vhangiwa vhuhosi. U vhanga vhuhosi a si zwiswa. Vhavenda vha tshi tikedza izwi vha ri vhuhosi vhu naka u vhangwa kana vha ri vhuhosi a si vhuswa vhu no newa muthu, vhu tou vhangiwa. Hezwi zwi a mba uri; na a si wa nndu ya vhuhosi arali a na vhatikedzi kha makhotsimunene na kha dzikhadzi u a vusa bonyongo a tshi ri vhuhosi ndi hawe. . Zwenezwo ndi zwone zwi itisaho uri hu vhe na muvhango.
Sa dziṋwe tshakha, Vhavenḓa vha na maitele avho musi zwi tshi ḓa kha mvelele ya sialala. Vhunzhi ha maitele ayo a ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya miṱa ine muthu a aluwa khayo. Tsumbo: muthu a tshi amba na vhahulwane vha mu fhiraho nga miṋwaha na avho vhane vha nga vha vhe vhokhotsimunene wawe kana mashaka awe na mahosi, hu na nḓila ine a fanela u tevhedza yone-u nga u losha (a u fhiri vhathu vhahulwane u songo losha).
Midi ya Tshivenda ine ya kha di tevhela mvelele dza tshivenda ri wana uri vhane vhana vha hone vha a funzwa u thompha makhadzi. Nga u pfufhifhadza a hu na mafhungo mahulwane kana dziphambano dza midini hune makhadzi a sa divhadzwe.
Mbebo ndi tshithu tshihulu nga maanda kha Vhavenda. Izwi zwi vhonala na kha dzinyimbo dzavho vha tshi tshina malende. Ri wana hu na luimbo lu no nga sa holwu: Matakadza a mbilu ndi nwana. Vha tshi imba lwonolwo luimbo u do wana vhakegulu vho takala vha tshi khou lidza mifhululu. Mufumakadzi arali e na nwana muthihi u amba u ri na nne tenda-vho ndo imba lwa vhanzhi. Izwi zwi amba u ri na nne-vho tenda ndo beba sa vhanwe vhafumakadzi?
Musadzi a si na ṋwana ha takali nga u ri vhaḽa vha si vhavhuḓi vha mu goḓa ngazwo kana vha mu sea ngazwo. U sumbedza uri hezwi zwithu zwi dzhiwa sa zwithu zwihulu, ri wana uri musi mufumakadzi o malwa; a tshi vhifha muvhilini (u gonya miri) u a vhudza mazwale wawe uri o pfukiwa. Zwenezwo- ha mazwale vha mbo ḓi rumela muthu hayani ha uyu mufumakadzi u ḓivhadza u ri ngeno vhuhadzi hawe ho itea mini.
Afha kha itshi tshipida ri vha ri tshi khou sedza ndila ine nwana a aluwa ngayo mutani. Tshivenda tshi ri hu bebwa tshi aluwaho. Mutani munwe na munwe musi ho bebwa nwana mutuku vha a takala nga uri vha zwi dzhia zwa uri ndi tsumbo ya uri Mudzimu u a vha funa nahone uyu nwana a tshi aluwa u do vha shumela.
Kualutshele kwa vhana kwo fhambana zwi tshi bva kha uri u bva mutani wo tou itisahaniho. Hu na vhana vha no aluwa zwavhudi vha tshi wana ndayo na khaidzo kha vhabebi vhavho kana kha vhaaluwa henefho mudini. Ha dovha ha vha na vhana vhane nga tshivenda vha vhidzwa u pfi khundavhalai nge a bva mutani u si na ndayo. Hu dovha ha vha na vhana vhane vha si loshe vhane vha vhidzwa u pfi ndi damba u losha.
Nwana a no aluswa zwavhudi u tamiwa na u takalelwa nga nnyi na nnyi. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme uri vhabebi mitani yavho vha aluse vhana vhavho nga ndila ya vhudi.
Vhavenda na kale ndi vhathu vha no divhelwa u tshila na vhanwe vhathu zwavhudi.
Nga tshivenda arali vhathu vho dzulelana vha khwathisa vhushaka na vhuthihi nga u ledzelana sa hezwi: dzithophi, zwidzimba na mitshelo. Vhahulwane vha dovha vha zwi sumbedza nga u vha vhathu vha re na fulufhelo nga tshavho. Arali vha mudini wa tsini vha tshi khou toda u fara lwendo, vha a kona u sia nwana wavho na vhadzula tsini. Izwi zwothe zwi sumbedza matshilisano avhudi.
A a dzimana u la malombe, mukosi a a phalalana! Maambele a no nga sa haya, u a pfa dzimpfuni. U sumbedza uri ri nga di fhambana kha zwinwe zwithu, fhedzi ha bvelela luvhi ri vha tshithu tshithihi.
Vhavenda vha na ndila ine vha sedza lufu ngayo. Vhunga lufu hu u fhambana ha nama na muya, u ya nga Vhavenda musi muthu o lovha zwi nga vhewa nga ndila dzo fhambananaho: sa tsumbo, o lovha, o ri sia, mavu a la vhathu, o awela, ha tshena rine, o edela, o vhidzwa nga vhadzimu kana hu bikwa nga khulu hu tshi ambiwa mutani wo welwaho nga lufu kana o ya mudi tshete kana zwirabani.
N(wana ene u vhudzwa lufu o eḓela zwa ṱuwa na khofhe a sa tsha vhudzisa uri uḽa muthu o lovhaho u ngafhi. Muḓini wonoyo wo welwaho nga luvhi hu ḓala vhathu. Musi lufu lwo wa mashaka vha tea u zwi ḓivha nga tshifhinga u shavhisa maṱudzi (Khombo kana zwithu zwine zwa vhaisa zwi tshi bvelela ri songo humbula ngauri ri saathu u pfa uri mugede o lovha sa izwi u tshi wana muthu a tshi nga sokou u wela nṱha a u sema nga nḓila i sa takadziho, hone ngeno tshilwelwa tshi sa d(ihwi).
Vhavenda ndi vhathu vhane vha sa tode u sumbedza uri vho vhaisala musi hu na lufu ngauri a si kanzhi hune wa vhona vhahulwane vha tshi khou lila.
Fhedzi-ha u sumbedza uri Vhavenda vha dzhia lufu tshi tshithu tshihulusa, tshine tsha tthonifhiwa na u ofhiwa, hu na lufu vhahulwane a vha li tshithu u swikela duvha line hoyo muthu a vhulungwa ngalo.
Lufu kha Vhavenda lwo vha tshithu tsha tshiphiri. Fhedzi mutani ho welwaho nga lufu ho vha hu tshi vhonala nga u shandukiswa ha khoro na u palula mavhudzi kha vhahulwane na vhana.
Mudini wo welwaho nga lufu ho vha hu sa tendelwi hu tshi imbiwa. Kha shango ho vha hu sa limiwi.
Musi muthu o lovha hu a bviwa u vhonisa tsho laho mufu. Maine u a vhidzwa a tungula kana ha yiwa phafula. Musi tsho laho mufu tsho no wanala, muthu o farwaho nga thangu o vha a tshi palulwa bemu u sumbedza uri ndi muloi. Arali o laho mufu e Mutsinda, maine o vha a tshi nga tendelwa u shuma tshitumbu uri a humisele tsho laho mufu kha o laho mufu.
Kale mufu o vha a tshi ri u lovha a si fhedze maduvha manzhi a songo vhulungwa vhunga ho vha hu sina zwa u ya motshari. Muthu o vha a tshi vhulungwa o putelwa nga mukumba. Ho vha hu tshi vhulungiwa hayani. Vhana vho vha vha sa tendelwi u ya mbulungoni. Nwana mutuku arali o lovha o vha a tshi vhulungwa murahu ha tshitanga kana nndu kha guvha ngeno muhulwane o vha a tshi vhulungwa museni.
Vhasiwana na vhukololo a vha vhulungwi fhethu huthihi. Vhakololo vha vhulungwa tshiendeulu, ngeno vhasiwana vha tsh vhulungwa kha mavhida avho. Musi mbulungo yo fhela vhathu vha tshi vhuyelela hayani u tamba zwanda, vha lushaka vha a handululwa hu tshi itelwa u tamba lufu kana dwadze lo laho mufu.
Musi mbulungo yo fhela hu na mafhungo a u vhuisa mufu hayani.U bva duvha line muthu a vhuiswa hayani hu thoma u vha na vhudavhidzani kha vha tshilaho na mufu. Vhavenda vha tenda uri mufu a nga vuwa nga kha munwe wa mirado ya muta ane a kha di tshila. Zwenezwo u vha a tshi vho pfi mudzimu hune onoyo o vuwiwaho nga khae a tea u tshina Malombo.
Ano maduvha arali hu na Luvhi, vhana vhavho vha a vhudziwa na shango lothe la zwi divha. Hu na nyimbo dzine dza imbiwa, kanzhi hezwi yo vha thuthuwedzo ya Vhurereli ha tshirudi kana tshikhirisite. Hu vha na thabelo maduvha othe u swika kha duvha la mbulungo. Ano maduvha a zwi tsha nga kale he mufu a vha a tshi vhulungwa hu songo lindelwa mafhelo a vhege sa zwine zwa vha zwone ano maduvha. Ano maduvha vha vhulunga nga mugivhela nga matsheloni vhunga vhathu vha tshi ya mishumoni vhukati ha vhege. Vhanna ndi vhone vhane vha bwa vhida kana vhulalo. Vhanna vhenevho vha vhidzwa u pfi Phele, nahone u bwa vhida zwi vhidzwa u fhata mudi.
Lufu a lu tsha dzhiwa u fana na zwe lwa vha lu tshi dzhiiswa zwone kale. Ano maduvha lufu lwo no shanduka munyanya. Hu thavhiwa na kholomo. Vhanwe vha vhuya vha ita na u renga zwiambaro zwiswa zwa u ambara duvha la mbulungo ha nwiwa na mahalwa. Vhathu vha tshi vhuya mavhidani vha rwa miduba ya u tamba zwanda vha ekedzwa zwa u ladzela naho hu kha di vha matsheloni. Na kha vhakololo zwo ralo-vho naho mbulungo i tshi itwa nga Lavhutanu, Mugivhela shango li a kuvhangana kana zwenezwo nga Lavhutanu nga madekwana ha tambiwa zwanda ha liwa?
Vhavenda vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhodo, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Mitupo yeneyo i katela Vhadau, Masingo, Dzindou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhanwe vhanzhi u ya nga u fhambana havho.
vhane vha vha Vhangona.
Thavha ya Tshitumbe?
Thenzheni- Ndi Thenzheni la Vhadau vha malowandila vha lowa na mufhiri wa gondo.
Lwamondo-mutupo wavho ndi vhalaudzi: vhane vha tshi di khoda vha ri matshele na mbado.
Vhanyai vha ha Kama hune namusi ha divhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnda ha mudi tsini na tshiulu, vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni.
Vhatavhatsindi - Ndi vha Tshiavha vha thoma u vhulunga ho no fhela minwaha vha fukula vha fhisa marambo a fhelela ishani la Fundudzi.
Minwe mitupo ya Vhavenda ndi i tevhelaho. Vha nga wana zwinzhi nga u vula masiatari o fhambananaho a mitupo i re afho fhasi.
Tsumbo ya Tshikhodo tsha Vhadau Nne ndi Ntavhanyeni wa ha-Phaswana nga Tshilimandila.
i sa naki u vhada mpfo.
hani ndo lima tsimu vhe wo lima ndila!
u nyele phakho!
Ndi muduhulu wa Mukatuni na Mulayo Maumela.....
mukalaha o faho a si na linwe dzina! Phungeee! Phungee!
Dzindou na vhone vha na ndila ine vha di khoda ngayo. Itshi ndi tshikhodo tsha Dzindou dza ha Ramasunga. Hu na vhathu vha Dzindou vhane vha tshi di renda vha ri: tsumbo Ndou Muvhindi Muungathole zwa Munzhedzi zwa Nyatshiulu tsho rumbula nthwa zwa tshikono wa dzindou.
Avha ndi Masingo vha Ha Davhana vhane vha tshi direnda kana u dikhoda vha ri dzulani zwanu fhasi Singo Mutavhatsindi muila mutshila wa mbudzi wa muilafuri. Ahee Rambau wa ri Singo u a lifha, ndi vha ha manngwe a vha lisi kholomo vha vhusa zwigidigidi zwa vhathu.?
Kanzhi Masingo vha dzhiwa vha vhathu vha vhuhosini. Vha ri vha tshi dikhoda vha ri Tshavhumbwe.
Vhadau na vhone vha na ndila ine vha direnda ngayo: tsumbo, Vhadau vha Thenzheni vhone vha tshi dikhoda vha ri Ndi Thenzheni la Vhadau vha malowandila vha lowa na mufhiri wa gondo. Ngeno Vhadau vha Tshiheni vha tshiriri VhadauvhaNyaphunga?
Tshiheni, vha dzivha nkodo la Fundudzi, vha sa limi mavhele, vha lima mavhele vha vuwa vhe mbudu.
Vhanyai vha ha Nyamutsa nga davhi u a lovha wa sa farelela davhi u a wa: vha no ila pfee.?
Ndila ine vha vhulunga ngayo na yone yo fhambana-vho tsumbo: Vhanyai vha ha Kama hune namusi ha divhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnda ha mudi tsini na tshiulu, vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni?
Vhakwevho vha Luonde: Nguluvhe khulu ndi dza Luonde, zwigwa mutada ndi zwa Luvhola.
Luonde ndi thavha khulu ngeno Luvhola i thavha thukhu.
Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambanaho na kwa vhanwe. Uya nga mvelele, vhana vhatuku vha vhasidzana vho vha vha tshi ambara maredo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi na maredo, vha vhanna vhone vho vha vha tshi ambara vhugoni.
Ri tshi sedza sialala ho vha hu si na tshi nisaho thoni u ya nga kuambarele ukwu. Zwiambaro hezwi zwe ra amba nga hazwo afho ntha, hu tshi dzhena pfunzo ya tshikriste ye ya sasaladza matshilele ashu, na maambarele ashu zwo vho thoma u vhonelwa fhasi. Maduvha ano Vhavenda vha vho ditongisa ngazwo. Nga nndani ha tsindi, vhugoni na musisi, shedo lone li kha di ambariwa Dombani.
Musalauno vhanavha Vhavenda vha vhatukana kana vhasidzana vha ambara zwi no fana na zwa tshikhuwa. Fhethu hunzhisa a hu tshe na nwana na muthihi a ambaraho tsindi kana shedo?
Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole. Vhafumakadzi vho vha vha tshi ya nga mithavhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni.
Ngauri ano maduvha Vhavenda vhono tangana na dzinwe dzitshakha, ri wana maambarele avho ala e a vha a tshi sasaladziwa kale namusi a tshi vho tamiwa nga dzinwe dzitshakha. Tsumbo: Mahayani na dzidoroboni, ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara mithavhela.
Zwa tshikhuwa zwone zwi kha di ambariwa.
Vhafumakadzi vhanzhi ano maduvha vha vho ambara na marukhu zwithu zwe zwa vha zwi tshi ila kale.U ambara ho raliho ri hu wanesa kha Vhafumakadzi vha re dzidoroboni kana vho dzhenaho zwikolo.
Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwavho a kwo ngo tou fhambana u yafhi. Fhedzi duvha line muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi, ri wana o ambara mikumba ya Nngwe, vhanwe vha a ambara na ya ndau.
Musalauno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho.
Vhavenda sa dzinwe tshakha ri wana uri zwiliwa zwavho zwo tutuwedzwa nga vhupo he vha vha vha tshi dzula khaho. Tsumbo : Vha kale vho vha vha tshi la mitada, Ho ri u da mavhele na vhone vha vho thoma ula-vho mavhele. Zwinwe zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u la kana u nwa halwa havho ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, thungulifha, Mashonzha, na mitshelo yothe ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.
Vhavenda tshiliwa tshavho tshihulusa ndi vhuswa. Vhuswa honoho ho fhambana: tsumbo: hu na mutuku wa mavhele, ha vha na mutuku wa mugayo, ha vha na munamba wo bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu. Vhuswa vha tshi vhu la vha sevha nga nama na muroho, emeeme, nthwa , thungulifha, mashonzha, nzie, madzhulu. Zwinwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwinwe zwine vha nwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na madzanga sa mabvani, mafhuri, dziawa na nduhu?
mavhungo, thanzwa, matamvu, mahuyu, nombelo, mazwilu, maramba, makolokoe, khwakhwa, ii na zwinwe zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo ya hayani: manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri, maberegisi na minwe minzhi?
Tshilimo ndi khalanwaha ine ya divhelwa mvula na ndimo. Nga iyi khalanwaha vhathu vha a bva vha yo lima masimuni zwilinwa zwo fhambananaho. Kha Lushaka lwa Vhavenda, vhaaluwa vha a divha uri musi mvula yo na nga nwedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho. Nga itshi tshifhinga hu vha ho vuwa shiashia na gadagada la u goba na u zwala mbeu.
Zwiliṋwa zwo ḓowelwaho u liṋwa tshifhinga itshi ndi mavhele, nḓuhu, phonḓa, thanga (phuri), mmphwe dza tshivenḓa, zwibampuni, awa, maranga, bvani, gwaḓi, tshidzamanga na zwiṋwe-vho.
Nga khalanwaha iyi ya tshilimo u wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi. U wana nwana a tshi mamela lurumbu. Munwe na munwe u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe.
Tshifhinga itshi tshi a vhavha vhukuma. U wana vhahulwane vha tshi rotha mabiko. Vhana vho fhiwaho zwidimana vhone, wa sedza zwanda zwavho u wana zwi na mapone. Kha vhala vhathanngana vha limaho nga zwipano u wana hu tshi pfala zwimebi fhedzi vha tshi tshaela kholomo.
Khalanwaha iyi i dovha ya divhelwa u fhisa na mvula. Ndi tshone tshifhinga tshine wa wana maowa o tou difha maanda. Ndi tshone tshifhinga tsha dali. Tshilimo a si khalanwaha ya ndimo fhedzi, tshi dovha tsha vha tshifhinga tshine ha wanala nemeneme, nthwa, nthwamakhura, nzie na mashonzha. Musi ndimo yo no fhela, vhathu vha vha vho lindela khalanwaha ya tshifhefho ine vha vha vha tshi dilugisela u kaa?
Tshifhefho ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha tshilimo. Tshifhinga itshi vhathu vha vha vha tshi khou lavhelesa uri khao yavho i do vha yo tou itisahani. Nga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nduhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa. Hafhu tshikoli tshi nga tou bikiwa, kana ha bikwa tshidzimba nga dzi thoro dza tshikoli musi dzo no oma kana tshikoli tsha tou thathiwa. Nduhu na dzone dzi nga tou bikwa, u gotshiwa na makanda kana dza tou kadzingiwa?
Tshifhefho tshi dovha tsha vha tshone tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwiliwa zwi no nga zwidzimba. Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu, mavhele, phonda na nawa. Vhane vha la thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika. Mafhuri a dovha a bikwa nga dzimbavhi.
Khalanwaha iyi i tshi fhela vhathu vha vha vho kuvhanganya zwiliwa zwine vha nga zwi shumisa musi vha tshi do dzhena kha khalanwaha ya vhuriha.
Vhuriha ndi khalanwaha i no da nga murahu ha tshifhefho. Khalanwaha iyi i vha i tshi rothola lune na zwilinwa zwine zwa limiwa zwa vha zwo fhambana na zwa tshilimo. Kha vhaswa hu vha ho vuwa gadagada la u ita dzingade na zwiraba. Vhunzhi ha miroho i no tavhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila naho hu si na mvula. Miroho i no nga mitshaina, khavhitshi, nyala, matamatisi na minwe-vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalanwaha iyi.
Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vha vha vho ambara zwiambaro zwa u dudela. Hezwi hu Vhuriha, ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhathannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni nga u shavha phepho.
Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha vha vha tshi wela mulani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni.
Dzinowa na dzimbenzhelele zwi vha zwo dzumbama nga uri na zwone a zwi tshili zwavhudi phephoni. Musi vhuriha vhu tshi fhela hu vha hu tshi khou sendela khalanwaha ya lutavula.
Lutavula ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha vhuriha. Iyi khalanwaha i da musi ho no fhira nwedzi wa Thangule une wa divhelwa muya. Nga itshi tshifhinga miri i vha i khou thoma u tuma lurere. Kha iyi khalanwaha hu vha hu tshi khou fhisa fhedzi a zwi fani na tshilimo.
Nga Tshivenda ngoma dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili. Izwi zwi amba uri ndi dzingoma dze Vhavenda vha dzi wana kha dzinwe tshakha. Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani hedzi.
Nga nnḓa ha ngoma dzo bulwaho afho nṱha, hu na dzi tevhelaho dzine ha pfi ndi dzone dza Vhavenḓa sa vhusha, domba, tshikanda, na u tamba vhutuka. Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi (o no thomaho u vhona mad(uvha). Musi musidzana o hula o ralo vhabebi vhawe vha mu suma mukomani, mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhaṋweni.
Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhanweni hu pfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba.
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha. Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u a dzhena dombani, fhedzi- ha arali domba la ima, tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u kho u dubunya.
Domba lone li tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani. Misanda minzhi ano maduvha yo didzhenisa tshothe kha zwa u imisa domba. Kha idzi ngoma, vhana vha guda thonipho na ndila ine vha tea u difara ngayo musi vha tshi hula. Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u difarisa hani ngeno vhathannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u difarisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita mutani.
Musevhetho ndi ngoma i no tshinwa nga vhasidzana na vhatukana.
Kanzhi vhasidzana vha tshi ya musevhethoni vha ṱuwa vho hwala ṱhasana. Musi musevhetho wo no swa vha sala vhana basa (vhadzi) sa tshiga tsha uri vho tshina musevhetho. Mutukana u a ya musevhethoni arali o ya muḽani. Musevhetho ndi ngoma ye Vhavenḓa vha i wana kha Vhasuthu (Vhad(ogwa) na vhaṋwe Vhasuthu vha devhula.
Vhusha ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha Vhavenda. Fhedzi-ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga i ya musanda. Vhakololo a vha tshini musevhetho vhunga musevhetho i ngoma ya vhasiwana, nahone ngoma iyi a i imi musanda i imiswa nga muthu zwawe o wana thendelo kha Vhamusanda, khosi kana Thovhele vhae vha mavu?
Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzikhomba hu si musidzana munwe na munwe. Vhakolo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina. Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tsha u tanganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha divha o no vha na muthannga wawe.
Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo vala. Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi u ya zwikoloni yo vha i tshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo.
Vhasidzana vha Vhavenda vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnda ha mitani hune vha nga kha di gudiswa milayo, afha ngomani ndi hone tshikoni tsha milayo ine ya ita uri musidzana a vhe na mikhwa yavhudi.
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ya vhasidzana vho fhiraho kha vhusha. Ngoma iyi i rangela domba. Naho musidzana a songo tshina Tshikanda u a dubunya, a dzhena dombani na vhanwe.
Ngoma iyi i sumbedza i songo fhambana na Vhusha, milayo ndi mithihi hu tou vha u ombedzela uri Vhasidzana vha aluwe vhe na mikhwa.
Domba ndi yone ngoma ya u fhedzisela ya Vhasidzana. Ngoma iyi i khou dzhiwa i ya u fhedzisela ngauri khomba dzi no dzhena dombani dzi vha dzo no vhina lune u bva dombani dzi nga mbo di ya vhuhadzi.
Zwila kale domba lo vha li tshi dzhia tshifhinga tshilapfu. Musalauno li vha vhuriha tshikolo tsho vala nahone la swa vhuriha musi tshi tshi vula. Musalauno vhasidzana na vhatukana vha tshina domba heli nga Lavhutanu na Mugivhela. Nga Musumbuluwo vha vhuyelela tshikoloni hafhu.
Na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana. A si vhanzhi vhathannga vhe vha vha vha tshi tshina domba.
Tshiṋwe tshine ra tshi vhona musalauno ndi hetshi: vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiswa nga vhokhotsi avho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya u sa ya dombani (exemption fee). Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshiḽa tshifhinga tsha musi Vhavenḓa vha tshi khou vhuswa nga Riphabuḽiki ye ya vha i tshi pfi Riphabuḽiki ya Venḓa. Naho uyu muvhuso wo fhela, mahosi a kha ḓi vha na maanḓa mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani. Vha sa funi vha badela yeneyo tshelede i no pfi "exemption fee". Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzipfunzo dza nṱha vha tshi vho ya dombani.
U tamba vhutuka ndi inwe ngoma ya Vhavenda ine khayo ha dzhena vhatukana vho no vha kha tshinwe tsha zwiito zwine Vhavenda vha zwi tevhela sa ndila ya kualusele kwa vhana mutani. Tshipida itshi tshi thogomela vha mbeu ya tshinnani.
Hu sedzwa nga maanda maitele a zwa vhudzekani. Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana a no khou dzhenela u tamba vhutuka. Mutukana uyu u tambiswa vhutuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nduni tshihulwane. Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tamba vhutuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho.
Mutukana ano ya vhutukani u fanela u vha o luma lutanga Khotsimunene kana munwe muthannga muhulwane wa henefho mudini o no ya ho vhutukani u do tuwa na ula mutukana a ya hangei hu re na vhanwe vhutukani. Arali houla mutukana a sa todi u ya vhutukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza?
Henengei vhutukani vha funzwa mikhwa ya Tshivenda na matshilele othe a Tshivenda. Pfunzo khulwane hafha vhutukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi, vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha nwana wa munwe muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa munwe muthu.
Ri tshi da kha sia la thompho wo vha u tshi funzwa uri munwe na munwe a linganaho na khotsi au ndi khotsi au. U mu thonifha sa musi u tshi thonifha khotsi au. U losha vhahulwane nahone ho vha hu tshi dzhielwa ntha nga maanda. We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha.
Murundu ndi ngoma ino tshinwa nga vha mbeu ya tshinnani. Ngoma iyi i na madzina o fhambananaho zwi tshi ya nga u fhambana ha vhupo. Kha manwe masia ngoma iyi i vhidzwa murundu, hunwe hogo kana mula. Fhedzi u fhambana ha madzina a zwi iti uri hu fhambane maitele a ngomani iyi. Musi murundu u sa athu u ima u vhigwa musanda. Shuvhuru la u thoma u wela mulani ndi nwana a bvaho mutani wa Maine wa mula uyo. Ngoma iyi a i dzhenelwi nga Vhakololo sa izwi Lushaka lwa Vhavenda lu tshi dzhia ngoma iyi sa i sili. Heyi ngoma hu pfala uri yo da na Vhalemba kana Vhashavhi u bva ngei kha la Isiraele. Vhavenda vhone vho edza vhashavhi musi vha tshi didzhenisa kha u ruba sa izwi vho vhona zwivhuya zwa ngoma iyi. Murundu hu tendwa u pfi u lugisela vhathanga u vha vhanna vha re na vhudifhinduleli nahone u dovha wa thivhela malwadze a diswaho nga zwa vhudzekani.
Ngoma iyi i ima vhuria nahone ḓakani kule na hune ha dzula vhathu. Murundu u ima vhuria hu tshi itelwa uri mashuvhuru a ṱavhanye a luge sa izwi muḽani hu sa dzheni mushonga. Murangaphanḓa wa murundu ndi maine. Maine ndi ene a no imisa na u dzivhela (mul(a) murundu nga phamba uri hu si vhe na zwi dinaho u swikela murundu u tshi swa. Mashuvhuru vha no tshina ngoma iyi ndi vhatukana vha u bva kha miṋwaha ya sumbe na u fhira. Miṋwahani ya kale nga tshifhinga tsha vhomakhulukuku, ngoma iyi yo vha i tshi ima lwa miṋwedzi ya rathi. Tshifhingani itsho vhadabe vho vha vha tshi zwima phukha uri hu ḽiwe. ama yo vha i tshi ḽiwa nga mashuvhuru musi muḽa wo no fhindulela?
Nga mulandu wa tshanduko dzo daho na pfunzo, mula u vho ima nwedzi muthihi wa Fulwi musi zwikolo zwo vala. Zwiliwa zwi no liwa mulani zwi pfi Tshivhonelo. Tshivhonelo tsha zwihotola na vhalidi, vhadabe na mashuvhuru zwi bikwa mankhoni nga dzikhomba. Mashuvhuru vhane vha vha vho shavhela mulani kana vhane vha si vhe na mudabe vha la gavhelo. Tshivhonelo tshi hwalwa nga vhasidzana vhane vha vha vho tiwa mutani ho sedzwa uri a vha athu u thoma zwa vhudzekani. Tshivhonelo tshi tanganedzwa dzikhareni nga vhadabe vhane vha da vha tshi khou imba hogo.
Hogo i sinwa hu tshi khou fhindulwa vhasidzana musi vha tshi vhidzelela nga luimbo lune lwa ri Ri ala ri ala. Musi vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi pfa hogo yo tangana, vha a khotha nga murahu ha dzikhare. Dzindilo dza tshivhonelo dzi a bviswa mifaroni dza vhewa phanda ha dzikhare u livhana na Muthu onoyo o disaho tshivhonelo. Vhadabe vha swika vha hwala dzindilo dza tshivhonelo u bva fhala phanda ha muthu o disaho. Vhasidzana vha khotha u swikela tshivhonelo tshothe tsho no dzhiwa. Musi hogo yo no rembuluwa u humela mishashani hune ya bva, vhasidzana vha a vuwa vha doba mifaro yavho vha humela murahu mankhoni?
Musi muḽa wono fhindulela, vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi swika dzikhareni, vha ḓivhadza vhadabe nga u vhidzelela ḓaganana ḓ(aganana, ḓaganana iḓa u dzhie tshivhonelo tshau). D(aganana ḽi a fhindula lṄa ranga hogo phanḓa u ya u dzhia tshivhonelo ngei dzi khareni.
Mula u pfi wo fhindulela musi dzikhare dzo ambadzwaho kha thanda dzo no dadza. U fhindulela uhu ndi muvhigo kha vhabebi wa uri vha dilugise sa izwi murundu u tsini na u swa. Ndi mulaedza wa u tsivhudza vhane vha nga vha vha tshi kha ditama u wedza vhana uri mula u tsini na uswa. Hafhu, shuvhuru line la nga wela nga murahu ha u fhindulela li pfi lo dubunya. U dubunya zwi a ambelwa na kha muthu o thomaho a ya sibadela a tou u ya mulani u wana mulayo. Fhedzi-ha u dubunya zwi amba u bva kha vhutukana u tshi dzhena vhannani.
Duvha line murundu ha pfi wo fhindulela, hu vha na vhutambo ho fhambananaho sa madaganana, mipengo na zwinwe-vho. Nga duvha ili vhasidzana vho disaho tshivhonelo, vho shavhedzaho nga mashedo, vha a khotha musi dganana na mipengo zwi tshi khou pembela. Afha kha vhutambo uhu na vhafumakadzi vhahulwane vha a da u vhona daganana.
Mipengo yone i a rwa arali kha gogo lo daho u talela vhutambo uhu ha vha na munwe o imaho ndilani ya hune mupengo a khou gidima. Vhasidzana vha tshivhonelo vhone a vha tendelwi u vusa thoho musi vhutambo uhu vhu tshi khou bvela phanda. Ane a pfuka ndaela iyi u a rwiwa nga mugwabere. Heli duvha li tendela-vho na mashuvhuru vho no lugaho u ya dzikhareni u dzhia tshivhonelo. Nga u ralo, vhomme vhane vha vha hone vhutamboni uhu vha a kona u vhona vhana vhavho vhane vha khou ruba.
Ngomu mulani nga vhusiku ha musi u tshi fhindulela, hu imiswa mulagalu wo vhoxwa tshikumba tshitshena tsha mbudzi ntha thodzini. Mulagalu uyu hu vha hu danda la muri mulapfu une wa renwa nga fhasi tsindeni. Muri uyu u a bviswa makwati wa sala u mutshena. Hoyu mulagalu u imiswa vhusiku musi mashuvhuru vhothe vho no edela. Musi vhahulwane vha mula vho fhedza u gwela mulagalu, mashuvhuru othe a a vusiwa ha pfi a de a vhone makhulu vha ndebvu dza tshikumba.
Mashuvhuru vha tsivhudzwa uri vha humbele tshine vha toda kha makhulu nga murahu ha u luvha kana u losha. Musi u luvha na u losha zwi tshi khou bvela phanda, muthu o nangwaho u a kwambatela mulagalu a ya ntha thodzini a fara tshikumba tshila tsho itwaho ndebvu. U luvha na u losha zwo no fhela hu a imbiwa ho takalelwa uri makhulu vho da.
Musi ngoma iyi i tshi swa, hu vha na mitambo i ngaho, madaganana, mipengo na zwinwe-vho. Vhathu vhane vha vha vha tshi khou fumba ngomani iyi vha vhidzwa mashuvhuru huno vhalidi kana vhathu vhane vha vha thogomela vha tshi vhidzwa vhadabe. Kha vha vhavhoni vha vhalidi, hu na Tshihotola, Mudabe muhulwane na vhanwe vhadabe. Tshihotola hu nga vha mukalaha ane a vhona zwothe zwine zwa vha zwi tshi khou itea zwi tshi kwama vhalidi na vhadabe vhavho. Hu dovha hafhu ha vha na mudabe muhulwane. Mudabe muhulwane u shuma sa tshanda tsha tshihotola. Tshihotola na mulidi vhone a vha tsha bvula kana u laya mulani. Vhathu avha a vha tsha vuwa nga matsheloni vha ya u tamba kana u dzhia tshivhonelo.
Maine Mu?
Mulidi na Tshihotola ndi vhathu vhahulwane mulani vhane vha sedza zwothe zwi kwamaho zwiilaila na maitele a mulani?
Mudabe Mudabe ndi muthu ane a vhona vhalidi na u vhona uri thaidzo dzavho dzothe dzo tandululwa. Muthu uyu u shuma sa tshanda tsha tshihotola?
Mufarambudzi Ndi shuvhuru lo welaho mulani u thoma. Shuvhuru ili li langula mashuvhuru dangani uri vha si ite zwine zwa nga vha khombo khavho?
Danga Hune mashuvhuru vha dzula hone vha tshi khou guda milayo?
Mulagalu muri wo renwaho nga fhasi kha tsinde wa bviswa makwati wa bwelwa khoroni ya mula. Mashuvhuru vha a gonya mulagalu u sumbedza uri vho no luga?
Uya nga vhurereli ha tshivenda, Vhadzimu kana midzimu i dzula madini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha Netshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala owa tshena ine ha tendwa u pfi yo fara mbebo. Uya nga vhutanzi ha dzinwe thoduluso vhu sumbedza uri owa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha mudi wa Tshiavha. Madaka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi na one a vhidzwa zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphidi?
Lushaka lwa Vhavenda lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo. Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi , khuhu, madi na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavenda vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhudi na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mutani. Sa musi muthu o wana mushumo, ho bebiwa nwana , hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa dzindila musi vha tshi tanga lwendo.
Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na zwine vha tenda khazwo. U phasa ndi inwe ya ndila dzine Vhavenda vha i shumisa musi vha tshi rerela midzimu yavho.I vha ndila ya u suma zwine vha khou tangana nazwo kana ya u isa dzindivhuwo.
Musi hu tshi phasiwa hu shumiswa madi na fola, vha ralo vha tshi khou nwa madi vha khuba nga mulomo vha fhedza nga u a pfela fhasi vha tshi ambelela uri na inwi vhomakhulukuku, na vhane ri sa ni divhe. Vha ita izwo vha tota fola vha shela fhasi vha ri dahanisanani ni sielane. Vha ralo vha tshi khou diambelela zwenezwo zwine vha nga vha vha tshi khou tama zwi tshi bvelela.
Kanzhi kha lushaka hu phasa makhadzi fhedzi na malume u a phasa na makhulu.
Malombo ndi tshithu tshiswa Venda . Malombo ndi zwithu zwo bvaho thungo dza ha Mutele na Ha-Makahane. Ndi zwine na pfa vha tshi ri 'ka Mutele a ku endi nwana a kalu kalula lulembethu' Izwi zwi amba uri wa dalela Ha -Mutele kana ha-Makahane u vhuya u na mudzimu wa malombo. Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Venda a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a da kha Vhalembethu vha Ha-Mutele na vha Ha-Makahane fhano Venda.
Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivenda vha amba Tshikalanga.
Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Maṱongo. Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda. Dzi tshi fhalala, vhatshini (malombe) na mune wa ngoma vha ya musanda u livhuwa vhamusanda. D(uvha ḽenelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi.
Malomboatshinelwahezwi:Musi muthu a tshi khou lwala, nanga i a ri vhakale vha khou toda tshauri na tshauri. Tshenetsho tsha phethiwa mulwadze hu pfi u a fhola?
Dr.N S Phaswana- 12February 2003
Thevhula ndi ipfi ḽine lṄa khou bva kha u 'tevhula' ndi uri hu khou shelwa maḓi fhasi. Thevhula dzo fhambana. Misanda a i fani, zwenezwo- ha vha ḓo wana kha miṋwe misanda hu tshi pfi o yaho ḓakani (mul(ani) ha fari thungula. Nga u pfufhifhadza muthu o yaho muḽani; zwitunguloni zwa musanda o vha a sa tendelwi u vha tsini nazwo. Kha thevhula dziṋwe dza mahosi ri wana uri a vha tsha tou tevhela zwa kale zwoṱhe, izwi zwi itea hune vhakololo vhoṱhe vha wanala vho ya muḽani.
Tshifhinga tsha thevhula u wana hu na mahalwa o ingiwaho e manzhi. Halwa vhu vha tshipida tshine vha Vhavenda vha tshi fhirisa kha thevhula.
Musi mudini hu tshi pfi hu na tshele ndi musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu fhedzi hu so ngo tikiwa ngoma. Tshele dzi vha hone arali hu na muthu ano khou vhaisala fhedzi ene u vha a songo tea u tshina nga tshifhinga tshenetsho. Arali mudini hu na mulwadze vha hawe vha ya ha vhomaine vha yo suma muthu wavho ano khou lwala. Arali vhomaine vha tshi sedza mulwadze vha vhona o tea u lidzelwa tshele vha vhudza vhane vha mulwadze uri mulwadze u khou fanelwa u lidzelwa tshele. Hu a kuvhanganywa vhathu vha da vha imbelela musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu. Tshele a dzo ngo tou fhambanesa na ngoma ngauri hu tshi tikwa ngoma tshele dzi a lidzwa na musi hu tshi khou wisiswa mudzimu nga maine tshele dzi a lidzwa. Tshinwe tshifhinga ri wana uri tshele dza vhuya dza fhela, hu mbo di thoma ngoma. Tshifhinga itshi maine o no dzula o ramba malombe awe.
Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhanwe vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi. Hu na vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa. Ha u bebelwa ndi vhula vhune ha pfi o vhu wana kha vhabebi vhawe. Kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe. Vhaloi vhanzhi hu pfi ndi vhasadzi. Munna ane a lowa hu pfi ndi tshivhimbili.
Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi. Ane a pomoka munwe uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa. Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa. Mbilwi Ha-Mphaphuli tshinwe tshifhinga vho vha vha tshi vhulaha muloi nga u mu vhofha milenzhe na zwanda vha mu posa tivhani la Mavhuvhi. Tivha ili li kha mulambo wa Mutshindudi.
Arali nwana a tshi do vha muloi hu pfi u vhonalisa hani Musi mutani wa u lowa hu tshi vha na nwana, nwana uyu u a lingwa arali a tshi do vha muloi. Nwana u lingwa nga u poswa kha luvhondo lwa tshitanga kana a poswa ntha ha thanga. Arali nwana uyo a kwambatela zwi amba uri u do lowa, huno a wa zwi vha zwi tshi amba uri nwana onoyo zwa Vhuloi a nga si zwi kone. Vhuloi uhu ndi ha mbebo?
Malwadze manzhi ano livhanyiswa na vhuloi ndi haya: tshifula, tshipengo, u shaya mbebo na manwe-vho ane a nga sa tshiliso na u tatshilelwa na manwe-vho.
Vhavenda ndi vhathu vhane vha ditongisa nga vhutsila vhune vha vha naho. Vhutsila honoho vhu katela vhuvhadi, u vhumba , u ola, u runga zwiambaro na u imba. Vhunzhi ha zwilidzo zwine vha lidza vha vha vho tou divhadela. U fana na zwilidzo zwi ngaho sa, dende, mbila na phalaphala na zwinwe zwinzhi.
Kha zwa u vhumba, Vhavenda vha vhumba dzikhali, mvuvhelo, zwidongo na zwinwe-vho. Vhutsila honohu hu sumbedza ho tutuwedzwa nga nzulele sa ndila ya u lingedza u ita uri vhutshilo vhu difhe. Kha zwivhumbiwa, khali thukhu dzo vha dzi tshi shumiswa u bika ngeno mvuvhelo i ya u hwala madi na halwa. Nkho dzone dzo vha dzi tshi shumiswa u shela halwa. Vhanwe-vho vha vha tshi dzi shumisa na u vhea mavhele.
Zwivhadwa ndi zwithu zwo vhadiwaho nga avho vha vhadaho dzimpfo, dzingoma, mituli, phetho na zwiwe-vho. Vhanwe vhavhadi u wana vha tshi vhada zwifanyiso zwi fanaho na muthu kana dziphukha?
Venda li na vhathu vhanzhi vhane vha divhelwa u vhada. Vhanwe mishumo yavho yo no taniwa matanoni ngeno minwe i tshi rumelwa seli. Kanzhisa ri wana uri vhavhadi ndi vha vhanna. Vho Noriah Mabasa vho sumbedza uri na vha vhafumakadzi vha tshi zwi takalela vha a zwi kona. Nazwino vho no thoma na tshikolo tsha u gudisa vhanwe vhafumakadzi ngavho nga ha u vhada.
Afha muvhumbi sa muvhadi u sumbedza vhukoni hawe nga u shumiswa vumba. Vhakale vho amba vha ri hu bebelwa vhunanga i vhutsila vha vhona nga mato. Izwi zwi amba uri hu na vhathu vhanzhi vho gudaho u vhumba nga u tou vhona mavhumbele a vhanwe.
Vha divheaho nga maanda nga u vhumba khali fhano Venda ndi Vhalemba. U konesa havho u vhumba ndi zwinwe-zwo vha itisaho uri vha si lime dzunde la musanda, tshavho ndi u vhumba dzikhali. Vhavhumbi vhanzhi vha fhano Venda vho vha vha tshi enda vha tshi vhimbila na mashango vha tshi rengisa dzikhali.
Musalauno hu tshi pfi muthu ndi muoli hu ambiwa muthu a tshi ola zwithu zwo fhambananaho sa hezwi vha tshi ita zwifanyiso zwa vhathu , zwa dziphukha, makole , zwa dzithavha na zwinwe zwinzhi zwinzhi. Kale Vhavenda vho vha vha tshi nakisa nndu dzavho nga makolo wa wana dzo naka vhukuma. Vhala Vhavenda vha dzulaho mutavhani, nga maanda Vhuronga, vha tshi ita makolo kha maguvha avho.
Tshiga tsho shumiswaho kha ino webusaithi tsho imelaho Vhavenda ndi ngoma, domba na nwenda. Ndi vhone vha vhothe vhane vha tshina domba kha shango lothe. Arali vhathu vha vhona muthu o ambara nwenda vha mu humbulela u vha Muvenda.
Ra dovha hafhu ra vhona ngoma ya tshikona kana ya domba ngauri mafhatele ayo a Venda fhedzi.
Vhavenda ndi vhathu vha divheaho nga u imba. Nyimbo dzavho dzo fhambanesa: huna nyimbo dzine dza imbiwa vha tshi khou shuma madavhani, ha vha na nyimbo dza malende, ha vha na nyimbo dza vhushani kana dombani, ha vha na nyimbo dza mulani , ha vha na idzo dzine ra wana muimbi e muthihi sa hezwi, tshilombe tshi mvumvusa vhathu tshi tshi khou lidza zwilidzo. Hu dovha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana sa dzingano.
Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwothe. Zwi na tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vhavenda.
Nyimbo kha Vhavenda dzine dza imbiwa musi ho takaliwa, dzi katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona. Nyimbo idzi dzi fheletshedzwa nga Mitshino na mirumba. Afha u wana murumba u tshi tambela zwanda.
Nyimbo idzi dza u gungula dzi a wanala-vho na kha Malende na Tshigombela. Afha u wana ho tanganedzana zwigodo . Na henefha murumba u tambela zwanda.
Nyimbo dza mushumo dzi imbiwa nga zwifhinga zwa tshilimo, tshifhefho na mavhuya haya . Afha ndi hune ya vha yo tanganedzana ya mafhuwe. Kanzhi hu vha hu si na mirumba ine ya khou lidzwa, ho dala u nununa. Vhafumakadzi ndi musi vho ri vhusiku sala nduni , nwana a tshi mamela lurumbu, hu tshi pfala musi u mutulini kana dzembe museni.
Hu na tshakha nnzhi dza zwilidzo zwa tshivenda. Vhunzhi ha izwi zwilidzo zwi vha zwi na zwine zwa amba zwone.
Lugube ndi tshilidzo tsho itiwaho nga khavho ya fhuri na thanda ine ya vha yo tou vhadiwa. Lugube kanzhi lwo vha lu tshi lidziwa nga musidzana ane a vha a si na muthu ane a tshila nae a tshi khou toda uri vhathu vha vhathannga vha mu vhone. Lugube lwo vha lu tshi dovha lwa lidziwa nga mufumakadzi o maliwaho. Izwi zwi tshi sumbedza uri afho mutani zwithu a zwi khou tshimbila zwavhudi.
Tshihwana tsho vha tshi songo tou fhambana kule na lugube. Tshone tsho vha tshi tshi lidziwa nga muthu wa muthannnga ane a vha a si na muthu ane a tshila nae. U lidza hawe tshihwana zwi vha zwi khou amba uri na ene u khou toda muthu ane anga tshilisana nae wa tshifumakadzini.
Mbila ndi tshinwe tsha zwilidzo tsho pfumaho muungo u takadzaho wa tshivenda. Kanzhi yo vha i tshi lidzwa thavhani. Vhalidzi vha mbila vha vhavenda ho vha hu tshi vha vhakalaha. Ano maduvha mbila i vho lidzwa fhethu ho fhambananaho. Vhaimbi vha nyimbo dza sialala vha a lidza mbila kha zwilidzo zwavho.
Mbila mutondo i vha i songo tou fhambana kule na mbila. Yone kanzhi yovha i tshi lidziwa nga vhathu vha vhafumakadzi. Mbila mutondo i a kona u lidzwa nga vhathu vho no fhira vhavhili.
Mbila ya madeze ndi inwe tsumbo ya mbila. Hu na vhalidzi vhanzhi vha vhavenda vhe vha vha vha tshi lidza mbila ya madeze.
Tshidzholo na tshone ndi tshinwe tsha zwilidzo tshine a tshi tsha tou wanalesa ano maduvha. Fhedzi tsho vha tshi tshi wanala kha lushaka lwa Vhavenda. Vhunzhi ha zwilidzo zwa Vhavenda a zwi ho kha dzinwe tshakha.
Tshipotolio tsho vha tshi tshi lidziwa nga vhatukana. Musi vha tshi ya malisoni vho vha vha tshi dzula fhasi vha tshi khou tamba vha tshi khou lidza tshipotolio. Tsho vha tshi sa tou vha na mushumo muhulu nga nnda ha u mvumvusa.
Dende na lone a lo ngo tou fhambana na lugube. Zwithu zwo shumiswaho u sika lugube zwi fana na zwa dende. Dende kanzhi lo vha li tshi lidzwa nga vhakalaha. Muungo wa dende na wone wo vha u wa u mvumvusa vhathu.
Matshwayo ndi zwithu zwine zwa ambariwa milenzheni, kanzhi nga vhafumakadzi vha tshi khou tshina tshigombela. Matshwayo a kale o vha a tshi itiwa nga mbeu i no bva kha muri.
Phalaphala ndi tshinwe tsha zwilidzo zwa Vhavenda zwine zwa vha na mutsindo muhulu. Phalaphala kanzhi yo vha i tshi lidziwa musi wa nndwa, kana hu na dzunde musanda, hu tshi toda u takuwa tshikona kana hu tshi khou tshiniwa tshigombela.
Murumba u lidzwa fhethu ho fhambananaho. Hu na murumba une wa lidzwa vhushani, murumba u no lidzwa tshigombelani, murumba un o lidzwa hu tshi khou tshiniwa malende. Murumba u a dovha wa lidzwa musi vhathu vha halwani vha tshi khou dimvumvusa nga u tshina.
Tshitiringo na tshone tshi lidzwa nga vhathu vhatuku vhe malisoni. Mushumo watsho muhulwane ndi u vha mvumvusa uri vha si farwe nga vhuludu musi vha tshi khou lisa.
Vhavenda vha na mitshino yo fhambanaho. Mitshino yeneyo i katela ya u sumbedza thompho, dakalo na vhurereli. Tshikona tshi shumiswa u luvha Vho-Thovhele, Khosi,Vhamusanda hu u sumbedza thompho?
Mitshino i ngaho sa malende yone i tshinwa hu u sumbedza dakalo.
Vhavenda ndi vhanwe vha vhathu vhane vha thonifha mitshino yavho. Tshikona ndi tshinwe tsha zwilidzo zwine zwa lidzwa u itela u mvumvusa kana hu na mushumo. Nga mvelele ya tshivenda tshikona a tshi so kou lila. Tshikona tshi lila musi hut tshi khou vhewa khosi kana musi hu tshi vhulungwa Vhamusanda. Tshikona tshi dovha tsha lila musi hu na vhutambo ho fhambanaho.
Nanga dza tshikona dzo ya nga u fhambanana. Hu na nanga thanu na mbili dzine dza vha dzone dzine dza ita uri tshikona tshi takuwe.
Thakhula ndi anga ya u thoma ine ya vha yone ya u takusa tshikona. Thakhula ndi anga khulwane ine tshikona tshi nga si lile arali i siho. Tshifhinga tshothe musi tshikona tshi tshi lila tshi itelwa mutsindo muhulwane nga thakhula. anga dzinwe dzine dza tevhela dzi vha dzi dza u bvumela anga khulwane?
Phala ndi anga ya vhuvhili ine ya vha yone ine ya bvumela nanga ya thakhula. Mutsindo wayo u tshi tangana na anga ya tshikona zwi ita uri tshikona tshi takadze tshi vhe na mutsindo u shushaho?
Tshigogonono a yo ngo tou fhambana nga maanda na phala. Vhuvhili dzo todou shuma mishumo i fanaho. Mushumo muhulu une ya u ita ndi u bvumela thakhula na phala.
Kholomo ndi anga ya vhutanu ine na yone i nakisa tshikona. Nanga ya kholomo ndi tsekene ine mubvumo wayo u tevhelelana na wa thakhula ine ya vha ndenya?
Tshigombela ndi mutshino wa u mvumvusa na u sumbedza thonifho kha vhane vha mashango. Fhedzi-ha tshihulwane kha mutshino uyu ndi u sumbedza dakalo. Tshigombela tshone tshi tshinwa nga Vhafumakadzi fhedzi kana Vhasidzana.
Musi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa. Kanzhi nyimbo dza hone ndi dzine dza vha dzi tshi khou khoda mahosi na u sumbedza zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.sa tsumbo, luimbo lu fanaho na , ro vhofholowa Venda lo wana mbofholowo. Luimbo ulu lwo imbiwa nga tshifhinga tsha mbofholowo. Mahosi a Venda ndi Ramabulana, ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana.
Tshifase ndi mutshino une na wa sa fhambanele kule na tshigombela na malende sa izwi na wone u wa u mvumvusa. Sa malende, tshifase tshi tshinwa nga vhanna na Vhafumakadzi, Vhasidzana na Vhathannga.
Mutshino uyu u tshinwa ho nga vhanna na vhafumakadzi, vhasidzana na vhathannga vho tangana. Avha vhathu vha tshina vho sedzana vha fhedza nga u hakana.
Malende one ndi mutshino une wa fhambana na tshigombela nga kutshinele, nyimbo khathihi na mirumba. Sa tshigombela , malende a tshinwa ho takalwa, one a a tshiniwa hunwe na hunwe, kanzhi masosani. Fhedzi-ha aya a tshiniwa naho hu musanda arali hu na vhutambo kana tshimima. Malende a tshinwa nga Vhanna na Vhafumakadzi, Vhathannga na Vhasidzana.
Kha nyimbo dza malende hu a vha na nyimbo dza dakalo na dza zwigodo. Sa tsumbo, nga tshanu nga tshanu khe ni sa pfani, na nanela mutsinda li si shaka, matakadza mbiluni ndi nwana, ihi ndi nwana, a si lwone holu lwanga, lu a tsa lufuno lwo tuwa na bada we lu a tsa, ho vhila howa, hu welelele tamu, tamu mungana.
Tshigombela tshone a tshi tshinwi hunwe na hunwe, sa tsumbo sosani. Ndi mutshino une wa tshinwa hu tshi tou vha na vhutambo kana tshimima.
Musi hu sa athu u vha na luambo lu no pfi Tshivenda hovha hu tshi ambiwa tshingona. Vhunzhi ha vhangona vha tshe hone vhukati ha Vhavenda fhedzi vho miliwa vhunga vha tshi vho amba Tshivenda.
Vhangona vha fhambana na Vhavenda ngauri vha na zwifho ngeno Vhavenda vha na zwiendeulu. Vhangona vha dovha vha vhonalesa nga zwifani zwino thoma nga Ne kana Ra zwine zwa amba mune wa shango.
Tshivenda tshi na dailekithi thanu na mbili. Hu na Tshiphani tshine tsha ambiwa vhubva duvha ha Venda hune ha vha Ha-Tshivhasa, Ha-Mphaphuli , Ha-Rambuda na Ha - Khakhu. Tshiphani tshi dovha tsha vha tshone Tshivenda tsho nwalwaho dzibuguni dza Tshivenda.
Izwi a zwi ambi uri dzinwe dailekithi a si Tshivenda. Ndi tsumbo ya uri Tshivenda tsho pfuma sa Luambo.
Tshiilafuri ndi dailekithi ya Tshivenda i ambiwaho Nzhelele, Ha-Kutama na Ha-Sinthumule. Luambo ulu lwo tutuwedzwa nga u dzulelana na Vhasuthu.
nga Tshivenda tsho tambaho hu pfi u toda, nga Tshiilafuri ha pfi u nyaga, ha pfi ndeme, nga Tshiilafuri ha pfi vhuthogwa.
Hu dovha ha vha na Tshilembetu tshine tsha ambeswa Niani, Ha Maenzhe, Masisi, Ha-Gumbu, Folovhodwe, Sagole, Ha-Mukununde na kha tshipida tsha Ha-Tshikunda malema?
Tshone tsho tutuwedzwa nga luambo lwa Zimbambwe vhunga vhathu avha vho dzula mukanoni wa vhembe. Vhone vha ri u gala vha tshi amba zwine nga Tshiphani ha pfi u dzula.
Tshimbedzi tshi ambiwa Thengwe, Tshaulu, Ha-Lambani na Ha-Makuya. Tshone tsho tutuwedzwa nga Tshingona, Sa tsumbo, Tshivenda tsho tambaho tshi ri sengenedza, nga Tshimbedzi ha pfi senengedza, tanganedza, nga Tshimbedzi ha pfi tanangedza.
Hu dovha ha vha na Tshironga. Tshone tsho tutuwedzwa nga Tshitsonga kana Tshitshangana. Tshi ambiwa nga maanda Ha-Masia, Mulenzhe, Ha-Mulima, Ha-Nthabalala, Ha-Masakona, Davhana, Tshimbupfe na Ha-Mashau.
Sa tsumbo, muthu anga ri , ndo ma la nga maanda manngo, ngeno nga Tshiphani hu tshi pfi, ndo a ala nga maanda manngo.
Hu dovha ha vha na Tshiladzi kana Tshimanda. Tshone tshi ambiwa Lwamondo. Vhone vha nga ri, muio vhudzuloni ha mulilo, vha ri vho-Aiai vhudzuloni ha Vho-Alilali.
Pfalandothe dza luambo lwa Tshivenda ndi a, e, i, o, u. Alifabethe dza Tshivenda dzi di fana na dzi re hone kha Tshiisimane, phambano ndi uri kha tshivenda a ri na c, j na q.
Hu na maipfi a Tshivenda ane a toda u talusiwa uri a amba mini.
Kha Tshivenda ri na maipfi a nyambahuvhili hune henefho zwa vha zwa ndeme uri muthu a divhe uri ipfi lenelo li shumiswa nga ndila-de. Sa tsumbo, thambo, hu na thambo ya mutshelo, thambo ya u vhofha khuni, na thambo ya u ramba.
Hu dovha ha todea thaluso ya maipfi, nga maanda kha madzina ane zwine a amba zwone zwa vha zwo dzumbama. Sa tsumbo Nndwakhulu zwi tshi amba uri muthu onoyo o bebwa nwaha wa nndwa, Tshinandala hune lo fhelela ha vha Tshinandala tshi do la, tsho furaho tshi do litsha.
Hu ita hani- How are you?
Rine ri hone ri humbela ngeo- Fine thank you and how are you?
Ni pfi nnyi- What is your name?
Ri bva nga ngafhi- which direction to take?
Mirero na yone ndi inwe ndila ine Vhavenda vha i shumisa u amba mafhungo. Kanzhi muthu u vha a tshi toda u bvisela khagala mulaedza nga u pfufhifhadza nahone nga ndila yo dzumbamaho.
Sa tsumbo, ntsa hu tshenzhela phoswa?
Ntsa ya la mu?
Nguluvhe yo ndi edza ndou ma?
Mmbwa i re na mu?
Ni songo vunda mmbwa ma?
Thonga ya kule a i vhulai?
Tshitaka tshe wa vhona?
A hu na pfe?
Fhungo li ela fobvu na iwe mu?
Fhuri la u?
Wa likukuna na thoni u do li lata na?
Ndi tshidzimba tsha a si na ma?
U pfuma ha luambo lwa Tshivenda hu vhonala nga ndila dzo fhambananaho dza amba mafhungo. Vhavenda vha a shumisa maambele u itela uri zwine vha khou amba zwi si pfiwe nga vhanwe vhathu. Sa tsumbo, hu na makole, zwine muthu a sa divhi luambo a nga humbula uri hu khou ambiwa makole a mvula ngeno hu tshi ambiwa uri hu na muthu a songo teaho u pfa mafhungo ane a khou todou ambiwa.
Ndi luambo lune lwa shumiswa u dzumbetshedza u itela uri munwe wa lunwe luambo kanaamuvendaasipfezwinezwakhouambiwa.Sa.
Ro kandwa-Ndi musi ri tshi khou amba mafhungo ha swika muthu ane ra sa khou funa a tshi a pfa. Ri li shumisa u itela uri ri fhumule.
Ngano ndi nganea dzine dza hanelelwa nga vhaaluwa, vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana. Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli, u kadzingwa nduhu kana u kuvhula mavhele.
U wana mukegulu o dzula vhaduhulu vho sendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa. Ngano dzi nga amba nga ha vhubvo ha vhathu vhothe, u thoma ha tshinwe tshithu sa tsumbo, thavha, tshisima, vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwinwe zwinzhi.
Lungano lu re na bvumo kha Vhavenda ndi lwa Sankambe na Muzhou. Musi lungano lu tshi anetshelwa vhathetshelisi vha tea u bvumela vha ri salungano nga murahu ha musi muanetsheli o fhedza u amba Fhungo . Vha bvumela ngauralo u swikela lungano lu tshi fhela?
Ho vha hu Vho-ndau vha tshi khou vhulahwa nga ndala. Vha ri zwezwi vha tshi khou lepalepa vha tshi toda zwiliwa ha bvelela sankambe. Sankambe tshi tshi swika kha Vho-Ndau tsha ri Mboloma Muhali. Ndi vhona unga ndala yo vha fara vhukuma.
Ndau i tshi fhindula ya sumbedza vhukuma uri yo farwa nga ndala. Ndi afha sankambe tshi tshi ri kha Vho -Ndau, muhali kha dou lavhelesa zwi re fhala seli, Vho -Ndau vha tshi lavhelesa vha vhona hatsi vhu dala . Sankambe tsha ri zwine vha khou vhona ndi zwanga nahone hu na zwifuwo zwinzhi na madi avhudi. Huno Muhali vha nga kona u la vha nwa?
Tsha ri ndi khwine ri tshi tsela hone vha ye u dikanda. Sankambe tsha ranga phanda vha ri vha tshi swika mulamboni Sankambe vhunga tsho vha tshi sa koni u wela tsha humbela u wedzwa nga Vho-Ndau vho tou tshi beba.
Vha tshi swika vha dzhena tsimuni iyo vha thoma u la. Ha ri Ndau i kha di vha vhukati na u la, Sankambe tsha vhidzelela tsha ri zwifuwo zwi khou fhela. Hu si kale Ndau ya tou pfa nga u lila ha tshigidi tsha mune wa tsimu . Yo ri u shavha i sa tsha sedza na murahu.
Ya shavha nga henefhala he ya dzhena ngaho. I tshi swika mulamboni ya wana na sankambe tsho no siwka tsho lindela u wela.
Ya ri kha Sankambe zwino iwe matsina tsimu a si yau naa, hone u tshi vho vhidzelela uri ndi de ndi fhedziswe. Sankambe tsha thoma u luvhelela tsha ri Muhali kha vha mpfarele ndi uri rine vho Sankambe ra fura ri a vhidzelela. Kha ri wele Muhali. Ndau khuvha mitana yo vha i tshi nzwuruma malofha yo vhaisala nga u fhufha zwitaka na darata?
Ndau nangoho a yongo twa i tshi hana. Yo mbo kotama uri Sankambe tshi namele kha mutana wayo ya thoma u wela. Ha ri musi vhe vhukati ha mulambo Ndau ya ri kha Sankambe, ndi fanela u vhumbuluwa madini ndi sa athu u wela u itela uri ntho hedzi dzi fhole. Sankambe tsha ri hai nandi Muhali kha vha thome u wela vha do kona u dzhena madini . Ndau ya ri ndi uri rine vhondau ra vhaisala ri fanela u ttamba ntho ri saathu u wela, U ralo Ndau ya mbo didivhumbuludza madini ya kona u wela . Sankambe ha vha u kumbiwa hatsho nga lutsinga lwa mulambo?
Ndi u fa ha lungano.
Kale kale ho vhuya ha wa ndala khulu shangoni. Ndala iyo yo swika na kha phukha dza daka. Ndi he zwipuka zwothe zwa daka zwa fara mutangano. Mutangano uyo wo vha u si na tsaleli. Ha pfi u fhenya ndala hu do tea u tou limiwa ha bwiwa na tshisima u itela u sheledza tsimu ya zwiliwa zwi nga ho miroho na mitshelo.
Fhedzi sankambe tshone vhanwe vha tshi khou shuma tshone tshori a tshi nga koni. Hapfi a zwi dini ane asa do shuma na ula ha nga li zwo shumiwaho nga vhanwe.
Thai tshe koro- Ndi?
Zwidade ndi nyimbo dza vhana vhatuku vha thangana ya murole, vhomambibe.
U todani ahe hotshatsha?
Musidzana ahe hotshatsha?
Iwe nkukuwe tshinoni tsha nkuku?
Miswaswo ndi luambo lune lwa shumiswa u itela u mvumvusa.
Hu tou vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ha kuambele kwonokwo.miswaswo i ambelwa uri muthu a see.
Kanzhi miswaswo vha i ita hu re na vhathu vhanzhi vhane vha khou takadzwa nga yeneyo miswaswo.
Ri na vhanwali vhanzhi vhukuma vha luambo lwa Tshivenda. Hu na vhanwali vha nganea, nganea pfufhi, vhurendi, miswaswo na luambo. Kha manwalwa ane a vha o nwalwa hu vha hu na milaedza ine vhanwali vha khou lingedza u i swikisa kha vhavhali kana vhathetshelesi.
Milaedza iyo i katela u kaidza vhathu kha zwiito zwi songo daho, sa tsumbo , vhuvhava, vhuvemu, u vhulaha, vhupombwe na zwinwe zwinzhi.
Hu na vhanwali vho nwalaho vhane vha amba nga zwa polotiki, zwa matshilele, zwa Ikonomi , zwa muta, na luambo kana Mvelele ya luambo lwone lune.
Musi manwalwa a Tshivenda a tshi senguluswa huvhahosedzwandunzhe-ndunzheya mafhungo,mathomo,mathakheninamagumo.
Hezwi zwi wanala kha manwalwa a nganea , nganea pfufhi na miswaswo.
Hu sedzwa mvumbo ya vhaanewa hune kanzhi hu sedzeswa muanewa dendele, mupikisi na mulutanyi.
Kha vhurendi hu sedzwa kushumiselwe kwa maipfi, tshifhinga tshe vhurendi honoho ha nwalwa ngatsho. Sa tsumbo, tshifhingani tsha muvhuso wa khethululo nga muvhala vhanwali vhanzhi vho nwala manwalwa avho vho sedza u wisa muvhuso wa tshenetshila tshifhinga. Henefho vho shumisa maipfi o dzumbamaho sa muthu, miri, zwiliwa na zwinwe zwi tshi livhanywa na muvhuso wa tshenetshila tshifhinga.
Afha vha do wana ndivhadzo ya manwalwa a no khou bveledzwa a Tshivenda uri vha divhe uri ndi dzifhio bugu dzine vha nga vhala dzo nwalwaho nga luambo lwavho.
Nga mvelele ya tshivenda vhana vha tea u vha na thompho kha vhathu vhahulwane. Izwi zwi ita uri vhana vha divhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa. Ndayo i thoma mutani. Izwi zwi tutuwedzwa nga ndila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho. Nwana ane a aluwa mutani wa mulayo u dovha a sumbedza thompho na kha vhanwe vhathu nnda.
Vhana vha guda u losha musi vha tshe vhatuku, zwine zwa vha zwi tshi khou sumbedza thompho. Musi nwana a tshi amba na muthu muhulwane u ya nga mvelele ya Tshivenda u fanela u khotha.
Hu dovha ha vha na ndila ine vhana vha sumbedza ngayo thonipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane.
Nwana wa musidzana musi a tshi vhidzwa nga muthu muhulwane a tshi aravha uri aa! Wa mutukana ari ndaa!.
Muta wa Vhavenda ndi une nzulele yawo ya katela khotsi, mme, vhana, vhomakhulu, vho makhadzi na vho malume. Nga Tshivenda nwana a si wa muthu muthihi ndi wa vhothe vha muta, vhadzulatsini na vhothe henefho tshitshavhani.
Vhanavhagudiswathonifho. Izwizwi tutuwedzwa nga zwikolo zwa sialala kana ngoma dzine vhana vhothe vha tea u dzi tshina?
Nwana wa musidzana a tshi thoma u thanya u ya musevhethoni. Hafha ndi musi a tshi kha di vha kha zwila zwine nga Tshivenda ha pfi ndi thungamamu. Musi a tshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani. U bva afho u do dzhena kha tshikanda u swika kha ngoma ya u fhedzisela ya vhasidzana ya Domba.
Vhathannga vhone vha na ngoma dzavho naho vha tshi nga di ya musevhethoni na dombani. Muthannga uri o no aluwa a iswa kha ngoma musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka. Fhedzi heyi ngoma a i tsheho. Ndi inwe ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala la Vhavenda.
Muthannga wa musiwana kha Vhavenda ndi ene a no ya hogoni kana murunduni. Vhakololo a vha fumbi. Hezwi hu pfi zwi khou itiswa ngauri ngoma iyi a si ya Vhavenda tshothe. Vhanwe vha ri ndi ya vhashavhi kana vhalemba. Vhanwe vha ri ndi zwa vharudi , ngeno vhanwe vha tshi ri Vhavenda vho i wana kha Vhabeli.
Vhomakhadzi, vhane vha vha khaladzi dza khotsi, kana khaladzi dza muthannga mutani wa Vhavenda vha na mushumo muhulwane vhukuma. Vha dzhiiwa vha vhone amba dzi fhele kana vhone mutandululi wa dzithaidzo mutani. Nwana arali o khakha a vhuya a ya kha Vhomakhadzi zwo fhela. Zwo ralo-vho na kha muhulwane.
Vhomakhadzi vha dovha hafhu vha dzhena kha tshipida tsha u mala mufumakadzi wa henefho mutani. Mufumakadzi o malwaho mutani nga kholomo dza vhomakhadzi u pfi ndi muvhuye.
Mitambo ndi zwinwe zwa zwimvumvusi zwine zwa mvumvusa thangana ya mirole. Afha ri khou sedza mitambo ye thangana ya murole tshifhingani tsha kale ya vha i tshi di mvumvusa ngayo. Vhunzhi ha thangana iyi namusi vha divha mitambo I re na bvumo khavho i fanaho na bola ya milenzhe, ya u posa, ya tsimbe. Tshimvumvusi tsho dineaho maanda maduvha ano ndi thelevishini na inthanethe. Mitambo iyi kanzhi i tambiwa masiari, vhasidzana vho no fhedza u thusa nga mishumo ya hayani kana vho no vhuya zwikoloni, vhatukana vhe malisoni.
Musi ri tshi nga humela murahu zwituku ri wana thangana ya murole yo vha i tshi di mvumvusa nga mitambo i ngaho sa ndode, bune, mudzumbamo, khadi, mutoga, mufuvha na minwe mitambo ya sialala minzhi.
Mufuvha wone a wongofhambanela kulenamutoga.Mufuvhandimutambo une wa tambiwangaVhannakanavhakalaha. Fhedzi-ha na thanga ya murole yo vha i tshi tha na vhakalaha u talela. Kanzhi mufuvha wo vha u tshi tambiwa khoroni ya musanda, khoroni ya mudi kana mudavhini. Mufuvha uyu u vha wo tou bwiwa fhasi mavuni nahone u vha wo lapfa vhukuma?
Mutoga u tambiwa nga vha tshinnani. Iyi ndi ndila ine vhanna vha dimvumvusa ngayo.
A fha hu di vha na milayo ine vhatambi vha fanela u i tevhela. U tevhelwa ha milayo zwi khwathisa u fulufhedzea ha vhatambi. Mutoga u tevhela mufuvha. U fhambana na mufuvha nga uri mufuvha u na thoga nnzhi na madindi manzhi. Mutoga u tambiwa nga vhathu vhavhili ngeno mufuvha u tshi tambiwa nga vhathu vhanzhi.
Uyu ndi mutambo u no tambiwa nga Vhatukana na Vhasidzana. Kha uyu mutambo hu vha na muthu muthihi ane a vha a tshi khou toda vhathu vhanwe vhane vha vha vho dzumbama. Hu vha hu na bola ine ya vha yo vheiwa vhukati. Arali muthu ane a khou toda vho dzumbamaho a vha wana u swika a kanda bola a ri ndo ni vhona ha vha uri o fa kha mutambo.
Kha vho dzumbamaho hu a vha na muthu ane a nga tuwa a swika a raha bola. Izwi zwa sia vhathu vhala vhanwe vhe vha vha vho fa vha tshi vuwa. Ane a khou toda vhadzumbami u a dovha a bonya mato a vhala u swika kha fumi vhala vhanwe vha ya vha dzumbama. Arali muthu ane a khou toda vhadzumbami a vha wana vhothe, o thomaho u waniwa hu vha ene o no vhalela u swika kha fumi vhanwe vha yo dzumama a fhedza a vha toda. Vha ita nga urali u swika vha si tsha toda u ya phanda na mutambo. Arali munwe kha vhane vha khou tamba a litsha a sa a thu u vhalela, vhanwe vha a mu rwa makhwa i yone ndifho ya uri ene ho ngo vha vhalela.
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari u itela uri mutodi wa vho dzumbamaho a kone u wana vho dzumbamaho hu tshi vhonadza.
Khadindimutambounewatambiwangavhasidzanakana vhananyana. Huna tshakha dzo fhambananaho dza khadi. Hu na khadi ine havha hu na vhathu vhavhili vhane vha vha khou rwa thambo ha dzhena muthu muthihi vhukati a khou fhufha thambo iyo. Arali a piringedzwa nga yeneyo thambo ndi u kata hawe. Arali ha vha na mutukana ano tamba mutambo uyu o vha a tshi koleliwa nga u imbelwa luimbo wa pfa yo tangana ya vhasidzana vha tshi ri " Tshindolendole tshitamba na Vhasidzana "?
Mutambo uyu u tambiwa tshifhinga tshinwe na tshinwe fhedzi kanzhi u tambiwa nga masiari.
Nzambo sa khadi huvha hu tshi khou fhufhiwa. Fhedzi afha kha nzambo hu tokiwa thanda mbili thungo na thungo ha vhewa lutanda vhukathi kana ha a khiwa thambo ine mufhufhi a tea u fhufha. Lutando kana thambo yeneyo ine ya khou fhufhiwa i vhewa u bva fhasi i tshi gonyiswa u ya nga henefho hune mufhufhi a khou kona ngaho na vhane a khou tamba navho. Arali mufhufhi a ritha lutanda lwa wa musi atshi khou fhufha hu dzhiiwa uri o kata.
Bune lone li tambiwa nga vhasidzana na vhatukana. Vhanwe vhe ndi tshiswate zwi tshi ya nga afho hune vha dzula hone. Muwe u ya a kwama munwe nga ngomu ha tshanda a ri swa kana swate. Henefho o kwamiwaho u thoma u pandamedza ula o mu swataho u swikela a tshi mu kwama-vho a ri swate. Mutambo uyu u tambiwa nga ndila yeneyi ya u pandamedzana kana u gidimedzana?
Arali mupandamedzi a neta kana a sa tsha takalela u tamba a tshi ya phanda u pfi u do lala atshi la mbungu. Afha a hu rwiwi makhwa, fhedzi-ha zwi tshi ya nga afho hune vhatambi vha pfana ngaho vha nga kha dirwana makhwa.
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari vhunga vhahulwane vha tshi ri zwi a ila u tamba bune vhusiku.
Ndonde ndi mutambo une wa tambiwa nga Vhasidzana. Fhedzi na vhaṱhannga vha a tamba. Hu gwiwa tshidindi ha shelwa matombo maṱuku a no vhidzwa u pfi ndi ndode. Mutambo uyu u tambiwa nga vhathu vhavhili kana vhano fhira vhavhili zwi tshi bva nga afho he vha ḓivheisa ngaho. Ndode idzi dzi a kovhaniwa ha vha vha na ndode dzi no lingana Sa tsumbo, dzi nga vha fumi fumi kana fumbili u ya nga hu hula ha tshidanga (tshidindi) na nga afho hune vhatambi vha nga tendelana ngaho. Nga nnḓa ha ndode hu dovha ha vha na tombo ḽihulwane ḽi no pfi gaṱe ḽine mutambi wa ndode a ṱusa ngaḽo ndode tshidangani (tshidindini) a tshi gavhisela nṱha. Mutambi u bvisa ndode dzi nnzhi tshidangani a fhedza nga u humisela tshidangani a sia nthihi ine a i fara ya vha yawe. Arali mutambi a wisela gaṱe fhasi u pfi o kaṱa. Zwine zwa amba uri u tea u fha muṋwe mutambi ane a khou tamba nae tshifhinga tshau tamba-vho.
Arali vhatambi vho tendelana u tamba nga ndode dza fumi fumi, u kunda kha mutambo uyu muthu u fanela u vhuisa ndode dza fumi. Arali dza fhira fumi u rwa makhwa ane a lingana ndode dze a fhirisa ngadzo. Arali a sa swikisa ndode dza fumi u rwiwa makhwa ane a vha mbalo ye a tahedza. Sa tsumbo, arali a swikisa ndode dza fumi mbili u do rwa makhwa luvhili, arali a tahedza ndode mbili u rwiwa makhwa mavhili.
Ndode sa minwe mitambo na dzone dzi tambiwa nga masiari li tshi kha di vhonadza.
Mitambo i katela zwothe zwa sialala zwine zwa nga vha zwo dzudzanyiwa henefho vhuponi ha havho u itela u bveledzisa mvelele na kutshilele kwa Vhavenda.
Ho vha na vhutambo Univesithi ya Venda u bva nga la fumbili la Khubvumedzi 2002 u swika nga la fumbili ina.
Vhutambo uho ho vha hu ha u pembelela mvelele na sialala zwa Vhavenda. Ho vha na mitshino nga u fhambanana, hu tshi katelwa zwigombela, zwikona, matangwa, vhaimbi vha nyimbo dza Tshivenda. Vhathu vho dzhenelaho uho vhutambo vha katela Matshangana , Vhabeli, axhosa, vha Zimbabwe, vha Switzerland vhe na vhone vha vha vha tshi khou takusela mvelele yavho ntha.
Nga la fumbilimalo 2002 ngei tshikoloni tsha Puta Lushaka Tshiawelo hune ha vha Soweto nahone Vhavenda vho vha vho kandiwa nga Vhae Vha Mavu Vho-Thovhele Midiyavhathu Kennedy Tshivhase nga dzavho hu tshi khou pembelelwa vhubvo na mvelele ya Vhavenda?
Henefho Vhavenda Vha tshikhuwani na vha no bva Venda vho vha vho ditama nga minwenda. Hu tshi ri u tshinwa zwigombela, malende na zwikona vhavhili vha sera.
Vho-Thovhele vhone vha tshi khou zwa vho vhonala vho dala dakalo vha tshi vhona vhalanda vho bva khuda dzothe dza shango. Vhone vho sumbedza uri Vhavenda ri farane ri si hangwe vhubvo hashu nahone ri tikedze mahosi na misanda yashu.
Vha ri tshihulwane ndi u ditanganedza ra ditongisa nga u vha Vhavenda.
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshitirathedzhi tsha.txt</fn>
2.1 Ndambedzo yo teaho a Sisieme ya Lushaka ya Vhutumbuli..?
2.3 Zwiko zwa Vhathu.?
2.4 U tsela fhasi ha thodisiso na Mvelaphanda kha sekhithara dza phuraivethe.?
2.6 U fhandekana ha Muvhuso kha zwa saintsi na Saintsi na Thekhinoodzhi....?
3.1 U vha na vhukoni ho dalaho..
(Lupfumo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe)..
3.3 U vhumba sisieme ya muvhuso wavhudi wa saintsi na thekhinoodzhi u dzudzanya zwavhudi wa saintsi na thekhinoodzhi u dzudzanya zwavhudi na u etshedza?
4.1 Vhulangandaka ha sisieme ya vhutumbuli ha Lushaka vhu fushaho..?
4.3 Vhutumbuli ha chasm.?
4.4 SET ndi lupfumo lwa vhathu.?
5.3 U sikwa ha Faunesheni ya u Thoma Thekhino?
5.3 Thekhinoodzhi ntswa na ndivho dza vhubindudzi kha sisi?
5.5 Mishumo mihulwane ya thekhino?
5.6 Saintsi na thekhino?
5.9 Thekhinoodzhi ya u engedzedza vhubveledzi.?
5.10 U khwathisa mbekanyamushumo dza u tikedza dza u tikedza vhutumbuli..?
6.1 Tshiimo tsha mipfuluwo ya vhorasaintsi kha lifhasi la saintsi..
6.4 Thoea ya u livha kha senthara dza vhukoni.?
6.6 U umana na tshi?
7.1 Tshiimo tsha zwino.?
7.2 U dibadekanya na zwipikwa zwa polisi dza muvhuso..?
7.3 vhurumiwa na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso.?
7.6 Ndaka ya vhuluvhi?
R&D Research and development?
S&T Science and technology?
Uya nga mutangano wa Khoro wa Phando 2002, Khabinethe yo laedza Minisita wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi uri a bveledze tshitirathedzhi tsha lushaka tsha Vhutodisisi na Mvelelaphanda na Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso. Tshitirathedzhi itshi tsha thodisiso na mvelaphanda, tshi do vha wone mutheo wa uri huvhe na nyaluwo ya zwa ikonomi na zwiwe zwitirathedzhi zwi ngaho sa mvelaphanda ya zwitirathedzhi zwa zwiko zwa vhathu; tshitirathedzhi tsha thanganelano tsha u Bveledza na Tshitirathedzhi tsha pulane ya vhulimi ha Africa Tshipembe?
U fheliswa ha ndivho ya thekhinoodzhi (sa u dzhenelela zwihulwane nga mmbi na (u diimisa) nga muvhuso wo fhiraho vhukati ha 1990 na 1994?
Izwi zwo ita uri hu vhe na u tsela fhasi kha u shumiswa ha masheleni kha thodisiso na mvelaphanda ya lushaka u bva kha 1.1% nga 1990 uya kha 0.7% nga 1994. U fhungudzea uhu ho itea nga tshifhinga tsha musi sisieme ya lushaka ya u khwinifhadza i tshi tea u huliswa uri i kone u swikelela thodea dza milioni dza 40 dza vhathu u firisa vhathu vhane vha swika henefha kha milioni dza 5 u swika kha dza rathi?
Zwiirathedzi zwi teaho u sedzwa, u bva kha vhathu, ikonomi na mbonelo ya tsireledzo. U thivhela ho teaho kha malwadze maswa na malwadze a kale; malwadze aneo a nga vha a kwamaho vhathu kana zwipuka, izwi zwi tea u bviselwa khagala nga mbekanyamaitele ya thodisiso yapo. U bva kha kuvhonele kwa tsireledzo, na u vha murengi wa khwine wa u renga thekinolondzhi i bvelaho phanda nga u tavhanya kha u bveledza zwine zwa toda vhorasaintsi vhapo u ita thodisiso kha vhupo ho fhambanaho?
Zwiko zwa vhathu. Zwiko zwashu zwa vhathu zwa saintsi na thekinolondzhi a zwi khou vusuluswa nga ndila yo teaho. Vhunzhi ha vhatshena, vha vhanna, vhane vha khou kalaha a vha khou imelwa vhuimoni havho nga vhaswa vha bvaho kha mirafho yo fhambanaho kha shango lashu.
Zwiitisi zwiwe zwine vhunzhi hazwo zwi tutuwedzwa nga u tangana ha madzangano zwo sia hu na u fhungudzea kha u bindudza na u shumiswa nga sekhithara dza phuraivethe dza Afrika Tshipembe kha thodisiso na mvelaphanda. Hezwi zwi nga sia hu na u fhelelwa ha ndaulo kha uri ndivho i bvelela ine ya vha yone thikho kha mabindu o bveleho phanda vhukuma?
U sa vha hone ha mulayo wa ndivho ya vhune na tshiimiswa. Mvelaphanda ntswa ya biothekhinoodzhi yo isa nyaluwo zwi tshi ya kha u shumiswa hu si ha vhudi kha biodavesiti kha zwitwa na zwikhwiniswa u bva kha thodisiso dzo tiwaho dzi tshi bva kha masheleni a tshitshavha songo tsireledzeaho na u langulwa zwavhudi?
U fhandekana ha zwivhumbeo zwa ndangulo. Naho zwiimiswa zwa thodisiso dzo sedzuluswa na tsumba kushumele zwi hone, ndima ine ya tewa u dzhiwa nga mihasho kha ndangulo na u vhea zwibviswa zwo tiwaho nga muvhuso kha zwi imiswa zwa vhutodidsisi a zwo ngo bvela khagala. U bva kha mbonelo ya mugaganyagwama wa saintsi na thekhinoodzhi kha kushumiselwe kwa masheleni?
Saintsi, vhuinzhiniara na thekhinoodzhi zwiko zwa vhathu na u shandukisa?
U ita sisieme ya muvhuso wa saintsi na thekhinoodzhi i shumaho?
Thiko ya u disa zwithu zwiswa i katela u thomiwa na u lambedzwa ha mitevhe ya ndivho dza thekhinoodzhi dzine dzavha dza ndeme kha u bveledza phanda ikonomi na mveledziso ya matshilisano. Izwi zwi tanganya zwithu zwivhili zwa thekhinoodzhi ya masalauno zwine zwa vha bayothekhinoodzhi na thekhinoodzhi ya u andadza mafhungo. Mdivho mbili dza nyengedzedzo ya u engedzedza ndeme ya zwiko zwa mupo. Ya u fhedzisela ndi ndivho ya thekhinoodzhi ya u fhungudza vhushai u lingedza u tandulula tshiwo tsha ano maduvha. Vhuimo ha ndivho idzi vhu do langulwa nga tshiimiswa tshiswa, Faundesheni ya Vhutumbuli ha Thekhinoodzhi (FTI) ine ya do shuma sa zhendedzi lo ditikaho nga ndivho yo lambedzwaho ho sedzwa vhutumbuli kha mishini dzothe dza thekhinoodzhi. FTI i o lambedza vhutumbuli kha sekhithara ya tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe, na u bva kha mutevhe wa vhuleme u thoma kha muhumbulo u ya kha mimaraga ho sedzwa mbadelo ya nha ya mveledziso na u tanganedza nga makete kha zwitewa u fhira zwa makwevho, vhuthothonyi, vhuambadzi?
Kudzhenele kwashu kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu kwo toma midzi kha thodea, ngeno kha tshiwe tshanda, hu tshi sedzwa tshivhalo tsha vhathu u bva kha tshitshavha tshe tsha vha tsho kandeledzwa, vhafumakadzi vhane vha khou dzhenela zwa saintsi vha vha henefho, ngeno kha tshiwe tshanda, u thoma tshitirathedzhi tshine tsha do alusa vhukoni ha ntha u ya kha lifhasi lothe. U pfesesa ha tshitshavha mitevhe ya saintsi zwi do konea nga u engedzedza tshivhalo itshi arali vhaswa vha tshi nga vhona u fushea nga miholo zwi tshi takadza kha mabudo avho. Nga miwaha ya 1970 na 1980 mabudo ayo o vha o dala, zwi tshi ya nga ndivho ya thekhinoodzhi ya misi yeneyo, fhedzi ho sedzwa itsho tshitshavha tshe tsha vha tsho fhiwa dzipfanelo. Naho zwo ralo zwiko zwa vhathu ndi thikho yo tumiwaho na vhutumbuli. U mona na lifhasi tshifhinga tsha u linga ndila ya u bveledza vhorasaintsi vha vhuimo ha ntha vhane vha do kona u fhirisela u bva kha vhukoni uya kha vhawe, ndi u sedza fhedzi kha vhukoni ha ntha. Ndila iwe ya u swikela vhukoni ha ntha ha lushaka ndi u sedza thodea dza fhasisa kha saintsi na kha vhupo vhune ha nga bvelela nga mulandu wa zwiko zwa mupo kana u vha hone ha ndivho. Afrika Tshipembe vhugudi vhu fanaho ha divhanaledzi, human paleontology na ndivho ya mupo. Ndi zwiimiswa zwi re na ndeme kha tshitirathedzhi u bveledza phanda saintsi mutheo wa thodisiso ya lushaka, zwi tshi tumanywa na sekhithara ya pfunzo ya ntha u fhira nga pulane ya lushaka ya pfunzo ya ntha. Naho ho vha na u vhekanyulula ha mishumo kha muvhuso nga 1994 vhudifhinduleli ha vhulanguli na vhudifhinduleli ha zwiimiswa kha sisieme ya lushaka ya vhutumbuli yo vha i sa shumi?
U ita uri hu vhonale phambano vhukati ha mishumo kha mihasho i fanaho na vhulimi na mutakalo ine ya i sela sekhithara dzo tiwaho, na Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinoodzhi ine ya tea u vha ndila yo tanganelanaho?
U dzhiela nzhele uri ndila dza khwinesa kha lifhasi u ya nga ndambedzo ya muvhuso kha saintsi thekhinoodzhi, ine ya vhidzwa u pfi ndi mushumo wavhudi wa thodea dza ndeme (vhubveledzi ha ndivho), vhutumbuli (mabindu maswa, zwibveledzwa na tshumelo) na masheleni a vhubveledzi , zwi a tevhedzwa?
Mushumo wa Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoodzhi u dovha wa vha na vhukonanyi ha sisteme ya ndaulo ya kushumele kha dziaborathari dzothe dza muvhuso na u vha na vhudifhinduleli kha zwiimiswa zwitanu zwine zwa vha mutheo wa lushaka wa thodisiso wa tshiimiswa tsha u bveledziswa ha saintsi (FEST) Foundeshni Ntswaya thekhinoodzhi ya vhuthomi, Khoro ya zwa Saintsi na Thodisiso ya ndowetshumo ya vhathu kha khoro ya Thodisiso ya zwa Saintsi. Mihasho i dovha na vhudifhinduleli ha u vhea zwipikwa zwa thodisiso na mugaganya-gwama wa zwiimiswa zwine zwa vhigwa khazwo. Thodisiso dza fhasi ndi mushumo u kovhekanywaho vhukati ha Muhasho wa saintsi, Mvelele, vhutsila na hThekhinoodzhi na Muhasho wa pfunzo. Mihasho i do tangana kha vhutumbuli, huna tshumisano na Muhasho wa saintsi, Mvelele, vhutsila na Thekhinoodzhi?
Gwama la u dzhenela na gwama la u phuromotha sekhithara dza phuraivethe u dzhenela zwa mishini, i dovha vhudifhinduleleli ha Muhasho wa Makwevho na Indasiteri na zhendedzi la koporasi la mveledzo ya indasiteri.
U mona na lifhasi hu u aravha thodea hu hulwanesa ha u bveledzwa ha ndivho, u phaaladza na u i shumisa, u fhungudza vhutshilo hu tshi bveledzwa na mbambe ya zwiko zwa vhathu, mashango manzhi a khou engedza mbetshelo ya lushaka kha thodisiso mveledziso. Mbalo tshikati ya OECD kha tshitshavha na sekitara ya phuraivethe ndi 2.15% ya GDP. Mashango a fanaho na Finland na Korea a shumisa masheleni manzhi vhukuma. Afrika Tshipembe i khou shumisa henefha kha 0.7% ine hafu ya bva kha muvhuso i fhasisa kha zwine ya fanela u vha kha u ita mbambe lushaka kha miwaha i daho iyi mbuno i do dodombedzwa kha Muvhigo wa lifhasi wa u tatisana i bvaho luthihi nga waha?
Kha tshitirathedzhi tshiswa tsha thoddisiso a mveledziso, muvhuso u tea u engedzedza kavhili u bindudza kha saintsi na thekhinoodzhi kha miwaha miraru i daho, na nyengedzedzo i tshi ya ntha nga zwituku nga zwituku. Izwi zwi do gonyisa u bindudza ha lushaka ha vhatatisana navho, fhedzi ya vha tsumbo ya u fhira 1% fhedzi zwi sa swiki kha vhawe tshitirathedzhi tsho teaho, tshi fanaho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe. Thodisiso ya zwino na maduvha ano dzi a toddea swikela tshipikwa?
Vhukati ha 1990 na 1994 mishini yo khwathaho ya thekhinoodzhi yo bveledzwaho nga muvhuso wa National Party (tsumbo, u dzhenelela zwihulwane ha zwa mmbi a u diimisa kha zwa fulu-fulu n.z.) zwo thoma u fheliswa nga ndila yo dzudzanyaho, izwo zwo tsitsa tshivhalo tsha lushaka tshi shumiswaho kha thodisiso na mveledziso u bva kha 1.1 % uya kha tshiimo tsha zwino tsha henefha kha 0?
Fhethu hune ha tea u vha na mutatisano ndi kha thekhinoodzhi ya mamaga, vhulimi, zwa migodi na thodisiso ya zwa minerala na saintsi kha dzi univesithi zwi dzule zwi hone, fhedzi vhupo vhune ha toda masheleni manzhi he ha vha hu tshi thusa vhunzhi ha vhathu tshifhingani tsho fhelaho ho vha ho fhela nga 1994. U tutuwedza u shandukisa tshivhumbeo ha dzikhampani musi ho lavheleswa ifhasi ohe zwo fhungudza vhukuma u takatelwa ha dzikhampani dza Afrika Tshipembe u didzhenisa kha mimishini ya vhutumbuli u bva kha sekhithara ya phuraivethe. Huna vhutanzi vhune ha sumbedza uri sekhithara dza phuraivethe nga waha ha SASOL na dziwe khampani thukhu kha vhutumbuli dza vha tshi khou u di bvisa kha zwa hoisiso na mveledziso nga u tavhanya?
Muvhuso muswa wo livhana na khaedu ya mveledzo ya mathomo. Wo fhedza tshifhinga tshilapfu tielela kha vhumatshelo, musi hu tshi khou lwelwa mbofholowo, zwino wo tea u didzhenisa kha u i sela vhathu tshumelo nga tshihadu. Zwi sa mangadziho ndi u lambedzwa zwi todaho u shandukiswa na mitatisano ya thekinoldzhi u ya kha mishini dzine dza khwathisedza vhutshilo ha khwine ha vhathu na u tatisana kha zwa ikonomi. Naho zwo ralo ho khwathisedzwa zwine zwa vha zwa ndeme nthani ha u lambedza mishini ntswa. Kha phoisi yeneyei Mulayo tibe kha saintsi na thekhinoodzhi ye ya vha yo themendelwa nga khabinete nga 1996, thekhinoodzhi kha Afrika Tshipembe yo itika kha Sisieme ya vhutumbuli ya lushaka (SIO) Kha (NSI) "vhutumbuli " i alutshedzwa na u ivhadzwa kha mimaraga (ikonomi kana zwa matshilisano) ha zwibveledzwa zwiswa kana zwo khwinisiwaho. NSI yone ine, i nga sa tshigwada tsha zwiimiswa, madzangano na phoisi dzine dza davhidzana hu u fhata muhumbulo muthihi wa zwa matshilisano na ikonomi ho sedzwa ndivho zwine zwa shumiswa u divhadzwa ha vhutumbuli sa tshone tsha ndeme tshi bveledzaho tshanduko. Muhumbulo wa vhutumbuli u kokodzwaho zwi tshi fhambana na saintsi ine ya iselwa phanda zwo no bveledzwaho zwavhudi kha polisi ya foramu ya OECD yo rangwa phanda nga (Mbumbano ya Lifhasi) European Union nga we a vha e Prime Minister Cresson. Fhedzi Afrika Tshipembe lo vha lone la u thoma u shumisa iyo pho?
