MULANGI WA MU?AGASI WA LUSHAKA
﻿Kalawula House, 526 Vermeulen Street, Arcadia, PO Box, 40343, Arcadia,0007
﻿Tel: (012) 401 4600, Fax: (012) 401 4700, Web: www.ner.org.za
﻿
﻿NDIVHO KHULWANE
﻿
﻿U langula indasi?iri ya mafulufulu u ya nga milayo, pho?isi, maimo na nyito dza dzitshaka dza u tikedza mveledziso i bvelaho phan?a.
﻿
﻿1. NER NDI NNYI?
﻿
﻿NER ndi nnyi?
﻿
﻿Mulangi wa Mu?agasi wa Lushaka (NER) ndi vhulangi vhune ha langa Indasi?iri ya N?isedzo ya Mu?agasi (ESI) Afurika Tshipembe. Ndi dzangano ?a mulayo, ?o sikwaho u ya nga Mulayo wa Mu?agasi wa vhu 41 wa 1987 we wa khwiniswa nga 1994 na nga 1995.
﻿
﻿Ndivho ya NER
﻿
﻿U langula indasi?iri ya mafulufulu u ya nga milayo, pho?isi, maimo na nyito dza dzitshaka dza u tikedza mveledziso i bvelaho phan?a.
﻿
﻿Mbonelaphan?a ya NER
﻿
﻿U vha murangaphan?a wa ?ifhasi kha vhulangi ha mafulufulu.
﻿
﻿NER i nga vha thusa hani?
﻿
﻿Mulayo wa Mu?agasi wa vhu 41 wa 1987 sa zwe wa khwiniswa u ?ea NER mishumo ine mi?we yawo ya vha, u tandulula thaidzo vhukati ha mu?isedzi wa mu?agasi na khasi?ama, khathihi na vhukati ha vha?isedzi vhone vha?e.
﻿
﻿Arali vho vha vha songo fushea nga n?ila ye mu?isedzi wavho wa mu?agasi a tandulula ngayo thaidzo yavho, NER i nga vha thusa.
﻿
﻿Vha humbule uri fhethu hune vha fanela u thoma u hu founela ndi kha mu?isedzi wa mu?agasi (sa tsumbo, masipala, Eskom).
﻿
﻿
﻿Mbilaelo
﻿
﻿Ndi mbilaelo dza lushaka-?e dzine NER ya nga vha thusa khadzo? NER i vha thusa kha thaidzo dzo?he dza mu?agasi dzine vha nga vha nadzo hu tshi katelwa na:
﻿
﻿?	Ndeme ya tshumelo
﻿?	Ndeme ya n?isedzo
﻿?	Bi?i
﻿?	Mithara 
﻿?	Mbadelo
﻿
﻿Vha khou tea u ita mini?
﻿
﻿?	Kha vha thome nga u isa mbilaelo yavho kha mu?etshedzi
﻿?	Arali mbilaelo ya sa tandululwa, vha founela, u ?walela kana u rumela emei?i kha Muhasho wa Tshumelo ya Khasi?ama wa NER, 
﻿?	Vha ri ?etshedze zwidodombedzwa zwo?he zwa mbilaelo.
﻿
﻿
﻿RI ?O FARA MBILAELO DZAVHO SA TSHIPHIRI NAHONE RI ?O ?AVHANYA NGA HUNE RA NGA KONA
﻿
﻿
﻿2. NDI MINI ZWINE VHA TEA U ?IVHA
﻿
﻿	MISHUMO YA VHA?iSEDZI
﻿
﻿
﻿N?isedzo ya mu?agasi
﻿
﻿?	Vha?etshedzi vho?he vhapo vha fanela u vha vho ?ewa ?aisentsi nga NER. A hu na mu?etshedzi wa mu?agasi wapo a re na pfanelo ya u sika na u ?etshedza mu?agasi kha dzikhasi?ama a songo ?ewa thendelo nga NER.
﻿?	Mu?etshedzi wapo ha ngo tendelwa u pfukisela ?aisentsi yawe ya u ?etshedza mu?agasi kha mu?we mu?etshedzi wapo hu songo vha na thendelo ya NER.
﻿?	Mu?etshedzi wapo ha na pfanelo ya u tshadzha khasi?ama mbadelo dzi songo tendelwaho nga NER kana u shandukisa tshivhumbeo tsha zwenezwo a songo wana thendelo kha NER. Khasi?ama dzi ?o vha dzi na pfanelo ya u bvela phan?a na u badela mutengo wo tendelwaho vha sa badele mutengo u siho mulayoni une wa khou shumiswa nga mu?etshedzi wapo.
﻿
﻿U ?etshedza vhone, sa khasi?ama, tshumelo
﻿
﻿?	Mu?etshedzi wapo u na mushumo wa u dzhenisa mu?agasi kha tshitentsi tshi?we na tshi?we tsho ?waliswaho tshi re kha vhupo hawe tenda khasi?ama ya vha yo ?ilugisela u badela tshumelo yeneyo. 
