Tshitirathedzhi  tsha R&D tsha Lushaka tsha Afurika Tshipembe
﻿
﻿MUHASHO WA VHUTSILA, MVELELE, SAINTSI NA THEKHINO?ODZHI
﻿
﻿
﻿ZWI RE NGOMU
﻿
﻿MANWELEDZO A NDEME???????????????????..????????.4
﻿
﻿1.	MARANGAPHANDA?...??????????????????????...??.....8
﻿
﻿1.1 Mathomo a Tshitirathedzhi tsha R&D?????????..?????????.8
﻿
﻿2. 	Khono dza vhutudze-tudze ha ndeme hune ha tea u lugiswa kha
﻿Tshitirathedzhi  tsha R&D???????????..?????.???.?????.9
﻿
﻿2.1	Ndambedzo yo teaho a Sisi?eme ya Lushaka ya Vhutumbuli??????.??..10
﻿2.2	Zwitirathedzhi zwo teaho u sedziwa???????????????..???.10
﻿2.3	Zwiko zwa Vhathu?.??...???????????????????????10
﻿2.4	U tsela fhasi ha thodisiso na Mvelaphanda kha sekhithara dza phuraivethe?.?...10
﻿2.5	Ndaka ya vhuluvhi?????????????..?????????????.11
﻿2.6	U fhandekana ha Muvhuso kha zwa saintsi na Saintsi na Thekhino?odzhi..?..?.11
﻿
﻿3. TSHITIRATHEDZHI TSHA NDIVHO???????????????????.??11
﻿
﻿3.1 U vha na vhukoni ho dalaho??????????????????????..11
﻿3.2 U engedzedza vhubindudzi kha saintsi ya vhathu vha Afurika Tshipembe
﻿   (Lupfumo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe)??????????????..12
﻿3.3	U vhumba sisi?eme ya muvhuso wavhudi wa saintsi na thekhino?odzhi (u dzudzanya zwavhudi wa saintsi na thekhino?odzhi (u dzudzanya zwavhudi na u ?etshedza??????????????????.?????????????14
﻿
﻿4.	MAHUMBULWA A TSHITIRATHEDZHI???????????????????..14
﻿
﻿4.1	Vhulangandaka ha sisi?eme ya vhutumbuli ha Lushaka vhu fushaho??..??.14
﻿4.2	Tsumbavhuyo dzi kwamaho mvelaphanda na u tendela u vhambadza....???18
﻿4.3	Vhutumbuli ha ?chasm?????.?.???????????????????26
﻿4.4	SET ndi lupfumo lwa vhathu???????????.?.??????????26
﻿
﻿5.	VHUTUMBULI???????????.????.???????????????28
﻿
﻿5.1 Tshiimo tshi re hone zwa zwino?????????.???????????..28
﻿5.2 Vhurangeli?????????..????????????????????..29
﻿5.3	U sikwa ha Faunesheni ya u Thoma Thekhino?odzhi????????????30
﻿5.3 Thekhino?odzhi ntswa na ndivho dza vhubindudzi kha sisi?eme
﻿ ya vhutodisisi ha mvelaphanda?????????????????????32
﻿5.5	Mishumo mihulwane ya thekhino?odzhi????.?????????????..33
﻿5.6	Saintsi na thekhino?odzhi na vhutumbuli?????...???????????...34
﻿5.7	Pulatifomo ya thekhinolodhzi ntswa ??????.????????????...36
﻿5.9	Thekhino?odzhi ya u engedzedza vhubveledzi???????..????????38
﻿5.10	U khwathisa mbekanyamushumo dza u tikedza dza u tikedza vhutumbuli....?...39
﻿5.11	Vhutumani ha zwitiratheddzhi??????????????????????40
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿6 LUPFUMO LWA VHATHU NA U SHANDUKISA SAINTSI,
﻿VHUINZHINIERE NA THEKHINO?ODZHI????????????????????43
﻿
﻿6.1	Tshiimo tsha mipfuluwo ya vhorasaintsi kha lifhasi la saintsi????????..43
﻿6.2	Tshitirathedzhi tsha u tikedza ndivho ya mirafho yo itwaho nga Saintsi????????..?????????.??????????????.43
﻿6.3 Tho?ea ya vhorasaintsi vhaswa..???????????.?????????47
﻿6.4 Tho?ea ya u livha kha senthara dza vhukoni???????????????..49
﻿6.5 U khwathisedzwa ha tserekano na vhutumanyi ha dzitshaka ha S&T????...50
﻿6.6 U ?umana na tshi?irathedzhi tsho fhelelaho tsha mveledziso ya zwiko zwa vhathu 50
﻿
﻿7. U VHUMBA SITEME YAVHU?I YA MUVHUSO WA  SAINTSI NA THEKHINO?ODZHI??????????????????????????52
﻿
﻿7.1	Tshiimo tsha zwino????????????????????????.??54
﻿7.2	U dibadekanya na zwipikwa zwa polisi dza muvhuso?????????.?.?55
﻿7.3	vhurumiwa na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso??.??.57
﻿7.4	Thodisiso na mvelaphanda ???????????.???????????..57
﻿7.6	Ndaka ya vhuluvhi??...??????????????????.?????...58
﻿7.7	U dzhenelela kha sekhithara dza phuraivethe???????????..????..66
﻿
﻿
﻿8. GWAMA?????????????????????????????????.68
﻿
﻿8.1	Vhutumbuli ????..?????????????????????????.68
﻿8.2	Zwiko zwa vhavhathu na tshanduko..??????????????????..70
﻿8.3	U vhumbiwa ha muvhuso wavhudi wa Saintsi???????????????72
﻿
﻿9.	MAGUMO?????????..??????????????????????73
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Mitevhe ya Madzina o pfufhifhadzwaho
﻿
﻿
﻿BEE		Black Economic Empowerment/Enterprises
﻿CITI		The Cape Information Technology Initiative
﻿DACST	Department of Arts, Culture, Science and Technology
﻿NEPAD	New Partnership for African Development
﻿PII		
﻿R&D	Research and development ? two key processes of developing and applying new knowledge
﻿SET	Science, Engineering and Technology (usually in the context of human resources)
﻿S&T	Science and technology ? the two key domains of knowledge that underpin innovation
﻿SPII	Support programme for Industrial Innovation
﻿USA	Unites States of America
﻿USSR	Union of Soviet Socialist Republic
﻿
﻿
﻿Manweledzo a Ndeme
﻿
﻿Uya nga mutangano wa Khoro wa Phando 2002, Khabinethe yo laedza Minisita wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi uri a bveledze tshitirathedzhi tsha lushaka tsha Vhutodisisi na Mvelelaphanda na Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso. Tshitirathedzhi itshi tsha thodisiso na mvelaphanda, tshi do vha wone mutheo wa uri huvhe na nyaluwo ya zwa ikonomi na zwi?we zwitirathedzhi zwi ngaho sa mvelaphanda ya zwitirathedzhi zwa zwiko zwa vhathu; tshitirathedzhi tsha thanganelano tsha u Bveledza na Tshitirathedzhi tsha pulane ya vhulimi ha Africa Tshipembe.
﻿
﻿Kha tshifhinga tsha zwino, zwithu zwa ndeme na zwe zwa itea tshifhingani tsho fhiraho zwine zwa tea u dzhielwa ntha musi hu tshi bveledzwa tshitirathedzhi tshiswa tsha thodisiso tsha mvelaphanda ya Lushaka ndi hezwi:
﻿
﻿* U fheliswa ha ndivho ya thekhino?odzhi (sa u dzhenelela zwihulwane nga mmbi na (u diimisa) nga muvhuso wo fhiraho vhukati ha 1990 na 1994.
﻿Izwi zwo ita uri hu vhe na u tsela fhasi kha u shumiswa ha masheleni kha thodisiso na mvelaphanda ya lushaka u bva kha 1.1% nga 1990 uya kha 0.7% nga 1994.  U fhungudzea uhu ho itea nga tshifhinga tsha musi sisi?eme ya lushaka ya u khwinifhadza i tshi tea u huliswa uri i kone u swikelela thodea dza milioni dza 40 dza vhathu u firisa vhathu vhane vha swika henefha kha milioni dza 5 u swika kha dza rathi. 
﻿
﻿* Zwi?irathedzi zwi teaho u sedzwa, u bva kha vhathu, ikonomi na mbonelo ya tsireledzo.  U thivhela ho teaho kha malwadze maswa na malwadze a kale; malwadze aneo a nga vha a kwamaho vhathu kana zwipuka, izwi zwi tea u bviselwa khagala nga mbekanyamaitele ya thodisiso yapo.  U bva kha kuvhonele kwa tsireledzo, na u vha murengi wa khwine wa u renga thekinolondzhi i bvelaho phanda nga u tavhanya kha u bveledza zwine zwa toda vhorasaintsi vhapo u ita thodisiso kha vhupo ho fhambanaho.
﻿
﻿* Zwiko zwa vhathu.  Zwiko zwashu zwa vhathu zwa saintsi na thekinolondzhi a zwi khou vusuluswa nga ndila yo teaho.  Vhunzhi ha vhatshena, vha vhanna, vhane vha khou kalaha a vha khou imelwa vhuimoni havho nga vhaswa vha bvaho kha mirafho yo fhambanaho kha shango lashu.
﻿
﻿* Zwiitisi zwi?we zwine vhunzhi hazwo zwi tutuwedzwa nga u tangana ha madzangano zwo sia hu na u fhungudzea kha u bindudza na u shumiswa nga sekhithara dza phuraivethe dza Afrika Tshipembe kha thodisiso na mvelaphanda. Hezwi zwi nga sia hu na u fhelelwa ha ndaulo kha uri ndivho i bvelela ine ya vha yone thikho kha mabindu o bveleho phanda vhukuma.
﻿
﻿* U sa vha hone ha mulayo wa ndivho ya vhune na tshiimiswa.  Mvelaphanda ntswa ya biothekhino?odzhi yo ?isa nyaluwo zwi tshi ya kha u shumiswa hu si ha vhudi kha biodavesiti kha zwitwa na zwikhwiniswa u bva kha thodisiso dzo tiwaho dzi tshi bva kha masheleni a tshitshavha  songo tsireledzeaho na u langulwa zwavhudi.
﻿
﻿* U fhandekana ha zwivhumbeo zwa ndangulo.  Naho zwiimiswa zwa thodisiso dzo sedzuluswa na tsumba kushumele zwi hone, ndima ine ya tewa u dzhiwa nga mihasho kha ndangulo na u vhea zwibviswa zwo tiwaho nga muvhuso kha zwi imiswa zwa vhutodidsisi a zwo ngo bvela khagala. U bva kha mbonelo ya mugaganyagwama wa saintsi na thekhino?odzhi kha kushumiselwe kwa masheleni.
﻿
﻿Tshi?irathedzhi tshiswa tsha thodisisi na mveledziso tshi do ditika nga tsumbavhuyo na hone yo ditika kha thiko tharu dzi tevhelaho:
﻿* U tumbula
﻿* Saintsi, vhuinzhiniara na thekhino?odzhi zwiko zwa vhathu na u shandukisa.
﻿* U ita sisi?eme ya muvhuso wa saintsi na thekhino?odzhi i shumaho.
﻿
﻿Thiko ya u disa zwithu zwiswa i katela u thomiwa na u lambedzwa ha mitevhe ya ndivho dza thekhino?odzhi dzine dzavha dza ndeme kha u bveledza phanda ikonomi na mveledziso ya matshilisano.  Izwi zwi tanganya zwithu zwivhili zwa thekhino?odzhi ya masalauno zwine zwa vha bayothekhino?odzhi na thekhino?odzhi ya u andadza mafhungo. Mdivho mbili dza nyengedzedzo ya u engedzedza ndeme ya zwiko zwa mupo.  Ya u fhedzisela ndi ndivho ya thekhino?odzhi ya u fhungudza vhushai u lingedza u tandulula tshiwo tsha ano maduvha. Vhuimo ha ndivho idzi vhu do langulwa nga tshiimiswa tshiswa, Faundesheni ya Vhutumbuli ha Thekhino?odzhi (FTI) ine ya do shuma sa zhendedzi lo ditikaho nga ndivho yo lambedzwaho ho sedzwa vhutumbuli kha mishini dzothe dza thekhino?odzhi.  FTI i ?o lambedza vhutumbuli kha sekhithara ya tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe, na u bva kha mutevhe wa vhuleme u thoma kha muhumbulo u ya kha mimaraga ho sedzwa mbadelo ya n?ha ya mveledziso na u tanganedza nga makete kha zwite?wa u fhira zwa makwevho, vhuthothonyi, vhuambadzi.
﻿
﻿Kudzhenele kwashu kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu kwo toma midzi kha thodea, ngeno kha tshi?we tshanda, hu tshi sedzwa tshivhalo tsha vhathu u bva kha tshitshavha tshe tsha vha tsho kandeledzwa, vhafumakadzi vhane vha khou dzhenela zwa saintsi vha vha henefho, ngeno kha tshi?we tshanda, u thoma tshitirathedzhi tshine tsha do alusa vhukoni ha ntha u ya kha lifhasi lothe.  U pfesesa ha tshitshavha mitevhe ya saintsi zwi do konea nga u engedzedza tshivhalo itshi arali vhaswa vha tshi nga vhona u fushea nga miholo zwi tshi takadza kha mabudo avho. Nga mi?waha ya 1970 na 1980 mabudo ayo o vha o dala, zwi tshi ya nga ndivho ya thekhino?odzhi ya misi yeneyo, fhedzi ho sedzwa itsho tshitshavha tshe tsha vha tsho fhiwa dzipfanelo.  Naho zwo ralo zwiko zwa vhathu ndi thikho yo tumiwaho na vhutumbuli.  U mona na lifhasi tshifhinga tsha u linga ndila ya u bveledza vhorasaintsi vha vhuimo ha ntha vhane vha do kona u fhirisela u bva kha vhukoni uya kha vha?we, ndi u sedza fhedzi kha vhukoni ha ntha. Ndila i?we ya u swikela vhukoni ha ntha ha lushaka ndi u sedza thodea dza fhasisa kha saintsi na kha vhupo vhune ha nga bvelela nga mulandu wa zwiko zwa mupo kana u vha hone ha ndivho.  Afrika Tshipembe vhugudi vhu fanaho ha divhanaledzi, human paleontology na ndivho ya mupo.  Ndi zwiimiswa zwi re na ndeme kha tshitirathedzhi u bveledza phanda saintsi mutheo wa thodisiso ya lushaka, zwi tshi tumanywa na sekhithara ya pfunzo ya ntha u fhira nga pulane ya lushaka ya pfunzo ya ntha.  Naho ho vha na u vhekanyulula ha mishumo kha muvhuso nga 1994 vhudifhinduleli ha vhulanguli na vhudifhinduleli ha zwiimiswa kha sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli yo vha i sa shumi. Thiko ya vhuraru ya tshitirathedzhi tshiswa tsha thodisiso na mveledziso tshi amba nga hezwi nga uri:
﻿* U ita uri hu vhonale phambano vhukati ha mishumo kha mihasho i fanaho na vhulimi na mutakalo ine ya i sela sekhithara dzo tiwaho, na Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi ine ya tea u vha ndila yo tanganelanaho.
﻿* U dzhiela nzhele uri ndila dza khwinesa kha lifhasi u ya nga ndambedzo ya muvhuso kha saintsi thekhino?odzhi, ine ya vhidzwa u pfi ndi mushumo wavhudi wa thodea dza ndeme (vhubveledzi ha ndivho), vhutumbuli (mabindu maswa, zwibveledzwa na tshumelo) na masheleni a vhubveledzi , zwi a tevhedzwa.
﻿
﻿Mushumo wa Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhino?odzhi u dovha wa vha na vhukonanyi ha sisteme ya ndaulo ya kushumele kha dzi?aborathari dzothe dza muvhuso na u vha na vhudifhinduleli kha zwiimiswa zwitanu zwine zwa vha mutheo wa lushaka wa thodisiso wa tshiimiswa tsha u bveledziswa ha saintsi (FEST) Foundeshni Ntswaya thekhino?odzhi ya vhuthomi, Khoro ya zwa Saintsi na Thodisiso ya ndowetshumo ya vhathu kha khoro ya Thodisiso ya zwa Saintsi. Mihasho i dovha na vhudifhinduleli ha u vhea zwipikwa zwa thodisiso na mugaganya-gwama wa zwiimiswa zwine zwa vhigwa khazwo. Thodisiso dza fhasi ndi mushumo u kovhekanywaho vhukati ha Muhasho wa saintsi, Mvelele, vhutsila na hThekhino?odzhi na Muhasho wa pfunzo. Mihasho i do tangana kha vhutumbuli, huna tshumisano na Muhasho wa saintsi, Mvelele, vhutsila na Thekhino?odzhi.
﻿
﻿Gwama la u dzhenela na gwama la u phuromotha sekhithara dza phuraivethe u dzhenela zwa mishini, i dovha vhudifhinduleleli ha Muhasho wa Makwevho na Indasiteri na zhendedzi la koporasi la mveledzo ya indasiteri.
﻿
﻿U mona na lifhasi hu u aravha thodea hu hulwanesa ha u bveledzwa ha ndivho, u pha?aladza na u i shumisa, u fhungudza vhutshilo hu tshi bveledzwa na mbambe ya zwiko zwa vhathu, mashango manzhi a khou engedza mbetshelo ya lushaka kha thodisiso mveledziso. Mbalo tshikati ya OECD kha tshitshavha na sekitara ya phuraivethe ndi 2.15% ya GDP.  Mashango a fanaho na Finland na Korea a shumisa masheleni manzhi vhukuma.  Afrika Tshipembe i khou shumisa henefha kha 0.7% ine hafu ya bva kha muvhuso i fhasisa kha zwine ya fanela u vha kha u ita mbambe lushaka kha mi?waha  i daho iyi mbuno i do dodombedzwa kha Muvhigo wa lifhasi wa u tatisana i bvaho luthihi nga ?waha.
﻿
﻿Kha tshitirathedzhi tshiswa tsha thoddisiso a mveledziso, muvhuso u tea u engedzedza kavhili u bindudza kha saintsi na thekhino?odzhi kha mi?waha miraru i daho, na nyengedzedzo i tshi ya ntha nga zwituku nga zwituku.  Izwi zwi do gonyisa u bindudza ha lushaka ha vhatatisana navho, fhedzi ya vha tsumbo ya u fhira 1% fhedzi zwi sa swiki kha vha?we tshitirathedzhi tsho teaho, tshi fanaho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe. Thodisiso ya zwino na maduvha ano dzi a toddea  swikela tshipikwa.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1. MARANGAPHANDA
﻿
﻿1.1 Mathomo a tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso (R&D)
﻿Vhukati ha 1990 na 1994 mishini yo khwathaho ya thekhino?odzhi yo bveledzwaho nga muvhuso wa National Party (tsumbo, u dzhenelela zwihulwane ha zwa mmbi a u diimisa kha zwa fulu-fulu n.z.) zwo thoma u fheliswa nga ndila yo dzudzanyaho, izwo zwo tsitsa tshivhalo tsha lushaka tshi shumiswaho kha thodisiso na mveledziso u bva kha 1.1 % uya kha tshiimo tsha zwino tsha henefha kha 0.7%
﻿
﻿Fhethu hune ha tea u vha na mutatisano ndi kha thekhino?odzhi ya mamaga, vhulimi, zwa migodi na thodisiso ya zwa minerala na saintsi kha dzi univesithi zwi dzule zwi hone, fhedzi vhupo vhune ha toda masheleni manzhi he ha vha hu tshi thusa vhunzhi ha vhathu tshifhingani tsho fhelaho ho vha ho fhela nga 1994.  U tutuwedza u shandukisa tshivhumbeo ha dzikhampani musi ho lavheleswa ?ifhasi ?o?he zwo fhungudza vhukuma u takatelwa ha dzikhampani dza Afrika Tshipembe u didzhenisa kha mimishini ya vhutumbuli u bva kha sekhithara ya phuraivethe.  Huna vhutanzi vhune ha sumbedza uri sekhithara dza phuraivethe nga ?waha ha SASOL na dzi?we khampani    thukhu kha vhutumbuli dza vha tshi khou u di bvisa kha zwa ?ho?isiso na mveledziso nga u tavhanya.  U rengisa thundu ya muvhuso u ya kha sekhithara ya phuraivethe zwi vhea u kona ha thodisiso na mveledziso ya lushaka, kha khombo arali thodisiso ya lushaka i sa dzhielwi ntha (tsumbo yandeme madi kha zwa fulu-fulu)
﻿
﻿Muvhuso muswa wo livhana na khaedu ya mveledzo ya mathomo. Wo fhedza tshifhinga tshilapfu tielela kha vhumatshelo, musi hu tshi khou lwelwa mbofholowo, zwino wo tea u didzhenisa kha u i sela vhathu tshumelo nga tshihadu.  Zwi sa mangadziho ndi u lambedzwa zwi todaho u shandukiswa na mitatisano ya thekinoldzhi u ya kha mishini dzine dza khwathisedza vhutshilo ha khwine ha vhathu na u tatisana kha zwa ikonomi.  Naho zwo ralo ho khwathisedzwa zwine zwa vha zwa ndeme nthani ha u lambedza mishini ntswa.  Kha pho?isi yeneyei Mulayo tibe kha saintsi na thekhino?odzhi ye ya vha yo themendelwa nga khabinete nga 1996, thekhino?odzhi kha Afrika Tshipembe yo ?itika kha Sisi?eme ya vhutumbuli ya lushaka (SIO) Kha (NSI) "vhutumbuli " i ?alutshedzwa na u ?ivhadzwa kha mimaraga (ikonomi kana zwa matshilisano) ha zwibveledzwa zwiswa kana zwo khwinisiwaho. NSI yone ine, i nga sa tshigwada tsha zwiimiswa, madzangano na pho?isi dzine dza davhidzana hu u fhata muhumbulo muthihi wa zwa matshilisano na ikonomi ho sedzwa ndivho zwine zwa shumiswa u divhadzwa ha vhutumbuli sa tshone tsha ndeme tshi bveledzaho tshanduko. Muhumbulo wa vhutumbuli u kokodzwaho zwi tshi fhambana na saintsi ine ya iselwa phanda zwo no bveledzwaho zwavhudi kha polisi ya foramu ya OECD yo rangwa phanda nga (Mbumbano ya Lifhasi) European Union nga we a vha e Prime Minister Cresson. Fhedzi Afrika Tshipembe lo vha lone la u thoma u shumisa iyo pho?isi ngeno mashango manzhi o tevhela nga murahu 
﻿
﻿Nahone Afrika Tshipembe lo divhea kha pho?isi ya lifhasi zwo li kon?ela nga maanda kha pho?isi ya lushaka ya saintsi na thekhino?odzhi uri li pfale kha khanedzano na tshitshavha.  Hezwi zwo ditika nga ndivho tharu dzi tevhelaho:
﻿1. Mbumbo ya ndaulo kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi yo tangana lune zwa i kondela u dzhenelela nga zhendedzi lithihi
﻿2. Mutevhe wa mveledzo u swika hune wa sedzesa kha u bvisa thaidzo dzine dza vha hone nthani ha u fhata vhuimo vhune ha do shumana na zwa mveledziso lwa tshifhinga tshilapfu
﻿3. Khanedzano kha ikonomi dzo ya phanda u fhirisa u amba nga ndaulo ya ikonomi thukhu, u ya kha zwiitisi zwa ikonomi khulwane na khulwanesa thodisiso, u gudisa na zwa vhubindudzi.
﻿
﻿Hu sa hanedzwi tshanduko khulwane dzine dza itea Afurika Tshipembe na kha lifhasi. NSI yo sumbedzisa i tshi kombetshedza sa zwe zwa vha kha mi?waha ya rathi yo fhelaho. Zwo bvela khagala uri u hula ha ikonomi ho ?itika kha tshitarathedzhi kha (zwa vhulimi, vhumagi vhukonanyi) na zwi?we-vho kha zwiimiswa (Mudagasi, Vhuendi) sa khono i itisaho (Zwikho zwa vhathu, thodisiso na mveledzo).
﻿
﻿Nga mulandu wa izwi zwi re afho n?ha u disedzulusa ha zwi sumbi zwa thodisiso na mveledziso, hu bvelela zwithu zwa ndeme zwi teavho u lingiwa ha vhutumbuli thodisiso na mveledziso Afrika Tshipembe. Zwiitisi izwi zwo ?walwa kha bammbiri "Mveledziso ya thodisiso na mveledziso ya tshitirathedzhi ya Afrika Tshipembe" le la nekedzwa nga tshigwada tsha zwa ikonomi kha mutangano wa khabinethe la Phando 2002. He?i bammbiri li nea khono dza rathi dza u kundelwa dzine u dzhenelwa ha tea u tiwa uri li?walwa la mulayo gaganywa li kone u vha hone. (Thumetshedzo)
﻿
﻿2.	Khono dza u kundelwa dzine dza tea u lugiswa kha tshitirathedzhi tsha todsiso na mvelaphanda
﻿
﻿2.1	Ndambedzo yo teaho ya Sisi?eme ya Lushaka ya vhutumbuli 
﻿Zwa zwino tshelede ine ya shumiswa kha la Afrika Tshipembe kha thodisiso na kha mvelaphanda i henefha kha 0.7% (Muvhuso 0.29%) ya GDP ngeno mbalo tshikati ya mashango a OECD i henefha kha 2.15% ya GDP, fhedzi Finland (sa tsumbo) i na ikonomi i linganaho na ya Afrika Tshipembe i tshi shumisa 3.5% (Muvhuso 1%).
﻿
﻿2.2	Zwitirathedzhi zwi teaho u sedzwa
﻿Hu tshi sedzwa nyaluho ya mvelaphanda ya khono dza thekhino?odzhi maduvha ano, iri vhea kha khombo ya zwa tsireledzo arali ra sa dzulela u diimisela kha u tatisana kha zwa mveledzo kha sisi?eme dzothe (Yunivesithi, Khoro dza thodisiso, Sekhithara dza phuraivethe) kha zwitirathedzhi zwa ndeme.
﻿
﻿2.3	Zwiko zwa vhathu
﻿Zwiko zwa vhathu kha saintsi na thekhino?odzhi a zwi khou bveledzwa kana u vusuluswa.  Ri na lushaka lune maduvha alwo ono tuwa.  Tsumbavhuyo dzi sumbedza vho rasaintsi vha vhafumakadzi vha vharema, vhorathekhino?odzhi, vhainzhiniara avha khou dzhenelela kha zwa akhademi na uri vhathu vhane kha thodisiso na zwiimiswa vha do litsha mushumo.  Nga 1990 ma?walwa a saintsi o bveledzwaho nga vhathodisisi vha re na mi?waha ya mahumi matanu (50) u ya ntha, vha ita tshafumi tsha 18%, fhedzi nga 1998 tshivhalo itshi tsho gonyela kha 45%.  Nga tshifhinga tshenetsho ma?walwa a vho rasaintsi vha vharema tsho aluwa u bva kha 3,5% u ya kha 8%.  Kha tshifhinga tsha zwino huna mbalo ire fhasi ha mutodisisi muthihi kha mbalo ya tshigidi tsha vhashumi, ri tshi vhambedza na vharathi kha la Australia na fumi kha Japan.  Sa zwe zwa newa zwa uri thekhino?odzhi i tshimbila nga milenzhe mivhili, u vha hone ha fhethu vhupo ho itaho tshiomate kha sisi?eme ya lushaka ya vhubveledzi zwi sina tshiimo tshi kana-kanisaho.
