IPFI .A U RANGELA NGA VHO-MINISI.A 3
﻿U tenda 6
﻿U dzhiela nzhele 6
﻿U .anganedzwa ha Tshata ya Vhapondwa 7
﻿PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUGEVHENGA 8
﻿Pfanelo ya u fariwa zwavhu.i nahone nga .honifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho 8
﻿Pfanelo ya u wana mafhungo 10
﻿Pfanelo ya u tsireledziwa 11
﻿Pfanelo ya u thusiwa 12
﻿Pfanelo ya u wana ndiliso 13
﻿Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwavho murahu
﻿DZIMBILAELO
﻿DZINDIVHUHO
﻿ipfi .a u rangela nga minisi.a wa vhulamukanyi na mveledziso ya mulayotewa
﻿Tshata ya Tshumelo ya vhapondwa vha Vhugevhenga Afrika Tshipembe (Tshatha yaVhapondwa) ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u .u.uwedza vhulamukanyi kwahokha vho.he. Tshata ya Vhapondwa ndi mbilaelo nga kha Mulayotewa wa Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996) na Mulevho wa Mbumbano ya Dzitshakha Milayo yaMutheo ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na TshumisoMmbi ya Maan.a, wa 1985(GA/RES/40/34).
﻿U bva nga 1994, nahone hu tshi khou sedziwa u simiwa ha mvelele ya pfanelo dza vhuthu, ma.o o vha a tshi khou bva kha sisiteme ya vhulamu-kanyi ya u vhumba vhuswina na u vhaisana a livha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha mbued-zano. Hezwi zwi amba vhulamukanyi vhune ha sa sedze fhedzi vhugevhenga sa vhutshinyi ha u khakhela muvhuso fhedzi, fhedzi vhune ha sedza sa u khakhela mu.we muthu.
﻿Hezwi zwi anana na Tshi.irathedzhi tsha u Thivhela Vhugevhenga tsho sedzaho kha mupondwa tsha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga. Tshipikwa tshihulwane ndi u .ea vhapondwa maan.a nga u swikelela .ho.ea dza-vho, hu nga .i vha nga ndaka kana muyani.
﻿Tshata ya Vhapondwa na .i.walo .a maimo a fha-sisa .o .umiwaho afha ndi tshomedzo dza ndeme dzine dza .alutshedza na u nweledza pfanelo na vhu.ifhinduleli vhune ha kwama tshumelo dzine dza fanela u .etshedzwa vhapondwa na vhaponyi vha vhugevhenga Afrika Tshipembe. Tshata ya Vhapondwa i anana na mbetshelo dza khethekanyo ya 234 ya Mulayotewa.
﻿Ndi na fulufhelo .a uri nga vhu.iimiseli na vhu.i.ekedzi ha vho.he vhane vha shela mu-lenzhe kha hoyu mushumo wa vhulamukanyi ha vhugevhenga, heyi Tshata ya Vhapondwa i .o thusa kha u ita uri milayo ine ya tea u tevhedzwa u tevhedze nga n.ila ine zwa .o ita uri i fushe ndivho dzayo-zwa ita uri vhulamukanyi kwaho vhu vhe ngoho kha vho.he.
﻿Muvhuso wa Afrika Tshipembe nga u angaredza na mazhendedzi ane a shela mulenzhe kha mait-ele a vhulamukanyi a tevhelaho:
﻿Vhu.iimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phan.a na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa, hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhu-lamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maan.a na .humetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso.
﻿U tenda
﻿Uri ndi tshipi.a tsha vhu.ifhinduleli ha muvhuso ha u .u.uwedza u .iphi.a ha vhathu nga dzipfanelo na mbofholowo hu linganaho ho fulufhedziswaho kha Mulayotewa kha vhathu vho.he na uri vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhahwelelwa dzi tshi dzhielwa n.ha, dza tsireledzwa na u linganyiswa.
﻿Zwine vhugevhenga vhuhulwane ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u nyadzisa pfanelo dza vhapondwa dza vhuthu.
﻿U dzhiela nzhele
﻿Mvelaphan.a ye ya vha hone u bva tshee ha vha na demokirasi, malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwa.hisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela n.ha vhathu vho.he hu sa khou sedzwa lushaka, mbeu, mvelele na tshigwada. Uri maga o fhambanaho o shumiswa sa tshipi.a tsha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi, kha sia .a u vhona uri ho sedzeswa kha vhapondwa, u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhahwelelwa na u fhungudza u shushedzwa nga mulandu wa zwenezwo kha ma.we maga a vhulamukanyi.
﻿U .anganedzwa ha Tshata ya Vhapondwa
﻿U ita uri hu kone u vha na u nweleldzwa ha furemiweke ya mulayo ya zwino Afrika Tshipembe ine ya tshimbilelana na pfanelo dza na tshumelo dzine dza netshedzwa vhapondwa vha vhugevhenga na u:
﻿fhelisa u shushedzwa hafhu ha vhapondwa kha vhulamukanyi;
﻿vhona uri vhapondwa vha dzula vho sedzeswa kha sisiteme ya vhulamukanyi;
﻿u bvisela khagala maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa nga na u .etshedzwa vhapondwa tshifhinga tsho.he musi vha tshi .a kha sisiteme ya vhulamukanyi; na u tendela uri hu vhe na u thusiwa ha vhapondwa musi vha sa tsha farwa zwavhu.i na maimo eneo a sa tsha swikelelwa.
