Ndivho ya Tshikwama tsha Ndiliso
﻿
﻿Ndivho ya Tshikwama tsha Ndiliso ndi u lilisa vhashumi kana vhaun?iwa vhavho malugana na vhuhole ho ?iswaho nga mafuvhalo/malwadze o wanalaho mushumoni nge ha vha na lufu lwo vhangiwaho nga mafuvhalo/malwadze eneo na u vha badela tshelede ye vha i shumisela dzilafho.
﻿
﻿Zwine vhashumi vha tea u liliswa khazwo
﻿* Khombo dzo vhangwaho nga mushumo kana dzine dza itea mushumoni dzine dza vhanga mafuvhalo, malwadze na dzimpfu
﻿* Malwadze ane a wanala mushumoni nge ha vha na dzi?we dzikhemikhala kana nyimele mushumoni 
﻿* Dzimpfu dza vhashumi hune vha lovha nga mulandu wa khombo dzine dza itea mushumoni
﻿
﻿Mushumi ndi nnyi?
﻿* Mushumi u ?alutshedzwa kha Mulayo sa  "muthu mu?we na mu?we ane a dzhena kana a shuma nga fhasi ha thendelano ya tshumelo na mutholi
﻿* Thendelano ya tshumelo i nga vha yo tou ?waliwaho kana ine ya tou ambiwa nga mulomo. Mushumi u tea u ?etshedza tshumelo sa zwe ha tendelaniswa zwone nahone u fanela u holelwa? 
﻿Vhashumi vha tshifhinganyana/casual workers, na vhone vho angaredzwa.* 
﻿
﻿* Vhashumi vha mi?ani kha mi?i ya phuraivete a vho ngo katelwa, naho hu uri Tshikwama tshi kati na u lugisela uri vha katelwe.  
﻿
﻿Mutholi ndi nnyi?
﻿
﻿?halutshedzo:  "Muthu mu?we na mu?we, hu tshi katelwa na Muvhuso, une wa thola mushumi.?
﻿
﻿N?ila dza u vhiga
﻿
﻿Khombo dzo?he kana khombo dzine dza humbulelwa dzine dza ?o?a mbadelo dza zwa dzilafho na/kana u fhidza mushumoni ma?uvha ane a fhira mararu zwi tea u vhigwa nga n?ila yo tiwaho hu saathu fhela ma?uvha a sumbe. Mutholi mu?we na mu?we ane a kundwa u vhiga khombo kana khombo ine ya khou humbulelwa u ?o vhonwa mulandu. Khomishinari a nga faina mutholi tshelede ine ya ?o?ou lingana na  ya mbilo.   
﻿
﻿Dzikhombo
﻿* Mutholi u tea u vhiga khombo nga u ?adza fomo ya (W.Cl. 2) ya Muvhigo wa Khombo wa Mutholi, hu saathu fhela ma?uvha a sumbe khombo yo bvelela
﻿* Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma (W.Cl. 4))  une wa vha na ?halutshedzo nga vhu?alo  ya mutakalo u tea u ?adzwa nga dokotela kana sibadela.
﻿* Musi ho ?anganedzwa Muvhigo wa Khombo wa Mutholi (W.Cl.2) na Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma (W.Cl.4), mbilo i a ?anganedzwa. Arali mutengo na wone u tshi ?anganedzwa, u ?o rumelwa (W.Cl.56) kha mutholi. Nomboro ya mbilo yo ?etshedzwaho i ?o ?waliwa kha iyi gara?a.
﻿* Arali mutengo u sa ?anganedzei, gara?a ya u ?anganedzwa (W.Cl.55) i ?o rumelwa kha mutholi, i na nomboro ya mbilo yo ?etshedzwaho
﻿* Mutholi u na vhu?ifhinduleli ha u badela ndiliso mi?wedzi miraru ya u thoma u bva nga ?uvha ?e khombo ya itea nga?o, musi mushumi a si ho mushumoni a tshi khou alafhiwa
﻿* Ndiliso yo badelwaho nga mutholi i ?o lifhiwa nga Khomishinari ???
﻿* Fomo ya Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza ya (W.Cl.5) yo tea malugana na u khunyeledza mbilo nahone mutholi u tea u I wana kha dokotela/sibadela musi mushumi o lugela u vhuyelela mushumoni
﻿* Hune ha wanala uri muthu u fhidza u ?a mushumoni tshifhinga tshilapfu, Muvhigo wa Mutakalo (W.Cl.5) u tea u waniwa kha dokotela ?wedzi mu?we na mu?we khathihi na u rumelwa.