﻿?	Mu?etshedzi wapo u fanela u fha khasi?ama tshivhumbeo tsha mbadelo tshine tsha khou shumiswa na maimo musi khasi?ama i tshi ita khumbelo ya tshumelo arali khasi?ama yo humbela. 
﻿?	Mu?etshedzi wapo u na mushumo wa u vhudza khasi?ama dzawe nga ha u gonya ha mitengo, u fhambana ha mitengo ya n?isedzo ya mu?agasi na uri vha itisa hani khumbelo uri vha kone u dzhia tsheo vha tshi ?ivha musi vha tshi ita khumbelo ya n?isedzo. (kha vha zwi ?ivhe uri kha ?i?we sia, khasi?ama dzi na vhu?ifhinduleli ha u vhudzisa nga ha mitengo ine ya ?o fusha ?ho?ea dzavho zwavhu?i).
﻿?	Arali hu khasi?ama dzine dza thoma nga u badela (Pre-paid), mu?etshedzi wapo u fanela u ita uri hu vhe na tshi?itshi tsha u rengisa gara?a dza mu?agasi. Hezwi zwi?itshi zwi fanela u vha tsini. 
﻿?	Vha na vhu?ifhinduleli ha u vhona uri zwi?itshi tsha u renga mu?agasi zwi a vula nga zwifhinga zwo ?oweleaho zwa u renga vhukati ha vhege, na u bva nga 8:00 u swika 12:00 mafheloni a vhege na holodei dza nnyi na nnyi.
﻿
﻿?	Mu?etshedzi wapo a nga vala kana u fhungudza mu?agasi wa khasi?ama arali:
﻿
﻿	>	Khasi?ama i tshi khou balelwa u badela mu?agasi we ya shumisa kana i tshi badela nga murahu ha u wana n?ivhadzo ya u tumulwa ha mu?agasi nga mu?e wa ?aisentsi;
﻿	> Ho vhofhiwa thendelano na khasi?ama kha haya mafhungo;
﻿	>	U dzhenisa mu?agasi hu songo tsireledzea;
﻿	>	Khasi?ama i si na ?hanziela ya vhukuma ya thendelano; 
﻿	>	Hu na vhu?anzi ha uri khasi?ama yo silinga kana u khakhisa mithara wa mu?agasi; 
﻿	>	Khasi?ama yo pfuka Milayo-yapo.
﻿	>	Kana i tshi khou kundwa u lifha.
﻿?	Mu?etshedzi wapo u na mushumo wa u ?etshedza n?isedzo ya mu?agasi nga u fulufhedzea kha dzikhasi?ama na vhu?ifhinduleli ha u londota vhu?umani u itela uri hu vhe na n?isedzo ya ndeme. 
﻿
﻿
﻿Mbalelano (Bi?i)
﻿
﻿Mu?etshedzi wapo u na vhu?ifhinduleli ha u ?ea mushumisi:
﻿
﻿?	Mbalelano (Bi?i) ine ya sumbedza zwavhu?i tshivhalo tsha yuniti dzo shumiswaho
﻿?	Muvhalelano wa mithara une wa sumbedza u vulwa na u valwa ha tshifhinga tsha mbalelano (bi?i) na tshadzhi ya yuniti dzo shumiswaho.
﻿?	Hune ha vha ho tou humbulelwa mu?agasi wo shumiswaho nga khasi?ama, mbalelano (bi?i) i fanela u sumbedza, na uri mutengo wo badelwaho u munzhi nga khasi?ama nga tshifhinga tsha u humbulela honoho u fanela u dzheniswa kha akhaunthu ya khasi?ama. 
﻿  ? Hune khasi?ama ya vha i tshi khou hana, khasi?ama I nga humbela mu?etshedzi uri a linge vhungoho ha mithara o badela tshelede, ine ya ?o lifhiwa nga mu?etshedzi arali zwo wanala uri mithara wo khakhea.
﻿
﻿?	Hune ha vha na khanedzano, hu eletshedzwa khasi?ama uri i bvele phan?a na u badela u itela uri hu sa vhe na u tumulwa uri i kone u lifhelwa murahu tshelede ye ya badela.
﻿?	Khasi?ama i na mushumo wa u ?ivhadza mu?etshedzi wapo musi i tshi pfuluwa, kana i tshi ?o?a u valelwa mu?agasi, kana u iselwa mu?agasi kha ?iresi ntswa. 
﻿
﻿Pfunzo ya khasi?ama
﻿
﻿?	Mu?etshedzi wapo u na mushumo wa u ita mbekanyamushumo dza pfunzo ya khasi?ama ya u shumisa mu?agasi ho tsireledzeaho, havhu?i na hune ha vhulunga mu?agasi kana zwi?we na zwi?we zwine zwa thusa kha n?isedzo ya mu?agasi zwine zwa nga engedza n?ivho na u pfesesa ha khasi?ama kha u shumisa mu?agasi. 
﻿?	Mu?etshedzi wapo u dovha a vha na mushumo wa u ?ivhadza dzikhasi?ama nga ha mbadelo dzo tshadzhiwaho, uri dzi shuma hani, ndeme yadzo na uri ndi ngani dzo ralo. 
