TSHIVENA
﻿
﻿A	MANWELEDZO A MADZINGINYWA
﻿
﻿
﻿1	NDIVHO  NA NZULELE YA NDAELA DZA VHUAIFA
﻿Ndaela dza vhuaifa dzo sikelwa uri dzi kone u thivhela u balangana ha mia nga wambo wa lufu. Mulayo une wa vha na ndaela hedzi wo sikelwa uri hu vhe na u tsireledzwa ha thundu ya avho vhane vha vha tsinisa na mufu. Nga nhani ha tshanduko dze dza bvelela  zwitshavhani khathihi na kha ikonomi ya Afrika Tshipembe, ihulwane ine Bammbiri hei a U Tsivhudzana (Discusson Paper) a vha khao ndi u amenda mulayo wa vhuaifa ha tshirema (tshithu) uri u kone u shumiswa-vho na miani ya musalauno.
﻿
﻿
﻿2	MULAYO WA TSHIREMA NA BII YA PFANELO
﻿Zwenezwi Mulayotewa u kha mafhungo a u uuwedza u honifhiwa ha ifa a zwa Afrika zwi kwamaho milayo, u dovha hafhu wa bula a uri pfanelo dza zwa mvelele, zwine zwa dovha zwa kwama-vho na mafhungo a milayo  ya tshirema, dzi tou kwama tshohe pfanelo dza  vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana. Samusi  pfanelo dza  vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana dzi anda nthihi na u malana kana vhuavhu ha vhathu, mulayo ufhio na ufhio wa vhuaifa ha tshirema une wa ita zwa u khethulula vhathu ho sedzwa mbeu, murole kana kubebelwe u tea u mbo i shandulwa.  
﻿
﻿3	MILAYO MIVHILI YA VHUAIFA
﻿3.1	U shumiswa ha milayo mivhili na kufarelwe kwa vhathu nga nila i no eana
﻿
﻿Shango a Afrika Tshipembe i anganedza maitele a vhuaifa a no langwa nga milayo mivhili: ndi mulayo zwawo (common law)  (hu tshi katelwa na zwitetuti zwohe zwine zwa khou amenda) khathihi na milayo ya tshirema (customary law) yo fhambanaho ine ya yelana. Vhunzhi ha milayo ya tshirema ine ya shumiswa nga khothe a hu lwi fhedzi na  kufarelwe kwa vhathu nga nila i no edana  lini, i dovha hafhu ya ita phambana-nadzo siani a kutshilele shangoni. Nhani ha uri   mulayo wa tshirema u shandulwe tshothe, ndi khwie hu tshi tou pfi mulayo zwawo u imelwe nga munwe.  Naho hu uri thandululo ya dandetande ii i tshi nga isa u vha hone ha mulayo muthihi wa vhulaifa fhano kha ino, hu songo sika hune ha si vhe na u sa thanya ngauri mirafho i re na tshivhalo i nga kha i vha i sa pfani nazwo zwa u laa ifa a mvelele dzayo. U anganedzwa  ha iyi  milayo mivhili hu o ita uri nzulele ine ya vha hone fhano shangoni a Afrika Tshipembe i i ane sa shango i re na milayo khathihi na mvelele dzo andavhuwaho. Ndi one ine Mulayotewa wa ri ri i tevhele eneo.
