ZWI RE NGOMU
﻿
﻿DZINDIVHUWO
﻿
﻿TSHIPI?A TSHA U THOMA
﻿MARANGAPHAN?A
﻿
﻿TSHIPI?A TSHA VHUVHILI
﻿?IVHANI THEO YA MILAYO YA?U, DZIPFANELO NA VHU?IFHINDULELI
﻿
﻿TSHIPI?A TSHA VHURARU
﻿KHETHEKANYO YA 1: ?halukanyo dzi dededzaho kha zwa Thangana ya murole na Vhaswa
﻿KHETHEKANYO YA 2: Zwithu zwa mutakalo zwa ndeme zwine zwa tea u ambiwa nga hazwo kana u kwamiwa
﻿KHETHEKANYO YA 3: Maitele a u dzhenelela nga u angaredza
﻿KHETHEKANYO YA 4: Fhethu ha ndeme hune hune maitele nga u angaredza a nga shumiswa hone
﻿KHETHEKANYO YA 5: U monithara na u ?ola mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa Thangana ya murole na Vhaswa
﻿KHETHEKANYO YA 6: Vhu?ifhinduleli
﻿
﻿MUTEVHE WA MAIPFI NA ?HALUTSHEDZO
﻿ZWIKHAU
﻿MUTEVHE WA ZWIKO 
﻿* Hu ambiwa maipfi kana mathemu ane a ?o ?alutshedzwa kha mutevhe wa maipfi
﻿
﻿
﻿
﻿Dzindivhuwo
﻿
﻿- Vhaofisiri vho?he u bva kha Mihasho ya Mutakalo ya Lushaka na ya Mavun?u kha u shela mulenzhe havho nga tshifhinga tsha u bveledzwa ha ?i?walo i?i.
﻿- Vhaswa vho?he vhe vha shela mulenzhe dziwekishoponi dza mavun?u nga mahumbulwa avho kha dizaini na mbonalo ya ma?weledzo a Pho?isi ya Tsumbamaitele ya zwa Mutakalo wa Vhaswa
﻿- Madzangano a si a Muvhuso o?he a lushaka na a mavun?u khathihi na Khomishini dza Vhaswa dza Vun?u e a shela mulenzhe na u ?ea makumedzwa e a ?ea mbumbo ?i?walo i?i.
﻿
﻿
﻿TSHIPI?A TSHA U THOMA
﻿
﻿Marangaphan?a
﻿
﻿Tsumbamaitele ya Pho?isi kana Mbekanyamaitele  ya zwa Mutakalo wa Thangana ya murole na Vhaswa ndi mutheo wo ?anganedzwaho nga Muvhuso ho sedzwa maitele na maimo o livhiswaho kha mvelaphan?a kwayo na thaidzo dza zwa mutakalo dza Thangana ya murole na Vhaswa. ?i?walo i?i ndi khan?iso yo ?weledzwaho u bva kha ?i?walo ?a mbekanyamaitele ?a u thoma ?o bveledzwaho nga 2001.
﻿
﻿Pho?isi ya tsumbamaitele i thusa madzangano, mihasho ya Muvhuso na vhathu vhane vha dzia tsheo vha shumaho na vhaswa kha n?isedzo ya tshumelo dzo livhiswaho kha u swikelela ?ho?ea dza thangana ya murole.
﻿
﻿Pho?isi dza tsumbamaitele idzi dzo tewa kha:
﻿
﻿* Mafhungo na dzimbuno nga ha nyimele ya thangana ya murole Afrika Tshipembe
﻿* Tsumbo dza ?ho?isiso dza dza dzitshakatshaka  na dzapo
﻿* Ma?weledzo a milayo na ndaulo zwa mutakalo na mveledziso ya vhaswa.
﻿* Ma?weledzo a thaidzo dzine thangana ya murole ya ?angana nadzo Afrika Tshipembe na n?ila dza u shumana na thaidzo dzo vhonwaho.
﻿
﻿Vhaswa vha na mi?waha ya 10-19, thangana ya murole hu ambiwa vhathu vha re na mi?waha ya 15-24 ngeno vhathu vha?uku hu vha mi?waha ya 10-24.
﻿
﻿
﻿NDI NGANI HO SEDZWA KHA THANGANA YA MUROLE
﻿
﻿Hu na khaedu nnzhi dze vhathu vha?uku vha Afurika Tshipembe vha livhana nadzo ?amusi. Vhuswa ndi tshifhinga tsha dzitshanduko. Itshi tshifhinga tshi nga kha ?i vha  tsha madakalo na zwithu zwavhu?i kha vha?we, fhedzi kha vha?we tsha vha tshifhinga tsha n?a?o, dzithaidzo na dzikhaedu. Izwi zwi katela:
﻿
﻿* Thaidzo dza u nyanyuwa nga u ?avhanya; tshanduko ya mamudi; mutsiko wa muhumbulo; u dzula muya u fhasi.
﻿* U vha khomboni ya u ?ihwala, u kavhiwa nga phirela dza zwa vhudzekani na u kavhiwa nga HIV na AIDS.
﻿* U ?o?a u tshenzhela ya u daha, zwikambi na u vha phuli ya zwidzidzivhadzi.
﻿* U vha khomboni ya u dzhenelela kha zwa vhugevhenga, kana u vha mupondwa wa vhugevhenga (tsumbo, u tshipiwa na dzikhakhathi).
﻿* Khaedzu dza u fhenywa nga mutsiko wa u tevhedza zwi itwaho nga dzithanga
﻿* Thaidzo dza zwa mutakalo dzi vhangwaho nga u sa ?a zwavhu?i, u sa ita nyonyoloso kana u vha vhuponi ha tshaya mutakalo.
﻿
﻿Ndivho ya Pho?isi ndi u ?alutshedza dzin?ila dza: 
﻿* U thivhela thaidzo dzi kwamaho thangana dza murole na vhaswa phan?a ha musi dzi tshi thoma.
﻿* U bveledza mvelaphan?a kwayo ya thangana ya murole na vhaswa.
﻿* U dzhiela n?ha na u nekedza ?ho?ea dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa nga n?ila kwayo.
﻿
﻿Tsumbamaitele idzi dzo bveledzwa nga murahu ha mushumo wa mi?waha mivhili u katelaho vhathu vha?uku u bva mavun?uni o fhambanaho. Mihasho ya Muvhuso yo fhambanaho, madzangano a si a muvhuso na a vhapo, hafhu na Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na ya Mavun?u na zwiimiswa zwa akademi zwe zwa shela milenzhe kha dziwekishopo dza u bveledza pho?isi ya tsumbamaitele. 
﻿Mushumo wa vhuvhudzisi wo ombedzela ndeme ya u shela mulenzhe ha vhathu vha?uku na dziphurofeshina?a dzi shumanaho na vha thangana ya murole kha maimo a lushaka, vun?u na tshi?iriki.
﻿
﻿N?ivhadzo: Mvelaphan?a kwayo i tea u ?u?uwedzwa. Vhashumi na dziphurofeshina?a dza zwa mutakalo vha tea u sedza kha zwikhala zwi re hone zwa u bveledza mvelaphan?a kwayo ya thangana ya murole na vhaswa.
﻿
﻿
﻿Mbuelo dza u shumisa pho?isi ya tsumbamaitele ya zwa mutakalo wa thangana ya murole na vhaswa
﻿
﻿Zwa mutakalo wa vha thangana ya murole na vhaswa ndi mbekanyamushumo ya ndeme. Pho?isi dza tsumbamaitele dzo tiwaho dza thangana ya murole na vhaswa dzi ?ea sia tshumiso ya Mbekanyamushumo ya zwa Mutakalo ya Thangana ya murole na Vhaswa.
﻿
﻿Tshumisano ya dzisekithara dzo fhambanaho dza vho?he vhafaramikovhe vha kwameaho ndi ya ndeme kha mbekanyamushumo dzo simelwaho mvelaphan?a ya thangana ya murole kha u tinya ndovhololo kana phandekanyo ya dzitshumelo. Tsumbo, Mihasho ya zwa Mutakalo, Mveledziso ya zwa Matshilisano, Mishumo na Pfunzo i ?o ita vhungoho ha uri ndivho ya mvelaphan?a kwayo ya vhathu vha?uku i a swikelelwa.
﻿
﻿Idzi tsumbamaitele dza pho?isi dzi dzinginya/humbudza n?ila dzo fhambanaho dza u khwinisa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa. Izwi zwi sika mutheo une nga khawo Mihasho ya Mutakalo ya mavun?u ya nga pulana na u kovhekanya zwiko u swikelela ?ho?ea dza vhathu vha?uku. Tsumbamaitele dza pho?isi ya vun?u dzi tea u kona u vhona zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwo tiwaho, maan?a, vhu?udze?udze na zwikhala zwa vha thangana ya murole na vhaswa ngomu kha masia avho, fhedzi ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele dza Pho?isi ya Lushaka.
﻿
﻿
﻿TSHIPI?A TSHA VHUVHILI
﻿
﻿?IVHANI THEO YA MILAYO YA?U, DZIPFANELO NA VHU?IFHINDULELI
﻿
﻿Thangana ya murole na vhaswa vha tea u ?ivha na u pfesesa pfanelo dzavho na vhu?ifhinduleli. Mu?we na mu?we u na pfanelo ya u vhilaela na u ita mbilo ya pfaro kwayo.