﻿
﻿2.4	U tsela fhasi ha thodisiso na mvelaphanda kha sekhithara ya phuraivethe.
﻿Vhutodisisi na mvelaphanda a dzine dza ita khampani dza la Afrika Tshipembe ho sumbedza u fhungudzea lwo kaleaho kha mi?waha mina yo fhelaho.  Zwitatisitiki zwa lifhasi zwi sumbedza uri tshisumbi tsha vhukuma tsha mveledziso ya ikonomi i laulwaho nga thekhino?odzhi i ditika nga tshiimo tsha vhutodisisi na vhutumbuli nga sekhithara dzapo dza phuraivethe, na nga u fhambana ha dzifeme.  Tshiimo tsha zwino tshi livhiswaho kha u shandukiswa ha khampani khulwane ho sedzwa ikonomi ya lifhasi, zwi na mbuelo dzi si dzavhudi kha zwa thekhino?odzhi.  U bvela phanda ha u sa kona u thoma vhutumbuli ha nthesa kha lifhasi zwi sia ikonomi itshi vha yone i tevhelaho na u i fhirisela kha thekhino?odzhi dzo dziaho (u fhirsisa vhuthomi ha zwa thekhino?odzhi). Hezwi a zwi nga tikedzi tshitiratedzhi tshiswa tsha vhumagi kana uri tendela u swikela kha mbalo tshikati tsha nyaluwo.
﻿
﻿2.5	Ndaka ya Vhuluvhi
﻿Thekhino?odzhi ntswa yo sika khaedu ntswa zwi tshi ya nga ndaka ya vhuluvhi.  Hezwi ndi ngoho kha bayothekhino?odzhi na vhushaka hayo na bayodivesithi ya vhupo na ndivho ya tsiko.  Kuhumbulele kha dzitshakha kha zwa mulayo ku khou ?avhanya u fana na thekhino?odzhi ntswa na uri i tea u bveledzisa mutatisano sa mafhungo a tshihadu kana ra livhana na u tambudzwa na u vhetshelwa thungo malugana na zwiko zwi re zwashu.  U dzhenela zwa ndivho ya vhune nga ndila ire khagala, u ya nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha zwi a todea.
﻿
﻿2.6	U fhandekana ha Muvhuso kha zwa saintsi na thekhio?odzhi
﻿Zwipi?a zwa ndangulo, dzudzanyo ya zwivhumbeo zwo imiswaho na u lambedza zwivhumbeo zwa saintsi na thekhino?odzhi zwo rangwaho phanda nga muvhuso a zwi nekedzi vhuimo ho teaho ha u rangaphanda na matshimbidzele avhu?i kha sia ili.  Tshivhalo tsha zwivhumbeo zwa thekhino?odzhi na dzimbekanyamishumo zwa zwino zwi khou tshimbidzwa nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso hu si na matshimbidzele a u shumisana kana u kovhekana kha u gudisa.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿3.	Tshitirathedzhi tsha ndivho
﻿
﻿Ndivho ya tshitirathedzhi ndi u lugisa u kundelwa nga ndila i konadzeaho.  Ngauralo, ndi milayo na sisi?eme dza dzitshaka dzo lingwaho zwo lugelaho todea na zwi re kha vhupo honoho.  Tshitirathedzhi tshi tea u kona ufha mbonalo kha zwipikwa zwa lushaka zwa mveledzo ya ikonomi na vhutshilo havhudi kha vhadzulapo vhothe.
﻿
﻿Zwitirathedzhi zwiraru zwa ndivho ya maitele zwi do ambwa nga kha ndima 5.6 na 7 nga u tevhekana ndi hezwi:
﻿
﻿3.1 U vha na vhukoni ho ?alaho nga ha thekhino?odzhi uri i vhe yone yo faraho ikonomi kha lushaka lwa hashu (vhutumbuli)
﻿Hezwi zwi katela u thomiwa ha mishini miswa ya thekhino?odzhi ine ya do di badekanyana na ndivho dza vhutshilo ha khwine na zwitirathedzhi zwa ikonomi na indasiteri.  Nga ntha hazwo, zhendedzhi lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli ?o vhea muhumbulo iyo phanda.  Zhendedzhi line la lambedza mimishini na u vha na vhu tumanyi na zwi shumiswa zwa u lambedza vhutumbuli na thekhino?odzhi.  Zwiimiswa zwothe zwo teaho, sekhithara dza phuraivethe madzangano a vhutodisisi, masheleni a vhu bveledzi.
﻿3.2 U engedzedza vhubindudzi kha saintsi ya vhathu kha la Afurika Tshipembe (Lupfumo lwa Vhathu na Tshanduko)
﻿Sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 2.3, Afurika Tshipembe li khou kondelwa nga ?vhathu vhane vha sa khou shela mulenzhe? kha saintsi, vhunzhineri na vhashumi vha thekhino?odzhi, zwothe hu tshi khou angaredzwa mirafho na mbeu.  Matshimbidzele a vhashumi vho bvelaho phanda a toda uri ngona ntswa na u bindudza kha masia othe a u nekedza na u todea.  Kha ?inwe sia, ndila ya vhuimo ha ntha yo sedziwaho kha u engedzedza vhukoni kha metshe na saintsi kha vharema vha re kha ma?iriki na vhafumakadzi vhaswa ndi  thodea ya ndeme.  Kha ?inwe sia, senthara ntswa dza vhukoni dzi tea u thomiwa u itela uri hu kone u kungiwa vhathu vhaswa kha mishumo iyi kha thodisiso dza zwa saintsi na u vhona uri mishumo iyi i khou bvelaphanda.
﻿    
﻿    
﻿3.3	U vhumba sisi?eme ya muvhuso wavhudi wa saintsi na thekhino?odzhi (U dzudzanya zwavhudi na u nekedza)
﻿Matshimbidzele maswa o fara ndila i pfalaho ya u shuma vhukati ha muhasho wa thanganelano une wa vha na vhudifhinduleli kha ndangulo ya ?lifhasi? ya saintsi na thekhino?odzhi vhukati ha muvhuso na mihasho i kwameaho hu na matshimbidzele ane a kwama thodisiso na mvelaphanda.  Muhasho wa thanganelano (zwa zwino DACST) u ?o vha na vhudifhinduleli kha mutheo wa u langula une wa kwama zwivhumbeo zwothe zwa thodisiso na mvelaphanda sa maanda e wa newa one, ngeno hu uri mihasho i kwameaho i tshi do vhea ndivho na mugaganyagwama wa zwivhumbeo izwi nga ngomu ha furemiweke iyi.  U engedzedza afho, zhendedzi ?ihulwane la u lambedza thodisiso na mvelaphanda na u thoma zwithu zwi do dzula zwi fhasi ha DACST, sa ?aborothari dza muvhuso na madzangano a thodisiso ane a vha na maanda ane a kwana vhunzhi ha mihasho i kwameaho.
﻿
﻿4.	MUHUMBULO WA MATSHIMBIDZELE
﻿4.1	Vhulangandaka ha sisi?eme ya vhutumbuli ya lushaka vhu fushaho
﻿Tshitirathedzhi tshiswa tsho ditika nga Sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli yo dodombedzwaho kha mulayogaganywa wa Saintsi naThekhino?odzhi.  Izwi ndi u itela uri hu vhe na ndunzhendunzhe ya zwine zwa khou itea kha tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu tshine tsha do sumbedza kushumele kwa sisi?eme ya tshitirathedzhi.
﻿
﻿Phambano dzi re vhukati ha mashango kha sisi?eme dza vhutumbuli dzi khagala sa tsumbo, Australia ?i na sisi?eme yo dzudzanyeaho zwavhudi, ?aborathari dzo lambedzwaho vhukuma nga muvhuso dzine dza lavhelesa kha u engedzedza ndeme kha zwi bveledzwa zwi re khono kha sekhithara ya migodi na zwa vhulimi.  Ngeno Finland nga u fhambana li tutwedza uri zwi shumiswa zwa u lambedza zwi bveledze tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwa pfunzo ya ntha na sekhithara ya vhoramabindu, fhedzi huna u dodombedza kha u bveledzwa ha vhathu na kha vhutumbuli kha dziindasiteri.  Chile ?i sumbedza ?i tshi khou tutshela kule kha sisi?eme ya u tanganya laborithari dza muvhuso, dziyunivesithi u fana na vha Finland.  Africa Tshipembe li na Sisi?eme yo tanganaho ya NSI ine ya lingedza u tanganya nga ndila i linganaho thodisiso na mveledziso i no itwa nga sekhithara dza phuraveithe, pfunzo ya ntha na Muvhuso.  Sekhithara ya phuraivethe na Muvhuso zwii lambedza nga u shumisa tshelede i linganaho, 50 %.
﻿
﻿Naho ho sumbedza huna phambano vhukati ha sisi?eme dza vhutumbuli ha mushumo muhulwane, zwa zwino sisi?eme ya vhutumbuli i a fana kha mashango manzhi, kha u sumbedza tshileme u bva kha vhutodisisi u ya kha tshibveledzwa vhunzhi ha zwiimiswa u bva kha akhademi u ya kha u thomiwa ha zwiimiswa zwa ntha zwa thekhino?odzhi na mabindu mahulu.
﻿
﻿Sisi?eme dzavhudi dza vhutumbuli dzi na ndivho dza ntha, dzitevhelaho:
﻿* Tshiimo tsha vhutshilo
﻿* Nyaluwo na u sikwa ha lupfumo
﻿Ndivho idzi dzi shumiwa kha maitele a maruru a ndeme:
﻿* Kushumele kwa mabindu
﻿* U bvelela ha thekiniki (u thoma zwithu na u khwinifhadza)
﻿* Nyaluwo yavhudi ya Saintsi, Vhuinzhiniere na Thekhino?odzhi (SET) ya lupfumo lwa vhathu.
﻿U kona izwi zwi leludzi zwa kuitele na ndivho dza hone zwi na ndeme kha u wana, u dzhenereitha, u shumiswa ha ndivho, ndi hezwi:
﻿* U disa u divha uri zwithu zwi itwa hani.
﻿* U kona zwa thodisiso na mveledziso
﻿* U kona zwa thodisiso na mvelaphanda ya tshifhinga tshidaho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Nyolo ya 1:  U bva kha u kona u ya kha mvelelo ya thodiso na mvelaphanda i do thusa hani kha nyaluwo ya ikonomi na tshiimo tsha vhutshilo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Nyolo ya 2:  Tsumbavhuyo dzi sumbedza kushumele Kwa sisi?eme ya thodisiso na mveledziso kha muelo khulwane na uri zwo ditika nga vhupulani ha tshifhinga tshilapfu ha sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli na mishumo ya hone.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Nyolo i sumbedzisa vhushaka vhukati ha zwivhumbeo zwo sumbedzwaho kha tshanda kha monde (nyolo ya 1).  Ikonomi dza musalauno dzi toda uri elemennde dzothe dzi vhe hone uri dzi kone u aluwa.  Muhangarambo u imela Sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli (NSI).  Mvelelo mbili khulwane dzi todea u bva kha thodisiso na mveledziso na vhutumbuli uri hu vhe na nyaluwo na u khwinifhadzea ha vhutshilo.  Ho vhu ndi vhutanzi vhu sa hanedzwiho ya uri maitele aya a toda u ita mbetshelo u bva kha tshitshavha.  Hu todea 30% ya masheleni ane a do shumiswa kha thodisiso na mveledziso kha ikonomi dzo tanganaho khulwane yo bvelaho phanda (vhathu vhane vha swika milioni dza 60) i tshi bva kha muvhuso kanzhi 0.4 uya 0.5% ya GDP.  Kha dzitshakha thuku u dzhenela ha muvhuso zwi ntha henefha kha 0.6 uya kha 0.75 ya GDP.  Kha ikonomi dzi re na ndivho mivhuso u kona u shumisa 1% ya GDP kha thodisiso na mveledziso.
﻿
﻿U shumiswa ha masheleni zwi fhata vhumatshelo ha u konadzea kha thodisiso na mveledziso.  I kona u khwathisa SET na lupfumo lwa vhathu lwa u ita thodiso ya zwino ya Mvelaphanda ya ikonomi. Mushumo muhululwane wa zwiko zwa vhathu zwa lupfumo zwa thodisiso na mveledziso ndi u nea ndila, ya u khwinifhadza na vhutumbuli kha ikonomi (na kha u di dzhenisa kha zwa u tanganedza iyo ndivho ntswa yo tu?waho).
﻿
﻿Khwinifhadzo na vhutumbuli zwi kwama u leludza vhutshilo ha vhathu (sa tsumbo kha Muhasho wa Mutakalo) na kushumele kwa mabindu, (sa zwi bveledzwa zwiswa).  Kha mashango a khou bvelaphanda mbalo tshikati ya 50% ya nyaluwo ya ikonomi i itiswa nga u bvelela ha tshithekiniki.  U bva kha kuvhonele kwa zwa masheleni, muvhuso u nga kona u livhanya na mbetshelwa kha fhethu huraru u swikela mvelelo dzo lavhelewaho:
﻿* U sikiwa ha vhunzhi ha SET lupfumo lwa vhathu zwigwada zwa vhatodisisi ha vhumatshelo
﻿* U tutula na u bveledza phan?a na u bveledza thekhino?odzhi na mishini ya vhutumbuli na ndivho yo tu?waho na
﻿* U tutula vhumbindudzi ho bvelaho phanda na u bveledzisa zwa mabindu zwo livhanywa kha u sika tshelede ine ya do tutuwedza sekhithara ya phuraivethe kha zwa thodisiso na mveledziso. 
﻿4.2	Tsumbavhuyo dzi kalaho mvelaphanda na u tendela u vhambedza
﻿Huna Tsumbavhuyo dzine dza sumbedza mutakalo wa sisi?eme ya vhutumbuli.  Izwi zwo sumbedzwa kha nyolo ya 2.  Tsumbavhuyo dzenedzo dzi a fulufhedzea kha u kala mvelaphanda ya tshifhinga tsha zwino na tshifhinga tshidaho kha pulane ya tshitiratedzhi tsho tendelwaho.
﻿
﻿Dzi?we dza tsumbavhuyo ndi dzone zwi re phanda, dzi ?ea vhuvha ha tshiimo tsha mutakalo wa sisi?eme, sa tshivhalo tsha matshudeni kha pfunzo dza ntha dza yunivesithi, kha pfunzo dza ntha ha digrii, zwi sumba ndivho yo dzheniswaho kha nyaluwo ya ikonomi.
﻿
﻿U shumiswa ha tsumbavhuyo i tendela vhupulani ha tshifhinga tshilapfu na u kona u tevhelela u bvela phanda ha sisi?eme na u tola kushumele kha ma?we mashango.  U vhambedza zwifanaho kha mashango mana hu tshi shumiswa tsumbi dza thekhino?odzhi dzo swikelelwaho kha, muvhigo wa 2001 nga ha mveledziso ya vhathu na zwi?we zwi sumbi.
﻿
﻿Mashango aya mararu, Australia, South Korea na Malaysia a na zwitirathedzhi zwo fhambanaho nahone zwo dzudzanyeaho zwa thekhino?odzhi.  Australia li shumisa thodisiso na ndivho na thekhino?odzhi ya u andadza mafhungo, u engedza tshileme kha ikonomi yo ditikaho nga ndivho.  South Korea lone yo sedza kha bveledza vhumagi na u itwa ha ndivho yo livhiswa kha indasiteri ya u thoma zwithu.  South Korea lo livha kha vhubveledzi ha vhuimo ha ntha na kha u bveledza mutheo wa ndivho wa indasitiri ya zwa vhubveledzi.  Vhuimo ha ntha ha pfunzo na thodisiso dza pfunzo ya ntha ha digirii na u lambedza nga Korea zwi fhambanya matshimbidzele aya na ane a bvelela kha ma?we mashango.  Malaysia lo toda u vha mutevheli wa tshihadu nahone lo futelela kha ndivho yo tou tundiwaho kha u vhubindudzi ho livhiswaho kha ma?we mashango.  Malaysia, ngauralo, a li tou sedzesa nga maanda kha thodisiso na u tikedza u fhirisa zwine la ita kha u pfukisa thekhino?odzhi yo teaho na u aluswa ha litheresi ya zwa saintsi kha tshitshavha tshothe nga u angaredza.  Musi matshimbidzele aya a tshi vhonala kha mbuelo ya tshifhinga tshipfhufhi, zwa zwino yo vha i sa koni u vhulunga tshivhalo tshi re n?ha tsha nyaluwo ye ya vha i hone kale.
﻿    
﻿Nga nnda ha u sumbedza ndivho ya ngona dzo fhambanaho na bvelephanda ya Australia, Korea na Malaysia, tsumbo dza u vhambedza uri Afurika Tshipembe li na zwinzhi zwine ?a tea u ita zwone kha mvelaphanda ya lupfumo lwa vhathu na thodea ya u tutula vhuimo ha ntha ha R&D na u shumisa tshelede kha thoma zwithu hu u itela u swikelela lushaka lwa ikonomi ya mvelaphanda i re hone zwa zwino (nga murahu ha u bindudza lwa tshifhinga tshilapfu) kha la Korea.  Mbambedzo ya matshimbidzele aya i dovha hafhu ya sumbedza zwauri ndila ya u tevhela nga tshihadu ye ya nangiwa nga Malaysia a yo ngo vulea kha la Afurika Tshipembe.  Malaysia na Afurika Tshipembe a na vhuimo vhu fanaho ha GDP kha lupfumo, fhedzi Malaysia a lo ngo thoma vhuimo vhu fanaho ha lupfumo lwa vhathu u swika zwa zwino.  Afurika Tshipembe ngauralo lo tevhela matshimbidzele a fanaho na Malaysia fhedzi lo lwela uri hu vhe na ndivho yavhudi kha matshimbidzele (ine ya elana na thanganelano ya Matshimbidzele a u Bveledza na Matshimbidzele a Lushaka a HRD).
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Nyolo ya 3: Tsumbi ya u bvelela ya Thekhino?odzhi.  Heyi girafhu i sumbedza tsumbavhuyo uri dzi kwamana hani, zwi sumba uri mbalo dza dzi bvaho kha Muvhigo ya UNDP ya 2001: ya Thekhino?odzhi na mveledzo.
﻿
﻿
﻿.
﻿Nyolo ya 4: U vhewa tsumbavhuyo dzine dza nea ndivho kha zwi re ngomu kha zwi?irathedzhi zwa R&D. (tshiimo tsha R&D ndi % ya GDP yo shumiswaho kha R&D, ngeno thodisiso na mveledziso dza vhubindudzisi dzo newa nga % kha GDP kha masheleni ane a shumiswa nga sekhithara dza phuraivethe.  Vhatodisisi kha vhashumi vha 1000 ndi tshikalo tsha lupfumo lwa vhathu, na tshifanyiso tsha atikili ndi luswayo lwa mihumbulo yavhudi kha thodisiso yavhudi ya tshitshavha.)
﻿
﻿Afrika Tshipembe ?i na thekhino?odzhi yo khwathaho zwi tshi ya kha u vhambadzela nnda kha ma?we mashango kha zwa thekhino?odzhi u fhira shango la Australia fhedzi la dovha la vha na zwiko zwo khwathaho zwa mupo.  Zwenezwo Afrika Tshipembe li nga kona u tanganedza tshitirathedzhi tshine tsha shumisa zwiko zwa mupo nga ndila ya ntha nga ngeno li tshi khou tutuwedza kha zwa  vhumagi, thekhino?odzhi ya nyandadza mafhungo kha zwi?irathedzhi zwa bayothekhino?odzhi zwi elanaho na zwine Korea ?a itisa zwone.
﻿
﻿Naho ndila iyi i tshi kunga, Afrika Tshipembe lo livhana na khaedu khulwanesa kha zwiko zwa vhathu.  Izwi hu do newa vhutanzi vhunzhi nga hazwo kha Ndima ya rathi.  Afrika Tshipembe li na vhashumi vhane vha khou kalaho vhane vhunzhi havho vha vha vhatshena vha vhanna kha zwa saintsi na zwa vhuinzhineri.  Vhutanzi uvhu vhu amba uri, zwa zwino hu na thahelelo ya vhathu vhane vha khou dzhenelela kha pfunzo dza ntha vha saathu u wana digirii na vha ntha ha digirii kha vhuimo ha SET.  Hezwi zwino pfi "The frozen demographics" zwi imela tshipi?a tshihulwane tsha khaedu kha saintsi na thekhino?odzhi yo ditikaho kha mihasho ya muvhuso na hone nga maanda kha Muhasho wa zwa Vhutsila Mvelelo, Saintsi na Thekhino?odzhi, Muhasho wa pfunzo na Muhasho wa zwa Mishumo.
﻿
﻿U kona u bveledza tshitirathedzhi tsho khwathaho, zwo tea u tevhela tsumbavhuyo dza vhuimo ha saintsi.  Thekhino?odzhi na sisi?eme ya vhutumbuli ha tshifhinga tshilapfu, u kona u vhea ndivho dza tshifhinga tshidaho.  Kha u vhea ha ndivho uhu, nzhele i tea u vha hone kha izwo zwi re afho ntha.  Ndi zwa ndeme uri hu kone u swikela ndavhelelo na u bvelela hune ha todwa nga tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso ya lushaka kha zwi vhe zwithu zwa mutanganelwa.  Tsumbavhuyo dzo newa vhane vha kona na vhabindudzi na mvelelo dza tshitirathedzhi u swika nga 2012 na ?waha wa1990 sa thikho ye ya wanala kha mafhungo aya.  Zwi wanala kha mbekanya ya 1 na 2.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Thebulu ya 1:  Zwikonisi zwa thodisiso na Mveledziso
﻿Tsumbavhuyo / Ndavhelelo
1990
Zwa zwino
2012
Vhagudi vha murole wa fumi vhare na 
﻿Mutshipiso wa Yunivesithi kha Metse na Saintsi
A huna
3,4%
7,5%
Ndinganyelo ya matshudeni a Yunivesithi vha SET (%ya matshudeni othe)
20%
27%
40%
Matshudeni vha SET (% ya mi?waha)
6%
3.4%
12%
Mikovhe ya lifhasi kha thodisiso na zwi bviswa 
0.8%
0.5%
0.7%
Tshivhalo tsha SET vhashumi kha 10 000
﻿Ya vhashumi
﻿
A huna
7
11

﻿Thebulu ya 2:  Vhubindudzi na Mvelelo
﻿Tsumbavhuyo na Ndavhelelo
﻿
1990
Zwa zwino
2012
Nyaluwo ya ikonomi zwi tshiya nga u bvelaphanda ha thekeniki
NA
10%
25-30%
Thekhino?odzhi ya nthesa na vhukati ya zwi tu?wa
NA
30%
40%
Tshivhalo tshaphetinethi dzi bvaho US
100
100
>200
Tho?isiso na Mveledziso zwa Muvhuso tshitshavhani sa tshipi?a tsha GDP
﻿
0.36% 
﻿khumbulelo
0.29%
0.6%
Ndambedzo dza Thodisiso na Mveledziso zwa muvhuso kha GDP
0.48%
0.36%
0.66%
Badelo dza la Afrika Tshipembe kha ndivho ya vhune (vhukopi na mbadelo) 
R200m
R800m
Khiniso ya tshivhalo
Inthanethe kha vhathu vha 1000
0
8.4
64
Lutingo kha vhathu vha 1000
87
270
700

﻿Thebulu dza 1 na 2 dzi sumbedza tshivhalo Afrika Tshipembe kha mi?waha ya fumi yo fhelaho, zwa zwino na mbekanyelo dzo itwaho lwa mi?waha ya fumi i daho.  Sa zwe zwa sumbedziswa u vhewa ha ndavhelelo a si maitele a mekenikhala.  Hu tea u vha hone kha mitevhe ya nyito hu u lingedza u tandulula dzikhaedu.  Zwi do toda vhutumani na vhupulani ho dzhenelelaho na mi?we mihasho ya muvhuso hune ha vha na u tutuwedza kha sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli
﻿
﻿
﻿
﻿Nyolo ya 5:  Nyolo imelaho vhutumbuli ha ?chasm?
﻿
﻿
﻿4.3	Vhutumbuli ha ?Chasm?
﻿Hu tea u itwa phambano vhukuma vhukati ha zwivhumbwa zwa vhathu na zwa vhutumbuli ha thekhino?odzhi.  Ngauri mishumo mihulwane a i ngo buletshedzwa na uri tshikalo tshi re vhukati ha u bveledzwa ha ndivho na mimaraga a zwi ngo toololwa nga ndila yavhudi, izwi zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 5.
﻿
﻿Ndingedzo dze dza itwa dza u vala"vhutumbuli ha ?chasm" dzo livha kha sia la tanganya ya mishumo vhathu (dziyunivesithi na dzithekinikhoni) u zwi vhea tsini na mimaraga.  Hezwi zwi vhonala zwi tshi tea u tevhekana ngaurali, zwi isa sisi?eme ya akhademi kha tshifhinga tshituku, u alusa u tandululwa ha thaidzo.  Mbuelo ya vha u tsela fhasi ha thodisiso ya akhademi (hune vha litsha mishumo yavhudi) zwi fha vha?we vhagudisi vha tshi sala na mushumo munzhi ha sala vha digirii vha si vhangana vha re na ndivho kha zwa thodiso na u ita uri vhathu vha vhe na ndivho.  Zwi dzulela u bveledza u todisisa na vhukoni kha sisi?eme i songo lambedzwaho zwavhudi.
﻿
﻿Thodea ya u shuma na tshivhalo tsho imiswaho kha SET ya zwiko zwa vhathu, hu uri nga ngeno, hu tshi khou bveledzwa ndila yo teaho ya u fhungudza tshikhala tshi re hone kha vhutumbuli chasm, zwi imela khaedu khulwane kha polisi ya Saintsi na Thekhino?odzhi ya Afurika Tshipembe.  Izwi zwo tutuwedzwa nga divhazwakale ya mimishini ya thekhino?odzhi ya muvhuso wo fhiraho (U diimisa kha zwa mafulu-fulu, na kha zwa tsireledzo na tsireledzo ya zwiliwa ya lushaka) zwo vha zwi si na vhuimo kha tshiimo kha demokirasi ntswa na mishini ya thodisiso ya sekhithara dza phuraivethe (sa kha zwa migodi na zwa miminerala zwe zwa tsela fhasi tshe ha vha hone ha tshumisano kha lifhasi.  Naho zwo ralo a ho ngo vha na u thomiwa ha mishini miswa ya thekhino?odzhi u swika zwa zwino.
﻿
﻿4.4	SET ndi lupfumo lwa vhathu
﻿Zwi sa koni u tinyea, ndi uri mashango mahulwane a saintsi (US, UK, Germany, France) a kona u kunga Vhorasaintsi makone sa izwi mivhuso yavho yo diimisa nga masheleni a vhonalaho, thodisiso dzi no itwa nga dziyunivesithi.  Sisi?eme thuku dzi si na masheleni manzhi dzi nga si kone u ita daina fhedzi huna vhutanzi havhudi vhune ha sumbedza uri thodisiso yo lambedzwaho zwavhudi kha Dziyunivesithi na kha madzangano a thodisiso kha mashango matuku a nga bvelela na u kona u fara vhorasaintsi makone.