﻿
﻿3.2	Ku khethelwe kwa ndaela (rules) dza iyi milayo
﻿
﻿Arali milayo i no kwama vhuaifa ya nga litshwa yo i anda yo rali, hu o fanela uri hu vhe na ndaela dzine dza fanela u tevhelwa uri dzi alusa uri ndi lini hune ha tea u shumiswa mulayo wa tshirema nahone ndi lini hune ha fanela u shumiswa mulayo zwawo musi zwi tshi kwama mulandu mugede. Musi zwi tshi livhanywa na thandela ya Khomishini ya Milayo ine ya pfi: Harmonisation of the Common Law and Indigenous Law: Conflicts of Law (1999), khomishini ho swika he ya dzinginya zwo vhalaho zwi no kwama u shandulwa ha kukhethelwe kwa ndaela dza milayo ku re hone zwino ri tshi khou amba. Khomishini i vhona ndaela hedzi dzo vilingana dzi tshi khakhisa ngeno zwi songo vhuya zwa tea nahone dzo isendeka kha zwithu zwine amusi zwi sa tsha ri tshithu. Iwe ya hoea dzine dza shumiswa henefha hu tshi khethwa  milayo ine ya vha  kumalele kwa mufu, i nga kha i litshwa zwayo i tshi kha i shumiswa sa sumbanila i tshi shumiswa na mulayo u re hone sa izwi i hoea i no leluwa nahone i tshi shumisea, fhedzi-ha kumalele kana kumalelwe kwa muthu a si tshone tshithu tshine vhukumakuma tsha nga kona u sumbedza mvelele ya muthu kokotolo, zwi i dovha hafhu zwa si thuse tshithu arali uyo o tshinyalaho o vha a songo mala/malwa.
﻿
﻿3.3	Kukhethelwe kwa milayo hu tshi shumiswa Khoudu dza KwaZulu na Natala ku langwa  nga lushaka lwa vhudzekani he ha vha hone kana nga fhungo auri mufu o sia mulaifa wa tshinnani. Ndaela hei i tea u amendiwa.
﻿
﻿4.	VHUAIFA HU SI NA WILI
﻿
﻿4.1	Hu shandulwa tsinga dza vhaaifa
﻿Mulayo wa tshirema wa vhuaifa, hezwi wo rali lwa tshiofisi, u ita tshialula kha vhahammeni na vhahannga. Iina, ndi zwa vhukuma uri muaifa u na vhuifhinduleli ha uri a unele na u shavhedza  vhane vha vha vhone vhe vha  tea a tshi shumisa thundu ya ifa,zwa mbo ita uri mulayo wa tshirema u vhonale u tshi khou tevhedza zwe zwa laedzwa nga Bii ya Pfanelo. Fhedzi-ha naho zwo ralo, mulayo uyu a u tshe na nungo mushumoni wawo une wa vha wa u sapota vhaunelwa khathihi na mufarisi wa mufu. Zwino zwithu zwo rali, tshifhinga tsho swika tsha uri ndaela dzohe dza tshirema dzi no ita tshialula dzo isendeka nga mbeu, murole na kubebelwe kwa muthu muini, dzi amendiwe nahone mashaka a mufu a tsinitsini a ingwe dziwe pfanelo dzi re na tshileme.
﻿
﻿4.2	Hu amendwa Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili
﻿Hezwi zwi nga konwa nga u ita uri Mulayo Wa Vhualifa hu si na Wili (81 wa 1987) u shumiswe hohe hune ha vha hu tshi khou sedzwa mafhungo a thundu dza ifa, na u wa mufu o vha muthu we a mala/malwa nga mulayo wa tshirema. Arali ha nga swika hune 1(4) (b) ya Mulayo uyu ya nga vhulawa, zwipia zwitevhelaho zwi o i shumiswa kha u ta uri tsinga dza vhaaifa dzi tea u tshimbila nga nila-e fhethu hune vhuaifa ha vha hu siho wilini tshohe kana zwiukuuku: tshipia 1 (1), tshine tsha lwela u waniwa ha ifa nga vhafarisi na vhana khathihi na, arali zwo kunda kha avha, vhabebi, vharathu/vhakomana/dzikhaladzi  na mashaka a kule; tshipia 1 (2), tshine tsha bula uri vhukangamutupo a hu kwami vhuaifa kha khotsi na wana vhane vha si vhe vha malofha mathihi; khathihi na tshipia 1 (4) (e) (i), tshine tsha bula uri wana we a tou adophuthiwa u dzhiwa e muaifa wa avho vhabebi vhe vha mu tanganedza.