﻿
﻿Khethekanyo iyi i lavhelesa mi?we milayo, nyito na nzulele dzi tsireledzaho pfanelo na mutakalo wa thangana ya murole na vhaswa.
﻿
﻿(Mulayotewa wa Riphabu?iki ya Afrika Tshipembe, wa1996: Ndi thikho ya mutheo wa mulayo. Mulayotewa* ndi mulayo wa n?hesa wa shango. Milayo yo?he i tea u livhana na Mulayotewa. Ndi zwa ndeme u ?ivha pfanelo dza vhathu vho?he hu songo sedzwa vhukale, muvhala, lushaka kana lutendo. Pfanelo dza mutheo dzi tea u khwa?hisedzwa na u nekedzwa. Izwi zwi katela pfanelo dza zwi?iwa, pfunzo, tsireledzo ya vhapo na tswikelelo kha zwa ndondolamutakalo.
﻿
﻿(Afrika Tshipembe ndi musaini wa thendelano kha Buthano ?a Dzitshaka Mbumbano;  zwenezwo, Afurika Tshipembe ?i tea u tevhela makumedzwa a Buthano a tshimbilelanaho na zwa Mutakalo na mvelaphan?a ya vha thangana ya murole.
﻿
﻿Mitheo i tevhelaho ya zwa milayo, pho?isi na thendelano yo ?ivhofha/?i?walisa:
﻿Buthano ?a Dzitshaka Mbumbano kha Pfanelo dza Vhana Afurika Tshipembe na Mbekanyamushumo ya Nyito dza Lushaka dza Vhana Afurika Tshipembe.
﻿* Thendelonzwiwa ya Afurika kha Pfanelo na Vhulondavhana
﻿* Milayo i langaho kutshimbidzele (Protocol) kwa zwa Mutakalo kha SADEC
﻿* N?ivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko kha Sisi?eme ya Mutakalo Afurika Tshipembe
﻿
﻿Nga tshumisano na vha?we vhafaramikovhe, Mihasho ya Muvhuso, Madzangano a vhapo, Madzangano a zwa lutendo na a si a muvhuso, zwo vho ?o konadzea nga kha nzudzanyo dzo ?anganelanwaho u sumbedza vhu?ikumedzeli kha zwa pfanelo dza vhana.
﻿
﻿Muvhuso u na vhu?ifhinduleli ha u khwinifhadza thuso ya zwa mishonga yo teaho na maimo a mutakalo a vhana na vhaswa nga u bveledza dzipho?isi dzi konisaho, na u sika vhupo vhu tikedzaho.
﻿
﻿(Milayo yo redzwaho (khouthiwaho) kha tsumbamaitele dza pho?isi ya zwa Mutakalo wa Thangana ya Murole na Vhaswa i sedza kha zwite?wa zwo fhambanaho zwa mutakalo na tsireledzo ya vhana na vhaswa.
﻿
﻿* Mulayo wa zwa Mutakalo, wa 1977, Mulayo wa vhu 78 wa 1977: Mulayo u vhonela phan?a n?isedzo yo tsireledzo ya ndondolamutakalo kha o?he masia a muvhuso. Zwa zwino Mulayotibe wa zwa Mutakalo wa Lushaka wo dzhena vhuimoni ha Mulayo uyu.
﻿* Mulayo wa Ndondolo ya Vhana, wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983): Mulayo uyu u sedza hafhu thendelo ya zwa mishonga na ya u ita muaro, i itwaho nga vhathu vha mi?waha ya 14 na 18 nga u tevhekana ngauralo. 
﻿
﻿NB: Musidzana wa mi?waha ya 14 a nga ?ea thendelo ya malugana na ?ho?ea dzawe dza zwa ndondolo ya mutakalo, nga n?ani ha ya muaro wawe ene mune. Fhedzi-ha, a nga nea thendelo ya u itwa ha muaro wa ?wana wawe. Muthu mu?we na mu?we wa mi?waha ya nga fhasi ha 18 u tea u wana thendelo ya muun?i kana mubebi wawe malugana na u itwa muaro. Nga tshifhinga tsha shishi kha muthu mu?uku, hu tea u itwa tsheo ya tshipentshela arali hu tshi nga vha na ?ho?ea ya zwa mishonga kana ya u ita muaro.
﻿
﻿* Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989): Mulayo u zwi vhea khagala uri ndi u pfuka mulayo u rengisela kana u nekedza tshikambi muthu mu?we na mu?we wa mi?waha ya nga fhasi ha 18. Zwi dovha zwa vha u pfuka mulayo u thola muthu mu?we na mu?we wa mi?waha ya nga fhasi ha 18 kha u rengisa na u nekedza zwikambi.
﻿
﻿* Mulayo wa Khetho ya u Pwasha Thumbu wa 1996, (Mulayo wa vhu 92 wa 1996): Mulayo uyu u ita mbetshelwa kha vhafumakadzi vha vhukale vhu?we na vhu?we ya u swikelela tshumelo dza u pwasha thumbu, arali zwi tshi ?o?ea. Hone-ha, muthu mu?uku o ?ihwalaho u eletshedzwa u kwama vhabebi, vhaun?i kana mira?o ya mu?a.
﻿
﻿A hu na thendelo i ?o?eaho kha vhafumakadzi vho ambiwaho ngavho kha CTOP vha re nga fhasi ha mi?waha ya 18.
﻿
﻿* Mulayo wa u fhelisa mbebo, wa 1998 (Mulayo 44 wa vhu 1998): A hu na muthu na muthihi ane a thivhelwa u fhelisa mbebo yawe arali onoyo muthu a kha vhuimo ha u ?ea thendelo nahone a na mi?waha ine ya vha nga n?ha ha 18. U fhelisa mbebo hu nga itiwa arali muthu a na mi?waha ya nga fhasi ha 18 nga zwiitisi zwi tevhelaho:
﻿* Mutakalo wawe muvhilini u tshi nga vha khomboni arali muaro wa sa itwa
﻿* Arali mubebi, vhamu?ani/mufarakani, muun?i kana mufunzi vha nga ?ea thendelo ya nyito iyo.
﻿* Arali hu u sa takala maluvhini kana muhumbuloni, phane?e ya vhakonesi i nga ?ea thendelo ya uri muaro u itiwe.
﻿* Arali hu si na dzi?we n?ila dzo tsireledzeaho dza u thivhela mbebo nga n?ani ha u fhelisa mbebo.
﻿
﻿* Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho, wa 1998 (Mulayo wa vhu 113 wa 1998): Mulayo u ita mbetshelwa ya pfanelo ya u ?o?a dzilafho nga n?ani ha u sedza mu?e wa Pfariso ya zwa Mishonga. Fhedzi-ha, mu?e wa Pfariso ya zwa Mishonga u ?o ?ivha nga murahu nga ha  dzilafho ?o no nekedzwaho  uyo/avho vha re nga fhasi hawe, musi a tshi rumelwa akhaunthu malugana na zwenezwo.
﻿
﻿* Mulayo wa Dzikhakhathi dza Mi?ani, wa 1998 (Mulayo wa vhu 116 wa 1998) Mulayo uyu u tsireledza vho pfiswaho vhu?ungu nga kha dzikhakhathi dza mi?ani. O pfiswaho vhu?ungu, ane a nga vha munna, mufumakadzi kana ?wana, a nga hwelela mulandu wa vhugevhenga malugana na  mutambudzi.
﻿Dzikhakhathi dza Mi?ani dzi katela thambudzo ya muvhilini, vhudzekani, u se?wa, muhumbulo na zwa ikonomi, zwi tshi katela vhushushedzi na u tovhola. Muthu mu?we na mu?we u tea u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo naho hu kha  mubebi, muun?i kana mu?we muthu a siho. Mulayo uyu u tsireledza kha vhushushedzi hayani kana khothe.
﻿* Mishini na mbonelaphan?a zwa Muhasho wa zwa Mutakalo: Muhashoni hu na Ndangulo ya: Zwa Mutakalo wa vhana na Vhaswa, yo khethekanywaho ya bva yuniti dza 3. I?we ya yuniti idzi ndi Ndangulo?hukhu: Zwa Mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya murole, i re na vhu?ifhinduleli ha mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole.
﻿
﻿Mbonelaphan?a ya Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka: U ita vhungoho ha uri vho?he vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha kona u swikelela ndondolamutakalo i swikeleleaho ya maimo a n?ha.
﻿
﻿Mishini: U katela ndivho ya u khwinisa nga n?ila yo fhelelaho, tshiimo tsha  mutakalo wa vhathu vho?he, ho katelwa vhaswa na vha thangana ya murole vha Afurika Tshipembe. Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka u ranga phan?a na u dededza sekithara ya zwa Mutakalo nga kha phuromotha  na u lavhelesa zwa mutakalo. Uri ndondolamutakalo i shume, hu tevhelwa kuitele kwa u ?hogomela kwa ndeme  musi hu tshi nekedzwa ndondolo.
﻿
﻿* Pho?isi ya Lushaka ya Vhaswa (NYP): NYP ndi mutheo wo bveledzwaho nga Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka kha mvelaphan?a ya vhaswa Afurika Tshipembe ?o?he. Tsumbamaitele dza pho?isi ya Vhaswa na Thangana ya Murole dzi tea u tshimbilelana na Pho?isi ya Lushaka ya Vhaswa.
