VHUGUDISI HA ZWA KUTSHILELE
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿JUSTICE COLLEGE
﻿
﻿
﻿
﻿VHARANGAPHANDA VHA SIALALA
﻿
﻿MBEKANYAMUSHUMO
﻿
﻿(1)	Marangaphanda:	Vhugudisi nga ha kutshilele
﻿
﻿(2)	Modele wa u dzhia sia (wa u talula)
﻿
﻿(3)	Ndila dzo fhambanaho dza kutshilele na zwithu zwa ndeme: Nganea ya Mulamboni wa Crocodile
﻿
﻿(4)	Vhukoni ha u Thetshelesa:	Mulaedza wa Lutingo lwo pwasheaho
﻿		 :	      Ndowendowe ya Tshiphiri
﻿		 :      Zwithithisi kha u thetshelesa
﻿
﻿(5)	Tsumbo ya milandu
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿TSHIPIDA TSHA 1
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MATHERIALA WA U VHALA
﻿
﻿VHUGUDISI HA U TSIVHUDZA NGA HA  KUTSHILELE
﻿
﻿?Ndivho dza Pfunzo dza kutshilele ndi dza u nea vhaofisiri vhothe vha khothe ndivho yo teaho na u pfesesa u tanganedza mihumbulo ya vha?we na hune vha fhambana hone u itela uri tsheo dzavho dzi vhe dzo teaho na u tanganedzwa kha tshitshavha tshine ra tshila khatsho.?
﻿
﻿NDILA YA KUTSHILELE
﻿
﻿Modele yo dzhiiwaho ya u Dzhia Sia
﻿Wa Afrika Tshipembe:
﻿
﻿U dzhia sia khothe hu vhonala sa ?
﻿
﻿Zwite?wa zwa muhumbulo zwa nga ngomu
﻿Na
﻿ zwa Kutshilele zwa nga  Nnda zwine zwa vha:
﻿
﻿* U tevhela muhumbulo muthihi
﻿* U ditanganya na vhane vhadivhalea
﻿* U sa elana ha Mvelele
﻿* U sa dzhiela ntha ikonomi na kutshilele na zwa tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou bebiwa, vhane vha khou lovha na vho farwaho nga madwadze
﻿* Ndeme ya Mawanwa
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U TEVHELELA MUHUMBULO MUTHIHI/KANA U TENDA KHA ZWITHU ZWITHIHI
﻿
﻿
﻿* Rothe ri a tevhelela muhumbulo muthihi naho ro bebwa ri si nayo
﻿
﻿* U tevhelela muhumbulo zwi angaredza u fanyisa tshithu tshine tsha wanala kha mu?we muthu na zwine zwa khou todea kana vhathu vha sa todei vhane a dikwamanya navho vha tshi?we tshigwada
﻿
﻿* U tevhelela kuhumbulele kuthihi ndi lushaka lwa ?tshigwada tsha kutshilele?
﻿
﻿?A thi khou amba zwauri vhathu vha dzhia tsheo ya u tevhela kuhumbulele kuthihi nga ndila i songo teaho. Ngoho ndi ya uri, kuhumbulele u ya nga murafho kana mbeu ku hone, kha mihumbulo yashu, hu tshi khou itiswa nga u langwa nga kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo doweleaho na midia.  Tshi?we tshifhinga hu wanala kha zwiimiswa zwashu.  Ri anzela u zwi dzhia sa ngoho.  Musi ro livhana na thaidzo, ri a i shumisa ri sa zwipfi ngauri zwo tea nahone zwi a leluwa u fhirisa u tandulula thaidzo na u swika kha muhumbulo nga maitele na u pfesesa na u pima.?
﻿
﻿Muha?uli (Dzhadzhi) B McLachlin, Western Judicial Education Centre, Canada
﻿
﻿
﻿U DITANGANYA NA VHADIVHALEA
﻿
﻿* Muhumbulo wa u dibvisela khagala
﻿
﻿Zwithu zwine zwa fana kha tshigwada na phambano vhukati ha zwigwada zwi itiwa nga ndila yo kalulaho kana u bviselwa khagala.
﻿
﻿* U dzhia sia hu fanaho ha Tshigwada tsha nga nnda
﻿
﻿Ndowelo ya u dzhia mirado ya tshigwada tsha nnda sa vhane vha fana nga maanda u fhirisa mirado ya tshigwada tsha nga ngomu.
﻿
﻿* U dzhia sia ho fhambanaho ha tshigwada tsha nga ngomu / Tshigwada tsha nga nnda
﻿
﻿Ndowelo ya u dzhia tshigwada tsha ngomu tshi tsho fhambanesa na  tshigwada tsha nga nnda
﻿
﻿* U dzhia sia ho tou kalulesaho ha Tshigwada tsha nga ngomu / Tshigwada tsha nga nn?a 
﻿
﻿Ndowelo ya vhathu ya u dzhia tsheo yo kalulaho nga ha mirado i re nnda ha tshigwada u fhirisa u ya nga mirado ine ya wanala kha tshigwada.
﻿
﻿MAWANWA A TANGANEDZEAHO
﻿
﻿Ngudo dza Saintsi dzo sumbedza  ?ndowelo i bvelaho phanda ya u dzhia vhanna sa vhathu vha tanganedzeaho kana vha fulufhedzeaho u fhira vhafumakadzi.?
﻿
﻿
﻿?Khothe, u fhulufhedzea zwi nga vha tshithu tsha ndeme tshine muthu a vha natsho, muthu a nga vha a ramulayo, thanzi, muhweleli, muvhilaeli kana mupomokwa, ngauralo, uhu u dzhia sia zwi nga vha na mvelelo dzi si dzavhudi.
﻿
﻿Hafhu vhahatuli vha nga vha vha si na nzhele ya uri tshirunzi tsha muthu tshi nga tsitswa nga u vhidza muthu (vha?we vhathu nga dzina, kana nga u shumisa maipfi a u hoya.: 
﻿
﻿U SA DZHIELA NTHA ZWITHU ZWI KWAMAHO IKONOMI NA ZWA KUTSHILELE NA MBALO YA VHATHU VHANE VHA KHOU BEBIWA, VHANE VHA KHOU LOVHA NA VHA RE NA MADWADZE
﻿
﻿U sa vha hone ha mafhungo a vhukuma / mithi na u humbulela nga ha:
﻿
﻿* Mvelelo dza tsheo dzi kwamaho ikonomi
﻿
﻿* Vhuimo ha kutshilele ho fhambanaho kha tshenzhemo ya vhutshilo kha vhathu vhane vha dzhia tsheo
﻿
﻿* Nomboro ya vhathu vhane vha khou bebiwa, vha lovhaho na vha re na madwadze na ngoho ya zwitatisitiki zwa tshitshavha tsho teaho
﻿
﻿* Vhudifari ha kuhumbulele kha kutshilele kwa vhathu kha vhu?we vhuimo
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndivho ya u dzhia sia 
﻿
﻿U dzhia sia hu nga vha hone kha tshigwada tshi?we na tshi?we, fhedzi u ya nga u tevhekana ha modele u fhambanesa ha tshithu  kha tshenzhemo ya vhutshilo kha vhadzhii vha tsheo, zwi ita uri hu vhe na khonadzeo khulwane ya uri zwi?we zwa zwigwada zwenezwo zwi do shumiswa.
﻿
﻿?Phambano khulwane? ya Maanda
﻿
﻿> MBEU
﻿> MURAFHO
﻿> MI?WAHA/VHUKALE
﻿> ZWA VHUDZEKANI
﻿> KILASI
﻿> U DZHENELANA ? U DZHENELANA HA ZWIGWADA
﻿
﻿
﻿ZWITHITHISI zwo vhalaho kana zwigwada zwi hanaho Mbekanyamishumo dza u Tsivhudza nga ha Muhumbulo wa Kutshilele zwo bviselwa khagala.
