JUSTICE COLLEGE 































MILAYO NGA U ANGAREDZA YA TANDULULA PHAMBANO YO ṄWALIWA NGA KHETHEKANYO YA MULAYO, VHUGUDISI HA VHULAMUKANYI, GUDEDZI LA VHULAMUKANYI 


Cheryl Loots   2004 


Hu na phambano ya ndeme vhukati ha u hatula phambano na u thusa vhathu vha kwameaho kha u tandulula thaidzo. 

Kha u hatula, muthu ane a si kwamee kha phambano u dzhia tsheo nga ha phambano na uri tsheo iyo i nga kombetshedzwa kha uyo muthu. 

Hune muthu ane a si kwamee kha phambano a thusa a nga thusa vhane vha kwamea kha u tandulula phambano, izwi ri zwi vhidza uri ndi u lamukanya. 

Hune vhathu vhane vha vha na phambano vha tandulula phambano yavho hu si na muthu wa vhuraru o dzhenelelaho izwi zwi anzela u bveledza maitele a nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili vha kwameaho. 

NGONA DZA U HAṰULA DZIPHAMBANO 

Muthu ane a dzhia tsheo kha phambano ndi muhatuli. 

Vhaofisiri vha vhusimamulayo khothe vha wana maanda avho a u hatula nga u vha vha tholiwa u ya nga mbetshelwa ya mulayo. 

Zwi a konadzea kha vhathu vhane vha vha na phambano uri vha ise phambano dzavho uri dzi hatulwe nga muthu we vha pfana uri a vhe muhatuli.  Kha kontiraka nnzhi vhathu vha re na phambano vha dzhenisa na tshipida tsha mulayo tshine khatsho vha pfana kana u tendelana uri phambano iṅwe na iṅwe ine ya nga vha hone vhukati havho i bvaho kha kontiraka i livhiswe kha mulamukanyi.  Mulamukanyi a nga buliwa kana tshipiḓa tsha mulayo tshi nga sumbedza fomula ya u tholiwa ha mulamukanyi sa tsumbo, ramulayo o tholiwaho nga Sosaithi ya Mulayo. 

Pfano kana thendelano ine ya iswa kha mulamukanyi a yo ngo tea u nga heyi nḓila.  Kha zwiṅwe zwitshavha, kana mita, hu nga di vha na pfano ine ya laulalwa yo nekedzwaho uri hu dzhiiwe tsheo nga muhulwane wa tshitshavha kana muta sa izwi aya a maitele a mvelele yo doweleaho. 

U HATULA DZIKHOTHE 

Phambano yo hatulwaho nga muofisiri wa vhulamukanyi o tholiwaho nga muvhuso. 
Vhathu vhane vha vha na phambano a vha tou dinangela muofisiri wa vhulamukanyi. 
Maitele o vhewaho nga milayo ya khothe, vhusimamilayo na mvelele. 
Maitele a nga vha a u pikisana kana a u tou vhudzisa dzimbudziso. 
Zwi nga konda kha avho vhavhili u bvela phanda vha si na muimeleli wa mulayo. 
Tsheo i tea u elana na maitele ane a vhofha kha vhothe. 
Tsheo i vhofha zwigwada zwoṱhe 
Tsheo ine ya vhofha nga muofisiri kana maitele ane a farelwa arali o pfukiwa. 
Hu nga itwa aphiḽi ya tsheo kha khothe khulwane 
Tsheo dza khothe ṱhukhu dzi nga sedzuluswa. 
Hu anzela u vha na mvelelo ya u wina kana u luza. 
Muthu o luzaho u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo. 
A hu na mbadelo dza khothe nga nnda ha tshiṱemmbe tsha muvhalelano kha maitele a u thoma. 

Dzhielani hezwi nzhele:  Khothe thukhu dza u vhila a dzi fani na dziṅwe ngauri kha matshimbidzele adzo muhaṱuli u na mushumo wa u ita tsedzuluso nahone zwigwada izwo zwivhili zwi nga kha ?i si vhe na vhaimeleli vha mulayo. 

U LAMUKANYA 

Vhathu vhavhili vha nanga muhatuli (mulamukanyi). 
Muhatuli a nga vha makone kha sia lenelo. 
Vhathu vha kwameaho vha nga dinangela matshimbidzele. 
Matshimbidzele a nga vha nga u tou pikisana kana nga u vhudzisa dzimbudziso. 
Thodea ya muimeleli wa mulayo i laulwa nga matshimbidzele o nangiwaho. 
Mulamukanyi ha tou vhofhiwa nga u tevhedza tsumbo yo no vhaho hone. 
Tsheo ine ya vhofha zwigwada zwoṱhe. 
Tsheo i tea u itwa uri ndaela ya khothe I kombetshedzwe kana i vhe ine ya vhofha. 
A hu na aphiḽi ine ya nga itwa khothe ? vha nga pfana u ita aphiḽi kha vhaḓwe vhahatuli. 
Tsheo i nga sedzuluswa nga khothe khulwane. 
Muthu o luzaho u anzela u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo. 
Mbadelo dza muhatuli / vhahatuli dzi badelwa nga avho vhavhili. 


