MARAGA: 80
﻿Memorandamu uyu u na masiaṱari a 22.
﻿MEMORANDAMU
﻿GIREIDI 12
﻿KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
﻿MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
﻿ADENDAMU
﻿Maraga dzi avhelwe nga nḓila yone:
﻿Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
﻿Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga nḓila hei:
﻿Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7
﻿Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5
﻿Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2
﻿Thero ndi muhumbulo muhulwane wa tshirendo une ra u wana musi ro vhala tshirendo u bva mathomoni u swika tshi tshi fhela. Murendi u amba nga ha vhuhali ha Ramabulana a tshi lwela shango.
﻿Murendi u khou vhilahedzwa nga u sa dzhielwa nṱha ha Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana naho vho lwela na u phulusa shango kha maswina.
﻿Vese 1 Murendi u shumisa ipfi 'ṱhoni' zwine zwa amba u shona. Murendi u amba uri Afrika Tshipembe/Vunḓu ḽa Devhula/Venḓa nga ḽi shone kha zwe ḽa itela Makhado.
﻿Kha vese 3, ri wana 'tsole'. Zwi amba u ṋewa khaidzo nga u tou rwiwa, tshine tsha vha tshiga tsha khaidzo. Murendi hafha u tama shango ḽa Venḓa ḽi tshi kaidziwa nga u tou pfiswa vhuṱungu nge ḽa kundelwa u hulisa mishumo ye Makhado a itela lushaka.
﻿Kha vese 4, ipfi 'ziamedza' ndi u tsika muṅwe muthu nga zwo vhifhaho sa u ṋea samba. Sa zwenezwo murendi u vhona Veṋda ḽi songo fara Makhado zwavhuḓi nge ḽa kundelwa u vhona mishumo yawe mivhuya. Ndi u seṅwa/samba hezwi.
﻿Vese 5: Ipfi 'tshiangaladzi' ndi tshiga. Murendi u shaya u vhona tshiga (tsha khumbudzo) tshine tsha ḓo ita uri Makhado a humbulwe ngatsho.
﻿Vese 6: Ipfi 'mihuvho' ḽi ri ḓisela muhumbulo wa u takala ha vhathu vha tshi hulisa na u renda muthu. Murendi u shaya u vhona vhathu vha tshi hulisa na u renda Makhado kha mishumo ye a itela lushaka.
﻿Vese 8, Ipfi 'mbokoti' zwi amba muthu wa vhuhali vhukuma o lwelaho lushaka sa ene khosi Makhado; ipfi 'milwaho' zwine zwa amba o faho a vhulungwa.
﻿Kha Vese 11, murendi o shumisa ipfi 'hagala'. Zwi amba u halifha kana u lwela tshithu wo ḓiimisela. Khosi Makhado o lwela shango o halifha nahone o ḓiimisela uri ḽi si rengwe nga vhasili.
﻿Kha vese 13 ipfi 'tshirengululi' ḽi sumbedza uri Makhado o ḓisela vhathu mbofholowo na u sumbedza uri vhuhali hawe ho vhofholola vhathu.
﻿Vese 14 na 15, Murendi o shumisa ipfi 'pfumo' na tshiṱangu, sa zwiga zwa tsireledzo. Murendi u sumbedza khosi Makhado o vhulaha zwifheṱi (vhatshoṱeli) zwa shango a ḓisa mbofholowo nga mufumo awe.
﻿Vese 17: Ipfi 'rungunye' ndi u bvela nnḓa kana u mela ha tshithu tsha vhonala sa musi muthu o swa zwa vhonala nga u rungunya kana mbeu i tshi mela. Murendi u tama dzina ḽa khosi Makhado ḽi tshi vhonala kha bugu dza ḓivhazwakale ya lushaka.
﻿Vese 18 ipfi 'Shaka' ḽine ḽa vha dzina ḽa khosi ya vhuhali I vhonalaho I tshi nga onoyu Makhado.
﻿Kha vese 19, ipfi 'makumba' hafha ḽi amba mishumo mivhuya ye khosi Makhado a sia o itela lushaka, vhathu vha tea uri vha i bveledze i ye phanḓa, na kha vese 20 ipfi 'vhaalameli', ḽi ambaho riṋe ro salaho uri kha ri i bveledze i ye phanḓa.
﻿Murendi o kona kha kunangele kwa maipfi e a shumiswa u bveledza thero ya tshirendo itshi.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhafunani/muthu wa tshinnani na wa tshisadzini.
