













                      BUGUPFARWA YA 
                      U WANA MAFHUNGO 
                      YA DTI 









	ZWI RE NGOMU
 

1.	MARANGAPHAN?A	5 

2.	NDIVHO	6 

3.	TSHIVHUMBEO NA MISHUMO YA dti	6 
3.1	dti nga u pfufhifhadza	6 
3.2	Ndivho khulwane, ndivho dza phurogireme na dza u ela	6 
3.3	Tshivhumbeo tsha dzangano	7 

4.	ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUOFISIRI WA MAFHUNGO 
       & MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO	10 
4.1	Muofisiri wa Mafhungo	10 
4.2	Vhathusa muofisiri wa mafhungo (DIO)	10 
4.3	Dzi?iresi 
4.3.1	?iresi ya poso	11 
4.3.2	?iresi ya fhethu	11 
4.4	Webusaithi	11 
4.5	Senthara ya ṱhingo ya DTI	11 

5.	?HOHO NA KHETHEKANYO DZA MAFHUNGO	11 
5.1	Khethekanyo dza mafhungo kha dti	11 
5.2	Mutevhe wa Milayo i langwaho nga dti	13 
5.2.1	Zwiimiswa zwa bindu, vhuḓe na Vhulangi	13 
5.2.2	Mbambadzo yone, Vhupikisani na Tsireledzo ya vharengi	14 
5.2.3	Indasi?iri i langwaho (nga mulayo)	14 
5.2.4	Mbambadzo na mashango a nn?a	16 
5.2.5	Zwilinganyo	17 
5.2.6	Mveledzo na vhu?o?esi/vhu?o?isisi	17 
5.2.7	Tsireledzo ya ndaka ya vhu?ali	18 

6.	TSHUMELO	20 
6.1	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka	20 
6.1.1	Khwinifhadzo na mutshipiselo wa muthelo	20 
6.1.2	U sa sokou la?a dzitshikha (u dampa) na nyitophikisi	23 
6.1.3	Ndaulo ya zwa u ?un?a na zwa u vhambadzela-mashangoni a 
nn?a	28 
6.2	U ṅwalisa na u ḓola/ ingamela	30 
6.2.1	U ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Khamphani na Ndaka	30 
6.2.2	?ho?isiso na u ingamela/?ola	31 
6.3	Mafhungo, Nyeletshedzo na u Thusedza	32 
6.3.1	Vhubindudzi na mashango a nn?a	32 
6.3.2	Mabindu ma?uku	33 

		6.3.3	Vhu?o?isisi ha tshisaintsi 
6.3.4	Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani	37 
6.3.5	U vhambadzela mashango a nn?a	38 
6.3.6	Pfanelo dza vharengi	39 
6.4	Gwama ?a zwiṱuṱuwedzi na mveledziso	40 
6.4.1	Thikhedzo ya zwa vhubindudzi	40 
6.4.2	Mveledzo ya Bindu ?i?uku	41 
6.4.3	U hulisa/engedza vhupikisani	44 
6.4.4	Mihumbulo miswa na Thekhino?odzhi	45 
6.4.5	Thikhedzo kha zwa vhuvhambadzelaseli	45 

7.	MAFHUNGO A RE HONE NGA U ANGAREDZA (nga kha webusaithi ya dti)	46 
7.1	Vhubindudzi	46 
7.1.1	Ndi ngani vha tshi tea u bindudza SA	46 
7.1.2	Vhupo ha mulayo/ha ndaulo	46 
7.1.3	U dzula na u shuma SA	46 
7.2	Thuso kha zwa vhuvhambadzaseli	47 
7.2.1	Vha nga ita hani bindu SA	47 
7.3	U thoma bindu	47 
7.3.1	Bindu ?i thomiwa hani	47 
7.3.2	Ndangulo ya bindu	47 
7.3.3	Zwikhala zwa bindu	48 
7.3.4	Thikhedzo/thuso ya bindu	48 
7.4	U alusa bindu	48 
7.4.1	Bindu ?i aluswa hani	48 
7.4.2	Ndangulo ya bindu	49 
7.4.3	Thikhedzo/thuso ya bindu	49 
7.5	Zwa vhuvhambadzelaseli	50 
7.5.1	Kha vha gude u vhambadzela seli	50 
7.5.2	U ṅwaliswa ha muvhambadzelaseli	50 
7.5.3	Mbuelo ya vhuvhambadzelaseli	50 
7.5.4	Tswikelelo kha mimakete ya dzitshaka	50 
7.5.5	Madzangano a vhuvhambadzelaseli	50 
7.6	Mabindu mahulwane	51 
7.6.1	Vhupo ha mulayo ha Afrika Tshipembe	51 
7.6.2	U ṅwaliswa na thendelo	51 
7.6.3	Zwi?u?uwedzi	51 
7.7	U kwamana/davhidzana na dti	51 
7.7.1	Zwigwada zwa dzangalelo ?a zwa ikonomi	51 
7.8	U tsireledza vharengi	51 
7.8.1	U fushea ha vharengi Afrika Tshipembe	51 
7.8.2	Pfanelo dza vharengi	51 
7.8.3	Zwiko	51 
7.8.4	Zwiimiswa zwa u vhilaela zwa vharengi	52 
7.9	Ikonomi ya Afrika Tshipembe	52 
7.9.1	Vhuhulu	52 
7.9.2	Nyaluwo	52 
7.9.3	Dzisekithara	52 
7.9.4	Mbambadzo	52 
7.9.5	Vhubindudzi & Tsengedzo	52 
7.9.6	Mitengo	52 
7.9.7	Vhutholiwa/Mushumo	52 
7.9.8	U sa lingana	52 
7.9.9	Tsumbedzo dza ikonomi	52 
7.9.10 Zwiko	52 
7.10	dti	52 
7.10.1	dti nga u angaredza	52 
7.10.2	Vhashela mulenzhe vhahulwane kha zwa ikonomi	52 
7.11	Dziphurogireme	53 
7.11.1	Tshivhumbeo tsha dzangano	53 
7.11.2	Vhathu vhashu	53 
7.11.3	dza mvelelo dza dti	53 
7.11.4	Muvhigo wa ṅwaha wa dti	53 
7.11.5	U davhidzana/kwamana na dti	53 
7.11.6	Tshigwada tsha zwiimiswa zwa dti	53 
7.12	?etshedzo	54 
7.12.1	Thendelano dza Mbambadzo ya dzitshaka	54 
7.12.2	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka	54 
7.12.3	Milayo na Ndangulo	54 
7.12.4	U ṅwaliswa na u ?olwa	54 
7.12.5	Mafhungo, Ngeletshedzo na u tshimbidza	55 
7.12.6	Gwama ?a zwiṱuṱuwedzi na Mvelelo	55 
7.12.7	Dziphurogireme	55 
7.12.8	Pho?isi, milayo na mbambadzo ya dzitshaka	55 
		7.12.9	Zwinetshedzwa								55 
7.12.10	Mvelelo	56 
7.13	Mafhungo na zwiwo	56 
7.14	Zwiwo zwa dti	56 
7.15	Mafhungo a zwa indasi?iri	56 
7.16	Zwigan?iswa	56 
7.17	Mbudziso dza zwa phalamennde	56 
7.18	Zwipitshi	56 
7.19	Mafhungo a pha?aladzo	56 
7.20	Manye?iso a khandiso	56 

8.	MAITELE A KHUMBELO	56 
8.1	Kuitele	56 
8.2	Mbadelo	59 
8.2.1	Mbadelo dza zwiimiswa zwa Muvhuso	60 

9.	U ?ETSHEDZA/U HANWA HA KHUMBELO	61 
9.1	U hanwa ha khumbelo	61 
9.2	Aphili	62 

10.	GAIDI YA KHOMISHINI YA PFANELO DZA VHUTHU	64 

11.	U SHELA MULENZHE HA VHA RE NA MIKOVHE/DZISHERE	65 

12.	?HUMETSHEDZO	65 
12.1	FOMO YA A	66 
12.2	FOMO YA B	70 






1.	MARANGAPHAN?A
 
Mulayo wa u Bveledza kuwanele kwa Mafhungo, wa vhu 2 wa 2000 (?mulayo?) wo tendelwa nga ?a 9 Ṱhafamuhwe, zwi ḓeaho u bveledzwa ha pfanelo dza mulayotewa dza u wana mafhungo maṅwe na maṅwe o farwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso kana zwa phuraivete a ṱoḓeaho  kha u shumiswa kana u tsireledzwa ha dzipfanelo. He khumbelo ya itwa u ya nga  mulayo, tshiimiswa tshe khumbelo ya itwa khatsho tshi fanela u bvisa mafhungo, nga nnḓani ha musi Mulayo u tshi buletshedza uri mafhungo ho ngo tea u bviselwa khagala. 

Mulayo u vhea ṱhoḓea dza maitele a u ita khumbelo yo raloho. Bugupfarwa iyi I ?o ḓisa mvelele ya u shaya tshidzumbe na vhuḓifhinduleli Muhashoni wa zwa vhubindudzi na indasiṱiri (?dti?) nga u ḓea pfanelo ya u wana mafhungo a ṱoḓeaho kha u tsireledza pfanelo dza vhathu kana dza madzangano. U kona u bveledza ndangulo ya zwiimiswa zwa muvhuso, zwo tou tea uri muṅwe na muṅwe a ?u?uwedziwe  na u gudiswa u pfesesa pfanelo dzawe u ya nga Mulayo. 

Naho zwo ralo, Tshipiḓa tsha 9 tsha Mulayo tshi tenda uri pfanelo dzenedzo dza u wana mafhungo a dzo ngo tea u sa vha na mikano nahone dzi tea u vha nga fhasi ha mielo i pfeseseaho, i katelaho, fhedzi zwi sa gumi afha: 

> Mielo yo livhiswaho kha u tsireledza tshidzumbe nga nḓila i pfeseseaho 
> Tshidzumbe tsha bindu; na 
> Ndangulo yone i shumaho zwavhuḓi na 
> Nga nḓila ya u linganya pfanelo iyo na dziṅwe pfanelo, zwi katelaho pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Dzipfanelo kha Mulayotewa. 

Tshipiḓa 14 tsha Mulayo tshi kombetshedza uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi ṅwale Bugupfarwa, ine ya ?o thusa vhathu u wana mafhungo a re kha tshiimiswa tsha muvhuso na u dodombedza ṱhoḓea ṱhukhu dzine bugupfarwa ya tea u tshimbidzana nadzo/u dzi tevhelela. 

Dti yo no amba uri i ?o  lingedza u sa vha na tshidzumbe na u ṋetshedza mafhungo nga misi nahone mahala kha vhoramabindu, vhashumisi na vhathu nga u angaredza nga kha dzikhandiso, dzin?ivhadzo, webusaithi na senthara ya ṱhingo ya dti 


2.	N?IVHO
 
Bugupfarwa iyi i ?o ḓea muhumbeli, nga u tevhela Mulayo, zwidodombedzwa zwa vhudavhidzani, na maitele a u wana mafhungo o teaho u bva kha dti. 

Bugupfarwa I ?o lingedza hafhu u ḓea muhumbeli mbonalo yone ya tshivhumbeo, mishumo, tshumelo na indekisi ya mafhungo a dti u konisa muhumbeli u vhona fhethu hune mafhungo ṱoḓeaho a nga wanala hone. 
Bugupfarwa  I ḓea hafhu dzifomo na mutendelo u ṱoḓeaho kha u ita khumbelo ya mafhungo. 


3.	TSHIVHUMBEO NA MISHUMO YA dti
 
3.1	mafhungo  nga u pfufhifhadza nga dti 

Ndivho ya dti ndi u ranga phanḓa na u leludza kuwanele kwa mushumo wa ikonomi u farelelaho na u wana mishumo/u tholwa ha vhoṱhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga kha vhubindudzi ha maimo a nṱha, u engedza u wanala ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzitshaka, u ita fhethu ha mimaraga hone hone ha mabindu a muno na a maṅwe mashango na ha vhashumisi/vharengi. Nga heyi  nḓila, dti  I ?o?a u shela mulenzhe kha u vhea ikonomi ya Afrika Tshipembe nga nḓila I ṱavhanyaho na i kovhekanaho ya nyaluwo. 

3.2	Ndivho khulwane, ndivho dza phurogireme na dza u ela 

       dti i na ndivho khulwane dza malo: 
> U bveledza sekithara ya zwibveledzwa yo ?anganyiswahona yo bvelaho phanḓa ine ya ?o engedza  u vha hone ha zwikhala zwa ikonomi kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe kha ikonomi nga vhuphara. 
> U hulisa vhuhulu ha maraga wa thundu na tshumelo dza Afrika Tshipembe. 


> U bveledza u fhambana ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwine zwa vhambadzwa seli kana kha  mashango a nnḓa. 
> U bveledza maimo a nṱha a vhubindudzi ha nnḓa na ha muno. 
> U ita fhethu ha mimaraga hone - hone Afrika Tshipembe ha mabindu a muno na a maṅwe mashango na ha vhashumisi/vharengi. 
> U ḓea zwikhala zwa u khwaṱhisa lwa ikonomi vhathu vhe kale vha vha vha tshi kon?iselwa u swikelela zwikhala na u ḓea thikhedzo i konisaho tshumiso ya zwikhala izwi. 
> U shela mulenzhe kha mvelaphanḓa ya ikonomi ya mavunḓu oṱhe a Afrika Tshipembe, vunḓu ?a SADC na Afrika nga vhuphara hayo. 
> U khwinifhadza ndangulo yone na i shumaho zwavhuḓi ya dti. 

3.3	Tshivhumbeo tsha dzangano 

dti i langulwa nga: 
> Zwipiḓa zwa vhukoni, zwine zwa ṋetshedzana nnga tshumelo dza thikhedzo ya vhushumisani kha zwipiḓa zwoṱhe zwa mushumo. 
> Zwipiḓa zwa  u ita phoḽisi, zwi sedzaho kha u ita nyimelo yavhuḓi kha zwa ikonomi. 
> Zwipiḓa zwa u ṋetshedza tshumelo, zwi itaho vhukwamani na mabindu na vhashumisi/vharengi nga kha zwibveledzwa na tshumelo. 
> Tshipiḓa tsha mbambadzo, tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha pfungavhu?e na mbambadzo ya zwibveledzwa (dziphurogireme na zwikumedzwa) zwa dti na u ita vhungoho ha uri mabindu a muno na vhashumisi/vharengi vha pfesesa pfanelo dzavho dza ikonomi. 




TSHIVHUMBEO TSHA DZANGANO ?A MAIMO A NṰHA 
Minis?a 
Vho - Alec Erwin 

MufarisaMinis?a 
Vho - Lindiwe Hendricks 

EMU 
Mulangi - Dzhenera?a 
Vho -  Alistair Ruiters 

Muofisiri muhulwane wa zwa mishumo 
(A hu na muthu) 



GSSD		Mbambadzo	ITED		TEO		CCRD		EIDD	TISA 
A hu na 		A hu na 	Vho - Tshediso	Dokotela Vho - Mohlape	Vho - Astrid		Lionel	Vho - Lungisa 
 muthu		 muthu	matona		Mohale		Ludin		October	Magwentshu 
                                                                                    Mbambadzo (Marketing) 
GSSD - Khethekanyo ya Tshumelo dza tshigwada na Sisi?eme  ya thikhedzo	ITED - Mvelaphanḓa ya mbambadzo ya dzitshaka na ikonomi 
TEO ? Dzangano ?a zwa bindu						CCRD - Khethekanyo ya Ndangulo ya Vhashumisi/vharengi na Vhupfanavhanzhi 
EID - Khethekanyo ya mvelaphand(a ya zwa bindu na indasiiri			TISA - Mbambadzo na Vhubindudzi zwa Afrika Tshipembe 


Ndivho dza dti dzi bveledzwa nga kha dziphurogireme dzi tevhelaho: 




 
PHUROGIREME
 
NDIVHO
 
KHETHEKANYO DZA VHUKONISI NA ZWA MBAMBADZO 

(EMU, GSSSD & MBAMBADZO)
 
Yuniti ya Ndangulo ya khorotshitumbe
 
U ṋetshedza vhurangaphanḓa hone muhashoni na zwiimiswa zwo vhandekanywaho nawo na thikhedzo ya zwa mishumo u leludza u bvelela ha u dzheniswa tshumisoni ha vhurumiwa ha dti 

U vhea dti sa ipfi ?a vhurangaphanḓa kha ikonomi ya vhukuma na nga kha ṱhuṱhuwedzo ya  vhufarakani kha thikhedzo ya ndivho dza dti

 
Sisi?eme ya tshigwada na Tshumelo dza thikhedzo
 
U ṋetshedza tshumelo dza pfanavhanzhi na thikhedzo ya mushumo nga nḓila ya Thekinolodzhi ya mafhungo (Information Technology), Zwiko zwa vhashumi (Human Resources), Zwishumiswa na Tshumelo dza gwama

 
Mbambadzo
 
U ḓadzisa na u ṱanḓavhudza ndivho na tswikelelo kha zwibveledzwa na tshumelo dza dti
 
KHETHEKANYO DZA U ITA PHOḼISI 
(ITED, EIDD & CCRD)
 
Mveledzo ya Vhubindudzi na Ikonomi ya dzitshaka
 
U engedza tswikelelo kha mimaraga ya zwivhambadzwaseli zwa Afrika Tshipembe nga therisano dzo livhiswaho kha u swikelela thendelano dza vhubindudzi ha dzitshaka nga mapfesesele a fhethu ha vhubindudzi ha ḽifhasi na u thoma u langa maitele a u vhea mutendelo/mbadelo a Afrika Tshipembe

 
Mveledzo ya zwiimiswa zwa bindu na Indasiṱiri
 
U tikedza mveledzo ya phoḽisi na maitele hu livhiswaho kha u vhumbwa nga huswa ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga kha u engedza maanḓa a HDI, u tikedza mveledzo ya zwiimiswa zwa bindu, na u engedza ndeme na vhupikisani kha zwa ikonomi

 
Mulayo wa vhashumisi/vharengi na pfanavhanzhi
 
U ḓea bindu vhulangi vhune ha ṱuṱuwedza vhuṱaṱisani ho teaho, mimaraga i shumaho na i si na tshidzumbe kha vhudzulapo ha ikonomi nga kha u bvela phanḓa na u sedzulusa phoḽisi na mulayo, na u bveledza u tevhela milayo nga kha pfunzo na u dzhenisa tshumisoni ho teaho.
 
