TSHIFHINGA: AWARA 2
﻿GIREIDI 12
﻿PFESESANI
﻿Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
﻿Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
﻿Ni dzhiele nzhele mupeḽeto, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
﻿TSHIPIḒA 1
﻿Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
﻿VHUSIWANA VHU A VHAVHA
﻿Ndi nṋe Muµanalwo Magekha. Ndi mugudi a re kha gireidi 11 sekondari ya Vhudzagona. Vhabebi vhanga vhuvhili havho vho lovha nga khombo ya thekhisi ye ya dzhena fhasi ha bisi ya Mashonelo vha tshi khou ya mushumoni ha masipala. Zwino nṋe ndi khou dzula na makhadzi wanga. Vhazwala vhanga vha khou nkonµisela vhutshilo. Vha ntambudza lwa vhudzekani. Ndi tshi humbula uri vha tou tshintshana nga nṋe ndi nga ndi sa µihaṱula. Musi ndi tshi ṱoµa u vha vhiga mulayoni, makhadzi wanga a vha tendi, vha ri ndi tou vha tshiµahela kani, a thi zwi µivhi uri muzwala ndi musadzi. Musi ndi tshi vha vhudza uri a vha khou nṱanzwa, vha ri izwo ndi bve ndi fhele muḓini wavho. Ndi tshisiwana, ndo hanganea. Nda onesana na mavhele ndi µo vha ndo fhambana na maṱula.
﻿Ndi nṋe Tambulani Ṱharaga. Ndi mugudi wa biko wa gireidi 12 sekondari ya Tshamaṋowana. Ndi ralo ngauri ndi nṋe ane nda dzhia vhuimo ha u thoma kha vhagudi vha 144. Vhabebi vhanga vhoṱhe vho lovha nga vhulwadze ha VWFM. Mme anga vho lovha mahoḽa, muṋe wanga vha mbo µi tevhela ṋaṅwaha. Ṱhamusi na nṋe vho nnµodza vhunga ndo vha ndi tshi ḽa navho. Zwino ndi khou dzula na khotsimuhulu wanga u ya nga he mashaka a dzudzanya ngaho. Vhokhotsimuhulu vho dzhia thundu yoṱhe ya muṋe wanga. Ndi khou ḽa u vhavha. Vhakomana vhanga vhavhili vha henefha muµini vha tou ndzhombela zwiḽiwa vhunga ri tshi ḽela fhethu huthihi. Ḓuvha ḽine ha sevhiwa nga ṋama a thi i ṋangi, nṋe ndi wa muthotho. Zwine zwa mmangadza ndi uri khotsimuhulu wanga vha ri vha µo vha vha khou ndzhenisa tshikolo lwa u fhedzisela ṅwakani. Na ḽiṅwe na ḽiṅwe a vha na tshelede ya u ṋea maanga. Vha ri nda vuledza gireidi 12 ndi fanela uri ndi µiṱoµele mushumo. Ndo vha ndi kha µi funa u isa pfunzo dzanga phanµa, fhedzi zwi khou sea zwi tshi ṱanama nga ṅwambo wa vhusiwana. Arali no bebelwa marubini, ni songo sea vha ḽaho tshinyai.
﻿Tshisiwana ndi mini?
﻿Vhabebi vha Muµanalwo vho vha vha tshi shuma ngafhi?
﻿Vhazwala vha Muµanalwo ndi vha mbeu-µe? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿A vha khou nṱanzwa
﻿Vhagudi vha re kha gireidi 11 tshikoloni tsha Tshamaṋowana ndi vhangana?
﻿Vhabebi vha Tambulani vho lovha hani?
﻿Zwine Tambulani a khou ṱangana nazwo vhutshiloni zwi yelana hani na dzina ḽawe?
﻿Tambulani a nga vha e na vhulwadze ha VWFM? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni khwaṱhise nga u tou topola zwi re afho mafhungoni.
﻿Tshifanyiso asitshi. Tshi ṱaleleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela:
﻿Musidzana a re kha tshifanyiso o dzula kha mini?