﻿
﻿Dzimbilaelo
﻿
﻿Vha humbule uri vha fanela u thoma nga u founela mu?etshedzi wavho wapo.
﻿
﻿Khasi?ama i na pfanelo ya u vhilaela nga ha ndeme ya tshumelo ine ya ?etshedzwa nga mu?etshedzi wapo.
﻿
﻿Arali khasi?ama yo vha i songo fushea nga mvelelo kana n?ila ye mbilaelo ya farwa ngayo, khasi?ama i nga fhirisela mafhungo kha NER uri i thusiwe. 
﻿
﻿
﻿	MISHUMO YA DZIKHASI?AMA
﻿
﻿N?isedzo ya mu?agasi/ u ?uma mu?agasi
﻿
﻿?	Khasi?ama i na vhu?ifhindileli ha u dzhenisa dzithambo dza mu?agasi na u dzhenisa mu?agasi kha nn?u, vhudzulo kana ndaka yayo. 
﻿?	Ndi vhu?ifhinduleli ha khasi?ama ha u ?o?a tshumelo ya ?emu?agasi a re na ndalukanyo uri a ?ume mu?agasi.
﻿?	Khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha u vhona uri ndalukanyo dza ?emu?agasi ndi dza vhukuma na u vhona vhungoho ha ?hanziela yo ?ewaho nga murahu ha mushumo.
﻿?	Vhu?ifhinduleli ha khasi?ama kha n?isedzo a vhu bveli nga nn?a. Tshi?we na tshi?we tshine tsha bvelela (nga nn?a ha mithara) nga nn?a ha ndaka ya khasi?ama kana mukano ndi vhu?ifhinduleli ha mu?etshedzi wapo a re na ?aisentsi. (khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha zwishumiswa zwo?he zwi re nga ngomu dzhara?ani nga nn?a ha musi zwo tou sielwa nn?a nga thendelano ya n?isedzo).
﻿?	Khasi?ama i fanela u vha na ?hanziela ya U fhela ha mushumo ya vhukuma ine ya bva kha ?emu?agasi a re na ndalukanyo o redzhisi?ariwaho we a dzhenisa mu?agasi kana u ?ola nn?u. 
﻿?	Khasi?ama i na pfanelo ya u vhilaela kha NER arali mu?etshedzi wapo a re na ?aisentsi a hana kana a lenga u ?etshedza mu?agasi a songo ?ea tshiitisi tshi pfalaho. 
﻿
﻿U badela mu?agasi wavho 
﻿
﻿?	Khasi?ama i na mushumo wa u badela mu?agasi we ya u shumisa nga tshifhinga (nga tshifhinga tsho vhewaho). 
﻿?	Khasi?ama i na pfanelo ya u vhilaela kha mu?etshedzi wapo arali khasi?ama i sa fushei nga ndeme ya tshumelo ye a i wana.
﻿?	Arali khasi?ama i songo takadzwa nga n?ila ye mbilaelo ya farwa ngayo, khasi?ama i na pfanelo ya u isa mbilaelo kha NER ane a ?o ita ?ho?isiso o imela khasi?ama.
﻿?	Vho no dzhena kha thendelano ya n?isedzo yo sainiwaho na mu?etshedzi wapo a re na ?aisentsi, vha fanela u badela diphosithi sa zwo ambiwaho nga mu?etshedzi wapo a re na ?aisentsi phan?a ha musi hu tshi ?umiwa. 
﻿?	Khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha u kwama mu?etshedzi wapo arali yo vha i sa khou wana mbalelano (bi?i) dza ?wedzi nga ?wedzi.
﻿?	Khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha u bvela phan?a na u badela u shumisa mu?agasi naho hu tshi nga vha hu na zwo khakheaho kha akhaunthu/bi?i ya mu?agasi.
﻿?	Khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha u tsireledza mitshini, zwishumiswa zwa mu?agasi kana zwi?we zwishumiswa zwi songo khwa?haho kha u gidima ha mu?agasi.
﻿?	Hune ha fanela u vha na n?isedzo ya tshifhinga tsho?he, khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha u dzhenisa n?isedzo pfareli.
﻿?	Ho sedzwa uri hu a vha na u khakhisea ha mu?agasi, khasi?ama i na vhu?ifhinduleli ha u dzhia maga o teaho a u thivhela zwenezwo.
﻿
﻿3. U RENGISWA HAFHU HA MU?AGASI
﻿
﻿U rengiswa hafhu ha mu?agasi ndi mini?
﻿
﻿U rengiswa hafhu ha mu?agasi ndi musi tshiimiswa tshi re kha mutevhe wa n?isedzo tshi tshi renga mu?agasi u munzhi kha mu?etshedzi tsha rengisela vhathu vha re nga fhasi hatsho. Heyi ngavhela i ?alutshedza vhushaka vhukati ha murengi (murengisi) ane a renga mu?agasi kha mu?etshedzi wapo a rengisela mushumisi wa u fhedzisela (mudzulapo/ mune wa ndaka). 
﻿
﻿U rengisa hafhu mu?agasi hu bvelela lini?