﻿
﻿1. U hanedza
﻿
﻿2. U kundelwa u vhona u sa edana
﻿
﻿3. U ofha u sa vhea fhasi mulayo / mbofholowo ya zwa pfunzo
﻿
﻿4. Nyofho ya ?Zwigwada zwi re na Dzangalelo zwa Tshipentshela?
﻿
﻿5. U tanganedza u sa kona zwothe
﻿
﻿6. U ita uri khothe dzi vhe dza zwa ?Politiki? /Dzikilasirumu
﻿
﻿7. U lavhelela u tanganedzwa nga zwigwada zwituku
﻿
﻿8. U hana u tola zwithu zwa ndeme kha muthu
﻿
﻿9. Mitsiko ya tshiimiswa
﻿
﻿
﻿ZWITHITHISI NA ZWITHIVHELI KHA U THETSHELESA
﻿
﻿Hu tevhela mutevhe wa ndowelo i si yavhudi ya u thetshelesa na mi?we mihumbulo ya uri ndowelo idzi dzi nga lulamiswa hani.
﻿
﻿1. U thetshelesa - u sa thetshelesa:  Ndowelo iyi i si yavhudi i bva kha uri vhunzhi ha vhathu vha humbula luna nga u tavhanya u fhirisa zwine muthu a ambisa zwone.  Ngauralo muthetshelesi u na tshararu tsha kotara kha minethe yo salaho kha tshifhinga tsha u humbula kha minethe mu?we na mu?we wa u humbula.  Tshi?we tshifhinga muthetshelesi u shumisa tshifhinga itshi tsho salaho kha u humbula nga ha zwithu zwi kwamaho ene mune, na dzithaidzo u fhirisa u thetshelesa, u ?anganyisa na u ita manweledzo a zwine tshiambi tsha khou amba zwone.
﻿
﻿2. U thetshelesa ha fulaga-tswuku (fulaga ine ya shumiswa u tsivhudza nga ha khombo):  Kha vha?we vhathu maipfi a fana na murero une wa khou vhudzwa phulu.  Musi ri tshi i pfa ri a khukhulisea ra si tsha thetshelesa.  Mathemo aya a a fhambana kha dzangano li?we na li?we.  Kha vha?we vhathu maipfi a fana na ?likhomonisi?, muthu ane a khou gwalaba kana o bvaho fulo, muswa ane a pfesesa, wa tshizwino-zwino? na zwi?we, ndi tsumbo dza u fhindula hashu ri songo humbula.  Musi tsumbo idzi dzi tshi itiwa, a ri thetshelesi.  A ri tevheli zwine a khou amba zwone ra kundelwa u bvela phanda na u pfesesa zwine a khou amba zwone.
﻿
﻿3. U thetshelesa wo vula ndevhe ngeno muhumbulo wo valea:  Tshi?we tshifhinga ri humbula nga u tavhanya uri thero kana muambi u khou bora, na uri zwine zwa khou ambiwa a zwi pfali.  Tshifhinga tshinzhi ri tavhanya u swikela kha u humbulela zwine ra zwi divha kana zwine a do amba zwone ?ngauralo ra mbo di swika hune ra di vhudza uri a hu na tshiitisi tsha uri ri thetshelese sa izwi hu si na zwine zwa do ambiwa.  Ndi khwine u thetshelesa wa pfa arali zwi zwa vhukuma arali izwi zwi zwone kana zwi si zwone.
﻿
﻿4. U thetshelesa ha mato a re mangilasini:  Tshi?we tshifhinga ri sedza muthu nga maanda ra vhonala sa vhane vha khou tshetshelesa nga maanda ngeno mihumbulo yashu i siho kha zwine zwa khou ambiwa kana i kule nga maanda.  Ri dzula ra vhea mihumbulo yashu kha zwine ra khou humbula zwone.  Mbonalelo ya mato a re mangilasini i vhonala kha zwifhatuwo zwashu.  Ri a kona u zwi vhona musi vhathu vha tshi ri sedza nga ndila iyi.  Ngauralo muambi a nga zwi vhona-vho kha rine ? arali ri sa khou thetshelesa.  U lora masiari kha vha hu vhetshele tshi?we tshifhinga.
﻿
﻿5. U sa kona u pfesesa zwine zwa khou ambiwa:  Musi ri tshi khou thetshelesa mihumbulo ine ya konda u pfesesea ri tea u dikombetshedza u tevhela nyambedzano na u lwa nga ndila dzothe uri ri pfesese.  Zwi a itea zwauri ri wane muambi na thero zwi tshi takadza arali ri tshi khou thetshelesa na u pfesesa zwine a khou amba zwone.
﻿
﻿6. U thetshelesa mafhungo ane a ri kwama:  Vhunzhi hashu a ri funi mihumbulo yashu na kuvhonele kwashu kwa zwithu zwi tshi sasaladzwa.  Ngauralo musi tshiambi tshi tshi amba zwi?we zwithu zwine zwa hanedzana na zwine ra humbulisa zwone, zwine ra tenda khazwo na u zwi tevhela ? ri mbo ?i litsha u thetshelesa kana ra thoma u diimelela na u pulana u ditsireledza.  Naho hu uri ri khou toda u ita ngauralo, ndi khwine u wana zwine a khou humbula zwone, ri wane li?we sia la kuhumbulele uri ri kone u ita mushumo wavhudi wa u pfesesa na u fhindula.
﻿
﻿C.	Ndivho kha u thetshelesa
﻿
﻿Ndivho kha u thetshelesa ndi dza ndeme na u vha khagala:
﻿
﻿- ri khou toda vhathu vha tshi amba vho vhofholowa na u bvela khagala;
﻿- ri khou toda uri vha angaredze mafhungo na thaidzo dza ndeme khavho;
﻿- ri khou toda uri vha ri fhe mafhungo manzhi u ya nga hune vha nga kona ngaho;
﻿- ri khou toda uri vha wane ndivho nnzhi na u pfesesa thaidzo dzavho;
﻿- musi vha tshi khou amba ri khou toda uri vha kone u vhona zwiitisi na zwine zwa bveledza thaidzo dzavho na u humbula uri hu nga itiwa mini nga hadzo.
﻿
﻿D.	ZWINE ZWA TEA U ITIWA NA ZWI SONGO TEAHO U ITIWA MUSI VHA TSHI THETSHELESA
﻿
﻿Kha u thetshelesa ri tea u edzisa u ita zwi tevhelaho:
﻿
﻿- u sumbedza dzangalelo
﻿- u pfesesa mu?we muthu
﻿- u sumbedza u kwamea na u pfesesa
﻿- u bvisela nnda thaidzo arali i hone, u thetshelesa zwiitisi zwa thaidzo
﻿- u thusa tshiambi u vhambedza thaidzo na tshiitisi
﻿- u tutuwedza tshiambi uri tshi vhe na vhukoni na u tutuwedzea kha u tandulula thaidzo dzatsho
﻿- u guda u fhumula nga uri hu tea u fhumulwa.  Vhathu vho bvelaho phanda vha a divha uri ndi lini hune vha tea u fhumula na u dzhia ngeletshedzo.
﻿
﻿Kha u thetshelesa NI SONGO ita zwi tevhelaho:
﻿
﻿- u tata
﻿- u dzhenelela
﻿- u nea tsheo nga u tavhanya kana phanda ha musi muthu a tshi fhedza u amba
﻿- u fha ngeletshedzo. Sumbedzani i?we ndila na u thusa vhathu uri vha humbule nga hadzo
﻿- ni songo tavhanya u dzhia tsheo
﻿- u dzhiela muthu ane a khou vhilaela vhudifhinduleli ha u dzhia tsheo
﻿- litshani mihumbulo ya muvhilaeli i tshi wela kha yanu.
