PFESESANI
﻿KHETHEKANYO YA A 
﻿KHETHEKANYO YA B 
﻿KHETHEKANYO YA C 
﻿Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
﻿Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
﻿Thomani Khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḼISWA.
﻿Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
﻿Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
﻿Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
﻿Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
﻿MBUDZISO 1
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
﻿TSHINYALELO I VHANGWAHO NGA MULILO
﻿Mulilo u shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u swikelela ṱhoḓea dzashu dza vhutshilo. Fhedzi arali wa sa shumiswa zwavhuḓi u a tshinyadza.
﻿Tshinyalelo i vhangwaho nga mulilo a i bvi kule. Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou fhisa mavhivhi museni wavho musi mulilo u tshi vha ponyoka wa vho fhisa tsimu ya Vho-Mabuḓa ya mihafukhada ya hekhithara dza fumi. A wo ngo vha mulandu muṱuku, vho swikisana na ha vhoramilayo. Mafhungo o ḓo lala nge Vho-Ludongo vha rengisa ṋamana dzavho vha lifha mulandu.
﻿Tshibvumo o vha o ḓowela u rafha ṋotshi ḓakani ḽa khamphani ya Mondi. Zwigili, tshinda na mazhana o vha a tshi vhuya nazwo a ḓa a zwi rengisela vhoradzigoloi badani ya tshigonṱiri i fhiraho henefho tsini na kusi kwa hawe. Kha hu ri ḽiṅwe ḓuvha a tshi khou rafha ṋotshi dza tshimana, iṅwe ṋotshi ya mbo ḓi mu luma kha ṱhodzi ya ningo. O ri u fhufha ha ṱuwa Bele na ṋotshi. O mbo ḓi sia mulilo we a u funga kha tshidzabi a tshi khou kambisa ṋotshi a songo u dzima. Vhunga wo vha u .wedzi wa Ṱhangule, muya wa mbo ḓa wa hwala tshidzabi itsho wa tshi posa mahatsini. Ha vuwa zhalinga, mipaini ya swa i songo swa. Tshibvumo o tou kweta ningo ngauri a zwo ngo ḓivhea uri ndi ene muthomi wa mulilo. Arali zwi ḓivhee ndi musi dzo tsha.
﻿Hu na miri minzhi ine ya vha ya ndeme kha mutakalo wa vhathu, sa muṱavhatsindi, murumbulasheḓo, musunzi, mulambadzea, nkhwe na miṅwe. Ḓuvha ḽe Lukhangasa a fhisa thavha ya Maranzhe, a tshi ri thakha yawe i wane luswu, Vho-Doyoyo vho tou lila sa ṅwana. Vha lile vha lile nga hone, mishonga ya u tshidza vhalaxwa vhavho vha ḓo i wana ngafhi?
﻿Kha Vho-Doyoyo a vho ngo tshinyalwelwa nga miri fhedzi, vho tshinyalelwa na nga zwikhokhonono zwi ngaho sa zwipande, zwine zwa vha na ndeme kha mithuso ya vhana. Hafha kha Vho-Doyoyo zwi.we zwipuka zwiṱuku na zwikokovhi zwi a vhulahwa, zwa hadzingwa, zwa kuyiwa, zwa vha mishonga i tshidzaho vhalwadze. Lukhangasa ho ngo vha kona, vha ḓo tou zwi endela kule.
﻿Mulilo wo fhisaho ḓaka ḽoṱhe ḽa mibomo ya khamphani ya matanda ya Simunye wo tou thoma sa miswaswo. Ndo vha ndi khou reila goloi ndi murahu ha iṅwe goloi ya zwidakwa. Zwo tou bvula na dzihemmbe zwi tshi khou vhu thuthubisa, maboḓelo na zwikoṱikoṱi zwi tshi poswa nnḓa nga mafasiṱere. Ndo ḓi lavhelesa zwine zwa khou itwa, tshi.we tsha zwidakwa izwi tsha mbo ḓi posa tshiṱommbi tsha fola nga fasiṱere. Tshiṱommbi itsho tsha wela kha khwakhwa na vhuṱasana ho omaho ha mibomo. Mulilo wa thoma u nzhangama. Ho fhela maḓuvha maṋa mulilo u sa sendelei, u tshi tou nga wo shelwa pharafeni. Tsimu dzoṱhe dza mibomo dzo swa dza tou lore, khamphani ya vala, vhathu vha fhelelwa nga mushumo.