﻿Ndi wa u ita zwithu khathihi vha tshi thusana kha zwoṱhe.
﻿O takala. O takalela u vhona mufunwa wawe a mu funaho na u mu thusa kha zwithu zwinzhi/U khoḓa lufuno lune vhuvhili havho vha vha nalwo.
﻿A zwi tendisei, zwo ḓala makaluli khazwo/hu na u kalula ha lufuno na u thusana/Zwi a tendisea - vha hone vhafunani vhane vha tikana kha zwoṱhe, na vhane vha fa vha tshi fela lufuno.
﻿O shumisa ḽimethafore. U fhedza nga u sumbedza uri ene na mufunwa wawe vha lwa na vhathu vhane vha lila u vha thithisa na u vha luṱanya kha lufuno lwavho.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi)
﻿Nga ha mbonalo ya vhungoho/zwine vhungoho ha vha zwone/vhungoho/ngoho.
﻿Vha mbilu dzo furaho tshimbevha/vhadziatshimbevha.
﻿Ndi wa u sumbedza uri vhathu a vha funi vhungoho/vhathu ngoho vha a i sanda/ngho a i kundwi nga vhuvhi.
﻿Ndi zwone, ngauri a hu na na tshithu na tshithihi tshi kundaho vhungoho.
﻿Sa tshithu tshi thusaho/imelelaho vhathu. (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
﻿KANA
﻿MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
﻿Sathaya/Tsatsaladzo.
﻿Muthu a sa pfi musi a tshi laiwa.
﻿U ri tshidakwa tshi langa vhashai (vha si na zwavho), nahone a hu na tshine tsha bveledza.
﻿Vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni nahone ho ḓala dzithaidzo/zwi konḓaho/a tshi nga shanduki.
﻿Ndi ha u sa takala/u dinalea nga u vhona zwine vhutshilo ha tshidakwa ha vha zwone/u pfa vhuṱungu musi a tshi vhona nḓila ine tshidakwa tsha ḓifarisa ngayo.
﻿Uri vhathu vha litshe u tshila vhutshilo ha vhudakwa ngauri a vhu na tshivhuya khaho.
﻿Zwi bvisela khagala uri vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni tshifhinga tshoṱhe lune u fa na u tshila ndi hatsho.
﻿NA
﻿VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO
﻿MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE
﻿MAFHEDZISELONI
﻿Maraga dzi avhelwe nga nḓila yone:
﻿Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
﻿Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga nḓila hei:
﻿Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7
﻿Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5
﻿Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2
﻿Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine muṅwali a zwi shumisa kha u bveledza thouni na redzhisiṱara hu u itela u pfukisa mulaedza. Ṱhalutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone.
﻿Tshirendo hetshi tshi amba nga ha lufu. Ndi uri vhathu vha songo ofha lufu ngauri lufu ndi vhutshilo.
﻿U bveledza mulaedza uyu khagala murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho: tshithoma/tshiawelo, kholoni, semi kholoni na khoma.
﻿U ṱalutshedza mihumbulo ine murendi a ṱoḓou i bveledza tshirendoni itshi nga u shumisa zwiga zwa u vhala:
﻿Kha ndima 1 vese iṅwe na iṅwe yo fhela nga tshithoma/tshiawelo. Murendi u sumbedza u vhina mihumbulo yawe nga u tou buletshedza nga mbuno dzo fhelelaho a tshi sumbedza uri na vha re vhuongeloni na dzikerekeni vha fhedza vho lovha.
﻿Ndima 2, vese 1 murendi o shumisa khoma phanḓa ha ipfi 'lufu' zwine zwa sumbedza tshiga tsha khesura/u awelanyana. Murendi u awelanyana a konou bvela phanḓa a tshi khwaṱhisa zwine a amba zwauri lufu lu a ofhisa. Musi vese iyi i tshi fhela ho shumiswa tshiga tsha u vhala tsha khoḽoni u sumbedza uri vese iyi i tevhelwa nga u buletshedza miṅwe mihumbulo yo vhalaho u bveledza vhathu vho fhambanaho/vhanzhi vha ofhaho lufu. Mutaladzi 5 ho shumiswa semikhoḽoni u sumbedza u khethekanya zwigwada zwa vhathu.
﻿Kha ndima 2, vese 2 murendi o shumisa semikhoḽoni mafhedziseloni a vese u bvisela khagala muhumbulo wa vhathu vhane vha shaya u pfesesa lufu.