﻿
﻿Idzi tsumbamaitele dza Pho?isi dzo livhiswa kha zwigwada zwa malo:
﻿o Vhafumakadzi vha?uku
﻿o Vhanna na vhafumakadzi vha?uku vha sa shumiho
﻿o Vhanna na vhafumakadzi vha?uku vha si ho tshikoloni
﻿o Vhanna na vhafumakadzi vha?uku vha  mahayani
﻿o Vhomme vha re dzithangana dza murole
﻿o Vhaswa vha vha dzulaho kana vha shumaho zwi?ara?ani
﻿o Vhanna na vhafumakadzi vha?uku vha re na HIV na AIDS
﻿o Vhafumakadzi na vhanna vha?uku vha re khomboni kha masia a zwa ikonomi na zwa matshilisano kana vha shelaho mulenzhe kha zwa mikhwa mivhi ine i nga vhea matshilo avho khomboni.
﻿
﻿Pho?isi ya Vhaswa ya Lushaka i vhona ndeme ya u londa ?ho?ea dza zwa Mutakalo dza vhathu vha?uku vha Afurika Tshipembe nga kha mbekanyamushumo dzi tevhelaho:
﻿o Nyito dza zwa Mutakalo wa vhaswa dza Lushaka
﻿o Mbekanyamushumo ya AIDS ya Vhaswa vha Afurika Tshipembe
﻿o U vhifha muvhilini ha vhaswa na kudzhenele kwa tshikolo.
﻿
﻿TSHIPI?A TSHA VHURARU
﻿
﻿Khethekanyo ya 1
﻿
﻿?halukanyo dzi dededzaho Thangana ya murole na Vhaswa
﻿
﻿Milayo ya u dededza i tea u vha fhethu ha u ranga kha u bveledza mbekanyamushumo dza u dzhenelela dzi katelaho vho?he nahone dzi sa khethululi. Nzudzanyamaitele dza u dzhenelela dzi tea u bveledzwa u itela u fhungudza dzikhaedu dzine vhaswa vha ?angana nadzo. Hu na ?halukanyo dzi dededzaho dza rathi dzi ?eaho sia kha masia a mveledziso ya mutakalo wa vhaswa ane a tea u sedzwa.
﻿
﻿1. Mveledziso ya vhaswa ndi mutheo wa u thivhela thaidzo dza zwa mutakalo
﻿Thangana ya Murole na Vhaswa vha tea u farwa nga n?ila yo fhelelaho, vhukoni havho ha kwao na vhu?ifari zwi tea u khwiniswa/bveledzwa, ho sedzwa kutshilele kwavho nga vhu?alo.
﻿
﻿Mveledziso ya mutakalo na thivhelo ya Malwadze zwi tea u ?u?uwedza Mveledziso kwayo ya Vhaswa. Mbekanyamushumo dza Mutakalo dzi tea u simiwa u itela u lwa na thaidzo dza mutakalo phan?a ha musi dzi tshi thoma kana u vhea mutakalo wa thangana ya murole na Vhaswa khomboni.
﻿
﻿Vhuswa ndi tshifhinga tsha zwikhala na fulufhelo, ndi zwa ndeme u ?u?uwedza vhu?ibveledzisi havhu?i. Ndivho a yo ngo tea u vha kha zwa mutakalo fhedzi, i tea u vha kha zwo?he zwite?wa zwa vhutshilo ha vhaswa. Izwi zwi katela na vhadzulapo, vhushaka, vhu?imvumvusi, tshikolo, mushumo kana u tholiwa, vhugevhenga na vhushai. Vhaswa vha tea u vha?iwa/dededzwa nga n?ila yone na u sa sedza fhedzi kha thaidzo dzine vha nga ?angana nadzo.
﻿
﻿NDoH i shumisana na  na dziNGO na CBO dzo fhambanaho fuloni ?a u lavhelesa ?ho?ea dza zwa mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
﻿
﻿Tsumbo, mbekanyamushumo dza vhukoni ha zwa vhutshilo dzine dza konisa vhaswa u thusa u ri vha vhe na vhu?ifulufheli na u kona u shela mulenzhe nga n?ila i vhonalaho kha vhupo ho tsireledzeaho na vhu tikedzaho hafhu vhu ?u?uwedzaho vhushaka havhu?i  vhukati ha vhaluwa na vhaswa.
﻿
﻿2.	Thaidzo dzi na midzi/ kana vhubvo vhu fanaho hafhu hu na vhushaka vhukati hadzo
﻿Thaidzo dza zwa Mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa dzo ?o?ou vha na vhushaka, u dzhenelela kha mikhwa i si yavhu?i zwi ita uri hu vhe na mi?we mikhwa i si yavhu?i. Mikhwa yo fhambanaho i na zwivhangi zwi fanaho zwine zwa vha zwavhu?i kha mi?we mikhwa ya khombo.
﻿
﻿Mikhwa ya khombo ndi mini? Ndi nyito ine ya itwa nga muthu nga n?ani ha u vha na vhu?ifhinduleli, vhune ha vha na mvelelo dzi si dzavhu?i mutakaloni wawe.
﻿
﻿Zwiwo zwa mikhwa i re khombo zwi bulwa vhege nga vhege kha dzigurann?a dzapo, tsumbo, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, zwiwo zwa dzikhakhathi vhukati ha vha thangana ya murole na Vhaswa. U shaya mutakalo na vhuludu zwi nga ita uri muthu a shumise zwidzidzivhadzi uri a shavhele u shaya mutakalo hawe. U ?o?a tshelede ya u renga zwidzidzivhadzi zwi nga ita uri vhaswa vha dzhene kha mikhwa ya vhugevhenga. Vhafumakadzi vha?uku vha dzhenaho kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho uri vha wane tshelede nga ?wambo wa vhushai, vha nga ?ihwala kana vha kavhiwa nga dzi STI na HIV.
﻿
﻿U vha mu?uku ndi tshifhinga tsha u tshenzhela hafhu. Vhaswa vha ?o?a u ?iimisa nga vho?he na u tandula ?ifhasi. Vhunzhi ha vhaswa vha lingedza zwidzidzivhadzi, zwa vhudzekani, zwikambi na mafola; tshi?we tshifhinga ndi mafhungo a u takalesa kana mutsiko wa dzithanga. Vhaswa vha khomboni a si kanzhi vha tshi nga humbula nga mvelelo dza nyito dzavho kana u vhona khombo dza hone.
﻿
﻿Vhaswa vha ?o?a u dededzwa nga n?ila yone, na u vha ?u?uwedza u tshila vhutshilo havhu?i nga u vha dzhenisa kha nyito dza vhu?imvumvusi na dzi?we mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa. Vhuludu na u shaya zwa u ?imvumvusa zwi nga ?isa mikhwa ya khombo sa vhugevhenga, vhudzekani vhu songo tsireledzeaho, u nwa na zwi?we-vho.
﻿
﻿3.	Vhuswa na Thangana ya murole ya vhaswa ndi zwifhinga zwa zwikhala na dzikhombo
﻿Ndi zwifhinga zwine thangana ya murole na vhaswa vha aluwa muvhilini, kha zwa matshilisano na muyani. Mivhili yavho i vha yo lugela u beba vhana. Vha kona u thoma vhushaka ha nga n?a ha mi?a ya havho. Vha kona u ?iitela tsheo na dzikhetho dzine dza ?ea mbumbo ya vhumatshelo havho.
﻿
﻿Vha?we vhathu vho thomaho u daha vha tshe vha?uku vha fhedzisela vha na khentsa nga murahu matshiloni avho. U lovha muthu a tshe mu?uku zwi nga vhangwa nga mikhwa i si yavhu?i. Tsumbo: Vhaswa vha ?idzhenisaho kha zwa zwikambi nga maan?a vha fhedzisela vho litsha tshikolo, vha fhedza vha songo wana mushumo vha fhedzisela vha dziphuli dza zwikambi.
﻿
﻿4.	Vhupo vhune muthu a tshila khaho vhu ?u?uwedza mikhwa: Vhaswa vha na mvuvhano na vhupo vhune vha tshila khaho. Vhupo vhune vha vha khaho vhu ?ea mbumbo mihumbulo na mikhwa yavho. Muzika, zwiambaro, kutshilele nzi zwine vha zwi vhona na u zwi tshenzela u mona navho. Vhathu vhane vha konana navho na vhone vha ?ea mbumbo ya mikhwa yavho.
﻿
﻿Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha ano ma?uvha vha langwa nga vhupo ha mvelele na matshilisano vhu shandukaho nga u ?avhanya. Tshifhinga tsha dzitshanduko hafhu tshi vha vhea kha maimo a khu?ano hune zwa sialala zwa ngalangala. Mvelele ya zwino ya vhaswa na zwe ya vha i zwone nga mi?waha ya vho 1970 a i tsha fana nga ?wambo wa tswikelelo na ?hu?huwedzo ya midia. Arali vhaswa vha kha vhupo hune zwa matshilisano zwa nyadziwa, vha aluwa u vha vhaaluwa vha si na mikhwa yavhu?i ya vhutshilo.
﻿
﻿Tsumbo: Zwa dzigennge kha zwi?we zwitshavha zwo kalula nga maan?a nga ?wambo wa uri vhaswa vha vhupo honoho vha humbula uri ndi yone n?ila ya kutshilele.