﻿
﻿4.3	U sa vhaliwa Mulayoni uyu: mahosi
﻿Musi ri fhasi ha mulayo wa tshirema, sialala i ri vhuhosi hu dzhenwa nga tanzhe a tshinnani. Ndaela heyi i swika hune ya vho sasaladzwa ho sedzwa zwine Mulayotewa wa dimokirasi wa laedza,  u tshi ri masia ohe a re a vhuvhusi a tea u dzulwa nga nnyi na nnyi tenda a vha o tou khethwa, hu songo vhuya ha vuwa ho vha na tshtalula ho sedzwa mbeu. Fhedzi-ha, a zwo ngo tea uri ri dzhene kha hei fhungo musi hu tshi khou sikwa milayo ya u itela u khwiisa vhuvha ha tshilikadzi na vhana vhadzo siani a zwa ikonomi. Ndi ngazwo ri tshi ri arali ha nga swika hune u shumiswa ha Mulayo wa Vhulaifa hu si na Wili ha nga andavhuwa, kha hu dzhiwe mawe maga-vho a tshipentshela hu u itela uri hoyu Mulayo u si  fanywe wo ita phambananadzo wa vho kwama mafhungo a vhuhosi.
﻿
﻿4.4	Ndi zwifhio zwine uyu Mulayo wa amba
﻿
﻿4.4.1	U vhulahwa ha mulayo wa tshirema
﻿Zwenezwo musi Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili  u tshi vho vhonala u tshi shumisea, vhuifhinduleli ha muaifa ha uri a undele na u shavhedza vhauniwa vha mufu hu tea u sa tsha vha hone. Zwine zwa bulwa nga Khoudu dza KwaZulu na Natal zwi re na tshivhalo zwi tea u amendiwa u itela u vha na  vhuanzi tshohe uri Mulayo uyu u kone u shumiswa nga nila i no fana Afrika Tshipembe ohe.
﻿
﻿4.4.2	Zwikolodo zwa ifa 
﻿
﻿Mulayo wa tshirema uri vhaaifa  ndi vhone vha re na vhudifhinduleli ha zwikolodo kana milandu yohe ya mufu, naho hu uri u nnda ha milandu hu paa ifa one ie. Musi zwohe zwi no lilwa nga vhathu vha mua wa mufu siani a thundu zwo no phethwa ho sedzwa pfanelo dzavho dza vhuaifa, fhungo a uri muaifa uyu u na pfanelo dzi no lingana na dza avho vhawe i o ita uri mishumo yawe, nga maana fhungo a u lifha zwikolodo, i si tsha vha ya khombekhombe. Vhunga sa musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho ambarelaho shango ohe hu sa o mbo i vha na mvelelo dzi no nga  idzo dze dza bulwa afho nha, kha hu vhe na zwine mulayo wa bula zwi khagala uri vhaaifa vhane vha o iwana vha tshi khou langwa nga Mulayo u re hone vha si swike hune vha hwedzwa mihwalo ya zwikolodo zwa mufu.  
﻿
﻿4.4.3	Vhaaifa ha vhafumakadzi
﻿Nga tshirema vhafumakadzi vho vha vha sa anzeli u vha na vhue ha thundu kana vha vha vhavhusi, mulayo wa tshirema wo vha u si na mushumo na  vhuaifa ha tshisadzini. Zwenezwo zwo ita uri ndaela dzi no kwama u kovhekanywa ha thundu dza vhafumakadzi dzi sa tou vha dzi songo dzikaho fhedzi, dzo dovha dza vha dzo fhambanaho na dzine dza shumiswa kha zwi no kwama ifa a tshinnnani. Musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho no ambarelaho shango ohe, ndaela dzohe dza mulayo wa tshirema dzine dza kwama mbeu zwi amba uri dzi o mbo i vhulahwa, vhunga Mulayo uyu u tshi shuma hu si na u sedza mbeu ya mufu.