﻿Ndi zwifhio zwine musidzana uyo a khou µitakadza ngazwo?
﻿Tshifanyiso itsho tsho livhiswa kha vhafhio?
﻿Musidzana uyo ndi murema kana ndi mutshena? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ni vhona uri musidzana uyo a nga vha o sinyuwa kana o takala? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ndi zwifhio zwine zwa khou vhambadzwa nga u ṱanwa ha tshifanyiso itshi?
﻿Musidzana uyu o fodwa e ngafhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
﻿TSHIPIḒA 2
﻿Nga maipfi a re vhukati ha 50 na 60, nweledzani zwithu zwi tshinyaho lukanda lwa muthu. Ni ṅwale mbuno dza sumbe dzi kha mafhungo a pfalaho. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangeni magumoni a samari yaṋu.
﻿Vhunzhi ha vhathu vha tama u vha vhavhuµi ngeno vha sa fari zwavhuµi lukanda lwavho. U wana muthu a tshi sokou ṱamba nga maµi a mashika a re na zwitshili a dovha a lu hwaya lwo kalulaho nga makhwayo, midzhawane na ngwane dza matombo a si na siya. Hezwi o lu hwaya lwa sala lu tshi vhuvhuyela, u wana muthada i tshi tou takala thovhela, i tshi ri ndi hone tshika yo bva matsina lu khou vhuvhuyela nga u vhaisala.
﻿Muṅwe na muṅwe u ḽora nga ha u vha na lukanda lwavhuµi, fhedzi-ha zwi tou µura u lu nakisa. Uri lukanda lu dzule lwo naka nahone lu tshi tamisa, ni fanela uri ni si dahe. U daha fola zwi ita uri malofha a si tshimbile zwavhuµi na muvhili. U wana lukanda lwa muthu onoyo lu sa penyi nahone lu vha na muvhala wa nµolamiḽora.
﻿Ḓuvha na ḽone ḽi a kona u tshinya lukanda lwa muthu lwa sala lu sa sedzei. Sazwezwo vhathu vha tea u tsireledza lukanda lwavho kha µuvha uri lu si tshinyale. Hezwi zwi nga konwa na nga u µola mapfura o lu fanelaho. Arali muthu a µiṋea tshifhinga tsho linganaho tsha u awela na u ḽa zwiḽiwa zwi re na pfushi, lukanda lwawe lu a simuwa zwavhuµi lwa nakelela.
﻿Muthu arali a vuwa a tshi ita nyonyoloso lwo linganelaho lune a bva biko, zwi ita uri lukanda lu simuwe lu penyelele ngauri miṋo na mashika zwi µo vha zwo bvela nnµa. Naho u londota lukanda zwi tshi µura, nga ri lingedze u lu nakisa.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿MBAVHALELO YA LUKANDA
﻿KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
﻿TSHIPIḒA 3
﻿Vhalani luṅwalo lwe Tshifhiwa a ṅwalela mme awe nga vhusedzi uri ni kone u fhindula mbudziso dzi lu tevhelaho:
﻿Mme anga,
﻿nne na khonani yanga ri khou tama u ya rothe. Hu pfi ri ḓo ya na muziamu wa zwithu zwa tshiṱalula. (Ende) na u µura a lu ḓuri. Ndi R300 (only). (Cousin) yanga u ḓo ḓa nga (Monday), zwi nga ita arali a nnµela na tshelede heyo. Kha tshelede ya u la vha songo vhilahela. Ndi khou tou humbela vhathu!
﻿Ṅwana wavho
﻿Bulani zwiṋa zwo khakheaho no sedza tshivhumbeo tsha luṅwalo ulwu.
﻿Nḓila ine Takalani a mba ngayo na mme awe yo khakhea ngafhi?
﻿Ndi ngafhi he Takalani a shumisa luambo lwa u kwengweledza?
﻿Shumisani maipfi o teaho vhudzuloni ha a re zwitangini.