Nahone Afrika Tshipembe lo divhea kha phoisi ya lifhasi zwo li konela nga maanda kha phoisi ya lushaka ya saintsi na thekhinoodzhi uri li pfale kha khanedzano na tshitshavha?
Mbumbo ya ndaulo kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Khanedzano kha ikonomi dzo ya phanda u fhirisa u amba nga ndaulo ya ikonomi thukhu, u ya kha zwiitisi zwa ikonomi khulwane na khulwanesa thodisiso, u gudisa na zwa vhubindudzi.
Hu sa hanedzwi tshanduko khulwane dzine dza itea Afurika Tshipembe na kha lifhasi. NSI yo sumbedzisa i tshi kombetshedza sa zwe zwa vha kha miwaha ya rathi yo fhelaho. Zwo bvela khagala uri u hula ha ikonomi ho itika kha tshitarathedzhi kha (zwa vhulimi, vhumagi vhukonanyi) na zwiwe-vho kha zwiimiswa (Mudagasi, Vhuendi) sa khono i itisaho (Zwikho zwa vhathu, thodisiso na mveledzo)?
Nga mulandu wa izwi zwi re afho nha u disedzulusa ha zwi sumbi zwa thodisiso na mveledziso, hu bvelela zwithu zwa ndeme zwi teavho u lingiwa ha vhutumbuli thodisiso na mveledziso Afrika Tshipembe. Zwiitisi izwi zwo walwa kha bammbiri "Mveledziso ya thodisiso na mveledziso ya tshitirathedzhi ya Afrika Tshipembe" le la nekedzwa nga tshigwada tsha zwa ikonomi kha mutangano wa khabinethe la Phando 2002. Hei bammbiri li nea khono dza rathi dza u kundelwa dzine u dzhenelwa ha tea u tiwa uri liwalwa la mulayo gaganywa li kone u vha hone?
2.1 Ndambedzo yo teaho ya Sisi?
Zwa zwino tshelede ine ya shumiswa kha la Afrika Tshipembe kha thodisiso na kha mvelaphanda i henefha kha 0.7% (Muvhuso 0.29%) ya GDP ngeno mbalo tshikati ya mashango a OECD i henefha kha 2.15% ya GDP, fhedzi Finland (sa tsumbo) i na ikonomi i linganaho na ya Afrika Tshipembe i tshi shumisa 3.5% (Muvhuso 1%).
Hu tshi sedzwa nyaluho ya mvelaphanda ya khono dza thekhinoodzhi maduvha ano, iri vhea kha khombo ya zwa tsireledzo arali ra sa dzulela u diimisela kha u tatisana kha zwa mveledzo kha sisieme dzothe (Yunivesithi, Khoro dza thodisiso, Sekhithara dza phuraivethe) kha zwitirathedzhi zwa ndeme?
Zwiko zwa vhathu kha saintsi na thekhinoodzhi a zwi khou bveledzwa kana u vusuluswa. Ri na lushaka lune maduvha alwo ono tuwa. Tsumbavhuyo dzi sumbedza vho rasaintsi vha vhafumakadzi vha vharema, vhorathekhinoodzhi, vhainzhiniara avha khou dzhenelela kha zwa akhademi na uri vhathu vhane kha thodisiso na zwiimiswa vha do litsha mushumo. Nga 1990 mawalwa a saintsi o bveledzwaho nga vhathodisisi vha re na miwaha ya mahumi matanu (50) u ya ntha, vha ita tshafumi tsha 18%, fhedzi nga 1998 tshivhalo itshi tsho gonyela kha 45%. Nga tshifhinga tshenetsho mawalwa a vho rasaintsi vha vharema tsho aluwa u bva kha 3,5% u ya kha 8%. Kha tshifhinga tsha zwino huna mbalo ire fhasi ha mutodisisi muthihi kha mbalo ya tshigidi tsha vhashumi, ri tshi vhambedza na vharathi kha la Australia na fumi kha Japan. Sa zwe zwa newa zwa uri thekhinoodzhi i tshimbila nga milenzhe mivhili, u vha hone ha fhethu vhupo ho itaho tshiomate kha sisieme ya lushaka ya vhubveledzi zwi sina tshiimo tshi kana-kanisaho?
2.4 U tsela fhasi ha thodisiso na mvelaphanda kha sekhithara ya phuraivethe.
Vhutodisisi na mvelaphanda a dzine dza ita khampani dza la Afrika Tshipembe ho sumbedza u fhungudzea lwo kaleaho kha miwaha mina yo fhelaho. Zwitatisitiki zwa lifhasi zwi sumbedza uri tshisumbi tsha vhukuma tsha mveledziso ya ikonomi i laulwaho nga thekhinoodzhi i ditika nga tshiimo tsha vhutodisisi na vhutumbuli nga sekhithara dzapo dza phuraivethe, na nga u fhambana ha dzifeme. Tshiimo tsha zwino tshi livhiswaho kha u shandukiswa ha khampani khulwane ho sedzwa ikonomi ya lifhasi, zwi na mbuelo dzi si dzavhudi kha zwa thekhinoodzhi. U bvela phanda ha u sa kona u thoma vhutumbuli ha nthesa kha lifhasi zwi sia ikonomi itshi vha yone i tevhelaho na u i fhirisela kha thekhinoodzhi dzo dziaho (u fhirsisa vhuthomi ha zwa thekhinoodzhi). Hezwi a zwi nga tikedzi tshitiratedzhi tshiswa tsha vhumagi kana uri tendela u swikela kha mbalo tshikati tsha nyaluwo?
Thekhinoodzhi ntswa yo sika khaedu ntswa zwi tshi ya nga ndaka ya vhuluvhi. Hezwi ndi ngoho kha bayothekhinoodzhi na vhushaka hayo na bayodivesithi ya vhupo na ndivho ya tsiko. Kuhumbulele kha dzitshakha kha zwa mulayo ku khou avhanya u fana na thekhinoodzhi ntswa na uri i tea u bveledzisa mutatisano sa mafhungo a tshihadu kana ra livhana na u tambudzwa na u vhetshelwa thungo malugana na zwiko zwi re zwashu. U dzhenela zwa ndivho ya vhune nga ndila ire khagala, u ya nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha zwi a todea?
2.6 U fhandekana ha Muvhuso kha zwa saintsi na thekhio?
Zwipia zwa ndangulo, dzudzanyo ya zwivhumbeo zwo imiswaho na u lambedza zwivhumbeo zwa saintsi na thekhinoodzhi zwo rangwaho phanda nga muvhuso a zwi nekedzi vhuimo ho teaho ha u rangaphanda na matshimbidzele avhui kha sia ili. Tshivhalo tsha zwivhumbeo zwa thekhinoodzhi na dzimbekanyamishumo zwa zwino zwi khou tshimbidzwa nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso hu si na matshimbidzele a u shumisana kana u kovhekana kha u gudisa?
Ndivho ya tshitirathedzhi ndi u lugisa u kundelwa nga ndila i konadzeaho. Ngauralo, ndi milayo na sisieme dza dzitshaka dzo lingwaho zwo lugelaho todea na zwi re kha vhupo honoho. Tshitirathedzhi tshi tea u kona ufha mbonalo kha zwipikwa zwa lushaka zwa mveledzo ya ikonomi na vhutshilo havhudi kha vhadzulapo vhothe?
Zwitirathedzhi zwiraru zwa ndivho ya maitele zwi do ambwa nga kha ndima 5.
3.1 U vha na vhukoni ho alaho nga ha thekhino?
Hezwi zwi katela u thomiwa ha mishini miswa ya thekhinoodzhi ine ya do di badekanyana na ndivho dza vhutshilo ha khwine na zwitirathedzhi zwa ikonomi na indasiteri. Nga ntha hazwo, zhendedzhi lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli o vhea muhumbulo iyo phanda. Zhendedzhi line la lambedza mimishini na u vha na vhu tumanyi na zwi shumiswa zwa u lambedza vhutumbuli na thekhinoodzhi. Zwiimiswa zwothe zwo teaho, sekhithara dza phuraivethe madzangano a vhutodisisi, masheleni a vhu bveledzi?
Sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 2.3, Afurika Tshipembe li khou kondelwa nga vhathu vhane vha sa khou shela mulenzhe kha saintsi, vhunzhineri na vhashumi vha thekhinoodzhi, zwothe hu tshi khou angaredzwa mirafho na mbeu. Matshimbidzele a vhashumi vho bvelaho phanda a toda uri ngona ntswa na u bindudza kha masia othe a u nekedza na u todea. Kha inwe sia, ndila ya vhuimo ha ntha yo sedziwaho kha u engedzedza vhukoni kha metshe na saintsi kha vharema vha re kha mairiki na vhafumakadzi vhaswa ndi thodea ya ndeme. Kha inwe sia, senthara ntswa dza vhukoni dzi tea u thomiwa u itela uri hu kone u kungiwa vhathu vhaswa kha mishumo iyi kha thodisiso dza zwa saintsi na u vhona uri mishumo iyi i khou bvelaphanda?
3.3 U vhumba sisieme ya muvhuso wavhudi wa saintsi na thekhino?
Matshimbidzele maswa o fara ndila i pfalaho ya u shuma vhukati ha muhasho wa thanganelano une wa vha na vhudifhinduleli kha ndangulo ya lifhasi ya saintsi na thekhinoodzhi vhukati ha muvhuso na mihasho i kwameaho hu na matshimbidzele ane a kwama thodisiso na mvelaphanda. Muhasho wa thanganelano (zwa zwino DACST) u o vha na vhudifhinduleli kha mutheo wa u langula une wa kwama zwivhumbeo zwothe zwa thodisiso na mvelaphanda sa maanda e wa newa one, ngeno hu uri mihasho i kwameaho i tshi do vhea ndivho na mugaganyagwama wa zwivhumbeo izwi nga ngomu ha furemiweke iyi. U engedzedza afho, zhendedzi ihulwane la u lambedza thodisiso na mvelaphanda na u thoma zwithu zwi do dzula zwi fhasi ha DACST, sa aborothari dza muvhuso na madzangano a thodisiso ane a vha na maanda ane a kwana vhunzhi ha mihasho i kwameaho?
4.1 Vhulangandaka ha sisi?
Tshitirathedzhi tshiswa tsho ditika nga Sisieme ya lushaka ya vhutumbuli yo dodombedzwaho kha mulayogaganywa wa Saintsi naThekhinoodzhi. Izwi ndi u itela uri hu vhe na ndunzhendunzhe ya zwine zwa khou itea kha tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu tshine tsha do sumbedza kushumele kwa sisieme ya tshitirathedzhi?
Phambano dzi re vhukati ha mashango kha sisieme dza vhutumbuli dzi khagala sa tsumbo, Australia i na sisieme yo dzudzanyeaho zwavhudi, aborathari dzo lambedzwaho vhukuma nga muvhuso dzine dza lavhelesa kha u engedzedza ndeme kha zwi bveledzwa zwi re khono kha sekhithara ya migodi na zwa vhulimi. Ngeno Finland nga u fhambana li tutwedza uri zwi shumiswa zwa u lambedza zwi bveledze tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwa pfunzo ya ntha na sekhithara ya vhoramabindu, fhedzi huna u dodombedza kha u bveledzwa ha vhathu na kha vhutumbuli kha dziindasiteri. Chile i sumbedza i tshi khou tutshela kule kha sisieme ya u tanganya laborithari dza muvhuso, dziyunivesithi u fana na vha Finland. Africa Tshipembe li na Sisieme yo tanganaho ya NSI ine ya lingedza u tanganya nga ndila i linganaho thodisiso na mveledziso i no itwa nga sekhithara dza phuraveithe, pfunzo ya ntha na Muvhuso. Sekhithara ya phuraivethe na Muvhuso zwii lambedza nga u shumisa tshelede i linganaho, 50 %?
Naho ho sumbedza huna phambano vhukati ha sisieme dza vhutumbuli ha mushumo muhulwane, zwa zwino sisieme ya vhutumbuli i a fana kha mashango manzhi, kha u sumbedza tshileme u bva kha vhutodisisi u ya kha tshibveledzwa vhunzhi ha zwiimiswa u bva kha akhademi u ya kha u thomiwa ha zwiimiswa zwa ntha zwa thekhinoodzhi na mabindu mahulu?
Nyaluwo yavhudi ya Saintsi, Vhuinzhiniere na Thekhinoodzhi (SET) ya lupfumo lwa vhathu?
U disa u divha uri zwithu zwi itwa hani.
U kona zwa thodisiso na mvelaphanda ya tshifhinga tshidaho.
Nyolo ya 1: U bva kha u kona u ya kha mvelelo ya thodiso na mvelaphanda i do thusa hani kha nyaluwo ya ikonomi na tshiimo tsha vhutshilo.
Nyolo ya 2: Tsumbavhuyo dzi sumbedza kushumele Kwa sisieme ya thodisiso na mveledziso kha muelo khulwane na uri zwo ditika nga vhupulani ha tshifhinga tshilapfu ha sisieme ya lushaka ya vhutumbuli na mishumo ya hone?
Nyolo i sumbedzisa vhushaka vhukati ha zwivhumbeo zwo sumbedzwaho kha tshanda kha monde (nyolo ya 1). Ikonomi dza musalauno dzi toda uri elemennde dzothe dzi vhe hone uri dzi kone u aluwa. Muhangarambo u imela Sisieme ya lushaka ya vhutumbuli (NSI). Mvelelo mbili khulwane dzi todea u bva kha thodisiso na mveledziso na vhutumbuli uri hu vhe na nyaluwo na u khwinifhadzea ha vhutshilo. Ho vhu ndi vhutanzi vhu sa hanedzwiho ya uri maitele aya a toda u ita mbetshelo u bva kha tshitshavha. Hu todea 30% ya masheleni ane a do shumiswa kha thodisiso na mveledziso kha ikonomi dzo tanganaho khulwane yo bvelaho phanda (vhathu vhane vha swika milioni dza 60) i tshi bva kha muvhuso kanzhi 0.4 uya 0.5% ya GDP. Kha dzitshakha thuku u dzhenela ha muvhuso zwi ntha henefha kha 0.6 uya kha 0.75 ya GDP. Kha ikonomi dzi re na ndivho mivhuso u kona u shumisa 1% ya GDP kha thodisiso na mveledziso?
U shumiswa ha masheleni zwi fhata vhumatshelo ha u konadzea kha thodisiso na mveledziso. I kona u khwathisa SET na lupfumo lwa vhathu lwa u ita thodiso ya zwino ya Mvelaphanda ya ikonomi. Mushumo muhululwane wa zwiko zwa vhathu zwa lupfumo zwa thodisiso na mveledziso ndi u nea ndila, ya u khwinifhadza na vhutumbuli kha ikonomi (na kha u di dzhenisa kha zwa u tanganedza iyo ndivho ntswa yo tuwaho)?
Khwinifhadzo na vhutumbuli zwi kwama u leludza vhutshilo ha vhathu (sa tsumbo kha Muhasho wa Mutakalo) na kushumele kwa mabindu, (sa zwi bveledzwa zwiswa). Kha mashango a khou bvelaphanda mbalo tshikati ya 50% ya nyaluwo ya ikonomi i itiswa nga u bvelela ha tshithekiniki.
U tutula na u bveledza phana na u bveledza thekhinoodzhi na mishini ya vhutumbuli na ndivho yo tu?
U tutula vhumbindudzi ho bvelaho phanda na u bveledzisa zwa mabindu zwo livhanywa kha u sika tshelede ine ya do tutuwedza sekhithara ya phuraivethe kha zwa thodisiso na mveledziso.
Huna Tsumbavhuyo dzine dza sumbedza mutakalo wa sisieme ya vhutumbuli. Izwi zwo sumbedzwa kha nyolo ya 2. Tsumbavhuyo dzenedzo dzi a fulufhedzea kha u kala mvelaphanda ya tshifhinga tsha zwino na tshifhinga tshidaho kha pulane ya tshitiratedzhi tsho tendelwaho?
Dziwe dza tsumbavhuyo ndi dzone zwi re phanda, dzi ea vhuvha ha tshiimo tsha mutakalo wa sisieme, sa tshivhalo tsha matshudeni kha pfunzo dza ntha dza yunivesithi, kha pfunzo dza ntha ha digrii, zwi sumba ndivho yo dzheniswaho kha nyaluwo ya ikonomi?
U shumiswa ha tsumbavhuyo i tendela vhupulani ha tshifhinga tshilapfu na u kona u tevhelela u bvela phanda ha sisieme na u tola kushumele kha mawe mashango. U vhambedza zwifanaho kha mashango mana hu tshi shumiswa tsumbi dza thekhinoodzhi dzo swikelelwaho kha, muvhigo wa 2001 nga ha mveledziso ya vhathu na zwiwe zwi sumbi?
Mashango aya mararu, Australia, South Korea na Malaysia a na zwitirathedzhi zwo fhambanaho nahone zwo dzudzanyeaho zwa thekhinoodzhi. Australia li shumisa thodisiso na ndivho na thekhinoodzhi ya u andadza mafhungo, u engedza tshileme kha ikonomi yo ditikaho nga ndivho. South Korea lone yo sedza kha bveledza vhumagi na u itwa ha ndivho yo livhiswa kha indasiteri ya u thoma zwithu. South Korea lo livha kha vhubveledzi ha vhuimo ha ntha na kha u bveledza mutheo wa ndivho wa indasitiri ya zwa vhubveledzi. Vhuimo ha ntha ha pfunzo na thodisiso dza pfunzo ya ntha ha digirii na u lambedza nga Korea zwi fhambanya matshimbidzele aya na ane a bvelela kha mawe mashango. Malaysia lo toda u vha mutevheli wa tshihadu nahone lo futelela kha ndivho yo tou tundiwaho kha u vhubindudzi ho livhiswaho kha mawe mashango. Malaysia, ngauralo, a li tou sedzesa nga maanda kha thodisiso na u tikedza u fhirisa zwine la ita kha u pfukisa thekhinoodzhi yo teaho na u aluswa ha litheresi ya zwa saintsi kha tshitshavha tshothe nga u angaredza. Musi matshimbidzele aya a tshi vhonala kha mbuelo ya tshifhinga tshipfhufhi, zwa zwino yo vha i sa koni u vhulunga tshivhalo tshi re nha tsha nyaluwo ye ya vha i hone kale?
Nga nnda ha u sumbedza ndivho ya ngona dzo fhambanaho na bvelephanda ya Australia, Korea na Malaysia, tsumbo dza u vhambedza uri Afurika Tshipembe li na zwinzhi zwine a tea u ita zwone kha mvelaphanda ya lupfumo lwa vhathu na thodea ya u tutula vhuimo ha ntha ha R&D na u shumisa tshelede kha thoma zwithu hu u itela u swikelela lushaka lwa ikonomi ya mvelaphanda i re hone zwa zwino (nga murahu ha u bindudza lwa tshifhinga tshilapfu) kha la Korea. Mbambedzo ya matshimbidzele aya i dovha hafhu ya sumbedza zwauri ndila ya u tevhela nga tshihadu ye ya nangiwa nga Malaysia a yo ngo vulea kha la Afurika Tshipembe. Malaysia na Afurika Tshipembe a na vhuimo vhu fanaho ha GDP kha lupfumo, fhedzi Malaysia a lo ngo thoma vhuimo vhu fanaho ha lupfumo lwa vhathu u swika zwa zwino. Afurika Tshipembe ngauralo lo tevhela matshimbidzele a fanaho na Malaysia fhedzi lo lwela uri hu vhe na ndivho yavhudi kha matshimbidzele (ine ya elana na thanganelano ya Matshimbidzele a u Bveledza na Matshimbidzele a Lushaka a HRD)?
Nyolo ya 3: Tsumbi ya u bvelela ya Thekhinoodzhi. Heyi girafhu i sumbedza tsumbavhuyo uri dzi kwamana hani, zwi sumba uri mbalo dza dzi bvaho kha Muvhigo ya UNDP ya 2001: ya Thekhinoodzhi na mveledzo?
Nyolo ya 4: U vhewa tsumbavhuyo dzine dza nea ndivho kha zwi re ngomu kha zwiirathedzhi zwa R&D. tshiimo tsha R&D ndi % ya GDP yo shumiswaho kha R&D, ngeno thodisiso na mveledziso dza vhubindudzisi dzo newa nga % kha GDP kha masheleni ane a shumiswa nga sekhithara dza phuraivethe. Vhatodisisi kha vhashumi vha 1000 ndi tshikalo tsha lupfumo lwa vhathu, na tshifanyiso tsha atikili ndi luswayo lwa mihumbulo yavhudi kha thodisiso yavhudi ya tshitshavha?
Afrika Tshipembe i na thekhinoodzhi yo khwathaho zwi tshi ya kha u vhambadzela nnda kha mawe mashango kha zwa thekhinoodzhi u fhira shango la Australia fhedzi la dovha la vha na zwiko zwo khwathaho zwa mupo. Zwenezwo Afrika Tshipembe li nga kona u tanganedza tshitirathedzhi tshine tsha shumisa zwiko zwa mupo nga ndila ya ntha nga ngeno li tshi khou tutuwedza kha zwa vhumagi, thekhinoodzhi ya nyandadza mafhungo kha zwiirathedzhi zwa bayothekhinoodzhi zwi elanaho na zwine Korea a itisa zwone?
Naho ndila iyi i tshi kunga, Afrika Tshipembe lo livhana na khaedu khulwanesa kha zwiko zwa vhathu. Izwi hu do newa vhutanzi vhunzhi nga hazwo kha Ndima ya rathi. Afrika Tshipembe li na vhashumi vhane vha khou kalaho vhane vhunzhi havho vha vha vhatshena vha vhanna kha zwa saintsi na zwa vhuinzhineri. Vhutanzi uvhu vhu amba uri, zwa zwino hu na thahelelo ya vhathu vhane vha khou dzhenelela kha pfunzo dza ntha vha saathu u wana digirii na vha ntha ha digirii kha vhuimo ha SET. Hezwi zwino pfi "The frozen demographics" zwi imela tshipia tshihulwane tsha khaedu kha saintsi na thekhinoodzhi yo ditikaho kha mihasho ya muvhuso na hone nga maanda kha Muhasho wa zwa Vhutsila Mvelelo, Saintsi na Thekhinoodzhi, Muhasho wa pfunzo na Muhasho wa zwa Mishumo?
U kona u bveledza tshitirathedzhi tsho khwathaho, zwo tea u tevhela tsumbavhuyo dza vhuimo ha saintsi. Thekhinoodzhi na sisieme ya vhutumbuli ha tshifhinga tshilapfu, u kona u vhea ndivho dza tshifhinga tshidaho. Kha u vhea ha ndivho uhu, nzhele i tea u vha hone kha izwo zwi re afho ntha. Ndi zwa ndeme uri hu kone u swikela ndavhelelo na u bvelela hune ha todwa nga tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso ya lushaka kha zwi vhe zwithu zwa mutanganelwa. Tsumbavhuyo dzo newa vhane vha kona na vhabindudzi na mvelelo dza tshitirathedzhi u swika nga 2012 na waha wa1990 sa thikho ye ya wanala kha mafhungo aya. Zwi wanala kha mbekanya ya 1 na 2?
Matshudeni vha SET % ya mi?
Thekhinoodzhi ya nthesa na vhukati ya zwi tu?
Thoisiso na Mveledziso zwa Muvhuso tshitshavhani sa tshipi?
Thebulu dza 1 na 2 dzi sumbedza tshivhalo Afrika Tshipembe kha miwaha ya fumi yo fhelaho, zwa zwino na mbekanyelo dzo itwaho lwa miwaha ya fumi i daho. Sa zwe zwa sumbedziswa u vhewa ha ndavhelelo a si maitele a mekenikhala. Hu tea u vha hone kha mitevhe ya nyito hu u lingedza u tandulula dzikhaedu. Zwi do toda vhutumani na vhupulani ho dzhenelelaho na miwe mihasho ya muvhuso hune ha vha na u tutuwedza kha sisi?
Nyolo ya 5: Nyolo imelaho vhutumbuli ha chasm?
4.3 Vhutumbuli ha Chasm?
Hu tea u itwa phambano vhukuma vhukati ha zwivhumbwa zwa vhathu na zwa vhutumbuli ha thekhinoodzhi. Ngauri mishumo mihulwane a i ngo buletshedzwa na uri tshikalo tshi re vhukati ha u bveledzwa ha ndivho na mimaraga a zwi ngo toololwa nga ndila yavhudi, izwi zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 5?
Ndingedzo dze dza itwa dza u vala"vhutumbuli ha chasm" dzo livha kha sia la tanganya ya mishumo vhathu (dziyunivesithi na dzithekinikhoni) u zwi vhea tsini na mimaraga. Hezwi zwi vhonala zwi tshi tea u tevhekana ngaurali, zwi isa sisieme ya akhademi kha tshifhinga tshituku, u alusa u tandululwa ha thaidzo. Mbuelo ya vha u tsela fhasi ha thodisiso ya akhademi (hune vha litsha mishumo yavhudi) zwi fha vhawe vhagudisi vha tshi sala na mushumo munzhi ha sala vha digirii vha si vhangana vha re na ndivho kha zwa thodiso na u ita uri vhathu vha vhe na ndivho. Zwi dzulela u bveledza u todisisa na vhukoni kha sisieme i songo lambedzwaho zwavhudi?
Thodea ya u shuma na tshivhalo tsho imiswaho kha SET ya zwiko zwa vhathu, hu uri nga ngeno, hu tshi khou bveledzwa ndila yo teaho ya u fhungudza tshikhala tshi re hone kha vhutumbuli chasm, zwi imela khaedu khulwane kha polisi ya Saintsi na Thekhinoodzhi ya Afurika Tshipembe. Izwi zwo tutuwedzwa nga divhazwakale ya mimishini ya thekhinoodzhi ya muvhuso wo fhiraho (U diimisa kha zwa mafulu-fulu, na kha zwa tsireledzo na tsireledzo ya zwiliwa ya lushaka) zwo vha zwi si na vhuimo kha tshiimo kha demokirasi ntswa na mishini ya thodisiso ya sekhithara dza phuraivethe (sa kha zwa migodi na zwa miminerala zwe zwa tsela fhasi tshe ha vha hone ha tshumisano kha lifhasi. Naho zwo ralo a ho ngo vha na u thomiwa ha mishini miswa ya thekhinoodzhi u swika zwa zwino?
Zwi sa koni u tinyea, ndi uri mashango mahulwane a saintsi (US, UK, Germany, France) a kona u kunga Vhorasaintsi makone sa izwi mivhuso yavho yo diimisa nga masheleni a vhonalaho, thodisiso dzi no itwa nga dziyunivesithi. Sisieme thuku dzi si na masheleni manzhi dzi nga si kone u ita daina fhedzi huna vhutanzi havhudi vhune ha sumbedza uri thodisiso yo lambedzwaho zwavhudi kha Dziyunivesithi na kha madzangano a thodisiso kha mashango matuku a nga bvelela na u kona u fara vhorasaintsi makone?
Afurika Tshipembe i shumisa henefha kha 0.5% kha thodisiso ya lifhasi. Hu tshi sedzwa luvhilo lune u bveledzwa ha ndivho lwa vha khalwo, ndi zwa ndeme uri hu vhe na vhutumanyi vhukuma na sisieme ya lifhasi. Ro dzhenela kha tshivhalo tshi vhonalaho tsha thendelano kha zwa thodisiso na mveledziso na mashango manzhi na thendelano na mashango a EU ane a tutuwedza u dzhenela hashu kha mitevhe ya mbekanyamushumo dzavho. Kha tshiimo itshi tsha thodisisoi ya lifhasi, vhorasaintsi vha Afurika Tshipembe vha do dzula vhe fhano, arali hu tshi do vha na vhukwamani na vhawe ngavho nahone ha vha na vhutumanyi na thodisiso dza khwinesa kha lifhasini. Zwiwe hafhu, ri na sisieme thukhu. Zwi do vha zwa ndeme uri ri shumise vhasedzulusi kha tshakha dza mbekanyamushumo dzashu dza saintsi (izwi zwi itea kha hunzhi ha mashango a Nordic). Hezwi zwo ita uri Afurika Tshipembe li vhonale na u li disela zwivhuya kha u kona u swikela vhorasaintsi makone lifhasini. U vha na vhukwamanyi kha zwa thodisiso na mveledziso lifhasini ndi zwa ndeme kha vhorasaintsi vhatuku vhane vha khou dzhenela sisieme ya saintsi na mbambe kana u nekana mihumbulo na vhawe vhomakone lifhasini?
U dzhenelela ho tea uri vhafumakadzi na vharema vha kone u dzhenelela kha zwa saintsi. Hezwi zwi toda u dzhenelela kha sisieme ya zwikolo na u engedza thikhedzo kha dzimbalo, saintsi zwa khomputha nga nnda ha tshifhinga tsha tshikolo. Zwiwe zwi re na ndeme ndi u ita uri saintsi i vhe i khungaho na u swikelea nga nyandadza mafhungo na tshitshavha na khunguwedzo?
Huna thodea ya uri Vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe vha vhe na vhukwamani na Vhainzhinere vha Afrika na tserekano dza vhorasaintsi, vhuinzhinere na vhatumbuli vhane vha do tikedza NEPAD na dziwe mbekanyamushumo dzine dza toda zwishumiswa. Masheleni ane a shumiswa nga EU kha thdisso na mveledziso ndi matuku kha ane a shumisa kha thodisiso na mveledziso ane a vha henefha kha (2%) fhedzi. Haya masheleni a shumiselwa u bveledza vhutumekanyi ha fhethu ha thodisiso kha mashango a Europe. Ri tea u ita zwenezwi kha mashango a SADC na mashango a Afurika?
Izwi zwi toda ndangulo yo khwathaho ine ya bvisela khagala kha zwa lupfumo lwa vhathu na mishumo ya vhutumbuli na u newa zwi shumiswa zwo teaho.
Kha tshitirathedzhi itshi zwitrathedzhi zwa kushumele zwo sumbedzwa kha Ndima dza 5, 6 na 7.
Sisieme i shumaho ya saintsi na thekhino?
Hei ndima i amba nga ha vhutumbuli, Ndima ya 6 yone i amba nga ha zwiko zwa vhathu zwa SET na u kona u shandukisa. Ndima ya 7 i amba nga ha u sikwa na u khwathiswa ha sisieme ya muvhuso ya thodisiso na mveledziso na tshomedzo, Ndima ya 8 yone i amba nga u lambedzwa ha Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso?
Vhutumbuli (ndila ine zwibveledza zwiswa na tshumelo zwa dzhena kha maraga zwa sika vhumbindudzi vhuswa) ndi tshone tshivhindi tsha nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo. Muvhuso u na mushumo muhulwane kha vhutumbuli nga ea tshomedzo dza u tutuwedza mveledziso ya thekhinoodzhi, kha vhuimo ha phanda ha uri dziindasiteri dzi tshi nga dzhia khombo. U ita izwi yo zwi livhisa kha zwiko kha hune ha nga vha na konadzeo dza u khwathisedza uri hu vhe na ndambedzo yo teaho, u netiweka na lu ugisela zwiimiswa uri hu kone u swikelwa ndivho ya vhubindudzi?
Afurika Tshipembe zwa zwino li na thaidzo yavhutumbuli sa zwe zwa ambiwa kha Ndima yo fhelaho. Ri sa litshi u amba nga tshiimo tsha nthesa tshine sekhithara dza phuraivethe dza khou di dzhenisa zwiwe zwiimiswa zwa pfunzo zwa ntha na Khoro ya Vhutodisisi, nyaluwo ya ikonomi yapo kha vhutumbuli i fhasi ngeno nyito nnzhi i kha u mveledziso zwiko na thodisiso ine ya khou aluwa?
Vhunzhi ha nyaluwo ya ikonomi kha miwaha ya 40 yo fhiraho yo ditika nga thekhinoodzhi na Mishini ya vhutumbuli. Tsumbo dzi divheaho ndi mbekanyamushumo dza u ya tshikhalani dza USA na le la vha li USSR na Europa. Ndila yo shumiswaho kha u alafha vhulwadze ha thomba nga Dzangano la Mutakalo la ifhasi (World Health Organization) na zwine zwa vhidzwa green revolution u fana na kha la India, dziwe dza ndivho dza saintsi dzi fana na dza World Wide Web thekhinoodzhi. Korea o dzhia ndivho ya thekhinoodzhi hune a vha dzingwenya kha elekitironiiki ya vhashumisi vha zwithu (consumer electronics). Tshifhinga tshinzhi mishini ine ya bvelela i rangwaphanda nga Khamphani kana tshigwada zwatsho sa tsumbo Nokia yo imela Finland, Intel yo imela USA (hune dza thoma hu na thikedzo ya muvhuso kha zwa masheleni), SASOL yo imela la Afrika Tshipembe, kha zwa dzhuweari na fesheni Italy ho vhumbwa madana a feme thuku ngeno Samsung yo imela a South Korea?
Ndivho dzo raliho ndi dza ndeme hu tshi sedzwa vhubindudzi u kona u swikela ndinganyelo kha khono dza masia a thekhinoodzhi na kha dzi indasiteri. Thekhinoodzhi na vhutumbuli i na thuthuwedzo khulwane kha indasiteri na kha tshitshavha tsha thodisiso kha u isa mihumbulo ya u kunga vhathu na vhubindudzi na thekhinoodzhi ntswa?
Kha masia manzhi ane Afurika Tshipembe la kona u tatisana ari koni u vha na Vhutumbuli hapo ho ditikaho nga ndivho yo tou tuwaho. Izwi a si thaidzo lwa tshifhinga nyana. Zwo ralo kha mashango ane a bindudza kha zwa vhutumbuli ane a do kunga vhubindudzi u bva mashangoni mawe zwa sia vhubveledzi hashu vhu tshi engedzea?
Afurika Tshipembe li na vhukoni ho tukufhalaho zwa zwino u nga kona u swikela thekhinoodzhi ntswa ine ya dzhiwa sa ya nthesa lifhasini sa ICT na Bayothekhinoodzhi?
Kha vhuimo ha zwiimiswa a ri na tshomedzo dza u swikela thodea dza sisieme ya thekhinoodzhi. Mivhuso minzhi ine ya vha na sisieme ya thodisiso na mveledziso i linganaho na ya Afurika Tshipembe vho sika zwiiswa zwine zwa do sedza vhutumbuli na thikedzo ya vhutumbulii. Zwiimiswa izwo zwi na rekhodo yavhudi ya u ita uri hu vhe na indasiteri ntswa, na u khwathisa dzi re hone na u dzhenisa thekhino?
U ita uri vhutumbuli vhu kone u shuma nga ndila yo tanganelanaho, hu tea u dzhiiwa vhukando ho fhambanaho. Hu tea u sikwa mazhendedzi, mutheo wa vhutumbuli ha thekhinoodzhi, ine ya do tutula na u khwathisedza vhutumbuli ha thekhinoodzhi?
FTI i do sika tshiimo tshine, na u lambedza ndivho dza thekhinoodzhi ya u kona u tandulula zwithu zwa ndeme na sekhithara na vhubindudzi vhuswa vhune ha khwinisa vhutshilo ha vhathu na nyaluwo ya ikonomi. Ndivho idzo dzo vha dza vhuthogwa nga murahu ha zwine zwa vhidzwa u pfi Nndwa ya Maipfi ya Vhathu vha shangoni lenelo (Cold War) u bvela phanda ha mashango manzhi zwo itiswa nga u lambedzwa ha tshomedzo hu si nga thodisiso na mveledzo fhedzi na kha u fhungudza tshikhala tsha vhutumbuli ha chasm?
Hu na zwishumiswa zwo vhalaho zwine zwa nga lambedza (Innovation fund, SPII, na PII, sa tsumbo) na muandadzo wa thekhinoodzhi na mbekanyamushumo ya phirisela (Tsumisano, GODISA na Namac vhukati ha dzo) dzine dza do thusea kha sia lithihi ha u nea tshitirathedzhi. Hu do tea u sedzuluswa tshiwe na tshiwe tshazwo na vhushaka hazwo u itela u khwathisa zwi dzheniswa kha vhutumbuli?
Hu na vhukando ha mavundu vhune ha do thusea kha u kona u kovhana ndivho na tshenzhemo u bveledza mbekanyamushumo ya kushumele (sa tsumbo; Fhethu ha vhutumbuli na CITI). U swikelelwa ha thekhinoodzhi kha SMME na dziBEE zwi nga vha thaidzo arali hu si na zwishumiswa zwa thekhinoodzhi kha vhupo honoho. Mashango manzhi are na sisieme thukhu ya vhutumbuli i nekedza zwishumiswa zwa thekhinoodzhi kha feme. Ha dovha ha vhewa mbekanyamushumo ya thekhinoodzhi?
Mawe mashango a na mbekanyamaitele yo tiwaho ine a i lambedzo uri hu rengwe zwishumiswa zwa thodisiso na mveledziso kha dzifeme kana u nea mbamedzo dza masheleni uri hu rengwe izwo zwishumiswa?
5.3 U sikwa ha Faundesheni ya u Thoma Thekhino?
U sika khonadzeo na vhutumanyi na u lambedza thekhinoodzhi ntswa na ndivho ntswa dza thekhinoodzhi ya Afurika Tshipembe. Sa zwe zwa vheiswa zwone mathomoni (Khethekanyo 1.1), ndivho ya vhuthogwa ya thekhinoodzhi ya Afurika Tshipembe yo bviswa nga muvhuso wo fhiraho vhukati ha 1990 na 1994?
Tshiimo tsha ndivho tshi o bulwa kha Khethekanyo dzi tevhelaho kha Ndima iyi?
U ola na u tanganya ha vhulanga vhutumbuli, maitele a incusheni na diffusion kha la Afrika Tshipembe (Masheleni a vhutumbuli, Thuso ya masheleni a vhutumbuli a mbekanyamaitele dza vhutumbuli ha dzi indasiteri (SPII), PII, GODISA (DACST/DTI incubator Programme), Tshumisano (Technology Stations Programme), vhukati hadzo.
U sika na u tutuwedza vhutumbuli na vhutumanyi na dzi Yunivesithi na madzangano a thodisiso.
U ita mbekanyamaitele a BEE ya mabindu matuku uri vha kone u wana theikinolodzhi lifhasini ine sa vhe hone fhano hayani.
FTI a i nga shuma mishumo ya vhutumbuli sa kha tshipia tsha mafhedziselo a thodisiso na Mveledziso, u bveledza zwi bveledzwa, vhubindudzi na zwiwe-vho zwi do lambedzwa u nea mbonela phanda na zwi?
Madzangano manzhi a lifhasi ane a shuma na FTI kha u sika ndila ine sekhithara dza phuraivethe dza do dzula dzi tshi dzhenelela kha thekhinoodzhi na ndivho dzine dza tendelwa. Nga ndila iyi hu do fhatea vhushaka na tshumisano yo khwathaho u itela u swikela ndivho dza vhutumbuli?
Mishumo ya zhendedzi i o langulwa nga phoisi dza muvhuso na vhurangeli. FTI i do toda vhukoni ho khwathaho kha vhulanguli ha thodisiso na mveledzo vhulanguli ha vhutumbulu ha thekhinoodzhi?
Zhenedzi li tea u sikwa u bva kha mishumo iyi nga hune zwa nga konedzea ngaho uri li sikwe hu tshi khou shandukiswa Tshikwama tsha Vhumbundudzi.
5.4 Thekhinoodzhi ntswa na ndivho dza vhubindudzi kha sisi?
U pfukela hu hulwane ha sisieme ya saintsi na thekhinoodzhi hu tea u dzhenisa u fhungudzwa ha ndivho dza tshifhinga tsha khethululo (ye ya vha yo sedza zwa fulu-fulu, u diimisa, u levha na u dimimisa kha zwa mmbi na mbekanyamushumo dza nuclear). Izwi ndi zwiwe zwa lifhasi zwe zwa ita uri Afurika Tshipembe khamphani dzalo dzidzhenele zwa vhumbinduzi nga vhunzhi kha miwaha yo fhelaho?
Zwi tshi ya phanda, sisieme yothe i kona ntha ha thihi tshararu u ya kha nthihi tsha mbili kha tshiimo tshi itaho thikho ya ikonomi i ditikaho nga ndivho kha tshifhinga tshilapfu. Huna mbilaelo khulwane zwi tshi ya nga u fhungudzwa ha thodisiso kha sekhithara dza phuraivethe, u kona hashu u laula khombo na u shela mulenzhe kha saintsi na thekhinoodzhi ya dzitshakha na?
Thodisiso ya Lushaka na vhutolamuvhalelano ha thekhino?
U lavhelesa nga huswa ha zwiimiswa zwa Saintsi na thekhinoodzhi kha?
Thodisiso ya Lushaka na mbonelaphana ya thekhino?
Maitele kana Tshitirathedzhi tsha Bayothekhino?
Madalo a u ya Cuba na Finland nga Tshigwada tsha vhurumiwa ha Mulayo wa zwa thekhino?
Pulane ya Tshitirathedzhi Vhulimi ha?
Pulane ya Lushaka National ya Pfunzo ya N?
Vhutumbuli ha zwino u bveledza thekhinoodzhi zwi todaho u talutshedza nga nga vhuronwane zwinzhi nga ha vhubindudzi ha zwa thekhinoodzhi zwi tea u dzula zwo ita mbambe kha zwibeledzwa zwa makete (u ya nga hu sa fheli)?
5.5 Mishumo mihulwane ya Thekhino?
Ndivho khulwane ya mishini ya thekhinoodzhi na vhumbindudzi ndi u tutuwedza nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo nga ndila i langulaho na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha Afrika Tshipembe. Mishini yo raloho i sa kha tshiimo tshi tutuwedzeaho vhutumbuli yo ditikaho kha thekhinoodzhi. A si mishini ya thekhinoodzhi na vhutumbuli dzine dza ita nga ndila fanaho. Kha tshiwe tshifhinga dzithekhinoodzhi dzi vha dzi hone dzo livhanya na u fhungudzwa ha mbadelo, sumbedza na u tanganedza kudzulele kuswa. Huwe fhethu thekhinoodzhi dzi kha tshanduko khulwane nga maanda. Mishini yo fhambanaho ina zwine ya tea swikela uri i kone u swikela ndivho yayo. Nga murahu ha nndwa ya vhadzulapo vha shango lenelo (Cold war) zwitirathedzhi zwa ikonomi dzo bvelelaho zwo ditika ndambedzo ya muvhuso kha vhutumbuli?
Vhutumbuli vhu vha vho livhiswa kha tshomedzo. Zwipia zwa u fheleledza zwa vhutumbuli (u fhungudza, u divhadza zwibveledzwa, bveledza vhuinzhiniere) zwi a ura na hone khombo kha lwa thekhinoodzhi?
Ndivho ya vhutumbuli ina thuthuwedzo kha mveledziso ya zwiko zwa vhathu fhedzi, nga maanda mishini ya vhutumbuli i dzhia zwauri ndi zwa ndeme uri zwiko zwa vhathu zwi bveledzwe nga sisieme ya pfunzo ya ntha (izwi zwo bveledzwa kha zwiko zwa vhathu zwau shanduka afho fhasi). Ho lavheleswa kha khano ya thekhinoodzhi ya u vhutumbuli, u sumbedza thekhinoodzhi ya mabindu maswa na u engedza vhutumanyi ha ndivho ya vhashumi na dzifeme dzo di dzhenisaho kha zwa vhutumbuli ya thekhinoodzhi. Madzangano a Afrika Tshipembe a na tshifhinga kana zwiko zwa vhutumbuli ha quantum. Huna vhutanzi havhudi vhu sumbedzaho uri thekhinoodzhi yavhudi i a latea kana u sa bindudzwa nga mulandu wa shaya zwiko zwa vhutumbuli?
Mishini ya thekhinoodzhi na vhutumbulii uri zwi kone bvelela zwi tea u swikela ndivho dzine dza zwine dza tea u bveledza?
U kona u ita lupfumo na mishumo zwo ditika nga n?
U engedza thikhedzo ya thekhino?
U engedza zwiko nga vhunzhi kha saintsi, inzhiniere na kha thekhino?
U sedzuluswa ha mishini ya thekhinoodzhi na vhubveledzi a si mafhungo a pfunzo kana u elana na ikonomi kana khaedu dza matshilisano. Mishini yo raloho i sedzuluswa arali hu tshi do vha na khwiniswa vhukuma ha vhutshilo ha vhathu na u sikwa lupfumo. Fhethu hu nna ho nangwa u ita mvelaphana zwo ditika kha zwitirathedzhi zwi re afho ntha na u sedzulusa Sisieme ya lushaka ya vhutumbuli itea u fhindula?
U fhungudzwa ha vhushai u sedzwa kha thekhino?
Puathifomo ya thekhino?
Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha bayothekhino?
Indasiteri dzo ditikaho nga zwiko na indasiteri dzo ditikaho nga ndivho.
5.6 Saintsi na thekhino?
Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai. Nga nthani ha zwenezwo ndi vhafumakadzi vha re mahayani vhane vha tea u dzhia vhudifhinduleli. Sa u mveledzwa ha NEPAD na vhuimo he ha ambedzanwa kha ho kha WSSD, zwo sumbedza uri thekinoldzhi i do ita mushumo muhulwane. U itela uri mveledziso i kone u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu fhethu ha mahani na dzidoroboni vha tea u vha na u swikela vhutumbuli vhune ha tutuwedza mveledziso na u nea zwiswa na zwi shumaho zwine zwa do disa thandululwo u fhira zwa kale. Vhutumbuli ntswa a dzi koni u shumisea na zwenezwo u fhungudza vhushai kha kuitele kwa u renga i toda vhathu vha tshi vha na vhungoho zwa uri ndila ntswa dzi dovha disela zwithu zwivhuya, vhunzhi ha thekhinoodzhi a dzi dzhieli nzhele matshimbidzele a matshilisano sa zwine thekhinoodzhi ntswa ya tea u zwi shumisa?
Hu na mveledziso dzine dza vha hone kha zwa mutakalo na zwa pfunzo zwine zwa nga vha na ndeme kha vhubveledzi kha matshilisano arali dzo lingedzwa kha vhunzhi ha tshitshavha uri na vhone vhane vha dzhenise mulenzhe kha vhubveledzi. Sa tsumbo, tshiimo tshone tsha telemdedicine tshi nga thusa kha u shandukisa u nekedzwa ha zwa mutakalo mahayani. Hu na mbuelo nnzhi kha u thomiwa ha pfunzo nga u shumisa inthanethe. Thekhinoodzhi i fanaho na e-mail arali tshomedzo dza hone dzi fhasi nga mutengo u fhira na wa poswoni. Mashango manzhi a khou ita ndingo dza u isedza thekhinoodzhi kha vhathu. Zwi na mbuelo ya vhudi kha mutengo na u swikelea ha lutingo, zwi izwi tshumelo nnzhi dzi tshi wanala kha u guda na Vhudavhidzani nga nthani ha zwenezwo hu na ndila ntswa dzau nekedza tshumelo kha vhalimi uri vha kone u engedza zwa vhulimi, na ndivho ya mitengo na mimaraga zwine zwa fhungudza u ditika dziwe dzitshanele dza mimaraga?
Fhethu hunzhi Afrika Tshipembe nila ya kudzulele na ndila ine ha vha yone a zwi tutuwedza uri hu u dzheniswa mudagasi. Ngoho ndi ya uri izwo zwo vho wela ha tshipia tsha nyisedzo ya mudagasi kha lushaka lwothe. Hu na todea ya u thoma u disedzwa kha mita ha fulu-fulu nga zwi tukutuku zwi tshi swikelea?
Afrika Tshipembe zwipikwa zwa WSSD zwo ditika kha todea ya u fhungudza vhushai na u nea iwe ndila ya u disa mveledziso?
Huna u fana huhulwane vhukati ha zwipikwa zwa WSSD na NEPAD. Mushumo wa ndeme une thekhinoodzhi wa u ita kha u fhungudza vhushai na mveledziso yo i dimisaho zwi tea u pfeseswa nga u sikwa ha masheleni kha lupfumo lwa vhathu na u wana thandululo nga ndivho ya thekhinoodzhi?
Tshitirathedzhi tshi tea u shumana na mudzi wa vhushai na masiandaitwa a vhushai kha vhufumakadzi na tshitshavha sa izwi tshi hwala muhulwane.
U sikwa ha mishumo nga mveledziso ya thekhinoodzhi?
5.7 Puathifomo ya thekhino?
Afrika Tship embe li nga si kone u sa dzhiela ntha mveledziso khulwane mbili dza thekhinoodzhi. Hedzi ndi ICT na bayothekhinoodzhi. Ndeme ya bayothekhinoodzhi na zwine ya ita zwo buletshedza kha tshitirathedzhi tsha lushaka tsha Bayothekhinoodzhi. Vhupulani ha kushumele ku kati. U andadzwa ha tshitirathedzhi ho imiswa nga tshivhalo tsha vhurangeli ha mavundu na pfulufhedziso dza ndambedzo dzi a todea zwino. U langulwa ha Puathifomo ntswa zwi do fhiriselwa kha mitheo ya thekhinoodzhi ya vhutumbuli i itshi do sikwa?
ICT i sumbedza ina u kondelwa kha shango lino. Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha ndambedzo dzo ndi thekhinoodzhi yo tundwaho (henefha kha 98%) Afrika Tshipembe a lina u kona ha thodisiso na mveledziso kha ICT na he vha huna konadzeo dza vhutumbuli na mvelelo dzi fhala na fhala. Ndi zwa ndeme u ita vhubindudzi kha ICT dzine dza vha na zwithu zwine zwo thusa mveledziso yapo na kha zwa globalizesheni. Naho thodisiso ya fhelelaho nga fhethu hune ha nga bveledziswa i sa athu u fhedzwa , tsumbo dzi tevhelaho dzi do vha dza ndeme Kha Afurika Tshipembe na ifhasini kha shango a khou u bvelelaho?
Thekhinoodzhi ino i sela luambo luwe kha lu?
Mbadelo ya fhasi ya lutingo u tanganya ha e-meili u fhungudzwa ha mbadelo dza poswo, pfunzo ya u guda muthu e hayani, ndaulo ya mafhungo, tshumelo dza muvhuso dza maipfi kana ma?
Mbadelo dza fhasi dza shumisa sathelaithi na lutingo na inthanethe zwi?
Vhutumbuli ha sofuthiwee yo vulea nga maanda kha pfunzo na tshumelo dza mbadelo ya fhasi ya muvhuso, zwi mbuelo ya vhudi kha ha sisi?
U dzhenela kha mashango a khou bvelelaho u fhungudza mitengo kha hadiwee zwayo ya khomputha (sa tsumbo; simputer ya India).
Fhethu huwe ha Puathifomo ya ICT ho o vha u khwathisedza u shumiswa ha ndivho kha dziindasiteri na mamagani. Afha ndi hune ha tou vha na todea khulwane ya ndivho yo tundwaho. Fhedzi u kona u tanganya na bveledzisa ICT kha indasiteri dzine dza vha hone ndi zwa ndeme kha mveledziso yadzo?
Puathifomo ya vhuraru ya tshitirathedzhi tsha ICT ndi u shumisa tsedzuluso ya lifhasi satheaithi na eria?
U shumiswa ha sathelaithi u ita vhudavhidzano dza tevhedza zwa u shumiswa ha satheaithi kha u bveledza mafhungo nga ha shango na madanzhe. Na uri hu na u shumiswa zwifanyiso zwi no dzhiwa muyani musi hu tshi pulaniwa dzikhetho, nyengedzo ya mudagasi, u bveledza vhudzulo ha dzidoroboni, u ola mepe na zwiwe-vho. Mitengo ire ntha ya u renga a si ine yanga kundisa u shumiswa hafha ha zwifanyiso izwo kana vhulanguli ho Khwathaho. Nyisedzo ya tshumelo dza muvhuso dzi nga engedzea aralli tshitirathedzhi tsha vhutumbuli tsho tumanywa na zwitirathedzhi zwiwe zwa muvhuso?
Ndivho ine ya vha hone i khou vha na tutuwedzo kha u engedza kha sekitara dza vhumagi, na kha dzi indasiteri dzino fana na indasiteri ya dzigoloi, dzi khou ita vhueme ho tanganelanaho sa zwine zwa ambwa nga muvhuso wa makwevho na indasiteri kha liwalwa la zwe zwino la tshitiratedzhi. Indasiteri dza lifhasi dzi dzhia tshikalo tsha u tanganya ha thekhinoodzhi (sa u ola ndangulo ya vhukuma, vhalanguli ha vhutumbukisi) zwi zwine zwa tou vha zwa ndeme Afurika Tshipembe. Mashango ane a khou ita mbetshelo ya masheleni phanda a do vhuelwa nga u kovhelwa ndivho kha zwiga zwa u bveledzwa goloi tshifhinga tshidaho?
Kha indasitri ya dzi khemikhala nazwa mishonga huna mbuno dza mbetshelo dzine dza sa tou vha zwenezwo: Molecular modelling taxonomy (u nea mbumbano ya tshimelelwa sainthifiki, zwipuka na zwithu zwi tshilaho) Tshivhalo tshihulwane tsha sisieme ya u laula zwa u vhulaya mbebo. Smart catalysis na zwiwevho. U livhisa kha hezwi na u bveledza thandululo khazwo zwi do disela Afrika Tshipembe vhubindudzi na u engedzedza khonadzeo dza u vhambadza ndaka ya ndivho lifhasini na u engedzedza khonadzeo ya u kona u vha makone kha zwenezwi tshifhinga tshidaho (Mitshini ya migodi ya fhasisa, u bveledzwa ha goloi dzi reilwa kha tshanda tsha ula, lu shaka luswa lwa mushonga na zwi?
5.9 Thekhinoodzhi na ndivho ya u bva kha indasi?
Indasiriteri hedzi: vhulimi, vhurea khovhe na madaka, migodi na minerale, na u bveledzwa ha fulu-fulu zwina ndeme kha Afrika Tshipembe. Sekhithara dza vhulimi na dzinwe sekhithara dzine ha kona u vusuluswa tshomedzo na migodi na minerala zwina u kona u ita uri zwivhe fhethu ha u bvisela mvelaphanda, hone ha sa zwe zwa sumbedzwa nga tshitirathedzhi tsho tanganelaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na dzi indasiteri. Zwiwe zwitirathedzhi zwine zwa shumiswa (zwi ditika nga zwibveledzwa zwi songo kunakiswaho, vha shumi vha holelwaho miholo ya fhasi, u bveledzwa ha thekhinoodzhi nga vhune, u tendelwa u dzhena mimaragani) a zwi koni u vhahone lwa tshifhinga tshilapfu. Zwiko zwa vhathu vho gudiswaho lwa nthesa u dzulela u khwinisa vhutumbuli ha thekhinoodzhi na u wana ndivho zwi o nea phambano khulwane. Hezwi zwi toda ndivho khulwane ya sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo. Tshitirathedzhi tsho raliho ndi tshone tsho vuleledzaho u hu re ha vhashumi kha a Finland vhukati ha miwaha ya-vho 1990 zwine zwa tangana mimaragani miswa ya IT?
Afrika Tshipembe li isa phanda na u sumbedza tshiimo tshavhudi tsha u vhutumbukisi na u sika kha sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo. Naho zworalo kha tshanduko nnzhi kha tshiimiswa tsha mabindu mahulwane na phungudzo ya thodisiso na mveledziso na mugaganya-gwama, zwi sia vhunzhi ha thekhinoodzhi zwi tshi itwa huwe (vhawe vha tshi litsha tshumisano na Afrika Tshipembe) huwe dzi thekhinoodzhi dzi wana buli ituku dzi sa swikeli nthesa hadzo?
Indasiteri hedzi dzina vhukoni ha u fhira mitengo nga u engedza ndeme nga ndila ntswa, u tumanya mimaraga miswa na nga u shandukisa kana u tanganya zwa u tshimbidza zwibviswa zwa mimaraga. Fhethu afha ho vhibva kha zwa thekhinoodzhi na zwiimiswa zwa vhutumbuli?
Masheleni a vhutumbuli ha ngo aluwa nga ndila ye ya vha yo lavhelelwa ngayo. Ndambedzo ntswa itea u wanala u vhuyisela ndilani. U sikwa ha mishini ya thekhinoodzhi kha fhethu ho tiawaho. Mashelni a vhutumbuli a do vha na vhuimo tsini na maraga (kha u bveledzwa ha tshibveledzwa kana tshumelo) li gwama la vhutumbuli li do lambedza matshudeni vha saintsi na inzhiniere musi vha tshi ya univesithi, u ita thodisiso uya kha zwibveledzwa zwi fanaho nazwa ndila heyi i khou shumiswaho nga zwiimiswa zwino fana na MIT ngei US na mashango a fanaho na Finland u ita uri thodisiso i kunge vho pfumaho. Nyaluwo ya mbadelo ndi thukhu fhedzi tshiimo tsha u vhumbwa dziwe khamphani i aluwa?
Ndi zwa ndeme u sika mbekanyamushumo dzine dza do u ita I.P u bva kha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha dzine dza swikela todea dzo vhewaho. U kona u ita ndaka ya vhuluvhi zwitatisana (kha mugaganya-gwama) na mbadelo dziwe u fana na miholo. Izwi zwi tea u tanganedzwa na ndambedzo i nekedzwe u wana vhutumbuli na nyolo. Ndingedzo na u iswa ha mbekanyamushumo dza u andadzwa ha thekhinoodzhi na vhuimeli ha bindu zwi tea u khwathisedzwa. Mbekanyamushumo dza Gudisa na tshumisano dzo sumbedza zwivhuya fhedzi zwo lambedzwa nga ODA. Hu tewa u dzhia nyito uri hu tumanywe mbekanyamushumo sa SPII, na PII na senthara ya nyeletshedzo ya vhumagi kha mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhutumbuli. Hu si na nyito yeneyo na vho ramabindu vha do tea u bindudza tshelede nnzhi na tshifhinga tshavho tshi kondaho uri vha pfesese mbekanyamushumo dzo fhambananaho. Hu sina u tanganywa ha vhudi ha mbekanyamushumo ine ya todea na kuitele, hu si na konadzeo dza u guda u bva kha vhuwe, tshomedzo dzi tea u vha nga ndila ya vhudisa?
Tshivhalo tsha mbekanya tsho no vha na zwivhuya murahu hazwo, nga uralo dzi tea u khwathiswa ha engedzwa hune zwa tea u shuma. Vhurangeli ha mavundu vhu do vhuedza u bva kha u kona kovhekana u guda na tshenzhemo u engedza kushumele kwa mbekanyamushumo (Hub ya Vhubveledzi na CITI).
U swikelwa ha thekhinoodzhi nga SMMEs na BEEs zwi nga vha na thaidzo arali thekhinoodzhi yapo isa wanali. Mashango manzhi arena sisieme thuku ya vhutumbuli a nea zwiko zwa thekhinoodzhi kha feme dzo raloho. Mbekanyamushumo ine ya do dzhia mushumo hoyu wa u nekedza thekhinoodzhi i khou humbulwa?
Mawe ma shango a na dzi mbekanyamushumo dzine dza nekedza ndambedzo uri hu rengwe zwiwe zwi shumiswa zwa vhutodisisi na mveledziso kana u nekedza thuso ya masheleni uri zwi kone u rengwa. Zwi do vha zwa vha zwa ndeme uri hu todisiswe uri iyi ndila i nga konadzea Afrika Tshipembe?
U fhindula kha tshitirathedzhi tsha vhumagi tsho tanganelaho na tsha muhasho wa makwevho na indasiteri.
"U engedza luvhilo lwa nyaluwo na mveledziso: u shela mulenzhe ha tshitirathedzhi tsha vhumagi" zwo thomiwa nga muhasho wa makwevho na indasiteri. Tshi bvisela khagala thodea ya "u fhata fhethu tshiimiswa na lodzhisitiki u tatisana ha mitengo ya zwidzhenwa, vhutsila, thekhinoodzhi na vhutumbuli, u shumisana, u langula zwa vhudi na muvhuso u neaho zwa vhukuma" Tshitirathedzhi tshi sumbedza uri "kha mbilu ya u engedza, ndivho ndi nnzhi, zwine zwa amba u shumisa na u bveledza ndi vho na vhutsila ha vhathu vhashu u tanganya ICT's, thekhinoodzhi, vhutumbuli na tshumelo dzi todaho ndivho uri ikonomi i shume yothe". Huna u shumisana vhukati ha tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso na tshitirathedzhi tsho tanganaho tsha vhumagi sa zwe zwa sumbedziswa". Ndi zwa ndeme u bveledzisa u kona hapo ha saintsi, thekhinoodzhi ya mveledziso na vhutsila ho bvelaho phanda ha thekhinoodzhi (saintsi 16)" zwo livhiswa vhukuma kha tshitirathedzhi hetshi:"Thekhinoodzhi ntswa, vhutumbuli na thodisiso na Tshitirathedzhi tsha mveledziso. Zwi humbela uri hu dzhiwe tshivhalo tsha vhukando vhune muvhuso ha do tea u vhu sedza, zwi tshi tanganya u ita uri zwiimiswa zwa mupo zwa thodisiso na mveledzo na u bveledza vhukoni ha Afrika Tshipembe ha thekhinoodzhi kha fhethu ha tshitirathedzhi sa bayothekhinoodzhi.?
Fhethu ho khethwaho ha Tshitirathedzhi tsha Vhumagi ho tanganelaho vhu thodisiso an vhutumbuli ya vhurangeli nga nndani ha vhurangeli dza bayothekhinoodzhi na ICT zwine zwa dovha na masiandaitwa kha sekhithara dzo sedzwaho na thodea ine ya ita uri hu vhe na vhutumanyi na hune thekhinoodzhi ya vha fhasi hone. Sekhithara yo bvelelaho ya dzi indasiteri dzavhumagi dzi todaho vhubindudzi vhune ha dzula vhu hone u fhungudza u ditika nga thekhinoodzhi yo tundwaho, hezwi zwi do katela vhupo vhu fanaho na ha zwa dzigoloi na sekhithara ya vhuendedzi, Indasiteri ya dzi khemikhala na mitshini na sekitara ya zwi shumiswa zwi tikedzaho kha dzi indasiteri ya zwa migodi.u fhindula ha vhuvhili hu do vha vhutumbuli ha u tikedza sekhithara yo ditikaho nga ndivho ya ikonomi, zwi tshi tanganya zwa vhulimi, tsimbi na minerale?
Pulane ya tshitirathedzhi tsha zwa vhulimi tsho ditika nga u sedza zwihulwane kha ndivho na vhutumbuli kha tshifhinga tsha zwino thodisiso dza vhulimi dzi khou u itwa kha mavundu na vhuimo ha lushaka. Hu na thodea ya uri huvhe na u mba ha vhudi vhukati ha izwi zwivhili hazwo. Ndi vhupo hune muhasho wa vha na thodea dzi re khagala. Naho hu na u fhirela kha vhulimi ha ndivho yapo, bayothekhinoodzhi, u sedzwa ha shango na zwithu zwi fanaho odzhisitiki, zwi toda kudzhenele kwo tanganelaho. Thodea ya u engedza vhubindudzi kha thodisiso dza dza vhulimi sa tshitirathedzhi tsha sekhithara ya thodisiso, zwi tikedza mafhelelo a tsedzuluso yo nekedzwaho afha?
Makumedzwa a sisieme ya Lushaka ya thodisiso ya vhulimi i lavhelela vhurangeli dza vhurangaphanda vhune ha tendelana na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha thodisiso na mveledziso?
Lupfumo lwa vhathu na u shandukisa saintsi, vhuinzhiniere na thekhino?
6.1 Tshiimo tsha mipfuluwo ya vhorasaintsi kha?
Saintsi maduvha ano ndi tshiitwa tsha llifhasi lothe. na ikonomi dzo bvelaho phanda (sa dzheremane na Canada), vhadivhi vha zwa phoisi vha na mbilaelo ya uri vhorasantsi makone vha khou kokodzelwa kha sisieme ya Amerika ire nthesa. U lingedza u fhenya izwi mashango a khou kwameaho akhou lingedza u dzhenelela nga ndila dzo fhambanaho. Sa tsumbo Canada lo vhetshela thungo masheleni a u sika zwidzulo zwa zwigidi yunivesithi na kha saintsi na inzhiniere kha miwaha mitanu Idaho. Vhuvhili u hao mashango aya France na Dzheremane vha kha kuitele kwa shandukisa milayo na u phuromotha vhukwamani ha saintsi na mishumo na Amerika nga mulayo wa Bayh-Dole. Afrika Tshipembe ngudo dzo itwaho hu si kale dzi sumbedza uri tshiimo tsha vhathu vhane vha khou litsha ndi hanefha kha 11% nga nwaha kha aborathari dza muvhuso na 15% nga waha kha vha thodisiso dza Univesithi.kha a vho vha litshaho mushumo, vha 5% ndi vhorasaintsi na 22% ya vho ra akhademi vhane vha khou pfulutshela mashangoni a nna?
Khasho kha dzi mbalo-mbalo dza zwino dza mashango avha tshivhalo tsha dzikhamphani dzo ditikaho nga thekhinoodzhi dzi kha vhuimo vhu si havhudi zwi tshi ya nga u vha na vhutsila vhu re shangoni. Nahone hono vha na ndowelo ya u dzhia thodisiso dza nnda ha a Afurika Tshipembe, vha ita hezwi nga ndivho dza ikonomi, fhedzi Afrika Tshipembe li tea u bveledza vhudifhinduleli kha zwine ra nga ri ndi u xelelwa nga ndaulo ya tshitirathedzhi tsha khamphani dzo thomiwaho Afurika Tshipembe kha ndivho. U guma ha mutambo hu dovha u bveledza fhethu ha u rengisela hone nga u bveledza senthara ya vhutumbuli?
Mbekanyamushumo ite u vha kha vhuiimo ha ntha lifhasini kha ndivho ire ntthalifhasini.
Nga maanda kha mashango ane a khou bvelela milayo heyi a fhirela. U tatisana hu hulwane nga mulandu wa gulobalaizesheni na u bvelela nga u tavhanya ha thekhinoodzhi ya nyandadzamafhungo na ya biothekhinoodzhi zwo livhisa kha u fhungudza mutevhethandu wa vhutumbuli. Ikonomi ya lifhasi yo ditika nga maanda kha ndivho u fhirisa na tshifhinga tsho fhelaho, ndi ndivho ine ya disa uri hu kone u tatisana. Zwa uri mashango a khou bvelelaho a iimise nga ndila e hani zwi tshi ya kha ndivho ya ikonomi, ine ya ditika nga mbonwasia ya thodisiso ya lushaka na vhutumani na mbonwasia ya sisi?
Zwi khagala uri mushumo wa u thoma wa thekhinoodzhi wo bulwaho kha ndima ya 5 zwo tikedzwa nga lutamo lwa u swikela zwipikwa zwihulwane zwa matshilisano na ikonomi ya lushaka. Heyi ndi "milayo ya mimaraga" ine ya tshimbidza sisieme ya vhutumbuli. U tikedza izwi ndi ndowelo ya lifhasi ya khwinesa i themendelaho uri ndila ya khwinesa ya sika zwiko zwa vhathu ndi u sedza kha zwa vhudi-vhudi kha vhuimo ha u tatisana ha dzitshaka dza nnda. Kha shango li fanaho na Afurika Tshipembe ndi zwi fhio zwitirathedzhi zwine zwa tea u shumiswa kha u itela uri vhorasaintsi vhashu vha kone u bvelela. Zwire khagala, u sa vha na tshomedzo, u bvelela hothe hu do ditika kha u kona livhisa maanda, hu uri nga thungo ri tshe ro kwamana na thodisiso ya lifhasi?
Fhethu ha saintsi hune nea zwivhuya zwa mupo ha vha khagala.
Divhanaledzi ri na u swikela kha tshikhala tsha lutombo na u kona ha vhuinzhinere u fhata tshivhonakule kha vhupo ha tsini.
Human palaeontology (ri na fhethu ha vhudi hu ne ha vha Krugersdorp hu ne ha amba nga vhathu u bva tshifhingani tsha dzithoho u swika zwino musi vhathu vha tshi vha hone).
Thodisiso ya Antarctic (Afurika Tshipembe ndi lone li lothe lire kha dzhango la Antarctic).
Dziwe tsumbo dza zwibveleli kana sisi?
Kaapvaal Kraton na South Atlantic Magnetic Anomaly.
Fhethu ha saintsi hune zwa vha khagala nga ha ndivho.
Ndivho ya yapo (ndivho yo tanganelaho yo wanwaho u bva murahu na ndivho ine ya mona na zwitshavha zwapo i nea u tatisana vhukuma).
Thekhinoodzhi ya migodi yo tsesaho tshiimo tsha vhudivhamavu na zwi re zwa nhesa kha ikonomi zwo i sela Afurika Tshipembe phan?
Nyolo ya 6: Vhorasaintsi vho no vhaho vhaaluwa.
Nyolo ya 7: Mvelaphanda thuku-thuku ya vhuimeleli kha hoisiso na mveledziso kha zwitshavha?
U bvelela ha Malwadze a vhushai zwi vhea tshitshavha tsha thodisiso tsha zwa mutakalo tsha Afurika Tshipembe kha u rangaphanda mveledziso ya thekhinoodzhi fhethu afha?
Vhuinzhinere ha tshimonaiwe tuku khamphani khulwane dza dzithakha-tshakha ndi dzone kha maraga wa zwavhudavhidzani nga tshimonainwe, Afurika Tshipembe lo kona u vha na tshipi?
Thekhinoodzhi dza Fulorini (zwi kundisi zwa ntha zwa u dzhena zwi a vhutatisani ho bveledzwa kha mbekanyamushumo ya u dipfumissa nga uraniumu zwi nga nea Afurika Tshipembe zwivhuya)?
Tsumbo dzo newa u dzifanyisedzele nthani ha uri dzi kule nungo. Dzi fanyisedza nga ndila ine u sedza kha saintsi hune zwa lingedza u vhea phanda mveledziso, dzo khinifhadzwaho nga zwine zwa vha zwa ndeme kha u tatisana ha lushaka.
Nga nndani ha uri vhorasaintsi vha tutuwedzwa nga u todad u divha ha mihumbulo nga nndani ha u toda u pfa tshileme tsha mveledziso, ndi zwa ndeme uri tsheo i sa dzhiiwe hu sina vhudipfi. Na u sa vhea zwi re na ndeme phana hune zwa do shaya vhu difhinduleli na u ita ndozwo. Tshitshavha na vhadzhii vha tsheo vha a ravha zwavhudi kha u bvelaphanda. Ndi tshitirathedzhi tshipfalaho kha vhorasaintsi, vhalauili vha saintsi na vhomakone kha zwa phoisi u bveledza maitele a no fana kha u swikela u mvelaphanda?
Zwiko zwa vhathu kha saintsi na thekhinoodzhi a zwi khou vusuludzwa nga ndila yo teaho ri na vhathu vhasaintsi vhane miwaha ya vho yo no vha minzhi-zwa zwino zwi bviswa re henefha kha 50% zwi itwa nga vhorasaintsi vha re na miwaha ire ntha ha 50 zwi tshi fhambana na 18%nga 1990 kha vha sedze nyolo ya kha sekhithara dza phuraivethe havho na u tsela fhasi nga 16% kha tshivhalo tsha vhatodisisi kha miwaha mina yo fhelaho. Zwa zwino huna mutodisisi muthihi kha vha tshigidi tsha vhashumi, zwi tshi vhambedzwa na vharathi Australia na fumi Japan. Naho ho vha na u bvelela kha u bveledza vhulanguli ha vharema kha sisieme ya saintsi na thekhinoodzhi (ntha ha 4% nga 1994 u swika 30% namusi). Mbalo kha dana ya khandiso dza saintsi dzo walwaho nga vhorasaintsi vha vharema dzo aluwa u bva kha 3,5% u swika kha 8% nga 1998?
U engedza tshivhalo tsha vhana vhane vha khou ita murole wa fumi, nga maanda tshivhalo tsha vha vharema vha vhasadzi vho phasaho mbalo na saintsi.
U kona u kunga matshudeni vha matiriki kha digrii dza zwa saintsi na vhuinzhiniere.
U alusa vhugudeli ha ntha ha digrii kha zwa SET.
Vhurangeli ho fhambanaho kha muhasho wa pfunzo ndi u phuromotha saintsi na mbalo (sa thandela ya zwikolo zwa dana) yo takuwa hu si kale naho zwo ralo mbekanyamushumo dza inovesheni dzi tea u shuma arali ri tshi toda u fhira zwigidi zwiraru kha vhana vho phasaho murole wa fumi nga gireidi ya ntha kha mbalo. Hu tea u dzhielwa nzhele vhana vha vhasidzana vhane vha khou ita mbalo, saintsi na khomphuta zwikoloni na u vhea kushumele kune kwa konisa vhafumakadzi u dzhena kha pfunzo ya ntha kha saintsi inzhiniere na thekhinoodzhi?
Mafhungo aya o no vha na mutsiko lu ne dza disa todea dza uri hu engedzwe mbekanyamushumo dza nnda ha tshikolo dzitikedzaho mbalo, saintsi, na pfunzo ya khomputha. Tshivhalo tsha mbekanyamushumo tsho vha hone, tshi khou tshimbidzwa nga madilonga vho dinekedzelaho, zwo sumbedza mvelelo dzavhudi. Ho tea u dzhielwa nzhele u nea tutuwedzo zwikolo zwa vharema u bveledza vhafumakadzi siani mbalo na saintsi kha digrii ya nha. sa tsumbo zwikolo zwa phuraivethe zwo kona u bveledza matshudeni vho phasaho mbalo na saintsi nga gireidi ya ntha zwi tshi yelana na mutikedzelo une vha u fhiwa?
Thandela dza ndeme dzi fanaho na Southern African Large Telescope na Pebble Bed Modular Reactor dzi nga dzhenereitha dzangalelo kha saintsi kha vhana vhatuku. Faundesheni ya Thoddisiso ya lushaka i khou sika tshikimu tsha alusa na u lambedza tshivhalo tsha digirii dza ntha tshifhinga itshi tsho tea tundwa lnga nyendavhutshilo. A zwi thusi tshithu uri vhorasaintsi vhaswa vha bvele kha nyendavhutshilo dzi si dza saintsi murahu ha u thaphudza. Hezwi zwi konwa nga u kona u tshimbila ha dziporofeshinala dza vharema Afurika Tshipembe. Hu sa sedzwi zwiitisi, zwi lwa na u diimisela ha mbekanyamushumo dza thodisiso na mveledziso dza lushaka.
Nga mawe maipfi, u kunga vhaswa kha zwa saintsi na inzhiniere, ndi zwa ndeme u vha talutshedza uri vhumatshelo vhu do vha havhudi arali vha tshi nga dzhenela tendavhutshilo iyi. Kha miwaha ya vho 1970 na 1980 Afurika Tshipembe ho vha na fulufhelo kha vhumatshelo (fhedzi kha tshigwada tshituku) nahone zwo vha zwo vhofhiwa kha mishini ya thekhinoodzhi ye ya vha itshi khou aluswa nga muvhuso wa tshifhinga thenetsho. Hezwi zwi katela thekhinoodzhi i tikedzaho u diita mboho kha zwa mmbi kha dzhango lituku, u diimisa kha zwa fulu-fulu na zwiwe zwitirathedzhi zwa ndeme. Ri tenda u kona hashu u kunga vhaswa kha zwa saintsi na thekhinoodzhi zwo ditika kha u tanganedza mishini miswa ya thekhinoodzhi, yo olwaho u itela Afurika Tshipembe lo tanganelaho kha vhudifhinduleli ha muvhuso u fhira nga SADC, NEPAD, na EU?
U vhumbiwa ha women's reference kha saintsi na thekhinoodzhi zwi o khwahisa vhurangeli ha vhafumakadzi kha u dzhenelela kha saintsi na thekhinoodzhi u bva tshikoloni u ya kha nyendavhutshilo. Tshigwada itshi tshi do ita muvhigo kha muthusa minisita wa zwa saintsi na thekhinoodzhi vha do tikedza na u khwathisa mishumo ya khoro ya nyeletshedzo ya lushaka kha vhutumbuli zwi tshi ya kha mbeu kha sisieme ya lushaka ya vhubveledzi ya lushaka ya saintsi?
U bvelela na u lumba na u tikedzwa mishini ya thekhino?
U lumba nga maanda kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu na u ita uri saintsi i divhee; nga u bvelela arali yo sikwa kana u alusa tserekano kha dzhango la Afurika.
National laser Centre, Pretoriahuna I?
Southern African Large Telescope tshire Northern Cape, tshi fhatwa tshi vhuimo ha ntha lifhasini tsha Cosmic ray telescope, tshi khou fhatwa Namibia.
Kuthomele kwo tanganelaho u beledza thodisiso ha paleontolodzhi.
Mbekanyamushumo ya Autek ine ya konanywa nga Mintek ndi Senthara ya vhukoni, ine ya shumisa musuku u khwathisa ndeme na u engedza tshivhalo tsha musuku.
Mbekanyamushumo ya Deepmine ine ya bveledza vhathu na thekhinoodzhi u vha talutshedza nga ha mugodi wo tselaho fhasi?
Zwothe hezwi zwi tea u khwathisedzwa ngamaanda u sika mveledziso ya zwiko zwa vhathu zwi tendeaho kha fhethu hu no fana na thekhinoodzhi, bayothekhinoodzhi, bayoinformatics malwadze a bvaho kha madi, thekhinoodzhi ya Light metal na zwiwe-vho?
U sikwa ha tserekano ya senthara ya zwa vhukoni zwi ita tshipia tsha saintsi na thekhinoodzhi ya SADC na NEPAD. U tikedza ha mishini zwi do khwathisa kuitele kwa vhutumbuli?
Saintsi i swikela lifhasini na zwine ya ita. ndi zwa ndeme arali hu tshi tewa uri vhorasaintsi vha Afurika Tshipembe vha vhe na vhutumekanyi na thodisiso lifhasini na uri vha vhe na masheleni na zwiko zwa vhathu. Ndi zwa ndeme u bindudza kha tserekano dza thodisiso kha la Afurika, u ita uri vharasaintsi vha kone u shumisana na vhawe kha dzhango lothe?
I toda kuvhonele kwa mbeu.
Zwisitatisitiki zwa vhafumakadzi zwi tea u katela.
Senthara dza zwavhudi-vhudi dzi tea u katela phoisi ya mbeu?
Phoisi dzi re hone dza vhafumakadzi vhane vha khou dzhenela zwa saintsi yo fhandekana dzi tea u khwathisedzwa nga mbekanyamushumo dzi neaho maana vhafumakadzi?
Phoisi dza u mveledzo dza vhafumakadzi kha saintsi a dzi tou khombetshedza kha u mveledza nyendavhutshilo?
U phuromotha na u dzhenisa vhafumakhadzi kha bayodavesithi na Puathifomo ya bayothekhinoodzhi nga uri vhafumakhadzi vhanzhi vhaguda zwa divhavhutshilo na hone vhanga welela zwavhudi kha fhethu afha?
Vhutumanyi ha saintsi na thekhinoodzhi?
U bveledza phanda ha saintsi ho ditika nga sisteme ya u sedzana tshavho na u amba nga mafhungo nga dzi khuvhangano na dzisemina na nekedzana vhorasaintsi nga vhugudi ha thodisiso ha ntha vhudokotela mashango matuku a fanaho na Nordic a tda mbekanyamushumo dzi tshi tea u sedzuluswa nga dzitshaka dza mashango a nnda. U dadzisa, nyengedzedzo nga mashango matuku a re na sisieme ya saintsi thuku sa khandiso ya u linga mbekanyamushumo ya Masitasi kana vhudokotela, thesisi dzine dza takalelwa dzi kha divha hone Afurika Tshipembe, zwenezwo ndi zwa ndeme uri Afurika Tshipembe na zwitshavha zwa vhutodisisi zwi tea u vha na vhutumani ifhasini?
Kha lushaka, Afurika Tshipembe ina thendelano dza muhumi mararu dza mashango mavhili kha zwa saintsi na thekhinoodzhi (zwi tshi vhambedzwa na tuku-tuku dza 1994) Arali Afurika Tshipembe li tshi toda uri thendelano idzi dzi shumeli tea u vhea pulane ya kushumele na mishumo yothe u swika zwa zwino u shuma ho vha ha tshifhinga nyana ndi zwa ndeme u bveledza tshitirathedzhi tshine tsha do kona u shuma, kha vhathu ho fhambana Afurika Tshipembe ina thendelano dza thodisiso na European Union na u vha mulavhelesi kha phoisi komiti ya saintsi na thekhinoodzhi ya OECD. Thendelano ya EU i tendela dzhenela kha kha thodisiso na mveledzo. Hezwi zwi nea Afurika Tshipembe mushumo wa u tumanyana Afuriksa Tshipembe na SADC na tsarekano dza thodisiso ha Europe sa izwi ri tshi tikedza u di dzhenisa ha Afurika Tshipembe hu tea u khwathisa zwa uri vha todisisi vha dzule Afurika Tshipembe sa izwi vha nga si pfe mutsiko wa sa katelwa kha tserekano dza vhufodesi ha lifhasi tshifhinga tsho fhelaho. Vhushaka hashu na OECD ho mveledza u bva kha phoisi na kuvhonele kwa tshitirathedzhi vhusengulusi vhunzhi hu ditika nga nveledzo ya tshitiratedzhi tsha zwino tsha lushaka zwi tikwa nga ndivho yo itwa nga vhushaka?
Afrika Tshipembe ndi liwe a mashango a ndeme kha zwa saintsi na tekinolodzhi, ndi zwa ndeme zwa uri ri kona u shela muledzhe kha thekhinoodzhi na vhutumbuli, ri kona u shela mulenzhe kha SADC na NEPAD kha dzangano la vhuthihi ha Afrika. Ndi zwa ndeme zwa uri ri nea zwi shumiswa kha vhurangeli na u ita tshiimo tshine tsha kunga vhorasaintsi, inzhiniere, vhorathekhinoodzhi u bveledza tserekano dzo teaho kha mawe mashango Afurika?
Tserekanyo ye lushaka ulu Afrika ndi ya zwino toda u laulwa nga u tavhanya. Zwitiratethedzhi zwa thekhinoodzhi WSSD na NEPAD zwi toda u sikwa ho sentara dza dziridzhini na dza lushaka kha zwa vhukoni kha saintsi na thekhinoodzhi (kana u khwathisa senthara dzine dzane dza vha hone). A zwi konadzea u ita mushumo hu sina u engedza u tshimbila ha vhorasaintsi, u tutula nga khuvhangano semina na tshapo, vhushaka ho khwathaho ha zwiimiswa, u isa zwi shumiswa kha mbekanyamushumo dzine dza do engedza u shumisa ha thekhinoodzhi kha u lumba kha zwithu zwono nga mutakalo, madi, vhuthathatshili, vhulimi na tsireledzo ya zwilimi, fulu-fulu na pfunzo?
Pfunzo nyangaredzi; zwi amba u dzhena tshikolo ha khombekhombe, mveledzo ya vhana vha tshe vhatuku, pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa.
Pfunzo ya thungo ya zwi disedza zwi amba pfunzo ya vhugudisi ya ntha.
Pfunzo ya muvhilo zwi amba u tanganya ha toda dza vhane vha mishumo u ya kha mbekanyamushumo ya pfanelo nga ndila ya sisieme?
Sisieme ya vhubveledzi ya lushaka zwi amba u bula thodisiso kha sekhithara ya pfunzo ine thodea dza vhutumbuli dza ikonomi na lushaka?
Tshitirathedzhi tsha HRD tsho dtika kha tsumbavhuyo na vhutodisisi na tsumbavhuyo dza mveledzo dzo vhewaho phanda kha tshiirathedzhi. U i sa phanda maitele maswa kha ndambedzo ya thodisiso kha pfunzo ya ntha. nga muya wa R&D tshiirathedzhi tshine tsha lingedza?
U vhumba muvhuso u shumaho kha sisitme ya saintsi na thekhino?
Nga waha wa 1994 muvhso muswa wo wana sisieme ye ya vha yo tangananaho, ya zwa saintsi na photifolio ya thekhinoodzhi Naho DACST yo vhea muhanga u ne u ya nga mutalukanyo wa sisieme ya lushaka ya vhubveledzii, u i shumisa ha muhanga a hu athu fhira kha zwiimiswa fhedzi. Tsedzuluso naho dzi khou toda zwi tshi lumba kha vhukoni, vhudifhinduleli ha u diimisa ha zwiimiswa na phoisi ya lushaka. A zwi iti themendelo u tandulula sisieme yo fhendekanyaho. Nga maanda ndi u shavha u lumba phambano kha vhuthihi ha thendelo ya mihasho yo itwaho nga tshifhinga tsho fhambanaho tsha politiki?
Kha sekhithara dza "muvhuso" hu na tshakha nna dza zwiimiswa zwi re kha vhuo?
Khoporasi dza muvhuso (Denel, Eskom, NESCA, Telkom, Safcol, na dziwe-vho) vha na bodo dza nangwaho nga Minisita dzo fhambananaho. Naho Minisita o rangaho phana ndi Minisita wa Mabindu a Muvhuso. Zwo ralo na kha khoro dza saintsi. Bodo dza Mintek na Khoro ya Geoscience dzi nangwa nga Minisita wa minerale na fulu-fulu, Bodo dza CSIR na SABS dzi nangwa nga Minisita wa mutakalo na Bodo ya Medical Research Council i nangwa nga Minista wa Vhulimi. Minisita are na vhudifhinduleli na saintsi na thekhinoodzhi ndi Minisita wa saintsi na mvelele, saintsi na thekhinoodzhi. u na vhudifhinduleli ha zwiimiswa zwivhili ndi National Research Foundation na Human Sciences Research Council. Minisita wa Pfunzo u na vhudifhinduleli ha dziyunivesithi na dzi thekinikhoni. Madzangano manwe a thodisio vhuoesi (sa tsumbo Khomishini ya thodisiso ha Madi, National Botanical institute, National institute of Virology) dzo ditika kha mihasho ya muvhuso ine vha vha na vhutumani nayo?
U fhambana ha vhuluvhusi ha zwiimiswa zwi sumbedzwa kha mugaganyagwama na sisieme u ita muvhigo. Zwa zwino voutu ya saintsi i sikwa nga Muhasho vhutsila, mvelele, saintsi na thekhinoodzhi a zwi kateli Medical Research Council ine ya vha dzangano li vhigaho kha Muhasho wa Mutakalo, fhedzi hu si National institute of Virology line a vha tshipia tsha Muhasho wa mutakalo, zwi fanaho kha voutu ya saintsi kha Mintek na Khoro ya Geoscience (ine ya vhiga kha DME) fhedzi Komithi ya Nyeletshedzo nga thodsiso ha Tsireledzo Migodini, Thodisiso ha Fulu-fulu na u kona ha thekhinoodzhi zwa NECSA (zwi na vhudifhinduleli kha DME) a zwi koni u vhonala kha DACST nga nila ya mbumbo. Heyi tsumbo i nga andiswa kha sisieme dziwe. Zwiimiswa zwothe zwi re kha voutu ya saintsi zwi vhiga tsumbavhuyo ya kushumele ye ya mveledzwa nga vhuvhudzisi ho tendelwaho nga Khoro ya Nyeletshedzo ya Lushaka kha vhutumbuli ha DASCT. Zwiimiswa zwa saintsi na thekhinoodzhi zwine zwa si vhe tshipia tsha voutu ya saintsi, dzi na kushumele kwo fhambanaho na mihasho. Ndi zwa ndeme u sika muhanga une wa do tendela thodisiso na vhupulani kha tshiimo tsha lushaka, uri hu kone u dzhenelela mafhungo o livhanaho na muvhuso wohe. Sekhithara ya thodisiso na vhupulane ha mveledzo ha mihasho na u fhindula ha zwiimiswa zwo diimisaho kana zwiimiswa zwi re kha tshumelo ya Tshishavha, khoro dza saintsi, imelela vhukoni ha thodisiso kana thekhinoodzhi kha zwiimiswa zwi fanaho na NESCA kana Eskom?
Sisieme ya vhuluvhisi yo khwiniswaho i tea u katela mbonalo dzo bulwaho kha khethekanyo 6.1 na 6.2?
7.2 U dimbadekanya na zwipikwa zwa pho?
Vhuhulu na tshivhumbeo na zwi re ngomu kha sisieme ha zwine vhune hazwo ndi muvhuso na u lambedzwa nga ha zwiimiswa zwa saintsi na thekhinoodzhi. Mbekanyamushumo dzi fanela u di vhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledzo zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso. Nga maanda, mbekanyamushumo dzi tea amba mishumo mihulwane ya mishini ya thekhinoodzhi sa zwe zwa ambiwa kha ndima ya 5. Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso ha mbekanyamushumo zwi tea u siwa kha vhorasaintsi vhone vhane. Muvhuso u toda u dzulela u sedzuluswa thodisiso ha mbonalo ya shango na zwiimiswa u ya nga zwi bveledzwa, na zwi lavhelelwa, sa tsumbo i nga vha thekhinoodzhi ntswa (tsumbo bayothekhinoodzhi, thekhinoodzhi ya mafhungo) zwi toda u dzudzanya ha zwiimiswa kana mbekanyashumo dza kale dzi tea u itwa dza phuraivethi kana dza bviswa. Zwitirathedzhi zwiswa zwino fana na tshitirathedzhi tsho tanganaho ysha vhumagi tsha Muhasho wa Makwevho na indasiteri zwi toda thodisiso na mveledziso Iitshi fhindula. U dzidzanyulula zwa pfunzo ya nha zwi ndo kwama zwi bviswa zwa dziyunivesithi na dzithekinikhoni. Kushumele kwo tanganelaho kwa u bveledza tshitirathedzhi tsha thekhinoodzhi na vhubindudzi zwi tea u itwa mahumbulwa a vhukati na muhanga wa kushumele kwa masheleni?
Hu dzulelwa u ambwa uri muvhuso a u koni i nanga zwine zwa tea u vhewa phanda kha vhuoesi. Fhedzi ndi tsatsaladzo thuku ine ya itelwa vhaofisiri vha muvhuso nga nnani ha u tenda uri vhupulani a vhungo itwa nga ngona lune a hu koni u wana vhuvha ha vhutumbuli. Vhugudisi ha mbonela phanda ha thekhinoodzhi ho no vha ha ndeme u fhirisa u khethulula u fhira kha mashango a khou bvelelaho. Japan li na mutevhethandu i re na miwaha, United Kingdom li kati na nyonyoloso dza vhuvhili. Huna nyuluwo ya dzangalelo ya mashango ane a si vhe mirado ya OECD, hune Afurika Tshipembe na Thailand a khou rangaphanda. Kuitele kune kwa shumiswa kha ngudo zwi katela u sika bono i no vhonwa nga vhane dzhia tsheo na kha sekhithara uya kha zwishushedzi na mishumo ine ya tea u livhiwa tshifhinga tshidaho na uri hu fhindulwa hani kha phothifolio yo tandavhuwaho. U sedzela phanda a zwi ambi uri ho lavhelelwa zwidodombedzwa dzithekhinoodzhi?
Hu tea u newa ndivho dza uri nga ni muvhuso u tshi lambedza zwiimiswa zwa thekhinoodzhi. Vhunzhi ha zwiimiswa zwi wana henefha kha 50% na u fhira kha thodisiso khontiraka dzi disaho tshumelo, dza phuraivethe, dza mihasho ya Muvhuso, na mazhendedzi a dzitshakha?
U tholwa ha thodisiso khuhulwane dza mimaraga.
Naho zwo ralo huna khombo ya nyombedzelo ya u bvisa zwenezwo zwa u tanganyela thekhinoodzhi, muengedzo na tshumelo ya vhuvhudzisi, zwi tshi fhambana nga tshitirathedzhi tsha thodisiso vhuoesi ha lushaka. Zwiimiswa zwinzhi zwo no tshimbila tshikhala kha heyi ndila.hu tea u lumba kha vhuoesi ha mutheo hune ha nga toda ndambedzo u bva kha muvhuso (u ita ndinganyiso kha mishumo wa khonitiraka tsho kumedzwaho) muhwetekanyo wa vhashumi na hune ha shumiwa hone. Phindulo dzo newa na u livhiswa kha ndima ya 8, hune ndambedzo ya ambiwa ngayo. Hu tewa u bulwa zwiimiswa zwine zwa do lambedzwa kha MTEF uri ndi lini hune thodisiso na mveledzo ha lushaka zwa do itwa?
Huna thodea ya u kovhekanya vhudifhinduleli vhukati ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa, malugana na u lambedzwa na kushumele kwa vhubveledzi ya lushaka. Lifhasini huna thaidzo ha zwiimiswa na vhuluvhusi ha mbekanyamushumo dzo lambedzwaho dzasaintsi na thekhinoodzhi. Huna phambano vhukati ha muvhuso. Kha mawe mashango (sa tsumbo People's Republic of China) huna Muhasho wo diimiselaho wa saintsi na Thekhinoodzhi. Finland mishumo i kovhekanywa vhukati ha Muhasho wa Pfunzo ya Ntha na Muhasho wa Makwevho na indasiteri, u pfumedzanywa nga nga Khoro ya Khabinethe ya rangwaphanda nga Thoho ya shango. Kha mashango e avha e dzikholoni dza Britain (sa tsumbo Afurika Tshipembe, India, Australia, Canada) hu wanala sisieme yo bvelelaho zwavhudi ya dzilaboratari dzi fanaho na CSIR kha mashango a Europe (sa tsumbo Finland) na mashango a Latin America (sa tsumbo Chile). Laboratari dza muvhuso dzina mushumo muhulwane, wa nyombedzelo i no tutula thodisiso ya dziyunivesithi, vhutumbuli ha sekhithara dza phuraivethe na vhutumanyi ha mbekanyamushumo kha sekhithara dzothe. Nga u angaredza sisi?
Mbekanyamushumo ya u lambedzwa ha thodisiso ha u bveledza lupfumo lwa vhathu na ndivho ntswa.
Mbekanyamushumo ya u alusa vhutumbuli, u bveledza thekhinoodzhi na muan?
Mbekanyamushumo (zwi tshi tanganya tshelede ya vhubindudzi) u phoromotha mbuelo dza thodisiso uri hu vhe ha vhubindudzi (zwo livhiswa kha nyaluwo ya ikonomi ya ntha).