KHETHEKANYO DZA NḒISEDZO YA TSHUMELO (TISA & TEO)
 
Mbambadzo na Vhubindudzi Afrika Tshipembe
 
U ṱuṱuwedza vhubindudzi kha ?a Afrika Tshipembe na ndivho dza u bveledza vhukoni ha Afrika Tshipembe kha vhubindudzaseli ha thundu mimaragani yo fhambanaho na u ḓea mbonelo phanḓa ya nyaluwo ya dzisekithara na ndeme ya ma?irikisi kha ikonomi

 
Madzangano a zwa bindu
 
U bveledza u vhumbwa nga huswa ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga kha u lambedza vhubindudzi kha zwishumiswa, mveledzo ya zwiko zwa vhashumi, vhubveledzisi ho ?a anganelwaho na mishumo I tshimbilelanaho nazwo, mveledziso ya mabindu maṱuku, madzingu, thekinolodzhi na u khwinisa.
 

4.	ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUOFISIRI WA MAFHUNGO NA MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
4.1	Muofisiri wa Mafhungo 
       Mulangi-Dzhenera?a: Vho ? Dokotele A Ruiters 
       Luṱingo: +27 12 310 9479 
       Fekisi: +27 12 322 2951 

4.2	Vhathusa muofisiri wa mafhungo (DIO): 

KHETHEKANYO
 
DIO
 
LUṰINGO
 
FEKISI
 
Ḓiresi ya e-mei?i
 
EMU
 
Vho - M Ebrahim
 
+27 12 310 1591
 
+27 12 322 7851
 
mebrahim@dti.pwv.gov.za
 
GSSSD
 
CIO ? Vho - A Dirks
 
+27 12 310 1586
 
+27 12 322 7407
 
alroy@dti.pwv.gov.za
 

 
Admin ? Vho - A Jooste
 
+27 12 310 9735
 
+27 12 320 5811
 
ajooste@dti.pwv.gov.za
 

 
 CFO ? Vho - X Ncame
 
+27 12 310 1280
 
+27 12 320 5811
 
xncame@dti.pwv.gov.za
 

 
RM - Pfareli ? Vho - A Dirks
 
+27 12 310 1586
 
+27 12 322 7407
 
alroy@dti.pwv.gov.za
 
ITED
 
Vho - P Matlala
 
+27 12 310 1023
 
+27 12 322 0617
 
pmatlala@dti.pwv.gov.za
 
EIDD
 
 Vho - L Mvanana
 
+27 12 310 1551
 
+27 12 322 7169
 
lindam@dti.pwv.gov.za
 
CCRD
 
Vho - T Nkabinde
 
+27 12 310 1002
 
+27 12 322 8489
 
tnkabin@dti.pwv.gov.za
 
TEO
 
Vho - K Kadali
 
+27 12 310 1025
 
+27 12 320 0997
 
khwezi@dti.pwv.gov.za
 
TISA
 
Vho - I Dockrat
 
+27 12 428 7659
 
+27 12 428 7031
 
ismail@isa.org.za
 

4.3	Dzi?iresi 
4.3.1	?iresi ya poso 
       Muofisiri wa mafhungo 
       dti 
       Bogisi ?a poso x84 (Private Bag x84) 
       PRETORIA 
       0001 

4.3.2	?iresi ya fhethu 
       Muofisiri wa Mafhungo 
       dti 
       224 Prinsloo Street (khona ya zwiṱaraṱa Prinsloo na Church) 
Pretoria 

4.4	Webusaithi 
       www.thedti.gov.za 

4.5	Senthara ya ṱhingo ya dti 
       0861 843 384 


5.	?HOHO NA KHETHEKANYO DZA MAFHUNGO
 
5.1	Khethekanyo dza mafhungo kha dti 
Khethekanyo dza mafhungo dzi tevhelaho na dzirekhodo zwo vhulungwa nga dti: 

? Zwidodombedzwa zwa khamphani (tsumbo. Mulangi, vhaḓe vha dzishere, Ḓiresi ya khamphani, na zwiṅwe) 
? Mafhungo a dziphatente na dzipfanelo na maswayo kana maipfi a shumiswaho nga bindu kha vhubindudzi (a lushaka na a seli) 
? Thendelano dza zwa mbambadzo (vhukati ha Afrika Tshipembe na mashango a seli na maṅwe madzangano) 
? 
? Mafhungo a ndambedzo (Mafhungo a ndambedzo a murengelano na a si a murengelano) 
? Mafhungo a thendelo (thendelo dzi ṋewaho ndi dza mbambadzelaseli/zwi?un?wa thendelo dzi shumaho na zwibveledzwa zwi langwaho nga fhasi ha Mulayo wa thivhelanyando (Non-proliferation - u thivhela u anda nga tshivhalo tsha nṱhesa) 
? Mbadelo dza zwiṱunḓwa na mbambadzelaseli (mbadelo dza zwino na dza kale dza zwibveledzwa zwa zwiṱunḓwa na zwivhambadzelaseli) 
? dti na mafhungo a ndaulo ya khethekanyo (mafhungo a zwiwo, nzudzanyo ya bindu, mbekanyagwama, dziphoḽisi na maitele) 
? Mafhungo a vhukwamani a ndangulo (mvuvhano, zhendedzi, zwibveledzwa/zwikumedzwa) 
? Vha re na dzangalelo (mi?we mihasho ya muvhuso, madzangano a re na dzangalelo ?a ndaulo na gwama kha dti, murengi, mafhungo a mvuvhano) 
? Ndaulo ya Gwama na Zwiko zwa vhathu/vhashumi (tsumbo, dzirekhodo dza muvhalelano na vhashumi) 
? Mafhungo a vhalambedzagwama (zwa gwama, ndangulo ya vhukwamani, ndangulo ya maimo/phurogireme) 
? Mafhungo a Mu?isedzi (mafhungo nga ha vhaḓisedzi vha tshumelo kha dti) 
? Nyambedzano na zwi?iswa phalamendeni 
? Ndangulo ya phurogireme na thandela 
? Mafhungo a mulayo (dti i laula vhuvhambadzi na indasiṱiri dzo fhambanaho   - Milayo i tshimbilelanaho nazwo, milayo na dziphoḽisi, hafhu na dzirekhodo dza milandu ya zwa mulayo i tshimbilelanaho na mafhungo a vhuvhambadzi na Indasiṱiri, a zwiwo zwa muno na a dzitshaka) 
? Zwa milayo (mulayo wa zwa tshitshaka, milandu ya ṱhoḓisiso) 
? ṱhoḓisiso na u ?olwa/oditha (khamphani, zwibveledzwa, ndambedzo, mbilaelo dza vhashumisi/vharengi, mbilaelo dza tshikhafhadzo) 
? Dziphoḽisi dza Vhuvhambadzi na Indasiṱiri (mafhungo a Phoḽisi I langaho nyito na vhukwamani na dti) 




5.2	Mutevhe wa Milayo i langwaho nga dti 
5.2.1	Zwiimiswa zwa bindu,  vhuḓe na Vhulangi 

? Mulayo wa vhu 71 wa zwa Mabindu wa 1991: Ndivho ya mulayo ndi u khwinifhadza miṅwe milayo nga ha u ṅwaliswa na u tshimbidzwa ha mabindu, na dziawara dza shopo, na u ita thendelo ntswa nga ha u ṅwaliswa uho na u tshimbidzwa ha mabindu, na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
? Mulayo wa vhu 69 wa koporasi kana khamphani ya vhathu vhathu vhaṱuku (close corporations) wa 1984: Ndivho ya mulayo ndi u ḓea mafhungo, u ḓiṅwalisa, u baḓekanya, ndangulo, u laula na pheliso ya koporasi kana khamphani ya vhathu vhaṱuku. 
? Mulayo wa vhu 61 wa dzikhamphani wa 1973: Ndivho ya mulayo ndi u khwa? hisa na u khwinisa milayo i tshimbilelanaho na dzikhamphani, na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
? Mulayo wa vhu 75 wa ndaulo ya khovhekano ya tshifhinga tsha ndaka wa 1983: Ndivho ya mulayo ndi u langa phiriso ya nyanḓano ya dzangalelo ?a khovhekano ya tshifhinga kha zwikimu zwa khovhekanyo ya tshifhinga kha zwa ndaka na mafhungo a tshimbilelanaho nao. 
? Mulayo wa vhu 99 wa tsireledzo ya mabindu wa 1978: Ndivho ya mulayo ndi u thivhela u dzheniswa kha Riphabuḽiki ha dziṅwe khaṱhulo dza dzitshaka, dzindaela, masia, thendelo ya vhulamukanyi na maṅwalo a khumbelo, na u thivhela u netshedzwa ha mafhungo a mabindu a tshimbilelanaho na mabindu kha u tevhedzela ndaela dza dzitshaka, masia kana maṅwalo a khumbelo, na u itela mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
? Mulayo wa vhu 45 u langa milayo ya vhupfanavhanzhi wa 1996: Ndivho ya mulayo ndi u ita uri miṅwe milayo ya vhupfanavhanzhi i shumisiwe kha Riphabuḽiki nga vhuphara, na u hanedzana na miṅwe milayo ya vhupfanavhanzhi. U dovha hafhu u tendela khumelamurahu ya mbumbekanyo ya dziṅwe khamphani ṱhukhu, na mafhungo a tshimbilelanaho nao. 
? Mulayo wa vhu 59 wa ndango ya Dzibu?oko dza Dzishere: Ndivho ya Mulayo ndi u langa kushumele kwa zwikimu zwa dzibu?oko dza dzishere na mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 


5.2.2	Mbambadzo yone, Vhupikisani na Tsireledzo ya vharengi 
> Mulayo wa vhu 89 wa Vhupikisani wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza u thoṅwa ha Khomishini ya Vhupikisani ine mushumo wayo wa vha u ṱoḓisisa, u laula na u linga maitele a u vhea mikano, tshumiso mmbi ya maimo a vhuṱhogwa , na pha?hekanyo. Hafhu na u thoṅwa ha Khothe ya vhupikisani ine mushumo wayo wa ?o vha u haṱula mafhungo a fanaho nao, na u thoṅwa ha Khothe ya aphiḽi ya Vhupikisani. 
> Khwinifhadzo ya vhuvhili ya Mulayo wa vhu 39 wa Vhupikisani wa 2000: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwinifhadza Mulayo wa vhupikisani wa 1998, ṱalutshedza vhuṅwe vhuḓi nyanyuli, na u khwinifhadza dziṅwe ṱhalutshedzo na u thutha t?.halutshedzo. 
> Mulayo wa vhu 71 wa Mafhungo a vharengi (Maitele a bindu a songo teaho) wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea mukano kana ndaulo ya maṅwe maitele a bindu. 
> Mulayo wa vhu 75 wa Thendelano ya Zwikolodo wa 1980: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tsireledza vharengi vha rengaho thundu nga konṱiraka ya khadzimiso, thengo nga u hira kana tshikolodo na dziṅwe tshumelo dza tshikolodo. 
> Mulayo wa vhu 39 wa u dzhiiwa ha ndaka nga muvhuso (Expropriation) wa 1951: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza u dzhiiwa ha shango nga  muvhuso na u wana pfanelo dza u shumiswa ha shango lwa tshifhinganyana. 
> Mulayo wa vhu 89 wa Lushaka wa nḓisedzo dza zwiwanwa/zwirengwa wa 1970: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea maanḓa Minisi?a wa zwa ikonomi u ita, u bveledza, u wana, u hira kana u ?un?a thundu 
> Mulayo wa vhu 25 wa zwa thengiso na tshumelo wa 1964: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea ndaulo ya thengiso ya thundu na u ṋetshedzana nga tshumelo na zwiṅwe. 

5.2.3	Indasi?iri dzi langwaho (nga mulayo) 


> Mulayo wa vhu 112 wa mazhendedzi a  thengiso ya ndaka wa 1976: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tsireledza vharengi vha rengaho kana u rengisa thundu nga kha mazhendedzi a thengiso ya ndaka. 
> Mulayo wa vhu 65 wa zwikimu zwa mveledzo ya dzinnḓu dza vhathu vho bvaho phesheni: Ndivho ya mulayo uyu ndi u langa phambano ya dziṅwe ndavhelelo kha zwikimu zwa mveledzo ya dzinnḓu dza vhathu vho bvaho phesheni, na u sedza mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 57 wa Pha?hekanyo ya milayo ya khadzimiso nga nzwalelo ya nṱhesa wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u engedza tshumiso ya mulayo wa khadzimiso nga nzwalelo ya nṱhesa, 1968, fhethu hune ha katela ḓisi ?a lushaka na ma?isi a mivhuso ya kale na ma?isi a vhuḓilangi. 
> Mulayo wa vhu 27 wa Zwikambi/halwa wa 1989: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea ndaulo ya thengiso ya zwikambi; na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 57 wa Dzi?othari wa 1997: Ndivho ya mulayo uyu ndi u langa na u thivhela dzi na zwiko zwa mitambo zwi kovhekanwaho; u thoma Bodo ya Dzi?othari dza Lushaka, u khwinifhadza Mulayo wa dziposo, wa 1958, Mulayo wa u Gembu?a, wa 1965 na Mulayo wa u Gembu?a, wa 1982 (Ciskei) na u thivhela Mulayo wa ?othari Muvhuso, wa 1984 (Ciskei), na Mulevho wa Dzi?othari, 1989 (Transkei) na u sedza mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 103 wa Lushaka wa vhufhaṱi na Zwilinganyo zwa vhufhaṱi wa 1977: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza mveledzo i fanaha kha milayo i tshimbilelanaho na u fhaḓa zwifhaṱo fhethu  hu re nga fhasi ha ndangulo yapo, na zwilinganyo zwa u u fhaḓa zwo vhewaho na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 33 wa Lushaka wa u Gembu?a wa 1966: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndango na pfananyo ya maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho na dzikhasino, u gembu?a na u betsha na ndivho ya u bveledza maitele na zwilinganyo zwi fanaho nga u angaredza kha Riphabuliki yoṱhe, hafhu u tendela u thoṅwa ha Bodo ya Lushaka ya u gembu?a, na mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
> 
> Mulayo wa vhu 87 wa thivhelo ya u anda ha zwiṱhavhane zwa tshinyadzo khulwane wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ita uri hu vhe na ndaulo kha zwiṱhavhane zwa tshinyadzo khulwane, na u thoṅwa ha Khoro ya ndaulo na ndangulo ya mafhungo a tshimbilelanaho na u anda ha zwiṱhavhane zwi ngaho izwo kha Riphabuḽiki hafhu u wana ndivho na mishumo, na u ṱanḓavhudza nḓila ya u zwi langa na u zwi laula, na mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
> Mulayo wa vhu 84 wa zwa tshikhala wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thoṅwa ha khoro ya u langula na u laula mafhungo a tshikhala kha Riphabuḽiki, na u wana ndivho na mishumo, na u ṱalutshedza nḓila ine zwa ?o langulwa na u laulwa ngayo. 
> Mulayo wa vhu 9 wa Swigiri wa 1978: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwaṱhisa na u khwinifhadza milayo i kwamaho indasiṱiri ya swigiri, na u itela mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
> Mulayo wa vhu 73 wa nzwalelo ya nṱhesa wa 1968: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedzana nga mikano na u bulwa ha nzwalelo i tiwaho kha  murengiselano wa khadzimo ya tshelede, murengiselano wa u hirisa na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo, na u fhelisa lwa mulayo Mulayo wa nzwalelo yo kalulaho wa 1926. 

5.2.4	Mbambadzo na mashango a nnḓa 

> Mulayo wa vhu 107 wa Bodo ya mithelo ya zwivhambadzwann?a na zwiṱunḓwa na Mbambadzo wa 1986: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thoṅwa ha Bodo ya muthelo wa zwivhambadzwann?a na zwiṱunḓwa na Mbambadzo na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 4 wa Buthano ?a mazhendedzi kha thengiselano na mashango a nnd(a ya thundu wa 1986: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedzana nga khumbelo/tshumiso ya Buthano ?a mazhendedzi kha thengiselano na mashango a nnḓa ya thundu, na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 78 wa Zwikolodo zwa zwivhambadzwann?a na ndindakhombo ya vhubindudzi na mashango a nnḓa 1957: Ndivho ya mulayo uyu ndi u bveledza vhuvhambadzi na mashango a nnḓa a Riphabuliki  nga u ḓea ndindakhombo na Muvhuso wa Riphabuliki wa ndindakhombo  ya konṱiraka nga ha murengiselano wa zwivhambadzwann?a, u bindudza na zwikolodo kana zwiṅwe zwishumiswa zwi ?umanaho na murengiselano u ngaho uyo. 
> 
> Mulayo wa vhu 45 wa Ndaulo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwann?a wa 1963: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwa nnḓa, u khwinifhadzwa ha Mulayo wa Mvelaphanḓa ya Muelo wa nndwa wa 1956 na zwin(we zwi tshimbilelanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 11 wa Buthano ?a dzitshaka ?a Midzio yo vhulungeaho wa 1985: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela tshumiso kha Riphabuḽiki ya Buthano ?a midzio yo vhulungeaho na mafhungo a ?umanao nawo 

5.2.5	Zwilinganyo 

> Mulayo 76 wa Yunitsi dza muelo na Zwilinganyo zwa muelo zwa Lushaka wa 1973: Mulayo uyu u tendela u ḓiswa ha sisi?ematiki na u shumiswa kha Riphabuḽiki ya yunitsi dza u ela dza sisi?eme ya dzitshaka ya dziyuniti na dziṅwe yuniti dza u ela. U tendela hafhu  u ḓea madzina a zwilinganyo zwa lushaka zwa u ela, na mafhungo a ?umanaho nazwo. 
> Mulayo wa vhu 29 wa zwilinganyo wa 1993: Mulayo uyu u tendela u bveledzwa na u londotwa ha zwilinganyo na khwaḽithi malugana na zwivhambadzwa na u ṋetshedzwa ha tshumelo. 
> Mulayo wa vhu 77 wa Ngudo dza mielo ya saintsi (Metrology) ya mbambadzo wa 1973: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwaṱhisa na u khwinifhadza mulayo u tshimbilelanaho na zwa Ngudo dza mielo ya saintsi ya mbambadzo. 