﻿
﻿
﻿5.	A si vho?he vhaswa vha re khomboni nga n?ila i linganaho
﻿Hu na ?ho?ea nkene dza zwigwada zwo fhambanaho; zwo ralo, u dzhenelela hukene hu a ?o?ea u itela u thasululana na thaidzo dzavho dza zwa mutakalo. 
﻿
﻿Vhaswa vha re na khaedu mivhilini na/kana mihumbuloni na vhone vha sedzana na mvelelo dzi fanaho hu sa sedzwi vhuholefhali havho. Vha sedzana na u thudzelwa thungo tshitshavhani. Vhuholefhali ho ?iswaho nga dzikhakhathi, kutshilele ku si kwavhu?i, nndwa, vhushai, u khu?ano ya mishonga, zwite?wa zwa vhupo,vhuholefhali  ha ?amuni kana ha dzidzhini.
﻿
﻿Vhaswa vha re na vhuholefhali vha dovha hafhu u sedzana na n?owelo dza sialala, u sa ?ifulufhela na samba ?a zwa matshilisano. Ndondolamutakalo i songo linganaho i ?a?isa maimo kana vhuholefhali. Zwifhinga zwinzhi vha vha vha vho?he, vha sa khou londolwa zwavhu?i kana u vha khomboni ya u shengedzwa na u litshedzelwa. Vhushayahaya ha tsho?he, nga zwiitisi zwo fhambanaho, tsumbo, vhushai, u shengedzwa na dzikhakhathi.
﻿
﻿Vhaswa avha vha shayaho mahaya a vha na zwi?iwa, vhukhudo na pfunzo kana zwa u ?amba na zwa mabunga.
﻿
﻿Izwi zwi katela vhaswa vha: 
﻿* shayaho mahaya
﻿* re na vhuholefhali ha muvhilini na muhumbuloni
﻿* kavhiwaho na vha kwamiwaho nga HIV na AIDS.
﻿* ?hun?u dzi si ho mulayoni
﻿* zwisiwana
﻿* vhomme vha re vhaswa vha si na vhafarisi
﻿* vho shengedzwaho: nga zwa vhudzekani, muvhilini, muyani
﻿* vhashumi vha zwa vhudzekani
﻿* vhashumi vha vhana
﻿
﻿Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha tshilaho na AIDS: ?ho?ea ya vhupo havhu?i, vhukhudo na pfushi dzo teaho. Dzilafho nga tshifhinga tsho teaho  ?a malwadze ane a sokou bvelela ndi zwa ndeme nga maan?a. Thikhedzo na ndondolo. U ita zwa  vhudzekani ho tsireledzeaho.
﻿
﻿Tshi?we tshigwada tsha vha re khomboni tshi vhumbwa nga avho vha dzulaho fhethu ha vhudzulo ho ?anganelanwaho, vhaswa vho ?i?etshedzaho kha zwa vhugevhenga, ?hun?u dzi siho mulayoni, zwisiwana, vho tambudzwaho, vhana vho la?waho, vhomme vha si na vhafarisi, vhashumi vha zwa vhudzekani na vhaswa vha tshilaho na AIDS.
﻿Zwo?he izwi zwigwada zwi?uku  zwa Vhaswa na thangana ya murole vha bvela phan?a u vha khomboni hafhu nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha konaho. Vhana vha bvaho mi?ani i shayaho na vhone vha vha khomboni. Kanzhi vha tshila nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha ?ikonaho.
﻿
﻿Vhaswa vha welaho nga fhasi ha zwigwada izwi vha bvela phan?a u thudzelwa thungo musi zwikhala zwi tshi vha hone. Zwifhinga zwinzhi vhaswa vha re na vhuholefhali a vha koni u shumisa tshumelo na zwishumiswa zwine vha?we vhathu vha kona u zwi swikelela.
﻿
﻿6.	U dzhiela mbeu n?ha: Mishumo ya mbeu ndi nyito kana mishumo yoi ?ewaho vhathu u ya nga mbeu yavho. Hu na n?owelo ya uri vhathu vha vhanna kana vha vhafumakadzi vha ita mishumo mikene fhedzi. Zwitshavha zwi tendaho kha vhurangaphan?a/vhuhulwane ha vhanna fhedzi (patriachal) zwi nyadza vhafumakadzi. N?owelo dza matshilisano dza uri vhafumakadzi ndi vhalanda vha vhanna, kha zwa matshilisano, zwa sialala na mvelele.
﻿
﻿Kanzhi vhasidzanyana vha dzi?wa zwikhala zwi fanaho zwa pfunzo; vha nga vha na vhu?ifhinduleli vhunzhi ha mu?ani u fhira vhatukana. U shaea ha zwiko zwa ikonomi na u ?ewa maan?a ha vhafumakadzi, zwi nga ita uri vhafumakadzi vha shengedziwe nga zwa vhudzekani na u sa farwa zwavhu?i. U fhira afho, vhasidzana vha kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani, hafhu nga murahu ndi musidzanyana ane a sala na muhwalo muhulwane wa u vha muvhilini a tshe muswa. Pfanelo dza zwa vhudzekani na dzone ndi dza ndeme, u tendela vhasidzana u ?iambela-vho uri hu shumiswe dzikhondomu. Mutsiko wa dzithanga u ita uri vha dzhenelele kha mikhwa ya khombo sa zwa dzigennge, tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi na mishumo ya vhugevhenga.
﻿
﻿Ndavhalelo dza matshilisano dzi ?u?uwedza vhushaka ha vhafarisi vhanzhi u kona u sumbedza vhunna. Hafhu hu na maitele a mvelele a tshimbilelanaho na mbeu nkene a ?alulaho kana a shonisaho vha?we vhathu. Ndi zwa ndeme kha vhaiti vha mbekanyamushumo na dzipho?isi u ?u?uwedza zwitshavha u fhelisa maitele a mvelele a pfisaho vhu?ungu nahone hu vhulungwe maitele a mvelele a shumiseaho o vhulungeaho. Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u ?ea maan?a vhasidzana uri vha kone u ?ihumbulela na u sedzana na dzikhaedu dzi kwamanaho na zwa vhudzekani havho na mutakalo malugana na zwa mbebo.
﻿
﻿Tsumbo, vhafumakadzi vha tea u farwa nga tshirunzi na ?honifho, hafhu vhukoni havho vhu tea u ?anganedzwa kana u dzhielwa n?ha.
﻿
﻿KHETHEKANYO YA 2
﻿
﻿ZWITHU ZWA NDEME  KHA ZWA MUTAKALO
﻿
﻿Zwithu zwa ndeme  kha zwa mutakalo zwi tea u sedzwa nga n?ila yo ?anganelwaho nahone yo fhelelaho. Hu na thaidzo nnzhi dza zwa mutakalo, dzine dza nga kwama vhathu vha vhukale ho?he. Hafhu, hu na dzi?we thaidzo dza mutakalo dzi kwamaho zwigwada zwa vhukale vhukene u fhira zwigwada zwa vhu?we vhukale, tsumbo, lugubo lu nga kwama vhana vha?uku nga maan?a, ha marambo vhu nga kwama vhaaluwa; ngeno thaidzo dza mi?ana dzi tshi nga kwama vhathu vha vhukale ha vhukati nga maan?a. Nga n?ila i fanaho, hu na thaidzo dzine dza nga kwama vhaswa u fhira vha?we. Ho waniwa masia a malo sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwine zwa kwama  kwama vhaswa. Mutheo wa Pho?isi u na khethekanyo yo lavhelesanaho maitele a u dzhenelela. (kha vha sedze sia?ari ?a 32) Thaidzo dzi a ?aluswa kana u sumbedzwa, hafhu ?i?walo ?i sumbedza uri masia aya ndi a ndeme nga n?ila ifhio nahone ndi ngani ho tea u sedzwa masia aya malugana na vhaswa.
﻿
﻿Zwithu zwa mutakalo zwa ndeme zwi livhana na mavun?u makene, zwo ralo, dzi ?o?a u dzhenelela ho teaho vun?u ?ene?o u lavhelesana nadzo.
﻿
﻿1.	Mutakalo kha zwa vhudzekani na zwa mbebo
﻿?ho?isiso dzi dzumbulula uri tshivhalo tshi hulwanenyana tsha vhatukana na vhasidzana vha thoma zwa vhudzekani kha mi?waha ya vhukati ha vhuswa havho. Tshenzhemo nnzhi dza zwa vhudzekani kha vhaswa dzi vha hone nga khombekhombe. Vha?we vha vhasidzana vhe vha dzhenelela zwa vhudzekani nga u ?avhanya vho vha vho kombetshedzwa nga vhatukana kana vhatukana vho kombetshedzwa nga vhasidzana. Vha?we vhasidzanyana vha kombetshedzwa nga vhushai u ri vha ?o?e tshelede nga kha u dzhenelela kha zwa vhudzekani.