﻿PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHU-GEVHENGA
﻿Arali vho no vhuya vha vha mupondwa wa vhugevhenga, pfanelo dzitevhelaho, sa zwo vhewaho kha Mulayotewa na mi.we milayo i kwameaho, dzi .o tsireledzwa musi vha tshi .a kha sisiteme ya vhulamukanyi:
﻿Pfanelo ya u fariwa zwavhu.i nahone nga .honifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
﻿Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u .avhanya nahone nga n.ila yavhu.i, u .honifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga mira.o yo.he ya muhasho, tshiimiswa zhendedzi kana dzangano .i.we na .i.we .ine .a khou shuma na vhone kana .inwe .a khou vha .etshedza tshumelo (.ine nga murahu .a .o pfi mu.etshedzi wa tshumelo).
﻿Pholisa nga tshifhinga tsha .ho.isiso vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo, khathihi na vha.etshedzi vha tshumelo, vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo dzine vha nga .angana nadzo, dzi fanaho na u ita dzi inthaviwu na vhone nga luambo lune vha funa nahone tshiphirini, arali zwo tea.
﻿Aya maga a .o vha thusa kha u thivhela uri vha songo shushedziwa hafhu.
﻿Vha na pfanelo ya u .etshedza mafhungo musi hu tshi khou itwa .ho.isiso dza vhugevhenga na nga tshifhinga tsha tsengo
﻿Pholisa, mutshutshisi na muofisiri wa tshumelo ya vhululamisi vha .o dzhia maga u itela u vhona uri thuso i.we na i.we ine vha .o.a u i .etshedza kha .ho.isiso, u tshutshisa na kha khothe ya parole i a thetsheleswa na u dzhielwa n.ha musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo ya uri naa hu a bvelwa phan.a na ho.isiso, kana u tshutshisa kana khothe ya Bodo ya Parole.
﻿Heyi pfanelo i amba uri vha nga shela mulenzhe (hune zwa vha zwo tea na hune zwa konadzea) kha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, nga u ya tsengoni ya beili, tsengo, mushumo wa u gwevha na/kana tsengo ya Bodo ya Parole.
﻿Zwi amba uri vha .o vha na tshifhinga tsha u .ea tshi.we tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga.
﻿Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou .wala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou .waliwaho.
﻿Pfanelo ya u wana mafhungo
﻿Vha na pfanelo ya u .ivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na n.ila ya u dzi shumisa.
﻿Vha a tendelwa, sa tshipi.a tsha pfanelo yavho, u humbela u .alutshedzwa zwo.he zwine vha sa zwi pfesese nga luambo lune vha lu fesesa.
﻿Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u .ivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzo.he dzo teaho dzine dza vha hone nga vha.etshedzi wa tshumelo.
﻿Vha tea u .ivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani. Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na ma.uvha a khothe, mbadelo dza .hanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya .hanzi.
﻿Vha nga kha .i .o.a .halutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho, u tshutshisa kana u sa tshutshisa.
﻿Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana ma.walo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela.
﻿Vha nga ita khumbelo ya u .ewa n.ivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela.
﻿Vha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a .ivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya .o ita uri vha fhidze mushumoni.
﻿Pfanelo ya u tsireledziwa
﻿Arali vhe .hanzi vha tea u vhiga mishushedzo yeneyo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso.
﻿Arali vha tshi fusha .ho.ea dzo tiwaho, mapholisa vha .o vha itela khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha dzi.hanzi.
﻿Arali vha dzheniswa kha mbekanyamushumo ya u tsireledza dzi.hanzi, vha .o tsireledzwa kha .hu.huwedzo dzo.he dzine dzi nga vha dzi songo tea, u tambudzwa kana u shushedzwa.
﻿Hezwi zwi .o khwa.hisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa .hanzi nahone vhu.anzi havho vhu .o vhulungea, na u vha tsireledza kha u .ibvisa sa .hanzi nga mulandu wa .hu.huwedzo dzi songo teaho.
﻿Heyi pfanelo i amba zwa uri kha dzi.we nyimele khothe i nga iledza u an.adzwa ha mafhungo afhio kana afhio (hu tshi katelwa na vhune) kana i nga .ea ndaela ya uri tsengo i itiwe tshiphirini (i itiwe nga khamera).
﻿Vha nga humbela vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha .ivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho pfuluselwa hu.we fhethu.
﻿Pfanelo ya u thusiwa:
﻿Vha na pfanelo ya u humbela thuso, na u kona u swikelela (arali zwo tea ) tshumelo dza matshilisano, mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya.
﻿Mapholisa vha .o vha thusa nga u vha .alutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa; na u vha .ivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha vha.etshedzi vha tshumelo vho teaho.