5.2.6	Mveledzo na vhu?o?esi/vhu?o?isisi 

> Mulayo wa vhu 22 wa mveledzo ya Indasiṱiri wa 1940: Ndivho ya mulayo uyu ndi u vhumba koporasi, ine mushumo wayo wa ?o vha u bveledza u thoṅwa ha dziindasiṱiri ntswa na maitele a zwa indasiṱiri na u bveledza dziindasiṱiri dzi re hone na maitele a zwa indasiṱiri na  mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
> 
? Mulayo wa vhu 31 wa Mveledzo ya Mbalanyitwa wa 1962: Ndivho ya mulayo uyu ndi u n?etshedza mveledzo na tshumiso ya zwiṅwe zwiwanwa, zwibveledzwa/zwisikwa  na khwiniso na ndivho ya u thomiwa ha Koporasi ya Mveledzo ya zwibveledzwa/zwisikwa zwa Afrika Tshipembe na u randela maanḓa na mishumo na nḓila ine ya ?o langulwa na u laulwa ngayo, na mafhungo a ?umanaho nazwo. 
? Mulayo wa vhu 187 wa Mveledzo ya u bveledza Zwibveledzwa wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u thoma bodo ya mveledzo ya zwibveledzwa, na u sedza u thoṅwa ha dziphurogireme dza u bveledza zwibveledzwa na maṅwe mafhungo a ?umanaho nazwo. 
? Mulayo wa vhu 105 wa Gwama ? a nṋea maanḓa  wa Lushaka wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u bveledza thirasiti ya mveledzo na u leludza vhuḓe ha thundu dzi ḓisaho mbuelo nga vhathu vhe kale vha vha na vhukonḓi ha u swikelela zwithu. 
? Mulayo wa vhu 102 wa Mabindu maṱuku wa Lushaka wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thomiwa ha Khoro ya Lushaka ya Mabindu maṱuku na Zhendedzi ?a phuromotha ?a Ntsika Enterprise. U dovha hafhu wa ḓea tsumbanḓila ya miraḓo ya Muvhuso u bveledza mabindu maṱuku kha Riphabuḽiki na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo. 
? Mulayo wa vhu 46 wa Khoro ya Vhuṱoḓisisi ha zwa Saintsi: Ndivho ya mulayo uyu ndi u itela u bvela phanḓa na u vha hone ha Khoro ya Vhuṱoḓisisi ha zwa saintsi na Indasiṱiri na ndangulo yayo nga bodo na maṅwe mafhungo  a ?umanaho nawo. 

5.2.7	Tsireledzo ya ndaka ya vhut( ali 
>  Mulayo wa nzivhanyedziso ya ?Stem van Suid Afrika? wa 1959 ( u bva kha CCRD): Mulayo uyu u ḓea muvhuso nzivhanyedziso ya ?Die stem van Suid Afrika? . Mulayo uyu u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya ?Die Stem van Suid Afrika.? 
? Mulayo wa nzivhanyedziso ya ?Vlaglied? wa 1974 (u bva kha CCRD): Mulayo uyu u vhea maṅwalwa a Cornelis Jacob Langenhoven nga fhasi ha ṱhoho Vlaglied kha muvhuso. Mulayo u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya Vlaglied. 
? Mulayo wa vhu 27 wa Madzina a Mabindu wa 1960: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya madzina a mabindu na mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
? Mulayo wa vhu 98 wa nzivhanyedziso wa 1978: Ndivho ya Mulayo uyu ndi u langa nzivhanyedziso na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo. 
? 
? Mulayo wa vhu 37 wa Thundu dzi si dza khwa(lithi yone wa 1997: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓivhadza maitele o livhiswaho kha u lwa na thengiso ya thundu dzi si dza khwaḽithi , u isa phanḓa na u tsireledza vhaḓe vha dzina ?o ṅwaliswaho lwa mulayo, nzivhanyedziso na maṅwe maswayo a re nga fhasi ha Mulayo wa Maswayo a Zwirengiswa wa 1941, u imedzana na tshumiso i si mulayoni ya thundu dzi ambiwaho ngadzo nga ha pfanelo dzadzo dza ndaka ya vhuṱali na kha u bviswa ha thundu dza lushaka ulu (dzi vhidzwaho ?thundu dzi si dza khwaḽithi yone?) kha zwa mabindu. 
? Mulayo wa vhu 195 wa u sika wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha nyolo/tsiko na mafhungo a ?umanaho nazwo. 
? Mulayo wa vhu 107 wa u fhungudza milayo ya ndaka ya vhuṱali wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela thimbanyo ya pfanelo dza ndaka ya vhuṋa ali ye ya vha i hone Bophuthatswana, Transkei, Venḓa na Ciskei u vha sisi?eme ya lushaka, na u engedza mulayo wa pfanelo dza ndaka ya vhuṱali Afrika Tshipembe kha Riphabuḽiki nga vhuphara. U hanedza hafhu miṅwe milayo ya ndaka ya vhuṱali, na u tendela mafhungo a ?umanaho nawo. 
? Mulayo wa vhu 17 wa Tswayo dza  Zwirengiswa wa 1941: Ndivho ya mulayo uyu ndi u  tendela maswayo kha zwirengiswa na zwiputeli kha/kana zwirengiswa zwi re khazwo na u shumisa maṅwe maipfi na tshiphuga?halu/embu?eme malugana na bindu. 
? Mulayo wa vhu 57 wa u ṋetshedza muthomi pfanelo dzawe (a eṱhe) dza zwo thomiwaho ngae wa 1978: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa na u ṋetshedza muthomi pfanelo dza zwo thomiwaho  ngae a eṱhe na mafhungo a re malugana nazwo. 
? Mulayo wa vhu 11 wa Tsireledzo ya vhatambi wa 1967: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela  tsireledzo ya vhatambi vha man(walwa na mishumo ya vhutsila. 
? Mulayo wa vhu 62 wa  u ṅwaliswa ha nzivhanyedziso kha zwa fiḽimu dza baisikoponi wa 1977: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha nzivhanyedziso kha zwa fiḽimu dza baisikoponi, na mafhungo a re malugana nawo. 
? 
? Mulayo wa vhu 194 wa Tswayo dzo ṅwaliswaho dza mbambadzo (Trademarks) wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha zwiga kana tswayo dzi ṱalulaho muiti wa tshibveledzwa ṱhanziela na  zwiga kana tswayo dzi ṱalulaho muiti wa tshibveledzwa, mafhungo a re malugana nazwo. 
? Mulayo wa vhu 76 wa Maitele a mbambadzo wa 1976: Zwa zwino mulayo uyu a uho. 
? Mulayo wa vhu 37 wa Tshumiso i si mulayoni ya dziembu?eme wa 1961: Mulayo uyu u tsireledza vharengi nga u thivhela tshumisommbi ya dziembu  ?eme dza Muvhuso na u imela hu sumbaho thikhedzo ya Muvhuso ya zwibveledzwa kana tshumelo he thikhedzo iyo ya si ṋewe. 


6.	TSHUMELO
 
6.1	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka 
6.1.1	Khwinifhadzo na mutshipiselo wa muthelo 

? ṱhanziela ya khirediti ya Muthelo ya Indasiṱiri ya mawiviwa - Tshikimu  tsha ṱhanziela ya khirediti ya muthelo (DCCS)  tsho ḓivhadzwa nga ?a 1 Lambamai 1993 u ṱuṱuwedza vhaiti vha mawiviwa na zwiambaro u ṋaṋisana na vha maṅwe mashango, nga nnḓani ha mutikedzelo wa muvhuso. Ndi sisi?eme ya u wana dzikhirediti dza muthelo ho sedzwa zwivhambadzwann?a zwa zwiṅwe zwibveledzwa zwa mawiviwa na zwiambano kha ṅwaha wo ṋewaho 

Senthara ya Vhukwamani ha Vharengi ya dti  I ?o kona u vha thusa nga dzimbudziso malugana na izwi na zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi. 

? Luṱingo: 0861 843 384 
? Luṱingo  lwa dzitshaka: +27(11) 254 9405 
? Fekisi: 0861 843 888 
? Fekisi ya dzitshaka: +27(11) 254 9406 
? E - mei?i: dccs@thedti.gov.za 


? ṱhanziela yo tendelwaho ya zwivhambadzwann?a  malugana na phurogireme ya mveledzo ya indasiṱiri ya dzigoloi - Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u khwinifhadza vhupikisani ha ḽifhasi ha indasiṱiri ya u ita dzigoloi na dziphatsi kana zwipiḓa zwadzo. Khumbelo ya zwipiḓa dziphatsi dza goloi i tea u ṱanzielwa sa zwivhambadzwann?a zwo teaho kana zwo tendelwaho u itela u tea u vhuelwa u ya nga MIDP. 

U wana mafhungo nga ha u ṋetshedzwa uhu vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 

Vho - I Metz 
Luṱingo : +27 (12) 428-7748 
             Fekisi: +27 (12) 428-7780 
             E-mei?i: imetz@dti.pwv.gov.za 

Vho - M Magongoa 
Luṱingo : +27 (12) 428-7759 
             Fekisi: +27 (12) 428-7780 
             E-mei?i: mmagongo@dti.pwv.gov.za 

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a , No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

? Nyengedzedzo kha muthelo wa zwa ?hun?o- Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u bveledza mvelelo ya ikonomi i konḓelelaho nga kha u khwinifhadza vhupikisani ha dzitshaka na tshumiso ya zwiko nga hune zwi nga konadzea. 

U wana mafhungo nga ha u ṋetshedzwa uhu vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - B Bieldt 
Luṱingo : +27 (12) 428-7745 
Fekisi: +27 (12) 428-7777 
E-mei?i: bbieldt@dti.pwv.gov.za
 
Vho - R Theart 
Luṱingo: +27 (12) 428-7746 
Fekisi: +27 (12) 428-7744 
E-mei?i: rtheart@dti.pwv.gov.za
 
Vho - M Magongoa 
Luṱingo: +27 (12) 428-7759 
Fekisi: +27 (12) 428-7780 
E-mei?i: mmagongo@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Arnold 
Luṱingo: +27 (12) 428-7745 
Fekisi: +27 (12) 428-7717 
E-mei?i: carnold@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a , No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

? Mutshipiselo wa muthelo wa vhuṱunḓi kha zwibveledzwa zwi siho kha SACU nga ndivho ya u zwi bveledza - dti I ḓea mutshipiselo kha muthelo wa vhuṱunḓi kha zwibveledzwa zwi si ho kha SACU nga ndivho ya u zwi bveledza. Ndivho ya izwi ndi u ita phungudzo ya thengo ya zwishumiswa, u engedza vhupikisani ha ḽifhasi, na u bveledza mishumo ya vhubveledzi kha SACU. 

U wana mafhungo a izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - B Bieldt 
Luṱingo: +27 (12) 428-7745 
Fekisi: +27 (12) 428-7777 
E-mei?i: bbieldt@dti.pwv.gov.za
 
Vho - R Theart 
Luṱingo: +27 (12) 428-7746 
Fekisi: +27 (12) 428-7744 
E-mei?i: rtheart@dti.pwv.gov.za
 
Vho - M Magongoa 
Luṱingo: +27 (12) 428-7759 
Fekisi: +27 (12) 428-7780 
E-mei?i: mmagongo@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Arnold 
Luṱingo: +27 (12) 428-7745 
Fekisi: +27 (12) 428-7717 
E-mei?i: carnold@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

?  Phungudzo ya mithelo ?hun?o- Ndivho ya izwi ndi u ita phungudzo ya thengo na u engedza vhuṱaṱisani ha dzitshaka. 
? 
U wana mafhungo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - B Bieldt 
Luṱingo: +27 (12) 428-7745 
Fekisi: +27 (12) 428-7777 
E-mei?i: bbieldt@dti.pwv.gov.za
 
Vho - R Theart 
Luṱingo: +27 (12) 428-7746 
Fekisi: +27 (12) 428-7744 
E-mei?i: rtheart@dti.pwv.gov.za
 
Vho - M Magongoa 
Luṱingo: +27 (12) 428-7759 
Fekisi: +27 (12) 428-7780 
E-mei?i: mmagongo@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Arnold 
Luṱingo: +27 (12) 428-7745 
Fekisi: +27 (12) 428-7717 
E-mei?i: carnold@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

6.1.2	U sa sokou la?a dzitshikha (u dampa) na nyitophikisi 

? Pheliso ya mithelo ya u thivhela u la?a tshikha na nyitophikisi - dti I ḓea tsireledzo ya indasiṱiri ya SACU nga kha u engedza kha vhuimo ha mithelo ya thivhelo ya u dampa na nyitophikisi fhethu hune muvhambadzaseli muṱunḓi a fhelisa muthelo wa thivhelo ya nda?o ya dzitshikha huṅwe na huṅwe na nyitophikisi, ndi uri, hune ha si vhe kana hune ha vha na mutengo u so ngo linganaho wa muthelo uyo. 

U wana mafhungo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - G Brink 
Luṱingo: +27 (12) 428-7817 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: gustavb@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha: 
Vho - J Bodiba 
Luṱingo: +27 (12) 428-7735 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E ?mei?i:  jbodiba@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Grov? 
Luṱingo: +27 (12) 428-7723 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pgrove@dti.pwv.gov.za
 
Vho - P Moitse 
Lu?ingo+27 (12) 428-7881 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pmoitse@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoho ya muthelo wa zwa u ?un?a No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

? Maitele a u thivhela u shavha u badela muthelo - dti I ṋetshedza tsireledzo ya indasiṱiri yaSACU nga kha u engedza kana u ṱanḓavhudza nyalo ya tshumiso ya muthelo wa u dampa kana nyitophikisi hune muthelo wa u thivhela u laṱekanya tshika kana nyitophikisi wa tinyiwa nga kha khethekanyo yo khakheaho ya muthelo. 

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - G Brink 
Luṱingo: +27 (12) 428-7817 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: gustavb@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha: 
Vho - J Bodiba 
Luṱingo: +27 (12) 428-7735 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: jbodiba@dti.pwv.gov.za
 
Vho -  C Grov? 
Luṱingo: +27 (12) 428-7723 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-meii   ?li: pgrove@dti.pwv.gov.za
 
Vho - P Moitse 
Luṱingo: +27 (12) 428-7881 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pmoitse@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 


? Zwa u thivhela u laṱekanya tshika - dti i ṋetshedza nga ṱhoḓisiso dza u thivhela u laṱekanya tshika, dzine dza ḓea tsireledzo kha indasiṱiri ya SACU kha maitele a mbambadzo a si one hune vhabveledzi vha thundu vha mashango a nnḓa vha vhambadzela seli zwibveledzwa zwavho kha SACU nga mutengo wa fhasi kha mutengo wa u rengisa wa fhano, lune vha tshinyadza indasiṱiri ya SACU. 

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - G Brink 
Luṱingo: +27 (12) 428-7817 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: gustavb@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha: 
Vho - J Bodiba 
Luṱingo: +27 (12) 428-7735 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: jbodiba@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Grov? 
Luṱingo: +27 (12) 428-7723 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pgrove@dti.pwv.gov.za
 
Vho - P Moitse 
Luṱingo: +27 (12) 428-7881 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pmoitse@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

? Zwa thivhelo ya thusedzo ya vhuvhambadzelaseli - dti I ṋetshedza ṱhoḓisiso dza nyitophikisi, dzine dza tsireledza indasiṱiri ya SACU kha zwibveledzwa zwi ṱunḓwaho nga mitengo yo thusedzwaho nga muvhuso wa shango ?i vhambadzelaho seli, hune zwa ita tshinyalo ya matheria?a kha indasiṱiri ya SACU. 

U wana mafhungo nga vhud(alo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - G Brink 
Luṱingo: +27 (12) 428-7817 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: gustavb@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha: 
Vho - J Bodiba 
Luṱingo: +27 (12) 428-7735 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: jbodiba@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Grov? 
Luṱingo: +27 (12) 428-7723 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pgrove@dti.pwv.gov.za
 
Vho - P Moitse 
Luṱingo: +27 (12) 428-7881 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pmoitse@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 

? U ṱoḓisisa u pfuka mulayo wa ndaulo ya zwiṱunḓwa na vhuvhambadzelaseli - Ndivho ya izwi ndi u ṱoḓisisa u pfukwa ha mulayo, u thuba thundu dzo ṱunḓwaho lu si lwa mulayo, thundu dzi re nḓilani ya u vhambadzelwa seli, na u hwedza mulandu vhapfukamulayo. 

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 

       Vho - M.P. Snyman 
       Luṱingo: +27 (12) 428-7786 
       Fekisi: +27 (12) 428-7799 
       E-mei?i: mpsnyman@dti.pwv.gov.za 

       Vho - M. Collins 
       Luṱingo: +27 (12) 428-7788 
       Fekisi: +27 (12) 428-7799 
       E-mei?i: mcollins@dti.pwv.gov.za 


       Vho - C L Marsh 
       Luṱingo: +27 (12) 428-7789 
       Fekisi: +27 (12) 428-7799 
       E-mei?i: clmarsh@dti.pwv.gov.za 

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 


? Kusedzele kuswa kwa vhaendedzi nga ngalavha/zwikepe - dti I ṋetshedzana nga izwi u itela u sa angaredza vhavhambadzelaseli vhaswa u bva mashangoni o theliswaho muthelo wa thivhela u dampa kana nyitophikisi, nga u badela muthelo wa u thivhala u dampa, hune vhavhambadzelaseli afho vha nga ḓea vhuṱanzi ha uri a vho ngo vhambadzelaseli zwibveledzwa izwi kha SACU nga tshifhinga tsha u thoma tsha ṱhoḓisiso. 

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho -  G Brink 
Luṱingo: +27 (12) 428-7817 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: gustavb@dti.pwv.gov.za
 
Dzifomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha: 
Vho - J Bodiba 
Luṱingo: +27 (12) 428-7735 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: jbodiba@dti.pwv.gov.za
 
Vho - C Grov? 
Luṱingo: +27 (12) 428-7723 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pgrove@dti.pwv.gov.za
 
Vho - P Moitse 
Luṱingo: +27 (12) 428-7881 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pmoitse@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 
. 