﻿
﻿Ri tshila na thaidzo khulwane dzine dza kwama vhathu na vhuimo havho.  Thodea ya u thetshelesa uri ri kone u pfesesa ndi ya ndeme nga maanda.
﻿1. Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhathu ngeno ri sa vha thethelesi.
﻿2. Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhuimo ngeno ri tshi vhona fhedzi tshipida tsha thaidzo na u vha na tshenzhemo thukhu yatsho.
﻿3. Ri humbula u nga ri pfesesa thadzo dza vhathu ngeno vha tshi tou vha na ludungela lwa hune thaidzo dza khou ela hone, nahone u ya nga ngoho ri nga vha ri tshi khou tandulula zwithu zwine zwa sumbedza thaidzo zwi si zwibveledzi zwa thaidzo.
﻿4. Ri tea u dzhiela nzhele zwauri u thetshelesa ndi tshithu tsha ndeme kha ndivho na u pfesesa.
﻿
﻿NDI NGANI U THETSHELESA HU TSHI THUSA
﻿
﻿1. MU?WE MUTHU U RANGA PHANDA.  Vha litsheni vha range phanda kha nyambedzano.  Ni songo vha kombetshedza uri vha tavhanye u fhirisa zwine vha khou ?o?isisa zwone.  Hezwi zwi sumbedza u thonifha na u fhata u fhulufhedzea.
﻿
﻿2. MU?WE MUTHU O VHOFHOLOWA URI A VHE ZWINE A VHA ZWONE.  A zwo ngo dalesa kha vhunzhi ha vhathu nahone vha do zwi takalela vhunga vha tshi ?o vha vho vhofholowa vhofholowa na u difara nga ndila dzine dza vha dza vhukuma na u fhulufhedzea.  Musi ni tshi khou sumbedza zwauri ni a fhulufhedzea, vha?we vha pfa vho vhofholowa u ni vhudza nga zwine zwa vha vhaisa, zwiphiri na zwine vha zwi tama.  Pheleledzoni ? ni fhedza nga u vha divha.
﻿
﻿3. MU?WE MUTHU U SEDZULUSA THAIDZO:  U thetshelsa hu thusa vhathu uri vha tandulule zwine zwa vha kwama na thaidzo dzavho.  Vha nga ita uri vha pfesese tshiimo itsho, vha kone u talutshedza thaidzo nga ndila i pfalaho.
﻿
﻿4. MU?WE MUTHU U SEDZULUSA NGA HA THAIDZO:  Musi ni tshi sedza vhudipfi havho na u vha thusa kha u bvisela khagala vhudipfi uho, zwi a vha thusa uri vha bvise vhudipfi uho kha sisiteme dzavho.  Vha anzela u pfa vho bvisa muhwalo nga u ?tou amba fhedzi?.
﻿
﻿5. MU?WE MUTHU U KONA U DIPFESESA NGA MAANDA:  Kha tshivhoni ni nga vhona zwithu nga ha tshivhumbeo tshanu zwine zwa nga si kone u vhonala nga i?we ndila.  Ngauralo, u thetshelesa hu shuma sa tshivhoni tshine ngatsho vhathu vha nga kona u vhona vhudifari havho na vhudipfi nga ndila yo fhelelaho.  Hezwi zwi vha thusa uri vha dipfesese nga n?ila ya khwine na u vha kombetshedza uri vha ite tsheo arali vha tshi funa zwine vha vha zwone, kana arali vha tshi khou toda u shanduka.
﻿
﻿6. ZWI NI BVISA KHA KHAKHATHI:  U thetshelesa hu ni thivhela kha u kombetshedza zwine na vhonisa zwone zwithu kana kupfesesele kwanu kwa thaidzo kana u ita zwithu zwine zwa pfisa vhutungu, u tambudza kana u vhaisa vha?we vhathu.
﻿
﻿7. U THETSHELESA NGA MBILU YA?U YO?HE ZWI FHA TSHI?WE TSHITHU NDEME:  U thetshelesa ndi mushumo u kondaho nahone mu?we muthu u a zwi divha.  Musi ni tshi khou thetshelesa, ni khou sumbedza mu?we muthu uri ni khou zwi dzhiela ntha.
﻿
﻿MODELE WA AFRIKA TSHIPEMBE WA U  DZHIA SIA
﻿
﻿U tevhela muhumbulo muthihi
﻿
﻿U bva kha thodisiso dza u tevhela muhumbulo muthihi zwi khagala zwauri rothe ri a guda na u tevhela mi?we mihumbulo.  U tevhela muhumbulo zwi katela u tuma tshi?we tshithu tsha muthu mu?we na u kwamana hu?we ho lavhelwaho kana tsheo ya ndeme ine ya kwama tshigwada.  Ndi tshivhumbeo tsha u vhea zwithu nga ndila ya kutshilele, ndila ya u tavhanya, ya vhubva kana ya tshikhau ya u dzudzanya mihumbulo nga ha vhathu.  Zwi a leluwa u shumisa muhumbulo we wa dzhiiwa wa kuvhonele kwa zwithu nga zwigwada u fhirisa u didina nga u ditodela na u lwa na ndowelo ine muthu a vha nayo.  Zwi a leluwa u toda mafhungo a ndowelo ya kuhumbulele u fhirisa u didina kha u tangana na muhumbulo wa muthu mu?we na mu?we nga nnda ha maanda ane a vha hone a u tevhedza mihumbulo.  Sa zwe Dzhadzhi B. MacLachin wa Canada?s Western Judicial Education Centre a wana zwone (1991):
﻿
﻿A thi khou humbula zwauri vhathu vha ite tsheo ya u tevhela mihumbulo mithihi?  Ngoho ndi ya uri u tevhela mihumbulo nga mirafho na mbeu hu hone, mihumbuloni yashu, yo itiswa nga u tevhedza kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo dowelwaho na midia.  Tshi?we tshifhinga i wanala i kha zwivhumbeo zwashu.  Ri anzela u i tanganedza sa ngoho.  Musi ro livhana na thaidzo, ri anzela u i shumisa ngauri zwo tea na u leluwa ? u leluwa nga maanda u fhirisa u sedzulusa thaidzo na u swikelela kha magumo nga maitele a u humbula na u thetshelesa na u pima kana u tola.
﻿
﻿Ri tshi khou sedza u fhambana hashu kha la Afrika Tshipembe, ri tshi khou sedza na masiandoitwa a muvhuso a u kombetshedza tshitalula kha mirafho na mbeu, ri tshi sedza u thivhelwa ha zwigwada zwo fhambanaho kha u divha na u tshila na vha?we vhathu na mvelelo dza nyofho dzine ra vha nadzo nga ha mu?we muthu, a zwi mangadziu tevhela muhumbulo muthihi hu hu hulwane.
