Maswikisi 
2006 ndi ṅwaha wa u pembelela anivesari ya vhuṱanu ya u thoma ya Mulayo wa u Phuromotha tswikelelo ya Mafhungo wa 2000 (?PAIA? kana ?Mulayo?. Kha vhathu vhanzhi vhe vha vha vho dzhenelela vhukuma kha Mulayo wa tshumiso, izwi ndi zwa nṱhesa. Fhedzi a zwo ngo ralo kha vhunzhi ha vhathu vhe nga mulandu wa u shaya nḓivho na dzithaidzo zwo itiswa nga tshumiso i si yavhuḓi nga Tshiimiswa tsha Muvhuso vha vha vha songo ?iphina nga iyi pfanelo ya u swikelela mafhungo. Naho PAIA hu muṅwe wa milayo ya mbofholowo dza mafhungo kha dzhango, u bvela phanḓa u vha na thaidzo dzo fhambanaho dza tshumiso. Izwi zwi itiswa nga zwithu zwo fhambanaho zwine zwiṅwe zwazwo zwa vha zwi tevhelaho: 
> U shaya nḓivho ya pfanelo nga vhathu vhoṱhe na vhane vha vha na mafhungo, 
> U sa vha hone ha tshomedzo dzo teaho dza tshumiso yo teaho ya Mulayo, u sa vha na rekhodo yavhuḓi, na u sa tholiwa ha Vhathusa Vhaofisi vha mafhungo, na 
> U sa newa maanḓa a u tshea fhungo nga vhashumi vha muvhuso kha mvelele ya tshifhinga tsho fhiraho tsha tshiphiri. 

Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i khou fhulufhela uri heyi Bugupfarwa i ?o thusa kha u fhelisa thaidzo dza tshumiso dze dza vha dzi hone kha PAIA u bva tshee ya thoma, nga u tsivhudza vhathu vhoṱhe na vhashumi vha muvhuso vhane vha ?o tea u thusa vhathu Ḓuvha na Ḓuvha. 

Ndivho tharu dza iyi Bugupfarwa ndi u : 
> U leludza PAIA na u bveledza tshishumiswa tshavhuḓi tshine tshi nga shumiswa na u swikelelela nga vhoṱhe, 
> Tsivhudza vhathu vhoṱhe na vhashumi vha muvhuso nga ha u vha hone ha Mulayo, na 
> Thusa u fhelisa mvelele ya tshiphiri ine ya khou thivhela u elela zwavhuḓi ha mafhungo. 

Iyi Bugupfarwa hu kho fhulufhelwa uri i ?o sumbedza zwithu zwa ndeme malugana na u bveledzwa ha dzirekhodo na u rekhoda nga nḓila yo teaho. Arali rekhodo dzi songo itwa zwavhuḓi, izwi zwi nga ita uri vhahumbeli vha badele tshelede nnzhi zwi tshi khou itiswa nga tshifhinga tshilapfu tshine tsha fhedziwa hu tshi khou ?o?iwa rekhodo dzenedzo. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri rekhodo dzi vhulungwe zwavhu?I nahone izwi zwi katela u tshimbidzwa ha Ḓuvha na Ḓuvha na kudzudzanyele kuswa. 

Tsha u fhedza, ndi zwa ndeme uri hu itiwe zwinzhi u fhelisa muhumbulo kana nyito ya u ita uri mafhungo a vhe thundu, kana ndaka, wa uri ndi vhathu vha maimo a nṱha fhedzi vhane vha nga swikelela nga u konḓisela vhathu fhedzi kuitele lune vha sa tsha ?o pfesesa, na nga u ?urisa nga maanḓa u wana dzirekhodo. Tswikelelo ya mafhungo ndi mutheo na muyamufhe zwa demokirasi yashu.  Ndi tshishumiswa tsha ndeme kha u ita uri vha re na maanḓa vha vhe na vhuḓifhinduleli. Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhathu vhoṱhe nga maanḓa vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vha a kona u ?iphina nga vhuḓalo nga ha pfanelo dzavho. 


____________________________ 
Adv. Tseliso Thipanyane 
CEO: Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe 

Mulaedza wa u bva kha Mukhomishinari Vho - Leon Wessels 

?hodea ya iyi Bugupfarwa yo vha hone nga murahu ha u ḽontshiwa ha Gaidi ya Khethekanyo 10 ya u thoma nga ha PAIA, ye ya fariwa nga ?a 1 Ṱhafamuhwe 2005. Zwo pfesesea uri vhunga gaidi i ya u thusa vhathu, zwo tea uri PAIA i leludzwe uri zwi leluwe uri i vhaliwe na u swikelelwa nga vhathu. Iyi Bugupfarwa yo dovha hafhu ya pindulelwa kha nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, nahone i a wanala na nga Braille, malugana na u swikelelela na tshumiso. 

U bva kha mvelele ya tshiphiri na tshaeo ya vhuḓifhinduleli, u ya kha mvelele ya u sa dzumba na vhuḓifhinduleli ndi khaedu vhukuma. Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe khathihi na vhaofisi vha ḓivhadzwe nga ha PAIA, na uri pfanelo ya u swikelela mafhungo i nga vha thusa hani. U dzhenela kana u shela mulenzhe kha maitele a demokirasi hu nga bvelela fhedzi arali hu u dzhenela kana u shela mulenzhe u na nḓivho. Ngauralo ndi zwa ndeme uri PAIA i na pfanelo dza poḽotiki dza sialala, na uri i bveledza sia ḓiswa kha nyambedzano malugana na zwine vha ?o ṱangana nazwo Ḓuvha na Ḓuvha. 

PAIA ndi tshithu tsha ndeme kha u shandukiswa ha tshitshavha. I ṱuṱuwedza demokirasi ya vhushela muenzhe hune vhadzulapo vha tshimbidza muvhso wavho na sekitshara ya phuraivele i re na vhuḓifhinduleli. Bugupfarwa ndi vhuṅwe ha vhurangeli ha Khomishini ha u ḓivhadza Mulayo, na u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha u shumisa nga nḓila yavhuḓi i vhuedzaho. Ndeme na vhuhulwane ha vhuḓifhinduleli ha ndayotewa ha Khomishini ha u monithara na u vhiga ṅwaha muṅwe na muṅwe kha u pfeseseswa ha pfanelo dza zwa ikonomi na zwa matshilisano, zwi tshimbila na mbofho i re nga fhasi ha PAIA, ya u khwaṱhisedza uri Mulayo u shumiswa zwavhuḓi.  Sa mudzulapo, vha nga shumisa PAIA u ita khumbelo ya tswikelelo ya dzirekhodo dzine dza sumbedza pulani dza muvhuso malugana na zwa vhudzulo, ṱhogomelo ya mutakalo na netshedzo ya pfunzo. Ndivho ya Bugupfarwa ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha vhona PAIA sa tshiendedzi tshine tshi nga shumiswa u swikelela dziṅwe pfanelo. 

Khomishini i fhulufhela uri iyi Bugupfarwa i ?o vha tshishumiswa tshavhuḓi kha ḓora ḽine vhathu vhashu vha vha na?o ?a u ?iphina nga pfanelo dzavho dza u swikelela mafhungo. 


___________________________ 
Mukhomishinari Vho - Leon Wessels 
Mukhomishinari wa vhuḓifhinduleli malugana na pfanelo ya u swikelela mafhungo 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe 
















MAIPFI A NDEME 

Kha iyi Bugupfarwa, Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo, wa 2000 u ?o vhidzwa ?PAIA? kana ?Mulayo? nga u sielisana. 

Khothe ? zwi amba khothe hune muthu a nga ita khumbelo ya uri mafhungo awe a thasululwe.  Idzo khothe ndi: Khothe ya Mulayotewa ine ya shuma u ya nga khethekanyo 167(a) ya Mulayotewa kana Khothe Khulwane kana iṅwe khothe i re na tshiimo tshi fanaho na tsha dzenedzo kana Khothe ya Madzhisiṱaraṱa hu nga vha nga u angaredza kana malugana na khethekanyo yo sumbedzwaho ya dzitsheo u ya nga uyu Mulayo, dzo nangiwaho nga Minisi?a wa Vhulamukanyi na Mveledziso nga nḓivhadzo kha Gazete dzine dza tshimbidzwa kana u langulwa nga madzhisiṱaraṱa kana muṅwe madzhisiṱaraṱa o nangiwaho u ya nga khethekanyo 91A kha masia ane vha vha na maanḓa khao hune ? 

a) tsheo ya muofisi wa mafhungo kana muthu o newaho maanḓa wa tshiimiswa tsha muvhuso kana ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete ya vha yo no dzhiiwa; 
b) tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete tshi kwameaho tshi na vhuimo ha nṱha kha ndaulo kana bindu; kana 
c) muhumbeli kana muthu wa vhuraru a kwameaho e mudzulapo kana muthu o ḓoweleaho. 