? Tsedzuluso dza u fhedza dza mithelo i re hone dza miṅwaha miṱanu - dti I ṋetshedzana nga izwi uri i kone u vhona arali muthelo muṅwe wa thivhela u dampa kana nyitophikisi ye ya vha i hone zwa miṅwaha miṱanu zwi tea u bvela phanḓa, ndi uri, zwauri hu ?o vha  na mvelaphanḓa   kana ndovhololo ya u dampa hu re ha khombo kana u vhambadzelaseli hu thusedzwaho ha khombo arali muthelo wa bvisiwa. Ndivho ya izwi ndi  u ṋetshedza tsireledzo kha Indasiṱiri ya SACU kha u bvela phanḓa  kana ndovhololo ya u dampa na tshinyalo ya matheria?a. 

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho: 


Vho - G Brink 
Luṱingo: +27 (12) 428-7817 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: gustavb@dti.pwv.gov.za
 
Dzifomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha: 
Vho - J Bodiba 
Luṱingo: +27 (12) 428-7735 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: jbodiba@dti.pwv.gov.za
 
VHO - C Grov? 
luṱingo: +27 (12) 428-7723 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pgrove@dti.pwv.gov.za
 
Vho - P Moitse 
Luṱingo: +27 (12) 428-7881 
Fekisi: +27 (12) 428-7736 
E-mei?i: pmoitse@dti.pwv.gov.za
 
Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u ?un?a, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00. 
6.1.3	Ndaulo ya zwa u ?un?a na zwa u vhambadzela mashangoni a nnḓa 
> Ndaulo ya zwa u vhambadzela mashangoni a nnḓa 
> 
Ndivho khulwane ya u ṋetshedza izwi ndi ya u itela uri thundu i sedziwe musi i saathu u vhambadziwa, na u vhona uri i a elana na zwine zwa ṱoḓea kha nyanḓano yo itiwaho a vhadzitshaka. U ṋetshedza uhu hu dovha ha thusa hafhu kha uri thundu ine ya khou bvela  nnḓa I ṱoliwe sa maitele a u sedzulusa thundu ine ya nga vha yo rengwa lwa tshidzumbe kana yo tou tswiwa. 

Vha tshi ?o?a u ḓivha nga ha u ṋetshedza ḽikumedzwa Iḽi  vha nga kwama vhathu vha tevhelaho: 
Vho - M P Snyman 
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7786 
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799 
e mei?i: mpsnyman@dti.pwv.gov.za 

Vho - M Collins 
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7788 
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799 
e mei?i: mcollins@dti.pwv.gov.za 

Vho - C L Marsh 
Lu? + 27 ( 12) 428 - 7789 
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799 
e mei?i: clmarsh@dti.pwv.gov.za 

Fomo dza khumbelo vha nga dzi wana kana u dzi humisela kha Dairekhithoreithi: Ndaulo ya u ?un?a na u Vhambadzela nnḓa (Import and Export Control), No.1 Dr Lategan Road. Groenkloof, Pretoria; u bva nga Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha iri ya 8:00 na iri ya 16:00. 

> Ndaulo ya zwa vhuvhambadzi - Ndivho ya u ṋetshedza ḽikumedzwa ndi ya u itela uri thundu ine yo no shuma i songo tshinyadza mushumo wa SACU. U ṋetshedza uhu hu dovha hafhu ha thusa kha zwa mutakalo wapo na tsireledzo zwi tshimbilelanaho na vhunzani khathihi na tsireledzo. Zwi dovha hafhu zwa thusa kha ndaulo ya milayo yapo. 

Vha ?o?a u ḓivha nga ha ḽikumedzwa Iḽi vha nga kwama vhathu vha tevhelaho: 


Vho - M P Snyman 
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7786 
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799 
e mei?i: mpsnyman@dti.pwv.gov.za 

Vho - M Collins 
Luṱingo : + 27 ( 12) 428 - 7788 
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799 
e mei?i: mcollins@dti.pwv.gov.za 

Vho - C L Marsh 
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7789 
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799 
e mei?i: clmarsh@dti.pwv.gov.za 

Fomo dza khumbelo vha nga dzi wana kana u dzi humisela kha Directorate: Import and Export Control, No.1 Dr Lategan Road. Groenkloof, Pretoria; u bva nga Musumbuluwo u swika nga Ḽavhuṱanu vhukati ha iri ya 8:00 na iri ya 16:00. 

6.2	U ṅwalisa na u ḓola/ ingamela 
6.2.1	U ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Khamphani na Ndaka	 

> U ṅwalisa khamphani- dti i khou ita uri mabindu a vhe mulayoni nga u ṅwalisa u a ya nga Mulayo wa Dzikhamphani. ḽikumedzwa iḽi ?i amba nga ha mbumbano ya u ṅwalisa kana mbumbano ya khamphani dza nnyi na nnyi kana khamphani dza phuraivethe, u ita uri mafhungo a elanaho na u ṅwalisa dzikhamphani a vhe o khwiniseaho, na u tsireledza vhabindudzi nga u vha fulufhedzisa uri zwishumiswa zwi ṱoḓeaho zwi ngonani. 
> 
> U ḓana mafhungo nga ha Pfanavhanzhi - dti ṋekedza mafhungo a pfanavhanzhi a kha tshivhumbeo tsha dzikhophi, khophi dza ṱhanziela, na u kona u swikelela kha databeisi ya CIPRO zwi tshi elana na Mihasho ya Muvhuso na thengiso dza mafhungo a kha tshivhumbeo tsha CD na mabammbiri ( hard drives). ḽikumedzwa Iḽi ?i ṋekedza khwaṱhisedzo  ya mafhungo, na vhungoho ha zwiimiswa zwa pfanavhanzhi. 
> U vhaledza dzina - dti I ṋekedza tsireledzo ya zwiimiswa nga u vhaledza dzina. Tshumelo dzi kwameaho musi hu tshi vhaledzwa dzina uri hu n(walise khamphani kana ?close corporation?. 
> Pfanelo dza u ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Ndaka, Maṅwalo a vhuḓe na Nyolo - dti I ṋekedza pfanelo dza u ṱalukanya nga ha u ṅwalisa ndaka, maṅwalo a vhuḓe na nyolo. ḽikumedzwa iḽi ?i tsireledza vhafari/  vhaḓe vha Pfanelo dza u ḓivha nga ha Ndaka hu songo katelwa na vhaḓwe vhathu, nahone ?i ṋekedza mafhungo nga ha Pfanelo dza vhuṱali ha Ndaka kha vho ḓiimiselaho nga vhoṱhe. 
> U ṅwalisa ha Tswayo dza vhuvhambadzi na Nzivhanyedziso - dti i ṋekedza tswayo dza vhuvhambadzi na Nzivhanyedziso kha Cinematographic. ḽikumedzwa iḽi ?i  ṋekedza nḓila dza nyeletshedzo kha vharengi/ dzikhasi?ama malugana na u ṅwalisa na tswayo dza vhuvhambadzi na zwine zwa nga konḓa siani ?a mulayo. U ṅwalisa Nzivhanyedziso na Tswayo dza vhuvhambadzi zwi ḓea tsireledzo ya ṱhalukanyo ya ndaka. 
> U ṅwalisa/ redzhisiṱara close corporation ? L?ikumedzwa iḽi ?o livha kha vhabindudzi vha mabindu maṱuku  na a vhukati, vhane vha ?o?a u dzhenelela kha zwa vhubindudzi zwo tendelwaho. Vhubindudzi vhu na zwine ha wana nga u ḓivhea sa tshiimiswa tsha mulayo, zwi itaho uri vhu kone u wana mishumo kha thandela dza muvhuso na dza zwiimiswa zwa phuraivethe; u vha na vhuimo vhu si vhungana, zwine zwa ita uri hu vhe na u khethekanya ndaka ya miraḓo na zwishumiswa zwi bvaho kha vha close corporation ( naho vhugudisi vhu tshi ṱoḓea ); na u thoma u ṋetshedza zwo teaho kha Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Mbuelo. 

6.2.2	?ho?isiso na u ingamela /?ola 


> ṱhoḓisiso ya khamphani - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u tendela uri hu vhe na u gudiswa nga ha tsenguluso/ ṱhoḓisiso kha khamphani musi zwi tshi thoma u vhonala uri khamphani i khou shuma i na muhumbulo wa u fhura vha kolodaho/ vharengi; vhathu vhenevho vhane vha kwamea kha u vhumba vhulanguli ha khamphani vha vha vho khakha lwa vhufhura, u sa ita mishumo yavho kana vhun(we vhukhakhi/ kana u ita zwo khakheaho kha khamphani kana kha muraḓo ya khamphani, kana miraḓo yeneyo I songo ṋewa mafhungo o fhelelaho nga ha mafhungo a khamphani sa zwine vha nga vha vha tshi khou lavhelela. 
> U ḓola/ ingamela zwikolodo zwa vharengi - dti yo hwala vhuḓifhinduleli ha vhulanguli ha Mulayo wa Usury, Mulayo wa Nyanḓano ya vharengi na Thengiso na Mulayo wa Mafhungo a Tshumelo. Mulayo wa Usury u amba nga ha u ḓea tshikolodo vharengi, hune mbuelo yo teaho ya nga dzheniswa. 
> ṱhoḓisiso/ tsenguluso ya vharengi - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u nṋekedza  ṱhoḓisiso ya vharengi uri hu vhe na vhulanguli/ ndaulo yavhuḓi musi hu tshi itiwa zwa vhubindudzi nga nḓila i si yone. 
> ṱhoḓisiso kha Thundu i si ya vhukuma - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi u ḓea ṱhoḓisiso nga ha thundu dzi si dza vhukuma musi muthu a na muhumbulo wa u ri pfanelo dza vhuṱali ha ndaka dzi khou tshinyadzwa. 
> SABS: Mpimo wa u vhona uri Zwirengiswa, Mutakalo na Tsireledzo zwi ngonani - SABS i langula zwo tiwaho nga mulayo zwine zwa nga lingana 70 u mona na fhethu. Izwi zwo tiwaho ndi tshikalo tsha mulayo nahone zwi ita uri zwithu zwine zwa ?un?elwa Afrika Tshipembe kana u vhambadzwa zwi tshi bva Afrika Tshipembe zwi fanela u kona u swikelela ṱhoḓea dza zwa mutakalo na tsireledzo zwo tiwaho/ vhewaho nga vha Mpimo wa Lushaka wa Afrika Tshipembe. 

6.3	Mafhungo, Nyeletshedzo na u Thusedza 
6.3.1	Vhubindudzi na mashango a nnḓa 
> Mafhungo a zwa vhubindudzi/a zwa ikonomi 	?ikumedzwa iḽi ?i kwama u ṋekedzwa ha mafhungo a zwa vhubindudzi kana a zwa ikonomi kha vhabindudzi vho teaho kana vha re hone. ?o livha kha u ita mafhungo nga u angaredza nga ha u bindulisa Afrika Tshipembe hune ha vha hone kha vharengi. 

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu. 
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384 
> Vha rwelaho luṱingo vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana 
> enquiries@isa.org.za 
> 

> U langula vhubindudzi ha khamphani yavho - dti I ṋekedza tshumelo i kwamanaho na zwiimiswa zwa ndinganyiso na miṅwe mihasho ya muvhuso ya u tandulula dzithaidzo - sa maṅwalo a thendelo dza vhudzulapo na mafhungo a vhukuma a ndinganyiso. 
> U langula na u kona u swikelela kha zwiṱuṱuwedzi zwa vhubindudzi ha muvhuso ? ḽikumedzwa iḽi ?i wanala kha vhabindudzi vhaḓwe na vhaḓwe vho teaho vhane vha ?o?a u aluwa kana u alusa mabindu avho Afrika Tshipembe. Vhabindudzi vha fanela u tevhedza man(we maitele uri vha kone u swikelela zwiṱuṱuwedzi. 

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu. 
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384 
> Vha rwelaho luṱingo vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana 
> enquiries@isa.org.za 

6.3.2	Mabindu maṱuku 
> U swikelela kha Mbekanyamushumo dza Thekhinolodzhi - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi u ṋekedza tswikelelo kha thekhinolodzhi na u pfukisela zwikili zwo teaho na thikhedzo dza tshumelo kha dziSMME. 
> BRAIN: Vhukwamani ha Mafhungo na Nyeletshedzo kha zwa Mabindu (Business Referral, Advice and Information Network) - Brain i lwela u khwinisa u ṋaṋisana na nyaluwo ya mabindu maṱuku ( SMMEs) Afrika Tshipembe nga u ṋekedza mafhungo a zwa vhubindudzi o teaho nga ha nyengedzedzo ya mitengo. 
> Ngeletshedzo ya u tevhela mulayo wa bindu - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u thusa mabindu uri hu vhe na u pfesesa uri ndi zwifhio zwine mulayo wa ?o?a na uri vha nga u tevhedza hani. 
> FRAIN:   Nyeletshedzo ya zwa Franchise na Vhukwamani ha Mafhungo (Franchise Referral and Information Network) -  Nyeletshedzo ya zwa Franchise na Vhukwamani ha Mafhungo (FRAIN) ndi u lwela u ṋekedza mafhungo a maimo a nṱhesa na thikhedzo ya tshumelo kha vhathu na mabindu maṱuku (dziSMME) uri hu vhe na nyaluwo na mvelaphanḓa ya mabindu maswa na ane o vha e hone Afrika Tshipembe. 
> 
> Mbekanyamushumo ya Tshialameli ( Incubator) -  Mbekanyamushumo iyi ndi tshi? anganelwa tsho thomiwaho vhukati ha DACST na dti sa vhalambedzi hune khontsotiamu (zwigwada zwa dzikhamphani, dziyunivesithi, madzangano, n.z) zwine zwa vha na vhukoni kha ?i?we sia, zwi a lambedzwa uri zwi bveledze mabindu a zwialameli zwa thekhinolodzhi. ḽikumedzwa ?o livha  kha khontsotiamu iṅwe na iṅwe ine ya vha na vhukoni kha ?i?we sia nahone yo ḓiimisela u dzhenelela kha thandela. Hu na zwine vha wana kha mbekanyamushumo sa thuso ya zwa masheleni a tshiimiswa tsha vhualameli na uri bindu ?i ye phanḓa . 
> Senthara dza Tshumelo ya Mabindu apo -  Mbekanyamushumo dza Senthara dza tshumelo ya mabindu apo (LBSC) ndi dzone mbekanyamushumo dza u alusa vhubindudzi vhuṱuku, na ha vhukati (dziSMME) u mona na Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo i ḓea tshiimiswa nga vhuphara tshine vhashumisani vha mbekanyamushumo vhukati ha muvhuso, vhadzulapo, na tshiimiswa tsha phuraivethe zwi nga vhumbiwa uri hu vhonale/ bveledzwe zwe zwa livhiwa khazwo na zwine zwa fanela u itiwa zwa maitele a lushaka uri hu vhe na mvelaphanḓa na u alusa mabindu maṱuku Afrika Tshipembe. 
> MAC: Senthara dza Nyeletshedzo dza zwa vhubindudzi - Mbekanyamushumo ya MAC i tikedza na u alusa zwibveledzwa zwa dziSMME. NAMAC i langa na u tshimbidza mbekanyamushumo dza MAC Afrika Tshipembe. 
> Vhaeletshedzi - Ndivho khulwane ya zwa vhueletshedzi ndi u vhona uri hu na u pfukiswa ha zwikili zwi tshi bva kha muṅwe zwi tshi ya kha muṅwe. Vhu ṋetshedza tshumelo mbili, dzine dza vha tshumelo dza khadzimiso phanḓa ha tshumelo na khadzimiso nga murahu ha tshumelo. Nga tshifhinga tsha khadzimiso phanḓa  ha tshumelo vhoramabindu vha a thusiwa nga nyeletshedzo, u khantseliwa na mveledzo ya pulane dza mabindu dzine dza vha dza vhukuma. Nga tshifhinga tsha khadzimiso nga murahu ha tshumelo, vharengi/ khasi?ama dzi a thusiwa kha tshiṅwe na tshiṅwe tshi elanaho na zwa vhulanguli uri bindu/ mabindu a bvele phanḓa musi o lavheleswa nga khasi?ama, mueletshedzi kana vhoṱhe. 
> Mbekanyamushumo ya zwa vhueletshedzi - Ndivho ya ḽikumedzwa ndi ya u ḓea zwikili vhoramabindu na tshumelo dza u khantsela na u eletshedza zwine zwa ṱalula dziSMME. 
> 
> SABS: Nyolo ya Pfunzo (U olwa ha pfunzo), U alusa na Thikhedzo ya Mveledziso ya Zwibveledzwa zwiswa - Tshiimiswa tsha SABS tsha zwo ṅwaliwaho tshi kombetshedza mvelaphanḓa ya ikonomi na thekhinolodzhi Afrika Tshipembe nga u alusa zwine zwa wanala kha zwo ṅwaliwaho nga ha muhumbulo wa u khwinisa u bvela phanḓa ha vhathu vhoṱhe. Zwo ṅwaliwaho zwa tshiimiswa tsha SABS zwo livha / sedza kha Pfunzo yo ṅwaliwaho , Mamaga na Mafhungo, zwa katela zwikimu zwo vhalaho zwa pfufho na khandiso dzo ṅwaliwaho. 
> SABS: Vhugudisi ha Ndangulo ya maimo a nṱha- Vhashumi vha tshipiḓa tsha Pfunzo na Mveledziso dza vhugudisi ha SABS vho ḓiimisela u ṋekedza tshumelo dza maimo a a nṱha , dzine dza kona u swikelela ṱhoḓea dza khasi?ama dzashu na u fusha zwine vha lavhelela. 
> Thuso yo livhiwaho khayo - Zwi ita uri hu vhe na u sikiwa ha vhupo vhu alusaho na u bveledza vhubindudzi vhune ha vha ha u langula nga vhaholefhali, vhaswa na vhafumakadzi kha u alusa mvelaphanḓa ya zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani. 
> Senthara ya Mbekanyamushumo ya Nyeletshedzo nga ha thendara - Senthara ya Mbekanyamushumo nga ha thendara yo livha kha mabindu maṱuku ane a vha na vhatholiwa vha u bva kha 5 u ya kha 50, kha u vhumba , u bveledza mamaga a tshumelo. 
> Mbekanyamushumo dza Vhubveledzi ha zwa Vhuvhambadzi na Vhubindudzi - TIDP yo itelwa u thusa mabindu maṱuku Afrika Tshipembe uri hu bveledzwe vhukoni havho ha u ṋaṋisana na mimaraga ya mashango a nnḓa. 