﻿Ndima 2 vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe wa u sumbedza vhathu vha ofhaho vhuhali ha lufu.
﻿Kha ndima 3, vese 9 murendi o shumisa khoma mafheleloni a vese u sumbedza uri muhumbulo wa vhuṱungu vhu wanalaho kha lufu a wo ngo fhelela, wo rathela wa ya wa fhelela kha vese 10.
﻿Ndima 4, vese 11 yo fhela nga khoma u sumbedza muhumbulo wa uri naho lufu lu tshi vhavha, lu isa vhathu vhutshiloni.
﻿Ndima 4, vese 12 na 13 na 14 mihumbulo ya hone yo khunyelela vhunga murendi o shumisa zwithoma mafheloni. Muhumbulo ndi wa u sumbedza uri lufu na vhutshilo ndi tshithu tshithihi/muthu a fa o wana vhutshilo.
﻿Murendi o shumisa zwiga zwa u vhala nga nḓila i fushaho kha u bveledza ṱhalutshedzo ya tshirendo itshi.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhuongeloni na dzikerekeni.
﻿Ngauri vhathu vha kundelwa u lu ḓivha uri lu dzula lu hone vhutshiloni havho/Vha shaya nungo dza u lu thivhela.
﻿U ri sumbedza uri lufu lu ofhiwa nga vhathu vhanzhi ngauri a vha koni u khaula vhuhali halwo/u lu fhelisa.
﻿Vhuṱungu vhune lufu lwa ḓisa kha vhathu/Vhune vhathu vha vhu pfa.
﻿U vhona lufu sa nḓila i isaho vhathu vhutshiloni/Lufu ndi khunyelelo ya vhutshilo.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿NA
﻿KHETHEKANYO YA B: NGANEA
﻿MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu)
﻿TSHI ḒO LILWA - NE PHASWANA
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
﻿Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
﻿Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
﻿Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
﻿Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
﻿Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
﻿Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
﻿ADENDAMU
﻿Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera nga hazwo.
﻿Dzimbuno/Mutumbu
﻿Thero ya nganea iyi yo ḓisendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu a dzhenisa muthu kha zwiito zwi songo ḓaho, sa vhugevhenga. Vhathu kha ri fushee nga zwine ra vha nazwo ngauri ri nga vhuya ra wana ro ḓidzhenisa kha vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho.
﻿Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhuḓi nahone vhuvhili havho vha a shuma.
﻿Zwikolodo zwi ṋaṋa u ḓala ngauri iṱali na madzanga ndi manzhi.
﻿Vhubindudzi henefha Venḓa vhu hone, Vho-Luvhone vha lila u koloda tshelede kha Luambo a re ramabindu, zwa ḓi bala.
﻿Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u koloda tshelede banngani fhedzi vha konḓiselwa nga muvhala wa lukanda lwavho.
﻿Nga tshifhinga tshenetshi tshivhi vhaṅwe vhathu vha ita tshelede nga nḓila dzi songo lugaho. Vho no fa dzimvalo.
﻿Muṱa hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga, Yunivesithi zwa u rengisa mbanzhe zwo vha zwi tshi konadzea - ndi he Vho-Emeḽi vha dzhena fhasi kha u rengisela matshudeni mbanzhe.
﻿Kha ḽifhasi ḽeneḽi ḽo vilinganaho ngaurali, Vho-Luvhone vha ḓidzhenisa tshoṱhe kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana tshelede.
﻿Vhutshilo ha vha havhuḓi kha muṱa uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa mbanzhe, vha ita na u wana ṱhonifho vhathuni.
﻿Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Emeḽi vha farwa nga mapholisa.
﻿Kha tshifhinga tshenetshi tsho ḓalaho tshanḓanguvhoni vha fhedza vho bva.
﻿Izwi zwi ita uri vha tou ṋaṋa u fa luvalo.
﻿Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho mushumo wa u losha Mudzimu.
﻿Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo vha pulana u homboka vhana vha Mudzimu vhe kerekeni.
﻿Mudzimu ane a shuma tshifhinga tshoṱhe u ita mushumo kha Dzhalagoma a mbo ḓi rembuluwa.
﻿Dzhalagoma u laṱa vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu, a ambulula zwiphiri zwoṱhe a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni.
﻿Vhunga mulayo u nṱha ha zwoṱhe, magevhenga aya a fhedza o farwa.