﻿
﻿U dibadekanya na vhadivhalea
﻿
﻿Mulayo wa u dibadekanya na vhadivhalea ndi muhumbulo wo doweleaho une wa talutshedza zwinzhi nga vhudifari ha muthu na u bvisela nnda maitele ane a kwamea khao kana ane elana na u sokou tevhelela muhumbulo.  U ya nga kuhumbulele kwa vhathu, kha mudzi wa u tevhelela muhumbulo muthihi hu na u difanyisa na tshigwada tsha nga ngomu na tsha nga nnda kha tshitshavha.  Musi tshiimo tsha tshigwada tshi tshi thoma u vhekanywa hu vha na mi?we milayo ya kuhumbulele kwa vhathu ine ya shuma kha u langula maitele a u dzudzanya zwigwada zwa vhathu.  Milayo iyo ndi heyi:
﻿
﻿* Mulayo wa u khwa?hisedza, hune zwithu zwi fanaho kha tshigwada na dziphambano vhukati ha zwigwada zwa sumbedzwa nga ndila yo kalulaho (sa tsumbo, vhatshena vha takalela u vhona rugby, vharema vha takalela u vhona bola ya milenzhe);
﻿* U fana kha tshigwada kha u tevhela muhumbulo muthihi kana tsha u dzhia sia tsha nga nnda, kana ndowelo ya u dzhia mirado ya tshigwada tsha nnda sa ine ya fana nga maanda u fhirisa mirado ya tshigwada tsha ngomu (sa tsumbo, Vhathu vhothe vha Matshaina vha a fana);
﻿* U tevhelela muhumbulo nga tshigwada tsha ngomu / tshigwada tsha nga nnda, kana ndowelo ya kuhumbulele nga tshigwada sa hune ha konda na u fhambanywa na tshigwada tsha nnda (sa tsumbo, muthu mu?we na mu?we u funa zwiliwa zwo fhambanaho fhedzi Maindia vha funa khere);
﻿* U tevhela muhumbulo nga tshigwada ho kalulaho, kana ndowelo ya u ita tsheo yo kalulaho nga ha tshigwada tsha nga nnda u fhirisa ine ya itwa nga tshigwada tsha ngomu (sa tsumbo, vhareili vha thekhisi vha vharema vhane vha reila nga ndila i si yavhudi ndi ?mahwarahwara?, zwi fana na vhatshena vhane vha reila zwavhudi vha na ?tshi?irese?);
﻿* Mulayo wa tshivhalo tsha vhathu vhatuku kana ndowelo ya u ita tsheo nga ha muhumbulo yo livhiswa kha tsumbo thukhu ya muthu mu?we na mu?we (sa tsumbo, ngoho ya uri tshivhalo tsha vhathu vha si gathi vhane vha shuma dzinduni vha a tswela vhahiri vhavho zwi ambiwa nga ndila yo kalulaho sa ?vhunzhi ha vhashumi vha dzinduni ndi dzimbava?).
﻿
﻿Kha kuhumbulele kwa la Afrika Tshipembe, hune khethekanyo ya vha yo livhiswa kha zwigwada na u difanyisa ha dzheniswa kha mulayo na u vha na mbuelo ya ndeme u ya nga u swikelela zwishumiswa na vhuimo, ndowelo ya lifhasi ya u humbula nga ha tshigwada tsha nnda na tshigwada tsha nga ngomu i a wanala nga maanda.  A zwi pfali u lavhelela zwauri mu?we washu we a aluwa nga tshifhinga tsha tshitalula a nga pfesesa ndowelo iyi, nangwe hu uri vhana vhashu vha nga zwi kona.  Fhedzi khaedu ndi ya u dzhiela nzhele maitele a u tevhelela muhumbulo na u ?idzhenisa kha u a tevhelela.
﻿
﻿Musi u diimisela kha u edzisela maitele a u dibadekanya na vhadivhalea e khaedu kha rine rothe, ndi mushumo wa avho vha re kha vhuimo ha muvhusoni.  Musi tsheo yanu i tshi nga kwama vhutshilo hothe ha muthu ane a vha phanda hanu, ndi zwa ndeme u divha nga ndowelo dza u tevhelela muhumbulo na u sa dibadekanya nazwo. Ndivho ya ndila dza u dibadekanya na vhadivhalea I sumbedza kana u shumiswaa zwavhudi nga ndila ya u thusa kha maitele aya.
﻿
﻿U sa elana ha mvelele na luambo 
﻿
﻿?u sa pfesesa zwi a ambiwa vhukati ha vhane vha luambo na vhane vha si vhe vhane vha luambo: vha nga di vha na phambano khulwane kha mvelele, ndila ya matshilisano, muhumbulo wa u tea ha tshithu, na sisi?eme dza nyambo:
﻿Varonis na Gass (vha tshi khouthiwa nga Kashula, 1995:84)
﻿
﻿U tanganelana ha mvelele kha zwa mulayo ho dala vhuleme vhu bvaho kha mvelele na ?u sa vha hone ha ipfi lithihi lo teaho kha lu?we luambo lo imelaho themo ine ya wanala kha lu?we luambo? (Dagut, a tshi khouthiwa nga Kashula, 1995: 92).   U sa vha hone ha ipfi uhu hu itea kha theminolodzhi ya mulayo, maitele a tshipentshela a mvelele na kha phambano vhukati ha sisiteme dzi fanaho dza luambo.  Thaidzo i re hone ndi ya divhazwakale na maitele a u bvela phanda u shuma nga luambo na mvelele nthihi sa mulayo kha vhuimo vhu?we na vhu?we ha mulayo.   Sa tsumbo, muofisiri wa mulayo a nga toda ipfi la Tshithosa la ?u thogomela? kana ?u dzhia ?wana wa dzula nae? sa zwine zwa pfalisa zwone nga mvelele ya Tshiisimane na Anglo-Saxon.  Zwine zwa vha zwone ndila i re hone ya u vhambedza mihumbulo ndi  u ita thodisiso kha u fana vhukati ha sisiteme ya mita ya Mathosa na Anglo-Saxon na vhudifhinduleli vhu wanalaho kha mita.
﻿
﻿Zwa luambo zwi kwama phambano nnzhi dza luambo na mvelele zwine zwa elana na nzulele ya vhulamukanyi, sa tsumbo, vhushaka, theminolodzhi ya muvhala, maipfi a u semana, mavhuvhisi, sisiteme dza u fha ndaela, u u themendela tshifhinga, mbeu, maitele a tshitshavha.  U diimisela kha maitele a u sa tevhelela muhumbulo kana a u sa dzhia sia zwi toda uri hu vhe na maga a pfalaho a u wana ndivho na u pfesesa phambano idzo.  U shumiswa ha ?vhadivhi? nga ngomu khothe na nnda zwi do thusa kha izwi fhedzi ndi  tshenzhemo khulwane nga maan?a na mbofholowo malugana na u wana zwithu zwa vha?we nga u dzhenelela kana u ?idzhenisa.  U ?idzhenisa uho hu nga vha tshipida tsha u tanganelana ha phurofesheni dzashu..
﻿
﻿U sa vha dzhiela ntha
﻿
﻿Zwi tou vha khagala uri u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi vha zwo itiswa nga u sa dzhiela ntha zwithu.  Musi vhathu vha tshi vho divhea kha rine, vha ita uri ri si tsha vha na vengo khavho.  Zwithu zwe ra vha ri tshi khou zwi ofha ri sa zwi divhi, zwi vho thoma u divhea nyana, zwe zwa vha zwi sa dzhielwi ntha zwi thoma u dowelea ? zwine ra nga kona u fanyisa nazwo.  Kha vhuimo ha u tou humbulela, u sa dzhiela ntha zwine zwa ita uri hu vhe na  u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi tou amba lufu lwa tshenzhemo ya muthu fedzi u shaea ha mafhungo (kana u sa vha na mafhungo a vhukuma) nga ha kutshilele kwa ?vha?we?.  Musi hu si na mafhungo o fhelelaho na kha tshiimo tsha mulayo tshine tsha si tutuwedze ndila ya u sedza mafhungo zwavhudi, tsheo ya vhulamukanyi i nga alusa /tshinya tshivhumbeo kana sisiteme ya vhulamukanyi.