KHA VHA DZHIELE NZHELE: 
U swikela Bodo ya Milayo i tshi phasisa milayo ya kutshimbidzele kana kuitele malugana na zwa PAIA ine ya tea u shumiswa nga Khothe dza Madzhisiṱaraṱa, Khothe dza Madzhisiṱaraṱa a dzi nga koni u dzhia tsheo malugana na mafhungo ane a tshimbilelana na PAIA. Ndi Khothe Khulwane fhedzi dzine dzi nga thetshelesa dzikhumbelo. Kha vha sedze TSHIPIḒA TSHA 2 tsha Bugupfarwa malugana na dziṅwe foramu hune mafhungo a PAIA a nga thasululwa hone. 

Dzimbadelo ? tshelede ine ya badelwa malugana na u phurosesa khumbelo. PAIA I dovha hafhu ya bula mbadelo dza khumbelo na tswikelelo. Mbadelo ya khumbelo musi maitele a tshi thoma musi hu tshi rumelwa fomo ya khumbelo. Mbadelo ya tswikelelo i badelwa malugana na tshifhinga tsho fhedziwaho hu tshi ?o?iwa kana hu tshi itwa ndugiselo dza rekhodo yo humbelwaho. Muthu ane a khou ita khumbelo nga ene mune ho ngo tea u badela mbadelo ya khumbelo. ṱhumetshedzo A i na mbadelo dzoṱhe dzo teaho u badelwa. 

ṱhoho ? ya tshiimiswa tsha phuraivete, zwi amba, kha muthu zwawe, kana muthu zwawe onoyo kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muthu zwawe onoyo; kha zwa vhushumisani, mushumisani muṅwe na muṅwe kha vhushumisani kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga vhushumisani; kha muthu wa mulayo muofisi muhulwane wa khorotshitumbe kana muofisi wa muthu wa mulayo kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muofisi,kana muthu o farelaho muthu onoyo wa u farela. 

ṱhoho u na vhuḓifhinduleli ha u ṱanganedza khumbelo ya tswikelelo na u i fhindula. 

Muofisi wa mafhungo ? Uyu ndi muofisi ane khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo/mafhungo ya rumelwa khae kha zwiimiswa zwa muvhuso. Muofisi onoyo u ?o dzhia tsheo malugana na u netshedza kana u hanela tswikelelo ya rekhodo. Kha muvhuso wa vhukati kana wa lushaka, Mulangi-Dzhenera?a wa Ofisi ya Phirimia, ndi muofisi wa mafhungo wa vunḓu ?o?he; kha muvhuso wapo, Mulangi wa Masipala wa masipala wonoyo ndi muofisi wa mafhungo. Kha tshiimiswa tsha muvhuso tshiṅwe na tshiṅwe, muofisi wa mafhungo ndi muofisi muhulwane wa khorotshitumbe, kana muofisi wa vhuimo vhu linganaho na honoho wa tshiimiswa tshenetsho tsha muvhuso. 

Aphiḽi ya nga ngomu - aphiḽi ya nga ngomu ndi kuitele kune arali muhumbeli a songo fushea malugana na tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo kana hune khumbelo yawe ya vha i songo dzhielwa nṱha nahone hu songo vha na phindulo kha maḓuvha a 30 /kana tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigiwa kha mulanguli o teaho hune maitele eneo a shuma hone. Kha vha vhale iyi ṱhalutshedzo khathihi na ?mulanguli o teaho.? 

Mafhungo a vhune ? zwi amba mafhungo ane a ṱalula muthu hu sa katelwi fhedzi mafhungo ane a tshimbilelana na lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha lushaka, murafho na tshitshavha, muvhala, dzangalelo kha zwa vhudzekani, vhukale/mi?waha, mutakalo wa muvhili kana maluvhi, mutakalo, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo a muthu, mafhungo a pfunzo kana a mutakalo, a vhugevhenga kana ?ivhazwakale ya mushumo zwa muthu muthihi kana mafhungo ane a tshimbilelana na zwa thengiselano kana ?hiranzekisheni. 

Muhumbeli wa zwa vhune ? zwi amba muhumbeli ane a ?o?a u swikelela rekhodo dzine dza vha na mafhungo a vhune awe. 

Tshiimiswa tsha muvhuso ? zwi amba muhasho wa muvhuso kana wa u tshimbidza kha muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu kana masipala muṅwe na muṅwe kha muvhuso wapo kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe musi hu tshi shumiswa maanḓa kana hu tshi itwa mishumo u ya nga Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓu kana u shumisa maanḓa a muvhuso kana u ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo. 

Tshiimiswa tsha phuraivete ? zwi amba muthu zwawe ane a khou tshimbidza kana vho tshimbidzaho bindu kana phurofesheni; vhashumisani vhane vha khou tshimbidza kana vho tshimbidzaho bindu kana phurofesheni; kana muḓivhi wa zwa mulayo wa kale kana wa zwino fhedzi hu sa katelwi tshiimiswa tsha muvhuso. 

Rekhodo ? kha muvhuso wapo kana wa phuraivete rekhodo zwi amba mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho hu sa dzhielwi nṱha tshivhumbeo kana nḓila ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya tshiimiswa tsha muvhuso kana tshiimiswa tsha phuraivete, a nga vha o bveledzwa kana a songo bveledzwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. 

Mulanguli o teaho ? uyu ndi muthu ane aphiḽi dza nga ngomu dza vhigwa khae. Kha muvhuso wa lushaka, mulanguli o teaho wa muhasho wo sumbedzwaho ndi Minis?a wa Muhasho wonoyo; kha muvhuso wa vunḓu Muraḓo wa Khorotshitumbe (Member of the Executive Council ? MEC) wa muhasho wonoyo ndi mulanguli o teaho, hone kha muvhuso, Meyara kana Tshiambi ndi mulanguli o teaho. Zwiimiswa, madzangano ane a si tou vha a muvhuso tshoṱhe na madzangano a phuraivete zwa Ndima ya 9 a zwi na mulanguli o teaho nahone arali muhumbeli a pfa a songo farwa zwavhu?inga tsheo yo dzhiwaho nga muofisi wa mafhungo, u tea u rumela kana u ita khumbelo malugana na tsheo yeneyo khothe. 

Muhumbeli ? muthu muṅwe na muṅwe ane a ita khumbelo ya u swikelela rekhodo. 

Muthu wa vhuraru - ndi muthu kana tshiimiswa tshine tsha vha na dzangalelo kha rekhodo yo humbelwaho. Malugana na u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso zwi amba muthu muṅwe na muṅwe (hu sa katelwi fhedzi muvhuso wa mivhuso ya nnḓa, dzangano ?a dzitshaka kana muraḓo wa muvhuso wonoyo kana dzangano) nga nnḓa ha muhumbeli na tshiimiswa tsha muvhuso. 

Maḓuvha a u shuma - Maḓuvha a u shuma zwi amba maḓuvha maṅwe na maṅwe nga nnḓa ha Mugivhela, Swonndaha, holodei ya muvhuso, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa Holodei dza Muvhuso, wa 1994 (Mulayo wa vhu 36 wa 1994). 

Kha iyi Bugupfarwa, mbeu i vha yo katela na iṅwe mbeu. 














































TSHIPIḒA TSHA 1 

Tswikelelo ya Mafhungo 

1.1 Vhubvo ha tswikelelo ya mafhungo 

Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ndi shango ?a muvhuso wa vhanzhi ?o ḓiimisaho ?o thewaho kha ndeme dza tshirunzi tsha muthu, tswikelelo ya u lingana na u khwiniswa kana u bveledziswa.1 Iyi sisi?eme ya muvhuso wa demokirasi i tea u vha i sa dzumbi tshithu, i swikeleleaho na u vha na vhuḓifhinduleli. U sa dzumba tshithu kana u vha khagala ndi tshithu tsha ndeme kha tshitshavha tsha demokirasi na u tendela vhathu u swikelela mafhungo malugana na zwine muvhuso kha masia oṱhe wa khou vha itela kana u sa vha itela zwone, 

Pfanelo ya u swikelela mafhungo i wanala nga fhasi ha khethekanyo 32 ya Mulayotewa. Khethekanyo 32 i bula uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao; kana ane muthu muṅwe na muṅwe a vha nao ane a ?o shumiswa kha u tsireledza kana u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe. 

Iyi pfanelo yo itelwa u thusa vhathu uri vha kone u ?iphina nga dziṅwe pfanelo, tsumbo, pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi, Pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi dzi katela pfanelo ya u vha na nnḓu kana vhudzulo, zwiḽiwa na mutakalo, ndaka, vhupo ho kunaho na zwiṅwe. Pfanelo ya u swikelela mafhungo a i thusi vhathu fhedzi kha u ?iphina nga pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi, i dovha ya ita uri vha kone u ?iphina nga pfanelo dza vhudzulapo na dza poḽotiki. Ngauralo pfanelo ya u swikelela mafhungo i ṱuṱuwedza u sa vha hone ha tshidzumbe, vhuḓifhinduleli na kuvhusele kwavhuḓi kwa zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivete, na u khwaṱhisedza dziṅwe pfanelo. 


