      
﻿
﻿I-khomese
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Mbudziso dzi anzelaho u vhudziswa
﻿
﻿?Kha vha i ite bindu avho?
﻿
﻿Gaidi iyi yo itelwa u alusa vhoramabindu na vhathu vha si na thekhinikhala uri vha pfesese i-khomese na u uula dzangalelo.  I tandulula hoea khulwane dza e ?khomese na u sumbedza zwine mulayo wa nga bveledza kha sia a e-khomese zwine zwa amba zwone kha vhoramabindu uri vha kone u thoma, theminolodzhi i shumiswaho tshifhinga tshohe.
﻿
﻿
﻿
﻿TSHIPIA TSHA I
﻿
﻿
﻿ZWITHU ZWA NDEME ZWA I-KHOMESE
﻿
﻿
﻿Naa i-khomese ndi mini?
﻿
﻿_	I-khomese ndi u shumisa thekhinolodzhi sa nila ya u tshimbidza bindu na  u davhidzana.
﻿
﻿? Zwi amba uri mafhungo a vhubindudzi na a si a vhubindudzi, u renga na u rengisa zwibveledzwa na tshumelo, zwi nga bveledza nga a shumisa Inthanethe
﻿
﻿? Zwi amba u ita vhubindudzi hu si na u angana ha zwigwada zwi khwameaho kha vhuvhambadzi.
﻿
﻿? I-khomese i itiwa fhedzi nga Ithanethe na Electronic Date Interchange (EDI)
﻿
﻿
﻿
﻿Naa mbuelo dza I-Khomese ndi dzifhio?
﻿
﻿
﻿? Vhubindudzi vhuuku nga u vhumba vhushaka na mabindu a a ifhasi na vhavhambadzi huwe na huwe kha ifhasi.
﻿Mabindu a nga rengisela thundu khasiama dzi re nga nna ha makete wadzo wa u vhambadza, a nga oa makete muswa na u wana masia a mabindu nga nila i leluwaho.
﻿? Mabindu mauku ane a nga si kone u thoma ofisi kha mashango a seli na u shuma nga nila yo khwahaho a nga i anadza kha khona iwe na iwe ya ifhasi.
﻿? Mabindu a nga wana mafhungo a zwibveledzwa, vharengi na ane a khou aisana nao kha Inthanete hu u itela u alusa u aisana hao.
﻿? Mabindu a nga vhulunga u kona hao u aasana nga u thoma vhukwamani ha tsinisa na dzikhasiama dzao na vhawe vhashumisi vha zwi rengiswa tshifhinga tshiwe na tshiwe kha Inthanethe nga u nekedza mafhungo maswa a zwibveledzwa na tshumelo tshifhinga tshohe.  Kha iwe sia, mafhungo a nga khwiniswa tshifhinga tshiwe na tshiwe, hu tshi khou fhungudzwa thaidzo ya mafhungo o fhelelaho nga mushumo.
﻿? Inthanethe i ivhadza dzikhamphani dzi na mimakete minzhi kha ifhasi tshifhinga tshinzhi tsha u vhambadza zwibveledzwa.  Vhushaka na vharengi na hone vhu nga aluswa.
﻿? 
﻿? Nga u shumisa vhukoni ha midia dzo vhalaho, tshiimo tsha vhuvhambadzi ha mabindu, tshibveledzwa tshavhui kha Inthanete.
﻿? Mafhungo a vhukuma nga vhualo a u rengisa a nga thusa u fhungudza vhuimo ha tshioko na kutshimbidzele kwa u vhuvhambadzi.
﻿-	I-khomese i nga vhea mafhungo a khasiama thwi kha databeisi, hu tshi khou tendelwa mabindu uri a lavhelese vhuifari ha khasiama na u vhambadza kha khasiama iwe na iwe zwo livhiswa kha kurengele kwadzo.
﻿
﻿Tshaka dza e-khomese
﻿
﻿-	Bindu-kha-bindu (B2B) i-khomese zwi amba u rengisa ha bindu i tshi khou rengisela mawe mabindu kha tshaka dzohe dza e-khomese, nila iyi ya u ita bindu nga nila ya eekihironiki nga Inthanethe kana nga Electronic Date Interchange i tea u dzhielwa nha sa iziwi i na maana malulwane.
﻿
﻿-	Bindu ? kha ? vhashamisi:  mabindu a rengisela khasiama nga Inthanethe, a tshi khou tendela vharengi u renga na u badela mbadelo dzavho kha Inthanete.  Nila iyi ya u rengisa i vhulunga tshifhinga na tshelede kha vharengisa na vharengi.
