MARAGA: 70
﻿TSHIFHINGA: awara 2
﻿GIREIDI 12
﻿PFESESANI
﻿Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso:
﻿Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoṱhe. Ṱolani siaṱari ḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo µisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno. Nga murahu, ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa.
﻿KHETHEKANYO YA A: Nganea 
﻿KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi 
﻿KHETHEKANYO YA D: Vhurendi 
﻿Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane.
﻿Fhindulani mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI dzo fhelela, mbudziso NTHIHI-NTHIHI u bva kha IṄWE NA IṄWE ya idzo khethekanyo MBILI. (Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni fhindule mbudziso MBILI.) Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee.
﻿Nomborani phindulo dzaṋu nga nµila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
﻿Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA.
﻿Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
﻿Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
﻿Vhulapfu ha mbudziso ndapfu: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300.
﻿ZWI RE NGOMU
﻿Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala. Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni tea u fhindula MBILI.
﻿Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
﻿MBUDZISO 1: U tshila ndi u vhona
﻿Mbudziso ndapfu
﻿Maraga: 35
﻿KANA
﻿MBUDZISO 2: U tshila ndi u vhona
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 35
﻿KANA/NA
﻿Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
﻿Mbudziso ndapfu
﻿Maraga: 35
﻿KANA
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 35
﻿KANA/NA
﻿KHETHEKANYO YA C: NGANEAPHUFHI: ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
﻿Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
﻿MBUDZISO 5: Ai! Ndi mini?
﻿Mbudziso ndapfu
﻿Maraga: 35
﻿KANA
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 35
﻿KANA/NA
﻿KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
﻿Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe.
﻿MBUDZISO 7: Ri londe haya hashu
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 17ṋ
﻿KANA/NA
﻿MBUDZISO 8: Mukosi wa luaviavi
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 17ṋ
﻿KANA/NA
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 17ṋ
﻿KANA/NA
﻿MBUDZISO 10: Tshelede
﻿Mbudziso pfufhi
﻿Maraga: 17ṋ
﻿MUTEVHE WA U SEDZULUSA
﻿KHETHEKANYO
﻿MBUDZISO
﻿TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO TEAHO
﻿A: Nganea (mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
﻿KANA/NA
﻿B: Ḓirama (Mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
﻿KANA/NA
﻿C: Nganeapfufhi (Mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
﻿KANA/NA
﻿D: Vhurendi
﻿KHETHEKANYO YA A: NGANEA
﻿MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
﻿Musi vhathu vha tshi amba uri 'u tshila ndi u vhona' hu vha hu na vhuleme vhune vha khou ṱangana naho vhutshiloni. Ṱalutshedzani uri vhaanewa vha tevhelaho vho bveledziswa hani buguni iyi zwi tshi elana na ḽikumedzwa iḽi:
﻿Mpho
﻿Mashudu
﻿Phophi
﻿KANA
﻿MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
﻿Mafhungo o ṱumbulwaho kha bugu iyi asia, a vhaleni ni konou fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
﻿Heyi yo vha i nnµu yawe, hayani hawe, muµini wawe, shangoni ḽa hawe. Mpho o ri u vhona mboni iyi, a nga o dzhenwa nga madimoni. Muthu uyo o vha e si muṅwe arali e si Mashudu. Mashudu a tshi vhona vhaṋe vha haya vho vhuya, a mbo µi vukuluku, nga fasiṱere levhu, ha bebwa tsho poswaho. Phophi na ene a tshi vhona uri zwo vhifha tshoṱhe zwino, a mbo µi ḽela muri gwalani. Ene fhedzi o ponyoka mpunµu muthihi wo mu dzula kha khundu. A shavha o livha hayani ha vhabebi vhawe.