1.2 Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo 

PAIA u ita uri Khethekanyo ya 32 ya Mulayotewa i shume. U netshedza pfanelo ya lwa mulayo ya u swikelela mafhungo ane a vha kha Muvhuso, na ane a vha kha zwiimiswa zwa phuraivete. 

PAIA u netshedza zwidodombedzwa zwa pfanelo na uri u shuma u swika ngafhi. U dovha hafhu Wa dodombedza nḓila dzine dza tea u tevhelwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u swikelela mafhungo, ya u netshedza na zwiitisi zwa malugana na u hanela khumbelo, na maga ane a nga tevhelwa musi tswikelelo ya mafhungo yo hanelwa. PAIA wo phasiswa nga 2000 wa thoma u shuma nga Ṱhafamuhwe 2001. 

Ngauralo, PAIA u tendela muthu muṅwe na muṅwe u swikelela rekhodo ya mafhungo ine ya vha nga fhasi ha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. Nga u angaredza Mulayo u kwama mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho ane a vha kana a langulwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. Zwavhuḓivhuḓi, PAIA ndi wone mulayo u woṱhe shangoni nga vhuphara une wa tendela muthu u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha phuraivete, tenda rekhodo ya vha i tshi ?o?elwa u shumisa kana u tsireledza pfanelo. 

Ngauralo, pfanelo ya tswikelelo i nga shumiswa, tsumbo nga vhathu u itela u khwaṱhisedza maga ane muvhuso wa khou a dzhia u tsireledza na u ṱhogomela mutakalo wavho malugana na iḽi dwadze ḓivhi ?a HIV na AIDS. Pfanelo ya u swikelela mafhungo yo shumiswa na nga vha Fulo/Khampheini ya Nyito ya Dzilafho, musi vha tshi ita khumbelo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Mutakalo malugana na ṱhumetshedzo dza Pulani ya Kushumele ya ṱhogomelo yo Dzhenelelaho ya HIV na Aids, ye ya vha i na pulani ya u netshedza dzianti ? retrovirals. 

Uri vhathu vha kone u vha na vhuṱanzi kana u khwaṱhisedza uri muvhuso u khou katela na mabofu, muthu muṅwe na muṅwe, tsumbo, a tshi khou itela vhathu vhoṱhe, a nga humbela mafhungo kha muvhuso malugana na pulani yawo ya u katela na mabofu nga u bveledza sisi?eme ya Bureili kha vhudavhidzani hawo. Vhathu vha nga kha ?i dovha hafhu vha shumisa pfanelo yavho ya u swikelela mafhungo kha muvhuso wapo, hune vha nga khwaṱhisedza uri pulani dza masipala kha u ṱhogomela dzibada, u dzheniswa ha sisi?eme ya vhuthathatshili, kana u netshedzwa ha mugaganyagwama. Vhathu vha nga dovha hafhu vha shumisa pfanelo yavho ya u swikelela mafhungo u khwaṱhisedza pulani dza u netshedza dzinnḓu u bva kha Muhasho wa zwa dzinnḓu wa vunḓu wo teaho. 

Vhunga zwo bulwa afho nṱha, muthu a nga swikelela mafhungo kha zwiimiswa zwa phuraivete, zwi no nga sa dzikhamphani, tenda a vha a tshi ṱoḓea u itela u shumisa kana u tsireledza dzipfanelo, tsumbo, muthu a nga humbela dzirekhodo dza uri ndi malaṱwa mangafhani ane a laṱelwa milamboni nga khamphani yo tiwaho ya zwa migodi. Pfanelo ine ya khou tsireledzwa ndi pfanelo ya mutakalo, na pfanelo ya vhupo vhune ha si vhe khombo. 

Ngauralo, PAIA u tendela muthu u ita khumbelo ya mafhungo oṱhe o fhambanaho. Naho zwo ralo, hu na dziṅwe rekhodo dzi songo tendelwaho u dzi humbela. Mutevhe wa rekhodo dzenedzo na zwiitisi zwa u sa tendelwa u humbelwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete wo netshedzwa nga fhasi ha Tshipiḓa tsha 6 tsha iyi Bugupfarwa. 


1.3 Ndi nnyi ane a nga humbela mafhungo? 

PAIA u bula uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo. Ngauralo, Muthu zwawe kana muthu wa mulayo (tsumbo, khamphani kana khamphani ya vhathu vha sa fhiriho fumi) vha nga ita khumbelo ya u swikelela mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. 

Khumbelo ya u swikelela mafhungo i nga itelwa muṅwe muthu kana tshiimiswa tsha phuraivete. Tshifhinga tshoṱhe musi muthu a tshi itela muṅwe muthu khumbelo, u tea u nambatedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune a ita khumbelo a khaho. Muthu ane a vha muunḓi wa muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 18, kana muthu ane a sa pfesese lushaka lwa khumbelo a nga vha humbelela mafhungo. Arali rekhodo i nga ha mufu, muhumbeli u tea u netshedza vhuṱanzi ha u vha shaka ?a muthu onoyo, kana uri muhumbeli o netshedzwa thendelo yo tou ṅwaliwaho nga shaka ?a mufu ya u ita khumbelo. 

Kha muthu a sa koni u vhala, a nga ita khumbelo nga mulomo, ine ya ?o tea u ṅwalwa fhasi nga muofisiri wa mafhungo. 


1.4 Naa mafhungo a nga humbelwa kha nnyi? 

Mafhungo a nga humbelwa kha zwoṱhe zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete. Muthu a nga humbela mafhungo/rekhodo kha mihasho ya muvhuso, mihasho ya vunḓu, vhomasipala, zwiimiswa zwine zwa si tou vha zwa muvhuso tshoṱhe, zwibadela zwa muvhuso, zwibadela zwa phuraivete, dzikhamphani, khamphani dza vhathu vha sa fhiriho fumi. Na ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe. 

Tsumbo a dzi kateli fhedzi: 
Muhasho wa zwa Gwama. Muhasho wa zwa Mutakalo, Muhasho wa zwa Muno, Muhasho wa zwa Dzinnḓu, Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi, Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Muhasho wa Vhun?u wa Zwiendisi zwa Muvhuso, Dzibada na Mishumo ya Tshitshavha, Muhasho wa Vunḓu wa zwa Mutakalo, Khoro ya masipala ya Ḓorobo ya Johannesburg, Khoro ya Ḓorobo ya Tswane, Sibadela tsha Baragwanath, Johannesburg General Hospital, Mutsireledzi wa tshitshavha, Muoditha-Dzhenerala, Johannesburg Water (Pty) Limited. 

Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nzhele uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi no nga sa mihahso ya vunḓu na ya lushaka, muvhuso wapo na zwiimiswa zwine zwa shumisa maanḓa azwo u ya nga Mulayotewa ? tsumbo. Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Mutsireledzi wa Tshitshavha, zwi nga si kone u ita khumbelo kha dzone dzine u ya nga PAIA. Izwi zwiimiswa zwa muvhuso zwi nga ita khumbelo nga fhasi ha PAIA kha zwiimiswa zwine zwa si tou vha zwa muvhuso tshoṱhe na zwiimiswa zwa phuraivete. 


1.5 Tshakha dza mafhungo ane a nga humbelwa 

Hu na mafhungo manzhi ane a nga humbelwa kha zwiimiswa zwa muvhuso. Zwi tevhelaho ndi mutevhe wa tsumbo dza mafhungo eneo: 

Muvhuso wa Lushaka 

Migaganyagwama, dziphoḽisi; magavhelo a u thusa na u netshedzwa hao, miholo ya vhashumi vha muvhuso, pulani dza u fhaḓa zwikolo, pulani dza u fhaḓa zwiṱitshi zwa mapholisa, u khwinisa na u ṱhogomela bada dza lushaka, pulani dza u fhaḓa dzitho?igeithi, zwitatisitiki zwa vhutshinyi zwa lushaka, pulani dza u fhaḓa zwibadela zwa muvhuso, pulani dza u fhaḓa na u ṱhogomela dzidzhele 

Muvhuso wapo 

Migaganyagwama, pulani dza u tshimbidza dza vunḓu, netshedzo ya dzinnḓu, pulani dza u ṱhogomela dzibada, pulani dza u fhaḓa zwikolo zwa muvhuso kha vhupo ho tiwaho, netshedzo ya zwiendisi zwa muvhuso. 

Vhomasipala 

Migaganyagwama. Dzimbadelo, akhaunthu dza tshumelo, redzhisiṱara dza ndaka kana thundu, valuation roll, pulani dza nḓisedzo ya tshumelo (maḓi, muḓagasi, u hwalwa ha malaṱwa, sisi?eme ya vhuthathatshili), pulani dza zwishumiswa zwa vhumvumvusi kha vhuṅwe vhupo na pulani dza u fhaḓa dziḽaiburari. 


