BUGUPFARWA YA T(HALUTSHEDZO 
﻿NGA HA VHUD(IFARI HA VHATHOLIWA 
﻿VHA MUVHUSO
﻿
﻿
﻿GAIDI YA U TANDULULA 				
﻿THAIDZO YA VHUD(IFARI
﻿MUSHUMONI
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Yo n(etshedzwa nga vha: Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso (Public Service Commission)
﻿Private Bag X121
﻿Pretoria
﻿0001
﻿
﻿
﻿Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso ya 2002
﻿Nzudzanyo ya u thoma, mveledzo ya u thoma
﻿
﻿Mushumo uyu ndi nzivhanyedziso. A hu na tshipid(a na tshithihi tsha nyand(adzo iyi tshine tsha nga bveledziswa nga in(we nd(ila kana nga tshin(we tshivhumbeo - nd(ila ya mekhenikhal(a kana ya el(ekithironiki, nga nnd(a ha u wana thendelo ine ya bva kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso. Khumbelo na mbudziso malugana na pfanelo dza u bveledzisa l(in(walo il(i i nga livhiswa kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, Commission House, cnr Hamilton na Ziervogel Streets, Arcadia 0083.
﻿
﻿Mbudziso in(we na in(we malugana na hei nyand(adzo i nga livhiswa kha:
﻿
﻿Vhulanguli: Ha u phuromotha Milayo ya Vhud(ifari ya Tshiphurofeshinal(a (Professional Ethics Promotion)
﻿Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso 
﻿Private Bag X121
﻿Pretoria, 0001
﻿Lut(ingo. (27-12) 328 7690
﻿Fekisi. (27-12) 325-8382
﻿
﻿Yo gand(iswa na u baindiwa nga vha Creda Commissions.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MILAYO NA VHUD(IFARI
﻿
﻿ZWA FUMI ZWA NDEME ZWA TSHUMELO YA MUVHUSO AFRIKA TSHIPEMBE
﻿                                                
﻿
﻿Ndayotewa ya Afrika Tshipembe (Ndima ya 10) i t(od(a Tshumelo ya Muvhuso i tshi...
﻿
﻿* vhuswa lwa tshidemokirasi nga mikhwa kana vhud(ifari na matshilele u ya nga ha Ndayotewa;
﻿* u bveledza milayo ya vhud(ifari ya tshiphurofeshinal(a ya maimo a  nt(ha;
﻿* u bveledza vhukoni ha u shumisa tshomedzo nga nd(ila I fushaho, nahone I vhuedzaho;
﻿* u livhiswa kha u bveledziswa;
﻿* u n(etshedza tshumelo yo khunyelelaho, i sa solisei, i linganaho, nahone i sa dzhii sia;
﻿* u dzhiela nzhele t(hod(ea dza vhathu na u t(ut(uwedza u shela mulenzhe kha zwi kwamaho phol(isi;
﻿* u vha na vhud(ifhinduleli kha zwine zwa bvelela;
﻿* u sa dzumba mafhungo nga u n(etshedza nnyi na nnyi mafhungo a vhukuma nga tshifhinga, nahone nga nd(ila i swikeleleaho;
﻿* u ita uri hu vhe na muya wavhud(i wa ndangulo ya vhashumi na u bveledzisa mabud(o hu u alusa tshiimo tsha vhukoni kha vhathu;
﻿* u imela nga u t(and(avhuwa vhadzulapo  vha Afrika Tshipembe nga , nga u tholiwa na nga vhulanguli vhune ha shumiswa, ho d(isendeka kha vhukoni, u tevhedza ngoho kana u sa dzhia sia t(hod(ea ya u lugisa u sa ed(ana he ha vha hu hone tshifhingani tsho fhiraho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿ZWI RE NGOMU
﻿
﻿1. FHUNGO L(A U RANGA
﻿2. U T(ANGANEDZA
﻿3. BUGUPFARWA YA T(HALUTSHEDZO YA VHUD(IFARI
﻿ HA TSHUMELO YA MUVHUSO
﻿3.1 Marangaphand(a ..................................................................
﻿3.2 Vhugudisi ............................................................................
﻿3.3 Vhud(ifhinduleli ha Mutholi na Mutholiwa ..........................................
﻿4. TSUMBAND(ILA DZA NGA HA U N(ETSHEDZA KHOUDU YA VHUD(IFARI
﻿4.1 Vhushaka vhukati ha Vhusimamilayo na Khorotshitumbe ..............................
﻿4.2 Vhushaka na nnyi na nnyi..........................................
﻿4.3 Vhushaka vhukati ha vhatholiwa ...........................................
﻿4.4 Kushumele kwa mishumo .......................................................
﻿4.5 Vhud(ifari ha muthu na dzangalelo l(awe l(a zwithu zwa nnd(a ...............................
﻿
﻿5. KHOUDU YA VHUD(IFARI YA
﻿ TSHUMELO YA MUVHUSO (ANEKIZHA/T(HUMETSHEDZO YA A)
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿                                                
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1. FHUNGO L(A U RANGA
﻿
﻿Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso yo n(etshedzwa maand(a u ya nga ha Ndayotewa, ya 1996, u bveledza na u khwat(hisedza vhud(ifari ha tshiphurofeshenel(a nahone ha maimo a nt(ha kha tshumelo yot(he ya muvhuso. Nga n(waha wa 1997 Khoudu ya Vhud(ifari, ine ya vhidzwa ?Code of Conduct?, ya Tshumelo ya Muvhuso yo d(ivhadzwa lwa tshiofisi kha vhadzulapo ya dovha ya mbo d(i bveledziwa nga kha dziwekishopo dze dza farwa na vhaofisiri vha re na maimo kha lushaka na kha mavund(u. Zwo dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u bveledzisa gaidi i shumiseaho ya Khoudu ya Vhud(ifari uri vhathu vha pfesese zwine ya amba zwone na  u kona u i shumisa.
﻿
﻿Ndo imela vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, ndi pfa ndo hulisea u n(etshedza vhaofisiri vhot(he vhane vha vha vhatholiwa vha muvhuso vha Afrika Tshipembe iyi Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya vhud(ifari ya Tshumelo ya Muvhuso.  Nga ha hei Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya Vhud(ifari ya Tshumelo ya muvhuso, ?Bugupfarwa i t(alutshedzaho nga ha khoudu ya vhud(ifari ya Tshumelo ya muvhuso?. Khoudu ya Vhud(ifari ndi thikho ya ndeme kha u ita uri hu vhe na kuvhusele kwavhud(i na vhud(ifari vhu t(anganedzeaho ha vhatholiwa vha muvhuso. I dovha hafhu ya d(isa fhungo l(a u t(honifha pfanelo dza vhathu, nd(ila dza mulayo, u kona u imela zwithu, muvhuso u si na tshiphiri, vhud(ifari ha muthu nga muthu na zwine muthu ene mune a zwi takalela.
﻿
﻿Vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso vha ita khumbelo kha vhatholiwa vhot(he vha muvhuso, u bva kha vhane vha vha na vhuimo ha fhasi u ya kha vhane vha vha na vhuimo ha nt(hesa, u sumbedzisa pfesesa maitele, tsumband(ila, na ndaela dze dza katelwa kha Khoudu ya Vhud(ifari. Izwi a zwi konadzei fhedzi,  zwi dovha hafhu zwa t(od(a u kombetshedzwa arali hu tshi khou t(od(iwa uri tshumelo yavhud(i i kone u swikelela vhadzulapo vhashu. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri vhaofisiri vha hane kana u sa t(anganedza dzimpho vhunga izwi zwi tshi dzhiiwa sa tshand(anguvhoni nga mulayo. 
﻿
﻿
﻿Ri tama u khod(a vhalanguli vhot(he na vhaofisiri vhe vha dzhenelela kha u phuromotha kana u t(ut(uwedza Khoudu ya Vhud(ifari ya Tshumelo ya Muvhuso. Ndi a vha t(ut(uwedza u isa phand(a na mushumo wavho wa manakanaka na uri vha songo neta kha khaedu iyi ya u t(ut(uwedza kana u phuromotha vhud(ifari ha tshiphurofeshenal(a kha tshumelo ya muvhuso.
﻿
﻿Vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso vha na fulufhelo l(a uri hei Bugupfarwa ya 
﻿t(halutshedzo i d(o vha tshishumiswa tsha ndeme kha u bveledza u fulufhedzea na u n(ea tshirunzi mishumoni na u t(ut(ula dzangalelo kha vhathu vhot(he (l(a u swikelela tshiimo tsha u sa kona u kond(elela vhuad(a fhano Afrika Tshipembe.
﻿
﻿Tsha u fhedza, ndi tama u t(ut(uwedza vhatholiwa vhot(he vha muvhuso u khwat(hisedza uri vhud(ifari havho vhu tea u anana na milayo ya ndeme ine ya shumiswa kha u langa matshimbidzele a muvhuso na uri vhatshimbidzi vha fanela d(ivha Khoudu ya Vhud(ifari na Bugupfarwa iyi ya T(halutshedzo.
﻿
﻿Muphurofesa Vho-SS Sangweni
﻿Mudzulatshidulo: Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿2. U T(ANGANEDZA
﻿
﻿Iyi Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya Vhud(ifari ya Tshumelo ya muvhuso yo vha I tshi d(o vha I siho arali ho vha hu si nga u d(inekedzela na thikhedzo ya vhathu vha tshivhalo na madzangano ane zwa vha zwo tou tea uri a tou bulwa na u vha livhuwa:
﻿* Vha mihasho ya Lushaka na ya Mavund(u vho tikedza na u bveledzisa hei Bugupfarwa ya T(halutshedzo vha dovha vha n(etshedza mahumbulwa a ndeme a u khwinisa; 
﻿* Vha Ofisi ya Mutsireledzi wa nnyi na nnyi na vhone vho shela mulenzhe kha u bveledzisa bugu hei nga mahumbulwa a vhudzivha;
﻿* Madzangano a Vhashumi na madzangano a u imela vhashumi na one o shela mulenzhe nga u fara mit(angano na dziwekishopo dza tshivhalo he vha t(ahisa mahumbulwa avhud(i kana a ndeme;
﻿* Tshit(afu tsha Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso tsho thusa vhukuma kha u ita t(hod(isiso na u ita mvetamveto ya l(in(walo il(i l(a u fhedza;
﻿* Tsha u fhedza, ri livhuwa zwihuluhulu vha Muhasho wa Britain wa Mveledziso ya Dzitshakatshaka vhe vha lambedza u gand(iswa ha hei Bugupfarwa ya T(halutshedzo ya Khoudu ya Vhud(ifari ya Tshumelo ya muvhuso
﻿
﻿
﻿3. BUGUPFARWA YA T(HALUTSHEDZO NGA HA KHOUDU YA VHUD(IFARI 
﻿YA VHA TSHUMELO YA MUVHUSO
﻿
﻿3.1	MARANGAPHAND(A
﻿
﻿3.1.1	 Ndivho ya hei Bugupfarwa ndi u t(alutshedza nga vhud(alo zwi re ngomu kha Khoudu ya Vhud(ifari. Khoudu ya tshiofisi I tea u vha pfufhi nahone I bule zwo teaho fhedzi na u shumisa teo ya tshiofisi. Ndivho ya iyi Bugupfarwa ndi u ita uri Khoudu iyi i pfeseswe nga vhatholiwa vhot(he vha muvhuso.
﻿
﻿3.1.2 	Bugupfarwa iyi a i n(etshedzi min(we milayo miswa, i tevhedza tshivhumbeo tshenetshil(a khathihi na kunambarele kana kutevhekanele kune kwa vha kha Khoudu, u itela u leludza mbambedzo. Musi i tshi khou shumisa hei Bugupfarwa, mihasho i fanela u engedzedza tsumbo dzine dza tea vhupo hayo.
﻿
﻿3.1.3	Zwi fanela u ombedzelwa uri u bveledziswa ha Bugupfarwa iyi ndi kuitele kune kwa d(o shanduka tshifhinga tshot(he, nahone I nga kha d(i t(od(a u vusuludzwa tshifhinga tshot(he, u fana na Khoudu yone ine.
﻿
﻿3.2	VHUGUDISI
﻿3.2.1 Uri ri kone u bveledza vhud(ifari ha vhuimo ha nt(ha ha tshiphurofeshenal(a mushumoni, vhatholiwa vha muvhuso vha fanela u t(ut(uwedzwa u humbula na u d(ifara nga nd(ila i t(anganedzeaho. Zwenezwo, bugupfarwa heyi i tea u shuma sa thusedzi kha u bveledzisa na u n(etshedza khoso pfufhi dza vhugudisi kha vhatholiwa vhot(he. Bugupfarwa hei i dovha hafhu ya vha na tsumbo dzine dza sumbedzisa vhutandetande ha vhud(ifari vhune ha vha hone mishumoni, vhune ha nga shuma sa mutheo wa vhugudisi na zwin(we zwiwo zwe zwa 
﻿t(anganiwa nazwo, ?T(hodisiso dza zwe zwa vhuya zwa itea?
﻿
﻿3.2.2 Sa mushumisani na Khoudu, bugupfarwa hei i nga thusedza kha u khwa
﻿t(hisedza u fulufhela ha nnyi na nnyi kha u n(ea tshirunzi na u sa dzhia sia ha tshumelo nga u n(etshedza ndavhelelo dzi si gathi dza vhud(ifari vhu t(anganedzeaho na muelo wa vhud(ifari.
﻿
﻿3.3	VHUD(IFHINDULELI HA MUTHOLI 
﻿NA VHATHOLIWA
﻿
﻿3.3.1	Zwa uri vhathu vha guda nga u sedza na u tshenzhela ndi mbuno t(anganedzeaho vhukuma. Zwenezwo, vhud(ifhinduleli ha vhut(hogwa ho sala kha mutholi, ane a vha muthu o ambadzwaho maand(a, sa (Dziminisit(ara na Vhalangamavund(u (DziMEC)) vhane vha vha kha vhuimo ha polotiki, na vhalanguli vhane vha vha vha kha maimo ot(he a tshumelo ya muvhuso, u sika vhupo ho teaho hune milayo ya simiwa na mimodela ya tsumbo ya n(etshedzwa u itela vhatholiwa vhot(he vha muvhuso. 
﻿
﻿3.3.2 Khethekanyo 195(1)(a) ya Ndayotewa i sumbedza zwauri ?vhud(ifari ha nt(hesa ha tshiphurofeshenal(a vhu fanela u iswa phand(a kana u phuromothiwa na u vhulungiwa? kha matshimbidzele a muvhuso nga u angaredza. U ya nga ha thendelano nga u angaredza u bva kha l(ikumedzwa l(a Tshumelo ya muvhuso l(a khoro ya u konanya l(a vhu 2 l(a 1999) vhatholiwa vhot(he vha kha Tshumelo ya Muvhuso vha na vhud(ifhinduleli ha u tevhedza Khoudu ya Vhud(ifari ye ya n(etshedzwa. Izwi zwi vhumba mutheo une khawo u simiwa, u lulamisa na maga a ndat(iso zwa d(isendeka khawo, hune mutholi a fanela u lingedza nga nd(ila dzot(he u vhona uri mafhungo ot(he a re kha Khoudu ya Vhud(ifari a d(ivhiwa nga vhatholiwa vhot(he vha muvhuso.
﻿
﻿3.3.3.	Ndi zwa ndeme u ombedzela zwauri ndivho khulwane ya Khoudu ndi u bveledza tsumbo yavhud(i ya vhud(ifari. Mutholiwa arali a kundelwa u tevhedza izwi, u d(o vha na mulandu wa u sa d(ifara u ya nga ha Mulayo wo bulwaho afho nt(ha, hune a nga n(ewa ndat(iso u ya nga ha khethekanyo ya 18 u swika kha ya 27 u ya nga u shandukiswa ha mulayo kha Mulayotibe wa khwinifhadzo ya Milayo ya Tshumelo ya muvhuso wa 1997, arali a pfuka mulayo we wa n(etshedzwa kha Khoudu ya Vhud(ifari.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿4. TSUMBAND(ILA DZA NGA HA U N(ETSHEDZWA HA KHOUDU YA VHUD(IFARI
﻿4.1	VHUSHAKA VHUKATI HA VHUSIMAMILAYO NA KHOROTSHITUMBE
﻿
﻿4.1.1	Mutholiwa u fulufhedzea kha riphabuliki a dovha a n(ea khuliso Ndayotewa khathihi na u d(ibad(ekanya nga u i tevhedza kha mishumo ya d(uvha nga d(uvha.
﻿
﻿Musi hu tshi livhiswa kha ?Riphabuliki? nga man(we maipfi hu vha hu tshi khou ambelwa kha ?shango? - l(ine l(a vha Afrika Tshipembe. Ndi t(hod(ea ya u thoma ya uri vhatholiwa vhot(he vha muvhuso vha d(o fulufhedzea na u fulufhela shango l(avho.
﻿
﻿Ndayotewa i sumbedzisa zwin(we zwiga zwine zwa tshimbilelana na pfanelo na dzangalelo l(a vhadzulapo vhot(he. Hohu u ombedzelwa ha Khoudu tsha u thoma hu 
﻿t(od(a uri hu vhe na u fulufhelwa ha vhatholiwa vha muvhuso kha matshimbidzele a demokirasi ane a vha hone. Tsha vhuvhili, vhuhulwane ha Ndayotewa vhu fanela u 
﻿t(anganedzwa na u huliswa nga vhadzulapo vhot(he. Tsha vhuraru, mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso u fanela u vha na nd(ivho ya mafhungo ot(he na ndivho ya Ndayotewa sa nd(ila ya u vhulunga na u langula mulayo une wa vha hone. 