Ndi muhumbulo washu, zwa uri ndi zwa ndeme u bvisela khagala thendelo na vhudifhinduleli kha muvhuso malugana na mishumo na uri ndambedzo yo tea u ita mushumo. Mofolodzhi wa sisieme ya zwiimiswa zwi re na vhudifhinduleli ha u ita thodisiso na mveledzo. Naho hu tshi toda u sedzuluswa tshifhinga tshothe, a si zwi ndeme nga maanda. U ya nga khethekanyo ya 6.3 na 6.4 ri ita themendelo nga vhuluvhusi ha elemennde dzo lambedzwaho nga muvhuso dza sisieme ya vhutumbuli ya lushaka?
Muvhuso u toda pulane yo tanganelanaho ya thodisiso na mveledziso na u kona u u ela kushumele uri dzi kone u swikela thodea dza vhubindudzi ha muvhuso kha vhuoesi na mveledzo?
Muvhuso u do gandisa na sedzulusa luthihi nga waha, pulane ya miwaha miraru ya thodisiso na mveledziso "in sync" na MTEF, u fara bono la thodisiso na mveledziso zwi do fara mbekanyamushumo dza muhasho muwe na muwe, zwo katela zwipikwa zwo lavhelelwaho kha zwiimiswa zwa muvhuso na "mbuelo dza muvhuso" dzi lavhelelwaho kha u fhiriswa ha mbadelo. U walwa ha pulane hu itwa nga DACST na uri i do iswa phanda ha phalamennde luthihi nga waha?
U gaganya ndangulo ya khombo ya thekhinoodzhi, na u kona u vhonela phanda ha lushaka na u tanganya ha mbekanyagwama nga ndothe, u bveledza mbekanyagwama ya lushaka ya vhuoesi na mveledziso zwi do vha vhudifhinduleli ha DACST?
Tshilinganyo tsha muhanga wa vhuluvhisi na u vhiga zwa zwiimiswa zwi re na thendelo, zwi tea u bveledza nga DACST uri i sedzwe nga khabinethe zwi do shumiswa kha zwiimiswa zwa sekhithara ya pfunzo ya ntha, na zwiimiswa zwa sekhithara ya muvhuso (khoro dza saintsi na zwiimiswa zwa mulayo) kana zwo somedzwa kha mihasho ya muvhuso.
Mihasho i o vhea ndivho na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwine zwa do vhiga khayo, nga ngomu ha muhanga wa tshilinganyo tsho ambiwaho afha ntha mbekanyamushumo dzi do vhetshela khagala masheleni o kovhelwaho, kha vhutodisisi ha zwitirathedzhi zwi dilangulaho zwi re kha thendalo yo tandavhuwaho wa zwiimiswa na ndivhanele yi kovhelwaho kha tshumelo ya muhasho yo tiwaho. Kha haya mafhungo muhasho u do pulane ya thodisiso na mveledziso zwine zwa ita tshipia tsha pulane ya thodisiso na mveledziso?
7.5 Vhudifhinduleli ha mishumo ya thekhino?
U swikela thodea u ya nga khethekanyo ya vhudifhinduleli ha vhulanguli ha vhubindudzi ha muvhuso kha thodisiso na mveledziso, tshenzhemo itea u itwa kha vhushaka vhukati ha zwiimiswa na sisieme ya muhasho?
Kha mishumo ya muvhuso ya u lambedza kha sisieme ya lushaka ya vhutumbuli?
Thodsiso ya theo ya vhulambedzwa nga DACST u fhira nga Faundesheni ya Thodisiso ya Lushaka na nga DOE u ya nga fomula yo ditikaho nga nga u lambedzwa ha thodisiso ya zwiimiswa zwa pfunzo zwa nha. Mi?
Mveledziso ya vhutumbuli na thekhinoodzhi na muandano wa masheleni zwo phadaladzwa kha muvhuso kha DTI, DACST, NDA, Vhupileleli, DME, DWAF, DEAT, Mutakalo na miwe mihasho i do shela mulenzhe?
Zwitirathedzhi zwa sekhithara ya indasiteri na mbekanyamushumo ya ndambedzo ya mabindu ndi vhudifhinduleliha DTI, miwe mihashoya u ita mishumo miuku?
Nga u tandavhuwa, u fhambanya ha vhudifhinduleli a si zwavhudi. Thodisiso ya mutheo, hunga vha mbalo kana bayokhemisitiri, zwo vha tsumbavuyo fanaho na zwi shumiswa zwi todeaho. Naho zwo ralo mveledziso ye ya thekhinoodzhi i do lumba kha sekitthara hezwi zwi zwi sumbedza u fhambana ha "vhune" nga mihasho na tshitirathedzhi tsha indasitri, hune milayo ya vha mithihi kha vhushumisani ha tshitshavha na phuraivethe, na mbuelo kha vhubindudzi, zwisedzesa kha u laulakha DTI kha masheleni a vhubindudzi kana kuitele kwa muthelo kha sekhithara dza phuraivethe zwi tshia kha vhuoesi na mveledzo?
Naho huna u shunduka ha sisieme zwi tshi ya kha mishumo, uri hu tea uvha na u shandukiswa hune ha tea u itwa nga u amba zwao dziaborathari na mazhendedzi a u lambedza zwi nga fhandekanya nga nila mbili, dzine dza vha vhuvha ha sekhithara dzaa nthesa dzo tiwaho na sekhithara nnzhi dzo fhambanaho nga vhuvha. Tsumbo dza sekhithara dzo tiwaho dza laboratari ndi Mintek na Tshiimiswa tsha lushaka tsha Virology. Sekhithara dzo tiwaho dzi lambedzwaho nga mazhendedzi dzi katela Khomishini ya thodisiso ha Madi na Khoro ya Nyeletshedzo ya tsireledzo ya thodisiso migodini. Zwa zwino khono ya sekhithara nnzhi dza mazhendedzi a lambedzaho ndi Faundesheni Ya Vhuoesi ha lushaka ine ya khou humbulelwa Faundesheni ya thekhinoodzhi ya vhutumbuli i do wela kha khethekanyo hei, musi ho no sikwa aborathari dza sekitorila nnzhi ndi CSIR na HSRC?
Ho themendelwa uri sekhithara dza zwiimiswa zwo tiwaho, zwo vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli kha sekhithara i tshimbilelanaho. Hu nga vha uri u nea mishumo kha zwiiomiswa u bva kha muhasho miwe uya kha muwe zwino swikisa ntha kha kushumele (tsumbo Afurika institute of South Afrika i do dzula zwavhudi na DFA nga nthani ha DACST) milayo ya u divhandekanya na muhanga wa thodisiso na mveledzo ndi zwavhudi?
Tshitirathedzhi tshi do lulamisa hani zwiimiswa zwa sekithoriala Ndi ine ya nga konea, u vhofholola, hune ha vha na khethekanyo kha CSIR, HSRC, na NRF zwi do newa mihasho (Defencetek kha DoD, Environmetek to DEATna zwiwe-vho) Kha mihumbulo yashu heyi a si khetho yavhudi, nga uri vhulauli ha khoporeithi kha madzangano othe vha a shela mulenzhe. Hu tshi ya nga zwitshavha zwa dzitshaka vho lingedza u "vhofholola" madzangano o tanganelaho a vhutodisisi, a ho ngo wanala mbuelo dzo lavhelelwaho na u sumbedza a tshi khou bvelela nga vhunzhi kha vhutoddsi ha inter na trans disciplinary dzangano la CSIR line la vha aborathari ya muvhuso, ina DTI nga nndani ha muhasho ane a vha na vhudifhinduleli na zwa saintsi na thekhinoodzhi zwo itea phanda ha tshivhumbwa DACST, zwi tea u lugiswa. Vhutanzi hune ha newa zwa zwa uri khethekanyo ya nthihi ya CSIR, M&MTEK i divhandekanya na vhubindudzi ha DTI. Hu khou newa likumedzwa la uri zwiimiswa zwothe zwa sekhithara nnzhi zwi vhige kha DACST na uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo livhiswaho zwa zwino zwi khou vhiga kha zwi iswe kha muhasho?
Vhabindudzi vha Afurika Tshipembe he ha walisa phanda ofisi ya Afurika Tshipembe ya Phenethi vha tsireledza henefha kha dana la phetheni nga United States. Ndi 25 milioni nga vhathu ine ya vha fhasi yo vhambedzwa na mashango o bvelelaho. Mashango a fanaho na Japan a tsireledza 776 wa dzi phatheni kha milioni ya vhathu. Phambano vhukati ha mashango o bveleaho na ane a khou bvelela a imela u "tshikovhannyi ''ha tshifhinga tsha ndivho. Sa zwa uri phetheni imela tshiwe tsha tshiimo "ndeme i sa kwamei" vhutanzi uvhu ndi tshithu tshihulwane tsha u kundelwa ha vhukoni ha Afurika Tshipembe u vha ikonomi ya ndivho. Khanedzano dza ifhasi kha ndaka dza vhuluvhi dzo no shanduka nga maanda u bva tshendelano dza Makwevho a elanaho na ndaka ya vhuluvhi (THRIPS) ya thoma u shuma. Nga u engedza, khuvhangano ya bayodaivesithi yo tumekanywa lwa fomula na ndivhoyapo na mbuelo dza u kovhelana pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi. U tsireledzwa ha zwimela zwo fhambanaho zwi shumiwaho kha mulayo wa phetheni (muhanga wo tiwaho wa mashango one one) u khou sedzuluswa zwa zwino nga dzangano la lifhasi la Ndaka ya Vhuluvhi (WIPO). WIPO yo sika foramu i yelanaho na ndivho yapo na ngano?
Khanedzano dza nga phoisi na muhanga a zwi imeli mihumbulo iyi i yohe. Tshe zwa itwa mulayo wa Bayle-Dole kha a United States nga waha wa 1980, ho vha na tshanduko dza mutheo kha ndila ine hoisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha ha shumiswa nga zwiimiswa u sika ndeme ya ikonomi na u tutula vhubveledzi ha vhubindu ha ntha ha thekhinoodzhi?
Zwa zwino Afurika Tshipembe li na muhanga wa phoisi nga u tsireledza Ndaka ya vhuluvhi. Nga thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha, iwe ya mvelelo i sa divhei uri i do fhelela ngafhi (vhukati ha zwiimiswa na vhathu) nga pfanelo dza Ndaka ya vhuluvhi na ndamgulo yaho nga maandda thodiso vhune ha khou u lambedzwa nga tshitshavha; u kovhekanywa mbuelo; tshinyalelo dza phetheni; thengiso ya pfanelo ya ndaka ya vhuluvhi nnda ha mikano ya Afurika Tshipembe, vhunzani ha thendelanoya laisentsi na ndangulo ya phurofeshinala ya tsireledzo ya Ndaka ya vhutali kha dziyunivesithi na kha khoro dza thodisiso nda mafhungo mahulwane?
Muhanga wa phoisi u khou itwa u yelanho na ndivhoyapo na mulayo u kha tshiimo tsha phanda kha u bveledzwa?
Kuitele kwa ndivho yapo ku khou ambiwa na nyambedzano kha khuvhangano ya Biological daivesithi ine ya khou laulwa nga DEAT.
Muvhuso u kha nyambedzano na WIPO hune mafhungo a yelanaho na ndivhoyapo ya bayodaivesithi na thodisiso lambedzwaho nga tshitshavha.
Tshigwada tsha mushumo tsha mihasho ya muvhuso tshine tsha kwamiwa, u livhana, ndivhoyapo na mafhungo a Ndakaya yapo vha angana tshifhinga tshohe kha haya mafhungo?
Zwa zwino hu na u gonyele ntha ha ndeme ya ndaka ya vhuluvhi sa tshi shumiswa tsha u ita lupfumo Afurika Tshipembe. Tshivhalo tsha feme, vha na ofisi dza ndaka dza vhuluvhi fhedzi dziyunivesithi dzina khoro ya saintsi a dzi athu u sika muhanga wo khwathaho wa ndaka wa ndaka ya vhuluvhi. Pfanelo dza muvhuso, zwiimiswa zwa ndambedzo, zwiimiswa zwiitaho, na tshitafu tshavho avh athu u bulwa Huna thodea ya shishi ya u sikwa ha muhanga wa ndangulo ya Ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha. Hezwi zwi do tandavhudzwa "fhethu ha u tambela " ha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha na thodisiso vhune ha khou itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso.
Hu tea u vha na mulayo.
Hu olwe muhanga u konaho kha kuitele kwa khwine lifhasini.
I songo vhea zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe hu si ha vhui, zwi tshi ya kha kuitele lifhasini?
U sika tshiimo tshino vhuedza nga u kovhela vhutumbukisi.
Pfanelo dza zwiimiswa ya u tsireledza ndaka ya vhuluvhi yo bveledzwaho nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha i tea u sikwa.
Muhanga u tanganedzeaho wa thengiso ya pfanelo u tewa u itwa zwi katela maimele ane pfenalo dza nga waniwalifhasini.
Hu wine zwiimiswa zwa ita zwone zwi ya kha u kovhelana mbuelo, u bvisela khagala vhutumbukisi, tshilinganyo tshituku tsha ndaulo ya ndaka ya vhuluvhi. Zwi tea u linganyiswa.
Tshenzhemo yo bveledzwaho nga dzitshakha kha zwiimiswa zwi fanaho sa dziunivesithi na madzangano a thodisiso. Sa izwi kuitele kwa mulayo kwo rangela, ndi zwa ndeme u dzhia tshenzhemo ya thusa u sumbedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha kuitele kwa khwinesa.
Masheleni o vhewaho u lambedza u wanwa ha pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi vhune ha bva kha thodisiso na mveledzo ho lambedzwaho musi zwizwa lutamo lwa lushaka, itea u sikwa. Ndaulo ya masheleni itea uvha mutshini wa mishumo wa Faundesheni ya thekhinoodzhi ya vhutumbuli?
Vhuimo ha zwino kha phoisiya WIPO ndi uri phetheni a i vhidzi. Hezwi a si ngoho kha vhunzhi ha madzangano a khou bveleho phanda. Mbadelo dza phetheni dzi nha na mbadelo dza tshitafu kha ofisi ya ndaka ya vhuluvhi kha dziunivesithi na madzangano a vhutodisisi i dzulela u gonya. Sa tsumbo, ofisi yo linganelaho ya ndaka ya vhuluvhi kha yunivesithi dza United States i do vha na tshiafu tsha vhathu vha henefha kha fumi na vhatanu vha na vhutsila ha u gaganya thekhinoodzhi, phetheni na vhubindudzi?
Kushumele kwa tshelede ku ita mbambe na mbekanyagwama dza zwiko zwa vhathu, nga tshiimo tshi tevhelaho, ndi zwiimiswa zwituku zwi re na vhudiimeseli na tshifhinga tshilapfu ha tshitirathedzhi u wana IP, nga thungo vha tshi khou lingedza u bindudza.
Ndivho dzi elanaho na phoisi dzi o ngafhadzwa kha WIPO zwi engedza u sa farea zwavhudi nga mbadelo na u sa swikela kha ndaka ya vhuluvhi ya lifhasini u ya kha pfunzo ya lambedzwaho nga tshitshavha na vhuoesi ha zwiimiswa kha lifhasini li khou bvelelaho?
Databeisi ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha ndi tshishumiswa tsha ndaulo tsha u kala, zwa zwino na zwidaho zwa kushumele kwa sisieme. Ho kumedzwa uri DACST udzhia vhudifhinduleli ha bveledziso ha databeisi?
Dti yo vha itshi khou todisisa uri i nga kona hani u engedzedza sisieme ya mpomali (sa THRIP) i katela zwitutuwedzi zwa muthelo. U senguluswa ha sisieme dza vhutumbuli ya lushaka zwi sumba uri ndi zwa ndeme u tutula thodisiso ya sekhithara dza phuraivethe u fhira zwezwa vha zwi hone miwahani mitanu yo fhiraho hu tshi gandiswa bammbiri litshena la saintsi na thekhinoodzhi. Zwitutuwedzi zwa tshelede zwi wela kha khethekanyo mbili: mphomali dzine lungana, zwitutuwedzi zwa muthelo?
Hune muvhuso wa vha na ndivho dzi re khagala dzine dza sa khou lugisea nga ndila ya mimaraga, kana zwibveledzwa zwa shulutshela nnda zwi nga vhonala, mphomali yo lumbanaho nga zwavhudi. U engedza hu hulwanesa ha phoisi ya u engedza vhuimo ha u tatisana ha sekhithara dza mabindu nga u angaredza, nga u bindudza zwi bveledzwa zwiswa na kuitele kwa mveledziso. Zwitutuwedzi zwa mutheo zwo fanela globalazesheni i khou nanisa mutsiko wa phoisi ine ya do engedza vhutatisano ha feme dzapo. Hezwi zwi khou shumiseswa nga mashango manzhi zwa vhututuwedzi ha muthelo, u engedza thodisiso na mveledziso ha sekhithara dza mabindu. Thodea dzenedzi dzo livhana na Afurika Tshipembe kha Tshiimo tsha globalazesheni?
Mashango manzhi a OECD a nae vhututuwedzi ha muthelo zwi tshi ya kha mushumo ya thodisiso na mveledziso kha zwa vhubindu. Kuitele uku nga u angaredza ndi u tendela thutha u shumiswa ha zwino ha thodisiso na mveledziso na u tendela u wela fhasi ha gavhelo la masheleni ono shumiswa zwi tshi ya kha vhuoesi na mveledziso, mitshini na zwishumiswa na zwifhato?
Zwi zwa ndeme nau hula ha tshivhalo tsha mashango a indasiteri vha na kushumele ku fanaho; Mexico, sa tsumbo, i tendela 100% ya mbadelo ya zwino ya thodisiso na mveledziso zwi tshi badelwa nga waha we zwa shumiswa hu nga phumulwa 35%, nga waha zwifhato ndi 5%. Singapore i tendela mutusa luvhili kha tshivhalo tsha masheleni o shumiswaho kha thodisiso na mveledziso Korea li tendela tshumiso yothe ya masheleni itshi tuswa nga waha wonoyo?
B-Index: U kala ha u bveledza ha zwitutuwedzi zwa muthelo ndeme thuku ndi ya vhudi?
Tshelede yothe yo shumiswaho itshi tsela fhasi nga nga 20% nga waha. Taiwan li na sisieme ya khiredithi dza muthelo ya vhutodisisi na mveledziso?
Zwo sumbedzwa kha mbekanya ya 8 kufarelwe kwa muthelo kha mawe mashango zwo sumbedzwa,(ATC) murahu ha u badela muthelo, indekisi ya -B (u kala ha u bvedza ha zwitutuwedzi zwa muthelo- mbalo thuku dzi a kunga) zwi a vhambedzwa. CIT tshikalo tsha muthelo wa mbuelo wa khoporeithi?
Mbekanya i sumbedza vhuimo vhu si ha vhudi Afurika Tshipembe, zwi tshia kha zwitutuwedzi zwa muthelo. Hezwi zwo vha na zwithu zwi si zwavhudi kha khamphani dzapo. Mbadelo dza u ita vhutodisisi na mveledzo a dzi tutuwedzi kha khamphani dza dzitshakha-tshakha u vhea zwishumiswa Afurika Tshipembe.
Ho vha na mveledziso yavhudi kha miwaha yo fhiraho. Zwo engedza u dzhenela ha muvhuso ya mavundu kha u ita izwifhato kha vhutumbuli. Tshivhalo tsha vhurangeli hono vhedza kha DACST na mbekanyamushumo dza DTI (sa tsumbo mbekanyamushumo ya u ombedzela ya GODISA). Hu na todea ya uri hu vhe na vhutumani kha vhurangeli kha vhuimo ha lushaka. Mushumo u nga itwa nga yo kumedzwaho Faundetioni ya vhutumbuli ha zwa thekhinoodzhi sa tshipia tsha mushumo u tikedza na tutuwedza vhutumbuli. U engedza vhukando kha mavundu ane a sa vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli na thikhedzo ya kushumele?
U lambedzwa ha zwiko zwa ifhasi zwa thekhino?
Mashango matuku, a ikonomi dzi bvelelaho a na mbekanyamushumo dzino tikedza zwa th ekinolodzhi. Sa zwe ra newa zwa uri Afurika Tshipembe sisieme ya lo i wela fhasi ha 1% kha vhutumbuli ha lifhasi, mushumo wa o dzula i zwiko zwa thekhinoodzhi ntswa i tea u swikelwa nga feme dzashu. Feme khulwane dzi na zwiko zwa u wana thekhinoodzhi ya lifhasini, fhedzi feme thuku dzi a kundelwa na feme dza BEE dzina tserekano thuku ya u wana thekhinoodzhi. Huna ikonomi dzi khou bvelelaho dzine dza vha na vhukoni ha thekhinoodzhi, fhedzi dzi ita vhubindudzi vhutuku na Afurika Tshipembe zwa zwino. Huna thodea ya uri hu wanale tshelede ya uri ri kone u swikela thekhinoodzhi i tea u swikela kha feme thuku na u kona u ita hune thekhinoodzhi yo lumbiwaho matano a Afurika Tshipembe hune ha vha na mishumo nga u angaredza ya u bveledzela feme dza Afurika Tshipembe kha zwiko zwa thekhinoodzhi?
Hovha na musudzuluwo kha fhethu afha kha miwaha yo fhiraho. DTI yo shela mulenzhe zwi hulwanesa kha u ita vhupo havhudi. Hu tshe na thodea khulwane ya vhubindudzi, hu khou lavhelelwa uri mimaraga i do aluwa na tshifhinga. Huna u thodea ya mbeu masheleni a vhubindudzi bindula thekhinoodzhi ya nha na DACST i o kwama DTI u bveledza afha fhethu?
Khono ya mafheledzo a u sengulusa tshitirathhdzhi tsha nyimele ya thodisiso na mveledzo kha Afurika Tshipembe ndi sisieme ye ya fhatelwa vhathu vha 5-8 milioni, zwino tshi fanela u aluwa na u bveledzwa u shumela vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe?
Tshitirathedzhi itshi tsho kumedza maele o vhumbanaho kha u lambedzwa tshitirathedzhi tshi re hone afho ntha Maele a lambedza o farwa kha vhupulani kha Bambiri la mitalo. Kopi ya gwati la khetho ine ya funwa lo newa sa Anekidzha B. Tshiedziso a tshi kateli kushumisele kwa muvhuso ya thodiso ya ntha ya vhupulani ha u sedzulusa vhilambedzi u ya na mihasho ya muvhuso. U engedzedza kha u shumisa zwi toda u engedzedza ho ditika kha tsedzuluso ya tshitirathedzhi na " u engedza ha bammbiri " u bva kha khwathisedza u shumiswa nga muvhuso.
U sengulusa ha tshitirathedzhi tshi newaho afha zwi toda u engedza hu hulwanesa (kavhili) kha vhutodisisi ha muvhuso, mveledziso na u lambedzwa ha vhutumbuli miwaha miraru u ya kha mina?
Vhupulani vhu tea u dzhiela nzhele zwitirathedzhi zwa zwino zwa muvhuso zwo lumbaho kha fhethu ha u fhata vhukwamani na maanda a vhurangeli.
Mbumbo ya ndambedzo itea u fha vhudifhindileli kha muvhuso kha vhupulani ha thodisiso na mveledziso na ndambedzo ya zwiimiswa, hu uri nga thungo hu tshi khou litshwa mbumbo yotanganaho ya " vouthu ya saintsi."
U swikela tsedzuluso yavhudi ya tsumbavhuyo (kushumele kwa tshitirathedzhi) mbekanyamushumo na vhurangeli vhu do bvelela u bva tshitirathedzhi. Thodea ntswa dza gwama kha?
U lambedzwa ndi ha mbekanyamushumo dzine dza vha na vhutaluli ho livhiswaho kha thodisiso ha phanda na tshipia mveledzo tsha mutevhevhethandu tsha vhutumbuli. U edana ha ndambedzwa nga mbekanyamushumo / thandela zwi ntha kha thodisiso na mveledziso dza akhademi. Zwipikwa zwa mbekanyamushumo zwo ambiwa nga vhudalo kha ndima ya 5. U lambedzwa thodea dza hone dzi do vha mbili. Kha mbekanyamushumo ya Faundesheni ya vhutumbuli ha zwa thekhino?
Mpho ya u tshimbila ya mbekanyamushumo ya thekhino?
Ndavhelelo dza zwino ndi zwa uri gwama li do vha na mbekanyamushumo kha gwama la vhubveledzi na uri li do kuvhanganya ndambedzo kha gwama a vhutumbuli. Mbumbo ya vhewa kha kha tsenguluso na thodea?
Gwama la vhutumbuli a li nga aluwi nga ndila ye la lavhelewa ngayo nga mveledzo ya phoisi ya mathomo. u lambedzwa huswa hu do todea u vhuedzedza hezwi ngonani, u kona u sika vhukoni ha u fhata mbekanyamushumo ya u tsireledza IP u bva kha thodsiso yo lambedzwaho nga tshitshavha hune ha swikela thodea. U lambedzwa hu toda R50milioni kha waha wa vhuraru?
U khwathisa muandadzo wa thekhino?
Mbekanyamushumo yo no bveledza vhutala ha vhudi na uri hu ngea khwathisedza u engedza hue ya tea u shuma.
U lambedzwa ha u ita ha lupfumo lwa vhathu ndi zwa ndeme u swikela ndeme ya vhutshilo na u ita lupfumo lunzhi kha dzithekhinoodzhi dzi yelana u swikela vhuimo ha ntha ha saintsi na vhutsila ha thekilonolodzhi ha vhutumbuli na thodisiso na vhutumbuli na mveledzo kha kha indasiteri, thodisiso na indasiteri, vhutodisisi ha aborathari na akhademia. Hu tea u khwathisedzwa uri huna vhathu vhane vha divha.thekhinoodzhi uri a kone u funze lushaka kha vhutodisisi na vhatumbukisi?
Mbekanyamushumo dzo bulwaho ndi thodea ntswa kana mbekanyamushumo dzo engedzedzwaho dzo ditika kha tshittirathedzhi tsho sedzuluswaho na mveledzo ya tshitirathedzhi tshine tsha do newa ndila na vhupo ho xwatudzwaho na mbonwasia i khou aluwaho ya thodisiso ha Afurika Tshipembe.
Mphomali vhutodisisi ya muthu yo vuleaho kana u livhana na thero dzo sumbedzwaho i fhungudzwa nga u ita vhukoni ha tshifhinga tshilapfu tsha thodisiso na mashango o bvelelaho a na mbekanyamushumo dzo khwathaho u sika senthara dza zwa vhukoni. Hezwi zwi itwa nga u lambedzwa huswa na uri huna thodea dzi fanaho Afurika Tshipembe. NRF yo todisisa kuitele kwa khwinesa lifhasi na u kona u sika tshiimiswa tshi todeaho. Nga murahu ha miwaha miraru gwama li no todea kha mbekanyanamushumo i dovha R150 milioni, itshi thoma nga R50milioni Kha waha wa u thoma?
Huno tshayo ya u sika vhukoni ho tiwaho u kona u swikela pfanelo dza SADC na NEPAD. Zwa zwino vhukwamani natserekano zwi kha tshiimo tsha u imela na u sa kona u fareledzwa nga zwiimiswa nga mulandu wa zwikundisi zwa zwiko. Hu todea tshakha tharu dza vhulambedzi: Tserekano na mbekanyamushumo dza u lambedza na u tikedza zwiimiswa zwa mushumo wa vhurangeli kha mawe mashango. Mbekanyamushumo heyi i do toda ndambedzo ntswa ya R41milioni kha waha vhuraru?
Afurika Tshipembe li ita henefha kha 0,5% ya thodisiso ya lifhasi. Zwa ndeme ndi uri ri dzule ro tumana na 99,5% ya saintsi ya lifhasi, thodisiso na mveledziso. Tserekanyo dzi nea vhugudisi na u rengiselana ha mishumo zwine zwa vha zwa ndeme uri vharema na vhatodisisi vha vhafumakadzi vhane vha do dzhena kha sisieme ya saintsi na thekhinoodzhi. Heyi ndambedzo i do shumiswa u tikedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha u dzhenela kha EU na mbekanyamushumo dza mashango mavhili. Murahu ha miwaha miraru ndambedzo ntswa dzi toda R42 milioni?
Tshomedzo dza Saintsi na Thekhino?
Tshivhalo tsha miwaha yo fhiraho ho itwa khumbelo ya ndambedzo ntswa ya tshomedzo dza thodisiso na mveledziso. Mukovhe mutuku wa (R14milioni) yo newa u ita mushumo uyu. Naho DACST yo bveledza vhuimo vhu kondaho kha gavhelo la tshomedzo (tshomedzo khulwane, thuso dzo fhambanaho dza zwiimiswa, u konadzea hu re ntha ha vhugudisi na thodisiso; na u shumisa ho kalwaho ha fhethu ho lumbiwaho) itshi tshikimu tshi na mirado minzhisa. Ndi zwa ndeme u engedza mbekanyamushumo, sa izwi tshomedzo dzi tshi bva mashangoni-davha (zwi rengwa nga Dola kana Euro). Tshomedzo ndi tshithu tshihulwane tsha u bvelela ha bayothekhinoodzhi na thodisiso ya ICT na khemikhala na saintsi ya fhethu na u kona ha vhorasaintsi vhashu lifhasini zwi tumanya na vhuimo ha tshomedzo. Nga murahu ha miwaha miraru (R90milioni) i do todea, mbekanyamushumo i nga tavhanyiswa zwo itika kha tshenzhemo ya zwino. Zwenezwo R60 milioni i do todea kha miwaha ya u thoma?
Tshikalo tshihulwane tsha saintsi Afurika Tshipembe zwo ditika kha zwishumiswa zwi wanalaho kha Faundesheni ya Lushaka ya Vhuoesi. Huna thodea ya u phuromotha saintsi kha vhagudiswa nga mbekanyamushumo khulwane kha tshitshavha. Hu tea u sedzuluswa mbumbo na u di vhonadza. Fhethu hutanu ho vhonwa lwa theme ya tshifhinga tshilapfu.u lambedzwa ha zwno hu sumbedza tshitirathedzhi tsha mi?
Thero idzi a dzi ngo itwelwa u sa katelwa vhuwe vhulayi na tshomedzo dzine dza vha hone, fhedzi u shumisa vhupo ha Afurika Tshipembe na na ndivho ifhaho zwivhuya kha u ita mutheo wa saintsi ya Afurka Tshipembe u ita uri i takalelwe lifhasini hu humbulwe uri Afurika Tshipembe li ita henefha kha 0?
8.3 U vhumbiwa ha muvhuso wavhudi wa sisieme ya saintsi na thekhino?
Zwa zwino vhunzhi ha Khoro dzi toda nyengedzedzo kha ndambedzo ya ndeme ine ya do thusa kha tshanduko, u vusuludzwa ha zwivhumbeo zwa thodisiso na mafhungo a kwameaho. Nga nthani ha u aluwa ha zwivhumbeo izwi na nyengedzedzo kha vhuimo ha dambedzo hezwi zwi toda nyengedzo khulwane ine ya nga zwika kana u fhira 3% kha ndambedzo ya MTEF. Hezwi zwi do toda R32 milioni dza ndambedzo ntswa kha nwaha wa vhuraru wa tshitiratenzhi itshi (yo livhiswaho fhedzi kha vouthu ya saintsi ya zwino dziwe dzi do dzheniswa kha maitele a u pulana). U inga kha izwo, nyengedzedzo ya vhumatshelo yo itelwa u nekedza u konadzea kha u lugisa photifolio the kha u kwamana na mihasho i kwameaho?
Ndangulo ya Lushaka ya Mulingo na Mbonelaphan?
Mirafho yotthe yo livhana na milingo ine ya vha na mvelelo khulwane kha ikonomi (i elanaho na mbonelaphana i si yavhudi ya saintsi na thekhinoodzhi) na vhutshilo havhudi (vhune ha elana na u humbulela zwithu zwo khakheaho zwine zwa nga itea). DACST yo vha na vhukoni ho fhungudzea kha u tikedza muvhuso na zwiwe zwivhumbeo kha sia ili. Hezwi zwi itiswa thandela dza u edzisa dza mbonelaphana dzo vha dzi tshi lambedzwa nga donesheni nahone a dzo ngo vha dzi tshi khou itiwa kha nyito dza Muvhuso hezwi zwi toda u tanduluwa. Kha ndangulo ya khakhathi hu na thodea ya u vha na zwishumiswa zwa u renga tshumelo kha zwivhumbeo wa pfunzo ya ntha na khoro dza thodisiso nga tshifhinga tsha shishi tsho itelwaho u tikedza muvhuso kha u fha tandululo ya tshifhinga tshipfufhi (tshine tsha vha tshituku u fhirisa mutevhe wa mugaganyagwama). Kha zwifhinga zwine ha si vhe na dziphindulo dzi todeaho kha thodisiso dzo livhiswaho kha saintsi ya thodisiso, u edzisela na u humbulela zwi do itiwa hu na vhushaka na mihasho i kwameaho na zwiwe zwivhumbeo zwi kwameaho. Mushumo uyu u toda u shuma nga ndila ya netiweke na ndambedzo ine ya sa do shumiswa kha u engedzedza tshivhalo tsha vhathu vha DACST, nga nnda ha u langula nyito. Kha waha wa vhuraru thodea ya ndambedzo ya nyito iyi ntswa i do vha R60 milioni (R20 milioni kha waha wa u thoma) hu na u khethekanywa ha 50% mbonelaphana kana ndungiselo ya thekhinoodzhi na asesimennde ya thekhinoodzhi, na 50% yo livhiswaho kha khakhathi ine ya nga bvelela kha saintsi na vhutumbuli?
Nyolo dza 1 na 2 dzi sumbedza uri Tshitirathedzhi tshiswa tsha R&D tshi wanala kha sethe yo fhelelaho ya u shuma kha Sisieme ya Lushaka ya Vhutumbuli (NSI) na uri yo vhewa kha sethe yo khwathaho ya tswayo dzine dza divhea kha lifhasi. Vhudi ha sisieme ya maitele a NSI vhu toda u kwamana na ndivho ya ya ikonomi kha u nanga zwavhudi, ndivho dzi sumbedzaho thekhinoodzhi?
U khwinisa vhudi ha vhutshilo, nga maanda kha u fhungudza vhushai, kha vhathu vha Afurika Tshipembe.
Nga maanda, kha phuphu tharu dza u alusa vhutumbuli, tshanduko ya Vhashumi na Vhurangaphanda ha Muvhuso zwo tanganywa uri zwi bveledze mutheo wo khwathaho wa tshanduko ya llifhasi na mvelaphanda.
Mashangoni a ngaho sa South Korea ane a vha na indasittiri ntswa, zwishumiswa zwa mupo zwi wanalaho Chile na Australia, shango li tevhelaho thekinolodhzi nga u tavhanya sa Malaysi na thodisiso na mvelaphanda ine ya wanala Finaland othe o nanga mvelaphanda ya thekhinoodzhi ine ya vha kha furemiweke ya mvelaphanda ya lushaka. U nanga uhu ho thusa kha u tshimbidza mvelaphanda yavho nga u tavhanya ine ya isa kha lupfumo. Thodisiso dza Afurika Tshipembe na Tshitirathedzhi tsha Mvelaphanda, tshine tsha ditika nga maanda nga u bindudza hune ha itiwa kha u khwatthisa zwine zwa khou toda u swikelelwa, zwi do ita ngauralo kha shango lashu?
Ho themendelwa uri hu vhe na mishini ya thekhinoodzhi ine ya do thusa u swikela u lambedzwa Puathifomo mbili dza thekhinoodzhi bayothekhinoodzhi na thekhinoodzhi ya mafhungo. Na mishini yo engedzwaho nda ya thekhinoodzhi ya vhumagi na thekhinoodzhi ya u engedzedza ndeme kha zwiko zwa mupo. Ha dovha ha themendelwa u itwa ha mishini wa thekhinoodzhi ya u fhungudza vhushai nga tshiimiswa tshine tsha vhidzwa FTI tshi tsha do lambedza. Sekhithara dza zwitshavha na dza phuraivethe na mutevhe wa u ita vhubindudzi, vhualameli na vhuandadzo siatari la 7?
Ho themendelwa uri, arali hu tshi tea u swikela zwavhudi vhudi ha lushaka u lumba kha mutheo wa saintsi hu tea u vha fhethu hune ha do bvelela nga ndeme ya mupo kana ndivho Afurika Tshipembe fhethu afho hu katela vhudivhaneledzi, human palaeontology na ndivho yapo. Zwiimiswa kha tshitirathedzhi, kha u phuromotha saintsi ndi Faundesheni ya vhutodisisi ya Lushaka yo tumanywaho na sekhithara ya pfunzo ntha siatari la 7?
Hu themendelwa uri mushumo wa DACST ndi u pfananya sisieme ya ndangulo ya kuitele kwa dziaborathari dzothe dza muvhuso na uvhu na vhudifhinduleli ha zwiimiswa zwi tevhelaho: Faundesheni ya Vhu todesi ha Lushaka, Tshilingi tsha u phuromotha saintsi (tshe tsha vha tshi tshi divhea sa FEST), na tshiimiswa tsha Foundation tsha Vhubveledzi ha Thekhinoodzhi, Khoro ya Vhutodisisi ya Saintsi na Indasiteri na Khoro ya Vhutumbuli ha Saintsi ya Vhathu. Ho themendelwa uri mihasho ivhe na vhudifhinduleli ha u vhea ndivho dza thodisiso na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwi vhigaho kha vho, fhedzi ndi mushumo wo tanganelaho na DACST na Muhasho wa Pfunzo?
Uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi Afurika Tshipembe hu themendelwa uri hu itwe zwitirathedzhi zwi shumaho kha u bveledza sekhithara dza vhulimi, vhumagi, zwavhudzani na zwiwe-vho na zwifhato (sa mudagasi, vhuendi) na zwi konisi (sa zwiko zwa vhathu, vhutodisisi na mveledziso) siatari la 10?
Mveledziso ine ya khou vha hone nga luvhilo luhulwane kha khoro ya thekhinoodzhi namusi hu themendela uri u dikumedzele u tunda na u bveledza vhutatisani kha sisieme (dziyunivesithi, khoro dza Vhutodisisi, Sekhithara dza phurivethe, na zwiwe-vho) kha fhethu ha tshitirathedzhi Afurika Tshipembe i dovha kha khombo ya vhutsireledzi?
Ho themendelwa uri vhusendeli ha ndaka ya vhuluvhi vhune ha itwa u bva kha u lambedzwa ha tshitshavha siatari 12.
Hu thememdela uri mishini ya thekhinoodzhi itea u di vhandekanya na ndivho dza vhutshilo na zwitirathedzhi zwa ikonomi na indasiteri zwi bveledzwa. Na u ita ha zhendedzi lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli yo kumedzwa. Mazhenedzi a o lambedzwa nga mishini na vhutumanyi na zwi shumiswa zwa vhutumbuli zwa ndambedzo, thekhinoodzhi na vhuimeli ha mishumo ya vhuandadzo ha thekhinoodzhi. U kona u swikela u tangana ha vhutumbuli ndi zwa ndeme kha u bvelela ha tshitirathedzhi siatari 13?
Ho themendelwa uri, arali hu tshi todwa u sikwa zwiko zwa vhathu zwi kundaho, maele maswa na vhubindudzi zwi dzhiwe nga nyisedzo na todea?
Ho themendelwa uri muhasho wa vhukati (wa DACST) u vhe na vhudifhinduleli kha u laula muhanga u kwamaho zwiimiswa zwothe nga thodisiso na mveledziso sa muthetho muhulwane, hu uri mihasho i tshi vhea ndivho na mbekanyagwama zwa zwiimiswa zwi re kha muhanga wazwo. Mazhendedzi zwa o a vhulambedzi a do wanala fhasi ha DACST, na dzilaborithari dza muvhuso, madzangano a vhutodisisi onewaho mmuthetho ane dzhenela kha vhudifhinduleli ha mihasho.
U kona u tutuwedza vhorasaintsi uri vha dzule Afurika Tshipembe, ho themendelwa uri nga tserekano ya ndivho ya lifhasi na vhawe vhorasaintsi kha mawe mashango, kha thodisiso ya nthesa ya lifhasi?
Ho dovha ha themendelwa uri hu vhe na vhasedzulusi vhane vha do dzulela u sedzulusa mbekanyamushumo dzashu dza saintsi, zwine zwa do vha na zwivhuya kha saintsi ya Afurika Tshipembe uri li kone u swikelea kha vhatodisisi vha lifhasi.
Ho themendelwa uri vhorasaintsi na inzhiniere vha vhe na vhutumanyi ho khwathaho na tserekano dza vhorasaintsi na inzhinere vha Afrika. Tserekano idzi dzo itwaho nga NEPAD na mbekanyamushumo dza dzhango dzi do toda zwiko zwiswa zwine zwa do dzhiwa nga muhanga wa EU kha vhutodisisi na mveledziso; zwi tea u shumiswa u bveledza tserekano kha lothe la thodisiso ya Europa.
Ho themendelwa zwa uri vhutumbuli vhu shume nga ndila yo tumanaho, hu tea u itwa tshivhalo tsha vhurangeli. U dzhenela kha tshanduko ya mbumbo hu dovha u sikwa ha zhendedzi la muvhuso line la vha FTI li do vha na vhudifhinduleli ha u tutula na u khwathisa vhutumbuli ha thekhinoodzhi?
Hu na tshivhalo zwi shumiswa zwa u lambedza (sa tsumbo Gwama la vhutumbuli, SPII, na PII) na muandadzo wa thekhinoodzhi na mbekanyamushumo dza phirisela (Tsumisano, GODISA, na NAMAC na mawe-vho) ado vhuyelwa nga u vha hone ha thodzi nthihi ya tshitirathedzhi. Hu themendelwa uri hu sedzuluswe vhushaka vhukati ha zwishumiswa u itela u khwathisa ha mishumo yayo?
U swikelwa ha thekhinoodzhi nga SMME na BEE zwi nga vha na thaidzo arali zwiko zwa thekhinoodzhi yapo zwi siho. Mashango manzhi are na sisieme thukhu ya vhutumbuli a nekedza zwiko zwa u wana thekhinoodzhi nga feme dzenedzo. Mbekanya mushumo ya u nea thekhinoodzhi?
Mawe mashango a na mbekanyamushumo dza u nekedza mpho ya u renga tshomedzo kha thodisiso na mveledziso kana u nekedza tikedzo ya masheleni. Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe?
Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai na uri thekhinoodzhi ina mushumo muhulwane ine ya tea u ta. Uri hu kone u vha hone ha mveledziso i farelelaho kha zwitshavha zwa mahayani?
Ho themendelwa uri mveledziso kha u nekedzwa ha mutakalo na pfunzo zwi tea u vha zwa ndeme kha vhutumbuli ha matshilisano hu itwe ndingo yo angaredzaho na u tanganedzwa nga zwitshavha zwi zwone zwine zwa do shela mulenzhe kha kuitele kwa vhutumbuli.
Ho themendelwa uri vhukhakhi vhutuku hapo na tshikalo tsha fulu-fulu mahayani hune a swikelea, o bveledza na u kunguwedzwa.
Ndi zwa ndeme u bindudza kha tshivhalo tsha ICTdzine dza vha zwitaluli zwine zwa do takalela vhubveledzi hapo na mutanganelano wa ifhasi. Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso hune ha nga todisiswa hone hu sa athu u fhelela, tsumbo dzine dza do vha na ndeme kha Afurika Tshipembe na mawe mashango ane o khou bvelela?
"Plank" ya vhuvhili ya Puathifomo ya ICT i do khwathisedzwa u shumiswa ha indastteri na vhumagi zwo ditikaho nga zwiko zwa ICT. Afha ndi hone hune ha vha na u shumiswa ha ndivho yo tundwaho. Fhedzi u kona u tanganya na u bveledza ICT kha dziindasiteri zwi kha tshiimo tshi si tshavhudi kha mveledziso?
"Plank"ya vhuraru ya tshitirathedzhi tshi do shumiswa kha u ita mbono ya shango sathelaite na eria?
Tshumiso ya mavu na tshumelo ya u bveledzisa dzi doroboni, vhukati ha zwiwe?
Kha dziindasiteri dza mishonga na khemikhala huna fhethu ha u bindudza hune zwa si tou vha khagala nga u tavhanya: Tshiedziso tsha Molekulu, taxonomy (u buletshedza zwimela nga saintsi na zwipuka, na zwiwe zwi tshilaho) ndaulo ya sisieme yavhudi na zwiwe-vho. U lumba kha fhethu afha na mveledziso ya thandululo ya zwi engedza u kungela ha Afurika Tshipembe sa fhethu ha vhubindudzi, zwi engedza u kona ha maraga wa ndaka ya ya vhuluvhi lifhasini na u engedza vhukoni ha uvha mboho kha zwenezwi kha vhumatshelo (mitshini ya migodi ya tsesaho, u bveledza ha mimodoro ya u reilelwa kha tsha ala, dzheneresheni ya bayopharmaceuticals ana zwiwe-vho?
Indasiteri dzi re na ndeme dzino fana na Vhulimi, Vhureakhovhe na Madaka, Migodi na Minerale na u bveledzwa ha fulu-fulu ndi zwa ndeme kha Afurika Tshipembe fhedzi zwi nga si tsha ditika nga thumbukwa, vhashumi vha sa vhidzi, vhune ha u bveledzwa ha thekhinoodzhi, pfanelo dza u dzhenela kha mimaraga, sa zwe ya vha yo fareledzwa?
Uri hu engedzwe tshikalo tsha nyaluwo ya Tshikwama tsha vhutumbuli sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa, hu khou themendelwa uri nyengedzo ya masheleni dzi vhe hone kha Tshikwama tsha vhuthomi zwi nga bveledza u lambedzwa ha inzhinere na matshudeni a saintsi, musi a tshe univesiti na bveledza mihumbulo ya vhuoesi u ya kha zwibveledzwa?
Ho tea u divhiwa uri u kona ha IP zwitatisana (kha mbekanyagwama) na dziwe mbadelo sa miholo na uri ho themendelwa uri hu sikiwe mbekanyamushumo ine ya do tsireledza IP u bva kha ndambedzo dza thodisiso ha tshitshavha dzine dza swikela thodea idzi. Hezwi zwi fanela u tendiwa na uri ndambedzo i fhiwe vhutumbukisi na vhuoli?
Ho themendelwa uri ndingo dzine dza khou itwa na mbekanyamushumo dza muandadzo wa thekhinoodzhi na vhualameli ha vhubindudzi zwi khwathiswe?
U swikelwa ha thekhinoodzhi nga SMME na BEE zwi nga vha na thaidzo arali zwiko zwa thekhinoodzhi yapo zwi siho. Mashango manzhi are na sisieme thukhu ya vhubveledzi a nekedza zwiko zwau wana thekhinoodzhi nga feme dzenedzo. Mbekanyamushumo ya u nea thekhinoodzhi?
Mawe mashango a na mbekanyamushumo dza u nekedza mpho ya u renga tshomedzo kha thodisiso na mveledziso kana u nekedza thikedzo ya masheleni. Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe?
Ndi tshitirathedzhi tsha vhorasaintsi, na vhalanguli vhasaintsi na vhomakone vha pho?
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?
Zwiko zwashu zwa vhatu kha saintsi na thekhinoodzhi a zwi khou vusuludzwa zwavhudi?
U engedza u dzhenela ha positi giradzhuethi kha SET.
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?
Ho themendelwa uri hu vhe na u engedza ha mbekanyamushumo dza "nnda ha tshikolo" u tikedza mbalo, saintsi na pfunzo ya khomputha. Naho NRF i khou sika zwikimu zwa u u lavhesa na u lambedza digirii dza ntha dza vharema, ho themendelwa uri mishumo yeneyo itea u tikedzwa uya nga budo.
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?
Ho themendelwa uri hu kungee vhaswa kha zwa saintsi na inzhinere ndi zwa ndeme u vha na vhudavhidzano na vhulayi vhu re na vhumatshelo na avho vhane vha do dzhenela budo na uri u kona hashu u kunga vhaswa kha mabudo a saintsi na thekhinoodzhi zwi do ditika kha u tanganedza mishini ya thekhinoodzhi, yo olwaho kha Afurika Tshipembe la demokrasi yo tanganelaho kha vhuimo ha vhudifhinduleli ha muvhuso kha SADC, NEPAD na EU?
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinierena thekhino?
Ho dovha hafhu ha themendelwa uri hu tea u dzhielwa nzhele kha mbekanyamushumo dzo tiwaho u fara vhubveledzi ha vhadededzi saintsi na inzhinere na monathari kha pfunzo ya ntha, tenda dzi tshi do kunga na u bveledza thodisiso ha vharema kha vhafumakadzi vhatshudeni.
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?
Dzi do bvelela arali dzo nangiwa zwi khagala kha saintsi kana thekhinoodzhi, yo itwaho u ya nga mishini ya thekhino?
Dzi nga bvelela arali dzo sikwa kana u phuromotha tserekano dza vhukoni kha dzhango la Afurika.
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya Vhuo?
Uri Afurika Tshipembe i kone u fara vhorasaintsi ndi zwa ndeme uri vha na Vhutumani na thodisiso ya lifhasi. Ndi zwa ndeme u bindula kha dzhango na kha tserekano, na u ita uri Vhorasaintsi vha bveledza vhushumisani u ya dzhango. Siatari la 44 Kha vhuimo ha lushaka, Afurika Tshipembe li na thendelano dza 30 dza saintsi na thekhinoodzhi na ho themendelwa uri Afurika Tshipembe li tea uvha na pulane na mishumo ine ya do tumanywana na thendelano idzi, ndi zwa ndeme uri hu bveledzwe u kona kha fhethu afha?
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledzo ya dzitshakha-tshakha (b).
Kha vhuimo ho fhambanaho, Afurika Tshipembe li na thendelano na Thaganyelo ya Yuropa kha vhuimo ha vhulavhelesi kha OECD kha komithi ya phoisi ya saintsi na thekhinoodzhi. Thendelano ya EU i ri tendela u dzhenela kha muhanga wa thodisiso na mveledzo ha Europa. Hezwi zwi sika tshiimo kha mishumo tsho tumanyiwaho na Afurika Tshipembe na (SADC) nga tserekanyo ya vhutodisisi Europa. Ri tshi tikedza ngamaanda u dzhenela kha mihanga iyi, nga tshifhinga tshithihi ri tshi khwathisa uri vhatodisisi vha dzule vha kha Afurika Tshipermbe , sa izwi vha nga si pfe vho khethululwa kha tserekano dza vhutodisisi lifhasini. Ndi zwa ndeme uri ri tikedze vhurangeli ha saintsi ha lifhasi u fhirisa tshifhingani tsho fhiraho?
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya todisisi na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha (c).
Vhutumanyi ha Afurika kha vhutodisisi na mveledzo.
Sa izwi Afurika Tshipembe i khono kha dzhango, u bva kha mbonelo ya saintsi na thekhinoodzhi. Ndi zwa ndeme uri vhuvhili hazwo saintsi na thekhinoodzhi na vhubveledzi, ri kone u shela mulenzhe kha SADC, NEPAD na Mbumbano ya Afurika nga u angaredza. Ndi zwa ndeme u nea zwiko zwa vhurangeli na u sika tshiimo tsha u kunga vhorasaintsi, vhainzhinire na vhoradzithekhinoodzhi u bveledza tserekano na mawe mashango a Afurika. Fhedzi zwitirathedzhi zwa thekhinoodzhi ya vhuvhili hazwo WSSD na NEPAD zwi do da hu tshi sikwa Senthara dza vhukoni dza dzingu na lushaka dza saintsi na thekhinoodzhi. A zwi kona dzei u ita mushumo hu sina u tshimbila ha vhorasaintsi, vha tshi tutula nga khuvhangano, semina na vhushaka ho khwathaho vhukati ha zwiimiswa na u isa zwiko kha mbekanyamushumo dzine dza do engedza tshumisano ya vhubveledzi, phirisela ya thekhinoodzhi na muandano na u kona ha Afurika u lumba kha fhethu hu fanaho na mutakalo, na madi, na vhuthathatshili, vhulimi, na tsireledzo ya zwiiwa, fulu-fulu na pfunzo?
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha (d).
Zwiimiswa zwa saintsi na thekhinoodzhi zwine zwa vha tshipia tsha vouthu ya saintsi, tshi na u fhambana ha kushumele na vhushaka na mihasho. Ndi zwa ndeme u sika muhanga i kona siho, une wa do tendela vhupulani ha thodisiso na mveledziso kha tshiimo tsha lushaka u sumbedza mafhungo ane a livhana muvhuso na sekhithara dzo livhiswaho kha zwa thodisoso i na mveledziso na u fhindula ha zwiimiswa kha u diimisela uri izwi zwiimiswa ndi zwa tshumelo ya tshitshavha, khoro dza saintsi, u imela thodisiso kana thekhinoodzhi ya zwimiiswa zwa muvhuso sa NECSA na Eskom?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhinoodzhi 7 (a)?
U divhandekanya na zwipikwa zwa pho?
Vhuhulwane, na tshivhumbeo na zwi re ngomu kha sisieme ya zwiimiswa na mbekanyamushumo zwa saintsi na thekhinoodzhi zwo lambedziwaho nga muvhuso, zwi tea u divhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledziso zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso. Mbekanyamushumo dzi tea u u elana mishiniwa thekhinoodzhi kha ndima ya 5?
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha.
Naho zwidodombezwa zwa mbekanyamushumo zwa vhuoesi ha saintsi zwo litshedzwa kha vhorasaintsi vhone vhana, muvhuso u tea u dzulela u sedzulusa kuimele kwa thodisiso kha zwiimiswa u ya nga ndavhelelo ya zwibviswa, na mvelelo?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Zwitrathedzhi zwiswa zwi fanaho na tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na indasiteri zwi do toda thodisiso na u fhindula ha mveledziso. Kuitele kwo tanganelaho wa zwitirathedzhi zwo bvelela zwa thekhinoodzhi na vhubindudzi zwi tea u sikwa, u ya nga muhanga wa tshitirathedzhi na kushumisele kwa masheleni?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Muthetho na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso.
Huna thodea ya u kovhela zwi khagala vhudifhinduleli vhukati ha mihasho ya fhambanaho na zwiimiswa zwi tshi ya nga ndambedzo na kushumele kha Sisieme ya Lushaka kha vhubveledzii. Siatari la 49. Ndi muhumbulo washu zwa uri ndi zwa ndeme u sika vhukumedzwa vhure khagala na vhudifhinduleli kha muvhuso, zwi tshi ya nga mishumo na u ita vhungoho uri i lambedzwa nga ndila yone. Zwidodombedzwa zwa mofolodzhi ya sisieme ya zwiimiswa zwire na vhudifhinduleli ha u ita thodisio na mveledziso, naho zwi tshi do dzula zwi tshi sedzuluswa tshifhinga tshiwe na tshiwe. Uya nga khethekanyo dza 6.3 na 6.4, ri ita themendelo u ya nga ndangulo ya elemennde ya Sisieme ya Lushaka?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
U swikela thodea dzi elanaho na khethekanyo ya vhudifhinduleli kha laula ha vhubindudzi ha muvhuso kha thodisiso na mveledziso, ho themendelo zwine zwa toda tshenzhemo kha vhushaka vhukati ha zwiimiswa na mihasho kha sisieme?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Ho themendelwa uri vhudifhinduleli ha u lambedza vhu tea u divhandekanya na uri zwo themendelwa uri sekithra dza zwiimiswa dzi vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli ha sekhithara dzenedzo. Ndi zwa uri u sudzuluswa ha zwiwe zwiimiswa u ya kha miwe mihasho zwi do swikisa ntha kha zwidzheniswa (sa tsumbo Tshivhilingi tsha Afurika Tshipembe tshi do livhanyiswa na DFA u fhirisa DACST). Milayo ya muhanga wa thodisiso na mveledziso ndi wavhudi?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Ho kumedzwa uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo fhambanaho zwi vhige kha DACST na sekhithara dzo fhambanaho dza zwiimiswa zwine zwa zwino zwi khou vhiga kha DACST i fhiriselwe kha mihasho yo teaho.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Hu na thodea ya tshihadu ya u sikwa ha muhanga wo teaho na mulayo wa vhulauli wa ndaka ya vhuluvhi zwi bvaho kha thodisiso dza zwitshavha zwine zwa do bula "fhethu ha u tambela" ha vhutoisisi ho lambedzwaho nga tshi tshavha na thodisiso ho dzhiwaho nga zwiimiswa.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Tshenzhemo khulwane yo bveledzwa lwa dzitshakha-tshakha kha zwiimiswa sa dziyunivesiti na madzangano thodisiso. Kuitele kwa mulayo ku tshi do itwa, ndi zwa ndeme u shumisa tshenzhemo u endedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Hu khou themendelwa uri hu itiwe gwama a u lambedza ha u tsireledza pfanelo ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha vhutodisisi ho lambedzwaho nga zwitshavha na mveledzo zwi zwa dzangalelo la lushaka li tea u sikwa. Ndangulo na mishumo ya gwama itea uvha ya Faundesheni ya vhutumbuli ha thekhinoodzhi?
Hu tshi sedzwa tshiimo tshi si tshavhudi tsha tsireledzo ya ndaka ya vhuluvhi, ndi zwa ndeme u fhungudza zwikhukhulisi zwi itelwaho zwiimiswa musi zwi toda u wana vhutodisisi vhulambedzwaho nga. Phoisi ya maitele itea u vha yo khwathaho u itela uri zwiimiswa zwina vhudifhinduleli ha IP, hu uri nga thungo vha tshi khou lingedza u i bindudza?
Ndivho ya phoisi i dovha tshisumbi kha WIPO u sa dzulisea hashu kha mbadelo na u sa swikelea kha ndaka ya vhuluvhi ya lifhasi kha vhutodisisi ho lambedzwaho nga zwitshavha kha zwiimiswa mashangoni a khou bvelelaho?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Dathabeisi ya Lushaka ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha vhuoesi ho lambedzwaho nga zwitshavha ndi tshumiswa tsha ndaulo tsha u kala kushumele kwa zwino na ku daho kwa sisieme. Ho kumedzwa uri DACST i vhe na vhudifhinduleli ha u bveledza dathabeisi yeneyo?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Ho kumedzwa zwa uri DTI i fhiwe maanda kha vhuvhudzisi na SARS na Treasury u tutuwedza mveledziso dza zwitutuwedzi zwa muthelo u khwathisa u kungela na u swikelea ha thodisiso na mveledzisoo kha la Afurika Tshipembe zwi tshi elane na mashango ane ra khou bindudzelana na u aisana?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ya mavundu. Vhuimo uvhu vhu nga itwa nga Mutheo wa vhutumbuli ha sa tshipia tsha mushumo wa u tikedza na u leludza vhutumbuli. Nga muengedzo, vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli ire hone na thodea ya maitele?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ha mavundu. Vhuimo uvhu vhu nga itwa nga Faundesheni ya vhutumbuli ha thekhinoodzhi. Nga muengedzo, vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli tshire hone na thodea ya kuitele?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Huna thodea ya u vhea masheleni a u wana thekhinoodzhi ya lifhasi. Hezwi zwi fanela swikelwa. Nga feme tuku na mabindundu a vhukati na u kona u sika u kona u vha na tshipikwa tsha thekhinoodzhi kha matano na tsumbedzo ya ndilani hune ha vha na mishumo zwayo ine ya tewa u bviselwa khagala kha feme dza Afurika Tshipembe kha zwiko zwa thekhinoodzhi ntswa?
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?
Huna thodea dzo tiwaho zwa mbeu kha vhuimo ha u thoma masheleni a bindu zwa vhubindudzi ha thekhinoodzhi ya ntha na DACST i do dzhenisa DTI u bveledza kha fhethu afha?
Zwidodombedzwa zwa u lambedza maele a tshiedziso ha kateli u shumiswa ha masheleni nga muvhuso kha thodisiso na mveledzo a zwi tshipia tsha vouthu ya saintsi ya zwino. Hezwi zwi do toda vhuimo ha vhuvhili ha vhupulani u sedza kushumisele kwa tshelede kha mihasho ya muvhuso. U engedza ha u shumisa zwi toda u engedza ha vhukuma ho ditika kha tshitirathedzhi tsho senguluswaho, hu si " u engedza kha bammbiri" u bva kha u khwathisedzwa kha u shumiswa ha masheleni nga muvhuso?
Tsenguluso dza tshitrathedzhi na tshitirathedzhi tsho nekedzwaho afha tshi toda u aluswa huhulwane (luvhili) kha vhuoesi ha muvhuso, na mveledziso na ndambedzo ya vhubveledzi kha mi?
Kushumele kwa tshitirathedzhi ku fanela u kalea nga tsumbavhuyo dzi re khagala dzi elanaho na dza fhano na u vhambedzea na dza lifhasi.
Khomishini ya hoisiso ya Ma?
Saintsi ya Maisa Ma?
Nyaluwo ya tshanduko ya thekhino?
Mishini miswa ya Thekhino?
Zwiko zwa thekhino?
Vouthu ya Saintsi na thekhino?
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshumelo.txt</fn>
Ri lwela u nekedza tshumelo yavhudi ya vhuimo ha ntha!.
Ndi ngani hu tshi todea Mvelele ya Tshumelo ya Vhuimo ha Ntha?
Muthu u toda vhuimo ha u fushea vhune ha bveledzwa nga u vhambedza zwishumiswa zwa kushumele zwi tshi ya nga thodea dza muthu.?
U nekedza tshumelo yavhudi ya vhuimo ha ntha.
U khwinisa vhuimo ha u nekedza tshumelo kha dzikhasitama dzashu nga u shandula kuvhonele kwa vhathu vha hashu u bva kha tshiimo tsha u tshintsha u ya kha kuvhonele kwo ditikaho nga u thusa khasitama - u ita ngauralo hu do ita zwauri hu swikelelwe na u fhirisa zwe khasitama dza zwi lavhelela kha bannga na tshumelo dzayo.
Ri khou lwela u nekedza tshumelo yavhudi tshifhinga tshothe, ngauri ri a zwi divha zwauri hu khou lavhelela tshumelo yavhudi i bvaho kha Bannga ya zwa Mavu (Land Bank). Arali vha tshi khou fushea nga tshumelo ye vha i wana namusi, kha vha vhudze-vho na khonani yavho. Arali zwi songo ralo, kha vha divhadze Mulanguli wa Davhi (Branch Director). Tshinwe tshine vha nga ita tshone vha nga kwamana na muhasho wa tshumelo ya dzikhasitama kha: 0800 00 52 59.?
Ndi zwa ndeme u fara khasitama dzashu zwavhudi. Nga ndila ine Bannga ya zwa Mavu ya o farisa zwone dzikhasitama dzayo ndi nga u shuma wavhudi na u fusha thodea dza dzikhasitama.
Tshifhingani tsha kale Bannga ya zwa Mavu yo vha i yone i yothe, ho vha hu si na zwine zwa itwa malungana na u takadza dzikhasitama. Namusi Bannga ya zwa Mavu i khou tatisana na bannga dza khomeshiala kha dzikhasitama. Khasitama idzi zwa zwino dzo livhana na zwibveledzwa zwinzhi na tshumelo dzine dza tou nanga dzine dza wanala dzibanngani. Namusi khasitama dzo no funzea nga maanda nahone dzi toda zwithu zwinzhi. Vhudi ha thodea dzavho ho aluswa nga tshibveledzwa tsha vhuimo ha ntha na tshumelo ine vha i wana.
Arali Bannga ya zwa Mavu i tshi khou toda u dzula i na khasitama dzayo i kha vhuimo hayo kha sekhitha ya masheleni, ngauralo hu khou todea kuhumbulele kuswa, sa izwi dzikhamphani dzine dza thongomela dzikhasitama dzine dza do vhuelwa dzi idzo dzine dza fha tshumelo i na ndeme yo teaho kha dzikhasitama dzayo. Mushumo wa muhasho wa u toda vhathu (Marketing department) na muhasho wa u rengisa (sales department) a si wa u toda vhathu fhedzi, i dovha hafhu ya vhona uri dzikhasitama dzi khou fariwa zwavhudi. Muhasho wa u toda dzikhasitama u nga shuma zwavhudi fhedzi kha khamphani dzine mihasho yadzo na vhashumi vhadzo vha vha vho bvelaphanda nga u shumisana sa thimu kha u ita na u thoma sisiteme yavhudi ya vhuimo ha ntha ya u nekedza tshumelo ya ndeme kha dzikhasitama.
Tshithu tshine tsha sa khou kaliwa tshi nga si kone u langulea. Uri ri kone u livhuwa tshitafu tshashu kha u nekedza tshumelo zwi tshi ya nga masia a ndeme a kushumele, ri tea u kona u kala tshumelo na khwalithi.
Ri khou toda uri munwe na munwe kha tshitafu a shele mulenzhe kha pulane (Blueprint) iyi ya Tshumelo ya Bannga ya zwa Mavu. U shela mulenzhe havho kha Khoudu ya Vhudifari (Code of Conduct) ndi zwa ndeme nga maanda kha Bannga ya zwa Mavu.
Naa Tshumelo ya Vhuimo havhudi ndi mini?
Zwi amba u didina nga ndila yothe vha tshi khou linga u tandulula thaidzo dzothe dza dzikhasitama. Zwi angaredza u di dina nga maanda. U ita zwinwe zwithu zwine zwa si vhe tshipida tsha mushumo wavho, zwine vhanwe vha nga si zwi ite. Zwothe zwi bva kha MIKHWA. Nga u vha na fulufhelo, u diimisela, u vha na mafulufulu na u vha na nungo. Na u toda u ita mushumo wavhudi tshifhinga tshinwe na tshinwe. Zwi itiswa nga u takalela mushumo wavho na u dihudza nga zwine vha khou shuma zwone. Zwi bva kha u dihudza nga u shuma kha Bannga ya zwa Mavu.
Naa Pulane (Blueprint) ya Tshumelo ya Bannga ya zwa Mavu ndi mini?
Pulane ya Tshumelo yo katela uri ndi ngani na uri vha nga nekedza hani tshumelo ya vhuimo ha ntha kha dzikhasitama. Nga u tevhela zwo sumbedziwaho afha, vha do bveledza tshenzhemo yavhudi ine ya takalelwa nga tshitafu na dzikhasitama.
Pulane ya tshumelo ndi bugu yavho ine ya vha nekedza tshumelo ine vha dzula vhe nayo. Tshinwe tsha ndivho ya kushumele kwa Bannga ya zwa Mavu ndi u vha na tutuwedzo yavhudi kha Tshiimo tsha Vhutshilo ha khwine kha muthu munwe na munwe. Vhone sa muimeleli wa Bannga kha tshitshavha, kha vha dinee tshifhinga tsha u vha munwe wa vha disaho tshanduko kha vhumatshelo ha vhathu! Vha munwe wa vhathu vhane vha ita uri vhathu vha swikelele thodea dzavho nga u vha nekedza thuso ya masheleni uri vha kone u vuledza miloro yavho! A ro ngo sedza fhedzi u thusa khasitama na u bveledza phanda tshitafu tshashu. Heyi pulane (blueprint) i do vha thusa na kha u bvelephanda sa muthu ane a dzhiela ntha dzikhasitama na tshumelo.
Ri khou toda u tutuwedza tshitafu tshothe tsha Bannga ya Mavu uri tshi edzise u shumisa maga o buliwaho afho fhasi. Kha ri fhane mafulufulo na u tutuwedzana duvha linwe na linwe, ri sa khou itela fhedzi u shuma nga ndila ine ra kona ngayo, ri tshi khou itela u phadaladza mafulufulo kha kutshilele kwashu na mushumo washu.
Kha vha sumbedze u dzhiela ntha khasitama dzothe musi vha tshi tou thoma u tanganya zwifhatuwo nadzo nga u mwemwela. Arali vha nga si kone u thusa khasitama nga u tavhanya, kha vha i vhudze zwauri vha do i thusa hu si kale.
Kha vha lumelise khasitama dzo lindelaho u thusiwa, vha nga vha vhe vhone vhane vha do dzi thusa kana vha si vhone, kha vha dzi vhudzise arali dzo no wana thuso kana arali vha tshi nga dzi fha thuso. Musi vha tshi nga kona u dzi thusa, kha vha mwemwele, vha dzi lumelise nga uri ndi matsheloni kana ndi masiari, kha vha humbele pfarelo u sa kona u dzi thusa nga u tavhanya arali zwo tea na u di divhadza dzina lavho. Sa tsumbo, Ndi masitari, Ndi khou humbela pfarelo u vha imisa. Ndi nne Jane (kana Vho-Mulondo), ndi nga vha thusa nga mini namusi Kha vha shumise luambo lwa muvhili lwo teaho na khalo yo teaho ya ipfi lavho?
Kha vha wane dzina la khasitama vha dzule vha tshi khou i vhidza ngalo kha nyambedzano dzavho. Kha vha vhone zwauri kubulele kwa dzina ndi kwone kwo teaho.
Kha vha shumise tshenzhemo yavho kha dzikhasitama nga u fara nyambedzano pfufhi nadzo arali zwo tea. namusi lo tsha zwavhudi, a si zwone?
Kha vha vhe na vhulenda, vha songo talula, kha vha vhe na vhudifari havhudi.
Kha vha sumbedze vhuimo ha phurofeshinala na u dzula vha tshi tevhedza maitele avhudi tshifhinga tshothe.
Vha songo ita zwauri khasitama dzi pfe nyambedzano dzavho dza phuraivete, dzi nga vha dza lutingo kana dza vhukati ha tshitafu. Kha vha shumise mihumbulo yavho. Vha songo fhindula lutingo thendeleki (cellphone) lwavho phanda ha musi vha songo humbela thendelo kha khasitama yavho na u humbela pfarelo nga murahu.
Kha vha divhadze khasitama uri ndi ngani vha tshi khou tea u takuwa kha desike yavho.
Kha vha thetshelese nga vhulenda vha vhone zwauri vha khou vhudzisa mbudziso dzothe dzo teaho dzine dza nga livhisa kha u dzumbululwa ha mafhungo o teaho. Kha vha vhone zwauri vha khou pfesesa, nangwe zwi tshi nga vha zwi tshi khou toda uri hu vhe na thuso ya muthu wa u dologa. Kha vha vhone uri vha khou pfesesa zwine vha khou toda zwone phanda ha musi vha tshi edzisa u zwi tandulula.
Kha vha fare dzikhasitama dzothe nga ndila ya u sumbedza u thonifha nahone vha songo sedza mbonalelo yadzo. Kha vha fare khasitama dzothe sa Musuku.
Kha vha dzhie tshifhinga vha talutshedza khasitama uri ndi ngani khumbelo yawe ya lounu (loan) tshelede yo haniwa.
Arali khasitama i sa fushi thodea dza u wana tshikolodo tsha Buronzi (Bronze), Silivere (Silver) kana Musuku (Gold), kha vha i sumbedze tshigwada tshine tsha vha fhasi (tsha fhasi ha tsha Buronzi). Kha vha dzhie tshifhinga vha didine nga u thusa khasitama nga tshibveledzwa tsho teaho na khombo dzine dza nga swikelela thodea dzawe zwavhudi.
Vha songo vhea mulandu wa vhukhakhi kha linwe sia la Bannga kana Ofisi Khulwane (Head Office). Kha vha dzhie vhudifhinduleli ha thaidzo vha fhe khasitama khiredithi arali tshiimo tshi tshi khou tenda ngauralo.
Kha vha tutuwedze khasitama uri i fhindule Mbudziso (Ouestionnaire) dza Tshumelo ya Khasitama i dzi dzhenise kha Bogisi a Mihumbulo (Suggestion Box) ine a wanala kha davhi a bannga.
Vha songo vhuya vha ita mushumo u sa yelaniho na wa u thusa khasitama.
Vha songo vhuya vha ita mushumo u sa yelaniho na wa u thusa khasitama phanda ha dzikhasitama dzo rwaho mudumba.
Vha tshi fhedza u thusa khasitama inwe na inwe kha vha fhedze nga u i livhuwa nga dzina na u bula zwauri Kha li vhe duvha lavhudi.?
Vha divhadze mutanganedzi wa thingo arali vha si nga si kone u tanganedza thingo.
Vha songo vhuya vha litsha lutingo muyani kana vha lu litsha lu tshi khou lila lu sa khou fhindulwa.
Kha vha humbele pfarelo kha khasitama yo faraho lutingo arali lutingo lwo lila tshifhinga tshilapfu hu si na phindulo.
Kha vha mwemwele musi vha tshi khou fhindula lutingo.
Davhi la Bannga ya zwa Mavu, Ndi masiari, Ndi nga vha thusa ngani, Vha nga shumisa dzinwe nyambo hune zwa vha zwo tea?
Kha vha vhudzise khasitama uri Ndi khou amba na uri vha kone u wana dzina layo?
Kha vha wane dzina a khasitama vha dzule vha tshi khou li bula tshifhinga tshothe kha nyambedzano yavho. Kha vha vhe na vhutanzi zwauri kubulele kwa dzina ndi kwone.
Vha songo litsha muthu o rwelaho lutingo o fara tshifhinga tshilapfu. Tsha khwine vha nga humbela zwauri vha do mu lidzela murahu kana vha dzhia mulaedza.
Kha vha vhone uri vha nwale mulaedza fhasi nga ndila yavhudi.
Kha vha fhe milaedza yothe hu saathu u fhela minithi ya 30 nga murahu ha musi vho i wana (hezwi zwi katela mulaedza wo tou nwaliwaho wa vhewa ntha ha desike ya muthu onoyo).
Kha vha fhe mihumbulo ine ya pfala arali vha sa koni u tandulula thaidzo nga u tavhanya. Kha vha shumise ndivho yavho ya matshimbidzele musi vha tshi vhea datumu ine thaidzo ya nga fhela u tandululwa ngayo. Hune ha nga vha hu tshi khou todea u tandululwa nga u tavhanya, kha vha fhirisele mafhungo kha Mulanguli wa Davhi lavho.
Kha vha dzhia vhudifhinduleli ha mbudziso dzothe u swika dzi tshi tandululwa. Vha songo vhuya vha vhudza khasitama uri i ye kha inwe davhi la bannga nga nnda ha musi zwo tou tea.
Kha vha tandulule thaidzo nga u tavhanya vha vhidze khasitama uri i de vha i talutshedze nga tshiimo tsha thaidzo.
Kha vha dzule vha tshi khou divhadza khasitama tshifhinga tshothe nga tshiimo tsha thaidzo.
Vha songo vhuya vha linga vha vhudza khasitama uri a rwele lutingo ofisini ya Mulanguli Muhulwane. Tshifhinga tshothe kha vha i vhudze uri i rwele lutingo kha Senthara ya u Thusa Dzikhasitama ya 0800 00 52 59.
Nga murahu ha musi vho no fhedza u tandulula thaidzo, vha nga i vhudzisa uri Hu tshe na zwinwe zwine nda nga thusa ngazwo namusi?
Kha vha humbele pfarelo arali khumbelo i nga si kone u swikelelwa nahone tshifhinga tshothe kha vha fhe inwe ndila ya u thusa. Sa tsumbo, linwe - liga (la tshigwada tsha khombo thukhu).
Kha vha shulule bogisi la mihumbulo luthihi kha vhege.
Mulanguli wa Davhi (BD) u fanela u divha mafhungo phanda ha musi a tshi rumelwa Ofisini Khulwane (HO) uri a sengulusiwe.
Vha fanela u vha vho dilugisela u shuma nga tshifhinga tsha u vula.
Vha songo tavhanyisa dzikhasitama musi tshifhinga tsha u vala tsho swika nahone tshitafu tshi fanela u vha tsho diimisela u thusa na nga murahu ha tshifhinga tsha u vala.
Khasitama dzi fanela u sumbedzwa zwauri dzo vhoniwa na u thusiwa hu saathu u fhela tshifhinga tshi swikaho minithi ya 15 nga murahu ha musi dzo dzhena banngani. Arali khasitama ya nga lindela tshifhinga tshilapfu, kha vha i vhudze nga tshifhinga tsho salaho phanda ha musi i saathu u wana thuso nahone vha humbele pfarelo.
Vhugudisi ha duvha linwe na linwe hune ha dzhia minithi ya 10 hu do katela nyambedzano ya u divhadza nga Tshumelo (hune ha fhiwa nga Mulanguli wa Davhi) hune ha itiwa phanda ha musi davhi la bannga li tshi vula.
Kha vha dzule vha tshi khou divhadza dzikhasitama nga tshiimo tsha duvha linwe na inwe na kha vhege inwe na inwe.
Girama na mupeleto zwi fanela u lulamiswa nahone manwalo othe a fanela u vha a si na vhukhakhi.
A huna linwalo lo tou nwaliwaho nga tshanda line la tea u rumelwa kha dzikhasitama.
Kha vha shumise mabammbiri ane a vha na zwidodombedzwa zwa davhi la bannga nga ntha. Kha vha sedze zwauri zwidodombedzwa zwo nwaliwaho nga fhasi (footer) ndi zwone naa.
Vha songo shumisa mabammbiri a u nwalela a kale, adirese na madzina a bannga o nwaliwaho nga ntha kha siatari (letterheads), fulubo, na zwinwe.
Kha vha dzudzanye khomphutha yavho vha i vhee kha English (South Africa) musi vha tshi sedzulusa mupeleto kha Phanele ya u Langula (Control Panel).
Vha songo vhuya vha shumisa thempuleithi (template) dza bannga na u shumisa thaiphifeisi (typeface) ya Gill Sans kha manwalo othe.
Kha vha dzhiele nzhele zwauri Memorandamu i shumiswa kha vhudavhidzano ha nga ngomu fhedzi.
Kha vha sedzuluse lounu dzothe dzo khantseliwaho na dzikhasitama dze dza fhedza u badela lounu dzadzo.
Murado wa tshitafu we a vha a tshi khou shuma na zwikolodo zwavho (arali e hone) u tea u dalela khasitama dzothe kana a dzi rwele lutingo uri a wane uri ndi ngani dzo kona u badela zwikolodo zwadzo na u dzi tutuwedza u ita vhubindudzi navho hafhu.
Hu tea u lingedzwa nga ndila dzothe u ita zwauri khasitama dzi si litshe u ita vhubindudzi na bannga.
Kha vha rumele mbudziso dza inthaviwu kha dzikhasitama dze dza khantsela kana dze dza fhedza u badela zwikolodo zwadzo.
Davhi inwe na inwe a bannga i tea u andadza luswayo lwo tendelwaho lwa khamphani nga ngomu na nga nnda.
Awara dza bisimisi dzi tea u sumbedzwa zwavhudi.
Zwifanyiso zwothe zwi fanela u vha zwi kha vhuimo havhudi. Saini dza khomphutha na dzo nwaliwaho nga tshanda kha bammbiri a dzo ngo tendelwa u nambatedzwa kha mavothi na dzibodo, dzi fanela u bvisiwa ha nambatedzwa tswayo dzo tou kaniswaho.
Tswayo dzothe dza nga ngomu dzi tea u vha dzi si na tshika nahone dzi kha tshivhumbeo tshavhudi musi dzo fungiwa.
Thege dza madzina (nametags) dzi fanela u ambariwa tshifhinga tshinwe na tshinwe.
U daha, u la kana u nwa phanda ha dzikhasitama a zwo nga tendelwa fhethu hunwe na hunwe kha davhi la bannga.
Kha vha ite zwauri fhethu hothe hune ha vha matoni a dzikhasitama hu dzule hu kha vhuimo havhudi.
Kha vha ite zwauri tshivhumbeo tsha bannga tshi dzule tshi tshavhudi nahone hune vha nga wana hu na tshishumiswa tsho vudeaho, vha nga dzhenisa tshinwe.
Mbodo dza davhi la bannga dzi tea u dzula dzo kuna dzi tshi penya.
Mafasitere a fanela u dzula o kuna nahone a songo kwashea.
Dzifuloro dzi fanela u dzula dzi tshi penya nahone dzo kuna.
Mavhone a fanela u vha a tshi khou shuma zwavhudi. Fhethu hune ha shumelwa hone hu fanela u vha na tshedza tshavhudi.
Zwimela zwi tea u vha zwi si na tshika. Hu songo vhewa maluvha a u faedza fhethu hune ha shumelwa hone.
Hu tea u vha na zwithu zwa u ukhuthela fola (ashtrays) zwo edanaho fhethu hune ha shumelwa hone.
Hu songo vhewa ndivhadzo dza tshitafu fhethu hune ha shumiwa hone.
Fhethu hune tshitafu tsha shumela hone hu tea u dzula hu si na tshika tshifhinga tshothe.
Murado munwe na munwe wa davhi u fanela u dzhiela ntha vhuimo ha davhi la bannga na u thusa kha u vhona zwauri mbonalelo ya bannga i kha vhuimo ha phurofeshinala tshifhinga tshothe. Mirado munwe na munwe wa davhi u fanela u ambara nga ndila yo tendelwaho / zwiambaro zwa tshiofisi.
Hu fanela u dzula hu na zwibugwana zwi ambaho nga bannga zwine zwa fanela u dzula zwi zwinzhi fhethu hune ha netshedzwa hone tshumelo.
Sa izwi ri tshi khou tenda kha zwauri u farwa zwavhudi ha dzikhasitama ndi zwa ndeme kha mvelaphanda ya Bannga ya zwa Mavu, mafhungo a Tshumelo othe a re afho ntha a tea u shumiswa tshifhinga tshothe.
Mirado yothe ya tshitafu ine ya thusa dzikhasitama i tea u wana pfunzo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha Tshumelo yavhudi ine Vhashumisani ngavho vha i wana. Vhadivhi vha tshumelo ya dzikhasitama vha do tshimbidza mbekanyamushumo iyi. Hezwi zwi do ita zwauri ri kone u swikelela ndivho dzashu.
Arali vha si na ndivho ya uri ndi nnyi Mudivhi wa Tshumelo ya Dzikhasitama ane a wanala kha davhi a bannga yavho kha vha ri kwame.
Vha songo tata u kwamana na muhasho wa u Vhambadza na wa u Maketa arali vhe na mbudziso kha mafhungo a re afho ntha.
<fn>ven_Article_National Language Services_U DZULA WO TAKALA 1.txt</fn>
Hu na malwadze manzhi e ra a dzhielela kha vhabebi vhashu na vhomakhulu washu. Hu na zwiukuuku kana a hu na zwine ra nga ita u thivhela aya malwadze?
Fhedzi naho zwo ralo, hu na malwadze ane ra nga a wana u ya nga hune ra tshila ngaho.
Sa a zwi?
Ri nga kona u kavhiwa nga haya malwadze.
Haya ndi malwadze ane ra a vhidza malwadze a kutshilele.
Hei bugugwana i vha ea zwidodombedzwa nga ha zwiwe zwine vha nga kona u itela u thivhela haya malwadzwe?
Kha vha humbule uri hoyu muvhili une ra khou amba ngawo ndi muvhili wavho. Mutakalo wavho u zwanani zwavho. Kha vha ilondole?
Hei bugwana i amba nga ha uri vha ilondole uri vha dzule vho takala sa muwe wa mitevhe ya zwibugwana?
U ita uri ma?
U vha na vhu?
U nwa nga n?
U a zwi?
A zwo ngo leluwa u pfesesa muvhili wa muthu. Wone wo itwa nga muhangarambo, misipha, vhuluvhi na sisieme ya vhualedzi, sisieme ya tsukanyo na zwiwe zwinzhi. Uri mivhili yashu i kone u shuma zwavhui, ri fanela u i londola?
Nyonyoloso ndi iwe ya nila dza u londola mivhili yashu. Arali ri tshi nga kona u ita nyolnyoloso minithi ya mahumi mararu nga murahu ha mauvha mavhili mawe na mawe, ri nga si kone u kavhiwa nga malwadze na hone ri o thoma u i pfa ro takala. Kha ri o wanisisisa uri ndi nga mini?
Malofha a isa okisidzheni na mafulufulu a yaho kha misipha.
Misipha i oa okisidzheni na mafulufulu uri i kone u shuma zwavhui?
Zwithu zwo fhambanaho zwi a bvelela muvhilini musi ri tshi ita nyonyoloso.
Malofha a bommbiwa nga u avhanya uri okisidzheni na mafulufulu zwi swike mbiluni nga u avhanya. Mbilu na mafhafhu na zwone zwi shuma nga maana zwa dovha zwa etshedza okisidzheni nga u avhanya. Muvhuli wavho u oa okisidzheni uri u shume zwavhui?
Nyonyoloso i khwahisa misipha yashu uri zwi i lelutshele u dovholola nyito ine ya tea u i ita. Misipha yo khwahaho i shumisa okisidzheni nga nila i fushaho?
Tshifhingani tsha u ita nyonyoloso, vhuluvhi vhu bvisa zwivhulahi zwa vhuungu na homounu dzi songo thithiseaho dzine ra dzi vhidza uri endofini. Hedzi homounu dzi shuma sa zwi thivhela zwa mupo zwa u tsireledza muvhili. Dzi vha ita uri vha pfe vho takala vha muthu a tshilaho! Muvhili wo takalaho u ita uri na muhumbulo u vhe wo takalaho?
U ita nyonyoloso kana u idzhenisa kha nowenowe tshifhinga tshohe zwi o khwinifhadza mutakalo wavho?
U neta na u pfa u sa ige?
U humbula hune ha ita uri muthu a pfe o neta kana si?
Mbonalelo ine i sa vhe yavhu?
Malwadze ane a elana na musi muthu wa tshisadzini e ma?
Vhaaluwa kanzhi vha wana zwi tshi vha konela u tshimbila tshikhala tshilapfu kana u doba zwithu zwiuku. Hezwi zwi itwa ngauri mivhili yavho yo no omelela na u sa onyolowa zwavhui. Nyonyoloso ya nga misi i thusa u khwinifhadza mutakalo wa vhaaluwa. Vhe vha vha vhe na mafulufulu musi vha tshi kha i vha vhauku ndi vhone vhane vha sumbedza u vha na mutakalo wavhui musi vha tshi kalaha kana u kegula. Hezwi zwi amba uri vha a kona u ita zwithu zwinzhi. Kha vhe vha vha sa iti nyonyoloso tshifhinga tshohe musi vha tshi kha ivha vhauku, a zwi ambi uri vho lenga kha uri vha thome u ita nyonyoloso nga u tou tshimbila na namela zwiepisi na u ita zwiwe-vho?
Ositeoporosisi zwine zwa amba marambo matete ndi musi marambo avho a tshi vho sumbedza u sa vha na maana, a tshi vho vunea nga nila yo leluwaho na u dovha hafhu a dzhia tshifhinga tshilapfu u fhola. Zwi a kona u tshimbila-tshimbila musi hezwi zwi tshi vho bvelela?
U ita nyonyoloso tshifhinga tshohe na u a zwiiwa zwine zwa vha na pfushi, hezwi zwohe zwi nga thusa kha u fhungudza khombo ya vha na marambo matete kana u thivhela Ositeoporosisi?
Mutsiko muhulwane wa malofha une wa ivhea nga u pfi BP kana haiphathenisheni zwi wanala nga maana fhano Afurika Tshipembe. Arali vha na mutakalo wavhui, mbilu yavho i bommba malofha ane a ela nga tsinga nga luvhilo lwo teaho na mutsiko wo teaho. Arali tsinga dzavho dza malofha dza thoma u konelwa dza dovha hafhu dza valea, zwi o konela mbilu u bommba malofha hu tshi khou shumiswa idzo tsinga dzo valeaho. Hezwi ndi zwine ra zwi vhidza mutsiko Muhulwane wa Malofha kana Haiphathenisheni?
Arali vha sa swika hune vha lafhiwa vhulwadze ha Mutsiko Muhulwane wa Malofha, vha nga swika hune vha xelelelwa nga vhutshilo havho nga mulandu wa vhulwadze ha mbilu kana tshiirouku?
Nga u ita nyonyoloso, u a zwiiwa zwi re na pfushi, u laula u elwa nga muvhili na u shumisa mishonga u ya nga he zwa laedzwa nga dokotela vha nga thivhela mutsiko wa malofha?
Naa vho no vhuya vha pfa hu iambele i no ri Muvhili wo takalaho na kuhumbulele kune kwa vha kwavhui Vha fanela u a zwiiwa zwine zwa vha na pfushi, uri vha kone u vha na mafulufulu vha ite zwithu zwo fhambanaho vha dovhe hafhu vha awele lwo linganelaho u itela uri vha kone u vha na muhumbulo zwavhui?
Ndi vhathu vha si gathi vhane vha tou kona u amba vha sa timatimi nga mutakalo wa maluvhi avho ngauri zwi a kona u zwi pfesesa. A hu na muthu ane a nga takalela u vhudzwa u pfi u a penga, o aa, ho ngo fhelela kana uri o fhira dzi hawa?
Vho no pfa zwinzhi nga siirese. Vha nga kha ivha vho no tshi limuwa. Vha vha na siirese musi hu na mutsiko munzhi khavho?
Uyu mutsiko vha nga vha vha tshi khou wana hayani kana mushumoni. Hezwi zwi nga vha thithisa uri vha si ite mushumo wavho zwavhui zwa ita uri vha si kone u vha na masheleni a u una vhana vhavho. Zwithu zwa ima nga hei nila zwi vhea mutsiko kha kutshilele kwavho?
Siirese tshi swika hune tsha kwama muvhili wavho, vhuluvhi na kuhumbulele. Vha a rewa nga hoho, vha pfa vho neta tshifhinga tshohe, vha pfa vhe na zwihavhi muanani vha dovha vha muthu ane a si lenge u dinalea. Uri vha pfe vho vhofholowa na u thivhela siirese vha fanela u a zwiiwa zwi re na pfushi, vha dovha vha ita nyonyoloso tshifhinga tshohe, vha dovhe vha konane na vhohe vhane vha vha navho nga hune vha kona?
Vhathu vhanzhi vha pfa vho neta tshifhinga tshohe ngauri vha vha vho shumesa. Vha nga vha vha tshi ya mushumoni uvha iwe na iwe, vha dovha vha vha vha vhathu vhane vha londola vhana vhavho nga madekwana?
Fhedzi arali u neta hu sa uwi, zwi amba uri hu na thaidzo. Vha nga vha vho neta ngauri vha na thaidzo nnzhi dzine vha si kone u dzi konelela?
U neta hu a kona u vha tsumbo ya u khukhulisea muyani kana diphiresheni. Musi vho khukhulisea muyani, kanzhi vha pfa vha si tshee na fulufhelo na hone vho alelwa nga u hanganea. Zwi khakhisa na mushumo na vhutshilo. Vhathu vho o khukhuliseaho muyani vha tou tama na u ivhulaha?
Kha vha thome u vha na ndango ya mutakalo wavho! Kha vha ite nyonyoloso nga misi vha dovhe vha awela musi zwo tea. Naho u awela zwi tshi amba u tou bva na vhana vhavho vha tshimbila-tshimbila vhusiku vhuwe na vhuwe kana vha ita zwa u tamba navho khathihi na u amba nga murahu. Vha nga pfa vho no vha khwine nga murahu! Vha nga kona u dovha vha i pfa vhe muthu ane a khou langa vhutshilo hawe hafhu! Kha vha ambe nga thaidzo dzavho na vhawe uri vha o kona u irula muhwalo u vha lemelaho?
U ipfa wo linganela muvhilini?
U ita nyonyoloso a zwo ngo fanela u ita uri hu vhe na zwine vha tea u badela! A vha ngo tou tea u fanela u ya fhethu hune ha itwa nyonyoloso hone kana u tea u renga zwiambaro zwa tshipentshala. Zwine vha tea u ivha zwone ndi nyonyoloso dzo fhambanaho na uri dzi nga kona hani u thusa muvhili wavho. Zwine vha tea uri vha nga thoma?
Holu lushaka lwa nyonyoloso lu thusa u khwahisa mbilu na mafhafhu. U tou tshimbila, u dzhoga, u bammbela, u fhufha khadi, u fhufha-fhufha na u dantsa-hezwi zwohe ndi tsumbo dza tsumbo dza nyonyoloso ya arobiki. Musi vha tshi khou hwenya, na u gidima, u bammbela kana u dantsa vha fema nga u avhanya, mbilu yavho ya dovha ya bommba malofha nga u avhanya?
Musi hezwi zwi tshi bvelela, muvhili wohe u shuma zwavhui. Vha fanela u ita nyonyoloso dza arobiki tshifhinga tshohe arali vha tshi khou tama u vha na mutakalo wavhui. Vha fanela u ita nyonyoloso nga murahu ha mauvha mavhili minithi ya mahumi mararu tshifhinga tshiwe na tshiwe. Kha vha thome nga u tou ongolowa?
Nyonyoloso ya u hwala i a khwahisa misipha. Vha ionyolosa nga u tou hwala tshithu tsho teaho tshi re henefho hayani. Hu nga vha hu thini yo hwalaho pennde kana tshidina. Kha senthara dzine dza ita uri vha dzule vho linganela, hu na zwithu zwa tshipentshala zwa u fhungudza vhuleme na u khwahisa misipha zwa vhuhulu na zwivhumbeo zwo fhambanaho?
Vhathu vhanzhi vhane vha hwala zwithu zwine zwa fhungudza mivhili na u khwahisa misipha vha ita nyonyoloso dzine ra dzi vhidza arobiki uri vha kone u khwinifhadza mutakalo wavho nga u angaredza. Vha fanela u vha na vhusedzi, musi vha tshi hwala zwithu zwa u fhungudza muvhili kana u khwahisa misipha, vha songo swika hune vha lemedza muoo wavho. Hezwi zwi nga ita uri vha huvhale vhuimoni ha u thusea?
Arali muthu a na miwaha i re fhasi ha 16, a songo ita nyonyoloso nga u tou hwala hwala zwithu zwine zwa fhungudza muvhili kana u khwahisa misipha. Muthu a re na miwaha ine ya nga iyo u fanela u sa ita izwo ngauri muvhili wawe u kha i aluwa. U hwala zwithu zwa u fhungudza muvhili na u khwahisa misipha zwi thithisa hezwi. Muthu wa miwaha ine ya nga iyo u fanela u tamba bola, a gidime, a fhufha-fhufhe a dovhe a iphine. Hedzi ndi nyonyoloso dzavhui?