﻿Mpho o sala a ṱalela sa ḽa thavhani a tshi µi ri khamusi Phophi u µo vhuya. Mbiti dzawe dzo vha dzo no fhela lwe na u mu rwa o vha a sa µo mu rwa. Vhaambi vhone vho vha vha tshi ri a nga si tsha lu vhea afha muµini wa Mpho. Ndi hone ḽiṅwe µuvha Mpho a tshi humbula uri dali ha vhabebi vha Phophi. Ano maµuvha munna u tou µiambela, hafhu na mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.
﻿Nṋa ndi nnyi ane a khou khokhonya?'' Vho-Ḽiedza vha vhudzisa mbudziso iyi vha tshi nga vho µalelwa zwiṱuku, hanefha hune muthu wa hone a tshi khokhonya a tou nga a sa wisa na mihangammbwa? Vha ya vha vula vothi.
﻿Kha vha vule nga u ṱavhanya, ndi ṱuwe na musadzi wanga!''
﻿Nomboro ya tshitentsi tsha Mpho ndi ifhio?
﻿Ṱalutshedzani zwine mafurase aya a amba zwone:
﻿Ha bebwa tsho poswaho.
﻿Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.
﻿Vha tshi nga vho µalelwa zwiṱuku.
﻿Ndi ngani Phophi o shavha vhuhadzi a songo pandelwa?
﻿Hu na vhushaka-µe vhukati ha Vho-Ḽiedza na Mpho?
﻿Ndi ngani Mpho o rwa Vho-Ḽiedza?
﻿Ndi ngani Mashudu a songo ofha u dzhena nµuni ya Mpho?
﻿Tshelede ye Mashudu a vha a tshi khou badelisa Mpho ndi ya mini?
﻿Ndi ngani Mpho a songo hana u badela tshelede iyo?
﻿Ndi zwifhio zwo ṱokonyaho Mpho uri a luke maano a u vhulaha Mashudu? Bulani ZWIVHILI.
﻿Zwo konadzea hani uri Mpho a dovhe a wane musadzi wawe murahu?
﻿Khonani ya mbiluni ya Mashudu ndi nnyi?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿KANA/NA
﻿MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu)
﻿KANA
﻿MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao.
﻿E eṱhe Ndo vouta nda voutela vhathu vhashu nga ṅwedzi wa Lambamai, fhedzi zwine vha vho zwi ita zwi vho ... U a µikaṱudza nga u vhona muṅwe munna a tshi khou fhira a fhedza a bva. Dimokirasi ndi a i vhona. Yashu yo shanduka dimokirasi ya bulayo. Vhukovhela na vhubvaḓuvha ndi malofha. Magevhenga na one o ḓifha maanḓa. Vhoradzithekhisi na vhone vho vusa phusuphusu. Ndi mikosi, ndi malofha thungo dzoṱhe. Vhathu vha amba nga mbofholowo. Vhathu vha amba nga vhuµiphini. Naa ndi mbofholowo-µe shango ḽi tshi nukha malofha? Ndi mbofholowo-µe ine ḽigevhenga ḽa ṱwa dzhele µuvha ḽithihi matshelo ḽa ravhula nnḓa ha khoro dza dzhele? U tshi vhudzisa ha pfi, ''Ḽo bva disitshatshi.'' "Ee ndi mbofholowo. Ndi mbofholowo ya Madimokirati. Ndi mbofholowo, ndi mulalo, ndi vhudziki. Ngeno tshashu ri tshi dzula ro fara dzimbilu. Shango ḽi tshi vhuswa nga one mavemu.''
﻿Mafhungo ayo o ambiwa nga nnyi nahone a tshi a vhudza nnyi?
﻿Avho vhathu vho vha vhe ngafhi nahone hu tshi khou itwa mini?
﻿Thaidzo ine muambi a khou gungula ngayo ndi ifhio?
﻿Nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga iyo thaidzo i nga tandululwa hani? Ṱalutshedzani izwo no ḓidzhenisa kha tshiimo tsha u vha murangaphanḓa.