﻿Zwi khagala uri siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha u bveledza thero. Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho vha tshi ṱuṱuwedzwa nga izwi zwoṱhe vho fhedza vho dzhena khomboni i sa bvei - vha fhelela thumbuni ya lukhohe.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
﻿TSHI ḒO LILWA - NE Phaswana
﻿Ndi Vho-Luvhone vhane vha vha munna wa Vho-Emeḽi.
﻿Nga ha zwikolodo zwo ḓadzaho muḓi; zwo ṱuṱuwedzwa nga u funesa zwithu zwa nṱhesa/vhuhovheleli/madzanga.
﻿Vho-Emeḽi.
﻿Vho-Luvhone: Vha vhilaedzwa nga zwikolodo, a vha tou vha muthu wa u ṱoḓesa zwa nṱha.
﻿Vho-Emeḽi: Vha sumbedza zwikolodo zwi sa vha vhilaedzi, vha funesa zwa nṱhesa. (Ndi muthu wa mphwamadzanga.)
﻿Vho-Luvhone ndi mudededzi ngeno Vho-Emeḽi vha tshi shuma ḽaibrari ya yunivesithi ya Venḓa.
﻿Vha ya ha Luambo wa ramabindu u koloda tshelede a vha dzima.
﻿Vho ya u koloda tshelede banngani zwa bala.
﻿Maano a Vho-Luvhone a u ya u tswa goloi o moḓa. (Mbili dzadzo)
﻿Ndi a tendelana nazwo. Vho vha vha tshi dzula nga u vhilahela kha mushumo une vha khou ita wa u reila magevhenga/Vho tou dzheniswa nga ṱhoho kana nyimele kha vhuaḓa hovhu.
﻿Vhathu a vho ngo tea u ḓibvisa kha thaidzo ya zwikolodo nga u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga ngauri vha nga fhedza vho wela khomboni.
﻿U farwa nga mapholisa wa pfiswa vhuṱungu, sa zwo bvelelaho kha Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi.
﻿A vhu pfali, vha dzhenisa muṱa wavho zwikolodoni nga u funesa zwa nṱhesa, ngeno vhone zwi tshi nga a zwi vha dini.
﻿Ndi vhona zwo tea uri vha farwe vha ḽe mitshelo ya zwe vha shumela. Hezwi zwi ḓo ita uri vha sa tsha dovha u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga, zwa dovha zwa kaidza na vhaṅwe vhathu kha u ita zwa vhugevhenga. (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
﻿KANA
﻿MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu)
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
﻿Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
﻿Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
﻿Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
﻿Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
﻿Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
﻿Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
﻿ADENDAMU
﻿Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera ngazwo.
﻿Dzimbuno/Mutumbu
﻿Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
﻿Thero ya bugu iyi ndi vivho. Muṅwali u tama u sumbedza uri vivho ḽi a dzhenisa muthu khomboni, nahone a ḽi vhuedzi tshaḽo.
﻿U shumisa fhethuvhupo ha mahayani hu sa athu u bveledzwaho hune ha vha na musanda, na vhathu vho ṋewaho maanḓa a u tshea milandu. Ndi Venḓa ḽa mulovha/vhukati.
﻿Vhathu vha na nḓila dzavho dzo fhambanaho dza u tshea milandu zwi tshi ya nga siangane/kualutshele/kutshilele/kuvhonele kwavho.
﻿Hu shumiswa na vhamusanda vhane vha vha na maanḓa a nṱha ha avha magota.
﻿Naho Vho-Lugisani vho wana Dovhoni ho salela murahu, vho swika vha ḽi bveledza ḽa Dovhoni.
﻿Vhatovholi vha Vho-Lugisani vha ṅwala vhurifhi vha tshi ḓiita Vho-Lugisani sa vha no khou ṱoḓou vhewa vhuhosi Dovhoni, vha tshi khou shumisa vhuimo havho na nḓivho ya zwa musanda.
﻿Hezwi zwi luṱanya Vho-Lugisani na vhamusanda.
﻿Vhamusanda vha shumisa maanḓa avho u pandela Vho-Lugisani.
﻿Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani. Ndi henefho he Tshammbenga a bula tshiphiri tsha u shengedzwa ha Vho-Lugisani.
﻿U tambula ha Vho-Lugisani hu a fhela.
﻿Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha u bveledza thero. Vho-Lugisani vho tambudzwa nga maanḓa zwi tshi khou ṱuṱuwedzwa nga siangane na fhethuvhupo he vha davhuka hone. Naho vhatambudzi vha Vho-Lugisani vho vha vho dzumbama, vho fhedza vho wanululwa vha pfiswa vhuṱungu.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
﻿Musanda Mphagane, khoroni u sengisa milandu.