﻿
﻿
﻿4.5 U amnendiwa ha Mulayo
﻿
﻿4.5.1	halutshedzo yo andavhuwaho ya ?mufarisi a no khou hanya?
﻿Zwa wino,  Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u bula uri vhafarisi vhane vha khou hanya vha nga kona fhedzi u wana ifa arali vha nga isa vhuanzi ha uri na ngoho vho malwa nga nila kwayo. Arali ha nga tou pfi fombe kha u shumisa mulayo uyu, vhathu vhanzhi vho tewaho nga maifa vha o fhedza vha si na tshine vha vhana zwihulu vhaa vhe vha malwa nga mulayo wa tshirema, une wa anzela u sa alusa zwavhui lushaka lwa vhudzekani muini. U anganedzwa ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema (120 a 1998) hu o thusa vhafarisi vhane vha kundelwa u sumbedza uri na ngoho ho vha na mbingano, ngauri tshipia tsha uyu Mulayo tshi bula uri mbingano dzi songo waliswaho na dzone ndi mbingano, nga fhaa wa dovha wa anganedza mbingano dzohe nga huswi dzi re hone. Naho zwo ralo zwi tou nga zwi nga kha i itea uri vhafarisi vha si na vhukono vha nga kha i dzhiwa vhe si ?vhafarisi?. Muhumbulo wa ?mufarisi ane a kha i hanya? u tea u katela na vhafarisi vhane vha vha kha vhudzekani hu si ha tshiofisi. Hu tea u dovha ha itwa mushumo u no vhonala siani a hei fhungo, shudu, Khomishini ya Milayo i na thandela i no pfi Domestic Partneship ye ya vha yo lavhelesa kualutshedzelwe kwa vhudzekani hu si ha tshiofisi na zwine ha kwama mulayoni.
﻿
﻿ 
﻿4.5.2	Mbingano dza Vhuhadzinga
﻿Vhunga Mulayo wa Mbingano dza Tshirema u tshi anganedza mbingano dza vhuhadzinga, hu fanela u vha na maitele kha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili a no o ita uri vhafumakadzi vhavhili kana  u paa vha wane ifa a mufu. Vhafumakadzi avha vha tendelwe uri vha wane mikovhe i no lingana ya ifa.
﻿
﻿4.5.3	Pfanelo dza mufarisi a tshi ewa mui/nnu na zwi re ngomu 
﻿Hu sa sedzwi uri ndi zwifhio zwa ifa zwe a ewa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili, mufarisi ane a kha i hanya u tea u vha na pfanelo zwi tshi a kha mui/nnu ya mufu na zwi re ngomu hawo. Ndivho dza u dzinginya hei fhungo ndi mbili. Ya u thoma, hoyu Mulayo wo rangelwa nga mafhungo a mbingano ya thunduhanganela (community of property), hune mufarisi ane a kha i hanya a dzhia hafu ya ifa a mbingano yavho. Hone-ha zwi tshi a kha mbingano dza tshirema, vhanna ndi vhone vhane vha anzela u vha vhae vha thundu yohe i re hone lune ha swika hune vhafumakadzi vha lozwa zwohe zwe zwa vha zwi zwavho. (Mbingano dza tshirema dzi o swika hune dzavha dza hanganelano wonoyo musi une Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma ngao) Tsha vhuvhili, Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u nga kha i lila uri hu vhe na u hukhukanya ifa i bve zwipiapia, aya ndi maitele ane a kwama ifa ine a vha ihulwane zwi tshi amba lupfumo. Maifa ane a vha mauku a tea u sa hukhukanyiwa hu u itela uri vhaaifa vha kovhekanyelwe thundu nga nila yo aho. Hezwi zwi khou o konadzea ngauri Mulayo u na ndaela i no bula uri vhafarisi vha tea u wana garanthii ya uri vha o wana tshelede i si ho fhasi ha R125, 000. Fhedzi-ha, ihulwane kha uyu mufarisi ane a kha i hanya ndi a uri ifani ii a wane mui/nnu na zwi re ngomu. U itela u tinya mafhungo a u phusukanya thundu, mufarisi u tea u ewa garanthii ya uri u o wana nnu na zwi re ngomu naho mutengo wazwo u tshi nga paa R125, 000.