﻿Khakhululani maipfi a re zwitangini kana ni ṱoredze maipfi o teaho afho ho salaho zwikhala. Ṅwalani nomboro 3.2.1 u swika kha 3.2.20 ni konou ṅwala phindulo.
﻿Vhagudisi vha na mushumo 3.2.1 (-hulu) wa u funza vhagudi vhudele. Mushumo hoyu vha nga 3.2.2 ... u kone 3.2.3 ... vha si khou 3.2.4 (thusa) na vhabebi. Vhana 3.2.5 (-ṱuku) vha a µa 3.2.6 (tshikolo) vha songo ṱamba. Ndi mushumo wa vhagudisi na vhabebi u vha eletshedza. Muthu muṅwe na muṅwe u a 3.2.7 (takala) u vha na lukanda lu no suvhelela. Muthu u fanela u ṱamba uri a si vhe na 3.2.8 (nukha). Muthu a tshi ṱamba u fanela u 3.2.9 (shuma) tshitaula na tshisibe. Musi muthu a tshi fhedza u ṱamba u fanela u 3.2.10 ... zwiµolo zwine a anµana nazwo. Vhagudisi vha a 3.2.11 (kwata) arali vhagudi vha tshi µa tshikoloni vha songo ṱamba. Ndi 3.2.12 ... hune muthu a fanela u ṱamba? Heyi ndi 3.2.13 (vhudzisa) ine vhagudi vhanzhi vha i vhudzisa. Muthu u ṱamba tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe 3.2.14 ... muvhili 3.2.15 ... u na tshika. Vhathu vha humbula uri vhagudi vha re na vhuaµa ndi vhatukana, 3.2.16 (mara) vha µi vha hone 3.2.17 (masidzana) vha re na vhuyaµa. Tshikoloni na mahayani 3.2.18 ... fanela u vha na bommbi dza 3.2.19 ... uri vhana vha kone u ṱamba 3.2.20 ... musi vha tshi bva u µithusa.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzine dza µo tevhela:
﻿Pholisa ḽo fara ḽiṱhannga ḽe ḽa vha ḽi tshi tswa dzigoloi, khathihi na u tswela vhathu thundu dza nµuni musi vhe mishumoni. Zwikegulu na zwikalaha zwone zwo vha zwi tshi tou dzhielwa tshelede ya mundende nga µuvha ḽa muholo. Zwitukana na zwisidzana zwo vha zwi sa tsha ruṅwa vhengeleni nga mulandu wa nyofho. Khothe yo fhedza yo ḽi vhona mulandu ḽa gwevhiwa makole a rathi. Vhathu vha µo awela. Tshanµa tsha mulayo ndi tshilapfu. O vha a tshi ri u µo fhelela ngafhi? Vhuvhava a vhu badeli. Makole a rathi a si thanga ya muthu. U µo vhuya o hoṱefhala.
﻿Ṅwalani madzina a tevhelaho e kha vhunzhi ni dovhe ni a shumise mafhungoni a pfalaho:
﻿Pholisa
﻿Muholo
﻿Titilidzani madzina a tevhelaho ni dovhe ni a shumise mafhungoni a pfalaho:
﻿Zwikalaha
﻿Shandulani fhungo ḽi tevhelaho ḽi vhe kha khanedza:
﻿Khothe yo fhedza yo ḽi vhona mulandu.
﻿Bulani ḽibulazwithihi ḽa ipfi miṅwaha ḽo shumiswaho mafhungoni e na vhala ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
﻿Bulani uri fhungo ḽo talelwaho nga fhasi ḽi kha tshifhinga tshifhio? Ni dovhe ni ḽi ṅwale no ḽi isa kha tshifhinga tsho fhelaho.
﻿Zwikegulu
﻿Zwitukana
﻿Zwisidzana
﻿Zwikalaha
﻿Shumisani ipfi thanga mafhungoni mararu o fhambanaho u sumbedza uri ni a µivha zwine ḽa amba zwone.
﻿Vhumbani dzina ḽi tshi bva kha ḽiiti -hoṱefhala ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C :
﻿TSHIPIḒA 4