TSHIPIḒA TSHA 2 

Kuitele 

2.1 U ita khumbelo ya rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso? 

Musi muthu (muhumbeli) a tshi to?a u ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso, u tea u ita khumbelo yeneyo nga u tou ṅwala. U tea u ḓadza Fomo A malugana na khumbelo kha tshiimiswa tsha muvhuso. Muhumbeli ha kombetshedzwi u ṱalutshedza uri ndi ngani a tshi khou humbela rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso. Vha tea u dzhiela nzhele uri luṅwalo lwa khumbelo ya rekhodo kana luṱingo kana e-mail a si dzikhumbelo u ya nga PAIA. Arali Fomo A i songo ḓadziwa, zwi amba uri PAIA a wo ngo tevhedzelwa, ngauralo muhumbeli ha nga ?i?iki nga PAIA malugana na thuso iṅwe na iṅwe malugana na zwenezwo. 

Malugana na zwiimiswa zwa muvhuso, fomo i tea u rumelwa kha muofisi wa mafhungo i na mbadelo ya khumbelo ine ya lingana R35.00. Fomo ya A i tea u iswa kha muofisi wa mafhungo nga tshanḓa fhethu hune a shuma hone, kana ya fekisiwa kana u rumelwa nga e-mail. 

Vhunga zwo no ?i buliwa, vhaofisi vha mafhungo vha zwiimiswa zwa muvhuso vha a kombetshedzea u thusa vhathu, vhane nga mulandu wa u sa funzea kana vhuhole vha kundelwa u ḓadza dzifomo musi vha tshi ita khumbelo. Muofisi u tea u ṅwala fhasi khumbelo dzenedzo dzo itwaho nga mulomo. 


2.2 Hu bvelela mini nga murahu ha u rumelwa ha khumbelo kha tshiimiswa tsha muvhuso/ kutshimbidzele kwa khumbelo? 

Nga murahu ha u rumela Fomo A kha muofisi wa mafhungo na mbadelo ya khumbelo, muofisi wa mafhungo u tea u fhindula hu sa athu fhela maḓuvha a 30. Muofisi wa mafhungo a nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga maṅwe maḓuvha a 30, nga murahu ha musi o ḓivhadza nga u tou ṅwala muhumbeli uri ndi ngani tshifhinga tsho tea u lapfiswa. 

Hune muofisi wa mafhungo a dzhia tsheo ya u netshedza muhumbeli tswikelelo ya rekhodo, u tea u vhudza muhumbeli uri u tea u badela mbadelo ya khumbelo (arali zwo tea) ya malugana na tshifhinga tshe tsha fhedziwa musi hu tshi ?o?iwa na u ita ndugiselo dza rekhodo, na u bula uri u ?o dzi swikelela nga n?ila-?e. 

Hune ha wanala uri tswikelelo i a hanelwa, muofisi wa mafhungo u tea u vhudza muhumbeli uri ndi ngani i tshi hanelwa na u ṱumbula khethekanyo ine ya tikedza u hanelwa honoho u ya nga PAIA. 


2.3 Arali nda sa wana phindulo malugana na khumbelo yanga hu sa athu fhela maḓuvha a 30/ kana kha tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30 kana arali ndi songo farea zwavhuḓi nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo? 

Hune ha wanala uri tswikelelo a yo ngo dzhielwa nṱha kana muofisi wa mafhungo ho ngo fhindula malugana na khumbelo kha maḓuvha a 30 kana nga tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsho lapfiswaho, u sa wana phindulo honoho zwi amba uri vho hanelwa kana khumbelo yavho a yo ngo ṱanganedzwa. 

Hune tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha na mulanguli o teaho, muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli o teaho malugana na u kundelwa u fhindula nga muofisi wa mafhungo. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigwa kha mulanguli o teaho hu sa athu fhela maḓuvha a 60 u bva nga Ḓuvha ?e muofisi wa mafhungo a vha o tea o dzhia tsheo malugana na khumbelo. Naho zwo ralo, hune tshimiswa tsha muvhuso tsha vha tshi si na mulanguli o teaho, muhumbeli u tea u ita khumbelo khothe malugana na tsheo ya muofisi wa mafhungo. 

Hu na hunzhi hune muhumbeli a pfa a songo fushwa nga tsheo ye ya dzhiiwa nga muofisi wa mafhungo. Muofisi a nga sinyuswa nga: tsheo yo dzhiiwaho; tsheo ya muofisi wa mafhungo ya u sa netshedza mafhungo fhedzi a netshedza zwipiḓa zwao lune ngoho ya mafhungo ya vha i songo tsha khwaṱha, lune mafhungo a vha a si tsha pfesesea; tshelede ya tswikelelo ine ya tea u badelwa nga muhumbeli; nḓila ine tswikelelo ya vha yo netshedzwa ngayo; kana u angedzedzwa ha tshifhinga tsha u shumana na khumbelo. 

Kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi, muhumbeli a nga vhuga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli o teaho, kha maḓuvha a 60 o ṱanganedza tsheo ya muofisi wa mafhungo. Muhumbeli u tea u ḓadza FOMO B musi a tshi vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli teaho. 

Arali muhumbeli a songo fushwa nga tsheo ya mulanguli o teaho, kana arali mulanguli o teaho a sa fhinduli aphiḽi ya nga ngomu, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe u ya nga PAIA. Khumbelo khothe i tea u itwa kha maḓuvha a 30 nga murahu ha musi tsheo yo dzhiiwa nga mulanguli o teaho; kana arali mulanguli o teaho o kundelwa u fhindula. 

2.4 U ita khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo kha khamphani ya phuraivete? 

Musi muthu (muhumbeli) a tshi ?o?a u ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete, u tea u ita khumbelo yeneyo nga u tou ṅwala. U tea u ḓadza Fomo C  malugana na u ita khumbelo kha tshiimiswa tsha phuraivete. Muhumbeli u kombetshedzea u netshedza zwiitisi zwa uri ndi ngani a tshi khou humbela rekhodo kha tshiimiswa tsha phuraivete nga u sumbedza pfanelo ine a ?o?a u i shumisa kana u i tsireledza nga u humbela mafhungo ane a khou a ?o?a. 

Fomo C i tea u rumelwa kha ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete khathihi na mbadelo ya khumbelo ya R50.00. ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i tea u fhindula khumbelo ya tswikelelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 yo ṱanganedzwa. ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga maṅwe maḓuvha a 30, nga murahu ha musi ho vha na nḓivhadzo yo tou ṅwaliwaho i re na zwiitisi zwa u lapfisa kha muhumbeli. 


2.4. Arali nda sa wana phindulo malugana na khumbelo yanga hu sa athu fhela maḓuvha a 30/ kana kha tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30 kana arali ndi songo farea zwavhuḓi nga tsheo yo dzhiiwaho nga tshiimiswa tsha phuraivete? 


Hune ha wanala uri ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete u kundelwa u fhindula malugana na khumbelo ya tswikelelo, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe malugana na u kundelwa u fhindula honoho hu sa athu fhela maḓuvha a 30 u bva nga datumu ye tshiimiswa tsha khothe tsha vha tsho dzhia tsheo malugana na khumbelo. 

Hune ha wanala uri muhumbeli ha ngo farea zwavhuḓi nga tsheo ye ya dzhiiwa nga tshiimiswa tsha phuraivete ya u mu hanela tswikelelo; kana nga tsheo yo dzhiiwaho malugana na mbadelo dza u swikelela dzirekhodo kha tshiimiswa tsha phuraivete; nga fomo ya tswikelelo, kana nga u lapfiswa ha tshifhinga tsha maḓuvha a 30 u itela u shumana na khumbelo, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe hu sa athu fhela maḓuvha a 30 malugana na tsheo yeneyo na thuso yo teaho. 


2.5 Dziṅwe nḓila dzine dzi nga shumiswa 

Nga nnḓa ha u shumisa nḓila ya u isa khumbelo khothe, muhumbeli u tea u vhilaela kha Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha, uri i vhe mukonanyi, kana u ambedzana na zwigwada malugana na u thasulula iyi phambano. Muhumbeli a nga dovha hafhu a rumela aya mafhungo/mbilaelo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, u konanya, u ambedzana kana u pfumedzana u ya nga maanḓa ayo, vhukati ha zwigwada zwine zwa khou hanela muhumbeli tswikelelo kana a songo fushea malugana na tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo kana ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete. 