﻿
﻿Afurika Tshipembe ?i shumisa henefha kha 0.5% kha thodisiso ya lifhasi.  Hu tshi sedzwa luvhilo lune u bveledzwa ha ndivho lwa vha khalwo, ndi zwa ndeme uri hu vhe na vhutumanyi vhukuma na sisi?eme ya lifhasi.  Ro dzhenela kha tshivhalo tshi vhonalaho tsha thendelano kha zwa thodisiso na mveledziso na mashango manzhi na thendelano na mashango a EU ane a tutuwedza u dzhenela hashu kha mitevhe ya mbekanyamushumo dzavho.  Kha tshiimo itshi tsha thodisisoi ya lifhasi, vhorasaintsi vha Afurika Tshipembe vha do dzula vhe fhano, arali hu tshi do vha na vhukwamani na vha?we ngavho nahone ha vha na vhutumanyi na thodisiso dza khwinesa kha lifhasini.  Zwi?we hafhu, ri na sisi?eme thukhu.  Zwi do vha zwa ndeme uri ri shumise vhasedzulusi kha tshakha dza mbekanyamushumo dzashu dza saintsi (izwi zwi itea kha hunzhi ha mashango a Nordic).  Hezwi zwo ita uri Afurika Tshipembe li vhonale na u li disela zwivhuya kha u kona u swikela vhorasaintsi makone lifhasini.  U vha na vhukwamanyi kha zwa thodisiso na mveledziso lifhasini ndi zwa ndeme kha vhorasaintsi vhatuku vhane vha khou dzhenela sisi?eme ya saintsi na mbambe kana u nekana mihumbulo na vha?we vhomakone lifhasini.
﻿
﻿U dzhenelela ho tea uri vhafumakadzi na vharema vha kone u dzhenelela kha zwa saintsi.  Hezwi zwi toda u dzhenelela kha sisi?eme ya zwikolo na u engedza thikhedzo kha dzimbalo, saintsi zwa khomputha nga nnda ha tshifhinga tsha tshikolo.  Zwi?we zwi re na ndeme ndi u ita uri saintsi i vhe i khungaho na u swikelea nga nyandadza mafhungo na tshitshavha na khunguwedzo.
﻿
﻿Huna thodea ya uri Vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe vha vhe na vhukwamani na Vhainzhinere vha Afrika na tserekano dza vhorasaintsi, vhuinzhinere na vhatumbuli vhane vha do tikedza NEPAD na dzi?we mbekanyamushumo dzine dza toda zwishumiswa.  Masheleni ane a shumiswa nga EU kha thdisso na mveledziso ndi matuku kha ane a shumisa kha thodisiso na mveledziso ane a vha henefha kha (2%) fhedzi.  Haya masheleni a shumiselwa u bveledza vhutumekanyi ha fhethu ha thodisiso kha mashango a Europe.  Ri tea u ita zwenezwi kha mashango a SADC na mashango a Afurika .
﻿
﻿Izwi zwi toda ndangulo yo khwathaho ine ya bvisela khagala kha zwa lupfumo lwa vhathu na mishumo ya vhutumbuli na u newa zwi shumiswa zwo teaho.
﻿
﻿Kha tshitirathedzhi itshi zwitrathedzhi zwa kushumele zwo sumbedzwa kha Ndima dza 5, 6 na 7.
﻿
﻿
﻿5.	Vhutumbuli
﻿
﻿Sa zwe zwa buletshedzwa kha Ndima ya 3, Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha vhutodisisi na mveledziso tshi tea u swikela zwipikwa hezwi zwiraru:
﻿
﻿* Vhutumbuli yo engedzwaho
﻿* Zwiko zwa SET zwa vhathu na u kona u shandukisa zwithu
﻿* Sisi?eme i shumaho ya saintsi na thekhino?odzhi na tshomedzo
﻿
﻿Hei ndima i amba nga ha vhutumbuli, Ndima ya 6 yone i amba nga ha zwiko zwa vhathu zwa SET na u kona u shandukisa.  Ndima ya 7 i amba nga ha u sikwa na u khwathiswa ha sisi?eme ya muvhuso ya thodisiso na mveledziso na tshomedzo, Ndima ya 8 yone i amba nga u lambedzwa ha Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso.
﻿5.1 Tshiimo tshi re hone zwa zwino
﻿Vhutumbuli (ndila ine zwibveledza zwiswa na tshumelo zwa dzhena kha maraga zwa sika vhumbindudzi vhuswa) ndi tshone tshivhindi tsha nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo.  Muvhuso u na mushumo muhulwane kha vhutumbuli nga ?ea tshomedzo dza u tutuwedza mveledziso ya thekhino?odzhi, kha vhuimo ha phanda ha uri dziindasiteri dzi tshi nga dzhia khombo.  U ita izwi yo zwi livhisa kha zwiko kha hune ha nga vha na konadzeo dza u khwathisedza uri hu vhe na ndambedzo yo teaho, u netiweka na lu ugisela zwiimiswa uri hu kone u swikelwa ndivho ya vhubindudzi.
﻿
﻿Afurika Tshipembe zwa zwino li na thaidzo ya"vhutumbuli sa zwe zwa ambiwa kha Ndima yo fhelaho.  Ri sa litshi u amba nga tshiimo tsha nthesa tshine sekhithara dza phuraivethe dza khou di dzhenisa zwi?we zwiimiswa zwa pfunzo zwa ntha na Khoro ya Vhutodisisi,  nyaluwo ya ikonomi yapo kha vhutumbuli i fhasi ngeno nyito nnzhi i kha u mveledziso zwiko na thodisiso ine ya khou aluwa.
﻿
﻿Vhunzhi ha nyaluwo ya ikonomi kha mi?waha ya 40 yo fhiraho yo ditika nga thekhino?odzhi na Mishini ya vhutumbuli.  Tsumbo dzi divheaho ndi mbekanyamushumo dza u ya tshikhalani dza USA na le la vha li USSR na Europa.  Ndila yo shumiswaho kha u alafha vhulwadze ha thomba nga Dzangano la Mutakalo la ?ifhasi (World Health Organization) na zwine zwa vhidzwa green revolution u fana na kha la India, dzi?we dza ndivho dza saintsi dzi fana na dza World Wide Web thekhino?odzhi.  Korea ?o dzhia ndivho ya thekhino?odzhi hune ?a vha dzingwenya kha elekitironiiki ya vhashumisi vha zwithu (consumer electronics). Tshifhinga tshinzhi mishini ine ya bvelela i rangwaphanda nga Khamphani kana tshigwada zwatsho sa tsumbo Nokia yo imela Finland, Intel yo imela USA (hune dza thoma hu na thikedzo ya muvhuso kha zwa masheleni), SASOL yo imela la Afrika Tshipembe, kha zwa dzhuwe?ari na fesheni Italy ho vhumbwa madana a feme thuku ngeno Samsung yo imela ?a South Korea.
﻿
﻿Ndivho dzo raliho ndi dza ndeme hu tshi sedzwa vhubindudzi u kona u swikela ndinganyelo kha khono dza masia a thekhino?odzhi na kha dzi indasiteri.  Thekhino?odzhi na vhutumbuli i na thuthuwedzo khulwane kha indasiteri na kha tshitshavha tsha thodisiso kha u ?isa mihumbulo ya u kunga vhathu na vhubindudzi na thekhino?odzhi ntswa.
﻿
﻿Kha masia manzhi ane Afurika Tshipembe la kona u tatisana ari koni u vha na Vhutumbuli hapo ho ditikaho nga ndivho yo tou tu?waho.  Izwi a si thaidzo lwa tshifhinga nyana.  Zwo ralo kha mashango ane a bindudza kha zwa vhutumbuli ane a do kunga vhubindudzi u bva mashangoni ma?we zwa sia vhubveledzi hashu vhu tshi engedzea.
﻿
﻿Afurika Tshipembe li na vhukoni ho tukufhalaho zwa zwino u nga kona u swikela thekhino?odzhi ntswa ine ya dzhiwa sa ya nthesa lifhasini sa ICT na Bayothekhino?odzhi.
﻿
﻿Kha vhuimo ha zwiimiswa a ri na tshomedzo dza u swikela thodea dza sisi?eme ya thekhino?odzhi.  Mivhuso minzhi ine ya vha na sisi?eme ya thodisiso na mveledziso i linganaho na ya Afurika Tshipembe vho sika zwiiswa zwine zwa do sedza vhutumbuli na thikedzo ya vhutumbulii.  Zwiimiswa izwo zwi na rekhodo yavhudi ya u ita uri hu vhe na indasiteri ntswa, na u khwathisa dzi re hone na u dzhenisa thekhino?odzhi ntswa na ndivho
﻿
﻿5.2 Vhurangeli
﻿
﻿U ita uri vhutumbuli vhu kone u shuma nga ndila yo tanganelanaho, hu tea u dzhiiwa vhukando ho fhambanaho.  Hu tea u sikwa mazhendedzi, mutheo wa vhutumbuli ha thekhino?odzhi, ine ya do tutula na u khwathisedza vhutumbuli ha thekhino?odzhi.
﻿
﻿FTI i do sika tshiimo tshine, na u lambedza ndivho dza thekhino?odzhi ya u kona u tandulula zwithu zwa ndeme na sekhithara na vhubindudzi vhuswa vhune ha khwinisa vhutshilo ha vhathu na nyaluwo ya ikonomi.  Ndivho idzo dzo vha dza vhuthogwa nga murahu ha zwine zwa vhidzwa u pfi Nndwa ya Maipfi ya Vhathu vha shangoni lenelo (Cold War) u bvela phanda ha mashango manzhi zwo itiswa nga u lambedzwa ha tshomedzo hu si nga thodisiso na mveledzo fhedzi na kha u fhungudza tshikhala tsha vhutumbuli ha chasm.
﻿
﻿Hu na zwishumiswa zwo vhalaho zwine zwa nga lambedza (Innovation fund, SPII, na PII, sa tsumbo) na muandadzo wa thekhino?odzhi na mbekanyamushumo ya phirisela (Tsumisano, GODISA na Namac vhukati ha dzo) dzine dza do thusea kha sia lithihi ha u nea tshitirathedzhi.  Hu do tea u sedzuluswa tshi?we na tshi?we tshazwo na vhushaka hazwo u itela u khwathisa zwi dzheniswa kha vhutumbuli.
﻿
﻿Hu na vhukando ha mavundu vhune ha do thusea kha u kona u kovhana ndivho na tshenzhemo u bveledza mbekanyamushumo ya kushumele (sa tsumbo; Fhethu ha vhutumbuli na CITI).  U swikelelwa ha thekhino?odzhi kha SMME na dziBEE zwi nga vha thaidzo arali hu si na zwishumiswa zwa thekhino?odzhi kha vhupo honoho.  Mashango manzhi are na sisi?eme thukhu ya vhutumbuli i nekedza zwishumiswa zwa thekhino?odzhi kha feme.  Ha dovha ha vhewa mbekanyamushumo ya thekhino?odzhi.
﻿
﻿Ma?we mashango a na mbekanyamaitele yo tiwaho ine a i lambedzo uri hu rengwe zwishumiswa zwa thodisiso na mveledziso kha dzifeme kana u nea mbamedzo dza masheleni uri hu rengwe izwo zwishumiswa.  Hu do tewa u todisisa uri iyi ndila i nga shuma na Afurika Tshipembe 
﻿
﻿5.3 U sikwa ha Faundesheni ya u Thoma Thekhino?odzhi
﻿
﻿Mushumo muhulwane wa FTI u dovha:
﻿* U sika khonadzeo na vhutumanyi na u lambedza thekhino?odzhi ntswa na ndivho ntswa dza thekhino?odzhi ya Afurika Tshipembe.  Sa zwe zwa vheiswa zwone mathomoni (Khethekanyo 1.1), ndivho ya vhuthogwa ya thekhino?odzhi ya Afurika Tshipembe yo bviswa nga muvhuso wo fhiraho vhukati ha 1990 na 1994.
﻿Tshiimo tsha ndivho tshi ?o bulwa kha Khethekanyo dzi tevhelaho kha Ndima iyi.
﻿* U ola na u tanganya ha vhulanga vhutumbuli, maitele a incusheni na diffusion kha la Afrika Tshipembe (Masheleni a vhutumbuli, Thuso ya masheleni a vhutumbuli a mbekanyamaitele dza vhutumbuli ha dzi indasiteri (SPII), PII, GODISA (DACST/DTI incubator Programme), Tshumisano (Technology Stations Programme), vhukati hadzo.
﻿* U sika na u tutuwedza vhutumbuli na vhutumanyi na dzi Yunivesithi na madzangano a thodisiso.
﻿* U bveledza khaphasithi ya lushaka u kona u langula vhukoni ya vhune (nga maanda ndivho ya vhune yo itwaho u bva kha ndambedzo ya thodisiso ya tshitshavha);
﻿* U khwathisa vhuthomi hu u itela vhubindudzi ha ndivho ya vhune;
﻿* U ita mbekanyamaitele a BEE ya mabindu matuku uri vha kone u wana theikinolodzhi lifhasini ine sa vhe hone fhano hayani.
﻿
﻿FTI a i nga shuma mishumo ya vhutumbuli sa kha tshipi?a tsha mafhedziselo a thodisiso na Mveledziso, u bveledza zwi bveledzwa, vhubindudzi na zwi?we-vho zwi do lambedzwa u nea mbonela phanda na zwi?we 
﻿
﻿Madzangano manzhi a lifhasi ane a shuma na FTI kha u sika ndila ine sekhithara dza phuraivethe dza do dzula dzi tshi dzhenelela kha thekhino?odzhi na ndivho dzine dza tendelwa.  Nga ndila iyi hu do fhatea vhushaka na tshumisano yo khwathaho u itela u swikela ndivho dza vhutumbuli.
﻿
﻿Mishumo ya zhendedzi i ?o langulwa nga pho?isi dza muvhuso na vhurangeli.  FTI i do toda vhukoni ho khwathaho kha vhulanguli ha thodisiso na mveledzo vhulanguli ha vhutumbulu ha thekhino?odzhi.
﻿
﻿Zhenedzi li tea u sikwa u bva kha mishumo iyi nga hune zwa nga konedzea ngaho uri li sikwe hu tshi khou shandukiswa Tshikwama tsha Vhumbundudzi.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿5.4 Thekhino?odzhi ntswa na ndivho dza vhubindudzi kha sisi?eme ya vhutodisisi na mvelephanda
﻿
﻿U pfukela hu hulwane ha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi hu tea u dzhenisa u fhungudzwa ha ndivho dza tshifhinga tsha khethululo (ye ya vha yo sedza zwa fulu-fulu, u diimisa, u levha na u dimimisa kha zwa mmbi na mbekanyamushumo dza nuclear).  Izwi ndi zwi?we zwa lifhasi zwe zwa ita uri Afurika Tshipembe khamphani dzalo dzidzhenele zwa vhumbinduzi nga vhunzhi kha mi?waha yo fhelaho.
﻿
﻿Zwi tshi ya phanda, sisi?eme yothe i kona ntha ha thihi tshararu u ya kha nthihi tsha mbili kha tshiimo tshi itaho thikho ya ikonomi i ditikaho nga ndivho kha tshifhinga tshilapfu.  Huna mbilaelo khulwane zwi tshi ya nga u fhungudzwa ha thodisiso kha sekhithara dza phuraivethe, u kona hashu u laula khombo na u shela mulenzhe kha saintsi na thekhino?odzhi ya dzitshakha na ?ifhasini
﻿
﻿* Thodisiso ya Lushaka na vhutolamuvhalelano ha thekhino?odzhi (1997)
﻿* U lavhelesa nga huswa ha zwiimiswa zwa Saintsi na thekhino?odzhi kha ?a Afurika Tshipembe (1998)
﻿* Thodisiso ya Lushaka na mbonelaphan?a ya thekhino?odzhi (1999)
﻿* MaiteleMuvhigowa wa NACI/NSTF:  Nyaluwo na Vhutumbuli (2000)
﻿* Maitele kana Tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha mveledziso yo khwatha kha vhupo ha mahayani (2000)
﻿* Maitele kana Tshitirathedzhi tsha Bayothekhino?odzhi ya lushaka (2001)
﻿* Madalo a u ya Cuba na Finland nga Tshigwada tsha vhurumiwa ha Mulayo wa zwa thekhino?odzhi nga vhadzulapo vha Afurika Tshipembe (2001)
﻿*  Pulane ya Tshitirathedzhi Vhulimi ha ?a Afurika Tshipembe (2001)
﻿* Muhasho wa zwa Makwevho, Mbambadzo na Tshitirathedzhi tsha ndowetshumo ya Vhubveledzi ho tanganelanaho, (2002)
﻿* Pulane ya Lushaka National ya Pfunzo ya N?ha (2002)
﻿* Vhutumbuli ha zwino ?u bveledza thekhino?odzhi? zwi todaho u talutshedza nga nga vhuronwane zwinzhi nga ha vhubindudzi ha zwa thekhino?odzhi zwi tea u dzula zwo ita mbambe kha zwibeledzwa zwa makete (u ya nga hu sa fheli).
﻿
﻿
﻿5.5	Mishumo mihulwane ya Thekhino?odzhi na vhutumbuli
﻿Ndivho khulwane ya mishini ya thekhino?odzhi na vhumbindudzi ndi u tutuwedza nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo nga ndila i langulaho na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha Afrika Tshipembe.  Mishini yo raloho i sa kha tshiimo tshi tutuwedzeaho vhutumbuli yo ditikaho kha thekhino?odzhi.  A si mishini ya thekhino?odzhi na vhutumbuli dzine dza ita nga ndila fanaho. Kha tshi?we tshifhinga dzithekhino?odzhi dzi vha dzi hone dzo livhanya na u fhungudzwa ha mbadelo, sumbedza na u tanganedza kudzulele kuswa.  Hu?we fhethu thekhino?odzhi dzi kha tshanduko khulwane nga maanda.  Mishini yo fhambanaho ina zwine ya tea swikela uri i kone u swikela ndivho yayo.  Nga murahu ha nndwa ya vhadzulapo vha shango lenelo (Cold war) zwitirathedzhi zwa ikonomi dzo bvelelaho zwo ditika ndambedzo ya muvhuso kha vhutumbuli.
﻿
﻿Vhutumbuli vhu vha vho livhiswa kha tshomedzo.  Zwipi?a zwa u fheleledza zwa vhutumbuli (u fhungudza, u divhadza zwibveledzwa, bveledza vhuinzhiniere) zwi a ?ura na hone khombo kha lwa thekhino?odzhi.  Fhedzi khano ya lushaka lwo bvelelaho ndi khulwane 
﻿
﻿Ndivho ya vhutumbuli ina thuthuwedzo kha mveledziso ya zwiko zwa vhathu fhedzi, nga maanda mishini ya vhutumbuli i dzhia zwauri ndi zwa ndeme uri zwiko zwa vhathu zwi bveledzwe nga sisieme ya pfunzo ya ntha (izwi zwo bveledzwa kha zwiko zwa vhathu zwau shanduka afho fhasi).  Ho lavheleswa kha khano ya thekhino?odzhi ya u vhutumbuli, u sumbedza thekhino?odzhi ya mabindu maswa na u engedza vhutumanyi ha ndivho ya vhashumi na dzifeme dzo di dzhenisaho kha zwa vhutumbuli ya thekhino?odzhi.Madzangano a Afrika Tshipembe a na tshifhinga kana zwiko zwa vhutumbuli ha quantum.  Huna vhutanzi havhudi vhu sumbedzaho uri thekhino?odzhi yavhudi i a latea kana u sa bindudzwa nga mulandu wa shaya zwiko zwa vhutumbuli.
﻿
﻿Mishini ya thekhino?odzhi na vhutumbulii uri zwi kone bvelela zwi tea u swikela ndivho dzine dza zwine dza tea u bveledza.  Zwi bveledzwa ndi hezwi zwi tevhelaho:
﻿
﻿* U khwinisa tshiimo tsha vhutshilo nga engedza vhutumbuli ha vhuimo ha ntha;
﻿* U kona u ita lupfumo na mishumo zwo ditika nga n?ivho yo tundwaho, hu u engedza luvhilo lwa vhutumbuli na u khwinifhadza na u thoma mabindu maswa;
﻿* U engedza thikhedzo ya thekhino?odzhi kha feme dzi re hone;
﻿* U engedza zwiko nga vhunzhi kha saintsi, inzhiniere na kha thekhino?odzhi;
﻿* Tshikalo na u engedza vhubindudzi vhu bvaho mashangoni a nnda;
﻿* U angaredzea hua vhukuma ha sekhithara dza phuraivethe kha thodisiso na mveledziso;
﻿* U langulwa ha laisentsi dza ndaka ya vhuluvhi Afurika Tshipembe
﻿
﻿U sedzuluswa ha mishini ya thekhino?odzhi na vhubveledzi a si mafhungo a pfunzo kana u elana na ikonomi kana khaedu dza matshilisano. Mishini yo raloho i sedzuluswa arali hu tshi do vha na khwiniswa vhukuma ha vhutshilo ha vhathu na u sikwa lupfumo.  Fhethu hu nna ho nangwa u ita mvelaphan?a zwo ditika kha zwitirathedzhi zwi re afho ntha na u sedzulusa Sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli itea u fhindula.
﻿
﻿Mishini ine ya khou itwa ndi heyi:
﻿* U fhungudzwa ha vhushai (u sedzwa kha thekhino?odzhi ine ya do disa tshanduko na u i sedza tshumelo kha vhathu);
﻿* Pu?athifomo ya thekhino?odzhi khulwane (i sedze kha indasiteri ntswa);
﻿* Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha bayothekhino?odzhi;
﻿* ICT;
﻿* Vhumagi ho bvelelaho (ho tumana na Tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha u Bveledza); na 
﻿* Indasiteri dzo ditikaho nga zwiko na indasiteri dzo ditikaho nga ndivho.
﻿
﻿5.6 Saintsi na thekhino?odzhi zwi u fhungudza vhushai
﻿Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai.  Nga nthani ha zwenezwo ndi vhafumakadzi vha re mahayani vhane vha tea u dzhia vhudifhinduleli. Sa u mveledzwa ha NEPAD na vhuimo he ha ambedzanwa kha ho kha WSSD, zwo sumbedza uri thekinoldzhi i do ita mushumo muhulwane.  U itela uri mveledziso i kone u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu fhethu ha mahani na dzidoroboni vha tea u vha na u swikela vhutumbuli vhune ha tutuwedza mveledziso na u nea zwiswa na zwi shumaho zwine zwa do disa thandululwo u fhira zwa kale. Vhutumbuli ntswa a dzi koni u shumisea na zwenezwo u fhungudza vhushai kha kuitele kwa u renga i toda vhathu vha tshi vha na vhungoho zwa uri ndila ntswa dzi dovha disela zwithu zwivhuya, vhunzhi ha thekhino?odzhi a dzi dzhieli nzhele matshimbidzele a matshilisano sa zwine thekhino?odzhi ntswa ya tea u zwi shumisa.
﻿
﻿Hu na mveledziso dzine dza vha hone kha zwa mutakalo na zwa pfunzo zwine zwa nga vha na ndeme kha vhubveledzi kha matshilisano arali dzo lingedzwa kha vhunzhi ha tshitshavha uri na vhone vhane vha dzhenise mulenzhe kha vhubveledzi.  Sa tsumbo, tshiimo tshone tsha telemdedicine tshi nga thusa kha u shandukisa u nekedzwa ha zwa mutakalo mahayani.  Hu na mbuelo nnzhi kha u thomiwa ha pfunzo nga u shumisa inthanethe.  Thekhino?odzhi i fanaho na e-mail arali tshomedzo dza hone dzi fhasi nga mutengo u fhira na wa poswoni.  Mashango manzhi a khou ita ndingo dza u isedza thekhino?odzhi kha vhathu.  Zwi na mbuelo ya vhudi kha mutengo na u swikelea ha lutingo, zwi izwi tshumelo nnzhi dzi tshi wanala kha u guda na Vhudavhidzani nga nthani ha zwenezwo hu na ndila ntswa dzau nekedza tshumelo kha vhalimi uri vha kone u engedza zwa vhulimi, na ndivho ya mitengo na mimaraga zwine zwa fhungudza u ditika dzi?we dzitshanele dza mimaraga.
﻿
﻿Fhethu hunzhi Afrika Tshipembe n?ila ya kudzulele na ndila ine ha vha yone a zwi tutuwedza uri hu u dzheniswa mudagasi.  Ngoho ndi ya uri izwo zwo vho wela ha tshipi?a tsha nyisedzo ya mudagasi kha lushaka lwothe.  Hu na todea ya u thoma u disedzwa kha mita ha fulu-fulu nga zwi tukutuku  zwi tshi swikelea.
﻿
﻿Afrika Tshipembe zwipikwa zwa WSSD zwo ditika kha todea ya u fhungudza vhushai na u nea i?we ndila ya u disa mveledziso. Ndi hezwi:
﻿* Madi na zwa mabunga
﻿* Tsireledzo ya zwiliwa na vhulimi
﻿* Pfunzo
﻿* Mutakalo
﻿* Thekhino?odzhi
﻿* Fulu-fulu
﻿
﻿Huna u fana huhulwane vhukati ha zwipikwa zwa WSSD na NEPAD. Mushumo wa ndeme une thekhino?odzhi wa u ita kha u fhungudza vhushai na mveledziso yo i dimisaho zwi tea u pfeseswa nga u sikwa ha masheleni kha lupfumo lwa vhathu na u wana thandululo nga ndivho ya thekhino?odzhi.
﻿
﻿Tshitirathedzhi tshi tea u shumana na mudzi wa vhushai na masiandaitwa a vhushai kha vhufumakadzi na tshitshavha sa izwi tshi hwala muhulwane.
﻿
﻿Ngona yo fhelelaho:
﻿a)	Thodisiso ya matshilisano
﻿b)	Thodisiso dzi elanaho na zwa mutakalo sa tsumb malwadze a vhushai ro amba nga ha ya malwadze
﻿c)	Vhaalameli ha thekinoldzhi (dzi tea u vha dzi tshi khou fhungudza vhushai)
﻿d)	U sikwa ha mishumo nga mveledziso ya thekhino?odzhi.
﻿* SMME's
﻿* Senthara dza vhudavhidzano fhethu ha mahayani
﻿* Pfushi dzo engedzwaho dza zwilinwa zwi nga vha na tutuwedzo kha mutakalo
﻿5.7	Pu?athifomo ya thekhino?odzhi ntswa
﻿Afrika Tship embe li nga si kone u sa dzhiela ntha mveledziso khulwane mbili dza thekhino?odzhi.  Hedzi ndi ICT na bayothekhino?odzhi.  Ndeme ya bayothekhino?odzhi na zwine ya ita zwo buletshedza kha tshitirathedzhi tsha lushaka tsha Bayothekhino?odzhi. Vhupulani ha kushumele ku kati.  U andadzwa ha tshitirathedzhi ho imiswa nga tshivhalo tsha vhurangeli ha mavundu na pfulufhedziso dza ndambedzo dzi a todea zwino.  U langulwa ha Pu?athifomo ntswa zwi do fhiriselwa kha mitheo ya thekhino?odzhi ya vhutumbuli i itshi do sikwa.