﻿
﻿Vhulamukanyi vhu nga si vhe hone arali tsheo ya vhulamukanyi i songo vha na mafhungo o fhelelaho zwi tshi khou itiswa nga mvelelo ya zwine zwa kwama ikonomi na kutshilele.  Madzhisitirata wa vhuimo ha vhukati wa tshiinani, sa tsumbo, u tea u lwa nga nungo dzothe uri a wane mi?we mihumbulo uri khumbelo ya u fhungudzwa ha tshelede ya u thogomela ?wana i nga bveledza zwifhio kha muta une wa rangwa phanda nga mufumakadzi ane a dzula kha vhupo hu siho mulayoni hune ha si vhe na thodea dza ndeme.  Thodisiso kha dzikhakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi kha tshitshavha, vhuimo ha u kavhiwa nga HIV kana vhuimo ha u sa shuma ndi dzi?we dza tsumbo dza mafhungo ane a nga vha a ndeme kha u dzhia tsheo ya vhulamukanyi.  Zwine zwa kwama tsheo ya tshelede ine ya tea u badelwa kha milandu, hu na u sa dzhiela ntha kha ndeme ya u sa badelwa ha mushumo wa mufumakadzi mutani, sa tsumbo, hu na u sa dzhielwa ntha kha zwine zwa kwama u vhaisala kha zwa vhudzekani u fana na zwine zwa bveledzwa nga u tambudzwa kha zwa vhudzekani.  Hu na u sa dzhielwa ntha kha Battered Woman?s Syndrome, Rape Trauma Sydrome, u fhulufhedzea ha vhutanzi vhu bvaho kha vhathu vho tambudzwaho kha zwa vhudzekani, phurofaili ya muthu ane a tambudza vhana.  Vhaha?uli vha nga shuma na u lwa na u tevhedza muhumbulo nga u ?iimisela u wana na u fhelisa zwikhala zwa mafhungo o teaho.
﻿
﻿Mawanwa a ndeme
﻿
﻿U ya nga mawanwa a tshigwada tsha Amerika kha u tevhelela muhumbulo kha zwa vhulamukanyi, ngudo dza saintsi dzo sumbedza ndowelo yo tandavhuwaho ya u dzhia vhanna sa vhane vha vha na ndeme u fhira vhafumakadzi.  Ndowelo iyi i itiwa uri i vhe ya ndeme ngei Shariah, mulayo une wa shumiswa kha mivhuso ya Islamic, hune vhutanzi ha fhiwa nga vhanna vhu na ndeme u fhirisa vhune ha fhiwa nga vhafumakadzi.  Wikler (1989) o wana zwauri: ?Ngudo dzi sumbedza zwauri vhuimo ha muthu kha zwigwada zwo fhambanaho, u fana na mi?waha, murafho kana mbeu, zwi tutuwedza uri ndeme ya muthu uyo i dzhiiwa hani kha vha?we?.  Thodisiso nga vhudalo dzo itiwa kha ?tshikhala tsha mbeu ya mbeu? kha vhu?we vhuimo.  Kha la Afrika Tshipembe u tevhelela muhumbulo hune ha vha hone kha u sa vha na ndeme ha vharema, nga maanda vhafumakadzi vha vharema, ho vha ho tanganedzwa nga ndila ye ha swika na kha vhuimo ha fomala ha vhulamukanyi.  U vha na ndeme ho ditika nga zwithu zwo fhambanaho, hu tshi angaredzwa ikonomi, kutshilele, muvhili wa muthu na maanda, kuhumbulele na kutshilele; phatheni ya tshipitshi na kuambele; luambo lwa muvhili; na dziphatheni dzi kwamaho mvelele dzi fanaho na u fhindula kha mbudziso dzi sinyusaho kana u kondelwa kha u amba mafhungo a kwamaho zwa vhudzekani phanda ha vhathu vha vhanna vha vhatsinda, kana maitele a u shumisa maipfi a vhulenda kha mafhungo ane a kwama lufu na u fa.  Hu dovha hafhu ha vha na tshipida tsha u dzhenelela kha ndeme tshine tsha kwama vhushaka vhukati ha vhathu vhane vha kwamea hune ndeme ya shuma hone.  Nga ha fhungo ili Wikler (1987: 234) u bula zwauri ?vhahatuli vha nga vha vha sa zwi divhi uri ndeme i nga vha i tshi khou dzhielwa fhasi u swika ngafhi nga maitele a u vhidza (vha?we vhathu) nga madzina avho a u thoma, kana u shumisa mathemo ane a talutshedza izwo.
﻿
﻿Tsumbo dzi tevhelaho dza u tevhela muhumbulo kha ndeme dzo livhiswa kha vhune ha tshigwada dzo nangiwa kha milandu ya Afrika Tshipembe na bugu dza u vhala he dza sumbedzwa sa zwitatamennde zwa ?muhumbulo wavhudi?:
﻿* Vhathu vha bvaho Far East vha a konda u vha pfesesa (Patel v Patel 1946 CPD 46: khothe i sumbedza u konda ha tshipeshala ho bveledzwaho nga ?u sa pfesesa ha Vhathu vha Far East?); 
﻿* Vhafumakadzi kha milandu ya u tambudzwa kha zwa vhudzekani ine i nga vha yo itiswa nga u vha na lutamo lwa u pfisa vhutungu, u tanganywa thoho nga zwa vhudzekani kana hu?we u dinalea hune ha nga si kone u humbulelwa (Hoffman na Zeffertt, 1988: 579);
﻿* Vhana vha tendelela nga maanda mihumbulo (Hoffman na Zeffertt, 1988: 581);
﻿* Vhutanzi ha phombwe a vhu fhulufhelei (R v Weinberg 1961 TPD 653, R v Christo 1971 TPD 420, R v George 1953(1) SA 382 (A);
﻿* Vharema, musi vha tshi khou fha vhutanzi ha zwe vha vhona, vha anzela u zwifha (madzhisitarata Mcunu na vha?we v Rex, 1938): ?Tshifhinga tshothe ndo wana zwauri thanzi dza Vharema dzine dza fha vhutanzi dzi tshi khou khwathisedza nga zwe dza vhona dzi a zwifha, nga nthani ha tshenzhemo yeneyo na lushaka lwa vhutanzi ho bvelelaho, A tho ngo diimisela u dzhia vhutanzi ha zwe zwa vhoniwa ho ambiwaho kha mulandu uyu sa vhune ha vha na ndeme kana u vhu dzhiela ntha?);
﻿* Vharema vha na dzikhakhathi hu si na tsho tshinyalaho (S v Augustine 1980 (1) SA 503 (A): ?Kleurlinge en Swartmansmense soms steek sonder enige rede behalwe oenskynlike steeklus?)
﻿* Vhafumakadzi vha vharema vha a tenda u kombetshedzwa kha zwa vhudzekani u fhirisa vhafumakadzi vha vhatshena (S v M 1965 (4) SA 577 (NDP); R v A 1952 (3) SA 212: ?Zwino vhoinwi vhanna vhane na vha na tshenzhemo nga ha khothe iyi ni a zwi divha zwauri zwi anzela u itea musi muvhilaeli kha mulandu wa lushaka ulu e mufumakadzi wa Murema, zwauri musi a tshi tou kombetshedzwa, u mbo di tenda.  Uri vha zwi itela mini, a thi divhi?.  Ho vhofhiwa la uri ndivhadzo ya vhulamukanyi i nga ditika nga fhungo ili?);
﻿* Vharema vha a kona u vhona vhathu vhane vha vha divha swiswini u fhirisa vhatshena (R v Tusini 1953 (4) SA 406 (A):  ?Zwi a divhea nga maanda u bva kha tshenzhemo ya Khothe iyi uri Vharema vha a kona u vhona vhathu vhane vha vha divha musi vhe swiswini, ngeno kha Mutshena a tshi kondelwa u vhona.?  Ho vhofhiwa zwauri a hu na vhutanzi ha u khwathisa mawanwa kha muhumbulo wa u vhona zwavhudi ha Vharema swiswini nahone a hu na ndivhadzo ya vhulamukanyi ine ya nga dzhiiwa kha fhungo ili):
﻿
﻿Ndivho ya u dzhia sia
﻿
﻿U dzia sia ha vhulamukanyi hu sa khou sedziwa uri ndi tshigwada tshifhio, fhedzi u vha hone ha phambano kha fhungo kana muthu zwi bva kha tshenzhemo ya muthu ane a khou dzhia tsheo, nahone u dzhia sia a zwi anzeli u bvelela.  ?Phambano? khulwane ya maanda (na u dzhia sia) ndi mbeu, murafho, mi?waha/vhukale, zwa vhudzekani, kilasi ? na, nga maanda, u u dzhenelana ha zwigwada izwi, sa tsumbo, mufumakadzi ane a funana na mu?we mufumakadzi ngae ane a dzula kha vhupo vhu shayaho vhukuma.
