MUENGEDZO WA A 

MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA MUSI HU TSHI ITWA TSEDZULUSO YA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI YA AFRIKA TSHIPEMBE 
1. 
MARANGAPHAN.A 

Ho dzhiiwa tsheo nga tshifhinga tsha Lekgotla, nga Fulwana 2003 na 2004, ya u sedzulusa Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi Afrika Tshipembe. I.i .i.walo .i na ndivho, maga ane a tea u tevhedzelwa na zwithu zwo teaho zwine zwa tshimbilelana na tsedzuluso yeneyo, zwo talatadziwaho maelana na mahumbulwa o .etshedzwaho kha Khabinete Lekgotla nga Fulwana 2004 na mahumbulwa a Phuresidennde Vho Thabo Mbeki, kha mu.angano wa JCPS wa .a 12 .hangule 2004.  

2. 
NDIVHO DZA TSEDZULUSO 


Ndivho dza Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi ndi­
• 	
U wana masia ane a tea u khwiniswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa bindu, khathihi na u shandukiswa ha vhuimeleli na zwithu zwa tshizwinozwino, kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, zwine zwa tea u sedzeswa kana u dzhielwa n.ha; 

• 	
U .etshedza sethe dza zwipi.a zwo fhambanaho dza dzithemendelo dzine dza nga .anganedzwa kana u dzhielwa n.ha na u shumiswa nga Muvhuso u itela u bveledza sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo teaho i re na vhukoni nahone ine ya shumisea zwavhu.i; 

• 	
U bveledza modele wo teaho kana mutheo u itela u ela na u kona u tevhelela kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na modele wa u kuvhanganya datha nga u angaredza wo teaho u itela uri sisiteme yo.he ya vhulamukanyi ha zwa vhutshinyi i vhonale sa ya tshisaintsi; na 

• 	
U .etshedza vha.etshedzi vha mbekanyamaitele mafhungo ane a .o.ea malugana na u sedzulusa kana u .ola kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ya Afrika Tshipembe ya zwino kha zwa saintsi. 


3. TSHIKOUPU NA MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA A TSEDZULUSO 
Tsedzuluso i tea u dzhiela n.ha nga vhu.alo .hu.huwedzo kana mvelelo, vhukoni, u shumisea, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maan.a migaganyagwama ya zwino, matshimbidzele, kuitele na milayo ine ya laula sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na .hu.huwedzo kana mvelelo dza matshimbidzele o tevhelwaho, tshivhumbeo tsha dzangano na kutshimbidzele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nahone i tea u katela  zwithu zwi tevhelaho – 
• 	
U sedzuluswa ha milayo yo no .i vha ho hone, kuitele na matshimbidzele zwine zwa shumiswa kha vhuimo ho.he ha sisiteme ya vhulamukanyi;   

• 	
U sedzulusa mugaganyagwama une wa vha hone, vhashumi na dzi.we tshomedzo dzine dza shumisiwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na mishumo na vhu.ifhinduleli ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho na vhushaka vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho;  

• 	
U sedzulusa kuitele kwa zwino kana matshimbidzele malugana na vhukonanyi na tshumisano kha sekithara yo.he ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maan.a vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa thekhino.odzhi ya mafhungo na n.ila kana ngona dza u kuvhanganya datha; 

• 	
U sedzulusa kuitele kwa zwino na matshimbidzele malugana na kutshimbidzele kwa mulandu, hu tshi katelwa mushumo wa thekhino.odzhi ya mafhungo na n.ila kana ngona dza u kuvhanganya datha; 

• 	
U sedzulusa kushumisele kwa kuitele na mulayo wa vhu.anzi na matshimbidzele a vhutshinyi, na mushumo wazwo na mvelelo dzazwo kha u khunyeledzwa ha milandu ya vhutshinyi;   

• 	
U sedzulusa bei.i ya zwino na kugwevhele kana kuha.ulele na milayo; na  

• 	
U sedzulusa u .ala ha dzidzhele na uri zwi vhangiwa nga mini, hu tshi katelwa na mvelelo kana zwine zwa .iswa nga bei.i na n.ila dza u gwevha na milayo; na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga kha dzhele dzo .alaho, 


hu tshi khou itelwa – 
• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo kha u shumiswa ha kuitele kune kwa vha hone na matshimbidzele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; 

• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na mugaganyagwama, vhashumi na dzi.we tshomedzo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; 

• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na vhukonanyi na tshumisano kha sisiteme ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maan.a vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa na zwithu zwine zwa kwama u kuvhanganya datha na sisiteme dza mafhungo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; 

• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo dzine dza yelana na kutshimbidzele kwa mulandu kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na zwine zwa kwama u kuvhanganya datha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; 

• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo kha kushumisele kwa mulayo wa vhu.anzi na matshimbidzele a vhutshinyi kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;  

• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo malugana na bei.i na kugwevhele kana kuha.ulele kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; na 

• 	
U wana vhu.udze.udze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga na u .ala ha dzidzhele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;  

na u ita dzithemendelo nga ha  – 

• 	
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa kha kuitele na matshimbidzele na maitele avhu.i a u fhelisa milandu ya vhutshinyi nga n.ila i sa .uri kana ine ya vhuedza; 

• 	
Dzitshanduko dzine dza tea u itiwa malugana na mugaganyagwama, vhashumi na dzi.we tshomedzo u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;  

• 	
Dzitshanduko dza vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na u itiwa ha modele wa u kuvhanganya datha ya u angaredza uri sisiteme yo.he ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i vhonale zwihulu sa ya tshisaintsi na modele une wa angaredza zwo.he wo .anganyiswaho nahone wo teaho wa sisiteme dza mafhungo; 

• 	
Tshanduko dzine dza tea u itwa kha kutshimbidzele kwa mulandu u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; na  

• 	
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhu.anzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi; bei.i na kuha.ulele kana kugwevhele na milayo; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo .alaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi. 