6.3.3	?ho?isiso ya zwa Saintsi 
> CSIR-  ṱhoḓisiso - Bayothekhinolodzhi - Vhukoni kha CSIR hu katela baolodzhi ya dzi molekule, bio-informatics, dzhenethikhi, geonomics na proteonomics, maikhirobayolodzhi, thekhinolodzhi ya u vhilisa na vhuinzhiniara ha bayokhemikhala. 
> CSIR-  ṱhoḓisiso - U fhaḓa na u vhumba-  Thekhinolodzhi ya tshifhaṱo tsha CSIR na mbumbo  zwi ṋekedza vhukoni ha masia a tevhelaho: Ndangulo ya Mvelaphanḓa, U thusedza kha nzudzanyo na vhulanguli, thekhinolodzhi dza mbumbo, fhethu hu dzulaho vhathu ho vhulungeaho, saintsi ya zwa vhuinzhiniara ha zwa Mulilo, Malabi na dziseramiki. 
> CSIR: ṱhoḓisiso  - Zwa dzikhemikhala- Vhukoni siani ?a dzikhemikhala ho livha kha mveledziso ya ṱhoḓisiso na u ita uri zwi itiwe, khathihi na u ita ndingo tshifhinga tshoṱhe. 
> 
> CSIR: ṱhoḓisiso- Tsireledzo ya vhutshinyi- CSIR i i ta mushumo muhulwane wa u tikedza tshisiku tsha thivhela vhutshinyi khathihi na u bveledza thekhinolodzhi. Tshigwada tshine tsha vha na vhukoni, tshine tsha vha na vhukoni ha zwa saintsi na thekhinolodzhi, tshi ita thandela dzi kwamaho zwa u thivhela vhutshinyi. 
> CSIR ?ho?isisi - Tsireledzo na Aeronautics - U edzisela, u ita makolo, u linga na u ita tsedzuluso ya mabufho na zwiṱhavhane zwa muyani; zwi vheaho u dzhenelelana, nyeletshedzo nga ha thikhedzo ya thekhinolodzhi ya rada; zwibveledzwa zwa maḓali zwi si zwa vhukuma; mafhungo a dzinndwa, nndwa dza e?eki?hironiki; ndaela na ndangulo; u ita zwifanyiso na u edzisela; vhuinzhiniara ha maitele a e?eki?hironiki; na maitele a thekhinolodzhi a zwa vhuendelama?anzhe. 
> CSIR: ṱhoḓisiso - Zwiḽiwa, zwinwiwa na u rea khovhe ? U ṋekedza tshumelo dzo ḓisendekaho kha thekhinolodzhi, vhukati ha vhaḓwe, zwiḽiwa, zwinwiwa , zwa vhubikeli, zwiḓolo, dzikhemikhala, zwirengiswa na mamaga a zwa vhulimi. 
> CSIR: ṱhoḓisiso -  Mishumo ya mafhungo a zwa thekhinolodzhi,  vhudavhidzani na thekhinolodzhi ya tshikhalani u bva kha thikhedzo ya dzisathelaithi na u ṋekedza thandululo dza mafhungo a geo, u ya kha mafhungo a mveledziso ya thandululo dza vharengi na vhukwamani ha IT na vhudavhidzani, ho livhiwa kha thekhinolodzhi dza matshelo nga u thomiwa ha zwithu na u bveledza mabindu. 
> CSIR: ṱhoḓisiso- U bveledza na Matheriala - ṱhoḓisiso na thandululo ya zwa thekhinolodzhi zwo livhaho kha u alusa vhuvhambadzi, pholisi, u bveledza zwibveledzwa zwi linganaho, maitele a u bveledza na ndinganyiso, u ita tshibveledzwa, na u bveledza na vhuinzhiniara ha matheriala. ḽikumedzwa ?i ṋekedza thandululo kha khaedu dza vhubveledzi vhu konḓaho ?anganyisiwa thekhinolodzhi na maitele a bindu sa ndinganyiso khathihi na vhugudisi na pfunzo zwo teaho. 
> CSIR: ṱhoḓisiso- Zwa Migodi, mutale na zwa fulufulu - Vhukoni ha vhuinzhiniara ha matombo na u bveledza zwishumiswa uri hu shumiwe kana hu koriwe nga fhasi ha tsireledzo: u bveledzwa ha maitele maswa na zwishumiswa u thivhela mithuthubo fhasi ha mavu na u fhungudza muya une wa nga sa mufhiso, buse na muhasaladzo, na u khwinisa vhubveledzi ha maimo o tsireledzeaho nga maitele a zwa migodi na u bveledza zwishumiswa na nḓila dza ndinganyiso lwa tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu kha nzudzanyo ya zwa migodi. 
> 
> CSIR: ṱhoḓisiso - Maḓi , Vhupo na zwa Mad(aka- Thekhinolodzhi dza ndingo ya vhupo na vhulanguli, zwishumiswa zwa fhethu, zwa maḓaka na zwibveledzwa zwa ḓaka/ miri, zwishumiswa zwa ndangulo ya, mveledziso dza phendelashango na zwishumiswa zwa lwanzhe. 
> Thekhinolodzhi kha vhafumakadzi vha re kha zwa mabindu - Muvhuso wa Afrika Tshipembe, kha Muhasho wawo wa zwa Vhuvhambadzi na Mamaga, wo sumbedza muhumbulo wawo wa u alusa vhafumakadzi vha re kha zwa mabindu nga u bveledza Mbekanyamushumo ya Lushaka ya zwa Thekhinolodzhi ya Vhafumakadzi vha re kha zwa Mabindu ( TWIB). TWIB ndi tshithu tsho thomiwaho tsho livha kha uri hu vhe na u kona u swikelela zwa saintsi na thekhinolodzhi kha vhafumakadzi vhane vha vha kha zwa vhubindudzi  nga maanḓa a vha mabindu maṱuku , a vhukati na vhane vho no vha nṱha (dziSMME). Ndi Mbekanyamushumo ya lushaka ine ya itiwa nga vha Muhasho wa Zwa Vhubindudzi na Zwa Mamaga ( dti). 

6.3.4	Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani 
> Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani (SA Measurement-Based Quality System (SQAM) - Tshikalo tsha Afrika Tshipembe tsha maitele a vhunzani ( SQAM) ndi tshikalo tsho ḓisendekaho kha maitele a vhunzani ha vhukuma u bva kha maṅwalo a muvhuso a u ita uri hu vhe na u ṋaṋisana kha mabindu nga u angaredza Afrika Tshipembe. 
> SABS: Nyolo ya Pfunzo (U olwa ha pfunzo), U alusa na Thikhedzo ya Mveledziso ya Zwibveledzwa zwiswa -  Tshiimiswa tsha SABS tsha zwo ṅwaliwaho tshi kombetshedza mvelaphanḓa ya ikonomi na thekhinolodzhi Afrika Tshipembe nga u alusa zwine zwa wanala kha zwo ṅwaliwaho nga ha muhumbulo wa u khwinisa u bvela phanḓa ha vhathu vhoṱhe . Zwo ṅwaliwaho zwa tshiimiswa tsha SABS zwo livha / sedza kha Pfunzo yo ṅwaliwaho, Mamaga na Mafhungo, zwa katela zwikimu zwo vhalaho zwa pfufho na khandiso dzo ṅwaliwaho. 
> SABS: Mafhungo a Mpimo wa zwa mashango a nnḓa - Birou ya Afrika Tshipembe ya Senthara ya zwa Mpimo wa Mafhungo ndi hune vha thoma hone kha mafhungo a pimiwaho. I ṋekedza phimo dzi fhiraho 500 000, zwo tiwaho, dzikhoudu dza mashumele na ndingo dza maitele uri hu sedziwe khadzo. 
> SABS: Vhunzani ha ndangulo ya vhugudisi - Vhashumi vha tshipiḓa tsha Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso vha SABS vho ḓiimisela u ḓisa tshumelo ine ya kona u swikelela ṱhoḓea dza  vharengi/ khasi?ama na u fusha zwine vha lavhelela. 
> 
6.3.5	U Vhambadzela mashango a nnḓa 
> U kona u fhaḓa  vhuvhambadzi hau - dti i thusa vhavhambadzi kha u fhaḓa vhuvhambadzi havho, nga u engedza vhuimo havho ha u bveledza zwibveledzwa zwi vhambadzeaho nga kha mbekanyamushumo ya TIDP ya ndangulo ya Ntsika. Mbekanyamushumo i tendela vhavhambadzi vha tshi khwinisa zwibveledzwa zwavho, maitele a vhubveledzi, maimo a mpimo, mapakele na ṋaṋisana na miṅwe mimaraga. 
> Tshumelo dza nyeletshedzo ya zwa vhuvhambadzi - dti i eletshedza uri vha nga vhambadza hani zwibveledzwa zwine zwi nga swika  31 yo sumbedziwaho kha dziFAQ ine ya vha na phindulo dzi elanaho na maitele a vhubindudzi na dzisekele, na mafhungo o engedziwaho sa dzikhoudu dza mbadelo, dzifomo, na maṅwalo ane a fanela u ḓadziwa. 
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa i?li vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu. 
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384 
> Vha rwelaho luṱingo o vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana 
> enquiries@isa.org.za 

> Mafhungo a maraga wa zwa vhuvhambadzi - dti I ṋekedza mafhungo dzikhasitama nga ha mimaraga ya zwa vhuvhambadzi na zwifhinga, phindulo dza mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa, mivhigo ya shango, mivhigo ya dzisavei dza maraga na kubugwana kwa nyanḓano nga ha vhuvhambadzi ho vhofholowaho. Khasi?ama dzi ?o vhudziwa nga ha ṱhoḓea dza u dzhenelela kha mimaraga ya mashangoni a nnḓa na u kona u ḓivha nga ha mimaraga ya vhuvhambadzi ha zwibveledzwa zwavho. ḽikumedzwa ?o livha kha dziSMME, dziBEE, dziWEE, na vhavhambadzi vhahulwane, vhane vha vha vha na zwine vha wana nga u ḓivha nga ha mimaraga ine Afrika Tshipembe yo livha khayo kha zwa nyanḓano ya u rengisa na u vhambadza zwibveledzwa. 

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu. 
> Vha lidzelaho vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384 
> Vha lidzelaho vha mashangoni a nnḓa : + 27 11 254 9405 kana 
> enquiries@isa.org.za 
> 
> Khithi ya ndingo ya u lugela vhuvhambadzelaseli - dti I ṋekedza mbudziso dza u ḓithusa dzine dza thusedza vhavhambadzi uri vha vhone maimo avho uri o luga naa. 
> U vhambedza vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe na vharengi vha mashango a nnḓa - Ndivho khulwane ya ḽikumedzwa iḽi ndi u kwamanya vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe na dzikhamphani dza u vhona uri zwithu zwo lugela u vhambadziwa na vharengi vha mashango a seli/ a nnḓa kana vhaṱunḓi vha vhukuma. L?ikumedzwa ?i tendela vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe vha tshi alusa mimaraga yavho ya seli. 

Khamphani dzoṱhe dzine dza vhona uri zwivhambadzwa zwo luga, ho katelwa dziSMME, na dziBEE, dzi nga kona u swikelela ḽikumedzwa iḽi . Vhaṱunḓi na vhavhambadzi vhoṱhe vha a lingiwa kha zwithu zwo fhambanaho ho sedzwa vhukoni havho ha u kona u vhona zwine zwa khou ṱoḓea nga muṅwe na muṅwe. Khamphani dza maimo a nṱha dzi a vhambedza zwo bveledzwaho zwiswa zwa tikedziwa. dti I ?o khwaṱhisa vhushaka u swikela nyanḓano yo no vha hone. 

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu. 
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384 
> Vha rwelaho luṱingo vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana 
> enquiries@isa.org.za 

> Mbekanyamushumo dza Lushaka dza nga ha u dzhenelela ha mamaga - U dzhenelela ha mamaga ndi mbekanyamushumo ine ya ?o?a u fhungudza zwine zwa wanala kha ikonomi na thikhedzo ya zwa vhubveledzi ha Mamaga a Afrika Tshipembe nga u shumisa tshikalo tsha muvhuso. Mbekanyamushumo ya NIP yo tiwa nga muvhuso na zwiimiswa zwo rengwaho kana zwo hirwaho sa dzikontiraka (thundu na tshumelo) dzi na zwithu zwo ṱunḓiwaho zwi linganaho kana u fhira US$ 10 wa dzimilioni. 

6.3.6	Pfanelo dza vharengi 

> Nyeletshedzo dza Vharengi na vhukwamiwa ha phurofeshinaḽa - dti i langula mulayo u ṋekedzaho vharengi tsireledzo kha masia o fhambanaho. Mulayo u ṋekedza vharengi tsireledzo i bvaho kha mabindu na u ḓea ?ungo ndango ya maitele a khadzimiso dza masheleni, dzibannga na vharengisi vhane vha ḓea thundu nga tshikolodo khathihi na mazhendedzi a ndaka. Murengi muṅwe na muṅwe ane  a nga ane a nga ṱangana na vhukonḓi maelana na zwo bulwaho afho nṱha a nga vhiga kana a ?o?a thuso na nyeletshedzo. 

6.4	Gwama ?a zwiṱuṱuwedzi na mveledziso 
6.4.1	Thikhedzo ya zwa vhubindudzi 
> Tshikwama tsha tsenguluso ya zwiimiswa -  Phurogireme ya tsenguluso ya zwiimiswa I ṋetshedza thuso ya masheleni a mveledzo ya zwiimiswa zwiswa kana u khwinifhadza zwiimiswa zwi re hone zwa u tikedza kana u shumela dzithandela ntswa dza vhubindudzi, ?haramudzo ya dzithandela dzi re hone dza vhubindudzi kana. 
> Mphomali ya vhubindudzi ha dzitshaka - Mphomali ya vhubindudzi ha dzitshaka yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza vhoramabindu vha dzitshaka yo bindudza kha zwiitwa zwiswa zwa Afrika Tshipembe nga u lambedza vhoramabindu vha dzitshaka nga thengo ya u sudzulusa mitshini miswa na zwishumiswa u bva seli u ?a Afrika Tshipembe. 
> Davhelo ?a ndaka ya mveledzo - Ndivho ya izwi ndi u fhungudza tshelede ya dzipulatifomo dza tshiendedzi na mimodele yo fhaṱwaho fhano na vhubindudzi ho engedzeaho na vhuvhambadzaseli ho engedzeaho. Zwi dovha hafhu u vhulungela vharengi tshelede nga u shumisa ṱhanziela ya phungudzelo ya muthelo wa u ?un?a kha zwiendedzi zwo no fhelaho u fhaṱwa zwi ṱunḓwaho. 
> Dziphurogireme dza thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo kha zwa zwikili (SSP) ndi mphomali ya tshelede ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u sika zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa. 
> Thandela dza tshiṱirathedzhi tsha zwa indasiṱiri ? Phurogireme I ṋetshedzana nga        khando ya tshiṱuṱuwedzi nga muvhuso u gonyisa vhuimo ha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete kha mabindu a ṱuṱuwedzaho, a itaho mbuelo na a sikaho vhupfumi Afrika Tshipembe, ngeno nga thungo a tshi khou ita zwikhala zwa mushumo kha sekithara ya indasiṱiri. 



6.4.2	Mveledzo ya Bindu ḽiṱuku 

> Phurogireme ya Danida u bva kha Bindu-u-ya-kha- Bindu (Business-to-Business), Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Ndivho ya phurogireme ya Business-to-Business ndi u bveledza na u khwaṱhisa zwikhala zwa bindu na u sika mishumo ya vhoramabindu vha konaho vhe kale vha vha vho thudzelwa thungo. Izwi zwi swikelelwa nga kha thusedzo kha mveledzo ya mabindu a shumaho zwavhuḓi kha mbambadzo/vhubindudzi, zwo livhiswa kha mafhungo a vhufarakani ha bindu vhukati ha dzikhamphani dza Afrika Tshipembe na dza Danish. 
> Tshikimu tsha vhoramabindu vha bvelelaho, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikimu tsha vhoramabindu vha bvelelaho tshi n?etshedzana nga u swika kha R100 000 i re na mutendelo u badetshelwaho phanḓa wa 4% nga ṅwaha. Tshifhinga tshi tiwaho u thoma ndi miṅwedzi ya 24, fhedzi tshi nga engedzwa luraru nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. ṱhoḓea ndi nyeletshedzo ya khadzimo. 
> Tshikimi tsha tsha u ḓea maanḓa , Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikimu tsha u ḓea maanḓa tshi ṋetshedzana nga tsireledzo ya u swika kha R5m ya zwishumiswa zwa bannga nga 60%, na mutendelo u badetshelwaho phanḓa wa 2,5% nga ṅwaha. Tshifhinga tshi tiwaho u thoma ndi miṅwedzi ya 36 , fhedzi tshi nga engedzwa luvhili nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. 
> Khwaṱhisedzo (guarantee) ya muthu, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Ndivho ya tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya muthu ndi u konisa ramabindu u swikelela masheleni kha dzibannga dzi kwameaho kana  zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni. Tshikimu tshi konisa ramabindu u swikelela masheleni nga ndivho ya u thoma, u engedza kana u renga bindu. Zwishumiswa zwi tsireledzwaho nga fhasi ha tshikimu tsha khwaṱhisedzo tsha Khula (Khula guarantee scheme) kanzhi tshi katela khadzimiso, ova?irafuthi ya bannga, khirediti thendeleki (revolving credit), thengiso ya tshitolomende, khwaṱhisedzo ya bannga khathihi na khwaṱhisedzo ya u fhaḓa. 