﻿
﻿Zwi vhonala u nga ?mutevhe wa u tsikeledzwa? u hone.  U ya nga Johnson na Knapp (1971: 692), ?vhahatuli sa tshigwada, vho bvela phanda kha u divhofholola kha tshitalula u ya nga lushaka u fhirisa tshitalula u ya nga mbeu?.  Vha dzhiela nzhele uri  ?kha vhahatuli vha zwino zwi nga leluwa u humbulela zwine vhanna vha vharema vha khou humbula zwone, kha vhuimo vhu?we na vhu?we kha vhutshilo, u fhirisa u kona u humbulela uri ndi wa mufumakadzi (na kha vha kilasi ya vhukati ya vhatshena)? (yo khouthiwa i tshi bva kha Wikler, 1987).
﻿
﻿Wikler u na zwine a khou humbulela zwone nga hezwi: ?Ri guda u didivha sa  vhanna kana vhafumakadzi phanda ha musi ri tshi guda u didivha sa vhatshena kana vharema, nahone maitele a u guda u fhelisa u dzhia sia kana tshitalula a bvela phanda nga ngona u ya nga ndila ye a vhekanywa ngawo.?
﻿
﻿A do vha maitele a sa pfali nahone a si na mushumo u ambesa, kana u humbulesa nga ha uri lushaka kana zwa vhudzekani ho dala kha tshitshavha tshashu na dzikhothe dzashu.  Zwo tea u amba zwauri ndi zwa ndeme u sumbedza zwivhumbeo zwa u dzhia sia/u talula zwe zwa shuma sa tshanda tsha vhulamukanyi kha milayo yashu u bva nga tshifhinga tsha Vharoma u swika kha tsha zwino, na u  toda ndila ya u zwi fhelisa.  U dzhiela nzhele uho ha tsheo ya vhulamukanyi ha zwino na vhadzhii vhatsheo vha zwino ndi tshithu tsha ndeme kha maitele a u vusuludza ane khao vhumatshelo ha mulayo ha ditika ngaho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿TSHIPIDA TSHA VHU 2
﻿
﻿
﻿NDOWENDOWE
﻿
﻿U DILINGA VHUKONI HANU HA U THETSHELESA
﻿
﻿NDIVHO
﻿Mbudziso idzi dzi do ni thusa kha u divha vhukoni hanu ha u thetshelesa
﻿
﻿MUSHUMO
﻿1. Fhindulani mbudziso dzi re afho fhasi ni tshi khou fhulufhedzea nga ndila dzothe, ni bule zwine na aNzela u zwi ita.
﻿2. Musi no no fhedza u fhindula mbudziso sedzulusani vhubvo ha phindulo dzanu.
﻿
﻿VHUKONI HA U THETSHELESA
﻿
﻿Musi ni tshi khou tshetshelesa mu?we muthu no livhana nae ni a:
﻿
Tshifhinga tshinzhi
﻿3
Tshi?we tshifhinga
﻿2
Murahu ha  tshifhinga
﻿1
Na khathihi
﻿0
1. U Sedza Tshiambi




2.  U thetshelesa nga vhuronwane zwine tshiambi tsha khou amba zwone ni sa todi u thithiswa




3.  U tutuwedza tshiambi nga u tenda nga thoho na u ita mibvumo ya u sumbedza u thetshelesa




4.  U litsha tshiambi tsha fhedza zwine tsha khou amba zwone hu si na u dzhenelela kana u fhindula




5.  U vhudzisa mbudziso arali ni sa pfesesi zwine zwa khou ambiwa




6.  U ita tsheo nga zwine tshiambi tsha khou amba zwone, hu si u sedza uri ndi nnyi kana u sedzea hani




7.  U dovholola maipfi a ndeme e a shumiswa nga tshiambi




8.  U thetshelesa zwine muthu a khou amba zwone na khalo ya ipfi li shumiswaho u zwi bula





﻿
﻿U SENGULUSA VHUKONI HANU HA U THETSHELESA
﻿
﻿TSHIKORO TSHI SHUMA HANI
﻿
﻿Tshikoro tsha maraga dza 3 ndi tsha Tshifhinga tshothe
﻿Tshikoro tsha maraga dza 2 ndi tsha Tshi?we tshifhinga
﻿Tshikoro tsha maraga dza 1 ndi tsha Murahu ha tshifhinga
﻿Tshikoro tsha maraga dza 0 ndi tsha Na khathihi
﻿TSHIKORO GUTE: _____________________________
﻿
﻿ZWINE TSHIKORO TSHANU TSHA AMBA ZWONE
﻿Maraga dza 21 u swika 24		Vhukoni hanu ha u thetshelesa hu ntha.
﻿Maraga dza 15 u swika 20	U thetshelesa hanu hu nga kha di khwiniswa.
﻿Maraga dza 8 u swika 14	A ni thetshelesi tshifhinga tshothe nahone ni toda u khwinisa vhukoni hanu ha u thetshelesa.
﻿Maraga dza 0 u swika 7	Ni tea u isa mihumbulo yanu tshothe musi ni tshi khou thetshelesa.
﻿
﻿TSHIFHINGA
﻿Minethe ya 5
﻿
﻿Tshifhinga tsha ndowe- ndowe
﻿Humbulani nga ha nyambedzano ye na vhuya na vha nayo na mu?we we a vha a sa ni thetshelesi kana we a vha a tshi khou edzisa u pfesesa zwa ndeme zwe na vha ni tshi khou amba zwone. No dipfa hani?
﻿Ndo pfa______________________________________________________
﻿____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
﻿Humbulani nga ha nyambedzano ye na vha nayo na mu?we we a vha a tshi khou ni thetshelesa zwavhudi uri a pfesese zwa ndeme kha zwe na vha ni tshi khou amba zwone. No dipfa hani?
﻿Ndo pfa______________________________________________________
﻿________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
﻿
﻿MULANDU WA U GUDA NGAWO WA 1
﻿
﻿Mulandu uyu wo diswa khothe nga 14 Fulwi 2004 nga mu?we we a vha a tshi pfi Sylvia (Muhweleli).  O thoma nga u bula zwauri o da khothe u vhiga muthu ane a dzula nae.  Mudzulatshidulo wa khoro a mu vhudzisa arali uyo muthu e mukalaha wawe (munna).  A fhindula mbudziso iyi nga u tenda.  Muhweleli a bvela phanda a bula zwauri u khou vhiga munna ngauri u khou hana u bva nduni.  Mudzulatshidulo a dzhenelela henefho a tshi khou amba zwauri khothe iyi a i athu u thoma u sengisa mulandu ngauralo a si zwa ndeme u amba nga vhudalo.  Mudzulatshidulo a dovha hafhu a vhudzisa arali thaidzo iyi yo no ambiwa nga hayo hayani na mashaka na vhahura, zwe muhweleli a fhindula a tshi khou sumbedza u tenda nahone a amba zwauri (mashaka na vhahura) vho vhudza muhwelelwa (munna) uri a tuwe.
﻿
﻿Muhulwane wa vhakhantselara a dzhenelela a vhudzisa mbudziso:  ?Thaidzo i ngafhi afho??  Muhweleli o bula zwauri thaidzo yo thoma ngauri muhwelelwa o di wanela tshitentsi tshiswa nahone u khou toda u tuwa.  Fhedzi muhwelelwa u khou toda u dzhia matheriala a u fhata kha mukhukhu we vha vha vha tshi khou dzula khawo vhothe.  Zwa zwino o no di dzhia mazennge a sumbe.  Hezwi zwo sumbedza u pfelwa vhutungu nga khothe.