﻿* Musi mushumi a tshi vhuyelela mushumoni, Muvhigo wa u Thoma Mushumo(W.Cl.6) u tea u ?adziwa wa rumelwa kha Khomishinari khathihi na Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza (W.Cl5)
﻿* Khophi yo khwa?hisedzwaho ya ?i?walo ?a Vhu?e ?a mushumi ndi khombe-khombe.
﻿* Ma?walo o ?adzwaho a tea u rumelwa kha senthara ya zwa mishumo ya tsini kana kha ofisi ya vun?u ya Muhasho wa zwa Mishumo.
﻿
﻿Malwadze ane a wanala mushumoni
﻿
﻿* Ndi vhulwadze vhune ha wanala mushumoni zwo itiswa nga u vha hone ha dzi?we dzikhemikhala kana nga nyimele dzine dza wanala mushumoni
﻿* Malwadze ane a wanala mushumoni o ?etshedzwa kha shedulu ya 3 ya Mulayo wa Ndiliso ya Malwadze na Mafuvhalo.
﻿* Mushumi u tea u vhiga vhulwadze ho wanalaho mushumoni kha mutholi nga u ?adza fomo ya W CL 14 
﻿* Mutholi u tea u vhiga malwadze o wanalaho mushumoni kha Khomishinari wa Ndiliso nga u ?adza fomo ya Muvhigo ya Mutholi ya  W CL 1 
﻿* Mutholi u tea u nambatedza khophi ya ?i?walo ?a Vhu?e ?a mushumi
﻿* Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma ?W CL 22 u tea u nambatedzwa kha fomo ya Muvhigo wa Mutholi malugana na u ?anganedza mbadelo kana mutengo u no khou vhilwa
﻿* Mutholi u tea u rumela Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza ?W CL. 26 u itela u khunyeledza mbilo.
﻿
﻿Dzimpfu
﻿
﻿Arali khombo ya vhanga lufu lwa mushumi, ma?walo a tevhelaho a ?o tea u rumelwa nga u ?avhanya:
﻿* ?hanziela ya Lufu kana vhu?anzi ha ?i?walo  ?ine ?a sumbedza uri lufu lwo vhangiwa nga mini
﻿* ?hanziela ya mbingano kana vhu?anzi ha uri mushumi na muun?iwa vho vha vha tshi dzula vho?he sa munna na musadzi
﻿* ?i?walo ?a Vhu?e ?a munna o lovhelwaho nga musadzi/musadzi o lovhelwaho nga munna
﻿* ?hanziela ya Mabebo/?hanziela ya Ndovhedzo/?hanziela ya Muano malugana na mi?waha ya vhana vho?he
﻿* Khumbelo ya fomo ya Ndiliso ya (W.Cl.3)
﻿* Tshitatamennde tsha musadzi o lovhelwaho nga munna/tsha munna o lovhelwaho nga musadzi (W.Cl.32)
﻿* Akhaunthu kana tshitatamennde tsha mbulungo arali yo badelwa, khathihi na rasithi.
﻿Dzimbuelo
﻿Mbuelo dza vhashumi dzi a dzudzanywa nga vhuswa ?waha nga ?waha
﻿U holefhala lwa Tsho?he ha Tshifhinganyana (Temporary Total Disablement)
﻿* Ndiliso i badelwa mushumi o huvhalaho nga tshifhinga tsha u holefhala lwa tsho?he ha tshifhinganyana nga ?wedzi ine ya vha 75% ya muholo wawe wa ?wedzi u swikela kha wa n?hesa une wa dzudzanywa nga vhuswa ?waha nga ?waha. A nga kha ?i wana ndiliso nga vhege ine ya vha 4 1/3 tsha tshelede kana muholo wa n?hesa.
﻿* A hu na ndiliso ine ya ?o badelwa arali vhuhole ho vha ha ma?uvha mararu kana fhasi ha eneo
﻿* Hune ha wanala uri vhuhole vhu fhedza ma?uvha mana kana u fhira, ndiliso i  badelwa tshifhinga tsho?he tsho tiwaho.
﻿* Musi hu tshi vhalelwa ma?uvha a u fhidza mushumoni ?uvha ?a u thoma ?a u fhidza ndi ?uvha ?e mushumi a imisa u shuma nge a vha o huvhala kana o farwa nga vhulwadze he a vhu wana mushumoni a saathu fhedza tshifhinga tshawe tsha u shuma. Dziswonndaha na Dziholodei zwine zwa ?a mathomoni kana mafheleloni a tshifhinga tsha u fhidza na zwone zwo katelwa.
﻿* U fhidza mushumoni ma?uvha a sumbe a khalendara ( ndi uri hu tshi katelwa Dziswonndaha na Dziholodei) zwi dzhiiwa sa vhege nthihi. U fhidza ma?uvha ma?anu zwi ?o dzhiiwa sa 5/7 tsha vhege. 