﻿Mulanguli wa ofisi kana .hoho ya ofisi ya khothe u .o ita uri vha wane tshumelo dza vhu.ologi.
﻿Mutshutshisi u .o vhona uri hu dzhiiwe maga a tshipentshela malugana na vhugevhenga vhune ha kwama zwa vhudzekani, khakhathi dza mu.ani na u un.wa/u sapotwa ha vhana na uri milandu yeneyo i iswa kha khothe dza tshipentshela, arali dzi hone.
﻿Arali vha na .ho.ea dza tshipentshela, vha.etshedzi vha tshumelo vho.he u ya nga mishumo yavho vha na vhu.ifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na .ho.ea dza tshipentshela na u vha fara nga n.ila yo teaho.
﻿Pfanelo ya u wana ndiliso
﻿Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone.
﻿Vha nga humbela u vha hone .uvha .a u gwevhiwa ha muhwelelwa vha humbela mutshutshisi uri a ite khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso u ya nga Khethekanyo 297 na 300 dza Mulayo wa Kutshimbidzele kwa
﻿Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977).
﻿Ndiliso" hu ambiwa tshelede ine khothe ya zwa vhugevhenga ya i .ea mupondwa nge a lozwa kana ha tshinyadzwa thundu yawe, hu tshi katelwa na tshelede nga mulandu wa vhugevhenga.
﻿Mutshutshisi u .o vha .ivhadza arali ndiliso yo .etshedzwa na uri i shumiswa hani. Vha nga .i vulela muhwelelwa mulandu arali khothe i songo vha fha ndiliso. Hezwi zwi anzela u itea arali tshinyalelo i sa lingani na masheleni kana sa tsumbo, u vhaisala muhumbuloni/muyani kana vhu.ungu kana thambulo
﻿Mabalane wa khothe u .o vha thusa kha u ita ndaela ya ndiliso uri u .etshedzwe nga khothe.
﻿Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwavho murahu:
﻿Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni, kana he ndaka yavho ya tshinyadzwa zwi siho mulayoni.
﻿u wana zwine zwa vha zwavho murahu" zwi amba uri hune khothe, nga murahu ha u vhonwa mulandu , ya laela tshigevhenga u vhuisela thundu murahu dze a waniwa mulandu wa u dzi dzhia kha vhone zwi si ho mulayoni uri vha .i wane vha kha vhuimo he vha vha vhe khaho phan.a ha musi hu tshi vha na vhugevhenga honoho.
﻿Mutshutshisi u .o vha .ivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u .o vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo i a tevhedzelwa.
﻿DZIMBILAELO
﻿Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela, vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana mu.etshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou i .etshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa. Arali vha songo fushea malugana na nga n.ila ye mbilaelo ya fariwa ngayo, vha nga kwama madzangano a no nga sa:
﻿a Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi b Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika
﻿Tshipembe, c Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu d Khethekanyo ya Mbilaelo yo .iimisaho e Ofisi dza Tshipholisa dza Vhupo ha dzi.oroboni f Khoro ya Phurofesheni ya zwa Mutakalo ya Afrika Tshipembe, kana g Axenn.e .e vha tou .i.o.ela .ine vha .i badela vhone vha.e
﻿Arali vha tshi .o.a mafhungo nga vhu.alo nga ha tshipi.a tshi.we na tshi.we tsha Tshatha ya Vhapondwa, vha humbelwa uri vha vhale maimo a fhasisa (Minimum Standards) a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhugevhenga. He.i .i.walo .i wanala kha ofisi i.we na i.we ya muvhuso ine ya shela mulenzhe.
﻿Vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi vha .o vhona uri khophi dza Tshatha ya Vhapondwa dzi a wanala kha ofisi dzi tevhelaho:
﻿Dzikhothe
﻿Ofisi dza Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi
﻿Ofisi dza Vhalangi vha Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi
﻿Dzidzhele
﻿Zwi.itshi zwa Mapholisa na Yuniti dza .ho.isiso
﻿Ofisi dza Tshumelo dza Matshilisano na mazhendedzi
﻿Ofisi dza Tshumelo ya Mapholisa a Dzi.oroboni
﻿Tshomedzo dza Mutakalo dza Nnyi na Nnyi
﻿Arali vha tshi .o.a mafhungo nga vhu.alo malugana na zwi.we na zwi.we zwine zwa vha kha i.i .i.walo, vha kwame Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Khethekanyo ya Mveledziso ya Mbeu ya Mulayotewa kha nomboro dzi tevhelaho:
﻿NOMBORO YA LU.INGO YA MAHALA:
﻿DZINDIVHUHO
﻿Heyi Tshatha ya Tshumelo ya Vhapondwa vha Vhugevhenga ya Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Vhulangi ha zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, na Mutakalo, khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Khethekanyo ya Mbilaelo yo .iimisaho, mira.o ya Khomishini dza Madzhisi.ara.a na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na Mira.o ya Tshwane Metro police.
﻿Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maan.a thuso ye ya .etshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na u bveledzwa ha Tshatha ya Vhapondwa.