Musi vha tshi kha i bva u a zwiiwa, muvhili u vha u kha i sukanya zwiiwa wa dovha hafhu wa vha u tshi khou shumisa maana u ita izwi?
Musi vha tshi khou lwala, muvhili wavho u vha u tshi khou lwa nga nungo dzohe u thivhela vhulwadze. Arali vha nga ita zwa nyonyoloso vha o vha vha tshi khou lemedza mbilu yavho na mafhafhu?
Arali vha na vhulwadze ha swigiri kana daibetese, mutsiko muhulwane wa malofha, u vha na muvhili wo kalulaho, u vha na thaidzo dza mbilu kana u ita nyonyoloso lwa u tou thoma, anga yavho/ serapisiti/muongi u fanela u vha ea nyeletshedzo ya uri vha fanela u ita nyonyoloso-e?
Nga u tou ongolowa na vhulenda arali vho vha vha sa iti nyonyoloso lwa tshifhinga tshilapfu. Vha fanela u ita uri muvhili wavho u owele u ita nyonyoloso hafhu ine vha iphina ngayo?
Kha vha tambe na vhana vhavho, kha vha anzwe mooro wavho vha dovhe vha shume na ngadeni! Hezwi zwi o vha thusa?
N.B Kha vha litshe u ita nyonyoloso nga u?
Ndi zwa ndeme u dudedza muvhili wavho phana ha musi vha tshi ita nyonyoloso. Hezwi vha nga zwi ita nga u iaramudza. U haramudza hu ea maana, zwa dovha zwa ita uri muvhili u si omelele ha dovha ha vha thusa kha u sa vha na zwihavhi muanani. Kha vha fhodzise muvhili wavho nga murahu ha u ita nyonyoloso nga u tou iharamudza nga nila ya vhulenda?
Vhoraphurofesheni vho tou gudiswaho vha nga vha ea nyeletshedzo vha dovha hafhu vha vha thusa kha u nanga mbekanyamushumo i re na nowenowe yavhui. Arali vha sa koni u vha na fhethu ha ionyolosela hone kana dzhimu, kha vha kuvhanganye khonani dzavho vha vhumbe tshigwada. Nowenowe ya u tou ionyolosa tshifhinga tshinzhi i a takadza arali vhathu vhe vhanzhi?
U tshila u na mutakalo zwi amba u ionyolosa tshifhinga tshohe na u a zwiiwa zwi fushaho. Naa zwi amba mini u a zwiiwa zwi fushaho?
Zwiiwa ndi zwa ndeme sa musi zwi tshi ri fha maana na pfushi dzine ra dzi oa uri ri vhe na mafulufulu na u vha vhathu vha tshilaho?
Uri ri tshile sa vhathu vho takalaho ri tea u a zwiiwa zwo fhambanaho?
Makumba, lenthisi, awa, khovhe, ama, tshizi, phon?
Zwiiwa zwine zwa?
Zwiiwa zwa thoro, awa, n?
Zwiiwa zwa sialala zwa Afurika zwi na pfushi. Zwiiwa zwo raliho zwi katela zwiiwa zwa mupo sa makhaha, mavhele, awa dzo omiswaho, miroho, mitshelo ya aka, ama ya khuhu, mafhi, ama tswuku na muo muukuuku na swigiri?
U a zwiiwa zwa mvelele zwa Afurika zwine zwa vha na pfushi i dovha hafhu ya vha nila yavhui ya u ita uri vha tshile vho takala. Zwifhinga zwo shanduka. Ano mauvha vhathu vha renga zwiiwa zwine zwa vha zwo bikwa nga tshikapikapi sa ama ya khuhu yo tou hadzingwaho, hambega na matshipisi. Hezwi zwiiwa zwi na mapfura na hone a zwi na pfushi?
Kha vha e zwiiwa zwiuku luraru nga uvha?
Kha vha wane vhurangane (burekifasi). Hezwi zwi o vha ea maana ane vha o tea u a wana musi vha tshi thoma uvha?
Kha vha e miroho i songo bikwaho sa kherotsi, khavhishi, maamaisi na mitshelo. Hezwi zwi na pfushi nnzhi musi zwi songo bikwa?
Kha vha nwe mai tshifhinga tshinzhi kha uvha ohe?
Kha vha ite nyonyoloso tshifhinga tshohe?
A si kale ndo thoma u ita nyonyoloso. Khonani dzanga na ne ri ionyolosa nga u gidima ri tshi mona na mii i re tsini lwa minithi i linganaho 10 u ya kha 15 uvha iwe na iwe. Vhohe vha ri vho no thoma u pfa vhe khwine. Fhedzi kha ne a zwo ngo ralo. Milenzhe yanga i pfa u vhavha tshifhinga tshohe. Ndo no thoma u ionyolosa nga u tou dzhoga ngauri ndi na fhulufhelo uri zwithu zwi o shanduka musi ndi tshi vho owela u dzhoga. Izwi ndi zwone?
Musi ni tshi kha i tou bva u thoma u ita nyonyoloso milenzhe yau i nga i pfa u vhavha zwiuku. Hezwi zwi nga itwa ngauri muvhili wau a wo ngo owela u ita nyonyoloso na uri u khou thoma u iowedza iyo tshanduko. Arali ni tshi pfa u vhavha kha milenzhe tshifhinga tshohe ngeno uri ni tshi vho ionyolosa, hezwi zwi nga amba uri hu nga vha hu na tshiwe tsho khakheaho. Dalelani dokotela wau phana ha musi ni tshi isa phana na u gidima na khonani dzau?
Arali ni tshi khou dzhoga kha bada yo itwaho nga tshikoiri, hezwi na zwone zwi nga thithisa muvhili wau?
Bada yo itwaho nga tshikoiri yo omelela, hezwi zwi ita uri nzulele ya muvhili wau i thithisee musi ni tshi gidima. Hezwi zwi nga ita uri ni vhe na thaidzo dza milenzhe na muanani tshifhingani tshi aho arali ni sa khou shumisa zwienda zwo teaho?
Vhonani uri ni wana fhethu hu re na hatsi kana hu re na muavha mutete hune na nga kona u tshimbila kana u gidima. Nyonyoloso i itelwa thusa muvhili hu si u u vhaisa lini?
Ni nga fhungudza vhuhulu ha tshielo tshau nga u ita nyonyoloso dza nga misi dza arobiki na u a zwiiwa zwa pfushi. Nyonyoloso dzine na tea u ita dzi katela u tshimbila, u bammbela na u dantsa?
Musi ni tshi vhonala no linganela, ni nga ita nyonyoloso ya u lingedza u fhungudza tshielo. Ni nga fhungudza vhuhulu ha tshielo nga u ita nyonyoloso ya u ola maana?
U ita nyonyoloso ya nga misi zwi o ita uri ni vhe na mbuelo dzavhui?
Ndi na miwaha ndi sa khou ita nyonyoloso nahone ndi khou oa u thoma zwino. Ndi humbula uri ndi thome u ita nyonyoloso uri ndi kone u fhungudza tshielo tshanga. Naa hu na nyonyoloso ya tshipentshala ine nda nga i ita?
Misipha i oa gesedungi na. u itela uri u shume zwavhui?
Musi vha tshi khou ita nyonyoloso, maluvhi a bvisa homounu dza zwivhulaha vhuungu na thirakhwalaza dzine dza u fhungudza uri muthu a si sokou dzula a tshi khou vhilaela, zwenezwi ri zwi vhidza ..zwine zwa shuma sa tshithivheli tsha uri muthu a sa pfe muya wawe u fhasi?
Nyonyoloso i kona u thusa .,,.?
Nyonyoloso ya nga misi na u a zwiiwa zwa pfushi zwi nga kona u fhungudza vhulwadze ha marambo matete kana ?
U tshimbila, u dzhoga kana u bammbela, ndi tsumbo dza nyonyoloso ya.
U ionyolosa nga zwithu zwi lemelaho zwi fhaa?
Nyonyoloso dza arobiki dzi fhisa.?
Zwi a oea uri vha ite nyonyoloso .lwa minithi ya arali vha tshi oa u tshila sa muthu o takalaho na hone o linganela?
Zwiiwa zwo pakiwaho na ..zwi ita uri muthu a pfe o fhelela zwa dovha hafhu zwa mu fha mafulufulu ane muthu a a oa musi a tshi ita nyonyoloso?
Phindulo: 1-mafulufulu; 2-endofini; 3-siirese, mutsiko wa malofha, u aluwa; 4-osiiroposi; 5-arobiki; 6-misipha; 7-mapfura; 8-u ionyolosa; 9-uvha iwe na iwe a vhuvhili, mahumi mararu na tshiatshi?
<fn>ven_Article_National Language Services_U DZULA WO TAKALA 2.txt</fn>
Hu na malwadze manzhi e ra a dzhielela kha vhabebi vhashu na vhomakhulu washu. Hu na zwiukuuku kana a hu na zwine ra nga ita u thivhela aya malwadze?
Fhedzi naho zwo ralo, hu na malwadze ane ra nga a wana u ya nga hune ra tshila ngaho.
Sa a zwi?
Ri nga kona u kavhiwa nga haya malwadze.
Haya ndi malwadze ane ra a vhidza malwadze a kutshilele.
Hei bugugwana i vha ea zwidodombedzwa nga ha zwiwe zwine vha nga kona u itela u thivhela haya malwadze?
Kha vha humbule uri hoyu muvhili ndi wavho. Mutakalo wavho u zwanani zwavho. Kha vha ilondole?
Hei bugwana i amba nga ha uri vha ilondole uri vha dzule vho takala sa muwe wa mitevhe ya zwibugwana?
U ita uri ma?
U vha na vhu?
U nwa nga n?
U a zwi?
Nwaha muwe na muwe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha linganaho 12 000 vha a lovha nga mulandu wa vhulwadze ha mbilu, khentsa ya mafhafhu, mawe malwadze a khentsa. na malwadze a sa fholi a khanani. U daha segeree zwi a vhanga haya malwadze?
Kha mawe mashango segeree i vhulaha vhathu u fhira vhulwadze ha Eidzi, halwa, zwidzidzivhadzi zwi re na maana (u fana an heroine na khokheini), na khombo dza mooro dzo anganyiswa dzohe?
Hu sa khou sedzwa miwaha ya muthu, vhuleme ha muvhili na zwiwe zwithithisi zwa mutakalo, tshifhinga tsha u daha, mudahi a nga kona u khwinifhadza mutakalo wawe arali a nga u litsha u daha fola. Nga murahu ha waha muthihi musi o litsha u daha fola a nga si kone u kavhiwa nga malwadze a sa fholi ane a nga a khanani. Nga murahu ha miwaha ya fumi vha o iwana vho linganela sa vhathu vhe vhuya vha sa dahe fola?
Segeree na fola zwa anganyiswa zwi a vha mulimo wa khombo une wa nga sa khabonimokosaidi, nikhotini na thaa. Hezwi zwibveledzwa zwi a vha khombo kha vhathu vhane vha zwi fema?
Mutsi wa fola u a tshinyadza muya une vhathu vha u femela ngomu. Arali vho dzula tsini na muthu ane a khou daha fola, kha vha ivhe uri hoyo muthu u khombo kha vhone na kha ene mu ne ngauri u khou ita uri vhone vha femele uyo muya ngomu?
Ndi nga mini u daha hu khombo kha vhone?
Fola i khombo kha vhone ngauri i na milimo i linganaho 200. Milimo hei i tshinyadza mafhafhu avho. Musi vha tshi daha nga maana, vha vha vha tshi khou tshinyadza mafhafhu avho nga maana. Hei milimo i a kona u vhanga vhulwadze ha mbilu na khentsa. Hedzi dzi tevhelaho ndi tsumbo dza mi?
Khaboni monokosaidi ndi mulimo une wa thivhela malofha uri a si hwale okisidzheni muvhilini wavho. Arali vha si na okisidzheni malofhani avho vha nga si tshile.
Thaa kana tshikoniri ndi mulimo une wa vhanga khentsa?
nikothini ndi tshidzidzivhadzi. Muthu a nga vha i wana o no vha phuli ya nikothini. U vha phuli zwi amba uri muvhili wavho na muhumbulo wavho u dzula u tshi khou oa nikothini tshifhinga tshohe. Vha nga vhonala sa muthu ane anga i oa uvha iwe na iwe. Musi vho no vha phuli ya tshithu, zwi a kona uri vha litshe u tshi shumisa. Ndi zwine ngazwo vhathu vha wana uri zwi a vha konela u litsha u daha?
Tshinefu tshone ri ri mini ngatsho?
Tshinefu tshone tshi na milimo yohe ine fola a vha nayo. Vhathu vhane vha daha tshinefu vha nga kona u kavhiwa nga malwadze ane a nga a phirela kha ningo, mulomo na sainasisi (marambo matete ane vhumba vhubuli ha ningo)?
Mbanzhe yone vha ri mini ngayo?
Madokotela vho wana uri mbanzhe i tshinyadza muvhili wavho u fana na nila ine fola a vhaisa muvhili wavho ngayo. Arali vha vha phuli ya mbanzhe, vha nga si kone u shuma, u guda, u tamba kana u iphina?
Naa arali muthu a tshi khou daha sigaree dzi si gathi nga uvha izwi zwi nga ita uri uyu muthu a lwale?
Segeree nthihi nga uvha i khombo kha mutakalo wa muthu. Vha songo vhuya vha thoma u daha! U tshinyadzwa ha muvhili wavho hu thoma musi vha tshi thoma u daha. Vha nga vhonala vhe muthu o takalaho lwa miwaha minzhi phana ha musi vha tshi nga kona u vhona tsumba dwadze?
Naa zwi khombo u fema mutsi wa segeree dzine dza khou dahiwa nga vhawe vhathu?
Ee, vha nga wana malwadze arali vha tshi nga dzula kana u shuma na muthu ane a daha. Hezwi zwi itwa ngauri vha o vha vha tshi khou femela ngomu mutsi wa fola uvha iwe na iwe?
Vhana vhane vhabebi vhavho vha daha fola vha nga kona u kavhiwa nga malwadze a khanani, ane a nga buronikhitisi na nyumonia u fhirisa vhana vhane vhabebi vhavho vha sa dahe.
Ndi pfanelo yavho uri vha feme muya wo kunaho! Vhadahi vha fanela u honifha pfanelo dzavho?
Malwadze o fhambanaho ane a vhangwa nga u daha.
U daha hu vhanga malwadze o fhambanaho. Malwadze ane a vha khombo ndi ane a nga khentsa, malwadze a mbilu na siirouku?
Vhathu vhane vha vha na vhulwadze ha mbilu vha nga tambula nga u hoola na u fhelelwa nga muya vha tshi fema?
Malwadze manzhi a khentsa ane a nga sa khentsa ya mafhafhu a vhangwa nga fola. A hu na mushonga une wa nga ilafha khentsa ya mafhafhu.
U daha nahone hu nga vhanga khentsa kha miwe mirao ya muvhili sa gulokulo (arikisi), phaiphi ya u fhirisa zwiiwa (usofagasi), dundelo, lulimi na zwiwe?
Malwadze a mbilu na si?
Malofha ane a vha mivhilini yashu a tshimbidzwa nga zwipaipi zwisekene zwine zwa pfi tsinga dza malofha.
Malwadze a u daha a ita uri hedzi tsinga dza malofha dzi sekene. Hezwi zwi ita uri malofha a si elele zwavhui ngauri tsinga dza malofha dzo thivhana, hezwi ndi zwine zwa vha khombo nga maana. Arali malofha a sa swike kha tshiwe tshipia tsha muvhili, hetsho tshipia tshi nga vhaisala. Hezwi ndi zwine zwa vha zwo bvelela musi muthu e na siirouku na vhulwadze ha mbilu. Vhathu vhanzhi vha a lovha nga mulandu wa haya malwadze. Arali vha nga tshila, vha vhathu vhane vha si kone u shumisa mivhili yavho nga murahu ha siirouku. Tshiwe tshifhinga zwi nga tea uri vha tou tumulwa mulenzhe nga murahu ha u thivhana ha tsinga dza malofha kha mulenzhe?
Mutakalo nga u angaredza une wa sa vhe wavhu?
Vhadahi vha fola vha a lwalesa u fhira vhathu vha sa dahi. Vha humbela lunzhi uri vha sa vhe hone mushumoni na hone vha a tambulesa nga mulandu wa malwadze zwao.
Vhana vhauku vhanzhi vha a pfa kana u sedza khunguwedzo nga ha u daha fola na vhone vha lingedza-vho u ita izwo. Nga tshiwe tshifhinga khonani dzavho dzo no thomaho u daha dzi a vha uuwedza uri vha dahe-vho. Kanzhi vhadahi vhauku vha tenda kha uri vha o hula vha dovha vha vha vhaivhalea arali vha tshi daha?
I rini hai?
Ni na mafhafhu a re na maana a dovha a si vhe na vhulwadze-ni songo tendela u daha hu tshi a tshinyadza?
ni nga si vhe na mao o swifhalaho, mulomo u nukhaho na lukanda lu si lwavhu?
ni o shuma zwavhu?
ni o dzula ni wavhu?
Naa hu nga bvelela mini kha wana wavho arali vha tshi nga daha musi vho ihwala?
Milimo minzhi ine ya bva kha fola i a fhirela kha wana a sa athu bebwa i tshi hwalwa nga malofha a vhone mme. wana na ene a nga si hule zwavhui ngauri u o vha a si khou wana okisidzheni na pfushi dzine dza tshimbidzwa nga malofha. Hezwi ndi zwone zwine zwa ita uri u daha ha mme musi o ihwala hu vhe khombo kha wana a sa athu u bebwa?
Hu na dziwe thaidzo hafhu?
Vhana vhane vha bebwa nga vhomme vhane vha daha musi vho ihwala kanzhi vha vha vhe na mivhili miuku musi vha tshi vhambedzwa na vhana vhane vhomme avho vha sa dahe fola. Hu na khonadzeo nnzhi dza uri avho vhana vha lwale kana vha vhe zwihole?
Hu na khonadzeo nnzhi dza uri wana wavho a lovhe a tshi kha i tou bva u bebwa arali vha tshi daha musi vho ihwala?
Kha vha dzule vho takala?
Arali vha sa dahi segeree kana bibi nahone vha sa?
Vha o fema nga nila i leluwaho nga maan?
Lukanda lwavho lu?
Vha o vha na mufemo wavhu?
Vha nga si tambise tshelede nga nowelo mmbi?
Vha o thusa vhana vhavho uri vha dzule vho takala ngauri vha o vha vha tshi khou ita uri vhana vhavho vha si feme mutsi wa fola kana muya wo?
Vha o vha tsumbo yavhu?
U nanga nga nila yavhu?
Hezwi ndi zwiwe zwine vha nga zwi ita musi vhe hayani na vhana vhavho. Mudededzi wa tshikolo tsha vhana vha sa athu thoma gireidi ya u thoma kana vhana vha re khiretsheni vha nga shumisa hei nowedzo kana nowenowe na tshigwada tsha vhana?
Hei nowedzo kana nowenowe i thusa vhana uri vha kone u vhona zwithu zwine zwa vha zwavhui kha mutakalo wavho na zwithu zwine zwa nga tshinyadza mutakalo wavho. Vhana vha guda zwavhui musi vho igea na hone vha tshi khou iphina. Zwenezwo ndi tshone tshifhinga tshine vha nga vha vhudza vhana mafhungo manzhi musi vha tshi khou ita hei nowe-nowe?
Kha vha humbele wana wavho uri a humbule nga ha zwithu zwavhui na zwi si zwavhui khae. Kha vha shumise hei phosia u thoma nyambedzano yavho na wana wavho?
Arali vha na bugu dza kale dza magazini, kha vha humbele wana wavho uri a tshetshelele zwifanyiso zwa zwithu zwine a humbula uri ndi zwa zwavhui na zwa zwithu zwine a humbula uri a si zwavhui khae. Kha vha nambatedze zwifanyiso zwenezwo kha bammbiri ihulwane vha i ane kha luvhondo hune muwe na muwe henefho muani a kona u vhona zwe wana wavho a ita?
Hei nowedzo kana nowenowe i fanela u ita uri nwana wavho a iphine. Vha songo swika hune vha sumbedza u sa fushea arali wana wavho o swika hune a nanga tshithu tshine vha vhona u nga a si tshavhui khae. Arali a nga nanga tshithu tshine vha vhona u nga a si tshavhui, kha vha dzule fhasi nae vha ambe nae nga hatsho. Hezwi zwi o ita uri a kone u guda nga ha zwithu zwine zwa o mu ita uri a dzule o takala na zwine zwa o mu ita uri a lwale. Kha vha mu vhudzise uri ndi nga mini o nanga izwo zwithu?
Hei nowedzo kana nowenowe ine vhadededzi vha nga kona u i shumisa na vhana vha gireidi 1, 2 na 3. Kha vha vhe na vhuanzi ha uri avho vhana vha khou sedziwa vha tshi khou ita iyo nowedzo kana nowenowe . Vha songo vha sia vhe vhohe vhe na makhanela ane a khou duga kana zwibogisi zwa mentshisi zwi re na thanda ngomu?
Zwine vha o o?
tshifari tsha khanela kha vha shumise kutini kwa khene ku si na tshithu, vha ku adze lune kwa tou vha hafu nga mu?
zwipia zwivhili zwa khadi zwine vhuhulu hazwo ha nga vha 20 x 15cm tshithihi tshazwo?
Kha tshipia tshithihi tsha garaa, kha vha phule buli vhukati ine i nga lingana khoini ya R2. Kha tshiwe tshipia, kha phule buli ine a lingana kupini kuuku?
Kha vha ri vhana vha ime vha ite danga ngeno vhone vho ima vhukati havho.
Kha vha ri vhana vha femele ngomu ngeno vha tshi khou imisela zwana zwavho nha nga u tou ongolowa vha tshi khou ita hezwi?
Kha vha dovholole hezwi luraru. Nga murahu ha izwi kha vha ambe nga ha uri vha i pfa hani musi vha tshi khou adza mafhafhu avho nga muya. Kha vha humbele vhana uri vha dovholole izwi uri vha kone u pfa musi muya u tshi dzhena mivhilini yavho. Kha vha vha alutshedze uri muya u thusa hani mivhili yashu na uri mafhafhu a ri thusa hani musi ri tshi fema. Zwino kha vha humbele vhana uri vha fhufhe kafumi zwiuku vha dovhe vha hobile luanu nga mulenzhe muthihi. Vhana kha vha dovhe vha hobile luanu nga ua muwe mulenzhe. Kha vha ri vhana vha ime vha dovhe vha vha humbele uri vha thetshelese uri vha fema hani-kha vha vhudzise uri naa vha pfa vha tshi khou fema nga u avhanya u fhirisa zwia zwe vha vha vho tou ima vho tou tswi?
Kha vha alutshedze vhana nga hune nyonyoloso ya shandukisa ndila ine ra fema ngayo. Nyonyoloso ndi yavhui na hone i ita uri ri dzule ro takala?
Kha vha alutshedze vhana uri naa u fema hu shanduka hani musi vhathu vha tshi ita zwa u daha nga uri tshifhinga tshohe muya u dzhena mafhafhuni wa dovha wa bvela nna hafhu, muwe wa muya u vha u tshi khou salela ngomu mafhafhuni. Hoyu muya une wa salela u thivha mafhafhu. Hezwi zwi ita uri aya mafhafhu a si shume zwavhui u funa na mafhafhu o kunaho a si na muya ngomu khao?
Kha vha vha alutshedze vhana uri naa u daha hu shandukisa hani nila ine vhathu vha fema ngayo na uri hezwi a si zwavhui na hone zwi ita uri ri lwale. Kha vha vha alutshedze uri na vhone vha a kwamea nga u femela ngomu nga mutsi wa segeree dzine vhathu vhane vha vha vha tshi khou daha?
Zwino vha nga sumbedza zwe vha vha vha tshi khou amba na vhana. Vha fanela u ita hezwi u thoma, vha kona u lavhelesa uri vhana vha tshi khou zwi ita. Vha songo vha sia vhana vhe vhohe vhe na makhanela ane a khou duga kana bogisi a mentshisi i re na thanda ngomu. Kha vha phule buli iuku kha khadi vha i vhee phana ha khanela ine a khou duga i re ngomu ha kukene kuuku?
Kha vha lingedze u dzima hei khanela vha o vhona uri zwi kona hani u i dzima. Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu o thivhanaho nga mutsi wa kale wa fola?
Nga murahu ha izwi kha vha vhee khadi i re na buli ihulwane phana ha khanela?
Kha vha lingedze u dzima hei khanela vha o vhona uri zwi leluwa hani u i dzima. Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu a re na maana ane a dovha a shuma zwavhui?
Hei nowedzo kana nowenowe ndi ya vhana vha gireidi ya 4 na 5?
Kha vha wane siaari o hulaho kavhili a khunguwedzo i bvaho kha vhengele i re henefho tsini kana vha shumisa guranna dza kale na bugu dza magazini. Kha vha tshetshelele zwifanyiso zwine zwa nga phakhethe dza segeree, zwibogisi zwa mentshisi na zwiwe zwine zwa nga maegere, peni dza u wala, swogisi, bugu na zwiwe kana vha shumisa zwifanyiso zwe vha tou ola?
Kha vha nambatedze hezwi zwifanyiso kha bammbiri ihulwane vha dovhe vha vhee mitengo tsini nazwo?
Kha vha humbele ha vha vhana uri vha lingedze u vhumba tshifanyiso muyani tsha musi vhe na R15 ine vha tea u i shumisa. Kha vha vhudzise uri naa vha nga renga mini. Ndi zwifhio zwithu kha zwo nambatedzwaho kha tshati zwine vha humbula uri ndi zwa ndeme zwine vha tea u vha nazwo?
Nga murahu ha musi vhana vhohe vho no vhona zwine vha vhona zwi zwa ndeme, kha vha vha humbele uri vha ambe nga ha izwo zwe vha khetha?
Kha vha elelwe uri a hu na phindulo yo khakheaho kana i songo khakheaho. FHEDZI arali vha nanga phakhethe ya segeree na mentshisi, vhone kha vha vha sumbedzise uri naa zwi ura hani. Vha nga dovha hafhu vha vha sumbedza uri hu na zwithu zwingana zwine zwi nga fhedza tshifhinga tshilapfu kana zwine zwa vha khwine khavho?
Hei nowedzo kana nowenowe ndi ya u ita uri vhana vha kone u ihumbulela nga ha zwithu zwine vha zwi tama na zwine vha tou zwi shaya. Hei ndi iwe nila ya u vha funza nga ha khombo ya u daha fola ngeno vha songo tou vha sala murahu. Musi vha tshi khou ita hezwi vha o limuha uri zwine avha vhana vha amba zwi vha zwi tshi khou bva khanani dzavho. Vha o vha vha tshi khou ita uri vhana vha pfesese zwithu nga nila yo leluwaho arali vhana vho igea na hone vha tshi khou iphina u fhirisa uri vhone vha vha ite uri vha pfe vha sa iphini na hone vha vha sinyuse?
Vha na pfanelo dza u vhilaela nga ha wana wavho muuku wa mutukana ane a vho daha segeree. Arali a tshi khou thoma u daha a tshi kha i vha muuku, hu na khonadzeo ya uri musi a tshi yo swikisa miwaha ya mahumi mararu, u o vha a tshi vho kavhiwa nga malwadze ane a vhangwa nga u daha fola ane a fana na vhulwadze ha mafhafhu, ha mbilu na khentsa?
Zwithu zwiraru zwine zwi nga ita uri?
Kha vha mu thuse uri a kone u iimelela na hone a kone uri hai kha segeree na musi khonani dzawe dzi khou daha. Vha nga ita hezwi nga u mu sumbedzisa khombo ine ya vhangwa nga u daha segeree na hone vha dovha vha mu sumbedza hoku kubugwana?
Kha vha alutshedze wana wavho uri ndi zwavhui u fhambana na zwine vhawe vha ita arali zwi si zwavhui. Arali khonani dzawe dzo tou omelela kha uri dzi oa u daha, wana wavho wa mutukana u fanela u swikela thendelano navho nga u vha sumbedzisa uri muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u iangela zwine a vhona zwi zwavhui na hone zwi tea u honifhiwa?
A zwi mulayoni u rengisela vhana vha re fhasi ha miwaha ya 16 segeree. Kha vha vhe na vhuanzi ha uri mue wa vhengele na vhashumi vhawe a vha khou rengisela vhana vhauku segeree?
Khonani yavho u vho zwi ivha uri ndi ngani a tshi tea u litsha u daha. Dokotela wawe o mu kaidza a dovha hafhu a mu sumbedzisa nga ha khombo dza u daha segeree na hone o anganedza iyi tsivhudzo nga mbilu yawe yohe. Hezwi ndi zwa ndeme ngauri a vha nga o tea u mu uuwedza uri a litshe u daha, ngauri o no dzhia tsheo na hone o iimisela. Fhedzi u o oa thikhedzo yavho uri a songo tsha dovha a humela murahu hafhu?
Kha vha mu u?
Kha tou amba zwi khagala uri u khou litsha u daha a dovhe hafhu a oe thuso u bva kha vhashumisani nae, mua na dzikhonani dzine dzi nga mu ea thikhedzo na huhuwedzo?
Arali o no litsha tshohe u daha, ho ngo fanela u vha tsini na segeree ngauri a nga lingea hafhu u oa u dovha a daha?
U fanela u a tshiiwa tshine tsha vha na pfushi sa mutshelo kana a vhe na zwine a ita nga maana musi a tshi pfa a na sakha a u daha. Kha vha ri a ambe na muwe muthu, a sedze mbekanyamushumo i takadzaho kha thelevishini, kana a vhale bugu i takadzaho uri a kone u bvisa muhumbulo wawe kha vhupuli ha u daha fola?
Sa khonani kha vha mu uuwedze nga u mu khoa hune a vha o tinya u lingea ha u daha?
U dahahu vhaisa mafhafhu u fana na u daha fola.
Arali vha tshi daha mao avho a o.?
U daha hu vhulaha vhathu vhanzhi u fhira EIDZI, halwa, zwidzivhadzi na khombo dza badani.
ndi mulimo u re kha fola une wa vhanga khentsa.
Kha vha ri?
Vhawe vhadahi milenzhe yavho i nga musi malofha a sa koni u elela zwavhui?
U vha ya u daha zwi amba uri muvhili wavho a u koni u shuma nga nna ha nikothini kana thaa (tshilui tshitswu tshi bvaho kha fola)?
Arali muthu e phuli ya u daha, muvhili wawe na ..a zwi koni u shuma nga nna ha tshidzidzivhadzi?
Mawe malwadze a. a vhangwa nga u daha?
Mutsi wa fola ndi muvango wa khaboni monokosaidi, na thaa (tshilui tshitswu tsha bvaho kha fola)?
Vhadahi vhe vha litsha u daha mi?
Khavha songo shumisa tshelede yavho kha u renga segeree?
1-mbanzhe; 6-rindila; 7-segere?
2-phuli; 3-muhumbulo; 4-fhafhu; 5-nikothini; 6-linganela; 10?
<fn>ven_Article_National Language Services_U IMISWA HA GIRANTHI.txt</fn>
Standard heading containing provincial department?
Ri khou vha divhadza uri yavho yo imiswa u ya nga Ndaulo (Regulation) 23(4) u bva nga la nge vha kundelwa u ita tsedzuluso u ya nga vhurifhi he ra vha rumela hone.
U ya nga Ndaulo 23(6), vha nga kha di ita khumbelo ya u vhuyedzedzwa ha giranthi yavho nga u tou NWALA hu sa athu fhela maduvha a futahe (90) giranthi yo imiswa. Arali vha kundelwa u ita khumbelo nga tshifhinga tsho sumbedzwaho, giranthi yavho I do fheliswa vha songo tsha divhadzwa.
Arali vha na mbudziso vha songo tata u kwama ofisi ya havho ya vhulondoti.
Ulu lunwalo lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi lune vha lu takalela arali vho ita khumbelo yalwo, arali zwo tea.
Standard heading containing provincial department?
U ya nga yavho.
Vha khou divhadzwa uri vha tea u netshedza thanziela yavho ya u sumbedza uri vha kha di tshila u ya nga Ndaulo(Regulation) 23.
Vha khou humbelwa uri vha dadze fomo yo nambatedzwaho vha dovhe vha I rumele murahu kha adirese yo sumbedzwaho kha fomo phanda ha la . Arali vha kundwa u netshedza thanziela ya u sumbedza uri vha kha di tshila, giranthi yavho I nga kha di imiswa.
Ulu lunwalo lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi lune vha lu takalela arali vho ita khumbelo yalwo, arali zwo tea.
<fn>ven_Article_National Language Services_U LISA WANA ANE A (1).txt</fn>
Muwali wa Michael has a cleft lip and palate?
Christopher ane a vha nga nna o bebiwa a na masia mavhili a hanga ya mulomo yo pharuwaho na meme ya mulomo yo pharuwaho. Meme yawe ya mulomo yo lugiswa zwavhui a na miwedzi ya 5. hanga ya mulomo wawe I o lugiswa musi ho no fhela waha?
Georgia Haitas Jammine ndi patholodzhisiti (muthu ane a shuma nga malwadze a muvhili) wa tshipitshi na luambo, we a thoma u shuma nga 1976, a na dzangalelo kha sia a meme dza mulomo dzo pharuwaho na hanga ya mulomo yo pharuwaho. O wala bugu ya vhana Michael has a cleft lip and palate ine ya wanala nga nyambo dza sumbe. Hafhu ndi ekitshara kha sia a eneo kha Muhasho wa zwa Malwadze a Muvhili na Tshipitshi na zwa u Pfa ngei Yunivesithi ya Witwatersrand?
Muwali wa Michael has a cleft lip and palate?
Vhana vho bebiwaho vha na hanga yo pharuwaho vha anzela u vha na thaidzo ya u a nge milomo yavho ya vha I songo paulukana na ningo. Ngauralo, wana ha koni u mama nga mulomo, ngauralo ha koni u mama zwavhui amu kana boelo?
Lushaka na u hulela ha u pharuwa zwi fhambana u ya nga vhana, ndi zwone zwine zwa o laula uri wana u a kana u mama hani. Arali wana a na meme ya mulomo yo pharuwaho, ha nga o vha na thaidzo nnzhi musi a tshi khou mama. Uri wana a kone u mama zwavhui, u tea u vha na hanga ya mulomo yo faranaho?
U mamisa zwi amba u hamula mikando kha hungu (I nga vha ya amu kana ya boelo), wana a kuvhanganya mikando nga tshivhumbeo tsha tshitendeledzi, ine ya ya phana na murahu ha mulomo ya fheleledza yo ya thumbuni. wana u tea u vha a tshi kona u fema nga ningo musi a tshi khou mama?
Musi hungu I tshi dzheniswa mulomoni, meme dza mulomo dzi a vala , lulimi lwa imela nha u itela u pwanyeledza hungu na hanga ya mulomo. Lulimi lu ya murahu lwa sia tshikhala tshihulwane vhukati ha meme na lulimi lwa ita uri muya u si dzhene kha phakho. Ngauralo hu vha na vacuum mikando kana mafhi a dzhena mulomoni?
Tshikhala tshi thivhela hungu u bva mulomoni na u thusa wana u kona u fara hungu tshifhinga tshilapfu.. haha, lulimi, marama na marinini zwi thusa kha u hamula mikando kha amu?
Kuele kwa wana ku a fana hu sa sedzwi tshishumiswa tsha u isa (amu kana boelo). Naho zwo ralo nyito ya u mama mikando kha amu yo fhambana na ya u mama mafhi kha boelo. hungu ya boelo a I oi mushumo munzhi wa haha dza wana, misipha ya tshifhauwo, lulimi, marinini na marama?
Kanzhi mafhi a boelo a bva nga u avhanya u fhira a amu, naho hu uri hu tshi thithiswa nga zwithu zwo vhalaho, tsumbo, lushaka lwa boelo na hungu, na saizi ya hungu. U bva ha mafhi kha amu hu thithiswa nga vhukoni ha mme ha u bveledza mikando, hu uri u mama ha wana hu tshi dovha ha engedzedza mikando kha amu?
Mikando ya mme ndi tshishumiswa tshine tsha wanala muvhilini nahone a tshi nga o vhanga thaidzo kha thishu dza muvhili u fana na zwiwe zwiiwa zwa vhana. Lukanda lwa nga ngomu lwa ningo lwa wana ane a vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho lu a vhonala, ngauralo mikando a I nga o mu dina?
U mamisa mikando a hu na mutsiko kha nevhe une wa fana na wa u mamisa boelo (ndi zwivhuya zwaho, vhunga vhana vhane vha vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho vha tshi anzela u farwa nga malwadze kha nevhe ya vhukati). U mama amu nga u futelela hu ita uri hu vhe na mutsiko u linganaho kha nevhe, zwine zwa fhungudza khonadzeo ya u farwa nga malwadze a nevhe?
Mikando ya mme i na maswole a u lwisa zwitshili. I na lactoferrin na immunoglobin dzine dza thusa kha u thivhela malwadze. Vhana vhane vha vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho vhane vha mamiswa mikando ya mme a vha fareswi nga malwadze. Naho wana a tshi mamiswa mikando ya mme kana boelo, u tea u dovha a netshedzwa zwiwe zwiiwa zwa pfushi. U mama amu zwi a thusa vhunga zwi tshi uuwedza tshumiso ya misipha ya tshifhauwo ine ya oea musi a tshi thoma u amba (u kona u ita mibvumo)?
<fn>ven_Article_National Language Services_U LISA WANA ANE A VHA.txt</fn>
Muwali wa Michael has a cleft lip and palate?
Christopher ane a vha nga nna o bebiwa a na masia mavhili a hanga ya mulomo yo pharuwaho na meme ya mulomo yo pharuwaho. Meme yawe ya mulomo yo lugiswa zwavhui a na miwedzi ya 5. hanga ya mulomo wawe i o lugiswa musi ho no fhela waha?
Georgia Haitas Jammine ndi patholodzhisiti (muthu ane a shuma nga malwadze a muvhili) wa tshipitshi na luambo, we a thoma u shuma nga 1976, a na dzangalelo kha sia a meme dza mulomo dzo pharuwaho na hanga ya mulomo yo pharuwaho. O wala bugu ya vhana Michael has a cleft lip and palate ine ya wanala nga nyambo dza sumbe. Hafhu ndi ekitshara kha sia eneo kha Muhasho wa zwa Malwadze a Muvhili na Tshipitshi na zwa u Pfa ngei Yunivesithi ya Witwatersrand?
U mamisa wana ane a vha na?
Muwali wa Michael has a cleft lip and palate?
Vhana vho bebiwaho vha na hanga na meme ya mulomo zwo pharuwaho vha anzela u vha na thaidzo ya u a nge milomo yavho ya vha i songo paulukana na ningo. Ngauralo, wana ha koni u mama nga mulomo nahone ha koni u mama zwavhui amu kana boelo?
Lushaka na u hulela ha u pharuwa zwi fhambana u ya nga vhana, ndi zwone zwine zwa o laula uri wana u a kana u mama hani. Arali wana a na meme ya mulomo yo pharuwaho, ha nga o vha na thaidzo nnzhi musi a tshi khou mama. Uri wana a kone u mama zwavhui, u tea u vha na hanga ya mulomo yo faranaho?
U mamisa zwi amba u hamula mikando kha hungu (i nga vha ya amu kana ya boelo), wana a kuvhanganya mikando nga tshivhumbeo tsha tshitendeledzi, ine ya ya phana na murahu ha mulomo ya fheleledza yo ya thumbuni. wana u tea u vha a tshi kona u fema nga ningo musi a tshi khou mama?
Musi hungu i tshi dzheniswa mulomoni, meme dza mulomo dzi a vala, lulimi lwa imela nha u itela u pwanyeledza hungu na hanga ya mulomo. Lulimi lu ya murahu lwa sia tshikhala tshihulwane vhukati ha meme na lulimi lwa ita uri muya u si dzhene kha phakho. Ngauralo hu vha na tshikhala, mikando kana mafhi a dzhena mulomoni?
Tshikhala tshi thivhela hungu u bva mulomoni na u thusa wana u kona u fara hungu tshifhinga tshilapfu. haha, lulimi, marama na marinini zwi thusa kha u hamula mikando kha amu?
Kuele kwa wana ku a fana hu sa sedzwi tshishumiswa tsha u isa (hu nga vha amu kana boelo). Naho zwo ralo u mama mikando kha amu zwo fhambana na u mama mafhi kha boelo. hungu ya boelo a i oi mushumo munzhi wa haha dza wana, misipha ya tshifhauwo, lulimi, marinini na marama?
Kanzhi mafhi a boelo a bva nga u avhanya u fhira a amu, naho hu uri hu tshi thithiswa nga zwithu zwo vhalaho, tsumbo, lushaka lwa boelo na hungu, na saizi ya hungu. U bva ha mafhi kha amu hu thithiswa nga vhukoni ha mme ha u bveledza mikando, hu uri u mama ha wana hu tshi dovha ha engedzedza mikando kha amu?
Mikando ya mme ndi tshishumiswa tshine tsha wanala muvhilini nahone a tshi nga o vhanga thaidzo kha sele dza muvhili u fana na zwiwe zwiiwa zwa vhana. Lukanda lwa nga ngomu lwa ningo lwa wana ane a vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho lu a vhonala, ngauralo mikando a i nga o mu dina?
U mamisa mikando a hu na mutsiko kha nevhe une wa fana na wa u mamisa boelo (ndi zwivhuya zwaho, vhunga vhana vhane vha vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho vha tshi anzela u farwa nga malwadze kha nevhe ya vhukati). U mama amu nga u futelela hu ita uri hu vhe na mutsiko u linganaho kha nevhe, zwine zwa fhungudza khonadzeo ya u farwa nga malwadze a nevhe?
Mikando ya mme i na maswole a u lwisa zwitshili. I na lactoferrin na immunoglobin dzine dza thusa kha u thivhela malwadze. Vhana vhane vha vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho vhane vha mamiswa mikando ya mme a vha fareswi nga malwadze. Naho wana a tshi mamiswa mikando ya mme kana boelo, u tea u dovha a netshedzwa zwiwe zwiiwa zwa pfushi. U mama Damu zwi a thusa vhunga zwi tshi uuwedza tshumiso ya misipha ya tshifhauwo ine ya oea musi a tshi thoma u amba (u kona u ita mibvumo). Nga nna ha izwo, nila dza u mamisa wana ndi dza ndeme vhukuma. Lutshetshe lwa oweleaho lu dzhia minetse ya u bva kha ya 20-30 u mama, zwine zwa ita uri a kone u aluwa na u wana dzipfushi?
Thaidzo dzine ha anganiwa nadzo musi hu tshi mamiswa wana ane a vha na?
U sa kona u mama zwavhu?
U sa vha na tshileme tshavhu?
U mama ha wana ane a vha na hanga yo pharuwaho hu a khakhisea nga mulandu wa u sa kona u mama zwavhui na u konelwa u pwanyeledza hungu. Vhana vhane vha vha na milomo yo pharuwaho a si kanzhi vha tshi vha na thaidzo dza u mama. Phakho ya mulomo kana lumeme lwa mulomo, i/lu thivhela u valea ha hungu. Izwi zwi thuswa nga wana ane a shumisa hodzi ya lulimi na u gonyela nha ha tshipia tsha irinini tsho faraho mano a nha u itela u vala hungu. U sa valea zwi nga ita uri mafhi a bvue kha hanga yo pharuwaho?
wana ane a vha na hanga yo pharuwaho ha koni u vala murahu kha mulomo ngauri mulomo na ningo a zwo ngo farana. Izwi ndi thaidzo vhunga a sa koni u vala phana musi a tshi khou mama, hune ha si konadzee. U vala ha phana hu tea u vha na mutsiko u si wavhui kha mulomo uri a kone u mama kana u kokodza mikando. wana ane a vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho, ane a lingedza u mama, khae zwi tou nga u vhudzula baoni yo baleaho. Nga nna na u kona u mama, wana ha nga o kona u kokodza mafhi kha hungu. Nga nna ha u sa kona u ita mutsiko u si wavhui, musi hungu yo dzheniswa mulomoni wa wana, u mama ha wana hu o ita uri wana a imise lulimi lwawe u itela u pwanyeledza hungu uri a kone u kokodza mikando. U sa vha hone ha hanga yo khwahaho (hard palate) zwi amba uri hungu i o dzhena kha hanga ya mulomo yo pharuwaho. Izwi zwi na thaidzo mbili: ya u thoma, arali hungu i songo pwanyeledzwa zwiuku kha hanga ya mulomo, arali mafhi a hone a a kokodzea, ya vhuvhili, arali hungu i kha hanga ya mulomo yo pharuwaho, mikando ya bva, i o dzhena ningoni vhudzuloni ha u dzhena mulomoni, mikando yeneyo i o bva nga mabuli a ningo. U bva ha mikando nga mabuli a ningo zwi ita uri wana a wane mikando i songo linganaho nahone zwi nga dovha hafhu zwa lapfisa tshifhinga tsha u mamisa?
U mamisa wana ane a vha na hanga yo pharuwaho zwi a netisa, vhunga a tshi ita a tshi farwa nga khofhe musi a tshi khou mama a fheleledza a sa khou mama. Arali wana a sa wani mikando yo linganaho, ha nga o vha na tshileme tsho teaho nahone tshileme tshawe tshi nga tsa. Izwi zwi itiswa nga uri musi a tshi fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, u vha a tshi khou fhisa dzikhaorisi nnzhi u fhirisa dzine dza khou dzhena muvhilini?
Zwo owelea uri wana a eele musi o fhedza u mama. Musi o eela, tsukanyo yawe a i avhanyi, izwi zwi ita uri a vhe na tshileme tshihulwane. Ngauralo, arali wana ane a vha na hanga yo pharuwaho a vha o vuwa tshifhinga tshilapfu nge a fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, izwi ndi zwiwe zwa zwine zwa mu thivhela u vha na tshileme tsho teaho. Ngauralo, ndi zwa ndeme u vhona uri tshifhinga tsha u mama a tshi fhiri tsho teaho (minetse dza 20-30)?
Musi wana a tshi fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, na zwone zwi kwama mubebi vhunga a tshi vha a sa khou ita tshithu. Tshifhinga tshilapfu tshine tsha fhedziwa hu tshi khou mamiswa wana, hu si na mvelaphana, zwi engedzedza u hanganea ha mubebi?
Lushaka lwa hanga yo pharuwaho zwi o khakhisa u mamiswa ha wana. U mamisa wana ane a vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho kha sia ithihi zwi nga leluwa arali hungu ya vha yo vhewa kha sia i songo kwameaho a mulomo. wana na ene u tea u vha o fariwa nga nila ine hanga yo pharuwaho ya o vha yo sedza nha. Izwi zwi thivhela u bvua ha mikando hune hu nga bvelela musi hanga yo pharuwaho yo sedza fhasi?
U itela u fhungudza u sa mama zwavhui na u farea ha hungu ya amu, mme vha nga fara hungu mulomoni musi wana a tshi khou mama. Hu nga kha i shumiswa tshithu tsha u tsireledza hungu kana na hungu ya boelo?
Vhomme vha tea u uuwedzwa u lingedza nila dzo fhambanaho dza u mamisa uri vha kone u vhona uri ya khwine ndi ifhio, tsumbo, u fara wana o tou tswii o livhana na hungu. Izwi zwi fhungudza khonadzeo ya u tshipiwa kana u bvua ha mikando nga ningo. Arali mikando ya dzhena ningoni, sa izwi i tshilui tsha tsiko, a i vhaisi lukanda lwa nga ngomu ha ningo?
Kumamisele kwavhui a kwo ngo tea u fhira minetse dza 30 nahone wana u tea u thoma u mamiswa nga u avhanya nga hune zwi nga konadzea nga murahu ha musi o bebiwa?
wana a nga mamiswa lunzhi u fhira ane a vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho, a nga mamiswa awara tharu dziwe na dziwe?
Tshithu tshine tsha shumiswa kha u vala hanga ya mulomo yo pharuwaho (Obturator) na tshone tshi nga thusa. Tshi shumiswa kha dzilafho a zwa mano na haha zwi songo dzulaho zwavhui (orthodontic), kana ha shumiswa phuleithi ya u vala fhethu ho pharuwaho kha hanga ya mulomo. Izwi zwi thusa kha uri u mamisa wana nga nila ifhio kana ifhio hu tshimbile zwavhui. Vhomme vha nga dovha hafhu vha shumisa nila ya u fara kana u imisela amu nha i vhukati ha gunwe na minwe na u i pwanyeledza u itela u thusa kha u bva ha mikando. U vhea hodzi ya munwe kha hanga ya mulomo yo pharuwaho zwi o ita uri hu valee zwavhui musi wana a tshi mama?
Naho zwo ralo, hu na zwithu zwi si zwavhui malugana na u mamisa wana a re na?
wana a nga kha i si kone u fara kana u mama, nahone izwi zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u sa vha na vhukoni u ita uri hu vhe na mutsiko wa nga ngomu mulomoni u si wavhui?
Mme khathihi na wana vha nga hanganea zwi tshi khou itiswa nga tshifhinga tshilapfu tsha u mamisa, hune wana a vha a tshi khou konelwa u mama?
Mikando a i bvesi, zwine zwa ita uri wana a si wane pfushi dzo teaho. Ngauralo, wana ha aluwi zwavhu?
Musi vha tshi mamisa zwi a kona u ivha uri ndi mikando mingafhani yo bvaho na yo mamiwaho. U shumisa mikando yo tou hamulelwaho kha boelo zwi nga thasulula iyi thaidzo. Vha khwahisedze uri wana u nukadza maeiri awe lunzhi. Izwi zwi khwahisedza uri ho ngo fhelelwa nga mai?
Mme vha nga vha na zwilonda zwa maamu arali wana a sa kokodzi mikando yo linganaho?
U hamulela mikando boeloni vha mamisa wana nga boelo zwi ita uri wana a wane mikando nga nna ha u tou mamiswa amu?
Arali u mamisa hu tshi khou tshimbila nga nila yavhui, zwi a takadza nga maana, fhedzi arali hu sa khou tshimbila zwavhui, mme a nga tendelwa uri a hamule mikando a mamise wana a tshi khou shumisa iwe ya nila dzo sumbedzwaho. Naho hu uri mme u uuwedzwa uri a mamise wana mikando, tshifhinga tshinzhi a zwi shumi?
Ndi khwine u mamisa wana boelo u fhirisa u mu isa nga lebula kana nga tshubu, vhunga zwi tshi mu gudisa u mama, zwine zwa dovha hafhu zwa vha zwithu zwa ndeme kha u khwahisa dzihaha na u mu thusa kha u kona u amba. Kanzhi u mamisa wana amu zwi a kona, u mamisa wana boelo ndi zwone zwine zwa takalelwa nga maaa. Arali zwi tshi konadzea, mikando i tea u hamuliwa ya mamiswa nga boelo?
wana u tea u vha a songo tou tswithithi tshohe musi a tshi khou mamiswa. Uhu ndi hone vhuimo ho teaho vhune ha ita uri mikando i kone u tsela fhasi zwavhui. Zwi dovha hafhu zwa thusa kha uri i songo dzhena kha tshubu dzine dza anganya nevhe ya vhukati na tshipia tshine tsha vha vhukati ha mulomo na gulokulo?
hungu dza maboelo dzi tea u vha dza latex nahone dzi vhe thethe u fhirisa u vha dza silikhoni. hungu i nga vhiliswa lunzhi u itela uri i vhe thethe. hungu ya tshibande ine ya vhidzwa Nuk na dziwe dza tshivhumbeo tshi fanaho na tshenetsho dzo tea u shumiswa kha vhana vhane vha vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho, nahone i nga takalelwa nga vhathu vhane vha shumana na zwa u khakhulula mano a songo vhumbeaho zwavhui kana vhane vha thivhela zwenezwo. Iwe hungu yavhui ndi ya Pigeon latex, ine ya vha na mulomo wa hiraiengele. Boelo ine a puedzea na one ndi avhui u fhirisa o tou omaho te, vhunga vha tshi nga i pwanyeledza uri mafhi a kone u dzhena mulomoni wa wana?
hungu ine ya vha na mulomo muhulwane wo oweleaho kana yo tshewaho nga u fhambanyisa i bvisa mafhi zwavhui. Izwi zwi itiwa ngauri u kokodza zwi a kona nahone wana u neta nga u avhanya. Naho zwo ralo buli a o ngo tou tea u vha ihulwanesa nga nila ine mafhi a o tou bvesa nga vhunzhi musi boelo o dzheniswa mulomoni wawe vhunga a tshi o tshipiwa. Mafhi a tea u tou rotha nga zwiuku. Vha tea u shumisa nelee yo phuliwaho arali vha tshi oou phula buli ihulwane. U phula buli o itaho tshifhambano kha hungu, vha tea u i shanda, vha tshi fhedza vha ita buli a tshifhambano ine a lingana 5mm vha tshi shumisa luare lwo kunakiswaho. Vha tshi fhedza vha shandulule hungu?
wana ane a vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho zwi a mu konela u mama nahone u neta nga u avhanya. Uri wana a kone u mama zwavhui, ndi khwine u shumisa hungu ine ya vha na buli ihulwane ine la fhira o oweleaho kana a tshifhambano vhunga zwi tshi ita uri mafhi a bve zwavhui?
hungu iwe na iwe na boelo zwine zwa shuma zwavhui zwi tea u shumiswa! Uri boelo na hungu zwi shuma zwavhui vha o zwi vhona nga musi wana a tshi mama zwavhui, a tshi vha na tshileme tsho teaho nahone vha tea u iphina nga u mu mamisa. Arali wana a tshi khou kona u mama zwavhui nga hungu na boelo zwo oweleaho, vha zwi shumise nga hune vha nga kona. Vha nga khetha zwiwe na zwinwe, tenda zwa vha zwi tshi wanala nahone zwi tshi swikelelea kana zwi sa uri. Naho zwo ralo, hu na hungu dza tshipentshela dzo itelwaho vhana vhane vha vha na hanga ya mulomo yo pharuwaho. Ho wanala uri dzine dza shumisea zwavhu?
Boelo i re na hungu ya puasitiki thethe ine ya puedzea nahone o itaho tshibande a dovha a ita tshikwaere. Izwi zwi thusa kha uri muhogomeli a kone u i puedza lune wana a o kona u wana mafhi o teaho?
hungu yo lapfa nahone yo sekena u fhira hungu dzo oweleaho, nahone i na buli o itaho tshifhambano kha hodzi yayo. Buli o itaho tshifhambano a i bvuisi mafhi nga nna ha musi wana a tshi khou mama kha hungu yeneyo. Mafhi a bva fhedzi musi wana a tshi khou mama. Tshikalo tsha u mama na u puedza boelo nga mu?
Kanzhisa hungu yo oweleaho i nga dzhena kha boelo a Mead-Johnson, naho hu uri hu anzela u vha na u bvua ha mafhi musi ho shumiswa hungu ya thungo, mafhi ha tou bvua nga maana, tshine vha nga ita ndi u ambadza wana bibi?
Maboelo a Mead-Johnson a wanala Afurika Tshipembe, naho hu si kha fhethu ha u rengisa mishonga (khemisi dzo oweleaho) (Kha vha sedze kha siaari?
Bodelo a Mead-Johnson i nga shuma zwavhu?
Naho maboelo a Mead-Johnson a ane a laiwa nga murahu ha u a shumisa; a nga kha i anzwiwa a dovha a kunakiswa nga mishonga ya u vhulaha zwitshili a dovha a shumiswa. Fhedzi a vho ngo tendelwa u a dzhenisa kha oveni ya microwave kana u a anzwa nga tshisibe tsha u anzwa thundu dza u ela?
Boelo a Haberman Feeder?
hungu thethe ndapfu, nahone?
hungu i re na buli o tou tshewaho nga lufhanga ine a nga kona u laula u sa bva ha mafhi, u bva ha mafhi ho linganelaho, na u bvesa ha mafhi?
hungu thethe i nga pwanyeledzwa zwavhui kana ya litshedzwa u itela u thusa wana musi a tshi khou mama?
Boelo a Haberman Feeder i shuma zwavhui kha vhana vhane vha vha na Pierre Robin Sequence?
Hei boelo i a uresa. i a wanala Afurika Tshipembe, naho i sa wanali fhethu ho oweleaho ha u rengisa mishonga (khemisini), fhedzi i wanala kha vhaisi vha zwibveledzwa zwa Medela (kha vha sedze kha siaari a 13). Feeder hu vha hu sethe ine ya katela zwithu zwo vhalaho zwi no nga sa boelo, khephe, disiki, valuvu na hungu?
Haberman Feeder a yo ngo tendelwa u shumiswa kha vhana vhane vha sa kone u midza zwavhui, vhane zwa kona uri mafhi a fhire kha mikulo yavho?
hungu i tea u vha yo fariwa nga mulomo wa wana uri i vhe i nga fhasi ha hanga ya mulomo kana yo kwamana na phulethi ya u ela. Izwi zwi ita uri wana a kone u pwanyeledza lulimi lwawe, na hungu kha shambo, ngauralo a kona u mama mafhi. Arali hungu nga ngomu ha mulomo yo tou tswii, i o pwanyeledzwa kha hanga ya mulomo yo pharuwaho, izwi zwi o ita uri mafhi a ye ningoni hu si mulomoni?
Vhunga wana a tshi nga kokodza muya munzhi musi a tshi khou mama, u fanela u boiswa tshifhinga tshohe, ndi uri minetse mianu miwe na miwe. Arali wana a tshipiwa, vha tea u litsha u mu mamisa, u tea u baamiswa kha magona, khokhola dzavho dzo vhewa vhukati ha mahaa awe. Vha tshi fhedza vha phumule mafhi kha ningo yawe. Arali wana a bvela phana na u tshipiwa , vha o tea u mu mamisa nga u ongolowa, nahone mafhi ho ngo tea u kwama u swika murahu kha mukulo. hungu ine ya vha na buli iuku, ine ya bvisa mafhi mauku, i nga thusa kha u thivhela u tshipiwa?
Zwi nga vha zwi tshi lenga, fhedzi zwo tea uri mubebi a songo fhela mbilu, nahone a i fhe tshifhinga tsho linganaho tsha u mamisa. U mamisa ho oweleaho a ho ngo tea u fhira minete ya 30 45 nga awara 3 u isa kha dza 4 dziwe na dziwe. Tshifhinga tshohe wana u tea u vha o fariwa nga nila ya u sumbedza lufuno, a tshi khou ambiwa nae na u mu farafara kana u mu kuvhatedza nga nila ya u sumbedza lufuno. Itshi ndi tshifhinga tsha ndeme tsha u vhumba vhushaka ha tsinisa vhukati ha mme na wana?
Ndeme ya u mama yo ombedzelwa, fhedzi arali u mamisa wana amu kana boelo zwa vha zwi sa shumi, kana ha wanala uri dokotela o itaho muaro kha mulomo wa wana a tshi khou themendela uri idzi nila mbili dzi vhe dzo imiswa lwa tshifhinganyana u swikela muaro u tshi fhola, hu nga shumiswa dziwe nila. Idzo nila dzi katela u isa nga khaphu, nga sirinzhi,.
U isa nga khaphu ndi iwe nila yavhui, yo tsireledzeaho, yo kunaho, i leluwaho nahone i sa uri, nahone i nga shumiswa kha u nea wana mikando yo hamulwaho kha amu. Vha shumise khaphu hukhu sa Baby Cup Feeder ya 40ml ine ya wanala kha vhaisi vha zwibveledzwa zwa Medela. Vha i anzwe vha dovhe vha i kunakise, nga murahu ha afho vha shele mafhi a i kaukanye. Vha vhee wana kha zwirumbi zwavho, vho tika hoho yawe. Vha nga kha i putela zwana zwawe uri a songo kona u ritha khaphu. Vha sendedze khaphu tsini na mulomo wawe. Musi a tshi khou ralo u vula mulomo, vha dzhenise khaphu. Zwenezwo u o swura mafhi a re kha khaphu. Vha ite vha tshi mu awedza u swura. U o nwa nga nila ine a funa nahone u o langa mafhi ane a anwa. Musi o no lingana, u o vala mulomo a si tsha nwa. Vha dzhiele nzhele uri u nwa mafhi mangafhani nga uvha, hu si nga tshifhinga tshine a mama ngatsho?
Sirinzhi kana iropa zwi nga wanala khemisini nahone zwi nga shumiswa kha u nea wana mafhi nga u dzhenisa iripi nga thungo ha luaha lwa wana, u fhirisa u i dzhenisa nga mukulo. Musi vha tshi isa wana nga sirinzhi, vha tea u shumisa na silicone finger feeder ya Medela nga u i nambatedza kha sirinzhi. Muhogomeli wa wana u vhea munwe wawe wo vhambela na silicone finger feeder, zwine zwa ita uri wana a kone u mama munwe hone tshithu tshine tsha dzheniswa kha sirinzhi (plunger) tshi tshi khou pwanyeledzea zwavhui. Vha nga shumisa iyi nila u nea wana mishonga?
Medela silicone finger feeder kha sirinzhi.
U nea wana mafhi nga lebula zwi dzhia tshifhinga, fhedzi iyi nila i nga shumiswa arali dziwe nila dzi sa shumi?
Iyi nila i shumiswa fhedzi arali dziwe nila dzi so ngo shuma kha u nea wana a re na hanga ya mulomo yo pharuwaho mafhi. Tshubu i dzheniswa kha ningo ya wana, ya livha kha gulokulo, ya fhira phaiphi ya muya, mafhi a shelwa kha tshubu. wana u vha a sa khou ita tshithu, fhedzi ndi nila yavhui kha u ita uri wana a tshile na u vha na tshileme tshavhui. Hu themendelwa uri wana u tea u uuwedzwa u mama ami, tsumbo, ami yo itelwaho vhana vhane vha vha na thaidzo ya mano na dzihaha (Orthodontic) ya Nuk, nga maana nga tshifhinga tsha musi a tshi khou newa mafhi. Izwi zwi o uuwedza uri a kone u mama zwavhui, zwine zwa vha zwa ndeme kha u aluwa ha haha na u kona u amba. Zwi o dovha zwa gudisa wana uri musi a tshi khou mama, thumbu yawe i a ala! Nga nna ha izwo, wana u tea u vha o farwa nga nila yo teaho ya musi a tshi mamiswa kana a tshi newa zwiiwa. Arali zwi tshi konadzea, u nea wana mafhi nga tshubu zwi tea u imiswa nga u avhanya nga hune zwi nga konadzea?
Vha nga vha vha tshi shumisa nila ifhio kana ifhio ya u nea wana mafhi, fhedzi ndi zwa ndeme uri fhethu hohe u mona na hanga ya mulomo yo pharuwaho hu tea u dzula ho kuna. Nga murahu ha u mamisa kana u nea wana zwiiwa, vha mu nee mai mauku o vhiliswaho a fholiswa nga boelo u itela u bvisa zwiiwa zwo salelaho kha hanga yo pharuwaho. Vha nga shumisa kutandana kwo putelwaho nga muali kwo nukalaho (bud) u kunakisa hanga ya mulomo yo pharuwaho. Arali zwiiwa zwa kuvhangana henefho, zwi o angana na maduda a u bva mulomoni na ningoni zwa vhumba tshithu tsho khwahaho tshine tshi nga ita uri fhethu afha hu kavhiwe nga zwitshili?
Maipfi a u fhedza a huhuwedzo: Musi tshileme tshawe tshi tshi khou ralo u engedzea, u o aluwa a vha na maana, magumoni a kona u shumisa hungu iwe na iwe na boelo, kana a shumisa khaphu. A zwo ngo tea u lenga u fha wana a re na hanga ya mulomo yo pharuwaho zwiiwa zwo khwahaho, nahone u tea u farwa sa vhawe vhana nga hune zwi nga konadzea?
Zwibveledzwa zwa Medela zwi wanala kha mavhengele a vhana a zwenezwo, dziwe dzikhemisi na kha vhosisia vho gudelaho kana vhane vha shuma nga zwenezwo, kana zwi nga odiwa nga u shumisa Vhaisi vha zwibveledzwa zwa Medela: Jane Pitt kha +27 11-788-9102/72. Zwibveledzwa zwi nga rumelwa na zwenezwo shangoni nga vhuphara?
Mafhungo malugana na uri vha nga wana hani Mead Johnson Cleft Palate Lip/Palate Nursers, kha vha kwame Melrose Park Pharmacy kha +27 11 887-8156/7?
Arvedson, J.C na Brodsky L. (2002) Pediatric Swallowing and Feeding: Assessment and Management (2nd Ed.) Singular Thomson Learning, Canada.
Miller, CK. Na Kummer, A.W.(2001) Feeding Problems of Infants with Cleft Lip/Palate or Craniofacial Anomalies in Kummer, aṋwa
Sidoti, E.J.and Shprintzen, R.J Pediatric Care and Feeding of the Newborn with Cleft in Shprintzen, R.J and Bardach, J (1995) Cleft palate Speech Management: A Multidisciplinary Approach Mosby, St?
Inthanethe@http//:www.cleftline.org kana http//:www.widesmiles.
Dzindivhuwo ndi dzi livhisa kha vhashumisani na nne Vho Phurofesa Brenda Louw na Vho- Phurofesa Gerald Gavron malugana na thuso na thikhedzo zwa ndeme, nga maana ndi livhuwa Vho Norman Pearce na Tshigwada tsha Marketing tsha Netcare vhe vha bveledza ii iwalo?
<fn>ven_Article_National Language Services_U TIWA HA MIRAO INE Y.txt</fn>
Mirao ya vhufa na vhathu vhohe vha khou rambiwa uri vha te mirao ine ya o shuma kha Khoro ya Muziamu wa Robben Island. Khoro i o vha na mirao ya sumbe, ine ya o tholiwa nga Minisia wa Vhutsila na Mvelele. Muthihi wa hei mirao u fanela u vha e na nivho ya zwa gwama?
Musi madzina a vho tiwaho a tshi etshedzwa, zwi fanela u ivhea uri muthu wa hone u fanela u vha e na nivho yo anavhuwaho ya vhufa, vhukoni vhuhulwane ha vhulanguli na zwa gwama, nivho ya zwa mulayo na nivho ya mbambadzo na vhudavhidzani, u dzhenisa masheleni, pfunzo na hoisiso ya mvelele/matshilisano, khathihi na u iimisela u shumela tshitshavha na vhuwe vhukoni ha u shuma kha Muziamu wa Robben Island?
Phanele ya u ita mutevhe wa vhathu vho anganedzwaho kha vho tiwaho i o tholiwa nga Minisia. Mushumo wa phanele u o vha wa u vhona uri kha vhathu vho khethiwaho hu na vhathu vha re na ndalukanyo kana tshenzhemo dza tshipentshela kana dzangalelo kha masia o teaho vhane, arali zwi tshi konadzea, vha imelela zwitshavha zwohe na mbeu dzohe, nahone vhathu vhohe vho khethiwaho vha na vhukoni vhuhulwanesa?
Muwe na muwe ane a tama u ta mirao ya Khoro ya Muziamu wa Robben Island u fanela u?
luwalo lu re na dzina o fhelelaho, iresi na nomboro ya lu?
curriculum vitae ya muthu o tiwaho, ine ya?
na madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha ivha muthu ane a khou tiwa?
Madzina a mirao yo tiwaho ha nga o anganedzwa arali zwohe zwo bulwaho afho nha zwi songo etshedzwa?
Madzina a mirao yo tiwaho a fanela u swika kha Mulangi-Dzheneraa wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nga a 1 Tshimedzi 2004. A nga kha i tou posiwa kha Private Bag X897, Pretoria 0001, kana a fekiselwa kha (012) 337-8136/8524 kana a rumelwa nga e-mail kha Vho - Reinette Stander kha reinette.stander@dac.gov.za.
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHEA VHATHU PHANA.txt</fn>
Ndi malugana na u shuma ro?
Ndi malugana na u?
Ndi malugana na u shuma u fhirisa nga n?
Vhukwamani: Vhadzulapo vha tea u kwamiwa malugana na tshiimo na khwalithi ya tshumelo dza nnyi na nnyi dzine vha dzi wana, nahone hune zwa konadzea vha tea u tendelwa u nanga kha tshumelo dzine dza nekedzwa.
Maimo a tshumelo: Vhadzulapo vha tea u ivhadzwa nga ha tshiimo na khwaithi ya tshumelo dza nnyi na nnyi uri vha dzule vha tshi ivha zwe vha zwi lavhelela?
Tswikelelo: Vhadzulapo vho?
honifho: Vhadzulapo vha tea u honifhiwa na u dzhielwa n?
Mafhungo: Vhadzulapo vha tea u newa mafhungo a vhukuma nga vhu?
U vha khagala na u sa dzumba: Vhadzulapo vha tea u ivhadzwa uri mihasho ya lushaka na ya vunu i langulwa hani, i shumisa tshelede nngafhani, nahone i langulwa nga nnyi?
U lugisa: Arali maimo a tshumelo o fhulufhedziswaho a songo swikelelwa, vhadzulapo vha tea u humbelwa pfarelo, u netshedzwa halutshedzo nga vhualo na ndugiso kana ndulamiso yavhui nga u avhanya, na uri arali hu na dzimbilaelo, vhadzulapo vha tea u wana phindulo yavhui nahone i vha khuthadzaho?
Ndeme ya tshelede: Tshumelo dza nnyi na nnyi dzi tea u nekedzwa nga nila ya u vhuedza nahone nga vhukoni u itela u nekedza vhadzulapo ndeme yavhu?
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHUEDZEDZWA HA GIRA.txt</fn>
Vha khou divhadzwa nga ha khumbelo ya u vhuedzedzwa ha giranthi yavho ya vhuholefhali ye ya bvelaphanda. Giranthi yavho i do vhuedzedzwa na mbuelo u bva kha datumu iyi, na u bva musi zwi tshi khwathisedzwa uri vhuholefhali havho ndi ha tshothe.
Muingo wa mbadelo u do katelwa kha mbadelo ya u thoma, arali mbadeloi tshi fhira mbadelo ya vundu, mbadelo i do kovhekanywa kha minwedzi yo vhalaho. Mafhungo nga vhudalo vha nga kwama ofisi ya vhune ire vhuponi ha havho.
Vha tea u ita tsedzuluso ya giranthi yavho, na u nekedza thanziela ya vhutshilo. Vha do divhadziwa nga lunwalomurahu ha minwedzi miraru kha datumu ya mvuseledzo kana kha datumu ine ngayo va nekedza thanziela ya vhutshilo. Mvelele dza mvuseledzo ya giranthi na u dzhiela nzhele nyimele ya muhumbeli inga ita uri Giranthi yavho i engedzwe, u fhungudzwa kana u imiswa, u kundelwa u vusuludza giranthi yavho kana u kundelwa u nekedza thanziela ya vhutshilo zwi nga ita uri giranthi yavho i imiswe.
U ya nga tshipida 12 na 17 tsha mulayo nnyi na nnyi ane a nekedza mafhungo nga ene mune ane usi vhe ngoho u diwanisa mulandu. U ya nga ha tshipida 18 tsha mulayo nnyi ane a wanala mulandu u tea u badela faini kana u valelwa dzhele lwa minwedzi i sa fhiri fumimbili. Kana u faniwa na u valelwa dzhele zwothe khathihi?
U kundelwa u vha na thodea idzi zwi nga isa kha u fheliswa ha giranthi yavho. Arali vha kundelwa u ya u dzhia giranthi yavho lwa minwedzi miraru giranthi yavho i nga fheliswa. Giranthi ine i sa vhe yavho vha tea u i lifha.
U ya nga tshipida 10 (1) tsha mulayo , vha na ndugelo ya u ita khumbelo ya tsedzuluso nga ha tsheo yo dzhiwaho nga Murado wa Khoro Tshitumbe ya vhune nga LUNWALO kha diresi i tevhelaho , kha maduvha a futahe u bva kha datumu ya lunwalo.
Arali hu si na vhungoho kha ndivhadzo iyi vha nga kwama ofisi ya vhune ire vhuponi ha havho.
Lunwalo ulu lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi uya nga khumbelo yavho.
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHUSA NA MULAYO WA.txt</fn>
U vhusa ndi mini?
U vhusa ndi u shumiswa ha maana kha tshitshavha. U vhusa zwi kwama u dzhia tsheo dza zwa pootiki, u pulana matshilisano na ikonomi na u thoma, u londota na mishumo ya zwipia na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi?
U sa lingana na khethululo ya mbeu zwi o dzula zwo simiwa ngomu ngomu ha zwipia, nyito na vhuifari ha tshitshavha. Milayo na dziphoisi na mbekanyamushumo dza muvhuso zwi nga itela khaedu khethululo na u phuromotha ndinganyiso. Zwi nga dovha hafhu zwa phuromotha na u sima maana a u vha hoho na nowelo dza mbeu nowelo dza mbeu na u vusuludza tshiimo tsha u nyadziwa ha vhafumakadzi kha tshitshavha?
U dzheniswa ha mafhungo mbeu kha mulayo, phoisi dza muvhuso na mbekanyamushumo na maitele, matshimbidzele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi khou oa u swikelelwa u lingana ha mbeu?
Zwi a anganedzwa nga u angaredza u swikelela na u dzhenelela ha vhafumakadzi kha kha u dzhiwa ha tsheo dza maimo ohe ndi pfanelo ya ndeme, nahone uri vhafumakadzi vha vhe na vhupfiwa kha u dzhiwa ha tsheo, vha fanela u vha vhe na mirao minzhi kha zwiimiswa zwenezwo?
U bva tshee ha vha na tshanduko u bva kha muvhuso wa khethano nga lukanda u ya kha demokirasi nga 1994 ho no vha na zwithu zwavhui zwe zwa swikelelwa zwa vhafumakadzi kha sia a zwa po?
U anganelana ha kuvhonele kwa mbeu kha mulayo, phoisi dza nnyi na nnyi, mbekanyamushumo na dzithandela?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu (CGE) ndi tshiwe tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwa Ndima ya vhu 9 zwine zwa tikedza Demokirasi ya Mulayotewa yo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 181ya Mulayotewa?
Ofisi ya Tshiimo tsha Vhafumakadzi The Office on the Status of Women (OSW) i wanala kha Ofisi ya Muphuresidennde na hone ofisi dzayo dza mavunu dzi fanela u wanala kha Ofisi dza Mulangavunu. Ndi one muumanyi wa ndeme vhukati ha vhuiimiseli vhuhulwane ha muvhuso ha ndinganyiso ya mbeu na u itwa ha vhuiimiseli honoho. Mishumo mihulwane ya OSW ndi u anganya, u tshimbidza na u lavhelesa u tevhedzwa ha phoisi dza mbeu dza muvhuso. OSW i dovha ya vha na vhu?
Tshigwada tsha Vhafumakadzi tsha Phalamenndeni The Parliamentary Womens Group (PWG) ndi muangano wa madzangano manzhi a vhafumakadzi vhohe vha phalamenndeni kha vhusimamilayo ha lushaka?
Komiti yo Imaho yo anganelanaho ya u Khwinisa Ndeme na Tshiimo tsha Vhafumakadzi The Joint Standing Committee on Improving the Quality of Life and Status of Women i na mirao ya Buthano a Lushaka na ya Khoro ya Mavunu ya Lushaka. Nga u angaredza, mushumo wa Komiti yo Imaho kha vhusimamulayo ha lushaka ndi u vhona uri hu na muvhuso wo khwahaho u si na vhukwila na u tshimbidza mahumbulwa a maitele a mulayo. Dzi na vhuifhinduleli ha u sedza mihasho ya muvhuso na u anganedza mulayo une wa bveledzwa nga mihasho?
Zwithu zwihulwane zwo swikelelwaho nga ndinganyiso ya mbeu, Afurika Tshipembe zwino i na tshivhalo tsha vhu 11 kha zwivhalo zwihulwane zwa u dzhenelela ha vhafumakadzi phalamenndeni kha ifhasi ohe?
Vhuiimiseli ha muvhuso kha u dzhenelela ha vhafumakadzi ho sumbedzwa na kha Vhuimo ha Khabinethe he tshivhalo tsha vhafumakadzi kha Khabinethe Tsha aluwa u bva kha 15% nga 1994 u ya kha 28% nga 1999 na 40% nga 2004. Hohu u engedzea ha u dzhenelela ha vhafumakaddzi ho vhonala na kha vhuimo ha mavunu hune nga murahu ha khetho dza 2004, vha 4 kha vhalangavunu vha 9 ndi vhafumakadzi?
Ndinganyiso ya mbeu ine ya khou khwa?
Vhuiimiseli ha muvhuso ha u phuromotha na u vhona uri hu na u aluswa ha ndinganyiso ya mbeu kha zwiimiswa zwa muvhuso na kha dzi?
Hu na zwipia zwo fhambanaho zwa mulayo na zwipi?
Vhafumakadzi vha hone kha pootiki lu vhonalaho nahone tshivhalo tshihulwane kha ifhasi nahone hu na maitele a zwiimiswa a u zwa Walusa na u phuromotha ndunganyiso ya mbeu?
Vhuiimiseli ha vhafumakadzi na vhanna vho?
U idzhenisa huhulwane ha pootiki kha milayo ya matshilisano na mvelele zwine zwa langa vhutshilo ha vhathu ha uvha na?
Vhafumakadzi vhanzhi vha kha i bvela phan?
Nyimele ya vhafumakadzi ya matshilisano na ya ikonomi, nga maana kha vhafumakadzi vha vhashai vha vharema vha mahayani, a yo ngo shanduka lune hu kha i vha na tshikhala kha u swikelela ha zwa pootiki na zwa mulayo na zwine matshilo a vhafumakadzi vhanzhi a vha zwone. Kanzhi milayo ya matshilisano na mvelele ya tshitshavha i fhaa luvhondo luhulwane lwa u thivhela u iphi?
Naho Mulayotewa washu na milayo yo fhambanaho i tshi khwahisa uri vhafumakadzi vha fanelwa nga u swikelela hu linganaho kha mbuelo dza demokirasi na uri vha fanela u farwa u lingana, na ya hompho, vha sa tambudzwi nahone vha tshi kona u ifara zwavhui kha mivhili na kha mihumbulo, milayo ya mvelele ine ya fha?
Vhuifari ha kale na nowelo dzine dza ruma vhafumakadzi kha zwa phuraivethe na vhanna kha zwa nnyi na nnyi, ho khwahiswa nga nila dzo fhambanaho nga milayo, mvelele, vhurereli na media?
Mutheo wa zwa Mulayo na Pho?
Buthano a u Fhelisa Nila dzo?
Khuvhangano ya ifhasi ya Vhuvhili ya United Nations ya Vhafumakadzi (Mulayo wa Nyito wa Beijing)?
U ivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi, ya 1999?
Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabu?
Mulayo wa U?
Mulayo wa Khakhathi dza Mi?
Mulayo wa u?
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHUYEDZEDZWA HA GIR.txt</fn>
Standard heading containing provincial department?
Tshelede yo salelaho yo katelwa kha mbadelo ya u thoma.
Muofisi wa zwa mutakalo kana phanele ya u sedzulusa yo khwathisedza uri vhuhole havho ndi ha tshifhinganyana nahone vhu do fhedza . Ngauralo iyi giranthi I do imiswa nga.
Arali vha tshi vhona unga vha kha di vha vho tea u wana giranthi ya vhaholefhali, vho tendelwa u ita khumbelo nga vhuswa ya giranthi ya vhaholefhali.
U ya nga khethekanyo 12 na 17 ya Mulayo muthu munwe na munwe ane a netshedza vhutanzi ha u zwifha a tshi itela u wana giranthi u do vha o pfuka mulayo. U ya nga khethekanyo 18 ya Mulayo , muthu munwe na munwe o pfukaho mulayo u do fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi no lingana minwedzi ya 12, kana a fainiwa na u valelwa khathihi?
U kundelwa u tevhedzela thodea dza Mulayo zwi do ita uri giranthi yavho I imiswe. Giranthi inwe na inwe yo waniwaho nga ndila I si yone I fanela u lifhiwa.
U ya nga khethekanyo 10 (1) ya Mulayo na ndaulo ya 25, vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo yo dzhiiwaho ya malugana na tshifhinga tshe giranthi ya ṋetshedzwa, kana tshelede yo badelwaho. Aphili yavho I tea u rumelwa kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi aḓirese hu sa athu fhela maḓuvha a 90 vho wana nḓivhadzo vho ṱanganedza ulu luṋwalo.
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi ndivhadzo, kha vha kwame ofisi ya Vhulondoti I re tsini navho.
Standard heading containing provincial department?
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi ndivhadzo, kha vha kwame ofisi ya Vhulondoti I re tsini navho.
Standard heading containing provincial department?
Tshelede yo salelaho yo katelwa kha mbadelo ya u thoma.
U ya nga Ndaulo ya 23 ofisi yapo I do vha humbela uri vha I divhadze nga ha tshanduko nga u angaredza, maimo a zwa mutakalo na kana a masheleni avho na a mufarisi wavho. Giranthi yavho I nga kha di engedzedzwa, u fhungudzwa kana ya imisiwa u bva nga duvha line la do vha lo vhewa nga Mulangi-Dzhenerala, zwi tshi bva kha maimo a muthu.
Muofisi wa zwa mutakalo kana phanele ya u sedzulusa yo khwathisedza uri vhuhole havho ndi ha tshifhinganyana nahone vhu do fhedza . Zwenezwo iyi giranthi I do imiswa nga.
Arali vha tshi vhona unga vha kha di vha vho tea u wana giranthi ya vhaholefhali, vho tendelwa u ita khumbelo nga vhuswa ya giranthi ya vhaholefhali.
U ya nga khethekanyo 12 na 17 ya Mulayo muthu munwe na munwe ane a netshedza vhutanzi ha u zwifha a tshi itela u wana giranthi u do vha o pfuka mulayo. U ya nga khethekanyo 18 ya Mulayo , muthu munwe na munwe o pfukaho mulayo u do fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi no lingana minwedzi ya 12, kana a fainiwa na u valelwa khathihi?
U kundelwa u tevhedzela thodea dza Mulayo zwi do ita uri giranthi yavho I imiswe. Arali vha kundwa u da u dzhia giranthi yavho tshifhinga tshine tsha lingana minwedzi miraru I tshi tevhekana, giranthi yavho I do imisiwa. Giranthi inwe na inwe yo waniwaho nga ndila I si yone I fanela u lifhiwa.
U ya nga khethekanyo 10 (1) ya Mulayo vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo yo dzhiiwaho ya malugana na tshifhinga tshe giranthi ya ṋetshedzwa, kana tshelede yo badelwaho. Aphili yavho I tea u rumelwa kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi aḓirese hu sa athu fhela maḓuvha a 90 vho wana ulu luṋwalo.
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi ndivhadzo, kha vha kwame ofisi ya vhulondoti I re tsini navho.
In terms of Regulation 2(3)(a) a person shall be eligible for a grant for a disabled person only if the disability is confirmed by a medical report of a medical officer. The assessment of a medical officer is that, based on your current medical condition, you do not qualify for a grant for a disabled person.
U ya nga Ndaulo 2(3)(a) muthu u ḓo tea u wana giranthi ya vhaholefhali fhedzi arali vhuhole hawe vhu tshi khou khwaṱhisedzwa nga muvhigo wa mutakalo une wa bva kha muofisi wa zwa mutakalo. Tsedzuluso yo itwaho nga muofisi wa mutakalo I sumbedza uri u ya nga tshiimo tsha mutakalo wavho tsha zwino, a vho ngo tea u wana giranthi ya vhaholefhali.
<fn>ven_Article_National Language Services_U fhaela lushaka dzin.txt</fn>
U fhaela lushaka dzinnu?
Muhasho wa zwa dzinnu?
U fhaa dzinnu ho thoma?
Ho no fhaiwa nnu dzi fhiraho R1, 6 milioni u bva nga?
Nzudzanyo dza dzinnu na thuso ya masheleni zwi tshi itelwa vhashai?
Ro iimisela u vha fha nnu arali vha tshi tea u i wana?
hoea dza u ri vha vhe na nnu?
U ri vha wane nnu vha tea u vha vho malana na muwe muthu kana vha tshi khou tou dzulisana na onoyo muthu. Vha tea u vha vha na vhathu vhane vha khou vha una, sa vhana vhavho kana mualuwa ane a vha murao wa mua wavho. Vha tea u vha vhe mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana vhe na iwalo a thendelo a u dzula kha ino (Afurika Tshipembe) a tshifhinga tshohe. Vha tea u vha vhe na miwaha i fhiraho fumbili nthihi nahone vha tshi nga kona u dzhenela zwa dzikoniraka. Vha tea u vha vha sa holi muholo u fhiraho R3500.00 nga wedzi muani wavho wohe, nga nnani ha hezwi zwohe vha tea u vha vha saathu u anganedza thuso ya masheleni i bvaho muvhusoni nahone vha vhe vha saathu u vha na nnu na luthihi?
Kha vha sedzuluse arali vho tea u wana thuso ya masheleni malugana na zwa dzinnu?
Vhaholefhali, vhathu vhane vha khou lwalesa na vhaaluwa, tenda muholo wavho wa vha u fhasi ha R800 nga?
Nila ya u ita khumbelo?
> Bugu ya vhue yavho na ya mufarisi wavho?
> iwalo a tsumbamuholo?
Musi vho no ralo, vha ye u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa dzinnu wa Vunu kana ofisini dza masipala wa hune vha dzula hone?
Naa vhaholefhali vhane vha tea u wana thuso ya masheleni ri vha thusa nga mini?
Vhaholefhali vhane vha tea u wana thuso ya masheleni ri vha ea tshelede i linganaho R25 580,00 na dziwe nyengedzedzo dza masheleni dza u khwinisa nnu dzavho sa u pheiva na hune zwidulo zwa vhaholefhali zwa o tshimbila hone, na hune dzitsimbi dza u itika dza fhaiwa u fana na hune ha ambelwa hone, na dzibele dza kha mahothi hu tshi itelwa madzinganevhe?
Heyi thuso ya masheleni i etshedzwa fhedzi muthu ane a oa u renga nnu yo no fhaiwaho kana tshitentsi, ine ya vha yo fhaiwa nga rakoniraka. Thuso ya masheleni yo raliho i wanwa nga muakhulu u a fhinduwa?
Thuso ya masheleni ya mu?
Arali vha tshi dzula fhethu hune tshitentsi tshe vha tshi rengiselwa nga muvhuso tsha vha tshi tshi khou londotwa nga masipala, vha tea u ewa THUSO YA MASHELENI YA MUANGANELANO hune vha o ewa tshelede i linganaho R12521,00 ine I nga shumiswa u fhaa kana u khwinisa nnu yavho?
Thuso dza masheleni zwi tshi ya nga zwigwada.
Thuso ya masheleni yo raliho i waniwa nga zwigwada zwa vhathu vho tendelwaho lwa mulayo, u wana ndaka uri vha dzule khayo na uri vha i laule.
Tshigwada tshenetsho tshi wana R23 100.00 nga tshigwada kana mua une muholo wawo wa vha fhasi ha R3500.00 nga wedzi?
Khadzimiso ya masheleni malugana na zwa dzinnu mahayani?
Mushumo muhulwane wa khadzimiso ya masheleni a u thusa nga dzinnu mahayani ndi u ea khadzimiso nga kha mazhendedzi kha vhane vha hola miholo ya fhasi vhane vha oa u khwinisa dzinnu dzavho. Khwiniso ya dzinnu I itwa nga vhathu vhone vhane. Hafha mushumo muhulwane ndi u bveledzisa vhathu vhane vha dzula mahayani uri vha kone u kolodwa tshelede uri vha kone u thusana na u londotana na u vhulunga na u vha na vhukoni ha u ifhaela na u khwinisa nnu dzavho?
Mua wa Malabeni kha Vunu a Limpopo wo fhaa nnu hau nga u tou tevhekana nga khadzimiso ya masheleni a nnu dza mahayani i no pfi Agishana nga masheleni e vha tou ivhulungela vhone vhane?
Hedzi ndi nnu dzine dza fhaiwa nga vhoradzikoniraka, vho tholiwa nga Muvhuso wa vunu kana masipala hu tshi itelwa zwigwada zwa vhathu vho teaho u wana thuso ya masheleni. Thuso ya masheleni I etshedzwa u ya nga muholo wa muthu. Arali muthu a tshi oa nnu I sa tshimbilelani na muholo wawe, u o tea u badela tshelede ine ya khou ahela?
Thuso ya masheleni iyi I ekedzwa vhahadzimi I tshi bva banngani, kha vhane nga a 31 hangule 1997 vho vha vhe murahu kha mbadelo ya wedzi nga wedzi nga miwedzi miraru vhane vha tea u pfuluselwa kha dzinnu dzine dza kona u swikelelwa nga muwe na muwe. Muhasho wa zwa dzinnu wo ibaekanya na khantsela ya u bannga wo bveledza khamphani ine ya vhidzwa u pfi SERVCON housing solutions (pty) Ltd. u dzudzanya etshedzo dza gavhelo a u pfuluwa sa nila ya u ita uri zwa dzinnu zwi vhe ngonani?
Mbekanyamushumo ya u ifhaela dzinn?
Thuso ya masheleni iyi I ewa vhathu vhane vha oa u ifhaela mahaya avho nga vhone vhane. Hezwi zwo fhambana na zwine rakoniraka a ita ngauri uyu u tou fhaela vhathu dzinnu. Hafha vhathu vha hogomela kufhaelwe kwa dzinnu dzavho vha tshi thusiwa nga dzangano a u thusedza?
Mbadelo dza u engedzedza dzi a wanala uri dzi kone u badela thikhedzo ine vha I wana.
Ndi nnyi ane a tea u bvisa R2 479-00?
Muvhuso wo bvisa mulayo wa uri vhaanganedzi vha thuso ya masheleni vha tea u shela mulenzhe kha uri vha kone u I wana. Ndivho ya u dzhenelela ha vhaanganedzi vha thuso ya masheleni kha thasululo ya u wana havho dzinnu uri hu bveledzwe vhupo vhune vhathu vha kona u vhona ndeme ya ndaka ine ya etshedzwa nga kha thuso ya masheleni ya dzinnu?
U bva nga a 01 Lambamai 2002, vhohe vhaanganedzi vha thuso ya masheleni vha tea u mbo i shela mulenzhe?
vhaaluwa, vhaholefhali, vhalwadze, tenda vha vha tshi hola tshelede I re fhasi ha R800-00 nga wedzi?
Vhaanganedzi vha thuso dza masheleni vha vhupo ha mahayani?
Vhaanganedzi vha thuso dza masheleni vha mbekanyamushumo dzo tendelwaho dza u fhaa dzinnu?
Vhaanganedzi vha thuso dza masheleni vhane vha wana nnu dza muvhuso nga shishi?
Thuso ya masheleni heyi I ekedzwa vhaanganedzi vha re na pfanelo dza mavu ane vha dzula khao. Mavu haya a wanala vhuponi ha mahayani nahone a nga fhasi ha ndaulo ya mahosi apo. Aya mavu ndi a muvhuso. Idzi thuso dza masheleni dzi wanala nga nila ya thandela nahone vhaanganedzi vha tikedzwa nga mazhendedzi a u thoma u shumisa. Vhaanganedzi vha thuso dza masheleni hafha vha na pfanelo ya u dzhia tsheo kha uri vha nga shumisisa hani thuso dzavho dza masheleni, hu nga vha kha etshedzo ya kha tshumelo kana kha u fhawa ha dzinnu kana zwohe zwo angana?
Tshifhingani tsho fhelaho, zwihuluhulu kha vhupo ha vhathu vhatswu sa Soweto, Mamelodi na huwe-vho, Muvhuso wa kale wo vha u tshi fhaela vhathu dzinnu dza u rennda. Vhathu vho dzulaho kha hedzi dzinnu hu saathu u swika a 15 hafamuhwe 1991, vha nga ita khumbelo ya luafhulelo kha mutengo wa nnu u swikaho kha R7 500.00?
Zwifhinga zwinzhi hedzi dzinnu dzi ewa vhathu mahala nga nhani ha uri luafhulelo lwa R7 500,00 lu fhira mutengo wa nnu?
U ya nga ha Mulayo wa dzinnu, Minisia wa dzinnu vho bveledza maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na mveledziso ya dzinndu. Gumofulu a R10 379.00 a thuso ya masheleni khulwanesa i nga shumisiwa kha mveledziso ya dzinnu?
Tshelede yo salaho ya R12 521.00 I nga shumisiwa kha mutheo wa nnu?
Vhaanganedzi vha thuso dza masheleni vhane vha tama u shumisa rakoniraka u fhaa nnu, vha tea u badela R2479.00 musi nnu I saathu u thoma u fhaiwa?
Dzinnu dzohe dzi fhawaho nga rakoniraka dzi tea u waliswa kha National Home Building Registration Council nahone dzi ewe themendelo ya miwaha mianu?
Mabunga na mai zwo tea u vha hone. Vhaanganedzi vha thuso dza masheleni vha tamaho u dzhenelela kha u fhaiwa ha dzinnu dzavho nga kha mbkanyamushumo ya vhathu ya u ifhaela dzinnu, a vha lavhelelwi u bvisa masheleni?
Vhashumisani na rine kha zwa dzinnu na zwine vha tea u ita?
Koporasi ya zwa mbadelo ya dzinn?
Koporasi ya zwa mbadelo ya dzinnu ya lushaka yo thomiwa uri I bveledze nila ntswa na dza khwine kha u dzudzanya masheleni a u badela dzinnu, u bva kha zwiko zwi si zwa muvhuso zwo anganelanaho na vhunzhi ha madzangano?
SERVCON Housing Solutions (Pty) Ltd.
U dzudzanya etshedzo ya gavhelo a u pfuluwa sa iwe ya nila dza u ita uri zwa dzinnu zwi vhe ngonani. Iyi ndi khamphani yo anganelanwaho nga muvhuso na dzibannga u itela uri zwa dzinnu zwi vhe ngonani. Mushumo wa khamphani ya Servcon ndi u ekedza vhulanguli ha maimo a nha kha phothifolio (vhahadzimi vhohe vha kwameaho, vho kundwaho u badela lwa miwedzi miraru kana u fhira) yo vhumbiwaho nga dziPIP dza 33,306 na dziNpl dzine khadzimiso yadzo ya tshelede ya u thoma ya vha R1277317708 u bva nga uvha a u fhedza iswa a 31 HANGULE 1997?