﻿
﻿?	U rengiswa hafhu ha mu?agasi hu bvelela musi mu?agasi u tshi ?iswa u munzhi, fhethu hune ha vha ha mu?e muthihi ane a u rengisela vhadzulapo kana vha?e vha zwipi?a zwa fhethu henefho. 
﻿? Fhethu henefho hu nga kha ?i vha bu?oko ya dzifulethe, nn?u dzo tsitsikanaho, mavhengele o kuvhanganaho, phakha ya indasi?iri, dziofisi nz.
﻿?	Tshi?we tshine zwi nga ?aluswa ngatsho ndi tsha uri mudzulapo/ mu?e wa fhethu u badela thwii kha murengisi wa vhuvhili hu si kha mu?etshedzi wapo. 
﻿
﻿Mulayo uri mini nga ha u rengiswa hafhu ha mu?agasi?
﻿
﻿Zwine mulayo-wapo wa masipala wa amba: Mulayo-wapo wa masipala u amba uri vhashumisi vha u fhedzisela (vhadzulapo/vha?e) vha songo vhewa kha nzulele i si yavhu?i ine ya fhirwa nga ye vha vha vha tshi ?o vha vhe khayo arali vho vha vho renga kha mu?etshedzi wapo. Vhunzhi ha zwipi?a kha milayo-yapo ya masipala i amba zwo bulwaho kha Ndaulo ya vhu 11 ya Mulayo wa Mu?agasi wa 1987 sa zwo khwiniswaho.
﻿
﻿Ndaulo ya vhu 11 ya Mulayo wa Mu?agasi: Khethekanyo ya vhu 11(1) i amba zwauri: 
﻿?	Mu?we na mu?we ane a rengisa mu?agasi u fanela uri, a tshi itela murengi mu?we na mu?we, a ite uri mu?agasi wonoyo u kaliwe nga mithara wo tendelwaho nga vha (SABS) (South African Bureau of Standard).
﻿?	Khethekanyo ya vhu 11 (2) i amba uri: Phimo dzine dza khou shumiswa na milayo ya u rengiselwa hafhu mu?agasi, dzi songo fhira dze vha vha vha tshi ?o badela arali vho renga kha murengisi we a rengisela mu?etshedzi wavho nahone murengisi u fanela u sumbedza murengi vhu?anzi ha uri mbadelo ya mu?agasi we a u wana ndi yone. 
﻿?	Khethekanyo ya vhu 11 (3) i bvela phan?a na u amba uri hedzi ndaulo a dzi shumi: hune mi?we milayo-yapo kana ndaulo dza u langa mu?agasi dza vha dzi tshi khou shuma;
﻿?	u rengiswa ha mu?agasi nga muthu a re na ?aisentsi kana mu?we na mu?we ane, u ya nga makumedzwa a khethekanyo ya vhu (2) ya Mulayo, a vha a sa kwamiwi nga makumedzwa a khethekanyo yeneyo.
﻿?	U ya nga Khethekanyo ya vhu 11(4): Bodo yo tendela muthu mu?we na mu?we kana ki?asi ine u ya nga khethekanyo 6(1) ya Mulayo, u bva kha makumedzwa a ndaulo-?hukhu ya (1) na (2) nahone tshifhinga tshi?we na tshi?we bodo i nga shandukisa thendelo yeneyo yo?he kana tshipi?a tshayo nga murahu ha mi?wedzi ya rathi musi u shandukiswa honoho ho itwa kha muthu onoyo kana ki?asi yeneyo. 
﻿
﻿Ndi ufhio mutengo une nda ?o tshadzhiwa nga murengisi wa vhuvhili/muhirisi?
﻿
﻿Murengisi wa vhuvhili/muhirisi ha ngo fanela u vha tshadzha mutengo une wa fhira we vha vha vha tshi ?o tshadzhiwa nga mu?etshedzi wapo arali o vha rengisela thwii. Tsumbo. ? arali vha tshi shumisa mu?agasi hayani, mu?etshedzi wapo xxx a vha tshadzha abc /kwh murengisi wa vhuvhili u fanela u vha tshadzha mutengo wonou?a.
﻿
﻿Ndi zwifhio zwine mitengo/ tshadzhi dzi re kha bi?i dza fanela u zwi sumbedza?
﻿
﻿?	Bi?i ya mu?agasi i fanela u sumbedza mitengo ya vhukuma ya mu?agasi wo ?etshedzwaho. Mitengo i fanela u sumbedza mutengo wa mu?agasi, ine tshi?we tshifhinga ya pfi tshadzhi ya yuniti, ine ya vhewa nga kwh na/kana;
﻿?	Tshadzhi ya tshumelo ? ine ya katela mitengo yo itwaho nga murengisi wa vhuvhili /Muhirisi musi a tshi vha ?etshedza mu?agasi. Heyi tshadzhi yo itwa nga mbalo dza mithara, mbalelano na mitengo ya u sika kana u ita bi?i.
﻿
﻿	Arali hu na dzi?we tshadzhi, dzi fanela u sumbedzwa dza vhonala hu?we fhethu dza sa katelwe kha bi?i ya mu?agasi.