﻿
﻿Tsumbo 1:	Vhatholiwa vhot(he vha muvhuso vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho vha a shela mulenzhe zwihulwane kana zwit(uku kha u n(etshedza makumedzwa malugana na phol(isi. L(in(we na l(in(we l(a makumedzwa eneo, l(i fanela u sedzuluswa zwavhud(i u itela uri hu sa vhe na khud(ano vhukati ha zwin(we zwipid(a zwa tshipentshela zwe zwa bulwa kha Ndayotewa. Milayo ya Ndayotewa ine ya nga u shela mulenzhe na u sa vha na tshidzumbe kha u n(etshedza tshumelo hu fanela u t(ut(uwedzwa nga nd(ila dzot(he kha kuitele kwa u bveledza phol(isi. 
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Khethekanyo ya 33(2) ya Ndayotewa i n(etshedza uri muthu mun(we na mun(we we pfanelo dzawe dza thithisea vhukuma nga matshimbidzele a mulayo u na pfanelo dza u n(etshedzwa zwiitisi nga u tou n(wala. Izwi zwi amba uri, u d(ibadekanya na Ndayotewa, mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso u tea u khwat(hisa uri matshimbidzele na mihumbulo ine ya swikelelwa yo d(isendeka kha zwiitisi zwine zwa pfadza, u itela uri zwiitisi zwenezwo zwi nga dovha zwa shumiswa kha vhan(we vhane vha nga kwamea. Nga u tou angaredza, izwi zwi amba uri vhukando hot(he vhune ha nga dzhiiwa vhu fanela u imela ndingo dzot(he dza u sa vha na tshidzumbe. 
﻿
﻿4.1.2	Mutholiwa u rangisa dzangalelo l(a vhathu phand(a
﻿musi a tshi ita mishumo yawe
﻿
﻿Izwi zwi amba uri hune tsheo dza tea u dzhiiwa kana ha shumiswa muhumbulo une wa vhonala wo tea, hu fanela u sedzwa zwine vhathu vha zwi takalela phand(a. Dzangalelo l(a mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso l(i fanela u d(a nga murahu ha dzangalelo l(a vhathu vhot(he.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa ane a vha mutsila wa we a tholiwa sibadela u vhofhiwa nga kont(iraka uri a shume u bva nga iri ya 8:00 u swikela nga 16:30. A hu na nzudzanyo dzo tendelaniwaho ngadzo dza u badelwa masheleni o fhiraho a u shuma tshifhinga itshi, zwine zwa vhidzwa ?overtime?. D(umbu l(o fud(a tshisiku tsha mud(agasi afho sibadela lune tshumelo ya mud(agasi ya vha yo thithisea. Pherani hune ha itwa miaro hu khou tou shumiswa mutshini wa ?dzhenereitha?. Dzhenereitha iyo na yone i khou thoma u n(ea thaidzo, a i khou n(etshedza tshumelo yavhud(i. Zwenezwo mutholiwa uyu wa zwa vhutsila u n(ewa ndaela ya shishi ya u lugisa dzhenereitha iyi nga iri ya 16:00. Zwenezwo zwo lavhelelwa uri mutholiwa uyu a ite mushumo uyu wa u lugisa naho zwi tshi nga amba uri u fanela u shuma iri ndapfu u swikela mushumo uyu u tshi khunyelela.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Vhunzhi ha vhashumi vhane vha shuma kha mavund(u o fhambanaho vha sumbedza dzangalelo l(a u ya kha mad(uvha a vhuawelo nga n(wedzi wa Nyendavhusiku. Arali l(ivi iyi ya n(etshedzwa mutholiwa mun(we na mun(we, izwi zwi d(o amba uri ofisi idzi a dzi nga koni u n(etshedza tshumelo kha vhadzulapo. Zwenezwo hu fanela u vha na u d(in(etshedzela vhukati ha vhalanguli na vhan(we vha vhatholiwa, hune ha swikelelwa thendeleno ya uri hu fanela u vha na vhan(we vhatholiwa vha no sala nga hetshi tshifhinga, hu u itela uri hu vhe na u isa phand(a tshumelo.
﻿
﻿4.1.3	Mutholiwa u tevhedza phol(isi dza Muvhuso wa tshifhinga 
﻿tshenetsho nga u fulufhedzea kha mushumo wawe
﻿ wa tshiofisi u ya nga he a laedzwa ngaho.
﻿
﻿
﻿Mulayotibe wa Pfanelo u ya nga Ndayotewa, u tsireledza mudzulapo mun(we na mun(we kha pfanelo dzawe dza politiki, dzine dza katela pfanelo dza u
﻿ d(ibad(ekanya na kana u vha murad(o wa dzangano l(ine muthu a d(inangela kana a l(i funa. Kuitele kwa khetho ku d(o ita uri hu vhe na dzangano l(ine l(a kunga vhathu vhanzhi kha khetho dzal(o. Izwi zwi nga d(i amba uri dzangalelo l(ikene l(a mutholiwa wa muvhuso a l(i koni u sumbedziswa nga mvelelo dza khetho. Zwi nga d(i dovha zwa amba uri t(hod(ea dza u ranga, mbekanyamushumo ya zwine zwa d(o itwa na dziphol(isi dzine dza shumiswa nga Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho dzi nga d(i fhambana na t(hod(ea ya u ranga ya mutholiwa mun(we muvhuso. Naho zwo ralo, vhatholiwa vha muvhuso vha lavhelelwa u shumela Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho vho d(iimisela, nga vhukoni hot(he na nga nd(ila ya u fulufhedzea kha u tevhedza phol(isi.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa wa muvhuso ene u tenda kha fhungo l(a uri tshumelo ya mutakalo ya nt(hesa i fanela u vha yone t(hod(ea khulwane kha shango nahone u tikedza dzangano l(ine l(a vha na muhumbulo u no fana na wonoyo. Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho, wone, u t(anganedza sa phol(isi yawo t(hod(ea ya u n(etshedza madzulo (dzinnd(u) na u lwa na vhuvhava sa zwone zwiga zwine zwa vha zwa ndeme. Zwenezwo mutholiwa u lavhelelwa u t(anganedza t(hod(ea iyi ya Muvhuso. Izwi a zwi ambi u kandeledzwa kana u thivhelwa ha u d(a na min(we mihumbulo miswa.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho u tshi khou humbula u thoma u shumisa tshin(we tshikimu tshine vhatholiwa vha vha na vhud(ifhinduleli ha u t(ahisa mihumbulo yavho uri tshi nga shumiswa hani zwavhud(i, nahone nga nnd(a ha u sa tendelana na tshikimu, mutholiwa u fanela u sedza nga l(it(o l(a tsenguluso, a songo sedzesa nga maand(a vhud(ipfi hawe, o sedza nd(ila dzo fhambanaho na zwivhuya na zwivhi zwine zwa vha hone kha tshikimu itshi, na nd(ila dzavhud(i dzine dza nga shumiswa kha u shela mulenzhe ha vhane vha kwamea, vhane vha vha vhatholiwa
﻿
﻿4.1.4	Mutholiwa u lwisa u d(ivha na u tevhedzela ndaela dzine dza shumiswa kha vhud(ifari na mishumo yawe.
﻿
﻿U kona u fulufhedzea na u kona u shumela zwavhud(i Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho khathihi na nnyi na nnyi, vhatholiwa/vhatholiwa vha fanela u vha na nd(ivho ya mushumo wavho, dziphol(isi malugana na nd(ila dzine dza fanela u tevhedzwa kha u ita mishumo yavho na maitele ane a fanela u tevhedzelwa.
﻿
﻿
﻿Vharangaphand(a vha na vhud(ifhinduleli ha u vhona uri vhatholiwa vha na nd(ivho ya zwine mushumo wavho wa katela. Vhatholiwa na vhone vha na vhud(ifhinduleli ha u u vhona uri vha vha na nd(ivho, u kona u shuma mishumo yavho nga nd(ila i fushaho u ya nga ha phol(isi dzo tiwaho na u kona u tevhedza maitele ane a shumiswa kha vhupo havho, nga nd(ila ine ya fusha nnyi na nnyi na vhadzulapo vhane vha n(etshedzwa tshumelo.
﻿
﻿Tsumbo 1:	U shaya nd(ivho ya tshumelo ya muvhuso ya zwa dzitshelede, muofisiri u t(anganedza u rengwa ha tshishumiswa nga nnd(a ha u wana thendelo yo teaho u bva kha vha Zwa gwama, ?Treasury?. Nyito iyi i amba u shumiswa ha tshelede hu songo tendelwaho hune ha nga ita uri hu vhe na u sa shumiswa zwavhud(i ha masheleni na u dzhielwa vhukando lwa mulayo hune ha tea u badelwa tshelede ya tshinyalelo idzi.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Nga nt(hani ha u shaya nd(ivho, mutholiwa u vhudza mualuwa t(hod(ea dzi si dzone dza malugana na khumbelo ya phentsheni, a tshi sumbedzisa maga a u ita khumbelo, kana na tshelede ine mualuwa uyo a d(o badelwa yone. Maitele aya a nga dzhenisa khomboni uyo mudzulapo arali pfulufhedziso dza sa tshimbila nga ngona.
﻿
﻿4.1.5	Mutholiwa u shumisana na zwin(we zwiimiswa zwa muvhuso
﻿zwe zwa sin(wa fhasi ha vhusimamilayo na Ndayotewa 
﻿kha u bveledza kana u isa phand(a dzangalelo l(a nnyi na nnyi.
﻿
﻿
﻿Zwin(we zwiimiswa zwa tshivhalo zwo sikwa fhasi ha Ndayotewa (Mutsireledzi wa nnyi na nnyi, Muoditha-Dzhenerala, Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, Khomishini ya u linganyiswa ha Dzimbeu, na zwin(we zwiimiswa zwo sikwa nga vhusimamilayo (Bodo dza thendara, Khomishini ya t(hod(isiso, nz.). Hezwi zwiimiswa zwi shuma sa tshikalo tshine tsha khwat(hisedza uri hu vhe na ndaulo kana matshimbedzele avhud(i. Zwenezwo vhatholiwa vha muvhuso vha songo sedza izwi zwiimiswa nga it(o l(ivhi, fhedzi zwi fanela u vha t(ut(uwedza u shuma mishumo yavho nga, sa tsumbo, u n(etshedza mafhungo ot(he na t(halutshedzo dzot(he dzine dza nga t(od(ea.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Arali Ofisi ya Mutsireledzi wa nnyi na nnyi yo humbelwa u ita t(hod(isiso ya mbilaelo nga mudzulapo kha mun(we muhasho wa Muvhuso, ofisi iyi i d(o lavhelela tshumisano ya vhatholiwa vha muhasho wonoyo malugana na u n(etshedza mafhungo ot(he ane a d(o t(od(ea.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali Muoditha-Dzhenerala a wanulusa man(we matshimbidzele o peamaho kha muhasho une wa tshimbidza zwa masheleni, vhaofisiri vhane vha kwamea vha songo sedza mawanwa aya nga it(o l(ivhi. Vha fanela u pfesesa na u takalela mushumo wa Muoditha-Dzhenerala vha shumisane zwavhud(i na Ofisi yawe u tandulula thaidzo dzine dza nga vha dzi hone.
﻿
﻿4.2	VHUSHAKA NA NNYI NA NNYI
﻿4.2.1	Mutholiwa u bveledza kana u isa phand(a vhuthihi na tshiimo tshavhud(i tsha lushaka lwa Afrika Tshipembe kha u shuma zwavhud(i mishumo ya tshiofisi.
﻿
﻿Fhungo l(a u thoma l(a Ndayotewa l(i bula zwauri u t(anganedzwa ha Ndayotewa ho livhiswa kha u - 
﻿* fhodza matsivha a khethululo ye ya vha i hone tshifhingani tsho fhiraho na u sima vhadzulapo vhane matshilele avho a vha o d(isendeka kha demokirasi, mulayo wa tsireledzo na pfanelo dza vhathu dza mutheo;
﻿* U sima mutheo wa demokirasi na vhadzulapo vho vhofholowaho hune Muvhuso wa vha wo d(isendeka kha lutamo lwa vhathu na u khwat(hisa uri mudzulapo mun(we na mun(we u na u tsireledzea hu ed(anaho phand(a ha mulayo;
﻿* 
﻿* U khwinisa matshilele a vhadzulapo vhot(he na u bvisela khagala vhukoni ha muthu mun(we na mun(we;
﻿* u fhat(a Afrika Tshipembe l(a demokirasi l(i re na vhuthihi l(ine l(a kona u d(iimisa sa Muvhuso-woga kha lushaka lwot(he.
﻿Uri hu vhulungwe na u kona u pfesesa milayo yo vhewaho kha Ndayotewa, hu tea u vha na u d(iimisela na tshumisano yavhud(i u bva kha vhadzulapo vhot(he. Vhatholiwa vha muvhuso vha dzhiiwa sa tshipid(a tsha ?Muvhuso?, zwenezwo ndi zwa ndeme vhukuma kha sia l(avho.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Muya wavhud(i wa mutingati, vhushaka havhud(i ha u shumisana na vhupo ha u thusana na ha tshiphurofeshenal(a vhukati ha tshigwada tsha vhatholiwa u bva kha mirafho yo fhambanaho vhane vha shuma na nnyi na nnyi, vha d(o vha tsumbo yavhud(i kha vhadzulapo vhot(he. Tsumbo yavhud(i i d(o vha kha ofisi ine ya n(etshedza man(walo a vhun(e kana dziphasipoto.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa u fanela u d(in(walisa kha khoso ya u guda lun(we lwa nyambo dza tshiofisi dzine dza shumiswa kha vhupo honoho. U fanela u dovha a t(ut(uwedza uri hu vhe na vhud(ologi nga dzin(we nyambo mit(anganoni hune ha nga vha na t(hod(ea. 
﻿
﻿4.2.2	Mutholiwa u d(o shumela nnyi na nnyi a sa khethululi 
﻿nahone nga nungo dzot(he u itela u sima muya wa
﻿u d(ifulufhela kha tshumelo ya muvhuso.
﻿
﻿
﻿Tshumelo ya muvhuso i n(etshedzwa vhadzulapo vhot(he, nahone nnyi na nnyi ene u lavhelela u farwa nga nd(ila i ed(anaho, i fushaho, ya phurofeshenal(a nahone ya vhukonani. Vhatholiwa zwenezwo vha tea u tshila u ya nga zwine zwa lavhelelwa nga vhatholi vhavho na avho vhane vha vha n(etshedza tshumelo nga nd(ila i linganaho, nahone nga nd(ila ine ya sa d(o sima fhedzi fulufhelo kha nnyi na nnyi, fhedzi i d(o dovha ya sima muya wa u takalelwa ha tshumelo ya ndeme nahone i fushaho nnyi na nnyi. 
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa u shuma kha muhasho une khumbelo dza kha nnyi na nnyi dza in(we tshumelo dza sedzuluswa hone. Muhura wawe u a zwi d(ivha uri sa mutholiwa wa afho vha nga t(ut(uwedza kuitele, zwenezwo muhura uyu a nga mu kwama uri a mu thuse kha uri khumbelo yawe i t(avhanyedzelwe. Mutholiwa u d(o thoma a sedzulusa fhungo il(i nga vhuronwane, sa izwi u n(etshedza muhura thuso iyi zwi nga sedzwa sa u khethulula kha vhan(we vhahumbeli kana sa tshid(ivhano.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa u tea u humbela dzikhasit(ama uri dzi ite muduba, u itela uri mun(we na mun(we a d(o kona u thuswa musi tshifhinga tshawe tshi tshi swika, hu u itela u thivhela u vhonala sa ane a khou ita tshid(ivhano kana khethululo.
﻿
﻿4.2.3	Mutholiwa u tea u vha na vhulenda, thuso na u swikelelea kha kushumele kwawe na nnyi na nnyi, na u fara zwavhud(i vhathu sa khasit(ama dzine dza tea u wana tshumelo ya tshiimo tsha nt(ha tshifhinga tshot(he.
﻿
﻿Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vha dzhiele nzhele zwauri, nga u shumisana na nnyi na nnyi, vho d(ivhofha vhone vhane u shumela tshitshavha tshot(he.
﻿Zwenezwo, nnyi na nnyi u lavhelelwa u shumelwa, nahone u t(od(a vhatholiwa vha tshi vha hone musi vha tshi t(od(a thuso nga nd(ila ya vhukonani nahone i fushaho.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa u t(anganedza lut(ingo lu bvaho kha mudzulapo, fhedzi zwi tou vha khagala uri mbudziso iyi i fanela u livhiswa kha tshin(we tshipid(a tsha muhasho. Mutholiwa a sokou vhudza khasit(ama uri kha i lingedze hun(we-vho. Izwi zwi nga d(isa mvelelo dza uri uyu muthu a fhiriselwe fhethu ha vhan(we vhathu vha thungo-thungo hune a sa d(o wana thuso. Izwi a zwi thusi nahone zwi nea tshumelo ya muvhuso dzina l(ivhi. Mutholiwa zwine a fanela u ita, ndi u n(etshedza thuso ya u wana muthu o teaho kana muhasho. Nga murahu ha u wana fhethu ho teaho, u d(o mu rwela lut(ingo murahu.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Musi mutholiwa a si na vhathu vho itaho muduba vhane vha t(od(a thuso khae, u fanela u thusa mushumi ngae nga u vhidza avho vho lindelaho thuso kha khaunthara yawe, fhedzi arali a na nd(ivho ya mushumo une a tea u n(etshedza tshumelo khawo. 