U wana kana u bveledza nnu dzo linganelaho. Servcon I o bvela phana u etshedza Thubelisha zwidodombedzwa nga vhualo zwa vhathu vho sainaho thendelano malugana na nnu dzo linganelaho?
Izwi zwidodombedzwa zwi o dzudzanywa na u sedzuluswa zwavhui nga Thubelisha u ya nga fhethu hune nnu dza o fhatiwa hone, na nga uri mua u o kona u badela naa u itela u vhona uri ndi nnu nngana nahone dza lushaka-e dzine dza o fhawa?
Zwine NUCHA ya tea u ita zwone ndi u ita uri masheleni ane a ekedzwa kha vhanekedzi vhao a kone u swikelela vhathu vhane vha hola miholo miuku uri nnu dzo teaho dzi kone u fhawa?
U ita hezwi NUCHA I ekedza thendelo dza u vala zwikhala zwa hahelelo. I dovha ya langa mbekanyamushumo dza u vhulunga dza zwa dzinnu?
U itela uri nga u angaredza hu bveledzwe na u fhaa vhukoni kha madzangano a zwa dzinnu dza vhathu?
U uuwedza tshumisano, ho sedzwa ngomu ha shango na nna, nga u ita uri vhohe vho teaho u shumisana vha anganyise nivho, vhukoni na tshumisano?
U bveledza mutheo wa phoisi ya zwa u fhaa nnu dza vhathu?
National Home Builders registration council.
DziNHBRC dzi tsireledza madzangalelo a vhathu vhane vha fhaelwa dzinnu nga u vha fulufhedzisa uri vha o vha tsireledza kha vhukhakhi ho itwaho kha nnu dzavho kana nga u tevhedzela zwe vha fulufhedzisa u ya nga ha uyu mulayo?
U fhaela lushaka nnu dzo khwahaho dzine dza?
U thoma na u uuwedza mbekanyamushumo ya tshifhinga tshohe ine ya etshedza vhathu vhohe nnu dzine dza vha fusha nga nila I linganaho?
U fhaela lushaka dzinn?
Muhasho wa zwa dzinn?
DziMEC & dziPRO dza zwa dzinn?
<fn>ven_Article_National Language Services_U tsireledzea ha vhae.txt</fn>
Kha vha tshimbile kha pheivimennde. Arali hu si na pheivimennde, vha tshimbile kha tshanda tsha u la tsha gondo kule na gondo.
Arali vha tshi khou tshimbila tsini na gondo line la shumiswa nga nnyi na nnyi, kha vha vhone uri vha tshimbila kha tshanda tsha u la nahone kule na gondo vho lavhelesa vhuendi vhune ha khou da.
Vhunzhi ha zwiendisi zwi shumisa magondo o fhambanaho zwi tshi khou gidima nga luvhilo lwo fhambanaho. Ngauralo zwi khombo nga maanda uri vhana vha tambe kha pheivimennde/kana nga thungo ha gondo. Arali nwana a tshi khou tamba vhukati ha gondo, mureili a nga kha di si kone u khonisa goloi kana u ima nga u tavhanya. Izwi zwi nga itea uri nwana onoyo a huvhale kana a lovhe.
Tshifhinga tshothe kha vha tshimbile vho lavhelesa vhuendi vhune ha khou da uri vha kone u vhona zwiendisi zwine zwa khou da nga u tavhanya.
Vhana vhane vha vha nga fhasi ha minwaha ya 12 a vha koni u kala tshifhinga tshine tshiendisi tsha do swika khavho. Kha vha vhone uri vhana vhenevho vha fhelekedzwa nga vhathu vhahulwane.
Kha vha pfuke gondo fhedzi arali hu si na vhuendi vhu no khou da. Vha songo gidima.
Vha songo tsa kha bisi/thekhisi u swikela vha tshi vha na vhutanzi ha uri yo ima.
Kha vha ime u swikela bisi/thekhisi i tshi takuwa uri vha kone u vhona zwiendisi zwine zwa khou da zwi tshi bva kha masia othe a gondo.
Musi hu si tshee na zwiendisi zwine zwa khou fhira, vha nga pfuka gondo nga u tavhanya nga murahu ha musi vho lavhelesa kha tsha u la, kha tsha monde vha dovha hafhu vha lavhelesa kha tsha u la.
Vha nga thulwa nga bisi/thekhisi yeneyo ye vha vha vho i namela.
Kha vha tse kha vhuimabisi kana hune thekhisi dza tsitsa hone.
Kha vha pfuke fhedzi arali luvhone lu lu ludala. Vha vha vho tsireledzea nga u ita ngauralo.
Arali luvhone ludala lwa shanduka lwa vha lutswuku vha vhukati ha gondo, kha vha bvele phanda vha lavhelese zwiendisi zwi no khou da nga phanda na nga murahu.
Musi luvhone lu lutswuku lwa rovhoto lu tshi shanduka lwa vha ludala, lu nea zwiendisi zwa nga phanda na zwa nga murahu tshifhinga tsha u pfuka.
Gondo lo itelwa u shumiswa nga vhathu vhothe; ngauralo ndi zwa vhuthogwa uri vha pfuke nga u tavhanya uri vhareili na vhone vha kone u fhira.
U pfukekanya zwi amba u pfuka fhethu hunwe na hunwe hune ha si vhe na tswayo dza u laula u pfuka. Izwi zwi khombo nga maanda nahone zwi nga ita uri vha huvhale kana vha lovhe.
Vhareili vha lavhelela uri vhathu vha pfuke fhethu hune ha vha na tswayo dza u laula u pfuka dzi no nga sa: buloko ya u pfuka vhaendanganayo, kha zwitopo zwa u ima na dzirovhoto. Naho zwo ralo, vhaendanganayo vha tea u pfuka nga u tavhanya u itela uri vhanwe vhashumisi vha gondo na vhone vha kone u li shumisa. Izwi ndi zwine ra zwi vhidza u shumisa gondo nga u sielisana na u thonifha vhanwe vhashumisi vha gondo.
Vha songo shumisa gondo nga murahu ha musi vho shumisa zwikambi/zwidzidzivhadzi ngauri zwi nga ita uri vha si kone u vhona na u tshimbila zwavhudi. Zwi dovha zwa ita uri vha kondelwe u kala vhukule ha vhuendisi vhu no khou da na uri vhu khou gidima nga luvhilo lungafhani. Tshinwe hafhu a vha koni u pfuka gondo nga u tavhanya.
U nwa vha tshimbila zwi khombo nga maanda u fana na u nwa vha reila.
U namedza mihwalo na vhathu zwo fhiraho mpimo.
Naa u namedza zwo fhiraho mpimo zwi amba mini?
U namedza zwo fhiraho mpimo hu ambiwa u namedza muhwalo u songo tendelwaho kana zwi si ho mulayoni nga muthu ane a shuma u hwala zwithu, mureili kana munamedzwa a na ndivho kana a si nayo.
U namedza zwo fhiraho mpimo na mathaela a songo lugaho zwi vhanga dzimpfu na mafuvhalo manzhi magondoni. Nga nnda ha izw, hu dovha ha disa tshinyalo kha magondo ashu ine ya lingana dzimilioni dzi re na tshivhalo dza dzirannda na zwiendisi zwo namedzaho thundu kana vhathu vhane vha fhira mpimo.
Tshiendisi tsho hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo tshi dzhia tshifhinga u ima hune tsha fanela u ima nga shishi. Arali vha tshi toda u khonisa tshiendisi tshavho vha tshi khou lingedza u tinya khombo, zwi do vha dzhiela tshifhinga tshilapfu nga mulandu wa mihwalo minzhi kana vhathu vhanzhi vho hwalwaho nga tshiendisi.
Tshiendisi tsho hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo a tshi lauleli nahone zwi a konda u engedza luvhilo u fana na kha tshiendisi tsho hwalaho vhathu kana thundu yo linganelaho. Zwenezwo zwi kundisa mureili u fhirela vhunwe vhuendi.
Mathaela a tshiendisi tsho hwalesaho a a fhisesa a vha matete. Izwi zwi nga ita uri a thuthube kana a balee.
U hwala thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo zwi ita uri vha si kone u vhona zwa murahu. Zwenezwo zwi ita uri vha si kone u vhona milindi kana zwinwe zwikhukhulisi zwi re gondoni.
Zwiendisi zwo hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo zwi tshinyadza magondo, ngauralo zwi nga ita uri vha fainiwe tshelede nnzhi.
Vhunzhi ha vhathu vha shumisa dzithirakha na dzivene dzo vuleaho u ya mishumoni yavho duvha na duvha- vho dzula ntha ha mihwalo. Vhathu vhenevho vha vha vha songo di vhofha nga mabannda nahone vha songo dzula ntha ha dzisithi. Izwi zwi pfisa vhutungu ngauri ndi zwone zwine zwa disa dzimpfu na mafuvhalo manzhi kha magondo ashu.
Liga line la tea u tevhedzelwa la 247 li sumbedza uri vhathu vha nga namela kha tshiendisi tsha u hwala thundu , vha nga vha vho tou dzula kana vho tou ima, tenda tshiendisi tshenetsho tsha vha tsho valwaho nga tshithu tsho khwathaho tshine tsha do vha thivhela u bvela nnda musi tshiendisi tshenetsho tshi tshi wa.
Vhareili vha dzibisi na dzithekhisi vha anzela u namedza vhathu vho fhiraho mpimo. Kha mafhungo kanzhisa ri pfa uri Thekhisi kana bisi ye ya vha yo namedza lu fhiraho mpimo yo ita khombo . Kha thekhisi kana bisi inwe na inwe hu fanela u nambatedzwa ndivhadzo ine ya sumbedza nomboro yo tendelwaho ya vhathu vhane vha fanela u vha vho dzula na ya vho imaho vhane vha tea u tshimbidzwa nga thekhisi yeneyo. Vhareili vhane vha tshimbidza vhathu na mihwalo vha fanela u lingiwa malugana na mushumo wonoyo na u gudiswa uri vha tea u reila hani. Vhareili vha fanela u shumisa ndivhadzo u hana u namedza nomboro ya vhathu vho fhiraho mpimo kha zwiendisi zwavho?
Naa tshiendisi tsho hwalaho kana tsho namedzaho u fhira mpimo tshi vhonala hani?
Luvhilo lwatsho lu a fhungudzea musi tshi tshi namela thavha kana muvhundu.
Nga mathaela atsho.
Zwivhuya zwa u sa namedza mihwalo kana vhathu vho fhiraho mpimo kha tshiendisi tshavho.
Zwi vhulunga tshifhinga: A hu na u lenga, tsumbo.
thaidzo malugana na ndindakhombo kana inshorentsi arali ho vha na khombo na musi tshiendisi tsho wanala tsho hwala vhathu kana thundu yo fhiraho mpimo.
U reila dzibaisigila hu khou vha vhumvumvusi na vhuendedzi vhuhulwane AfurikaTshipembe.
Vhunzhi ha vhathu vha takalela u shumisa dzibaisigila duvha linwe na linwe. Vhunzhi ha vhathu vha shumisesa dzibaisigila u fhira dzigoloi kha u tshimbila duvha linwe na linwe.
Baisigila ndi lushaka lwa vhuendedzi u fana na tshiendisi tshinwe na tshinwe. Fhedzi i fhambana na zwinwe zwiendisi ngauri yone i tshimbidzwa nga maanda a muthu. Vhone sa mureili wa baisigila vha na pfanelo, vhudifhinduleli na minwe mishumo zwi no fana na zwa vhanwe vhareili. Vha elelwe uri vhareili vha dzibaisigila a vho ngo tendelwa kha firiwei.
Phanda ha musi vha tshi reila kha gondo li no shumiswa nga nnyi na nnyi, vha tea u pfesesa milayo ya vhuthogwa ya gondo na u vha na vhukoni ho teaho ha u reila baisigila nga ndila yo tsireledzeaho kha vhuendi.
> sia tshikhala nga murahu ha zwinwe zwiendisi zwi re phanda u itela arali mureili a re phanda havho a tshi nga sokou ima nga u tavhanya.
> sa reila baisigila nga ndila i si yavhudi na u sa londa.
> thogomela mmbwa dzine dzi nga vha dzo vha sala murahu kana u vha pandamedza. Izwi zwi khombo ngauri mmbwa dzi nga fhufhela gondoni dza vhanga khombo.
> thogomela u suvha ha magondo musi mvula dzi tshi na na musi dzo pfula.
> sa sedza mbone vhunga zwi tshi do ita uri vha si kone u vhona zwavhudi vhusiku tshifhinganyana.
> tendelwe u reila a tshi fhambana na vhuendi.
> tendelwe u dzhenelela-dzhenelela a tshi bva kha masia othe.
> tendelwe u namedza vhathu nga nnda ha musi baisigila yo itelwa tshidulo tsha zwenezwo tsho tumekanywaho nayo.
> dzhenela mutatisano wa dzibaisigila kha gondo la nnyi na nnyi a songo tendelwa nga muvhuso kana nga vhahulwane.
> tendelwe u ambara zwithu zwa u thetshelesa ngazwo ndevheni kha ndevhe dzothe musi a tshi khou reila kha gondo la nnyi na nnyi.
Kha vha dzhiele nzhele: Naho vhunzhi ha khombo vhu tshi vhangwa nga vhareili vha mimodoro, hu anzela u lovha vhareili vha dzibaisigila. Vha tea hafhu u elelwa uri: mimodoro i na fhethu hune mureili a si kone u hu vhona zwavhudi. Fhethu hune mureili a si kone u vhona ndi khona ya murahu kha tsha u la. Vha vhone uri a vha reili baisigila yavho tsini na henefho fhethu.
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUDZULAPO.txt</fn>
Vhudzulapo ndi mini?
Vhudzulapo ndi ithemu ine a alutshedza muthu na vhushaka hawe na muvhuso. Musi ri tshi sedza halutshedzo yao nga u anavhuwa, Vhudzulapo i alutshedza muthu na vhushaka hawe na shango. Nga u anavhuwa vhudzulapo i amba u netshedza tshiimo, dzipfanelo, dzimbofho kha vhathu na u hwesa maana na uri muvhuso u vhe na pfanelo dzi sa fhiriho dza vhathu. Ndi zwa ndeme kha sisiteme dza pootiki dza demokirasi, dzine dza bveledza kana u vhumba mutheo wa fomala wa dzipfanelo na dzimbofho khathihi na u alutshedza vhushaka vhukati ha vhathu na shango?
Hu na u hanedzana hunzhi malugana na vhudzulapo. Vhawe vhasengulusi vha khwa?
Pfanelo dza tshitshavha (Civil rights) (dzi katela mbofholowo ya muthu, vhuibaekanyi, u?
Pfanelo dza pootiki pfanelo ya tshitshavha ya u shela mulenzhe kha zwa po?
Pfanelo dza matshilisano (pfanelo ya u londolwa na u tsireledzwa).
Uri vhathu vha kone u shela mulenzhe zwavhui kha maitele a demokirasi, mudzulapo muwe na muwe u tea u kona u swikelela hoea dza ndeme dza vhutshilo. Izwi zwi katela zwiiwa zwa ndeme, mai, pfunzo ya ndeme na hogomelo ya ndeme ya zwa mutakalo?
Vhudzulapo vhu katela u ivhofha ha muvhuso kha u nekedza hoea dza ndeme dzi no nga sa mutakalo na pfunzo. Pholisi dza matshilisano ndi pfanelo dza vhudzulapo. Pholisi ya matshilisano i kwama nga maana uri ndi nnyi ane a shumana na zwa ndondolo, nga fhasi ha nzudzanyo dzifhio dza zwa pootiki na matshilisano, na uri ndondolo kana vhulondoti honoho vhu nekedzwa nnyi?
Hu na vhushaka vhufhio vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu?
Tshithu tsha ndeme malugana na vhudzulapo kha mashango a demokirasi ndi u lingana ha vhadzulapo. Naho zwo ralo, zwi a ivhea nga maana uri hu na u sa lingana kha mashango a demokirasi vhadzulapo vhohe a vha lingani. Naho hu uri demokirasi I uuwedza pfanelo dza vhudzulapo, tshumiso yavhui ya pfanelo dza vhudzulapo ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha zwigwada zwe kale zwa vha zwo kandeledzwa zwi no nga sa vhafumakadzi na vhashai?
Pfanelo ya vhadzulapo vhohe ya u vouta a yo ngo thasulula tshohe thaidzo ya ndinganyiso; vhudzuloni hazwo yo sumbedza uri u lingana ha fomala hu anzela u bvelela khathihi na u sa lingana?
U sa lingana ha mbeu na tshialula zwo tou dzhenelela vhukuma kha zwivhumbeo, nyito na kuhumbulele kwa tshitshavha na tshumiso yavhui ya pfanelo dza vhudzulapo nga vhafumakadzi zwi nga itela tshialula khaedu na u phuromotha ndingano. Ngauralo hu na vhushaka ha ndeme vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu. Tshumiso yavhui ya vhudzulapo nga vhafumakadzi na u dzheniswa ha mbilaelo kha mulayo, pholisi dza muvhuso na dzimbekanyamushumo na tshomedzo, maitele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi itelwa u swikelelwa ha ndinganyiso ya mbeu?
Dzangano a nga ngomu a Phalamennde (The Inter Parliamentary Union (IPU))?
Demokirasi I o vha ya ndeme vhukuma musi vhanna na vhafumakadzi vho angana vha tshi dzhia tsheo nga ha mahoro a polotiki na mulayo wa lushaka nga u lingana kha madzangalelo na vhukoni ha vhathu vhohe?
Mulayotewa u bula uri hu na vhudzulapo ha Afurika Tshipembe ho oweleaho na uri vhadzulapo vhohe vha na pfanelo dzi linganaho, na mbuelo dza vhudzulapo nahone vha na mishumo na vhuifhinduli hu linganaho ha vhudzulapo?
Mulayotibe wa Dzipfanelo washu u alutshedza pfanelo dza vhadzulapo, dza polotiki na dza matshilisano dza vhadzulapo na vhawe?
Pfanelo dza vhadzulapo dzine dza vha kha Mulayotibe dzi katela pfanelo ya u lingana, tshirunzi tsha vhathu, mbofholowo na tsireledzo ya muthu, mbofholowo ya u iambela na vhuibaekanyi na pfanelo ya u angana kana u kuvhangana, u ita dzitsumbedzo, u gwalaba na u phethishina?
Pfanelo dza pootiki dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe dzo sumbedzwa kha Mulayotibe wa Dzipfanelo nga n?
19 Pfanelo dza po?
Mudzulapo muwe na muwe o tendelwa u nanga kha zwa po?
Vhumba ihoro a po?
U shela mulenzhe kha zwa pootiki kana u kunga mirao kha zwa po?
U bva fulo a ihoro a pootiki kana u i vhumba?
Mudzulapo muwe na muwe u na pfanelo kha dzikhetho dzo vhofholowaho, dzi si na tshialula nahone dzo oweleaho dza dzangano iwe na iwe o thomiwaho nga Mulayotewa?
Mudzulapo muwe na mu?
U vouta kha dzikhetho kha dzangano iwe na iwe a v husimamilayo o thomiwaho u ya nga Mulayotewa, na u ita ngauralo tshidzumbeni;na u imela ofisi ya nnyi na nnyi, nahone musi o khethiwa, u langa ofisi?
Muphuresidennde wa kale Vho-Nelson Mandela vho amba zwi tevhelaho musi vha tshi vula phalamennde ya u thoma nga 1994, yo khethiwaho nga n?
Zwi o kona u swikelela mbofholowo arali vhafumakadzi vha sa athu u vhofhololwa kha zwohe zwivhumbeo zwa u tsikeledza. Rohe ri tea u anganedza uri ndivhotiwa dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fhaulula nga vhuswa dzo vha dzi tshi o vha dzi songo swikelelwa nga nna ha musi ri tshi kona u vhona nga zwithu na nga nyito uri tshiimo tsha vhafumakadzi vha shango ashu tsho shanduka zwihulwane na uri vho ewa maana a u dzhenelela kha masia ohe a vhutshilo nga u lingana na miwe mirao ya tshitshavha?
Ndinganyiso ya mbeu yo khwahisedzwa sa mulayo muhulwane wa demokirasi ntswa. Vhafumakadzi vha a wanala nga vhunzhi kha zwa pootiki. Milayo minzhi ine ya khou uuwedza ndinganyiso ya mbeu yo phasisiwa phalamenndeni nahone zwishumiswa kana tshomedzo dzine dza shumiswa nga zwiimiswa, dzi no nga sa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu dzo no i vha hone u itela u phuromotha kana u uuwedza ndinganyiso ya mbeu?
U Phuromotha tshumiso yavhui ya pfanelo dza vhudzulapo ha vhafumakadzi?
Zwithu zwi si zwavhui zwine zwa iswa nga vhushai na zwa matshilisano na ikonomi zwi kwamesa vhafumakadzi nga maana. Vhafumakadzi ndi vhone vhane vha kwameswa nga maana nga u shaea ha tshomedzo dza ndeme dza zwa matshilisano. Ndi vhafumakadzi vha vhashai vhane kanzhi vha hweswa vhuifhinduleli ha u ka mai na u kuvhanganya zwivhaswa zwine zwa oea muani, u vhona uri vhana vha a ambara, vha wana zwiiwa na pfunzo ya ndeme, na u lingedza u swikelela hoea dza mutakalo dza mia yavho?
Naho hu na mveledziso dza ndeme kha milayo, vhafumakadzi vha kha i angana na zwikhukhulisi zwinzhi kha u lingedza u wana mishumo yavhui, tsireledzo ya zwa matshilisano, zwiko zwa tshikolodo na zwa u bveledza sa mavu. Izwi zwikhukhulisi zwi katela u sa lingana ha muhwalo wa u vha na vhana na u hogomela, tshialula mishumoni, milayo ya vhurereli na mvelele ya tshialula na sialala, u sa imelwa kha zwiimiswa zwa pootiki na zwa ikonomi, na khakhathi dzine dza khou bvela phana kha vhafumakadzi?
Maitele a u monithara na u phuromotha vhudzulapo ha vhafumakadzi na u shumiswa ha pfanelo dza vhafumakadzi dza ikonomi na zwa matshilisano ndi zwa ndeme u itela uri a kone u swikelelwa zwavhui. Uhu u monithara hu nga bvelela kha levele dzi re na tshivhalo. Mulayotewa u nekedza Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu mushumo wa tshipentshela malugana na pfanelo dza zwa matshilisano na zwa ikonomi na Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu malugana na ndinganyiso ya mbeu. Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele (Employment Equity Act) na u Phuromotha Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Tshialula tshi songo teaho na zwone zwi nekedza zwishumiswa zwa ndeme zwa u monithara na u vhona uri pfanelo dza vhudzulapo dza vhafumakadzi dzi a tevhedzelwa?
Khaedu ine ya vha hone ndi ya u kona u wana mvelelo dzo dzumbamaho dza milayo na pholisi dzine dza vhonala dzi sa khou shanduka dza vhafumakdzi. Izwi zwi bvelela musi mulayo u tshi tsinya io kha zwine zwa vhangwa nga mishumo ya mbeu i sa shanduki na vhushaka ha maana vhu sa lingani kha levele dzo?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi iwe ya Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya vhu 9 zwo bulwaho kha khethekanyo ya 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha honifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu?
CGE yo iimisa nahone i tea u tevhedzela Mulayotewa na mulayo. A yo ngo tea u dzhia sia nahone i tea u shumisa maana ayo na u ita mishumo i sa ofhi kana i sa dzhii sia. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu, wa 19961 une wa alutshedza maana ayo o fhambanaho na mishumo yayo. Maan?
U monithara na u?
U lavhelesa kana u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu.
CGE i na maana mahulwane a u oisisa u sa lingana ha mbeu. Malugana na izwi , musi hu tshi khou o?
oa mafhungo na zwidodombedzwa kha muthu muwe na mu?
oa uri muthu muwe na muwe a ivhonadze phana hayo na u sumbedza atikili dzo sumbedzwaho kana ma?
vhudzisa muthu muwe na mu?
nga thendelo kana maana a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisiaraa kana muhauli a nga setsha muthu muwe na muwe, dzhena na u setsha tshifhao tshiwe na tshiwe a dovha a nambatedza kana a bvisa tshiwe na tshiwe kha muthu kana zwifhao zwine zwa khou oisiswa?
Maana a dzikhomishini a tikedzwa nga u pfiswa vhuungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dzihoisiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha miwedzi ya 6?
Khomishini tshifhinga tshiwe na tshiwe i nga kwama Phuresidennde kana Phalamennde malugana na zwiwe na zwiwe zwine zwa tshimbilelana na u shumisa maana ayo kana kushumele kwa mishumo yayo. Khomishini yo tea u vhiga mishumo yayo na tswikelelo dza ndivhotiwa dzayo kha Phuresidennde waha muwe na muwe ane nga murahu a o isa muvhigo wonoyo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha i dovha hafhu ya isa muwe muvhigo kha Phuresidennde kana Phalamenndeni tshifhinga tshiwe na tshiwe?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga kana u hwelela mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela Tshialula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela muwe muthu kana madzangalelo a tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha vhathu?
Tshiwe hafhu, CGE ndi iwe foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Izwi zwi amba uri muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maana ayo na mishumo yayo?
1 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
2 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
3 Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUGUDISI HA ZWA KUTS.txt</fn>
Ndivho dza Pfunzo dza kutshilele ndi dza u nea vhaofisiri vhothe vha khothe ndivho yo teaho na u pfesesa u tanganedza mihumbulo ya vhawe na hune vha fhambana hone u itela uri tsheo dzavho dzi vhe dzo teaho na u tanganedzwa kha tshitshavha tshine ra tshila khatsho.?
U dzhia sia khothe hu vhonala sa?
U tevhelela muhumbulo zwi angaredza u fanyisa tshithu tshine tsha wanala kha muwe muthu na zwine zwa khou todea kana vhathu vha sa todei vhane a dikwamanya navho vha tshi?
U tevhelela kuhumbulele kuthihi ndi lushaka lwa tshigwada tsha kutshilele?
A thi khou amba zwauri vhathu vha dzhia tsheo ya u tevhela kuhumbulele kuthihi nga ndila i songo teaho. Ngoho ndi ya uri, kuhumbulele u ya nga murafho kana mbeu ku hone, kha mihumbulo yashu, hu tshi khou itiswa nga u langwa nga kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo doweleaho na midia. Tshiwe tshifhinga hu wanala kha zwiimiswa zwashu. Ri anzela u zwi dzhia sa ngoho. Musi ro livhana na thaidzo, ri a i shumisa ri sa zwipfi ngauri zwo tea nahone zwi a leluwa u fhirisa u tandulula thaidzo na u swika kha muhumbulo nga maitele na u pfesesa na u pima.?
Zwithu zwine zwa fana kha tshigwada na phambano vhukati ha zwigwada zwi itiwa nga ndila yo kalulaho kana u bviselwa khagala.
Ndowelo ya u dzhia mirado ya tshigwada tsha nnda sa vhane vha fana nga maanda u fhirisa mirado ya tshigwada tsha nga ngomu.
U dzhia sia ho tou kalulesaho ha Tshigwada tsha nga ngomu / Tshigwada tsha nga nn?
Ndowelo ya vhathu ya u dzhia tsheo yo kalulaho nga ha mirado i re nnda ha tshigwada u fhirisa u ya nga mirado ine ya wanala kha tshigwada.
Ngudo dza Saintsi dzo sumbedza ndowelo i bvelaho phanda ya u dzhia vhanna sa vhathu vha tanganedzeaho kana vha fulufhedzeaho u fhira vhafumakadzi.?
Khothe, u fhulufhedzea zwi nga vha tshithu tsha ndeme tshine muthu a vha natsho, muthu a nga vha a ramulayo, thanzi, muhweleli, muvhilaeli kana mupomokwa, ngauralo, uhu u dzhia sia zwi nga vha na mvelelo dzi si dzavhudi.
Hafhu vhahatuli vha nga vha vha si na nzhele ya uri tshirunzi tsha muthu tshi nga tsitswa nga u vhidza muthu vhawe vhathu nga dzina, kana nga u shumisa maipfi a u hoya?
Vhudifari ha kuhumbulele kha kutshilele kwa vhathu kha vhu?
U dzhia sia hu nga vha hone kha tshigwada tshiwe na tshiwe, fhedzi u ya nga u tevhekana ha modele u fhambanesa ha tshithu kha tshenzhemo ya vhutshilo kha vhadzhii vha tsheo, zwi ita uri hu vhe na khonadzeo khulwane ya uri zwiwe zwa zwigwada zwenezwo zwi do shumiswa?
ZWITHITHISI zwo vhalaho kana zwigwada zwi hanaho Mbekanyamishumo dza u Tsivhudza nga ha Muhumbulo wa Kutshilele zwo bviselwa khagala.
Nyofho ya Zwigwada zwi re na Dzangalelo zwa Tshipentshela?
U ita uri khothe dzi vhe dza zwa Politiki?
Hu tevhela mutevhe wa ndowelo i si yavhudi ya u thetshelesa na miwe mihumbulo ya uri ndowelo idzi dzi nga lulamiswa hani?
U thetshelesa - u sa thetshelesa: Ndowelo iyi i si yavhudi i bva kha uri vhunzhi ha vhathu vha humbula luna nga u tavhanya u fhirisa zwine muthu a ambisa zwone. Ngauralo muthetshelesi u na tshararu tsha kotara kha minethe yo salaho kha tshifhinga tsha u humbula kha minethe muwe na muwe wa u humbula. Tshiwe tshifhinga muthetshelesi u shumisa tshifhinga itshi tsho salaho kha u humbula nga ha zwithu zwi kwamaho ene mune, na dzithaidzo u fhirisa u thetshelesa, u anganyisa na u ita manweledzo a zwine tshiambi tsha khou amba zwone?
U thetshelesa ha fulaga-tswuku (fulaga ine ya shumiswa u tsivhudza nga ha khombo): Kha vhawe vhathu maipfi a fana na murero une wa khou vhudzwa phulu. Musi ri tshi i pfa ri a khukhulisea ra si tsha thetshelesa. Mathemo aya a a fhambana kha dzangano liwe na liwe. Kha vhawe vhathu maipfi a fana na likhomonisi, muthu ane a khou gwalaba kana o bvaho fulo, muswa ane a pfesesa, wa tshizwino-zwino na zwiwe, ndi tsumbo dza u fhindula hashu ri songo humbula. Musi tsumbo idzi dzi tshi itiwa, a ri thetshelesi. A ri tevheli zwine a khou amba zwone ra kundelwa u bvela phanda na u pfesesa zwine a khou amba zwone?
U thetshelesa wo vula ndevhe ngeno muhumbulo wo valea: Tshiwe tshifhinga ri humbula nga u tavhanya uri thero kana muambi u khou bora, na uri zwine zwa khou ambiwa a zwi pfali. Tshifhinga tshinzhi ri tavhanya u swikela kha u humbulela zwine ra zwi divha kana zwine a do amba zwone ngauralo ra mbo di swika hune ra di vhudza uri a hu na tshiitisi tsha uri ri thetshelese sa izwi hu si na zwine zwa do ambiwa. Ndi khwine u thetshelesa wa pfa arali zwi zwa vhukuma arali izwi zwi zwone kana zwi si zwone?
U thetshelesa ha mato a re mangilasini: Tshiwe tshifhinga ri sedza muthu nga maanda ra vhonala sa vhane vha khou tshetshelesa nga maanda ngeno mihumbulo yashu i siho kha zwine zwa khou ambiwa kana i kule nga maanda. Ri dzula ra vhea mihumbulo yashu kha zwine ra khou humbula zwone. Mbonalelo ya mato a re mangilasini i vhonala kha zwifhatuwo zwashu. Ri a kona u zwi vhona musi vhathu vha tshi ri sedza nga ndila iyi. Ngauralo muambi a nga zwi vhona-vho kha rine arali ri sa khou thetshelesa. U lora masiari kha vha hu vhetshele tshiwe tshifhinga?
U sa kona u pfesesa zwine zwa khou ambiwa: Musi ri tshi khou thetshelesa mihumbulo ine ya konda u pfesesea ri tea u dikombetshedza u tevhela nyambedzano na u lwa nga ndila dzothe uri ri pfesese. Zwi a itea zwauri ri wane muambi na thero zwi tshi takadza arali ri tshi khou thetshelesa na u pfesesa zwine a khou amba zwone.
U thetshelesa mafhungo ane a ri kwama: Vhunzhi hashu a ri funi mihumbulo yashu na kuvhonele kwashu kwa zwithu zwi tshi sasaladzwa. Ngauralo musi tshiambi tshi tshi amba zwiwe zwithu zwine zwa hanedzana na zwine ra humbulisa zwone, zwine ra tenda khazwo na u zwi tevhela ri mbo i litsha u thetshelesa kana ra thoma u diimelela na u pulana u ditsireledza. Naho hu uri ri khou toda u ita ngauralo, ndi khwine u wana zwine a khou humbula zwone, ri wane liwe sia la kuhumbulele uri ri kone u ita mushumo wavhudi wa u pfesesa na u fhindula?
musi vha tshi khou amba ri khou toda uri vha kone u vhona zwiitisi na zwine zwa bveledza thaidzo dzavho na u humbula uri hu nga itiwa mini nga hadzo.
u pfesesa mu?
u guda u fhumula nga uri hu tea u fhumulwa. Vhathu vho bvelaho phanda vha a divha uri ndi lini hune vha tea u fhumula na u dzhia ngeletshedzo.
u fha ngeletshedzo. Sumbedzani i?
litshani mihumbulo ya muvhilaeli i tshi wela kha yanu.
Ri tshila na thaidzo khulwane dzine dza kwama vhathu na vhuimo havho. Thodea ya u thetshelesa uri ri kone u pfesesa ndi ya ndeme nga maanda.
Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhathu ngeno ri sa vha thethelesi.
Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhuimo ngeno ri tshi vhona fhedzi tshipida tsha thaidzo na u vha na tshenzhemo thukhu yatsho.
Ri humbula u nga ri pfesesa thadzo dza vhathu ngeno vha tshi tou vha na ludungela lwa hune thaidzo dza khou ela hone, nahone u ya nga ngoho ri nga vha ri tshi khou tandulula zwithu zwine zwa sumbedza thaidzo zwi si zwibveledzi zwa thaidzo.
Ri tea u dzhiela nzhele zwauri u thetshelesa ndi tshithu tsha ndeme kha ndivho na u pfesesa.
MUWE MUTHU U RANGA PHANDA. Vha litsheni vha range phanda kha nyambedzano. Ni songo vha kombetshedza uri vha tavhanye u fhirisa zwine vha khou oisisa zwone. Hezwi zwi sumbedza u thonifha na u fhata u fhulufhedzea?
MUWE MUTHU O VHOFHOLOWA URI A VHE ZWINE A VHA ZWONE. A zwo ngo dalesa kha vhunzhi ha vhathu nahone vha do zwi takalela vhunga vha tshi o vha vho vhofholowa vhofholowa na u difara nga ndila dzine dza vha dza vhukuma na u fhulufhedzea. Musi ni tshi khou sumbedza zwauri ni a fhulufhedzea, vhawe vha pfa vho vhofholowa u ni vhudza nga zwine zwa vha vhaisa, zwiphiri na zwine vha zwi tama. Pheleledzoni ni fhedza nga u vha divha?
MUWE MUTHU U SEDZULUSA THAIDZO: U thetshelsa hu thusa vhathu uri vha tandulule zwine zwa vha kwama na thaidzo dzavho. Vha nga ita uri vha pfesese tshiimo itsho, vha kone u talutshedza thaidzo nga ndila i pfalaho?
MUWE MUTHU U SEDZULUSA NGA HA THAIDZO: Musi ni tshi sedza vhudipfi havho na u vha thusa kha u bvisela khagala vhudipfi uho, zwi a vha thusa uri vha bvise vhudipfi uho kha sisiteme dzavho. Vha anzela u pfa vho bvisa muhwalo nga u tou amba fhedzi?
MUWE MUTHU U KONA U DIPFESESA NGA MAANDA: Kha tshivhoni ni nga vhona zwithu nga ha tshivhumbeo tshanu zwine zwa nga si kone u vhonala nga iwe ndila. Ngauralo, u thetshelesa hu shuma sa tshivhoni tshine ngatsho vhathu vha nga kona u vhona vhudifari havho na vhudipfi nga ndila yo fhelelaho. Hezwi zwi vha thusa uri vha dipfesese nga nila ya khwine na u vha kombetshedza uri vha ite tsheo arali vha tshi funa zwine vha vha zwone, kana arali vha tshi khou toda u shanduka?
ZWI NI BVISA KHA KHAKHATHI: U thetshelesa hu ni thivhela kha u kombetshedza zwine na vhonisa zwone zwithu kana kupfesesele kwanu kwa thaidzo kana u ita zwithu zwine zwa pfisa vhutungu, u tambudza kana u vhaisa vhawe vhathu?
U THETSHELESA NGA MBILU YAU YOHE ZWI FHA TSHIWE TSHITHU NDEME: U thetshelesa ndi mushumo u kondaho nahone muwe muthu u a zwi divha. Musi ni tshi khou thetshelesa, ni khou sumbedza muwe muthu uri ni khou zwi dzhiela ntha?
U bva kha thodisiso dza u tevhela muhumbulo muthihi zwi khagala zwauri rothe ri a guda na u tevhela miwe mihumbulo. U tevhela muhumbulo zwi katela u tuma tshiwe tshithu tsha muthu muwe na u kwamana huwe ho lavhelwaho kana tsheo ya ndeme ine ya kwama tshigwada. Ndi tshivhumbeo tsha u vhea zwithu nga ndila ya kutshilele, ndila ya u tavhanya, ya vhubva kana ya tshikhau ya u dzudzanya mihumbulo nga ha vhathu. Zwi a leluwa u shumisa muhumbulo we wa dzhiiwa wa kuvhonele kwa zwithu nga zwigwada u fhirisa u didina nga u ditodela na u lwa na ndowelo ine muthu a vha nayo. Zwi a leluwa u toda mafhungo a ndowelo ya kuhumbulele u fhirisa u didina kha u tangana na muhumbulo wa muthu muwe na muwe nga nnda ha maanda ane a vha hone a u tevhedza mihumbulo. Sa zwe Dzhadzhi B. MacLachin wa Canada?
A thi khou humbula zwauri vhathu vha ite tsheo ya u tevhela mihumbulo mithihi Ngoho ndi ya uri u tevhela mihumbulo nga mirafho na mbeu hu hone, mihumbuloni yashu, yo itiswa nga u tevhedza kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo dowelwaho na midia. Tshiwe tshifhinga i wanala i kha zwivhumbeo zwashu. Ri anzela u i tanganedza sa ngoho. Musi ro livhana na thaidzo, ri anzela u i shumisa ngauri zwo tea na u leluwa u leluwa nga maanda u fhirisa u sedzulusa thaidzo na u swikelela kha magumo nga maitele a u humbula na u thetshelesa na u pima kana u tola?
Ri tshi khou sedza u fhambana hashu kha la Afrika Tshipembe, ri tshi khou sedza na masiandoitwa a muvhuso a u kombetshedza tshitalula kha mirafho na mbeu, ri tshi sedza u thivhelwa ha zwigwada zwo fhambanaho kha u divha na u tshila na vhawe vhathu na mvelelo dza nyofho dzine ra vha nadzo nga ha muwe muthu, a zwi mangadziu tevhela muhumbulo muthihi hu hu hulwane?
Mulayo wa u dibadekanya na vhadivhalea ndi muhumbulo wo doweleaho une wa talutshedza zwinzhi nga vhudifari ha muthu na u bvisela nnda maitele ane a kwamea khao kana ane elana na u sokou tevhelela muhumbulo. U ya nga kuhumbulele kwa vhathu, kha mudzi wa u tevhelela muhumbulo muthihi hu na u difanyisa na tshigwada tsha nga ngomu na tsha nga nnda kha tshitshavha. Musi tshiimo tsha tshigwada tshi tshi thoma u vhekanywa hu vha na miwe milayo ya kuhumbulele kwa vhathu ine ya shuma kha u langula maitele a u dzudzanya zwigwada zwa vhathu?
Mulayo wa u khwa?
U tevhelela muhumbulo nga tshigwada tsha ngomu / tshigwada tsha nga nnda, kana ndowelo ya kuhumbulele nga tshigwada sa hune ha konda na u fhambanywa na tshigwada tsha nnda sa tsumbo, muthu muwe na mu?
U tevhela muhumbulo nga tshigwada ho kalulaho, kana ndowelo ya u ita tsheo yo kalulaho nga ha tshigwada tsha nga nnda u fhirisa ine ya itwa nga tshigwada tsha ngomu sa tsumbo, vhareili vha thekhisi vha vharema vhane vha reila nga ndila i si yavhudi ndi mahwarahwara, zwi fana na vhatshena vhane vha reila zwavhudi vha na tshiirese?
Mulayo wa tshivhalo tsha vhathu vhatuku kana ndowelo ya u ita tsheo nga ha muhumbulo yo livhiswa kha tsumbo thukhu ya muthu muwe na muwe (sa tsumbo, ngoho ya uri tshivhalo tsha vhathu vha si gathi vhane vha shuma dzinduni vha a tswela vhahiri vhavho zwi ambiwa nga ndila yo kalulaho sa vhunzhi ha vhashumi vha dzinduni ndi dzimbava)?
Kha kuhumbulele kwa la Afrika Tshipembe, hune khethekanyo ya vha yo livhiswa kha zwigwada na u difanyisa ha dzheniswa kha mulayo na u vha na mbuelo ya ndeme u ya nga u swikelela zwishumiswa na vhuimo, ndowelo ya lifhasi ya u humbula nga ha tshigwada tsha nnda na tshigwada tsha nga ngomu i a wanala nga maanda. A zwi pfali u lavhelela zwauri muwe washu we a aluwa nga tshifhinga tsha tshitalula a nga pfesesa ndowelo iyi, nangwe hu uri vhana vhashu vha nga zwi kona. Fhedzi khaedu ndi ya u dzhiela nzhele maitele a u tevhelela muhumbulo na u idzhenisa kha u a tevhelela?
Musi u diimisela kha u edzisela maitele a u dibadekanya na vhadivhalea e khaedu kha rine rothe, ndi mushumo wa avho vha re kha vhuimo ha muvhusoni. Musi tsheo yanu i tshi nga kwama vhutshilo hothe ha muthu ane a vha phanda hanu, ndi zwa ndeme u divha nga ndowelo dza u tevhelela muhumbulo na u sa dibadekanya nazwo. Ndivho ya ndila dza u dibadekanya na vhadivhalea I sumbedza kana u shumiswaa zwavhudi nga ndila ya u thusa kha maitele aya.
u sa pfesesa zwi a ambiwa vhukati ha vhane vha luambo na vhane vha si vhe vhane vha luambo: vha nga di vha na phambano khulwane kha mvelele, ndila ya matshilisano, muhumbulo wa u tea ha tshithu, na sisi?
U tanganelana ha mvelele kha zwa mulayo ho dala vhuleme vhu bvaho kha mvelele na u sa vha hone ha ipfi lithihi lo teaho kha luwe luambo lo imelaho themo ine ya wanala kha luwe luambo (Dagut, a tshi khouthiwa nga Kashula, 1995: 92). U sa vha hone ha ipfi uhu hu itea kha theminolodzhi ya mulayo, maitele a tshipentshela a mvelele na kha phambano vhukati ha sisiteme dzi fanaho dza luambo. Thaidzo i re hone ndi ya divhazwakale na maitele a u bvela phanda u shuma nga luambo na mvelele nthihi sa mulayo kha vhuimo vhuwe na vhuwe ha mulayo. Sa tsumbo, muofisiri wa mulayo a nga toda ipfi la Tshithosa la u thogomela kana u dzhia wana wa dzula nae sa zwine zwa pfalisa zwone nga mvelele ya Tshiisimane na Anglo-Saxon. Zwine zwa vha zwone ndila i re hone ya u vhambedza mihumbulo ndi u ita thodisiso kha u fana vhukati ha sisiteme ya mita ya Mathosa na Anglo-Saxon na vhudifhinduleli vhu wanalaho kha mita?
Zwa luambo zwi kwama phambano nnzhi dza luambo na mvelele zwine zwa elana na nzulele ya vhulamukanyi, sa tsumbo, vhushaka, theminolodzhi ya muvhala, maipfi a u semana, mavhuvhisi, sisiteme dza u fha ndaela, u u themendela tshifhinga, mbeu, maitele a tshitshavha. U diimisela kha maitele a u sa tevhelela muhumbulo kana a u sa dzhia sia zwi toda uri hu vhe na maga a pfalaho a u wana ndivho na u pfesesa phambano idzo. U shumiswa ha vhadivhi nga ngomu khothe na nnda zwi do thusa kha izwi fhedzi ndi tshenzhemo khulwane nga maana na mbofholowo malugana na u wana zwithu zwa vhawe nga u dzhenelela kana u idzhenisa. U idzhenisa uho hu nga vha tshipida tsha u tanganelana ha phurofesheni dzashu.?
Zwi tou vha khagala uri u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi vha zwo itiswa nga u sa dzhiela ntha zwithu. Musi vhathu vha tshi vho divhea kha rine, vha ita uri ri si tsha vha na vengo khavho. Zwithu zwe ra vha ri tshi khou zwi ofha ri sa zwi divhi, zwi vho thoma u divhea nyana, zwe zwa vha zwi sa dzhielwi ntha zwi thoma u dowelea zwine ra nga kona u fanyisa nazwo. Kha vhuimo ha u tou humbulela, u sa dzhiela ntha zwine zwa ita uri hu vhe na u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi tou amba lufu lwa tshenzhemo ya muthu fedzi u shaea ha mafhungo (kana u sa vha na mafhungo a vhukuma) nga ha kutshilele kwa vhawe. Musi hu si na mafhungo o fhelelaho na kha tshiimo tsha mulayo tshine tsha si tutuwedze ndila ya u sedza mafhungo zwavhudi, tsheo ya vhulamukanyi i nga alusa /tshinya tshivhumbeo kana sisiteme ya vhulamukanyi?
Vhulamukanyi vhu nga si vhe hone arali tsheo ya vhulamukanyi i songo vha na mafhungo o fhelelaho zwi tshi khou itiswa nga mvelelo ya zwine zwa kwama ikonomi na kutshilele. Madzhisitirata wa vhuimo ha vhukati wa tshiinani, sa tsumbo, u tea u lwa nga nungo dzothe uri a wane miwe mihumbulo uri khumbelo ya u fhungudzwa ha tshelede ya u thogomela wana i nga bveledza zwifhio kha muta une wa rangwa phanda nga mufumakadzi ane a dzula kha vhupo hu siho mulayoni hune ha si vhe na thodea dza ndeme. Thodisiso kha dzikhakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi kha tshitshavha, vhuimo ha u kavhiwa nga HIV kana vhuimo ha u sa shuma ndi dziwe dza tsumbo dza mafhungo ane a nga vha a ndeme kha u dzhia tsheo ya vhulamukanyi. Zwine zwa kwama tsheo ya tshelede ine ya tea u badelwa kha milandu, hu na u sa dzhiela ntha kha ndeme ya u sa badelwa ha mushumo wa mufumakadzi mutani, sa tsumbo, hu na u sa dzhielwa ntha kha zwine zwa kwama u vhaisala kha zwa vhudzekani u fana na zwine zwa bveledzwa nga u tambudzwa kha zwa vhudzekani. Hu na u sa dzhielwa ntha kha Battered Womans Syndrome, Rape Trauma Sydrome, u fhulufhedzea ha vhutanzi vhu bvaho kha vhathu vho tambudzwaho kha zwa vhudzekani, phurofaili ya muthu ane a tambudza vhana. Vhahauli vha nga shuma na u lwa na u tevhedza muhumbulo nga u iimisela u wana na u fhelisa zwikhala zwa mafhungo o teaho?
U ya nga mawanwa a tshigwada tsha Amerika kha u tevhelela muhumbulo kha zwa vhulamukanyi, ngudo dza saintsi dzo sumbedza ndowelo yo tandavhuwaho ya u dzhia vhanna sa vhane vha vha na ndeme u fhira vhafumakadzi. Ndowelo iyi i itiwa uri i vhe ya ndeme ngei Shariah, mulayo une wa shumiswa kha mivhuso ya Islamic, hune vhutanzi ha fhiwa nga vhanna vhu na ndeme u fhirisa vhune ha fhiwa nga vhafumakadzi. Wikler (1989) o wana zwauri: Ngudo dzi sumbedza zwauri vhuimo ha muthu kha zwigwada zwo fhambanaho, u fana na miwaha, murafho kana mbeu, zwi tutuwedza uri ndeme ya muthu uyo i dzhiiwa hani kha vhawe. Thodisiso nga vhudalo dzo itiwa kha tshikhala tsha mbeu ya mbeu kha vhuwe vhuimo. Kha la Afrika Tshipembe u tevhelela muhumbulo hune ha vha hone kha u sa vha na ndeme ha vharema, nga maanda vhafumakadzi vha vharema, ho vha ho tanganedzwa nga ndila ye ha swika na kha vhuimo ha fomala ha vhulamukanyi. U vha na ndeme ho ditika nga zwithu zwo fhambanaho, hu tshi angaredzwa ikonomi, kutshilele, muvhili wa muthu na maanda, kuhumbulele na kutshilele; phatheni ya tshipitshi na kuambele; luambo lwa muvhili; na dziphatheni dzi kwamaho mvelele dzi fanaho na u fhindula kha mbudziso dzi sinyusaho kana u kondelwa kha u amba mafhungo a kwamaho zwa vhudzekani phanda ha vhathu vha vhanna vha vhatsinda, kana maitele a u shumisa maipfi a vhulenda kha mafhungo ane a kwama lufu na u fa. Hu dovha hafhu ha vha na tshipida tsha u dzhenelela kha ndeme tshine tsha kwama vhushaka vhukati ha vhathu vhane vha kwamea hune ndeme ya shuma hone. Nga ha fhungo ili Wikler (1987: 234) u bula zwauri vhahatuli vha nga vha vha sa zwi divhi uri ndeme i nga vha i tshi khou dzhielwa fhasi u swika ngafhi nga maitele a u vhidza (vhawe vhathu) nga madzina avho a u thoma, kana u shumisa mathemo ane a talutshedza izwo?
Tsumbo dzi tevhelaho dza u tevhela muhumbulo kha ndeme dzo livhiswa kha vhune ha tshigwada dzo nangiwa kha milandu ya Afrika Tshipembe na bugu dza u vhala he dza sumbedzwa sa zwitatamennde zwa muhumbulo wavhudi?
Vhathu vha bvaho Far East vha a konda u vha pfesesa Patel v Patel 1946 CPD 46: khothe i sumbedza u konda ha tshipeshala ho bveledzwaho nga u sa pfesesa ha Vhathu vha Far East?
Vhafumakadzi kha milandu ya u tambudzwa kha zwa vhudzekani ine i nga vha yo itiswa nga u vha na lutamo lwa u pfisa vhutungu, u tanganywa thoho nga zwa vhudzekani kana hu?
Vharema, musi vha tshi khou fha vhutanzi ha zwe vha vhona, vha anzela u zwifha (madzhisitarata Mcunu na vhawe v Rex, 1938): Tshifhinga tshothe ndo wana zwauri thanzi dza Vharema dzine dza fha vhutanzi dzi tshi khou khwathisedza nga zwe dza vhona dzi a zwifha, nga nthani ha tshenzhemo yeneyo na lushaka lwa vhutanzi ho bvelelaho, A tho ngo diimisela u dzhia vhutanzi ha zwe zwa vhoniwa ho ambiwaho kha mulandu uyu sa vhune ha vha na ndeme kana u vhu dzhiela ntha?
Vharema vha na dzikhakhathi hu si na tsho tshinyalaho (S v Augustine 1980 (1) SA 503 (A): Kleurlinge en Swartmansmense soms steek sonder enige rede behalwe oenskynlike steeklus?
Vhafumakadzi vha vharema vha a tenda u kombetshedzwa kha zwa vhudzekani u fhirisa vhafumakadzi vha vhatshena (S v M 1965 (4) SA 577 (NDP); R v A 1952 (3) SA 212: Zwino vhoinwi vhanna vhane na vha na tshenzhemo nga ha khothe iyi ni a zwi divha zwauri zwi anzela u itea musi muvhilaeli kha mulandu wa lushaka ulu e mufumakadzi wa Murema, zwauri musi a tshi tou kombetshedzwa, u mbo di tenda. Uri vha zwi itela mini, a thi divhi. Ho vhofhiwa la uri ndivhadzo ya vhulamukanyi i nga ditika nga fhungo ili?
Vharema vha a kona u vhona vhathu vhane vha vha divha swiswini u fhirisa vhatshena (R v Tusini 1953 (4) SA 406 (A): Zwi a divhea nga maanda u bva kha tshenzhemo ya Khothe iyi uri Vharema vha a kona u vhona vhathu vhane vha vha divha musi vhe swiswini, ngeno kha Mutshena a tshi kondelwa u vhona.?
U dzia sia ha vhulamukanyi hu sa khou sedziwa uri ndi tshigwada tshifhio, fhedzi u vha hone ha phambano kha fhungo kana muthu zwi bva kha tshenzhemo ya muthu ane a khou dzhia tsheo, nahone u dzhia sia a zwi anzeli u bvelela. Phambano khulwane ya maanda (na u dzhia sia) ndi mbeu, murafho, miwaha/vhukale, zwa vhudzekani, kilasi na, nga maanda, u u dzhenelana ha zwigwada izwi, sa tsumbo, mufumakadzi ane a funana na muwe mufumakadzi ngae ane a dzula kha vhupo vhu shayaho vhukuma?
Zwi vhonala u nga mutevhe wa u tsikeledzwa u hone. U ya nga Johnson na Knapp (1971: 692), vhahatuli sa tshigwada, vho bvela phanda kha u divhofholola kha tshitalula u ya nga lushaka u fhirisa tshitalula u ya nga mbeu. Vha dzhiela nzhele uri kha vhahatuli vha zwino zwi nga leluwa u humbulela zwine vhanna vha vharema vha khou humbula zwone, kha vhuimo vhuwe na vhuwe kha vhutshilo, u fhirisa u kona u humbulela uri ndi wa mufumakadzi (na kha vha kilasi ya vhukati ya vhatshena) (yo khouthiwa i tshi bva kha Wikler, 1987)?
Wikler u na zwine a khou humbulela zwone nga hezwi: Ri guda u didivha sa vhanna kana vhafumakadzi phanda ha musi ri tshi guda u didivha sa vhatshena kana vharema, nahone maitele a u guda u fhelisa u dzhia sia kana tshitalula a bvela phanda nga ngona u ya nga ndila ye a vhekanywa ngawo.?
A do vha maitele a sa pfali nahone a si na mushumo u ambesa, kana u humbulesa nga ha uri lushaka kana zwa vhudzekani ho dala kha tshitshavha tshashu na dzikhothe dzashu. Zwo tea u amba zwauri ndi zwa ndeme u sumbedza zwivhumbeo zwa u dzhia sia/u talula zwe zwa shuma sa tshanda tsha vhulamukanyi kha milayo yashu u bva nga tshifhinga tsha Vharoma u swika kha tsha zwino, na u toda ndila ya u zwi fhelisa. U dzhiela nzhele uho ha tsheo ya vhulamukanyi ha zwino na vhadzhii vhatsheo vha zwino ndi tshithu tsha ndeme kha maitele a u vusuludza ane khao vhumatshelo ha mulayo ha ditika ngaho.
Fhindulani mbudziso dzi re afho fhasi ni tshi khou fhulufhedzea nga ndila dzothe, ni bule zwine na aNzela u zwi ita.
Musi no no fhedza u fhindula mbudziso sedzulusani vhubvo ha phindulo dzanu.
Musi ni tshi khou tshetshelesa mu?
Tshikoro tsha maraga dza 2 ndi tsha Tshi?
Maraga dza 21 u swika 24 Vhukoni hanu ha u thetshelesa hu ntha.
Maraga dza 15 u swika 20 U thetshelesa hanu hu nga kha di khwiniswa.
Maraga dza 8 u swika 14 A ni thetshelesi tshifhinga tshothe nahone ni toda u khwinisa vhukoni hanu ha u thetshelesa.
Maraga dza 0 u swika 7 Ni tea u isa mihumbulo yanu tshothe musi ni tshi khou thetshelesa.
Humbulani nga ha nyambedzano ye na vhuya na vha nayo na muwe we a vha a sa ni thetshelesi kana we a vha a tshi khou edzisa u pfesesa zwa ndeme zwe na vha ni tshi khou amba zwone. No dipfa hani?
Humbulani nga ha nyambedzano ye na vha nayo na muwe we a vha a tshi khou ni thetshelesa zwavhudi uri a pfesese zwa ndeme kha zwe na vha ni tshi khou amba zwone. No dipfa hani?
Mulandu uyu wo diswa khothe nga 14 Fulwi 2004 nga muwe we a vha a tshi pfi Sylvia (Muhweleli). O thoma nga u bula zwauri o da khothe u vhiga muthu ane a dzula nae. Mudzulatshidulo wa khoro a mu vhudzisa arali uyo muthu e mukalaha wawe (munna). A fhindula mbudziso iyi nga u tenda. Muhweleli a bvela phanda a bula zwauri u khou vhiga munna ngauri u khou hana u bva nduni. Mudzulatshidulo a dzhenelela henefho a tshi khou amba zwauri khothe iyi a i athu u thoma u sengisa mulandu ngauralo a si zwa ndeme u amba nga vhudalo. Mudzulatshidulo a dovha hafhu a vhudzisa arali thaidzo iyi yo no ambiwa nga hayo hayani na mashaka na vhahura, zwe muhweleli a fhindula a tshi khou sumbedza u tenda nahone a amba zwauri (mashaka na vhahura) vho vhudza muhwelelwa (munna) uri a tuwe?
Muhulwane wa vhakhantselara a dzhenelela a vhudzisa mbudziso: Thaidzo i ngafhi afho Muhweleli o bula zwauri thaidzo yo thoma ngauri muhwelelwa o di wanela tshitentsi tshiswa nahone u khou toda u tuwa. Fhedzi muhwelelwa u khou toda u dzhia matheriala a u fhata kha mukhukhu we vha vha vha tshi khou dzula khawo vhothe. Zwa zwino o no di dzhia mazennge a sumbe. Hezwi zwo sumbedza u pfelwa vhutungu nga khothe?
Muwe wa vhakhantselara a vhudzisa mbudziso i tevhelaho: Naa no malana Muhweleli a bula zwauri a vho ngo malana fhedzi vha khou dzula vhothe. Izwi zwo ita zwauri hu vhe na u uuna ha u sumbedza u sa zwi tanganedza nga mirado ya khothe ngeno mudzulatshidulo wa khoro o bula zwauri a vha sengi milandu ya vhathu vhane vha dzula vhothe vha songo malana. Nga murahu ha u amba izwi mudzulatshidulo a vhudzisa uri tshitentsi ndi tsha nnyi, zwe muhweleli a fhindula zwauri ndi tshawe. Mudzulatshidulo o dovha hafhu a toda u divha uri ndi nnyi mune wa mazennge e a dzhiwa nga muhwelelwa. Izwi muhweleli o fhindula zwauri mazennge ndi a muhwelelwa. Mbudziso yo tevhelaho yo vha ya uri: Arali a tshi khou dzhia mazennge ane a vha awe, thaidzo yavho ndi ifhio zwino Muhweleli o bula zwauri ho ngo dela u vhiga mulandu wa u dzhiiwa ha mazennge fhedzi zwauri musi mazennge a tshi dzhiiwa o semiwa. Khothe ya kona u dzhia tsheo ya uri muhwelelwa a vhidziwe a de a fhindule mafhungo a u semana. Vhurifhi ha waliwa, ha u vhidza muhwelelwa uri a de khothe?
Mulandu uyu u kwama munna na musadzi, James na Winnie. Wo diswa kha khoro ya musanda sa izwi u sa weli nga fhasi ha gota. Zwo itea nga matsheloni a 17 Fulwi 2004 ngei Mokopane Traditional Authority phanda ha khothe ya musanda yo vhumbiwaho nga mirado ya khoro. Avho vhavhili ndi vhone vhathu vhane vha vha hone afho holoni vho livhanaho na khoro, nga nnda Ha vhawe vhavhili vhane vha khou ita thodisiso?
Mukhantselara muhulwane o vha vhudzisa uri thanzi dzavho ndi vhonnyi Muhweleli (musadzi) a sumbedza zwauri khaladzi awe na vhomakhadzi wa muhwelelwa ndi vhone dzithanzi. O isa phana bula zwauri khaladzi awe o vha o fanela o no swika fhedzi u khou mangala a tshi vhona a siho khothe. MAkhadzi wa muhwelelwa, o bula zwauri, u khou lwala, ngauralo a nga si kone u da khothe. Mukantselara muhulwane a sumbedza zwauri zwi do konda u bvela phanda na mulandu une wa si vhe na dzithanzi?
Mudzulatshidulo wa Khoro na vhawe vhakhantselara vhararu vha thoma u amba nga tshavho. Mudzulatshidulo wa khoro a mbo di vhudza mukhantselara muhulwane zwauri mulandu u nga di bvela phanda naho hu uri thanzi a dziho, na uri arali zwa nga wanala zwauri thanzi dzi khou todea kha u tandulula phambano, mulandu u do fhiriselwa phanda. Mukhantselara muhulwane a sumbedza u sa funa u bvela phanda na mulandu wa avha vhavhili hu si na dzithanzi ngauri vheini vhavhili ni nga si pfane nga tshithu. Ni do thoma u ita khani nga zwe zwa bvelela. Musi o amba izwi, fhedzi a vhudzisa avho vhavhili (muhweleli na muhwelelwa) arali vha tshi khou tenda uri hu bvelwe phanda na mulandu wavho hu si na dzithanzi. Vhothe vha amba zwauri vha khou toda u bvela phanda. Mukhantselara muhulwane a mbo di vhudza muhwelelwa uri a ime. Musadzi a mbo di ima, mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri kha talutshedze uri mbilaelo yawe ndi ifhio?
Ndi muthu ane a lwala. Vhulwadze hanga vhu kwamana na vhadzimu. Ndo ya kha mufunzi ane nda khou ilafhiwa hone. Zwo no vha zwa ndeme zwauri ndi thavhe mbudzi u itela u takadza vhadzimu. Ngauralo vhege yo fhelaho ndo dzudzanya mushumo he nda thavha mbudzi. Ndo inga na halwa ndi tshi khou itela vhutambo uho. Mashudu mavhi halwa ho vha hu saathu u vhila nga Swondaha duvha le mushumo wa tea u itiwa ngalo. Mushumo wo vha u tshi khou itiwa mudini wa vhabebi vhanga hu si mudini wanga. Munna wanga o vha a siho tshifhinga tsha musi ri tshi ya u amba na vhadzimu. O swika nga murahu lenelo duvha nda mu vhudza uri ro no bvela phanda na mushumo ndi tshi khou itela zwauri a do ya-vho a ambe na vhadzimu. Izwi a zwo ngo itea ngauralo fhedzi a tho ngo vhilaela ngazwo. O do fhedza tshifhinganyana na rine a tuwa nga murahu. Nga la matshelo a vhuya e na khaladzi yawe. Musi a tshi swika ho vha hu na munna muthihi we a vha o dzula na rine a tshi kha di nwa halwa. A tshi swika o ri lumelisa a toda u divha uri munna uyo ndi nnyi. Ndo ri khae Wo sia vhathu vha tshi khou nwa hafha mulovha zwa zwino u khou da u ri vhudzisa uri ndi vhonnyi. Havha ndi vhathu vhe ra vha ramba uri vha de vha vhe na rine kha mushumo. Munna wanga o mbo di sinyuwa. A thoma u mpfara nga zwiambaro a ntsukumedzela phanda na murahu a tshi dovha. Ndo mu sukumedzela rumuni ya mukomana wanga nda shavha. Ndo ya nduni yashu he nda vha ndo humbula zwauri ndi khou toda u vhudza wana wanga muhulwane wa muthannga nga ha vhudifari ha khotsi awe. Mashudu mavhi wana wanga nda wana a siho sa izwi o ya ha musidzana wawe hune a anzela u edela hone. Ndo mbo di vhudza vhawe vhana vhanga vha vhatukana nga ha thaidzo yanga. Ndo edela hayani u swika duvha li tevhelaho musi ndi tshi yo toda wana wanga wa muthannga. Ndo mu wana nda mu vhudza nga vhudifari ha khotsi awe kha duvha lo fhiraho. wana wanga a da na muhumbulo wa uri ri tea u humela hayani ri yo vhona uri munna wanga u hani na uri hu nga vha ho bvelela mini nga murahu ha musi ndo tuwa. Ro mbo di humela murahu. Musi ri tshi swika ndo mangadzwa ndi tshi wana zwauri munna wanga o fhisa zwiambaro zwanga zwothe zwe zwa vha zwi nga ngomu waidiroboni na uri o dzhia halwa a vhu dodza kha luvhondo lwothe. Ndi ngazwo ndo disa mbilaelo fhano?
Nga tshino tshifhinga mukhantselara muhulwane a vhudza muhweleli zwauri aya ndi mafhungo ane vha do amba nga hao na u vhudzisa muhweleli arali o fushea uri o amba mafhungo othe ane a khou toda khothe i tshi a divha. Muhweleli o fhindula nga u tenda. Mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri a nga si tendelwe u amba mawe mafhungo nga murahu. Muhweleli a tenda zwauri o zwi pfa. Mukhantselara muhulwane o vhudza muhwelelwa uri a ime. A mu vhudzisa arali o pfa zwe a hwelelwa zwone. Muhwelelwa a tenda uri o zwi pfa. Mukhantselara wa u thoma a vhudzwa uri a bvele phanda na mulandu. Mukhantselara wa u thoma a mu vhudza uri a fhindule zwe musadzi wawe a amba zwone?
Ndi a tenda zwauri musadzi wanga o vha na mushumo une wa kwamana na u lwala hawe he ha thavhiwa mbudzi. Thaidzo yanga ndi ya uri zwa zwino u vho dzula ha vhabebi vhawe hune a khou diita anga phanda ha musi a tshi fhola tshothe. Maitele avhudi ndi a uri a thome a fhole ndi kone u da fhano musanda nae uri ndi ni divhadze zwauri o no vha anga. Vhudzuloni ha uri a tevhedze maitele o teaho, u vho thoma u ita zwa vhuanga nga ene mune nahone u khou ita izwi mudini wa vhabebi vhawe u itela uri tshelede iwe na iwe ine a khou wana i do shumela vhabebi vhawe. Ndi zwenezwo zwine nda khou toda u amba zwone nga mafhungo aya?
Mukhantselara wa u thoma a dzhenelela a amba zwauri zwi nga si vhe zwone zwothe zwine a khou tea u amba zwone ngeno muhweleli o amba nga ha u fhiselwa zwiambaro na zwiwe zwithu?
Tshipida itsho tsho tandululwa hayani ngauri ndo humbela pfarelo. Ndo amba zwauri ndi khou diimisela uri ndi do renga zwiambaro zwothe zwe nda zwi fhisa kana u zwi badela. Arali ri tshi khou amba nga ha nndwa ya ilo duvha, ene muhweleli ndi ene o rwaho sivhara wawe nga mpama luvhili. Vha khou vhona, o mu rwa a mbo di shavha. Ndi musi a tshi tuwa a vhuya nga duvha ili li tevhelaho.
Zwa zwino, mukhantselara wa u thoma u divhadza avho vhavhili zwauri thanzi (khaladzi ya muhweleli) u tea u vhidzwa uri a fhe vhutanzi khothe zwe a vhona nga ilo duvha phanda ha musi khothe i tshi vhudzisa avho vhavhili mbudziso. hanzi yo ngalangala nahone u didina nga u i toda afho nnda ha khothe a zwo ngo thusa tshithu. Zwa zwino khoro yo pfana kha la u bvela phanda na mulandu, liga li tevhelaho ndi la u fha mirado ya khoro tshifhinga tsha u vhudzisa mbudziso?
Mb: Vhone na munna wavho vha pfana uri vha ite mushumo nahone mbudzi yo vhulahwa kha mushumo uyo. Mbudzi iyi yo vha i tshi khou bva ngafhi?
Ph: Yo rengwa nga wana wanga wa muthannga muhulwane na nne?
Mb: Munna wavho o vha e ngafhi ngauri zwi a mangadza uri hu vhe vhudifhinduleli ha wana wavho wa muthannga ha u renga mbudzi ya mushumo?
Ph: Ndo vhudza munna wanga nahone zwe a amba zwone ori: a hu na vhadzimu kha mua wa ha Kekana?
Mudzulatshidulo wa khoro o mbo di vhudza muhweleli uri a dzule fhasi. A dovha a vhudza muhwelelwa uri a ime a mu vhudza zwauri a talutshedze khothe uri ndi ngani musadzi wawe na wana vho renga mbudzi. Mbudziso iyi muhwelelwa o i fhindula nga u bula zwauri u a zwi divha zwauri wana wawe o renga mbudzi fhedzi izwi zwo itiswa ngauri nga tshifhinga tsha musi musadzi wawe (muhweleli) a tshi mu humbela uri a renge mbudzi ene o vha a si na tshelede. Sa izwo musadzi na wana vho vha vhe na tshelede vho do dzhia tsheo ya uri vha i renge. Naho zwo ralo, izwo zwo itiwa nga thendelo yawe. Mudzulatshidulo a vhudza muhwelelwa uri a dzule fhasi ngeno muhweleli a tshi tea u ima?
Mb: Vha a zwi divha naa uri arali hu na phambano vha tea u dzi vhiga kha vhathu vhane vha dzula tsini navho?
Mb: Ndi ngani vha songo ya vha ripota munna wavho kha muwe muthu?
Ph: Ndo ya kha Sinah nda mu humbela thaula ya u fuka sa izwi thundu yanga yo fhiswa nga munna wanga. U bva afho ndo kona u ya kha wana wanga?
Mb: Sinah ho ngo vha dzhia a vha isa murahu uri vha yo vhona uri hu khou itea mini nga munna wavho U pfesesa uri thaidzo yavho ndi mini?
Mb: Hai. Vhothe vho neta ngae ngauri a si u thoma a tshi nhwa. Na makhadzi wawe vho neta ngauri ndi dzula ndi tshi vhilaela nga hae. Vhana vhashu na vhone vho neta ngae. Na ino khothe i a zwi divha zwauri a si lwa u thoma ri tshi da fhano. Khotsi anga nga afho vha a zwi divha zwavhudi ngauri ndi lunzhi vha tshi vhudza munna wanga uri a songo tsha nndina. Zwa zwino ndo neta nahone u amba ngoho tshithu tsho itisaho uri ndi mu dise fhano namusi ndi khou oa khothe i tshi ri tendela uri ri fhambane uri ndi kone u tshila nga mulalo. Vhana vhanga vho no aluwa nahone ndi na vhaduhulu. Ndi nga si tendele munna wanga a tshi bvela phanda na u ntshonisa nga ndila heyi?
Mudzulaphanda wa khoro a sumbedza zwauri u o fha vhawe mirado ya khoro tshifhinga tsha u bvela phanda na u vhudzisa mbudziso. Mukhantselara muhulwane a dzhenelela a bula zwauri o vha a tshi khou humbula zwauri nyambedzano i khou ita zwa u mona sa izwi muhweleli o no di sumbedza zwine a khou toda zwone. Bodo ya vhuya ya khwashea zwipida zwavho, u zwi vhuedzedza zwi a konda. Hu sumbedza u vha na u tendelana kha izwi vhukati ha mirado ya khoro. Nga murahu ha u tendelana na muhweleli zwauri o zwi humbula zwavhudi na uri ndi zwa vhukuma zwauri u khou toda uri mbingano yavho i fhele, mukhantselara muhulwane u ya nga thodisiso ya mudzulatshidulo a vhudzisa muhwelelwa arali o pfa zwe muhweleli a amba zwone nahone arali zwo ralo, ene uri mini. Mvelelo dza mulandu uyu dzo vha dza uri khothe yo vhudza avho vhavhili uri vha humele murahu vha ye kha mita yavho ye ya pfana kha mbingano yavho musi i tshi thoma, uri vha tandulule mafhungo aya. Avho vhavhili vho eletshedzwa uri vha vhuye hafhu kha khothe ya tshirema arali fhungo li songo tandululwa nga ndila ine ya vha fusha?
<fn>ven_Article_National Language Services_VHULAULI HA MUDAGASI.txt</fn>
Nga nwedzi wa Lambamai 2001, musi NER I tshi thoma u shuma, yo fhulufhedzisa uri I do khwinisa ndisedzo ya tshumelo kha Indasiteri ya Netshedzo ya Mudagasi (NER). Maimo a tshumelo o mbo di bveledzwa na zwenezwo a dovha hafhu a tanganedzwa nga Vhulauli u itela uri vhanetshedzi vhothe vha ite khumbelo u khwathisedza uri dzikhasitama dzothe dzi fhulufhedziswa u wana tshumelo yavhudi ya levhele ya fhasisa. Minwe ya mishumo ya NER zwa zwino ndi u monithara kushumele kwa vhanetshedzi malugana na aya maimo.
Vhulauli ho dovha hafhu ha wanulula uri dzikhasitama na dzone dzi tea u shela mulenzhe kha ili sia la vhulauli. Vhathu vha tenda uri arali dzikhasitama dzi tshi divha nga ha maimo a tshumelo ane a vha hone, dzi do ita khaedu kha vhanetshedzi khathihi na u tutuwedza uri hu vhe na ndisedzo yavhudi ya tshumelo. Ngauralo, dzikhasitama dzi tea u divha nga ha dzilevhele dza tshumelo ine dza tea u i wana. U swika zwino NER yo bveledza kubugwana kune kwa vhalea na u kona u shumisea zwavhudi nga vhavhali u bva kha kwe kwa vha ku hone hu songo shandukiswa zwithu zwa ndeme zwe zwa vha zwi ngomu hakwo.
Ndi kale Vhulauli ha Mudagasi ha Lushaka (NER) ho zwi vhona uri zwo tea uri hu bveledzwe khwalithi ya maimo a tshumelo kha indasiteri ya netshedzo ya mudagasi; maimo ane dzikhasitama dza mudagasi kha sekithara dzo fhambanho dza makete dza do a lavhelela, nahone vhanetshedzi vha tea u vhona uri vha a a swikelela.
a nwaha munwe na munwe.
Ndivho ya uku kubugwana ndi u divhadza khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa nga ha khwalithi ya tshumelo ine vha tea u i lavhelela kha vhanetshedzi vha mudagasi na u ita uri vha pfesese NRS047 vhunga i tshi vha kwama.
Mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa u tendela dzikhasitama u renga mudagasi na zwenezwo nahone nga tshelede ine dza funa kana dza i swikelela. Hafhu khasitama a dzi na uri dzi badela dziakhaunthu dza nwedzi dzine dza nga kha di si dzi swikelele.
Uku kubugwana ku dovha hafhu kwa talutshedza uri khasitama dzi nga thasulula hani dziphambano dzine dzi nga vha hone vhukati hadzo na munetshedzi malugana na maimo a tshumelo.
Tshumelo dza tshipentshela dzine dza netshedzwa nga munetshedzi kanzhi dzi laulwa nga thendelano yo vha ho hone vhukati ha munetshedzi na khasitama nahone a i laulwi nga NRS 047.
Naho zwo ralo, hu tea u ombedzelwa uri NER i lavhelela uri dzikhasitama na munetshedzi o teaho vha thome vha lingedze u thasulula dziphambano dzinwe na dzinwe nga vhone vhane phanda ha musi vha tshi isa mbilaelo kha NER.
NER a i nga do shela mulenzhe nga nnda ha musi phambano dzenedzo dzo kunda u thasululea kha levhele yapo.
Manwe maipfi a a shumiseswa kha indasiteri ya netshedzo ya mudagasi, zwenezwo zwo tea uri khasitama dzi divhe uri a amba mini.
Munetshedzi: Muthu o tendelwaho kana o netshedzwaho thendelo nga NER u netshedza na kana u phadaladza mudagasi.
U dzimiwa ho pulaniwaho: U dzimiwa ha mudagasi hune ha itiwa arali hu na zwo khakheaho kha mudagasi kana u sa shuma zwavhudi ha tshishumiswa tsha mudagasi.
U dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza: U dzima ha mudagasi hu na zwo khakheaho kana u sa shuma zwavhudi ha tshishumiswa tsha mudagasi.
Tserekano ya dzidoroboni: Tserekano ine ya isa mudagasi kha vhathu vhane vha dzula tsini na tsini hune ha anzela u vha na theomveledziso dzavhudi.
Netshedzo ya mudagasi ya tshifhinganyana: Netshedzo ya mudagasi ine ya netshedzwa khasitama fhedzi musi hu na zwithu zwi songo doweleaho. Netshedzo yeneyo I nga si tevhedzele levhele dza tshumelo dzo doweleaho.
Mudagasi wa maanda matuku (Low Voltage): ndi une wa anzela u netshedzwa vhadzulapo kana vhoramabindu vhatuku.
Mudagasi wa maanda a vhukati (Medium Voltage): ndi une wa anzela u phadaladzwa na u shumiswa kha indasiteri khulwane na kha vhoramabindu.
Garata ya mudagasi: ndi garata kana rasithi ine ya rengwa nga khasitama ine ya shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa ine ya ita uri mudagasi wo tiwaho u kone u netshedzwa nga u shumisa mithara ya mudagasi une wa u tou rengiwa.
Mutshini wa u rengisa garata dza mudagasi (Vending stations): ndi mutshini wo dzheniswaho fhethu ha mabindu une wa shumiswa u phurosesa garata dza mudagasi dza dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa.
Khwalithi ya netshedzo: maimo a fhasisa a khwalithi ya netshedzo ya mudagasi dzi no nga sa dzilevhele dza maanda a mudagasi (voltage levels), u dzimiwa ha mudagasi, surges, nz, sa zwe zwa talutshedziswa zwone kha Tshipida tsha 2 tsha NRS 048.
Dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi wo doweleaho/wa tshikolodo: ndi dzikhasitama dzine mudagasi une dza u shumisa wa kaliwa nga mithara une wa vhaliwa nga munetshedzi nga murahu ha afho a netshedzwa akhaunthu ya mudagasi we a u shumisa u bva murahu.
Maimo a tshumelo yo buliwaho kha NRS 047 kha tshipida tsha 1 ndi tshumelo ya levele ya fhasisa ine vhanetshedzi vha tea u lwela u i swikelela, naho zwo ralo, vhanetshedzi vha khou tutuwedzwa uri vha netshedze maimo a tshumelo ane a vha ntha kha matuku o tiwaho kana o buliwaho.
Hune vhanetshedzi vha wanala vha tshi thivhelwa u swikelela levele dza tshumelo vha tshi itiswa nga maimo ane vha nga si kone u a langa, vha nga si vhonwe mulandu arali vha songo kona u swikelela maimo eneo a dzilevele dza tshumelo yo tiwaho. Maimo eneo ndi a no nga sa nndwa, vhufobvu na u tshinyadza, mugwalabo (industrial action), khombo dza modoro na maimo a mutsho a si avhudi. Maimo o netshedzwaho afho ntha ho ngo fhelela, fhedzi ndivho yao ndi u sumbedza zwithu zwi tanganedzeaho zwine zwa tea u vha hone kha maimo eneo.
Musi hu na phambano yo diswaho nga khasitama malugana na levele ya tshumelo yo netshedzwaho, ndi zwa ndeme uri munetshedzi o teaho a lingedze u thasulula phambano yeneyo nga u kwama vhathu vho teaho. Arali mbilaelo yo netshedzwa malugana na izwi, munetshedzi u fanela u divhadza khasitama nga ha mutangano, tshifhinga na fhethu hune ha do lingedzwa u thasulula iyi phambano.
Hu fanela u ombedzelwa uri NER i do shela mulenzhe fhedzi arali nyambedzano dzo kundwa u thasulula iyi phambano.
Ndi zwa ndeme uri khasitama dzi tevhedzele milayo yo vhewaho nga munetshedzi malugana na u netshedza mafhungo na u dadza linwalo linwe na linwe line la todea, khathihi na u badela tshelede yo tiwaho.
Hune ha wanala uri hu vha na phambano malugana na levele dza tshumelo, tsumbo, malugana na u vhaliwa ha mithara, zwo tea uri khasitama i badele tshelede yo tiwaho phanda ha musi hu tshi itwa thodisiso malugana na zwenezwo. Iyi tshelede i a humiselwa murahu arali ho wanala uri mithara a wo ngo vhalisa zwone.
Khasitama i tea u thoma ya tendela munetshedzi uri a lingedze u thasulula thaidzo, i nga rumela thaidzo kha NER fhedzi arali vho kundwa u swikelela thendelano.
Hu todea maduvha a u shuma a 10 fhedzi hune tserekano ine ya vha hone I nga shumiswa hu si na u engedzedzwa hune ha khou itwa nga nnda ha kha khebulu kana laini ine ya isa mudagasi kha zwifhato.
Nwedzi muthihi hune ha tea u engedzedzwa maanda a mudagasi a fhasi (maanda a mudagasi ane a anzela u iswa fhethu ha vhudzulo na fhethu ha mabindu matuku) kana maanda a mudagasi a vhukati (ane a shumiswa u phadaladza mudagasi) u bva kha theomveledziso (infrastructure) dzine dza vha hone.
Hune ha todea uri hu pulaniwe theomveledziso ntswa dza maanda a mudagasi a fhasi, khasitama na munetshedzi vha do tea u ambedzana nga ha tshifhinga tshine khothesheni ya do tea u netshedzwa ngatsho.
Maduvha a 30 a u shuma hune ha vha na tserekano ya mudagasi ine I nga shumiswa.
Minwedzi ya 2 hune nyengedzedzo ntswa dza maanda a mudagasi a fhasi kana a vhukati a todea kha tserekano ya mudagasi ine ya vha hone.
Hune ha tea uri hu fhatiwe theomveledziso ntswa ya maanda a mudagasi a fhasi, hu do tea uri hu vhe na nyambedzano vhukati ha munetshedzi na khasitama malugana na tshifhinga tsha u fhata theomveledziso.
Munetshedzi u fanela u khwathisedza uri khasitama dzine dza shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa dzi netshedzwa mafhungo o teaho nga tshifhinga tsha musi hu tshi dzheniswa mudagasi. Izwi zwi nga konadzea nga u shumisa kubugwana kwo teaho kwo netshedzwaho nga khasitama nga tshifhinga tshenetsho.
Nga ha ndaela dzothe dzo fhelelaho malugana na u shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa.
Lushaka lwa garata ya mudagasi ine ya do shumisiwa na uri i rengiwa na u shumiswa hani.
Mutengo wa mudagasi, nahone mutengo wonoyo u do sumbedzwa kha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi.
Fhethu hune mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya wanala hone na tshifhinga tshine ya shuma ngatsho.
Nomboro dza mudagasi dza vhukwamani na adirese ya hune khasitama i nga wana hone mafhungo na u vhudzisa malugana na mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa une wa khou shumisiwa.
Zwine zwa do itwa musi khasitama i tshi vhona u nga hu na thaidzo malugana na kushumele kwa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa na tshelede ine ya tea u badelwa nga munetshedzi malugana na u sedzulusa uri mithara wo rekhoda zwa vhukuma.
Zwine munetshedzi a do ita musi a sa koni u tola mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa une wa vha ngomu ha zwifhato zwa khasitama.
Zwine munetshedzi a do zwi ita musi ho wanala uri khasitama yo ita zwo khakheaho malugana na netshedzo ya mudagasi na uri i do pfiswa hani vhutungu.
Kudzhenisele kana kukhonekhithele kwa mudagasi musi khasitama yo ita khumbelo.
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri tshelede yo salelaho i nga vha i ya u dzheniswa ha mudagasi wa khasitama ha tshifhinga tsho fhiraho kana ho wanala uri khasitama yo ita zwinwe kha netshedzo ya mudagasi uri i kone u wana mudagasi wa mahala.
Arali hu na tshanduko malugana na mbadelo, khasitama dza u shumisa mudagsai une wa tou rengiwa dzi fanela u divhadzwa nga ha tshanduko dzenedzo. Ndivhadzo ya mbadelo dzenedzo i nga itwa kha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi na nga u shumisa zwinwe zwithu zwo teaho.
U vhewa ha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi na nomboro ya mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ine ya netshedzwa nga munetshedzi zwi do laulwa nga maanda nga nomboro ya dzikhasitama na uri vho kuvhangana nga ndila-de fhethu henefho. Arali vhathu vho thalangana kana vha tshi dzula kule na kule, zwi do dura u netshedza fhethu henefho mutshini wa u rengisa garata dza mudagasi.
Arali ha wanala uri fhethu henefho hu na vhathu vhanzhi vhane vha dzulesa tsini na tsini, munetshedzi u do kombetshedzea uri a netshedze mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi I no fhira muthihi. Munetshedzi u do dovha hafhu a netshedza dzikhasitama dzinwe na dzinwe dza 2000 mutshini muthihi wa u rengisa garata dza mudagasi, vhunga li liga lo doweleaho line la tea u tevhedzelwa.
Ndi zwa ndeme uri khasitama dzi newe tshifhinga tsho linganaho tsha u renga garata dza mudagasi hu tshi khou sedzwa nga ndila ine thekhinolodzhi ya mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa ya vha ngayo. Vhanwe vhanetshedzi vha netshedza mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya othomethikhi ine khasitama dza do kona u renga garata tshifhinga tshinwe na tshinwe, hu nga vha vhusiku kana masiari.
U ya nga NRS 047, minwe mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi i fanela u vulwa uri i kone u rengisa garata nga tshifhinga tsho doweleaho tsha u rengisa vhukati ha vhege na u bva nga 08:00 u swika nga 12:00 mafheloni a vhege na nga dziholodeni. Izwi ndi zwone zwifhinga zwo tendelwaho zwa u vula nahone vhane vha mabindu vha khou tutuwedzwa uri vha khwinise izwi zwifhinga.
Zwifhinga zwa u vula na u vala zwa minwe mitshini zwi nga kha di fhambana nga manwe maduvha, nga maandesa arali hu na minwe mitshini ine ya khou shuma i re tsini.
Khasitama ine ya shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa i nga humbela munetshedzi uri a sedze arali mithara wo luga nga murahu a badela tshelede yo tiwaho kana yo sumbedzwaho ya u ita zwenezwo.
Iyi tshelede i do vhuiselwa murahu arali ha wanala uri mithara wo tshinyala. Khasitama dzi tea u dovha hafhu dza dzhiela nzhele uri mutengo wa yuniti ya maanda a mudagasi (dzikhilowathi nga awara) ane a tshimbidzwa kana u phadaladzwa nga mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa, a ntha u fhira ane a tshimbidzwa kana u phadaladzwa nga mithara wa mudagasi wo doweleaho. Munetshedzi u ita izwi u itela u wana tshelede ye ya shumiswa malugana na u netshedza mudagasi kha masia ane a shumisa mudagasi une wa tou rengiwa hune khasitama dza badela fhedzi tshelede thukhu ya u dzheniselwa mudagasi.
Munetshedzi u tea u vhona uri u vha o fhedza u sedza uri mithara wo luga hu saathu fhela maduvha a 15 a u shuma musi khasitama yo no badela tshelede yo tiwaho. Tshinwe hafhu u tea u vhona uri u wana ndila ya u thirantsifera kana u lifha tshelede ye ya sala kha mithara we wa vha u tshi khou sedziwa.
Mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa na zwinwe zwishumiswa zwa mudagasi ndi zwa munetshedzi. Ngauralo, munetshedzi u na pfanelo nahone u a kombetshedzea uri a tole tshishumiswa tshine tsha vha kha zwifhato zwa khasitama nga tshifhinga tshinwe na tshinwe tsho teaho. Zwenezwo khasitama dzi tea u tendela munetshedzi kana vhaimeli vha munetshedzi u tola zwishumiswa zwa mudagasi. Vhanetshedzi kana vhaimeli vhawe vho tholiwaho vha do tea u sumbedza garata dza vhune nahone khasitama dzi nga toda u dzi vhona phanda ha musi dzi tshi vha tendela u dzhena. Hune ha wanala uri vhanetshedzi kana vhaimeli vhavho vho lingedza u dzhena fhedzi vha kundwa, munetshedzi a nga kha di dzima mudagasi nga murahu ha musi o rumela khasitama khaidzo yo tou nwaliwaho.
Vhunga zwo sumbedzwa murahu, khasitama I nga kha di humbela uri mudagasi une wa tou rengiwa u khonekhithululwe zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwo fhambanaho. Zwithu zwenezwo zwi nga katela u engedzedzwa kana tshanduko dzine dza khou itwa kha zwifhato kana u pfulusa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa fhethu hune wa vha hone.
Musi vho tanganedza khumbelo ya u khonekhitha hafhu mudagasi, vhanetshedzi vha do tea u vhona uri vha khunyeledza uyo mushumo nga maduvha mavhili a mushumo. Khasitama i fanela u dzhiela nzhele uri iyi thodea a i shumi musi mudagasi wo khonekhithululwa zwo itiswa nga uri khasitama yo ita zwinwe zwi si ho mulayoni uri I kone u wana mudagasi wa mahala.
U dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza, musi ho khakhea zwinwe kha netshedzo ya mudagasi zwo itiswa nga madumbu, na u tshinyadzwa ha zwinwe zwishumiswa zwa mudagasi, nz., zwi bvelela tshifhinga tshothe. Kha maimo a no nga aya, hu nga si vhe vhudifhinduleli ha munetshedzi arali hu na zwinwe zwo tshinyalaho nge mudagasi wa dzima nga nnda ha musi hu tshi nga vha na vhutanzi ha uri ho vha na u sa londa kha munetshedzi wa mudagasi. U sa londa henefho hu nga vhonala sa u kundelwa kha sia la munetshedzi malugana na u thogomela netshedzo ya mudagasi. Arali zwiliwa zwa khasitama zwo sina na musi ho tshinyadzwa tshishumiswa tsha mudagasi zwo itiswa nga u dzima ha mudagasi, khasitama yeneyo i do tea u rekhoda duvha, tshifhinga na uri u dzima ha mudagasi ho dzhia tshifhinga tshingafhani na u kwama munetshedzi nga u tavhanya.
Uri u dzima honoho hu bvelela lungana, na u dovha wa fungiwa, zwi do laulwa nga uri tserekano ya netshedzo yeneyo ya mudagasi ndi ya hani. Tsumbo, khasitama ine ya wana mudagasi u bva kha tserekano ya dzidoroboni yo khonekhithiwaho zwavhudi a vha anzeli u dzimelwa nga mudagasi, nahone arali wo dzima u a tavhanya u fungiwa kana u vhuyedzedzwa u fhira kha dzikhasitama dzine dza wana mudagasi kha tserekano ya mahayani hune ha vha na tserakano thukhu kana ha si vhe na dzinwe tserekano tshotha.
Uri u dzima honoho hu bvelela lungana na uri hu lugiswa nga tshifhinga-de zwi do laulwa nga uri naa tserekano ya mudagasi i tshimbila nga fhasi mavuni kana ntha muyani. Vhunzhi ha tserekano ya mahayani i tshimbila muyani.
Arali khasitama ya wana uri mudagasi wayo u sokou dzima tshikhalani lu sa fheli, i do tea u rekhoda duvha, tshifhinga na uri yo fhedza tshifhinga tshingafhani i si na mudagasi, nahone i tea u divhadza munetshedzi. Arali hu si na tsho itwaho nga murahu ha izwo, khasitama I do tea u kwama NER. (Kha vha sedze zwidodombedzwa zwa vhukwamani kha siatari la nga nnda).
Munetshedzi u fanela u vhona uri hu vha na tshumelo ya u vhiga nga lutingo ya awara dza 24 u itela uri dzikhasitama dzi kone u vhiga thaidzo inwe na inwe ine dza tangana nayo nahone thaidzo inwe na inwe ine ya vhigwa i fanela u newa nomboro ya thungo ya referentsi u itela uri khasitama i kone u zwi tevhelela arali zwo tea.
Thaidzo dzi a fhambanesa nahone zwi a konda u nea dzikhasitama tshifhinga tsha vhukuma tshine tsha do todea uri mudagasi u dovhe u fungiwe kana u vhuyedzedzwe. Naho zwo ralo, khasitama i nga fulufhedziswa uri thaidzo dzothe dzi do lugiswa na uri mudagasi u do dovha wa vhuyedzedzwa hu saathu fhela awara dza fumbiliina, nga nnda ha kha maimo a songo doweleaho.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 6 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 12 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 6 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 12 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 10 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 20 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 4 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 30 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Idzi khasitama a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 60 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 200 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza kha khethekanyo ya u fhedza ya dzikhasitama hu nthesa u fhira kha inwe khethekanyo vhunga hu tshi shumiswa thambo dza mudagasi dzine dza tshimbila muyani dzine dza thithiswa nga maimo a mutsho a si avhudi na tserekano ya mudagasi i songo tumiwaho kha zwinwe zwiko zwa netshedzo zwine zwa vha hone.
Vhanetshedzi vha anzela u vha na mutevhe wa khasitama dzine dza toda thuso ya shishi musi zwi tshi da kha u fungiwa hafhu ha mudagasi kana u u vhuyedzedza musi ho vha na u dzimelwa ha u kombetshedza. Zwibadela, dzikiliniki na rumu dza miaro ya shishi zwi nga kha di wana thuso u thoma musi mudagasi u tshi fungiwa hafhu kana u vhuyedzedzwa.
Khasitama dzine dza shumisa mitshini ya u thusa vhalwadze kha u fema (life-support machines) dzi do tea u kwama munetshedzi wadzo uri hu itwe ndugiselo dza tshipentshela malugana na zwenezwo.