﻿Tshiozwi.
﻿Wa Vho-Rabambukwa, wo vha u wa uri vho fhisa tshitumba na tshiṱanga.
﻿Vha fana ngauri vhuvhili havho vha tama zwithu zwa Vho-Lugisani zwi sa tshimbili/Vha a vha vhivha/tshivha Vho-Lugisani uri vha si bvelele.
﻿Vho dzhia rannda dza fummbili dza Vho-Tshikweṱa ya uri vha ḓo vha dzudzanyela mulandu.
﻿Vho-Lugisani vho hana mulandu wa u sukumedzelwa tshaloni ha vhafunzi Vho-Mamidze u tshi vhigwa musanda/Vho-Lugisani vho hanedza nḓila dze Vho-Mandiwana vha vha vha tshi tsheisa zwone mafhungo/milandu musanda.
﻿Vho farwa nga mapholisa vha valelwa dzhele ḓuvha ḽe Vho-Lugisani vha vhewa vhuhosi kha shango ḽa Dovhoni.
﻿Ndi pfa ndo takala nga zwe zwa bvelela khavho, ngauri vho tambudza Vho-Lugisani vha ita na u vha vhulahisela ṅwana/ vhutulu ho ḽa mufhomi.
﻿Ndi wavhuḓi ngauri u reila zwi a vha fhaṱa uri vha vhe na vhumatshelo havho havhuḓi.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu)
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
﻿Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
﻿Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
﻿Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
﻿Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
﻿Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
﻿Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
﻿ADENDAMU
﻿Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva kha mafhungo a bugu a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera nga hazwo.
﻿Dzimbuno/Mutumbu
﻿Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
﻿U shumisa fhethuvhupo ha mahayani ho no bvelaho phanḓa hune ha kha ḓi vha na vhanzhi vha tendaho kha zwa vhuloi.
﻿Ho shumiswa siangane ya Vho-Maemu ya mme vho vhuyaho vha pandelwa nga vhuloi u khwaṱhisedza u lowa havho.
﻿Ho shumiswa makhadzi vhane vha vha na vhupfiwa muḓini, nahone vha tendaho kha zwa vhomaine/dziṅanga kha u ṱuṱuwedza uri vhukuma mmbwa heiḽa a si mmbwa ndi phele.
﻿Nzulele ya muṱa une Mawela a khou aluwa khawo na ṱhuṱhuwedzo ya mme awe zwi ita uri na ene a tende kha zwa vhuloi.
﻿Ndi tshifhinga tshine vhathu vha vha vho no ḓowela zwa u vutshelana, ha shumiswa ipfi makhomoreidi.
﻿U wanala ha piṱirolo zwi a leluwa nga ṅwambo wa tshifhinga, zwa vho ita uri Mawela a lelutshelwe kha pulane dzawe.
﻿Mawela o no farwa nga Vho-Ḽialama a zwo ngo dzhia tshifhinga uri vha founele mapholisa, vhunga vhu hone vhudavhidzani ha musalauno.
﻿Mawela u a farwa a gwevhiwa.
﻿Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha u bveledza thero kana ndivho ya bugu iyi ngauri zwo ṱuṱuwedza uri Mawela a ḓiwane a dzhele nga u ṱoḓou vhulaha Vho-Maemu nge a vha a tshi khou tenda uri ndi muloi, ngeno a si na vhuṱanzi nazwo.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 12
﻿Ndi Mawela, vho itiswa nga u ḓivha uri vho no mu shela muya wa uri u gadiswa nga phele vhusiku, nga zwenezwo vha na vhuṱanzi uri u na vengo khavho/navho.
﻿Saga ye ya vha i nga ngomu hayo yo tou kokodzwa nga tshaini ye ya vha yo nembelela fhasi ha goloi.
﻿Muambi wa Tshipiḓa 1 u tenda kha zwa vhuloi, ngeno wa Tshipiḓa 2 a sa tendi khazwo.
﻿Mawela o fela zwine a si zwi ḓivhe vhunga o tou tenda zwe a pfa zwauri mmbwa iyo ndi phele, nahone Vho-Maemu ndi muloi. O tou shumiswa u bveledza ndavhelelo dza makhadzi na mme awe, ngeno ene a sa zwi ḓivhi uri u khou dzheniswa khakhathini (Kana zwiṅwe zwi pfalaho.)