﻿
﻿Tsumbo 3:	Arali muthu a ya kha muofisiri nga ndangano, kha ri dzhie sa tsumbo, u pfesesa nga ha mafhungo a t(hod(ea dzine dza fanela u fushiwa kana u swikelelwa malugana na u wana sabusidi ya u renga nnd(u kha Muvhuso, muofisiri u fanela u lingedza u dzhenisa muthu uyo kha mutevhe wawe wa pulane nga u t(avhanya. Izwi a zwi nga sumbedzi fhedzi u swikelelea, zwi d(o dovha zwa sumbedza uri u na lutamo lwa u n(etshedza tshumelo.
﻿
﻿4.2.4	Mutholiwa u dziela nt(ha nyimelo na mbilaelo dza vhathu vhot(he kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi na 
﻿kha u dzhia tsheo malugana na zwine zwa vha kwama.
﻿
﻿
﻿Naho t(hod(ea na/ kana mbilaelo dza vhadzulapo zwi tshi nga vhonala zwi tshi nga a zwi tou dinesa mat(oni a vhatholiwa, fhedzi mirad(o ya vhadzulapo i tshi humbula uri ndi zwihulu, vhatholiwa vha fanela u dzika na u n(etshedza thuso yavhud(i nga u n(etshedza mafhungo kana nga u n(ea ngeletshedzo malugana na u d(isa thandululo dza thaidzo iyi.
﻿
﻿Zwililo kana mbilaelo dzine dza t(ahiswa nga vhathu, hu nga vha muthu muthihi kana tshigwada, dzi fanela u dzhielwa nzhele. Hu tshi tevhelwa vhukwamani na kuitele zwi si na tshidzumbe kha il(i fhungo hu nga t(ut(uwedza vhukuma fhungo l(a u t(anganedza /u pfesesa nyimelo na zwililo zwa nnyi na nnyi.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Kiliniki ya zwa mutakalo i khou pulaniwa kha vhupo ha mahayani, fhedzi hu na in(we nd(ila ya u n(etshedza kiliniki thendeleki, ?mobile unit?. Vhadzulapo vha vhuponi uho vha fanela u kwamiwa malugana na u wana zwine vha zwi takalela. Izwi zwi d(o n(etshedza muhumbulo wo khwat(haho na u katela tshumisano na vhadzulapo kha u bva kha l(iga l(a u thoma.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa wa muvhuso u na vhud(ifhinduleli ha u phurosesa khumbelo ya mutikedzelo wa nnd(u dza vhadzulapo vha vhupo vhu songo bveledzisiwaho, vhane vha dzula mikhukhuni. Arali khumbelo iyi ya sa tshimbidzwa nga u t(avhanya nahone nga nd(ila i fushaho, izwi zwi nga amba uri thandela yot(he i d(o lenga, izwi zwa amba uri vhathu avha vha fanela u tshila fhethu ha mutakalo u si wavhud(i tshifhinga tshilapfu, hu uri izwi zwo vha zwi tshi nga tinyiwa nga u n(etshedza tshumelo ya u t(avhanyedza.
﻿
﻿4.2.5	Mutholiwa o d(ikumedzela kha u n(etshedza 
﻿tshumelo yo teaho tshifhinga tshot(he na u bveledzisa  na u 
﻿takulela nt(ha vhadzulapo vhot(he vha Afrika Tshipembe
﻿
﻿
﻿Muvhuso wa tshifhinga tshino wo buletshedza zwavhud(i ndivho dzawo dza u sedza kha u bveledzisa vhadzulapo vhe vha vha vho thudzelwa kule tshifhingani tsho fhiraho, sa zwe zwa sumbedziswa kha mbekanyamushumo ya Muvhuso ine ya vhidzwa Mbekanyamushumo ya u fhat(ulula nga vhuswa na mveledziso, ?RDP? nga u pfufhifhadza. Hezwi zwi tea u itwa nga mihasho yot(he u ya nga ha mishumo yayo.
﻿
﻿Afrika Tshipembe ndi shango l(ine l(a kha d(i bvela phand(a, nahone tshipid(a tshihulu tsha vhadzulapo vhal(o, u ya nga ha zwiitisi zwo fhambanaho, a vha na na nd(ivho nga ha pfanelo na ndugelo dzavho, tshumelo dzine vha fanela u dzi wana, maga ane vha tea u a tevhela na muthu ane vha tea u mu kwama kha hel(o fhungo. Sa izwi tshumelo ya muvhuso i tshumelo ya vhathu vhot(he, ndi vhud(ifhinduleli ha vhashumi u n(etshedza vhadzulapo vhane vha shaya nd(ivho, mafhungo ot(he, ngeletshedzo na thuso ine vha nga i t(od(a. Izwi zwi fanela u itwa nga vhulenda nahone nga nd(ila i fushaho, naho zwi tshi nga amba u vha fhirisela kha tshin(we tshiimiswa tshine tsha n(etshedza tshumelo iyi, nga nd(ila ya vhulenda na vhukonani.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Vhatholiwa vha fanela u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza u bveledzisa na u takulela nt(ha dzine dza vha hone kha mihasho yavho. Vha fanela u d(iimisela kha mishumo yavho na u khwat(hisedza uri mbekanyamushumo dzenedzo dzi fanela u tshimbidzwa nga nd(ila yavhud(i nahone nga nd(ila i fushaho hu tshi tevhedzwa tshifhinga tsho tiwaho.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Musi vha tshi khou shuma na nnyi na nnyi kha vhupo ha zwa mutakalo, vhatholiwa vha fanela u shumisa tshifhinga tshenetsho u n(etshedza tshumelo ya u eletshedza arali vha tshi humbulela uri nd(ivho yavho nga zwa mutakalo I nga vha i sa fushiho. Hune vhatholiwa vha sa kone u n(etshedza thuso yo teaho nga vhone vhane, vha tea u fhirisela muthu ane a khou t(od(a thuso kha vhashumisani vho teaho vhane vha d(o sumbedza nd(ila na u n(etshedza ngeletshedzo yo teaho.
﻿
﻿4.2.6	Mutholiwa ha ngo tea u vha na tshit(alula kha vhathu zwi tshi ya nga lushaka, mbeu, murafho, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano l(a polotiki, lutendo, mvelele na luambo.
﻿Sa izwi zwo no d(i bulwa mathomoni, vhatholiwa vha muvhuso vha n(etshedza tshumelo kha muthu mun(we na mun(we na kha vhadzulapo vhot(he, hu sa khathalei uri ndi vhonnyi fhano Afrika Tshipembe. Muthu mun(we na mun(we u na pfanelo dzawe u ya nga ha Ndayotewa dza u farwa nga nd(ila yavhud(i nahone dza u n(ewa tshirunzi tsho teaho. Zwenezwo, vhatholiwa vha na vhud(ifhinduleli ha u fara vhathu vhot(he nga nd(ila i si na tshit(alula, nga muya wa vhukonani nahone nga nd(ila i fushaho, na u ita uri vhadzulapo vha pfe vha tshi t(anganedza tshumelo yo vha teaho. 
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa a nga d(ihumbulela uri muthu ane khou fanela u n(etshedzwa tshumelo a nga vha e ?geyi?. Naho maitele aya a tshi nga wanala a sa t(a
﻿nganedzei u ya nga kuvhonele kwa mutholiwa, u lavhelelwa u n(etshedza tshumelo ya tshiphurofeshenal(a ine ya n(etshedzwa muthu mun(we na mun(we.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Vhathu vha tshivhalo vho ita muduba, ha mbo dzhena muthu ane a vha na vhuimo ha nt(ha. Muthu uyo u lavhelela u n(etshedzwa tshumelo phand(a ha vhe a vha wana. Arali mutholiwa ane a khou n(etshedza thuso a tendela uyo muthu u pfuka vhathu vhe vha ita muduba, zwi amba uri u khou shuma nga tshid(ivhano kha vhathu vhe vha ita muduba vhane na vhone vha khou lavhelela u thusiwa.
﻿
﻿
﻿4.2.7	Mutholiwa ho ngo tea u shumisa vhuimo hawe nga nd(ila i si yavhud(i kha tshumelo ya muvhuso u bveledza kana u khethulula zwi tshi ya nga dzangalelo l(a dzangano l(ine murad(o wa vha khal(o.
﻿
﻿Sa musi vhatholiwa vha muvhuso vha tshi n(etshedza tshumelo kha vhadzulapo vhot(he, vhane vha vha vha zwigwada zwa madzangalelo o fhambanaho, madzangano a polotiki na vhathu vha u tenda kha zwithu zwo fhambanaho, nz., izwi zwi amba uri mutholiwa wa muvhuso ho ngo tea u d(idzhenisa kha mafhungo ane a nga vhonala a tshi dzhia sia l(a u takalela tshin(we tshigwada u fhirisa tshin(we.
﻿
﻿U ya nga ha zwine tshumelo ya muvhuso ya vha zwone, khasit(ama dzot(he dzi fanela u n(etshedzwa tshumelo nga nd(ila i ed(anaho, u ya nga ha phol(isi dza Muvhuso wa tshino tshifhinga. Mutholiwa u fanela u pfesesa na u fhambanya vhukati ha vhud(ifhinduleli hawe kha Muvhuso wa tshino tshifhinga na u d(idzhenisa kha mafhungo a polotiki.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa u wela kha tshigwada tsha vhupo ha mvelele tshine tsha fanela u t(at(isana kha u avhelwa ha magavhelo nga Muvhuso n(waha mun(we na mun(we. Mutholiwa uyu u na vhuimo ha nt(ha kha muhasho wa u ita tsenguluso, u tshimbidza na u n(ea t(hut(huwedzo ya l(ikumedzwa kha Minisit(ara o teaho. Hoyu mutholiwa ho ngo fanela u shumisa vhuimo hawe u t(ut(uwedza uri khumbelo ya vhupo vhune a bva khaho i vhe yone ine ya t(anganedzwa, zwine zwa d(o sia khumbelo dza vhun(we vhupo dzi sa nga t(anganedzwi. Mutholiwa uyu u fanela u bvisela khagala fhungo il(i nga u l(i posela kha muhulwane wawe, u thivhela maitele ane a nga vhonala a tshi thithisa pfanelo dza vhan(we vhathu.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Vhatholiwa vha lavhelelwa u n(etshedza thikhedzo yo khunyelelaho kha Minisit(ara/vhalangavund(u (dziMEC) dzavho kha ndugiselo dza man(walwa, nz. ane a d(o shumiswa kha zwithu zwa tshiofisi, sa tsumbo, nyambedzano nga ha mvetamveto ya zwa vhusimamilayo. Fhedzi, vhatholiwa a vho ngo tou tea u vha tshipid(a tsha u lugisela na u ola man(walwa ane a tea u shumiswa nga Minisit(ara kana MEC kha zwithu zwine zwa kwama dzangano l(a zwa polotiki.
﻿
﻿
﻿4.2.8	Mutholiwa u t(hompha na u tsireledza tshirunzi 
﻿tsha muthu khathihi na pfanelo dzawe sa zwe dza
﻿ sumbedziswa kha Ndayotewa.
﻿
﻿Vhatholiwa vha fanela u d(ifara nga nd(ila ine ya t(homphea kha vhashumisani na kha nnyi na nnyi, zwi si na ndavha uri ndi vhonnyi, nd(ila ine vha lavhelesea ngayo, vhuimo havho, nz. Vhud(ifari ha mutholiwa kha vhan(we vhathu vhu fanela u vha ha vhukonani, thuso nahone vhu vhe vhu fushaho.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Arali mushumi wa khauntharani , a swikelwa  nga muthu ane a vha o d(il(ela mavhele nahone a tshi khou ita phosho, muthu uyo u fanela u farwa zwavhud(i sa vhan(we vhathu, nga u mu thusa zwavhud(i a sa fhelelwi mbilu. Ndi zwa ndeme u elelwa zwauri vhathu vha d(o vha vha tshi khou sedza nga it(o l(a u sengulusa, zwenezwo vhashumi vha fanela u lwisa u khwinisa tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso nga u shuma lwa tshiphurofeshenal(a kha zwiwo zwi no nga zwenezwi. Arali nyimelo iyi ya bva nnd(a ha tshand(a, vhashumi vha kundelwa u i laula, vha songo sumbedza u vhaisala kana u dinalea, vha nga tou fhirisela uyo muthu kha muhulwane, ane a nga kona u shumana nae thungo vhe vhavhili.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Vhathu vha t(ut(uwedzwa nga t(hod(ea ya tshelede u ita khumbelo ya mbuelo dza zwa vhulondavhathu. Vhaofisiri vhane vha vha na vhud(ifhinduleli ha u vha thusa nga fomo dza khumbelo dzo teaho, vha tea u pfesesa nyimelo ine avha vhathu vha vha khayo na u vha pfela vhut(ungu.
﻿
﻿4.2.9	Mutholiwa u kona u vhona pfanelo dza nnyi na nnyi dza u swikelela mafhungo, hu songo katelwa man(we a mafhungo o tsireledzwaho nga mulayo.
﻿
﻿Ndayotewa i n(etshedza zwiten(wa zwivhili kha fhungo l(a u swikelelea ha mafhungo. Fhungo l(a u thoma ndi l(a u bveledza u sa dzumba mafhungo, zwine zwa tendela mudzulapo mun(we na mun(we u kona u swikelela mafhungo ot(he ane a nga vha na thuso kha nnyi na nnyi. Izwi zwi d(o ita uri vha kone u shela mulenzhe kha u bveledza phol(isi dzine vha d(o tama u dzi vhona dzi tshi khou shumiswa. Tsha vhuvhili, Ndayotewa i livha kha u tendela vhadzulapo u tsireledza pfanelo dza ndeme u ya nga he dza n(etshedzwa kha Mulayotibe. Vha nga d(i humbela u dodombedzelwa zwiitisi zwa matshimbidzele ane a nga vha vhaisa. Vha nga d(i dovha vha isa phand(a na u humbela man(we mafhungo ane a nga vha thusa kha u tsireledza pfanelo dzavho.
﻿
﻿
﻿Sa izwi mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso a tshi zwi d(ivha zwauri fhungo l(a u swikelelea ha mafhungo ndi l(a ndeme vhukuma kha nnyi na nnyi nahone a si l(ine l(a leluwa. Man(we a mafhungo a dzhiiwa sa o tsireledzeaho hune a tea u langulwa nga mihasho u ya nga tsumband(ila dzine dza vhidzwa ?Guidelines On Minimum Information Security Standards? e a n(etshedzwa nga vha ?Zhendedzi l(a Vhut(ali l(a Lushaka, ?National Intelligence Agency?. Tshigwada tshine tsha vhidzwa ?Mulayotibe wa Demokirasi yo Vuleaho, ?The Open Democracy Bill? na tshone tshi na muhumbulo wa u thoma furemiweke yo teaho hune mafhungo a d(o langulwa nga mihasho. Izwi zwi ita uri mafhungo a kond(ese nga nt(hani ha uri Mulayo wa zwa Mishumo l(abour RelationsAct) wa 1995 na wone u n(etshedza nd(ila dzin(we dza u konadzea dzine vhatholiwa vha muvhuso vha kona u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso sa mutholi u itela u tsireledza dzin(we dza pfanelo dza mishumo ya vhashumi.
﻿N(wongo wa mafhungo aya u nga nweledzwa nga nd(ila i tevhelaho:
﻿* Mutholiwa u fanela uri nga tshifhinga tshot(he a kone u vhona pfanelo dza nnyi na nnyi dza malugana na u kona u swikelela mafhungo.
﻿* Muhasho mun(we na mun(we u fanela u bveledza phol(isi yo teaho ine ya tevhedza na u tshimbidzana na vhusimamilayo ho teaho uri hu d(o kona u langwa mafhungo a kha vhupo ha dzangano l(in(we na l(in(we.
﻿* Vhatholiwa vha fanela u dzhiela nzhele milayo na dziphol(isi dzine dza langula mafhungo haya kha mihasho. 
﻿* Zwiitisi na kuitele kune kwa tevhelwa kwe kwa bveledzisa maga a matshimbidzele, zwi fanela u rekhodiwa u itela uri mafhungo a wanale arali a tshi t(od(ea.
﻿* Arali mafhungo a humbelwaho  nga mun(we muthu a sa wanale, muthu onoyo u tea netshedzwa zwiitisi zwi t(anganedzeaho malugana na zwenezwo.
﻿
﻿Tsumbo 1:	U n(etshedza vhathu mafhungo nga tshifhinga tsho teaho ndi zwa ndeme vhukuma. Arali muthu we a humbela u n(etshedzwa mafhungo a basari a vho n(etshedzwa ayo mafhungo nga murahu ha musi datumu ya u redzhisit(ara ya n(waha wa u guda yo no fhira, mushumo wa u n(etshedza mafhungo ayo wo no bvumelwa.