Arali munetshedzi a tshi toda u engedzedza tserekano ya mudagasi, u do tea uri tshifhinga tshothe a dzime netshedzo ya mudagasi I re kha tshifhato tsha khasitama. Kanzhi munetshedzi u tea u nea khasitama nothisi ya awara dza 48 ya uri u toda u dzima mudagasi. Munetshedzi u do shumisa media wo teaho u divhadza khasitama nga ha duvha, tshifhinga na uri uhu u dzimiwa ho pulaniwaho hu do dzhia tshifhinga tshingafhani, fhedzi arali izwi zwi songo itwa, khasitama i do tea u vhiga izwi kha munetshedzi, i tshi khou dzhiela ntha maimo o shumiswaho nga tshifhinga tshenetsho. Izwi a zwi shumi musi hu tshi todea uri hu lugiswe nga u tavhanya u fana na kha tshiimo tshine tshi nga ita uri hu vhe na u huvhala kana lufu, kana hune u lenga hu nga tshinyadza tserekano ya mudagasi.
Khasitama dzine dza shumisa mitshini ya u thusa vhalwadze kha u fema (life-support machines) dzi do tea u kwama munetshedzi wadzo uri hu itwe ndugiselo dza tshipentshela malugana na zwenezwo.
10.1 Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho hu no fhira ka 2 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira luthihi kha nwaha munwe na munwe wa vhuvhili na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira ka 3 nwaha munwe na munwe na uri a vho ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 vha si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira luthihi nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Vhunzhi ha khasitama dzi a hanganea musi dzi tshi khou lingedza uri mbilaelo dzine dza vha nadzo dzi thasululwe kana musi dzi tshi khou lingedza u wana mafhungo nga ha zwinwe malugana na mudagasi.
NER yo katela na iyi netshedzo ya tshumelo u bva kha vhanetshedzi vha mudagasi ngomu ha NRS 047.
Vhanetshedzi vha tea u lingedza u thasulula vhunzhi ha mbilaelo dzo doweleaho dzine dza tanganedzwa nga lutingo kana dza tou diswa nga khasitama yone ine nga u tavhanya, nga muthihi nga muthihi, hu si na u dzi rumela kha vhanwe.
Arali ha wanala uri zwo tea uri hu itwe dzithodisiso, muthu ane a khou vhilaela u do tea u divhadzwa hu saathu fhela maduvha mavhili a u shuma nahone thaidzo I do tea u thasululwa hu saathu fhela vhege mbili.
Dza khasitama dza malugana na wana ndivho na u eletshedza nga u tavhanya , nga muthihi nga muthihi, hu si na u dzi rumela kha vhanwe.
Musi munetshedzi a tshi tanganedza mbudziso nga lutingo kana dzo tou diswa khae nga tsha vhukoma, na musi mbudziso dzenedzo dzi tshi tea u todisiswa, u do tea u fhindula khasitama hu saathu fhela maduvha a 5 a u shuma.
Mbudziso dzi fanaho na dzenedzo dzo tou nwaliwaho dzi do tea u fhindulwa hu saathu fhela vhege tharu.
Nga murahu ha musi ho tanganedzwa khumbelo yo tou nwaliwaho malugana na tshumelo ine ya anzela u netshedzwa nga munetshedzi, munetshedzi u do tea u fhindula nga u tou nwala hu saathu fhela vhege mbili.
Phindulo I do tea u katela zwidodombedzwa zwothe zwa malugana na u bveledza khumbelo yeneyo.
NRS 047 i amba nga ha khwalithi ya tshumelo ine ya netshedzwa dzikhasitama nga vhanetshedzi, hone NRS 048 I tshi amba nga ha khwalithi ya netshedzo ya mudagasi kha dzikhasitama.
Dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa dzi dzula dzi tshi khou vhilaela nga ha zwithu zwi no nga sa maanda a mudagasi a re ntha kana a re fhasi na u dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza. Tshifhinga tsha fhedzwa musi hu tshi khou lugiswa kana u thasula mbilaelo zwa zwino tshi laulwa nga NRS 047.
Nga u pfufhifhadza, khasitama i fanela u nea munetshedzi tshifhinga tsho linganaho tsha u thasulula thaidzo ine a vha nayo. Dzinwe thaidzo dzi nga toda uri hu itwe ndingo, u pulana na u ita mushumo wa u fhata zwo dzhenelelaho phanda ha musi dzi tshi nga thasululwa. Vhanetshedzi na vhone vha fanela u shuma zwavhudi na dzikhasitama , nahone hune khasitama dza vha dzi songo fushea kha sia la munetshedzi, thaidzo dzenedzo dzi nga rumelwa kha NER.
Vhunzhi ha khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa dzi toda pfunzo malugana na u shumisa mudagasi nga ndila yo tsireledzeaho na nga ndila ya u vhulunga vhunga zwo buliwa afho ntha. NER I na nzhele nazwo, nahone maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na pfunzo yeneyo a do katelwa kha NRS 047 tshifhingani tshi daho. Zwinwe zwithu zwa malugana na pfunzo zwo no di talutshedzwa kha zwipida zwo fhiraho. Naho zwo ralo, vhanetshedzi vhothe vha mudagasi vha na vhudifhinduleli ha u gudisa dzikhasitama nga ha zwa malugana na kushumisele kwa mudagasi nga ndila yavhudi nahone yo tsireledzeaho, nahone vha tea u thusa dzikhasitama nga u bveledza zwibugwana zwo teaho na nga u dalela zwikolo na vhadzulapo.
Tshinwe hafhu, NER i a zwi divha uri dzikhasitama dzine dza shumisa mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa a dzi na zwishumiswa nahone dzi a teledza u kwama munetshedzi ene mune malugana na thaidzo ine dza khou tangana nayo. NER i khou tutuwedza uri hu thomiwe foramu dza dzikhasitama hune khasitama dza do bvisela khagala thaidzo dzadzo. Maga ane a fanela u tevhedzelwa malugana na izwi a a wanala kha NER. (kha vha sedze zwidodombedzwa zwa vhukwamani).
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUSHAI, MBEU NA MULA.txt</fn>
Nndwa ya u lwa na vhushai yo thoma kale hut shi thoma ivhazwakale ya muthu ya bvela phana na u ri tambudza kha miiniamu ntswa. A huna huwe fhethu he hei nndwa ya ima hone u fhira kha sia a mbeu na vhushai Afurika?
Vhushai ndi mini?
Dikishinari ya Oxford ya English I?
Nyimele ya u vha na lupfumo kana u sa vha na lupfumo na luthihi kana ndaka ya vhue, u konelwa, u lemelwa, u shaya?
Kha miwaha ino, hoisiso ine ya khou sedza kuvhonele kwa vhashai yo wana uri vhushai vhu kwama hahelelo, dzine dza katela na u nyadzea na u tambudzwa nga mulandu wa mbeu nga nha ha u vhaisala na u nyadzea nga mbeu ha u tambula kha sia a ndaka?
Zwenezwo vhushai ndi u sa kona u swikelela tshiimo tsha fhasisa tsha vhutshilo, tsho kaliwaho hu tshi sedzwa hoea dza ndeme dza vhutshilo kana miholo ine ya oea ya u vha fusha?
Vhushai vhu elwa hani?
Hu na n?
Vhushai ha khwine.
Vhushai vhuhulwane (ho kalulaho) vhu fana na u shaya ho fhelelaho ha u sa vha na tshithu. Vhushai vhuhulwane ndi u angulwa ha muthu a tshi dziwa milayo na maimo nga tshitshavha tshiwe na tshiwe sa maga o teaho a ho?
Vhushai ha khwine ndi u dziwa ha vhuvha ha vhathu kha tshitshavha tshine vha dzula khatsho. Musi ri tshi ela u dziwa ha khwine kana u sa lingana u kovhekanywa ha muholo, lupfumo na mbuelo kha lushaka na tshitshavha zwi a anganedzwa?
Zwine zwa vhanga vhusai Afurika Tshipembe?
Zwitatisitiki zwa vhushai Afurika Tshipembe zwi ri mini?
Muvhigo wa zwenezwino wa Afurika Tshipembe wo amba wa uri tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou shaya u ya nga tshiimo tsha vhushai tsho tsa (u bva kha 51.1% nga 1995 u yak ha 48.5% nga 2002) fhedzi tshivhalo tsho fhelelaho tsha vhushai tsho engedzea u bva kha 20.2 Miioni nga 1995 u swika kha 21.9 miioni nga 2002. muvhigo u dovha wa amba uri tshivhalo tsha vhathu vhane vha tshila nga tshelede ya fhasi ha $1 nga uvha tsho engedzea u bva kha 9,4% nga 1995 u swika 10,5% nga 2002?
Ndi ngani vhafumakadzi vha tshi alelwa nga vhushai?
Ndi vhufhio vhushaka vhukati ha vhushai, mbeu na khakhathi dzi vhangwaho nga mbeu?
Khakhathi dza u lwa na vhafumakadzi na vhushai zwi tshimbila zwohe. Mashudu mavhi, tshivhalo tshihulwane tsha vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe vha a tambula nga u rwiwa, u tshipiwa na u tambudzwa muyani hunzhi. Zwenezwo, u vha mushai zwi tou aisa khombo yeneyo ya u tambudzwa vhukuma?
Buthano a u fhelisa nila dzo?
Mulayotewa wa Riphabu?
Mulayo wa Pho?
Mulayo wa Pfunzo na Vhugudisi ha Phan?
Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Petiro?
Mulayo wo anavhuwaho wa u ea Vharema Maan?
Mulayo wa Khakhathi dza Mu?
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUUNI NGA FHASI HA M.txt</fn>
Phana ha u khwinifhadzwa nga Mulayo wa Ndayotewa (ndingandinganyo ya vhuimo ha zwigwada zwi re kha mbingano) na N?
Mulayo wa Vhulanguli wa Vharema wa 38 wa waha wa 1927, khethekanyo ya 11(3)(b): Mufumakadzi muwe na muwe o malwaho u ya nga Mulayo wa tshirema (nga nna ha mufumakadzi a re kha vunu a KZN) u vha muuniwa u ya nga hu sa fheli?
Vhuimo ha uyo mufumakadzi vhu lingana na ha muun?
Mufumakadzi uyo ha na pfanelo dza u vha muuni ngauri na ene u nga fhasi ha vhuun?
Ha koni u ita thendelano dzi re mulayoni nga nn?
Ha vhi tshipi?
Naa tshiimo tsha mvelele tsho kwama hani vhuuni?
Nga fhasi ha Mulayo wa tshirema, vhuuni ndi pfanelo yo vhewaho nga fhasi ha munna na vha mu?
Hezwi zwi amba uri nga murahu ha musi munna o no bvisa lumalo a tshi itela u mala musadzi, ene na vha muta wawe vha vha na pfanelo dzothe dza u alusa kana u vha vhabebi vha vhana vho he vhane vha?
Maana othe a vhuuni ha vhana vho bebwaho nga murahu ha mbingano a mahaani a munna u ya kha mme na vha mu?
Vhuuni ha vhana vha musadzi a songo malwaho vhu vhewa zwanani zwa makhulutshinna na vha mu?
Musi uyo musadzi we a vha a songo maliwa ngeno e na vhana musi a tshi maliwa vhuifhinduleli hohe ha vhuuni vhu sudzuluselwa mahaani a munna uyo ane a khou mu mala na tshigwada tsha vha mu?
Vhana vha khangamutupo a vha ivhei nga fhasi ha Mulayo wa tshirema ngauri wana tshifhinga tshothe u tea u wela fhasi ha mme arali mme awe vha sa athu malwa kana kha lushaka lwa mua wa munna we mme avho a malwa khalwo ngauri nga Tshivena hu pfi, Wa kokodza luranga mafhuri a a tevhela.?
Hu na hoea ya u tea u ivha uri mbingano ine mufumakadzi a khou dzhena khayo ndi mbingano- e?
Vhana vha mufumakadzi Vho bebwaho kha mbingano kana phan?
Vhana vho bebwaho tshifhingani tsha mbingano: Ndi vhana vha ha vhomunna na vha mua wa vhomunna hu sa khou sedzwa uri khotsi avho wa tsiko ndi nnyi?
Hu lavhelelwa uri mme a mmuna a vha anganedze sa vhauhulu vhawe a dovhe hafhu a phethe pfanelo dzohe dzine mubebi kana makhulu vha tea u itela vhauhulu vhavho?
U lovha ha munna a hu fhedzi vhushaka ha mbingano vhukati ha munna na musadzi he ha iswa nga mbingano?
Vhana vha tshilikadzi vha nga khethekanywa nga nila i tevhelaho: (i) vhana vho bebwaho munna o no lovha na munna o imaho vhuimoni ha mufu?
U ya nga maitele a mvelele a U dzhenela, mbingano i fanela u bvela phana lune tshilikadzi ya o vha i tshi khou bvela phana na munna ane a o vha o ima vhuimoni ha munna wawe o lovhaho?
Hafha tshilikadzi na vhana vhawe vha vha nga fhasi ha vhuundi na vhulavhelesi ha munna o imaho vhuimoni ha munna o lovhaho. Munna ane a bveledza phanda zwa mbingano na tshilikadzi u fanela u vha murao wa mua wa munna o lovhaho?
Vha mua wa mufu vha fanela u londola tshilikadzi tshifhingani tshohe tsha musi a tshi kha itshila na u vha na vhuifhindululeli ha vhana vho he vhane a o vha wana na munna we a nangelwa ene?
Vhana vhane vha bebwa nga tshilikadzi na munna we a nangelwa tshilikadzi vha dzhiwa sa vhana vha mufu.
Naho u ya nga mvelele ho swika hune munna we a nangelwa tshilikadzi a vho kundwa u dzhena nuni na tshilikadzi, tshilikadzi ya vho fhedza yo wana vhana na muwe munna wa nga nna, vhenevho vhana vha dzhiwa sa malofha a mufu?
Vhana vhane vha bebwa nga munna o?
Nga murahu ha halano vhana vha sala na vha mua wa vho munna?
Vhunzhi ha milayo ya mvelele a i tendeli mufumakadzi a tshi dovha hafhu a malwa musi a tshi kha i vha nga fhasi ha vhulavhelesi ha mua wa munna we a vha o mu dzea. Uri a kone u malwa hafhu u fanela u vhuelela muani wa khotsi awe?
Nga murahu ha u malwa hafhu, wana muwe na muwe ane a o bebwa, vha vhana vha munna wa vhuvhili nahone ndi ene khotsi avho wa malofha. Vhana avha vha dovha hafhu vha wela kha lushaka lwa vhomunna. Uyu munna wa vhuvhili ndi ene muuni wa avha vhana?
Kha hohu u malwa lwa vhuvhili, mumaliwa a nga humbelwa nga uyu munna wa vhuvhili vhana vhe a vha e navho musi a tshi kha idzula nga fhasi ha vhulavhelesi ha khotsi awe (nga mawe maipfi ndi vhana vhe a vha wana e nga fhasi ha vhulavhelesi ha khotsi awe nga murahu ha u ala) nga mawe maipfi mafhuri a o vha a tshi khou tevhela luranga?
Mbekanyo ya khethekanyo ya 11(3)(b) ya tshaeo ya Mulayo wa Vhulanguli i o langa nyimele-mufumakadzi u o dzula e muuniwa ngeno munna a tshi o vha muuni wawe. Mbuelo dza khethekanyo iyi dzi vha nga hei nila: Vhasadzi vha songo maliwaho vha vharema vha vha vhauni, vhafumakadzi vho malwaho u ya nga maitele a pfanelo dza mbofholowo na ndingandinganyo vha tea u vha vhauni fhedzi vhasadzi vha vharema vha re fhasi ha miwaha ya fumbili-nthihi kana vho malwa nga u ya nga maitele a sialala vha o dzula vhe vhauniwa?
Vhasadzi vha vharema vho malwaho nga maitele a Mulayo wa tshirema, a vha tei u vha kha tshiimo tsha vhuuni tshine tsha newa musadzi o malwaho kana musi vha tshi swikisa miwaha ya 21 u ya nga mulayo une wa vhidzwa Mulayo wa Miwaha ya Vhauni?
Hetshi tshiimo a tshi iti uri vhafumakadzi vho malwaho nga maitele a sialala kana a tshirema vha dzhenele thendelano ya zwa mulayo vho iimela kana vho imela vhana vhavho?
Maitele a mulayo a Tshirema a Afrika ha koni u khwahisedza Vhafumakadzi vha Afrika uri vha vhe kha vhuimo ha ndingandinganyo u ya nga kushumiselwe kwa mulayo sa zwe wa vhekanyiswa zwone kha Ndayotewa?
Sa vhafumakadzi vha Vharema a vha koni u vha hoho dza mita na vhauni vha vhana vhavho ngauri vha dzhiwa sa vhauniwa?
Hei khethekanyo i utuwedza khethelulo ya vhafumakadzi hu tshi sedzwa mbeu hezwi zwi ita uri i lwe na Ndayotewa?
Hei khethekanyo i khwahisa maitele a uri vhathu vha tshinnani ane a ita uri vhathu vha tshinnani vha vhe na na maana ohe a u langa kutshilele na ndaka ya vhafumakadzi vhavho?
Zwiimo zwi e?
Mulayo wa Vhuuni une wa ita uri vhabebi vho he vha vhe vhaun?
Munna u dzhiwa sa khotsi wa vhana vho tou onolwaho na hone ha tei u vha hana. Vhana vhenevho a vha nga o fhambanyiswa kana u alulwa ho sedzwa kusikelwe na kubebelwe kwavho?
Munna ndi muuni na hone u tea u vha anganedza u fana na vhawe vhana vho bebwaho fhasi ha mbingano. Havha vhana na vhone ndi mirao ya mua wawe. Khotsi a avha vhana wa malofha ha na vhuifhinduleli khavho?
Vhana vhane vha wela nga fhasi ha yenei khethekanyo ndi vhe vha bebwa musi munna we a vha e hoho ya mua o no lovha, vhana vhe vha wanala nga maitele a u tou dzhenela?
Mulayo wa tshirema hafha u tshimbilelana na khethekanyo ya vhu 8 ya Ndayotewa na hone a i aluli vhana u ya nga nga kusikelwe na kubebelwe?
Vha wela fhasi ha lushaka lwa mua wa mme avho?
Arali mme avho a malwa, ene na munna wawe muswa vha vha vhauni vha avha vhana. Munna u vha na maana ohe a u langa avha vhana hu tshi tevhelwa maitele a uri wa kokodza luranga mafhuri a a tevhela. A ho ngo fanela u alula vhukati ha vhana vho bebwaho nga fhasi mbingano na avha vhe mme avho a vhingwa navho. Mulayo wa Ndayotewa na wone a u thivheli uri hu vhe na u khethulula vhukati ha avha vhana?
Maitele a Madzangalelo a Khwine a wana o ivhadzwa sa tshipi?
Musi hu tshi vha na halano vhana vha sala na vha mua wa khotsi avho?
Na hone musi mme avho a tshi alana na munna wawe na vha mua wawe ha uwi na vhana. Hafha hu dzhiwa uri hoyu mme a vhana u kha i vha muuniwa ngauri na ene u kha i oa u un?
Arali uyu mme a vhana a tshi khou oa u shandula uvhu vhuimo, ene na muuni wawe vha fanela u isa vhuanzi ha uri khotsi a vhana ane a vha muuni wa vhana vhawe ha ngo tea u vha muuni wa vhana vhawe. Hezwi u zwi ita ngauri hu tendwa kha uri vhana vha tea u sala na munna wawe na vha mua wawe musi hu tshi vha na halano. Munna na vha mu a wawe vha na pfanelo dza u vha vhauni?
Hune zwa konadzea uri mme a uwe na wana wawe ndi musi wana a tshi kha i mama. Hei i tou vha iwe ya tsumbo ine ya sumbedza u dzhielwa nha ha dzangalelo a wana hu sa khou sedzwa uri khotsi ndi ene ane a vha na pfanela ya u vha muuni wa vhana?
Khothe dza sialala dzi fha maana khotsi a u vha muuni musi hu tshi vha na halano, nahone zwi o tou bva kha onoyo muthu ane a khou hanedzana na iyi tsheo u sumbedza uri a i khou sedza dzangalelo a wana musi i tshi nea khotsi a wana pfanelo dza u una wana. Hafha ndi hone hune ha tea u bveledzwa vhu?
Vhana vhauku vhane vha khou mama vha tea u netshedzwa vhomme avho. Hezwi zwi fanelwa u itwa hu tshi khou sedzwa uri musi vha tshi hula vha do humela murahu ha khotsi avho. Vhana a vha na pfanelo dza u nanga uri vha tea u sala kana u dzula na mubebi ufhio?
Miwe ya milandu i sedza kha vhukoni ha mubebi hu tshi sedzwa uri u o kona-na u dzhiela nha madzangalelo a vhana-na?
Maitele a u sedza lushaka lwa tshinnani a kha i tevhedzwa hu songo sedzwa madzangalelo a vhana?
Zwigwada zwivhili zwi re kha halano a zwi farwi nga nila i fanaho tshifhingani tsha halano?
Vhana a vha tendelwi u bvisela vhuipfi havho khagala na hone tsheo dzine dza dzhiwa dzi vha dzi tshi khou tou kombetshedzwa kha vhana hu sa khou sedzwa pfanelo dzavho na vhuipfi havho?
Mulayo wa tshirema u na zwipia zwine zwa tendelana na Ndayotewa na Thendelano na Mulayo wa tshirema wa Mbingano. Zwiwe zwipia zwi hanedzana na zwiwe zwipia zwa Ndayotewa fhedzi naho zwo ralo zwi lwa na ndayotewa. Hezwi ndi zwipia zwine zwa tea u itelwa khaedu ngei khothe. Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwa uri khethekanyo ya vhu 11(3)(b) yo no fheliswa na hone u sa vha na ndingandinganyo kha vhuimo vhuwe na vhuwe vhukati ha vhanna na vhafumakadzi a ho ngo tsha tea u bvela phana ngauri a hu tshena hune ha itika ngaho?
<fn>ven_Article_National Language Services_Yo nwaliwa.txt</fn>
Pfanelo dzothe dza u gandiswa dzo tsireledzwa. Nga nnda ha u tumbulwa hu tshi itelwa u shumiswa kha risetshe kana tsedzuluso, a hu na tshipida tsha iyi bugu tshine tsha do kopololwa nga tshivhumbeo tshifhio kana tshifhio, hu nga vha nga ndila ya u shumisa mitshini, hu tshi katelwa u kopololwa kana u rekhodiwa, nga nnda ha thendelo ya muphabulisi kana muandadzi.
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWI RE NGA NGOMU.txt</fn>
Muhumbulo wa mikano..
Khothe ya Mulayotewa.
Khothe Khulwane ya Aphili..
Vhafarisi vhavho uri vha sengise milandu.
1.5.3.1 U fhiwa maanda nga Minisita.
1.5.3.2 Phambano dzi tea u vha vhukati ha vharema fhedzi.
Khothe dza Khoro dza Tshitshavha.
U thomiwa ha matshimbidzele..
U thoma u shuma ha khathulo..
Dziaphili na dzitsedzuluso.
2.2.3.1 Matshimbidzele a Aphili kha Milandu ya tshirema.
Vha na maanda khao.
Maanda kha mulandu wa kutshilele na Matshimbidzele.?
Maanda kha mulandu wa vhugevhenga na Matshimbidzele?
Khothe dza Muvhuso wa Vundu..
U bva tshe Vharangaphanda vha Sialala vha thoma u shuma mishumo minzhi ya ndeme kha vhupo havho ho fhambanaho kana kha tshaka dzavho. Therisano kha liwalo ili i do livha kha muthihi wa mishumo iyo; mushumo wa vhulamukanyi wa Vharangaphanda vha Sialala. Namusi ndangulo ya vhulamukanyi kha vhupo ha mahayani i khou itiwa nga khothe dza Vharangaphanda vha Sialala kana Khothe dza Tshirema. Idzi ndi khothe dza Mahosi na Magota nahone vha tshimbidza vhulamukanyi ho livhiswa fhedzi kha milayo ya tshirema. U ya nga Khethekanyo ya 211 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, mulayo wa tshirema zwa zwino u vho dzhielwa ntha nga sisiteme ya mulayo khathihi na mulayo wa mvelele. Hezwi zwi amba zwauri khothe dzi nga si kone u dzhia ndaela ya vhulamukanyi ya mulayo wa tshirema sa zwe zwa vha zwi zwone phanda ha u tendelwa ha Mulayo wa Mulayotewa fhedzi vha tea u u shumisa fhedzi hune wa nga shuma hone nahone nga fhasi ha vhusimamulayo na Mulayo wa Mulayotewa. Khothe dzi re hone dza tshirema dzi a dzhielwa ntha u ya nga tshitewa tsha vhu 16(1) tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa une wa ita uri khothe iwe na iwe hu tshi angaredzwa Khothe dza Tshirema dze dza vha dzi hone musi Mulayo wa Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi do bvela phanda na u shumisa maanda adzo a khothe u ya nga mulayo une wa shuma khadzo. Kushumele kwa khothe idzi ku langulwa nga milayo yo vhalaho. Milayo iyi i angaredza ye ya dzhiwa i tshi bva Afrika Tshipembe la kale musi hu sa athu u vha na mulayotewa wa zwino, mashangohaya a kale na mashango e a vha a tshi tou divhusa. U bvela phanda ha milayo iyi ya kale kha Afrika Tshipembe liswa zwo tendelwa nga shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996. Muphuresidennde wa Shango nga u tou ita ndivhadzo o tendela u shumiswa ha milayo iyi kha mavundu e ya vha i tshi khou shuma khao u ya nga tshitewa tsha vhu 14 tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa. Vhalani: Muvhigo nga ha Traditionala courts & Judicial Functions of Traditional Leaders: ya datumu ya 21 Phando 2003: SA Commisssion kha siatari la 1?
Ndangulo i nga talutshedzwa sa maanda na vhukoni ha khothe kha u netshelesa na u tandulula phambano vhukati ha zwigwada zwo disaho phambano. Graafreinet Municipality v Van Rynevelds Pass Irrigatio Board 1950 (2) SA 420 (A). Ndangulo i ri sumbedza uri ndi maanda afhio ane khothe ya vha nao na zwine khothe ya nga si kone u zwi ita. Khathulo yo fhiwaho kha mulandu une khothe ya si vhe na maanda a i nga shumi. U bva kha kuvhonele kwa mulayo wa tshirema, muhumbulo wa maanda u wanala kha vhunzhi ha milayo. Milayo iyi i bva kha mulayo wa tshirema fhedzi i waliwa fhasi kha bugu dza mulayo. Tsumbo ya u waliwa fhasi uho ndi Mulayo wa Khothe ya Madzhisitirata?
Mulayo uyu ndi wone thikho ya vhunzhi ha milayo ine ya kwama ndangulo. U ya nga mulayo uri khothe i vhe na ndangulo I tea u newa maanda a u vhona uri ndaela dzawo dzi khou shuma: Eckards 17. Khothe i tea u vha na maanda kha muthu ane a khou tsireledza thundu yawe.
Muhumbulo wa mukano u elana na pfunzo ya u shuma zwavhudi. Ndangulo i langulwa nga mukano. Vhalani Polak (1993) 2. Ndangulo ya khothe i na hune ya fhelela hone kha vhupo ho vhewaho u ya nga divhashango.
Kuambele kwa uri u talutshedza mafhungo nga ndila ya zwine a vha zwone zwi amba uri muhweleli wa mulandu u tevhela muhwelelwa kha foramu yawe. Musi muhweleli wa mulandu a tshi toda u tevhedza maitele a mulayo a tshi khou itela muhwelelwa, muhweleli wa mulandu u tea u zwi ita ngauralo kha khothe ine ya vha na maanda kha muhwelelwa na thundu yawe. Khothe iyi i anzela u vha khothe ya kha vhupo hune muhwelelwa a dzula khaho hu si hune muhweleli wa mulandu a dzula hone. Hu na hune zwa tendelwa nga mulayo uyu, sa tsumbo: khothe i nga vha na maanda zwi tshi khou itiswa nga nyito i bvaho kha vhupo hune ya vha na maanda. U ya nga ha Khothe dza Madzhisitirata khethekanyo ya 28(d) wa Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata 32 wa 1944, u bula zwauri uri khothe i vhe na maanda u ya nga zwe zwa vhaliwa, tshiitisi tsha nyito tshi tea u vha tsho bva kha vhupo vhune khothe ya vha na maanda khaho.
U ya nga milayo ine ya khou tatisana zwi a itea uri khothe i fhiraho nthihi i vhe na maanda kha iwe kha fhungo lithihi. Ngauri muhweleli wa mulandu ndi dominis litis zwi amba zwauri u na ndangulo kha mulandu, o tendelwa u nanga uri ndi kha khothe ifhio hune a nga vula hone mulandu. Tshifhinga tshinzhi muhweleli wa mulandu u nanga foramu i re tsini nae u fhirisa ine ya vha tsini na muhwelelwa?
Ndangulo i vhewa musi hu tshi nekedzwa dagafala hu si musi dakafala i tshi bvisiwa. Musi khothe yo newa maanda i do a shumisa u swika mulandu u tshi fhela. Standard Credit Corporation Ltd Bester and Others 1987 (1) SA 812(W) kha 819. Arali khothe i na maanda nga tshifhinga tshine tshumelo ya dakafala kana maitele a khothe ane ya tea u shumisa one, tshanduko ya vhuimo i nga si dzhiele khothe maanda ayo. Sa tsumbo, khothe ine ya vha na maanda ngauri muhwelelwa nga tshifhinga tsha tshumelo a vha a tshi khou dzula kha vhupo hayo i do bvela phanda u vha na maanda kha mulandu nangwe hu uri tshumelo ya matshimbidzele ayo naho hu uri muhwelelwa ha tsha dzula kha vhupo ha khothe iyo.
Ndi mushumo wa muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u vhona zwauri khothe i na ndangulo ya u thetshelesa mafhungo o diswaho khayo. Hezwi zwi shuma na kha u fhungudzwa na lushaka lwa mbilo na ndeme. Zwi tea u dzhielwa ntha uri u ya nga khothe dza tshirema zwa zwino a huna tshikalo kha tshelede ine ya vhewa. Ngauralo, Law Commission Special project on Customery Law i themendela zwauri hu vhe na u thomiwa ha tshikalo tsha tshelede u ya nga kushumele kwa Khothe dza Tshirema. Hune muhwelelwa a do di vhonadza khothe ine ya si vhe na maanda kha muthu uyo nahone ane a si hanedze maanda a khothe, khothe i na maanda a u thetshelesa mulandu wawe. Khathekanyo 28(1) (f) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata wa vhu 32 wa 1944 sa zwe wa shandukisiswa zwone. Hune muhwelelwa a si divhonadze khothe, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u na mushumo wa mero motu [nga ene mune] a kwama fhungo la maanda a mukano. Ndi uri hune muhwelelwa a khou di vhonadza hone, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a nga di shumisa mero motu kha u bvisa fhungo la maanda a mukano. Hune fhungo la u sa vha hone ha maanda la buliwa, vhutanzi ha u khwathisa izwo zwi zwandani zwa muhweleli u sumbedza zwauri khothe i na maanda. (Vhalani Malherbe v Bristown Municipality 1949 (1) SA (C)), fhedzi nga ndila ine muhwelelwa a khou vheisa yone mafhungo i nga ita zwauri vhudifhinduleli vhu pfukele kha muhwelelwa.
Ipfi la ndangulo li dovha hafhu la elana na mutevhe wa khothe dzashu kha la Afrika Tshipembe ngauri dzi ri vhudza uri ndi maanda afhio ane khothe yeneyo ya vha nao na ane ya si vhe nao. Khothe ya mulayo zwi tshi khou ya nga maanda, i nga shuma sa khothe ya u thoma na sa khothe ya aphili.
Khothe ya Mulayotewa ndi yone khothe khulwanesa kha shango kha mafhungo othe ane a kwama mulayotewa S 166 & 167.
Khothe khulwane i angaredza Khothe Khulwane ya Aphili ine ya nga thomiwa nga Mulayo wa phalamennde uri i thetshelese dziaphili dzi bvaho kha Khothe Khulwane. Dzi nga ita tsheo ya mafhungo mawe na mawe nga nnda ha ayo o vhetshelwa khothe ya mulayotewa S166 & 168. Khothe Khulwane i pfi yo dzhia maanda (zwi amba zwauri i wana maanda ayo a tshi bva kha mulayo wa tshirema)?
Khothe dza Madzhisitirata dzi ita tsheo ya mafhungo mawe na mawe o buliwaho nga Mulayo wa phalamennde. Khothe idzi dzi todisisa nga mafhungo ane a kwama mulayotewa nga vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana vhudifari ha phuresidennde S166 & 170. Khothe dza Madzhisitirata: dzi vhidzwa u pfi zwivhumbwa zwa muvhuso (nga mawe maipfi dzi wana maanda adzo kha muvhuso we wa dzi vhumba, Mulayo wa Khothe dza Madzhisiirata 32 wa 1944). Khothe idzi dzi dovha hafhu dza wana maanda adzo kha vhusimulayo nga nnda ha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Ngauralo, khothe ya madzhisitirata a i na maanda nga nnda ha e ya newa one nga Mulayo wa Madzhisitirata na vhuwe vhusimamulayo?
Khothe dza sialala dzi wela nga fhasi ha tshigwada hetshi. Khothe dza Mahosi na magota dzo itelwa kana dzi dzhielwa ntha u ya nga milayo ye ya vha i hone kale ye ya dzheniswa kha Mulayotewa. Tsumbo ya milayo iyo ndi ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927. U ya nga tshitewa tsha vhu 2 tsha shendulu ya vhu 6 kha Mulayo wa Mulayotewa milayo yothe ye ya vha i hone phanda ha Mulayo wa Mulayotewa yo dzheniswa uri i elane na Mulayo wa Mulayoytewa, i bvelaphanda na u shuma u swika hu tshi do vha na u tshintshiwa kana u shandulwa. U ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema a hu na mutevhe wo buliwaho wa khothe dza sialala. Hu dovha hafhu ha si vhe na mbetshelwa ya aphili i bvaho kha khothe dza Magota u ya kha Khothe dza Mahosi. Kha mafhungo othe a vhugevhenga na mafhungo ane a kwama kutshilele kwa vhathu aphili dzi zwandani zwa Khothe dza Madzhisitirata. Vhalani Muvhigo nga ha Traditional Courts & Jusicial Funstions of Tradiotional Leaders 21 Phando 2003; Sa Law Commission siatari 12(4) na 20(6) kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema?
Phanda ha u thoma u shuma ha Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996, khothe ya mulayotewa na khothe ya tshipeshala ya ndangulo ya vharema kha la Afrika Tshipembe dzo vha dzi tshi langulwa u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema 38 wa 1927 Seymour?
Khothe dza mahosi na magota, khothe dza Vhokhomishinari na Khothe dza Aphili dza Vhokhomishinari dzo vha dzi khothe dza tshipeshala dza vharema. Nga 1986, hu tshi khou tevhelwa themendelo dza Hoexter Commisssion of Inquiry Structure and Functioning of the courts khothe dza Khomishinari na Khothe dza Aphili dza Khomishinari dzo fheliswa. Ndangulo ya khothe idzi yo fhiriselwa kha khothe dza magisitirata. U bva zwenezwo milandu ya vharema yo thetsheleswa nga khothe dza madzhisitirata u ya nga mulayo wa tshirema kha vhupo hune vha dzula khaho. Khothe dza Madzhisitirata dzi nga kona u shumisa mulayo wa tshirema kha phambano ine ya vha vhukati ha vharema. U ya nga khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wo Shandukiswaho wa 1988, Khothe dza Madzhisitirata dzi nga dzhia ndivhadzo ya vhulamukanyi ha mulayo wa tshirema. Kha tshiimo itsho tsha bvela phanda mulayo wa tshirema wo vha u saathu u dzhielwa ntha khathihi na sisiteme ya mulayo wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe. Mulayo wa shango wo vha u sa dzhieli ntha kha zwiitisi zwa nyito i bvaho kha u pfukiwa ha mulayo wa tshirema. (Symour 7) kha nyito i kwamaho murema na muthu a si murema hu shuma fhedzi mulayo wa tshirema. Sa tsumbo, Sipho munna wa murema o mala musadzi wawe Sibongile nga Mulayo wa Tshirema. U suwa Kobus ane a si vhe murema kha tshinyalelo ya vhushaka ha vhudzekani vhukati ha Kobus na musadzi wawe. Hu do shumiswa mulayo wa tshirema ngauri Kobus ane a si vhe murema u khou kwamea sa mutshinyi. Musi mulayo wa tshirema u tshi shumiswa Sipho u do dzhiiwa sa muthu a songo malaho ngauralo a hu na mulandu sa izwi mbingano ya tshirema i sa dzhiiwi sa mbingano.
U ya nga khethekanyo 12(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa 1927 Minisita a nga fha maanda Mahosi, Magota na Vhathusi vhavho uri vha thetshelese milandu i kwamaho khutshilele kwa vhathu. S12 (1) I VHALEA NGAURALI Minisita a nga - (a) Fha maanda khosi inwe na inwe ya murema kana gota li divheaho kana le la nangiwa nga fhasi ha khethekanyo thukhu ya (7) kana (8) ya khethekanyo ya vhuvhili uri a thetshelese na u hatula mbilaelo kha mulandu wa zwa kutshilele une wa bva kha Mulayo wa Tshirema na mvelele we wa potiwa khae nga Murema a tshi khou pota muwe mudzulapo wa murema nga fhasi ha muvhuso wawe. (b) Nga khumbelo ya khosi kana gota liwe na liwe line la fhiwa maanda u ya nga phara ya (a), u fha maanda kha mufarisi wa khosi iyo uri i thetshelese mulandu une wa kwama zwa kutshilele une wa bva kha Mulayo wa Tshirema na mvelele we wa vhigiwa khae nga murema a tshi khou vhiga muwe mudzulapo wa murema nga fhasi ha vhupo ha muvhuso wa khosi yeneyo, TENDA khosi ya Murema, gota kana mufarisi wa khosi nga fhasi ha khethekanyo iyi kana muwe mulayo-vho a nga si vhe na maanda a u fhelisa u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano. Mbetshelwa dzi fanaho na idzi dzi wanala ngei Transkei (Milayo 13/1982 na 6/1983), Ciskei (Mulayo wa vhu 37 wa 1984), Bophuthatswana (Mulayo wa vhu 29 wa 1979), Kwandebele (Mulayo wa vhu 3 wa 1984) Vhalani Bennet (1995) 76 na huwe u tshintshiwa ha matshimbidzele a vhulamukanyi?
Milayo ya khothe dza tshirema i wanala kha GN R2082 ya datumu 20 Nyendavhusiku 1967.
1.5.3.1 U wana maanda a bvaho kha Minisita khethekanyo ya 12(1). Vhalani 1.5.2 afho ntha.
Khosi, Gota kana Mufarisi wavho a nga thetshelesa phambano fhedzi ine ya vha vhukati ha vharema. Muthu murema u nga ndila i tevhelaho kha S35 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927: Murema zwi angaredza muthu muwe na muwe ane a vha murado wa murafho wa ngwaniwapo kana lushaka lwa Afrika. Murafho ndi tshithu tsha ndeme kha maanda a u hatula kha khothe dza tshirema?
Hu tshi khou dzhielwa ntha vhudi ha mbetshelwa dza Mulayotibe wa Pfanelo, mbudziso ndi ya uri naa izwi zwi livhiswa kha tshitalula naa U ya nga TW Bennett (1995) 77 heyi ndi ndila i pfalaho ya u fhungudza maanda kha pfanelo dzi songo teaho u shumiselwa tshitalula. (Vhalani hafhu S 36 kha Mulayotewa). Khothe dza Tshirema hu si na u tima-tima dzi shuma kha zwithu zwa tshipeshala zwine zwa vhuedza Vharema, vhane nga nthani ha zwiitisi zwa masheleni na pfunzo a vha koni u swikelela kha khothe dza madzhisitirata kana khothe khulwane nahone ngauralo maga a tshipeshala a welaho nga fhasi ha Khethekanyo ya 8(3) (a) Mulayo wa Mulayotewa wa Tshifhinganyana. (Khethekanyo 9(2) ya Mulayo wa Mulayotewa Muswa) TW Bennette (1995) 77. Ndivho khulwane ndi ya u fha Vharema foramu ine ya tevhedza mvelele yavho. Bennette (1995) 77. Kha Bangidawo & Others V Head of the Nyanda Regional Authority & another 1998 (3) SA 262 (Tk) ho buliwa zwauri nangwe hu uri thodea ya murafho i tshi kwama pfanelo dza u edana phanda ha mulayo i ndila ya u thivhela i pfalaho. Kha Khothe ya Mlheka & Feni V Head of the Western Tembuland Regional Athority & another 2001(1) SA 574 (Tk) kha mafhungo a fanaho yo wana zwauri u dzhenele kha pfanelo a ho ngo tea. Khomishini ya mulayo kha Bammbiri la u Rerisana nga ha khothe dza Sialala phara ya 6.6.2 yo themendela uri aphili kha mbetshelwa dzothe dza tshitalula kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na maanda zwi tea u livhiswa fhedzi kha lushaka lwa mbilaelo, vhudzulo na u shuma ha mulayo wa tshirema?
Kuvhetshelwe kwa maipfi kha khethekanyo ya 12(1) (a) na (b) murema na muwe mudzulapo wa murema ane a dzula nga fhasi ha vhupo ha khosi eneyo zwi tou amba zwauri, uri khosi i vhe na maanda kha mulandu wa zwine zwa kwama kutshilele vhothe muhweleli na muhwelelwa vha tea u vha vhe vhadzulapo vha vhupo hune khosi ya vha na maanda. U ya nga Seymour siatari la 15 vhudzulo ha muhweleli fhedzi ane a wanala nga fhasi ha khosi ho lunga kha u fha maanda khosi a u thetshelesa mulandu une wa kwama zwa kutshilele. Kha Exparte Minister of Native Affairs ho sumbedzwa zwauri vhudzulo ndi ipfi la mulayo wa tshirema la thekhinikhala li tea u pindulelwa u ya nga mulayo wa tshirema. Vhudzulo a zwi ambi shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe nahone maipfi aya vhuvhili hao a tea u fhambanywa. Vhudzulo zwi amba fhethu zwaho ha u dzula. Muthu a nga vha na fhethu hu fhiraho huvhili hune a dzula hone tshifhinga tshiwe na tshiwe. (Seymour15) Kha mulandu wo raloho u dzhiwa a tshi khou dzula fhethu hune a khou wanala hone musi hu tshi diswa dakagala (Seymour15). A zwi athu u walwa fhasi zwauri uri hu khou todea vhudzulo ha tshothe vhufhio kha hune muthu a dzula hone. Naho zwo ralo hu nga si pfi muthu u dzula afho fhethu ngeno hu uri o tou dala lwa tshifhinganyana ngauralo hu todea fhethu hune muthu a vha a tshi dzula hone lwa tshothe. (Seymour 15) Shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe ndi fhethu hune muthu a dzhiiwa e hone namusi e siho. DSP Cronje and I Heaton7 vha talutshedza shango line muthu a dzula khalo lwa tshothe sa fhethu hune muthu a dzhiiwa e hone kha u shumisa pfanelo dzawe na u fusha thodea dzawe naho e siho. Muthu a nga vha na vhudzulo ha tshothe huthihi. Muhwelelwa ane a si vhe mudzulapo a nga fara/ita nyambedzano na khothe nga ha maanda nga u tou walela khothe nga ha maanda a khothe iyo?
Maanda a khosi kana gota a shuma fhedzi kha mbilaelo dzine dza bva kha mulayo wa tshirema na mvelele. Khosi kana gota a vha na maanda a u thetshelesa milandu ine ya bva kha mulayo wa tshirema. Thodea dzi wanalaho kha Khethekanyo ya 12 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema u bvisela nnda maanda a khosi, gota na mufarisi kha mafhungo ane a kwama u fhelisa, u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano. U ya nga Mulayo wa u Dzhielwa Ntha ha Mbingano ya Vharema, mbingano ya tshirema i fhiwa vhuimo vhuthihi sa mbingano ya mulayoni nahone i nga fheliswa fhedzi nga u talana, u fheliswa ha mbingano ya tshirema hu wela nga nnda ha maanda a khothe dza tshirema. Khothe dza Tshirema dzi nga di ita zwa u lamukanya kha phambano dza mbingano phanda ha musi hu tshi vha na u talana. Dzi vhulunga maanda adzo kha mbilo ine ya kwama mbingano sa tsumbo, mbilo ya u humiswa ha lumalo, mbilo ya tshinyalelo nga zwa vhudzekani hune ha vha hu sa shumiswi mulayo wa tshirema. Vhalani SA Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari la 2, Vhalani hafhu S211(3) kha Mulayo wa Mulayotewa na Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wa u Shandukisa wa 1988. Khethekanyo ya 12 (1) i tevhela khothe dza sialala kha u thetshelesa mafhungo a zwa kutshilele ane a bva kha mulayo wa tshirema. Kha Ngwenya v Mavana 12 zwo wanala zwauri tshe mulayo wa tshirema wa thoma u shuma kha mbilaelo ya zwa vhudzekani khothe dza sialala a dzi na maanda a u a thetshelesa. Kha Nkosi v Mdhladhla 13 ine ya kwama mbilo ya tshinyalelo ya u binyiwa, khothe ya aphili yo wana zwauri mulayo wa tshirema u tendela fhedzi nyito ya vhugevhenga kha vhuimo ho raloho, khothe ya tshirema a i na maanda. Hune sisiteme dzothe dza mulayo dzo fha dzilafho kha maanda a khothe ya tshirema zwo khwathisedzwa. Vhalani Cabekulu v Shandu.14 Vhalani Sa Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari l a vhu 47 fn27. Zwo tea u dzhielwa ntha zwauri nga fhasi ha Khethekhanyo ya 20(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema Vharangaphanda vha Sialala vha kona u sengisa miwe milandu vha tshi khou shumisa mulayo wa tshirema, tenda vhothe muhwelelwa na muhweleli vhe vharema. Musi vha tshi khou shumisa maanda avho a vhulamukanyi S 20(1) (a) u fha maanda Khothe dza Sialala u shumisa mulayo wa tshirema. Vhalani SA Law Commission report on conflict of Laws September 1999 kha siatari la 44 na 48. Kha Mbilaelo ya u tutuwedzwa u dzhia mbadelo kha tshinyalelo i tea u elana na mvelele ya lushaka. Vhalani Mkombo v Mathungu 15. Zwo wanala zwauri mbilaelo dza lumalo lwo badelwaho kha mbingano ya tshirema, nga murahu ha u talana ndi mbilaelo ine ya bva kha mulayo wa tshirema na mvelele?
U ya nga khethekanyo ya 21A ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema, Minisita u na maanda nga murahu ha u kwamana na khoro ya tshitshavha yo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Khoro dza Tshitshavha 125 wa 1977 u ifha maanda a mafhungo a kutshilele kana vhugevhenga a fanaho na o fhiwaho khosi kana nduna ya nga khethekanyo 12 na 20 ya Mulayo wa vhu 38 wa 1927 kha muthu Murema u ya nga vhupo kana tshipida tsha vhupo ha khoro i kwameaho sa zwine zwa nga vhewa nga Minisita . U ya nga zwitewa zwa 2(2) zwa Mulayo wa Khoro dza Zwitshavha 125 wa 1977 mbetshelwa dza khethekanyo ya 12 na 20 kha mulandu wo raloho, dzi do shuma kha Murema hu na u shandukiswa na u shumiswa sa zwe zwa ambiwa nga Minisita kha Gazethe ya Muvhuso. Mbetshelwa idzi a dzo ngo vhuya dza shumiswa (Vhalani Seymour siatari la 18 uri ni wane zwiitisi)?
Muhweleli ane a toda u pota mulandu na muhwelwa u ya hune muhwelelwa a dzula hone e na dzithanzi, vhaeletshedzi, vhatikedzi na muthu muwe na muwe ane muhweleli a mu dzhia e wa ndeme. Musi a tshi swika muimeleli u do bula mulandu wa muhweleli kha muhwelelwa. Muhwelelwa we a vha a songo diimisela uri a nga dalelwa ha kombetshedzwi uri a fhindule henefho nga tshifhinga tshenetsho. A nga vhudza muhweleli na avho vhane avha navho uri vha vhuye nga duvha lo vhewaho na tshifhinga. Zwivhuya zwa liga ili la u thoma kha muhwelelwa ndi zwauri u do vha o divhadzwa nga vhudalo nga ha mulandu une muhweleli a khou mu hwelela wone?
Duvha la u tangana ngalo muhweleli u dovholola mulandu wawe muhwelelwa na ene e hone na vhaeletshedzi vhawe. Thanzi dza kha masia othe dzi a vhidziwa. Nangwe hu si na mulanguli, mulandu ndi tshipida tsha vhulamukanyi nahone mafhungo a sedzuluswa nga vhudalo kha masia othe Maitele aya a vhidzwa u pfi ndi u dzhia vhukando na u dzhiiwa ha vhukando sa liga la u thoma kha mulandu. Kha vhuimo uhu muhwelelwa musi o no vhona u khwatha ha mulandu wa muhweleli a nga tanganedza mulandu zwine zwa do ita zwauri mulandu wa mulweleli u tshi do dzhiiwa sa wo tanganedzwaho. Mafhungo a dzimbadelo a nga kona u dzudzanywa. Muhweleli a nga dovha hafhu a vhona u khwatha ha u diimelela ha muhwelelwa uri a zwi tou vha zwa ndeme u bvelaphanda na mafhungo. Tshipida itshi tshi fanyiswa na litis contestation (u vala mulandu)?
Hune muhwelelwa a khou hanedza nahone muhweleli a tshi khou toda u dzhia mafhungo a a isa phanda a nga dibvisa kha mafhungo aya a dzhia mafhungo a a isa kha khothe ya aphili uri i fhe thendelo gota li wanalaho kha wadi yeneyo kana tshitiriki. Khosi ine ya vha i songo fhiwa thendelo a i na maanda a u kombetshedza uri muhwelelwa a divhonadze kana u kombetshedza khathulo. Arali muhwelelwa a tshi khou tenda uri u na mulandu kha gota line la si vhe na thendelo fhedzi a hana u badela, muhweleli a nga bvela phanda na u isa mulandu kha Khoro ya Khosi nahone muhwelelwa u a kombetshedzwa uri a tende mulandu. Hune muwe avha a songo fushea nga tsheo ya gota a nga isa mafhungo kha Khoro ya Khosi. Khathulo ya Khoro ya Khosi kana Gota lo fhiwaho thendelo i a vhofha nahone khathulo i do tevhela zwenezwo. Muwe wavho a nga hanedza vhukoni ha maanda a khoro, ine ya vha khoro ya Gota lo fhiwaho thendelo, Khosi kana na Khothe ya Madzisitirata. Khosi i nga vhetshela thungo khathulo ya Gota ngeno Khosi Khulwane i tshi nga vhetshela thungo tsheo ya Khosi?
Thanzi i talutshedza zwine ya divha zwone hu si na u dzhenelelwa. Muwe wa avho vhavhili kana murado muwe na muwe wa Khoro ya Khosi kana murado muwe na muwe wa tshitshavha ane a vha hone a nga vhudzisa thanzi mbudziso. Maitele aya a itiwa nga ndila i thonifheaho nahone ine ya vha na milayo hu si na u thivhela muthu kha zwine a khou toda u bula zwone?
Nga murahu ha u thetshelesa vhutanzi na zwo ambiwaho nga muwe na muwe a re hone Khosi i tshi khou thusiwa nga Dzikhantshelara dzayo i bula mawanwa u nga mulayo wa tshirema na nga muhumbulo wayo. Arali mawanwa a si na tsumbo ya mulandu u fanaho na wonoyo a do shuma sa one tsumbo kha miwe milandu. Maitele aya a angaredza u wana dzimbuno na u shumiswa ha mulayo kha dzimbuno?
Khosi kana Gota ane a tshimbidza khoro ya tshirema u vha o vhumba Khothe ya Tshirema. Khathulo ya muofisiri ane a tshimbidza mafhungo ayo ndi mafhungo a u guma a muhwelelwa uri a ite aphili nahone ndi tsheo yo fhelelaho (res judicata) Tsautsi v Nene. Ipfi la khathulo li amba zwothe ndaela ya khothe na zwiitisi zwa u bviswa ha ndaela. Nangwe hu uri zwiitisi zwi nga si tou bvisiwa nga tshifhinga tshithihi musi ndaela i tshi bvisiwa, maitele a kuhumbulele ane a khou khwathisa ndaela a tea u pfala kha kuvhonele kwa khosi phanda ha musi ndaela i tshi itiwa. Musi khathulo yo no itiwa Khosi kana Gota kana Muthusi vha vhidzwa u pfi funtus officio. Khathulo ya Khosi i nga fheliswa. Mvelele dza u fheliswa dzi fana na musi nyito iyo yo haniwa- Komani v Qabongwnaa. Khosi kana Gota vha na mushumo wa vhona uri vhukando vho khou dzhiiwa ha u walisa rekhodo ya khathulo yavho kha Ofisi ya Madzhisitirata hu saathu u fhela miwedzi mivhili u bva kha datumu ya khathulo. Khethekanyo ya 6 na 7 GN R2082 ya 1967. Arali Khosi ya kundelwa u vhona uri khathulo i khou waliswa nahone i khou guma khosi i do vha na vhudifhinduleli ha ndozwo ye ya vha hone kha avho vhavhili zwi tshi khou itiswa nga u sa tevhedza zwo teaho Seymour 17 na Bhengu v Mpunose27. Khathulo ya khosi kana gota musi yo rekhodiwa na u waliswa i dzhiiwa i ya vhukuma u swika i tshi itelwa khaedu na u khakhululwa. Musi vhudi ha rekhodo vhu tshi itelwa khaedu, ndivhadzo i tea u fhiwa tshiwe tshigwada na khosi i kwameaho Kunene v Mandoda 28?
U thoma u shuma ha khathulo zwi amba maitele ane ngao muiti wa khathulo a toda u fusha tshikolodo tsha khathulo. Kha mulayo wa tshirema wa u thoma u shuma ha khathulo hu na matshimbidzele ane a tea u tevhedzwa. Vhalani S1 wa GN R2802 wa 1967. Khathulo ya mulayo wa khothe ya tshirema i kombetshedzwa nga u athatshiwa ha thundu ya muthu ane a khou koloda nga mulanda wa khothe. Musi athatshimennde i tshi khou elana na mvelele a hu na thundu ine ya sa do dzheniswa kha athatshimennde ya vhu 29. Arali mulanda wa khosi a nga vha a tshi dzula kha vhuwe vhupo muthu ane a shuma na khathulo dza zwikholodo a nga wana thuso kha khothe ya madzhisitirata, a bvisa liwalo la u tevhedza khathulo Vhalani: S8 wa GN 2802 wa 1967. Khosi ine ya tenda uri yo ita zwauri hu vhe na athatshimennde i tshi khou zwi divha zwauri u athatshiwa ha thundu ine ya vha ya muthu wa vhuraru i do vha na vhudifhinduleli ha u humisela murahu thundu Khanyile v Khanyile30. Arali phukha i ya muthu wa vhuraru ya athatshiwa nga Mulanda wa Khosi muthu wa vhuraru u na pfanelo ya u sumbedzwa vhutanzi musi i tshi wanala kana arali yo rengiselwa muwe muthu Hlatshwayo v Hlongwane31. U ya nga Mulayo 8(2) wa GN R2082 wa 1967, matshimbidzele a mune wa thundu ine ya vha kha muthu wa vhuraru (3rd party calims) i tea u thetsheleswa nga Khosi we a fha khathulo kana muthu o mu tevhelelaho kha dzina. Ndlovu v Thabethe & Others. 32 Khosi a si zhendedzi la muthu, ngauralo mbadelo yo itiwaho kha Khosi nga nnda ha musi hu na thendelo ya muthu ane a shuma na khathulo dza zwikolodo, a i iti uri tshikolodo tshi fhele Majozi v Majozi?
Dziaphili na dzitsedzuluso ndi maitele ane a nga shumiswa kha u itela khaedu khathulo ya khothe thukhu hu u itela uri khathulo i lulamiswe kana i vhetshelwe thungo. Ngauralo maitele mawe na mawe o tea kha vhuimo honoho fhedzi. Zwiitisi zwa muvhilaeli ndi zwone zwine zwa livhisa kha maitele ane a nga tevhedzwa. Arali mbilaelo yo livhiswa kha vhukhakhi vhuhulu ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha mulayo musi u tshi khou sedzuluswa. Vhuimo ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha matshimbidzele a angaredza u sa dzhielwa ntha ha milayo ya vhulamukanyi. Sa tsumbo, u kundelwa u tevhedza mulayo wa audi alteram partem. U ya nga mulayo uyu khothe i tea u thetshelesa vhathu vhothe phanda ha musi i tshi ita tsheo. U kundelwa u ita ngauralo ndi vhukhakhi vhuhulwane. Hune mbilaelo ya vha yo livhiswa kha kuhumbulele kwo dzhiiwaho nga khothe kha u swika kha tsheo aphili yo tea kha vhuimo uho. Aphili i anzela u tevhedza maitele ane a wanala kha rekhode ngeno tsedzuluso i tshi nga di wanala kha mbilaelo ine ya si vhe hone kha rekhode?
Ngauaralo hu na vhuimo vhune khaho vhuimo vhuwe na vhuwe uho vhuvhili ha wanala ho tea. Sa tsumbo, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo o tanganedza vhutanzi vhu sa pfali nahone vhutanzi uhu vhu sa pfali vhu tshi khou wanala kha dzirekhode. Kha mulandu uyu aphili kana tsedzuluso yo tea?
Mbudziso ya uri naa khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a u ita tsedzuluso kha khothe dza tshirema i kha di toda u wana phindulo. Khothe dza khomishinari dze dza imelwa nga khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a aphili kha khothe dza tshirema fhedzi Latha v Latha 7 Another39. Kha Bhulose v Bhulose40 zwo wanala zwauri Khothe dza Khomishinari a dzi na maanda kha tsedzuluso kha khathulo ye ya itiwa nga Khothe dza Tshirema. Khethekanyo 12(4) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na Khethekanyo 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u fha maanda khothe uri i sedzuluse dziaphili dzi bvaho kha khothe dza tshirema fhedzi zwipida zwothe a zwi ambi nga ha tsedzuluso. Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso a tshi na maanda a fhiraho e tsha newa one nga Mulayo wa Khothe na zwiwe zwiimiswa zwa muvhuso. Hu vhonala hu si na mbetshelwa ya vhusimulayo ine ya fha maanda khothe ya madzhisitirata uri i sedzuluse tsedzuluso dza milandu i bvaho kha Khothe dza Tshirema. U ya nga khethekanyo ya 35(3)(o) muhwelelwa muwe na muwe u na pfanelo ya u sengiswa nga ndila yavhudi zwine zwa angaredza pfanelo ya u ita aphili kana tsedzuluso kha Khothe Khulwane. Khethekanyo iyi i vhonala i tshi khou fha maanda Khothe dza Madzhisitirata uri dzi sedzuluse khathulo ya mulandu wa khothe ya tshirema. Ngauralo u buliwa ha muhwelelwa muwe na muwe kha khethekanyo iyi zwi amba zwauri khethekanyo iyi i shuma fhedzi kha milandu ya vhugevhenga. Ngauralo zwi tea u dzhielwa ntha zwauri Khothe dza Madzhisitirata musi dzi tshi khou thetshelesa aphili i bvaho kha khothe ya tshirema i na maanda manzhi a u khwathisedza, u tshintshulula kana u vhetshela thungo tsheo ya Khothe ya Tshirema nga murahu ha u thetshelesa vhutanzi ho nekedzwaho nga zwigwada izwo zwivhili kana vhutanzi vhuwe na vhuwe vhune khothe ya vhona hu na ndeme. Khothe ya Madzhisitirata i dovha hafhu ya vha na maanda a u fhirisela phanda tshifhinga tsho buliwaho kha Milayo ya Khoro ya Khosi kana Gota R2082 wa 1967. Zwi dzhiiwa zwauri aphili kha khothe ya madzhisitirata a i ngo tendelwa fhedzi u ya nga rekhode ngauralo vhutanzi vhuwe na vhuwe vhune ha kwama zwithu zwi songo tshimbilaho zwavhudi vhu nga vha hune ha khou wanala kha rekhode kana vhune ha si wanale kha rekhode vhu nga thetshelesewa. Hezwi zwi sumba u ita zwauri a zwi tou vha zwa ndeme u fhambanya aphili na tsedzuluso kha ndivho ya u wana u tshintshiwa ha khathulo ya Mulayo wa Tshirema kha Khothe ya Madzhisitirata. Sa izwi u thetsheleswa ha aphili hu u dovholola u senga, a zwi tou vha zwone u dzhia tsedzuluso sa mawe maitele?
Khathulo ya Khosi kana Gota i a itelwa aphili kha Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda khethekanyo ya 12(4) i tshi vhaliwa na khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe wa vhu 32 wa 1944. Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda kha khothe ya Madzhisitirata ye ya vha i na maanda a u thetshelesa mulandu lwa u thoma. Hezwi zwi kwama Khothe ya Madzhisitirata ye ya vha ine na maanda khathihi na Khothe ya Tshirema iyo. Khathulo ya Khothe ya Tshirema i itelwa aphili kha Khothe ya Madzhisitirata nangwe hu uri a i nga vhi na zwine ya nga mveledza kha khathulo ya u fhedza. - Ntshabala v Piti.42 Zwigwada zwi kwameaho kha aphili zwi tea u vhidzwa sa muhweleli na muhwelelwa hu si muaphili na muhwelelwa. Dlamini v Sibisi.43 Aphili i nga itiwa fhedzi kha mafhungo a buliwaho nga zwigwada izwo zwivhili kha muvhingo. Khathulo ya Khothe ya Tshirema yo guma (res judicata) ngauri a i koni u itelwa aphili Hune muhweleli a khou vhila kholomo dza 19 ngeno khosi yo fha khathulo i fhambano na iyo zwi do vha u sa kona ha khothe musi ho itiwa aphili u wana i tshi khou ima na muhwelelwa (nga u fhelisa mulandu wa muhweleli) ngeno muhwelelwa a songo dzhenisa aphili. Hune mawanwa a wanala a tshi khou ima na muhwelelwa nga ndila i pfalaho, kha aphili khothe i nga fhelisa aphili u itela khathulo ya Khothe ya Tshirema i dzule i hone. Mthetwa v Mthetwa.45 Aphili i tea u waliwa fhasi hu saathu u fhela miwedzi mivhili u bva kha duvha la khathulo Mulayo wa vhu 9(1) Milayo ya Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Tshifhinga itshi tshi nga engedzedzwa nga Madzhisitirata hu tshi khou tevhedzwa vhunzhi ha zwiitisi zwo sumbedzwaho. Mulayo wa vhu 9(3). Musi aphili yo no waliwa fhasi u tshimbidzwa ha khathulo hu do imiswa u swika aphili i tshi fhela kana ya si tsha iswa phanda. Mulayo wa vhu 8(1). Muthu ane a vha tshipida tsha maitele ha fhelelwi nga pfanelo yawe ya u aphila kha Khothe ya Madzhisitirata nga nthani ha zwiitisi zwa u fusha kana u diimisela u fusha khathulo ya Khoro dza Mahosi kana Magota R2082 wa 1967. Hu khou nekedzwa zwauri mulayo uyu ndi ultra vires. Seymour 33 fn 166. Aphili yo vhuya ya fhela nga yone ine musi khathulo yo itelwaho aphili i tshi guma u shuma u ya nga mulayo wa vhu 7(a). U ya nga 7(a) khathulo ya Khoro ya Khosi i a guma u shuma arali i songo waliswa kha mabalane wa Khothe ya Madzhisitirata hu saathu u fhela miwedzi mivhili nga murahu ha datumu ya u bviswa ha khathulo sa zwine zwa khou todiwa nga mulayo wa vhu 7(1). Khathulo yo gumaho i fana na khathulo i songo vhuyaho ya vha hone ngauralo a i shumi. Sabelo v Njilo.46 aphili zwi nga diitea ya vha i songo waliswa na khathulo ine ya nekedzwa nga khothe ya tshirema u swika khumbelo ya u humiselwa murahu ha khathulo i tshi haniwa. Mulayo wa vhu 9(1). Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Kha matshimbidzele a aphili vhalani Mulayo wa vhu 10 13 wa Mahosi na Iziphakanyiswa Civil Court Rules (KwaZulu Natal GN 12 wa 1992). U ya nga khethekanyo 12(4) Mulayo wa vhu 38 wa 1927. Musi aphili yo no waliswa muofisiri wa u tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema o tea u fha khothe ine ya do thetshelesa aphili nga khathulo yawe kha mulandu uyo hu saathu u fhela maduvha a fumiina musi o divhadzwa nga ha aphili. Arali zwiitisi zwi songo waliwa zwi tea u humiselwa uri zwi waliwe nga muwaleli wa khothe. Zwiitisi izwo zwi do vhumba tshipida kha rekhode ya aphili. Arali muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a Khothe ya Tshirema a kundelwa u fha zwiitisi, a nga fhiwa ndaela nga khothe ine ya khou thetshelesa aphili uri a ite ngauralo kha tshifhinga tsho vhewaho. Khothe ya Aphili i nga fhirisela phanda matshimbidzele hu u itela uri muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema a i fhe zwiitisi. Khothe ya Aphili u ya nga u vhona hayo i nga tevhedza zwiitisi zwa khathulo. Mulayo wa vhu 10 (na wa vhu11 Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Musi hu tshi khou shumiwa tshivhalo tshiwe na tshiwe tsha maduvha o buliwaho u ya nga milayo 47 Swondaha na Holodeni a tea u bviselwa nnda. Mulayo wa vhu 15(2). Aphili i nga si walwe arali ndeme ya mbilo i fhasi kha R10.00 nga nnda ha musi khothe ya aphili i tshi fushea nga samari ya thodisiso ine khayo mulayo wa ndeme wa vha wo shumiswa kha aphili iyo. Khothe ya Madzhisitirata ine ya khou thetshelesa aphili i bvaho kha khothe ya tshirema i a sengisa hafhu mulandu u fana na khothe ya u thoma ya kona u fha khathulo yayo ine ya imela ya khathulo ya u thoma ya Khothe ya Tshirema. Mulayo wa vhu 12(4). Musi khathulo ya Khothe ya Tshirema yo khwathisedza, yo vhetshelwa thungo kana yo shandulwa i dzhiiwa sa khathulo ya Khothe ya Madzhisitirata. Khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Sa izwi maanda a Mahosi, Magota kana Vhafarisi vhavho a tshi shuma fhedzi kha milayo ya tshirema, musi hu tshi khou thetsheleswa aphili khothe i tea u shumisa mulayo wa tshirema Yeni v Java NAC (N-E)31. Hune zwa wanala zwauri khothe ya tshirema yo wana mafhungo ane a bva kha mulayo wa tshirema, matshimbidzele a vhetshelwa thungo nga u sa vha na maanda. Cebekulu v Shandu NAC (E-E) 196. Aphili ya u ya phanda u bva kha khothe ya madzhisitirata i kha Khothe Khulwane?
Ngei Qwaqwa maitele na matshimbidzele a dziaphili kha Khoro dza Mahosi na Magota u ya kha Khothe dza Madzisitirata ha tsha langulwa nga khethekanyo 12(4), 12(5), 20(6), 20(7) na 20(8) dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema. Khethekanyo idzi dzo shandukiswa u ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo wa Qwaqwa wa Khothe dza Dziaphili wa Mahosi na Magota wa vhu 7 wa 1988. Matshimbidzele zwa zwino a langulwa nga Mulayo wa Qwaqwa. Khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Qwaqwa yo fhiwaho maanda nga Minisita wa Vhulamukanyi uri u ite milayo (i langulaho matshimbidzele a dziaphili) une wa ima vhuimoni ha Milayo ya Dzikhothe wa Mahosi na Magota R2082 wa 1967.
Vhupo uhu ho phasisa milayo nga ha u Thomiwa ha Khothe dza Madzhisitirata na u ya nga khethekanyo 2(3) dza Milayo yothe; Khothe dza Madzhisitirata zwa zwino dzi na maanda o fheliswaho48. U bva tshe Khothe dza Dzikhomishinari dza thetshelesa aphili dza Khothe dza Tshirema, maanda aya a dovha a fhiwa Khothe dza Madzhisitirata. Nyito na matshimbidzele kha dziaphili u bva kha khothe dza Madzhisitirata a langulwa u ya nga Mulayo wa Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 196749.
U ya nga khethekanyo 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema Minisita nga u tou wala a nga fha thendelo mahosi na magota uri vha sengise milandu vha tshi khou shumisa mulayo wa tshirema kana mulayo wa tshirema kha vhutshinyi, nga nnda ha uho ho buliwaho kha shedulu ya vhuraru ya Mulayo, yo itiwaho nga Murema na muwe murema nga fhasi ha vhupo ha maanda a khosi?
Khothe dza tshirema dzi nga si fhe khathulo iwe na iwe i tevhelaho (S20 Mulayo wa Ndangulo ya Vharema): Lufu, 50 U tshinyadza, u rwa muwe, u hatulela dzhele, faini i sa fhiriho R100,00 kana kholomo mbili kana mbudzi dza fumi, U pfisa vhutungu nga u rwa. U pfisa vhutungu nga u rwa ho tea u elana na khethekanyo ya 12(1)(e) ya Mulayo wa Mulayotewa une wa thivhela khathulo ya tshituhu kha ine ya shonisa. U ya nga khethekanyo ya 20(6) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema dziaphili dza vhugevhenga dzi bvaho kha Khothe ya Vhugevhenga dzi tea u itiwa kha Khothe ya Madzhisitirata ane a vha na maanda hu saathu u fhela maduvha a 30 u bva duvha la khathulo Reg 2 Ndangulo ya Dziaphili dza Vhugevhenga R45 wa 1961?
Zwi tea u dzhielwa ntha zwauri mulayo wa mvelele a u fhambanyi vhukati ha mafhungo a kutshilele na vhugevhenga u fana na zwine mulayo wa tshirema. Milandu iyi a i thetsheleswi thungo. Zwi tea hafhu u dzhielwa ntha uri nyito ya vhukhakhi i nga vha i na zwothe vhugevhenga na u pfukiwa ha mulayo.
Mahosi na Magota a songo fhiwaho thendelo ndi avho vhe vha si fhiwe maanda nga Minisita u ya nga khethekanyo ya 12 kana 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema. Izwi a zwi ambi zwauri avha a si mahosi na magota a vhukuma. Mahosi kana magota ayo a vha na maanda a zwa vhugevhenga fhedzi vha dzhielwa ntha na u vha na vhupfiwa kha zwitshavha zwavho. Fhedzi zwine zwa vha zwone kha vhupo havho vhathu vha vhiga mulandu kha Khosi kana Gota lo buliwaho. Khosi iyo i a thetshelesa mulandu ya fha na khathulo yayo.
Khathulo yo fhiwaho nga Khosi i si na maanda kana Gota i dzhiiwa i siho nahone a i vhofhi kha avho vha kwameaho nga nnda ha musi zwigwada zwi kwameaho zwi tshi i tanganedza. Khathulo i nga si kombetshedzwe nga ndila ya u ita uri khalo i shume. U athatshiwa na u bvisiho ha tshithu u ya nga khathulo zwi ita uri hu vhe na nyito ya u tshinyadza. Arali tshithu tsha iswa kha mukolodi, na ene u vha na vhudifhinduleli arali tsha nga tshinyadzwa. Musi zwigwada izwo zwivhili zwo tanganedza khathulo, i a vhofha khavho vhothe. Hune zwigwada zwa tanganedza khathulo fhedzi muhwelelwa a kundelwa u badela, muhweleli u tea u ita uri hu vhe na maitele a de novo kha khothe i na maanda. Hune nga murahu ha u tanganedza khathulo nga muhweleli, muhwelelwa a bvisa mbadelo ya u tanganedza khathulo naho i songo fhelela ya u angaredza khathulo nahone Khosi kana Gota kana mulanda a tanganedza mbadelo iyo, muhweleli wa mulandu u a vhofhea nahone muhwelelwa o vhofholowa kha dziwe dzimbadelo. Hune mbadelo ya muhwelelwa ya si tanganedzee, mbandelo i khou dzhiiwa sa tshipida tsha u tenda mulandu ha muhwelelwa ine ya nga shumisa kha arali ha nga vha na u bvela phanda ha mulandu?
Vhuimo kha matshimbidzele a mulayo o fhambana. Ndi mahosi o fhiwaho maanda fhedzi, magota na vhafarisi vhavho vhane vha nga ita zwa vhulamukanyi kha milandu ya vhugevhenga. Hune khosi kana gota la si vhe na thendelo la vhea faini kana khathulo ya u pfiswa vhutungu, ndaela i dzhiiwa i sa shumi. Hune khothe ya fhirisa maanda ayo kana ya vhea khathulo ngeno i si na maaanda khothe iyo i khou ita vhukhakhi kana u pfuka mulayo. Vhalani Ndaela ya 17 na 31 mulayo wa vhu R110 wa 1957.
Khothe dza tshirema kha la Transkei, Bophuthatswana, Venda na Ciskei (e a vha e mashango o vhofholowaho) dzo vha dzi mulayoni u ya nga vhusimulayo vhu wanalaho kha mashango ayo. Zwi tea u dzhielwa ntha uri vhusimamulayo vhune ha langula kushumele kwa khothe dza tshirema kha mivhuso iyo i na zwine zwa fana na kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema, hu dovha hafhu ha vha na dziphambano. U ya nga Mulayo wa Mulayotewa wa vhu 63 kha mivhuso iyo nga u tevhekana hayo khothe dzothe kha Mivhuso iyo yo vha yo fhiwa maanda a u shumisa mulayo wa lushaka kha u tshimbidza mafhungo ane a elana na mvelele dza dzitshaka dzine dza tevhedza lushaka lwonolwo.
Kha muvhuso wa Bophuthatswana wa kale khothe dza tshirema dzo vha dzi tshi vhidzwa u pfi ndi Khoro dza Lushaka. U ya nga Mulayo wa Bophuthatswana wa Muvhuso wa Lushaka 23 wa 1978 [Mulayo] khoro dza lushaka dzo vha dzo vhumbiwa kha vhupo ha lushaka vhuwe na vhuwe. Khoro idzo dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo yo vhumbiwaho nga khosi, gota kana mudzulatshidulo wa muvhuso wa tshitshavha. Mirado ya tshitshavha kana lushaka lu kwameaho ndi mirado ya khoro. Khoro dza lushaka dzi wanala kha khethekanyo ya 9(1) ya Mulayo wa rekhode dza khothe. Dziaphili na dzitsedzuluso dzi zwandani zwa khothe ya madzhisitirata khethekanyo 9(3) ya Mulayo, ine ya vha na maanda a u vhetshela thungo, u tshintsha, u lulamisa na khathulo ya khothe ya Lushaka kana u ita ndaela iwe na iwe kha khathulo sa zwine mulayo wa toda zwone Khethekanyo 9(1) ya mulayo. Kha u ita dziaphili khothe ya madzhisitirata u ya nga u vhona hayo i nga thetshelesa mulandu de novo kana wa shumisa rekhodo ya khoro ya Lushaka Vhalani Khethekanyo ya 9(2). Musi hu tshi thetsheleswa madzhisitirata khothe i tea u shumisa mulayo wa tshirema khathekanyo ya 10 ya Mulayo?
Khethekanyo 3 ya Mulayo i fha maanda muphuresidennde uri a fhe maanda Khoro ya Lushaka kha mafhungo a bvaho kha mulayo wa tshirema. Musi hu tshi itiwa khumbelo nga Khoro ya Lushaka muphuresidennde a nga fha maanda tshivhumbeo tshine tsha vha nga fhasi ha Khoro ya Lushaka hu na huwe vhupo hune ya si tee u swika khaho, tshiitisi tsha nyito na vhathu vhane maanda a tea u shumiswa khavho. Kha matshimbidzele ane a kwama mvelele, mulayo wa tshirema u tea u shumiswa khethekanyo 11 ya Mulayo?
hune u vha hone kana kupfesesele kwa wili kana liwalo la vhutanzi vhuwe na vhuwe lo bvisiwaho?
Hune ha khou todea li?
Fhungo line la kwama khosi/gota kana line khoro ya lushaka ya vha tshipida.
U ya nga Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya Bophuthatswana wa vhu 29 wa 1979 Khoro dza Lushaka kha vhupo ha kale ha Bophuthatswana dzi na maanda a re thungo a u langula milandu yothe ya kutshilele ine ya kwamao mvelele na mulayo wa tshirema. Nga nthani ha zwiitisi izwi vhukando uho vhu nga si dzheniswe kha khothe dza madzhisitirata.
tshumisano arali e na fhethu hune ha vha na bindu hune ha wanala kha vhupo vhune khoro ya vha hone kana muwe wa mushumisani ane a dzula kha vhupo vhune khoro ya vha na maanda hone?
Hune zwiitisi zwa nyito zwa bva tshothe kha maanda a khothe.
Kha muhwelelwa ane a vhonala na u sa hanedza maanda a khoro.
Nga murahu ha musi Transkei lo wana mbofholowo mbetshelwa dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema ine ya kwama Mahosi na magota yo dzhiiwa yo ralo u ya nga Khethekanyo ya 60 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 une wa bula uri hu vhe na u bvelaphanda ha khumbelo ya u bvelaphanda ha milayo u swika i tshi shandulwa nga phalamennde ya Transkei. Mbetshelwa dze dza dzhiiwa dzo ralo dzo do imelwa nga Mulayo wa Khoro dza Mahosi wa Transkei wa 1983 [mulayo] na Khoro dza Mahosi Milayo GN 139 ya 1984 vhalani hafhu Seymour 20. Nga nnda ha Khoro dza Mahosi dza Khoro dza Lushaka kha Vundu dzo vhumbiwaha hafhu u ya nga Mulayo wa Khoro dza Lushaka dza Vundu 13 wa 1982. Khosikhulwane na vhafarisi vhayo vha na maanda ane a fana na a Mahosi ngauralo a vha tei u newa maanda Khethekanyo 2(1) ya Mulayo?
U ya nga 2(1) (a) na 3(1) kha Mulayo thodea dzi tevhelaho dzi shuma kha khothe dza tshirema kha u shumisa maanda kha milandu ya kutshilele.
[D] Mafhungo a u fheliswa, u talana kana u fhambana kha mbingano zwi tshi khou itiswa nga zwine zwa kwama kutshilele kana mbingano ya tshirema zwi wela nga nnda ha maanda a Khoro ya Tshirema.
Matshimbidzele a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi khathulo ndi ye ya buliwa kha ndaela khethekanyo 4(1) na (2). Dziaphili dzi wela kha khothe dza Madzhisitirata kana Khothe dza Lushaka dza Vundu. khethekanyo ya 4(3) ya Mulayo wa Khoro dza Mahosi wa 1983 (Transei). Pfanelo ya Aphili i a shuma nga nnda ha musi Khothe Khulwane musi hu tshi itiwa thodisiso yo khwathisa uri fhungo li kwama maitele a mulayo a ndeme 4(3). Aphili i ita uri hu vhe na tsengo de nova- khethekanyo 4(4)?
[D] Muhwelelwa u tea u hatulwa hu tshi khou shumiswa mvelele kana mulayo wa tshirema nga nnda ha vhukhakhi uhu ho buliwaho kha shedulu ya Mulayo wa kana u pfuka mulayo ho buliwaho nga Minisita wa Vhulamukanyi.
[E] Mafhungo a tevhelaho a nga si kombetshedze Khethekanyo ya 3(3): Lufu, u pfisa vhutungu, u rwa, u valela dzhele kana faini ine ya fhira kholomo nna ngeno faini ya tshelede i songo tea u fhira R100,00 nga kholomo kana mbudzi dzi sa fhiriho 20 ngeno faini ya tshelede i songo tea u fhira R20,00 kha mbudzi nthihi kana R400,00.
Matshimbidzele a vhulamukanyi a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi nga fhasi ha ndaela ya Minisita wa Vhulamukanyi. Muimeleli wa mulayo ho ngo tendelwa u vha hone khethekanyo 10. Arali muhwelelwa a nga kundelwa u badela faini khosi i nga ita uri a fariwe a diswe phanda ha madzhisitirata kana thoho ya khothe ya vundu kha vhupo hune tsengo ya khou bvelela khaho, ane musi o fushea uri faini yo vhewaho i mulayoni a nga fha ndaela ya mbadelo ine musi yo badelwa u valelwa dzhele hu sa fhiriho miwedzi miraru. Dziaphili dzi wela kha Khothe ya Madzisitirata kana Khothe ya Muvhuso wa Vundu khethekanyo ya 5(3). Aphili dzi ita uri hu vhe na tsengo ya de novo khethekanyo 5(4)?
U ya nga khethekanyo 73 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 hu na mavundu a tahe Transkei ane khao ho thomiwa Khothe dza Muvhuso wa Vundu khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Muvhuso wa Vundu [mulayo]. U ya nga muvhigo nga Olivier 1997 khothe kha mavundu a tahe dzo vha dzi tshi khou shuma nga 1997. Khoro dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda ane a fana na khothe dza madzhisitirata hune muhwelelwa kha mulandu wa vhugevhenga kana vhathu vha kwameaho kha mulandu u kwamaho kutshilele vha vha vhadzulapo vha Transkei khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khothe dza Muvhuso wa Vundu. Dzo fhambana na khothe dza madzhisitirata dzine dza shumisa mulayo wa tshirema fhedzi kha mafhungo ane a kwama zwa kutshilele, Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda a u shumisa mulayo wa tshirema na kha milandu ya vhugevhenga. Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi pfi ndi zwivhumbeo zwa muvhuso sa izwi dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo wa phalamennde na u wana maanda kha zwivhumbeo izwo. Muimelele wa mulayo ho ngo tendelwa kha khothe idzi khethekanyo ya 7. Dziaphili dzi wela kha Khothe Khulwane nahone khathulo dza vhugevhenga dzi a sedzuluswa nga ndila nthihi sa kha khothe dza madzhisitirata. Matshimbidzele a elana na mvelele nga fhasi ha ndaela ya Minisita Seymour siatari la 22?
Mbudziso ine ya khou tea u i fhindulwa afha ndi ya uri naa Khoro ya Tshirema i nga amba zwauri mulayo wa tshirema a u shumi nga nthani ha uri a fhasi ha mulayotewa.
Kha khethekanyo ya vhu 70 ya Mulayotewa, khothe ya vhuimo ha fhasi kha ha Khothe Khulwane i nga si vhudzise nga ha khathulo yo zwi livhisa kha u elana na mulayotewa ha vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana vhudifari vhuwe na vhuwe ha muphuresidennde. U ya nga khethekanyo ya 110 khothe ya madzhisitirata a i koni u bula nga ha u shuma ha mulayo muwe na muwe kana vhudifari ha muphuresidennde. Khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u thivhela khothe ya madzhisitirata kha u bula uri muwe mulayo a u shumi yo di tika nga mulayotewa kana nga zwiwe-vho. Ipfi la mulayo li talutshedzwa kha khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa u Pindulela Zwivhumbeo zwa Muvhuso 33 wa 1957 sa mulayo muwe na muwe wo tendelwaho, Mulayo wa Phalamennde kana iwe nyito ine ya nga kombetshedza mulayo. Ipfi la mulayo li dzhiiwa li tshi amba nyito ya u kombetshedza mulayo u si mulayo wa tshirema Buckle & Jones v 1 Act 403, Millan NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 (4) SA 630(C). Ngauralo, u sa vha hone ha u buliwa ha mulayo wa tshirema kha Khethekanyo ya 170 ya Mulayotewa na khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda a u hatula u ya nga mulayotewa wa mulayo wa tshirema (B&I V Act 403). Kha muhumbulo onoyo muthihi hu nga kha di swikiwa kha uri khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda sa zwivhumbeo zwa muvhuso zwine zwa wana maanda azwo kha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, na uri a hu maanda o raloho (a u vhudzisa nga u vha hone ha mulayo wa tshirema) dzo a fhiwaho u ya nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso na yone a yo nga newa maanda nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata a u vhudzisa nga u shuma ha mulayo wa tshirema?
Khethekanyo ya vhu 170 ya Mulayotewa, khothe ya tshiimo tshine tsha vha fhasi ha tsha Khothe Khulwane i nga si vhudzise nga ha khathulo u ya nga mulayotewa wa vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana muphuresidennde. Tshiimo tsha khothe dza tshirema na Khothe dza Madzhisitirata kha mutevhe wa dzikhothe vhu fhasi kha ha Khothe Khulwane ngauralo u ya nga khethekanyo ya 170, khothe idzi a dzi na maanda a u vhudzisa nga ha khathulo u ya nga mulayotewa wa vhusimamulayo vhuwe na vhuwe kana vhudifari ha muphuresidennde. Khethekanyo ya 170 i amba fhedzi nga vhusimamulayo hu si nga mulayo. U ya nga khethekanyo ya vhu 2 ya Mulayo wa u Pindulelwa ha Zwivhumbeo zwa Muvhuso wa vhu 33 wa 1957 thalutshedzo ya ipfi mulayo i angaredza na vhusimulayo. Kuvhonele kwa B&J V Mulayo wa 403 ndi kwa uri u sa vha hone ha u buliwa ha mulayotewa kha khethekanyo ya 170 ya Mulayotewa na khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, khothe ya Madzhisitirata a i na maanda kha khatulo ine ya kwama mulayotewa kha mulayo wa tshirema. U ya nga khethekanyo ya vhu 211 mulayo wa tshirema na uri sa izwi khothe dza tshirema dzi fhasi kha Khothe khulwane kha mutevhe wa dzikhothe, a dzo ngo tendelwa u vhudzisa nga u tevhedza mulayotewa nga mulayo wa tshirema u ya nga khethekanyo ya 170 ya Mulayo wa Mulayotewa. U ya nga TW Bennette (1995) khothe dza 75 dza sialala a dzi na vhukoni ha u bula uri mulayo wa tshirema u ya nga mulayotewa a u shumi?
2 Sa tsumbo; Mulayo wa Ndangulo ya Vharema 38 wa 1927 sa zwe wa tshitshiswa zwone.
3 Sa tsumbo; Transkei (Mulayo wa Khothe Khulwane 6 wa 1983 13/1982 &), Mulayo wa 37 wa 1984), Mulayo wa Khothe dza Khoro dza Sialala 29 wa 1979) , Mulayo wa Khoro dza Sialala dza Kwandebele 8 wa 1984) na Mulayo wa KwaZulu Amakhosi na Iziphakanyiswa 9 wa 1990.
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWI RE NGOMU (2003).txt</fn>
Mbuelo dza ikonomi na dzi?
Milayo ya fumi ya kushumele kha muwe na mu?
Naa CBNRM ndi mini?
Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Mupo yo thewaho kha Tshitshavha (Community-Based Natural Resource Management (CBNRM)) ndi ya nga ha vhushaka vhukati ha vhathu, zwiimiswa zwavho, kutshilele kwavho na zwishumiswa zwa mupo. CBNRM i kombetshedza u shumiswa havhudi ha zwishumiswa zwa mupo, i khwinisa vhutshilo ha vhathu. Ndi ngona ya zwivhumbeo zwapo zwo fhambanaho kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Ndi ngona yo tandavhuwaho ya u bveledza vhupo ha mahayani, i angaredzaho ndila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza angaredza zwitshavha zwine zwa kwamea kha ndangulo ya zwishumiswa na u vhulunga mupo.
Ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo yo thewaho kha tshitshavha (CBNRM) ndi ndila ya u bvela phanda ine ya kombetshedza u shumiswa zwavhudi ha zwishumiswa zwa mupo. I alusa mvelaphanda kha vhupo ha mahayani, nga maanda kha vhupo ha vhupo ha tshitshavha, hu na u shela mulenzhe nga vhadzulapo. Ndivho yayo ndi ya u fhungudza vhushai kha vhupo ha mahayani nga u bveledza mbuelo dzo vhalaho dza kutshilele, ikonomi na zwimela kha vhathu. I vhulunga zwishumiswa zwa mupo nga alusa tshitshavha uri tshi langule zwishumiswa zwatsho.
U alusa zwitshavha zwa kha vhupo ha mahayani uri zwi kone u diitela tsheo dzazwo ine ya kwama u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo.
U tanganya mafhungo, a ndivho ya vhupo honoho na vhunzhi ha ndivho ya tshisaintsi?
I tikedzwa nga vhashumisani vhukati ha vhathu vha vhupo honoho, muvhuso, thikhedzo i bvaho nnda, vhatshimbidzi nahone nga tshiwe tshifhinga nga vhalambedzi?
U tanganedzwa sa CBNRM ?
I tea u vha ine ya bvela phan?
Zwishumiswa zwine zwa langa sisiteme ya zwishumiswa zwi tea u vha kha tshiimo tsha dimokrasi. (Bell 1999)?
Ndi lini hune CBNRM ya vha i songo tea?
Musi CBNRM yo tea na u vha na mushumo kha vhuimo vhunzhi, hu na vhuwe vhuimo hune khaho ha vha na khonadzeo ya mvelaphanda, na hune CBNRM ya si vhe yone ine ya nga tandulula thaidzo. Vhuimo uhu vhu anzela u vhonala nga zwi?
Zwishumiswa zwone zwine zwi a konda na u vha kha tshiimo tsha khombo kha u thithiswa huwe na huwe kana u sa shumiswa zwavhudi?
Zwitshavha ndi zwa ndeme nga maanda, u sa dzulisea, kana zwo dinwaho nga dziphambano.
Zwitshavha zwi na divhazwakale ya fomala kana pfanelo kha zwishumiswa.
A hu na khonadzeo ya vhukuma ya mbuelo dzo khwathaho kha tshitshavha.
Mihasho ya muvhuso i na vhukoni ho teaho, kana lutamo lwa u bveledza, kha tikedzo ya tshifhinga tshilapfu.
Naa CBNRM ndi mini kha tshitshavha?
Kha kuhumbulele kwa Afrika Tshipembe, tshitshavha?
Vhane vha ditika tshothe nga zwishumiswa zwa mupo, nga ma?
Vhane vha langula shango na zwishumiswa nga u angaredza, nahone vhe vha thoma zwiimiswa zwa u tikedza ndangulo ya zwishumiswa izwi.
U bva kha kuvhonele kwa tshitshavha tshitshavha zwi nga vhonala sa zwine zwa amba zwine zwa vhuedza zwitshavha (zwigwada zwine zwa vha na ndivho dzi fanaho) zwine zwi nga si kone u tshila fhethu huthihi sa tshithu tshithihi zwitshavha zwa divhashango zwine zwa tshila fhethu huthihi?
Nangwe hu uri CBNRM i tshi tea u angaredza na u vhuedza muthu muwe na muwe kha tshitshavha tshothe tshine tsha tshila henefho na u shumisa zwishumiswa zwa mupo, ngoho ndi ya uri tshifhinga tshinzhi hu anzela u vha tshipida tshituku tsha vhathu vhane vha vha na dzangalelo na u toda u shela mulenzhe kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Tshifhinga tshinzhi zwi a itea uri musi hu tshi thoma u bveledzwa zwithu vhathu vhanzhi vha a tutuwedzea na u shela mulenzhe?
Thandela dzine dza tikedza zwitshavha zwa mahayani uri zwi bveledze dziwe ndila dza kutshilele u fana na u khwinisa maitele a vhulimi, kana u bveledza mabindu matuku hu u itela u fhungudza kana u fhelisa u itika nga zwiwe zwishumiswa zwa mupo (madaka na zwiwe)?
Zwithu zwiswa zwine zwa alusa zwitshavha uri zwi bveledze ndila dza vhutali u fana na u vhea tshivhalo tsha khano ya zwishumiswa zwa mupo (khovhe, mitshelo na zwiwe)?
Thuso ya u bveledza vhutsila ha zwitshavha kha u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa si liwe (nga vhuendelamashango na zwiwe)?
Pfano dza ndangulo yo tanganelanaho, kontiraka dza dziphakha na nyandano ya u fhirisela shango kha muwe muthu hune zwitshavha zwa vha vhashumisani kha u vhulunga nga murahu ha u bvelela kha u vhulunga murahu shango lo tsireledzwaho kha shango le vha pfuluswa khao kale?
U bveledza ndangulo na vhukoni ha zwitshavha kha u langula zwishumiswa zwavho nga ndila ya khwine.
Nangwe hu uri maga aya a u thusa a shuma fhedzi kha la Afrika Tshipembe, CBNRM ndi tshipida tsha dzangano line la khou aluwa kha lothe la Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha mashango a vhahura o bveledza mbekanyamishumo dzao dzine dza tumana na tsireledzo ya zwishumiswa zwa mupo na ndangulo, na u vhuelwa nga zwitshavha. Mbekanyamishumo idzi dzi khou edzisa hafhu u elana na sisiteme ya u vha na ndaka na u shumiswa ha sialala kha zwishumiswa zwa mupo kha sisiteme ya fomala na zwiimiswa. Dzi?
Mbekanyamishumo dza u tanganelana (u shumisana) dza ndangulo ya zwipuka, sa tsumbo Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Mupo (Natural Resource Management Programme (NRMP)) ngei Botswana na huwe?
Vhunzhi ha u thomiwa ha CBNRM ho tumana na pfano dza lifhasi dze Muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina. Zwithu zwihulwane zwine zwa uuwedza nyito dza CBNRM ndi Convention on Biological Diversity, Convention on International Trade in Endangered Species (CITES) na Convention to Combat Desertification (CCD). Mutevhe nga vhudalo wa milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi yo buliwa kha Thumetshedzo ya 1?
Nga fhasi ha pfano idzi, na dziwe, Muvhuso wa Afrika Tshipembe u na mushumo wa u vhulunga kutshilele kwo tanganelanaho nga u angaredza, na tshivhalo tsha zwimela na zwipuka zwine zwa dzhiiwa zwi khomboni nga tshitshavha tsha u vhulunga tsha lifhasi. U engedzedza kha thodea dza u vhulunga biodaivesithi yo pfumaho kha tshipida tsha dzango tsha tshipembe, hu na nyaluwo ya u dzhielwa ntha ya ndeme na biodaivesithi kha vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe. Hezwi a zwi wanali fhedzi kha ndeme ya ikonomi, zwi wanala hafhu na kha ndeme ya mvelele na zwithu zwa ndeme, na u vha ya ndeme kha tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha vundu?