> Gwama ?a thirasithi ya mbueledzo ?a KwaZulu, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikwama itshi tshi vhetshela thungo R10m ya vhoramabindu vha KwaZulu vhane mabindu avho a vha o kwamea nga pfudzungule dza 1994. Tshikwama itshi tsho itelwa u vala u sa vha hone ha tsireledzo ya mbadelo ya tshikolodo/kholatherala ya mabindu a tamaho u thoma mishumo yavho nga huswa. Vhoramabindu vha nga vha vha kha mabindu o fhambanaho zwa zwino vha tea u ḓea vhuṱanzi ha uri ndozwo kha bindu ?a u thoma yo vhangwa nga pfudzungule. 
> Zwiimiswa zwa khiredithi ṱhukhu - KhulaStart i shumisa maitele a vhuthihi ha tshigwada (I ḓea khadzimiso kha zwigwada - hu si muthu muthihi). Vhathu vha ḓibaḓekanya nga zwigwada zwa miraḓo ya 3-10 na  u ?o?a swikelela ṱhoḓea ya u thoṅwa ha tshigwada tshi shelaho mulenzhe. Tsha ndeme ndi uri tshigwada tshi tea u vha tsho khwaṱhaho.  Khadzimiso i ya nṱha u bva kha R300-R3 500 nga muraḓo wa tshigwada. Tshigwada tshi ita tsheo, ho sedzwa mushumo wa bindu ḽithihi , uri muraḓo nga muthihi u ?o wana vhugai, na uri u ?o imela vhuḓifhinduleli hawe kha ṱhanganyelo ya tshikolodo tsha tshigwada. 
> Gwama ?a ndaka/ndingano kha madzingu -?ho?ea ya khombo kha lupfumo/tshelede ya u thoma bindu u tikedza dziSMME, nga maanḓa avho vha lambedzaho vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule i hone. Dzibannga Nnzhi na zwiimiswa zwa masheleni zwo thoma gwama ?a ndaka/ikhwithi kha zwibveledzwa zwavho. 
> Vhalamukanyi vha zwa masheleni kha vharengisa zwiṱuku- Khadzimiso dza bindu na dza pfuma dzi a ṋewa nga Khula, dzine dza vha khadzimiso dzi ṋewaho dziRFI u konisa dzi dziRFI u hadzima vhoramabindu kha u thoma havho bindu. Vhoramabindu vha tea u ya kha dziRFI hu si Khula. Ndi fhedzi dzikhamphani dzi ṱoḓeaho tswikelelo ya zwibveledzwa izwi hafhu dza dovha dza vha dziRFI dzine dza nga ita khumbelo kha Khula. 
> 
> Gwama ?a vhafarakani ha sekithara- Gwama ?a vhufarakani ha sekithara ?i ḓea thuso ya masheleni kha vhufarakani hu re na dzifeme/madzangano ma? anu u ya nṱha kha zwa u ita (zwiitwa), indasiṱiri ya zwa vhulimi kana ya IT u ṱalutshedza na u shumisa thandela dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na zwa u bveledza na u bindudza zwine zwa d?o bvedza phanḓa vhubveledzi havho na vhupikisani ha dzitshaka. 
> Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili (SSP) ndi mphomali ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u ita zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa. 
> Phurogireme ya mveledzo ya Mabindu maṱuku na a vhukati - SMEDP ndi mphomali I ṋewaho vhabindudzi vhapo na vha dzitshaka u hulisa mishumo yavho ya zwino, ho sedzwa ndaka i tendeleaho na mishumo/dzithandela. 
> Tshikimu tsha mpimo,  Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya tshikolodo (khirediti) - Tshikimu tsha mpimo tshi ḓea tsireledzo ya u swika kha R1m ya zwishumiswa zwa bannga nga 80%, na mutendelo u badetshelwaho phanḓa nga 3% nga ṅwaha. Tshifhinga tsha tshikimu mathomoni ndi miṅwedzi ya 36, fhedzi tshi nga engedzwa luvhili nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. ṱhoḓea dza misi dzo tea. 
> Gwama ?a khwaṱhisedzo ya phiriso ya zwa thekinolodzhi, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti -Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo ya thekinolodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓisa gwama ?a khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekinolodzhi u leludza tswikelelo ya dziSMME kha thekinolodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR ya u leludza tswikelelo kha theninolodzhi I ṱoḓeaho. 
> Tshileludzi tsha khirediti ya khakhululo ya shango (Land Reform Credit Facility (LRCF)) - Tshileludzi tsha khirediti ya khakhululo ya shango ndi tshileludzi tsha tsha gwama ?a holosela ?a Khula Enterprise Finance Ltd, nga ndivho ya u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha sekithara ya phuraivete kha mushumo wa khakhululo ya shango. LRCF i lambedzwa nga Muhasho wa zwa Shango na European Union. Tshileludzi tshi swikelela ndivho nga u lambedza dzibannga dza mbambadzo na zwiṅwe zwiimiswa zwa khirediti u bindudza kha ndeme khulwane ya zwa vhulimi na zwa vhuendi, zwi vulelaho vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete kha zwa vhulimi, mabindu a zwa vhulimi na sekithara ya zwa vhuendi. 



6.4.3	U hulisa/engedza vhupikisani 

> Gwama ?a Vhupikisani - Ndivho ya izwi ndi u tendela tswikelelo ya dzikhamphani kha nḓivho ya zwa thekinolodzhi ntswa, mushumo wa mveledzo na mimakete u khwinifhadza vhupikisani havho. ?i ?o ita vhungoho ha uri dzikhamphani dzi ḓivha thekinolodzhi ntswa, dzi a i swikelela na u i shumisa u khwinifhadza vhubveledzi na u vha na tswikelelo ya khwine kha mimakete. 
> Gwama  ?a vhufarakani ha sekithara- Gwama ?a vhufarakani ha sekithara  ?i ḓea thuso ya masheleni kha vhufarakani hu re na dzifeme/madzangano maṱano u ya nṱha kha zwa u ita (zwiitwa), indasiṱiri ya zwa vhulimi kana ya IT u ṱalutshedza na u shumisa thandela dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na zwa u bveledza na u bindudza zwine zwa ?o bvela phanḓa na vhubveledzi havho na vhupikisani ha dzitshaka. 
> Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili (SSP) ndi mphomali ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u ita zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa. 
> Phurogireme ya thikhedzo ya u humbulela phanḓa kha zwa indasiṱiri - Phurogireme ya thikhedzo ya u humbulela phanḓa kha zwa indasiṱiri ndi phurogireme i shumiswaho u bveledza u humbulela phanḓa kha zwibveledzwa zwa thekhinoḽodzhi kana maitele a Afrika Tshipembe ane a vha kha vhupikisani ha ḽifhasi. 
> Thekhinoḽodzhi ya Zwiko zwa vhashumi zwa phurogireme ya indasiṱiri- Thekinolodzhi ya Zwiko zwa vhashumi zwa phurogireme ya indasiṱiri ndi ndambedzo ine khayo indasiṱiri na muvhuso zwa shela mulenzhe nga masheleni kha ṱhoḓisiso ya vhufarakani kha zwa akademi, nga maanḓa kha sia ?a vhugudisi ha matshudeni. 
> Gwama ?a phiriso ya zwa thekhinoḽodzhi, -Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo ya thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓisa gwama ?a khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekhinoḽodzhi u leludza tswikelelo ya dziSMME kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR ya u leludza tswikelelo kha kha thekhinoḽodzhi I ṱoḓeaho. 
> 
6.4.4	Mihumbulo miswa na Thekhinoḽodzhi 

? Tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekhinoḽodzhi - Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓiswa ha tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekinolodzhi u leludza tswikelelo nga dziSMME kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka, sa  zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR u leludza tswikelelo nga dzifeme kha thekhinoḽodzhi I ṱoḓeaho. 

6.4.5	Thikhedzo kha zwa vhuvhambadzelaseli 

? Tshikimu tsha mbambadzo ya zwa vhuvhambadzelaseli na thuso kha zwa vhubindudzi - Ndivho ya thuso nga fhasi ha Tshikimu tsha mbambadzo ya zwa vhuvhambadzelaseli na thuso kha zwa vhubindudzi (EMIA) ndi u lambedza vhavhambadzelaseli kha tshinyalelo dza mishumo ine vha i ita kha u bveledza mimaraga ya zwa vhuvhambadzelaseli ha zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe na u galatshela vhubindundzi ha dzitshaka vhuswa Afrika Tshipembe. 
? Magavhelo a Mveledzo ya ndaka - Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u fhungudza mutengo wa dzipulatifomo dza dzigoloi na mimodele i vhumbwaho fhano zwi tshi tevhelwa nga vhubindudzi ho engedzeaho ha zwivhambadzwaseli vhu re na nzio yo engedzeaho yapo. U ṋetshedzwa uhu hu ?o vhulungela vharengi tshelede nga u shumisa ṱhanziela dza phungudzo ya muthelo wa zwiṱunḓwa kha dzigoloi dzi ṱunḓwaho dzo no fhela u fhaḓiwa. 
? Dzizounu dza mveledzo ya zwa indasit( iri - Dzizounu dza mveledzo ya zwa indasiṱiri (dziIDZ) ndi thundu ya zwa indasiṱiri ine ya vha na zwibveledzwa zwi si na muthelo wa zwivhambadzwaseli, u ḓea vhuendedzi ha nḓila, zwishumiswa na tshumelo dzo itwaho kha indasiṱiri ya zwivhambadzelaseli. Kanzhi zwi vha hone tsini na vhuimangalavha na vhukavhabufho u leludza tswikelelo I ?mimaraga ya seli. 



7.	MAFHUNGO A RE HONE NGA U ANGAREDZA (nga kha webusaithi ya dti) 

 
7.1	Vhubindudzi 
7.1.1	Ndi ngani vha tshi tea u bindudza SA 
? U dzika ha ikonomi nga vhuḓalo 
? Zwikhala zwa maraga 
? Mafhungo a dzisekithara/Indasi?iri 
? Thengo ya u ita bindu 
? Zwikili 
? Zwiimiswa zwa masheleni 
? Zwiimiswa zwa Vhuendedzi na ?odzhisitiki 
? Zwiko zwa mupo 

7.1.2	Vhupo ha mulayo 
? Zwa mithelo 
? Phoḽisi ya Vhupikisani 
? Vhupo ha mveledzo ya zwa indasiṱiri 
? Thendelano dza mbambadzo 
? Pfanelo dza ndaka ya vhuṱali 
? Miṅwe milayo 

7.1.3	U dzula na u shuma SA 
? Khwaḽithi ya vhutshilo 
? U navha ha mvelele 
? Pfunzo 
? Mutakalo 
? Vhupfukamulayo 



7.2	Thuso kha zwa vhuvhambadzaseli 
7.2.1	Vha nga ita hani bindu SA 
? Vha thoma ngafhi 
? Milayo ya Vhubindudzi 
? Zwiṱuṱuwedzi 
? Zwishumiswa zwa Vhubindudzi 
? Ndi nnyi ane vha nga mu kwama 

7.3	U thoma bindu 
7.3.1	Bindu ?i thomiwa hani 
? ṱhalutshedzo ya bindu ḽiṱuku 
? U wana mihumbulo ya bindu 
? Vhuthomabindu 
? u ṱoḓisisa vhupikisani 
? Maitele a zwiimiswa zwa bindu 
? U lambedza bindu 
? Zwa milayo na ndindakhombo 
? Pfanelo kha zwithomiwa na maswayo a vhubindudzi 
? U bveledza nzudzanyo ya bindu 
? U ṅwalisa bindu 
? Zwa muthelo 

7.3.2	Ndangulo ya bindu 
? Ndangulo-nyangaredzo 
? Zwiko zwa vhathu 
? Ndangulo ya gwama 
? Mbambadzo 
? Ndangulo ya khwaḽithi 
? U renga 
? Zwa vhuinzhiniere, vhuṱoḓisisi na mveledzo 
? U dzudzanyela vhumatshelo 


7.3.3	Zwikhala zwa bindu 
? U renga bindu 
? Zwa u ṋewa thendelo nga bindu ya u rengisa zwibveledzwa kana tshumelo nga maitele a Iḽo  bindu 
? Nyaluwo ya maraga 
? Zwikhala zwa thendara 
? Bugu ya zwidodombedzwa zwa mbambadzo 
? U wana (procurement) ho sedzwaho khaho 
? Vhufarakani ha muvhuso-phuraivete 
? Vhufarakani ha bindu ha dzitshaka 
? Mazhendedzi a ndambedzo 
? Zwiko zwa vhugan?isi 
? Dziphurogireme dza khomphutha dzi kovhekanwaho (dzi sa rengiswi) 

7.3.4	Thikhedzo/thuso ya bindu 
? Vhoramabindu vha vhafumakadzi 
? Vhoramabindu vhaṱuku 
? Ndi ngafhi hu wanalaho thuso 
? Vhalamukanyi vha zwa gwama kha vharengi nga zwiṱuku 
? Vhupo ha mushumo na mulayo 
? Vhugudisi 
? Zwiwo 
? Vhuvhambadzi na vhubindudzi 
? Vhaḓisedzi vha tshumelo 
? Madzangano a sekithara ya zwa indasiṱiri 

7.4	U alusa bindu 
7.4.1	Bindu ?i aluswa hani 
? Vhurangaphanḓa, ndeme na mvelele 
? U bveledzwa ha Tshigwada tshi kundaho 
? Ndangulo ya maitele/luhuwa 
? 
? U bindudza vhukoni nga tshelede yo hadzimiwaho nga fulufhelo ?a mbuelo ya nṱha (leveraging) 
? Maitele a vhupikisani 
? U bindudza kha zwa IT nga tshelede yo hadzimiwaho nga fulufhelo ?a mbuelo ya nṱha (leveraging) 
? Ndangulo ya tshanduko 
? U engedza nḓivho 
? U engedza tswikelelo ya maraga 
? Thengiso ya khwine 
? Zwibveledzwa zwa khwine 
? Tshenzhemo ya vharengi ya khwine 
? Thengo dza fhasi 
? U fhungudza khombo ya vhafaragwama 
? U lambedza nyaluwo 

7.4.2	Ndangulo ya bindu 

? Ndangulo-nyangaredzo 
? Zwiko zwa vhathu/vhashumi 
? Ndangulo ya gwama 
? Mbambadzo 
? Ndangulo ya khwaḽithi 
? U renga 
? Zwa vhuinzhiniere, vhu?o?isi na mveledzo 
? U dzudzanyela vhumatshelo 

7.4.3		Thikhedzo/thuso ya bindu 

? Vhoramabindu vha vhafumakadzi 
? Vhoramabindu vhaṱuku 
? Ndi ngafhi hu wanalaho thuso 
? Vhalamuli vha zwa gwama kha vharengi nga zwiṱuku 
? Vhupo ha mushumo na mulayo 
? 
? Vhugudisi 
? Zwiwo 
? Vhuvhambadzi na vhubindudzi 
? Vhaḓisedzi vha tshumelo 
? Madzangano a sekithara ya zwa Indasiṱiri 

7.5	Zwa vhuvhambadzelaseli 
7.5.1	Kha vha gude u vhambadzela seli 

? Ndingo ya u lugela vhuvhambadzelaseli 
? Maitele a vhuvhambadzelaseli 
? U thoma oda ya vhuvhambadzelaseli 
? U shuma oda ya vhuvhambadzelaseli 
? Sisi?eme ya thuso kha zwa vhuvhambadzelaseli 
? Maitele a u ?un?a 

7.5.2	U ṅwaliswa ha muvhambadzelaseli 
7.5.3	Mbuelo ya vhuvhambadzelaseli 

? EMIA 

7.5.4	Tswikelelo kha mimaraga ya dzitshaka 

? Thendelano ya mbambadzo 
? Databeisi ya vhavhambadzelaseli 
? Zwiwo zwa mbambadzo 

7.5.5	Madzangano a vhuvhambadzelaseli 

? Khoro ya zwa vhuvhambadzelaseli ya Afrika Tshipembe 



7.6	Mabindu mahulwane 
7.6.1	Vhupo ha mulayo ha Afrika Tshipembe 
7.6.2	U ṅwaliswa na ndangulo 
7.6.3	Zwi?u?uwedzi 

7.7	U kwamana/davhidzana na dti 
7.7.1	Zwigwada zwa dzangalelo ?a zwa ikonomi 

? Vhafaragwama vha dti ndi vhafhio 
? Khoro ya zwa Mbambadzo 
? Madzangano a zwa indasiṱiri 
? Madzangano a vhadzulapo 
? Dzikhansela dza Vhuvhambadzelaseli 
? Dziyunioni dza vhashumi 
? Zwiko zwa mbambadzo 

7.8	U tsireledza vharengi 
7.8.1	U fushea ha vharengi Afrika Tshipembe 
? U ṱalutshedza vharengi 
? Masia a Thengo ya vhutshilo 
? Ndavhelelo dza vhumatshelo ha vharengi kha zwa ikonomi 
? dti i itela mini vharengi vha Afrika Tshipembe 

7.8.2	Pfanelo dza vharengi 
? Pfanelo dza vharengi ndi mini? 
? Milayo ya Tsireledzo ya vharengi 
? Vhahadzimisi vhaṱuku 

7.8.3	Zwiko 
? Nḓila  ya u dzhia vhukando 
? Thuso i humbelwa kha nnyi 


7.8.4	Zwiimiswa zwa u vhilaela zwa vharengi 

7.9	Ikonomi ya Afrika Tshipembe 
7.9.1	Vhuhulu 
7.9.2	Nyaluwo 
7.9.3	Dzisekithara 
7.9.4	Mbambadzo 
7.9.5	Vhubindudzi na Tsengedzo 
7.9.6	Mitengo 
7.9.7	Vhutholiwa 
7.9.8	U sa lingana 
7.9.9	Tsumbedzo dza Ikonomi 
7.9.10 Zwiko 

7.10	dti 
7.10.1	dti nga u angaredza 
? Nga u angaredza 
? Mbonelo phanḓa ya 2014 
? Khakhululo ya maitele a ikonomi ṱhukhu 
? Maitele a u bveledza zwiitwa ṱhanganyelo 

7.10.2	Vhashela mulenzhe vhahulwane kha zwa ikonomi 
? Vhafaragwama vha dti ndi vhafhio 
? Khoro ya zwa Mbambadzo 
? Madzangano a zwa indasiṱiri 
? Madzangano a vhadzulapo 
? Khoro dza Vhuvhambadzelaseli 
? Yunioni dza vhashumi 
? Zwiko zwa mbambadzo 