﻿
﻿Tsumbo 2:	U swikelelea ha mafhungo zwi amba uri mafhungo ayo a fanela u vhulungwa na u khwiniswa tshifhinga tshot(he. Arali murad(o wa phalamennde a tshi nga humbela man(we mafhungo nga ha nyambedzano ine ya d(o fariwa phalamenndeni, u kundelwa ha muhasho u n(etshedza mafhungo kwao nahone o khwinisiwaho nga tshifhinga zwi nga thithisa matshimbidzele a demokirasi.
﻿
﻿Tsumbo 3:	U n(etshedza mafhungo ane a sa vhe a vhukuma zwi nga vhanga thaidzo khulu vhukuma. Sa tsumbo, vhathu vha nga d(i vhudzisa nga ha u thoma u shumiswa ha tshikimu tshiswa tshine zwin(we zwa zwidodombedzwa zwatsho zwa vha zwi saathu u t(anganedzwa nga vha re na maand(a ayo. Mushumi ane a sa vhe na nd(ivho iyi, ane a nga d(i vha a na nzhele nga ha zwidodombedzwa zwa u ranga nga ha tshikimu itshi a nga d(i n(etshedza mafhungo ane a sa vhe a tshiofisi. Izwi zwi nga d(isa t(honi kha tshumelo ya muvhuso arali ha nga itwa tshanduko kha tshikimu dzine dza d(o shumiswa nga nd(ila yo fhambanaho na zwe nnyi na nnyi a lavhelela.
﻿
﻿4.3	VHUSHAKA VHUKATI HA VHATHOLIWA
﻿4.3.1	Mutholiwa u shumisana zwavhud(i na vhan(we vhatholiwa 
﻿u swikelela dzangalelo l(a nnyi na nnyi.
﻿
﻿Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vhot(he vha d(ivhe zwauri vha khou shuma vhe na ndivho nthihi, ine ya vha ya u shumela Muvhuso une wa khou vhusa nga tshifhinga tshenetsho khathihi na vhathu nga u fulufhedzea nahone nga nd(ila i fushaho. Zwenezwo vhatholiwa vha fanela u tou lwa nga nungo dzot(he u shumisana zwavhud(i. Nga u thusana na u tikedzana na u kovhekana nd(ivho, mihumbulo na tshomedzo (hune ha vha ho tea), vhatholiwa vha d(o kona u shuma mushumo u fushaho une wa d(o takadza Muvhuso na vhadzulapo. 
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Ndi zwa ndeme u vha na nzhele ya uri ndivho khulwane ya tshumelo ya muvhuso na u pfesesa uri tshipid(a tshin(we na tshin(we tshine tsha shun(wa zwavhud(i, tshi shela mulenzhe kha u bveledzisa mitshelo yavhud(i. Zwenezwo mutholiwa u fanela u kona u t(anganedza mihumbulo na mahumbulwa a vhashumisani nae u bva kha zwin(we zwipid(a. Kha tshumelo ya muvhuso a hu na tshikhala tsha vivho kana dwadze l(ine l(a vhidzwa ?get off my territory?, zwine nga lwa tshit(angani ri nga ri: ?vha songo nkanda murunzi?.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a dzhiela nzhele uri t(hod(ea dza nnyi na nnyi dzi nga swikelelwa arali ofisi in(we i tshi shumisana na in(we, mutholiwa u fanela u bva fulo l(a u t(od(isisa nga ha heyo tshumisano, naho vhaofisiri vhane vha nga vha vha tshi khou shuma kha in(we ofisi vho thoma vha si na muya wa tshumisano.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Muofisiri u kwamiwa nga mun(we muhasho u dzhenela tshigwada tsha u thusa kha u khetha vhashumi. Mutholiwa uyo u tea u thusa kha khumbelo iyi arali zwi tshi konadzea. Fhedzi-ha u fanela u dzhiela nzhele t(hod(ea dza mushumo wawe nahone a wane thendelo i bvaho kha muhulwane wawe.
﻿
﻿4.3.2	Mutholiwa u tevhedza ndaela dzi pfalaho u bva kha vhane vha vha na maand(a a u dzi n(etshedza, tenda dzi sa fhambani na dze dza n(etshedzwa kha Ndayotewa na kha min(we milayo.
﻿
﻿Ndi zwa ndeme uri vhashumi vha tevhedze ndaela dzot(he dzine dza pfala, u itela uri tshumelo i kone u n(etshedzwa kha vhadzulapo nga nd(ila yo dzudzanyeaho nahone yo lungekanaho. Madzangano mahulwane ane a nga sa mihasho ya tshumelo ya muvhuso  a nga kona u shuma zwavhud(i fhedzi arali hu na tshivhumbeo tshavhud(i tsha vhulanguli tshine tsha t(homphiwa nga vhane vha vha fhasi ha vhulanguli uvhu. Arali maga ot(he a ndaela dza zwa milayo a tevhedzwa nga nd(ila i fushaho nahone nga tshifhinga, dzangano l(ot(he l(i d(o kona u shuma zwavhud(i.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mushumi u t(anganedza ndaela u bva kha mutshimbidzi kana rapolotiki muhulwane u ita tshithu tshine tsha sa tendelwe u ya nga ndaela dzine dza vhusa tshumelo ya muvhuso. Mutholiwa u fanela u vha na nd(ivho ya milayo, kha tsumbo ye ya n(etshedzwa afho nt(ha u fanela u kona u dovha a sumbedzisa u sa vha mulayoni ha ndaela yo itwaho nga muhulwane. Arali muhulwane a d(i kombetshedza, mutholiwa u fanela u humbela uri ndaela iyi kha i itwe nga u tou n(walwa fhasi, ene a kone u sumbedzisa zwiitisi zwawe zwa u hana ndaela iyi a dovhe a vhige mafhungo aya kha vhahulwane vhane vha vha na maand(a.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a n(ewa ndaela nga muhulwane u dzhenisa oda ya u renga tshishumiswa hune ha vha hu songo tevhedzwa maitele o teaho a thendara, mutholiwa a nga humbela uri mafhungo aya a fhiriselwe kha muofisiri wa zwa masheleni uri a vhe ene a no dzhia tsheo.
﻿
﻿4.3.3	Mutholiwa u d(isendedza kule na maitele a tshid(ivhano kha mashaka na dzikhonani kha zwithu zwi kwamaho mushumo wawe a dovha a sa shumise vhuimo hawe u t(ut(uwedza mun(we mushumisani ngae kana ene a t(ut(uwedzwa nga u shumisa maand(a a vhuimo hawe.
﻿
﻿Tshumelo ya muvhuso i tea u thola, u bveledza na u n(ea pfufho mutholiwa ane a vha na vhukoni ha u n(etshedza tshumelo, hu sa sedzwi vhud(ipfi hawe na uri ndi wa dzangano l(ifhio l(a polotiki, mut(a une a bva khawo na vhuimo vhune a vha naho vhuponi hawe. Maitele a tevhelaho ha t(anganedzwi:
﻿(a) 	Vhukonani - izwi zwi amba uri mutholiwa muthihi u a topoliwa a tholiwa, a alusiwa, a iswa kha vhun(we vhupo kana a fariwa nga nd(ila ya vhulenda ho sendekwa kha zwithu zwi si na vhubvo, ho sedzwa zwithu zwine zwa nga vhukonani, na u n(etshedza ndivhuwo murahu, nz.
﻿
﻿(1) Vhushaka - izwi zwi amba uri mutholiwa u a tholiwa, a alusiwa, a fhiriselwa kha vhun(we vhupo kana a n(ewa zwin(we zwa zwivhuya zwo d(isendekaho kha l(a uri u na vhushaka na vhun(we vhukwamani na muthu ane a vha kha vhuimo ha u themendela nyito dzenedzo kana a tshi kona u bika matshimbidzele kana a na maand(a a u t(ut(uwedza sisit(eme. 
﻿
﻿Tsumbo 1:	Vhatholiwa vhavhili (A na B) vha vha vhan(we vha tshit(afu tsha vhatholiwa vha muvhuso. Vha n(ewa vhuimo vhune ha lingana, nahone ndi khonani khulu vha dovha vha shumisa ofisi nthihi. Mutholiwa Vho-B u a aluswa u vha muhulwane wa mutholiwa wa Vho-A. Hu saathu fhela tshifhinga o no vha ene ane a fanela u n(etshedza min(we mishumo ya tshipentshela kha Vho-A, uri a kone u vha ene ane a d(o sumbedza zwiwo zwa ndeme, uri a kone u wana dziphoindi dza nt(ha u fhira dza vhashumisani nae dzine dza nga mu thusedza kha u takulelwa nt(ha. Musi tshifhinga tshi tshi sendela tsha uri hu t(oliwe kushumele kwa Vho-A, kune kwa fanela u n(etshedzwa nga Vho-B nga mafulufulu na nga khethululo, Vho-A nangoho vha mbo d(i wana mun(ene wavho wa u takulelwa nt(ha, naho zwo vha zwi songo tou tea uri vha u wane.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa u shela mulenzhe kha maitele a u khetha muthu ane a tea u tholiwa kha tshikhala tshine tsha vha hone kha tshumelo ya muvhuso. Mutholiwa uyu a mbo sumbedza dzangalelo l(awe kha muthu ane a vha khonani yawe, murad(o wa dzangano l(a polotiki l(ine uyu mutholiwa a vha murad(o khal(o kana murad(o wa murafho muthihi. Hetshi ndi tshid(ivhano, a tshi tshimbidzani na Ndayotewa na themendelo dza Muvhuso.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 3:	Hu na nd(ila nnzhi dzine mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha nt(ha a nga shumisa maand(a awe nga nd(ila i si yavhud(i. Sa tsumbo, mutholiwa ane a vha mulangakhoro wa u sumbedza vhueni fhethu ha u imisa mimod(oro yaho, u na ndaela dzine dza vha khagala dzine dza sumbedza fhethu hune ha fanela u imiswa mimod(oro ya vhaofisiri vhahulwane na vhaofisiri vho dalelaho vhupo uvhu. Fhedzi- ha muhulwane wa ofisi u nyadza ndaela idzi nga u tendela mufarisi wawe u paka mod(oro wawe kha izwi zwikhala tshifhinga tshot(he. Maitele o raliho a ita uri vhatholiwa vha sa tsha t(hompha milayo khathihi na avho vhaofisiri vhahulwane, zwine zwa fhedza zwi tshi vha na u thithisea huhulu kha tshumelo ya dzangano. 
﻿
﻿4.3.4	Mutholiwa u shumisa nd(ila dzo teaho u t(ahisa 
﻿mbilaelo dzawe kana u dzi rumela ho teaho.
﻿
﻿Naho zwi tshi t(anganedzea uri mbilaelo na u sa tendelana zwi nga bvelela vhukati ha vhupo ha tshumelo ya muvhuso tshifhinga tshi tshi d(i ya, zwi vha na mbuelo dzavhud(i kha vhot(he muvhilaeli na mutholi (na nnyi na nnyi) uri hedzo mbilaelo dzi mbo d(i tandululwa vhukati ha zwigwada zwi kwameaho nga nnd(a ha u tshinya tshifhinga. Ndi zwine ngazwo dzin(we nd(ila dzine dza tea u tevhelwa kha u tandulula mbilaelo dza vhashumi dza n(etshedzwa uri dzi kone u shumiswa nga vhatholiwa vhot(he. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tshifhinga tshot(he musi hu tshi vha na mbilaelo ine ya bvelela:
﻿(a) 	Mbilaelo kana u sa tendelana hu nga tandululea zwavhud(i arali zwigwada zwi tshi nga d(idzhenisa nga tsha vhukoma kha nyambedzano kana u pfumedzanya.
﻿(b) 	Kha sia l(a mbilaelo in(we na in(we kana u sa tendelana mutholiwa a nga shumisa nd(ila dzi tevhelaho:
﻿
﻿(1) Maga a mbilaelo (e a sumbedzwa kha khethekanyo ya 35 ya Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso, wa 1994 ine ya amba nga Milayo ine ya shuma na mbilaelo na u sa tendelana na vhaofisiri kha Tshumelo ya Muvhuso, u ya nga Nomboro ya ndangulo ya 6575, ya d(uvha l(a 1 Fulwana 1999), u ya nga hune mutholiwa mun(we na mun(we a nga n(etshedza mbilaelo kana u sa tendelana hawe na muhulwane wawe ane a d(o fhirisela fhungo il(i kha vhahulwane khae u swikela mat(hakheni a vhulanguli arali avho vha fhasi vha tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo.
﻿Tsumbo 1:	Murangaphand(a u n(etshedza muvhigo u si wavhud(i nga ha kushumele kwa mutholiwa ane a vha fhasi hawe nga tshifhinga tsha u t(oliwa ha kushumele kwa tshit(afu a songo thoma a n(etshedza mutholiwa kana mutholiwa uyu tshifhinga tsha u t(alutshedza zwiitisi zwawe. Izwi zwi vhonala zwi tshi fhambana na matshimbidzele a milayo ya zwa mishumo. Uyu murangaphand(a wa tshumelo ya muvhuso u fanela u dzhiela nzhele zwauri tshumelo ya muvhuso i fanela u vha tsumbo yavhud(i kha u tevhedza milayo ya shango na u vhona uri milayo iyi i khou tevhedzwa nga nd(ila yavhud(i.
﻿(ii)	Maitele a Bodo ya u pfumedzanya ( u ya nga ha tshiten(wa tsha 15l() ya mutevhe wa pulane wa vhu 7 wa Mulayo wa zwa mishumo, wa 1995), hune mutholiwa a nga n(etshedza mbilaelo ( ya u shumiswa ha maitele a sa tshimbidzani na zwa mishumo) kha t(hoho ya muhasho une wa fanela u thoma Bodo ya u pfumedzanya ine ya d(o fhirisela mbilaelo iyi kha hei Bodo, arali t(hoho I tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	N(end(ila a songo takalaho nga mulandu wa uri o pandelwa mushumoni zwi songo tea, a nga swikisa fhungo il(i kha t(hoho ya muhasho, ane a d(o sedzulusa fhungo il(i a vhona arali thaidzo iyi i tshi nga tandululwa. Arali t(hoho ya muhasho i tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi phand(a ha musi hu saathu u fhela mad(uvha a fumbili (20), n(end(ila ane a vha muvhilaeli a nga humbela t(hoho ya muhasho u sima bodo ya vhupfumedzanyi hu saathu u fhela mad(uvha a fumi, hune ha d(o lingedzwa u tandululwa iyo thaidzo. Arali bodo ya vhupfumedzanyi ya kundelwa u tandulula thaidzo iyi, muvhilaeli uyu a nga d(i livha kha vha Khothe ya zwa Mishumo u wana thuso.
﻿(ii)	Hune mbilaelo ya vha i tshi khou kwama matshimbidzele na maitele a tshit(alula nga mutholi ane a vha Muvhuso, mbilaelo i nga d(i fhiriselwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi.
﻿
﻿Tsumbo 3:	N(end(ila ane a vha na tshenzhemo ya maitele ane a sa a pfesese, ane a khou dzhenelela kha kushumele kwawe, a nga d(i swikisa fhungo il(i kha muhulwane wawe kana kha t(hoho ya muhasho. Arali muvhilaeli a songo fushea nga phindulo ine ya bva kha muhulwane kana t(hoho ya muhasho, a nga fhirisela mbilaelo yawe kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi. Kha dzin(we nyimele, muvhilaeli a nga tou tama u kwama Mutsireledzi wa nnyi na nnyi thwii.
﻿
﻿4.3.5	Mutholiwa u d(ikumedzela kha u bveledzisa, 
﻿u t(ut(uwedza na u shumisana na tshit(afu tshawe na u bveledza vhupo ha tshumisano na u tshilisana na vhan(we.
﻿
﻿U kona u swikelela ndivho dzot(he dza tshumelo ya muvhuso, ine ya vha ya u n(etshedza tshumelo dza mat(hakheni kha nnyi na nnyi, vharangaphand(a kana vhalanguli vhot(he vha kha tshumelo ya muvhuso vha a kombetshedzea u vhona uri vhatholiwa vhane vha vha fhasi ha ndangulo yavho vha na nd(ivho na vhukoni ha u ita mishumo yo teaho kha vhuimo havho, vha na mafulufulu a u n(etshedza tshumelo idzo nahone vha na lutamo lwa u bveledza vhupo ha tshumisano. U lwisa u swikelela hezwi, murangaphand(a u fanela u dzhiela nzhele zwi tevhelaho:
﻿(a) U bveledzisa mutholiwa zwi amba uri mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u:
﻿(i) pfesesa uri u bveledziswa ha mutholiwa zwi katela mini;
﻿(ii) U t(ola tshifhinga tshot(he t(hod(ea dza u bveledziswa ha mutholiwa;
﻿(i) 
﻿(iii) U n(etshedza/thoma pulane ya u bveledzisa;
﻿(iv) U vhona zwauri pulane i khou tevhedzwa;
﻿(v) U dzulela u sedzulusa mvelaphand(a ya pulane iyi.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Murangaphand(a u fanela u kwamana na mutholiwa muswa, a tshi sedzulusa t(hod(ea dza u gudiswa hune ha tea u n(etshedzwa. T(hod(ea idzi dzo topiwaho dzi fanela u livhiswa kha mbekanyamushumo ya zwa vhugudisi, ine ya tshimbilelana na bammbiri l(ine l(a sumbedza mushumo wawe na bugupfarwa dzine dza sumbedza maitele a mushumo uyu. Shedulu ya vhugudisi i fanela u dzudzanywa hu u itela u rekhoda mvelaphand(a i re hone kha u bveledzisa uyu mutholiwa muswa.