Tshati ya u tshimbidza khumbelo ya PAIA hune ha wanala uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi na mulanguli o teaho 


Muhumbeli 

A nga lengisa tswikelelo 
Kha vha ḓadze Fomo A	VHA RUMELE	  Muofisi wa Mafhungo 
Vha badele mbadelo ya khumbelo ya R35,00	A nga lapfisa tshifhinga    	tsha maḓuvha a 30 



Arali muhumbeli a songo fushea /	PHINDULO	    u tea u fhindula kha maḓuvha songo fariwa zwavhuḓi                                                                  			ma?uvha a 30 




Vha tea u dzhia tsheo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 

Kha vha vhige Aphiḽi ya nga ngomu	VHA RUMELE	Mulanguli o teaho 
Hu saathu fhela maḓuvha a 60 





Muhumbeli	Arali mulanguli o teaho a sa koni u dzhia tsheo kha vha ite aphiḽi kana vha hane aphiḽi 




Ho ngo fushea 






Kha vha ite khumbelo kha Khothe Khulwane hu sa athu fhela maḓuvha a 30 



Tshati ya u tshimbidza khumbelo ya PAIA hune ha wanala uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi na mulanguli o teaho 


Muhumbeli 

A nga lengisa tswikelelo 

Kha vha ḓadze Fomo A	VHA RUMELE KHA	  Muofisi wa Mafhungo 
Vha badele mbadelo ya khumbelo ya R35,00	A nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 


Muhumbeli arali a songo fushea /	a songo farea zwavhu?i	VHA FHINDULE	    Vha fhindule hu sa 

Athu fhela maḓuvha a 30 





Vha ite khumbelo kha Khothe Khulwane 
hu sa athu fhela maḓuvha a 30 

Tshati ya kutshimbidzele kwa Khumbelo ya PAIA ya Tshiimiswa tsha Phuraivete 


Muhumbeli 



Kha vha ḓadze Fomo  C  VHA RUMELE KHA	  Muofisi wa Mafhungo 
Vha badele Mbadelo ya Khumbelo ya	A nga engedzedza tshifhinga           R50,00	tsha maḓuvha a 30 



Arali muhumbeli a songo fushea /	FHINDULA	    U tea u fhindula kha maḓuvha a 30      a songo farea zwavhuḓi 







Kha vha ite Khumbelo kha Khothe Khulwane hu sa athu fhela maḓuvha a 30 

TSHIPIḒA TSHA 3 

Nḓila ya u Swikelela 

3.1 Mbetshelwa ya Muthu wa Vhuraru 

Hune ha wanala uri hu na muthu ane rekhodo ine ya khou humbelwa ya mu kwama, kana hune muthu onoyo a vha na dzanganelo kha rekhodo yeneyo, muthu onoyo u vhidzwa muthu wa vhuraru. Kha zwithu zwi no nga zwenezwo, muofisi wa mafhungo u tea u dzhia maga o teaho u ḓivhadza muthu wa vhuraru nga ha khumbelo, nahone u tea u ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha u ṱanganedzwa ha khumbelo. 

Muthu wa vhuraru a nga netshedza muofisi wa mafhungo zwifanyiso nga mulomo kana zwo tou ṅwaliwaho na /kana a netshedza thendelo yo tou ṅwaliwaho ya u netshedza rekhodo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha musi o ḓivhadzwa nga ha khumbelo. 

Musi muofisi wa mafhungo o no sedzulusa zwifanyiso zwo netshedzwaho nga muthu wa vhuraru, a nga dzhia tsheo ya u netshedza kana u sa netshedza tswikelelo ya mafhungo. U hanela thendelo nga muthu wa vhuraru a zwi ambi uri mafhungo ha nga ?o netshedzwa. 

3.2 U pfukhiselwa ha Khumbelo 

ṱhoḓea ya u pfukisela khumbelo i vha hone hune ha vha ho itwa khumbelo, tsumbo, kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, une rekhodo dzine dza khou humbelwa dza si vhe nga fhasi hawo. Dzirekhodo ndi dza Muhasho wa Vhulimi kana dzi nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso. Musi izwo zwi tshi bvelela, muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa hu saathu fhela maḓuvha a 14, u tea u pfukhisela khumbelo kha muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa Vhulimi.  Muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa Vhulimi u tea u thoma nga khumbelo yeneyo sa yo ḓaho phanḓa. 


3.3 U imiswa ha tswikelelo ya Rekhodo 

Muofisi wa mafhungo a nga imisa tswikelelo ya rekhodo arali rekhodo yeneyo i tshi ?o anḓadziwa kha maḓuvha a 90 nga murahu ha musi khumbelo yo ṱanganedzwa, kana lwa tshifhinga tshenetsho tshine tsha ṱoḓea tsha u gan?isa na u fhindulela rekhodo. Tswikelelo ya rekhodo i nga lengiswa hafhu arali mulayo u tshi ?o?a uri i an?adziwe nahone i tshi kha ?i ?o an?adzwiwa. Tswikelelo ya rekhodo i nga dovha hafhu ya imisiwa arali yo lugiselwa u netshedza kana u rumelwa kha vhusimamilayo kana muthu, fhedzi i sa athu rumelwa. Tswikelelo i nga lengiswa malugana na nyimele dzo bulwaho afho nṱha lwa tshifhinga tshi pfeseseaho. 

Muofisi wa mafhungo u tea u ḓivhadza muhumbeli hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo ya u lengisa yo netshedzwa, uri muhumbeli a nga mu ṱalutshedza uri ndi ngani rekhodo i tshi ṱoḓea phanḓa ha u anḓadza kana u rumela, na tshifhinga tsha u imiswa hayo. 

Arali ṱhalutshedzo dzenedzo dzo itwa kana u netshedzwa, muofisi wa mafhungo u tea u tendela tswikelelo arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri u imiswa hu ?o thithisa  muhumbeli arali tswikelelo ya imiswa. 



3.4 Pha?ulukanyo ya Rekhodo 

Pha?ulukanyo zwi amba u pa?ulukanya, u thutha kana u dzumba mafhungo a re kha rekhodo. Muofisi wa mafhungo a nga pa?ulukanya, u thutha kana u dzumba mafhungo a re kha rekhodo. Izwi zwi bvelela hune ha wanala uri maṅwe mafhungo ane a wanala kha rekhodo ha tendelwi u swikelelwa. Muofisi wa mafhungo a nga pa?ulukanya zwipiḓa zwa rekhodo yeneyo, a sa tendele tswikelelo kha ane a hanelwa u ya nga zwiitisi zwa u hanelwa zwi re kha Mulayo. 
Musi a tshi pa?ulukanya rekhodo, muofisi wa mafhungo u tea u vhona uri mafhungo ha thithisei lune a si tsha ?o amba zwo teaho. (Kha vha sedze ṱhumetshedzo B ya tsumbo dza rekhodo dzo dzumbiwaho dzine dza si tsha amba zwo teaho, na hune naho rekhodo dzo dzumbiwa dza ?i sala dzi tshi amba zwe dza vha dzi tshi amba zwone u thomani.) 
3.5 Nḓila ya u swikelela 

Hune tswikelelo ya rekhodo ya vha yo tendelwa, nahone nga murahu ha mbadelo ya tswikelelo, muhumbeli a nga swikelela rekhodo nga nḓila i tevhelaho: 

* Arali rekhodo yo tou ṅwaliwa kana yo tou gan?iswa, nga u wana khophi kana nga u tou i lavhelesa, 
* Arali rekhodo dzi nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso kana dzo tou ga?disiwa, hu tea u itwa ndugiselo dza uri muhumbeli a kone u lavhelesa zwifanyiso zwenezwo kana a vhe na khophi yazwo, 
* Hune ha wanala uri mafhungo o tou rekhodiwa nahone a nga bveledzwa hafhu nga tshivhumbeo tsha mubvumo ? hu nga itwa ndugiselo uri muhumbeli a thetshelese mibvumo yeneyo. Hune ha wanala uri rekhodo dza mibvumo yeneyo dzo tou ṅwaliwa kana u gan?iswa, rekhodo dzenedzo dzi tea u netshedzwa. Tshiimiswa tsha muvhuso tshi tea u netshedza tswikelelo nga iyi nḓila arali tshi na tshishumiswa tshenetsho, 
* Hune rekhodo dza vha dzi kha khomphyutha, kana dzi nga tshivhumbeo tsha e?ekhi?hironikhi kana dzine dza vhalea nga mutshini, muhumbeli u tea u netshedzwa khophi yayo; 
* Arali muhumbeli o holefhala nahone vhuhole vhu tshi khou mu kundisa u vhala, u lavhelesa kana u thetshelesa rekhodo yeneyo, muofisi wa mafhungo u tea u dzhia maga o teaho a u ita uri rekhodo i vhe nga tshivhumbeo tshine muhumbeli a ?o kona u i vhala, u i lavhelesa kana u i thetshelesa. Nga mulandu wa vhuholefhali, muhumbeli a nga kha ?i si humbelwe u badela mbadelo ya tswikelelo ye ya vha I tshi ?o fhira ye a vha a tshi ?o humbelwa u i badela. 
* Hune ha wanala uri muhumbeli a nga swikelela rekhodo nga u tou ḓola, u lavhelesa kana u thetshelesa, lavhelesa, muhumbeli a nga kha ?I ita dzikhophi kana a rekhoda rekhodo a tshi khou shumisa tshishumiswa tsha muhumbeli. 