7.11	Dziphurogireme 
7.11.1	Tshivhumbeo tsha dzangano 
7.11.2	Vhathu vhashu 
7.11.3	Nga?ea ya mvelelo ya dti 
7.11.4	Muvhigo wa ṅwaha wa dti 
7.11.5	U davhidzana/kwamana na dti 
7.11.6	Tshigwada tsha zwiimiswa zwa dti 
? Tshigwada tsha dti nga u angaredza 
> Mveledzo ya gwama 
> Koporasi ya Mveledzo ya Indasi?iri(IDC) 
> Khula Enterprise Finance 
> Tshikwama tsha u ḓea maanḓa tsha Lushaka (NEF) 
? Zwa vhulangi 
> Khomishini ya Vhupikisani 
> Vhupikisani ha zwa mulayo 
> Bodo ya u gembu?a ya lushaka ya Afrika Tshipembe 
> Ndangulo ya Zwinwiwa/halwa ya lushaka 
> Bodo ya Lushaka ya ?othari 
> Khoro ya Vhulangi ha khadzimiso ya tshelede ?hukhu(MFRC) 
> Sisi?eme ya thendelo ya zwilingano zwa pfunzo ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (SANAS) 
? Tshumelo dza vhagudeleli 
> Khoro ya ṱhoḓisiso dza zwa saintsi na indasiṱiri (CSIR) 
> Koporasi ya ndindakhombo ya khiredithi ya vhuvhambadzelaseli ya Afrika Tshipembe (ECIC) 
> Thirasithi ya NAMAC 
> Zhendedzi ?a u bveledzwa ha Ntsika Enterprice 
> Biro ya Zwilinganyo ya Afrika Tshipembe (SABC) 
> Thondovho?he ya Khwaḽithi ya Afrika Tshipembe (SAQI) 
> Thekinolodzhi na Zwiko zwa vhathu zwa phurogireme ya indasiṱiri (THRIP) 
> Thekhinoḽodzhi ya Vhafumakadzi binduni (TWIB) 
> 
7.12	?etshedzo 
7.12.1	Thendelano dza Mbambadzo ya dzitshaka 
? Dzangano ?a mbambadzo ?a ḽifhasi (WTO) 
? European Union (EU) 
? AGOA (USA) 
? MERCOSUR (Amerika Tshipembe) 
? Yunioni ya vhuṱunḓi ya Afrika Tshipembe 
? India 
? Maitele a ikonomi a Mimaraga ya dzitshaka 

7.12.2	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka 
? Khwinifhadzo ya mithelo na mitshipiselo 
? Thivhela u dampa/la?ekanya na nyitophikisi 
? Ndaulo ya zwa u ?un?a na mbambadzelaseli 

7.12.3	Milayo na Ndangulo 
? Zwiimiswa zwa bindu, vhuḓe na ndangulo 
? Mbambadzo yone, Vhupikisani na Tsireledzo ya Vharengi 
? Indasiṱiri dzi langwaho 
? Mbambadzo ya dzitshaka 
? Zwilinganyo 
? Mvelaphanḓa na Vhu?o?isi 
? Tsireledzo ya ndaka ya vhuṱali 
? Dzitshanduko kha Milayo na ndangulo 

7.12.4	 U ṅwaliswa na u ḓolwa 
? U ṅwaliswa ha Khamphani na Ndaka ya vhuṱali 
? Ndaulo ya zwa u ?un?a na vhuvhambadzelaseli 
? ṱhoḓisiso na u ḓolwa 



7.12.5	Mafhungo, Ngeletshedzo na ndeludzo 
? Vhubindudzi ha dzitshaka 
? Mabindu maṱuku 
? ṱhoḓisiso dza zwa saintsi 
? Sisi?eme ya khwaḽithi ya muelo ya Afrika Tshipembe 
? Vhubindudzi ha dzitshaka 
? Phurogireme ya u shela mulenzhe kha zwa indasiṱiri ya lushaka 
? Pfanelo dza vhashumisi/vharengi 

7.12.6	Gwama ?a Zwiṱuṱuwedzi na Mveledzo 
? Mveledzo ya Bindu ḽiṱuku 
? Gwama ?a u ḓea maanḓa 
? Nyengedzo ya Vhupikisani 
? Khumbulo ntswa na Thekhinoḽodzhi 
? Thuso kha zwa vhuvhambadzelaseli 
? Fhethu ha mveledzo ya zwa indasiṱiri 
7.12.7	Dziphurogireme 
? Dziki?asita dza indasiṱiri 
? Mveledzo ya zwa vhulimi 
? Tsimbi/mutale, miminerale na zwa migodi 
? Zwa vhuendi 
? Zwa dzigoloi na vhuendedzi 
? Zwa vhuendedzi ha dzi?harabulei, zwiporo na zwa maḓini 
? Vhutsila 
? Zwa dzikhemikhaḽa na Ngudo ya saintsi ya vhushaka vhukati ha vhashumi na vhupo havho (Biotech) 
? Mafhungo na vhudavhidzani 

7.12.8	Pho?isi, milayo na mbambadzo ya dzitshaka 
? U ?alusthedza phoḽisi zwavhuḓi nga nḓila I pfalaho 
? Vhupo ha ndaulo 
? 
? Tswikelelo ya maraga wa vhupikisani 
? Tswikelelo ya masheleni 

7.12.9	Mvelelo 
? U shela mulenzhe kha zwa indasiṱiri 
? Bindu ḽiṱuku 
? U thalangana ha vhupo 
? Afrika na NEPAD 

7.13	Mafhungo na zwiwo 
7.14	Zwiwo zwa dti 
7.15	Mafhungo a zwa Indasiṱiri 
7.16	Zwigan?iswa 
7.17	Mbudziso dza zwa phalamennde 
7.18	Zwipitshi 
7.19	Mafhungo a phaḓaladzo 	 
7.20	Manye?u a khandisoManye?u a khandiso 


8.	MAITELE A KHUMBELO
 
8.1	Kushumele 
U kona u shuma khumbelo yavho ya mafhungo nga kha Mulayo wa tswikelelo ya mafhungo, kushumele ku tevhelaho ku ?o shumiswa nga muhasho: 

      ḽiga ?a 1: Kushumele kwa khumbelo 
U ita khumbelo ya mafhungo, muhumbeli u tea ḓadza fomo ya khumbelo (kha vha sedze ṱhumetshedzo A) na u isa kha: 
? Nga tshanḓa 
             Muofisiri muhulwane wa zwa mafhungo wa dti 
             Fedlife Building, Room 909 
             Corner Church & Prinsloo street, Pretoria 

       KANA 

? Nga poso 
             Muofisiri muhulwane wa zwa mafhungo wa dti 
             Bogisi ?a poswo x84 
             Pretoria 
             0001 

       KANA 

? Nga fekisi 
             Muofisiri muhulwane wa zwa mafhungo wa dti 
             +27 12 322 7407 

Sa zwo laelwaho nga Mulayo, tshelede i linganaho R35 i tea ?a na khumbelo ya mafhungo. I nga badelwa nga tsheke, tshelede (arali nga tshanḓa) kana i dzheniswe kha akhauntu ya bannga ya dti (vhu?anzi ha diphositi vhu tea u ?a na fomo ya khumbelo); 

       ABSA, Van der Walt Street, Pretoria 
       Nomboro ya akhauntu: 10 4458 0078 

      ḽiga ?a 2: U ita uri zwithu zwi vhe zwone na u tenda/tendela 
Muofisiri wa mafhungo wa dti u ṱanganedza na u ita uri khumbelo i vhe yone u vhona arali mafhungo a ṱoḓeaho a hone kha dti. Khumbelo i a ṱanganedzwa, ya hanwa kana ya fhiriselwa kha vhafari vhone vha mafhungo a ṱoḓeaho. Thendelo I rumelwa kha muhumbeli u khwaṱhisa vhuimo ha khumbelo. 

      ḽiga ?a 3: U shuma mafhungo 
Arali khumbelo ya ṱanganedzwa, dti  I ?o kuvhanganya na u lugisa mafhungo na u shumisa thengo yo teaho. Thengo I ?o shumiwa hu tshi tevhedzwa par 7.6. 


      ḽiga ?a 4: Nḓivhadzo ya u fhedza 
Muhumbeli u ?o ḓivhadzwa nga ha phedzo ya khumbelo na mbadelo yo teaho u badelwa dti. 

      ḽiga ?a 5: Mbadelo na nḓisedzo 
Nga murahu ha musi mbadelo yo ambiwaho kha ḽiga ?a 4 yo no ṱanganedzwa (hu tshi tevhelwa kushumele kwo bulwaho kha Khando 1), mafhungo a netshedzwa muhumbeli. 

       Mafhungo nga u angaredza 
Fomo yo teaho i tea u ḓadzwa nga zwidodombedzwa zwo teaho u tendela muofisiri wa mafhungo u kona u vhona: 

? rekhodo kana dzirekhodo dzo humbelwaho; 
? vhu?e/vhu?i?ivhisi ha muhumbeli; 
? tswikelelo  ṱoḓeaho, arali thendelo yo ṋewa; 
? Ḓiresi ya poso kana nomboro ya fekisi ya muhumbeli. 

Muhumbeli u tea u amba uri u ?o?a mafhungo a tshumiso kana tsireledzo ya pfanelo, na u amba nga vhu lushaka lwa pfanelo dzine dza tea u tsireledzwa. Hafhu, muhumbeli u tea u vhea khagala uri ndi ngani rekhodo idzi dzi dzone dzo teaho u tsireledza pfanelo iyo/idzo. 

Tshiimiswa tshi ?o shumisa khumbelo kha maḓuvha a 30, nga nnḓani ha musi muhumbeli o amba tshiitisi, tshine tsha ?o fusha muofisiri wa mafhungo, uri nyimelo i amba uri tshifhinga tsho ambwaho afho nṱha tshi si tevhelwe. Tshifhinga tsha maḓuvha a 30 ane ngao tshiimiswa tsha ?o tea u ita tsheo ya uri i tenda kana u hana/lamba khumbelo tshi nga engedzedzwa nga tshiṅwe tshifhinga tshine tsha si vhe tshinzhi kha maḓuvha a furaru arali khumbelo i ya mafhungo manzhi, kana arali khumbelo i tshi ?o?a u ?o?a mafhungo a re kha iṅwe ofisi ya tshiimiswa na uri mafhungo a nga si wanale nga tshifhinga tsha u thomani tsha maḓuvha a 30. Tshiimiswa tshi ?o ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali hu tshi nga vha na nyengedzedzo I ṱoḓeaho. 

Arali khumbelo ya itelwa muṅwe muthu, muhumbeli u tea u ḓisa vhuṱanzi vhu sumbaho vhuimo vhune a vha khao kha u ita khumbelo u fusha muofisiri wa mafhungo. 

Arali muthu a sa koni  u ḓadza fomo I ṱoḓeaho nga mulandu wa u sa kona u vhala na u ṅwala kana vhuhole, muthu uyo a nga ita khumbelo nga mulomo. Muhumbeli u tea u badela tshelede i ṱoḓeaho, phanḓa ha musi hu tshi nga thoma u shumiwa. 

8.2	Mbadelo 
Mulayo u tendela tshaka mbili dza mbadelo 
? Mbadelo ya khumbelo, ine ya ?o vha mbadelo ya tshilinganyo; na mbadelo ya tswikelelo, ine ya tea u shumiwa nga u sedza thengo ya u bveledza hafhu, u ṱoḓisisa na ya tshifhinga na thengo, hafhu na thengo ya poso. 
? Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa nga muofisiri wa mafhungo, muofisiri uyo, nga nḓivhadzo, u ?o ?o?a muhumbeli ane a si vhe muhumbeli nga tshivhili, u badela mbadelo  I ṱoḓeaho (arali i hone) phanḓa ha musi hu tshi shumiwa khumbelo. 

? Arali u ?o?a rekhodo ho no itwa na ndugiselo ya rekhodo i khagala, hu tshi katelwa na ndugiselo dza u vha hone ha fomo ya khumbelo, hu tshi ?o?a tshifhinga tshinzhi u fhirisa tsho tiwaho kha milayo ya uyu mushumo, muofisiri wa mafhungo u ?o ḓivhadza muhumbeli u badela diphosithi ya mbadelo ya tswikelelo, ine ya ?o tea u badelwa arali khumbelo i tshi tendelwa. 
? Muofisiri wa mafhungo u ?o fara rekhodo u swika zwenezwo musi muhumbeli o no badela mbadelo yo sumbedzwaho kha ṱhumetshedzo 2. 
? Muhumbeli ane khumbelo yawe ya tswikelelo ya rekhodo ha vha yo tendelwa, u tea u badela mbadelo ya tswikelelo ya u bveledza hafhu na u ?o?a na u lugisa, hafhu u itela tshifhinga tshiṅwe tshi ṱoḓeaho tshi fhiraho tshifhinga tsho tiwaho tsha tsha u ṱoḓea na u lugisa rekhodo uri i bvele khagala, zwi tshi angaredza u ita ndugiselo dza u ita uri i vhe hone nga nḓila yo humbelwaho. 
? Arali diphosithi yo badelwa u ya nga khumbelo ya tswikelelo, i songo tendelwaho, muofisiri wa mafhungo a kwameaho u ?o vhuisela murahu diphosithi kha muhumbeli. 
? 
8.2.1	Mbadelo dza zwiimiswa zwa Muvhuso 
U tevhela ndivho ya tshipiḓa 22(2) tsha Mulayo, zwi tevhelaho zwi ?o shuma: 

ṰHALUTSHEDZO
 
MUTENGO (R)
 
Mutendelo wa khumbelo u badelwaho nga muhumbeli muṅwe na muṅwe, nga nnḓani ha muhumbeli ene mune, wo ambiwaho kha mulayo 7(2)
 
3500
 
Khophi ya bugupfarwa sa zwo kha mulayo 5(c) (khophi Iṅwe na iṅwe ya siaṱari ?a vhuhulu ha A4)
 
0, 60
 
Mutendelo wa u bveledza hafhu wo ambiwaho kha mulayo 7(1) u nga  nḓila i tevhelaho:
 
1)	Kha fothokhopi iṅwe na iṅwe ya siaṱari vhuhulu ha A4
 
0, 60
 
2)	Kha khopi Iṅwe na iṅwe yo phirinthiwaho kha siaṱari ?a vhuhulu ha A4 i re kha khomphutha kana nga nḓila ya i?eki?hironiki kana mutshini
 
0, 40
 
3)	Khophi i vhaleaho nga khomphutha 
a)	disiki ya stiffy 
b)	disiki ya compact (i vhaleaho)
 

5, 00 
40, 00
 
4)	mu?walululo wa zwifanyiso 
a)	sia?ari ?a vhuhulu ha A4 
b)	khophi ya tshifanyiso
 

22, 00 
60, 00
 
5)	Mu?walululo wa rekhodo-thetsheleswa 
a)	sia?ari ?a vhuhulu ha A4 
b)	khophi ya rekhodo-thetsheleswa
 

12, 00 
17, 00
 
Mutendelo wa tswikelelo u badelwaho nga muhumbeli wo ambiwaho ngawo kha mulayo 7(3) u nga nḓila i tevhelaho
 
1)	Fothokhophi iṅwe na iṅwe ya siaṱari ?a vhuhulu ha A4
 
0, 60
 
2)	Kha khophi iṅwe na iṅwe yo phirinthiwaho kha kha siaṱari ?a vhuhulu ha A4 i re kha khomphutha kana nga nḓila ya i?eki?hironiki kana mutshini - i vhaleaho
 
0, 40
 
3)	Khophi i vhaleaho nga khomphutha 
a)	disiki ya stiffy 
b)	disiki compact
 

5, 00 
40, 00
 
4)	Mu?walululo wa zwifanyiso kha 	sia?ari ?a vhuhulu ha A4
 
22, 00
 
5)	Khophi ya tshifanyiso
 
60, 00
 
6)	Mun(walululo wa rekhodo-thetsheleswa 
a)	sia?ari ?a vhuhulu ha A4 
b)	khophi ya rekhodo-thetsheleswa
 

12, 00 
17, 00
 
U ?o?a na lugisa rekhodo i bviselwaho khagala, R15,00 nga iri kana tshipiḓa tsha iri, hu sa katelwi iri ya u thoma, I ṱoḓeaho kha u ?o?a uho na ndugiso
 
Tshelede ya tshumelo nga poso i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u poselwa muhumbeli. Tshelede ya tshumelo nga poso i ya nga mutendelo/muthelo wa tshumelo ya vhukule ha fhethu.
 

9.	U ?ANGANEDZA/U HANA KHUMBELO
 
9.1	U hanwa ha khumbelo 
Zwiitisi zwihulwane zwine tshiimiswa tsha nga hana khumbelo ya mafhungo zwi tshimbilelana na: 
? Tsireledzo ya tshidzumbe tsha muthu wa vhuraru, ine ya ?o katela u bululwa hu si hone ha mafhungo a muthu. 
? Tsireledzo ya mafhungo a vhuvhambadzi ha muthu/tshiimiswa tsha vhuraru, arali rekhodo i na: 
> zwiphiri zwa mbambadzo 
> mafhungo a zwa gwama, vhuvhambadzi, saintsi kana a tshithekeniki hune u bululula hu nga ita tshinyalelo kha zwa gwama na vhuvhambadzi 
> u bululula mafhungo a tshidzumbe kha tshiimiswa, arali u bululula hu tshi nga ḓisa khombo kha nyambedzano kana vhupikisani kha zwa vhuvhambadzi. 
? Tsireledzo ya muthu na tsireledzo ya ndaka; 
? Tsireledzo ya dzirekhodo dzine dza nga vhonwa sa dzi shumaho kha matshimbidzele a zwa mulayo 
? Mishumo ya vhuvhambadzi ha tshiimiswa, i katelaho 
> zwiphiri zwa mbambadzo; 
> mafhungo a zwa gwama, vhuvhambadzi, saintsi kana a tshithekeniki hune u bululula hu nga ita tshinyalelo kha zwa gwama na vhuvhambadzi; 
> 
> mafhungo ane, u bululula hu nga ḓisa khombo kha nyambedzano kana vhupikisani kha zwa vhuvhambadzi; 
> phurogireme ya khomphutha ine ya vha ya tshiimiswa, i tsireledzwaho nga nzivhanyedziso; 
? Mafhungo a vhuṱoḓisisi a tshiimiswa ane u dzumbululwa hao hu nga vhea khagala vhune ha tshiimiswa, muṱoḓisisi kana mafhungo ane ha ha khou ṱoḓisiswa ngaho hune ha ?o kon?iselwa ṱhoḓisiso; 

Khumbelo ya mafhungo i si na vhuḓiimiseli kana i fhelisaho mbilu, kana i katelaho u sa livha kha zwiko zwo teaho i ?o haniwa. 

9.2	Aphili 
Muhumbeli a nga ita aphili ya ngomu ya tsheo yo itwaho nga muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso 
? u hanela khumbelo ya tswikelelo; kana 
? u dzhiiwa hu tshi tevhelwa tshipiḓa  22, 26(1) kana 29(3), nga ha muhumbeli a re na ndangulo yo teaho. 