U FHELISWA HA PHAMBANO NGA ZWIGWADA ZWIVHILI 

NYAMBEDZANO 

Vhathu vha re na phambano vha tandulula thaidzo dzavho nga vhone vhane. 
A hu na muthu wa vhuraru ane a thusa kha u tandulula phambano. 
Matshimbidzele oṱhe a langulwa nga  avho vhavhili. 
Muthu muṅwe na muṅwe, a nga shumisa kana a sa shumise vhaeletshedzi vha mulayo. 
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa pfano kana thendelano (kontiraka). 
Mvelelo dzi ḓitika nga maanda na vhukoni ha avho vhavhili. 
A hu na mbadelo nga nnda ha musi muthu o shumisa mueletshedzi wa mulayo wawe. 

VHULAMUKANYI/VHUKONANYI 

Vhathu vhavhili vha tandulula thaidzo dzavho. 
Muthu wa vhurarau u a thusa kha u tandulula phambano. 
Matshimbidzele a langulwa nga mulamukanyi hu na u kwamana na vhathu vhothe vha kwameaho. 
Vhaimeleli vha mulayo vha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe a vha dzheneleli kha matshimbidzele. 
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa izwi i ye ha tendelanwa khayo. 
Mvelelo i tutuwedzwa nga mulamukanyi fhedzi ha dzhii tsheo yawe. 
Mvelelo i anzela u vha ya u wina. 
Avho vhavhili vha badela mbadelo dza mulamukanyi, arali dzi hone. 

NOTSI DZA VHULAMUKANYI / VHUKONANYI 

Aya ndi maitele ane khao muthu wa vhuraru, mulamukanyi a thusa avho vhavhili vha re na phambano uri vha tandulule phambano dzavho.  A nga talutshedzwa sa nyambedzano dzo tikedzwaho. 

U iswa ha phambano kha mulamukanyi nga avho vhavhili hu tea u tou vha lufuno lwavho, fhedzi mulayo, mvelele kana nyandano zwi nga ita uri avho vhavhili vha ise phambano yavho kha mulamukanyi. 

Mulamukanyi u tea u vha muthu ane a tanganedzea kha avho vhavhili, ane a si kwamee nga zwi?we-vho kana na muṅwe wa avho vhavhili kana ane a si vhe na phambano na muṅwe wa avho vhavhili nga iṅwe ndila-vho.  Mulamukanyi u tea u sa dzhia sia. 

Mulamukanyi ha dzhii tsheo a tshi khou itela avho vhavhili.  Mushumo wa mulamukanyi ndi wa u thusa avho vhavhili uri vha tandulule phambano dzavho. 

Mulamukanyi u tea u lwela u thusa avho vhavhili uri vha swikelele kha pfano kana thendelano ya u wina kha phambano dzavho u itela zwauri hu songo vha na ane a fhedza a muthu o luzaho.  Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda arali avho vhavhili vha tshi do vha na vhushaka vhu bvelaho phanda, ngauri vhutungu vhune ha nga pfiwa nga muthu o luzaho vhu nga ita zwauri hu si tsha vha na vhushaka. 

A hu na mulayo une wa langula vhulamukanyi nga u angaredza, fhedzi hu khou shumiswa tshaka dzo teaho dza vhulamukanyi nga mulayo, sa tsumbo phambano dza vhashumi nga Mulayo wa Vhashumi na phambano kha zwa mupo vhukati ha mirado ya muvhuso nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Mupo wa 1998.  U sa vha hone ha ndaela dzo teaho, maitele na u nanga mulamukanyi zwi zwandani zwa avho vhane vha kwamea.  Pfano kana thendelano ya u lamukanya i nga vha hone musi phambano i tshi bvelela, kana hune ha khou humbulelwa uri hu nga vha na phambano vhukati ha avho vha kwameaho, hune vha khou tenda uri phambano idzo dzi nga tandululwa nga ndila ya vhulamukanyi. 

Pfano kana thendelano ya u isa phambano kha mulamukanyi a i tei u tou ṅwalwa fhasi, fhedzi pfano yo ṅwaliwaho ndi ya ndeme ngauri i thusa kha u ita uri hu vhe na u bveledza khagala matshimbidzele kha vhothe vhane vha do shela mulenzhe. 

Mulamukanyi u tea u vhulunga tshiphiri kha avho vha kwameaho.  Mashudu mavhi, Mulayo wa Afrika Tshipembe zwa zwino a u athu u fha vhalamukanyi maanḓa a uri vha kone u bvisela khagala vhutanzi ha nḓivho ya khothe vhune ha todea musi hu tshi khou itwa vhulamukanyi.  Kha matshimbidzele a mulandu khonadzeo ine ya kwama vhudavhidzano hothe vhune nga ndivho ha tandulula thaidzo vhu nga fheliswa nahone avho vhavhili vha nga sumbedza izwi nga u tenda zwauri vhudavhidzano hothe vhune vha vha tshipida tsha matshimbidzele a vhulamukanyi ho tendelwa.  Kha maitele a u vhugevhenga u vhila uho ha u wana thendelo hu nga si bvele phanda arali mulamukanyi o vhidzwa uri a fhe vhutanzi. 

Nga u angaredza, a hu na mulayo une wa bula zwauri ndi ndalukanyo dzifhio dza fomala dzine a tea u vha nadzo, fhedzi ndi zwa ndeme uri mulamukanyi a pfesese nga vhudalo milayo ine ya langula vhulamukanyi na milayo ya vhudifari yo teaho, u fana na mulayo wa ?audi alterem partem?. 