﻿
﻿ICT i sumbedza ina u kondelwa kha shango lino.  Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha ndambedzo dzo ndi thekhino?odzhi yo tundwaho (henefha kha 98%) Afrika Tshipembe a lina u kona ha thodisiso na mveledziso kha ICT na he vha huna konadzeo dza vhutumbuli na mvelelo dzi fhala na fhala.  Ndi zwa ndeme u ita vhubindudzi kha ICT dzine dza vha na zwithu zwine zwo thusa mveledziso yapo na kha zwa globalizesheni. Naho thodisiso ya fhelelaho nga fhethu hune ha nga bveledziswa i sa athu u fhedzwa , tsumbo dzi tevhelaho dzi do vha dza ndeme Kha Afurika Tshipembe na ?ifhasini kha shango a khou u bvelelaho.
﻿
﻿* Thekhino?odzhi ino i sela luambo lu?we kha lu?we yone ine;
﻿* Mbadelo ya fhasi ya lutingo u tanganya ha e-meili (u fhungudzwa ha mbadelo dza poswo, pfunzo ya u guda muthu e hayani, ndaulo ya mafhungo, tshumelo dza muvhuso dza maipfi kana ma?walwa na ndaela zwadzo dza u bannga)
﻿* Mbadelo dza fhasi dza shumisa sathelaithi na lutingo na inthanethe (zwi ?o engedza tshumelo ya pfunzo ya u guda muthu e hayani, zwa muvhuso nga khomputa, mvumbodza mutsho, tshumelo dza zwa vhulimi, tshumelo ya zwa bannga na telemedicine);
﻿* U phadaladzwa huhulwane ha tshumelo dza khomputa (zwi tsitsela mbadelo fhasi ha zwa vhutumanyi);
﻿* Vhutumbuli ha sofuthiwee yo vulea (nga maanda kha pfunzo na tshumelo dza mbadelo ya fhasi ya muvhuso, zwi mbuelo ya vhudi kha ha sisi?eme yo vuleaho;
﻿* U dzhenela kha ndingo nga zwiimiswa zwa pfunzo ya ntha zwa lifhasi na vhu vhutumanyi na zwimiswa zwa SADC u vha fhethu hu thihi ha vhutanganelo;
﻿* U dzhenela kha mashango a khou bvelelaho u fhungudza mitengo kha hadiwee zwayo ya khomputha (sa tsumbo; simputer ya India). 
﻿
﻿Fhethu hu?we ha Pu?athifomo ya ICT ho ?o vha u khwathisedza u shumiswa ha ndivho kha dziindasiteri na mamagani.  Afha ndi hune ha tou vha na todea khulwane ya ndivho yo tundwaho.  Fhedzi u kona u tanganya na bveledzisa ICT kha indasiteri dzine dza vha hone ndi zwa ndeme kha mveledziso yadzo.
﻿
﻿Pu?athifomo ya vhuraru ya tshitirathedzhi tsha ICT ndi u shumisa tsedzuluso ya lifhasi (sathe?aithi na eria?a) mbalo dza u tikedza muvhuso na indasiteri na SADC kha fhethu huno fana na afha:
﻿U thivhela makhaulambilu, u lavhelesa, na u alafha
﻿U ola na tshumelo dza GIS
﻿Tshumelo dza vhulimi
﻿U shumiswa ha shango na Tshumelo ya mveledziso ya dzidoroboni
﻿
﻿U shumiswa ha sathelaithi u ita vhudavhidzano dza tevhedza zwa u shumiswa ha sathe?aithi kha u bveledza mafhungo nga ha shango na madanzhe.  Na uri hu na u shumiswa zwifanyiso zwi no dzhiwa muyani musi hu tshi pulaniwa dzikhetho, nyengedzo ya mudagasi, u bveledza vhudzulo ha dzidoroboni, u ola mepe na zwi?we-vho.  Mitengo ire ntha ya u renga a si ine yanga kundisa u shumiswa hafha ha zwifanyiso izwo kana vhulanguli ho Khwathaho.  Nyisedzo ya tshumelo dza muvhuso dzi nga engedzea aralli tshitirathedzhi tsha vhutumbuli tsho tumanywa na zwitirathedzhi zwi?we zwa muvhuso.  
﻿
﻿5.8	Thekhino?odzhi ya engedzedza vhubveledzi
﻿
﻿Ndivho ine ya vha hone i khou vha na tutuwedzo kha u engedza kha sekitara dza vhumagi, na kha dzi indasiteri dzino fana na indasiteri ya dzigoloi, dzi khou ita vhueme ho tanganelanaho sa zwine zwa ambwa nga muvhuso wa makwevho na indasiteri kha li?walwa la zwe zwino la tshitiratedzhi. Indasiteri dza lifhasi dzi dzhia tshikalo tsha u         tanganya ha thekhino?odzhi (sa u ola ndangulo ya vhukuma, vhalanguli ha vhutumbukisi) zwi zwine zwa tou vha zwa ndeme Afurika Tshipembe.  Mashango ane a khou ita mbetshelo ya masheleni phanda a do vhuelwa nga u kovhelwa ndivho kha zwiga zwa u bveledzwa goloi tshifhinga tshidaho.
﻿
﻿Kha indasitri ya dzi khemikhala nazwa mishonga huna mbuno dza mbetshelo dzine dza sa tou vha zwenezwo:  Molecular modelling taxonomy (u nea mbumbano ya tshimelelwa sainthifiki, zwipuka na zwithu zwi tshilaho) Tshivhalo tshihulwane tsha sisi?eme ya u laula zwa u vhulaya mbebo.  Smart catalysis na zwi?wevho. U livhisa kha hezwi na u bveledza thandululo khazwo zwi do disela Afrika Tshipembe vhubindudzi na u engedzedza khonadzeo dza u vhambadza ndaka ya ndivho lifhasini na u engedzedza khonadzeo ya u kona u vha makone kha zwenezwi tshifhinga tshidaho (Mitshini ya migodi ya fhasisa, u bveledzwa ha goloi dzi reilwa kha tshanda tsha ula, lu shaka luswa lwa mushonga na zwi?we-vho)
﻿
﻿5.9	Thekhino?odzhi na ndivho ya u bva kha indasi?eri dzi re na tshomedzo
﻿Indasiriteri hedzi: vhulimi, vhurea khovhe na madaka, migodi na minerale, na u bveledzwa ha fulu-fulu zwina ndeme kha Afrika Tshipembe. Sekhithara dza vhulimi na dzi?nwe sekhithara dzine ha kona u vusuluswa tshomedzo na migodi na minerala zwina u kona u ita uri zwivhe fhethu ha u bvisela mvelaphanda, hone ha sa zwe zwa sumbedzwa nga tshitirathedzhi tsho tanganelaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na dzi indasiteri. Zwi?we zwitirathedzhi zwine zwa shumiswa (zwi ditika nga zwibveledzwa zwi songo kunakiswaho, vha shumi vha holelwaho miholo ya fhasi, u bveledzwa ha thekhino?odzhi nga vhune, u tendelwa u dzhena mimaragani) a zwi koni u vhahone lwa tshifhinga tshilapfu. Zwiko zwa vhathu vho gudiswaho lwa nthesa u dzulela u khwinisa vhutumbuli ha thekhino?odzhi na u wana ndivho zwi ?o nea phambano khulwane.  Hezwi zwi toda ndivho khulwane ya sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo.  Tshitirathedzhi tsho raliho ndi tshone tsho vuleledzaho u hu re ha vhashumi kha ?a Finland vhukati ha mi?waha ya-vho 1990 zwine zwa tangana mimaragani miswa ya IT.
﻿
﻿Afrika Tshipembe li isa phanda na u sumbedza tshiimo tshavhudi tsha u vhutumbukisi na u sika kha sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo.  Naho zworalo kha tshanduko nnzhi kha tshiimiswa tsha mabindu mahulwane na phungudzo ya thodisiso na mveledziso na mugaganya-gwama, zwi sia vhunzhi ha thekhino?odzhi zwi tshi itwa hu?we (vha?we vha tshi litsha tshumisano na Afrika Tshipembe) hu?we dzi thekhino?odzhi dzi wana buli ?ituku dzi sa swikeli nthesa hadzo.
﻿
﻿Indasiteri hedzi dzina vhukoni ha u fhira mitengo nga u engedza ndeme nga ndila ntswa, u tumanya mimaraga miswa na nga u shandukisa kana u tanganya zwa u tshimbidza zwibviswa zwa mimaraga.  Fhethu afha ho vhibva kha zwa thekhino?odzhi na zwiimiswa zwa vhutumbuli.
﻿
﻿5.10	U khwathisa mbekanyamushumo dza u tikedza vhutumbuli
﻿Masheleni a vhutumbuli ha ngo aluwa nga ndila ye ya vha yo lavhelelwa ngayo. Ndambedzo ntswa itea u wanala u vhuyisela ndilani.  U sikwa ha mishini ya thekhino?odzhi kha fhethu ho tiawaho.  Mashelni a vhutumbuli a do vha na vhuimo tsini na maraga (kha u bveledzwa ha tshibveledzwa kana tshumelo) li gwama la vhutumbuli li do lambedza matshudeni vha saintsi na inzhiniere musi vha tshi ya univesithi, u ita thodisiso uya kha zwibveledzwa zwi fanaho nazwa ndila heyi i khou shumiswaho nga zwiimiswa zwino fana na MIT ngei US na mashango a fanaho na Finland u ita uri thodisiso i kunge vho pfumaho.  Nyaluwo ya mbadelo ndi thukhu fhedzi tshiimo tsha u vhumbwa dzi?we khamphani i aluwa. 
﻿
﻿Ndi zwa ndeme u sika mbekanyamushumo dzine dza do u ita I.P u bva kha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha dzine dza swikela todea dzo vhewaho.  U kona u ita ndaka ya vhuluvhi zwitatisana (kha mugaganya-gwama) na mbadelo dzi?we u fana na miholo.  Izwi zwi tea u tanganedzwa na ndambedzo i nekedzwe u wana vhutumbuli na nyolo.  Ndingedzo na u iswa ha mbekanyamushumo dza u andadzwa ha  thekhino?odzhi na vhuimeli ha bindu zwi tea u khwathisedzwa.  Mbekanyamushumo dza Gudisa na tshumisano dzo sumbedza zwivhuya fhedzi zwo lambedzwa nga ODA.  Hu tewa u dzhia nyito uri hu tumanywe mbekanyamushumo sa SPII, na PII na senthara ya nyeletshedzo ya vhumagi kha mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhutumbuli.  Hu si na nyito yeneyo na vho ramabindu vha do tea u bindudza tshelede nnzhi na tshifhinga tshavho tshi kondaho uri vha pfesese mbekanyamushumo dzo fhambananaho. Hu sina u tanganywa ha vhudi ha mbekanyamushumo ine ya todea na kuitele, hu si na konadzeo dza u guda u bva kha vhu?we, tshomedzo dzi tea u vha nga ndila ya vhudisa.
﻿
﻿Tshivhalo tsha mbekanya tsho no vha na zwivhuya murahu hazwo, nga uralo dzi tea u khwathiswa ha engedzwa hune zwa tea u shuma.  Vhurangeli ha mavundu vhu do vhuedza u bva kha u kona kovhekana u guda na tshenzhemo u engedza kushumele kwa mbekanyamushumo (Hub ya Vhubveledzi na CITI).
﻿
﻿U swikelwa ha thekhino?odzhi nga SMMEs na BEEs zwi nga vha na thaidzo arali thekhino?odzhi yapo isa wanali. Mashango manzhi arena sisi?eme thuku ya vhutumbuli a nea zwiko zwa thekhino?odzhi kha feme dzo raloho. Mbekanyamushumo ine ya do dzhia mushumo hoyu wa u nekedza thekhino?odzhi i khou humbulwa.
﻿
﻿Ma?we ma shango a na dzi mbekanyamushumo dzine dza nekedza ndambedzo uri hu rengwe zwi?we zwi shumiswa zwa vhutodisisi na mveledziso kana u nekedza thuso ya masheleni uri zwi kone u rengwa.  Zwi do vha zwa vha zwa ndeme uri hu todisiswe uri iyi ndila i nga konadzea Afrika Tshipembe.
﻿
﻿5.11	Vhutumani ha tshitirathedzhi 
﻿
﻿5.11.1	U fhindula kha tshitirathedzhi tsha vhumagi tsho tanganelaho na tsha muhasho wa makwevho na indasiteri.
﻿
﻿"U engedza luvhilo lwa nyaluwo na mveledziso: u shela mulenzhe ha tshitirathedzhi tsha vhumagi" zwo thomiwa nga muhasho wa makwevho na indasiteri.  Tshi bvisela khagala thodea ya "u fhata fhethu tshiimiswa na lodzhisitiki u tatisana ha mitengo ya zwidzhenwa, vhutsila, thekhino?odzhi na vhutumbuli, u shumisana, u langula zwa vhudi na muvhuso u neaho zwa vhukuma" Tshitirathedzhi tshi sumbedza uri "kha mbilu ya u engedza, ndivho ndi nnzhi, zwine zwa amba u shumisa na u bveledza ndi vho na vhutsila ha vhathu vhashu u tanganya ICT's, thekhino?odzhi, vhutumbuli na tshumelo dzi todaho ndivho uri ikonomi i shume yothe".  Huna u shumisana vhukati ha tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso na tshitirathedzhi tsho tanganaho tsha vhumagi sa zwe zwa sumbedziswa".  Ndi zwa ndeme u bveledzisa u kona hapo ha saintsi, thekhino?odzhi ya mveledziso na vhutsila ho bvelaho phanda ha thekhino?odzhi (saintsi 16)" zwo livhiswa vhukuma kha tshitirathedzhi hetshi:"Thekhino?odzhi ntswa, vhutumbuli na thodisiso na Tshitirathedzhi tsha mveledziso.  Zwi humbela uri hu dzhiwe tshivhalo tsha vhukando vhune muvhuso ha do tea u vhu sedza, zwi tshi tanganya u ita uri zwiimiswa zwa mupo zwa thodisiso na mveledzo na u bveledza vhukoni ha Afrika Tshipembe ha thekhino?odzhi kha fhethu ha tshitirathedzhi sa bayothekhino?odzhi."
﻿
﻿Fhethu ho khethwaho ha Tshitirathedzhi tsha Vhumagi ho tanganelaho vhu thodisiso an vhutumbuli ya vhurangeli nga nndani ha vhurangeli dza bayothekhino?odzhi na ICT zwine zwa dovha na masiandaitwa kha sekhithara dzo sedzwaho na thodea ine  ya ita uri hu vhe na vhutumanyi na hune thekhino?odzhi ya vha fhasi hone.  Sekhithara yo bvelelaho ya dzi indasiteri dzavhumagi dzi todaho vhubindudzi vhune ha dzula vhu hone u fhungudza u ditika nga thekhino?odzhi yo tundwaho, hezwi zwi do katela vhupo vhu fanaho na ha zwa dzigoloi na sekhithara ya vhuendedzi, Indasiteri ya dzi khemikhala na mitshini na sekitara ya zwi shumiswa zwi tikedzaho kha dzi indasiteri ya zwa migodi.u fhindula ha vhuvhili hu do vha vhutumbuli ha u tikedza sekhithara yo ditikaho nga ndivho ya ikonomi, zwi tshi tanganya zwa vhulimi, tsimbi na minerale.
﻿
﻿5.11.2	Pulane ya tshitirathedzhi tsha zwa vhulimi tsha Afurika Tshipembe
﻿Pulane ya tshitirathedzhi tsha zwa vhulimi tsho ditika nga u sedza zwihulwane kha ndivho na vhutumbuli kha tshifhinga tsha zwino thodisiso dza vhulimi dzi khou u itwa kha mavundu na vhuimo ha lushaka.  Hu na thodea ya uri huvhe na u mba ha vhudi vhukati ha izwi zwivhili hazwo. Ndi vhupo hune muhasho wa vha na thodea dzi re khagala.  Naho hu na u fhirela kha vhulimi ha ndivho yapo, bayothekhino?odzhi, u sedzwa ha shango na zwithu zwi fanaho ?odzhisitiki, zwi toda kudzhenele kwo tanganelaho.  Thodea ya u engedza vhubindudzi kha thodisiso dza dza vhulimi sa tshitirathedzhi tsha sekhithara ya thodisiso, zwi tikedza mafhelelo a tsedzuluso yo nekedzwaho afha.
﻿
﻿Makumedzwa a sisi?eme ya Lushaka ya thodisiso ya vhulimi i lavhelela vhurangeli dza vhurangaphanda vhune ha tendelana na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha thodisiso na mveledziso.
﻿
﻿
﻿6. Lupfumo lwa vhathu na u shandukisa saintsi, vhuinzhiniere na thekhino?odzhi
﻿
﻿6.1	Tshiimo tsha mipfuluwo ya vhorasaintsi kha ?ifhasini
﻿Saintsi maduvha ano ndi tshiitwa tsha llifhasi lothe. na ikonomi dzo bvelaho phanda (sa dzheremane na  Canada), vhadivhi vha zwa pho?isi vha na mbilaelo ya uri vhorasantsi makone vha khou kokodzelwa kha sisi?eme ya Amerika ire nthesa.  U lingedza u fhenya izwi mashango a khou kwameaho akhou lingedza u dzhenelela nga ndila dzo fhambanaho.  Sa tsumbo Canada lo vhetshela thungo masheleni a u sika zwidzulo zwa zwigidi yunivesithi na kha saintsi na inzhiniere kha mi?waha mitanu Idaho.  Vhuvhili u hao mashango aya France na Dzheremane vha kha kuitele kwa shandukisa milayo na u phuromotha vhukwamani ha saintsi na mishumo na Amerika nga mulayo wa Bayh-Dole.  Afrika Tshipembe ngudo dzo itwaho hu si kale dzi sumbedza uri tshiimo tsha vhathu vhane vha khou litsha ndi hanefha kha 11% nga nwaha kha ?aborathari dza muvhuso na 15% nga ?waha kha vha thodisiso dza Univesithi.kha a vho vha litshaho mushumo, vha 5% ndi vhorasaintsi na 22% ya vho ra akhademi vhane vha khou pfulutshela mashangoni a nn?a.
﻿
﻿Khasho kha dzi mbalo-mbalo dza zwino dza mashango ?avha tshivhalo tsha dzikhamphani dzo ditikaho nga thekhino?odzhi dzi kha vhuimo vhu si havhudi zwi tshi ya nga u vha na vhutsila vhu re shangoni.  Nahone hono vha na ndowelo ya u dzhia thodisiso dza nnda ha ?a Afurika Tshipembe, vha ita hezwi nga ndivho dza ikonomi, fhedzi Afrika Tshipembe li tea u bveledza vhudifhinduleli kha zwine ra nga ri ndi u xelelwa nga ndaulo ya tshitirathedzhi tsha khamphani dzo thomiwaho Afurika Tshipembe kha ndivho.  U guma ha mutambo hu dovha u bveledza fhethu ha u rengisela hone nga u bveledza senthara ya vhutumbuli.
﻿
﻿6.2	Tshitirathedzhi tsha u tikedza ndivho ya mirafho yo itwaho nga saintsi
﻿Huna milayo mivhili ine muvhuso wa do ita u tikedza mbekanyamushumo dza saintsi kha shango:
﻿* Mbekanyamushumo i tea u engedza kha u swikela zwipikwa zwa ikonomi na zwa matshilisano
﻿* Mbekanyamushumo ite u vha kha vhuiimo ha ntha lifhasini kha ndivho ire ntthalifhasini.
﻿
﻿Nga maanda kha mashango ane a khou bvelela milayo heyi a fhirela.  U tatisana hu hulwane nga mulandu wa gulobalaizesheni na u bvelela nga u tavhanya ha thekhino?odzhi ya nyandadzamafhungo na ya biothekhino?odzhi zwo livhisa kha u fhungudza mutevhethandu wa vhutumbuli.  Ikonomi ya lifhasi yo ditika nga maanda kha ndivho u fhirisa na tshifhinga tsho fhelaho, ndi ndivho ine ya disa uri hu kone u tatisana.  Zwa uri mashango a khou bvelelaho a ?iimise nga ndila ?e hani zwi tshi ya kha ndivho ya ikonomi, ine ya ditika nga mbonwasia ya thodisiso ya lushaka na vhutumani na mbonwasia ya sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli
﻿
﻿Zwi khagala uri mushumo wa u thoma wa thekhino?odzhi wo bulwaho kha ndima ya 5 zwo tikedzwa nga lutamo lwa u swikela zwipikwa zwihulwane zwa matshilisano na ikonomi ya lushaka.  Heyi ndi "milayo ya mimaraga" ine ya tshimbidza sisi?eme ya vhutumbuli.  U tikedza izwi ndi ndowelo ya lifhasi ya khwinesa i themendelaho uri ndila ya khwinesa ya sika zwiko zwa vhathu ndi u sedza kha zwa vhudi-vhudi kha vhuimo ha u tatisana ha dzitshaka dza nnda.  Kha shango li fanaho na Afurika Tshipembe ndi zwi fhio zwitirathedzhi zwine zwa tea u shumiswa kha u itela uri vhorasaintsi vhashu vha kone u bvelela.  Zwire khagala, u sa vha na tshomedzo, u bvelela hothe hu do ditika kha u kona livhisa maanda, hu uri nga thungo ri tshe ro kwamana na thodisiso ya lifhasi.  Fhethu hune hanga sedzwa ha saintsi hune hu nga bveledzwa ndi hu tevhelaho:
﻿
﻿* Fhethu ha saintsi hune nea zwivhuya zwa mupo ha vha khagala.  Kha izwi Afurika Tshipembe lina fhethu ho fhambanaho; sa tsumbo: 
﻿* Divhanaledzi (ri na u swikela kha tshikhala tsha lutombo na u kona ha vhuinzhinere u fhata tshivhonakule kha vhupo ha tsini.
﻿* Human palaeontology (ri na fhethu ha vhudi hu ne ha vha Krugersdorp hu ne ha amba nga vhathu u bva tshifhingani tsha dzithoho u swika zwino musi vhathu vha tshi vha hone).
﻿* Bayodavesiti (Muvhuso wa maluvha ure Cape u na tshaka nnzhi dza maluvha);
﻿* Thodisiso ya Antarctic (Afurika Tshipembe ndi lone li lothe lire kha dzhango la Antarctic).
﻿
﻿Dzi?we tsumbo dza zwibveleli kana sisi?eme dzine dza vha dzavhudi kha saintsi zwi katela
﻿Kaapvaal Kraton na South Atlantic Magnetic Anomaly.
﻿
﻿* Fhethu ha saintsi hune zwa vha khagala nga ha ndivho.  Tsumbo dza ndeme dza Afurika Tshipembe ndi hedzi:
﻿* Ndivho ya yapo (ndivho yo tanganelaho yo wanwaho u bva murahu na ndivho ine ya mona na zwitshavha zwapo i nea u tatisana vhukuma).
﻿* Thekhino?odzhi ya migodi yo tsesaho (tshiimo tsha vhudivhamavu na zwi re zwa n?hesa kha ikonomi zwo i sela Afurika Tshipembe phan?a)
﻿
﻿ 
﻿
﻿
﻿Nyolo ya  6:  Vhorasaintsi vho no vhaho vhaaluwa. Data yo gandiswa i sumbedzwa thaidzo kha vhumatshelo
﻿
﻿Nyolo ya 7:  Mvelaphanda thuku-thuku ya vhuimeleli kha ?ho?isiso na mveledziso kha zwitshavha.
﻿
﻿* U bvelela ha Malwadze a vhushai zwi vhea tshitshavha tsha thodisiso tsha zwa mutakalo tsha Afurika Tshipembe kha u rangaphanda mveledziso ya thekhino?odzhi fhethu afha.
﻿* Vhuinzhinere ha tshimonai?we tuku (khamphani khulwane dza dzithakha-tshakha ndi dzone kha maraga wa zwavhudavhidzani nga tshimonainwe, Afurika Tshipembe lo kona u vha na tshipi?a kha tshimonainwe tuku zwi tshi bva kha zwa vhutsireledzi na vhutodisisi ha univesithi);
﻿* Thekhino?odzhi Encryption (mbuelo dzi no bva kha vhubindudzi ha muvhuso sekhithara ya mmbi zwo dzhenereitha thengisalano na mashango davha
﻿* Thekhino?odzhi dza Fulorini (zwi kundisi zwa ntha zwa u dzhena zwi a vhutatisani ho bveledzwa kha mbekanyamushumo ya u dipfumissa nga uraniumu zwi nga nea Afurika Tshipembe zwivhuya).
﻿
﻿Tsumbo dzo newa u dzifanyisedzele nthani ha uri dzi kule nungo.  Dzi fanyisedza nga ndila ine u sedza kha saintsi hune zwa lingedza u vhea phanda mveledziso, dzo khinifhadzwaho nga zwine zwa vha zwa ndeme kha u tatisana ha lushaka.
﻿
﻿Nga nndani ha uri vhorasaintsi vha tutuwedzwa nga u todad u divha ha mihumbulo nga nndani ha u toda u pfa tshileme tsha mveledziso, ndi zwa ndeme uri tsheo i sa dzhiiwe hu sina vhudipfi.  Na u sa vhea zwi re na ndeme phan?a hune zwa do shaya vhu difhinduleli na u ita ndozwo.  Tshitshavha na vhadzhii vha tsheo vha a ravha zwavhudi kha u bvelaphanda.  Ndi tshitirathedzhi tshipfalaho kha vhorasaintsi, vhalauili vha saintsi na vhomakone kha zwa pho?isi u bveledza maitele a no fana kha u swikela u mvelaphanda.
﻿
﻿6.3 Thodea ya vhorasaintsi vhaswa
﻿Zwiko zwa vhathu kha saintsi na thekhino?odzhi a zwi khou vusuludzwa nga ndila yo teaho ri na vhathu vhasaintsi vhane mi?waha ya vho yo no vha minzhi-zwa zwino zwi bviswa re henefha kha 50% zwi itwa nga vhorasaintsi vha re na mi?waha ire ntha ha 50 zwi tshi fhambana na 18%nga 1990 kha vha sedze nyolo ya kha sekhithara dza phuraivethe havho na u tsela fhasi nga 16% kha tshivhalo tsha vhatodisisi kha mi?waha mina yo fhelaho.  Zwa zwino huna mutodisisi muthihi kha vha tshigidi tsha vhashumi, zwi tshi vhambedzwa na vharathi Australia na fumi Japan.  Naho ho vha na u bvelela kha u bveledza vhulanguli ha vharema kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi (ntha ha 4% nga 1994 u swika 30% namusi).  Mbalo kha dana ya khandiso dza saintsi dzo ?walwaho nga vhorasaintsi vha vharema dzo aluwa u bva kha 3,5% u swika kha 8% nga 1998.
﻿
﻿U lugiswa ha tshiimo tshi si tshavhudi tsha zwithu zwo ditikaho kha:
﻿* U engedza tshivhalo tsha vhana vhane vha khou ita murole wa fumi, nga maanda tshivhalo tsha vha vharema vha vhasadzi vho phasaho mbalo na saintsi.
﻿* U kona u kunga matshudeni vha matiriki kha digrii dza zwa saintsi na vhuinzhiniere.
﻿* U alusa vhugudeli ha ntha ha digrii kha zwa SET.