﻿
﻿4.6	Mawe-vho a sa athu kwamiwa
﻿4.6.1	Vhaaifa vha sa athu vhinaho
﻿Arali hu uri vhaaifa vha tshee vhauku lune vha si vhe na vhuifhinduleli, mulanguli u tea u tiwa uri a lavhelese mafhungo a ifa. Nga mulayo wa tshirema, u langa khathihi na u unela mulaifa zwo vha zwi zwanani zwa mulala wa shaka. Na u wa khothe dzo vha dzi tshi i ima nao hei a maitele a tshithu, dzo vha dzi tshi dovha dza izhenelela dzi tshi langa kushumiselwe kwa vhauni u itela u isa dzilafho afho hune kulangele kwa vha ku si kwavhui kana hu na u phusukanywa ha zwithu, khothe dzo vha dzi tshi ta vhathu vhane vha nga lulamisa nzulele. Hu khou oea milayo zwino ine ya o fhedza tshialula tshi re hone musi hu tiwa vhauni tsho isendeka nga mbeu khathihi na u ita uri hu vhe na ndaela dzi re khagala dzine dza o langa zwiito ya vhauni. Haya mafhungo a nga konwa nga Thandela ya Khomishini ya Milayo i no pfi Administration of Deceased Estates.
﻿ 
﻿4.6.2	Mbingano ya ha Mukovhelwa na ha hanzwamarumbi 1(Levirate and sororate unions)
﻿
﻿Musi mita i tshi dzudzanya mafhungo a kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi, zwi a anzela u itea uri muthu wa ha mmeni a no khou itelwa aya mafhungo a kombetshedzee u sokou tenda nangwe a sa pfani nao. Naho Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi bula uri u pfana na zwi no khou bvelela  zwa kumalelwe ndi fhungo ihulwane vhukuma mbinganoni dzohe dza tshirema, kumalele kwa Mukovhelwa  na kwa hanzwamarumbi ku nga vha ku sa weli Mulayoni uyu muswa ngauri a si kumalele kuswa. Hu fanela u sikwa milayo ya tshipentshela u itela u tsireledza vhafarisi vha no iwana vhe mbinganoni dzo raliho, fhedzi-ha, ho no i vha na milayo ine ya bula uri kumalele kwo ralo-ho a ku nga o  anganedzwa.
﻿
﻿5.	WILI
﻿5.1	U shumiswa ha pfanelo dza u ita thesitamennde (zwine muthu a sia o laedza) hu tshi tevhelwa mulayo wa tshirema
﻿Musi hu tshi shumiswa mulayo zwao muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u ita thesitamennde kana wili lune a ta vhalaifa vhane a funa. Huno, hu  na vhathu vhane vha shumisa mulayo wa tshirema kha u galatsha vhaaifa vha ifa ine a si vhe na wili. Hezwi zwi vha zwi songo tea na kathihi ngauri u bva tshi tshetsho, maana a uri muthu a wale wili o i dzula i hone fhano Afrika Tshipembe fhasi ha mulayo zwawo lune arali a nga dzhiululwa nge ha shumiswa mulayo wa tshirema hu o vha hu u ita tshialula. 
﻿
﻿5.2	U tsireledzwa ha vhana/vhaunwa vha muwali wa thesitamennde 
﻿Musi hu tshi shumiswa mulayo zwawo, vhawali vha thesitamennde a vho ngo tea u laela vhafarisi na vhana nga u sa bula uri ifa i tea u vha undela na u vha shavhedza. Hu tshi shumiswa mulayo wa tshirema, vhana vha na pfanelo dza u undelwa ngeno vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfenelo fhasi ha Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi (27 wa 1990). Hoyu Mulayo o o shumiswa na kha vhafarisi vhe vha malwa hu tshi tevhelwa maitele a tshirema wonoyo musi une Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto. 