Ndila ntswa dzothe dza CBNRM dzine dza kwama u thomiwa ha tshumisano ya vhashumisani vhukati ha vhathu vho fhambanaho vhane vha shela mulenzhe. Tshumisano iyi i na zwivhumbeo zwo fhambanaho nahone ndi ya ndeme kha mvelaphanda kana kha u thoma zwiwe zwithu?
Vhukati ha zwitshavha zwo tanganelaho zwine zwa shumisa zwothe zwishumiswa zwa mupo madaka, madi, pfulo, mahatsi a u luka zwithu na zwiwe?
Vhukati ha zwitshavha zwa mahayani na sekitha dza mabindu nga maanda kha eco-tourism?
Vhukati ha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho ine ya vha na dzangalelo kha kana vhudifhinduleli kha zwithu zwo fhambanaho zwa kha sia la zwishumiswa zwa mupo?
Vhukati ha zwitshavha, NGOs na mihasho ya muvhuso hune NGOs dza anzela u vhidzwa uri dzi tshimbidze maitele dzi tshi khou itela mihasho ya muvhuso?
Vhunzhi ha mbekanyamishumo dza CBNRM dzi kwama vhathu vho fhambanaho vhane vha shela mulenzhe vhane vha shumisana, muwe na muwe e na mushumo wawe na vhudifhinduleli kha matshimbidzele (mbekanyamishumo dzine dza kwama vhathu vhane vha shela mulenzhe vho fhambanaho vhane vha khou shumisana, nahone muwe na muwe e na mushumo wawe na vhudifhinduleli kha matshimbidzele (Tshifanyiso tsha 1)?
Zwigwada zwa vhupo ha mahayani zwi anzela u imelelwa nga zwiimiswa zwi re hone zwa tshitshavha na zwivhumbeo, kana nga zwe zwa itelwa u tshimbidza maitele a CBNRM. Madzangano o livhiswaho kha tshitshavha (CBOs) a anzela u imelela zwigwada zwo teaho kha zwitshavha?
Mazhendedzi a u tshimbidza nga maanda NGOs, vhatshimbidzi, kana vhaofisiri vha muvhuso vhane vha vha na mishumo yo teaho sa tsumbo, u tshimbidza mafhungo a tshitshavha, u bveledza phanda tshitshavha kana tshumelo ya tshitshavha. Mihasho ya dziyuniveasithi kana zwiimiswa zwa thodisiso zwo di wana zwi kha mushumo uyu. Zwi shumisana tshothe na tshitshavha, lwa tshifhinga tshilapfu?
Vhashumisani vha kha sekhithara ya phuraivete vhunzhi havho vha kwamana na vhuendelamashango, vha ita uri mabindu na vhadivhi vha thekhinikhala, na zwishumiswa zwa masheleni?
Ndangulo ya Muvhuso wapo na wa Tshitiriki wa Masipala hezwi zwi na mushumo muhulu kha nyito na vhudifhinduleli ha muvhuso kha u thomiwa ha pholisi nnzhi dza lushaka dzine dza kwama kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo?
Mihasho ya Muvhuso wa Lushaka na wa vundu i anzela u thoma CBNRM sa ndila ya u shumisa pholisi dza lushaka dzine dza kwama ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo na u fhelisa vhushai, kana (zwo doweleaho nga maanda) u fhindula thodea dza vhathu vha kha vhupo honoho?
Mazhendedzi a vhalambedzi nga maanda madzangano a lifhasi ane a vha na dzangalelo lihulwane kha mvelaphanda ya mahayani na u vhulungiwa ha biodivesithi?
Maga aya a u thusa o livhiswa kha zwitshavha, zwi fanaho na vhashumi vha CBNRM, na vhawe vhabveledzi vha dzipholisi. Tshifanyiso tsha 1 tshi sumbedza vhathu vhane vha shela mulenzhe vhararu na vhudifhinduleli havho kha CBNRM?
CBNRM a si yone ndila i yothe ya vhatsireledzi na vhoramupo, nahone milayo ya CBNRM i nga shumiswa kha dzisekithara dzo fhambanaho. Tsumbo dzi si gathi dza u tumekanya CBNRM kha masia o fhambanaho na dzisekitha o sumbedzwa afho fhasi. Vhunzhi ha tsumbo idzi dzi kha di vha kha vhuimo ha u thoma ha mvelaphanda nahone hu na nila ndapfu ine dza tea u i tevhela phanda ha musi dzi tshi nga amba nga ha mvelaphanda?
CBNRM i anzela u kwamana na u vhulunga, nga maanda kha vhuimo hune tshitshavha tsha ita uri shango li re hone li dzheniswe kha vhupo ho tsireledzeaho. Shango li anzela u hadzimiwa kha zwitshavha nga mazhendedzi a u vhulunga, fhedzi vhunzhi ha zwitshavha na zwone zwi a shela mulenzhe kha ndangulo ya vhupo uho ho tsireledzwaho nga u shumisa ndangulo ya pfano. Zwiwe zwitshavha zwo no bvela phanda, nga u vha na phukha dza daka na u vhulunga vhuendelamashango kha shango li re tsini na fhethu ho tsireledzwaho. Kha vhusimamiri, (Participatory Forest Management kana PFM) ndi maitele a u vhulunga miri e a livhiswa kha u fha vhathu vha kha vhupo honoho maanda a u ita tsheo kha zwishumiswa zwa miri, na uri vha vhe na mbuelo i vhonalaho khavho. Vhathu vha kha vhupo honoho vha nga ita khumbelo ya thendelo ya u lima huwe fhethu henefho kha daka, nahone masheleni a hone a vha thusa kha u thoma mabindu mauku?
Kha vhulimi, zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba tshumisano hune zwa langula na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo zwothe khathihi, vha tshi khou wana thuso ya muvhuso na zwiimiswa zwi shumisanaho na muvhuso. Hezwi zwi anzela u tshimbidzana na mbekanyamishumo dza u vhulunga shango dzi fanaho na u langula mukumbululo na u khwinisa shango. Kha mbilo ya shango, zwitshavha zwine zwa khou vhila shango zwi anzela u toda thuso u itela uri shango le vha newa lone li vhe i tshi khou shumiswa nga ndila i bvelaho phanda nahone ine ya vhuedza. Mashumele azwo a toda u bveledzwa nga khoso dza vhugudisi, nga u zwi tumekanya na vhaeletshedzi na vhashumisani vhamabindu. CBNRM i nga shumiswa sa ndila ya u bvela phanda nga murahu ha mbilo ya shango, u angaredza milayo ya u bvela phanda na ndangulo ya mavu, ndangulo ya u pulana kushumisele kwa mavu, na mvelaphanda ya zwiimiswa zwa kha vhupo honoho zwine zwa shuma?
CBNRM i dovha hafhu ya elana na vhaendelamashango na mvelaphanda ya ikonomi ya kha vhupo honoho, hune vhunzhi ha zwitshavha zwa vha zwo dzhenelela kha tshumisano kana dziwe ndila dza tshumisano na vhathu vha itaho zwa vhuendelamashango. Zwitshavha zwi anzela u rendisa vhupo he zwa newa hone nga muvhuso uri vha ite vhubindudzi, zwine zwa ita zwa u maketa, kana zwa dzhena kha pfano ya u kovhekana phurofiti na khamphani ya phuraivete ine ya do vha na vhudifhinduleli kha sia la pfano ya zwa u bindudza, ngeno tshitshavha tshi tshi khou thogomela zwishumiswa zwa mupo na sia la ndangulo ya mavu. Maitele a CBNRM a dovha hafhu a vha o tea kha ndangulo ya madini. Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies, Users Associations kana zwa vhumba Catchment Management Forums. Hezwi zwi toda thikhedzo ya mazhendedzi a muvhuso a fanaho na Muhasho wa Mafhungo a Madi na Vhusimamiri (Dept of Water Affairs and Forestry (DWAF)) na Vhamasipala vha Zwitiriki?
Kha vhuimo ha muvhuso wapo, ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme tsha matshimbidzele a Pulane ya Mvelaphanda yo Tanganelanaho (Integrated Development Planning (IDP)), yo fhiwaho maanda nga Mulayo wa Sisiteme dza Masipala, na Zwitirathedzhi zwa Mvelaphanda ya Mahayani i Bvelaho phanda (Integrated Sustainable Rural Development Strategies). Zwithu zwihulwane kha maitele a IDP ndi: u fhungudza vhushai; mvelaphanda ya masipala i bvelaho phanda; na ndangulo ya vhupo. Hezwi zwi kwamana zwavhudi na ndivho dza CBNRM: u fhungudza vhushai; mvelaphanda ya zwiimiswa; na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo hu bvelaho phanda. Ndivho dza IDP na CNRM ngauralo ndi dza vhuthogwa. Tshithu tsha vhuvhili kha maitele a IDP tshine tsha tumekana zwavhudi na CBNRM, ndi u bvelaphanda ha u langulwa na u pimiwa ho vhumbiwaho hu wanalaho kha IDP. Ngona ya u guda na u tevhedzela hu todeaho kha maitele a IDP ane a fana na maitele a ndangulo ya u tevhedzela o buliwaho kha CBNRM. Ngauralo IDP i sumbedza konadzeo ya u humbulela phanda kha ndangulo ya zwishumiswa, kha vhuimo ha muvhuso wapo, kha masia ane khao zwishumiswa zwa mupo zwo vha zwi sa dzhielwi ntha kale (sa tsumbo, u fuwa zwifuwo tsini na dzidorobo kana dzilokhesheni, fhethu ho vuleaho dzidoroboni, na shango line la shumiwa nga vhathu vho fhambanaho vha re fhasi ha ndangulo ya masipala).
Ndi zwithu zwi pfisaho vhutungu uri zwiliwa zwi si na pfushi na malwadze a fanaho na HIV/AIDS zwi kwama mutakalo wa zwitshavha zwothe kha la Afrika Tshipembe. Dzithaidzo dza mutakalo dzi na zwine dza bveledza kha zwithu zwohe zwi kwamaho vhutshilo ha tshitshavha, na dzithandela dza CBNRM. Nangwe hu uri zwithu zwo thomiwaho zwa CBNRM zwi na zwine zwa mveledza kha thaidzo dza mutakalo kha tshitshavha, CBRNM i na vhukoni ha u bveledza thikhedzo yo teaho kha tshitshavha. Zwiimiswa na vhushaka vhune ha aluswa ha u tikedza nyito dza CBNRM zwi nga bveledza faundesheni ya u tandulula mafhungo a mutakalo. CBNRM i nga kona hafhu u khwinisa tsireledzo kha zwiliwa na vhuimo ha pfushi kha zwitshavha, sa tsumbo nga ndangulo ya phukha na zwishumiswa zwa vhurea khovhe kha u bveledzwa ha phurotheini (protein) hu bvelaho phanda na ndangulo ya zwishumiswa zwa zwimela zwi fanaho na miroho ya dakani kana ine ya tou limiwa. U shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo havhudi hu nga thusa zwitshavha uri zwi kone u konelela mitsiko ine ya bveledzwa nga malwadze a ngaho sa HIV/AIDS kha zwishumiswa zwa mupo, nga maanda thanda dza u ita mabogisi a vhafu, khuni dzine dza shumiswa dzimpfuni, na zwimela zwa mishonga zwa u lafha tsumba dwadze. U vha hone ha zwithu zwine zwa thomiwa nga CBNRM zwi nga disa na miwe mitsiko kha mita. U fha maanda mirado ya zwitshavha nga zwithu zwine zwa diswa nga CBNRM ndi iwe ndila ya u vha thusa uri vha kone u tandulula thaidzo dza mutakalo?
Kha pfunzo, CBNRM ndi ya ndeme kha u thomiwa ha pfunzo ya vhaaluwa. Vhathu vha shelaho mulenzhe kha CBNRM vha tea u gudiswa uri hu khwiniswe vhutsila havho ha numeresi. Fhedzi na kha vhuimo ha tshikoloni CBNRM mafhungo a CBNRM a nga dzheniswa zwavhudi kha kharikhulamu ya vhutsila ha zwa vhutshilo, metse, biolodzhi na santsi. Hezwi zwi wanala nga maanda kha zwikolo zwa vhupo ha mahayani, hune vhagudi vha tea u dzhenelela nga maanda kha u languala CBNRM na mbekanyamishumo dza thodisiso. Zwikolo zwa mahayani na vhadededzi vha dovha hafhu vha vha vhashumisani kha CBNRM nga u fha fhethu hune ha nga farelwa mitangano na dziwekishopo, u nekedza zwishumiswa zwa vhudavhidzano, na u nekedza vhutsila vhune ha shaea vhu fanaho na numeresi na litheresi vhune ha konda u wanala kha vhupo vhu re kule.
CBNRM i nga dovha hafhu ya fha pulatifomo ya vhashumisani vhane vha si vhe na vhukoni sa tsumbo, vhafumakadzi na vhathu vhashayaho vhane vha wanala kha vhupo ha mahayani, uri vha bvise mihumbulo yavho na zwine zwa vha kwama. Hezwi zwi itiswa nga lushaka lwa u shela mulenzhe lwa CBNRM, fhedzi na nga zwithu zwo vhumbaho CBNRM zwi na ndeme kha vhashai nga maanda vhathu vhane vha kundelwa kha tshitshavha.
Tshifanyiso tsha 1.
Vhunzhi ha mihasho ya muvhuso i na pholisi dzi fanaho dzine dza amba nga ha vhushaka vhukati ha vhathu, vhushai na zwishumiswa zwa mupo kana ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwo thewaho kha tshitshavha (CBNRM). Izwi zwi itiswa nga u shaela ha ndila dzi vhonalaho dza u thomiwa ha mbekanyamishumo dza CBNRM vhukati ha mazhendedzi na madzangano ane a kwamea nga maitele aya. Hu dovha hafhu ha vha na u shaea ha tshumisano vhukati ha Mihasho na vhanwe vhashela mulenzhe kha sekitha radzo fhambanaho. Vhunzgi ha vhaofisiri a vha pfesesi uri CRNRM ndi mini kana vha na mihumbulo yo fhambanaho ya uri i nga shumiswa hani.
U engedza kha izwo zwo buliwaho, zwi a konadzea uri vhathu kha dzisekitha dzo fhambanaho a vha na ndivho ya uri mishumo ine vha i ita ndi tshipida tsha ngona ya tandavhuwaho ya mvelaphanda ine ya vha nga fhasi ha dzina lithihi la CBNRM. Maga aya a u thusa o livhiswa kha u tandavhudza u dzhenelela na mishumo ya vhaofisiri vha muvhuso na vhawe kha matshimbidzele a CBNRM?
Repoto ya u thoma ine ya vhidzwa u pfi U khwiniswa ha milayo na dzipholisi dzine dza tikedza lushaka lwa mbekanyamishumo dza ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwo thewaho kha tshitshavha kha la Afrika Tshipembe i sumbedza zwauri hu na dzipholisi dzo teaho kha u thusa u tikedza CBNRM, fhedzi: ndi zwa ndeme u ola sethe ya tshipeshala ya maga a u thusa nga vhukati ha mihasho ane a amba nga divhazwakale ya vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi ntha vhane vha langula zwishumiswa kha mupo, nahone vhane vha vha na ndivho ya u pulana na matshimbidzele a ndangulo ya zwishumiswa (siatari. 28). Zwi si zwavhudi kha u thomiwa ha CBNRM zwo livhisa kha uri hu vhe na liwalo ili la maga a u thusa?
U ita uri vhashela mulenzhe vha pfesese nga matshimbidzele a CBNRM, nga ma?
Mishumo na vhudifhinduleli ha vhashela mulenzhe kha CBNRM.
U thusa muthu muwe na muwe uri a pfesese mishumo yawe na vhudifhinduleli hawe, na ya muwe na mu?
U thomiwa ha zwipida zwa mbekanyamishumo ya CBNRM.
U langula na u pima u thomiwa ha vhukuma, na kushumele kwa muthu muwe na muwe a kwameaho?
U tshimbidza vhukati ha muwe na muwe na u shumisana zwavhudi?
U tevhedza khoudu ya vhudifari u ya nga mishumo ya muthu muwe na muwe na vhudifhunduleli hawe?
U khwinisa khonadzeo ya u bvelaphanda ha mvelele kha mbekanyamishumo dza CBNRM.
A hu na vhutanzi ho khwathaho ha uri mvelelo dza u thomiwa ha CBNRM dzine dza tevhedza maga aya a u thusa dzi do bvelaphanda. Ndivho khulwane ya maga aya, na u khwiniswa ha kupfesesele kwashu kwa CBNRM, hu nga ri livhisa kha mvelaphanda khulwane na u fhungudza zwiwo zwa u kundelwa ha zwithu zwe zwa thomiwa.
Tshenzhemo nnzhi yo wanala kha CBNRM, kha lushaka, kha dzingu u mona na dzingu la SADC na kha lifhasi, kha miwaha ya 10, nahone vhunzhi ha izwi zwo shumiswa kha u wala maga a u thusa. Tshivhalo tshihulwane tsha mafhungo a matshimbidzele a CBNRM o kuvhanganywa nga vhatodisisi na vhawe, nahone izwi na zwone zwo thusa. Zwo vha zwi tshi khou konda u dzhenisa mafhungo othe ane a vha hone. U ombedzela ho vha hu kha zwine ra tea u zwi divha, na zwine ra tea u ita zwone, u ita uri CBNRM i shume zwavhudi?
Mvelelo dza u sasaladza dza maga aya a u thusa ndi dza u swikelela tshumisano khulwane vhukati ha vhathu vha vhupo honoho, tshitiriki, vundu na muvhuso wa lushaka, vhalambedzi na sekithara ya phuraivete.
Maga aya a u thusa o itelwa u fha thuso na thikhedzo kha muwe na muwe ane a kwamea kha u thomiwa ha mishumo ya CBNRM. Vhunzhi ha dzisekithara dzi a shela mulenzhe kha kana u kwamea nga thandela dza CBNRM?
Ndangulo ya madi.
Ndivho khulwane kha muhumbulo uyu i do vha kha avho vhane vha kwamea sa tsumbo, sa zwitshavha, vhatshimbidzi na vhaofisiri, kana vhashumi, na vhaiti vha dzipholisi. Vhawe vhasheli vha mulenzhe u fana na vhalambedzi na sekitha ya phuraivete na vhone vha do wana liwalo ili li na mushumo. Ndivho ndi ya u talutshedza zwavhudi mishumo na vhudifhinduleli ha vhathu vhothe vha kwameaho?
Khethekanyo dzo fhambanaho dza maga dzi thusa vhathu kha sekhitha dzo fhambanaho vhane vha vha na mafhungo a ndeme ane a todea kha u ita mishumo yavho zwavhudi. Khethekanyo ya u thoma i tandulula milayo nga u angaredza na dzikhaedu dzine dza elana na muthu muwe na muwe ane a shuma kha CBNRM. Kha khethekanyo ya vhuvhili, milayo ya kushumele i a sumbedzwa kha zwigwada zwiraru zwa vhasheli vha mulenzhe: zwitshavha, vhashumi na vhaiti vha dzipholisi?
Maga a u thusa a tea u fha furemiweke ya ndeme kha zwothe u pulana na u pima dzimbekanyamishumo dza CBNRM. Dzi do vha na mushumo wa ndeme kha vhuimo ha u thoma ha thandela iwe na iwe, musi pulane dza u thoma dzi tshi khou bveledzwa. Sa izwi mushumo muwe na muwe u sa fani na muwe kha ndila ine wa mvelela ngayo, a zwi konadzei uri hu vhe na maga a tshitepe nga tshitepe kha matshimbidzele ohe. Naho zwo ralo, nga u shumisa maga kha vhuimo ha u pulana, na u tevhela ngona ya ndangulo ya u edzisela, mafhungo afha a tea u sumbedza u vha o tea kha vhutshilo hothe ha thandela?
Kha liga liwe na liwe, line la elana na fhethu hune a khou shuma hone, ni nga vhudzisa mbudziso iyi Ri khou tandulula zwavhudi naa fhungo ili musi ri tshi khou shumisa mbekanyamushumo?
Musi ni kha tshipida tsha u thoma thandela ya CBNRM, ni nga shumisa maga nga u vhudzisa mbudziso iyi: Ri nga tandulula hani fhungo ili kha mbekanyamushumo yo teaho?
Kha vhuimo ha u fhedzisa, maga a u thusa a nga shumiswa kha u thusedza ndangulo na u pima nga u wana zwiitisi zwine zwa khou thusa nga ndila yavhudi na i si yavhudi kha mvelelo dza thandela. Afha ni nga vhudzisa mbudziso iyi: Ndi zwithu zwifhio zwine zwa khou itisa thaidzo khulwanesa Ri nga ita mini u khwinisa vhuimo?
Nangwe hu uri a si mafhungo othe ane a nga vhonala o tea kha vhuimo hanu zwi nga thusa nga maanda u guda nga ha mishumo na vhudifhinduleli ha vhawe vhashela mulenzhe vhane na khou shumisana navho?
Milayo ndi ya ndeme nahone i tea u tevhedzwa kha u thomiwa ha CBNRM. Ndi yone i langulaho kuhumbulele kwashu na zwine ra ita zwone. Mi?
Vhathu vha bvelaphanda na u shumisa tshivhalo tsha zwithu zwo fhambanaho uri vha kone u tshila. Vha a lima zwiliwa, vha fuwa zwifuwo, vha rengisa makumba, vha vhada zwithu, vha thola vhashumi, vha kuvhanganya miri ya mishonga, vha hada hatsi ha u fulela na zwiliwa zwa lwanzheni, vha nekedza tshumelo kha vhaendelamashango, na zwiwe zwithu zwinzhi-zwinzhi?
Tshivhalo tsha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa vha hone a zwi dzuli zwi tshi fana, fhedzi zwi a engedzedzea nga nthani ha ndangulo yavhudi. Hu na ngowa nnzhi dzo melaho kha matombo, tshipida tshihulwnae tsha pfulo, zwiraba zwa zwimela zwine zwa takalelwa zwi khou mela dakani, tshivhalo tsha zwipuka tshi khou anda.
Zwiimiswa zwa muvhuso wapo na ndangulo ya zwishumiswa zwi hone, nahone zwi khou shuma zwavhu?
Hu na milayo ya kha vhupo honoho nahone i khou shumiswa. Dzangano la ndangulo yapo li shuma nahone li dzhiela ntha vhudifhinduleli halo. Li shumisana na mirado ya tshitshavha na vhashumisani vha nnda u itela uri mishumo ya CBNRM i vhuedza vhathu na zwishumiswa zwa mupo.
Ikonomi na dzi?
Vhathu vha badelwa zwavhudi kha u di dina havho kha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo. Vha ima kha tshivhalo tsho pfaniwaho khatsho tsha khano, u wana mutengo wavhudi wa makete kha zwibveledzwa zwavho, na u ita tshelede nga u isa mishumo yavho kha vhuwe vhupo. Vhalindi vha bvaho kha tshitshavha vha linda daka, mahatsi kana maisha u thivhela vhabvannda uri vha si dzhie zwimela kana zwipuka?
Milayo i a tevhedzwa na u kombetshedzwa, nahone vhathu vha fhiwa pfanelo ya vhudifhinduleli ha uri vha ite tsheo dzavho nga kushumiselwe kha zwishumiswa zwa muvhuso. Tshivhalo tsha u kana tsho vhewa nga tshitshavha hu na ngeletshedzo ya vhadivhi.
Tshitshavha tshi shumisana na NGO ya kha vhupo honoho ine ya pfesesa muhumbulo wa kutshilele na mvelele ya vhathu avho, na u vha na tshenzhemo ya vhukuma kha ndangulo ya zwishumiswa kha vhupo uho. Mashumele avho ndi a u kovhekana ndivho yavho na u tutuwedza tshitshavha kha u bvelaphanda na tshenzhemo yatsho na u pfesesa.
Vhathu kha tshitshavha vhane vha vha na vhupfiwa nga maanda, vharangaphanda vha sialala na vhanna vhahulwane, vha a kwamea kha u ita zwauri muthu muwe na muwe u a vhuelwa nga ndila i edanaho. Vha shuma nga maanda u itela uri mirao i re na maanda a i languli matshimbidzele. Muthu muwe na muwe u a divha uri ndi vhonnyi vhane vha vha na vhupfiwa?
U thomiwa ha CBNRM hu katela u tangana na dzikhaedu dzo vhalaho. Dziwe dzadzo dzo owelea nga maanda kha mishumo yothe ya CBNRM. Phanda ha musi hu tshi thomiwa mushumo muwe na mu?
U lavhelela tshivhalo tshihulwane tsha phambano kha vhuimo vhuwe na vhuwe?
Ni songo shumisa maga nga ndila ine a vha ngayo. Kha vha diimisele u wana tshenzhemo na u shela mulenzhe nga u tanganedza. Fhedzi kha vha thivhele u sa fana na u tanganya thoho vhawe vhathu?
Lavhelelani dzikhudano kha vhupo honoho. CBNRM tshiwe tshifhinga i nga sa tshanduko, ngauralo ni songo mangadzwa nga khudano. Edzisani u dzi humbulela nga ndangulo yavhudi na u kona u edzisa u dzi thivhela. Ni songo vhilaela arali dzi tshi nga vha hone. Zwo tea. Zwimangadzo ndi tshipida tsha mutambo uyu?
Ndila dzi elananaho na maanda a vhupo honoho. CBNRM ndi mbekanyamushumo ya uri vhathu vhothe vha a edana nahone vha tea u wana tshifhinga tshi edanaho. I do shushedza vhawe vhathu. Tshiwe tshifhinga izwi zwi nga si thivhedzee fhedzi edzisani u zwi thivhela arali zwi tshi konadzea?
Hu do vha na zwithu zwi si zwavhui zwiwe zwifhinga kha miwe mishumo. Khaedu ndi ya u vhulunga uri hu vhe na u tutuwedzea kha vhathu vhothe kha zwifhinga zwi kondaho?
Thanyelani maanda a mihumbulo i si yavhudi. Musi tshiwe tshi tshi khou itea kha tshiwe tshipida tsha mushumo, hu na khombo ya uri u didina hothe na maanda kha thandela zwo livhiswa kha u edzisa u tandulula thaidzo, zwine zwa anzela u livha kha u sa dzhielwa ntha ha vhawe na u bvela phanda ha thandela?
Vhathu nga tsiko vha na maitele a u tevhedza tshikale nahone hu anzela u vha na u hanedza mihumbulo miwe na miwe, i nga vha yavhudi i do vhonala kha avho vhane vha humbulo nga hayo. Ni songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe, kana arali zwi sa itei?
Diimiseleni u tanganedza u sasaladzwa. Vhathu vha re kha tshitshavha tshine tsha wela kha thandela ya CBNRM vha dzula vha tshi wela kha u sasaladzwa nga ndila i si yavhudi, nga maanda nga vhawe vhane vha si vhe nga ngomu kha thandela. U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha kula nungo, nahone tshifhinga tshinzhi na nungu zwi sa fhedzwa kha u edzisa u lwa na u sasaladzwa. Tanganedzani muhumbulo wa uri izwi zwi do itea, nahone ni songo zwi tendela zwi tshi dzhiela fhasi mushumo wanu wavhudi na une wa khou itiwa nga vhawe?
Kha hu vhe na tshikhala tsha vhutshilo ho tanganelanaho. Vhathu vha mahayani vha tea u kona u tshila nga ndila dzo fhambanaho, nahone vhunzhi ha mita ya mahayani i shumisa zwitirathedzhi zwo fhambanaho kha kutshilele. Hezwi zwi vha tsireledza kha u ita zwithu zwine vha si vhe na vhutanzi nazwo.
Kha zwi dzule zwi tshi elelwa zwauri vhathu vha dzhiela ntha zwishumiswa zwa mupo nga ndila dzo fhambanaho. Vhawe vha a kwamea nga zwithu zwa ndeme zwine zwa kwama mvelele, nahone vhawe vha kwamea nga ndeme ya u tsireledza mupo. Ni songo vhuya na humbula zwauri vhathu vhapo tshifhinga tshothe vha na zwitirathenzhi na u vha na mihumbulo yavhudi kha zwa vhubindudzi. Na uri ni songo dzula ni tshi vha humbulela uri vha do kovhekana zwithu zwa ndeme zwine zwa si vhe tshelede zwine vhapulani vha u tsireledza mupo vha zwi vhea kha zwimela na zwipuka kana ekhosisiteme?
Tutuwedzani vhathu vha re na vhukoni ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe. Dzhenisani tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na vhukoni. Itani zwauri madzangano a kha vhupo honoho a khou imelelwa nga zwigwada zwothe kha tshitshavha. Vhasadzi ndi vhashumisi vha ndeme vha zwishumiswa zwa mupo, nahone vha na ndivho nnzhi na vhutsila vhune vha nga shela mulenzhe ngaho. Kha vha vhone zwauri hu na tshikhala tshavho.
Alusani ndivho ya sialala na u tutuwedza u tanganelana ha mvelele. U tanganelana ha mvelele ho tumana tshothe na dzisisiteme dza u tanganelana ha zwibveledzwa, u dzhia tsheo na bvelephanda ya zwiimiswa, nahone zwi tea u tutuwedzwa.
Vhulungani vhutumani vhukati ha mirado ya tshitshavha tsha mahayani na tshitshavha tsha doroboni. U tumana uhu hu na ndeme, zwothe kha zwa ikonomi na kha kutshilele.
Thomani zwitirathedzhi zwa ndangulo zwine zwa fhungudza tshivhumbeo.
Itani zwauri zwishumiswa zwa mupo zwi vhe na ndeme ya u rengisea ine ya nga tshintshelwa kha tshelede kana mbuelo dzi vhonalaho, na uri vhathu vha pfesese na u vhona ndeme yazwo.
Tsireledzani zwishumiswa zwa mupo. Musi zwa nga vhuya zwa fhela a hu nga do vha na CBNRM. Vheani milayo ine ya o langula khano ye ya vha hone kha zwishumiswa. Itani zwauri hu vhe na u lifha kha avho vhane vha pfuka milayo. Vhulungani kha dzikhoudu dza vhudifari dzine dza tikedzwa nga muwe na muwe?
U bveledza pulane ndangulo ya vhukuma ya zwishumiswa. U tanganya mihumbulo ya vhathu na ndivho ya zwishumiswa fhethu huthihi na mafhungo kha vhasheli vha mulenzhe vhothe uri hu vhe na pulane ine ya shumisea zwavhudi.
U langula u shumiswa na vhuimo ha zwishumiswa. Vhashumisi vha zwishumiswa na vhawe vha bvaho kha tshitshavha vha tea u shela mulenzhe kha u vhea tshitirathedzhi tsha u langula na u ita zwa u langula?
U tevhedza ngona ya ndangulo ya u edzisela. Vheani ndivho, lavhelesani vhuimo ha zwishumiswa na u ita tsheo kha nyito musi hu na tswayo dza u kaidza.
Bindudzani tshipida tsho teaho tsha vhubindudzi vhuwe na vhuwe kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo?
Bveledzani vhungomu ha zwishumiswa zwa ndangulo ya mupo. Gudisani vhathu vho teaho, u itela uri vha dzhie vhudifhinduleli kha ndanguli ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo.
U humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri hu vhe na ndangulo nga vhathu vha vhupo honoho.
Tenda zwauri CBNRM zwi amba u tshimbila nga zwavhudi kha u kombetshedza mulayo?
Shumisa milayo ya u thivhela (ndi khwine u tsireledza u fhirisa u disola) sa tshiitisi tsha u sa ita tshithu?
Itani zwauri muwe na muwe u a divha uri ndi tshipida tshifhio tshine a do ita tshone kha mushumo, na vhudifhinduleli hawe. Dzulani ni tshi fara mitangano u itela uri muthu muwe na muwe u a divha uri a nga shela hani mulenzhe kha mushumo, nahone u khou ita zwe zwa pfaniwa khazwo. walani mulayotewa ni tshi tou thoma?
Fhatani madzangano a vhupo. U itela uri hu vhe na muhumbulo wo khwathaho wa vhune ha zwithu zwine zwa wanala kha vhupo, ndangulo ya vhupo i tea u ita zwa vhulanguli na u dzhia tsheo. Tshiimiswa itshi tshi do toda thikhedzo yo teaho na vhugudisi ho teaho kha u ita mishumo iyi. I do tea u dzula i tshi tutuwedzwa na u tikedzwa. Kha vhuwe vhuimo, arali hu na thaidzo dzi dinaho vhukuma, hu do tea u tshintshiwa mulayotewa. Arali zwi tshi konadzea shumisani madzangano a re hone u fhirisa u vhumba maswa. Shumisani ndivho yo dalaho musi ni tshi ita tsheo iyi nahone ni songo dzhiela fhasi ndivho dza CBNRM arali zwivhumbeo zwiswa zwo tea u vha hone?
Itani zwauri vhaimeleli vha vhe mulayoni, a si vhe vha tou dinanga. Vhaimeleli vha tea u kwamana na vhathu na u vhudza mafhungo zwigwada zwine vha khou imelela zwone, nahone vha tea u fhiwa tshifhinga tshau ita ngauralo.
Itani uri hu vhe na murangaphanda kana muhulwane na tshigwada tsha u shuma kha mushumo muwe na muwe muhulwane kana kha sia la vhudifhinduleli. Bveledzani phanda vharangaphanda vhaswa na vhaimeleli na u thogomela vhane vha vha hone?
Tandululani u sa eana kha tshitshavha. Edzisani u tevhedza thodea na tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu ya zwisiwana. Thomani milayo yavhudi u itela uri muthu muwe na muwe a kone u shela mulenzhe. Itani zwauri zwililo zwa vha si na vhane vha sa koni u diambela, nga maanda vhafumakadzi, zwi khou pfiwa?
Livhani kha mawe maanda kana maanda othe a khou wela kha vhashumisi vha zwishumiswa vhone vhane, musi vho no wana vhugudisi na vhutsila ho teaho. Fhedzi itani zwauri a huna muthu wa kha vhupo honoho ane a shela mulenzhe ane a tea u siiwa nnda?
Vheani thodea dzi pfalaho dzine dza todiwa nga vhasheli vha mulenzhe phanda ha musi vha tshi wana pfanelo kha shango na zwishumiswa. Izwi kha zwi dzheniswe kha pulane ya ndangulo kana mulayotewa. Todani thikhedzo ya nnda ya thekhinikhala na mulayo arali zwi tshi todea.
Ifhani vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango. Vhathu vha oa u divha he vha ima hone na zwine vha do wana zwone phanda ha musi vha tshi vhulunga tshifhinga na tshelede kha u vhulunga zwishumiswa zwavho?
Itani zwauri vhathu vha divhe nga zwiwe zwiimiswa zwine zwa shuma kha vhuimo ho fhambanaho. Vhathu vha tea u divha nga milayo ya muvhuso na mbofho dza lifhasi dzine dza nga vha thusa kana dzine dza nga tutuwedza mushumo yavho. Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha CBNRM yo tandavhuwaho kha shango, Afrika na kha lifhasi?
10 U sedza uri hu vhe na thikhedzo yo khwathaho kha mushumo wa vharangaphanda vha sialala. Tshitshavha tshi tea u ita tsheo arali zwi tshi toda vharangaphanda vha sialala vha tshi vha na vhaimeleli kana hai.
11 U alutshedza pfanelo dza thundu yapo zwavhudi. U bvisela khagala uri ndi nnyi ane a vha na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na masia, na uri pfanelo idzo na vhudifhinduleli uho ndi vhufhio?
12 U dzhenisa zwimiswa zwapo na zwa sialala na sisiteme ya ndivho yapo kha matshimbidzele ohe. Ndivho i si ya fomala, u fana na ndivho ya fomala, i tea u sedzuluswa phanda ha musi i tshi tanganedzwa tshothe. Edzisani u pfesesa phambano kha u tenda na sisiteme dza ndivho vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho?
13 U dzhiela ntha uri zwiimiswa zwi bvelaho phanda ndi maitele a ongolowaho nahone a kondaho ane a toda tshifhinga tshi swikaho kha miwaha ya fumi. Matshimbidzele ayo a toda tshifhinga tshilapfu na thikhedzo ine ya dzula i tshi khou bvelaphanda. CBNRM i anzela u dzhenisa khaedu khulwane dza zwa polotiki na mvelele; zwine zwa dzhia tshifhinga?
14) Mivhuso yapo i tea u thoma zwigwada zwa u shuma zwa CBNRM, zwine zwa imelelwa nga sekithara dzo fhambanaho (hu tshi angaredzwa na sekithara i si ya fomala), uri zwi vhe na vhudifhinduleli kha u pulana na u thomiwa ha dzithandela dza lushaka lwa CBNRM kha vhuimo ha masipala.
15 U thoma tshigwada tsha lushaka tsha u tikedza CBNRM. Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a kha lushaka ane a shuma na milayo ya mupo na pholisi, hu tshi angaredzwa na thikhedzo ya thekhinikhala ya vundu na tshitafu tsha nnda.
16 U dzhenisa khoso dza tshipeshala dza u gudisa dza CBNRM kha mbekanyamishumo dza vhugudisi ha muhasho na ha muvhuso wapo.
Dzhiela fhasi vhukoni ha madzangano a tshitshavha kha u ita mishumo yao.
Dzhiela fhasi mushumo wa ndeme wa vhurangaphanda hapo na vhaimeleli.
Dzhiela fhasi thodea ya ndeme ya mvelaphanda ine ya khou bvelaphanda.
Mbuelo dza ikonomi na dzi?
Ni pfesese nga zwo lavhelelwaho na zwine zwa khou todea kha mushumo. Thomani bono li pfalaho la zwine vhathu vha tea u lavhelela zwone, fhedzi ni pfesese nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone.
Itani pulane dza tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo, sa tsumbo, dza tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tshilapfu, dzine dza vhonala na dzi sa vhonali.
Itani zwauri mbuelo dzo livhaho kha vhathu na vhupo dzi vha na mutengo wavhudi kha vhadzulapo kha u vhulunga mupo na u langula zwishumiswa zwa mupo. Itani zwauri zwi vhe na mbuelo khavho uri vha difhe shango, tshifhinga CBNRM u fhirisa kha dziwe ndivho-vho?
Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela.
Fhatani ndangulo ya kha vhupo honoho, ndangulo ya masheleni na vhutsila ha mabindu.
Dzhielani ntha zwauri mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo kha tshitshavha itsho.
Vhonani zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi, dza u thivha tshikhala phanda ha musi hu tshi vha na mbuelo khulwane. Kha dzithandela dza CBNRM, mushumo munzhi u anzela u vha hone phanda ha musi hu tshi vha na khano ya mbuelo khulwane. Ambedzanani na mazhendedzi a u lambedza kha tshelede ya u tshimbidza ya u katela tshipida tsha u thoma tsha thandela?
Avha vhane vha diimisela nga maanda kana u shela mulenzhe vha tea u vhuelwa u fhira vhawe?
10 Fhulufhedzisani vhathu mbuelo dziwe dzine dza si vhe dza tshelede dzi fanaho na thikhedzo na tsireledzo ya mulayo kha vhupo vhune ha vha na u shushedzwa hu bvaho nnda; thikhedzo ya thekhinikhala, tshelede na ya polotiki kha ndangulo ya nyito dza vhathu vha vhupo honoho; u bveledza phanda kha u fhata vhukoni kha zwitshavha zwapo, u vha thusa uri vha langule vhupo havho na zwishumiswa zwavhudi; tshumelo ya u tshimbidza; u swikelela khadzimiso ya masheleni na Iwe tshelede ya u thoma bindu; thuso ya u ita nyambedzano na sekithara dza phuraivete?
Thoma CBNRM hune makete wa u dzhenisa tshelede wa si do kona u bvela phanda.
Vha na ndavhelelo ine ya nga si konadzee ine ya kwama mbuelo.
Ditika nga thikedzo ya ndambedzo ya tshifhinga tshilapfu kha u lugisa dzibugu.
Ditika nga CBNRM musi zwi khagala uri mihumbulo na maitele a mazhendedzi a muvhuso ha tikedzi milayo ya CBNRM.
Humbulela uri vhathu vha kha vhupo uho vha dzulela u kovhana zwithu zwine zwa vha na ndeme i si ya tshelede ine vhapulani vha mupo vha i vhea kha zwimela kana zwipuka kha dziekhosisiteme.
Thoma u dzhenelela kha muhumbulo wa tshifhinga tshipfufhi.
Itani zwauri matshimbidzele a pholisi a a angaredza, u edzisea na u tenda zwothe. Itani uri zwitshavha zwi dzhenelele kha vhuimo ha u thoma kha u bveledza pholisi. Zwi nga konadzea uri pholisi dzi tevhedzwe na u lugiswa hu tshi khou shumiswa tshenzhemo.
Mawalo a dzipholisi a tea u pfesesea hu si na vhuleme na u wanala hu si na vhuleme. Itani uri zwithu zwa ndeme zwi leluwe?
Itani dzipholisi dzo tandavhuwaho dza lushaka na dza vundu dzine dza fha faundesheni ine khayo ha do fhatiwa milayo yapo.
U tumanywa dzipholisi dzapo na matshimbidzele a IDP na u dzhenisa muvhuso wapo.
U phadaladza u thomiwa ha mushumo kha vhuimo ha fhasisa kha muvhuso hune vha vha na vhukoni: vhaofisiri vha kha vhupo honoho vha tea u gudiswa uri vha fhe thikhedzo kha dzudzanyo dza makumedzwa a dzithandela nga zwitshavha.
Muhasho muwe na muwe u tea u lavhelesa u tevhedzwa ha milayo, na thendelano dzapo. I tea hafhu u lavhelesa mishumo nga maanda ya vhaofisiri vha muhasho?
Dzipholisi dzi tea u vha na mano. Dzifaini na dzinwe dzisakhisheni dzi tea u vha dzi kodaho dzi tshi ya phanda arali milayo yo pfukiwa. Tendelani vhaofisiri vha re fhasi vha tshi shumisa mihumbulo yavho musi vha tshi khou shumisa milayo. Vhuimo vhuwe na vhuwe ho fhambanaho na vhuwe?
Vheani thodea dzine dza pfala kha vhathu vha vhupo honoho phanda ha musi ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo i tshi vha fha dzayo. Dzi angaredza: u vha na ndangulo yo tou nangiwaho; u thoma tshiimiswa tsha mulayo tshi fanaho na Trust, Common Property Associate kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani; u sumbedza vhuimo ha fhasisa ha vhukoni kha ndangulo; u vha na sisiteme ya u lavhelesa. U ita mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u thusa zwitshavha uri zwi thome izwi.
Thomani tshikwama tsha vhugudisi tsha CBNRM, tshine tsha do dzula tshi tshi khou mveledza vhutsila ha vhashumisi vha kha vhupo uho uri vha langule zwishumiswa zwavho, na vhawe vhasheli vha mulenzhe vha kha vhupo honoho, hu tshi angaredzwa mivhuso ya vhomasipala, u dzula tshi tshipida tsha matshimbidzele?
10 U pfuka mikano vhukati ha mazhendzedzi, kana u vhumba dziboroho dza u pfuka mikano. Zhendedzi liwe na liwe li tea u talutshedza mishumo yalo ya u tanganelana kha u shumisa shango, na u vha khagala kha uri li do shuma hani. Mazhendedzi a tea u bvisa poswo dza tshipeshala dza CBNRM kha vhuimo ho fhambanaho, na u fha vhugudisi ho teaho na ndambedzo ya hezwi. Zwigwada zwa u shuma CBNRM zwa mazhendedzi a u pfuka mikano zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha muvhuso wa lushaka na kha vhuimo ha muvhuso wa vundu?
11 U toda thikhedzo ya CBNRM kha ndangulo ya ntha na vhuimo ha polotiki kha muvhuso na sekitha dza phuraivete. Ndi zwa ndeme uri ri vhe na tshitirathedzhi tsha ndangulo ya u hanedza nga vhawe vhaofisiri na ndivho dza pholisi dza CBNRM. Ha sa vha na thikhedzo i bvaho ntha, zwithithisi zwa ndeme zwa kha tshanduko zwi a konda u zwi fhelisa?
12 Wanani mafhungo o teaho phanda ha musi ni tshi saina pfano. Pfano dza u kovhekana mbuelo dza ikonomi na ekholodzhi, ndangulo yo tanganelaho, na u fhirelwa kha muwe muthu kha shango na dziwe thundu zwi tea u itiwa hu si na u tima-tima?
13 Wanani dzipholisi dzine dza ita uri zwitshavha zwi vhuelwe nga masheleni a bvaho kha CBNRM. Vhonani zwauri izwi zwi khou tevhedzwa.
14 Nekedzani thuso ya u swikelela zwibveledzwa zwa biodaivesithi, kha u shumisana na zwitshavha zwapo. Shumisanani nga maanda na zwivhumbeo zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya vhubindudzi kha tshitshavha.
Sedza nga maanda kha u pulana ha tshitirathedzhi tsha liga la phanda na ndangulo ya thandela. Hu khou todea matshimbidzele a u angaredza, o vhumbiwaho nga zwithu zwa ntha nga maanda.
Lwela uri hu vhe na u fana: maga a u thusa a tea u wana u edana vhukati ha u nekedza tshikhala tsha u tendelela na u vhona uri hu na u fana, milayo i fanaho, na theminolodzhi i fanaho.
Sedza dzithandela dza muthu muwe na muwe sa dzo diimisaho; dzi songo sedziwa sa dzo tanganelano dzine dza khou bvela phanda kana sa dzi na u tumana ha mbekanyamushumo dza CBNRM kha vhuimo ha muvhuso wa tshitiriki, vundu na wa lushaka?
Itani zwauri hu vhe na u tshimbidza mushumo ha vhuimo ha ntha nga ndila i leluwaho. Hezwi zwi nga si vhe hone fhedzi kha vhuimo ha u thoma mushumo, zwi nga vha hone lwa tshifhinga tshilapfu. U tshimbidza mushumo zwi nga bveledzwa nga mushumisani o diimiselaho (nga tshiimo tsha NGO, muthusi kana mihasho ya muvhuso).
Bveledzani bona apo a vhumatshelo. Pfanani kha matshimbidzele, a tikedzwaho nga vhothe vhashelaho mulenzhe, u shuma vha tshi khou lwela u swikelela mbono?
Fhatani nga tshifhinga u itela mvelaphanda ya u fhulufhedzea vhukati ha vhashela mulenzhe.
Dzulani ni tshi khou kwamana na matshimbidzele, ni edzisele tshitaela na u khwathisa thuso yavho sa tshanduko kha mushumo.
Dzhielani ntha zwauri hu songo vha na muthu ane a si kone u wala na u vhala ane a khou shela mulenzhe kha matshimbidzele. Hezwi zwi nga swikelelwa nga ndila dzine dza si tode u vhala na u wala, u fana na u Guda nga u Shela Mulenzhe na Nyito kana u Asesiwa nga u Shela Mulenzhe Mishumoni ya Mahayani?
Shumisani zwishumiswa zwine zwa vhonala. Mimapa, dzividio, zwinepe na zwifanyiso zwa fhethu hune ha khou shumiwa hone zwi vhe zwine zwa vha na ndeme kha vhathu vhothe vha shelaho mulenzhe, hu songo vha na u kona u vhala fhedzi.
Sedzesani nga maanda phambano vhukati ha nyambo na mvelele kha vhashela mulenzhe. Vhashela mulenzhe vha tea u di pfa vho vhofholowa kha u bvisela nnda mihumbulo yavho nga kuambele kwavho, nahone fhethu hunzhi izwi zwi do toda uri hu vhe na u pindulela.
Thivhelani milaedza ine ya nga sumbedza uri vhawe vhathu kana zwigwada zwi ntha ha vhawe. I angaredza madzina a mushumo, madzina ane a fhiwa vhahali vho fhambanaho, na zwifanyiso sa tsumbo, vhudzulo, ndungiselo dza u a na u dzula, zwiambaro zwo ambariwaho nga vhatshimbidzi vha mushumo na vhaofisiri, luambo lwa muvhili, na vhuendedzi ho shumiswaho?
Tutuwedzani vhatshimbidzi vha mushumo uri vha vhe vhane vha tshimbidza na vhagudisi.
10 Ifhani vhadzulapo tshifhinga tsha uri vha vhe vhone vhatshimbidzi vha mushumo u fana na mitangano ya komiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi.
11 Itani uri hu vhe na tshumisano na vhawe vhatshimbidzi vha mushumo vhane vha khou shuma kha vhuwe vhupo. Thaidzo dzi fanaho dzi anzela u wanala fhethu ho fhambanaho?
12 Zwi ivheni zwauri nga u tou bula fhedzi uri u shela mulenzhe zwi ita zwauri vhathu vha vhe na zwe vha lavhelela zwone. Izwi a zwi thivhelwi nahone zwi tea u langulwa u bva mathomoni. Khoso dza vhugudisi dzi anzela u ita zwauri vhathu vha lavhelele u wana mishumo?
13 Diimseleni u dzula ni tshi khou shuma lwa tshifhinga tshilapfu.
kombetshedza zwitshavha fhethu huthihi; hezwi zwi ita zwauri hu vhe na dzikhudano. Zwitshavha zwi a diamba na u diambulula hafhu zwone zwine tshifhinga tshothe, nahone zwitshavha zwothe zwo vhumbiwa nga zwigwada zwituku zwine zwa vha na thodea dzo fhambanaho na zwine zwa toda zwone.
Fhiriselani phanda vhatshimbidzi vha mushumo musi vha tshi tou thoma u bveledza mvelelo.
Fhelisani vhurangaphanda hapo nga u vha na vhatshimbidzi vha mushumo vho khwathaho.
Lavhelelani zwauri kha u fhiriselwa ha maanda huwe na huwe hu na khombo ya uri hu bvelela zwigwada zwiswa zwa vhathu vho funzeaho, vhane vha do shumisa maanda avho kha u divhuedza. Hezwi zwi nga itea kha vhakhantselara vha muvhuso, kha vhuimo ha tshitshavha kha khoro khulwane dza madzangano a livhiswaho kha tshitshavha?
Fhatani maitele ane a do shumana na u dzhia maanda kha milayotewa ya ndangulo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho.
Wanani vharangaphanda vho fhambanaho vha mishumo yo fhambanaho. Hezwi zwi phadaladza mushumo wa vhurangaphanda na u fhelisa maanda.
Itani uri vhaimeleli vha tshitshavha vha vhe vha vhukuma nahone a si vhe vha tou vhewa. Fhatani mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo une vhaimeleli vha tea u kwamana na zwigwada zwine vha khou zwi imelela. Vhaimeleli vha tea u fhiwa tshifhinga tsha u ita ngauralo.
Alusani tshivhalo tsho tandavhulwaho tsha vhaimeleli. Madzangano apo a tea u imelela zwavhudi zwigwada zwa vhathu vho fhambanaho na zwigwada kha vhupo, nahone vha tea u dzhiela ntha dziphambano dzi wanalaho kha tshitshavha tshenetsho hu tshi angaredzwa na dziphambano kha vhathu.
Tandululani dziphambano ni shume no livha kha thodea dzo fhambano kha tshitshavha. Itani zwauri vhashela mulenzhe vha divhe uri adzhenda na ndivho dza muwe ndi dzifhio?
Ifhani muthu muwe na muwe a wanalaho kha vhupo honoho pfanelo dzo khwathaho dza mulayo kha zwishumiswa uri vha kone u shumisa mulayo kha u tsireledza zwishumiswa zwavho kha vhathu vha bvaho nnda?
Dzhielani ntha vhoramabindu vha sa fhulufhedzei. Mushumo uyo u bva kha vhothe vha re nnda na vha re ngomu kha tshitshavha, nahone wo sumbedzwa sa une wa khou disa u shushedza huhulwane kha ndangulo ya zwishumiswa kha u shuma zwavhudi kha tshitshavha. Vhathu avha vha anzela u vha na maanda, vha anzela u dzhiela fhasi ndeme ya zwiimiswa zwa tshitshavha.
Kuvhanganyani mafhungo nga vhudalo a divhazwakale, u pfesesa maanda a nnda ya kale na ya zwino na divhazwakale dza polotiki na mvelele.
Lavhela u vhuelwa nga u shumisa vhawe vhathu na ndunzhendunzhe i bvaho kha zwitshavha u fhirisa tshiwe tsha zwigwada?
Dzhia sia zwi khagala kha u lwela maanda; vhushaka hapo vhu nga shanduka tshifhinga tshiwe na tshiwe?
Hwalea nga dakalo la kha vhuimo ha u thoma a u shumisana na u diimisela?
Milayo ya fumi ya kushumele kwa muwe na mu?
Livhani kha u kovhekana ndangulo na vhuifhinduleli. Tsheo ya u tanganelana, na u fhirisela maanda kha vhawe (zwithu zwa ndeme kha CBNRM) zwi amba u tenda zwi tshi tuwa na u fha muwe maanda. Hezwi zwi anzela u livhiswa kha mvelelo dzi songo lavhelelwaho kana dzi songo humbulelwaho. Hedzi a dzi tou vha dza fhasisa u fhirisa dza u thoma, fhedzi dzi ita zwauri hu vhe na khaedu kha avho vhe vha dowela u vha kha vhuimo ha u langula?
Pimani na u lavhelesa tshifhinga tshothe. U pima ho tea u vhonala sa tshipida tsha ndeme kha matshimbidzele othe. Ngudo yavhudi i tea u itiwa phanda ha u thoma u shuma, nahone maitele a re khagala a u pima a tea u dzheniswa kha u itiwa ha mushumo wa CBNRM. Maitele aya othe a tea u vha a u shela mulenzhe (ane a dzhenisa muwe na muwe), na u divhadza (a u divhadza tshanduko kha mbekanyamushumo)?
Tshitshavha tshi tea u vha khagala na u pfesesa, na u vhulunga izwi kha matshimbidzele othe. Ndila dza u davhidzana ha fomala dzi tea u thomiwa u bva mathomoni, nahone hu tea u vha na tshikhala tsha u engedzedza mafhungo a u kwamana.
Diimiseleni u tendelela na u edzisela vhuimo ha tshanduko. Diimiseleni zwiwo zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine khazwo ha nga vha na ndangulo thukhu.
Ivhani muphurofeshinala na u diimisela tshothe tshifhinga tshothe. Hezwi zwi tea u bveledzwa kha zwothe, hu tshi angaredzwa u dzhenelela mitangano nga vhudalo na u tevhedza khoudu kana milayo ya vhudifari yo andaniwaho khayo, u nekedza muvhigo, mbetshelwa ya thuso ya ndeme ya pfaniwaho khayo, na u pima mishumo ya vhathu na vhudifhinduleli havho.
U dzhiela ntha mihumbulo ya vhathu. CBNRM ndi ya vhathu na zwishumiswa zwa mupo. Vhathu vhothe vha na zwine vha kona zwone na zwine vha si si kone, zwine vha toda na zwe vha lavhela na thodea. U disa fhethu huthihi vhathu vhanzhi vho fhambanaho uri vha shume vhothe vho livha kha ndivho nthihi ndi khaedu khulwane, nahone a zwi leluwi. Mishumo yothe, nga maanda iyo ine ya kwamiwa nga u lambedzwa na u nga kona u bveledza tshelede, i ita uri vhathu vha aluse zwine vha funa zwone. CBNRM i songo vhuya ya vha nila kana tshishumiswa tsha u alusa mihumbulo ya muthu kana zwine muthu muwe na muwe kana tshigwada tsha toda u swikelela zwone kha sia la polotiki kha sekithara iwe na iwe?
Ni songo fhela mbilu. Lavhelelani zwauri ndangulo ya zwishumiswa nga u shela mulenzhe i o ongolowa, nahone ndi maitele ane a konda. Vhalambedzi na mazhendedzi a muvhuso a tea u dzhiela ntha matshimbidzele a u talutshedza na u walisa madzangano o livhiswaho kha tshitshavha, nahone u bveledza phanda zwiimiswa zwi na vhukoni ndi maitele a ongolowaho nahone ane a konda ane a dzhia tshifhinga tshi swikaho henefha kha miwaha ya fumi, ane a toda u diimisela na thikhedzo i bvelaho phanda?
Thonifhani sisteme dza kuhumbulele kwa vhathu vha vhupo honoho. Dzhielani ntha divhazwakale, vhurereli na mvelele yo fhambanaho na sialala nahone ni songo lavhelela vhathu vha vhupo uho uri vha do dzula vhe na zwitirathedzhi na kuvhonele kwa zwithu nga ndila ya tshikhuwa. Pfesesani khoudu kana milayo ya henefho, na u dzhiela ntha zwivhumbeo zwa muvhuso wa sialala hune zwa vha zwo tea. Thonifhani sisteme dza ndangulo ya sialala, fhedzi tshifhinga tshothe itani zwauri zwi vhe na ndeme.
Fhatani u fhulufhedzea ni shume nga maanda kha u zwi vhulunga.
10 Fhatani vhahali, vharangaphanda, vhaimeleli na vhane vha matshimbidzele, zwiimiswa, dziekhosisiteme, mihumbulo na ndivho i kwameaho kha CBNRM. Phadaladzani vhudifhinduleli ni sie tshikhala kha vharangaphanda vhane vha kha di bvelela uri vha sie luswayo.
Thogomelani na u tsireledza zwishumiswa zwa mupo. Zwa vhuya zwa fhela a hu tsha o vha na CBNRM. Bindudzani nga khoudu dza vhudifari, na pulane ya ndangulo ine ya tikedzwa nga muwe na muwe. Shumisanani na vhawe kha u bveledza pulane ya ndangulo ya vhukuma ya zwishumiswa. Tanganyani fhethu huthihi kupfesele na ndivho ya vhathu ya zwishumiswa na mafhungo a bvaho kha vhashumisani uri ni kone u ita pulane yavhudi. Kha pulane iyi dzhenisani milayo ye ya pfaniwa khayo ya kushumiselwe kwa zwishumiswa. Dzhenisani hafhu na tshitirathedzhi tsha u langula kushumiselwe na vhuimo ha zwishumiswa. Ni tea u dzhenelela kha zwithu zwohe zwa mvelaphanda na u thomiwa ha pulane, na kha u langula?
Shumani na vhathu vhanzhi nga maanda. Ndi zwa ndeme uri maipfi othe a thetsheleswe na u thonifhiwa kha vhuimo vhuwe na vhuwe. Nga maanda zwigwada zwine zwa si vhe na maanda mahulwane na muthu muwe na muwe vha tea u tutuwedzwa uri vha bvise mihumbulo yavho. Ni thogomele zwigwada zwine zwa vha na maanda na muthu muwe na muwe uri vha si shumise mushumo kha u divhuedza vhone vhane. Ndi zwa ndeme nga maanda u wana zwauri ndi nnyi ane a kwamea nga maanda kha u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo. Mihumbulo i do vha ya ndeme, na zwine vha toda zwone zwi tea u sumbedza nga nila yavhudi?
Shumisani muimeleli wa dzangano wa vhukuma (u fana na komiti) kha u imelela vhathu vha henefho. Arali tshiimiswa tshi na maanda (sa Tshiimiswa tsha Mvelaphanda), tshine tsha sumbedza zwauri tshi khou ita mushumo wavhudi, tshi hone, tshi shumiseni. Arali zwi songo ralo, nangani u shanduka kha u fhulufhedzea, tshine tsha shuma zwavhudi na vhathu vho iimiselaho vha bvaho kha sekithara dzo fhambanaho kha tshitshavha kha u ranga phanda matshimbidzele vho imelela tshitshavha?
Dzhielani nzhele zwo lavhelelwaho na thodea kha mushumo. Vheani bono lavhudi la zwo lavhelelwaho, fhedzi ni pfesese nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone. Itani zwauri vhashumisani vhothe vha bvaho nnda vha pfesese na u tendelana na bono lanu. Thogomelani zwauri mihumbulo yanu a i khou dzhielwa fhasi kana ya fhiriwa nga ya vhawe vhashumisani?
Divhani zwauri hu na tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo, na uri dziwe dzadzo ndi dza tshifhinga tshipfufhi, ngeno dziwe dzi dza tshifhinga tshilapfu. Vhunzhi ha vhathu vha do takalela mbuelo dza masheleni dzo fhambanaho, musi hu tshi thomiwa. Mbuelo dzine dza koda nga maanda u dzi vhona dzi angaredza: vhupo ha u tshila khaho havhudi, mvelaphanda ya vhutsila (u tou ita na pfunzo), tshumisano vhukati ha tshitshavha na vhawe vhathu, u khwiniswa ha kutshilele. Mbuelo dzine dza nga diswa nga muvhuso, vhalambedzi, kana thikhedzo ya NGO dzi angaredza: tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango, u tsireledzea kha zwithu zwine zwa shushedza zwi bvaho nnda, u swikelela u koloda masheleni, thuso ya nyambedzano na sekithara dza phuraivete. Farani nyambedzano nga ha izwi ni ite uri zwi talutshedzwe zwavhudi kha muwe na muwe u bva mathomoni ha thandela?
Divhani zwauri mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule thaidzo dzothe kha tshitshavha. CBNRM i nga nekedza fhedzi thuso i si gathi ya u tandulula thodea dza vhathu. I tea u vhoniwa sa ndila dza u engedzedza dzine mirado ya tshitshavha ya nga kona u diitela ndila ya u tshila. Vhathu vha tea u tutuwedzwa u bvela phanda na nyito dzo fhambanaho hu si u fhulufhela tshothe mbuelo dzi bvaho kha CBNRM.
Avho vhane vha didina nga maanda kana vha shela mulenzhe nga maanda u fhirisa vhawe. Vhane vha do xelelwa nga zwinzhi nga nthani ha ndila dzine CBNRM ya shandukisa kushumisele kwavho kwa mpho, vha tea u tikedzwa kha u bveledza dziwe nyito dza u dzhenisa mbuelo. Vha nga di wana dziwe ndiliso (khamusi nga u tholiwa kha thandela). Arali tshitshavha tshothe tshi tshi do dzhenelela, tshitshavha tshothe tshi tea u vhuelwa. Vhawe vhathu vha do vhuelwa u fhirisa vhawe, nga u tholiwa nga iwe ndila. Mirado ya tshitshavha vhane vha shela mulenzhe nga maanda kha matshimbidzele vha tea u lavhelela u vhuelwa nga maanda u fhirisa vhawe. Hezwi zwi tea u reriwa na u andaniwa khazwo u bva hu tshi tou thomiwa, sa izwi zwi tshi nga bveledza khudano arali zwa nga vhetshelwa u do ambiwa nga murahu?
Lavhelelani u bvelela ha zwithu zwi sa pfesesei na dzikhudano. Kha tshigwada tshiwe na tshiwe tsha vhathu, nga maanda hune ha vha na tshelede, kana hune ha vha ho vhewa ndila dza uri vhathu vha nga langula hani zwishumiswa, khudano dzi do vha hone. Diimiseleni hezwi, ni edzise u shumana nazwo phanda ha musi zwi tshi hulela. Zwi a thusa u ita zwauri hu vhe na vhudavhidzano havhudi nahone hu si na tshiphiri, na u tendela vhathu vha tshi amba mihumbulo yavho na dzimbilalelo. Hezwi zwi tea u ambiwa muwe na muwe a tshi khou zwi pfa na u fhindulwa nga ndila yo teaho?
Itani zwauri muwe na muwe a divhe uri ndi tshipida tshifhio tshine a tea u ita tshone, na vhudifhinduleli hawe. Farani mitangano tshifhinga tshothe u itela uri muwe na muwe a divhe uri a nga shela hani mulenzhe kha mushumo, na uri u khou ita zwe zwa pfaniwa khazwo. Itani mulayotewa na maga ane a tea u tevhedzwa kha mishumo yo fhambanaho musi ni tshi thoma?
10 Sedzesani nga maanda kha tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda. Hu tea u vha na vhudavhidzano havhudi vhukati ha muthu muwe na muwe tshifhinga tshothe. U engedzedza kha vhunzhi ha mitangano ya fomala, vhaimeleli vhahulwane vha tshitshavha vha tea u vha vhe hone vho imelalela mirado ya tshitshavha na vhashumisani. Izwi zwi do thusa kha u tandulula thaidzo kana mvelaphanda ntswa musi dzi tshi bvelela?
11 Divhani zwauri zwi do dzhia tshifhinga uri mbuelo khulwane dzi vhonale. Kha thandela dza CBNRM, mushumo munzhi u anzela u engedzedzwa phanda ha musi mbuelo dza vhukuma dzi tshi kaniwa. Mushumo wa ndeme wa vhaimeleli vha tshitshavha ndi wa u ita zwauri tshitshavha tshi dzule tshi na mafulufulu na u shela mulenzhe ngeno hu si na mbuelo dzi vhonalaho dza masheleni dzine dza khou bviswa. Nga tshifhinga tshenetsho, farani nyambedzano na muvhuso na vhawe vhashumisani nga ha mbuelo dzine dza nga tavhanya?
12 Itani zwauri vhathu vha divhe uri zwishumiswa na shango lavho zwi dzhena hani kha tshifanyiso tsha pholisi ya lushaka na ya lifhasi. Todani thuso ya vhashumisani na thikhedzo ya madzangano uri ni swikelele hezwi. Vhathu vha tea u divha nga ha dzipholisi dza muvhuso dzine dza kwama zwishumiswa zwa mupo na kushumiselwe kwazwo na ndangulo yazwo. Vhathu vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo wo tandavhuwaho wa CBNRM kha shango, Afrika, na kha lifhasi lothe.
Zwine na khou toda zwone kha zwi dzule zwi khagala na u alusa thanganelano kha vhuimo hothe. Tshivhalo tsha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa, tshaka dzo fhambanaho dza mishumo ine ya nga thusa kha CBNRM, na zwinzhi zwo fhambanaho zwa u bveledza tshelede mutani, thusani tshitshavha uri tshi kone u pfesesa. Zwithu izwi zwi vha thusa hafhu kha u vhuelela kha tshiimo tsha kale nga murahu ha tshanduko dzi songo lavhelelwaho dza zwa polotiki, ikonomi na ekholodzhi, ngauri makumba avho haho kha tshithatha tshithihi.
Langulani na u lavhelesa zwishumiswa zwa mupo nga vhuronwane. Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo ndi tshiimiswa tsha ndeme tsha u fhata CBNRM. Arali mutheo uyu wa nga tshinyadzwa, a hu tshena u dzhenelela kha CBNRM. Wanani mafhungo ane a vha a vhukuma nga ha dziphatheni dza u shumiswa ha zwishumiswa (nga mawe maipfi, hu shumiswa mini, kha mini, ndi nnyi ane a tshi shumisa, tshi shumiswa lungana nahone lini) na khonadzeo ya zwibveledzwa zwa ekhsisteme phanda hu tshi itiwa nyandano dza fomala. Bindudzani tshipida tshi pfalaho nahone tsho teaho tsha phurofiti kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Tshenzhemo yo sumbedza zwauri 10% u swika kha 20% ya phurofiti yo tea. Tshivhalo tsha vhukuma tshi do bva kha vhuimo?
Vhumbani madzangano a kha vhupo. U itela uri hu vhe na muhumbulo wo khwathaho wa vhune kha vhupo, tshivhumbeo tshapo tsha ndangulo tshi tea u ita zwa ndangulo na u ita tsheo. U swika he zwa tea hone, shumisani madzangano ane a vha hone u fhirisa u vhumba maswa. Dzhiani tsheo yo teaho nga ha izwi nahone i songo litsha ndivho dza CBNRM arali zwi zwa ndeme uri hu vhe na zwivhumbeo zwiswa. Tshivhumbeo itshi tshi do toda thikhedzo yo teaho na vhugudisi ho teaho kha u ita mishumo iyi. Tshi do tea u dzula tshi tshi tikedzwa. Zwi divheni zwauri u fhata vhukoni ndi maitele ane a dzhia tshifhinga tshilapfu.
Vhonani zwauri CBNRM i bveledza mbuelo dza vhukuma, zwa zwino na nga murahu, kha vhathu vha vhupo honoho. Vhonani zwauri mbuelo dza vhukuma kha vhadzulapo dzi elana zwavhudi na mitengo yapo ya u vhulunga na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Vhadzulapo vha tshila vhutshilo ho alelwaho nga zwithu zwinzhi, nahone shango li khou tahela. Vha nga si vhulunge tshifhinga, shango na zwiwe zwishumiswa kha CBNRM nga nna ha musi hu na mbuelo dzi vhonalaho dzine dza vhonala. Vhonani zwauri hu vhe na makete wa thundu kana tshumelo dzo nekedzwaho nga CBNRM. walani pulane i pfalaho ya bindu ni tshi khou itela thandela. Pulane i o tandulula hafhu mbudziso ya lanu lavhudi, na u fana ha zwithu, kana u nekedzwa ha zwithu u ya nga tshifhinga?
Lavhelelani tshivhalo tshihulwane tsho fhambanaho kha vhuimo vhuwe na vhuwe, na u langula tshiimo tshiwe na tshiwe nga ndila ine ya si fane na iwe. Thomani milayo ya kha vhupo honoho, khoudu dza vhudifari na ndila dza u ita zwithu, nga u dzula ni tshi khou guda na u edzisela. Divhani zwauri dzipholisi dza muvhuso wa lushaka, wa vundu na wapo na zwitirathedzi ni zwi shumise nga ndila ine na nga vhuelwa ngayo. A hu na ndila ine na nga tevhedza yone kha CBNRM. Shumisani ngudo dze na guda kha tshenzhemo ya kale, ni lavhelese tshifhinga tshothe?
Itani pulane ya ndangulo. Thomani nga zwa ndeme, pulane ya henefho ya mvelaphanda, sethe ya milayo, ni fhate khayo. Wanani ngeletshedzo i bvaho kha mudivhi fhedzi vhonani zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo honoho.
Shumisani vhatshimbidzi vha na vhutsila na vhawe vhatikedzi na vhaeletshedzi vhane na nga vha fhulufhela kha zwine vha khou ita zwone. Ndivho khulwane ndi ya uri mishumo ya CBNRM i tea u bvela phanda hu si na u tshimbidzwa nga vhathu vha nnda, fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu vhukuma. Kha vhuwe vhuimo (vhu fanaho na u maketa) vhu nga nekedzwa nga mushumisani a bvaho nna. Hezwi zwi itea kha vhuimo vhunzhi ha mabindu?
Vhonani zwauri vhathu vho teaho vha khou shela mulenzhe kha CBNRM. Dzhenisani vhathu vhane vha vha na vhutsila, mafulufulu na u diimisela vhane vha kona u kwamana na vhawe hu si na vhuleme. Muwe na muwe (zwitshavha, vhasheli vha mulenzhe vha muvhusoni, vhatikedzi) vha tea u thola muhali o diimiselaho kha mushumo muwe na muwe na iga. Engedzedzani tshivhalo tsha vharangaphanda nga u fha vhathu vhane vha vha na tshenzhemio vhudifhinduleli, na u vha fha thikhedzo yo teaho na u vha lavhelesa?
Lavhelelani khudano na u lwela vhuimo, ni zwi pulanele hu tshe na tshifhinga. Nndwa ya vhuimo kha vhadzulapo i thoma u vha hone musi vha tshi thoma u vhona zwauri hu na mbuelo dzi vhonalaho, nahone tshitshavha a tsho nga farana na luthihi. Tandululani khudano nga u tavhanya.
10) Fhatani vhushaka na vhashumisani vha nna ni shume nga maanda uri ni swikelele hezwi. Shumisanani na mawe madzangano na sekithara dza phuraivete, ni a vhee kha vhuimo hao. Vhonani zwauri na vhone vha a vhuelwa nga u shumisana na inwi, fhedzi ni zwi divhe zwauri izwi zwi nga bveledza phambano ntswa. Arali vhashumisani vha nnda (vhathu vha vhuraru) vha tshi khou kwamea kha zwithu zwa ndeme zwa kha mbekanyamushumo, u fana na u kana zwishumiswa, u shumisana navho kha u langula na u lavhelesa nyito dzavho?
11 Vhungoho ha mugaganyagwama. Hu khou todea tshifhinga tshinzhi na tshelede uri u shela mulenzhe na tshumisano zwi kone u shuma. Ndangulo yo tanganelanaho i a dura, na u dzhia tshifhinga tshilapfu, u fhirisa ndangulo yo dowelelaho, fhedzi i shuma zwavhudi nga murahu ha tshifhinga. Mbuelo khulwane ndi ya uri ndangulo i nekedza kuvhonele kwo fhambanaho na u thusa kha u tanganelana ha zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwa CBNRM.
12 Bvelani khagala ni fhulufhedzee. Fhedzani tshifhinga tshinzhi ni tshi khou fara nyambedzano ni edzise u wana ndila ya khwine. Ni songo omisa thoho kha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo. Davhidzanani nga ha mihumbulo yanu, na nga zwitirathedzi tshifhinga tshothe, nahone zwi tshi pfala, kha muwe na muwe musi ni tshi kha di tou thoma. Tutuwedzani uri hu vhe na u bvela khagala, u vhudzisa dzimbudziso na u fara nyambedzano tshifhinga tshothe. Itani zwauri mihumbulo i bvaho kha zwigwada zwothe i dzheniswe kha pulane dza vhumatshelo?
Vhonani zwauri matshimbidzele a angaredza vhathu vhothe, a a edziselea na u tendelela tshiwe na tshiwe. Dzhenisani tshitshavha musi hu tshi kha di thomiwa u bveledzwa pholisi. Itani nga nungo dzothe uri hu dzheniswe nivho i pfalaho ya vhupo honoho na nivho ya sialala kha dzipholisi hune zwa vha zwo tea. Zwi a konadzea uri pholisi i edziselwe na u shandukiswa hu tshi khou shumiswa tshenzhemo?
Mabambiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u a wana. Zwiga zwihulwane kha zwi vhewe nga ndila yo leluwaho. Ni songo shumisa luambo lwu kondaho na u fha ndaela dzine dza konda.
Vhumbani dzipholisi dzo tandavhuwaho, dzine dza angaredza dza muvhuso wa lushaka na wa vundu dzine dza vhumba mutheo une khawo ha nga fhatiwa milayo yapo. Tumanyani dzipholisi dza vhupo honoho na matshimbidzele a IDP na u dzhenisa vhavhusi vha henefho. Muvhuso wapo, na matshimbidzele a IDP nga maanda, zwi nekedza mutheo wa u tanganelana kha vhuimo hapo. Nga murahu ha izwi, siani tshikhala tsha vhathu vhapo uri vha vhee milayo yavho, vha tshi khou shumisa nivho na mvelele?
Livhani kha u do fhedza ni tshi fha ndangulo kha vhone vhane kha vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo, musi vho no wana vhugudisi ho teaho na vhutsila. Ifhani vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango. Vhathu vha toda u divha he vha ima hone na zwine vha nga wana zwone phanda ha musi vha tshi bindudza tshifhinga tshavho na masheleni kha ndangulo ya zwishumiswa.
Dzhenisani vhothe vhashela mulenzhe vhane vha nga tutuwedza matshimbidzele, kana vhane vha kwamea nga matshimbidzele. Dzhielani ntha mushumo wa vharangaphanda vha sialala kha vhupo vhune vha vha na vhupfiwa khaho.
Muhasho muwe na muwe u tea u sedza uri hu na u tevhedza milayo, dzipholisi, na pfano dzapo. I tea hafhu ya sedzulusa zwavhudi mishumo ya vhaofisiri vha mihasho?
Dzipholisi dzi tea u vha na maano. Dzifaini na dziwe khethekanyo dzi tea u konda dzi tshi bvela phanda musi mulayo wo pfukiwa. Tendelani vhaofisiri vha re fhasi vha tshi shumisa tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo. Divhani zwauri vhuimo vhuwe na vhuwe a vhu fani na huwe?
Vheani thodea dzi re khagala dza vhathu vha henefho phanda ha musi ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo i tshi nga vhewa khavho. Hezwi zwi angaredza: u vha na ndangulo yo tou nangiwaho; u thoma zwiimiswa zwa mulayo zwi ngaho sa hirasithi, Thundu/Ndaka ya Vhohe (Common Property) kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani, i sumbedzaho vhuimo ha fhasisa kha vhukoni ha ndangulo, u vha na sisiteme ya u lavhesa. U ita mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u thusa zwitshavha u thoma hezwi?
U fhata vhukoni. U thoma tshikwama tsha vhugudisi ha CBNRM, u dzulela u bveledza vhutsila ha vhashumisa vha kha honoho vhupo ha u langula zwishumiswa zwavho, na vhawe vhashela mulenzhe, hu tshi angaredzwa na mivhuso ya masipala, u dzula vhe tshipida tsha matshimbidzele?
10 U pfuka mikano vhukati ha mazhendedzi, kana u fhata maburoho a u pfuka mikano iyi. Zhendedzi liwe na liwe li tea u talutshedza mushumo walo kha u shumiswa ho tanganelaho na shango, na u vha khagala uri li do itisa hani mushumo walo. Mazhendedzi a tea u bvisa poswo dza tshipeshala dza CBNRM kha vhuimo ho fhambanaho, na u nekedza vhugudisi ho teaho na u lambedza izwi. Zwigwada zwa u shuma zwa mazhendedzi a CBNRM ane a pfukela zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha muvhuso, ha lushaka na ha vundu?
11 Wanani mafhungo a vhukuma phanda ha musi ni tshi saina pfano ya fomala. Ikonomi na khonadzeo ya mbuelo ya pfano ya u kovhekana, ndangulo yo tanganelanaho, na u fhiriselwa ha shango kha muwe na dziwe thundu zwi tea u sa timatimisa?
12) Itani zwauri zwi leluwe kha zwitshavha uri zwi kane mbuelo dza masheleni dzi bvaho kha CBNRM. Tsumbo dzi angaredza: u tendela u fhiriselwa ha thundu dzine dza rengisea kha tshitshavha; u tendela thendelo kana aisentse dzi tshi rengiselwa muthu wa vhuraru (u fana na mushumisani kha sekithara ya phuraivete), nga fhasi ha vhuwe vhuimo; u fhungudza maanda kha zwiwe zwigwada (nga maanda avho vhane vha sa tou konesa Tshiisimane)?
13 Fulufhedzisani vhathu mbuelo dzine dzine dza si vhe dza masheleni dzi fanaho na: thikhedzo na tsireledzo ya mulayo kha mikano hu u shavhisa u shushedzwa hu bvaho nnda; thekhinikhala, thikhedzo kha vhadzulapo kha ndangulo ya nyito dzavho; u bveledza phanda u fhata vhukoni kha zwitshavha zwapo, u vha thusa uri uri vha langule vhupo havho na zwishumiswa zwavhudi; u swikelela khadzimiso ya tshelede na tshelede ya u thoma bindu; u thusa kha u fara nyambedzano na dzisekitha ra dza phuraivete.
Borrini-Feyerabend, G. (1997). Beyond Fences: Seeking Social Sustainability in Conservation. Volume one: a process companion.
Borrini-Feyerabend, G., Farvar, M., Nguinguiri, J., Ndangang, V. (2000). Co-Management of Natural Resources: Organising, Negotiating and Learning by Doing. GTZ & IUCN, Germany.
Campbell, B., Mandondo, A., Sithole, B., De Jong, W., Luckert, M. & Matose, F. (2001). Challenges to the Proponents of Common Property Resource Systems: Despairing Voices from the Social Forests of Zimbabwe. World Development 29(4): 589- 600.
Castro, A. P. & Nielson, E. (2001). Indigenous people and co-management: implications for conflict management. Environmental Science and Policy 4: 229-239.
Dept. of Environmental Affairs & Tourism (1999). Responsible tourism guidelines. Dept. of Environmental Affairs & Tourism, Pretoria.
Department of Water Affairs and Forestry (1996). South African Water Law Review Process: The Philosophy and Practice of Integrated Catchment Management: Implications for Water Resource Management in South Africa. WRC report No. TT 81/96.
Department of Water Affairs and Forestry (2002). Framework for the PFM programme of the Directorate: Indigenous Forest Management. Dept. of Water Affairs and Forestry, Pretoria.
Department of Water Affairs and Forestry and WRC (2002). Catchment Management in South Africa: Turning Policy into Practice. Report on the outcome of a symposium and workshops held on 15 an 16 February 2000. WISA, DWAF, WRC.
Fabricius, C. & Koch, E., with H. Magome & S. Turner (eds.) (2003). Rights, Resources and Rural Development: Community-Based Natural Resource Management in Southern Africa. Earthscan, London.
Fabricius, C. & De Wet C. (2002). The influence of forced removals and land restitution on conservation in South Africa. Pp. 149-165 in: Conservation and mobile indigenous peoples: displacement, forced resettlement and conservation, edited by D. Chatty and M. Colchester. Bergahn Books, Oxford.
Fabricius, C., Koch, E. and Magome, H. (2001). Community wildlife management in Southern Africa: Challenging the assumptions of Eden. Evaluating Eden Series No. 6. IIED, London.
Fabricius, C., Koch, E. and Magome, H. (2001). Towards strengthening Collaborative Ecosystems Management: Lessons From Environmental Conflict and Political Change in South Africa. Journal of the Royal Society of New Zealand 31: 831 844?
Fabricius C. (2002). A social Ecology Policy for South African National Parks. SANParks and DANCED, Pretoria.
Hobley, M., Sheilds, D. (2000). The Reality of Trying to Transform Structures and Processes: Forestry in Rural Livelihoods. ODI Working Paper 132. Chameleon Press, London.
Hulme, D. & Murphree M. (eds.) (2001). African Wildlife & Livelihoods. James Currey, Oxford.
IUCN World commission on Protected Areas, and World Wildlife Fund. Joint policy statement: Principles and guidelines on indigenous and traditional peoples and protected areas. Available on-line: http://www.iucn.
Jones, B. T. B. (1999). Community-based natural resource management in Botswana and Namibia: An inventory and preliminary analysis of progress. Evaluating Eden Discussion Paper No. 6. IIED, London.
Khare, A., Sarin, M., Saxena, N., Palit, S., Bathla, S., Vania, F., Satyanarayana, M. (2000). Joint Forest Management: Policy, Practice and Prospects. IIED, London.
Republic of South Africa, 2001. Integrated Sustainable Rural Development Strategy. Available online: www.gov.za/reports/2000/isrds.
Republic of South Africa, Department of Land Affairs, 2001. Guidelines for the integration of environmental planning into land reform and land development. Department of Land Affairs, Pretoria.
Republic of South Africa, Department of Land Affairs, 2001. Policy for the integration of environmental planning into the land reform process. Pretoria.
Republic of South Africa, Department of Provincial and Local Government. Integrated Development Planning Guide-pack. Available online: www.salga.org.za/idp/gd0.
Republic of South Africa, Department of Water Affairs and Forestry (2001). Generic Public Participation Guidelines, Pretoria.
Republic of South Africa (1998). The National Water Act, Act No 36 of 1998. Pretoria.
Rozemeijer, N., Gujadhur, T., Motshubi, C., Van den berg, E., Flyman, M. (2000) Community Based tourism in Botswana. SNV, Gaborone, Botswana. Available online: http://www.cbnrm.bw/CBTmain.
Sandwith, T. (1999). Community Conservation Programmes: Towards the development of a new policy and strategy. KwaZulu-Natal Nature Conservation Service.
Shackleton, S. (2000). Generic Criteria and Indicators for Assessing the Sustainability of Common Property/Community Based Natural Resource Management Systems. First iteration of a framework for researchers and practitioners. Division of Water, Environment and Forestry Technology, CSIR, Pretoria.
Shackleton, S., & Campbell, B. (2001). Devolution in Natural Resources Management: Institutional Arrangement and Power Shifts. A synthesis of case studies from Southern Africa. WWF-SARPO, CIFOR, CSIR, Bogor and Pretoria.
Shackleton, S., Campbell, B., Wollenberg, E., Edmunds, D. (2002). Devolution and Community-Based Natural Resource Management: Creating Space for Local people to Participate and Benefit ODI Natural Resource Perspectives, 76. Overseas Development Institute, London?
Turner S. & Meer S. (2001). Conservation by the people in South Africa: findings from TRANSFORM monitoring and evaluation, 1999. PLAAS Research Report No. 7, 83 pages. GTZ, Dept. of Environmental Affairs & Tourism and University of the Western Cape, Cape Town.
Turner, S., Collins S. & Baumgart J. (2002). Community based natural resource management: Experiences and lessons linking communities to sustainable resource use in different social, economic and ecological conditions in South Africa. PLAAS Research Report N 11, August 2002. University of the Western Cape, Cape Town?
Twyman, C. (2001). Natural resource use and livelihoods in Botswanas Wildlife Management Areas. Applied Geography 21(1): 45-68?
Thumetshedzo ya 1. CBNRM i shuma hani?
Zwine CBNRM ya shumisa zwone, na buloko dzo fhambanaho dze ya fhatiwa ngadzo, zwi nga leludzwa kha nyolo (Tshifanyiso tsha 1)?
Buloko Khulwane dze CBNRM ya vhumbiwa ngadzo ndi ekhosiiteme na vhathu (Tshibogisi tsha 1 kha Tshifanyiso tsha 1). Dziwe buloko khulwane ndi: zwiimiswa zwa kha vhupo honoho (nga mawe maipfi khoudu dza vhudifari, milayo); vhutsila na vhukoni nga u angaredza ha vhothe vhashela mulenzhe kha u vha zwipida zwa CBNRM; na zwishumiswa zwa ndeme na tshishumiswa tshine ngatsho ha itiwa mushumo. Hezwi ndi zwine zwa thusa CBNRM, ine ya dzhenela kha matshimbidzele a CBNRM?
Matshimbidzele a CBNRM a tutuwedzwa nga zwithu zwiraru: zwithu zwa nnda (zwithu zwine zwa itea zwi tshi bva nnda) u fana na midalo, magomelelo, na zwimangadzo zwa polotiki (Tshibogisi tsha II kha Tshifanyiso tsha 1); u dzhenelela hune ha bva nnda u fana na dzipholisi, thuso, nyambedzano, na u kombetshedza mulayo (Tshibogisi tsha IV kha Tshifanyiso tsha 1); na ndangulo ya kha vhupo honoho (Tshibogisi tsha IV kha Tshifanyiso tsha 1); na ndangulo ya nyito dza henefho na zwitirathedzhi zwithu zwine vhathu vha henefho vha zwi ita nga zwishumiswa zwa mupo (Tshibogisi tsha III kha Tshifanyiso tsha 1)?
Zwibveledzwa (zwithu zwine zwa bveledzwa) zwi bvaho kha CBNRM ndi hezwi sa tsumbo; lupfumo, tsireledzo khulwane ya zwishumiswa, pfunzo ya khwine, u fha maanda, u khwinisa kutshilele na vhukoni ha u khwiniswa ha ekhosisteme (Tshibogisi tsha V kha Tshifanyiso tsha 1). Zwivhumbi izwi zwo fhambanaho zwi tangana zwothe tshifhinga tshothe. Vhukoni hazwo na hune zwa kundelwa hone, na tshivhalo na vhudi, zwi a fhambana tshifhinga tshothe. Nga nthani ha izwi, zwibveledzwa zwi dzula zwi tshi shanduka. U bvela phanda kha CBNRM hu nga vha hu ho dzulaho ho vhewa kana ndi ho buliwaho?
Vhatshimbidzi, vhalambedzi, vhathu vha vhupo honoho na vhaiti vha dzipholisi, vha nga tutuwedza zwibveledzwa zwa CBNRM nga u dzhenelela havho na nyito dza ndangulo na zwitirathedzhi. Fhedzi vhunzhi ha zwine zwa bvelela kha CBNRM a si zwine vhathu vha vhupo uho vha nga kona u zwi langa (zwiwo zwi bvaho nnda kha Tshibogisi tsha II). Maga aya a livha kha u thusa vhathu vhane vha shela mulenzhe kha CBNRM (zwitshavha, vhatshimbidzi na vhaiti vha dzipholisi nga maanda) uri vha shumise vhunzhi ha zwithu izwi zwa CBNRM zwine vha nga kona u zwi bveledza, na u tevhedza na zwithu zwi bvaho nnda zwine khazwo vha vha na maanda matuku.
Sa izwi hu na zwithu zwinzhi na vhathu vhanzhi vha kwameaho kha vhunzhi ha matshimbidzele a CBNRM, hu na khonadzeo khulwane ya uri zwithu zwi nga si tshimbile zwavhudi. Ndivho nthihi khulwane ya maga aya ndi ya u thusa vhashela mulenzhe uri vha wane zwibveledzi zwa thaidzo, pulane ya u thivhela dzithaidzo na u thivhela idzo dzine dza bvelela.
CBNRM Guidelines July 2003?
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWI RE NGOMU.txt</fn>
KHETHEKANYO YA 5: U monithara na u?
KHETHEKANYO YA 6: Vhu?
Hu ambiwa maipfi kana mathemu ane a o?
Vhaofisiri vhohe u bva kha Mihasho ya Mutakalo ya Lushaka na ya Mavunu kha u shela mulenzhe havho nga tshifhinga tsha u bveledzwa ha iwalo ii?
Vhaswa vhohe vhe vha shela mulenzhe dziwekishoponi dza mavunu nga mahumbulwa avho kha dizaini na mbonalo ya maweledzo a Pho?
Madzangano a si a Muvhuso ohe a lushaka na a mavunu khathihi na Khomishini dza Vhaswa dza Vunu e a shela mulenzhe na u ea makumedzwa e a ea mbumbo iwalo ii?
Tsumbamaitele ya Phoisi kana Mbekanyamaitele ya zwa Mutakalo wa Thangana ya murole na Vhaswa ndi mutheo wo anganedzwaho nga Muvhuso ho sedzwa maitele na maimo o livhiswaho kha mvelaphana kwayo na thaidzo dza zwa mutakalo dza Thangana ya murole na Vhaswa. iwalo ii ndi khaniso yo weledzwaho u bva kha iwalo a mbekanyamaitele a u thoma o bveledzwaho nga 2001?
Phoisi ya tsumbamaitele i thusa madzangano, mihasho ya Muvhuso na vhathu vhane vha dzia tsheo vha shumaho na vhaswa kha nisedzo ya tshumelo dzo livhiswaho kha u swikelela hoea dza thangana ya murole?
Tsumbo dza ho?
Maweledzo a milayo na ndaulo zwa mutakalo na mveledziso ya vhaswa?
Maweledzo a thaidzo dzine thangana ya murole ya angana nadzo Afrika Tshipembe na nila dza u shumana na thaidzo dzo vhonwaho?
Vhaswa vha na miwaha ya 10-19, thangana ya murole hu ambiwa vhathu vha re na miwaha ya 15-24 ngeno vhathu vhauku hu vha miwaha ya 10-24?
Hu na khaedu nnzhi dze vhathu vhauku vha Afurika Tshipembe vha livhana nadzo amusi. Vhuswa ndi tshifhinga tsha dzitshanduko. Itshi tshifhinga tshi nga kha i vha tsha madakalo na zwithu zwavhui kha vhawe, fhedzi kha vhawe tsha vha tshifhinga tsha nao, dzithaidzo na dzikhaedu?
Thaidzo dza u nyanyuwa nga u avhanya; tshanduko ya mamudi; mutsiko wa muhumbulo; u dzula muya u fhasi?
U vha khomboni ya u ihwala, u kavhiwa nga phirela dza zwa vhudzekani na u kavhiwa nga HIV na AIDS?
U oa u tshenzhela ya u daha, zwikambi na u vha phuli ya zwidzidzivhadzi?
U vha khomboni ya u dzhenelela kha zwa vhugevhenga, kana u vha mupondwa wa vhugevhenga (tsumbo, u tshipiwa na dzikhakhathi).
Thaidzo dza zwa mutakalo dzi vhangwaho nga u sa a zwavhui, u sa ita nyonyoloso kana u vha vhuponi ha tshaya mutakalo?
Ndivho ya Phoisi ndi u alutshedza dzin?
U thivhela thaidzo dzi kwamaho thangana dza murole na vhaswa phana ha musi dzi tshi thoma?
U bveledza mvelaphana kwayo ya thangana ya murole na vhaswa?
U dzhiela nha na u nekedza hoea dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa nga nila kwayo?
Tsumbamaitele idzi dzo bveledzwa nga murahu ha mushumo wa miwaha mivhili u katelaho vhathu vhauku u bva mavununi o fhambanaho. Mihasho ya Muvhuso yo fhambanaho, madzangano a si a muvhuso na a vhapo, hafhu na Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na ya Mavunu na zwiimiswa zwa akademi zwe zwa shela milenzhe kha dziwekishopo dza u bveledza phoisi ya tsumbamaitele?
Mushumo wa vhuvhudzisi wo ombedzela ndeme ya u shela mulenzhe ha vhathu vhauku na dziphurofeshinaa dzi shumanaho na vha thangana ya murole kha maimo a lushaka, vunu na tshiiriki?
Nivhadzo: Mvelaphana kwayo i tea u uuwedzwa. Vhashumi na dziphurofeshinaa dza zwa mutakalo vha tea u sedza kha zwikhala zwi re hone zwa u bveledza mvelaphana kwayo ya thangana ya murole na vhaswa?
Mbuelo dza u shumisa pho?
Zwa mutakalo wa vha thangana ya murole na vhaswa ndi mbekanyamushumo ya ndeme. Phoisi dza tsumbamaitele dzo tiwaho dza thangana ya murole na vhaswa dzi ea sia tshumiso ya Mbekanyamushumo ya zwa Mutakalo ya Thangana ya murole na Vhaswa?
Tshumisano ya dzisekithara dzo fhambanaho dza vhohe vhafaramikovhe vha kwameaho ndi ya ndeme kha mbekanyamushumo dzo simelwaho mvelaphana ya thangana ya murole kha u tinya ndovhololo kana phandekanyo ya dzitshumelo. Tsumbo, Mihasho ya zwa Mutakalo, Mveledziso ya zwa Matshilisano, Mishumo na Pfunzo i o ita vhungoho ha uri ndivho ya mvelaphana kwayo ya vhathu vhauku i a swikelelwa?