﻿
﻿Mvelelo dza u shaya n?ivho kha mutakalo wa zwa vhudzekani na wa zwa mbebo (SRH)
﻿* U vhifha muvhilini hu sa ?o?eiho
﻿* U pwasha thumbu
﻿* U kavhiwa nga malwadze a u fhirela nga kha vhudzekani, hu tshi katelwa u kavhiwa nga HIV
﻿
﻿Ndi zwa ndeme uri tshumelo ya zwa mutakalo dzi sedzane na ?ho?ea dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Tshumelo dza zwa mutakalo dzo fhambanaho dzo ?ivhadziwa u itela u khwa?hisedza u vha hone kana u  wanala na u swikelelea ha SRH u khwinisa khwa?ithi ya matshilo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Pho?isi i katela mafhungo nga ha mveledziso ya zwa vhudzekani, zwa mbeu, khetho dza u thivhela mbembo, tshumelo dza u pwasha thumbu, u vhifha muvhilini ha vhaswa na khombo dza hone. Hu ombedzelwa kha thivhelo ya HIV na dziSTI, u lenga u ita zwa vhudzekani nga ndivho ya u fhungudza dziSTI, u kavhiwa nga HIV na u vhifha muvhili ha vhaswa kha vha mi?waha ya 15 u swika 24. N?ivho, mikhwa na vhu?ifari ha vhaswa zwi ?u?uwedza kuvhonele kwavho kwa SRH.
﻿
﻿2.	Mutakalo muhumbuloni
﻿Tshumelo dza zwa mutakalo a dzi na zwiko zwo teaho u londola thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa. Zwa mutakalo muhumbuloni zwo vhonwa sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo kha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
﻿
﻿Thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya Murole ya vhaswa dzi vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho, tsumbo, u pha?alala ha vhushai na u thithisea ha mi?a. Mutsiko wa muhumbulo na u ?ivhulaha ha vhaswa ndi thaidzo khulwanesa dza zwa mutakalo muhumbuloni, hafhu ndi tshone tshiitisi tsha vhuvhili tsha dzimpfu dza vhaswa nga murahu ha dzikhombo.
﻿
﻿Zwi?we zwa zwite?wa zwi livhisaho kha u sa dzika muhumbuloni ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwo kwamiwa kha tsumbamaitele ya pho?isi. Hone-ha, ?ho?ea dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u sedzwa u itela u fhungudza mvelelo mmbi dza malwadze a muhumbulo kha tshiimo tsha  zwa ikonomi na zwa matshilisano tsha vhaswa.
﻿
﻿Hu na tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo dzi si gathi dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwi?irikini. Ndi mavun?u a rathi fhedzi a tikedzaho tshumelo, hafhu tshumelo idzi a dzi swikelelei kha vhaswa vhanzhi, nga maan?a vha re fhethu ha mahayani na ho thudzelwaho thungo.
﻿* Nga ?wambo wa u shaea ha mazhendedzi a  rumelaho, tshumelo dza zwa mutakalo wa mihumbulo dzi thungo na thungo, hafhu hu na vhukoni vhu si gathi ha u lavhelesana na zwa mutakalo wa muhumbulo kha maimo a ndeme a ndondolamutakalo.
﻿
﻿Mvelelo dza thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni
﻿Mvelelo dza thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dzi katela:
﻿* Mvelaphan?a yo siwaneaho kha zwa pfunzo kana u litsha tshikolo
﻿* U khakhisea ha mi?a
﻿* Arali ha sa lafhiwa zwone vhu?ukuni, hu nga vha na khonadzeo khulwne ya idzo thaidzo musi muthu o no aluwa.
﻿* Mvelelo dzi si dzavhu?i dza zwa ikonomi (kha mi?a na tshitshavha)
﻿
﻿3.	Dzikhakhathi na u shengedzwa
﻿Zwi ambwa nga hazwo sa mafuvhalo a ?aho ho ?iimiselwa. Dzi?we ?ho?isiso dzi sumbedza uri dzikhakhathi ndi tshithu tsho ?alaho matshiloni a vhaswa vhanzhi vha SA.
﻿* Dzikhakhathi ndi tshiitisi tsha ndeme tsha malwadze na dzimpfu kha vhaswa. Vhanna vha khomboni nga maan?a ya dzikhakhathi hone  vhafumakadzi vha khomboni nga maan?a ya u shengedzwa nga kha vhudzekani. 
﻿
﻿U shengedza nga u rwa ndi tshiitisi tshihulwane tsha dzimpfu dza vhaswa vha vharema na makha?adi vha mi?waha ya 15-19. Dzi?we ?ho?isiso dzi sumbedza uri khakhathi dzi vhesa hone matshiloni a vhaswa.
﻿
﻿Zwivhangi zwa dzikhakhathi zwi nga ?alukanyea nga kha masia mararu: mupondwa, zhendedzi na vhupo: Zwite?wa zwa mupondwa zwi katela vhukale, mbeu, maan?a muvhilini, u ?idzhiela fhasi kana u ?inyadza, mutsiko wa dzithanga, u shaya vhukoni ha zwa vhudavhidzani, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, na u shaya n?ivho.
﻿* Zwite?wa zwa zhendedzi zwone zwi katela tswikelelo kha zwihali sa phanga na zwigidi.
﻿* Zwa vhupo zwone zwi katela u sa kon?elelana kha zwa po?otiki, khu?ano kana vhushaya vhudziki; tshi?alula u ya nga  mbeu kana lushaka; midia, vhupholisa vhu sa fushi, u shaya ndango ya zwihali, maimo a si avhu?i a  zwa matshilisano o kalulaho sa u shaya mishumo, vhashumi vha dzi?hun?u na dzinndwa.
﻿
﻿Mvelelo dza dzikhakhathi
﻿* Dzikhakhathi na vhugevhenga ha dzikhakhathi zwi na mvelelo dza zwenezwo kha mutakalo wa muvhili na  muhumbulo wa vhaswa.
﻿* Dzikhakhathi dzi beba dzikhakhathi ? zwi nga sika tshitendeledzi tsha dzikhakhathi tshitshavhani na mi?ani, vhukati ha zwigwada (tsumbo, dzikhakhathi dza dzigennge), kana u bva murafhoni mu?we u ya kha mu?we.
﻿* Vhapondwa vha dzikhakhathi kanzhi vha tambudzwa nga nyofho nga murahu. Izwi zwi vhidzwa mutsiko wa nga murahu ha u pfa/pfiswa vhu?ungu zwi ?aho nga murahu ha nyofho khulu, vhushaya thuso, miloro i shushaho na malalamavhi/u sa dzika malaloni hu sa fheli na u shaya vhu?ifulufheli.
﻿4.	Mafuvhalo a si a kholekhole
﻿Itshi ndi tshi?we tsha zwiitisi tshihulwane tsha dzimpfu kha vhaswa shangoni ?o?he.
﻿* Dzikhombo dza magondoni ndi tshone tshiitisi tsho ?oweleaho tsha dzimpfu dza vhaswa vha mi?waha ya 11-14 Afurika Tshipembe.
﻿* Mikhwa i ?isaho khombo: zwikambi, khanabisi, bravado, na zwi?we.
﻿* Dzi?we tsumbo dzi re n?ha: u ?a mulimo, u swa na u rubisa.
﻿
﻿5.	Tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi
﻿Afha hu ambiwa zwidzidzivhadzi, tshumiso ya zwikambi, mafola na mvelelo dza hone. Zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni, sa khanabisi, man?irakisi na khokheini zwi khou anda Afurika Tshipembe nga mulandu wa u endedzwa ha zwidzidzivhadzi ha dzitshakha. 
﻿* Vhaswa vha khomboni ya mvelelo mmbi dza tshumiso ya zwidzidzivhadzi. Vha vha khomboni ya u vha phuli dzazwo nga murahu. Zwidzidzivhadzi zwitete sa khanabisi zwi nga ita uri muthu a tevhele zwidzidzivhadzi zwo dziaho zwi mu itaho phuli yazwo. Zwikambi na mafola kanzhi zwi shumiswa nga n?ila mmbi nga vhaswa.
﻿* Tshivhalo tsha tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi ndi tshihulwane kha vhanna hafhu tshi dovha tsha engedzedzea na mi?waha kana gireidi tshikoloni.
﻿
﻿Mvelelo ya tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi
﻿Kanzhi zwi ?isumbedza musi muthu o no aluwa. Vhaswa vha khomboni ya u kwamea zwa tshifhinganyana ngauri vha:
﻿* Vha na khon?elelo ?hukhu nga ?wambo wa u vha na muvhili mu?uku.
﻿* U sa vha na tshenzhemo na mvelelo dza zwidzidzivhadzi. Khombo dza tshifhinganyana dzi katela:
﻿* vhu?ifari/vhu?idzivhisi ha fhasi (vhudzekani vhu songo tsireledzeaho nga mulandu wa u sa kona u ?iambela kana u ?ivhetshela mikano, kana u ?ikhethela muthu ane wa nga ita nae zwa vhudzekani).
﻿* Dzi STI; u vhifha muvhilini na HIV
﻿* Mafuvhalo na dzimpfu dzi vhangwaho nga khombo dza magondoni na u nga u rwiwa
﻿* U shumisa zwidzidzivhadzi nga n?ila yo kalulaho, u ?o?a u ?ivhulaha na u sa shuma zwavhu?i kha zwa tshikolo kana u litsha tshikolo.
﻿* U dzhenelela kha zwa u rengisa zwidzidzivhadzi
﻿* U vha khomboni ya u kavhiwa nga HIV nga ?wambo wa u shumisa ?ele?e yo no shumiswaho nga mu?we.