﻿Dziḽa ranḓavhula tharu dza mahatsi dza Vho-Mawelewele dzo swa nga maḓautsha. Riṋe ri tshi vuwa ro wana mulilo wa hone wo no ṱhoṱhela. A vho ngo kona u lamukisa tshithu na tshithihi. Zwe zwa ri takadza ndi u vha vhona vho ima vho ṱungufhala muḓini wa muhura wavho Vho-Tshigekhe, nga dzimbilu ra sokou ri tenda vho ponya, muthu ha rengwi. Mulilo wo fhisaho ranḓavhula hedzi wo vha wo vhaswa nga vhashumi vha shumaho ḓoroboni ya Driekoppies vhunga vhuriha ho vha ho ḓiṋea maanḓa. Vho ri musi vha tshi ṋamela bisi vha sia zwitoko zwi kha ḓi nyengelela. Ho mbo ḓi ḓa tshiḓumbumukwe tsha hwala zwitoko zwiḽa tsha zwi posa kha i.we ya dzirannḓavhula dza Vho-Mawelewele. Vhunga dzo vha dzi tsini na tsini dzo mbo ḓi swa dzoṱhe. Zwiṅwe zwikegulu zwo vha zwi tshi vho thoma u amba mafhungo a sa ḓivhalekani. Zwi tshi vho ri rannḓavhula idzo dzo tou rwiwa nga nḓadzi, na ḽi.we na ḽiṅwe dzo tou fhiswa nga vhaloi vhusiku. Muḓi wa Vho-Mawelewele wo tou fela u vha tsini na vhuimabisi, arali zwi songo ralo ndi musi phanzi iyi i songo vha wela.
﻿Musiiwa ndi musidzanyana a re kha gireidi 4. O vha a tshi khou tamba na kurathu kwawe musi a tshi vhona buvhi tsini na tshiṱofu. A tshi ri a ḽi rwe nga luswielo, ḽa mbo ḓi dzhena khadibogisini. O mbo ḓi dzhia thanda ya metshisi a pferudzha uri a ḽi fhisele nga ngomu khadibogisini. Mulilo u tshi duga a shavha nga u vhona mudugudugu wo no vha muhulu. Mulilo wo mbo ḓi fara xaraḓeni, wa fara siḽini, nnḓu yoṱhe ya swa. Naho vhathu vho lingedza u phalala zwo sokou sea zwi tshi ṱanama. Vhabebi vha Musiiwa vho tou founelwa vhe mushumoni, vha tou vhuya nga shishi.
﻿Mulilo ndi mulanda wavhuḓi, kha ri u ṱhonifhe, ri u shumise nga pfanelo.
﻿Shumisani thebuḽu i re afho fhasi u sumbedza tshinyalelo yo vhangwaho nga mulilo:
﻿Muvhangi
﻿Tshiitisi
﻿Tshinyalelo
﻿Nnḓu yo swa yoṱhe.
﻿Vhashumi vha
﻿U ṱoḓa luswu
﻿Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu:
﻿Vho-Ludongo vho lifha mulandu nga tshelede ye vha bvisa banngani.
﻿Ndi ufhio ṅwedzi une wa ḓivhelwa muya?
﻿Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou hana u lifhela Vho-Mabuḓa tshinyalelo ye vha vha itela?
﻿Mafhungoni aya hu na ḽifanyisi ḽo talelwaho. Inwi sumbedzani u tea haḽo kha mafhungo haya.
﻿Hu na he muṅwali a shumisa luambo lwa u sasaladza/nyefula o livhisa kha zwiṅwe zwigwada. Topolani huthihi.
﻿Ndi ifhio pfunzo ye na guda kha mafhungo aya?
﻿Kha vhavhangi vha mulilo vhe na vhala ndi ufhio we a sumbedzesa u sa londa? Tikedzani.
﻿Zwe zwa bvelela muṱani wa Vho-Mawelewele vhaṅwe vha tshi khouṱuṱuwedzwa nga mvelele vho zwi dzhiisa zwiṅwe-vho. Ndi vhafhio nahone vho zwi dzhia nga nḓila-ḓe?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
﻿MBUDZISO 2
﻿Nga maipfi a u bva kha 80 u ya kha 90 nweledzani zwine vhaswa vha dahela zwone fola. Ṅwalani mbuno dza sumbe dzi kha phara. Ni songo hangwa u ṅwala tshivhalo tsha maipfi zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
﻿Kale fola ḽo vha ḽi tshi kungedzelwa kha dzigurannḓa ḽo khoḓwa vhukuma lune zwa kunga. Mufumakadzi Vho-Nkosazana Zuma vho lwa na muhumbulo uyu nga nungo dzoṱhe vha vhuya vha kunda. Ṋamusi khungedzelo dzi re kha phakhethe dza fola a dzi kungi. U o wana ho walwa uri: ''U daha fola hu ḓo ni vhulaha, u daha hu vhanga vhulwadze ha khentsa, u daha hu na khombo'', na zwiṅwe. Fhedzi naho zwo ralo, vhaswa a vha litshi u daha.