﻿
﻿	MAGA ANE A TEA U DZHIWA:
﻿
﻿?	Vha vhudzise murengisi wa vhuvhili/ Muhirisi mutheo wa tshadzhi dzawe 
﻿?	?halutshedzo yo fhelelaho i fanela u ?ewa mushumisi wa u fhedzisela. (arali ha sa vha na ?halutshedzo yo ?ewaho ? mafhungo a fanela u swikiswa kha mu?etshedzi wapo).
﻿?	Vha ?ivhadze Muhirisi nga ha makumedzwa a Mulayo wa Mu?agasi kana milayo-yapo nga ha thero;
﻿?	Arali naho zwo ralo hu sa khou vha na mvelaphan?a, vha shumise thuso ya mu?etshedzi wapo kha u vhona uri murengisi wa vhuvhili/Muhirisi u a tevhedza mulayo wapo wa masipala.
﻿
﻿Arali thaidzo i songo tandululwa, hu itwa mini?
﻿
﻿?	Vha nga vhiga kha NER. 
﻿?	Vha nga humbelwa uri zwi dovhololwe kha khothe ?hukhu dza mbilo.
﻿?	U pfulutshela hu?we fhethu ndi tshi?we tsha zwine vha nga ita naho zwi songo tendelwa nga mulandu wa zwiitisi zwi kwameaho.
﻿
﻿Vhu?ifhinduleli ha NER ndi vhufhio kha i?i sia?
﻿
﻿?	Ri khou humbela uri vha zwi ?ivhe uri mushumo wa NER kha haya mafhungo a si muhulwane ngauri hu na tshipi?a tsha mulayo-wapo tshine tsha dzhia vhuimo kha tshipi?a tsha ndaulo. Zwenezwo NER i tshimbidza thandululo ya mbilaelo/khakhathi vhukati ha murengisi wa vhuvhili/ Muhirisi, mushumisi wa u fhedzisela na mu?etshedzi wapo.
﻿
﻿Mushumo wa mu?etshedzi wapo ndi ufhio? 
﻿
﻿?	Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri mu?etshedzi wapo hafha ndi mu?isedzi wa u fhedzisela sa izwi mu?agasi u tshumelo ya ndeme. 
﻿?	Kha milandu i fanaho na heyi murengisi wa vhuvhili u na vhu?ifhinduleli ha u dzhenelela hune murengisi wa vhuvhili/Muhirisi a vha a sa khou tevhedza makumedzwa a mulayo u re hone. 
﻿
﻿4. VHA NGA THIVHELA HANI U DZIMELWA MU?AGASI
﻿MULAYO URI MINI NGA U DZIMIWA HA MU?AGASI?
﻿
﻿	Mulayo wa Mu?agasi wa 1987 wo khwiniswaho, u amba uri mu?etshedzi wa mu?agasi a nga dzima mu?agasi wa khasi?ama arali khasi?ama i songo badela akhaunthu kana i songo tevhedza milayo ya n?isedzo. Mulayo u humbela mu?etshedzi uri a ?ee n?ivhadzo ya ma?uvha a fumi na ma?a phan?a ha musi a tshi dzimela khasi?ama. Tshifhinga hetshi tsha n?ivhadzo tshi thoma ?uvha ?ine n?ivhadzo ya ?etshedzwa khasi?ama. N?ivhadzo ine ya ?ewa kha bi?i ya ?wedzi nga ?wedzi na yone yo tendelwa. Khasi?ama dzi khou humbelwa uri dzi dzhiele nzhele zwo ?walwaho kha bi?i dzadzo. Khethekanyo ine ya langa hezwi i kha maimo a Ndeme ya Tshumelo (NRS 047) nahone yo ?itika nga khethekanyo ya Mulayo wa Mu?agasi wo ambiwaho nga hawo afho n?ha.
﻿
﻿N?ILA YA U ZWI TINYA
﻿Vha badele bi?i dzavho
﻿
﻿Ndi zwa ndeme u badela bi?i yavho yo fhelela tshifhinga tsho?he. Hezwi zwi ?o ita uri akhaunthu yavho i sa salele murahu. Khasi?ama dzi na n?owelo ya u badela tshipi?a tsha mutengo dzi tshi shavha u dzimelwa mu?agasi. Arali tshelede yo salelaho murahu ya sa badelwe yo?he nga ?wedzi u tevhelaho, zwi a kon?a uri vha vhuyedzedze akhaunthu ngonani. Kha vha zwi ?ivhe zwauri u badela mutengo u songo fhelelaho kha akhaunthu zwi nga ?i ita uri vha dzimelwe mu?agasi. Musi vha tshi vhona uri vha khou kundelwa u badela tshelede yo salelaho murahu, kha vha kwame mu?isedzi wapo vha ambedzane uri vha nga kona u badela hani. 
﻿
﻿Kha vha tevhedze thendelano dzavho dza u lifha zwikolodo.