﻿* Mvelelo dza u daha, tshumiso ya zwikambi i sa fhidzi, u sa kona u kon?elela mushumoni, dzikhakhathi, na zwi?we.
﻿* U sa bebea zwavhu?i ha vhana nga ?wambo wa tshumiso ya zwikambi nga mme o ?ihwalaho
﻿* Murengiselano wa zwa vhudzekani u itela u fusha n?owelo/vhupuli ha zwidzidzivhadzi.
﻿
﻿6.	Pfushi
﻿Vhushayapfushi ho ?o?isiswa zwavhu?i nahone vhu n?hesa kha vhana vha Afurika Tshipembe. ?ho?isiso ?hukhu dzo itwa kha vhaswa. Vhushayapfushi vhu shela mulenzhe kha mutakalo u si wavhu?i na dzimpfu u fhirisa zwi?we zwiitisi. Vhana vha sa wani pfushi dzavhu?i, vha shayaho pfushi dzo fhambanaho, kanzhi a vha aluwi zwavhu?i. Vhushayapfushi vhu na mvelelo dzi si dzavhu?i kha nyaluwo kha  vhuswa. Izwi ndi nga ?wambo wa vhushai, u sa vha hone ha zwi?iwa zwitete zwavhu?i. U ?esa swigiri, zwi?iwa zwa mitshini, zwa mapfura manzhi na zwi si na pfushi zwi ita uri hu vhe na  vhushayapfushi.
﻿Izwi zwi nga vhanga u khwa?hesa ha muvhili  na dzi?we thaidzo musi vha tshi aluwa, nyimele ya malwadze a sa fholi, tsumbo, mutsiko wa muhumbulo, vhulwadze ha swigiri na ha mbilu.
﻿* U shaea ha ayoni na fo?ieti ndi thaidzo dzo ?oweleaho kha vhaswa vha mirafho yo?he Afurika Tshipembe.
﻿* Vhushayapfushi na ?hauluwo ya malofha zwi shela mulenzhe kha dzithaidzo dza musi muthu a muvhilini, dza u beba na u lovha nga tshifhinga tsha mbebo.
﻿* ?hauluwo ya malofha zwi elana na tshileme tshi?uku nga tshifhinga tsha mbebo na u vhofholowa tshifhinga tshi sa athu swika kha Vhaswa na Thangana ya murole ya vhaswa.
﻿
﻿Mvelelo dza mufusho u si kwao
﻿* U bebiwa ha vhana vha re na tshileme tsha fhasi
﻿* U aluwa nga muvhili mu?uku
﻿* U aluwa nga n?ila i songo ?oweleaho
﻿* U khwa?hesa/u vha na muvhili muhulwane
﻿* Malwadze a kutshilele: Mutsiko wa muhumbulo, malwadze a swigiri na a mbilu
﻿* Malwadze a wanalaho nga tshifhinga tsha musi muthu e muvhilini
﻿
﻿7.	U sa vha ngonani ha dzidzhini
﻿Nyimele dzo ?oweleaho ndi dza vhua?ibinizimu na mvelelo dzayo kha zwa matshilisano na mihumbuloni, vhuhe?ana muvhilini ha ?wana ho vhangwaho nge mme a nwa zwikambi e muvhilini na pfunzo kha vhasidzanyana. Hu na mugaganyo wa uri muthihi kha vhathu vha 40 u bebwa a so ngo fhelela, hafhu muthihi kha vha fumi u kwamea nga nyimele ya dzidzhini.
﻿* Nyimele dzi re na mvelelo khulwane nahone i si yavhu?i matshiloni a vhaswa dzi katela u sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili, vhua?ibinizimu, u sa fhelela muhumbuloni, thaidzo ya misipha i sa khwa?heliho, u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha ?wana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo na u kukumuwa ha dzifaiburoni.
﻿
﻿Mvelelo dza u shaya pfunzo ya zwa mutakalo kha zwa dzidzhini na ndondolo ya mutheo
﻿* U sa vha hone ha ngeletshedzo ya zwa dzidzhini na ndondolo ya phan?a ha musi muthu a tshi vhofholowa zwine zwa nga shela mulenzhe kha thivhelo; u sa vha hone ha pfunzo dza u kon?elela nyimele nkene dza zwa dzidzhini.
﻿* Muhwalo wa nyengedzedzo kha vha?eandondolo; u sa vha hone ha tshumelo dza vhulondavhathu/matshilisano zwi bvela  phan?a u bveledza mutengelele wa vhushai
﻿* A?ibinizimu i nga ita uri hu songo vha na u tshilisana na dzithanga.
﻿* More serious reactions persist as post traumatic dzisorder
﻿* Tsumbadwadze dzi bvelaho phan?a dzi nga khakhisa mveledziso ya vhaswa.
﻿* U sa fhelela muhumbuloni na dzi?we thaidzo dzi tshimbilelanaho nazwo zwi nga kwama vhukoni ha mvuvhano ya matshilisano.
﻿* U sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili na thaidzo ya misipha i sa khwa?heliho zwi nga itisa uri hu vhe na thaidzo ya u sa kona u tshimbila zwavhu?i; u kukumuwa ha dzifaiburoni na u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha ?wana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo zwi nga fhungudza u dzhenelela kha mishumo ya maan?a.
﻿
﻿8.	Mutakalo wa mulomoni
﻿Mutakalo wa mulomoni Afurika Tshipembe u fhasi.
﻿* 90% ya mbalo ya vhathu i kwamea nga malwadze a mulomoni, ane a vha, u sina ha mano, vhulwadze ha marinini.
﻿* Zwite?wa zwi kwamaho mutakalo wa mulomoni zwi katela u shaya ma?i a re na fuloraidi, u shaya mafhungo na n?ivho ya ndeme ya tsiradwadze ya mulomoni yavhu?i, u sa swikelelea kana u ?ura ha tshumelo dza mutakalo wa mulomoni, u kovhekana nga n?ila i sa lingani ya tshumelo dza zwa mutakalo wa mulomoni, u sa kona u ?anganya mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa mulomoni na ndondolamutakalo ya ndeme, u shaea ha zwiko vhuponi ha mahayani.
﻿* U sina ha mano ho ?owelea kha vho?he vhadzuli vha Afurika Tshipembe. ?ho?ea dza dzilafho dzi songo swikelelwaho nga maan?a kha zwitshavha zwa Vharema na Makha?adi nga ?wambo wa tshumelo dza mutakalo wa mulomoni dzi sa swikelelei hafhu dzi ?uraho, na khovhekano i sa lingani ya tshumelo dza mutakalo wa mulomo.
﻿
﻿Mvelelo dza Mutakalo wa mulomoni u si wavhu?i
﻿Mutakalo wa mulomoni u si wavhu?i zwi ?isa vhu?ungu, u sa kona u ?a zwine zwa nga vhanga pfusho i si yavhu?i na samba ?ivhi tshitshavhani nga ?wambo wa muya u si wavhu?i u bvaho mulomoni na mbonalo i si yavhu?i.
﻿
﻿Zwithu zwa ndeme  zwa mutakalo
Yuniti i kwameaho
Nomboro ya vhukwamani
Mutakalo wa zwa vhudzekani na mbebo
Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa
﻿Mutakalo
﻿HIV na AIDS
﻿Mutakalo wa Vhafumakadzi
﻿
012 312 0199
﻿
﻿012 312 0198
﻿012 312 0148
﻿012 312 0201
Mutakalo wa maluvhi
﻿Dzikhakhathi na u shengedzwa
﻿Mafuvhalo a  khole na a si a khole
﻿Tshumiso ya zwidzidzivhadzi
Mutakalo wa maluvhi na tshumiso ya zwidzidzivhadzi
﻿Ndivho ya zwa mbeu
012 312 0480
﻿012 312 0478
﻿012 312 0477
Mufusho
﻿Zwa dzidzhini
Mufusho
﻿Zwa dzidzhini vhathuni
012 3120043/0063
﻿012 312 0192
﻿012 312 0190
Mutakalo wa mulomo
Mutakalo wa mulomo
012 312 0035

﻿
﻿KHETHEKANYO YA 3
﻿
﻿MAITELE A U DZHENELELA NGA U ANGAREDZA
﻿
﻿Khethekanyo i katela nyito dzo themendelwaho, dzine madzangano na zwitshavha vha nga dzi ita u lavhelesana na khaedu dzo dodombedzwaho afho n?ha.
﻿
﻿Maitele a tea u lwela u katela zwigwada zwo?he zwi?uku. Zwigwada zwe zwa vha zwo litshedzelwa thungo zwi songo sedzwaho zwi tea u tho?wa ngazwo musi hu tshi thoma u shumiswa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo. Vhaitapho?isi na vhalangi vha dzimbekanyamushumo vha tea u ambela vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha re fhethu ho khetheaho vho khwa?hisa.
﻿
﻿1.	U bveledza vhupo ho tsiredzeaho na vhu tikedzanaho
﻿Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha na vhushaka na mi?a, vha?we vhaaluwa nga nn?a ha mi?a yavho na dzikhonani. Hafhu zwi nga ha u sika vhupo ho tsireledzeaho hune vhaswa nga ?imvumvusa hone. N?owelo ya matshilisano na nyito ya  mvelele zwina ?hu?huwedzo  kha mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya Vhaswa. Midia nga u angaredza  ndi tshishumiswa  tsha ndeme tsha u pha?aladza mafhungo a ndeme. U swikelelea ha zwikhala zwa ndeme na zwiko tshitshavhani ndi zwa ndeme.