﻿
﻿-	Murengi ? kha ? murengi:  Vharengi vha nga posa zwibveledzwa zwavho nga u zwi vhea kha webusaithi musi vhawe vharengi vha tshi vhea mitengo ya zwine vha nga zwi renga.
﻿
﻿-	Muvhuso ? kha ? vhadzalapo:  kha tshumelo nnzhi dzine dza nekedzwa nga mivhuso, vhunzhi hadzo dzi nga itiwa nga Midia wa eekihironiki.  U nekedza vhathu tshumelo nga nila ya eekihironiki a zwi fhi fhedzi vhadzulapo tshifhinga tsha u vhulunga na tshumelo ya vhuimo ha nha, zwi dovha zwa khwinisa vhui na u vhulunga tshelede.  Tshumelo idzo dzi angaredza u badelwa ha mbadelo dza muvhuso, u adziwa ha fomo dza mithelo, u redzhisiariswa ha vhavothi na u vusuluswa ha aisentsi dza u reila, na zwiwe.
﻿
﻿-	Muvhuso ? kha Bindu:  Nila iyi ya u vhambadza i anzela u alutshedza nila ine muvhuso wa rengisa zwone thundu na tshumelo nga midia ya eehironiki i fanaho na inthanete.  Sisieme iyi ndi tshishumiswa tsha u nekedza tshumelo kha mishumo i fanaho na u thendara na u wana muthu ane a o ita mushumo.
﻿
﻿Ndi ngani ri tshi tea u dzhenelela kha e-khomese?
﻿
﻿-	U fhaa na u alusa tshiimo tsha vhubindudzi
﻿-	U anadza na u alusa zwibveledza zwavho na tshumelo
﻿-	U alusa vhushaka havho na dzikhasiama nga u nekedza mafhungo maswa hu tshi angaredziwa na tshumelo ya u oisisa 
﻿-	U wana dzioda nga nila ya eekihironiki
﻿-	U ita dzimbadelo kha Inthanethe
﻿-	U thoma vhukwanani ha eekihironiki na vhawe vharamabindu hu u itela u fhungudza uri vhawe vha dzhenelela kha bindu.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U THOMA KHA I-KHOMESE
﻿
﻿
﻿Naa hoea khulwane ndi dzifhio?
﻿
﻿-	Tshishumiswa tshi ngaho sa aini ya Iuingo, khomphutha.
﻿-	U kwamanywa na Inthanete nga u nekedzwa ha Tshumelo ya Inthanethe.
﻿-	Webusaithi ya i-khomese.
﻿-	Webusaithi yo faraho zwidodombedzwa zwa munekedzi wa tshumelo.
﻿-	Akhauthu ya e-meili ya u anganedza mbudziso (khumbelo) hu tshi khou angaredziwa na dzioda nga nila ya eekihironiki.
﻿-	Dzina ine bindu a ivhea ngao.
﻿-	Webusaithi ya khamphani ya u alusa tshivhumbeo tsha khamphani yavho na zwibveledzwa kha Inthanethe.
﻿-	Kha Thekinolodzhi ya u thoma maitele a i-khomese ya kutshimbidzele na dzimbandelo tshithu tshilulwane tsha ndeme ndi maitele a u langula.
﻿-	U thoma vhukwamani ha eekihironiki na mawe mabindu uri hu vhe na u shumisana nao.
﻿
﻿Naa dziwe mbadelo dza u ita e-khomese ndi dzifhio?
﻿?	Mbadelo dza u dzhenisa.
﻿?	Mbadelo dza handiweye na sofutiweye.
﻿?	U pulana na u vha na webusaithi.
﻿?	U redzhisiarisa dzina ine bindu a ivhea ngao.
﻿?	Thandululo ya e-Khomese i na nila nnzhi dzo fhambanaho.
﻿
﻿Naa e-khomese yo tsireledzea?
﻿
﻿Ithanethe i nekedza khaedu nnzhi dza u tsireledza.  Yo vhumbiwaho nga dzikhomphutha dza dzimiliyoni dzo anganywaho, inthanethe i tendela vhudavhidzano nga u avhanya na u fhirisa mafhungo, hu tshi angaredziwa dzimbadelo, u mona na ifhasi:  U bvela  phana na u engedzedzea ha mafhungo ane a khou fhiriswa nga nila ya eekiironiki zwo livhiswa kha hoea ya u tsireledzea ha u fhiriswa ha mafhungo, zwine zwa oea  ndi u tsireledza sisieme yavho kha u sedza mafhungo kha iwe khomphutha muthu a songo wana thendelo na u dzhenelwa nga vairaisi nga:
﻿-	Mbodo dza mulilo
﻿-	Sisieme ya u kona u vhona u thivhelwa
﻿-	Sofutiweya ya u sedza vairasi
﻿-	Maga a tsireledzo a funaho na u vhulunga nomboro ya vhue vha khou i shumisa na phasiwede nga nila ya tshiphiri, u dzula vha tshi khou shumisa pasiwede nga nila ya tshiphiri, u dzula vha tshi khou tshintsha pasiwede yavho tshifhinga tshohe na zwiwe.