﻿
﻿5.3	Thundu ine ya si kovhee hu tshi shumiswa wili
﻿Zwipiazwiuku 23(1) na (2) zwa Mulayo wa Ndangulo ya Vharema (38 wa 1927) u hanela Vharema uri vha kovhekanye thundu  i re muini kana mavu e muthu a tou hira. Thundu ya mui yone i tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa mulayo wa vhuaifa hu si na wili geno iyi ya mavu yone i tshi tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa ndaela dzi no edza mulayo wa tshirema. Zwipiazwiuku hezwi zwi tea u vhulahwa nga nhani ha zwithu zwo vhalaho, zwihulusa ngauri a zwi khou ita mushumo wazwo we zwa laedzwa siani a u kala kukovhelwe kwa ifa une wa vha: u tsireledza vhafarisi na vhana  
﻿
﻿5.5	Mafhungo a Vhuuni
﻿Musi zwi tshi sedzwa nga io a mulayo wa tshirema, arali khotsi kana mme vha nga bula wilini a uri vhuuni hu vhe zwanani zwa wana mauku, heo fhungo i o vha i si na sia, ngauri ngoho-ngoho, muwali wa wili ha na pfanelo dza u ea wana uyo maana o raloho. Zwa wino, u sika mulayo muswa  a zwo ngo vhuya zwa tea vhunga Mulayo wa Vhuuni (192 wa 1993) u tshi  bula uri vhafarisi avha vhuvhili havho vha na pfanelo na maana a no lingana musi vha tshi langa vhana, nahone arali hu na ane a tima-tima fhungo a uri mme u na pfanelo dza u vha muuni, kha ye a vhale tshipia 9 tsha Mulayotewa tshine tsha kaidza mafhungo a tshialula nga wambo wa mbeu. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿B	RI KHOU HUMBELA MIHUMBULO
﻿
﻿
﻿1.	Hu tshi itelwa u khwahisa lununu, Khomishini ya Bili ya irafuthi i khou ita khuwelelo ya uri hu iswe mihumbulo yo livhanaho na mbudziso dzi tevhelaho, vhunzhi hadzo ndi he ha simuwa musi hu na u davhidzana na Nnu ya Mahosi (Vharangaphana vha zwa Sialala) musi vha tshi fhindula zwe zwa vhudziswa kha bammbiri e vha rumelwa khathihi na musi hu na madzulo e a vhidzwa nga vhaphaamennde vha tshi itela u vhudzisa mbudziso.
﻿
﻿1.1	U tsireledzwa ha vhaunwa vha muwali wa wili
﻿
﻿
﻿Hu tshi shumiswa mulayo zwawo, vhawali vha wili a vho ngo tea u bula uri maifa avho a songo sala a tshi undela na u shavhedza vhafarisi khathihi na vhana vhavho. Vhana vha na pfanelo dzi no bulwa nga mulayo zwawo uri vha wane sapoto na vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfanelo i no laedzwa nga Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi (27 wa 1990). Hoyu Mulayo u o shumela vhafarisi vha mbingano dza tshirema musi Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi thoma u shuma. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto. 
﻿
 
﻿1.2	Wili dza mulomo
﻿
﻿
﻿hoho ya mui i a swika hune, musi i tshi kha i tshila,  ya sumbedza lutamo lwayo siani a kukovhelwe kwa thundu u tshinyalani hayo. Hoku kuitele kwa u ta kana ?u tona? ku anzela u anganedzwa kha masia manzhi a mulayo wa tshithu. Hu na e a dzinginywa a uri u itela vhutanzi tshohe-tshohe ha zwe mufu a bula, maambiwa eneyo kha tou walwa a sainiwe hu vhe na rekhodo i no iswa musanda kana mukomani hu itwe na kopi dzi no o sala afha muani. Aya maitele o tea uri a dzheniswe buguni ya milayo?  