﻿Vhupo vhu nga vha ho tsireledzeaho na vhu tikedzanaho arali ?ho?ea dzi tevhelaho na zwiko zwi nga vha hone:
﻿* U vha hone ha zwikhala zwa pfunzo u vhumba vhumatshelo ha khwine ha Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
﻿* U vha hone na pha?aladzo i leluwaho ya dzikhondomu.
﻿* U swikelelea ha ndondolamutakalo i sa ?uri nahone ya khwa?ithi kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi.
﻿* U ?etshedzwa ha zwiimiswa kana tshomedzo dzo linganelaho dza mitambo na vhu?imvumvusi zwitshavhani.
﻿* U shumiswa  ha dzipho?isi dzi katelaho milayo i tshimbilelanaho na zwa mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
﻿
﻿2.	U ?etshedzwa ha Mafhungo
﻿U ?ea mafhungo nga kha kha ngudo dza zwa mutakalo kana mafulo a u tsivhudza nga ha zwithu zwo teaho zwine zwa ita uri hu vhe na mveledziso ya vhaswa, zwi a thusa.
﻿
﻿U wana mafhungo o teaho zwi thusa muthu uri a kone u ita khetho nga murahu ha u wana n?ivho na u ita tsheo dzone. Zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u vha maimoni a u ?ea vhaswa mafhungo kana tsivhudzo musi vha tshi i ?o?a. Matheria?a a mafhungo, vhudavhidzani na pfunzo (IEC) a tea u wanala nga n?ila dzo?he uri vhaswa vha kone u sedza khao arali hu na ?ho?ea.
﻿
﻿U wanala ha matheria?a a mafhungo na IEC kha zwi tevhelaho ndi zwa ndeme:
﻿* Nyaluwo na mveledziso ya vhana na vhaswa
﻿* ?ho?ea na mishumo yo livhanaho na mbeu nkene
﻿* Uri u nga ?itsireledzisa hani arali u tshi shengedzwa nga u rwiwa
﻿* Masia makene a zwa mutakalo sa mutakalo kha zwa vhudzekani na zwa mbebo, hafhu na zwa dzipfanelo na vhu?ifhinduleli.
﻿* Kutshilele kwone- kwone  na mveledziso ya vhaswa. Zwikhala na u wanala ha tshumelo dza zwi kwamaho zwa mutakalo na mafhungo nga u angaredza.
﻿
﻿3.	U fha?a vhukoni
﻿* Zwa vhutshilo zwi ambelwa kha vhukoni ha u vhu?i?owedzi vhune ha konisa muthu u lavhelesana na dzikhaedu dza vhutshilo ha ?uvha na ?uvha.
﻿* Izwi zwi katela u dzhia tsheo, u tandulula thaidzo na u davhidzana nga n?ila yone.
﻿* U fha?a vhukoni ndi ?i?we ?a masia a ngudo a malo kha mbekanyamushumo dza pfunzo ya tshikoloni.
﻿* DziNGO na dzone dzi shela mulenzhe kha u fha?a n?ivho ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u vha ?ea maan?a uri vha kone u vha vhathu vha re na vhu?ifulufheli.
﻿
﻿4.	U eletshedza
﻿* Hu nga itwa nga dziphurofeshina?a, vhaeletshedzi vha re na ndalukano, vhagudisi kana vhadededzi, vhashumi vha zwa mutakalo kana vharangaphan?a vha zwa vhurereli kana vhaeletshedzi vho gudiswaho vhane vha si vhe dziphurofeshina?a.
﻿* U ?ea thikhedzo vhaeletshedzi vha si vha dziphurofeshina?a ndi zwa ndeme u vha thusa u kon?elela mushumoni.
﻿* Vhaeletshedzi ngavho na vhone ndi vha ndeme ngauri vha kona u davhidzana na vhaeletshedzi ngavho zwavhu?i.
﻿* U eletshedza zwi ?o?a u sedza kha zwo?he  ku?isele kwa thaidzo na uri hu dzi nga thasululwa hani tshifhingani tshi ?aho.
﻿* U eletshedzwa ndi ha ndeme kha u thusa vhathu u lavhelesana na nyimele dzi kon?aho/dzi pfisaho vhu?ungu vhukuma. Zwitshavha zwi nga shumisa tshumelo dzi re hone dzi ?etshedzwaho kha thikhedzo ya muyani nga tshifhinga tsha nyimele i si yavhu?i, sa kha vhahulwane vha kereke, Vhashumelavhapo na vhaeletshedzi vho gudiswaho vha si dziphurofeshina?a. 
﻿
﻿5.	Tswikelelo kha Tshumelo dza Mutakalo
﻿* Tswikelelo i nga swikelelwa nga u ?etshedza ngeletshedzo na mafhungo kana tsivhudzo, u farelela kha kusedzele kwone kwa zwithu uri vhaswa vha shumise tshumelo vho vhofholowa.
﻿* U shumisana na dzi?we sekithara u khwinisa khwa?ithi ya ndondolamutakalo kha zwiimiswa  zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwa vhaswa.
﻿* U ?etshedza tshumelo dzo itelwaho fhedzi vhaswa na thangana ya murole nga n?ani ha zwiimiswa zwa mutakalo.
﻿* Tshumelo dza mutakalo dzi tea u swikelelea na u wanala u sedzana na ?ho?ea dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
﻿* U gudisa na u ita uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha fare vhaswa nga tshirunzi na u ?honifho ndi zwa ndeme.
﻿* Vhashumeli vho gudiswaho vha nga si kombetshedze mikhwa yavho kha vhaswa, fhedzi vha ?o vha tendela uri vha ?ibule vhone vhane sa vhathu-vho.
﻿
﻿KHETHEKANYO YA 4
﻿
﻿NYIMELE DZA NDEME
﻿
﻿Khethekanyo iyi i bvisela  khagala masia a ndeme hune maitele a u lavhelesana na mafhungo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa a nga vha hone, na hune vhaswa vha nga wanala hone. Ndi zwa ndeme u lavhelesana na thaidzo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u ya nga ?ho?ea na nyimele dzine vha ?iwana vhe khadzo.
﻿
﻿Uri u dzhenelela hu tshimbile nga n?ila yo teaho, vha tea u shumana na thaidzo dza zwa mutakalo wa vhaswa masiani o?he. Tshitshavha tshi tea u:
﻿* ?ivha nga ha dzipulane dzo vhetshelwaho u khwinisa tshumiso ya tshumelo dza zwa mutakalo.
﻿* Shela mulenzhe kha zwo?he zwi kwamaho tshitshavha, nga kha therisano dza tshitshavha
﻿* Thusiwa u ita vhungoho ha uri vha ?ivha zwine vha khou ita nahone nga n?ila ifhio. Tsumbo, thandela ya vhadzulapo ya vhaswa.
﻿* ?ivhona sa vhashumisani musi vha tshi shela mulenzhe kha nyito dzi kwamaho matshilo avho.
﻿Tsumbo dza tshaka dza nyimele, tshumelo na nyito dzi ?o?eaho uri hu vhe na mveledziso kwayo ya vhaswa. 
﻿
﻿HAYANI
﻿Ndi fhethu  teaho vhukuma, hune vhushaka ha vhukati ha vhathu na vhudavhidzani zwa thoma hone.
﻿* Hayani ndi fhethu ha u ranga ha matshilisano a vhathu
﻿* Vhabebi vha tea u ?amiwa nga n?ivho na zwikili zwa u davhidzana na vhaswa vhavho nga ha mitakalo na vhuvha havho.
﻿* Vhudavhidzani havhu?i vhukati ha mira?o ya mu?a ndi zwa ndeme.
﻿* Madzangano a tea u thusa nga u ?ea ngudo dzi shumaho dza vhubebi kha vhaaluwa tshitshavhani
﻿* Vhaaluwa na vhabebi vha tea u ?u?uwedzwa u dzhenela ngudo idzi.
﻿
﻿TSHIKOLONI
﻿Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na zwikhala zwa u swikelela mbalo khulwane ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
﻿* Vhaswa vha fhedza tshifhinga tshavho tshinzhi vhe tshikoloni.
﻿* A tshi fani na zwiimiswa zwa mutakalo, ngauri hu na tshikhala tsha u nekedza dzisesheni  kha vhaswa nga misi.
﻿* Pfunzo ya dzithanga ndi ya ndeme sa izwi i tshi netshedzana nga zwikhala kha vhaswa zwa u gudisana tshikoloni na nn?a ha tshikolo.
﻿* Vhagudisi vha dzithanga  ndi vhaswa vho gudiswaho zwa matshilisano hafhu vho lavhelelwa u kovhekana mafhungo kana tsivhudzo i fanaho na ya vha?we vhaswa.
﻿* Vhagudisi ngavho vha galatshwa sa vhathu vha ?inekedzelaho, mbalo khulwane ya vhaswa i a swikelelwa nga zwifhinga zwa vhukoni ha zwa  matshilisano tshikoloni.