﻿
﻿Vhurangeli ho fhambanaho kha muhasho wa pfunzo ndi u phuromotha saintsi na mbalo (sa thandela ya zwikolo zwa dana) yo takuwa hu si kale naho zwo ralo mbekanyamushumo dza inovesheni dzi tea u shuma arali ri tshi toda u fhira zwigidi zwiraru kha vhana vho phasaho murole wa fumi nga gireidi ya ntha kha mbalo.  Hu tea u dzhielwa nzhele vhana vha vhasidzana vhane vha khou ita mbalo, saintsi na khomphuta zwikoloni na u vhea kushumele kune kwa konisa vhafumakadzi u dzhena kha pfunzo ya ntha kha saintsi inzhiniere na thekhino?odzhi.
﻿
﻿Mafhungo aya o no vha na mutsiko lu ne dza disa todea dza uri hu engedzwe mbekanyamushumo dza nnda ha tshikolo dzitikedzaho mbalo, saintsi, na pfunzo ya khomputha. Tshivhalo tsha mbekanyamushumo tsho vha hone, tshi khou tshimbidzwa nga madilonga vho dinekedzelaho, zwo sumbedza mvelelo dzavhudi.  Ho tea u dzhielwa nzhele u nea tutuwedzo zwikolo zwa vharema u bveledza vhafumakadzi siani mbalo na saintsi kha digrii ya n?ha .sa tsumbo zwikolo zwa phuraivethe zwo kona u bveledza matshudeni vho phasaho mbalo na saintsi nga gireidi ya ntha zwi tshi yelana na mutikedzelo une vha u fhiwa.
﻿
﻿Thandela dza ndeme dzi fanaho na Southern African Large Telescope na Pebble Bed Modular Reactor dzi nga dzhenereitha dzangalelo kha saintsi kha vhana vhatuku. Faundesheni ya Thoddisiso ya lushaka i khou sika tshikimu tsha alusa na u lambedza tshivhalo tsha digirii dza ntha tshifhinga itshi tsho tea tundwa lnga nyendavhutshilo.  A zwi thusi tshithu uri vhorasaintsi vhaswa vha bvele kha nyendavhutshilo dzi si dza saintsi murahu ha u thaphudza.  Hezwi zwi konwa nga u kona u tshimbila ha dziporofeshinala dza vharema Afurika Tshipembe.  Hu sa sedzwi zwiitisi, zwi lwa na u diimisela ha mbekanyamushumo dza thodisiso na mveledziso dza lushaka.
﻿
﻿Nga ma?we maipfi, u kunga vhaswa kha zwa saintsi na inzhiniere, ndi zwa ndeme u vha talutshedza uri vhumatshelo vhu do vha havhudi arali vha tshi nga dzhenela tendavhutshilo iyi.  Kha mi?waha ya vho 1970 na 1980 Afurika Tshipembe ho vha na fulufhelo kha vhumatshelo (fhedzi kha tshigwada tshituku) nahone zwo vha zwo vhofhiwa kha mishini ya thekhino?odzhi ye ya vha itshi khou aluswa nga muvhuso wa tshifhinga thenetsho.  Hezwi zwi katela thekhino?odzhi i tikedzaho u diita mboho kha zwa mmbi kha dzhango lituku, u diimisa kha zwa fulu-fulu na zwi?we zwitirathedzhi zwa ndeme. Ri tenda u kona hashu u kunga vhaswa kha zwa saintsi na thekhino?odzhi zwo ditika kha u tanganedza mishini miswa ya thekhino?odzhi, yo olwaho u itela Afurika Tshipembe lo tanganelaho kha vhudifhinduleli ha muvhuso u fhira nga SADC, NEPAD, na EU.
﻿
﻿Hu tea u dzhielwa nzhele kha mbekanyamushumo dza u ita uri vhadededzi na vhaundi vha pfunzo dza ntha vha saintsi na inzhiniere, tenda zwi tshi do kunga vhaswa vha vharema na vhasidzana kha thodisiso digirii ya ntha 
﻿
﻿U vhumbiwa ha women's reference kha saintsi na thekhino?odzhi zwi ?o khwa?hisa vhurangeli ha vhafumakadzi kha u dzhenelela kha saintsi na thekhino?odzhi u bva tshikoloni u ya kha nyendavhutshilo.  Tshigwada itshi tshi do ita muvhigo kha muthusa minisita wa zwa saintsi na thekhino?odzhi vha do tikedza na u khwathisa mishumo ya khoro ya nyeletshedzo ya lushaka kha vhutumbuli zwi tshi ya kha mbeu kha sisi?eme ya lushaka ya vhubveledzi ya lushaka ya saintsi.
﻿
﻿6.4 Thodea ya u livha kha senthara dzavhukoni
﻿Zwi a konadzea zwa zwi bveledzwa zwa saintsi ya vhukoni, zwi ditika kha muthu, Rasaintsi a thonifheaho ane tshigwada tshawe tsha bvelela kha tshifhinga, hu tshi tea u itwa tshitirathedzhi tshine tsha do kona u fareledzwa tshine (londota, arali dzo no vha hone) "Senthara dza vhukoni" kha saintsi na senthara dza zwa vhukoni dzi tea:
﻿* U vha na vhunzhi ha u kona u dzhenereitha thodisiso ha vhuimo ha ntha uri hu pfale lifhasini;
﻿* U bvelela na u lumba na u tikedzwa mishini ya thekhino?odzhi kha la Afurika Tshipembe;
﻿* U lumba nga maanda kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu na u ita uri saintsi i divhee; nga u bvelela arali yo sikwa kana u alusa tserekano kha dzhango la Afurika.
﻿
﻿Tsumbo dza Senthara dza zwa vhukoni dzine dza khou sikwa kana u bveledzwa ndi hedzi:
﻿* National laser Centre, Pretoria(huna I?we i fanaho nayo Senegal)
﻿* Southern African Large Telescope tshire Northern Cape, tshi fhatwa tshi vhuimo ha ntha lifhasini tsha Cosmic ray telescope, tshi khou fhatwa Namibia.
﻿* Kuthomele kwo tanganelaho u beledza thodisiso ha paleontolodzhi.
﻿* Mbekanyamushumo ya Autek ine ya konanywa nga Mintek ndi Senthara ya vhukoni, ine ya shumisa musuku u khwathisa ndeme na u engedza tshivhalo tsha musuku.
﻿* Mbekanyamushumo ya Deepmine ine ya bveledza vhathu na thekhino?odzhi u vha talutshedza nga ha mugodi wo tselaho fhasi.
﻿
﻿Zwothe hezwi zwi tea u khwathisedzwa ngamaanda u sika mveledziso ya zwiko zwa vhathu zwi tendeaho kha fhethu hu no fana na thekhino?odzhi, bayothekhino?odzhi, bayoinformatics malwadze a bvaho kha madi, thekhino?odzhi ya Light metal na zwi?we-vho.
﻿
﻿U sikwa ha tserekano ya senthara ya zwa vhukoni zwi ita tshipi?a tsha saintsi na thekhino?odzhi ya SADC na NEPAD. U tikedza ha mishini zwi do khwathisa kuitele kwa vhutumbuli.
﻿
﻿6.5 U khwathisedzwa ha tserekano na vhutumanyi ha dzitshaka ha S&T
﻿Saintsi i swikela lifhasini na zwine ya ita .ndi zwa ndeme arali hu tshi tewa uri vhorasaintsi vha Afurika Tshipembe vha vhe na vhutumekanyi na thodisiso lifhasini na uri vha vhe na masheleni na zwiko zwa vhathu.  Ndi zwa ndeme u bindudza kha tserekano dza thodisiso kha la Afurika, u ita uri vharasaintsi vha kone u shumisana na vha?we kha dzhango lothe.
﻿
﻿6.5.1	Mvelaphan?a ya zwiko zwa vhathu
﻿* I toda kuvhonele kwa mbeu.
﻿* Zwisitatisitiki zwa vhafumakadzi zwi tea u katela.
﻿* Vhafumakadzi vhe kale vha vha vho sielwa thungo vha tea u kungwa nga mbekanyamushumo dza BEE
﻿* Senthara dza zwavhudi-vhudi dzi tea u katela pho?isi ya mbeu.
﻿* Pho?isi dzi re hone dza vhafumakadzi vhane vha khou dzhenela zwa saintsi yo fhandekana dzi tea u khwathisedzwa nga mbekanyamushumo dzi neaho maan?a vhafumakadzi.
﻿* Pho?isi dza u mveledzo dza vhafumakadzi kha saintsi a dzi tou khombetshedza kha u mveledza nyendavhutshilo.
﻿
﻿U phuromotha na u dzhenisa vhafumakhadzi kha bayodavesithi na Pu?athifomo ya bayothekhino?odzhi nga uri vhafumakhadzi vhanzhi vhaguda zwa divhavhutshilo na hone vhanga ?welela zwavhudi kha fhethu afha.
﻿
﻿6.5.2	Vhutumanyi ha saintsi na thekhino?odzhi ?ifhasini
﻿U bveledza phanda ha saintsi ho ditika nga sisteme ya u sedzana tshavho na u amba nga mafhungo nga dzi khuvhangano na dzisemina na nekedzana vhorasaintsi nga vhugudi ha thodisiso ha ntha vhudokotela mashango matuku a fanaho na Nordic a tda mbekanyamushumo dzi tshi tea u sedzuluswa nga dzitshaka dza mashango a nnda.  U dadzisa, nyengedzedzo nga mashango matuku a re na sisi?eme ya saintsi thuku sa khandiso ya u linga mbekanyamushumo ya Masitasi kana vhudokotela, thesisi dzine dza takalelwa dzi kha divha hone Afurika Tshipembe, zwenezwo ndi zwa ndeme uri Afurika Tshipembe na zwitshavha zwa vhutodisisi zwi tea u vha na vhutumani ?ifhasini.
﻿
﻿Kha lushaka, Afurika Tshipembe ?ina thendelano dza muhumi mararu dza mashango mavhili kha zwa saintsi na thekhino?odzhi (zwi tshi vhambedzwa na tuku-tuku dza 1994) Arali Afurika Tshipembe li tshi toda uri thendelano idzi dzi shumeli tea u vhea pulane ya kushumele na mishumo yothe u swika zwa zwino u shuma ho vha ha tshifhinga nyana ndi zwa ndeme u bveledza tshitirathedzhi tshine tsha do kona u shuma, kha vhathu ho fhambana Afurika Tshipembe ?ina thendelano dza thodisiso na European Union na u vha mulavhelesi kha pho?isi komiti ya saintsi na thekhino?odzhi ya OECD. Thendelano ya EU i tendela dzhenela kha kha thodisiso na mveledzo.  Hezwi zwi nea Afurika Tshipembe mushumo wa u tumanyana Afuriksa Tshipembe na SADC na tsarekano dza thodisiso ha Europe sa izwi ri tshi tikedza u di dzhenisa ha Afurika Tshipembe hu tea u khwathisa zwa uri vha todisisi vha dzule Afurika Tshipembe sa izwi vha nga si pfe mutsiko wa sa katelwa kha tserekano dza vhufodesi ha lifhasi tshifhinga tsho fhelaho.  Vhushaka hashu na OECD ho mveledza u bva kha pho?isi na kuvhonele kwa tshitirathedzhi vhusengulusi vhunzhi hu ditika nga nveledzo ya tshitiratedzhi tsha zwino tsha lushaka zwi tikwa nga ndivho yo itwa nga vhushaka.
﻿
﻿6.5.2	Vhutumani ha Afrika kha S&T
﻿Afrika Tshipembe ndi li?we ?a mashango a ndeme kha zwa saintsi na tekinolodzhi, ndi zwa ndeme zwa uri ri kona u shela muledzhe kha thekhino?odzhi na vhutumbuli, ri kona u shela mulenzhe kha SADC na NEPAD kha dzangano la vhuthihi ha Afrika.  Ndi zwa ndeme zwa uri ri nea zwi shumiswa kha vhurangeli na u ita tshiimo tshine tsha kunga vhorasaintsi, inzhiniere, vhorathekhino?odzhi u bveledza tserekano dzo teaho kha ma?we mashango Afurika.
﻿
﻿Tserekanyo ye lushaka ulu Afrika ndi ya zwino toda u laulwa nga u tavhanya. Zwitiratethedzhi zwa thekhino?odzhi WSSD na NEPAD zwi toda u sikwa ho sentara dza dziridzhini na dza lushaka kha zwa vhukoni kha saintsi na thekhino?odzhi (kana u khwathisa senthara dzine dzane dza vha hone).  A zwi konadzea u ita mushumo hu sina u engedza u tshimbila ha vhorasaintsi, u tutula nga khuvhangano semina na tshapo, vhushaka ho khwathaho ha zwiimiswa, u isa zwi shumiswa kha mbekanyamushumo dzine dza do engedza u shumisa ha thekhino?odzhi kha u lumba kha zwithu zwono nga mutakalo, madi, vhuthathatshili, vhulimi na tsireledzo ya zwilimi, fulu-fulu na pfunzo.
﻿
﻿6.6 Vhutumani na muvhuso nga ha tshitirathedzhi tsha mveledzo ya vhathu
﻿Nga ?waha wa 2001 muvhuyso wo tanganedza tshitirathedzhi tsha mveledzo ya vhathu (tsho  alusa nga Minisita wa pfunzo na wa mishumo) yo ditika nga thiko nna dzitevhelaho:
﻿* Pfunzo nyangaredzi; zwi amba u dzhena tshikolo ha khombekhombe, mveledzo ya vhana vha tshe vhatuku, pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa.
﻿* Pfunzo ya thungo ya zwi disedza zwi amba pfunzo ya vhugudisi ya ntha.
﻿* Pfunzo ya muvhilo zwi amba u tanganya ha toda dza vhane vha mishumo u ya kha mbekanyamushumo ya pfanelo nga ndila ya sisi?eme.
﻿* Sisi?eme ya vhubveledzi ya lushaka zwi amba u bula thodisiso kha sekhithara ya pfunzo ine thodea dza vhutumbuli dza ikonomi na lushaka.
﻿
﻿Tshitirathedzhi tsha HRD tsho dtika kha tsumbavhuyo na vhutodisisi na tsumbavhuyo dza mveledzo dzo vhewaho phanda kha tshi?irathedzhi.  U i sa phanda maitele maswa kha ndambedzo ya thodisiso kha pfunzo ya ntha .nga muya wa R&D tshiirathedzhi tshine tsha lingedza.
﻿
﻿
﻿7.	U vhumba muvhuso u shumaho kha sisitme ya saintsi na thekhino?odzhi
﻿
﻿7.1	Tshiimo tsha zwino
﻿Nga ?waha wa 1994 muvhso muswa wo wana sisi?eme ye ya vha yo tangananaho, ya zwa saintsi na photifolio ya thekhino?odzhi Naho DACST yo vhea muhanga u ne u ya nga mutalukanyo wa sisi?eme ya lushaka ya vhubveledzii, u i shumisa ha muhanga a hu athu fhira kha zwiimiswa fhedzi.  Tsedzuluso naho dzi khou toda zwi tshi lumba kha vhukoni, vhudifhinduleli ha u diimisa ha zwiimiswa na pho?isi ya lushaka.  A zwi iti themendelo u tandulula sisi?eme yo fhendekanyaho.  Nga maanda ndi u shavha u lumba phambano kha vhuthihi ha thendelo ya mihasho yo itwaho nga tshifhinga tsho fhambanaho tsha politiki.
﻿
﻿Kha sekhithara dza  "muvhuso" hu na tshakha nna dza zwiimiswa zwi re kha vhu?o?esi na mveledzo, ndi hedzi:
﻿* Khoporasi dza muvhuso
﻿* Khoro dza saintsi
﻿* Dziyunivesithi na thekinikhoni na madzangano a thodisiso
﻿
﻿Khoporasi dza muvhuso (Denel, Eskom, NESCA, Telkom, Safcol, na dzi?we-vho) vha na bodo dza nangwaho nga Minisita dzo fhambananaho.  Naho Minisita o rangaho phan?a ndi Minisita wa Mabindu a Muvhuso.  Zwo ralo na kha khoro dza saintsi.  Bodo dza Mintek na Khoro ya Geoscience dzi nangwa nga Minisita wa minerale na fulu-fulu, Bodo dza CSIR na SABS dzi nangwa nga Minisita wa mutakalo na Bodo ya Medical Research Council i nangwa nga Minista wa Vhulimi.  Minisita are na vhudifhinduleli na saintsi na thekhino?odzhi ndi Minisita wa saintsi na mvelele, saintsi na thekhino?odzhi.  u na vhudifhinduleli ha zwiimiswa zwivhili ndi National Research Foundation na Human Sciences Research Council.  Minisita wa Pfunzo u na vhudifhinduleli ha dziyunivesithi na dzi thekinikhoni.  Madzangano manwe a thodisio vhu?o?esi (sa tsumbo Khomishini ya thodisiso ha Madi, National Botanical institute, National institute of Virology) dzo ditika kha mihasho ya muvhuso ine vha vha na vhutumani nayo.
﻿
﻿U fhambana ha vhuluvhusi ha zwiimiswa zwi sumbedzwa kha mugaganyagwama na sisi?eme u ita muvhigo.  Zwa zwino voutu ya saintsi i sikwa nga Muhasho vhutsila, mvelele, saintsi na thekhino?odzhi a zwi kateli Medical Research Council ine ya vha dzangano li vhigaho kha Muhasho wa Mutakalo, fhedzi hu si National institute of Virology line ?a vha tshipi?a tsha Muhasho wa mutakalo, zwi fanaho kha voutu ya saintsi kha Mintek na Khoro ya Geoscience (ine ya vhiga kha DME) fhedzi Komithi ya Nyeletshedzo nga thodsiso ha Tsireledzo Migodini, Thodisiso ha Fulu-fulu na u kona ha thekhino?odzhi zwa NECSA (zwi na vhudifhinduleli kha DME) a zwi koni u vhonala kha DACST nga n?ila ya mbumbo.  Heyi tsumbo i nga andiswa kha sisi?eme dzi?we.  Zwiimiswa zwothe zwi re kha voutu ya saintsi zwi vhiga tsumbavhuyo ya kushumele ye ya mveledzwa nga vhuvhudzisi ho tendelwaho nga Khoro ya Nyeletshedzo ya Lushaka kha vhutumbuli ha DASCT.  Zwiimiswa zwa saintsi na thekhino?odzhi zwine zwa si vhe tshipi?a tsha voutu ya saintsi, dzi na kushumele kwo fhambanaho na mihasho.  Ndi zwa ndeme u sika muhanga une wa do tendela thodisiso na vhupulani kha tshiimo tsha lushaka, uri hu kone u dzhenelela mafhungo o livhanaho na muvhuso wo?he.  Sekhithara ya thodisiso na vhupulane ha mveledzo ha mihasho na u fhindula ha zwiimiswa zwo diimisaho kana zwiimiswa zwi re kha tshumelo ya Tshishavha, khoro dza saintsi, imelela vhukoni ha thodisiso kana thekhino?odzhi kha zwiimiswa zwi fanaho na NESCA kana Eskom.
﻿
﻿Sisi?eme ya vhuluvhisi yo khwiniswaho i tea u katela mbonalo dzo bulwaho kha khethekanyo 6.1 na 6.2.
﻿
﻿7.2	U dimbadekanya na zwipikwa zwa pho?isi dza muvhuso
﻿Vhuhulu na tshivhumbeo na zwi re ngomu kha sisi?eme ha zwine vhune hazwo ndi muvhuso na u lambedzwa nga ha zwiimiswa zwa saintsi na thekhino?odzhi. Mbekanyamushumo dzi fanela u di vhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledzo zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso.  Nga maanda, mbekanyamushumo dzi tea amba mishumo mihulwane ya mishini ya thekhino?odzhi sa zwe zwa ambiwa kha ndima ya 5.  Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso ha mbekanyamushumo zwi tea u siwa kha vhorasaintsi vhone vhane.  Muvhuso u toda u dzulela u sedzuluswa thodisiso ha mbonalo ya shango na zwiimiswa u ya nga zwi bveledzwa, na zwi lavhelelwa, sa tsumbo i nga vha thekhino?odzhi ntswa (tsumbo bayothekhino?odzhi, thekhino?odzhi ya mafhungo) zwi toda u dzudzanya ha zwiimiswa kana mbekanyashumo dza kale dzi tea u itwa dza phuraivethi kana dza bviswa.  Zwitirathedzhi zwiswa zwino fana na tshitirathedzhi tsho tanganaho ysha vhumagi tsha Muhasho wa Makwevho na indasiteri zwi toda thodisiso na mveledziso Iitshi fhindula.  U dzidzanyulula zwa pfunzo ya n?ha zwi ndo kwama zwi bviswa zwa dziyunivesithi na dzithekinikhoni.  Kushumele kwo tanganelaho kwa u bveledza tshitirathedzhi tsha thekhino?odzhi na vhubindudzi zwi tea u itwa mahumbulwa a vhukati na muhanga wa kushumele kwa masheleni.
﻿
﻿Hu dzulelwa u ambwa uri muvhuso a u koni i nanga zwine zwa tea u vhewa phanda kha vhu?o?esi.  Fhedzi ndi tsatsaladzo thuku ine ya itelwa vhaofisiri vha muvhuso nga nn?ani ha u tenda uri vhupulani a vhungo itwa nga ngona lune a hu koni u wana vhuvha ha vhutumbuli.  Vhugudisi ha mbonela phanda ha thekhino?odzhi ho no vha ha ndeme u fhirisa u khethulula u fhira kha mashango a khou bvelelaho.  Japan li na mutevhethandu i re na mi?waha, United Kingdom li kati na nyonyoloso dza vhuvhili. Huna nyuluwo ya dzangalelo ya mashango ane a si vhe mirado ya OECD, hune Afurika Tshipembe na Thailand a khou rangaphanda.  Kuitele kune kwa shumiswa kha ngudo zwi katela u sika bono ?i no vhonwa nga vhane dzhia tsheo na kha sekhithara uya kha zwishushedzi na mishumo ine ya tea u livhiwa tshifhinga tshidaho na uri hu fhindulwa hani kha phothifolio yo tandavhuwaho.  U sedzela phanda a zwi ambi uri ho lavhelelwa zwidodombedzwa dzithekhino?odzhi.
﻿
﻿Hu tea u newa ndivho dza uri nga ni muvhuso u tshi lambedza zwiimiswa zwa thekhino?odzhi.  Vhunzhi ha zwiimiswa zwi wana henefha kha 50% na u fhira kha thodisiso khontiraka dzi disaho tshumelo, dza phuraivethe, dza mihasho ya Muvhuso, na mazhendedzi a dzitshakha.  Tshelede yo engedzwaho i konisa:
﻿* U tholwa ha thodisiso khuhulwane dza mimaraga.
﻿
﻿Naho zwo ralo huna khombo ya nyombedzelo ya u bvisa zwenezwo zwa u tanganyela thekhino?odzhi, muengedzo na tshumelo ya vhuvhudzisi, zwi tshi fhambana nga tshitirathedzhi tsha thodisiso vhu?o?esi ha lushaka.  Zwiimiswa zwinzhi zwo no tshimbila tshikhala kha heyi ndila.hu tea u lumba kha vhu?o?esi ha mutheo hune ha nga toda ndambedzo u bva kha muvhuso (u ita ndinganyiso kha mishumo wa khonitiraka tsho kumedzwaho) muhwetekanyo wa vhashumi na hune ha shumiwa hone.  Phindulo dzo newa na u livhiswa kha ndima ya 8, hune ndambedzo ya ambiwa ngayo.  Hu tewa u bulwa zwiimiswa zwine zwa do lambedzwa kha MTEF uri ndi lini hune thodisiso na mveledzo ha lushaka zwa do itwa.
﻿
﻿
﻿7.3	Thendelo na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya Muvhuso
﻿Huna thodea ya u kovhekanya vhudifhinduleli vhukati ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa, malugana na u lambedzwa na kushumele kwa vhubveledzi ya lushaka. Lifhasini huna thaidzo ha zwiimiswa na vhuluvhusi ha mbekanyamushumo dzo lambedzwaho dzasaintsi na thekhino?odzhi.  Huna phambano vhukati ha muvhuso. Kha ma?we mashango (sa tsumbo People's Republic of China) huna Muhasho wo diimiselaho wa saintsi na Thekhino?odzhi. Finland mishumo i kovhekanywa vhukati ha Muhasho wa Pfunzo ya Ntha na Muhasho wa Makwevho na indasiteri, u pfumedzanywa nga nga Khoro ya Khabinethe ya rangwaphanda nga Thoho ya shango.  Kha mashango e avha e dzikholoni dza Britain (sa tsumbo Afurika Tshipembe, India, Australia, Canada) hu wanala sisi?eme yo bvelelaho zwavhudi ya dzilaboratari dzi fanaho na CSIR kha mashango a Europe (sa tsumbo Finland) na mashango a Latin America (sa tsumbo Chile).  Laboratari dza muvhuso dzina mushumo muhulwane, wa nyombedzelo i no tutula thodisiso ya dziyunivesithi, vhutumbuli ha sekhithara dza phuraivethe na vhutumanyi ha mbekanyamushumo kha sekhithara dzothe.  Nga u angaredza sisi?eme dzothe dza vhutumbuli dzi tea u wana tshumelo kha mishumo miraru:
﻿* Mbekanyamushumo ya u lambedzwa ha thodisiso ha u bveledza lupfumo lwa vhathu na ndivho ntswa.
﻿* Mbekanyamushumo ya u alusa vhutumbuli, u bveledza thekhino?odzhi na muan?adzo (zwo sedza kha maraga)
﻿* Mbekanyamushumo (zwi tshi tanganya tshelede ya vhubindudzi) u phoromotha mbuelo dza thodisiso uri hu vhe ha vhubindudzi (zwo livhiswa kha nyaluwo ya ikonomi ya ntha).
﻿
﻿Ndi muhumbulo washu, zwa uri ndi zwa ndeme u bvisela khagala thendelo na vhudifhinduleli kha muvhuso malugana na mishumo na uri ndambedzo yo tea u ita mushumo. Mofolodzhi wa sisi?eme ya zwiimiswa zwi re na vhudifhinduleli ha u ita thodisiso na mveledzo. Naho hu tshi toda u sedzuluswa tshifhinga tshothe, a si zwi ndeme nga maanda. U ya nga khethekanyo ya 6.3 na 6.4 ri ita themendelo nga vhuluvhusi ha elemennde dzo lambedzwaho nga muvhuso dza sisi?eme ya vhutumbuli ya lushaka.
﻿
﻿7.4	 Thodisiso na mvelaphanda nga muvhuso
﻿Muvhuso u toda pulane yo tanganelanaho ya thodisiso na mveledziso na u kona u u ela kushumele uri dzi kone u swikela thodea dza vhubindudzi ha muvhuso kha vhu?o?esi na mveledzo. U ita uri zwi shume:
﻿
﻿7.4.1	Muvhuso u do gandisa na sedzulusa luthihi nga ?waha, pulane ya mi?waha miraru ya thodisiso na mveledziso "in sync" na MTEF, u fara bono la thodisiso na mveledziso zwi  do fara mbekanyamushumo dza muhasho mu?we na mu?we, zwo katela zwipikwa zwo lavhelelwaho kha zwiimiswa zwa muvhuso na "mbuelo dza muvhuso" dzi lavhelelwaho kha u fhiriswa ha mbadelo. U ?walwa ha pulane hu itwa nga DACST na uri i do iswa phanda ha phalamennde luthihi nga ?waha.