﻿1.3	U fhambanana ha tsinga dza vhuaifa: u ambiwa khathihi na u kovhiwa ha thundu
﻿
﻿
﻿
﻿Mulayo wa tshithu a u na kuitele kwa uri muwali wa wili u a sika hune a imelwa nga muwe, fhedzi-ha wo vha u tshi tenda uri vhaaifa vha ambiwe nahone thundu yavho i ewe vhawe vhagede henefho muani. Khoro ya lushaka yo vha i tshi vha yone i no anziela wili heyi ye ya tou ambiwa nga mulomo, zwi zwe mufu a laedza lune zwa tea u tevhelwa musi wa lufu lwawe. Kanzhi, wili ndi dza vhaa vhane vha kona u badela vhoramilayo ngeno maitele a tshirema e one ane a shumiswa nga vhunzhi ha vhathu. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto. 
﻿Vha vhona u nga aya maitele, ane a fana na aa a wili dze dza vha dzi hone fhasi ha mulayo wa Roman-Dutch, a tea u dzheniswa kha Mulayo wa Wili (7 wa 1953)? Kana huwe-vho, maitele a tshirema a langwe nga mulayo, sa tsumbo, hu tendelwe vhaaifa vhe vha ambiwa uri vha thetsheleswe nga khoro ya lushaka/kana vha aphie kha zwe khoro ya lushaka ya tshea? 

﻿1.4	Pfanelo dza u ikhethela kuvhulungele
﻿
﻿
﻿Vhuvhili hayo heyi milayo, mulayo zwawo na mulayo wa tshirema, i a tendela muaifa uri a khethe uri mufu u o vhulungwa ngafhi khathihi na kuvhulungelwe kwawe. U tiwa ha muaifa hu bva kha u sedza mafhungo a uri mufu u kwamiwa nga mulayo zwawo kana wa tshirema naa, zwithu zwine zwa dovha zwa langwa ngauri mufu uyu u bva kha mvelele-e. Khothe dzo lingedza u tinya hei fhungo nga u sedza lushaka lwa mbingano ya mufu: arali i ya tshikhuwa kana Tshikhirisite, tshilikadzi ndi yone i re na maana siani a mbulungo, arali mbingano yo vha ya tshithu, tanzhe a muhannga ndi one ine a ta. Muwe muhumbulo une wa hanedzana na uno ndi wa uri, arali hu uri ho vhuya ha bva tshelede ya u mala, maana a na muaifa kana muwe-vho wa munna a re muhulwane wa lushaka hu sa sedzwi uri mbingano yo vha ya lushaka-e. Naho hu uri u sikwa ha mulayo u no kwama aya mafhungo a ho ngo tea, kha vha ri ee-vho mihumbulo yavho.

﻿1.5	Khothe dza sialala (khoro) na vhuaifa
﻿
﻿
﻿Ndi afhio maana a mulayo ane khothe dza sialala dza tea u vha nao mafhungoni a vhuaifa ane a langwa nga mulayo wa tshirema, khathihi na uri vhushaka vhukati ha khothe dza sialala ofisi ya Master vhu fanela u vha vhunzani?

﻿1.6	U walwa ha zwine zwa tea u tevhelwa mulayoni  wa tshirema
﻿
﻿
﻿Hu na zwine zwa vha zwihulwane zwine zwa tea u tevhelwa mulayoni wa tshirema zwine zwa tea u dzheniswa buguni ya milayo?

﻿         1 Mukovhelwa ndi musadzi we a kovhelwa munna muswa nge munna wawe a lovha, hu anzela u vha mukomana wa munna wawe. hanzwamarumbi ndi musadzi ane a malelwa u beba vhana nge musadzi wa u ranga a vha muumba.
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