Arali aphiḽi ya nga ngomu kana khumbelo khothe yo vhigiwa malugana na u netshedza thendelo ya tswikelelo ya rekhodo, tswikelelo i nga netshedzwa fhedzi musi tsheo ya u ṱanganedza thendelo yo tendelwa. 


3.6 Luambo lwa tswikelelo 

Musi tswikelelo ya rekhodo yo tendelwa, muhumbeli u tea u netshedzwa tswikelelo nga luambo lune a lu takalela, arali i hone. Hune ha wanala uri rekhodo a i ho nga luambo lune a lu takalela kana muhumbeli ho ngo sumbedza luambo lune a lu takalela, rekhodo i tea u netshedzwa nga luambo luṅwe na luṅwe lune ya vha ngalwo. 


3.7 U vhulungwa ha dzirekhodo 

Muofisi wa mafhungo u tea u vhulunga rekhodo u swikela tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa. Rekhodo dzoṱhe malugana na khumbelo yeneyo a dzo ngo tea u thithiswa, u dzumbiwa, u tshinyadzwa, u laṱiwa kana u dzi ita dzi si dza vhukuma2 

Hu na thaidzo malugana na u vhulunga rekhodo nga zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete. Zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete zwi na phoḽisi dzazwo dza u vhulunga rekhodo. PAIA a i buli uri mafhungo a tea u rekhodwa hani. 

U rekhoda hu si havhuḓi hu thithisa mbadelo ya tswikelelo ine ya tea u badelwa u ya nga tshifhinga tsho fhedzwaho musi hu tshi ?o?iwa kana hu tshi itwa ndugiselo dza rekhodo. Zwi dovha hafhu zwa kwama na u netshedzwa ha mafhungo nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea, izwi zwi nga bvelela hune mafhungo a ?o?iwa nga u ṱavhanya nahone he a vha a tshi ?o vha o netshedzwa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea. 

Nyito dzavhuḓi dza ndangulo ya dzirekhodo dzi ?o thusa vhahulwane u ita mishumo yavho nga fhasi ha uyu Mulayo. Zwi ?o dovha hafhu zwa khwaṱhisedza uri u bveledzwa ha rekhodo dzavhuḓi, zwi ita uri zwi leluwe u dzi wana, na u shumana nga u ṱavhanya na khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo, na u ita ndugiselo dza u vhulunga kana u tshinyadza dzirekhodo.3 


TSHIPIḒA  TSHA 4 

Mbofho dza Vhaofisi vha Mafhungo vha Zwiimiswa zwa Muvhuso 

4.1 Khethekanyo 14 ya Manyuala kana Bugupfarwa dza Zwiimiswa zwa Muvhuso 

Bugupfarwa ndi ḽiṅwalo ḽine ?a ?o bveledzwa nga zwoṱhe zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa vha hone. Zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa kha ?i bva u thomiwa zwi tea u bveledza iyi bugupfarwa nga miṅwedzi ya rathi ya u thomiwa ha tshiimiswa tshenetsho. Bugupfarwa i tea u vha na dzina na aḓirese zwa tshiimiswa tsha muvhuso, tshumelo dzine dza netshedzwa nga tshiimiswa tsha muvhuso, mutevhe wa rekhodo dzine tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha nadzo na mafhungo nga ha uri vhadzulapo kana tshitshavha vha nga swikelela hani rekhodo dzenedzo. Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u bveledza bugupfarwa nga nyambo dzi si ho fhasi ha tharu dza tshiofisi tshi rumela izwi kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe. Bugupfarwa i tea hafhu u wanala kha webusaithi ya tshiimiswa tsha muvhuso, arali i hone, na kha ofisi iṅwe na iṅwe ya tshiimiswa tsha muvhuso. Tshiimiswa tsha muvhuso arali zwo tea tshi khwinisa na u anḓadza bugupfarwa yatsho luthihi nga ṅwaha. 


4.2 Khethekanyo 15: U bvisela khagala nga u tou funa 

Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso tshi tea u bveledza khethekanyo dza dzirekhodo dzine dza swikelelwa nga nnḓa ha u ita khumbelo ya mafhungo u ya nga PAIA. Aya ndi mafhungo ane muthu a nga a swikelela nga nnḓa ha u tevhedzela ṱhoḓea dza kutshimbidzele dzine dza wanala nga fhasi ha Mulayo. Idzi khethekanyo dza dzirekhodo dzi tea u rumelwa kha Minisi?a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa. Aya mafhungo a tea hafhu u katelwa kana u dzheniswa kha bugupfarwa dza khethekanyo 14. 

KHA VHA DZHIELE NZHELE: 
Zwiimiswa zwa phuraivete zwi nga bveledza khethekanyo dza dzirekhodo dzine dza dzula dzi tshi swikelelea tshifhinga tshoṱhe, nga nnḓa ha u humbelwa lwa mulayo nga muhumbeli u ya nga PAIA. 


4.3 Khethekanyo 17 ? U tholiwa ha Vhathusa Vhaofisi vha Mafhungo na u nea maanḓa 

U itela uri rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso dzi swikelelee nga nḓila i leluwaho nga hune zwa konadzea, tshiimiswa tsha muvhuso tshi tea u thola vhathusa vhaofisi vha muvhuso. 
Muofisi wa mafhungo a nga fhirisela maanḓa awe kha muthusa muofisi wa mafhungo. U nea maanḓa hu tea u vha ho tou ṅwaliwaho nahone maanḓa eneo a nga dzhiiwa rshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. 


4.4 Khethekanyo 32: Mivhigo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe 

Tshiimiswa tsha muvhuso tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u rumela muvhigo ṅwaha muṅwe na muṅwe (tshifhinga tsha u vhiga -1 Lambamai u swika 31 Ṱhafamuhwe) kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe une wa netshedza manweledzo a nomboro dza khumbelo dzo rumelwaho kha tshiimiswa tsha muvhuso tsho tiwaho na uri tshiimiswa tshenetsho tsho shumana hani na khumbelo dzenedzo. Tshi tea u sumbedza nga vhuḓalo kha muvhigo uri ndi khumbelo nngana dzo tendelwaho; ndi nngana dzo hanelwaho; ndi nngana dzo tendelwaho u ya nga Khethekanyo 46 na dze dza si tou tendelwa tshoṱhe na uri zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha uyu Mulayo zwo shumiswa lungana kha u hanela tswikelelo nga vhuḓalo kana hu si nga vhuḓalo; na uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsho engedzedzwa lungana; tshivhalo tsha aphiḽi dzo vhigiwaho; tshivhalo tsha aphiḽi dzo vhigiwaho nge tswikelelo kana khumbelo dza haniwa; Tshivhalo tsha khumbelo kha khothe nga mulandu wa aphiḽi ya nga ngomu ye ya si ṱanganedzwe . Kha vha sedze ṱhumetshedzo C ? tsumbo ya muvhigo ya Khethekanyo 32 ) 


4.5 Mushumo wa Muofisi wa Mafhungo wa u thusa muhumbeli 

* Musi muhumbeli a tshi vhudza muofisi wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso uri u ?o?a u ita khumbelo ya u swikelela rekhodo ya tshiimiswa tshenetsho, muofisi wa mafhungo u tea u netshedza tshumelo yo teaho mahala, ya u konisa muhumbeli u ḓadza fomo yo randelwaho. 

* Hune ha wanala uri khumbelo ya u swikelela a i fushi ṱhoḓea dza PAIA, muofisi wa mafhungo a nga kha ?i si hane khumbelo nga mulandu wa u sa fusha ṱhoḓea, nga nnḓa ha musi muofisi wa mafhungo o ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala uri ndivho yawe ya u hana khumbelo ndi ifhio, khathihi na zwiitisi zwa u hana khumbelo na uri muofisi wa mafhungo kana muṅwe muofisi a tshi ?o thusa muhumbeli, uri khumbelo i itwe nga nḓila ine ha sa tsha ?o vha na tshiitisi tsha u hana. 

* Hune zwa konadzea, muofisi wa mafhungo nga nnḓa ha mafhungo o humbelwaho, u tea u nea muhumbeli (ane a ?o tendelwa kana u hanelwa tswikelelo), maṅwe mafhungo ane tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha nao, nahone ane a tshimbilelana na khumbelo. 

* Muofisi wa mafhungo u tea u netshedza muhumbeli tshifhinga tsha u khwaṱhisedza kana u shandukisa khumbelo tsho linganaho, uri i tshimbilelane na zwine zwa to?iwa nga fomo ya khumbelo. 

* Muofisi wa mafhungo u tea u fhindula khumbelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30, nga murahu ha u ṱanganedza khumbelo. Muofisi wa mafhungo a nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga tshiṅwe tshifhinga tsha maḓuvha a 30. Muofisi wa mafhungo u tea u dzhia tsheo ya uri u netshedza khumbelo, nahone u tea u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala nga ha iyi tsheo. 