﻿
﻿7.4.2	U gaganya ndangulo ya khombo ya thekhino?odzhi, na u kona u vhonela phanda ha lushaka na u tanganya ha mbekanyagwama nga ndothe, u bveledza mbekanyagwama ya lushaka ya vhu?o?esi  na mveledziso zwi do vha vhudifhinduleli ha DACST.
﻿
﻿7.4.3	Tshilinganyo tsha muhanga wa vhuluvhisi na u vhiga zwa zwiimiswa zwi re na thendelo, zwi tea u bveledza nga DACST uri i sedzwe nga khabinethe zwi do shumiswa kha zwiimiswa zwa sekhithara ya pfunzo ya ntha, na zwiimiswa zwa sekhithara ya muvhuso (khoro dza saintsi na zwiimiswa zwa mulayo) kana zwo somedzwa kha mihasho ya muvhuso.
﻿
﻿7.4.4	Mihasho i ?o vhea ndivho na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwine zwa do vhiga khayo, nga ngomu ha muhanga wa tshilinganyo tsho ambiwaho afha ntha mbekanyamushumo dzi do vhetshela khagala masheleni o kovhelwaho, kha vhutodisisi ha zwitirathedzhi zwi dilangulaho zwi re kha thendalo yo tandavhuwaho wa zwiimiswa  na ndivhanele yi kovhelwaho kha tshumelo ya muhasho yo tiwaho.  Kha haya mafhungo muhasho u do pulane ya thodisiso na mveledziso zwine zwa ita tshipi?a tsha pulane ya thodisiso na mveledziso.
﻿
﻿7.5	Vhudifhinduleli ha mishumo ya thekhino?odzhi kha muvhuso
﻿U swikela thodea u ya nga khethekanyo ya vhudifhinduleli ha vhulanguli ha vhubindudzi ha muvhuso kha thodisiso na mveledziso, tshenzhemo itea u itwa kha vhushaka vhukati ha zwiimiswa na sisi?eme ya muhasho.
﻿
﻿Kha mishumo ya muvhuso ya u lambedza kha sisi?eme ya lushaka ya vhutumbuli. (zwi re afho ntha ) zwi tevhelaho ndi vhudifhinduleli ho tandavhuwaho kha tshifhinga tsha zwino :
﻿* Thodsiso ya theo ya vhulambedzwa nga DACST u fhira nga Faundesheni ya Thodisiso ya Lushaka na nga DOE u ya nga fomula yo ditikaho nga nga u lambedzwa ha thodisiso ya zwiimiswa zwa pfunzo zwa n?ha.  Mi?we mihasho i do shela mulenzhe nga faundesheni ya MRC na ENHR 
﻿* Mveledziso ya vhutumbuli na thekhino?odzhi na muandano wa masheleni zwo phadaladzwa kha muvhuso kha DTI, DACST, NDA, Vhupileleli, DME, DWAF, DEAT, Mutakalo na mi?we mihasho i do shela mulenzhe.
﻿* Zwitirathedzhi zwa sekhithara ya indasiteri na mbekanyamushumo ya ndambedzo ya mabindu ndi vhudifhinduleliha DTI, mi?we mihashoya u ita mishumo mi?uku.
﻿
﻿Nga u tandavhuwa, u fhambanya ha vhudifhinduleli a si zwavhudi. Thodisiso ya mutheo, hunga vha mbalo kana bayokhemisitiri, zwo vha tsumbavuyo fanaho na zwi shumiswa zwi todeaho. Naho zwo ralo mveledziso ye ya thekhino?odzhi i do lumba kha sekitthara hezwi zwi zwi sumbedza u fhambana ha "vhune" nga mihasho na tshitirathedzhi tsha indasitri, hune milayo ya vha mithihi kha vhushumisani ha tshitshavha na phuraivethe, na mbuelo kha vhubindudzi, zwisedzesa kha u laulakha DTI kha masheleni a vhubindudzi kana kuitele kwa muthelo kha sekhithara dza phuraivethe zwi tshia kha vhu?o?esi na mveledzo.
﻿
﻿7.5.2	Naho huna u shunduka ha sisi?eme zwi tshi ya kha mishumo, uri hu tea uvha na u shandukiswa hune ha tea u itwa nga u amba zwao dzi?aborathari na mazhendedzi a u lambedza zwi nga fhandekanya nga n?ila mbili, dzine dza vha vhuvha ha sekhithara dzaa nthesa dzo tiwaho na sekhithara nnzhi dzo fhambanaho nga vhuvha. Tsumbo dza sekhithara dzo tiwaho dza laboratari ndi Mintek na Tshiimiswa tsha lushaka tsha Virology. Sekhithara dzo tiwaho dzi lambedzwaho nga mazhendedzi dzi katela Khomishini ya thodisiso ha Madi na Khoro ya Nyeletshedzo ya tsireledzo ya thodisiso migodini. Zwa zwino khono ya sekhithara nnzhi dza mazhendedzi a lambedzaho ndi Faundesheni Ya Vhu?o?esi ha lushaka ine ya khou humbulelwa Faundesheni ya thekhino?odzhi ya vhutumbuli i do wela kha khethekanyo hei, musi ho no sikwa ?aborathari dza sekitorila nnzhi ndi CSIR na HSRC.
﻿
﻿Ho themendelwa uri sekhithara dza zwiimiswa zwo tiwaho, zwo vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli kha sekhithara i tshimbilelanaho. Hu nga vha uri u nea mishumo kha zwiiomiswa u bva kha muhasho mi?we uya kha mu?we zwino swikisa ntha kha kushumele (tsumbo Afurika institute of South Afrika i do dzula zwavhudi na DFA nga nthani ha DACST) milayo ya u divhandekanya na muhanga wa thodisiso na mveledzo ndi zwavhudi.
﻿
﻿Tshitirathedzhi tshi do lulamisa hani zwiimiswa zwa sekithoriala? Ndi ine ya nga konea, u vhofholola, hune ha  vha na khethekanyo kha CSIR, HSRC, na NRF zwi do newa mihasho (Defencetek kha DoD, Environmetek to DEATna zwi?we-vho) Kha mihumbulo yashu heyi a si khetho yavhudi, nga uri vhulauli ha khoporeithi kha madzangano othe  vha a shela mulenzhe. Hu tshi ya nga zwitshavha zwa dzitshaka vho lingedza u "vhofholola" madzangano o tanganelaho a vhutodisisi, a ho ngo wanala mbuelo dzo lavhelelwaho na u sumbedza a tshi khou bvelela nga vhunzhi kha vhutoddsi ha inter na trans disciplinary dzangano la CSIR line la vha ?aborathari ya muvhuso, ina DTI nga nndani ha muhasho ane a vha na vhudifhinduleli na zwa saintsi na thekhino?odzhi zwo itea phanda ha tshivhumbwa DACST, zwi tea u lugiswa. Vhutanzi hune ha newa zwa zwa uri khethekanyo ya nthihi ya CSIR, M&MTEK i divhandekanya na vhubindudzi ha DTI. Hu khou newa likumedzwa la uri zwiimiswa zwothe zwa sekhithara nnzhi zwi vhige kha DACST na uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo livhiswaho zwa zwino zwi khou vhiga kha zwi iswe kha muhasho.
﻿
﻿7.6	Ndaka ya Vhuluvhi
﻿
﻿7.6.1	Mafhungo a zwino
﻿Vhabindudzi vha Afurika Tshipembe he ha ?walisa phanda ofisi ya Afurika Tshipembe ya Phenethi vha tsireledza henefha kha dana la phetheni nga United States. Ndi 25 milioni nga vhathu ine ya vha fhasi yo vhambedzwa na mashango o bvelelaho. Mashango a fanaho na Japan a tsireledza 776 wa dzi phatheni kha milioni ya vhathu. Phambano vhukati ha mashango o bveleaho na ane a khou bvelela a imela u "tshikovhannyi ''ha tshifhinga tsha ndivho. Sa zwa uri phetheni imela tshi?we tsha tshiimo "ndeme i sa kwamei" vhutanzi uvhu ndi tshithu tshihulwane tsha u kundelwa ha vhukoni ha Afurika Tshipembe u vha ikonomi ya ndivho. Khanedzano dza ?ifhasi kha ndaka dza vhuluvhi dzo no shanduka nga maanda u bva tshendelano dza Makwevho a elanaho na ndaka ya vhuluvhi (THRIPS) ya thoma u shuma. Nga u engedza, khuvhangano ya bayodaivesithi yo tumekanywa lwa fomula na ndivhoyapo na mbuelo dza u kovhelana pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi. U tsireledzwa ha zwimela zwo fhambanaho zwi shumiwaho kha mulayo wa phetheni (muhanga wo tiwaho wa mashango one one) u khou sedzuluswa zwa zwino nga dzangano la lifhasi la Ndaka ya Vhuluvhi (WIPO). WIPO yo sika foramu i yelanaho na ndivho yapo na ngano.
﻿
﻿Khanedzano dza nga pho?isi na muhanga a zwi imeli mihumbulo iyi i yo?he. Tshe zwa itwa mulayo wa Bayle-Dole kha ?a United States nga ?waha wa 1980, ho vha na tshanduko dza mutheo kha ndila ine ?ho?isiso yo lambedzwaho nga tshitshavha ha shumiswa nga zwiimiswa u sika ndeme ya ikonomi na u tutula vhubveledzi ha vhubindu ha ntha ha thekhino?odzhi.
﻿
﻿Zwa zwino Afurika Tshipembe li na muhanga wa pho?isi nga u tsireledza Ndaka ya vhuluvhi. Nga thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha, i?we ya mvelelo i sa divhei uri i do fhelela ngafhi (vhukati ha zwiimiswa na vhathu) nga pfanelo dza Ndaka ya vhuluvhi na ndamgulo yaho nga maandda thodiso vhune ha khou u lambedzwa nga tshitshavha; u kovhekanywa mbuelo; tshinyalelo dza phetheni; thengiso ya pfanelo ya ndaka ya vhuluvhi nnda ha mikano ya Afurika Tshipembe, vhunzani ha thendelanoya laisentsi na ndangulo ya phurofeshinala ya tsireledzo ya Ndaka ya vhutali kha dziyunivesithi na kha khoro dza thodisiso nda mafhungo mahulwane. Kuitele kutevhelaho kwo vhewaho nga muvhuso:
﻿
﻿* Muhanga wa pho?isi u khou itwa u yelanho na ndivhoyapo na mulayo u kha tshiimo tsha phanda kha u bveledzwa.
﻿* Kuitele kwa ndivho yapo ku khou ambiwa na nyambedzano kha khuvhangano ya Biological daivesithi ine ya khou laulwa nga DEAT.
﻿* Muvhuso u kha nyambedzano na WIPO hune mafhungo a yelanaho na ndivhoyapo ya bayodaivesithi na thodisiso  lambedzwaho nga tshitshavha.
﻿* Tshigwada tsha mushumo tsha mihasho ya muvhuso tshine tsha kwamiwa, u livhana, ndivhoyapo na mafhungo a Ndakaya yapo vha ?angana tshifhinga tsho?he kha haya mafhungo.
﻿
﻿7.6.2	Vhurangeli na vhudzheneleli
﻿Zwa zwino hu na u gonyele ntha ha ndeme ya ndaka ya vhuluvhi sa tshi shumiswa tsha u ita lupfumo Afurika Tshipembe. Tshivhalo tsha feme, vha na ofisi dza ndaka dza vhuluvhi fhedzi dziyunivesithi dzina khoro ya saintsi a dzi athu u sika muhanga wo khwathaho wa ndaka wa ndaka ya vhuluvhi. Pfanelo dza muvhuso, zwiimiswa zwa ndambedzo, zwiimiswa zwiitaho,na tshitafu tshavho avh athu u bulwa Huna thodea ya shishi ya u sikwa ha muhanga wa ndangulo ya Ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha.  Hezwi zwi do tandavhudzwa "fhethu ha u tambela " ha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha na thodisiso vhune ha khou itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso.
﻿
﻿Maele a tea uvha na vhunzani vhutevhelaho:
﻿* Hu tea u vha na mulayo.
﻿* Hu olwe muhanga u konaho kha kuitele kwa khwine lifhasini.
﻿* I songo vhea zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe hu si ha vhu?i, zwi tshi ya kha kuitele lifhasini.
﻿* U sika tshiimo tshino vhuedza nga u kovhela vhutumbukisi.
﻿* Pfanelo dza zwiimiswa ya u tsireledza ndaka ya vhuluvhi yo bveledzwaho nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha i tea u sikwa.
﻿* Muhanga u tanganedzeaho wa thengiso ya pfanelo u tewa u itwa zwi katela maimele ane pfenalo dza nga waniwalifhasini.
﻿* Hu wine zwiimiswa zwa ita zwone zwi ya kha u kovhelana mbuelo, u bvisela khagala vhutumbukisi, tshilinganyo tshituku tsha ndaulo ya ndaka ya vhuluvhi. Zwi tea u linganyiswa.
﻿
﻿Tshenzhemo yo bveledzwaho nga dzitshakha kha zwiimiswa zwi fanaho sa dziunivesithi na madzangano a thodisiso. Sa izwi kuitele kwa mulayo kwo rangela, ndi zwa ndeme u dzhia tshenzhemo ya thusa u sumbedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha kuitele kwa khwinesa.
﻿
﻿Masheleni o vhewaho u lambedza u wanwa ha pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi vhune ha bva kha thodisiso na mveledzo ho lambedzwaho musi zwizwa lutamo lwa lushaka, itea u sikwa. Ndaulo ya masheleni itea uvha mutshini wa mishumo wa Faundesheni ya thekhino?odzhi ya vhutumbuli.
﻿
﻿Vhuimo ha zwino kha pho?isiya WIPO ndi uri phetheni a i vhidzi. Hezwi a si ngoho kha vhunzhi ha madzangano a khou bveleho phanda. Mbadelo dza phetheni dzi n?ha na mbadelo dza tshitafu kha ofisi ya ndaka ya vhuluvhi kha dziunivesithi na madzangano a  vhutodisisi i dzulela u gonya.  Sa tsumbo, ofisi yo linganelaho ya ndaka ya vhuluvhi kha yunivesithi dza United States i do vha na tshiafu tsha vhathu vha henefha kha fumi na vhatanu vha na vhutsila ha u gaganya thekhino?odzhi, phetheni na vhubindudzi.
﻿
﻿Kushumele kwa tshelede ku ita mbambe na mbekanyagwama dza zwiko zwa vhathu, nga tshiimo tshi tevhelaho, ndi zwiimiswa zwituku zwi re na vhudiimeseli na tshifhinga tshilapfu ha tshitirathedzhi u wana IP, nga thungo vha tshi khou lingedza u bindudza.
﻿
﻿Ndivho dzi elanaho na pho?isi dzi ?o ngafhadzwa kha WIPO zwi engedza u sa farea zwavhudi nga mbadelo na u sa swikela kha ndaka ya vhuluvhi ya lifhasini u ya kha pfunzo ya lambedzwaho nga tshitshavha na vhu?o?esi ha zwiimiswa kha lifhasini li khou bvelelaho.
﻿
﻿Databeisi ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha ndi tshishumiswa tsha ndaulo tsha u kala, zwa zwino na zwidaho zwa kushumele kwa sisi?eme. Ho kumedzwa uri DACST udzhia vhudifhinduleli ha bveledziso ha databeisi.
﻿
﻿7.7	U dzhenelela kha sekhithara dza phuraivethe
﻿7.7.1	Zwitutuwedzi zwa tshelede zwa sekhithara dza phuraivethe dza R&D
﻿
﻿Dti yo vha itshi khou todisisa uri i nga kona hani u engedzedza sisi?eme ya mpomali (sa THRIP) i katela zwitutuwedzi zwa muthelo. U senguluswa ha sisi?eme dza vhutumbuli ya lushaka zwi sumba uri ndi zwa ndeme u tutula thodisiso ya sekhithara dza phuraivethe u fhira zwezwa vha zwi hone mi?wahani mitanu yo fhiraho hu tshi gandiswa bammbiri litshena la saintsi na thekhino?odzhi.  Zwitutuwedzi zwa tshelede zwi wela kha khethekanyo mbili: mphomali dzine lungana, zwitutuwedzi zwa muthelo. 
﻿
﻿Hune muvhuso wa vha na ndivho dzi re khagala dzine dza sa khou lugisea nga ndila ya mimaraga, kana zwibveledzwa zwa shulutshela nnda zwi nga vhonala, mphomali yo lumbanaho nga zwavhudi. U engedza hu hulwanesa ha pho?isi ya u engedza vhuimo ha u tatisana ha sekhithara dza mabindu nga u angaredza, nga u bindudza zwi bveledzwa zwiswa na kuitele kwa mveledziso. Zwitutuwedzi zwa mutheo zwo fanela globalazesheni i khou nanisa mutsiko wa pho?isi ine ya do engedza vhutatisano ha feme dzapo. Hezwi zwi khou shumiseswa nga mashango manzhi zwa vhututuwedzi ha muthelo, u engedza thodisiso na mveledziso ha sekhithara dza mabindu. Thodea dzenedzi dzo livhana na Afurika Tshipembe kha Tshiimo tsha globalazesheni.
﻿
﻿Mashango manzhi a OECD a nae vhututuwedzi ha muthelo zwi tshi ya kha mushumo ya thodisiso na mveledziso kha zwa vhubindu. Kuitele uku nga u angaredza ndi u tendela thutha u shumiswa ha zwino ha thodisiso na mveledziso na u tendela u wela fhasi ha gavhelo la masheleni ono shumiswa zwi tshi ya kha vhu?o?esi na mveledziso, mitshini na zwishumiswa na zwifhato.
﻿
﻿Zwi zwa ndeme nau hula ha tshivhalo tsha mashango a indasiteri vha na kushumele ku fanaho; Mexico, sa tsumbo, i tendela 100% ya mbadelo ya zwino ya thodisiso na mveledziso zwi tshi badelwa nga ?waha we zwa shumiswa hu nga phumulwa 35%, nga ?waha zwifhato ndi 5%. Singapore i tendela mutusa luvhili kha tshivhalo tsha masheleni o shumiswaho kha thodisiso na mveledziso Korea li tendela tshumiso yothe ya masheleni itshi tuswa nga ?waha wonoyo.
﻿
﻿
﻿Thebulu ya 8: Kufarelwe kwa masheleni nga mashango o nangwaho kha vhutodisisi na mveledzo
﻿
﻿
﻿Shango
ATC
B-indekisi
Khirediti ya muthelo
CIT
Spain
--
0.660
Ee
35.00
Canada
0.507
0.787
Ee
35.60
USA 
0.521
0.879
Ee
40.75
Australia
0.570
0.890
Yes
36.00
Korea
0.635
0.918
Ee
30.80
Mexico
0.640
0.969
Ee
34.00
South Africa
0.627
1.010
Hai
37.80
Japan
0.525
1.010
Ee
48.00
Italy
0.647
1.027
Hai
37.00
Germany
0.456
1.051
Hai
56.60

﻿ATC:	Murahu ha u badelo muthelo
﻿B-Index:	U kala ha u bveledza ha zwitutuwedzi zwa muthelo (ndeme thuku ndi ya ?vhudi?)
﻿CIT:	Tshikalo tsha muthelo wa mbuelo wa khoporeithi
﻿
﻿
﻿Tshelede yothe yo shumiswaho itshi tsela fhasi nga nga 20% nga ?waha. Taiwan li na sisi?eme ya khiredithi dza muthelo ya vhutodisisi na mveledziso.
﻿
﻿Zwo sumbedzwa kha mbekanya ya 8 kufarelwe kwa muthelo kha ma?we mashango zwo sumbedzwa,(ATC) murahu ha u badela muthelo, indekisi ya -B (u kala ha u bvedza ha zwitutuwedzi zwa muthelo- mbalo thuku dzi a kunga) zwi a vhambedzwa. CIT tshikalo tsha muthelo wa mbuelo wa khoporeithi.
﻿
﻿Mbekanya i sumbedza vhuimo vhu si ha vhudi Afurika Tshipembe, zwi tshia kha zwitutuwedzi zwa muthelo. Hezwi zwo vha na zwithu zwi si zwavhudi kha khamphani dzapo. Mbadelo dza u ita vhutodisisi na mveledzo a dzi tutuwedzi kha khamphani dza dzitshakha-tshakha u vhea zwishumiswa Afurika Tshipembe.
﻿
﻿7.7.2	Vhurangeli ha vhutumbuli kha mavundu
﻿Ho vha na mveledziso yavhudi kha mi?waha yo fhiraho. Zwo engedza u dzhenela ha muvhuso ya mavundu kha u ita izwifhato kha vhutumbuli. Tshivhalo tsha vhurangeli hono vhedza kha DACST na mbekanyamushumo dza DTI (sa tsumbo mbekanyamushumo ya u ombedzela ya GODISA). Hu na todea ya uri hu vhe na vhutumani kha vhurangeli kha vhuimo ha lushaka. Mushumo u nga itwa nga yo kumedzwaho Faundetioni ya vhutumbuli ha zwa thekhino?odzhi sa tshipi?a tsha mushumo u tikedza na tutuwedza vhutumbuli. U engedza vhukando kha mavundu ane a sa vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli na thikhedzo ya kushumele.
﻿
﻿7.7.3 U lambedzwa ha zwiko zwa ?ifhasi zwa thekhino?odzhi
﻿Mashango matuku, a ikonomi dzi bvelelaho a na mbekanyamushumo dzino tikedza zwa th ekinolodzhi. Sa zwe ra newa zwa uri Afurika Tshipembe sisi?eme ya lo i wela fhasi ha 1% kha vhutumbuli ha lifhasi, mushumo wa ?o dzula i zwiko zwa thekhino?odzhi ntswa i tea u swikelwa nga feme dzashu.  Feme khulwane dzi na zwiko zwa u wana thekhino?odzhi ya lifhasini, fhedzi feme thuku dzi a kundelwa na feme dza BEE dzina tserekano thuku ya u wana thekhino?odzhi. Huna ikonomi dzi khou bvelelaho dzine dza vha na vhukoni ha thekhino?odzhi, fhedzi dzi ita vhubindudzi vhutuku na Afurika Tshipembe zwa zwino. Huna thodea ya uri hu wanale tshelede ya uri ri kone u swikela thekhino?odzhi i tea u swikela kha feme thuku na u kona u ita hune thekhino?odzhi yo lumbiwaho matano a Afurika Tshipembe hune ha vha na mishumo nga u angaredza ya u bveledzela feme dza Afurika Tshipembe kha zwiko zwa thekhino?odzhi.
﻿
﻿7.7.4 Masheleni a vhubindudzi
﻿Hovha na musudzuluwo kha fhethu afha kha mi?waha yo fhiraho.  DTI yo shela mulenzhe zwi hulwanesa kha u ita vhupo havhudi. Hu tshe na thodea khulwane ya vhubindudzi, hu khou lavhelelwa uri mimaraga i do aluwa na tshifhinga.  Huna u thodea ya mbeu masheleni a vhubindudzi bindula thekhino?odzhi ya n?ha na DACST ?i ?o kwama DTI u bveledza afha fhethu.
﻿
﻿
﻿8. Gwama
﻿
﻿Khono ya mafheledzo a u sengulusa tshitirathhdzhi tsha nyimele ya thodisiso na mveledzo kha Afurika Tshipembe ndi sisi?eme ye ya fhatelwa vhathu vha 5-8 milioni, zwino tshi fanela u aluwa na u bveledzwa u shumela vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe.
﻿
﻿* Tshitirathedzhi itshi tsho kumedza maele o vhumbanaho kha u lambedzwa tshitirathedzhi tshi re hone afho ntha Maele a lambedza o farwa kha vhupulani kha Bambiri la mitalo. Kopi ya gwati la khetho ine ya funwa lo newa sa Anekidzha B. Tshiedziso a tshi kateli kushumisele kwa muvhuso ya thodiso ya ntha ya vhupulani ha u sedzulusa vhilambedzi u ya na mihasho ya muvhuso. U engedzedza kha u shumisa zwi toda u engedzedza ho ditika kha tsedzuluso ya tshitirathedzhi na " u engedza ha bammbiri " u bva kha khwathisedza u shumiswa nga muvhuso.
﻿
﻿Hezwi zwitevheleho ndi khumbulelo dzi zwi sumbedza tshiedziso tsha gwama:
﻿* U sengulusa ha tshitirathedzhi tshi newaho afha zwi toda u engedza hu hulwanesa (kavhili) kha vhutodisisi ha muvhuso, mveledziso na u lambedzwa ha vhutumbuli mi?waha miraru u ya kha mina.
﻿* Kushumele kwa tshitirathedzhi tshi do kalwa nga tsumbavhuyo yapo i tshimbilelanaho na u vhambedzea lifhasini;
﻿* Mbambedzo ya muvhuso i tea u tumanywana na tshitirathedzhi na u huliswa nga zwiimiswa kha mbekanyamushumo kana mbekanyanamushumo dza vhutodisisi na mveledziso ya muvhuso wa zwino;
﻿* Tshiedziso tshi tea u dzhiela nzhele thdea ya u bveledza vhukoni ha pulane na u shumisa zwiko zwiswa na u khwathisedzwa ha mbekanyamushumo dza zwino;
﻿* Vhupulani vhu tea u dzhiela nzhele zwitirathedzhi zwa zwino zwa muvhuso zwo lumbaho kha fhethu ha u fhata vhukwamani na maanda a vhurangeli.
﻿* Zwipikwa zwiraru zwa ndeme zwa maitele zwi tea u vha na zwipikwa zwa vhulambedzi zwo ditika nga voutu ya saintsi ya zwino {ya u kona u vhambedza);  fhedzi tsedzuluso u fhira ha tsho u ya kha muhanga na mbekanyagwama ya vhutodisisi na mveledzo zwa muvhuso (u ita uri hu vhe na ndambedzo dza tshitirathedzhi);
﻿* Mbumbo ya ndambedzo itea u fha vhudifhindileli kha muvhuso kha vhupulani ha thodisiso na mveledziso na ndambedzo ya zwiimiswa, hu uri nga thungo hu tshi khou litshwa mbumbo yotanganaho ya " vouthu ya saintsi."