﻿Mawela o dzheniswa nga ṱhoho kha mafhungo a vhuloi ha Vho-Maemu a fhedza o no tou a ita zwihulu, zwa mu sia e khomboni/khakhathini.
﻿Vhafunzi vho ḓo humbela u ṋea vhuṱanzi khothe vha kona u ṱalutshedza zwa musi vha tshi vhona goloi ya Vho-Ramasunzi i tshi khou tshimbila yo haka tshithu nga fhasi, vha khwaṱhisa nga u sumbedza na tshinepe.
﻿Muambi wa Tshipiḓa 2 ha tendi kha zwa vhuloi, ngeno ṅwana wawe a tshi tou fombe khazwo.
﻿O fhedza o farwa a gwevhelwa u dzula dzhele miṅwaha ya 22 hu si na faini.
﻿Ndi pfela vhuṱungu Mawela, nga mulandu wa u wela-wela hawe kha zwithu vhumatshelo hawe ho mbo ḓi tumuwa/A thi mu pfeli vhuṱungu ngauri u khou ḽa mitshelo ya zwe a shuma (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
﻿Ndi muthu o vhaisalaho nga maanḓa. Vha vhaisala zwo tea ngauri o kaidza havha vhaambiwanavho vha tou sa pfa, zwino ane a vho fanela u ima-ima na mafhungo haya vho no vha vhone.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿NA
﻿MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)
﻿HA U TSA NDI HA U GONYA - LL Mafenya, NA Milubi
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
﻿Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
﻿Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
﻿Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
﻿Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
﻿Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
﻿Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
﻿ADENDAMU
﻿Khuḓano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana kuvhonele kwavho kwa vhutshilo. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
﻿Dzimbuno/Mutumbu
﻿Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
﻿Thero ya iyi ḓirama pfufhi yo ḓisendeka kha zwa u tshutshudzana. Nangoho mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo.
﻿Khuḓano i simuwa musi Ntshavheni a tshi pfa mutshutshu u bvaho kha khonani dzawe wa uri u laulwa nga mufumakadzi sa izwi o mala mufumakadzi a shumaho, nahone o funzeaho.
﻿Ndivho ya ḓirama iyi ndi u eletshedza vhathu uri vha songo tshila vha tshi tevhela zwa u tshutshudzwa nga vhathu ngauri vha ḓo sala vho tshinyalelwa.
﻿Ntshavheni o vhuya o sinyutshela Alice mufumakadzi wawe nga zwe a pfa nga khonani dzawe, hezwi zwa ḓisa khuḓano khulwane vhukati havho.
﻿U khwaṱhisa lwendo lwa u fhelekedza Vho-Ṋengweṋani makhuwani nga ḓuvha ḽine mufumakadzi a khou ya ngaḽo khosoni; hezwi zwo itelwa u konyolola mufumakadzi uri a songo ya khosoni.
﻿U fhedza a tshi ri Alice kha dzule u ya khosoni uri muµini hu sale hu na muthu.
﻿Ntshavheni u dovha hafhu a kuḓana na khonani yawe Funzani we a vha a tshi khou mu eletshedza kha zwe a vha a tshi khou farisa zwone Alice.
﻿Ntshavheni ene o vho sala a tshi ḓisola musi a tshi vho zwi vhona uri vhathu vhe a vha a tshi khou tevhedza ngeletshedzo dzavho vho vha vha tshi kho tou mu tshutshudza.
﻿MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi)
﻿Ndi mbonalo ya mahaḓa na khana zwa Vho-Funani/Ndi u vhumbea havho/lunako lwavho.
﻿Ndi musidzana a sa shoni nahone a funesaho vhanna/wa mbilu mmbi ane a funa u phaḓaladza tshitshili tsha HIV.
﻿Kani o tokomelwa, ngeno Wanani o thanyela thungo.
﻿Wanani o fhedza o dzhena na Vho-Funani kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho.
﻿Vho-Funani vha ḓivha zwauri Wanani o tou ke, ha na tshitshili, ngeno Vho-Thina vha tshi zwi ḓivha uri u na tshitshili, nahone zwi ḓivhiwa nga vhathu vhanzhi.
﻿Ndi u shavha u ḓiita wa fhasi, vho ḓiwana vho no lala na Wanani.
﻿Hai, a si u ya nga ha Kani, ndi u ya nga ha Wanani.