﻿-	Vhuimo ha nha ha mbadelo dzine dza nga u fhirisa u vhona uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulangea ha mafhungo arali vha tshi khou oa u wana mafhungo a khasiama na a vhue.
﻿-	Vha fanela u thoma tshitatamennde tsha mafhungo a Khiripitholodzhi (Cryphotography) i o ita mushumo wa u vhona uri hu na tshiphiri, mafhungo a vhukuma, u fhulufhedzea na u sa hanedza.
﻿
﻿Naa zwine vharengi vha zwi takalela zwine zwa nga Thithisea?
﻿
﻿Vharengi vha tea u vha na fulufhelo a uri thundu na tshumelo dzine dza khou wanala kha aini dzo vheiwa zwavhui; uri vha khou ivhadzwa zwavhui phana ha musi vha tshi dzhenisa oda kha aini na uri maitele a u i humisela murahu a hone arali vha sa khou fushea nga zwiwe zwithu kha u rengisa.
﻿
﻿Vharengi vha tea u tsireleda kha khombo dzi tevhelaho:
﻿-	Thundu i sa rengiswi na vhudavhidzano.
﻿-	Thundu i siho mulayoni na ya khombo, tshumelo na zwi re nga ngomu.
﻿-	Mafhungo a songo fhelelaho a thundu kana a sedzulusa tshiimo tsha thundu
﻿-	Khombo ya u dzhenelela kha zwa tshiphiri
﻿-	Vhufhura ha kha khomphutha sa tsumbo, u tswiwa ha nomboro dza khiredithi khadi nga u shumisa Inthenethe
﻿-	Dziwe khombo
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿TSHIPIA TSHA II
﻿
﻿
﻿THEMINOLODZHI I ANZELAHO U SHUMISWA
﻿
﻿
﻿Naa Khiraithogirafi (Crytography) ndi mini?
﻿
﻿Khiraitogirafi ndi nila ya ndeme ya u vhulunga mafhungo a u rengiselana nga nila yo vhulungeaho o tsireledzwa nga inikhiripushini (encryption).  Hezwi zwi ita uri vhathu vha ite uri vha kone u shumisa aini banngani, u vhambedzela, na u engedza nga u shumiswa dzikhiredithi khadi, hu si na u dinalea uri mafhungo a iwe ya akhauthu dzavho a khou vhewa kha tshiimo tshi songo tsireledzeaho.  Khiraipitholodzhi (Cryptogarphy) ndi ya Ithanethe na khomese ya eekihironiki sa izwi i tshi khou tendela milaedza ya vhukuma na u kona u swikelela ndangula kha zwishumiswa zwa mafhungo.
﻿
﻿
﻿Naa Inikhiripushini (Encryption) na Dikhipushin ( Decryption) ndi mini?
﻿
﻿Ikhiripushini ndi u tshintshiwa ha mafhungo a tshi ya kha tshivhumbeo tsho teaho (crytographical key).  Ndivho ya hone ndi u ita uri hu vhe na tshidzumbe nga u vhea mafhungo o dzumbelwaho uri muthu muwe na muwe a songo mu teaho.  Dikhiriphushini ndi u shandululwa ha niikhiriphushini; ndi u tshintshiwa ha mafhungo a re kha tshivhumbeo tshine tsha si vhonale a tshi iswa murahu kha tshivhumbeo tshine a vhonala.  Mafhungo a vhukuma a vhidzwa u pfi ndi mafhungo a re khagala (plaintext).  Inikhiripushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are khagala a tshi ya kha tshiphiri (ciper-text).  Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo a re khagala (plaintext) a tshi ya kha tshiphiri (cipher-text).  Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are kha tshiphiri a vho vha khagala.
﻿
﻿Naa Tsaino ya Didzhithala ndi mini?
﻿
﻿Tsaino ya dzididzhithala i songo anganywa na hanziela ya dzidzhithala, ndi tsaino ya eekihironiki ine ya nga shumiswa uri hu ivhiwe murumeli wa mulaedza kana musaini wa iwalo, kana mue wa khiridithi khadi.  I nga shumiswa hafhu u ita zwauri mafhungo a vhukuma a mulaedza kana iwalo o rumelwaho i songo tshintsha.  Tsaino ya didzhithala i anzela u itiwa i tshi khou bva hanziela ya dzidzhithala hu tshi shumiswa theminolodzhi ya ndeme ya vhathu na ya phuraivete.