﻿
﻿Mvelele dza maitele a ndambedzo dzo tiwaho kha bono
﻿U swikela tsedzuluso yavhudi ya tsumbavhuyo (kushumele kwa tshitirathedzhi) mbekanyamushumo na vhurangeli vhu do bvelela u bva tshitirathedzhi. Thodea ntswa dza gwama kha ?waha (zwi tevhela u tanganywa ha mbekanyamushumo) zwo sumbedzwa pfufhifhadzwa afha fhasi:
﻿
﻿8.1	Vhutumbuli
﻿U lambedzwa ndi ha mbekanyamushumo dzine dza vha na vhutaluli ho livhiswaho kha thodisiso ha phanda na tshipi?a mveledzo tsha mutevhevhethandu tsha vhutumbuli. U edana ha ndambedzwa nga mbekanyamushumo / thandela zwi ntha kha thodisiso na mveledziso dza akhademi. Zwipikwa zwa mbekanyamushumo zwo ambiwa nga vhudalo kha ndima ya 5. U lambedzwa thodea dza hone dzi do vha mbili. Kha mbekanyamushumo ya Faundesheni ya vhutumbuli ha zwa thekhino?odzhi, zwine zwa do bveledza maitele a mbekanyagwama kha mbekanyamushumo na tikedza ya mbumbo:
﻿
﻿* Thekhino?odzhi na vhutumbuli ya u fhungudza vhushai (R150milioni)
﻿* Thekhino?odzhi na vhutumbuli ya u engedza vhumagi na nyisedzo ya tshumelo (R125milioni)
﻿* Thekhino?odzhi na ndivho ya u linganyisa zwiko zwo ditikaho nga indasiteri (R90milioni)
﻿* Thekhino?odzhi ntswa ya phulathifomo ya Afurika Tshipembe (R300milioni) 
﻿* ICT
﻿* Bayothekhino?odzhi
﻿
﻿* Mpho ya u tshimbila ya mbekanyamushumo ya thekhino?odzhi ya lifhasi itshi wanwa nga khamphani sa SMME na BEE (R60milioni)
﻿
﻿* Gwama la ndaka la vhuluvhi
﻿Ndavhelelo dza zwino ndi zwa uri gwama li do vha na mbekanyamushumo kha gwama la vhubveledzi na uri li do kuvhanganya ndambedzo kha gwama ?a vhutumbuli.  Mbumbo ya vhewa kha kha tsenguluso na thodea.
﻿
﻿* U khwathiswa ha gwama la vhubveledzi 
﻿Gwama la vhutumbuli a li nga aluwi nga ndila ye la lavhelewa ngayo nga mveledzo ya pho?isi ya mathomo. u lambedzwa huswa hu do todea u vhuedzedza hezwi ngonani, u kona u sika vhukoni ha u fhata mbekanyamushumo ya u tsireledza IP u bva kha thodsiso yo lambedzwaho nga tshitshavha hune ha swikela thodea. U lambedzwa hu toda R50milioni kha ?waha wa vhuraru.
﻿
﻿* U khwathisa muandadzo wa thekhino?odzhi(GODISA,TSUMISANO)
﻿Mbekanyamushumo yo no bveledza vhutala ha vhudi na uri hu ngea khwathisedza u engedza hue ya tea u shuma.
﻿
﻿8.2	Zwiko zwa vhathu na tshanduko
﻿U lambedzwa ha u ita ha lupfumo lwa vhathu ndi zwa ndeme u swikela ndeme ya vhutshilo na u ita lupfumo lunzhi kha dzithekhino?odzhi dzi yelana u swikela vhuimo ha ntha ha saintsi na vhutsila ha thekilonolodzhi ha vhutumbuli na thodisiso na vhutumbuli na mveledzo kha kha indasiteri, thodisiso na indasiteri, vhutodisisi ha ?aborathari na akhademia. Hu tea u khwathisedzwa uri huna vhathu vhane vha divha.thekhino?odzhi uri a kone u funze lushaka kha vhutodisisi na vhatumbukisi.
﻿
﻿Mbekanyamushumo dzo bulwaho ndi thodea ntswa kana mbekanyamushumo dzo engedzedzwaho dzo ditika kha tshittirathedzhi tsho sedzuluswaho na mveledzo ya tshitirathedzhi tshine tsha do newa ndila na vhupo ho xwatudzwaho na mbonwasia i khou aluwaho ya thodisiso ha Afurika Tshipembe.
﻿
﻿* Senthara ya Zwavhukoni
﻿Mphomali vhutodisisi ya muthu yo vuleaho kana u livhana na thero dzo sumbedzwaho i fhungudzwa nga u ita vhukoni ha tshifhinga tshilapfu tsha thodisiso na mashango o bvelelaho a na mbekanyamushumo dzo khwathaho u sika senthara dza zwa vhukoni. Hezwi zwi itwa nga u lambedzwa huswa na uri huna thodea dzi fanaho Afurika Tshipembe. NRF yo todisisa kuitele kwa khwinesa lifhasi na u kona u sika tshiimiswa tshi todeaho. Nga murahu ha mi?waha miraru gwama li no todea kha mbekanyanamushumo i dovha R150 milioni, itshi thoma nga R50milioni Kha ?waha wa u thoma.
﻿
﻿* Tserekano na u shumisana ha NEPAD/SADC
﻿Huno tshayo ya u sika vhukoni ho tiwaho u kona u swikela pfanelo dza SADC na NEPAD. Zwa zwino vhukwamani natserekano zwi kha tshiimo tsha u imela na u sa kona u fareledzwa nga zwiimiswa nga mulandu wa zwikundisi zwa zwiko. Hu todea tshakha tharu dza vhulambedzi: Tserekano na mbekanyamushumo dza u lambedza na u tikedza zwiimiswa zwa mushumo wa vhurangeli kha ma?we mashango. Mbekanyamushumo heyi i do toda ndambedzo ntswa ya R41milioni kha ?waha vhuraru.
﻿
﻿* Tserekano ya u shumisana ha Saintsi ya lifhasi
﻿Afurika Tshipembe li ita henefha kha 0,5% ya thodisiso ya lifhasi. Zwa ndeme ndi uri ri dzule ro tumana na 99,5% ya saintsi ya lifhasi, thodisiso na mveledziso. Tserekanyo dzi nea vhugudisi na u rengiselana ha mishumo zwine zwa vha zwa ndeme uri vharema na vhatodisisi vha vhafumakadzi vhane vha do dzhena kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi. Heyi ndambedzo i do shumiswa u tikedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha u dzhenela kha EU na mbekanyamushumo dza mashango mavhili. Murahu ha mi?waha miraru ndambedzo ntswa dzi toda R42 milioni.
﻿
﻿* Tshomedzo dza Saintsi na Thekhino?odzhi
﻿Tshivhalo tsha mi?waha yo fhiraho ho itwa khumbelo ya ndambedzo ntswa ya tshomedzo dza thodisiso na mveledziso.  Mukovhe mutuku wa (R14milioni) yo newa u ita mushumo uyu. Naho DACST yo bveledza vhuimo vhu kondaho kha gavhelo la tshomedzo (tshomedzo khulwane, thuso dzo fhambanaho dza zwiimiswa, u konadzea hu re ntha ha vhugudisi na thodisiso; na u shumisa ho kalwaho ha fhethu ho lumbiwaho) itshi tshikimu tshi na mirado minzhisa. Ndi zwa ndeme u engedza mbekanyamushumo, sa izwi tshomedzo dzi tshi bva mashangoni-davha (zwi rengwa nga Dola kana Euro). Tshomedzo ndi tshithu tshihulwane tsha u bvelela ha bayothekhino?odzhi na thodisiso ya ICT na khemikhala na saintsi ya fhethu na u kona ha vhorasaintsi vhashu lifhasini zwi tumanya na vhuimo ha tshomedzo. Nga murahu ha mi?waha miraru (R90milioni) i do todea, mbekanyamushumo i nga tavhanyiswa zwo ?itika kha tshenzhemo ya zwino. Zwenezwo R60 milioni i do todea kha mi?waha ya u thoma.
﻿
﻿* Fhethu ho lumbaho ha saintsi
﻿Tshikalo tshihulwane tsha saintsi Afurika Tshipembe zwo ditika kha zwishumiswa zwi wanalaho kha Faundesheni ya Lushaka ya Vhu?o?esi.  Huna thodea ya u phuromotha saintsi kha vhagudiswa nga mbekanyamushumo khulwane kha tshitshavha. Hu tea u sedzuluswa mbumbo na u di vhonadza. Fhethu hutanu ho vhonwa lwa theme ya tshifhinga tshilapfu.u lambedzwa ha zwno hu sumbedza tshitirathedzhi tsha mi?waha miraru:
﻿Vhudivhaneledzi na mbono ya mavu		R6 milioni
﻿Ndivho ya kale					R5 milioni
﻿Bayosaintsi/ zwikohuvhili				R15 milioni
﻿Shango la Paleo 					R20 milioni
﻿Antarartic, Zwitangadzime na Malwanzhe	R44 milioni
﻿Thanganyelo ya ndambedzo ntswa		R100 milioni
﻿
﻿Thero idzi a dzi ngo itwelwa u sa katelwa vhu?we vhulayi na tshomedzo dzine dza vha hone, fhedzi u shumisa vhupo ha Afurika Tshipembe na na ndivho ifhaho zwivhuya kha u ita mutheo wa saintsi ya Afurka Tshipembe u ita uri i takalelwe lifhasini (hu humbulwe uri Afurika Tshipembe li ita henefha kha 0.5% ya thodisiso na mveledziso lifhasini) 
﻿
﻿8.3	U vhumbiwa ha muvhuso wavhudi wa sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi
﻿
﻿* Ndambedzo khulwane na Khoro dza Thodisiso
﻿Zwa zwino vhunzhi ha Khoro dzi toda nyengedzedzo kha ndambedzo ya ndeme ine ya do thusa kha tshanduko, u vusuludzwa ha zwivhumbeo zwa thodisiso na mafhungo a kwameaho.  Nga nthani ha u aluwa ha zwivhumbeo izwi na nyengedzedzo kha vhuimo ha dambedzo hezwi zwi toda nyengedzo khulwane ine ya nga zwika kana u fhira 3% kha ndambedzo ya MTEF.  Hezwi zwi do toda R32 milioni dza ndambedzo ntswa kha nwaha wa vhuraru wa tshitiratenzhi itshi (yo livhiswaho fhedzi kha vouthu ya saintsi ya zwino ? dzi?we dzi do dzheniswa kha maitele a u pulana).  U inga kha izwo, nyengedzedzo ya vhumatshelo yo itelwa u nekedza u konadzea kha u lugisa photifolio the kha u kwamana na mihasho i kwameaho.
﻿
﻿* Ndangulo ya Lushaka ya Mulingo na Mbonelaphan?a
﻿Mirafho yotthe yo livhana na milingo ine ya vha na mvelelo khulwane kha ikonomi (i elanaho na mbonelaphan?a i si yavhudi ya saintsi na thekhino?odzhi) na vhutshilo havhudi (vhune ha elana na u humbulela zwithu zwo khakheaho zwine zwa nga itea).  DACST yo vha na vhukoni ho fhungudzea kha u tikedza muvhuso na zwi?we zwivhumbeo kha sia ili.  Hezwi zwi itiswa thandela dza u edzisa dza mbonelaphan?a dzo vha dzi tshi lambedzwa nga donesheni nahone a dzo ngo vha dzi tshi khou itiwa kha nyito dza Muvhuso ? hezwi zwi toda u tanduluwa.  Kha ndangulo ya khakhathi hu na thodea ya u vha na zwishumiswa zwa u renga tshumelo kha zwivhumbeo wa pfunzo ya ntha na khoro dza thodisiso nga tshifhinga tsha shishi tsho itelwaho u tikedza muvhuso kha u fha tandululo ya tshifhinga tshipfufhi (tshine tsha vha tshituku u fhirisa mutevhe wa mugaganyagwama).  Kha zwifhinga zwine ha si vhe na dziphindulo dzi todeaho kha thodisiso dzo livhiswaho kha saintsi ya thodisiso, u edzisela na u humbulela zwi do itiwa hu na vhushaka na mihasho i kwameaho na zwi?we zwivhumbeo zwi kwameaho.  Mushumo uyu u toda u shuma nga ndila ya netiweke na ndambedzo ine ya sa do shumiswa kha u engedzedza tshivhalo tsha vhathu vha DACST, nga nnda ha u langula nyito.  Kha ?waha wa vhuraru thodea ya ndambedzo ya nyito iyi ntswa i do vha R60 milioni (R20 milioni kha ?waha wa u thoma) hu na u khethekanywa ha 50% mbonelaphan?a kana ndungiselo ya thekhino?odzhi na asesimennde ya thekhino?odzhi, na 50% yo livhiswaho kha khakhathi ine ya nga bvelela kha saintsi na vhutumbuli.
﻿
﻿9.	MAGUMO
﻿Nyolo dza 1 na 2 dzi sumbedza uri Tshitirathedzhi tshiswa tsha R&D tshi wanala kha sethe yo fhelelaho ya u shuma kha Sisi?eme ya Lushaka ya Vhutumbuli (NSI) na uri yo vhewa kha sethe yo khwathaho ya tswayo dzine dza divhea kha lifhasi.  Vhudi ha sisi?eme ya maitele a NSI vhu toda u kwamana na ndivho ya ya ikonomi kha u nanga zwavhudi, ndivho dzi sumbedzaho thekhino?odzhi.  Tshitirathenzhi tsha R&D tshi nekedza ndila i vhonalaho, ine ya bvelaphanda na hone yo khwathaho ya shango lashu kha u tandulula thaidzo dza ndeme dza:
﻿* Mutatisano wa Lushaka kha tshanduko ya tshihadu na u engedzedzea ho ditikaho nga ndivho ya mupo kha lifhasi;
﻿* U khwinisa vhudi ha vhutshilo, nga maanda kha u fhungudza vhushai, kha vhathu vha Afurika Tshipembe.
﻿
﻿Nga maanda, kha phuphu tharu dza u alusa vhutumbuli, tshanduko ya Vhashumi na Vhurangaphanda ha Muvhuso zwo tanganywa uri zwi bveledze mutheo wo khwathaho wa tshanduko ya llifhasi na mvelaphanda.
﻿
﻿Mashangoni a ngaho sa South Korea ane a vha na indasittiri ntswa, zwishumiswa zwa mupo zwi wanalaho Chile na Australia, shango li tevhelaho thekinolodhzi nga u tavhanya sa Malaysi na thodisiso na mvelaphanda ine ya wanala Finaland othe o nanga mvelaphanda ya thekhino?odzhi ine ya vha kha furemiweke ya mvelaphanda ya lushaka.  U nanga uhu ho thusa kha u tshimbidza mvelaphanda yavho nga u tavhanya ine ya isa kha lupfumo.  Thodisiso dza Afurika Tshipembe na Tshitirathedzhi tsha Mvelaphanda, tshine tsha ditika nga maanda nga u bindudza hune ha itiwa kha u khwatthisa zwine zwa khou toda u swikelelwa, zwi do ita ngauralo kha shango lashu.
﻿
﻿
﻿
﻿10.	THEMENDELO 
﻿
﻿Themendelo: Manweledzo a Khoro Tshitumbe (a)
﻿
﻿Ho themendelwa uri hu vhe na mishini ya thekhino?odzhi ine ya do thusa u swikela u lambedzwa Pu?athifomo mbili dza thekhino?odzhi bayothekhino?odzhi na thekhino?odzhi ya mafhungo. Na mishini yo engedzwaho nda ya thekhino?odzhi ya vhumagi na thekhino?odzhi ya u engedzedza ndeme kha zwiko zwa mupo.  Ha dovha ha themendelwa u itwa ha mishini wa thekhino?odzhi ya u fhungudza vhushai nga tshiimiswa tshine tsha vhidzwa FTI tshi tsha do lambedza. Sekhithara dza zwitshavha na dza phuraivethe na mutevhe wa u ita vhubindudzi, vhualameli na vhuandadzo siatari la 7.
﻿
﻿Themendelo: Manweledzo a Khoro Tshitumbe (b)
﻿
﻿Ho themendelwa uri, arali hu tshi tea u swikela zwavhudi ?vhudi ha lushaka u lumba kha mutheo wa saintsi hu tea u vha fhethu hune ha do bvelela nga ndeme ya mupo kana ndivho Afurika Tshipembe fhethu afho hu katela vhudivhaneledzi, human palaeontology na ndivho yapo. Zwiimiswa kha tshitirathedzhi, kha u phuromotha saintsi ndi Faundesheni ya vhutodisisi ya Lushaka yo tumanywaho na sekhithara ya pfunzo ntha siatari la 7.
﻿
﻿Themendelo: Manweledzo a Khoro Tshitumbe (c)
﻿
﻿Hu themendelwa uri mushumo wa DACST ndi u pfananya sisi?eme ya ndangulo ya kuitele kwa dzi?aborathari dzothe dza muvhuso na uvhu na vhudifhinduleli ha zwiimiswa zwi tevhelaho: Faundesheni ya Vhu todesi ha Lushaka, Tshilingi tsha u phuromotha saintsi (tshe tsha vha tshi tshi divhea sa FEST), na tshiimiswa tsha Foundation tsha Vhubveledzi ha Thekhino?odzhi, Khoro ya Vhutodisisi ya Saintsi na Indasiteri na Khoro ya Vhutumbuli ha Saintsi ya Vhathu. Ho themendelwa uri mihasho ivhe na vhudifhinduleli ha u vhea ndivho dza thodisiso na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwi vhigaho kha vho, fhedzi ndi mushumo wo tanganelaho na DACST na Muhasho wa Pfunzo. Mihasho i do dzhenelela kha vhutumbuli ho tanganelwa na DACST siatari la 8
﻿
﻿Themendelo: Mathomo 1 (a)
﻿
﻿Uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi Afurika Tshipembe hu themendelwa uri hu itwe zwitirathedzhi zwi shumaho kha u bveledza sekhithara dza vhulimi, vhumagi, zwavhudzani na zwi?we-vho na zwifhato (sa mudagasi, vhuendi) na zwi konisi (sa zwiko zwa vhathu, vhutodisisi na mveledziso) siatari la 10.
﻿
﻿Themendelo: Khono ya u kundelwa kha tshitirathedzhi tsha thodisiso  na mveledziso 2(a)
﻿
﻿Mveledziso ine ya khou vha hone nga luvhilo luhulwane kha khoro ya thekhino?odzhi namusi hu themendela uri u dikumedzele u tunda na u bveledza vhutatisani kha sisi?eme (dziyunivesithi, khoro dza Vhutodisisi, Sekhithara dza phurivethe, na zwi?we-vho) kha fhethu ha tshitirathedzhi Afurika Tshipembe i dovha kha khombo ya vhutsireledzi.
﻿
﻿Themendelo: Khono ya u kundelwa kha tshitirathedzhi tsha vhutodisisi na mveledziso 2(b)
﻿
﻿Ho themendelwa uri vhusendeli ha ndaka ya vhuluvhi vhune ha itwa u bva kha u lambedzwa ha tshitshavha siatari 12.
﻿
﻿Themendelo: Ndivho ya Tshitirathedzhi 3(a)
﻿
﻿Hu thememdela uri mishini ya thekhino?odzhi itea u di vhandekanya na ndivho dza vhutshilo na zwitirathedzhi zwa ikonomi na indasiteri zwi bveledzwa.  Na u ita ha zhendedzi  lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli yo kumedzwa.  Mazhenedzi a ?o lambedzwa nga mishini na vhutumanyi na zwi shumiswa zwa vhutumbuli zwa ndambedzo, thekhino?odzhi na vhuimeli ha mishumo ya vhuandadzo ha thekhino?odzhi. U kona u swikela u tangana ha vhutumbuli ndi zwa ndeme kha u bvelela ha tshitirathedzhi siatari 13.
﻿
﻿Themendelo:  Ndivho tshitirathedzhi 3(b)
﻿
﻿Ho themendelwa uri, arali hu tshi todwa u sikwa zwiko zwa vhathu zwi kundaho, maele maswa na vhubindudzi zwi dzhi?we nga nyisedzo na todea. Maitele o lumbanyiwa kha u engedzedza kha phasa zwavhudi kha mbalo na saintsi kha vhagudiswa vha vharema vha murole wa fumi, ndizwa ndeme u fhata senthara dza vhukoni u kunga vhaswa kha budo la vhutodisisi ha saintsi, u ita uri budo li diimise siatari la 13
﻿
﻿Themendelo: Tshitirathedzhi tsha tshiitwa muvhili 3 (c)
﻿
﻿Ho themendelwa uri muhasho wa vhukati (wa DACST) u vhe na vhudifhinduleli kha u laula muhanga u kwamaho zwiimiswa zwothe nga thodisiso na mveledziso sa muthetho muhulwane, hu uri mihasho i tshi vhea ndivho na mbekanyagwama zwa zwiimiswa zwi re kha muhanga wazwo. Mazhendedzi zwa o a vhulambedzi a do wanala fhasi ha DACST, na dzilaborithari dza muvhuso, madzangano a vhutodisisi onewaho mmuthetho ane dzhenela kha vhudifhinduleli ha mihasho.  Siatari 13
﻿
﻿Themendelo: Tshitirathedzhi tsha vhuvha 3 (d)
﻿
﻿U kona u tutuwedza vhorasaintsi uri vha dzule Afurika Tshipembe, ho themendelwa uri nga tserekano ya ndivho ya lifhasi na vha?we vhorasaintsi kha ma?we mashango, kha thodisiso ya nthesa ya lifhasi.
﻿
﻿Ho dovha ha themendelwa uri hu vhe na vhasedzulusi vhane vha do dzulela u sedzulusa mbekanyamushumo dzashu dza saintsi, zwine zwa do vha na zwivhuya kha saintsi ya Afurika Tshipembe uri li kone u swikelea kha vhatodisisi vha lifhasi.
﻿
﻿Themendelo: Tshitirathedzhi tsha vhuvha 3(e)
﻿
﻿Ho themendelwa uri vhorasaintsi na inzhiniere vha vhe na vhutumanyi ho khwathaho na tserekano dza vhorasaintsi na inzhinere vha Afrika. Tserekano idzi dzo itwaho nga NEPAD na mbekanyamushumo dza dzhango dzi do toda zwiko zwiswa zwine zwa do dzhiwa nga muhanga wa EU kha vhutodisisi na mveledziso; zwi tea u shumiswa u bveledza tserekano kha lothe la thodisiso ya Europa.  Ri tea u ita nga u rali kha SADC na zwitshavha zwa vhutodisisi ha Afurika saitari la 26
﻿
﻿Themendelo:  Vhubveledzi 5 (a)
﻿
﻿Ho themendelwa zwa uri vhutumbuli vhu shume nga ndila yo tumanaho, hu tea u itwa tshivhalo tsha vhurangeli.  U dzhenela kha tshanduko ya mbumbo hu dovha u sikwa ha zhendedzi la muvhuso line la vha FTI li do vha na vhudifhinduleli ha u tutula na u khwathisa vhutumbuli ha thekhino?odzhi.  Siatari la 28
﻿
﻿Themendelo: Vhutumbuli 5(b)
﻿
﻿Hu na tshivhalo zwi shumiswa zwa u lambedza (sa tsumbo Gwama la vhutumbuli, SPII, na PII) na muandadzo wa thekhino?odzhi na mbekanyamushumo dza phirisela (Tsumisano, GODISA, na NAMAC na ma?we-vho) ado vhuyelwa nga u vha hone ha thodzi nthihi ya tshitirathedzhi.  Hu themendelwa uri hu sedzuluswe vhushaka vhukati ha zwishumiswa u itela u khwathisa ha mishumo yayo. Siatari la 28
﻿
﻿Themendelo:  Vhutumbuli 5 (c)
﻿
﻿U swikelwa ha thekhino?odzhi nga SMME na BEE zwi nga vha na thaidzo arali zwiko zwa thekhino?odzhi yapo zwi siho. Mashango manzhi are na sisi?eme thukhu ya vhutumbuli a nekedza zwiko zwa u wana thekhino?odzhi nga feme dzenedzo. Mbekanya mushumo ya u nea thekhino?odzhi.  Siatari la 29 
﻿
﻿Themendelo:  Vhutumbuli 5(d)
﻿
﻿Ma?we mashango a na mbekanyamushumo dza u nekedza mpho ya u renga tshomedzo kha thodisiso na mveledziso kana u nekedza tikedzo ya masheleni. Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe.  Siatari 29
﻿
﻿
﻿
﻿Themendelo:  Vhutumbuli 5(e)
﻿
﻿Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai na uri thekhino?odzhi ina mushumo muhulwane ine ya tea u ta.  Uri hu kone u vha hone ha mveledziso i farelelaho kha zwitshavha zwa mahayani.  Siatari 29
﻿
﻿Themendelo: 5 (f)
﻿
﻿Ho themendelwa uri mveledziso kha u nekedzwa ha mutakalo na pfunzo zwi tea u vha zwa ndeme kha vhutumbuli ha matshilisano hu itwe ndingo yo angaredzaho na u tanganedzwa nga zwitshavha zwi zwone zwine zwa do shela mulenzhe kha kuitele kwa vhutumbuli.  Siatari 32
﻿
﻿Themendele: vhutumbuli 5 (g)
﻿
﻿Ho themendelwa uri vhukhakhi vhutuku hapo na tshikalo tsha fulu-fulu mahayani hune a swikelea, o bveledza na u kunguwedzwa. Siatari la 33
﻿
﻿Ndi zwa ndeme u bindudza kha tshivhalo tsha ICTdzine dza vha zwitaluli zwine zwa do takalela vhubveledzi hapo na mutanganelano wa ?ifhasi. Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso hune ha nga todisiswa hone hu sa athu u fhelela, tsumbo dzine dza do vha na ndeme kha Afurika Tshipembe na ma?we mashango ane o khou bvelela. Siatari la 33
﻿
﻿"Plank" ya vhuvhili ya Pu?athifomo ya ICT i do khwathisedzwa u shumiswa ha indastteri na vhumagi zwo ditikaho nga zwiko zwa ICT. Afha ndi hone hune ha vha na u shumiswa ha ndivho yo tundwaho. Fhedzi u kona u tanganya na u bveledza ICT kha dziindasiteri zwi kha tshiimo tshi si tshavhudi kha mveledziso. Siatari la 34
﻿
﻿"Plank"ya vhuraru ya tshitirathedzhi tshi do shumiswa kha u ita mbono ya shango (sathelaite na eria?a) mafhungo a u tikedza muvhuso, indasiteri na SADC kha fhethu afha:
﻿
﻿Thivhelo, u lavhelesa na dzilafho ya tshinyalelo
﻿Mapa na tshumelo dza GIS
﻿Tshumelo dza Vhulimi
﻿Tshumiso ya mavu na tshumelo ya u bveledzisa dzi doroboni, vhukati ha zwi?we. Siatari la 34
﻿
﻿Kha dziindasiteri dza mishonga na khemikhala huna fhethu ha u bindudza hune zwa si tou vha khagala nga u tavhanya: Tshiedziso tsha Molekulu, taxonomy (u buletshedza zwimela nga saintsi na zwipuka, na zwi?we zwi tshilaho) ndaulo ya sisi?eme yavhudi na zwi?we-vho.  U lumba kha fhethu afha na mveledziso ya thandululo ya zwi engedza u kungela ha Afurika Tshipembe  sa fhethu ha vhubindudzi, zwi engedza u kona ha maraga wa ndaka ya ya vhuluvhi lifhasini na u engedza vhukoni ha uvha mboho kha zwenezwi kha vhumatshelo (mitshini ya migodi ya tsesaho, u bveledza ha mimodoro ya u reilelwa kha tsha ala, dzheneresheni ya bayopharmaceuticals ana zwi?we-vho.  Siatari la 35
﻿
﻿Themendelo:  Vhutumbuli 5(h)
﻿
﻿Indasiteri dzi re na ndeme dzino fana na Vhulimi, Vhureakhovhe na Madaka, Migodi na Minerale na u bveledzwa ha fulu-fulu ndi zwa ndeme kha Afurika Tshipembe fhedzi zwi nga si tsha ditika nga thumbukwa, vhashumi vha sa vhidzi, vhune ha u bveledzwa ha thekhino?odzhi, pfanelo dza u dzhenela kha mimaraga, sa zwe ya vha yo fareledzwa.