﻿Muthu a songo fhurwa nga muthu ane a sa ḓivhe kutshilele kwawe, a ḓidzhenisa nae kha zwa vhudzekani a songo ḓitsireledza.
﻿Ee, ndi muthu wa u luga o sokou fhurea-vho a vho dzhena khomboni/ Hai, vho wana zwe vha tou zwi ṱoḓa - ndi philiphise.
﻿Ndo vha ndi tshi ḓo lwisa u sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani na luthihi/ U sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu)
﻿VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
﻿Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
﻿Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
﻿Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
﻿Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
﻿Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
﻿Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
﻿ADENDAMU
﻿Khuḓano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana nyito. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
﻿Dzimbuno/Mutumbu
﻿Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
﻿Thero ya iyi ḓirama yo ḓisendeka kha zwa u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi miṱani.
﻿Khuḓano i simuwa musi Vho-Bukuṱa vha tshi tambudza vhana vhavho Tsumbedzo na Ntshengedzeni, mufumakadzi a tshi pfa vhuṱungu.
﻿Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha a rwiwa.
﻿Vha dovha hafhu vha mu rwa nge vha wana o dzula na mme awe Vho-Takalani, vha ri ndi ngani a sa yi u vhala bugu.
﻿Vha kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ṅwana wavho Ntshengedzeni.
﻿Vha tshi yela Ntshengedzeni rumuni vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani nae ene a sa funi.
﻿Vha mu vhidzela rumuni yavho a sa ye, vha fhedza nga u mu rwa.
﻿Muofhe khonani ya Ntshengedzeni u lingedza u mu eletshedza na u mu shushedza nga ha vhananyana vha itaho zwa vhudzekani na vhokhotsi avho; ene a si thetshelese a ita tshikhuna.
﻿Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba nae nga u vhona a si tshee na mutakalo, a si bvele khagala.
﻿Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe vha mu tevhelela vha fhedza vha mu rwa.
﻿Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ṱolwa, a wanala a na thumbu. Hezwi zwi ita uri mme awe vha dinalee vhukuma.
﻿Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na ṅwana, vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vha sinḓwa na nga mafeisi khofheni.
﻿Vho-Bukuṱa vha fhambana na mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa muḓini wavho, zwi kwama vhone ngauri ṅwana ndi wavho a si wa muṅwe. Vho-Bukuṱa vha fhedza vho farwa, vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho hoṱhe.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi)
﻿Ndi khotsi na ṅwana.
﻿Ndi ngauri khotsi awe vha khou mu tambudza lwa vhudzekani.
﻿A hu na ane vha mu funa. Tsumbedzo vha a mu rwa, ngeno Ntshengedzeni vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani.
﻿Vho-Bukuṱa vho ya kamarani ya Ntshengedzeni vha swika vha mu tshipa/ vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani.
﻿Ndi zwauri Vho-Bukuṱa vha khou tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani.
﻿Vho fhedza vho farwa nga mapholisa vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho hoṱhe.
﻿Ee, mme awe, khaladzi awe na khonani yawe vho lingedza u mu vhudzisa nga zwi mu dinaho a sokou fhumula a sa ambe tshithu/ Hai, o vha a tshi khou ofha zwine a khou ṱangana nazwo ngauri khotsi awe vho mu vhudza uri a amba vha ḓo mu vhulaha.
﻿Ee, o lingedza u mu eletshedza kha zwa vhutshilo sa khonani yawe.
﻿Mafhungo a u tambudza vhana na vhafumakadzi o vhifha nahone a wedza muthu khakhathini/Vhathu kha ri litshe zwa u tambudza vhana.
﻿Hai, ndi mbadelo yavho ngauri vha tambudza vhana na mufumakadzi.
﻿Ndo vha ndi tshi ḓo ṱavhanya nda zwi vhiga mapholisani kana kha vhashumelavhapo (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
﻿KHOUDU
﻿Vhuswikeleli ha nṱha
﻿Vhuswikeleli ho dziaho
﻿Vhuswikeleli vhu fushaho
﻿Vhuswikeleli ho linganelaho
﻿Vhuswikeleli
﻿Ha fhasi
﻿U sa swikelela
﻿Zwi re ngomu na luambo
﻿Phindulo yo vhewaho lwa nṱha nṱhesa: 90%+. Phindulo yo vhewaho lwa nṱhesa: 80 - 89%.
﻿Mihumbulo minzhi yo dziaho i khou ṱanḓavhudzwa ya tikedzwa u bva kha tshirendo.