﻿
﻿Mu?we wa vhakhantselara a vhudzisa mbudziso i tevhelaho:  ?Naa no malana??  Muhweleli a bula zwauri a vho ngo malana fhedzi vha khou dzula vhothe.  Izwi zwo ita zwauri hu vhe na u ?u?una ha u sumbedza u sa zwi tanganedza nga mirado ya khothe ngeno mudzulatshidulo wa khoro o bula zwauri a vha sengi milandu ya vhathu vhane vha dzula vhothe vha songo malana.  Nga murahu ha u amba izwi mudzulatshidulo a vhudzisa uri tshitentsi ndi tsha nnyi, zwe muhweleli a fhindula zwauri ndi tshawe.  Mudzulatshidulo o dovha hafhu a toda u divha uri ndi nnyi mune wa mazennge e a dzhiwa nga muhwelelwa.  Izwi muhweleli o fhindula zwauri mazennge ndi a muhwelelwa.  Mbudziso yo tevhelaho yo vha ya uri: ?Arali a tshi khou dzhia mazennge ane a vha awe, thaidzo yavho ndi ifhio zwino??  Muhweleli o bula zwauri ho ngo dela u vhiga mulandu wa u dzhiiwa ha mazennge fhedzi zwauri musi mazennge a tshi dzhiiwa o semiwa.  Khothe ya kona u dzhia tsheo ya uri muhwelelwa a vhidziwe a de a fhindule mafhungo a u semana.  Vhurifhi ha ?waliwa, ha u vhidza muhwelelwa uri a de khothe.
﻿
﻿MULANDU WA U GUDA NGAWO WA 2
﻿
﻿Mulandu uyu u kwama munna na musadzi, James na Winnie. Wo diswa kha khoro ya musanda sa izwi u sa weli nga fhasi ha gota.  Zwo itea nga matsheloni a 17 Fulwi 2004 ngei Mokopane Traditional Authority phanda ha khothe ya musanda yo vhumbiwaho nga mirado ya khoro.  Avho vhavhili ndi vhone vhathu vhane vha vha hone afho holoni vho livhanaho na khoro, nga nnda Ha vha?we vhavhili vhane vha khou ita thodisiso.
﻿
﻿Mukhantselara muhulwane o vha vhudzisa uri thanzi dzavho ndi vhonnyi? Muhweleli (musadzi) a sumbedza zwauri khaladzi awe na vhomakhadzi wa muhwelelwa ndi vhone dzithanzi.  O isa phan?a bula zwauri khaladzi awe o vha o fanela o no swika fhedzi u khou mangala a tshi vhona a siho khothe.  MAkhadzi wa muhwelelwa, o bula zwauri, u khou lwala, ngauralo a nga si kone u da khothe.  Mukantselara muhulwane a sumbedza zwauri zwi do konda u bvela phanda na mulandu une wa si vhe na dzithanzi.
﻿
﻿Mudzulatshidulo wa Khoro na vha?we vhakhantselara vhararu vha thoma u amba nga tshavho.  Mudzulatshidulo wa khoro a mbo di vhudza mukhantselara muhulwane zwauri mulandu u nga di bvela phanda naho hu uri thanzi a dziho, na uri arali zwa nga wanala zwauri thanzi dzi khou todea kha u tandulula phambano, mulandu u do fhiriselwa phanda.  Mukhantselara muhulwane a sumbedza u sa funa u bvela phanda na mulandu wa avha vhavhili hu si na dzithanzi ngauri ?vheini vhavhili ni nga si pfane nga tshithu.  Ni do thoma u ita khani nga zwe zwa bvelela.  Musi o amba izwi, fhedzi a vhudzisa avho vhavhili (muhweleli na muhwelelwa) arali vha tshi khou tenda uri hu bvelwe phanda na mulandu wavho hu si na dzithanzi.  Vhothe vha amba zwauri vha khou toda u bvela phanda.  Mukhantselara muhulwane a mbo di vhudza muhwelelwa uri a ime.  Musadzi a mbo di ima, mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri kha talutshedze uri mbilaelo yawe ndi ifhio. O bula zwauri u khou vhilaela nga ha munna wawe, o do isa phanda a talutshedza mafhungo awe nga ndila hei:
﻿
﻿Ndi muthu ane a lwala.  Vhulwadze hanga vhu kwamana na vhadzimu.  Ndo ya kha mufunzi ane nda khou ilafhiwa hone.  Zwo no vha zwa ndeme zwauri ndi thavhe mbudzi u itela u takadza vhadzimu.  Ngauralo vhege yo fhelaho ndo dzudzanya mushumo he nda thavha mbudzi.  Ndo inga na halwa ndi tshi khou itela vhutambo uho.  Mashudu mavhi halwa ho vha hu saathu u vhila nga Swondaha duvha le mushumo wa tea u itiwa ngalo.  Mushumo wo vha u tshi khou itiwa mudini wa vhabebi vhanga hu si mudini wanga.  Munna wanga o vha a siho tshifhinga tsha musi ri tshi ya u amba na vhadzimu.  O swika nga murahu lenelo duvha nda mu vhudza uri ro no bvela phanda na mushumo ndi tshi khou itela zwauri a do ya-vho a ambe na vhadzimu.  Izwi a zwo ngo itea ngauralo fhedzi a tho ngo vhilaela ngazwo.  O do fhedza tshifhinganyana na rine a tuwa nga murahu.  Nga la matshelo a vhuya e na khaladzi yawe.  Musi a tshi swika ho vha hu na munna muthihi we a vha o dzula na rine a tshi kha di nwa halwa.  A tshi swika o ri lumelisa a toda u divha uri munna uyo ndi nnyi.  Ndo ri khae ?Wo sia vhathu vha tshi khou nwa hafha mulovha zwa zwino u khou da u ri vhudzisa uri ndi vhonnyi.  Havha ndi vhathu vhe ra vha ramba uri vha de vha vhe na rine kha mushumo?.  Munna wanga o mbo di sinyuwa.  A thoma u mpfara nga zwiambaro a ntsukumedzela phanda na murahu a tshi dovha.  Ndo mu sukumedzela rumuni ya mukomana wanga nda shavha.  Ndo ya nduni yashu he nda vha ndo humbula zwauri ndi khou toda u vhudza ?wana wanga muhulwane wa muthannga nga ha vhudifari ha khotsi awe.  Mashudu mavhi ?wana wanga nda wana a siho sa izwi o ya ha musidzana wawe hune a anzela u edela hone.  Ndo mbo di vhudza vha?we vhana vhanga vha vhatukana nga ha thaidzo yanga.  Ndo edela hayani u swika duvha li tevhelaho musi ndi tshi yo toda ?wana wanga wa muthannga.  Ndo mu wana nda mu vhudza nga vhudifari ha khotsi awe kha duvha lo fhiraho.  ?wana wanga a da na muhumbulo wa uri ri tea u humela hayani ri yo vhona uri munna wanga u hani na uri hu nga vha ho bvelela mini nga murahu ha musi ndo tuwa.  Ro mbo di humela murahu.  Musi ri tshi swika ndo mangadzwa ndi tshi wana zwauri munna wanga o fhisa zwiambaro zwanga zwothe zwe zwa vha zwi nga ngomu waidiroboni na uri o dzhia halwa a vhu dodza kha luvhondo lwothe.  Ndi ngazwo ndo disa mbilaelo fhano.