﻿Bulani zwithu ZWIṰANU zwine muambi a khou ḽa mbilu ngazwo.
﻿U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga ri na mbofholowo fhano kha ḽa Afrika Tshipembe? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzo dziaho.
﻿Khetho dzi no khou ambiwa afho mafhungoni dzo vha nga ṅwaha ufhio?
﻿Dimokirasi i no khou ambiwa i thusa lushaka nga mini? Bulani zwivhuya zwayo zwiṋa.
﻿Vhuvhi ha dimokirasi ndi vhufhio? Bulani VHURARU vhune na vhu µivha.
﻿Ndi ngani vhorapoḽotiki vha tshi dzulela u lwa na u vhangisana?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿KANA/NA
﻿KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI
﻿ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
﻿Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dzi re afho fhasi.
﻿MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
﻿Dokotela wa mukhuwa
﻿Thuso ye Vho-Louw vha vha vho lavhelela u wana yone sibadela ya u alafhisa mufumakadzi wavho nga dokotela wa mukhuwa a yo ngo tsha tshimbila nga he vha humbulisa ngao. Ṱalutshedzani uri mudzedze wa tshifhinga u thusedza hani u bvisela khagala vhungoho ha ḽikumedzwa iḽi.
﻿KANA
﻿MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
﻿Hone-vho munna waṋu a sa tholi vhathu ndi zwa mini. Munna wa mupfumi u a ṱwa a tshi khou songolowa na ṱhiraka ḽo hwala muṱavha? Ambani nae a thole ni µiphiṋe nga zwine na vha nazwo. Tshelede ni nayo lune ni nga ita na u ṱuwa na ya hodelani ya kule. Ni nga ita na u ṱuwa nga bufho. Hezwo zwi lugiseni Thathani. Nṋe ndo pfa havha vha radio vha tshi khou ḓivhadza uri vha khou ya Isiraele. Ndi khwiṋe ni dzudzanye ni ye hone.''
﻿Areµi ndi µo sokou lingedza. Inwi ni tou vha uri munna wanga a ni mu µivhi lini. Ha funi u fhambana na bindu. Ni a µivha ndi ita ndi tshi tama vhathu vhane vha tou shuma vha hola, vha na tshifhinga tsha u ṱwa vhoṱhe na u dzhia dzone dziholodei. Zwino ndi nga ḓi ri a ḓe ri ṱuwe roṱhe a ri hu µo sala nnyi hafha binduni. Zwino zwenezwo, ri µo tshila ri tshi khou pandamedza tshelede ra vhuya ra fa ra i sia. Fhedzi no mmbudza fhungo ḽavhuµi khamusi nda sokou ofha a µo tenda, ndi µo ḽi swikiswa.''
﻿Bulani madzina a vhathu vhavhili vhane vha khou ambedzana kha aya mafhungo.
﻿Ndi vhushaka vhufhio vhune ha vha hone vhukati ha avha vhaambi?
﻿Bulani mushumo une wa khou shumiwa nga uyu wa munna ane a khou ambiwa afha nṱha.
﻿Bulani dzina ḼITHIHI ḽa ṅwana wa Thathani.
﻿Bulani zwiitisi zwivhili zwe zwa tshinya mihumbulo ya Thathani.
﻿Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Humbulani o vha a tshi funesa musadzi wawe? Bulani ZWIVHILI.
﻿Ndi zwifhio zwihulwane zwine Thathani a khou lilela u fushwa ngazwo nga munna wawe?
﻿Buletshedzani nṋdu ye Thathani na Humbulani vha vha vha tshi dzula khayo.
﻿Ndi ngani Humbulani o vha a sa ṱoµi u fara lwendo lwa maµuvha manzhi?
﻿Zwinepe zwa Thathani na Freddy zwe Humbulani a foda u khou ṱoḓou zwi shumisa mini?