﻿(b) T(hut(huwedzo ya tshit(afu i amba uri mutholiwa ane a vha e kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u - 
﻿(i) pfesesa uri t(hut(huwedzo ya tshit(afu i katela mini;
﻿(ii) t(  ola tshikalo tsha t(hut(huwedzo kha tshit(afu;
﻿(iii) u n(etshedza nd(ila dza u khwinisa tshikalo tsha u t(ut(uwedza ha tshit(afu arali zwo tea; na
﻿(iv) u dzulela u sedzulusa tshiimo tsha u t(ut(uwedza tshit(afu.
﻿
﻿(c) U shumiswa ha tshit(afu zwi amba uri mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u - 
﻿(i) pfesesa uri u shumiswa ha tshit(afu hu katela mini;
﻿(ii) u t(ola uri tshit(afu tshi shumiswa u swika ngafhi;
﻿(iii) u thoma nd(ila dzine dza d(o n(etshedza u shumiswa ha nt(ha ha tshit(afu; na
﻿(iv) u dzulela u sedzulusa kushumiselwe kwa tshit(afu.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Vhalanguli/vharangaphand(a vha fanela u dzulela u sedzulusa muhwalo wa mushumo na tshikalo tsha kushumele tsha tshit(afu tshavho, hu u itela u khwat(hisa uri tshit(afu tshot(he tshi khou shumiswa lu fushaho. Izwi zwi d(o thivhela nyimele dzine vhan(we vhashumi vha vha na mushumo munzhi-munzhi ngeno vhan(we vha na mushumo mut(ukut(uku. Tshit(afu tshi fanela u t(ut(uwedzwa u d(igudisa min(we mishumo ine ya sa tou vha ine vha anzela u i shuma kana ine ya sa vhe tshipid(a tsha mushumo une vha u ita. Vha fanela u ita na mishumo ya nt(ha ha ine vha i shuma, u itela uri vha kone u aluwa sa vhatholiwa vhane vha vha vho d(iimisela u shumiswa na kha vhuimo ha nt(ha musi tshifhinga tshi tshi swika. 
﻿(d) U bveledzwa ha vhupo ha tshumisano na matshilisano zwi amba uri mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u - 
﻿(i) pfesesa uri vhupo ha tshumisano na u tshilisana zwi katela mini;
﻿(ii) u t(ola vhupo vhune ha shumea na matshilisano vhukati ha tshit(afu;
﻿(iii) u thoma dzin(we nd(ila, arali zwo tea, dza u khwinisa vhupo ha u shumela na matshilisano; na 
﻿(iv) u dzulela u sedzulusa vhupo ha mashumele na matshilisano vhukati ha tshit(afu.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Vharangaphand(a/vhalanguli vha fanela u sedzulusa muya wa tshumisano kha khethekanyo dzavho vha kona u dzhenelela arali tshit(afu tshi tshi vhonala tshi si na tshumisano kana tshi tshi dzulela u pikisana na u hanedzana.
﻿
﻿4.3.6	Mutholiwa u shumisana zwavhud(i, lwa tshiphurofeshenal(a nahone nga u sa khethulula na vhatholiwa ngae, hu sa sedzwi mbeu, murafho, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano l(a polotiki, u thetshelesa muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo.
﻿
﻿
﻿Ndayotewa, u tholiwa na vhusimamilayo ha zwa mishumo, khathihi na Mulayo wa Tshithu (Common Law), zwi n(etshedza vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso pfanelo dza mutheo dza u farwa zwavhud(i nahone nga nd(ila i linganaho. Arali iyo pfanelo i tshi nga thithiswa nga in(we nd(ila, vhatholiwa vha nga shumisa nd(ila dza u tandulula thaidzo dza mbilaelo dze dza n(etshedzwa kha Mulayo wa Tshumelo ya muvhuso, wa 1994, Ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa zwa Mishumo, wa 1995, kana vha nga d(i kwama Khothe ya Ndayotewa, Khothekhat(uli kana Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u wana thuso, zwi tshi bva kha nyimele dzo fhambanaho. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri vharangaphand(a/vhalanguli vha tshumelo ya muvhuso vha vhe na nd(ivho ya kufarele kwavhud(i nahone ku linganaho zwine zwa amba:
﻿(v) U shumisana zwavhud(i na vhan(we vhatholiwa zwi amba uri mutholiwa u fanela u - 
﻿(i) dzulela u t(hompha pfanelo dzo simiwaho (u ya nga ha Mulayo wa Tshithu, Ndayotewa, Mulayo wa zwa mishumo na min(we milayo ine ya nga shumiswa) dza vhan(we vhatholiwa;
﻿(ii) dzulela u n(etshedza vhan(we vhatholiwa tshifhinga tsha u t(alutshedza zwiitisi zwavho;
﻿(iii) tendela vhan(we vhatholiwa vha tshi vha na muimeleli arali vho t(ahisa khumbelo; na
﻿(iv) vha na dzangalelo l(a u n(ea t(halutshedzo/vhukwamani/ u fara nyambedzano hu sa dzumbiwi tshithu.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Musi mutholiwa o wanwa mulandu wa vhud(ifari, sa tsumbo, u fanela u farwa nga nd(ila ine ya tevhedza  maitele o fanelaho nahone nga nd(ila ine ya vha ya vhud(isa.
﻿U lungama  zwi amba uri maga a ndat(iso nkene a fanela u tevhedzwa hune mutholiwa a fanela u - 
﻿
﻿* d(ivhadzwa tshifhinga tshot(he arali ha nga vha na min(we milandu yo phaphelelwaho;
﻿* 
﻿* n(etshedzwa tshifhinga tsha u n(etshedza zwiitisi zwawe kha vha khoro ya ndat(iso;
﻿* na pfanelo dza u t(od(a muimeleli;
﻿* a kona u swikelela mafhungo ot(he a ndeme;
﻿* na pfanelo dza u vhudzisa mbudziso kha t(hanzi; na
﻿* pfanelo dza u aphila.
﻿
﻿Ndungamo ya Khwat(hisedzo zwi amba uri mbuno dzot(he dze dza n(etshedzwa dzi fanela u dzhielwa nzhele nga nd(ila ya u sedza vhungoho fhedzi phand(a ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo.
﻿
﻿U shuma na vhan(we vhatholi lwa tshiphurofeshenal(a zwi amba uri mutholiwa u fanela u - 
﻿(i) vha na nd(ivho i fushaho nga ha thero;
﻿(ii) fhindula nga u t(avhanya kha ndaela/khumbelo;
﻿(iii) shumisa mihumbulo yawe yot(he kha mafhungo o teaho;
﻿(iv) shela mulenzhe kha vhupo vhune ha vha na mutingati, hu u itela u n(etshedza tshumelo yavhud(i/u tandulula thaidzo;
﻿(v) t(hompha pfanelo dza vhan(we vhashumisani; na 
﻿(vi) dzhiela nzhele madzangalelo a vhan(we vhashumisani;
﻿
﻿?	U shumisana nga nd(ila i ed(anaho na vhan(we vhashumi zwi amba uri vhatholiwa vha fanela u - 
﻿(i) sa khethulula nga nd(ila yo livhaho kana i songo livhaho kha vhashumisani ngavho nga zwiitisi zwifhio na zwifhio;
﻿(ii) fara vhan(we vhashumisani nga nd(ila i linganaho zwifhinga zwot(he;
﻿(iii) u sedza vhungoho ha mafhungo vha dovha vha shumisa muelo muthihi kha u swikelela muhumbulo une wa kwama vhan(we vhathu.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mulanguli u n(etshedza d(uvha l(a u awela kha mirad(o ya tshigwada tshawe tsha vhurereli, fhedzi u hana u n(etshedza min(we mirad(o ya tshigwada tsha vhurereli. Itshi ndi tshit(alula. Mirad(o yot(he ya vhurereli i fanela u farwa nga nd(ila i fanaho.
﻿
﻿
﻿4.3.7	Mutholiwa ha d(idzhenisi kha 
﻿zwa polotiki mushumoni
﻿
﻿U ya nga ha Ndayotewa, tshumelo ya muvhuso i fanela u sa d(idzhenisa kana u vha na dzangalelo kha zwa polotiki kha tshumelo ine ya n(etshedza vhadzulapo. Izwi zwi amba uri vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso vha tea u n(etshedza tshumelo kha vhadzulapo vhot(he vha shango hu si na u khethulula. Tshumelo ya muvhuso na vhatholiwa vha imela tshumelo ya shango l(ot(he, zwi nga si kone, kha kushumele kwazwo, u t(ut(uwedza dzangalelo l(a dzangano l(in(we l(a polotiki.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Muthu ane a ambara tshikipa tshine tsha vha na makolo na mun(walo wa dzangano l(a polotiki ngeno a tshi khou n(etshedza tshumelo kha muvhuso ya u n(etshedza man(walo a vhun(e a nga d(ipomokiwa u vha na tshit(alula arali a kundelwa u n(etshedza man(walo ayo nga tshifhinga tsho tiwaho, naho tshiitisi tsha u lenga tshi tshine tsha vha nt(ha ha ndango yawe. Tshin(we hafhu, muthu mun(we a nga d(i pfa a songo farwa zwavhud(i musi a tshi n(etshedzwa tshumelo nga muthu ane a khou and(adza dzangano l(inwe l(a polotiki kha vhupo kana zwiimiswa zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa ane a tendela mirad(o ya man(we madzangano a polotiki u swikelela mafhungo ane vhadzulapo vhot(he vha vha na ndugelo, fhedzi a hanela min(we mirad(o ya l(in(we dzangano l(a polotiki u swikelela mafhungo eneo mathihi, u vha o kundelwa u n(etshedza tshumelo i linganaho kha vhadzulapo vhot(he vha Afrika Tshipembe, hu sa dzhielwi nt(ha dzangano l(a polotiki l(ine muthu a vha murad(o wal(o.
﻿
﻿
﻿4.4	KUSHUMELE KWA MISHUMO
﻿4.4.1	Mutholiwa u lwisa u swikelela ndivho dza tshiimiswa nga nd(ila ya u vhulunga masheleni mushumoni wawe u fusha t(hod(ea dza nnyi na nnyi.
﻿
﻿Kha kushumele kwa d(uvha l(in(we na l(in(we, vhatholiwa vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa uri naa mushumo une vha khou shuma u khou vhonala kha u n(etshedza tshumelo kana mvelelo dzine khethekanyo ya dzangano l(avho ya vha na vhud(ifhinduleli. Izwi zwi t(od(a uri vhatholiwa vhot(he vha vhe na nd(ivho yo fhelelaho ya ndivho dza khethekanyo dzavho na tshiimiswa, nga maand(esa mishumo yavho kha khethekanyo. Vharangaphand(a/vhalanguli vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho, vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa uri naa mishumo ine khethekanyo yavho ya khou shuma i khou shela mulenzhe kha u n(etshedza tshumelo ine tshiimiswa tsha vha na vhud(ifhinduleli khayo.
﻿
﻿Vhatholiwa vhot(he khathihi na vhalanguli vha fanela u tinya u dovholola mushumo muthihi une wa nga itwa nga tshin(we tshiimiswa.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa u tamba mitambo ya khomphwutha kha khomphwutha yawe ya ofisini nga tshifhinga tsha mushumo. Izwi zwi sumbedza u dzhiela fhasi mushumo wawe na u tswa tshifhinga (zwenezwo na tshelede) tsha mutholi. Arali mutholiwa a si na mushumo wo linganaho, u fanela u t(alutshedza murangaphand(a wawe uri a kone u mu shumisa nga nd(ila ine dzangano l(avho l(a d(o kona u swikelela  ndivho dzal(o.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mulanguli wa mbekanyamushumo ya mugaganyagwama kana mulanguli ane a vha na vhud(ifhinduleli u fanela u dzhiela nzhele uri u shumisa tshelede ya muvhuso ye ya avhelwa kha khethekanyo yawe u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo yawe. Izwi zwi t(od(a u pulaniwa zwavhud(i na u lwisa u tinya u gidimela u swikelela muhumbulo muhulwane.
﻿
﻿4.4.2	Mutholiwa u a kona u d(a na mihumbulo miswa nahone kha u shuma mishumo yawe, u zwima nd(ila ntswa dza u tandulula thaidzo na u engedzedza ndeme na u fusha t(hod(ea hu tshi tevhedzwa mulayo
﻿
﻿Vhatholiwa vha fanela u d(idzhenisa lwa tshot(he kha u ita mishumo yavho. Vha fanela u shumisa mihumbulo tshifhinga tshot(he vha dovha vha zwima nd(ila dza u t(avhanya nahone dza khwine u kona u n(etshedza mvelelo kana tshumelo dza khwine. Nga tshin(we tshifhinga kha d(uvha l(a mushumo, hu a vha na thaidzo nnzhi dzine dza bvelela mushumoni. Vhatholiwa vha fanela u dzulela u sedzulusa  nd(ila dza u kunda hedzi thaidzo nga u t(avhanya nahone nga nd(ila i fushaho. Vha fanela u dovha vha zwima nga u shumisa mihumbulo miswa na mihumbulo ya u humbulela nd(ila ine vha nga tinya uri thaidzo idzi dzi si tsha dovha dza bvelela.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Arali mutholiwa ane a khou shuma kha tshin(we tshipid(a tshine tsha tea u n(etshedza dzit(hanziela a swika hune a vhona uri tshumelo ya muvhuso a i khou fushea nga maitele ane a khou tevhedzwa na tshifhinga tshine tsha dzhiiwa u n(etshedza dzit(hanziela, u fanela u sedzulusa dzin(we nd(ila dzine tshumelo ya nga n(etshedzwa nga u t(avhanya nahone nga nd(ila i fushaho, hune a nga eletshedza murangaphand(a wawe nga ha muhumbulo uyu.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa ane a shuma kha ofisi ine ya n(etshedza tshumelo ya muvhuso a vhona uri vhathu vha na vhuleme ha u wana fhethu ha u paka mimid(oro yavho kana vha fanela u ita muduba tshifhinga tshilapfu, mutholiwa uyu u fanela u d(a na mun(we muhumbulo wa u tandulula thaidzo iyi. Vhupo uvhu ha tshumelo vhu nga d(i sudzuluselwa kha vhupo vhune ha swikelelwa nga nnyi na nnyi, kana ha t(od(iwa hun(we fhethu ha u paka.
﻿
﻿4.4.3	Mutholiwa u ita mishumo yawe nga tshifhinga.
﻿Mutholiwa u tea dzhiela nzhele zwauri vhud(ifhinduleli ha tshiofisi ndi tshiga tsha ndeme khulu, na uri u ita mishumo ye vha tholelwa yone zwi fanela u n(etshedzwa tshifhinga tshot(he tsho teaho khathihi na nungo dzot(he. Vhatholiwa vha tea u lingedza nga nungo dzot(he u vhona uri mishumo yavho i khunyeledzwa nga tshifhinga kana d(uvha l(o tiwaho.
﻿
﻿      Vhatholiwa vha fanela u dovha vha lwisa nga nungo dzot(he u vha na t(hut(huwedzo vhone vhane na u kona u d(isumbedza nd(ila, u ita mishumo yavho nga fulufhelo l(ot(he u ya nga zwe zwa sumbedziswa kha phol(isi na nd(ila dzine dza fanela u tevhedzwa hu si na mun(we muthu ane a d(o vha humbela kana u vha humbudza u ita ngauralo.	
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa u swika mushumoni o lenga nahone o neta nga mulandu wa u dzula vhut(amboni u swikela hu tshi vha vhusiku, zwenezwo ha khou kona u ita mushumo wawe zwavhud(i. U d(i pfa a na mulandu wa u sa vha na vhud(ifhinduleli na u tambisa tshelede ya muvhuso.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a tshi tea u fhedza mushumo une wa khou t(od(ea nga u t(avhanya kana nga d(uvha l(o tiwaho, u fanela u shuma nga nd(ila ine a sa fanele u pfukisa d(uvha il(o. Izwi zwi nga t(od(a uri a shume na nga tshifhinga tsha tie, tsha tshiswit(ulo kana zwa amba u sala musi vhan(we vha tshi balangana kana u humbela thuso kha vhan(we vhashumisani arali mushumo uyu u muhulwane lune wa sa konadzee u fhedzwa nga muthu muthihi nga tshifhinga tsho tiwaho.
﻿
﻿4.4.4	Mutholiwa u ita mishumo yawe nga nd(ila ya 
﻿tshiphurofeshenal(a nahone nga vhukoni. 