﻿
﻿Nga tshino tshifhinga mukhantselara muhulwane a vhudza muhweleli zwauri aya ndi mafhungo ane vha do amba nga hao na u vhudzisa muhweleli arali o fushea uri o amba mafhungo othe ane a khou toda khothe i tshi a divha.  Muhweleli o fhindula nga u tenda.  Mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri a nga si tendelwe u amba ma?we mafhungo nga murahu.  Muhweleli a tenda zwauri o zwi pfa.  Mukhantselara muhulwane o vhudza muhwelelwa uri a ime.  A mu vhudzisa arali o pfa zwe a hwelelwa zwone.  Muhwelelwa a tenda uri o zwi pfa.  Mukhantselara wa u thoma a vhudzwa uri a bvele phanda na mulandu.  Mukhantselara wa u thoma a mu vhudza uri a fhindule zwe musadzi wawe a amba zwone.  Phindulo yawe yo vha nga ndila heyi:
﻿Ndi a tenda zwauri musadzi wanga o vha na mushumo une wa kwamana na u lwala hawe he ha thavhiwa mbudzi.  Thaidzo yanga ndi ya uri zwa zwino u vho dzula ha vhabebi vhawe hune a khou diita ?anga phanda ha musi a tshi fhola tshothe.  Maitele avhudi ndi a uri a thome a fhole ndi kone u da fhano musanda nae uri ndi ni divhadze zwauri o no vha ?anga.  Vhudzuloni ha uri a tevhedze maitele o teaho, u vho thoma u ita zwa vhu?anga nga ene mune nahone u khou ita izwi mudini wa vhabebi vhawe u itela uri tshelede i?we na i?we ine a khou wana i do shumela vhabebi vhawe.  Ndi zwenezwo zwine nda khou toda u amba zwone nga mafhungo aya.
﻿Mukhantselara wa u thoma a dzhenelela a amba zwauri zwi nga si vhe zwone zwothe zwine a khou tea u amba zwone ngeno muhweleli o amba nga ha u fhiselwa zwiambaro na zwi?we zwithu.  Musi o humbudzwa izwi a isa phanda :
﻿Tshipida itsho tsho tandululwa hayani ngauri ndo humbela pfarelo.  Ndo amba zwauri ndi khou diimisela uri ndi do renga zwiambaro zwothe zwe nda zwi fhisa kana u zwi badela.  Arali ri tshi khou amba nga ha nndwa ya ilo duvha, ene muhweleli ndi ene o rwaho sivhara wawe nga mpama luvhili.  Vha khou vhona, o mu rwa a mbo di shavha.  Ndi musi a tshi tuwa a vhuya nga duvha ili  li tevhelaho.
﻿
﻿Zwa zwino, mukhantselara wa u thoma u divhadza avho vhavhili zwauri thanzi (khaladzi ya muhweleli) u tea u vhidzwa uri a fhe vhutanzi khothe zwe a vhona nga ilo duvha phanda ha musi khothe i tshi vhudzisa avho vhavhili mbudziso.  ?hanzi yo ngalangala nahone u didina nga u i toda afho nnda ha khothe a zwo ngo thusa tshithu.  Zwa zwino khoro yo pfana kha la u bvela phanda na mulandu, liga li tevhelaho ndi la u fha mirado ya khoro tshifhinga tsha u vhudzisa mbudziso.  Mbudziso ya u thoma yo bva kha mudzulatshidulo wa khoro nahone nyambedzano yawe na muhweleli yo bvela phanda ngaurali:
﻿Mb:  Vhone na munna wavho vha pfana uri vha ite mushumo nahone mbudzi yo vhulahwa kha mushumo uyo.  Mbudzi iyi yo vha i tshi khou bva ngafhi?
﻿Ph:  Yo rengwa nga ?wana wanga wa muthannga muhulwane na nne.
﻿Mb:  Munna wavho o vha e ngafhi ngauri zwi a mangadza uri hu vhe vhudifhinduleli ha ?wana wavho wa muthannga ha u renga mbudzi ya mushumo?
﻿Ph:  Ndo vhudza munna wanga nahone zwe a amba zwone ori: a hu na vhadzimu kha mu?a wa ha Kekana.
﻿
﻿Mudzulatshidulo wa khoro o mbo di vhudza muhweleli uri a dzule fhasi.  A dovha a vhudza muhwelelwa uri a ime a mu vhudza zwauri a talutshedze khothe uri ndi ngani musadzi wawe na ?wana vho renga mbudzi.  Mbudziso iyi muhwelelwa o i fhindula nga u bula zwauri u a zwi divha zwauri ?wana wawe o renga mbudzi fhedzi izwi zwo itiswa ngauri nga tshifhinga tsha musi musadzi wawe (muhweleli) a tshi mu humbela uri a renge mbudzi ene o vha a si na tshelede.  Sa izwo musadzi na ?wana vho vha vhe na tshelede vho do dzhia tsheo ya uri vha i renge.  Naho zwo ralo, izwo zwo itiwa nga thendelo yawe.  Mudzulatshidulo a vhudza muhwelelwa uri a dzule fhasi ngeno muhweleli a tshi tea u ima.  A mu vhudzisa:
﻿Mb:  Vha a zwi divha naa uri arali hu na phambano vha tea u dzi vhiga kha vhathu vhane vha dzula tsini navho?
﻿Ph:  Ee.
﻿Mb:  Ndi ngani vha songo ya vha ripota munna wavho kha mu?we muthu?
﻿Ph:  Ndo ya kha Sinah nda mu humbela thaula ya u fuka sa izwi thundu yanga yo fhiswa nga munna wanga.  U bva afho ndo kona u ya kha ?wana wanga.
﻿Mb:  Sinah ho ngo vha dzhia a vha isa murahu uri vha yo vhona uri hu khou itea mini nga munna wavho?  U pfesesa uri thaidzo yavho ndi mini?
﻿Mb:  Hai.  Vhothe vho neta ngae ngauri a si u thoma a tshi n?hwa.  Na makhadzi wawe vho neta ngauri ndi dzula ndi tshi vhilaela nga hae.  Vhana vhashu na vhone vho neta ngae.  Na ino khothe i a zwi divha zwauri a si lwa u thoma ri tshi da fhano.  Khotsi anga nga afho vha a zwi divha zwavhudi ngauri ndi lunzhi vha tshi vhudza munna wanga uri a songo tsha nndina.  Zwa zwino ndo neta nahone u amba ngoho tshithu tsho itisaho uri ndi mu dise fhano  namusi ndi khou ?o?a khothe i tshi ri tendela uri ri fhambane uri ndi kone u tshila nga mulalo.  Vhana vhanga vho no aluwa nahone ndi na vhaduhulu.  Ndi nga si tendele munna wanga a tshi bvela phanda na u ntshonisa nga ndila heyi.
﻿
﻿Mudzulaphanda wa khoro a sumbedza zwauri u ?o fha vha?we mirado ya khoro tshifhinga tsha u bvela phanda na u vhudzisa mbudziso.  Mukhantselara muhulwane a dzhenelela a bula zwauri o vha a tshi khou humbula zwauri nyambedzano i khou ita zwa u mona sa izwi muhweleli o no di sumbedza zwine a khou toda zwone.  Bodo ya vhuya ya khwashea zwipida zwavho, u zwi vhuedzedza zwi a konda).  Hu sumbedza u vha na u tendelana kha izwi vhukati ha mirado ya khoro.  Nga murahu ha u tendelana na muhweleli zwauri o zwi humbula zwavhudi na uri ndi zwa vhukuma zwauri u khou toda uri mbingano yavho i fhele, mukhantselara muhulwane u ya nga thodisiso ya mudzulatshidulo ? a vhudzisa muhwelelwa arali o pfa zwe muhweleli a amba zwone nahone arali zwo ralo, ene uri mini.  Mvelelo dza mulandu uyu dzo vha dza uri khothe yo vhudza avho vhavhili uri vha humele murahu vha ye kha mita yavho ye ya pfana kha mbingano yavho musi i tshi thoma, uri vha tandulule mafhungo aya.  Avho vhavhili vho eletshedzwa uri vha vhuye hafhu kha khothe ya tshirema arali fhungo li songo tandululwa nga ndila ine ya vha fusha.  
﻿
﻿ 
﻿
﻿
﻿
﻿46
﻿
﻿