﻿Humbulani o zwi ḓivha hani uri Thathani u vho ita zwa vhudzekani (u sa fhulufhedzea) musi e ngei Kapa?
﻿Mbudziso dzi tevhelaho kha dzi fhindulwe nga Ee kana Hai. Ni dovhe ni ni tikedze phindulo yaṋu.
﻿Vhabebi vha Thathani vho vha vho pfuma.
﻿Khonani ya Thathani yo mu wedza khomboni.
﻿Humbulani o vha e mushumi wa biko.
﻿Muthu ha fushei. Tikedzani fhungo iḽi nga zwe Thathani a ita.
﻿Inwi ni vhona Thathani e mufumakadzi wavhuḓi? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Masiandaitwa a kutshilele kwa Thathani ni vhona o vha afhio?
﻿KANA/NA
﻿KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
﻿MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhalani tshirendo itshi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
﻿Maseo anga o shanduka vhuṱungu
﻿Mbilu yanga i swa nga zwe ya khuba
﻿Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu
﻿Ndo shaya nungo dzi ngaho dza musi uḽa
﻿Ndi tshi lwa na nngwe ya vhuhali
﻿Khonani dzanga dzo ntshandukela
﻿Nge muvhili u wanga wa shanduka tshiguru
﻿Lukanda lwanga lwo nambatela marambo
﻿Marambo anga o tshenuwa vhuvha hanga
﻿Muvhili wanga u nukha lufu
﻿Vhunga dunzi ḽi tshi ṅoṅa lu shushaho
﻿Nge maṱo anga a ṋoka nga tsiku
﻿Topolani mitaladzi MIVHILI i sumbaho uri murendi ha tshe na fulufhelo ḽa u tshila.
﻿Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi wa vhusumbe?
﻿Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu:
﻿Khonani dzo vha dzi tshi funa murendi u fhira mme awe.
﻿Topolani mutaladzi u sumbaho uri murendi o ondesa.
﻿Uri dwadzetshifu ndi vhulwadze vhu sa fholi ndi mbuno kana ndi kuhumbulele kwa murendi? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ṱalutshedzani zwine maipfi a tevhelaho a amba zwone:
﻿Fhihamelwa
﻿Nungo
﻿Ni a lilela murendi naa kha dwadze ḽe ḽa mu kavha? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Mutaladzi (vese) u sumbaho uri murendi u vho konḓelwa nga u tshimbila ndi wa vhungana?
﻿KANA/NA
﻿MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
﻿U muthomi wa mirango,
﻿Wa tshenisa miḓi.
﻿Wo naka wo vhifha,
﻿Wo vhifha nga muthu,
﻿Lunako lwau a si lwa vhuthu.
﻿U shandula mbilu-vhuthu ya vha mbilu-tombo,
﻿U sengenedza vhathu ya fhedza yo tswuka,
﻿Wa nwa mapfura ha sala marambo,
﻿Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha vese ya vhuvhili?
﻿Ṅwalani nga maipfi aṋu zwine murendi a khou ṱoḓa u ri vhudza zwone nga mutaladzi wa vhuraru.
﻿Ndi ufhio mutaladzi une ngawo murendi a ri ḓisela muhumbulo wa uri tshelede i nga ita uri muthu a onde nga maanḓa? U topoleni.
﻿Hu na tshaka mbili dza raimi dze murendi a dzi shumisa kha tshitanza tsha u thoma. Dzi buleni ni dovhe ni ṅwale na tshikimu tshadzo.
﻿Ndi zwifhio zwine murendi a khou ṱoµa vhavhali vha tshi zwi µivha malugana na tshelede?
﻿Inwi ni vhona tshelede i tshithu tshavhuµi kana tshi si tshavhuµi? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Nangani phindulo i re yone kha dzi re zwitangini:
﻿KANA/NA
﻿MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
﻿Ḽi sa kavhiwi nga tsole na vhulali
﻿Iwe ṱhungununu ya govha ḽa Nzhelele
﻿Wo gagaḓela munono wa Afurika.