﻿
﻿Arali vho no vhuya vha saina thendelano ya u lifha tshikolodo na mu?isedzi wavho, zwi a vha vhuyedza u badela. Arali nyimele yavho ya shanduka nga n?ila ine vha kundelwa, kha vha kwame mu?isedzi wavho nga u ?avhanya. Vhu?anzi ha u shanduka ha nyimele yavho vhu nga ?o?ea.
﻿
﻿Vha lavhelese kushumisele kwavho kwa mu?agasi
﻿
﻿Arali vha tshi shumisa mithara wa kale (une wa vhidzwa u pfi mithara wa tshikolodo) vha ?o fanela u sedza yuniti dze vha dzi shumisa na mbalo tshifhinga tsho?he. Kha bi?i i?we na i?we ya mu?agasi vha fanela u sedza uri mbalo dza mithara dza u vula (dzo fhiraho) dzi fana na mbalo dza mithara dza u vala (mbalo dza zwino). Vha ?o fanela u sedza uri mbalo dza u vula dza ?wedzi dzi a fana na mbalo dza u vala dza ?wedzi wo fhiraho na. Arali hezwi zwi sa fani, vha vhudzise kha mu?etshedzi wapo uri a vha ?alutshedze. Vhavhaleli vha dzi mithara vha a ?i ita vha tshi khakha.
﻿
﻿Vha sedze mutengo wa yuniti
﻿
﻿Ndi zwa ndeme u ?ivha uri mu?isedzi u fanela u vha tshadzha vhugai nga yuniti (kWh) kha mu?agasi une vha u shumisa. Arali vha sa ?ivhi vha vhudzise kha mu?etshedzi wavho kana vha kwame Mulangi wa Mu?agasi wa Lushaka. Uri vha ?ivhe uri vho tshadzhiwa vhugai ?wedzi wonoyo vha ?o fanela u kovha nomboro yo ?waliwaho nga Dzirannda kha kholumu ya mu?agasi vha kovha nomboro yeneyo nga yuniti dzo ?ewaho kha bi?i yavho. (Yuniti dzi ?o vha nomboro yo salaho kha mbalo dza u vula na dza u vala). Khovhelo i ?o vha mutengo wa yuniti.
﻿
﻿Arali vha tshi tama u shandukisa mithara wavho wa vha mithara wa u thoma nga u badela
﻿
﻿Arali zwi tshi konadzea u shandukisa mithara wavho wa tshikolodo wa vha wa u thoma nga u badela, kha vha shandukisele khawo. Vha humbule uri hu na mbadelo ya u shandukisa. Mbadelo i ?o ya nga maan?a a mu?agasi une vha khou u ?o?a. 
﻿Vhu?i ha hezwi ndi:
﻿
﻿?	Hezwi zwi ?o vha thusa kha u ita mugaganyo wa kushumisele kwa mu?agasi wavho;
﻿?	A vha nga vhilaeli nga uri akhaunthu ya mu?agasi wavho i ?o salela murahu;
﻿?	A hu nga vhi na u dzimelwa mu?agasi;
﻿?	Vha nga kona u langa kushumisele kwa mu?agasi wavho. 
﻿Arali akhaunthu yavho yo salela murahu, vha ?o humbelwa uri vha thome vha i badele vha saathu u dzhenisa mithara wa u thoma nga u badela. Mbuelo dza tshifhinga tshilapfu dzo sumbedzwaho hafho n?ha dzi fhira heyi ?ho?ea. Kha vha wane pho?isi ya mafhungo eneo kha vha?isedzi vhavho. Kanzhi vha?isedzi vha ?o?a khasi?ama i tshi dzhena kha thendelano ya u badela tshelede yo salelaho nga tshifhinga tsho tou tendelaniwaho. 
﻿
﻿5. U TSWIWA HA MU?AGASI
﻿
﻿ZWi AMBA MINI KHA VHASHUMISI VHA MU?AGASI
﻿
﻿U TSWIWA HA MU?AGASI
﻿
﻿U tswiwa ha mu?agasi ndi khaedu ine ya fanela u fheliswa arali indasi?iri ya ?etshedzo ya mu?agasi i tshi ?o bvela phan?a nahone i tshi khou shuma.
﻿
﻿U khakhiswa: u ?uma mu?agasi hu siho mulayoni hu anzela u lemedza sisi?eme zwa ita uri hu mu?agasi u khakhisee. U khakhiswa hu fanaho na hohu a si mulandu wa mu?etshedzi wapo. 
﻿?	U lemela hu nga ita uri hu vhe na mu?agasi wo kalulaho une wa nga tshinya thundu dza mu?agasi dza khasi?ama dzine dza badela. Hedzi dzikhasi?ama dzi nga ?i wana dzi sa koni u wana i?we n?ila ngauri a si mulandu wa mu?etshedzi kana u sa londa hawe.
﻿?	Zwi ?isa ndozwo ya masheleni: Vha?etshedzi vha fanela u wana tshumelo yo teaho tshelede yavho kha vhasiki vha mu?agasi. Mbuelo dzi bvaho kha u rengisa mu?agasi dzi ita uri hu kone u shumiwa na u thusa mu?etshedzi uri a dzule a kha bindu. U tswiwa ha mu?agasi zwi vhea khomboni n?isedzo ya mu?agasi kha mirafho i ?aho.
