‘U Pembelela Ṅwedzi wa Vhaswa’
Thero: “Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa ya u swikela mbofholowo ya ikonomi.”
“Ḓivhazwakale yashu yo ḓi dzulela u kombetshedza vhaswa vhashu u dzhia vhuḓifhinduleli u bva vhuṱukuni. Vho ḓo vha vhalwela mbofholowo  musi vha tshi tea u vha vha tshi khou tamba kana vhe tshikoloni. Zwino vhaswa vha Afurika Tshipembe vha khou ṱangana na khaedu khulwane nga mulandu wa u ṱangulwa, khakhathi na pfunzo yo thithiswaho. Ṱhuṱhuwedzo khulwane na vhuḓikumedzeli zwi ḓo ṱoḓea u fhenya zwikundisi na uri vhathu vhaṱuku vha ḓiphine tshoṱhe nga mbuelo dzi ḓaho na dimokirasi yashu.” (Nelson Mandela, 15 Fulwi 1997) 
Ndeme ya 16 Fulwi
Nga murahu ha 1994, ḓuvha ḽa Fulwi 16 ḽo itwa holodei ya nnyi na nnyi nga muvhuso wa dimokirasi wa Afurika Tshipembe. Hezwi ndi u elelwa mugwalabo wa vhaswa we wa vha hone nga Fulwi 1976. Ṅwedzi woṱhe wo vhetshelwa thungo u pembelela nndwa ya vhaswa vha Afurika Tshipembe na muvhuso wa tshiṱalula. 
Ndi tshiga tsha tshifhinga tsha ndeme tsha nndwa nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, ye ya thoma nga 1976 ya isa phanḓa u swika hu tshi vha na dimokirasi nga 1994. 
Nndwa iyi nga vhathu vhaswa yo ḓo livha kha mveledziso ya maitele a pfunzo ane a ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele na mbofholowo ya u nanga na ane a lwela u ṋea vhuswikeleli hu linganaho. 
Nga minwaha ya vho 1970 vhathu vhaswa  vho shela mulenzhe zwihulu kha u ṋea tshivhumbeo tsha vhumatshelo ha shango ḽashu.
Vha isa phanḓa na u ita mushumo wa ndeme kha tshitshavha, na uri muvhuso wa dimokirasi wo ḓikumedzela kha mveledziso ya vhaswa sa vharangaphanḓa vha matshelo na vhaunḓi vha mbofholowo ye ya konḓa u wanala.
Khaedu dzo livhanaho na vhaswa
Vhaswa vha ṋamusi vho livhana na khaedu nnzhi dzi katelaho:
u sa vha na mushumo hu re nṱha
vhushai 
vhutshinyi 
malwadze na phirela
u shaea ha zwikili
u shaea ha vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo.
Masiandaitwa a HIV/EIDZI a khou pfiwa nga maanḓa nga vhathu vhaswa. Miṱa i unḓwaho nga vhana na vhaswa i khou anda ngauri vhabebi vha khou lovha nga mulandu wa malwadze-ndelelo a elanaho na HIV/EIDZI, u fana na TB.
Zwikhala zwi re hone zwa Vhaswa
Kha Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka, Muphurusidennde vho Jacob Zuma vho ḓivhadza ṅwaha wa 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo. Vho bula uri pulane dza mishumo dzi tea u livhiswa kha u tikedza mveledziso ya vhaswa.
U tandulula thaidzo ya u shaea ha mishumo, muvhuso u khou ṋea thikhedzo ya masheleni u ṱuṱuwedza vhatholi kha sekhithara ya phuraivethe u thola vhaswa na vhathu vha si na tshenzhemo. 
Mafhungo a mveledziso ya pfunzo, zwikili na vhubindudzi vhuṱuku zwi hoṱhe-hoṱhe kha tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha Minisiṱa wa Gwama vho Pravin Gordhan, tsha ṅwaha wa muvhalelano wa 2011/2012. 
Minisiṱa wa Gwama vho sumbedza uri thuso ya masheleni i ḓo engedzwa u ṋea vhaswa vhanzhi vhuswikeleli kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhugudisi, u itela mveledziso ya zwikili. Masheleni manzhi o dzheniswa kha Tshikwama tsha Zwikili tsha Lushaka, tshi lambedzaho vhugudisi ha vhaṱoḓi vha mishumo.
  Dziṅwe mbekanyamushumo dza muvhuso dzi katela:
Mbekanymushumo ya Lushaka ya Rural Youth Service Corps, yo rangelwaho nga muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu u thusa vhathu vhaswa u bveledza zwikili zwi swa zwine zwa ḓo vhuedza zwitshavha 
Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Vhugudisi ha Maguga a Vhaswa, yo rangelwaho nga Muhasho ya Vhuendelamashango, u ṋetshedza zwikili, nḓivho na tshenzhemo kha vhathu vhaswa uri vha kone u wana mishumo yo fareledzwaho kha nḓowetshumo ya mafunda na vhuendelamashango
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhatsila, yo rangelwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mishumo ya Tshitshavha u bveledza zwikili zwa ndeme zwa vhathu vhaswa kha sekhithara ya vhupo ha zwifhaṱwa 
Muvhuso wa dimokirasi wo thoma zwiimiswa zwi ngaho Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa (NYDA), ḽo ṋewaho maanḓa nga mulayo uri ḽi shume na mafhungo a vhaswa, u bva kha phoḽisi u ya kha mveledziso. 
NYDA ndi tshiimiswa tsho vhumbwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dza ikonomi dzine vhathu vhaswa vha livhana nadzo, na uri sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mveledziso, ḽo ima kha u ḓisa puḽatifomo ya u sika mishumo, mveledziso ya zwikili na u ṋekana zwikili zwa vhaswa vha Afurika Tshipembe. 
Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
Kha u alusa thero: “Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa u swikela mbofholowo ya ikonomi”, Phalamennde yo vhumba pulatifomo dzo fhambananaho dza u shuma na mafhungo a kwamaho vhaswa. 
Phalamennde i na komiti dzi tevhelaho dzi shumaho na mafhungo a vhaswa:
Komiti ya Phothifoḽio ya Vhafumakadzi, Vhana, na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Komiti ya Tshoṱhe ya Vhafumakadzi, Vhana, na Vhathu vha re na Vhuholefhali. 
Komiti idzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa nahone dzi tea u shuma na mulayo u kwamaho vhathu vhaswa.
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambananaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambananaho, sa tsumbo Phalamennde ya Vhaswa,(ine ya vha hone nga Ṅwedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a elanaho na vhaswa a reriwa. Vha shelaho mulenzhe ndi vhathu vhaswa fhedzi, nahone matshimbidzele a livhiswa khavho. 
Ndayotewa i ṋea Phalamennde vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na phurosese dzayo, ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha, vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga Vhathu, Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhuswikeli na vhudzheneli ha tshitshavha. 
Vha nga kona hafhu u vha na vhupfiwa nga vhupfiwa ha u tou amba kana ha u tou ṅwala.  
Vhaswa vha dovha hafhu vha vhumba tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune vhunzhi ha mishumo ya Phalamennde ya itwa hone, nahone vhathu vhaswa vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u ḓitama na u ḓimandafhadza vhone vhane.
“Phalamennde ya Vhaswa: U langa vhumatshelo”