﻿
﻿Naa hanziela ya Didzhithala ndi mini?
﻿
﻿hanziela ya dzidzhithala ndi faela ya tshipeshala, yo bviswaho nga sisieme ya ndeme ya vhathu, ine ya vhofha muthu muwe na muwe kha khiyi ya inikhiriphushini, tshithu tshiwe na tshiwe tsha lushaka lwa phuraivete tsho itelwaho onoyo muthu tshi fanela u dzumbiwa hu tshi khou shumiswa khiyi ya inikiripushini ya ?phabuliki?.  Ndi mushumisi o teaho fhedzi ane a nga kona u vhona mafhungo nga u shumisa khiyi ya vhuvhili, ye ya vhewa tshiphirini vhukuma hu tshi khou itelwa vhawe vhathu vhohe, mafhungo ha nga koni u wanala.  Maana a u shumisa ikhiripushini a thivhela vhathu vhane vha shumisa khomphutha kha u sedza mafhungo.
﻿
﻿Naa Ndangulo ya hanziela ndi mini?
﻿
﻿Ndangulo ya hanziela (CA) ndi ndangulo ya netiweke ine ya bvisa na u langula maga a u tsireledza kha khiyi dza vhathu na kha  milaedza ya inikhiriphushini na dikhiripushini.  Ndangulo ya hanziela i fha maana mawalo a u khwahisa vhue ha muthu kana dzangano phana ha musi hu tshi bviswa hanziela ya dzidzhithala.
﻿
﻿Naa Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone ndi mini?
﻿
﻿Dzina a Fhethu hune bindu la vha hone ndi dzina ine a si koe u i humbula, ine ngao tshithu tsha nga kona u wanala ngao kha Inthanethe.  U fana na vhathu vhane vha vha na iresi dza hune vha dzula hone dzine dza alutshedza tshohe fhethu hune vha dzula hone.  Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone i fana na iresi ya vhudzulo kha vhupo ha eekihironiki.
﻿
﻿
﻿Ndi zwa ndeme u fhambanya iresi ya madzina a fhethu hune bindu a vha hone na Phurotokholo ya Inthanete (Internet Protocol (?IP?)).  Mutshini muwe na muwe wo umanywaho na inthanete u na iresi ya IP i sa faniho na iwe (tshiwe tshifhinga i vhidzwa u pfi ndi ?nomboro? ya IP).  Diresi iyi i tendela uri vhuendedzi ha mafhungo vhu livhiswe zwavhui kha mutshini ua.  Tsumbo ya iresi ya IP ndi ?160 124 112 23?.
﻿
﻿Naa Cyber-squatting kana u Phairetha ndi mini?
﻿
﻿?Cybersquatters? kana ?cyberpirates? i shumisa pfanelo dza vharengisi vho tendelwaho nga u redzhisiarisa dzina a fhethu hune bindu a vha hone hu na ndivho na u oa u vhaisa vhawe, hu si u itela u i shumisa zwenezwo fhedzi na uri i shume hu na ndivho ya u nea dzina io a fhethu hune bindu a vha hone mushumisi wao nga u tou mu rengisela.  Hezwi ndi u itela u bvisa na u kanganyisa dzikhasiama kana u kundisa khamphani vhukoni ha u thoma vhupo ha u i wana hu si na vhuleme.
﻿
﻿
﻿TSHIPIA TSHA III
﻿
﻿
﻿ZWINE MULAYO WA SHUMA ZWONE KHA U ITA E-KHOMESE
﻿
﻿Ndi ngani milayo miswa i tshi oea?
﻿Milayo ya u vhambadza yo bveledzwa kha tshitshavha tsho itikaho nga bammbiri.  I-khomese i shuma kha tshitshavha tshi si na mukano, na uri vhunzhi ha milayo, yo itelwaho u vhambadza kha vhupo ha sialala, a yo ngo tea kha vhupo uhu vhuswa.
﻿
﻿Ndi tshiitisi itshi tsho itaho uri muvhuso u dzhie maga a u vhumba furemiweke ya u tandulula hu si na u timatima hu re hone kha i-khomese na u tshimbidza dzimbandelo dza elekihironiki nga u angaredza kha a Afurika Tshipembe.  Tshiimo itshi tsho vhewa hu tshi tkhou itelwa Mulayo, wa vhudavhidzano ha Eekihironiki na Dzimbandelo (E-Bill), une wa o vha Mulayo.