﻿
﻿Zwi imisa u dzheniswa ha mu?agasi: U sa vha hone ha mbuelo zwi amba uri hu ?o vha na tshelede ?hukhu kha mbekanyamushumo ya zwa mu?agasi. Hezwi zwi amba uri vhathu vha si na mu?agasi vha ?o fanela u lindela uri vha dzheniselwe mu?agasi.
﻿
﻿A zwo ngo tsireledzea: Kha vhunzhi ha milandu, u ?uma mu?agasi hu siho mulayoni hu vha khombo ngauri khebu?u dzi siiwa dzi songo fukedzwa nahone zwi nga vhanga u lozwea ha vhutshilo. 
﻿
﻿Zwi kwama mutengo wa mu?agasi: U sa vha hone ha mbuelo nga u sa vha hone ha thengiso zwi amba uri heyi ?hahelelo i fanela u wanala hu?we. Hezwi zwi amba u gonya ha mbadelo. Hone ndi nnyi ane a kwamea? Khasi?ama dzine dza badela mu?agasi wadzo ngauri heyi ndozwo i vhanga u gonya ha mbadelo. 
﻿
﻿TSHO SALAHO NDI TSHA URI KHASI?AMA DZINE DZA BADELA DZI FHEDZA DZO BADELA NA U TSWIWA HA MU?AGASI
﻿
﻿VHA NGA THUSA HANI?
﻿
﻿1.		Vha eletshedze muhura wavho nga ha khombo dza hezwi zwiito; 
﻿2.		Vha eletshedze muhura wavho uri hu itiswa hani khumbelo ya u ?umelwa; 
﻿3.		Vha vhudze vhahura vhavho khamusi vha ?o vha thusa nga n?ila ya khwine ya u zwi fhelisa;
﻿4.		Vha ambe fhungo ?ene?o kha tshitshavha / khoro ya tshitshavha;
﻿5.		Vha hwelele mafhungo kha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasi?ama;
﻿6.		Vha ?ivhadze mu?etshedzi wavho arali vha tshi ?ivha uri mu?we muthu u khou tswa mu?agasi. 
﻿
﻿Vha humbule: Sa mushumisi wa mu?agasi vha na mushumo wa u badela tshumelo ine vha i wana. Arali vha na thaidzo ya u badela akhaunthu yavho khamusi mithara wa u thoma nga u badela u nga vha khwine khavho. Nga heyi n?ila vha nga kona u langa kushumisele kwavho kwa mu?agasi. U tswiwa ha mu?agasi hu kwama vhashumisi vho?he hu si kha vhupo ha havho fhedzi, fhedzi na vhu?we vhupo sa izwi hu na mbuelo dzi vhaisaho.
﻿
﻿6. FORAMU DZA VHUDAVHIDZANI HA 
﻿    KHASI?AMA
﻿
﻿Ndi ngani hu na Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasi?ama?
﻿
﻿Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasi?ama dzo itelwa u khwa?hisa vhushaka vhukati ha vha?isedzi na dzikhasi?ama nga u vhumba fhethu hune mafhungo a nga kovhekanywa na mbilaelo dza khasi?ama dza nga ambiwa dza tandululwa. 
﻿
﻿Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasi?ama dzi a shaeya, ndi dza ndeme?
﻿
﻿Kale:
﻿
﻿?	Zwe khasi?ama dza vha dzi tshi ?o?a dzo vha dzi sa zwi wani;
﻿?	U dzhenelela ha khasi?ama ho vha hu sa pfali;
﻿?	vho vha vha tshi fanela u ?anganedza tshumelo yeneyo yo ?etshedzwaho nga mu?etshedzi;
﻿?	Ho vha hu si na fhethu hune vha nga shela mulenzhe kha u dzhiwa ha tsheo na u davhidzana na mu?isedzi.
﻿
﻿Foramu dza khasi?ama dzo vhumbelwa mini?
﻿
﻿Dzo vhumbelwa u engedza vhushaka vhu re hone vhukati ha vha?isedzi na dzikhasi?ama, u phuromotha n?ila dza vhudavhidzani vhukati ha zwipi?a hezwi zwivhili na u ?ivhadza nga pfunzo ya khasi?ama u itela u bveledza nyimele ya tshumisano kha indasi?ri ya vhu?etshedzi.
﻿
﻿HO VHONALA MISHUMO YA NDEME I TEVHELAHO:
﻿
﻿?	U fha?a vhushaka ha khwine vhukati ha vha?etshedzi na dzikhasi?ama;
﻿?	u ambedzana nga ha mbilaelo dza khasi?ama dzi songo tandululwaho;
﻿?	u ?ivha ?ho?ea dza khasi?ama;
﻿?	mveledziso ya milevho;
﻿?	vhudavhidzani na dzi?we foramu dza vhashumisi;
﻿?	u an?adza na u vhudzana mafhungo 
﻿? pfunzo ya dzikhasi?ama;
﻿?	u shumisa/u ?ivhiwa ha zwiimiswa zwi re hone kha tshitshavha;
﻿?	u sedzuluswa ha vhukoni ha mu?isedzi ho sedzwa maimo o randelwaho;
﻿?	thaidzo dza u badelwa ha akhaunthu na tshelede yo salelaho;
﻿?	u vhudzana mafhungo a dzimbadelo na u vhea mitengo kana ma?we mafhungo-vho.