﻿
﻿Vhatholiwa vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa arali zwa vhukuma vha tshi khou fushea nga mishumo yavho kana arali vho vha vha tshi nga vha vha tshi khou fushea arali vho d(idzhenisa kha vhuimo ha avho vhane vha khou t(anganedza mitshelo ya  tshumelo idzi. Vhatholiwa vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa arali vha tshi khou fara vhan(we (vhashumisani, vhalanguli na nnyi na nnyi) nga nd(ila ine ya t(hompha tshirunzi tshavho na pfanelo dzine dza vha ndugelo dzavho, na uri vha khou sumbedza nd(ivho i fushaho, u takalela, u thusa na u vha na muya wa vhukoni. Vhukoni havho ha u n(etshedza tshumelo nga nd(ila ya tshiphurofeshenal(a na hone nga nd(ila ya u sumbedza vhukoni zwi tshi bva d(o bva kha nd(ivho ine vha vha nayo ya u ita mishumo yavho, zwine zwa dovha zwa ombedzela ndi uri mutholi na mutholiwa vha na vhud(ifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Tshin(we tshifhinga mutholiwa ane a khou n(etshedza tshumelo ya u khauntharani u fanela u shumana na muthu ane a sedzea a na vhuleme ha u pfesesa nd(ila ine zwin(we zwithu zwa fanela u shumiwa ngayo. Mutholiwa a songo fhela mbilu, fhedzi u fanela u dzika, a dodombedza zwiitisi izwo. Arali muthu  uyu a sumbedza u sa fushea nga t(halutshedzo, mutholiwa a nga eletshedza khasit(ama iyi u n(etshedza mbilaelo yayo nga u tou n(wala a dovhe a n(etshedze d(iresi ya hune mbilaelo iyi ya tea u rumelwa hone.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a na vhud(ifhinduleli ha u fhindula man(walo a mbilaelo kana mbudziso dzine dza bva kha nnyi na nnyi, u fanela u khwat(hisa uri mbudziso dzot(he dzi a fhindulwa nga u t(avhanya. Phindulo dzot(he dzi fanela u fhindulwa nga mbuno dza vhukuma, nga vhulenda nahone nga tshivhumbeo tsha vhukuma. Kha zwiwo zwine zwa sa konadzee u n(etshedza phindulo nga u t(avhanya, mutholiwa u fanela u t(avhanya a sumbedzisa u t(anganedzwa ha mbudziso kana mbilaelo.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Mutholiwa muswa o vhewa kha tshumelo ya khauntharani u tandulula thaidzo a songo rangwa phand(a nga muhulwane nahone a songo vhuya a n(etshedzwa vhugudisi. Naho hu tshi nga vha na fhungo l(a uri mutholiwa uyu u fanela u guda mishumo ?kha mushumo?, hu songo hangwiwa fhungo l(a uri hu nga vha na tshinyalelo khulu ine ya nga kwama mutholi arali mutholiwa a nga ita khakho lune khasit(ama dza nga wana uri luvhilo lune mutholiwa a khou shuma ngalwo a lu t(anganedzei, hu na u lenga hu sa kond(elelei.
﻿
﻿4.4.5	Mutholiwa ha d(idzhenisi kha man(we maitele ane a d(isa khud(ano kana u thithisea kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi. 
﻿
﻿Uri vha kone u d(isa na u khwat(hisa fulufhelo kha tshumelo ya muvhuso, vhatholiwa vhot(he vha lavhelelwa u n(etshedza tshumelo nga u fulufhedzea na u d(iimisela. Izwi zwi t(od(a uri vhatholiwa vha sa d(idzhenise, hu nga vha kha maitele a vhud(ifari mushumoni kana hu si mushumoni, kha zwithu zwine zwa nga:
﻿
﻿(i)..u dzhiiwa sa vhuvhud(u kana vhuvhava;
﻿(ii) 
﻿(ii) dzhenelela kha u ita mishumo yavho;
﻿(iv) shela muya u si wavhud(i kha nd(ila ine vha ita mishumo yavho ngayo;
﻿(v) shela muya kha kusedzele kwa vhungoho kha u dzhia tsheo;
﻿(vi) sika t(honi kana zwithu zwine zwa d(o shonisa Muvhuso sa mutholi kana;
﻿(vii) u vhonala sa u khethulula huhulu kana u shuma nga tshit(alula tsumbo, u takalela l(in(we dzangano u fhirisa l(in(we.
﻿
﻿Vhud(ifari ha vhatholiwa musi vhe mushumoni na musi vha si ho mushumoni hu fanela u vha hune Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho na vhathu zwa d(o vha fulufhela kha u ita mishumo yavho nga nd(ila i fulufhedzeaho, hu na ndivho nthihi ya u fusha t(hod(ea dza vhadzulapo.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa ane a shuma na tsenguluso ya mithelo, ha tendelwi, nga tshifhinga tsha u d(imvumvusa kana nga tshifhinga tsha mushumo kana sa nd(ila ya u wana gavhelo l(a masheleni, kana sa u renga vhut(ama, u thusa vhathu u tinya muthelo.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumela kha Bodo ya dzangano kana bindu l(ine muhasho wawe wa ita bindu nal(o.
﻿
﻿4.4.6	Mutholiwa u d(o d(isendedza kule na maitele man(we na man(we kana kha u dzhiiwa ha tsheo hune hu nga mu vhuedza, nahone izwi zwi fanela u d(ivhadzwa nga mutholiwa ene mun(e.
﻿
﻿
﻿Musi vhatholiwa vha nga si kone u sedzulusa vhungoho ha mafhungo kha u ita mishumo yavho, kana kha u dzhia tsheo, kana musi vhan(we vhathu vha na zwiitisi zwa u tenda uri vha nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo nga mulandu wa uri vha na zwin(we zwithu zwa nnd(a zwine vha vha vho d(idzhenisa khazwo, vha fanela u d(ibvisa nga u t(avhanya kha maitele aya u ri tshumelo ya muvhuso I vhonale I yavhud(I nahone I I fulufhedzeaho.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Arali mutholiwa a mun(we wa vhane vha vha na vhud(ifhinduleli ha u nanguludza vhatholiwa vhaswa vhane vha d(a u vala zwikhala, a wana zwauri mun(we wa murad(o wa mut(a wa hawe o ita khumbelo ya poswo iyi nahone o vha mun(we wa vhathu vhe vha nangwa kha mutevhe wa vhane vha d(o dzhenela dzindingo, mutholiwa uyo a nga humbela u bviswa kha u bvela phand(a na kuitele ukwu sa izwi zwi tshi nga dzhiiwa uri a nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo. Mutholiwa a nga d(ivhadza fhungo il(i nga u tou n(wala.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a vha a kha tshigwada tsha u renga shango l(a thandela ya Muvhuso, nahone tshin(we tshipid(a tsha shango ndi tsha mun(we wa mashaka awe, mutholiwa u fanela u bula fhungo il(i kha murangaphand(a wawe uri a humbele u bviswa kha u shuma na ayo maitele a thengiso iyo.
﻿      
﻿4.4.7	Mutholiwa u t(anganedza vhud(ifhinduleli ha u d(ivhonadza 
﻿kha vhugudisi na u d(ibveledzisa tshifhinga tshot(he kha bud(o l(awe.
﻿
﻿Ndi vhud(ifhinduleli ha vhut(hogwa ha vhalanguli na vharangaphand(a u vhona uri vhathu vhane vha vha fhasi ha ndango yavho vha t(anganedza u gudiswa tshifhinga tshot(he u khwat(hisedza uri vha shuma mishumo yavho zwavhud(i nga vhone vhane na u vha shomedza kha u khwinisa mabud(o avho tshifhingani tshi d(aho. Zwenezwo, mutholiwa mun(we na mun(we u na vhud(ifhinduleli ho livhanaho nae ha u dzhia maga o teaho u vhona uri u - 
﻿
﻿
﻿(viii) na nd(ivho yo d(alaho na u pfesesa zwine zwa lavhelelwa khae sa mun(etshedzi wa tshumelo ya muvhuso;
﻿(ix) na nd(ivho yo d(alaho na u pfesesa nd(ila ya u ita mishumo yawe;
﻿(x) khwinisa nd(ivho yawe na zwikili zwawe u itela tshifhinga tsha musi hu tshi nga vha na u konadzea ha u shumisa nd(ivho iyo kha vhuimo ha nt(ha;
﻿
﻿Tsumbo 1:	Arali mutholiwa muswa a si na nd(ivho ya u ita mun(we wa mishumo ine a fanela u i ita, a nga d(i kwama man(walo a tsumbamishumo ine ya sumbedzisa mishumo ine ya yelana na yawe, kana a vhudzisa vhashumisani ngae kana murangaphand(a wawe kana vhot(he uri a wane thuso.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Vhatholiwa vhe vha shuma kha Tshumelo ya muvhuso min(waha i na tshivhalo vha nga d(i vhonala vha sa tou vha na nd(ivho kha man(we masia a mishumo yavho. Zwenezwo, zwi nga vha d(isela mbuelo dzavhud(i arali vha nga shumisa tshifhinga tsha u wana vhugudisi, sa tsumbo, u d(in(walisa kha zwin(we zwa zwiimiswa zwa pfunzo kha modulu une wa tshimbilelana na t(hod(ea dza mushumo wavho.
﻿
﻿4.4.8	Mutholiwa u a fulufhedzea na u vha na vhud(ifhinduleli kha u shuma na masheleni a muvhuso na u shumisa thundu ya muvhuso na zwin(we zwiko zwa muvhuso zwavhud(i, lu fushaho nahone fhedzi kha zwithu zwa tshiofisi zwo t(anganedzwaho.
﻿
﻿Nnyi na nnyi u vhea fulufhelo l(awe l(ot(he kha vhatholiwa vha muvhuso vhane vha shuma na lupfumo, thundu, na masheleni a Muvhuso vho lavhelela vhatholiwa u fara thundu yot(he nga nd(ila ya vhud(ifhinduleli na u fulufhedzea.
﻿
﻿Vhatholiwa vha dovha vha lavhelelwa u vhona uri vha vhulunga tshelede ya mithelo ya nnyi na nnyi nga u fara zwavhud(i thundu na masheleni. Ndi zwa ndeme u t(alukanya uri arali zwipentsisi zwa Muvhuso zwa vha fhasi, zwi engedzedza tshumelo ya nt(ha kha shango sa izwo zwiko zwa zwishumiswa zwi sa nga xi.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Arali mutholiwa a tshi swikelela mutshini wa fekisi, a nga kona u rumela na u t(anganedza fekisi dzawe fhedzi a ita u nga ndi dza mushumo. Arali uyo mutholiwa a tshi t(od(a u rumela fekisi ya phuraivete, u fanela u wana thendelo ya u rumela a dovha a badela mbadelo dza u rumela fekisi iyo.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso (goloi, mitshini, fanitshara, nazw.) Nga nd(ila ya vhuad(a, ya swika hune ya tshinyala. Izwi zwi amba uri tshelede ya muvhuso i khou tambisiwa lune zwa ita uri tshumelo ine ya d(o n(etshedzwa i vhe ya tshiimo tsha fhasi, zwine zwa sa takalelwe nga vhathu.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso (tshishumiswa tshin(we na tshin(we u bva kha bammbiri na penisela u swika kha goloi) kha zwithu zwa ene mun(e, zwa phuraivete. Izwi a zwi takalelwi nga vhathu ngauri mutholiwa uyu ha khou tswela fhedzi Muvhuso na mithelo ya vhadzulapo, u khou dovha a ita uri vhathu vha si tsha vha na t(honipho kha tshumelo ya muvhuso.
﻿
﻿4.4.9	Mutholiwa u bveledza kushumele ku fushaho, kwavhud(i, ku si na tshidzumbe na matshimbidzele a vhud(ifhinduleli 
﻿
﻿
﻿U bveledziwa ha kushumele ku fushaho, ku si na tshidzumbe nahone kune kwa tshimbidzwa hu na vhud(ifhinduleli zwi amba uri mudzulapo mun(we na mun(we u na maand(a a linganaho a u swikelela kha u fushea, u thuswa na tshumelo ya vhukonani, zwi si na ndavha uri u kha vhuimo, mbeu na murafho ufhio, nazw. Kha u n(etshedza tshumelo iyi ye ya bulwa afho nt(ha, milayo ya mutheo ya Ndayotewa i fanela u dzhielwa nzhele. Mutholiwa mun(we na mun(we u fanela u lwisa u fhedza mushumo wawe nga u t(avhanya, nahone u fanela u lwela u swikelela u ita mushumo wa maimo a nt(ha, naho mushumo uyo u tshi sedzea u tshi nga a si wa ndeme.
﻿
﻿Tsumbo1:	Arali mutholiwa a n(etshedzwa ndaela ya u foda man(walo ane a tea u nambatedzwa kha marifhi ane a khou ya kha zwiimiswa zwo fhambanaho, khophi dzenedzo dzi fanela u vha dzo kuna na u vhonala zwavhud(i sa izwo dzi tshi d(o shuma sa tshivhoni tsha tshiimiswa tshavho.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mutholiwa ane a vha na vhud(ifhinduleli ha u langula zwiendedzi zwa Muvhuso u fanela u vha na vhut(anzi ha uri ?logo bugu? dza zwiendedzi zwot(he zwine zwa vha fhasi hawe dzo d(iswa nga tshifhinga na khilomitha dze dza tshimbilwa dzo rekhodiwa zwavhud(i.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Dzithiranzekisheni dzot(he dza tshiofisi dzi fanela u rekhodiwa zwavhud(i, u itela uri maitele ot(he ane a fanela u tevhedzwa na ane a tea u dzhielwa nzhele a vhe khagala u itela arali ha nga vha na mbudziso kana mbilaelo. Izwi zwi d(o khwinisa kuvhusele ku si na tshidzumbe.
﻿
﻿
﻿4.4.10	Mutholiwa vhukati ha mishumo yawe ya tshiofisi, u d(o vhiga kha vhahulwane vho teaho, vhuvhud(u, vhuad(a, tshid(ivhano, u sa tshimbidzwa zwavhud(i na dzin(we nyito dzine dza vhonala sa vhukhakhi, kana nyito ine ya thithisa zwine zwa takalelwa nga vhathu.
﻿
﻿Vhuad(a hu ambelwa kha u anda ha vhud(ifari vhu si havhud(i, nga maand(a siani l(a tshand(anguvhoni kana vhuvhud(u/vhumbulu. Vhu anzela u tshimbilela na maitele a vhugevhenga, sa tsumbo, thengiso i si ho mulayoni ya zwidzidzivhadzi, u endedza zwidzidzivhadzi, u vha na vhatholiwa vha si ho, vhumbulu na vhugevhenga ho dzudzanywaho vhune ha nga kwama na u wisa ikonomi. Tsha u thoma, ndi tshiga tshine tsha fhandekanya lushaka tsha dovha tsha vhaisa zwihulu vhadzulapo. Maitele aya a t(ut(uwedzwa nga matshilele a zwikimu zwa u pfuma nga u t(avhanya, ?get rich quick?. Tsha vhuvhili, a dzhiela fhasi kana u nyadza milayo ya sisit(eme ya zwa matshilisano nga u bvisa fulufhelo na u d(ifulufhela, ngauri musi ndango ya u tshimbidza i si yavhud(i, hu simiwa muya wa u thengathenga na u shaea ha mulayo. Tsha vhuraru, zwi d(isa muya wa nd(ad(o kha sisit(eme ya ikonomi. Muya uyu u simea nga nd(ila ine zwa vhonala hu t(hut(huwezo kha u vhulunga masheleni, hu nga vha kha vhabvannd(a kana vhoramabindu vha l(a mun(o. Tshumelo ya vhuad(a i t(usa n(wongo wa fulufhelo na u d(ifulufhela ha demokirasi yashu. Ri fanela u i kandeledza na u i vhulaya tshot(he.
﻿Ndi vhud(ifhinduleli ha vhatholiwa vhot(he u n(etshedza muvhigo wa maitele man(we na man(we a si ho mulayoni, a u sa fulufhedzea kana maitele a vhuad(a kha vharangaphand(a kana vhahulwane vho teaho phand(a ha musi vha saathu u a dzhiela nzhele. Matshilele a vhuad(a a t(ut(uwedzwa nga u shaea ha milayo ya vhud(ifari mishumoni, u sa vha hone ha u pfesesea na vhud(ifhinduleli na nga tshid(ivhano.
﻿
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa ane a vha na vhud(ifhinduleli ha u endedza vhatholiwa tshifhinga  tshot(he nga tshibisana tsha Muvhuso, a nga kha d(i tendelwa, hu tshi sedzwa zwiitisi zwi pfalaho, u t(uwa na tshibisana itsho a tshi paka hune a dzula hone. Zwa mbo itea uri vhashumisani nae vha vhone uri uyu mureili wa tshibisana u vho tshi shumisa sa thekisi u itela u wana tshelede. Vha fanela u t(avhanya vha vhiga vhuad(a uvhu kha muhulwane wavho. Arali maga o teaho a sa khou dzhiiwa, fhungo il(i l(i nga vhigwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa wa kha Muhasho wa Vhuendi ane a vha na vhud(ifhinduleli ha u faina vhapfuki vha milayo ya badani a n(etshedzwa  tshand(anguvhoni nga vhareili, u fanela u vhiga uyo mureili ane a khou ita zwa tshand(anguvhoni uri a wane khat(hulo yo teaho. Arali mutholiwa a t(anganedza tshand(anguvhoni, u na mulandu wa tshumelo ya vhuad(a.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Maitele a tshumelo ya vhuad(a ha kwami mutholiwa, fhedzi u na nzhele ya mushumisani ngae ane avha kha aya maitele. Arali uyu mutholiwa a sokou fhumula a sa vhige uvhu vhuad(a, na ene u na vhud(ifhinduleli ha u tsitsela fhasi tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso. Kha tshiwo itshi, mutholiwa uyu na ene u vha o longa tshand(a kha tshumelo ya vhuad(a.
﻿
﻿4.4.11	Mutholiwa u n(etshedza ngeletshedzo ya vhukuma I sa sumbedzi u dzhia sia yo d(isendekaho kha mafhungo ot(he o teaho kha vhahulwane arali vho humbelwa u n(etshedza thuso I nga ho iyi.