﻿U holefhala lwa tsho?he - tsho?he
﻿* Ndiliso ya u holefhala lwa tsho?he  - tsho?he hune ha wanala uri vhuhole ha hone ndi ha 30% kana ha fhasi i ?etshedzwa i nnzhi nga khathihi yo andiswa nga muholo wa ?wedzi u swikela kha wa n?hesa ka15 une wa tiwa ?waha mu?we na mu?we. Hune ha wanala uri vhuhole vhu fhasi ha 30% ndiliso ine ya ?etshedzwa nga khathihi i vhalelwa u ya nga vhuhole honoho.  Mulayo u katela na tshelede ?hukhu ya ndiliso arali muholo u fhasi ha wo tiwaho une wa engedzea ?waha nga ?waha. 
﻿* Arali u holefhala lwa tsho?he - tsho?he ha 31% kana u fhira, ndiliso i vha nga tshivhumbeo tsha phesheni ya ?wedzi, 
﻿* Phesheni ya u holefhala lwa tsho?he ? tsho?he ha (100%) i vhalelwa u fana na mbadelo ine ya waniwa nga ?wedzi kha u holefhala lwa tsho?he ha tshifhinganyana. Arali u holefhala lwa tsho?he - tsho?he ha mushumi hu fhasi ha 100%, phesheni i vhalelwa u ya nga vhuhole honoho. 
﻿Ndiliso arali mushumi a lovha
﻿* Muthu o lovhelwaho u na pfanelo ya u wana mbadelo:
﻿* Ine ya ?etshedzwa muthu nga khathihi ine ya lingana luvhili na phesheni ya ?wedzi ye a vha a tshi ?o i wana arali o vha o holefhala lwa tsho?he - tsho?he (100%). 
﻿* Phesheni ine ya lingana na 40% ya phesheni ye mushumi a vha a tshi ?o i wana arali o vha o  holefhala lwa tsho?he - tsho?he (100%)
﻿* ?wana mu?we na mu?we ane a vha nga fhasi ha mi?waha ya 18 u na pfanelo ya u wana phesheni ya ?wedzi ine ya lingana 20% ya phesheni ye ya vha i tshi ?o badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa tsho?he - tsho?he (100%), tenda phesheni yo?he yo ?angana ine ya ?ewa vhana na muthu o lovhelwaho nga mufunwa kana mufarisi wawe ya vha i sa fhiri tshelede yo?he ye ya vha i tshi ?o badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa tsho?he - tsho?he (100%).   Arali mufarisi kana mufunwa o lovhelwaho a dovha a mala kana a malwa, phesheni i bvela phan?a. I ima fhedzi arali muthu o lovha. Phesheni ya ?wana i bvela phan?a u swikela a tshi vha na mi?waha ya 18, kana u swikela a tshi lovha kana a tshi mala a saathu vha na mi?waha ya 18.
﻿* Hune ha wanala uri ?wana o holefhala muvhilini kana maluvhini, phesheni yawe i ?o bvela phan?a u swikela a tshi vha na mi?waha ya 18 kana u swikela tshifhinga tshenetsho tshe ha vha ho lavhelelwa uri mufu u ?o mu ?hogomela.
﻿* Phesheni ya ?wana i nga kha ?i bvela phan?a nga murahu ha musi o no vha na mi?waha ya 18 arali hu na vhu?anzi ha uri ?wana u kha ?i vha kha pfunzo dzawe sekondari kana theshiari. Phesheni i ?o bvela phan?a u swikela tshifhinga tshenetsho tshe ha vha ho lavhelelwa uri mufu u ?o mu ?hogomela.
﻿* Mbadelo dza mbulungo dzine dza dzudzanywa nga vhuswa ?waha nga ?waha dzi badelwa nga Tshikwama tsha Ndiliso. 
﻿Mbadelo dza dzilafho
﻿Mbadelo dza dzilafho dzo?he dzine dza ?anganedzea dze dza badelwa nga mushumi kana nga vha?we dzi nga bva kha Tshikwama tsha Ndiliso. 
﻿Akhaunthu dzo?he dza zwa dzilafho malugana na Vhatholi vha songo Katelwaho dzi tea u rumelwa kha mutholi ane a ?o vha na vhu?ifhinduleli malugana na mbadelo dzenedzo.
﻿?
﻿U endedzwa ha vhashumi vho huvhalaho
﻿Mbadelo dzi ?anganedzeaho dza tshiendisi tsha u isa mushumi o huvhalaho sibadela, ha dokotela kana hune a dzula hone, dzi ?o lifhiwa nga Tshikwama tsha Ndiliso.
﻿
﻿Word count: 1 465
﻿
﻿
﻿