﻿Mafhungo a re na ndunzhendunzhe.
﻿Mathomo na magumo zwa nṱhesa.
﻿Mihumbulo yo vhekanywa na u fhaṱwa zwavhuḓi
﻿Luambo, khalo na tshitaila zwo vhibvaho, zwi nyanyulaho, zwo lulamaho.
﻿Phindulo yo fhelelaho.
﻿Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ṋewa, ya tikedzwa zwavhuḓi u bva tshirendoni.
﻿Mafhungo na kuhumbulele zwi a tevhea nga vhulelu.
﻿Luambo, khalo na tshitaila zwo lulamaho nahone zwo teaho ndivho.
﻿Phindulo i no ḓi pfala yo ṋewa.
﻿Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, hone i si yoṱhe nahone i songo tikedzwa nga nḓila yo lavhelelwaho.
﻿Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo.
﻿Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mafhungo a pfalaho.
﻿Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
﻿Nyelelo ya phindulo i a kona u tevhelea.
﻿Luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo llulama.
﻿Vhunzhi ha mafhungo o tikedzwa, fhedzi kanzhi lu sa tou tendisea. -Mutheo wa kupfeseselwe kwa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo zwi hone.
﻿Dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
﻿Vhukhakhi vhuṱuku kha luambo, khalo na tshitaila.
﻿Hunzhi zwo tea.
﻿Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
﻿Mihumbulo a i kholwisei nahone hu na u tikedza u bva tshirendoni huṱuku.
﻿Phindulo i ṱana vhupulani ho khakheaho.
﻿Hu na tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwi tei ndivho ya ku.walele kwa akademi.
﻿Phindulo i na ndovhololo nahone tshi.we tshifhinga i tshi amba zwo bvaho.
﻿U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa.
﻿Vhukhakhi ha luambo na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri tshipiḓa tsha maṅwalwa hetshi tshi sa bvelele nahone tshitaila a tshi elani na ndivho ya u ṅwala ha akademi.
﻿Ndingedzo ya fhasisa ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo ṅwalwaho a dzi na thikhedzo kha tshirendo.
﻿U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa.
﻿A hu na tsumbo ya vhupulani.
﻿Luambo lwa fhasisa. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
﻿A hu na ndunzhendunzhe.
﻿Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu
﻿KHOUDU NA
﻿KUAVHELE KWA MARAGA
﻿ZWI RE NGOMU 
﻿TSHIVHUMBEO NA LUAMBO 
﻿Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo.
﻿Khoudu 7
﻿Maraga: 12 - 15
﻿Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
﻿Maraga: 8 - 10
﻿Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
﻿Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
﻿Khoudu 6
﻿Vhuswikeleli ha nṱha
﻿Maraga: 11
﻿Phindulo yo dodombedzwaho.
﻿Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
﻿Vhuswikeleli ha nṱha
﻿Maraga: 7
﻿Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
﻿Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
﻿Khoudu 5
﻿Vhuswikeleli ho dziaho
﻿Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
﻿Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓila yo lavhelelwaho.
﻿Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
﻿Vhuswikeleli ho dziaho
﻿Maraga: 6
﻿Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
﻿Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
﻿Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
﻿Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
﻿Khoudu 4
﻿Vhuswikeleli vhu fushaho
﻿Maraga: 8
﻿Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
﻿Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
﻿Vhuswikeleli vhu fushaho
﻿Maraga: 5
﻿Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
﻿Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea.
﻿Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
﻿Khoudu 3
﻿Vhuswikeleli ho linganelaho
﻿Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
﻿Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
﻿Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
﻿Vhuswikeleli ho linganelaho
﻿Maraga: 4
﻿Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
﻿Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
﻿Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
﻿Khoudu 2
﻿Vhuswikeleli ha fhasi
﻿Maraga: 5
﻿Phindulo yo ḓala ndovhololo nahone hu.we yo bva.
﻿Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
﻿Vhuswikeleli ha fhasi
﻿Maraga: 3
﻿ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahelaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
﻿Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
﻿Phara dzo khakhea.
﻿Khoudu 1
﻿U sa swikelela
﻿Maraga: 0 - 5
﻿Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela nahone/kana yo bva tshoṱhe.
﻿U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
﻿U sa swikelela
﻿Maraga: 0 - 2
﻿Zwi a konḓa u amba arali mbudziso yo fhindulwa.
﻿A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho pulaniwaho hu na thevhekano.
﻿Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
﻿A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