4. ZWIBVELEDZWA ZWA TSEDZULUSO 
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, zwibveledzwa zwi tevhelaho zwi tea u .etshedzwa: 
• 	
Tshigwada tsha Tsedzuluso tsha u konanya mishumo ya Tshigwada tsha .ho.isiso, zwo.he zwi na vhaimeleli u bva kha vhasheli vha mulenzhe vha ndeme na vha si vha ndeme, hu tshi khou katelwa na vha.o.isisi vha .honifheaho; 

• 	
Muvhigo wo tou .waliwaho wa tsedzuluso une wa katela: 

o 	Kuitele na nyito; 

o 	Mawanwa na dzitsheo; na 

o 	Dzithemendelo; 



• 	
U .etshedza manweledzo a muvhigo nga u tou amba; 

• 	
Wekishopho hune mvelelo dza tsedzuluso dzi nga .etshedzwa khabinete; 

• 	
Modele wa u lavhelesa kana u .ola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na gara.a ya u kora na kuitele kwa tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya .waha nga .waha ya dzangano .a zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi 

• 	
U itela u lavhelesa na u linga kana u .ola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na gara.a ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya .waha nga .waha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwo.he na modele wa sisiteme dza mafhungo; na 

• 	
Arali zwo tea, khoniferentsi ya u .anganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso, zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo. 


5. KUITELE KWA TSEDZULUSO 
5.1 Maga 
Tsedzuluso i tea u itwa nga maga a tevhelaho: 
• 	
Ndugiselo na khumbelo ya ndambedzo; 

• 	
Mveledziso ya modele; 

• 	
Tsedzuluso; na 

• 	
U .etshedza muvhigo kana phindulo. 


5.2 Tshivhumbeo 
Tsedzuluso i tea u shumisa zwivhumbeo zwi tevhelaho: 
• 	
Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi (Tshigwada tsha Tsedzuluso); na  

• 	
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha .ho.isiso ya Tshitirathedzhi (Tshigwada tsha .ho.isiso). 


5.2.1 Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi 
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi .o vha tshone tsha ndeme tshine tsha .o eletshedza malugana na zwa po.itiki zwine zwa khou bvela phan.a zwa Tsedzuluso. 
Dzindivho: 
• 	
U wana ndambedzo ya tsedzuluso; 

• 	
U monithara, u lavhelesa na u langula maitele a .ho.isiso a Tshigwada tsha .ho.isiso; 

• 	
U vhiga nga ha mvelaphan.a ya tsedzuluso; na 

• 	
U khwa.hisedza uri mvelelo dza u fhedza dzi .etshedzwa vhafaramikovhe. 


Tshivhumbeo: 
Muimeleli muthihi u bva kha mihasho kana madzangano a tevhelaho: 
• 	
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa; 

• 	
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe; 

• 	
Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi; 

• 	
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Matshilisano; 

• 	
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa; 

• 	
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka;  na 

• 	
Vhufaragwama. 


Minis.a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u .o shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso. 
5.2.2 Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha .ho.isiso ya Tshitirathedzhi 
Tshigwada tsha .ho.isiso tshi .o vha tshone tsha ndeme tshine tsha .o sedzesa kha mushumo wa .ho.isiso ine ya khou .o.ou u itwa.  
Dzindivho: 
Kha mikano ya ndivho dzi re afho n.ha na maga ane a tea u tevhedzelwa a Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi: 
• 	
U sedzulusa mitheo ya mulayo, kuitele, matshimbidzele, mugaganyagwama na tshomedzo kha muhasho wa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi;  

• 	
U sedzulusa kuitele, matshimbidzele na ndangulo ya vhukonanyi na tshumisano kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi;  

• 	
U ita .ho.isiso yo teaho ya ndeme na i si ya ndeme; 

• 	
Muvhigo nga ha tsedzuluso arali vho humbelwa u ita ngauralo; na  

• 	
U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni, kushumele, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, u itela u bveledza zwibveledzwa zwo.he zwo buliwaho afho n.ha. 


Mbumbelwe: 
Tshigwada tshi tea u vha tsho vhumbiwa nga: 
Muimeleli u bva kha mihasho i tevhelaho na madzangano:  
• 	
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;  

• 	
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka; 

• 	
Muha.uli kana madzhisi.ara.a o nangiwaho nga Muha.uli Muhulwane nga murahu ho vha na eletshedzana na Minis.a wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;   

• 	
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe; 

• 	
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi; 

• 	
Tshitatasitiki tsha Afrika Tshipembe;  

• 	
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo; na tshigwada tsha vha.o.isisi vha .honifheaho, hu tshi katelwa Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe. 


. 
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u .o shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha .ho.isiso. 
Hu tea u vha na ofisi ya mu.waleli u itela u .etshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa .ho.isiso. Ofisi ya Mu.waleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.  
6. .HO.EA DZA TSHOMEDZO YA TSEDZULUSO 
6.1 Zwifhinga zwo vhewaho 
Muvhigo wa u fhedza u tea u .etshedzwa Phuresidennde, .waha phan.a ha datumu ya u thoma, na mivhigo ya tshifhinganyana, musi i tshi .o.ea. 
6.2 Mugaganyagwama 
Hu khou lavhelelwa uri hu .o .o.ea mugaganyagwama wa R10m une wa .o .etshedzwa nga Vhufaragwama. 