﻿
﻿Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasi?ama dzi nga vhumbwa hani?
﻿
﻿Foramu dza vhudavhidzani ha khasi?ama dzi ?o ?anganywa na mu?etshedzi wa mu?agasi wa vhupo honoho. Mu?etshedzi u fanela u lingedza u dzhenisa sekithara dzo?he dza tshitshavha u itela uri a wane thikhedzo ya tshitshavha na u dzhenelela.
﻿
﻿Khasi?ama dzi bvaho kha khethekanyo dzo?he dza khasi?ama dzi fanela u rambiwa na u tendelwa u dzhenela na u shela mulenzhe kha mi?angano ya foramu. Hune zwa fanela zwi nga vha zwa ndeme u davhidzana na:
﻿
﻿? 	vhubindudzi
﻿?	indasi?iri
﻿?	vhulimi
﻿?	foramu dza mveledziso / zwiimiswa zwa IDP
﻿?	vhudzulo
﻿?	pfunzo
﻿?	ndondolo ya zwa mutakalo
﻿?	muvhuso/ dziCBO
﻿
﻿Hune zwa fanela, khasi?ama kana zwigwada zwa khasi?ama zwi nga khetha vhaimeleli vhane vha ?o vha imelela kha mi?angano.
﻿
﻿Mu?etshedzi wa mu?agasi u ?o vha mudzudzanyi wa foramu a dovha a vha tshipi?a tsha foramu. Maambiwa a mu?angano a fanela u vhulungwa.
﻿
﻿MISHUMO YA MIRA?O YA FORAMU
﻿
﻿Mushumo na vhu?ifhinduleli ha mira?o ya foramu i ?o vha i tevhelaho:
﻿
﻿?	Mira?o ya Foramu i fanela u shumisana na mveledziso ya ESI na u ita zwi funwaho nga tshitshavha;
﻿?	Foramu i fanela u dzudzanya mafhungo o ?iswaho nga vhathu, zwigwada zwa dzikhasi?ama kana vhaimeleli vhavho, na vha?isedzi;
﻿?	Foramu i fanela u shuma na pfunzo ya khasi?ama;
﻿?	Foramu a yo ngo fanela u vha dzangano ?i dzhiaho tsheo nga nn?a ha musi hu mafhungo ane a kwama mushumo wayo wone u?e;
﻿?	Foramu i fanela u davhidzana na NER ya amba mafhungo a songo tandululwaho sa yone n?ila ya u fhedzisela.
﻿?	Foramu i ?o dzula i tshi sedzulusa tsumbamaitele dza Foramu dza Vhudavhidzani ha Dzikhasi?ama.
﻿
﻿U farwa ha mi?angano
﻿
﻿Foramu i ?o fara mi?angano mivhili nga ?waha, i nga ?i fara mi?angano minzhi arali zwo kombetshedza.
﻿
﻿U MONITHARA VHUKONI NGA KHASI?AMA DZA MU?AGASI 
﻿
﻿FORAMU DZA VHUDAVHIDZANI
﻿
﻿NER i ?o vha na vhu?ifhinduleli ha u monithara Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasi?ama nga maitele a muvhigo a re kha NRS 047.
﻿
﻿U tevhedzwa ha foramu ya khasi?ama dza mu?agasi
﻿
﻿U tevhedzwa ha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasi?ama hu nga n?ila i tevhelaho:
﻿?	u bveledzwa ha mulevho nga u shumisana na vhashelamulenzhe;
﻿?	vhukwamani na Vhashelamulenzhe
﻿?	u tendelwa ha madzangano a ndeme o teaho;
﻿?	u tendelwa ha Bodo ya NER;
﻿?	vhudavhidzani na vha?etshedzi na 
﻿?	vhudavhidzani na vhathu.
﻿
﻿Vhaimeleli vhane vha shuma kha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasi?ama vha ?o fanela u gudiswa. Hezwi zwi ?o itwa musi dziforamu dzo no vhumbiwa. 
﻿
﻿
﻿Mbuelo dza Vha?isedzi na Dzikhasi?ama
﻿
﻿?	Khasi?ama dzi re na n?ivho ya pfanelo na vhu?ifhinduleli hadzo sa khasi?ama dza mu?agasi;
﻿?	Nyimele yavhu?i ine ya ?o ?u?uwedza vhushumisani na u pfesesana vhukati ha vha?isedzi na khasi?ama dzavho.
﻿
﻿Mbuelo dza NER
﻿
﻿?	I ?o fhungudza tshivhalo tsha dzimbilaelo na zwililo zwine zwa ?iswa kha NER uri zwi tandululwe.
﻿?	I ?o thusa NER kha u monithara vhukoni ha vha?isedzi.
﻿