﻿
﻿Musi vhatholiwa vho humbelwa u n(etshedza ngeletshedzo kha vhahulisei nga ha l(in(we fhungo, i fanela u n(etshedzwa yo d(isendeka kha vhukoni ha tshiphurofeshenal(a u ya nga ha milayo ya kushumele. Ngeletshedzo iyi I songo t(ut(uwedzwa nga u takalela , u sa takalela kana nga zwine a t(od(a.
﻿
﻿
﻿Tsumbo :	Mutholiwa ane a khou shumana na mbilaelo ya mushumisani nae ane a khou mu pfela vhut(ungu, a songo dzumba dzin(we mbuno kha vhalanguli a tshi khou itela mushumisani nae. U dzumbiwa ha mafhungo a ndeme kha hetshi tshiwo a nga vhaisa muhasho na kutshimbidzele kwa vhulanguli.
﻿
﻿4.4.12	Mutholiwa u t(hompha tshiphiri tsha mafhungo, man(walo na nyambedzano, dzine dza khethekanywa kana dzine dza dzhiiwa sa tshiphiri.
﻿
﻿U sa vha na tshidzumbe zwi amba uri muthu mun(we na mun(we u na pfanelo dza u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso arali mafhungo ayo a tshi nga t(od(ea u tsireledza pfanelo dza mun(we muthu. Hu nga kha d(i vha na man(we mafhungo ane a wela kha a tshiphiri. Ngauralo, ndi mushumo wa mutholiwa u t(hompha fhungo l(a tshiphiri, sa izwi u bvisela nnd(a mafhungo aya zwi tshi nga vhaisa Muvhuso.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Zwi d(o vha zwo khakhea arali mutholiwa a tshi nga n(etshedza vha midia mafhungo a tshiphiri, ane a nga memorandamu wa Khabinete, kana mvetamveto ya phol(isi yo vhumbaho Muvhuso wa tshifhinga tshino.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Mafhungo ane a dzula kha rekhodo dza vhun(e dza vhatholiwa a dzhiiwa a a tshiphiri nahone a fanela u farwa nga nd(ila yeneyo tshifhinga tshot(he. Mafhungo aya, sa tsumbo, ho ngo tea u n(etshedzwa vha dzikhamphani dza ndindakhombo kana vhan(we vha tshigwada tsha nga nnd(a, nga nnd(a ha musi zwiitisi zwi t(anganedzeaho zwi tshi nga sumbedza nahone zwo khwat(hisedzwa nga vha re na maand(a.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Vhudavhidzano ha El(ekithironiki
﻿
﻿
﻿Mafhungo ane a vha a tshiphiri tshi tatisaho a nga fekisiwa fhedzi musi hu si na u konadzea ha tsireledzo khulwane ya u pfukisela milaedza. Fekisi iyi i fanela u tendelwa nga murumeli na mut(anganedzi phand(a ha musi mafhungo ane a dzhiiwa sa a tshiphiri tshihulu a tshi rumelwa nga netiweke ya nnyi na nnyi, nga nnd(a ha musi tsireledzo ya vhuimo ha nt(ha yo n(etshedzwa. Kha zwiwo zwot(he mafhungo a fanela u tsireledzwa nga ganzhe l(a mufuda ufhio na ufhio l(ine l(a vha hone.
﻿NDANGO YA U SWIKELELA: Tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo dzi fanela u swikelelwa nga vhathu vho teaho na vhane vha tea u a shumisa. Mutevhe wa u sedzulusa vhane vha tea u swikelela mafhungo u fanela u vha hone. Pfanelo dza u swikelela dzi fanela u dzhiela nzhele u iswa phand(a ha vhubindudzi. Phasiwedi a dzi nga d(o kovhekanywa na mun(we muthu nga zwiitisi zwifhio na zwifhio. Nd(ila dza u swikelela u kule (remote access) dzi tea u langulwa nga u shumisa zwithu zwo teaho zwa tsireledzo nga nd(ila dza u d(id(ivhadza nga u shumisa garat(a il(a ine ya vhidzwa garat(a ya thendelo. U swikelelwa kha vhathu vha nnd(a hu tendelwa fhedzi fhethu hune ha sa vhe na khombo kana khombo t(hukhu-t(hukhu.
﻿
﻿E-MEILI NA WWW:  zwi fanela u shumiswa kha zwithu zwa bindu kana zwa mushumo fhedzi hu si kha zwithu zwa thungo kana zwi si ho mulayoni. U fhiriswa ha mafhungo a tatisaho hu fanela u vha nga tshivhumbeo tsha khoudu yo teaho ine ya vha na tsaino ya el(ekit(hironiki. Vha tea u vhona uri vha dzula vha na vhupo vhu si na, nahone marifhi ane a sa fulufhelwe a songo vuliwa. Kha vha lwise vhuvhava malugana na nzivhanyedziso, kha vha vhe na vhut(anzi ha mafhungo ane vha vha nao, vha khwat(hise na vhubvo hao. Matherial(a a songo teaho a fanela u sefiwa. 
﻿
﻿
﻿U TSIRELEDZA DATHA:	Mafhungo a tshiphiri a fanela u fhiriswa nga tshivhumbeo tsha khoudu. Nd(ila dza u kombetshedza tsireledzo dzi fanela u n(etshedzwa na u d(ivhadzwa kha tshit(afu tshot(he. Hu tea u vha na maitele a phuraivete na a tshiphiri tshifhinga tshot(he. Nd(ila ine vhathu vha nnd(a vha tea u fara mafhungo, datha yo t(anganedzwaho zwi fanela u simiwa  phand(a ha musi mafhungo a tshi phad(aladzwa. U tsireledzwa ha mafhungo hu songo tou fhelela fhedzi kha u shumisa phasiwedi, dzin(we nd(ila dza u tikedza dzi nga d(i shumiswa, sa tsumbo, nd(ila dza u shumisa tsenguluso ya tshitatisitiki dzi fanela u lingedzwa. Mirad(o ya tshit(afu fhedzi ine ya vha na maand(a ndi yone fhedzi ine ya tea u amba na vha midia. Nyambedzano iyi i fanela u pulaniwa zwavhud(i nahone i fanela u tshimbidzana na furemiweke khulwane. D(iresi na nomboro dza fekisi zwi fanela u khwat(hisedzwa phand(a ha u rumela.
﻿U LWA NA VHUVHAVA 
﻿NGA MITSHINI:	Hu fanela u vha na tshiimo tsha nt(ha tsha tsireledzo tshi fanela u vhulungwa u itela vhukwamani. U t(olwa ha khombo dzine dza nga vha hone hu fanela u itiwa tshifhinga tshot(he u d(ivhadza nd(ila dzine u hombokiwa ha nga fhungudzwa. Nd(ila dza tshihad(u dza u vhuedzedza kana u lugisa dzi fanela u khwat(hisedzwa. Vhut(anzi vhu songo hanedzwa nga mulandu wa u shumiswa ha tshivhumbeo tsha el(ekit(hironiki. Vhuvhava ha mitshini vhu a farelwa muthu u ya nga mulayo wa Vhudavhidzano ha el(ekit(hironiki na T(hiransekisheni, Mulayo wa u Inthaseputha na u Monitha na dzin(we nd(ila dza vhuvhava ha mulayo. Fulo l(a u lwa na khombo dza vhuvhava l(i fanela u t(ut(uwedziwa na u vhulungwa.
﻿
﻿4.5	VHUD(IFARI HA MUTHU NA ZWINE A ZWI TAKALELA ZWA NND(A.
﻿4.5.1	Mutholiwa nga tshifhinga tsha mushumo, 
﻿u ambara na u d(ifara nga nd(ila ine ya takulela nt(ha 
﻿
﻿tshumelo ya kha muvhuso
﻿Muvhuso na vhadzulapo vha lavhelela tshiimo tsha nt(hesa tsha phurofeshenal(a u bva kha vhatholiwa vha muvhuso. Tshiphurofeshinala afha hu ambiwa u ita zwithu nga tshifhinga, u d(a na mihumbulo miswa, u d(ikumedzela, u vha na vhukoni na vhan(we vhashumisani na u n(etshedza mushumo wa tshumelo ya tshiimo tsha nt(ha. Kuambarele tshifhinga tshot(he ku fanela u vha kwo kunaho, ku na tshirunzi nahone ku t(honifheaho. Vhatholiwa, nga maand(a avho vhane vha shuma vho livhana na nnyi na nnyi, vha fanela u dzhiela nzhele u sa ambara nga nd(ila ine ya sa vhe fomal(a nga maand(a nahone vha lavhelesee vho kuna.
﻿
﻿Tsumbo 1:	vhatholiwa, nga maand(a avho vhane vha shuma thwii na nnyi na nnyi, vha songo shuma, sa tsumbo, nga zwifuko zwo kheruwaho, sa hemmbe, tshikhipha na mabokhathi a re na mabuli.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Hu songo vha na mutholiwa wa muvhuso ane a d(a mushumoni a songo kuna. Arali, sa tsumbo, mutholiwa ane a shuma kha vhupo ha dzitshakatshaka ha u dzhenela kha l(inwe shango a d(a mushumoni o shiphit(hela na madebvu, a tshi nukha halwa, u d(o vha a tshi khou tsitsela fhasi tshirunzi tsha Afrika Tshipembe, zwine zwa d(o d(isa tshinyalelo kha shango.
﻿
﻿4.5.2	Mutholiwa u tea u vha na vhud(ifhinduleli zwi tshi ya kha kushumisele kwa zwikambi kana zwin(we zwidzidzivhadzi zwine zwa vha na zwikambi.
﻿Vhatholiwa a vho ngo tendelwa u vha fhasi ha zwikambi kana zwidzidzivhadzi zwine zwa kamba musi e mushumoni. Nga nnd(a ha t(honi dzine zwa nga d(isa, izwi zwi nga d(isa u n(etshedzwa ha tshumelo i si yavhud(i na tshumisano vhukati ha vhan(we vhashumi khathihi na kha nnyi na nnyi.
﻿
﻿
﻿Vhud(ifari havhud(i vhukati ha vhashumisani na muya wa mutingati ndi tshiga tsha ndeme kha u shuma zwavhud(i ha dzangano. Vhatholiwa vha dzangano vha songo d(i bvula tshirunzi kha vhashumisani ngavho nga u shumisesa zwikambi kana zwidzidzivhadzi nga tshifhinga tsha vhut(ambo mishumoni.
﻿Hu d(i nga na musi mutholiwa a siho mushumoni, u d(i dzula e mutholiwa wa muvhuso, zwenezwo, u fanela u d(ifara nga nd(ila ine ya sumbedza u vha na vhud(ifhinduleli u itela u sa shonisa tshumelo ya muvhuso.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Murangaphand(a ane a shumisesa zwikambi nga tshifhinga tsha vhut(ambo ha mushumoni, lune a swika hune a kambiwa, u d(ibvula tshirunzi mat(oni a vhahulwane vhawe, vhashumisani ngae na kha vhane vha vha fhasi hawe. Izwi zwi nga d(isa u thithisea kha kushumele kwawe kana kha tshipid(a tshine a n(etshedza tshumelo khatsho.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Arali mutholiwa, nga maand(a uyo ane a n(etshedza tshumelo kha nnyi na nnyi, a swika mushumoni a tshi khou nukha halwa (kana a tshi kha d(i vha o kambiwa) u na mulandu wa u sa vha na mikhwa yavhud(i, nahone vhud(ifari uvhu vhu nga tshinyadza tshirunzi tshot(he na u bvela phand(a ha tshumelo ya muvhuso. Zwi fanela u pfesesea uri vhud(ifari ho raliho vhu dzhiiwa sa u pfuka mulayo wa vhud(ifari na uri mutholiwa u na vhud(ifhinduleli ha u lifha mbadelo dzot(he kha nyimelo iyi. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿4.5.3	Nga nnd(a ha thendelo yo tou n(waliwaho na u t(anganedzwa nga T(hoho ya Muhasho, mutholiwa ho ngo tendelwa u wana kana u t(anganedza zwifhiwa nga thungo, mbuelo kana tshithu tsha mutengo wa tshelede (t(halutshedzo na mutengo wa vhubvo ha tshifhiwa tshine tsha vha tsha mutengo une wa fhira R350) u bva kha mun(we muthu u d(a kha mutholiwa nga tshifhinga tsha u ita mushumo wawe, sa izwi maitele aya a tshi nga dzhiiwa sa tshand(anguvhoni. 
﻿
﻿Musi muthu o tholiwa sa Mutholiwa wa muvhuso, u tholiwa uho hu hwala mulaedza une wa vha wa tshipentshela. Zwi mbo d(i amba uri onoyo mutholiwa o d(irengisela Muvhuso nahone u d(o badeliwa u bva kha muthelo wa vhadzulapo vhot(he. Zwa dovha zwa amba uri mutholiwa onoyu u d(o n(etshedza tshumelo yavhud(i kha nnyi na nnyi nga nd(ila ya tshiphurofeshenal(a na u d(ikumedzela.
﻿
﻿Zwi fanela u pfesesea nga Vhatholiwa vha Muvhuso na vhadzulapo vhot(he uri nga nnd(a ha musi zwo sumbedzisiwa lwa tshiofisi uri muthu u fanela u ita mbadelo nga nt(ha kha in(we ya tshumelo ine a khou i t(od(a, sa tsumbo, kha sia l(ine mutengo mun(we wa tea u badeliwa uri hu kone u n(etshedzwa l(in(walo l(a vhun(e, a hu na na mbadelo na nthihi nga masheleni kana in(we nd(ila dzine dza tea u badeliwa. Mulayo uyu u fanela u katelwa na kha man(we man(walwa a tshumelo dza muvhuso dzine dza fanela u tou t(aniwa kha zwiimiswa zwa muvhuso u itela u swikelelea ha mafhungo nga vhadzulapo vhot(he. Hune nyengedzedzo ya mbadelo ya t(od(ea kha in(we ya tshumelo, zwi fanela u sumbedziswa kha l(in(walo l(o teaho.
﻿
﻿
﻿Ngauralo, dzangano l(ine l(a n(etshedza tshumelo yo teaho kha sekithara ya phuraivete, l(i fanela u sumbedziswa uri fhungo l(a Tshumelo ya muvhuso, kha u n(etshedza tshumelo kana zwishumiswa, zwo vhofhiwa nga milayo ine ya vha kha Ndayotewa ine ya langula vhulanguli ha muvhuso zwine zwa t(od(a tshiimo tsha nt(ha tsha vhud(ifari ha tshiphurofeshenal(a. Minyikelo ya zwifhiwa, vhalambedzi, u bveledza matherial(a, thambo dza u ya zwil(iwani, nazw.zwi songo vha tshipid(a tsha nyito dzavho dza u bveledza u ya nga ha maitele a Tshumelo ya Muvhuso, sa izwi maitele aya a tshi sima muya wa u t(ut(uwedza mirad(o ine ya tea u dzhia tsheo, zwa dovha zwa d(isa mut(at(isano u si wavhud(i kha madzangano mat(uku ane a sa swikelele u n(etshedza nyito dzi no nga dzenedzo. 
﻿
﻿Sa izwi fhungo il(i l(i l(a ndeme, zwiga zwi tevhelaho zwi d(o shuma sa tsumband(ila kha u sumbedza zwine mihasho ya tea u ita malugana na il(i fhungo. Zwi a kond(a u n(etshedza mihasho tsumband(ila dzi pfeseseaho, zwenezwo mihasho i fanela u livha kha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso u wana ngeletshedzo arali vha na u timatima kha matshimbidzele a dzin(we nyimelo dzine dza nga vha hone.
﻿
﻿U t(anganedzwa ha zwifhiwa zwifhio na zwifhio kana tshin(we na tshin(we tshi si ho kha tshivhumbeo tsha tshelede u bva kha nnyi kana nnyi kana kha tshipid(a tshine tsha khou t(od(a thuso ya tshiofisi malugana na zwa u d(idzhenisa kha vhubindudzi, kana u ita nyito dzine dza langulwa nga kushumele kwa vhashumi kha mishumo yavho ku nga t(anganedzwa fhedzi musi hu na l(in(walo l(a themendelo i bvaho kha T(hoho ya Muhasho.
﻿
﻿Ndi zwa ndeme u d(ivha zwauri zwifhiwa na mafunda u bva kha tshiko tshine tsha sa vhe shaka zwi fanela u buliwa kana u d(ivhadzwa. Zwifhiwa/mbuelo dzine dza fanela u d(ivhadzwa dzi tea u vha dzi tshi pad(a mutengo wa R350. Vhatholiwa vha nga dovha vha kwama vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso hune vha vha na u timatima malugana na u t(anganedzwa ha zwifhiwa.
﻿
﻿4.5.4	Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumisa kana u bvisela nnd(a mafhungo man(we na man(we a tshiofisi u wana mbuelo yawe kana mbuelo dza vhan(we vhathu.