﻿Pfumo ḽau ḽa vhutulu
﻿Ḽo rema sa banga ḽa mutsheahoṱhe
﻿Khothoni wo vhuya na muṅene wa musuku.
﻿U phangami i sa ḓo fa.
﻿U vho nga donngi i sa ḓivhi muvoni
﻿Kana musadzi o ṱalwaho nga tsindi
﻿U vhinḓulusa tombo ndi u ḽi vhea vhudzuloni haḽo
﻿Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
﻿Murendi u fanyisa maluvhi a Ramaphosa na zwihali zwi shumiswaho nndwani. Bulani zwihali ZWIRARU zwe a fanyiswa nazwo.
﻿Topolani mutaladzi u sumbaho uri Ramaphosa o vhuya a farwa a valelwa dzhele.
﻿Yunivesithi ye Ramaphosa a dzhena khayo ndi ifhio?
﻿Goliada o vhulawa nga nnyi?
﻿Ṱalutshedzani zwine mutaladzi wa 12 wa amba zwone.
﻿Topolani mutaladzi u sumbaho zwauri Ramaphosa u khou shuma zwavhuḓi naho a songo fhiwa vhuimo muvhusoni.
﻿Vhutulu ndi mini?
﻿Nḓila ye muvhuso wa fara ngayo Ramaphosa i a ni fusha naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿KANA/NA
﻿MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
﻿Vhalani tshirendo itshi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
﻿Ndo zwi vhona zwi sa tsha naka;
﻿U ya nṱha na fhasi ho fhungudzea;
﻿Muthada na u amba hu tshi vho ṱoḓwa;
﻿Nda ḓi amba nda ri tshi re hone tshi hone;
﻿Ya sa raha i ḓo ḓadza.
﻿Wo vha u tshi zwi ḓo fhelela ngafhi?
﻿Wo vha u tshi zwi ḓo fhelela ngafhi?
﻿Ṋamusi ri vho amba ḽiṅwe;
﻿Tshiṅwe tsho ralo tsho wela tshiṅweni;
﻿Ri nga takala arali zwi ḓaho zwi dzanga;
﻿Lu sa vhe lumongwe lu lwalaho lu mbumbeloni.
﻿Naho zwo khakhea ri nga lidza mufhululu.
﻿Zwo ntshushaho ndi nge u sa vhe na nyofho;
﻿Ya u fhisa ha muno na vhutshilo haḽo;
﻿Hu re na dzwadze ḽi si na dzolokwe;
﻿Zwi rathela na kha zwibebwa nga vhuhulu;
﻿Putuluwa-ha u si tsha shavha zwi khagala;
﻿U ambe ngoho ri sa ḓo shata vhathu vhulaḓa;
﻿Tsho phulea a hu na ṅanga.
﻿Ṱhoho ya tshirendo itshi i amba mini?
﻿Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tshe murendi a tshi shumisa kha mutaladzi wa 12?
﻿Murendi o zwi vhona hani uri ṅwana wawe o vhifha muvhilini? Bulani ZWIVHILI.
﻿Topolani mutaladzi u sumbaho uri ṅwana wa murendi o vha a sa thetshelesi a tshi kaidzwa.
﻿Ṅwana wa murendi o vha a tshi zwi ḓivha hani uri mufunwa wawe u khou mu ṱoḓa?
﻿Dwadze ḽi si na dzolokwe' .ine murendi a amba nga haḽo ndi ḽifhio?
﻿Topolani mutaladzi u sumbaho uri murendi ha fhulufhedzi ṅwana wawe siani ḽa u amba ngoho?
﻿Nangani phindulo i re yone kha dzi re zwitangini:
﻿Murendi u sumbedza e muthu wa (tshiṱuhu, tshilidzi, vhuhali).
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