﻿
﻿NAA ZWINE MULAYO WA ZWI DZHIELA NHA NDI ZWIFHIO?
﻿
﻿Mulayo u tendela uri u hu na u kwamana nga nila ya eekihironiki, u itela uri hu dzhielwe nha nga mulayo.  U ita uri hu vhe na u kwamana na fhethu ho tendelwa hone.
﻿
﻿U tsireledziwa ha vharengi nga Mulayo hu fha tsireledzo ya mulayoni vharengi kha vhupo ha eekihironiki.  U fha mafhungo, ane a tea u ewa vharengi phana ha musi hu tshi vhudziwa nga mbadela dza aini (hezwi zwi angaredza mutengo wa tshibveledzwa kana tshumelo, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na pfanelo ya u i bvisa kha mbadelo ya elekihironiki phana ha musi i tshi fhedziwa).  I tendela uri hu vhe na tshifhinga tsha u ?fhola? vhukati ha vharengi tshine khatsho vharengi vha nga khantsela u vhambadzelana ho itiwaho kha aini hu si na u di dzhenisa kha mulandu na muthihi.  Vharengi vha na pfanelo ya u sa vhofhiwa nga vhudavhidzano ha u oa thuso kha u nekedza thundu kana tshumelo.  Mulayo u dovha wa vhea vhuifhinduleli kha u vhuvhambadzi ha mabindu kha aini u itela u shumisa sisieme dzi eanaho.
﻿
﻿
﻿U tendelwa nga mulayo na ndeme ya tsaino dza didzhithala.
﻿Mbetshelwa yo itiwa kha Mulayo wa I- (E-Bill) wa u tendelwa ha tsaini ya eekihironiki na ?tsaino dza eekihironiki dzo bvelaho phana?.  Mulayo wo ita uri hu vhe na nila dzohe dza tsaino dza eekihironiki dza maana a fanaho a u tendela mulayo na ndeme ya vhuanzi a fanaho na ya tsaino dzo waliwaho nga tshana.
﻿
﻿Vhugevhenga ha Khumphutha (Cyber)
﻿
﻿Tshipia tsha XII tsha Mulayo tshi thoma mulayo kha a Afurika Tshipembe wa vhukhakhi ha vhugevhenga vhu yelanaho na sisieme dza mafhungo.  Vhukhakhi uhu vhu yelana na u sa wana thendelo ya u swikelela kha u dzhenelela kha mafhungo (data).; vhugevhenga ha u shumisa khomphutha; vhufhura kana u fodzhara.  Muthu muwe na muwe ane a thusa kana u thusa muwe muthu uri a ite vhuwe ha vhugevhenga uhu, u o wanala mulandu sa muthusi wa uri hu itiwe vhugevhenga uho.  Mulayo u bula ndifho, arali muthu o wanala e na mulandu kha vhukhakhi ho itiwaho nga iyi nila.
﻿
﻿Ndi ngani muvhuso u tshi tea u dzhenelela kha u langula e-khomese?
﻿
﻿Mushumo wa muvhuso ndi u shuma u bveledza vhuimo vhu no konisa uri hu vhe na nyaluwo ya i-khomese na u bvisa zwithu zwohe zwi siho mulayoni zwine zwa nga vha zwithivheli zwa vhudavhidzano ha elekihironiki na u vhambedza nga:-
﻿
﻿-	U alusa u vha mulayoni na u i fulufhedza kha mabindu na dzikhasiama musi vha tshi khou aisana kha aini
﻿-	U nekedza tsireledzo yo teaho ya mulayo kha dzikhasiama
﻿-	U alusa u swikelela hu konadzeaho kha zwishumiswa na tshumelo
﻿-	U alusa u avhanya u anganedzwa ha e-khomese nga SSMEs na u shumiswa ho anavhuwaho nga vhadzulapo vhohe vha Afurika Tshipembe
﻿-	U alusa na u khwahisa u dzhielwa nha na pfunzo i kwamaho e-khomese
﻿-	U kunga vhubindudzi ha masheleni ho teaho na nivho na 
﻿-	U vhea muvhuso kha vhuimo vhune wa o kona u shumisa e-khomese.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Muhasho wa zwa Vhudavhidzano
﻿Luingo: +27 (12) 472 8000  -  Fekisi: +27 (12)  427 8026
﻿Nkululeko House, iParioli Office Park, 399 Duncan Street, Hatfield
﻿Private Bag X860, Pretoria 0001, South Africa
﻿Webusaithi:  http//docweb.pwv.gov.za
﻿
﻿
﻿
﻿