﻿Musi ndi tshi ṱangana na vhaswa fhethu ho fhambanaho ndi a vha vhudzisa uri vha dahela mini. Maḓou ndi kutukana ku re kha gireidi 7 fhaḽa phuraimari ya Mofolo. Kwone ku ri ku a daha ngauri khotsi akwo vha a daha. Mususumeli o no ḓi tou vha khomba i si na vhukono. Khae zwa u firika zwo no tou vha makwanḓani. Ene u ri a sa daha a nwa a nga bora khonani dzawe. Hezwo u ri a hu na ane a nga mu bvisa khazwo. Vhabebi na vhagudisi vhawe vha a zwi ḓivha. Muḓanabu o thoma u daha e na miṅwaha ya ṱahe. Ene u ri o vha a tshi ṱoḓa u pfa zwine vhahulwane vha khou ḓifhelwa ngazwo. U daha ho mbo ḓi shanduka dzema, ha tsha kona u litsha. Mpinga u kha giredi 11 henefha sekondari ya Ratshilumela. Ene u ri vhadededzi vha tshi funza vha a mu bora nahone vha mu vhangela tshiṱirese na dzimbilaelo. U ḓibvisa kha vhuleme uvhu, u zwi kona nga u daha nga bureiki ṱhukhu na khulwane. ''Vhasidzana vha funa vhaṱhannga vha no daha,'' Buli o ralo musi ndi tshi mu vhudzisa zwine a dahela zwone. Tshiboṱeboṱe na Lumilaḓi vha ri fola ndi ḽavhuḓi, ḽi a netulusa arali muthu o shumesa a vho pfa e na maanḓa maswa. Nṋe ndi tshee muṱuku ndo vha ndi tshi daha. Ndo vha ndi khou dahela u sokou ita-vho zwiṅṅwe zwine vhabebi vhanga vha si zwi fune uri ndi vha bvise mbanzhe.
﻿Fola ḽi na nikhothini ine ya vhanga khentsa na maṅwe malwadze ane a khou fhedza vhathu.
﻿U daha ndi dzema/nḓowelo mmbi. Vhaswa kha ri ḽi furalele.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
﻿MBUDZISO 3
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
﻿Isani dzina sofa kha vhunzhi ni dovhe ni ḽi shumise kha fhungo ḽe na tou ḓifhaṱela.
﻿Shandulani fhungo iḽi ḽi vhe kha khanedza:
﻿Ṱhingothendeleki dzi ḓisa phambano kha vhafunani.
﻿Shandulani fhungo ḽi tevhelaho ḽi ye kha maitiitwa (phasivi):
﻿Ṱhingothendeleki dzi ḓisa phambano kha vhafunani.
﻿Ni a tendelana na zwine ḽifurase ḽo talelwaho nga fhasi ḽa amba zwone? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ṱalelani tshifanyiso itshi ni dovhe ni vhale na mafhungo a tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
﻿Mafhungo ane a khou ambiwa afha a elanafhi na ndayotewa ya shango ḽa Afrika Tshipembe?
﻿Fhungo 'Vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo', ndi fhungombumbano. Inwi vhumbani-vho fhungombumbano ḽaṋu ni sa kopololi iḽo ḽe na ṋewa sa tsumbo.
﻿Ṅwalululani fhungo ḽi tevhelaho no shandula nzudzanyo ya maipfi hu u sumbedza khwaṱhisedzo: Ri tea u hasha mulaedza.
﻿Kha vhanna vha re afho kha tshifanyiso hu na muṅwe o ḓaho na fhungo ḽi sa elani na zwine zwa khou ambiwa. Topolani fhungo iḽo ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
﻿Ipfi 'vha' ndi ḽipfanisi. Vhumbani fhungo ḽaṋu ni tshi khou shumisa ḽipfanisi iḽi.
﻿Shumisani ḽiṱanganyi 'nahone' u vhumba fhungo ḽi pfalaho.
﻿Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale na mafhungo a tshi tevhelaho:
﻿PFESESANI:
﻿Vulani faela ye na i vhulunga nga fhasi ha dzina .aṋu.
﻿Engedzani zwine na vhona zwi tshi khou ṱahela.
﻿Vhulungani mushumo waṋu fhasi ha DZINA ḼAṊU.
﻿Mafhungo aya e na vhala ndi tsumbo ya ḽiṅwalo ḽa lushaka lufhio?
﻿Ho shumiswa ḽimudi ḽa lushaka lufhio? Tikedzani.
﻿No sedza ndaela i re afho nṱha topolani hune na vhona mudededzi a tshi khou ṋea khwaṱhisedzo. Ni tikedze phindulo yaṋu.
﻿Ndi vhufhio vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo e na vhala na tshifanyiso?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