* Arali nga murahu ha musi muofisi wa mafhungo o ṱanganedza khumbelo ya tswikelelo, ha wanala uri khumbelo yo vha yo tea yo itwa kha tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, muofisi wa mafhungo u tea u thusa muthu onoyo uri a kone u ita khumbelo kha tshiimiswa tsho teaho; kana a rumele khumbelo kha muofisi o teaho, muṅwe na muṅwe ane a shumana na zwenezwo. 

* Hune ha wanala uri khumbelo ya tswikelelo yo itwa kha muofisi wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso, nahone rekhodo a i ho kha tshiimiswa tshenetsho kana nga fhasi ha ndangulo yatsho, i nga fhasi ha ndangulo ya tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, kana hune thero ya thero ya rekhodo yo humbelwaho ya tshimbilelana na mishumo ya tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, muofisi wa mafhungo u tea u pfukisela khumbelo kha muofisi wa mafhungo wa itsho tshiṅwe tshiimiswa tsho teaho tsha muvhuso hu sa athu fhela maḓuvha a 14 khumbelo yo ṱanganedzwa. 
Muofisi wa mafhungo u tea u ḓivhadza muhumbeli nga ha izwi nga u tou ṅwala. 

* Arali khumbelo ya tswikelelo yo ṱanganedzwa, nḓivhadzo i tea u sumbedza mbadelo ya tswikelelo (arali i hone) ine ya tea u badelwa malugana na u swikelela mafhungo, na nga ndila ine tswikeelo ya ?o netshedzwa ngayo. Nḓivhadzo i tea hafhu u bula uri muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana a ita khumbelo khothe, sa vhunga zwo ralo. 

* Arali khumbelo ya tswikelelo i songo ṱanganedzwa, nḓivhadzo i tea u sumbedza zwiitisi zwa u sa ṱanganedzwa, hu tshi katela na milayo kana zwo netshedzwaho kha PAIA zwe vha zwi shumisa. Nḓivhadzo i tea u dovha hafhu ya bula uri muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana a ita khumbelo khothe, sa vhunga zwo ralo , malugana na u sa ṱanganedzwa ha khumbelo, nahone i tea u sumbedza kuitele na tshifhinga, malugana na u vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana khumbelo, sa vhunga zwo ralo. 


TSHIPIḒA TSHA 5 

Mbofho dza ṱhoho dza zwiimiswa zwa phuraivete 

ṱhoho dza zwiimiswa zwa phuraivete dzi tea u bveledza bugupfarwa u ya nga khtehekanyo 51 ya PAIA na u i rumela kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe; na tshiimiswa tshine tsha laula kana u langa tshine tshiimiswa tsha phuraivete tsha vha muraḓo watsho, arali tshi hone. Tshi tea hafhu u ita uri bugupfarwa i wanale kha webusaithi yatsho, arali i hone. Zwiimiswa zwa phuraivete a zwi kombetshedzwi u bveledza bugupfarwa nga nyambo tharu. 

Naho zwo ralo, zwiimiswa zwa phuraivete zwo tendelwa u sa bveledza bugupfarwa dzazwo. Kha vha sedze kha ṱhumetshedzo D . 



TSHIPIḒA TSHA 6 

Rekhodo dzi songo tendelwaho u humbelwa kha PAIA na zwiitisi malugana na u hanelwa u swikelela rekhodo 

Vhunga zwo buliwa murahu, hu tou vha na vhathu vho tendelwaho kana vhane vha vha na pfanelo ya u swikelela mafhungo. Izwi zwi nga tshivhumbeo tsha u sa katelwa, na zwiitisi zwine muofisi wa mafhungo a nga zwi shumisa kha u hanela tswikelelo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha PAIA. 


6.1 Rekhodo dzi songo teaho u humbelwa kha PAIA 

Mutevhe wa PAIA u netshedza rekhodo dzo vhalaho dzo iledzwaho u humbelwa. 

Idzo rekhodo ndi dza Khabinete na komiti dzayo; rekhodo dza malugana na mishumo ya mulayo ya khothe yo bulwaho kha khethekanyo 166 ya Mulayotewa, Rekhodo dza Khothe dza Tshipentshela dzo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa dzikhothe dza Tshipentshela na Yuniti dza ṱhoḓisiso dza Tshipentshela wa vhu 74 wa 1996, rekhodo dza muofisi wa mulayo wa khothe yeneyo kana Khothe dza Tshipentshela; rekhodo dza miraḓo nga muthihi nga muthihi ya Phalamennde kana ya vhusimamilayo ha vunḓu kha vhuimo honoho, kana rekhodo dzine dza tshimbilelana na tsheo yo bulwaho kha phara (gg) ya ṱhalutshedzo ya ?nyito ya ndaulo? kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo wa vhu 3 wa 2000, malugana na u tiwa, u nangiwa kana u tholiwa ha muofisi wa mulayo kana wa khothe kana muthu muṅwe na muṅwe nga Khomishini ya Tshumelo dza Khothe u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe. 


6.2 Zwiitisi malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo 

Tswikelelo ya dzirekhodo i nga hanelwa, nahone PAIA i netshedza mitevhe yo fhambanaho ya zwiitisi zwine tshiimiswa tsha phuraivete kana tsha muvhuso tsha nga ḓitika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo. Hu na zwiitisi zwa u kombetshedza na zwi si zwa u kombetshedza. Zwiitisi zwa u kombetshedza zwa u hana zwo tea u itela u kuḓana kana u hanedzana ha milayo na u tsireledza maṅwe madzangalelo. Tsumbo, dzangalelo malugana na tsireledzo ya lushaka, madzangalelo a zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso, sa dzikhothe, Phalamennde, khathihi na madzangalelo a zwa mabindu, madzangalelo a muthu wa vhuraru. 


6.2.1 Zwiitisi zwa malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso 

Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwa u hana zwine ṱhoho ya tshiimiswa tsha muvhuso i nga ?i?ika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo: 

* Tsireledzo ya u kombetshedza kana ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe. 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya dziṅwe rekhodo dza Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya mafhungo a zwa mabindu a muthu wa vhuraru 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya maṅwe mafhungo a tshiphiri, na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri, a muthu wa vhuraru 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya tsireledzo ya vhathu nga muthihi, na tsireledzo ya thundu kana ndaka 
* Tsireledzo ya dzidokhete dza zwa beiḽi na tsireledzo ya u kombetshedzwa ha mulayo na kutshimbidzele kwa mulayo 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya rekhodo dzo iledzwaho u bveledzwa u bva kha kutshimbidzele kwa mulayo 
* Vhupileli, tsireledzo na vhushaka ha dzitshaka kha Riphabuliki. 
* Madzangalelo a zwa ikonomi na ndondolo ya masheleni a Riphabuliki na zwa mabindu zwa zwiimiswa zwa muvhuso 
* Tsireledzo ya mafhungo a ?ho?isiao a muthu wa vhuraru, na tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso 
* Kushumele kwa zwiimiswa zwa muvhuso 
* U ita khumbelo dzi si dzavhuḓi nahone wo ḓiimisela na u sumisesa zwiko nga nḓila i si yavhuḓi 

Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nṱha uri naho zwiitisi zwi hone, dzangalelo ?a vhathu ?i nga fhira u hanelwa nahone arali zwo ralo tswikelelo i tea u netshedzwa: 


6.2.2 Zwiitisi malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo dza tshiimiswa tsha phuraivete 

Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwa u hana zwine ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i nga ?i?ika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo: 

* Tsireledzo ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe. 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya mafhungo a zwa mabindu a muthu wa vhuraru 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya maṅwe mafhungo a tshiphiri a muthu wa vhuraru 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya tsireledzo ya vhathu nga muthihi, na tsireledzo ya thundu kana ndaka 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya rekhodo dzo iledzwaho kha u bveledzwa kha kuitele kwa mulayo 
* Mafhungo a zwa mabindu a tshiimiswa tsha phuraivete 
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya mafhungo a ṱhoḓisiso a muthu wa vhuraru, na tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso a tshiimiswa tsha phuraivete 

Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nṱha uri naho zwiitisi zwi hone, dzangalelo ?a vhathu ?i nga fhira u hanelwa nahone arali zwo ralo tswikelelo i tea u netshedzwa: 


TSHIPIḒA TSHA 7 

Milandu 

Muthu ane a vha o ḓiimisela u hanela pfanelo ya tswikelelo ya mafhungo u ya nga PAIA u tshinyadza, kana u shandukisa dzirekhodo, u dzumbisa rekhodo, u ita uri rekhodo i vhe mazwifhi kana u ita rekhodo ya mazwifhi; vha vhonwa mulandu nahone vha tea u fainiwa kana vha valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha mivhili. 

Muofisi wa mafhungo ane nga khole kana nga u sa londa a kundelwa u tevhedzela mbetshelwa dza khethekanyo 14 (u netshedzwa ha bugupfarwa) u na mulandu nahone u tea u fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha mivhili. 

ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete we nga khole kana nga u sa londa a sa tevhedzele zwo bulwaho kha khethekanyo 51 (u netshedzwa ha bugupfarwa) u na mulandu nahone u tea u fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshine tsha si fhire miṅwaha mivhili. (Khethekanyo 24 ya Mulayo wa u Khwinisa Mafhungo a Mulayo wa vhu 2004 u imela khethekanyo 90 ya PAIA). 


TSHIPIḒA  TSHA 8 

Tsumbo dza musi PAIA i tshi khou shumiswa 

8.1 Dzithendara 

Thendara ndi musi vhanetshedzi vha tshumelo vha tshi rambiwa uri vha ite khumbelo ya u netshedza tshumelo yo tiwaho kha zwiimiswa zwa muvhuso, vha pikisane malugana na netshedzo ya konṱiraka. Tsumbo, Masipala wa Bua ngei Fureisitata u netshedza thendara ya u hwala malaṱwa kana mathukhwi. Elly Transport, Billy Transport na Cicily Transport vha rumela thendara. Nga murahu ha khaṱhulo, ho nangiwa Cicily Transport uri hu vhe yone ine ya hwala mathukhwi kana malaṱwa. Naa vhanetshedzi vha tshumelo vho kundwaho vhane vha vha  Elly Transport na Billy Transport vha nga shumisa PAIA u humbela tswikelelo ya dzirekhodo dza Komiti ya u Haṱula ye ya  vha yone ye ya nanga munetshedzi wa tshumelo o winaho? 

Phindulo ndi ee, vha nga kona. Naho zwo ralo, pfanelo dza tswikelelo ya mafhungo u fana na dziṅwe pfanelo dzi na mikano. Izwi zwi amba uri khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo i nga hanelwa arali hu na zwiitisi zwa u ita ngauralo u ya nga PAIA. Arali vhanetshedzi vha tshumelo vha songo bvelelaho vha tshi ?o?a zwiitisi zwa uri ndi ngani vha songo nangiwa nga Komiti ya Vhahaṱuli, vha ?o tea u shumisa muṅwe mulayo, tsumbo, Mulayo wa u Phuromotha Vhulamukanyi ha Ndaulo wa 2000. 

8.2 Dzirekhodo nga ha nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme 

Vho ? Nosipho vha dzula mahayani nahone vha ?o?a u ḓivha uri ndi ngani muḓi kana tshisi tsha havho tshi sa khou wana tshumelo ya nḓisedzo ya thannga ?a maḓi u bva kha masipala wapo. Vha shumisa PAIA u ita khumbelo ya u wana pulani dza u wana nḓisedzo ya maḓi miṱani yavho kha muḓi wa havho. Vha netshedzwa dzipulani nga fhasi ha PAIA, vha wana uri naho hu na idzi pulani, vhareili vha mathannga a vho ngo dzhiela nṱha muḓi wa havho, vhunga wo vha u si nḓilani yavho u ya nga konṱiraka ya masipala ya munetshedzi wa tshumelo ya thannga. Izwi zwi ḓivhadzwa vhaofisi vha masipala, vhane nga murahu vha humbela vhareili vha thannga uri vha ime muḓini kana tshisini tsha Nosipho uri vhadzulapo vha muḓi wonoyo vha kone u wana maḓi. Izwi ndi nga nḓila ine PAIA i nga shumiswa ngayo kha u thusa vhathu u swikelela tshumelo dza ndeme. 

8.3 Dzirekhodo nga ha u netshedzwa ha dzinnḓu dza RDP 

Vho-Tsakane vho ita khumbelo ya nnḓu ya RDP kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu kha vunḓu ?a Polokwane nga 2004. A vho ngo wana phindulo u bva kha muhasho. Zwino vha khou ?o?a u ḓivha nga u ṱavhanya arali vha kha mutevhe wa muhasho wa vhane vha tea u netshedzwa dzinnḓu. Vho mbo ?i humbula u shumisa PAIA u humbela maga ane a tea u tevhedzelwa kha u netshedza, na u wanisisa arali dzina ḽavho ?i kha mutevhe wa vho lindelaho khathihi na dzipulani na tshifhinga malugana na u fhaḓa nnḓu dza RDP. Vho rumela fomo A kha muofisi wa mafhungo wa muhasho, vha wana phindulo yavho hu sa athu fhela maḓuvha a 30. Musi vha tshi wana mafhungo, vho wana uri dzina ḽavho a ?i ho kha mutevhe, naho vha tshi fusha maga eneo, Vho wana uri vhatshimbidzi vho khakha vha vha siedza dzina ḽavho. Vhop mbo ?i amba na MEC vha zwa ?zinn?u vha Polokwane, vhe vha vha thusa nga u dzhenisa dzina ḽavho kha mutevhe. 


U ?IASESA/?ISEDZULUSA 


1.  Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso? 
(a) kha vha ṅwale vhurifhi vha badele na mbadelo ya khumbelo 
(b) kha vha ḓadze fomo A 
(c) kha vha ḓadze fomo A vha badele mbadelo ya khumbelo ya R 35,00 

2. Ndi tea u lindela phindulo tshifhinga tshingafhani? 
(a) Hu sa athu fhela maḓuvha a 30 a mushumo 
(b) Hu sa athu fhela maḓuvha a 25 a mushumo 
(c) Hu sa athu fhela maḓuvha a 30 a khaḽendara 
(d) Hu sa athu fhela maḓuvha a 25 a khaḽendara 

3. Naa ndo tea u netshedza zwiitisi kana u bula pfanelo ine nda ?o?a u i tsireledza kana u i shumisa musi ndi tshi ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso? 
(a) ee 
(b) hai 

4. Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete? 
(a) kha vha ṅwale vhurifhi vha badele na mbadelo ya khumbelo 
(b) kha vha ḓadze fomo C 
(c) kha vha ḓadze fomo A vha badele mbadelo ya khumbelo ya R 50, 00 

5. Naa ndo tea u netshedza zwiitisi kana u bula pfanelo ine nda ?o?a u i tsireledza kana u i shumisa musi ndi tshi ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete? 
(a) ee 
(b) hai 

6.Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo wa muhasho wa muvhuso kana hune ha wanala uri muofisi wa mafhungo ha khou fhindula malugana na khumbelo yanga? 
(a) vha ite khumbelo ya tsedzuluso 
(b) vha ite khumbelo khothe 
(c) vha vhige aphiḽi ya nga ngomu? 
(d) zwoṱhe zwi re afho nṱha 
(e) A hu na 

7. Ndi vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha nnyi? 
(a) Muofisi wa mafhungo 
(b) Vhahulwane kana vhalangi vho teaho 

8. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigiwa hu sa athu fhela maḓuvha mangana? 
(a) maḓuvha a 30 
(b) maḓuvha a 60 

9. Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, Muoditha-Dzhenera?a, Khomishini ya nga ha Ndinganyiso ya Mbeu kana arali muofisi wa mafhungo wa izwi zwiimiswa a sa fhinduli malugana na khumbelo yanga? 

(a) vha ite khumbelo ya tsedzuluso 
(b) vha ite khumbelo khothe 
(c) vha vhige aphiḽi ya nga ngomu 
(d) zwoṱhe zwi re afho nṱha 
(e) A hu na kha zwi re afho nṱha 

10. Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete kana hune ha wanala uri ṱhoho a i fhinduli malugana na khumbelo yanga? 
(a) Vha ite khumbelo khothe 
(b) Vha vhige aphiḽi ya nga ngomu 
(c) zwoṱhe zwi re afho nṱha 
(d) A hu na kha zwi re afho nṱha 

11. Naa muofisi wa mafhungo a nga netshedza mafhungo a so ngo fhelelaho? 

12. Ndi dzifhio nḓila tharu dzo fhambanaho dza u swikelela? 

13. Musi o wana fomo ya khumbelo, muofisi wa mafhungo u tea u ita mini arali a tshi wana uri ha na rekhodo yo humbelwaho kana a si ene a langaho rekhodo yeneyo? 

14. Hu bvelela mini hune ha wanala uri vhahulwane kana vhalangi vho teaho vha kundelwa u ḓivhadza nga ha tsheo yo dzhiiwaho malugana na aphiḽi ya nga ngomu? Nahone ndi dzifhio dziṅwe nḓila dzine ndi nga dzi shumisa? 







1 Khethekanyo 1(a) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, wa 1996 
2 Khethekanyo 90 ya PAIA i bula uri muthu ane nga o ḓiimiselaho u hana pfanelo ya tswikelelo nahone ane a tshinyadza, kana u shandukisa rekhodo? u dzumba rekhodo kana u i ita ine ya si vhe yone u tea u vhonwa mulandu a dovha a fainiwa na u valelwa dzhele lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha 2. 

3 http://www.scotland.gov.uk/library5/government/foisa-07.asp 
?? 

?? 

?? 

?? 




1 