﻿
﻿Themendelo:  Vhuthomi 5 (I)
﻿
﻿Uri hu engedzwe tshikalo tsha nyaluwo ya Tshikwama tsha vhutumbuli sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa, hu khou themendelwa uri nyengedzo ya masheleni dzi vhe hone kha Tshikwama tsha vhuthomi zwi nga bveledza u lambedzwa ha inzhinere na matshudeni a saintsi, musi a tshe univesiti na bveledza mihumbulo ya  vhu?o?esi u ya kha zwibveledzwa.  Siatari la 36
﻿
﻿Themendelo: Vhuthomi 5(j)
﻿
﻿Ho tea u divhiwa uri u kona ha IP zwitatisana (kha mbekanyagwama) na dzi?we mbadelo sa miholo na uri ho themendelwa uri hu sikiwe mbekanyamushumo ine ya do tsireledza IP u bva kha ndambedzo dza thodisiso ha tshitshavha dzine dza swikela thodea idzi. Hezwi zwi fanela u tendiwa na uri ndambedzo i fhiwe vhutumbukisi na vhuoli.  Siatari la 36
﻿
﻿Themendelo: Vhuthomi 5 (k)
﻿
﻿Ho themendelwa uri ndingo dzine dza khou itwa na mbekanyamushumo dza muandadzo wa thekhino?odzhi na vhualameli ha vhubindudzi zwi khwathiswe. Siatari la 36
﻿
﻿Themendelo: Vhutumbuli 5 (I)
﻿
﻿U swikelwa ha thekhino?odzhi nga SMME na BEE zwi nga vha na thaidzo arali zwiko zwa thekhino?odzhi yapo zwi siho. Mashango manzhi are na sisi?eme thukhu ya vhubveledzi a nekedza zwiko zwau wana thekhino?odzhi nga feme dzenedzo. Mbekanyamushumo ya u nea thekhino?odzhi. Siatari la 36
﻿
﻿Themendelo: Vhubveledzi 5(j)
﻿
﻿Ma?we mashango a na mbekanyamushumo dza u nekedza mpho ya u renga tshomedzo kha thodisiso na mveledziso kana u nekedza thikedzo ya masheleni.  Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe.  Siatari 36
﻿
﻿Ndi tshitirathedzhi tsha vhorasaintsi, na vhalanguli vhasaintsi na vhomakone vha pho?isi u ita maitele a fanaho kha u swikisa ndingedzo dzaho dza bvelela kha vhutumbukisi zwo themendelo kha siatari la 42
﻿
﻿Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?odzhi (a)
﻿
﻿Zwiko zwashu zwa vhatu kha saintsi na thekhino?odzhi a zwi khou vusuludzwa zwavhudi.  Themendelo dzi tevhelaho dzi fanala u itwa:
﻿* U engedza tshivhalo tsha matshudeni vha vharema vhane vha khou ita matiriki vho phasaho mbalo na saintsi;
﻿* U kona u kunga matshudeni vha matiriki kha digrii ya saintsi na inzhinere;
﻿* U engedza  u dzhenela ha positi giradzhuethi kha SET.  Siatari  la 42
﻿
﻿Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?odzhi (b)
﻿
﻿Ho themendelwa uri hu vhe na u engedza ha mbekanyamushumo dza "nnda ha tshikolo" u tikedza mbalo, saintsi na pfunzo ya khomputha.  Naho NRF i khou sika zwikimu zwa u u lavhesa na u lambedza digirii dza ntha dza vharema, ho themendelwa uri mishumo yeneyo itea u tikedzwa uya nga budo. Siatari la 43
﻿
﻿
﻿Themendelo:  Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?odzhi (c)
﻿
﻿Ho themendelwa uri hu kungee vhaswa kha zwa saintsi na inzhinere ndi zwa ndeme u vha na vhudavhidzano na vhulayi vhu re na vhumatshelo na avho vhane vha do dzhenela budo na uri u kona hashu u kunga vhaswa kha mabudo a saintsi na thekhino?odzhi zwi do ditika kha u tanganedza mishini ya thekhino?odzhi, yo olwaho kha Afurika Tshipembe la demokrasi yo tanganelaho kha vhuimo ha vhudifhinduleli ha muvhuso kha SADC, NEPAD na EU.  Siatari la 43
﻿
﻿Themendelo:  Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinierena thekhino?odzhi (d)
﻿
﻿Ho dovha hafhu ha themendelwa uri hu tea u dzhielwa nzhele kha mbekanyamushumo dzo tiwaho u fara vhubveledzi ha vhadededzi saintsi na inzhinere na monathari kha pfunzo ya ntha, tenda dzi tshi do kunga na u bveledza thodisiso ha vharema kha vhafumakadzi vhatshudeni.  Siatari la 43
﻿
﻿Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhino?odzhi (e)
﻿
﻿Hu tea u lumbiwa kha Senthara ya vhukoni 44)
﻿
﻿Uri vhukoni ndi kha Saintsi dza vhukoni vhu aluwe, tshitiratedzhi hu do vha u sika Senthara ya vhukoni zwine zwa tea u swikela thodea dzi tevhelaho:
﻿* Itea uvha na vhunzhi ha vhathu uri i kone u vha thodisiso yo langanelaho, uri vhupfale lifhasini;
﻿* Dzi do bvelela arali dzo nangiwa zwi khagala kha saintsi kana thekhino?odzhi, yo itwaho u ya nga mishini ya thekhino?odzhi ya Afurika Tshipembe;
﻿* U lumba nga maanda kha u bveledza zwiko zwa vhathu kha saintsi i divheaho;
﻿* Dzi nga bvelela arali dzo sikwa kana u phuromotha tserekano dza vhukoni kha dzhango la Afurika.  Siatari  la 44
﻿
﻿Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya Vhu?o?esi na Mveledzo ya dzitshakha-tshakha (a)
﻿
﻿Uri Afurika Tshipembe ?i kone u fara vhorasaintsi ndi zwa ndeme uri vha na Vhutumani na thodisiso ya lifhasi.  Ndi zwa ndeme u bindula kha dzhango na kha tserekano, na u ita uri Vhorasaintsi vha bveledza vhushumisani u ya dzhango. Siatari la 44 Kha vhuimo ha lushaka, Afurika Tshipembe li na thendelano dza 30 dza saintsi na thekhino?odzhi na ho themendelwa uri Afurika Tshipembe li tea uvha na pulane na mishumo ine ya do tumanywana na thendelano idzi, ndi zwa ndeme uri hu bveledzwe u kona kha fhethu afha.
﻿
﻿Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledzo ya dzitshakha-tshakha (b).
﻿
﻿Kha vhuimo ho fhambanaho, Afurika Tshipembe li na thendelano na Thaganyelo ya Yuropa kha vhuimo ha vhulavhelesi kha OECD kha komithi ya pho?isi ya saintsi na thekhino?odzhi. Thendelano ya EU i ri tendela u dzhenela kha muhanga wa thodisiso  na mveledzo ha Europa. Hezwi zwi sika tshiimo kha mishumo tsho tumanyiwaho na Afurika Tshipembe na (SADC) nga tserekanyo ya vhutodisisi Europa. Ri tshi tikedza ngamaanda u dzhenela kha mihanga iyi, nga tshifhinga tshithihi  ri tshi khwathisa uri vhatodisisi vha dzule vha kha Afurika Tshipermbe , sa izwi vha nga si pfe vho khethululwa kha tserekano dza vhutodisisi lifhasini.  Ndi zwa ndeme uri ri tikedze vhurangeli ha saintsi ha lifhasi u fhirisa tshifhingani tsho fhiraho. Siatari la 45
﻿
﻿Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya todisisi na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha (c).
﻿
﻿Vhutumanyi ha Afurika kha vhutodisisi na mveledzo.
﻿
﻿Sa izwi Afurika Tshipembe i khono kha dzhango, u bva kha mbonelo ya saintsi na thekhino?odzhi. Ndi zwa ndeme uri vhuvhili hazwo saintsi na thekhino?odzhi na vhubveledzi, ri kone u shela mulenzhe kha SADC, NEPAD na Mbumbano ya Afurika nga u angaredza. Ndi zwa ndeme u nea zwiko zwa vhurangeli na u sika tshiimo tsha u kunga vhorasaintsi, vhainzhinire na vhoradzithekhino?odzhi u bveledza tserekano na ma?we mashango a Afurika. Fhedzi zwitirathedzhi zwa thekhino?odzhi ya vhuvhili hazwo WSSD na NEPAD zwi do da hu tshi sikwa Senthara dza vhukoni dza dzingu na lushaka dza saintsi na thekhino?odzhi.  A zwi kona dzei u ita mushumo hu sina u tshimbila ha vhorasaintsi, vha tshi tutula nga khuvhangano, semina na vhushaka ho khwathaho vhukati ha zwiimiswa na u isa zwiko kha mbekanyamushumo dzine dza do engedza tshumisano ya vhubveledzi, phirisela ya thekhino?odzhi na muandano  na u kona ha Afurika u lumba kha fhethu hu fanaho na mutakalo, na  madi, na vhuthathatshili,  vhulimi, na tsireledzo ya zwi?iwa,  fulu-fulu na pfunzo.  Siatari la 45
﻿
﻿Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha (d).
﻿
﻿Zwiimiswa zwa saintsi na thekhino?odzhi zwine zwa vha tshipi?a tsha vouthu ya saintsi, tshi na u fhambana ha kushumele na vhushaka na mihasho.  Ndi zwa ndeme u sika muhanga i kona siho, une wa do tendela vhupulani ha thodisiso na mveledziso kha tshiimo tsha lushaka u sumbedza mafhungo ane a livhana muvhuso na sekhithara dzo livhiswaho kha zwa thodisoso i na mveledziso na u fhindula ha zwiimiswa kha u diimisela uri izwi zwiimiswa ndi zwa tshumelo ya tshitshavha, khoro dza saintsi, u imela thodisiso kana thekhino?odzhi ya zwimiiswa zwa muvhuso sa NECSA na Eskom. Siatari la 48
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi 7 (a).
﻿
﻿U divhandekanya na zwipikwa zwa pho?isi ya muvhuso
﻿
﻿Vhuhulwane, na tshivhumbeo na zwi re ngomu kha sisi?eme ya zwiimiswa na mbekanyamushumo zwa saintsi na thekhino?odzhi zwo lambedziwaho nga muvhuso, zwi tea u divhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledziso zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso.  Mbekanyamushumo dzi tea u u elana mishiniwa thekhino?odzhi kha ndima ya 5.
﻿
﻿Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha. 7(b)
﻿
﻿Naho zwidodombezwa zwa mbekanyamushumo zwa vhu?o?esi ha saintsi zwo litshedzwa kha vhorasaintsi vhone vhana, muvhuso u tea u dzulela u sedzulusa kuimele kwa thodisiso kha zwiimiswa u ya nga ndavhelelo ya zwibviswa, na mvelelo.
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi 7 (c)
﻿
﻿Zwitrathedzhi zwiswa zwi fanaho na tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na indasiteri zwi do toda thodisiso na u fhindula ha mveledziso.  Kuitele kwo tanganelaho wa zwitirathedzhi zwo bvelela zwa thekhino?odzhi na vhubindudzi zwi tea u sikwa, u ya nga muhanga wa tshitirathedzhi na kushumisele kwa masheleni. Siatari la 48
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi 7 (d)
﻿
﻿Muthetho na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso.
﻿Huna thodea ya u kovhela zwi khagala vhudifhinduleli vhukati ha mihasho ya fhambanaho na zwiimiswa zwi tshi ya nga ndambedzo na kushumele kha Sisi?eme ya Lushaka kha vhubveledzii. Siatari la 49.  Ndi muhumbulo washu zwa uri ndi zwa ndeme u sika vhukumedzwa vhure khagala na vhudifhinduleli kha muvhuso, zwi tshi ya nga mishumo na u ita vhungoho uri i lambedzwa nga ndila yone. Zwidodombedzwa zwa mofolodzhi ya sisi?eme ya zwiimiswa zwire na vhudifhinduleli ha u ita thodisio na mveledziso, naho zwi tshi do dzula zwi tshi sedzuluswa tshifhinga tshi?we na tshi?we. Uya nga khethekanyo dza 6.3 na 6.4, ri ita themendelo u ya nga ndangulo ya elemennde ya Sisi?eme ya Lushaka. Siatari la 50
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi 7 (e)
﻿
﻿U swikela thodea dzi elanaho na khethekanyo ya vhudifhinduleli kha laula ha vhubindudzi ha muvhuso kha thodisiso na mveledziso, ho themendelo zwine zwa toda tshenzhemo kha vhushaka vhukati ha zwiimiswa na mihasho kha sisi?eme. Siatari 51
﻿
﻿Themendelo:  U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi 7 (f)
﻿
﻿Ho themendelwa uri vhudifhinduleli ha u lambedza vhu tea u divhandekanya na uri zwo themendelwa uri sekithra dza zwiimiswa dzi vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli ha sekhithara dzenedzo. Ndi zwa uri u sudzuluswa ha zwi?we zwiimiswa u ya kha mi?we mihasho zwi do swikisa ntha kha zwidzheniswa (sa tsumbo Tshivhilingi tsha Afurika Tshipembe tshi do livhanyiswa na DFA u fhirisa DACST). Milayo ya muhanga wa thodisiso na mveledziso ndi wavhudi.  Siatari la 52
﻿
﻿Themendelo:  U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhino?odzhi 7 (g)
﻿
﻿Ho kumedzwa uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo fhambanaho zwi vhige kha DACST na sekhithara dzo fhambanaho dza zwiimiswa zwine zwa zwino zwi khou vhiga kha DACST i fhiriselwe kha mihasho yo teaho. Siatari la 52
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi (g)
﻿
﻿Hu na thodea ya tshihadu ya u sikwa ha muhanga wo teaho na mulayo wa vhulauli wa ndaka ya vhuluvhi zwi bvaho kha thodisiso dza zwitshavha zwine zwa do bula "fhethu ha u tambela" ha vhutoisisi ho lambedzwaho nga tshi tshavha na thodisiso ho dzhiwaho nga zwiimiswa.  Siatari la 54
﻿
﻿ Themendelo:  U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi (i)
﻿
﻿Tshenzhemo khulwane yo bveledzwa lwa dzitshakha-tshakha kha zwiimiswa sa dziyunivesiti na madzangano thodisiso. Kuitele kwa mulayo ku tshi  do itwa, ndi zwa ndeme u shumisa tshenzhemo u endedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe.
﻿
﻿Themendelo:  U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi  (j)
﻿
﻿Hu khou themendelwa uri hu itiwe gwama ?a u lambedza ha u tsireledza pfanelo ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha vhutodisisi ho lambedzwaho nga zwitshavha na mveledzo zwi zwa dzangalelo la lushaka li tea u sikwa. Ndangulo na mishumo ya gwama itea uvha ya Faundesheni ya vhutumbuli ha thekhino?odzhi. Siatari la 54
﻿
﻿Hu tshi sedzwa tshiimo tshi si tshavhudi tsha tsireledzo ya ndaka ya vhuluvhi, ndi zwa ndeme u fhungudza zwikhukhulisi zwi itelwaho zwiimiswa musi zwi toda u wana vhutodisisi vhulambedzwaho nga.  Pho?isi ya maitele itea u vha yo khwathaho u itela uri zwiimiswa zwina vhudifhinduleli ha IP, hu uri nga thungo vha tshi khou lingedza u i bindudza.
﻿
﻿Ndivho ya pho?isi i dovha tshisumbi kha WIPO u sa dzulisea hashu kha mbadelo na u sa swikelea kha ndaka ya vhuluvhi ya lifhasi kha vhutodisisi ho lambedzwaho nga zwitshavha kha zwiimiswa mashangoni a khou bvelelaho.
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi  (k)
﻿
﻿Dathabeisi ya Lushaka ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha vhu?o?esi ho lambedzwaho nga zwitshavha ndi tshumiswa tsha ndaulo tsha u kala kushumele kwa zwino na ku daho kwa sisi?eme.  Ho kumedzwa uri DACST i vhe na vhudifhinduleli ha u bveledza dathabeisi yeneyo. Siatari 55
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi (l)
﻿
﻿Ho kumedzwa zwa uri DTI i fhiwe maanda kha vhuvhudzisi na SARS na Treasury u tutuwedza mveledziso dza zwitutuwedzi zwa muthelo u khwathisa u kungela na u swikelea ha thodisiso na mveledzisoo kha la Afurika Tshipembe zwi tshi elane na mashango ane ra khou bindudzelana na u ?a?isana.
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi  (m)
﻿
﻿Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ya mavundu. Vhuimo uvhu vhu nga itwa nga Mutheo wa vhutumbuli ha sa tshipi?a tsha mushumo wa u tikedza na u leludza vhutumbuli. Nga muengedzo, vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli ire hone na thodea ya maitele.
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi  (n)
﻿
﻿Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ha mavundu. Vhuimo uvhu vhu nga itwa nga Faundesheni ya vhutumbuli ha thekhino?odzhi. Nga muengedzo, vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli tshire hone na thodea ya kuitele.
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi  (o)
﻿
﻿Huna thodea ya u vhea masheleni a u wana thekhino?odzhi ya lifhasi. Hezwi zwi fanela swikelwa.  Nga feme tuku na mabindundu a vhukati na u kona u sika u kona u vha na tshipikwa tsha thekhino?odzhi kha matano na tsumbedzo ya ndilani hune ha vha na mishumo zwayo ine ya tewa u bviselwa khagala kha feme dza Afurika Tshipembe kha zwiko zwa thekhino?odzhi ntswa.
﻿
﻿Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisi?eme ya saintsi na thekhino?odzhi  (o)
﻿
﻿Huna thodea dzo tiwaho zwa mbeu kha vhuimo ha u thoma masheleni a bindu zwa vhubindudzi ha thekhino?odzhi ya ntha na DACST i do dzhenisa DTI u bveledza kha fhethu afha.
﻿
﻿Themendelo: Gwama (a)
﻿
﻿Zwidodombedzwa zwa u lambedza maele a tshiedziso ha kateli u shumiswa ha masheleni nga muvhuso kha thodisiso na mveledzo a zwi tshipi?a tsha vouthu ya saintsi ya zwino.  Hezwi zwi   do toda vhuimo ha vhuvhili ha vhupulani u sedza kushumisele kwa tshelede kha mihasho ya muvhuso.  U engedza ha u shumisa zwi toda u engedza ha vhukuma ho ditika kha tshitirathedzhi tsho senguluswaho, hu si " u engedza kha bammbiri" u bva kha u khwathisedzwa kha u shumiswa ha masheleni nga muvhuso.
﻿
﻿Zwitevhelaho ndi khumbulelwo dza zwine vha zwa vha zwa ndeme kha tshiedziso tsha Gwama:
﻿
﻿* Tsenguluso dza tshitrathedzhi na tshitirathedzhi tsho nekedzwaho afha tshi toda u aluswa huhulwane (luvhili) kha vhu?o?esi ha muvhuso, na mveledziso na ndambedzo ya  vhubveledzi kha mi?waha miraru;
﻿* Kushumele kwa tshitirathedzhi ku fanela u kalea nga tsumbavhuyo dzi re khagala dzi elanaho na dza fhano na u vhambedzea na dza lifhasi.
﻿* U lambedza ha muvhuso hu tea tumanywa na tshitirathedzhi na u engedza vhuhulwane nga zwiimiswa kha mbekanyagwama kana mbekanyamushumo dzi re hone dza thodisiso na mveledziso;
﻿* Tshiedziso tshi tea u dzhiela nzhele u bveledza vhupulani ha vhukoni ha u shumiswa zwiko u khwathisa mbekanyamushumo dzi re hone;
﻿* Vhupulane vhu tea u dzhielwa nzhele zwitirathedzhi zwa muvhuso zwi lumbaho kha fhethu na u fhata vhukwamani  na maanda a vhurangeli uvhu;
﻿*   Maitele a ndivho a tea u vha na u ditika kha ndivho dza ndambedzo  kha vouthu ya saintsi ya zwino ( zwa u vhambedza), fhedzi u fhira kha muhanga wa mbekanyamushumo ya thodisiso na mveledziso dza muvhuso ( u ita tshitirathedzhi tsha  vhulambedzi);
﻿* Mbumbo ya vhulambedzi i tea u nea vhudifhinduleli ha mihasho kha thodisiso na mveledziso na vhupulane navhulambedzi ha zwiimiswa, hu uri ho farwa mvumbo ya "vouthu ya saintsi" 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Saintsi naVoutu ya thkinolodzhi
2001/2002
2002/2003
2003/2004
2004/2005
2005/2006
2006/2007
2007/2008
Notes
?
R'000
R'000
R'000
R'000
R'000
R'000
R'000
?
Tshiimiswa tsha Saintsi ya Tshitshavha 
344043
418746
578114
712338
810000
874000
929000
?
Ndivho na vhashumi vha SET
?
?
?
?
?
?
?
?
NRF
218869
240659
243263
241086
250000
265000
290000
DACST
Senthara dza vhukoni
?
?
50000
100000
150000
160000
170000
NRF
Mbekanyamaitele dza SADC /NEPAD
3000
9000
25000
40000
50000
55000
60000
NRF
Global Science
?
8000
20000
40000
50000
55000
60000
NRF
THRIP
?
?
?
?
?
?
?
DTI
SIMRAC
?
?
?
?
?
?
?
DME
Khomishini ya ?ho?isiso ya Ma?i
?
?
?
?
?
?
?
DWAF
Tshishumiswa na Tshiimiswa
14000
14000
60000
75000
90000
100000
100000
NRF
?
235869
271659
398263
496086
590000
635000
680000
?
Mbekanya mushumo khulwane dza Saintsi
?
?
?
?
?
?
?
?
NAC
59757
63697
64678
68559
70000
75000
80000
NRF
FEST
8564
8471
8072
8556
?
?
?
DACST
Saintsi ya Maisa Ma?anu Mahulwane
?
?
?
?
?
?
?
?
Astronomy and Earth Observation
?
?
?
?
40000
45000
45000
NRF
[SAAO]
13761
14853
15833
16783
?
?
?
NRF
[HartRAO]
8402
9205
9695
10277
?
?
?
NRF
[SALT]
?
10000
3000
3000
?
?
?
NRF
[HMO]
?
3710
3933
4159
?
?
?
NRF
Biosciences/resources
?
?
10000
10000
15000
15000
18000
NRF/NBI
IKS
3000
3000
10000
20000
20000
22000
22000
NRF
Zwitangadzime na Lwanzhe zwa Ocean
?
?
?
?
55000
60000
62000
NRF
?
3690
4151
4640
4918
?
?
?
NRF
?
11000
30000
40000
50000
?
?
?
?
Shango la Paleo
?
?
10000
20000
20000
22000
22000
NRF
?
108174
147087
179851
216252
220000
239000
249000
?

﻿
﻿?
?
?
?
?
?
?
?
?
S&T mitshini ya muvhuso
1037976
1064539
1130791
1219353
1312000
1394000
1485000
?
Vhurangaphanda, Pho?isi na Vhuluvhisi 
?
?
?
?
?
?
?
?
ASSAf
300
2026
2090
2100
3000
3000
3000
Autonomous
NACI
4000
4000
8000
8000
8000
8000
8000
DACST
DACST
34575
42850
45000
50000
50000
50000
50000
Core DACST
Mbonelaphan?a, Vhuali ha khombo
?
?
20000
40000
60000
60000
60000
DACST
?
38875
48876
75090
100100
121000
121000
121000
?
Cross-cutting PRI
?
?
?
?
?
?
?
?
CSIR
302877
297751
309152
327911
340000
360000
380000
DACST
HSRC
65492
65087
67413
71458
75000
80000
86000
DACST
NLC
9000
9000
9000
9540
10000
10000
10000
DACST
?
377369
371838
385565
408909
425000
450000
476000
?
Muhasho wa Muvhuso PRI
?
?
?
?
?
?
?
?
AISA
8178
8981
9351
9912
11000
12000
14000
Foreign Affairs
ARC
262146
261552
271640
287938
300000
320000
340000
NDA
CGS
65946
66384
68687
72808
75000
79000
84000
DME
Mintek
76872
76410
79363
84125
100000
106000
115000
DME
MRC
127221
145498
152270
161406
180000
200000
220000
DoH
Tshiimiswa tsha lushaka tsha Virology
?
?
?
?
?
?
?
DoH
 Vharea khovhe vha lwanzheni 
?
?
?
?
?
?
?
DEAT
Tshiimiswa tsha lushaka tsha Botanical 
?
?
?
?
?
?
?
DEAT
?
?
?
?
?
?
?
?
?
SABS
81369
85000
88825
94155
100000
106000
115000
DTI
?
621732
643825
670136
710344
766000
823000
888000
?

﻿
﻿?
?
?
?
?
?
?
?
?
Nyaluwo ya tshanduko ya thekhino?odzhi
195116
226726
560000
760000
885000
1005000
1130000
?
Mishini miswa ya Thekhino?odzhi
?
?
?
?
?
?
?
?
National Biotechnology Strategy
?
30000
100000
150000
180000
180000
180000
?
Tshitirathedzhi ICT R&D 
?
?
20000
40000
80000
120000
160000
?
Vhubveledzi ho khwinifhadzwaho
?
?
50000
75000
100000
125000
150000
?
Leveraging natural resources
?
?
70000
90000
90000
90000
100000
?
Vhushai na Mihawalo ya Vhulwaze
?
?
50000
100000
100000
150000
200000
?
[u fheulisa vhushai]
30000
18000
22000
0
?
?
?
?
U thoma faundesheni ya Lushaka ya   Thekinilodzhi
?
?
5000
?
?
?
?
?
?
30000
48000
317000
455000
550000
665000
790000
?
Vhutumbuli na nyandadzo 
?
?
?
?
?
?
?
?
TSPs
7000
9000
15000
20000
25000
25000
25000
?
GODISA
5200
9000
9000
15000
20000
25000
25000
?
U lambedza vhutumbuli
132916
136726
175000
200000
200000
200000
200000
?
Zwiko zwa thekhino?odzhi ya shango
?
?
20000
40000
60000
60000
60000
?
LEAD Technology
20000
24000
24000
30000
30000
30000
30000
?
?
165116
178726
243000
305000
335000
340000
340000
?
?
?
?
?
?
?
?
?
?

﻿
﻿?
?
?
?
?
?
?
?
?
Vhashumi na Tshanduko Resources na 
344043
418746
578114
712338
810000
874000
929000

U itulula Alignment ha Mashumele a muvhuso
1037976
1064539
1130791
1219353
1312000
1394000
1485000

vhutumbuli
195116
226726
560000
760000
885000
1005000
1130000

Vouthu ya Saintsi na thekhino?odzhi
1577135
1710011
2268905
2691691
3007000
3273000
3544000
?

﻿DIRAFUTHI
﻿(NZUNZANYO YA 07/06/2002)
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿22
﻿
﻿
﻿Thalutshedzo ya Tshitirathedzhi tsha R&D
﻿Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿DIRAFUTHI
﻿(NZUNZANYO YA 07/06/2002)
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿97
﻿
﻿
﻿Thalutshedo ya Tshitirathedzhi tsha R&D
﻿Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