Idzi tsumbamaitele dza phoisi dzi dzinginya/humbudza nila dzo fhambanaho dza u khwinisa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa. Izwi zwi sika mutheo une nga khawo Mihasho ya Mutakalo ya mavunu ya nga pulana na u kovhekanya zwiko u swikelela hoea dza vhathu vhauku. Tsumbamaitele dza phoisi ya vunu dzi tea u kona u vhona zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwo tiwaho, maana, vhuudzeudze na zwikhala zwa vha thangana ya murole na vhaswa ngomu kha masia avho, fhedzi ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele dza Phoisi ya Lushaka?
Thangana ya murole na vhaswa vha tea u ivha na u pfesesa pfanelo dzavho na vhuifhinduleli. Muwe na muwe u na pfanelo ya u vhilaela na u ita mbilo ya pfaro kwayo?
Khethekanyo iyi i lavhelesa miwe milayo, nyito na nzulele dzi tsireledzaho pfanelo na mutakalo wa thangana ya murole na vhaswa?
Mulayotewa wa Riphabuiki ya Afrika Tshipembe, wa1996: Ndi thikho ya mutheo wa mulayo. Mulayotewa* ndi mulayo wa nhesa wa shango. Milayo yohe i tea u livhana na Mulayotewa. Ndi zwa ndeme u ivha pfanelo dza vhathu vhohe hu songo sedzwa vhukale, muvhala, lushaka kana lutendo. Pfanelo dza mutheo dzi tea u khwahisedzwa na u nekedzwa. Izwi zwi katela pfanelo dza zwiiwa, pfunzo, tsireledzo ya vhapo na tswikelelo kha zwa ndondolamutakalo?
Afrika Tshipembe ndi musaini wa thendelano kha Buthano a Dzitshaka Mbumbano; zwenezwo, Afurika Tshipembe i tea u tevhela makumedzwa a Buthano a tshimbilelanaho na zwa Mutakalo na mvelaphana ya vha thangana ya murole?
Mitheo i tevhelaho ya zwa milayo, phoisi na thendelano yo ivhofha/i.
Buthano a Dzitshaka Mbumbano kha Pfanelo dza Vhana Afurika Tshipembe na Mbekanyamushumo ya Nyito dza Lushaka dza Vhana Afurika Tshipembe?
Nivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko kha Sisi?
Nga tshumisano na vhawe vhafaramikovhe, Mihasho ya Muvhuso, Madzangano a vhapo, Madzangano a zwa lutendo na a si a muvhuso, zwo vho o konadzea nga kha nzudzanyo dzo anganelanwaho u sumbedza vhuikumedzeli kha zwa pfanelo dza vhana?
Muvhuso u na vhuifhinduleli ha u khwinifhadza thuso ya zwa mishonga yo teaho na maimo a mutakalo a vhana na vhaswa nga u bveledza dziphoisi dzi konisaho, na u sika vhupo vhu tikedzaho?
(Milayo yo redzwaho (khouthiwaho) kha tsumbamaitele dza phoisi ya zwa Mutakalo wa Thangana ya Murole na Vhaswa i sedza kha zwitewa zwo fhambanaho zwa mutakalo na tsireledzo ya vhana na vhaswa?
Mulayo wa zwa Mutakalo, wa 1977, Mulayo wa vhu 78 wa 1977: Mulayo u vhonela phana nisedzo yo tsireledzo ya ndondolamutakalo kha ohe masia a muvhuso. Zwa zwino Mulayotibe wa zwa Mutakalo wa Lushaka wo dzhena vhuimoni ha Mulayo uyu?
Mulayo wa Ndondolo ya Vhana, wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983): Mulayo uyu u sedza hafhu thendelo ya zwa mishonga na ya u ita muaro, i itwaho nga vhathu vha miwaha ya 14 na 18 nga u tevhekana ngauralo?
NB: Musidzana wa miwaha ya 14 a nga ea thendelo ya malugana na hoea dzawe dza zwa ndondolo ya mutakalo, nga nani ha ya muaro wawe ene mune. Fhedzi-ha, a nga nea thendelo ya u itwa ha muaro wa wana wawe. Muthu muwe na muwe wa miwaha ya nga fhasi ha 18 u tea u wana thendelo ya muuni kana mubebi wawe malugana na u itwa muaro. Nga tshifhinga tsha shishi kha muthu muuku, hu tea u itwa tsheo ya tshipentshela arali hu tshi nga vha na hoea ya zwa mishonga kana ya u ita muaro?
Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989): Mulayo u zwi vhea khagala uri ndi u pfuka mulayo u rengisela kana u nekedza tshikambi muthu muwe na muwe wa miwaha ya nga fhasi ha 18. Zwi dovha zwa vha u pfuka mulayo u thola muthu muwe na muwe wa miwaha ya nga fhasi ha 18 kha u rengisa na u nekedza zwikambi?
Mulayo wa Khetho ya u Pwasha Thumbu wa 1996, (Mulayo wa vhu 92 wa 1996): Mulayo uyu u ita mbetshelwa kha vhafumakadzi vha vhukale vhuwe na vhuwe ya u swikelela tshumelo dza u pwasha thumbu, arali zwi tshi oea. Hone-ha, muthu muuku o ihwalaho u eletshedzwa u kwama vhabebi, vhauni kana mirao ya mua?
A hu na thendelo i oeaho kha vhafumakadzi vho ambiwaho ngavho kha CTOP vha re nga fhasi ha miwaha ya 18?
Mulayo wa u fhelisa mbebo, wa 1998 (Mulayo 44 wa vhu 1998): A hu na muthu na muthihi ane a thivhelwa u fhelisa mbebo yawe arali onoyo muthu a kha vhuimo ha u ea thendelo nahone a na miwaha ine ya vha nga nha ha 18. U fhelisa mbebo hu nga itiwa arali muthu a na mi?
Arali mubebi, vhamuani/mufarakani, muuni kana mufunzi vha nga ea thendelo ya nyito iyo?
Arali hu u sa takala maluvhini kana muhumbuloni, phanee ya vhakonesi i nga ea thendelo ya uri muaro u itiwe?
Arali hu si na dziwe nila dzo tsireledzeaho dza u thivhela mbebo nga nani ha u fhelisa mbebo?
Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho, wa 1998 (Mulayo wa vhu 113 wa 1998): Mulayo u ita mbetshelwa ya pfanelo ya u oa dzilafho nga nani ha u sedza mue wa Pfariso ya zwa Mishonga. Fhedzi-ha, mue wa Pfariso ya zwa Mishonga u o ivha nga murahu nga ha dzilafho o no nekedzwaho uyo/avho vha re nga fhasi hawe, musi a tshi rumelwa akhaunthu malugana na zwenezwo?
Mulayo wa Dzikhakhathi dza Miani, wa 1998 (Mulayo wa vhu 116 wa 1998) Mulayo uyu u tsireledza vho pfiswaho vhuungu nga kha dzikhakhathi dza miani. O pfiswaho vhuungu, ane a nga vha munna, mufumakadzi kana wana, a nga hwelela mulandu wa vhugevhenga malugana na mutambudzi?
Dzikhakhathi dza Miani dzi katela thambudzo ya muvhilini, vhudzekani, u sewa, muhumbulo na zwa ikonomi, zwi tshi katela vhushushedzi na u tovhola. Muthu muwe na muwe u tea u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo naho hu kha mubebi, muuni kana muwe muthu a siho. Mulayo uyu u tsireledza kha vhushushedzi hayani kana khothe?
Mishini na mbonelaphana zwa Muhasho wa zwa Mutakalo: Muhashoni hu na Ndangulo ya: Zwa Mutakalo wa vhana na Vhaswa, yo khethekanywaho ya bva yuniti dza 3. Iwe ya yuniti idzi ndi Ndangulohukhu: Zwa Mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya murole, i re na vhuifhinduleli ha mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole?
Mbonelaphana ya Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka: U ita vhungoho ha uri vhohe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha kona u swikelela ndondolamutakalo i swikeleleaho ya maimo a nha?
Mishini: U katela ndivho ya u khwinisa nga nila yo fhelelaho, tshiimo tsha mutakalo wa vhathu vhohe, ho katelwa vhaswa na vha thangana ya murole vha Afurika Tshipembe. Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka u ranga phana na u dededza sekithara ya zwa Mutakalo nga kha phuromotha na u lavhelesa zwa mutakalo. Uri ndondolamutakalo i shume, hu tevhelwa kuitele kwa u hogomela kwa ndeme musi hu tshi nekedzwa ndondolo?
Phoisi ya Lushaka ya Vhaswa (NYP): NYP ndi mutheo wo bveledzwaho nga Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka kha mvelaphana ya vhaswa Afurika Tshipembe ohe. Tsumbamaitele dza phoisi ya Vhaswa na Thangana ya Murole dzi tea u tshimbilelana na Phoisi ya Lushaka ya Vhaswa?
Idzi tsumbamaitele dza Pho?
o Vhafumakadzi vha?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhaswa vha vha dzulaho kana vha shumaho zwiara?
o Vhanna na vhafumakadzi vha?
o Vhafumakadzi na vhanna vhauku vha re khomboni kha masia a zwa ikonomi na zwa matshilisano kana vha shelaho mulenzhe kha zwa mikhwa mivhi ine i nga vhea matshilo avho khomboni?
Phoisi ya Vhaswa ya Lushaka i vhona ndeme ya u londa hoea dza zwa Mutakalo dza vhathu vha?
o U vhifha muvhilini ha vhaswa na kudzhenele kwa tshikolo.
Milayo ya u dededza i tea u vha fhethu ha u ranga kha u bveledza mbekanyamushumo dza u dzhenelela dzi katelaho vhohe nahone dzi sa khethululi. Nzudzanyamaitele dza u dzhenelela dzi tea u bveledzwa u itela u fhungudza dzikhaedu dzine vhaswa vha angana nadzo. Hu na halukanyo dzi dededzaho dza rathi dzi eaho sia kha masia a mveledziso ya mutakalo wa vhaswa ane a tea u sedzwa?
Thangana ya Murole na Vhaswa vha tea u farwa nga nila yo fhelelaho, vhukoni havho ha kwao na vhuifari zwi tea u khwiniswa/bveledzwa, ho sedzwa kutshilele kwavho nga vhualo?
Mveledziso ya mutakalo na thivhelo ya Malwadze zwi tea u uuwedza Mveledziso kwayo ya Vhaswa. Mbekanyamushumo dza Mutakalo dzi tea u simiwa u itela u lwa na thaidzo dza mutakalo phana ha musi dzi tshi thoma kana u vhea mutakalo wa thangana ya murole na Vhaswa khomboni?
Vhuswa ndi tshifhinga tsha zwikhala na fulufhelo, ndi zwa ndeme u uuwedza vhuibveledzisi havhui. Ndivho a yo ngo tea u vha kha zwa mutakalo fhedzi, i tea u vha kha zwohe zwitewa zwa vhutshilo ha vhaswa. Izwi zwi katela na vhadzulapo, vhushaka, vhuimvumvusi, tshikolo, mushumo kana u tholiwa, vhugevhenga na vhushai. Vhaswa vha tea u vhaiwa/dededzwa nga nila yone na u sa sedza fhedzi kha thaidzo dzine vha nga angana nadzo?
NDoH i shumisana na na dziNGO na CBO dzo fhambanaho fuloni a u lavhelesa hoea dza zwa mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa?
Tsumbo, mbekanyamushumo dza vhukoni ha zwa vhutshilo dzine dza konisa vhaswa u thusa u ri vha vhe na vhuifulufheli na u kona u shela mulenzhe nga nila i vhonalaho kha vhupo ho tsireledzeaho na vhu tikedzaho hafhu vhu uuwedzaho vhushaka havhui vhukati ha vhaluwa na vhaswa?
Thaidzo dza zwa Mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa dzo oou vha na vhushaka, u dzhenelela kha mikhwa i si yavhui zwi ita uri hu vhe na miwe mikhwa i si yavhui. Mikhwa yo fhambanaho i na zwivhangi zwi fanaho zwine zwa vha zwavhui kha miwe mikhwa ya khombo?
Mikhwa ya khombo ndi mini Ndi nyito ine ya itwa nga muthu nga nani ha u vha na vhuifhinduleli, vhune ha vha na mvelelo dzi si dzavhui mutakaloni wawe?
Zwiwo zwa mikhwa i re khombo zwi bulwa vhege nga vhege kha dziguranna dzapo, tsumbo, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, zwiwo zwa dzikhakhathi vhukati ha vha thangana ya murole na Vhaswa. U shaya mutakalo na vhuludu zwi nga ita uri muthu a shumise zwidzidzivhadzi uri a shavhele u shaya mutakalo hawe. U oa tshelede ya u renga zwidzidzivhadzi zwi nga ita uri vhaswa vha dzhene kha mikhwa ya vhugevhenga. Vhafumakadzi vhauku vha dzhenaho kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho uri vha wane tshelede nga wambo wa vhushai, vha nga ihwala kana vha kavhiwa nga dzi STI na HIV?
U vha muuku ndi tshifhinga tsha u tshenzhela hafhu. Vhaswa vha oa u iimisa nga vhohe na u tandula ifhasi. Vhunzhi ha vhaswa vha lingedza zwidzidzivhadzi, zwa vhudzekani, zwikambi na mafola; tshiwe tshifhinga ndi mafhungo a u takalesa kana mutsiko wa dzithanga. Vhaswa vha khomboni a si kanzhi vha tshi nga humbula nga mvelelo dza nyito dzavho kana u vhona khombo dza hone?
Vhaswa vha oa u dededzwa nga nila yone, na u vha uuwedza u tshila vhutshilo havhui nga u vha dzhenisa kha nyito dza vhuimvumvusi na dziwe mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa. Vhuludu na u shaya zwa u imvumvusa zwi nga isa mikhwa ya khombo sa vhugevhenga, vhudzekani vhu songo tsireledzeaho, u nwa na zwiwe-vho?
Ndi zwifhinga zwine thangana ya murole na vhaswa vha aluwa muvhilini, kha zwa matshilisano na muyani. Mivhili yavho i vha yo lugela u beba vhana. Vha kona u thoma vhushaka ha nga na ha mia ya havho. Vha kona u iitela tsheo na dzikhetho dzine dza ea mbumbo ya vhumatshelo havho?
Vhawe vhathu vho thomaho u daha vha tshe vhauku vha fhedzisela vha na khentsa nga murahu matshiloni avho. U lovha muthu a tshe muuku zwi nga vhangwa nga mikhwa i si yavhui. Tsumbo: Vhaswa vha idzhenisaho kha zwa zwikambi nga maana vha fhedzisela vho litsha tshikolo, vha fhedza vha songo wana mushumo vha fhedzisela vha dziphuli dza zwikambi?
Vhupo vhune muthu a tshila khaho vhu uuwedza mikhwa: Vhaswa vha na mvuvhano na vhupo vhune vha tshila khaho. Vhupo vhune vha vha khaho vhu ea mbumbo mihumbulo na mikhwa yavho. Muzika, zwiambaro, kutshilele nzi zwine vha zwi vhona na u zwi tshenzela u mona navho. Vhathu vhane vha konana navho na vhone vha ea mbumbo ya mikhwa yavho?
Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha ano mauvha vha langwa nga vhupo ha mvelele na matshilisano vhu shandukaho nga u avhanya. Tshifhinga tsha dzitshanduko hafhu tshi vha vhea kha maimo a khuano hune zwa sialala zwa ngalangala. Mvelele ya zwino ya vhaswa na zwe ya vha i zwone nga miwaha ya vho 1970 a i tsha fana nga wambo wa tswikelelo na huhuwedzo ya midia. Arali vhaswa vha kha vhupo hune zwa matshilisano zwa nyadziwa, vha aluwa u vha vhaaluwa vha si na mikhwa yavhui ya vhutshilo?
Tsumbo: Zwa dzigennge kha zwiwe zwitshavha zwo kalula nga maana nga wambo wa uri vhaswa vha vhupo honoho vha humbula uri ndi yone nila ya kutshilele?
A si vhohe vhaswa vha re khomboni nga n?
Hu na hoea nkene dza zwigwada zwo fhambanaho; zwo ralo, u dzhenelela hukene hu a oea u itela u thasululana na thaidzo dzavho dza zwa mutakalo?
Vhaswa vha re na khaedu mivhilini na/kana mihumbuloni na vhone vha sedzana na mvelelo dzi fanaho hu sa sedzwi vhuholefhali havho. Vha sedzana na u thudzelwa thungo tshitshavhani. Vhuholefhali ho iswaho nga dzikhakhathi, kutshilele ku si kwavhui, nndwa, vhushai, u khuano ya mishonga, zwitewa zwa vhupo, vhuholefhali ha amuni kana ha dzidzhini?
Vhaswa vha re na vhuholefhali vha dovha hafhu u sedzana na nowelo dza sialala, u sa ifulufhela na samba a zwa matshilisano. Ndondolamutakalo i songo linganaho i aisa maimo kana vhuholefhali. Zwifhinga zwinzhi vha vha vha vhohe, vha sa khou londolwa zwavhui kana u vha khomboni ya u shengedzwa na u litshedzelwa. Vhushayahaya ha tshohe, nga zwiitisi zwo fhambanaho, tsumbo, vhushai, u shengedzwa na dzikhakhathi?
Vhaswa avha vha shayaho mahaya a vha na zwiiwa, vhukhudo na pfunzo kana zwa u amba na zwa mabunga?
kavhiwaho na vha kwamiwaho nga HIV na AIDS.
Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha tshilaho na AIDS: hoea ya vhupo havhui, vhukhudo na pfushi dzo teaho. Dzilafho nga tshifhinga tsho teaho a malwadze ane a sokou bvelela ndi zwa ndeme nga maana. Thikhedzo na ndondolo. U ita zwa vhudzekani ho tsireledzeaho?
Tshiwe tshigwada tsha vha re khomboni tshi vhumbwa nga avho vha dzulaho fhethu ha vhudzulo ho anganelanwaho, vhaswa vho ietshedzaho kha zwa vhugevhenga, hunu dzi siho mulayoni, zwisiwana, vho tambudzwaho, vhana vho lawaho, vhomme vha si na vhafarisi, vhashumi vha zwa vhudzekani na vhaswa vha tshilaho na AIDS?
Zwohe izwi zwigwada zwiuku zwa Vhaswa na thangana ya murole vha bvela phana u vha khomboni hafhu nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha konaho. Vhana vha bvaho miani i shayaho na vhone vha vha khomboni. Kanzhi vha tshila nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha ikonaho?
Vhaswa vha welaho nga fhasi ha zwigwada izwi vha bvela phana u thudzelwa thungo musi zwikhala zwi tshi vha hone. Zwifhinga zwinzhi vhaswa vha re na vhuholefhali a vha koni u shumisa tshumelo na zwishumiswa zwine vhawe vhathu vha kona u zwi swikelela?
U dzhiela mbeu nha: Mishumo ya mbeu ndi nyito kana mishumo yoi ewaho vhathu u ya nga mbeu yavho. Hu na nowelo ya uri vhathu vha vhanna kana vha vhafumakadzi vha ita mishumo mikene fhedzi. Zwitshavha zwi tendaho kha vhurangaphana/vhuhulwane ha vhanna fhedzi (patriachal) zwi nyadza vhafumakadzi. Nowelo dza matshilisano dza uri vhafumakadzi ndi vhalanda vha vhanna, kha zwa matshilisano, zwa sialala na mvelele?
Kanzhi vhasidzanyana vha dziwa zwikhala zwi fanaho zwa pfunzo; vha nga vha na vhuifhinduleli vhunzhi ha muani u fhira vhatukana. U shaea ha zwiko zwa ikonomi na u ewa maana ha vhafumakadzi, zwi nga ita uri vhafumakadzi vha shengedziwe nga zwa vhudzekani na u sa farwa zwavhui. U fhira afho, vhasidzana vha kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani, hafhu nga murahu ndi musidzanyana ane a sala na muhwalo muhulwane wa u vha muvhilini a tshe muswa. Pfanelo dza zwa vhudzekani na dzone ndi dza ndeme, u tendela vhasidzana u iambela-vho uri hu shumiswe dzikhondomu. Mutsiko wa dzithanga u ita uri vha dzhenelele kha mikhwa ya khombo sa zwa dzigennge, tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi na mishumo ya vhugevhenga?
Ndavhalelo dza matshilisano dzi uuwedza vhushaka ha vhafarisi vhanzhi u kona u sumbedza vhunna. Hafhu hu na maitele a mvelele a tshimbilelanaho na mbeu nkene a alulaho kana a shonisaho vhawe vhathu. Ndi zwa ndeme kha vhaiti vha mbekanyamushumo na dziphoisi u uuwedza zwitshavha u fhelisa maitele a mvelele a pfisaho vhuungu nahone hu vhulungwe maitele a mvelele a shumiseaho o vhulungeaho. Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u ea maana vhasidzana uri vha kone u ihumbulela na u sedzana na dzikhaedu dzi kwamanaho na zwa vhudzekani havho na mutakalo malugana na zwa mbebo?
Tsumbo, vhafumakadzi vha tea u farwa nga tshirunzi na honifho, hafhu vhukoni havho vhu tea u anganedzwa kana u dzhielwa nha?
Zwithu zwa ndeme kha zwa mutakalo zwi tea u sedzwa nga nila yo anganelwaho nahone yo fhelelaho. Hu na thaidzo nnzhi dza zwa mutakalo, dzine dza nga kwama vhathu vha vhukale hohe. Hafhu, hu na dziwe thaidzo dza mutakalo dzi kwamaho zwigwada zwa vhukale vhukene u fhira zwigwada zwa vhuwe vhukale, tsumbo, lugubo lu nga kwama vhana vhauku nga maana, ha marambo vhu nga kwama vhaaluwa; ngeno thaidzo dza miana dzi tshi nga kwama vhathu vha vhukale ha vhukati nga maana. Nga nila i fanaho, hu na thaidzo dzine dza nga kwama vhaswa u fhira vhawe. Ho waniwa masia a malo sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwine zwa kwama kwama vhaswa. Mutheo wa Phoisi u na khethekanyo yo lavhelesanaho maitele a u dzhenelela. (kha vha sedze siaari a 32) Thaidzo dzi a aluswa kana u sumbedzwa, hafhu iwalo i sumbedza uri masia aya ndi a ndeme nga nila ifhio nahone ndi ngani ho tea u sedzwa masia aya malugana na vhaswa?
Zwithu zwa mutakalo zwa ndeme zwi livhana na mavunu makene, zwo ralo, dzi oa u dzhenelela ho teaho vunu eneo u lavhelesana nadzo?
hoisiso dzi dzumbulula uri tshivhalo tshi hulwanenyana tsha vhatukana na vhasidzana vha thoma zwa vhudzekani kha miwaha ya vhukati ha vhuswa havho. Tshenzhemo nnzhi dza zwa vhudzekani kha vhaswa dzi vha hone nga khombekhombe. Vhawe vha vhasidzana vhe vha dzhenelela zwa vhudzekani nga u avhanya vho vha vho kombetshedzwa nga vhatukana kana vhatukana vho kombetshedzwa nga vhasidzana. Vhawe vhasidzanyana vha kombetshedzwa nga vhushai u ri vha oe tshelede nga kha u dzhenelela kha zwa vhudzekani?
Mvelelo dza u shaya n?
U vhifha muvhilini hu sa o?
Ndi zwa ndeme uri tshumelo ya zwa mutakalo dzi sedzane na hoea dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Tshumelo dza zwa mutakalo dzo fhambanaho dzo ivhadziwa u itela u khwahisedza u vha hone kana u wanala na u swikelelea ha SRH u khwinisa khwaithi ya matshilo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Phoisi i katela mafhungo nga ha mveledziso ya zwa vhudzekani, zwa mbeu, khetho dza u thivhela mbembo, tshumelo dza u pwasha thumbu, u vhifha muvhilini ha vhaswa na khombo dza hone. Hu ombedzelwa kha thivhelo ya HIV na dziSTI, u lenga u ita zwa vhudzekani nga ndivho ya u fhungudza dziSTI, u kavhiwa nga HIV na u vhifha muvhili ha vhaswa kha vha miwaha ya 15 u swika 24. Nivho, mikhwa na vhuifari ha vhaswa zwi uuwedza kuvhonele kwavho kwa SRH?
Tshumelo dza zwa mutakalo a dzi na zwiko zwo teaho u londola thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa. Zwa mutakalo muhumbuloni zwo vhonwa sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo kha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
Thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya Murole ya vhaswa dzi vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho, tsumbo, u phaalala ha vhushai na u thithisea ha mia. Mutsiko wa muhumbulo na u ivhulaha ha vhaswa ndi thaidzo khulwanesa dza zwa mutakalo muhumbuloni, hafhu ndi tshone tshiitisi tsha vhuvhili tsha dzimpfu dza vhaswa nga murahu ha dzikhombo?
Zwiwe zwa zwitewa zwi livhisaho kha u sa dzika muhumbuloni ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwo kwamiwa kha tsumbamaitele ya phoisi. Hone-ha, hoea dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u sedzwa u itela u fhungudza mvelelo mmbi dza malwadze a muhumbulo kha tshiimo tsha zwa ikonomi na zwa matshilisano tsha vhaswa?
Hu na tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo dzi si gathi dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwiirikini. Ndi mavunu a rathi fhedzi a tikedzaho tshumelo, hafhu tshumelo idzi a dzi swikelelei kha vhaswa vhanzhi, nga maana vha re fhethu ha mahayani na ho thudzelwaho thungo?
Nga wambo wa u shaea ha mazhendedzi a rumelaho, tshumelo dza zwa mutakalo wa mihumbulo dzi thungo na thungo, hafhu hu na vhukoni vhu si gathi ha u lavhelesana na zwa mutakalo wa muhumbulo kha maimo a ndeme a ndondolamutakalo?
U khakhisea ha mi?
Arali ha sa lafhiwa zwone vhuukuni, hu nga vha na khonadzeo khulwne ya idzo thaidzo musi muthu o no aluwa?
Mvelelo dzi si dzavhui dza zwa ikonomi kha mi?
Zwi ambwa nga hazwo sa mafuvhalo a aho ho iimiselwa. Dziwe hoisiso dzi sumbedza uri dzikhakhathi ndi tshithu tsho alaho matshiloni a vhaswa vhanzhi vha SA?
Dzikhakhathi ndi tshiitisi tsha ndeme tsha malwadze na dzimpfu kha vhaswa. Vhanna vha khomboni nga maana ya dzikhakhathi hone vhafumakadzi vha khomboni nga maana ya u shengedzwa nga kha vhudzekani?
U shengedza nga u rwa ndi tshiitisi tshihulwane tsha dzimpfu dza vhaswa vha vharema na makhaadi vha miwaha ya 15-19. Dziwe hoisiso dzi sumbedza uri khakhathi dzi vhesa hone matshiloni a vhaswa?
Zwivhangi zwa dzikhakhathi zwi nga alukanyea nga kha masia mararu: mupondwa, zhendedzi na vhupo: Zwitewa zwa mupondwa zwi katela vhukale, mbeu, maana muvhilini, u idzhiela fhasi kana u inyadza, mutsiko wa dzithanga, u shaya vhukoni ha zwa vhudavhidzani, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, na u shaya nivho?
Zwitewa zwa zhendedzi zwone zwi katela tswikelelo kha zwihali sa phanga na zwigidi?
Zwa vhupo zwone zwi katela u sa konelelana kha zwa pootiki, khuano kana vhushaya vhudziki; tshialula u ya nga mbeu kana lushaka; midia, vhupholisa vhu sa fushi, u shaya ndango ya zwihali, maimo a si avhui a zwa matshilisano o kalulaho sa u shaya mishumo, vhashumi vha dzihunu na dzinndwa?
Dzikhakhathi na vhugevhenga ha dzikhakhathi zwi na mvelelo dza zwenezwo kha mutakalo wa muvhili na muhumbulo wa vhaswa.
Dzikhakhathi dzi beba dzikhakhathi zwi nga sika tshitendeledzi tsha dzikhakhathi tshitshavhani na miani, vhukati ha zwigwada (tsumbo, dzikhakhathi dza dzigennge), kana u bva murafhoni muwe u ya kha muwe?
Vhapondwa vha dzikhakhathi kanzhi vha tambudzwa nga nyofho nga murahu. Izwi zwi vhidzwa mutsiko wa nga murahu ha u pfa/pfiswa vhuungu zwi aho nga murahu ha nyofho khulu, vhushaya thuso, miloro i shushaho na malalamavhi/u sa dzika malaloni hu sa fheli na u shaya vhuifulufheli?
Itshi ndi tshiwe tsha zwiitisi tshihulwane tsha dzimpfu kha vhaswa shangoni ohe?
Dzikhombo dza magondoni ndi tshone tshiitisi tsho oweleaho tsha dzimpfu dza vhaswa vha miwaha ya 11-14 Afurika Tshipembe?
Mikhwa i isaho khombo: zwikambi, khanabisi, bravado, na zwiwe?
Dziwe tsumbo dzi re nha: u a mulimo, u swa na u rubisa?
Afha hu ambiwa zwidzidzivhadzi, tshumiso ya zwikambi, mafola na mvelelo dza hone. Zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni, sa khanabisi, manirakisi na khokheini zwi khou anda Afurika Tshipembe nga mulandu wa u endedzwa ha zwidzidzivhadzi ha dzitshakha?
Vhaswa vha khomboni ya mvelelo mmbi dza tshumiso ya zwidzidzivhadzi. Vha vha khomboni ya u vha phuli dzazwo nga murahu. Zwidzidzivhadzi zwitete sa khanabisi zwi nga ita uri muthu a tevhele zwidzidzivhadzi zwo dziaho zwi mu itaho phuli yazwo. Zwikambi na mafola kanzhi zwi shumiswa nga nila mmbi nga vhaswa?
Tshivhalo tsha tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi ndi tshihulwane kha vhanna hafhu tshi dovha tsha engedzedzea na miwaha kana gireidi tshikoloni?
Kanzhi zwi isumbedza musi muthu o no aluwa?
Vha na khonelelo hukhu nga wambo wa u vha na muvhili muuku?
U sa vha na tshenzhemo na mvelelo dza zwidzidzivhadzi.
vhuifari/vhuidzivhisi ha fhasi (vhudzekani vhu songo tsireledzeaho nga mulandu wa u sa kona u iambela kana u ivhetshela mikano, kana u ikhethela muthu ane wa nga ita nae zwa vhudzekani)?
U shumisa zwidzidzivhadzi nga nila yo kalulaho, u oa u ivhulaha na u sa shuma zwavhui kha zwa tshikolo kana u litsha tshikolo?
U vha khomboni ya u kavhiwa nga HIV nga wambo wa u shumisa elee yo no shumiswaho nga muwe?
Mvelelo dza u daha, tshumiso ya zwikambi i sa fhidzi, u sa kona u konelela mushumoni, dzikhakhathi, na zwiwe?
U sa bebea zwavhui ha vhana nga wambo wa tshumiso ya zwikambi nga mme o?
Murengiselano wa zwa vhudzekani u itela u fusha nowelo/vhupuli ha zwidzidzivhadzi?
Vhushayapfushi ho oisiswa zwavhui nahone vhu nhesa kha vhana vha Afurika Tshipembe. hoisiso hukhu dzo itwa kha vhaswa. Vhushayapfushi vhu shela mulenzhe kha mutakalo u si wavhui na dzimpfu u fhirisa zwiwe zwiitisi. Vhana vha sa wani pfushi dzavhui, vha shayaho pfushi dzo fhambanaho, kanzhi a vha aluwi zwavhui. Vhushayapfushi vhu na mvelelo dzi si dzavhui kha nyaluwo kha vhuswa. Izwi ndi nga wambo wa vhushai, u sa vha hone ha zwiiwa zwitete zwavhui. U esa swigiri, zwiiwa zwa mitshini, zwa mapfura manzhi na zwi si na pfushi zwi ita uri hu vhe na vhushayapfushi?
Izwi zwi nga vhanga u khwahesa ha muvhili na dziwe thaidzo musi vha tshi aluwa, nyimele ya malwadze a sa fholi, tsumbo, mutsiko wa muhumbulo, vhulwadze ha swigiri na ha mbilu?
U shaea ha ayoni na foieti ndi thaidzo dzo oweleaho kha vhaswa vha mirafho yohe Afurika Tshipembe?
Vhushayapfushi na hauluwo ya malofha zwi shela mulenzhe kha dzithaidzo dza musi muthu a muvhilini, dza u beba na u lovha nga tshifhinga tsha mbebo?
hauluwo ya malofha zwi elana na tshileme tshiuku nga tshifhinga tsha mbebo na u vhofholowa tshifhinga tshi sa athu swika kha Vhaswa na Thangana ya murole ya vhaswa?
U aluwa nga muvhili mu?
U aluwa nga nila i songo?
Nyimele dzo oweleaho ndi dza vhuaibinizimu na mvelelo dzayo kha zwa matshilisano na mihumbuloni, vhuheana muvhilini ha wana ho vhangwaho nge mme a nwa zwikambi e muvhilini na pfunzo kha vhasidzanyana. Hu na mugaganyo wa uri muthihi kha vhathu vha 40 u bebwa a so ngo fhelela, hafhu muthihi kha vha fumi u kwamea nga nyimele ya dzidzhini?
Nyimele dzi re na mvelelo khulwane nahone i si yavhui matshiloni a vhaswa dzi katela u sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili, vhuaibinizimu, u sa fhelela muhumbuloni, thaidzo ya misipha i sa khwaheliho, u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha wana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo na u kukumuwa ha dzifaiburoni?
U sa vha hone ha ngeletshedzo ya zwa dzidzhini na ndondolo ya phana ha musi muthu a tshi vhofholowa zwine zwa nga shela mulenzhe kha thivhelo; u sa vha hone ha pfunzo dza u konelela nyimele nkene dza zwa dzidzhini?
Muhwalo wa nyengedzedzo kha vhaeandondolo; u sa vha hone ha tshumelo dza vhulondavhathu/matshilisano zwi bvela phan?
Aibinizimu i nga ita uri hu songo vha na u tshilisana na dzithanga?
Tsumbadwadze dzi bvelaho phana dzi nga khakhisa mveledziso ya vhaswa?
U sa fhelela muhumbuloni na dziwe thaidzo dzi tshimbilelanaho nazwo zwi nga kwama vhukoni ha mvuvhano ya matshilisano?
U sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili na thaidzo ya misipha i sa khwaheliho zwi nga itisa uri hu vhe na thaidzo ya u sa kona u tshimbila zwavhui; u kukumuwa ha dzifaiburoni na u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha wana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo zwi nga fhungudza u dzhenelela kha mishumo ya maana?
Mutakalo wa mulomoni Afurika Tshipembe u fhasi.
90% ya mbalo ya vhathu i kwamea nga malwadze a mulomoni, ane a vha, u sina ha mano, vhulwadze ha marinini.
Zwitewa zwi kwamaho mutakalo wa mulomoni zwi katela u shaya mai a re na fuloraidi, u shaya mafhungo na nivho ya ndeme ya tsiradwadze ya mulomoni yavhui, u sa swikelelea kana u ura ha tshumelo dza mutakalo wa mulomoni, u kovhekana nga nila i sa lingani ya tshumelo dza zwa mutakalo wa mulomoni, u sa kona u anganya mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa mulomoni na ndondolamutakalo ya ndeme, u shaea ha zwiko vhuponi ha mahayani?
U sina ha mano ho owelea kha vhohe vhadzuli vha Afurika Tshipembe. hoea dza dzilafho dzi songo swikelelwaho nga maana kha zwitshavha zwa Vharema na Makhaadi nga wambo wa tshumelo dza mutakalo wa mulomoni dzi sa swikelelei hafhu dzi uraho, na khovhekano i sa lingani ya tshumelo dza mutakalo wa mulomo?
Mvelelo dza Mutakalo wa mulomoni u si wavhu?
Mutakalo wa mulomoni u si wavhui zwi isa vhuungu, u sa kona u a zwine zwa nga vhanga pfusho i si yavhui na samba ivhi tshitshavhani nga wambo wa muya u si wavhui u bvaho mulomoni na mbonalo i si yavhui?
Khethekanyo i katela nyito dzo themendelwaho, dzine madzangano na zwitshavha vha nga dzi ita u lavhelesana na khaedu dzo dodombedzwaho afho nha?
Maitele a tea u lwela u katela zwigwada zwohe zwiuku. Zwigwada zwe zwa vha zwo litshedzelwa thungo zwi songo sedzwaho zwi tea u thowa ngazwo musi hu tshi thoma u shumiswa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo. Vhaitaphoisi na vhalangi vha dzimbekanyamushumo vha tea u ambela vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha re fhethu ho khetheaho vho khwahisa?
Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha na vhushaka na mia, vhawe vhaaluwa nga nna ha mia yavho na dzikhonani. Hafhu zwi nga ha u sika vhupo ho tsireledzeaho hune vhaswa nga imvumvusa hone. Nowelo ya matshilisano na nyito ya mvelele zwina huhuwedzo kha mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya Vhaswa. Midia nga u angaredza ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u phaaladza mafhungo a ndeme. U swikelelea ha zwikhala zwa ndeme na zwiko tshitshavhani ndi zwa ndeme?
Vhupo vhu nga vha ho tsireledzeaho na vhu tikedzanaho arali ho?
U vha hone ha zwikhala zwa pfunzo u vhumba vhumatshelo ha khwine ha Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
U vha hone na phaaladzo i leluwaho ya dzikhondomu?
U swikelelea ha ndondolamutakalo i sa uri nahone ya khwaithi kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi?
U etshedzwa ha zwiimiswa kana tshomedzo dzo linganelaho dza mitambo na vhuimvumvusi zwitshavhani?
U shumiswa ha dziphoisi dzi katelaho milayo i tshimbilelanaho na zwa mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa?
U ea mafhungo nga kha kha ngudo dza zwa mutakalo kana mafulo a u tsivhudza nga ha zwithu zwo teaho zwine zwa ita uri hu vhe na mveledziso ya vhaswa, zwi a thusa?
U wana mafhungo o teaho zwi thusa muthu uri a kone u ita khetho nga murahu ha u wana nivho na u ita tsheo dzone. Zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u vha maimoni a u ea vhaswa mafhungo kana tsivhudzo musi vha tshi i oa. Matheriaa a mafhungo, vhudavhidzani na pfunzo (IEC) a tea u wanala nga nila dzohe uri vhaswa vha kone u sedza khao arali hu na hoea?
U wanala ha matheria?
Uri u nga?
Masia makene a zwa mutakalo sa mutakalo kha zwa vhudzekani na zwa mbebo, hafhu na zwa dzipfanelo na vhuifhinduleli?
Kutshilele kwone- kwone na mveledziso ya vhaswa. Zwikhala na u wanala ha tshumelo dza zwi kwamaho zwa mutakalo na mafhungo nga u angaredza.
Zwa vhutshilo zwi ambelwa kha vhukoni ha u vhuiowedzi vhune ha konisa muthu u lavhelesana na dzikhaedu dza vhutshilo ha uvha na uvha?
Izwi zwi katela u dzhia tsheo, u tandulula thaidzo na u davhidzana nga nila yone?
U fhaa vhukoni ndi iwe a masia a ngudo a malo kha mbekanyamushumo dza pfunzo ya tshikoloni?
DziNGO na dzone dzi shela mulenzhe kha u fhaa nivho ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u vha ea maana uri vha kone u vha vhathu vha re na vhuifulufheli?
Hu nga itwa nga dziphurofeshinaa, vhaeletshedzi vha re na ndalukano, vhagudisi kana vhadededzi, vhashumi vha zwa mutakalo kana vharangaphana vha zwa vhurereli kana vhaeletshedzi vho gudiswaho vhane vha si vhe dziphurofeshinaa?
U ea thikhedzo vhaeletshedzi vha si vha dziphurofeshinaa ndi zwa ndeme u vha thusa u konelela mushumoni?
Vhaeletshedzi ngavho na vhone ndi vha ndeme ngauri vha kona u davhidzana na vhaeletshedzi ngavho zwavhui?
U eletshedza zwi oa u sedza kha zwohe kuisele kwa thaidzo na uri hu dzi nga thasululwa hani tshifhingani tshi aho?
U eletshedzwa ndi ha ndeme kha u thusa vhathu u lavhelesana na nyimele dzi konaho/dzi pfisaho vhuungu vhukuma. Zwitshavha zwi nga shumisa tshumelo dzi re hone dzi etshedzwaho kha thikhedzo ya muyani nga tshifhinga tsha nyimele i si yavhui, sa kha vhahulwane vha kereke, Vhashumelavhapo na vhaeletshedzi vho gudiswaho vha si dziphurofeshinaa?
Tswikelelo i nga swikelelwa nga u etshedza ngeletshedzo na mafhungo kana tsivhudzo, u farelela kha kusedzele kwone kwa zwithu uri vhaswa vha shumise tshumelo vho vhofholowa?
U shumisana na dziwe sekithara u khwinisa khwaithi ya ndondolamutakalo kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwa vhaswa?
U etshedza tshumelo dzo itelwaho fhedzi vhaswa na thangana ya murole nga nani ha zwiimiswa zwa mutakalo?
Tshumelo dza mutakalo dzi tea u swikelelea na u wanala u sedzana na hoea dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
U gudisa na u ita uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha fare vhaswa nga tshirunzi na u honifho ndi zwa ndeme?
Vhashumeli vho gudiswaho vha nga si kombetshedze mikhwa yavho kha vhaswa, fhedzi vha o vha tendela uri vha ibule vhone vhane sa vhathu-vho?
Khethekanyo iyi i bvisela khagala masia a ndeme hune maitele a u lavhelesana na mafhungo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa a nga vha hone, na hune vhaswa vha nga wanala hone. Ndi zwa ndeme u lavhelesana na thaidzo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u ya nga hoea na nyimele dzine vha iwana vhe khadzo?
Uri u dzhenelela hu tshimbile nga nila yo teaho, vha tea u shumana na thaidzo dza zwa mutakalo wa vhaswa masiani ohe?
ivha nga ha dzipulane dzo vhetshelwaho u khwinisa tshumiso ya tshumelo dza zwa mutakalo?
Shela mulenzhe kha zwo?
Thusiwa u ita vhungoho ha uri vha ivha zwine vha khou ita nahone nga nila ifhio. Tsumbo, thandela ya vhadzulapo ya vhaswa?
ivhona sa vhashumisani musi vha tshi shela mulenzhe kha nyito dzi kwamaho matshilo avho?
Tsumbo dza tshaka dza nyimele, tshumelo na nyito dzi oeaho uri hu vhe na mveledziso kwayo ya vhaswa?
Ndi fhethu teaho vhukuma, hune vhushaka ha vhukati ha vhathu na vhudavhidzani zwa thoma hone.
Vhabebi vha tea u amiwa nga nivho na zwikili zwa u davhidzana na vhaswa vhavho nga ha mitakalo na vhuvha havho?
Vhudavhidzani havhui vhukati ha mirao ya mua ndi zwa ndeme?
Madzangano a tea u thusa nga u?
Vhaaluwa na vhabebi vha tea u uuwedzwa u dzhenela ngudo idzi?
Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na zwikhala zwa u swikelela mbalo khulwane ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
Vhaswa vha fhedza tshifhinga tshavho tshinzhi vhe tshikoloni.
A tshi fani na zwiimiswa zwa mutakalo, ngauri hu na tshikhala tsha u nekedza dzisesheni kha vhaswa nga misi.
Pfunzo ya dzithanga ndi ya ndeme sa izwi i tshi netshedzana nga zwikhala kha vhaswa zwa u gudisana tshikoloni na nna ha tshikolo?
Vhagudisi vha dzithanga ndi vhaswa vho gudiswaho zwa matshilisano hafhu vho lavhelelwa u kovhekana mafhungo kana tsivhudzo i fanaho na ya vhawe vhaswa?
Vhagudisi ngavho vha galatshwa sa vhathu vha inekedzelaho, mbalo khulwane ya vhaswa i a swikelelwa nga zwifhinga zwa vhukoni ha zwa matshilisano tshikoloni?
Zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwi tea u vha hone na u swikelelea nga vhaswa nga nila i leluwaho?
Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u gudiswa u shumisana zwavhui na vhaswa, u vha konisa u etshedzana nga ndondolamutakalo nga nani ha u haula?
Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka nga tshumisano na NAFCI zwi ngomu kha u dzhenisa tshumisoni Vhurangeli ha Kiiniki i Shumiseaho ya Vhaswa kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi u ita uri zwi anganedzee na u swikelelea kha vhaswa?
Vhaswa vha tea u uuwedzwa u oa thuso na ngeletshedzo hu sa sedzwi uri vha a lwala kana a vha lwali?
Tshumelo dza zwa mutakalo dzi tea u shumisea nga vhaswa uri vhaswa vha kone u dzi shumisa.
Kanzhi vhaswa vha wanala fhethu ha mishumo, hafhu vha angana na zwiwo zwi si zwavhui (tsumbo, mafuvhalo mahulwane mushumoni na u shengedzwa) na zwavhui (u phuromothiwa mushumoni) musi vho tholwa nga dziindasiiri khulwane. Vhaswa vha tea u vha na pfunzo, vhukoni na ndalukano dzo teaho uri vha wane mushumo?
Hu tea u vha na mbekanyamushumo dzi khwahisedzo mutakalo na tsireledzo ya vhaswa sa vhatholiwa?
Sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe dzi tea u uuwedzwa u ea vhaswa zwikhala zwa u wana tshenzhemo ya mushumo?
Vha tea u fhiwa zwikhala zwa u wana ndalukano vhe mushumoni u bveledza vhukoni vhu oeaho uri vha kone u wana mishumo?
Fhethu ha mushumo ndi fhethu ha ndeme ha pfunzo dza malugana na zwa mutakalo wa vhaswa.
Maitele u dzhenelela a tea u vha o itelwaho u swikelela vhaswa, nga maana avho vha re khomboni dza u tambudziwa?
Izwi zwi katela vhaswa vha si na mahaya, vha dzulaho zwiaraani, vha wanaho tshelede nga kha zwa vhudzekani, vhugevhenga na zwiwe-vho?
Vhawe vha dzhenelela kha mikhwa ya khombo uri vha kone u itshidza?
Vhaswa vha re zwiaraani vha khomboni dza u vha nyimeloni dzi pfisaho vhuungu. Musi vha na thaidzo dza zwa mutakalo a vha yi u oa ndondolo nahone kanzhi vha litshedzela zwithu u swikela vha tshi?
Vhutshilo ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa avha vhu a kona ngauri a vha na tshomedzo dzi oeaho dza u tshila zwavhui?
U shumana na thaidzo dzi kwamaho vhaswa vha re zwiaraani zwi oa tshumisano yo fhelelaho na zwigwada zwa dzikereke, dziNGO, na mihasho yo fhambanaho ya Muvhuso sa Mihasho ya Mutakalo na Mveledziso ya Vhapo?
Madzangano aya a na mushumo wa ndeme une a tea u u ita malugana na mveledziso ya zwa muya na vhuifari ha vhaswa?
DziCBO na dziNGO a wanala tshitshavhani, a nga ita mushumo munzhi kha u thusa vhaswa u ibveledzisa na u bveledzisa zwitshavha zwa havho?
A nga thusa hafhu kha u khwahisedza ndeme dza mia, u etshedzana nga zwikili zwa vhutshilo na dziwe mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa?
U phuromotha kana u isa phana zwa mutakalo hu tea u bvelela vhuponi hohe hune vhaswa vha dzula kana vha wanala hone nga zwigwada. Izwi kanzhi ndi zwigwada zwi re khomboni zwa vhaswa vha si na vhuyo?
Dzisenthara dza u valela vhana na mahaya a vhana ndi tsumbo dza hune vhaswa, vhane vha hanedzana na mulayo kana vha si na mahaya vha wanala hone.
Vha tea u tikedzwa muyani, muvhilini na muhumbuloni, hafhu vha dovhe vha ewe pfunzo na zwikili zwa vhutshilo u itela uri hu vhe na mveledziso yavhui?
Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dzi tea u monithariwa na oliwa u khwahisedza uri dzi swikelela hoea dza vhaswa na uri vhaswa vha khou shumisa tshumelo idzi nga nila yo teaho?
Hu tea u vha na nila dza u pima khwaithi ya tshumelo dza zwa mutakalo na u khwahisedza arali vhashumisi vho fushea nga zwine vha wana musi vha tshi dalela tshumelo dza zwa mutakalo?
Vhaswa vha tea u shela mulenzhe na u dzhenelela kha u monithara na u ola mishumo/nyito.
Mabogisi a mahumbulwa a tea u vhewa dzikiiniki hune vhashumisi vha nga bula mihumbulo yavho nga ha khwaithi ya ndondolamutakalo?
Hu tea u vha na maitele a u vhigela vhashumisi nga ha mbilaelo dzo hwelelwaho.
Hu tea u vha na sisieme ya u vhilaela ya vhashumisi vha kha zwiimiswa zwa mutakalo?
Khethekanyo ya u fhedza i pendela nga mutevhe wa vhuifhinduleli vhune Mihasho ya Muvhuso ya vha naho u ita vhungoho ha uri tsumbamaitele dzi dzheniswa tshumisoni. Vhuifhinduleli ndi vhu nga n?
Zwohe zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u shumisa tsumbamaitele dza phoisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
Vhohe vhalanguli vha zwa mutakalo vha zwiiriki vha tea u ita vhungoho ha uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha ivha zwa nga ngomu ha tsumbamaitele dza phoisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
Mihasho ya Mutakalo ya Mavunu i tea u bveledza tsumbamaitele dza phoisi dzavho, dzi tshimbilelanaho na nyimele yavho, ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele ya phoisi ya lushaka?
Pfanelo dza zwa Vhudzekani dza Vhaswa dzi tea u honifhiwa na u anganedzwa kha zwohe zwiimiswa zwa zwa mutakalo zwa mavunu hu tshi tevhela vhugudisi ha musi muthu a mushumoni kha tsumbamaitele dza Phoisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa?
Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhuifhinduleli ha u tikedza, u anadza/phaaladza na u fhirisela tsumbamaitele dza phoisi mavununi ohe?
Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhuifhinduleli ha u bveledza bugupfarwa dza u gudisa dzi shumiseaho kha vhaswa dzi alusaho nila ine tshumelo dza nga khwinisiwa u ri dzi anganedzee kha vhaswa?
U monithara na u ola u dzheniswa tshumisoni ha phoisi na khwaithi ya tshumelo dza mutakalo dzi etshedzwaho zwi tea u itiwa?
A Tshengedzo: U farwa nga nila ya tshi?
Muswa: Tshifhinga tsha nyaluwo u bva vhuhanani na u pfukhela kha vhualuwa.
B Vhuifari: Nila ine muthu a ifara ngayo kha nyimele?
C Nadzo: Gumofulu?
Mulayotewa: Milayo ya dzangano/nyimele ya muthu ya?
D Vhuholefhali: Maimo a thivhelaho muthu u ita zwi?
U hudza/ u khwinisa: U engedza vhunzhi/ndeme.
H Tshohe: U shumana na muthu wo?
I U dzhielela: U bveledza khwaithi kana zwi?
U utshelana: U vha na vhushaka ha u umekana na zwi?
L Zwikili zwa vhutshilo: Zwikili zwi konisaho muthu u sedzana na vhutshilo ha uvha na uvha nga n?
M Kuhumbulele kwa vho?
N U litshedzela: U sa ea ndondolo kana vhusedzi tshi?
O Mvelelo: Sethe ya ndivho dzo?
P Vhusimulashaka: Khotsi/mualuwa wa munna ndi ee hoho ya mua hafhu ndi ene a langaho zwo?
Thanga: Muthu wa vhukale/maimo/vhukoni vhu faniho na ha mu?
R Khombo: Nyimele i katelaho u vha khomboni.
Nowelo: Muhumbulo wo leludzeswaho wa nga ha zwi?
U fhelisa mbebo: U kunakisa kana u vhofha kana u tshea tshipia tsha tshupu ya fa?
Matshilisano: U angana na vhawe vhathu/vhuifari vhu?
Tshanduko: Nyito ya u shanduka u bva kha nyimele nkene u ya kha i?
Zwa sialala: Zwa u fhirisela mikhwa u bva kha murafho u ya kha mu?
V Dzikhakhathi: U shumisa maana a muvhili muthu o?
W Mutakalo: Nyimele ya u igea, mutakalo wavhu?
Mufumakadzi: Mualuwa wa mufumakadzi.
AIDS Tsumbadwadze ya haelelo ya n?
HIV Tshitshili tshi vhangaho?
NAFCI Vhurangeli ha Lushaka ha Ki?
NGO Dzangano a Muvhuso?
Kha vha adze mutevhe u tevhelaho wa zwiko zwa vhapo vha dzule vha nawo?
Vha pfi nnyi?
Nomboro ya lu?
Nomboro ya lu?
Dokotela wa Mu?
Zwiwe: Tsumbo, dzia?
Dzina a Ki?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Lu?
Senthara ya thikhedzo ya nga murahu ha u pfa vhu?
Nomboro ya Luingo ya?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Lu?
Nomboro ya Luingo ya Maan?
Nomboro ya lu?
Dzangano a Aibinizimu?
Dzangano a Vhaholefhali?
Nomboro ya lu?
Senthara ya Vhutshilo ha Mu?
Dzangano a u dededza vhasidzana?
Thandela ya AIDS ya?
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWINE VHA TEA U ZWI I.txt</fn>
Kubugwana uku kwo fara mafhungo nga u angaredza a u lafha ha u lingedza (clinical trials). Mafhungo o teaho a u lafha ha u lingedza hune vha khou humbula u shela mulenzhe khaho kana hune vha khou kungiwa uri vha shele mulenzhe khaho vha o a ewa na u wana kha vhaoisisi vha u lingedza.
Kubugwana uku kwo bveledzwa nga thuso na u tikedzwa nga vhaivhi na mirao i bvaho kha dzikomiti dzo fhambanaho. Thikedzo yo dovha ya itiwa nga vhaofisiri vha Muhasho wa Mutakalo nga maana vha Sisieme dza hoisiso dza Mutakalo (Health Systems Research), Reasearch Cordination and Epidemiology na Ndangulo ya Mishonga (Medicines Administration).
Muhasho wa pfunzo (2001) Draft Ethics in Heath Research: Principles, Structures and Processes.
U lafha ha u lingedza ndi gudo ya hoisiso kana u sedzulusa ho livhiswaho kha u linga tsireledzo, vhuimo ha nha, u shuma zwavhui na u bveledza zwibveledzwa zwo teaho kana mishonga miswa kana ine ya vha hone kana nila dza u lafha dzo fhambanaho, hu tshi khou shumiswa vhathu.
U shuma zwavhui zwi amba zwauri u nga shuma zwavhui kana wa si shume zwavhui kha u wana vhulwadze, u lafha, u thivhela kana u lafha tshiimo tsha vhulwadze. Hezwi zwi nga angaredza u vhambedza kushumele kwavhui vhukati ha mishonga mivhili kana mishonga minzhi kana nila dza u lafha.
Vhuimo ha nha zwi amba zwohe zwavhui zwine mushonga wa vha wo ita zwone, kana kushumisele kwa mushonga kune kwa tendela uri ku shumiswe u ya nga pulane yo lavhelelwaho kha tshifhinga tshiwe na tshiwe nga fhasi ha vhuimo ho teaho sa zwe zwa lavhelelwa kha maitele a u lafha mulwadze onoyo, hu si na u vhaisa mushumisi wawo.
Ipfi a mushonga i angaredza mishonga ine ya shumiswa kha u lafha malwadze (therapeutic medicines), u thivhela malwadze (prophylatic medicines), sa tsumbo u haela kana u thavhela, na mishonga ine ya shumiswa kha hoisiso dza tshipeshala (diagonistic medicines) sa tsumbo, mishonga ine ya shumiswa musi hu tshi dzhiiwa X reyi uri hu vhoniwe tshifanyiso tsha tshwio?
Phana ha musi hu tshi edzisiwa mushonga muswa kha muthu, u vha wo gudiwa nga maana tshifhinga tshilapfu aborithari na kha zwifuwo zwo fhambanaho hu tshi khou itelwa u wana tsireledzo na kushumele kwawo. U lingedza ha u sedzulusa zwidzidzivhadzi zwiswa, mihayo na mishonga kha vhathu hu anzela u tevhela vhuimo ho buliwaho afho fhasi.
Vhuimo ha 1: Hovhu ndi vhuimo ha u thoma vhune tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa lwa u tou thoma kha tshigwada tshiuku tsha vhathu vha re na mutakalo wavhui. U lafha ha u lingedza kha Vhuimo ha 1 ndivho yaho ndi ya u wana tsireledzo nga u angaredza, kushumisele kwa teaho na mvelele dzine dza si oee kha tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga.
Vhuimo ha II: Kha vhuimo ha II u lafha ha u lingedza nga tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa kha tshigwada tsha vhathu vhanzhi vha swikaho maana na maana vha na mutakalo wavhui hu tshi angaredzwa na vhathu vha re na vhulwadze vhane tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga zwa khou itelwa vhone. Ndivho ya vhuimo ha II kha u lafha ha u lingedza ndi ya u isa phana na u linga tsireledzo na kushumele kwa tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga.
Vhuimo ha III: Kha vhuimo uhu, tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa kha tshigwada tsha vhathu vha swikaho maana na maana u swika kha vha tshigidi vhane vha vha na dwadze ine tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga zwa khou itelwa one. Ndivho ya u lingedza ya vhuimo ha III ndi u isa phana na u linga kushumele na zwithu zwine zwa nga bvelela zwi songo lavhelelwaho na u vhambedza vhukati ha tshishumisa tshiswa, muhayo na mushonga, kana dziwe nila dzine dza vha hone dza u lafha.
Vhuimo ha IV: U lafha ha u lingedza kha vhuimo uhu hu itiwa nga murahu ha musi tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga zwo no waliswa nga Khoro ya u Langula Mishonga (MCC), nga mawe maipfi, nga murahu ha musi tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwo no waliwa na u fhiwa thendelo ya u rengiswa.
u wana kushumele kuswa (tsumbedzo) kwa tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga.
Vhuimo vhuwe na vhuwe vhu na mushumo wo teaho na khonadzeo ya u vhuedza, khombo na u tshinyadza zwi nga fhambana zwi tshi ya nga vhuimo vhuwe na vhuwe.
Kha vhuimo hohe ha u lingedza, vhathu vhane vha shela mulenzhe kha hoisiso vha a vhewa io kha zwiwo zwi si zwavhui. Zwiwo zwi si zwavhui ndi tshithu tshiwe na tshiwe tshi si tsha vhui na tsumbo dzi songo lavhelelwaho, kana vhulwadze ho bveledzwaho nga mushonga kana nga dzilafho ine a khou gudiwa.
bveledza lufu kha wana ane a khou lavhelelwa nge mme awe a dzhenela gudo ya dzilafho kana mushonga musi o vhifha muvhilini.
Tshidzidzivhadzi tsha iedza ndi tshidzidzivhadzi tshiswa kana mushonga une wa kha i bva u tumbulwa une wa kha i bveledzwa.
Tshitshidzivhadzi tshi re maragani ndi mushonga wo no waliswaho kha vhalanguli vha MCC uri u shumiswe kha malwadze o teaho. Mushonga uyu u vha wo no fhira vhuimo ha u bveledzwa nahone vhui hawo, tsireledzo na kushumele kwawo zwi vho ivhea. Zwidzidzivhadzi zwi re maragani zwi dovha zwa ambelwa kha zwidzidzivhadzi zwi na iwalo a thendelo kana zwidzidzivhadzi zwo waliswaho.
Tshibveledzwa tshi re fhasi ha tsedzuluso ndi mushonga kana muhayo une vhui hawo, tsireledzo kana kushumele zwa vha zwi tshi khou lingiwa kha u linga ha tshipeshala ha lafha ha u lingedza. Hu nga i vha na tshibveledzwa tshi fhiraho tshithihi kha u lafha ha u lingedza. Zwibveledzwa zwi re fhasi ha tsedzuluso zwi nga vha mishonga kana mihayo yo waliswaho kana i songo waliswaho,. Mawe mathemo ane a shumiswa ndi gudo ya tshidzidzivhadzi, gudo ya mushonga, tshidzidzivhadzi tsha u linga kana mushonga na tshibveledzwa tsha u linga.
Muthusi (Sponsor) ndi muthu muwe na muwe, khamphani, tshivhumbeo kana dzangano ine a dzhia vhuifhinduleli kha u thoma, ndangulo na u lambedza u lafha ha u lingedza. Vhathusi kanzhi vha anzela u vha mamaga a zwibveledzwa zwa mishonga, muvhuso, zwivhumbeo zwa dzihoisiso, Dzangano a Mutakalo a ifhasi (World Health Organisation (WHO)), mivhuso ya kha mawe mashango, na zwiwe.
Muoisisi ndi muthu a re na pfunzo yo teaho ane a vha na vhuifhinduleli ha u vhumba, u tshimbidza, u sengulusa kana u fha muvhigo nga u lafha ha u lingedza ho teaho. Vhaoisisi vha anzela u shuma sa thimu. Murangaphana wa thimu u vhidzwa hoho ya hoisiso (Principal Investigator (PI). hoho ya hoisiso u na vhuifhinduleli kha muthusi na vhalanguli. Vhaoisisi vha nga i vha madokotela, dokotela wa mao, ese, muvhali wa vhathu, rasaintsi wa mishonga, ramishonga, vhaphurofeshinala vha mutakalo wa vhuluvhi, kana murao wa phurofesheni ya u thusa madokotela (paramedical professions) na vhawe.
Khoro ya u Langula Mishonga (Medicines Control Council (MCC)) ndi tshivhumbeo tsha kha ino shango tshine tsha anga kushumele kwa u lafha ha u lingedza na u waliswa ha mishonga na tshumelo dza mishonga uri dzi shumiswe kha malwadzwe o teaho. Khoro ya u Langula Mishonga (MCC) i na vhuifhinduleli ha u vhona zwauri u linga hohe ha u lafha ha u lingedza ha mishongo yohe i songo waliswaho na tsumbo ntswa ya mishonga yo waliswaho i tevhedze hoea dzo teaho dza u tsireledza, vhui na kushumele kwo teaho.
Khumbelo dza u lafha ha u lingedza na dza u waliswa ha mishonga na tshumelo dza mishonga dzi sedzuluswa nga khoro ya vhaivhi ya u Langula Mishonga ine ya sedza tshiimo tsha saintsi, mishonga na mafhungo a yelanaho na milayo kha khumbelo. Muvhigo wa mvelaphana ya gudo u rumelwa tshifhinga tshohe kha Khoro ya u Langula Mishonga. Tsumbo ya tsireledzo, vhui na mvelele dzo lavhelewaho zwi fanela u ekedzwa musi hu tshi itiwa khumbelo kha Khoro ya u Langula Mishonga uri hu wanale thendelo na u waliswa ha mushonga uri u shumiswe kha a Afurika Tshipembe.
Muthu muwe na muwe ane a humbula u shela mulenzhe kana we a vhuya a shela mulenzhe sa muoisisi kha u lafha ha u lingedza u na pfanelo ya u ivhadzwa. Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996: Tshipia tsha 12 (2) u ri Muthu muwe na muwe u na pfanelo na tshirunzi tsha muvhili na mihumbulo zwi tshi katela na pfanelo - (c) a nga si shumiswe kha maedza a zwa mushonga kana zwa saintsi hu si na thendelo yo tikwaho nga ndivho ya muthu onoyo?
Na thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi mini?
Thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi maitele ane khao muthu ane a khou shela mulenzhe a guda hoea dza ndeme dza u linga ha u ilafha honoho uri a kone a humbula uri a nga kona naa u bvela phana na u shela mulenzhe kana a nga si kone kha u lafha ha u lingedza honoho. Thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo i fhira u saina fomo ya u fha tendelo nahone a si koniraka, fhedzi i vhumba mutheo wa thendelo ya muthu muwe na muwe wa uri a shele mulenzhe kha u linga hohe.
thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi hoea ya ndeme kha maitele na kha hoea dza saintsi.
mafhungo a fanela u fhiwa nga nila i pfalaho nahone i re khangala nga u shumisa luambo lwavho.
muhumbulo wavho wa u shela mulenzhe u fanela u vha u songo tou kombetshedzwa, wo uuwedziwa lwo kalulaho kana wo itiswa nga malamba.
arali vha nga i bvisa kha u lafha ha u lingedza, hezwi a zwi nga kwami vhuimo ha tsireledzo ine ya vha hone.
malamba ane a fhiwa kha u shela mulenzhe.
thendelo i bvaho kha khoro ya maitele.
Kha zwo buliwaho afho nha zwi tou vha khagala zwauri vhathu vhohe, vhane vha kona u fha thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo kana vhane ha nga kona u waniwa thendelo yo tikedzwaho khavho, vha nga kona u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza. U shela mulenzhe hu thoma kha wana a saathu u bebiwaho u swika kha mualuwa, vhanna na vhafumakadzi, muthu a na mutakalo wavhui na ane a khou lwala vhukuma, muthu a tshilaho na o faho (vhana na vhaaluwa).
Ndi zwa ndeme u humbula zwauri vha nga shela mulenzhe tshohe kana nga nha kha u lafha ha u lingedza nga u tenda uri hu shumiswe mafhungo a u lafha ane a wanala kha muvhigo wa dzilafho avho wa kale kana wa zwino une wa wanala kha muthu ane a khou vha fha dzilafho io.
Maga ane a sumbedza uri naa muthu muwe na muwe o tendelwa u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza honoho a vhidzwa u pfi ndi hoea, ngeno ayo ane a hana uri muthu a shele mulenzhe kha u lafha ha u lingedza honoho a tshi vhidzwa u pfi ndi hoea dza u sa tendelwa.
hoea dza u tendelwa na dza u sa tendelwa dzi na ndeme nga maana, dzo itelwa u tsireledza vhathu vhane vha shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza na u vhona uri nivho dza u linga dzi a swikelelwa hu si na zwithithisi zwi sa ri tshithu.
Maga a u lafha ha u lingedza kha a Afurika Tshipembe a oa zwauri nila ya u tshimbidza mafhungo na mawe mawalo a ndeme a u kumedzwa ha u lafha ha u lingedza a tea u sedzuluswa nga khoro ya kushumele ine ya tevhela vhuimo ho vhewaho nga Khoro ya Lushaka ya Maitele kwa hoisiso dza Mutakalo (National Health Research Ethics Council). Ndivho ya tsedzuluso ya maitele ndi ya u vhona uri hu vhe na tsireledzo kha vhathu vhane vha o kona u shela mulenzhe kha hoisiso. Ndi u lingedza ho tendelwaho nga dzikomiti dza maitele hune hu nga itiwa kha a Afurika Tshipembe.
Maga a u lafha ha u lingedza kha a Afurika Tshipembe a oa uri khoro ya maitele i dzhiele nzhele tshiwe tshigwada tsha vhathu hu tshi angaredziwa vhana; vhaswa; vhafumakadzi vho vhifhaho muvhilini; zwivhotshwa; vhathu vho holefhalaho; vhathu vho thithiseaho mihumbulo; zwitshavha zwo tshinyalaho; vhathu vha lwalaho vhukuma; vhaaluwa; zwigwada zwiuku zwa vhathu na vhashumi.
U lafha ha u lingedza hu itiwa ndivho i nthihi ya u edzisa mushonga, kushumele kwa mushonga na u dzilafho ine a o itwa uri i vhe hone kha mutakalo wa vhathu.
U shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza a si nila ya u ita tshelede kana ya u engedzedza malamba; fhedzi vhathusi vhohe vha badela vhathu vhohe vhane vha shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza kha mbadelo tshohe dzi yelanaho na u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza, hu tshi angaredziwa tshelede ya zwinamelwa, zwiiwa, dzilafho a mishonga na mbadelo ya zwiwo zwine zwa vhonala nahone zwi na ndindakhombo zwine zwa yelana na u lafha ha u edzisa.
Hu nga vha hu na zwiwe zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui (Serious Adverse Events (SAEs)) zwi yelanaho na mishonga yo shumiswaho kana maitele ane a itiwa kha u lafha ha u edzisa; fhedzi u shela mulenzhe kha u guda hu langiwa zwavhui uri zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui zwi kone u avhanya u vhonala na u langulwa nga nila yo teaho. Hu dovha ha vha na ndindakhombo ya zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui, u itelwaho zwauri vhathu vhane vha khou shela mulenzhe vha kone u lambedzwa nga nila yo teaho. Mishonga, mihayo, nila dza kulafhele kune kwa shumiswa kha u edzisa ku nga i vha ku sa shumi zwavhui kha vhulwadze havho, ngauraho, hu na maitele a u tsireledza a u itela uri vhathu avho vhane vha khou shela mulenzhe vha sa vhuelwi nga dziwe nila dza u laula dza mishonga ya u lingedza vha nga iswa kha iwe nila ya u lafha ine ya vha hone nga u avhanya kana magumoni a u edzisa.
vha nga tea u kwamana na munekedzi wa dzilafho kha malwadze ohe ane a si kwamane na u lingedza, fhedzi vha tea u ivhadza muthu ane a khou vha lafha zwauri vha muwe wa vhathu vhane vha khou edzisa na zwauri miwe mishonga kana dziwe nila dza u lafha a dzi yelani na maitele avho a u linga.
Mutholi wavho, tshikwama tsha thuso ya mishonga, ndindakhombo yavho vhone vhane kana Khomishinari wa Ndifhelo ya Mafuvhalo a Mushumoni (Commissioner for Compensation for Occupational Injuries) vha nga si badele u vhilwa hune ha si yelane na zwiwo zwo bveledzwaho nga u shela havho mulenzhe kha u lafha ha u lingedza; ngauralo ndi zwa ndeme nga maana zwauri vha sedzuluse zwauri muthusi u na ndifhelo yo teaho ya ndindakhombo ya u vha linda.
Ngauralo ndi zwa ndeme zwauri vha fare nyambedzano na vha mua wavho nga ha u shela mulenzhe havho kha u lafha ha u edzisa na vhohe avho vhane vha nga kwamea phana ha musi vha tshi dzhenela u lingedza.
<fn>ven_Article_National Language Services_Zwidodombedzwa zwa vh.txt</fn>
Nomboro ya lu?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaari?
Zwine vha fanela u zwi ivha na pfanelo dzavho musi vha tshi dzhia tshikwama itshi tshikwama tsha zwa mbulungo?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaari?
Zwine vha fanela u zwi ivha nga ha pho?
Tshithu tshihulwanesa kha PHOISI YA THUSO YA MBULUNGO/ POISI KHULWANE ndi tsha uri phoisi i fanela u KHWAHISEDZWA nga khamphani ya ndindakhombo ya tshifhinga tshilapfu yo iwalisaho. Hezwi ndi u itela u vhona uri murao u khou fulufhedziswa uri mbilo yawe i o tshimbila zwavhui arali o welwa nga tshiwo tsho lindwaho (lufu)?
MUE WA PHOISI/ MURAO u fanela u ewa HANZIELA YA VHURAO. Hei hanziela i fanela u dodombedza dzina a mulindakhombo; mbadelo dzine dza tea u badelwa; mbadelo dzine dza fanela u badelwa murao; maitele a mbilo na mawe mafhungo a ndeme ane a amba nga ha phoisi khulwane. Phoisi khulwane i fanela u bvisela khagala zwa uri mazhendedzi avho a vho ngo tholiwa nga vhalindakhombo na uri a si vhone vhaetshedzi phoisi?
Ndi zwa ndeme uri vhae vha phoisi vha ivhe uri vha nga nanga u dzhia mbuelo dza phoisi nga tshivhumbeo tsha tshumelo ya mbulungo kana vha tou ewa tshelede yone ie?
hanziela i fanela u dodombedza mafhungo ohe a ndeme kha Mue wa phoisi/Murao uri a ivhe uri ndindakhombo i thoma lini; zwine ya zwi katela na uri ZWINE YA ZWI SIA ndi zwifhio; zwifhinga zwa u lindela nz?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM Siaari?
Zwi amba iwalo a mulayo ine a etshedzwa nga mulindakhombo i re na zwidodombedzwa zwa mbuelo, mbadelo, zwifhinga na milayo a dovha a vha na nomboro ya phoisi, ine ya fanela u sumbedzwa kha hanziela yavho ya vhurao?
Dzangano a vhukonani ndi tshiimiswa tsha vhukonani tsho vhumbiwaho nga tshigwada tsha vhathu vha re na hoea dzi fanaho, vhane vha kuvhanganya tshelede na u vhulunga vhohe u itela u thusana nga tshelede kha hoea dzine dza fana, sa tsumbo, mbulungo. Gumofulu a mbuelo ndi R5 000?
Dzangano a Vhukonani a si dzangano a bindu, fhedzi nzwalelo dziwe na dziwe dzine dza nga vha hone dzi kovhekanywa kha mirao yohe?
Vha fanela u lwela uri vha ewe hanziela u itela u khwahisedza uri vha murao. Hei hanziela i fanela u sumbedza zwidodombedzwa zwohe zwa phoisi?
Hezwi zwi amba khamphani yo ewaho maana nga mulindakhombo uri i shume yo imela ene kha u vha rengisela phoisi?
Ndi khamphani ya ndindakhombo ya tshifhinga tshilapfu yo iwalisaho kha Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni ine ya wana mbadelo ya vha na vhuifhinduleli ha u badela mbuelo musi hu na lufu?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM Siaari?
Zwi amba vhone sa murao ane a badela mbadelo u itela uri vhathu vhe vha vha ta kha phoisi yavho vha wane mbuelo?
Ndi mutengo une vha badela mulindakhombo u ya nga phoisi khulwane?
Hoyu ndi muthu o iimisaho nga ehe ane vhone sa murao vha nga mu kwama arali vha sa khou fushea nga phindulo ya mulindakhombo?
Zwidodombedzwa zwawe zwa vhukwamani zwo sumbedzwa kha nivhadzo ya mulayo na nga murahu ha hei bugwana?
Mulindakhombo u o wala mutevhe wa nyimele na malwadze kha phoisi zwine arali muthu o tsireledzwaho a lovha ngazwo a sa badelwe mbuelo?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM Siaari?
Mbudziso dzine vha fanela u vhudzisa na ma?
Mbudziso: Vho imela mulindakhombo ufhio?
Phindulo: Vhuanzi vhu fanela u?
u ita khumbelo na hanziela ya Vhurao yo etshedzwaho?
Mbu: Nomboro ya phoisi ndi ifhio?
Phi: Hezwi zwi fanela u sumbedzwa kha fomo ya u ita khumbelo na kha hanziela ya Vhurao?
Mbu: Ndi nga dzhenisa nnyi kha phoisi yanga?
Phi: Havha ndi vhathu vho tiwaho nga vhone.
Mbu: Ndi o badela vhugai?
Phi: Hei ndi tshelede ine vha o badela nahone i katela mbadelo dzohe na mitendelo. Hezwi zwi fanela u bviselwa khagala?
Mbu: Ndi o badela nga wedzi, nga kotara kana nga waha?
Phi: Vha fanela u ivha uri vha o badela lini?
Mbu: Ndi thoma nga u badela kana nga murahu?
Phi: Vha fanela u ivha arali vha tshi fanela u badela mathomoni a wedzi naa (u thoma) kana mafheleloni a vhege kana nga tshikolodo?
Mbu: Ndi fanela u badela hani?
Phi: Kheshe kana nga u tou umbula muholoni?
Phi: Ee, i fanela u vha i tsumbathengo ya tshiofisi.
Mbu: Idzi mbadelo dzi nga engedzea tshifhinga tshi aho naa?
Phi: Mbadelo dzi fanela u engedzea arali hu tshi khou vha na mbilo nnzhi kha phoisi?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM Siaari?
Mbu: Idzi mbadelo dzo khwa?
Phi: Hezwi zwi fanela u sumbedzwa kha Phoisi Khulwane?
Mbu: Ndindakhombo yanga i thoma lini?
Phi: Hu nga kha i vha na tshifhinga tsha u lindela kha Phoisi Khulwane?
Mbu: Zwifhinga zwa u lindela ndi zwifhio?
Phi: Hezwi zwi o bveledzwa kha milayo na nyimele dza Phoisi Khulwane?
Mbu: Hu itea mini arali lufu lwo vhangiwa nga khombo?
Phi: Kanzhi zwifhinga zwa u lindela a zwi shumi.
Mbu: Hu na zwi sa katelwi naa?
Phi: Hezwi zwi o sumbedzwa kha milayo na nyimele dza Phoisi Khulwane?
Phi: A vha tsha?
phana na u badela zwifhinga zwa u lindela na zwi sa katelwi zwi o tou dovha zwa itwa nga huswa?
Mbu: Ndindakhombo i fhela lini kha muthu muwe na muwe?
Phi: Vha fanela u ewa zwidodombedzwa nga vhualo, nga maana kha vhana?
Mbu: Ndi a wana vhuanzi ha u vha murao?
Phi: Vha fanela u wana hanziela ya Vhura?
dodombedzwaho a uri ndi nnyi o tsireledzwaho, tshelede ine ya fanela u badelwa, zwifhinga zwohe zwa u lindela na zwi sa katelwi?
Mbu: Ndi nga engedza tsireledzo yanga nga murahu?
Phi: Ee, vha nga engedza mbuelo kha phoisi yavho arali Pho?
Khulwane i tshi zwi tendela, vha nga engedza mbadelo dzavho tshifhinga tshiwe na tshiwe. U sa katela na zwifhinga zwa u lindela zwi o shuma kha mbuelo dzo engedzwaho?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM Siaari?
Mbu: Ndi ita hani mbilo arali hu na lufu?
Phi: Vha fanela u sumbedzwa maitele a mbilo nga vhu?
milayo na maga.
Mbu: Ndi nga vhona Phoisi Khulwane?
Phi: Vha na pfanelo ya u vhona Phoisi Khulwane?
zwi ita arali vha sa khou fushea nga phindulo dzine vha khou dzi wana kana vha sa fulufheli muthu ane a khou vha rengisela phoisi. Phoisi Khulwane yavho i fanela u wanala ofisini yavho ya tshumelo ya khasiama ya tsinisa?
Mbu: Ndi nga phumula phoisi yanga?
Phi: Vha nga phumula phoisi hu saathu u fhela ma?
badela mbadelo yavho ya u thoma vha vhuiselwa tshelede yavho yo fhelela arali vha saathu u ita mbilo ya u welwa nga lufu. Nga murahu phoisi i nga phumulwa tshifhinga tshiwe na tshiwe, fhedzi a hu na mbadelo dzine vha o dzi wana murahu?
Mbu: Hu bvelela mini arali phoisi yohe ya fhiriselwa kha muwe mulindakhombo?
Phi: Hezwi zwi nga itwa, fhedzi vha fanela u?
vhudzwa uri zwi kwama hani vhathu vhe vha vha vho tsireledzwa, zwi yelanaho na zwohe zwo bulwaho afho nha. Mulindakhombo muswa u fanela u vha etshedza hanziela ntswa ya vhurao. Arali vha tshi pfa uri a vha ho kha nzulele ya khwine kana vhu linganaho na ho fhiraho, vha fanela u kwama mulindakhombo a ne a vha hone zwino nga u avhanya?
Mbu: Hu bvelela mini arali ndi na mbudziso kana mbilaelo?
Phi: Vhone kana vha?
mulindakhombo. Arali vha songo fushea, vha nga vhiga mbilaelo yavho kha Mukonanyi wa Ndindakhombo ya Tshifhinga tshilapfu kana Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni.
Vha dzhiele nzhele: Zwidodombedzwa zwa mukonanyi na FSB zwi o vha zwi hone kha hanziela yavho ya Vhurao zwa dovha zwa wanala nga murahu ha hei bugwana ya mafhungo?
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM Siaari?
<fn>venda.txt</fn>
Khethekanyo 56 (d) na 69 (d) ya Ndayotewa i. etshedza uri Buthano. a Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi. anganedze phethishini, vhuimeleli kana vhupfiwa u bva kha vhathu kana zwiimiswa zwiṅwe na zwiṅwe zwi re na dzangalelo.
U dzhenela ha tshitshavha kha u sika milayo, vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde ndi. etshedzo ya ndeme ya ndayotewa ya dimokirasi yashu. Phalamennde yo bveledza nḓila dzi re na tshivhalo dza u. isa u dzhenela ha tshitshavha kha u shuma ha tshiimiswa. nḓila nthihi ya uri tshitshavha tshi kone u shumisa pfanelo yatsho ya u dzhenela kha Phalamennde ndi u swikisa phethishini.
o sumbedzwa kha milayo ya Buthano. a Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Phethishini ndi khumbelo ya tshiofisi kha Phalamennde ya u dzhenelela kha mafhungo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha khumbelo ya thuso kha fhungo. o tiwaho kana u tandululelwa mbilaelo.
Nga u angaredza hu na tshakha mbili dza phethishini, dzine dza vha phethishini dzo khetheaho na phethishini dza nnyi na nnyi kana phethishini-gu.e. Phethishini yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo yo tiwaho kana a tshi humbela thuso ya vhuṋe kha Muvhuso, zwi sa tendelwiho nga mulayo, u fana na vhuswikeleli kha phesheni. Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na madzangalelo a fanaho vha tshi humbela thuso nyangaredzi kana u tandululelwa mbilaelo.
U ya nga Ndayotewa, "Mu.we na muṅwe u na pfanelo, nga mulalo na hone a so ngo shoma, ya u kuvhangana, u ita misumbedzo, u gwalaba na u kumedza phethishini." Naho zwo ralo, hu na maṅwe maitele ane vhathu kana zwigwada vha tea u a tevhela musi vha tshi kumedza phethishini kha Phalamennde. U. etshedzwa ha phethishini hu langulwa nga milayo ya Phalamennde.
Buthano. a Lushaka. i. o.a uri phethishini i vhe i. etshedzwaho nga nḓila ya tshiofisi nga muraḓo wa Phalamennde (MP), uri i dzhielwe nṱha. Nga u ralo phethishini i fanela u tikedzwa nga MP. Vho. ewa maanḓa a u amba na MP muṅwe na muṅwe nga u mu kwama kana u dalela Ofisi ya Vhukhethelo i re tsini navho u. o.a thuso ya u vha swikisela phethishini.
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP) a i. oḽi uri phethishini i tikedzwe nga MP. Naho zwo ralo, phethishini i swikiswaho kha NCOP i fanela u vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mudzulatshidulo wa Khoro. Milayo ya NCOP a i khethululi vhukati ha phethishini yo khetheaho na phethishini-gu.e.
Phethishini i fanela u tevhedza. ho.
U vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mulangadzulo wa Buthano. a Lushaka (NA) kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavun.
U katela ma/dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi zwa mu/ vharumeli vha phethishini; . U sumbedza zwavhuḓi Muṱanganedzi o teaho wa phethishini (phethishini i khou livhiswa kha nnyi); . U sumbedza zwavhuḓi tshiimo tsha khumbelo ine ya khou itwa fhungo. a phethishini; . U katela thikhedzo i vhonalaho ya phethishini; . Phethishini i fanela u vha nga luambo luṅwe na lu.
U sainiwa nga mu/vharumeli vha phethishini vhone vhane nga nnḓa ha musi Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo o tshea nga iṅwe n.
A i tei u vha na luambo lwa u semana kana lu sa. honifhi; na uri i . Fanela u sumbedza tshiimo tsha thulo i humbelwaho kha Phalamennde.
Vha eletshedzwa uri vha ambe na MP phanḓa ha u swikisa phethishini yavho sa vhu nga a tshi nga vha thusa nga ha tshivhumbeo na zwine zwa tea u vha ngomu ha phethishini. Arali hu na maṅwalwa a u tikedza fhungo. o. iswaho nga mu/vharumeli vha phethishini, kha vha a nambatedze kha phethishini.
Phethishini yavho i. o swikiswa kha muṅwaleli wa Phalamennde u i sedzulusa na u khwaṱhisedza uri yo luga kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu, u bva afho ya swikiswa kha Mulangadzulo wa Buthano. a Lushaka kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Arali phethishini yo tevhedza. ho.ea dzoṱhe, i. o swikiswa. afulani kha Phalamennde. Arali hu phethishini yo khetheaho, i. o livhiswa kha Komiti ya Mira.ozwayo ya Makumedzwa a Vhusimamilayo na Phethishini dzo Khetheaho kha NA kana Komiti ya u. odisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu nga ha Phethishini na Makumedzwa a Vhusimamilayo a miraḓo kha NCOP. Arali ya vha phethishini ya nga ha mafhungo a u angaredza, i. o livhiswa kha Komiti dza u. o.isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi dza Buthano. a Lushaka kana Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi shumaho na ma/fhungo. o. iswaho kha phethishini yavho.
Kha vha shele mulenzhe kha Phalamennde. Kha vha vhe na vhupfiwa!
<fn>venda1.txt</fn>
Mushumo wa Tshi?
Tshiangu tsha Lushaka, kana luswayo lwa lushaka, ndi tshone tshiga tshihulwanesa tsha Shango?
Tshiangu tsha Lushaka tshi dovha hafhu tsha vha tshipia tsha Tshigano Tshihulwane, tshine tsha dzhiwa sa luswayo luhulwane lwa shango. Dokhumenthe iwe na iwe ine ya vha na Tshigano Tshihulwane ina maana mahulwane sa izwo zwi tshi amba uri yo tendelwa nga Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe?
Tshiangu tsha Afurika Tshipembe tsho rwelwa ari nga uvha a Mbofholowo, 27 Lambamai 2000. Tshanduko yo sumbedzwaho kha muano wa muvhuso ndi u sumbedza mbofholowo Afurika Tshipembe khathihi na vhuvha ha u funa ii shango?
Kuolele kwa Tshi?
Luswayo lwa Shango ndi luswayo lwo vhumbiwaho sa zwithu zwo dzudzanywaho nga ngomu ha zwidanga zwa zwivhumbeo zwa kumba, tshiwe tshi nga nnha ha tshiwe?
Tshauthoma ndi muano une wa vha hafu ya tshitengeledzi nahone nga muvhala mudala. Iwe hafu ya tshitengeledzi yo itwa nga anga dza nou dzo sedzaho nnha. Nga ngomu ha anga dza nou huna nevhe mbili dza goroi dzine dza ita tshivhumbeo tsha tshiangu tsha musuku tshi vhewaho vhukati?
Tshivhumbeo tsha tshiangu tshi na ngoma, nahone tshi na zwivhumbeo zwa vhathu vhavhili u bva kha vhutsila ha tombo ha Vharwa (Khoisan). Zwivhumbwa zwo sedzana nahone zwi khou lumelisana u sumbedza vhuthihi?
Nga nnha ha tshiangu huna pfumo na thonga zwo itaho tshifhambano u vha tshithu tshithihi. Hezwi zwo vhekanywa zwavhui u itela uri hu vhonale tshiangu na u khunyeledza tshitengeledzi tsha fhasi?
Tshitengeledzi tsha nnha na tsha fhasi zwi a fhirana u vhumba tshithu tshithihi tshi si na magumo, na vhushaka ha vhui vhukati ha zwiga zwohe u vhumba tshivhumbiwa tsha nnha. Tshivhumbiwa itshi tshi na vhudziki, honifho na vhuipfi ha Tshiangu tsha Lushaka?
Luswayo lwa Tshi?
Muano ndi - !ke e:/xarra //ke, zwo waliwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vha /Xam, zwi ambaho uri: vhathu vho fhambanaho vhe na vhuthihi. Zwi livhanywa na muthu muwe na muwe ane a khou fhaa vhuthihi vhukati ha muhumbulo na nyito. Kha vhathu vhohe, zwi ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhe anda nthihi na u pfa lu lwa fhano shangoni khathihi na u ikhoa - Vhuthihi naho ro fhambana?
Dzo oliwa: kha tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsho itwaho nga maanga a nou; izwi zwi sumbedza lupfumo lwa mavu, nyaluwo na khonadzeo ya mbveledziso, mutakalo kha vhathu na zwa vhulimisi ifhasini?
Tshiangu itshi tshi na mishumo mivhili: u sumbedza vhuvha ha vhue khathihi na tsireledzo. Tsho fara tshiga tsha lushaka?
Zwi bva kha zwifanyiso zwa tombo &#7741;a Linton, ine a vha tsumbo ya Vhutsila ha Matombo Afurika Tshipembe zwi ivheaho ifhasini, i wanala Museamu wa Afurika Tshipembe ngei Cape Town. Vhathu vha lushaka lwa Khoisan, vhane vha vha vhone vhathu vha ivheaho uri ndi vhone vhadzulapo vha shango ashu vha u tou thoma, ndi tsumbo khulwanesa ya vhuthu hashu rohe na vhubvo hashu sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Zwifanyiso zwo sumbedzwa nga nila ya u sumbedza ndumeliso, zwi tshi sumbedza vhuthihi. Hezwi zwi dovha zwa sumbedza u shanduka ha muthu khathihi na u pfa a mudzulapo wa ngoho wa lushaka na u vha muthihi na lushaka lwa vhathu vhothe (humanity)?
Protea ndi luswayo lwa u naka ha shango ashu khathihi na khonadzeo ya u vhonala ha maluvha kha lushaka lwashu nga nhani ha Mvusuludzo ya Afurika (African Renaissance)?
I sumbedza hanganyelo ya zwohe zwine zwa mela kha shango, zwi tshi khou londiwa u bva nnha. Mivhala i funeswaho ya Afurika yo olwa kha protea - muvhala mudala, wa musuku, mutswuku na mutswu?
Tshioni tsha muwaleli tsho sumbedzwa tshi tshi khou fhufha - zwine zwa itea musi huna nyaluwo na tshipidi. Tshioni tsha maana tshine milenzhe yatsho - yo sumbedzwa nga pfumo na tshibonda - zwi a tshi shumela musi tshi tshi khou zwima owa zwine zwa sumbedza tsireledzo ya lushaka kha maswina alwo. Ndi murumelwa wa mu/vhadzimu ane a rabelela shango; nga hei ndila, tshi tou vha luswayo lwa mutshidzi. Maphapha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu, nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza. Tsho sumbedzwa kha musuku hune tsha vha tshiga tsha u sumba u baekana hatsho na uvha khathihi na maana a nnhesa?
Itshi ndi tshiga tsha tsumbo ya tshedza na u naka. Zwi sumbedza pfulufhedziso ya mabebo maswa, u kona u lavhelesa murahu na phana nga muhumbulo, nivho, u bveledza phetho dzavhui khathihi na maana a u ita zwine zwa tea u itwa. Ndi luswayo lwa hune vhutshilo ha bva hone, tshedza na vhuvha ha tshohe ha vhathu?
Tshivhumbeo tsho khunyelelaho tsha Luswayo lwa Shango tshi anganyisa tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsha fhasi na tsha nnha kha luswayo lwa u sumbedza u ya nga hu sa fheli. Nila ine ya umekanya tshipia tsha fhasi nga maanga a nou, huna uvha ine a khou bvelela nga nnha, izwi zwi vhumba tshifanyiso tsha kumba ine tshioni tsha muwaleli tsha vha tshi tshi khou bva khao. Nga nila ya tshifanyiso, hezwi ndi u sumbedza mabebo maswa a muya wa shango ashu avhui na gundo dzao?
Batho Pele ndi maipfi a Sesotho ane amba uri 'Vhathu Phanda', a khwahisedza uri tshumelo ya muvhuso i ye vhathuni vhohe vha Afurika Tshipembe. Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa. Nga dzi 1 dza Tshimedzi 1997, tshumelo ya muvhuso yo o thoma khampheini ya Batho Pele yo livhiswaho kha u khwinifhadza mveledziso ya tshumelo kha vhathu?
U kwamana na vhathu tshifhinga tshohe malugana na vhukhwine ha tshumelo ine ya khou bveledzwa?
U vhea zwiga kana zwitandadi zwa tshumelo zwine zwa sumbedza uri ndi vhukhwine vhu ngafhani ha tshumelo vhune ha nga lavhelelwa.
U engedzedza u swikela ha vhathu kha tshumelo, nga maanda nga vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa.
U ita uri huvhe na u fara vhathu zwavhui nga u tevhela zwiga zwo tiwaho musi hu tshi thusiwa vhathu?
U ea nivho nnzhi nahone ya khwine malugana na tshumelo u itela uri vhathu vha vhe na nivho?
U engedzedza uri hu vhe na u vulea khathihi na u bvela khagala malugana na nila ine tshumelo ya bveledzwa ngayo?
U khakhulula vhukhakhi na zwithu zwi songo itiwaho u itela uri thaidzo dzi tandululwe nga nila ya khwine?
U ea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho i khou shumiswa zwavhui nahone zwo tea?
Muano wa Batho Pele u malugana na pheliso ya kushumele ku sa vhei vhathu phana. U dovha wa amba nga ha u vhona uri vhupuani ha zwa masheleni ha Tshumelo dza Tshitshavha vhu tshimbidzana na hoea dza vhathu?
Vunzhi ha khwiniso dzine tshitshavha tsha tama u dzi vhona ndi khwiniso dza mahala, u fana na: u wewela, u honifha tshitshavha, u fulufhedzea musi hu tshi ekedzwa zwidodombedzwa, na u humbela pfarelo arali zwithu zwi sa tshimbili zwavhui. Hezwi ndi zwithu zwi sa oi tshelede, fhedzi zwi oa uri hu shandukiswe vhuifari?
U khwinifhadza nisedzo ya tshumelo zwi amba u vhona uri zwohe zwine ra ita zwi tshimbidzana na kuhumbulele kwa u takadza khasiama. U itiwa ha Batho Pele a si tshithu tsha uvha ithihi fhedzi. Ndi tshithu tsha uvha iwe na iwe tshine tsha o itwa miwaha minzhi nahone tshi tshi khou khwaha tshi tshi ya?
Ri tea u shuma rohe, sa muvhuso na lushaka u itela uri mitheo ya Batho Pele i bvelele kha lushaka lune lwa khou shuma lu tshi khou shumela vhutshilo ha khwine. (Mulaedza nga Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki musi vha tshi rwela &#7793;ari Tshi&#7793;angu tsha Lushaka, Kwaggafontein, Bloemfontein, nga &#7741;a 27 Lambamai 2000)?