﻿
﻿
﻿Vhatholiwa vhane kha mishumo yavho vha t(angana na mafhungo a tatisaho, a tshiphiri kana a tshidzumbe tshifhinga tshin(we na tshin(we, a vho ngo tendelwa u bvisela khagala mafhungo ayo nga nnd(a ha u vha na maand(a o teaho a u ita izwo. Mafhungo ho ngo tea u n(etshedzwa kana u shumiswa hu u itela u bindudza iwe mun(e kana u itela uri vhan(we vha bindule kana u tikedza ndifhedzo kha vhan(we vhathu. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri naa u bvisela mafhungo nnd(a zwi d(o vha t(hod(ea ya nnyi na nnyi naa. Vhatholiwa vha fanela u zwi pfesesa uri t(hiransiparentsi a zwi ambi u sokou t(ana mafhungo ane a vha a tshiphiri. Samusi zwi tshi kond(a u n(etshedza tsumband(ila nga vhud(alo dza u sumbedzisa uri ndi afhio mafhungo ane a tea u n(etshedzwa, kha nnyi, zwenezwo vhatholiwa vha humbeliwa u t(od(a thendelo kha vhahulwane vhavho arali vha si na vhut(anzi kha fhungo il(i.
﻿
﻿Tsumbo 1:	u bviselwa khagala ha maga ane a tevhedzelwa kana mbudziso dzine dza vhudziswa kha ndingo dza mushumo kha vhan(we vha vhadzheneli vha tshikhala tsho and(adzwaho, a zwi nga vhei vhan(we vha mirad(o yo dzhenelaho inthaviyu kha vhuimo havhud(i nga nd(ila i songo teaho fhedzi, i d(o dovha ya kwama vhuimo vhu linganaho ha u dzhenela inthaviyu ya itshi tshikhala.
﻿
﻿Tsumbo 2:	arali mutholiwa, nga n(wambo wa mushumo wawe, a vha a na nd(ivho ya in(we thandela ya Muvhuso ine ya d(o engedzedza mitengo ya zwifhat(o kha vhun(we vhupo, mutholiwa onoyo ho ngo tea u shumisa iyo nd(ivho kana hu u I nea zwadzo mashaka awe na dzikhonani.
﻿
﻿4.5.5	Mutholiwa ho ngo tendelwa , nga nnd(a ha thendelo, u ita mushumo  une a wana mbadelo, nga nnd(a ha mushumo wawe wa tshiofisi kana u shumisa zwishumiswa zwa mushumoni u ita mushumo wonoyo.
﻿
﻿
﻿Vhatholiwa vha lavhelelwa u n(etshedza nungo dzavho dzot(he, tshifhinga na zwikili kha tshumelo ya muvhuso sa mutholi. Lushaka na t(hod(ea dza mushumo kha tshumelo ya muvhuso zwi fanela u vha nga nd(ila ine zwa fusha t(hod(ea dza tshumelo ya muvhuso na vhadzulapo, zwine zwa nga d(isa u shaedza kha mutholiwa ane avha o d(idzhenisa kha u wana mishumo ine a badelwa nga nnd(a ha mushumo wawe wa tshiofisi. Zwenezwo ndi zwa ndeme u thoma u wana thendelo ya u ita mushumo une wa badela nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo.
﻿
﻿Tsumbo 1:	Mutholiwa u vha mushumisani kha bindu. Hu vha na ndugiselo dza uri u fanela u vha mushumoni hafha kha hel(i bindu nga murahu ha tshifhinga tsha iri dzo d(oweleaho dza mushumo. Zwi songo lavhelelwa, ha t(od(ea uri u fanela u shuma nga murahu ha iri dzo tewaho dza mushumo, zwine zwa vhidzwa ?ovathaimi?. Mvelelo dza iyi nyimele ndi zwine nga tshikhuwa  zwa vhidzwa ?conflict of interest?, khud(ano ya kushumele ine ya nga dovha ya d(isa nd(ad(o na u fhandekana ha mihumbulo.
﻿
﻿Tsumbo 2:	Dokotela wa zwa mishonga o tholiwaho kha sibadela tsha Muvhuso, ho ngo tendelwa u ita mushumo wa thungo, une a wana mbadelo kha sedzhari ya mun(we muthu, sa khonani, a tshi khou shumisa na mishonga na zwishumiswa zwa Muvhuso, nga nnd(a ha u wana thendelo u bva kha T(hoho ya Muhasho.
﻿
﻿Tsumbo 3:	Mutholiwa u shuma kha mun(we mushumo wa vhuvhili nga murahu ha musi ho no tshaisiwa, zwine zwa amba uri mutholiwa uyu u sala a tshi ya u ed(ela vhusiku. Mvelelo ndi dza uri nga tshifhinga tsha mushumo, u vha o neta lune a kundelwa u ita mushumo wawe kha tshiimo tshine a lavhelelwa u tshi swikelela. Izwi a si zwine zwa fusha t(hod(ea dza nnyi na nnyi nahone ndi ndozwo kha masheleni a vhabadeli vha muthelo.
﻿
﻿TSHIPID(A TSHA 2
﻿
﻿
﻿KHOUDU YA VHUD(IFARI YA TSHUMELO YA MUVHUSO
﻿
﻿A	NDIVHO
﻿A.1 	Uri hu kone u tevhedzwa zwot(he zwo teaho zwo n(etshedzwaho kha ndayotewa zwine zwa tshimbilelana na Tshumelo ya Muvhuso, vhatholiwa vhot(he vha lavhelelwa u tevhedzela Khoudu ya Vhud(ifari ye ya n(etshedzwa kha hei ndima.
﻿
﻿A.2 	Khoudu i fanela u shuma sa tsumband(ila kha vhatholiwa u sumbedza zwine zwa lavhelelwa khavho u bva kha kudzudzanyelwe ku t(anganedzeaho kwa kushumele, kha vhud(ifari ha muthu ene mun(e na kha vhushaka ha muthu na vhan(we vhatholiwa ngae. U tevhedzela Khoudu zwi d(o lavhelelwa u t(ut(uwedza kutshilele kwa phurofeshenal(a na u thusa u khwat(hisa vhud(ifulufheli kha Tshumelo ya Muvhuso.
﻿
﻿B	MARANGAPHAND(A
﻿B.1 	T(hod(ea i hone ya u n(etshedza tsumband(ila kha vhatholiwa nga ha vhushaka havho na zwa vhusimamilayo, zwa polotiki na vhaofisiri vhane vha vha kha khorotshitumbe, vhan(we vhatholiwa na nnyi na nnyi na u sumbedza muya une vhashumi vha tea u ita mushumo wavho ngawo, zwine zwa nga itiwa u tinya khud(ano na zwine zwa lavhelelwa khavho malugana na vhud(ifari ha vhone vhane kha nnyi na nnyi na kha vhutshilo havho ha nnd(a ha mushumo.
﻿
﻿
﻿B.2 	Naho Khoudu ya Vhud(ifari yo vha yo talatadziwa nga nd(ila dzot(he dzine ya nga pfesesea, a si yone fhedzi milayo yo khunyeledzwaho ya u langula tshikalo tsha vhud(ifari. Fhedzi-ha, t(hoho dza mihasho, nga maand(a dza vhud(ifhinduleli u ya nga ha khethekanyo 7(3)(b) ya Mulayotibe wa u fushea ha vhulanguli na matshimbidzele a mihasho yavho na kutevhedzele kwa ndat(iso, dzi fhasi ha mushumo une wa khwat(hisa uri vhud(ifari ha vhatholiwa vhu tshimbidzana na t(hod(ea dza kutshilele dzine dza vhusa kutshimbidzele kha nnyi na nnyi khathihi na muelo wa kutshilele wo tiwaho nga Mulayotibe. T(hoho dza mihasho dzi fanela u khwat(hisa uri tshit(afu tshadzo tshi na nd(ivho ya heyi mielo, na uri vha a i t(anganedza na u d(itika ngayo.
﻿
﻿Ndivho ya u ranga ya Khoudu ndi ya muya wavhud(i, une wa vha wa u bveledza tsumbo yavhud(i ya vhud(ifari. U kundelwa nga izwi, mutholiwa u vha na mulandu wa vhud(ifari hune a d(o nyambudziwa nga t(hamu yo teaho u ya nga zwe zwa vhofhiwa ha tendelaniwa khazwo arali muthu o pfukaho mulayo we wa n(etshedzwa kha Khoudu ya Vhud(ifari kana o kundelwaho u tevhedza mun(we wa milayo ye ya n(etshedzwa henefho.
﻿
﻿KHOUDU YA VHUD(IFARI
﻿VHUSHAKA NA ZWA VHUSIMAMILAYO
﻿ NA KHOROTSHITUMBE
﻿Mutholiwa - 
﻿C.1.1	u fulufhedzea kha Riphabuliki a dovha a t(hompha ndayotewa na u tevhedza ndaela dza khorotshitumbe kha mushumo wawe wa d(uvha l(in(we na l(in(we;
﻿
﻿C.1.2 	u vhea t(hod(ea dza vhathu phand(a musi a tshi ita mishumo yawe;
﻿C.1.3	nga u fulufhedzea na u tevhedza pholisi dza Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi sa zwe ya sumbedziswa kha zwiga zwot(he na man(walo ot(he a muvhuso;
﻿C.1.4	u lwisa u vha na ndivho na u tevhedza milayo yot(he na dzin(we ndaela dzine dza shumiswa kha vhud(ifari na kha mishumo yawe; na
﻿C.1.5	u shumisana na zwin(we zwiimiswa zwa muvhuso zwe zwa simiswa fhasi ha vhusimamilayo zwine ngazwo Ndayotewa ya khou bveledza t(hod(ea dza vhathu vhot(he.
﻿
﻿C.2 	VHUSHAKA NA NNYI NA NNYI
﻿Mutholiwa - 
﻿C.2.1	u bveledza vhuthihi na tshiimo tshavhud(i tsha lushaka lwa Afrika Tshipembe kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi;
﻿
﻿C.2.2	u d(o shumela nnyi na nnyi a sa dzhii sia nga nungo dzot(he hu u itela u sima muya wa vhud(ifulufheli kha Tshumelo ya Muvhuso;
﻿C.2.3	u na vhulenda, thuso na u swikelelea kha u shumisana hawe na nnyi na nnyi, u fara vhathu sa khasit(ama vhane vha vha na pfanelo dza u t(anganedza tshumelo ya tshiimo tsha nt(ha nga zwifhinga zwot(he;
﻿C.2.4	u dzhiela nzhele nyimelo na zwililo zwine zwa t(ahiswa nga nnyi na nnyi musi a tshi khou ita mishumo yawe ya tshiofisi na musi a tshi dzhia tsheo dzine dza  vha kwama;
﻿C.2.5	tshifhinga tshot(he u d(ikumedzela kha u n(etshedza tshumelo kha u bveledzisa na u takulela nt(ha vhadzulapo vhot(he vha Afrika Tshipembe;
﻿C.2.6	ha khethululi vhathu kana vhadzulapo zwi tshi ya nga murafho, mbeu, vhubvo kana nga tsiko, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano l(a zwa polotiki, muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo;
﻿C.2.7	ha shumisi maand(a a vhuimo hawe kha Tshumelo ya Muvhuso u bveledza kana u vha na muhumbulo wa u takalela l(in(we dzangano kana tshigwada u fhirisa tshin(we;
﻿C.2.8	u t(hompha na u tsireledza tshirunzi tsha mun(we na mun(we khathihi na pfanelo dzawe nga he dza dodombedzwa kha Ndayotewa; na
﻿C.2.9 	u dzhiela nzhele pfanelo dza nnyi na nnyi dza u swikelela mafhungo, nga nnd(a ha mafhungo a tshipentshela e a tsireledziwa nga mulayo.
﻿
﻿
﻿C.3 	VHUSHAKA NA VHASHUMISANI
﻿Mutholiwa  - 
﻿C.3.1	u shumisana zwavhud(i na vhan(we vhashumisani ngae u itela u khwinisa t(hod(ea dza nnyi na nnyi
﻿
﻿C.3.2	u tevhedza ndaela dzot(he dzine dza bva kha vhathu vhot(he vhane vha vha na maand(a, 
﻿tenda ndaela idzo dza vha dzi sa hanedzani na dze dza n(etshedzwa kha Ndayotewa 
﻿na kha mun(we wa milayo;	
﻿
﻿C.3.3	u d(isendedza kule na maitele a u takalela mashaka na dzikhonani kha zwithu zwine zwa kwama mushumo wawe na u sa shumisa maand(a a vhuimo ha mushumo wawe kana u t(ut(uwedza mun(we mushumi ngae, kana hu u t(ut(uwedzwa u shumisa maand(a a vhuimo hawe nga nd(ila i si yavhud(i;
﻿
﻿C.3.4	u shumisa nd(ila dzo fanelaho u t(ahisa mbilaelo kana zwililo zwawe kana u laedza vhuimeleli;
﻿
﻿C.3.5	u d(ikumedzela kha mveledziso yavhud(isa, u t(ut(uwedza na u shumisa mirad(o ya tshit(afu tshawe na u bveledza kushumele kwavhud(i na vhukwamani havhud(i na vhan(we vhathu;
﻿
﻿C.3.6	u shuma zwavhud(i, lwa tshiphurofeshenal(a na nga u lingana na vhan(we vhashumisani, hu sa sedzwi murafho, mbeu, vhubvo, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano l(a polotiki, muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo; na
﻿C.3.7	u d(isendedza kule na nyito dza polotiki kha vhupo ha mushumoni;
﻿
﻿C.4	KUSHUMELE KWA MISHUMO
﻿
﻿Mutholiwa - 
﻿C.4.1	u lwisa u swikelela ndivho kha dzangano l(awe nga nd(ila ya u vhulunga masheleni na u fusha t(hod(ea dza nnyi na nnyi;
﻿C.4.2	u a kona u d(a na mihumbulo miswa nahone kha u tevhedza mishumo yawe, a dovha a t(od(a nd(ila ntswa dza u tandulula thaidzo na u khwinisa u shumisea na u fusha t(hod(ea ho sedzwa fhungo l(a mulayo;
﻿C.4.3 	u t(honifha tshifhinga kha u ita mishumo yawe;
﻿
﻿C.4.4	u ita mishumo yawe nga nd(ila ya tshiphurofeshenal(a na hone nga vhukoni ha nt(ha;
﻿C.4.5	ha d(idzhenisi kha maitele ane a d(o d(isa khud(ano kana u thithisa u tevhedza mishumo yawe ya tshiofisi;
﻿C.4.6	u d(o d(isendedza kule na nyito dza u swikelela muhumbulo wa kuitele kufhio kana kufhio kwa tshiofisi kana kwa u dzhia tsheo kune ku nga bveledzisa u bindula hu si havhud(i ha ene mun(e, nahone maitele aya a fanela u d(ivhadzwa nga mutholiwa ene mun(e.
﻿C.4.7	u t(anganedza vhud(ifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi vhune ha n(etshedzwa tshifhinga tshot(he na u d(ibveledzisa nga vhugudisi uho kha bud(o l(awe.
﻿C.4.8	u a fulufhedzea na u vha na vhud(ifhinduleli kha kushumisele kwa masheleni a muvhuso na u shumiswa ha thundu ya tshumelo ya muvhuso na zwin(we zwiko nga nd(ila yavhud(i, i fushaho nahone kha zwithu zwa tshiofisi zwo themendelwaho;
﻿C.4.9	u bveledza matshimbidzele, a fushaho, avhud(i, a si na tshiphiri nahone ane a sumbedza vhud(ifhinduleli;
﻿C.4.10	kha tshifhinga tsha mushumo wawe, u d(o n(etshedza mivhigo yo teaho kha vhahulwane vho teaho, vhuvhud(u, vhuad(a, tshid(ivhano, na man(we matshimbidzele ane a katela milandu ya lushaka lwonolwu kana zwine zwa d(o thithisa n(etshedzo ya tshumelo kha vhathu.
﻿C.4.12	u t(hompha mafhungo a tshiphiri, man(walwa na nyambedzano, zwine zwa khethekanywa kana zwa dzhiiwa zwi zwa tshiphiri.
﻿
﻿C.5	VHUD(IFARI HA MUTHU NA DZANGALELO
﻿ L(AWE L(A ZWITHU ZWA NND(A
﻿
﻿Mutholiwa - 
﻿C.5.1	nga tshifhinga tsha mushumo, tsha tshiofisi , u ambara na u d(ifara nga nd(ila ine ya khwinisa  mbonalelo ya tshumelo ya muvhuso;
﻿
﻿
﻿C.5.2	u vha na vhud(ifhinduleli zwi tshi ya kha u shumisa zwikambi kana zwin(we zwidzidzivhadzi zwine zwa vha na zwikambi;
﻿
﻿C.5.3	mutholiwa ha nga vhuyi a t(anganedza zwifhiwa, mbuelo kana zwin(we zwithu zwine zwa sa vhe kha tshivhumbeo tsha tshelede ( t(halutshedzo na mutengo  na tshiko tsha tshifhiwa une wa fhira R350) u bva kha mun(we muthu a tshi itela ene mun(e nga tshifhinga tsha u ita mishumo yawe ya tshiofisi sa izwi zwi tshi d(o sedzea sa maitele a tshand(anguvhoni a songo thoma a wana thendelo kha T(hoho ya Muhasho;
﻿
﻿C.5.4	ha shumisi kana u bvisela nnd(a mafhungo a tshiofisi a tshi itela mbuelo yawe kana u vhuelwa ha vhan(we vhathu; na
﻿
﻿C.5.5	ha d(idzhenisi kha mishumo ya nnd(a ine a wana mbadelo nga nnd(a ha mushumo wawe wa tshiofisi kana a tshi shumisa zwishumiswa zwa mushumoni kha iyo mishumo yawe ya nnd(a, nga nnd(a ha u wana thendelo kha vhahulwane vhawe.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿18
﻿
﻿