Tshiimiswa/muthu wa vhuraru a nga dzhenisa aphili ya ngomu ya tsheo yo itwaho nga muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso o ambwaho ngae kha phara (a) ya ? halutshedzo ya ?tshiimiswa tsha muvhuso? kha Khethekanyo 1 ya u tendela khumbelo ya tswikelelo. 

Nḓila dza u ita aphili, na mitendelo ya aphili 

? Aphili i tea u ḓiswa i kha fomo yo teaho: 
> kha maḓuvha a 60 
> arali nḓivhadzo kha muthu wa vhuraru i tshi ṱoḓea, kha maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo yo no iswa kha muaphili wa tsheo yo itwa khae; kana 
> 
> arali nḓivhadzo kha muthu a itaho aphili i sa ṱoḓei, nga murahu ha musi tsheo yo itwa i tea u rumelwa kha muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso a kwameaho kha Ḓiresi yawe, nomboro ya fekisi Ḓiresi ya e-mei?i; 
> u tea u ṱalusa thero / ṱhoho aphili na u ḓea zwiitisi zwa aphili ya ngomu na u angaredza maṅwe mafhungo o teaho a ne muita aphili a a ḓivha 
> arali, u engedzedza kha phindulo yo ṅwalwaho, muitaaphili u tama u ḓivhadzwa nga tsheo ya aphili ya ngomu nga nḓila ifhio na ifhio, u tea u amba nḓila na u ḓea zwidodombedzwa zwo teaho uri a ?o kona u ḓivhadziwa; 
> arali zwi tshi tea, i tea u tevhelwa nga mutendelo wo teaho wa aphili hafhu u tea u toolola Ḓiresi ya poso kana nomboro ya fekisi. 
? Arali aphili ya itwa musi tshifhinga tsho tiwaho tsho no fhira, ndangulo yo teaho i tea, hu tshi tevhela zwiitisi zwone zwo sumbedzwaho, u tendela aphili iyo yo lengaho u ḓiswa 
? Arali ndangulo iyo i tshi hana aphili yo ḓiswaho u lenga, u tea u ḓea nḓivhadzo ya tsheo iyo kha muthu o dzhenisaho aphili 
? Muhumbeli a dzhenisaho aphili ya u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo u tea u badela mutendelo u ṱoḓeaho wa aphili (arali u hone). 
? Arali mutendelo u ṱoḓeaho wa aphili u tshi tea u badelwa, tsheo ya aphili i nga vhetshelwa thungo u swikela mutendelo u tshi badelwa. 
? Zwenezwo nga murahu ha maḓuvha a mushumo a fumi (10) nga murahu ha u ṱanganedza aphili, muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso a kwameaho u tea u i isa kha ndangulo yo teaho: 
> aphili khathihi na tsheo yawe; 
> hafhu arali aphili i malugana na u hanelwa kana u tendela tswikelelo, dzina, Ḓiresi ya poso, nomboro ya luṱingo na ya fekisi na Ḓiresi ya e-meili, na tshifhio kana tshifhio tshine tsha vha hone, tsha muthu wa vhuraru ane a tea u ḓivhadzwa nga ha khumbelo. 





10.	GAIDI YA KHOMISHINI YA PFANELO DZA VHUTHU
 
Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu ya AfrikaTshipembe, kha Ḓuvha ?a u fhedzwa ha bugupfarwa iyi, yo vha i saathu u ita gaidi yo ambiwaho kha Tshipiḓa 10 tsha Mulayo. Gaidi I ?o katela mafhungo ane a a nga ṱoḓea nga muthu a tamaho u shumisa pfanelo dzo ambiwaho kha Mulayo. Mbudziso dzifhio  na dzifhio nga ha gaidi dzi tea u livhiswa kha: 

Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu ya Afrika Tshipembe 
       kha Yuniti ya PAIA (MUHASHO WA VHU?O?ESI NA MA? WALWA) 
       Bogisi ?a Poso X2700, HOUGHTON, 2041 
       Nomboro ya luṱingo: (011) 484-8300 
       Nomboro ya fekisi: (011) 484-1360 
       Webusaithi: www.sahrc.org.za 
      Ḓiresi ya e-mei?i: PIAI@sahrc.org.za 

       Ofisi Khulwane - Johannesburg 
       Bogisi ?a Poso 2700 
       Houghton 2041 
       Johannesburg 
       Afrika Tshipembe 
       Luṱingo: +27 11 484-8300 
       Fekisi: +27 11 484-1360 

Gaidi ya Tshipiḓa tsha 10 tsha SAHRC 
Tshipiḓa tsha 10 tsho thoma u shuma nga ?a 15 Luhuhi 2002 u ya nga Mulayo 187. U ya tshipiḓa 10 tsha PAIA, SAHRC yo ṋewa miṅwedzi ya fumimalo (18) ya u ṅwala Gaidi u bva nga Ḓuvha ?e ya dzheniswa tshumisoni. Gaidi I ?o vha hone phanḓa ha Ṱhangule 2003. 



11.	U SHELA MULENZHE HA VHAFARAGWAMA (STAKEHOLDERS)
 
dti i amba na vhafaragwama kha zwa vhuita phoḽisi ya zwa Mbambadzo & Indasiṱiri nga kha miṱangano, maṅwalwa, na mafulo a vhudavhidzani nga kha  zwiimiswa zwo teaho lwa mulayo sa Khoro ya Lushaka ya mveledzo ya zwa ikonomi na zwa mishumo [National Economic Development and Labour Council (NEDLAC)], Komiti ya phothifolio ya Mbambadzo na indasiṱiri (Trade and Industry Portfolio Commitee), Bodo ya zwa mithelo na mbambadzo (The Board of Tariffs and Trade), Komiti ya zwa Maitele a bindu na zwa vharengi (Business Practices and Consumer Affairs Commitee), na zwiṅwe. Nga tshifhinga tsha tshumisano iyi, vhafaragwama vha shela mulenzhe, vha ṱanganedza ṱhalutshedzo na u ṱuṱuwedza dziphoḽisi na dziphurogireme dzi laulwaho nga dti. 

Vhafaragwama ho sedzwaho khavho kha u shela mulenzhe nga tshifhinga tsha mi? ango i angaredzaho zwigwada zwapo zwo fhambanaho  sa mabindu, zwa mishumo, mazhendedzi a muvhuso na mihasho na madzangano a vhadzulapo. 

U shuma ha tshumisano na vhafaragwama hu elwa luthihi nga ṅwaha nga kha ṱhoḓisiso ya vhafaragwama na nga u khwinifhadzwa ha khwaḽithi na kushumele kwa zwi?esthedzwa zwa dti, zwi ḓiswaho nga tshumisano na vhafaragwama. 


12.	?HUMETSHEDZO
 


12.1	FOMO A 
KHUMBELO YA TSWIKELELO YA REKHODO YA TSHIIMISWA TSHA MUVHUSO 
(Khethekanyo 18(1) ya Mulayo wa Phiriso ya Tswikelelo ya Mafhungo, 2000 (Mulayo vhu.2 wa 2000)) 
	(Ndaulo 6] 


TSHUMISO YA NGA MUHASHO 
Nomboro ndaula: 
Khumbelo yo  ṱanganedzwa nga (bulani maimo, dzina na tshifani tsha muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo) nga ?a (datumu) ngafhi (fhethu). 
Mutendelo wa khumbelo (arali u hone): R..................... 
Diphosithi (arali i hone): R ................... 
Mutendelo wa tswikelelo: R .................... 
TSAINO YA MUOFISIRI WA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
 
A.	Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso 
Muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo 



B.	Zwidodombedzwa zwa muthu a humbelaho tswikelelo ya rekhodo 

(a)	Zwidodombedzwa zwa muthu a humbelaho tswikelelo ya rekhodo zwi tea u ṋewa afho fhasi. 
(b)	?iresi na/kana nomboro ya fekisi ya Riphabuḽiki  i hune mafhungo a tea u isiwa i tea u ṋewa. 
(c)	Vhu?anzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho, arali zwi tshi ṱoḓea, vhu tea u nambatedzwa.
 
Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________ 
Nomboro ya vhune: ___________________________________________________ 
Ḓiresi ya poswo: ______________________________________________________ 
Nomboro ya luṱingo: __________________________________________________ 
Ḓiresi ya e- mei?i: ___________________________________________________ 

Vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho, arali i tshi itelwa mun(we muthu: 
___________________________________________________ 

C.	Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou itelwa khumbelo 

Tshipiḓa itshi tshi tea u ḓadzwa  FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itelwa muṅwe muthu 
 
Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________ 
Nomboro ya vhuḓe: ___________________________________________________ 

D.	Zwidodombedzwa zwa rekhodo 

(a)	Kha vha ḓee zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa rekhodo ine khumbelo ya tswikelelo ya khou itelwa, zwi tshi angaredza na nomboro ndaula arali i tshi ḓivhea, u konisa u wanala ha rekhodo. 
(b)	Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi sa lingani, vha humbelwa u bvela phanḓa kha foḽio ya thungo ine vha ?o i nambatedza kha fomo iyi. Muhumbeli u tea u saina foḽio dzoṱhe dza nyengedzedzo.
 
1.	?halutshedzo ya rekhodo kana tshipiḓa tsho teaho tsha rekhodo: 
       _________________________________________________________ 
2.	Nomboro ndaula, arali i hone: 	____________________________________ 
3.	Zwi?we zwidodombedza zwa rekhodo: 	________________________________ 

E.	Mitendelo 

(a)	Khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo, nga n?ani ha rekhodo i re na mafhungo a vhuḓe nga ha tshiimiswa, I ?o shumiwa fhedzi nga murahu ha musi mutendelo wa khumbelo wo no badelwa. 
(b)	Vha ?o ḓivhadzwa nga mutengo u teaho u badelwa sa mutendelo wa khumbelo. 
(c)	Mutendelo u ṱoḓeaho wa tswikelelo kha rekhodo u ya nga nḓila ya tswikelelo i humbelwaho na tshifhinga tshi pfalaho tshi ṱoḓeaho u ?o?a na u lugisa rekhodo. 
(d)	Arali vha tshi tea u sa bvisa mutendelo, vha tea u ḓea zwiitisi zwauri ndi ngani vha sa tei u bvisa mutendelo/u badela
 
Tshiitisi tsha uri ndi ngani vha sa tei u badela/u bvisa mutendelo 
_________________________________________________________ 

F.	N?ila ya tswikelelo ya rekhodo 
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuhole u vhala, u sedza kana u thetshelesa rekhodo nga kha nḓila ya tswikelelo yo ambiwaho kha 1 u swika 4 afho fhasi, kha vha bule vhuhole havho vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya kho ṱoḓea ngayo. 


Vhuhole:
 
Nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓea ngayo:
 
Kha vha swaye kha tshibogisi tsho teaho nga X 
DZINOTSI: 
(a)	U tshimbilelana na khumbelo yavho ya tswikelelo nga nḓila yo ambiwaho zwi nga bva kha nḓila ine rekhodo ya khou wanala ngayo. 
(b)	Tswikelelo nga nḓila i humbelwaho i nga kha ?i haniwa nga zwiṅwe zwifhinga. Arali zwo ralo, vha ?o ḓivhadziwa arali thendelo I tshi ?o ṋewa nga iṅwe nḓila. 
(c)	Mutendelo u ṱoḓeaho wa tswikelelo kha rekhodo, arali u hone, u ?o bva kha nḓila ine tswikelelo ya khou ?o?wa ngayo.
 
1.	Arali rekhodo yo tou ṅwalwa kana u phirinthiwa
 

 
Khophi ya rekhodo
 

 
U ḓolwa ha rekhodo
 
2.	Arali rekhodo i na zwifanyiso 
(Izwi zwi katela zwifanyiso, dzisilaidi, dzirekhodo dza vidio, zwifanyiso zwo itwaho nga khomphutha, na zwiṅwe):
 

 
U sedza tshifanyiso
 

 
U kopa tshifanyiso
 

 
U ṅwalulula 
tshifanyiso
 
3.	Arali rekhodo i na maipfi o rekhodwaho kana mafhungo ane a nga bveledzwa hafhu sa muungo:
 

 
U thetshelesa (khasete)
 

 
U ṅwalulula luimbo 
(zwo ṅwalwaho kana zwo phirinthiwaho)
 
4.	Arali rekhodo i kha khomphutha kana nga nḓila ya e?ekhi?hironikhi kana i vhaleaho nga mutshini:
 

 
Khophi yo phirinthiwaho ya rekhodo
 

 
Khophi yo phirinthiwaho ya mafhungo a bvaho kha rekhodo
 

 
Khophi nga nḓila i vhaleaho nga khomphwutha 
(Sitifi kana disiki ya compact
 
Arali vho humbela khophi ya rekhodo kana yo ?walululwaho (afho nṱha), vha tama u poselwa iyo khophi? 
Mbadelo ya u posa I ?o ṱoḓea. 
 
EE
 
HAI
 
Kha vha ḓivhe uri arali rekhodo i siho nga luambo lune vha lu funa, tswikelelo i nga tendelwa kha luambo lune rekhodo ya vha hone ngalwo.
 
Vha ?o ?o?a rekhodo nga luambo lufhio?
 
G.	N?ivhadzo ya tsheo malugana na khumbelo ya tswikelelo 

Vha ?o ḓivhadzwa nga u tou ṅwala uri khumbelo yavho yo tendelwa/haniwa. Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila,  vha humbelwa u bula iyo nḓila na uri vha ḓee zwidodomedzwa zwo teaho u konisa u swikelela khumbelo yavho.
 
Vha ?o ?o?a u ḓivhadzwa nga ha tsheo malugana na khumbelo yavho ya tswikelelo kha rekhodo? 


Yo sainiwa ______________ nga Ḓuvha ?a _____________ 20_____ 

TSAINO YA MUHUMBELI/MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE	 



12.2	FOMO B 

	N?iVHADZO YA APHILI YA NGOMU 

(Khethekanyo 75 ya Mulayo wa Phiriso ya Tswikelelo ya Mafhungo, 2000 (Mulayo wa vhu.2 wa 2000)) 
	(Ndaulo 8] 


KHA VHA AMBE NOMBORO NDAELA YAVHO:
 

A.	Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso 
Muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo 



B.	Zwidodombedzwa zwa a humbelaho/muthu wa vhuraru ane a khou dzhenisa aphili ya ngomu 

(a)	Zwidodombedzwa wa muthu a itaho aphili ya ngomu zwi tea u ṋewa afho fhasi. 
(c)	Vhu?anzi ha vhuimo vhune aphili ya khou itwa khaho, arali zwi tshi ṱoḓea, vhu tea u nambatedzwa. 
(c)	Arali muiti wa aphili a muthu wa vhuraru hu si muthu o thomaho na khumbelo ya mafhungo, zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi tea u ṋewa kha C afho fhasi.
 
Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________ 
Nomboro ya vhu?ne: ___________________________________________________ 
Ḓiresi ya poswo: ______________________________________________________ 
Nomboro ya luṱingo: __________________________________________________ 
Ḓiresi ya e-mei?i: ___________________________________________________ 

Vhuimo vhune aphili ya ngomu ya khou itwa khaho, arali i tshi itelwa muṅwe muthu: 
___________________________________________________ 

C.	Zwidodombedzwa zwa muita khumbelo 

tshipiḓa itshi tshi tea u ḓadzwa FHEDZI arali muthu wa vhuraru (ane a si vhe muita khumbelo) hu ene a itaho aphili
 
Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________ 
Nomboro ya vhuḓe: ___________________________________________________ 

D.	Tsheo ine aphili ya ngomu ya khou itelwa yone 


Kha vha swae tsheo ine aphili ya khou itelwa yone nga X kha tshibogisi tsho teaho:
 

 
U haniwa ha khumbelo ya tswikelelo
 

 
Tsheo ya malugana na mutendelo wo teaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo.
 

 
Tsheo ya malugana na nyengedzedzo ya tshifhinga tshine khumbelo ya tea u shumiwa u ya nga Khethekanyo 26(1) ya Mulayo
 

 
Tsheo  u ya nga khethekanyo 29(3) ya mulayo wa u hana tswikelelo nga nḓila yo ṱoḓiwaho nga muhumbeli.
 

 
Tsheo ya u tenda khumbelo ya tswikelelo
 
E.	Zwiitisi zwa aphili 

Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi sa lingani, vha humbelwa u bvela phanḓa kha foḽio ya thungo ine vha ?o i nambatedza kha fomo iyi. 
Vha tea u saina foḽio dzoṱhe dza nyengedzedzo.
 
Kha ḓee zwiitisi zwa u ita aphili ya ngomu: Kha vha ḓee maṅwe mafhungo ane a nga vha o tea kha u sedzwa ha aphili: 




F.	N?ivhadzo ya tsheo malugana na aphili 

Vha ?o ḓivhadzwa nga u tou ṅwala nga ha tsheo malugana na aphili yavho. Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila, vha humbelwa u bula iyo nḓila na uri vha ḓee zwidodomedzwa zwo teaho u konisa u swikelela khumbelo yavho.
 

Kha vha ambe maitele: 
Zwidodombedzwa zwa maitele: 

Yo sainiwa ______________ Ḓuvha ?a _____________ 20_____ 

TSAINO YA MUITA APHILI 



TSHUMISO YA MUHASHO: 
REKHODO YA TSHIOFISI YA APHILI YA NGOMU: 

Aphili yo ṱanganedzwa nga ?a __________________ (datumu) nga _________________________ (kha vha bule vhuimo, dzina na tshifani tsha muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo) 

Aphili i fheletshedzwa nga zwiitisi zwa tsheo ya muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo na,  hu ṱoḓeaho, zwidodombedzwa zwa muthu wa vhuraru ane rekhodo ya tshimbilelana naye, i iswe nga muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo kha ndangulo yo teaho. 

MVELELE DZA APHILI: 

TSHEO YA MUOFISIRI WA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO 
YO KHWA?HISWA/TSHEO NTSWA YO IMELA 
TSHEO NTSWA: __________________________________________________ 
DATUMU YA NDANGULO YO TEAHO: _______________________________ 
YO ṰANGANEDZWA NGA MUOFISIRI WA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO U BVA KHA NDANGULO YO TEAHO NGA ?A (datumu) 
______________________________________________
 



	- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO - 



	 

	- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO - 


	- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO - 


34 
	- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO - 