﻿stop
﻿ZWIIMISWA ZWA MUTAKALO
﻿Zwiimiswa  zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwi tea u vha hone na u swikelelea nga vhaswa nga n?ila i leluwaho.
﻿* Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u gudiswa u shumisana zwavhu?i na vhaswa, u vha konisa u ?etshedzana nga ndondolamutakalo nga n?ani ha u ha?ula.
﻿* Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka nga tshumisano na NAFCI zwi ngomu kha u dzhenisa tshumisoni Vhurangeli ha Ki?iniki i Shumiseaho ya Vhaswa kha zwiimiswa  zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi u ita uri zwi ?anganedzee na u swikelelea kha vhaswa.
﻿* Vhaswa vha tea u ?u?uwedzwa u ?o?a thuso na ngeletshedzo hu sa sedzwi uri vha a lwala kana a vha lwali.
﻿* Tshumelo dza zwa mutakalo dzi tea u shumisea nga vhaswa uri vhaswa vha kone u dzi shumisa.
﻿
﻿MUSHUMONI
﻿Kanzhi vhaswa vha wanala fhethu ha mishumo, hafhu vha ?angana na zwiwo zwi si zwavhu?i (tsumbo, mafuvhalo mahulwane mushumoni na u shengedzwa) na zwavhu?i (u phuromothiwa mushumoni) musi vho tholwa nga dziindasi?iri khulwane. Vhaswa vha tea u vha na pfunzo, vhukoni na ndalukano dzo teaho uri vha wane mushumo. 
﻿* Hu tea u vha na mbekanyamushumo dzi khwa?hisedzo mutakalo na tsireledzo ya vhaswa sa vhatholiwa.
﻿* Sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe dzi tea u ?u?uwedzwa u ?ea vhaswa zwikhala zwa u wana tshenzhemo ya mushumo.
﻿* Vha tea u fhiwa zwikhala zwa u wana ndalukano vhe mushumoni u bveledza vhukoni vhu ?o?eaho uri vha kone u wana mishumo.
﻿* Fhethu ha mushumo ndi fhethu ha ndeme ha pfunzo dza malugana na zwa mutakalo wa vhaswa.
﻿
﻿ZWI?ARA?ANI
﻿Maitele u dzhenelela a tea u vha o itelwaho u swikelela vhaswa, nga maan?a avho vha re khomboni dza u tambudziwa.
﻿* Izwi zwi katela vhaswa vha si na mahaya, vha dzulaho zwi?ara?ani, vha wanaho tshelede nga kha zwa vhudzekani, vhugevhenga na zwi?we-vho.
﻿* Vha?we vha dzhenelela kha mikhwa ya khombo uri vha kone u ?itshidza.
﻿* Vhaswa vha re zwi?ara?ani vha khomboni dza u vha nyimeloni dzi pfisaho vhu?ungu. Musi vha na thaidzo dza zwa mutakalo a vha yi u ?o?a ndondolo nahone kanzhi vha litshedzela zwithu u swikela vha tshi ?i wana vho no lenga
﻿* Vhutshilo ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa avha vhu a kon?a ngauri a vha na tshomedzo dzi ?o?eaho dza u tshila zwavhu?i.
﻿* U shumana na thaidzo dzi kwamaho vhaswa vha re zwi?ara?ani zwi ?o?a tshumisano yo fhelelaho na zwigwada zwa dzikereke, dziNGO, na mihasho yo fhambanaho ya Muvhuso sa Mihasho ya Mutakalo na Mveledziso ya Vhapo.
﻿
﻿Madzangano a Vhapo na a Vhurereli
﻿Madzangano aya a na mushumo wa ndeme une a tea u u ita malugana na mveledziso ya zwa muya na vhu?ifari ha vhaswa.
﻿* DziCBO na dziNGO a  wanala tshitshavhani, a  nga ita mushumo munzhi kha u thusa vhaswa u ?ibveledzisa  na u bveledzisa zwitshavha zwa havho.
﻿* A  nga thusa hafhu kha u khwa?hisedza ndeme dza mi?a, u ?etshedzana nga zwikili zwa vhutshilo na dzi?we mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa.
﻿
﻿FHETHU HA VHUDZULO
﻿U phuromotha kana u isa phan?a zwa mutakalo hu tea u bvelela  vhuponi ho?he hune vhaswa vha dzula kana vha wanala hone nga zwigwada. Izwi kanzhi ndi zwigwada zwi re khomboni zwa vhaswa vha si na vhuyo.
﻿* Dzisenthara dza u valela vhana na mahaya a vhana ndi tsumbo dza hune vhaswa, vhane vha hanedzana na mulayo kana vha si na mahaya vha wanala hone.
﻿* Vha tea u tikedzwa muyani, muvhilini na muhumbuloni, hafhu vha dovhe vha ?ewe pfunzo na zwikili zwa vhutshilo u itela uri hu vhe na mveledziso yavhu?i.
﻿
﻿
﻿KHETHEKANYO YA 5
﻿
﻿U MONITHARA NA U ?OLA  MBEKANYAMUSHUMO DZA ZWA MUTAKALO WA VHASWA NA THANGANA YA MUROLE YA VHASWA
﻿* Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dzi tea u monithariwa na ?oliwa u khwa?hisedza uri dzi swikelela ?ho?ea dza vhaswa na uri vhaswa vha khou shumisa tshumelo idzi nga n?ila yo teaho.
﻿* Hu tea u vha na n?ila dza u pima khwa?ithi ya tshumelo dza zwa mutakalo na u khwa?hisedza arali vhashumisi vho fushea nga zwine vha wana musi vha tshi dalela tshumelo dza zwa mutakalo.
﻿* Vhaswa vha tea u  shela mulenzhe na u dzhenelela kha u monithara na u ?ola mishumo/nyito.
﻿* Mabogisi a mahumbulwa a tea u vhewa dziki?iniki hune vhashumisi vha nga bula mihumbulo yavho nga ha khwa?ithi ya ndondolamutakalo.
﻿* Hu tea u vha na maitele a u vhigela vhashumisi nga ha mbilaelo dzo hwelelwaho.
﻿* Hu tea u vha na sisi?eme ya u vhilaela ya vhashumisi vha kha zwiimiswa zwa mutakalo.
﻿
﻿KHETHEKANYO YA 6
﻿
﻿VHU?IFHINDULELI
﻿Khethekanyo ya u fhedza i pendela nga  mutevhe wa vhu?ifhinduleli vhune Mihasho ya Muvhuso ya vha naho u ita vhungoho ha uri tsumbamaitele dzi dzheniswa tshumisoni. Vhu?ifhinduleli ndi vhu nga n?ila i tevhelaho:
﻿* Zwo?he zwiimiswa  zwa mutakalo zwi tea u shumisa tsumbamaitele dza pho?isi  ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
﻿* Vho?he vhalanguli vha zwa mutakalo vha zwi?iriki vha tea u ita vhungoho ha uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha ?ivha zwa nga ngomu ha tsumbamaitele dza pho?isi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
﻿* Mihasho ya Mutakalo ya Mavun?u i tea u bveledza tsumbamaitele dza pho?isi dzavho, dzi tshimbilelanaho na nyimele yavho, ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele ya pho?isi ya lushaka.
﻿* Pfanelo dza zwa Vhudzekani dza Vhaswa dzi tea u ?honifhiwa na u ?anganedzwa kha zwo?he zwiimiswa zwa zwa mutakalo zwa mavun?u hu tshi tevhela vhugudisi ha musi muthu a mushumoni kha tsumbamaitele dza Pho?isi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
﻿* Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhu?ifhinduleli ha u tikedza, u an?adza/pha?aladza na u fhirisela tsumbamaitele dza pho?isi mavun?uni o?he.
﻿*  Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhu?ifhinduleli ha u bveledza bugupfarwa dza u gudisa dzi shumiseaho kha vhaswa dzi ?alusaho n?ila ine tshumelo dza nga khwinisiwa u ri dzi ?anganedzee kha vhaswa.
﻿* U monithara na u ?ola u dzheniswa tshumisoni ha pho?isi na khwa?ithi ya tshumelo dza mutakalo dzi ?etshedzwaho zwi tea u itiwa.
﻿
﻿
﻿
﻿MUTEVHE WA MAIPFI NA ?HALUTSHEDZO
﻿
﻿A	Tshengedzo: U farwa nga n?ila ya tshi?uhu kana dzikhakhathi
﻿	Muswa: Tshifhinga tsha nyaluwo u bva vhuhanani na u pfukhela kha vhualuwa.
﻿B	Vhu?ifari: N?ila ine muthu a ?ifara ngayo kha nyimele.
﻿C	N?adzo: Gumofulu ?a zwine muthu a nga kona u zwi  bveledza
﻿	Vhudavhidzani: U ?ea mafhungo/ngeletshedzo
﻿	Tshumisano: U shumisana kha mushumo/thandela
﻿	Mulayotewa: Milayo ya dzangano/nyimele ya  muthu ya ?hohoni/muvhili
﻿	Khuvhangano: U vha fhethu huthihi/tshigwada/u kuvhangana
﻿D	Vhuholefhali: Maimo a thivhelaho muthu u ita zwi?we zwithu
﻿E	Vhupo: Fhethu kana nyimele ine vhathu vha tshila khayo
﻿	U hudza/ u khwinisa: U engedza vhunzhi/ndeme.
﻿F	Mutheo: Tshiimiswa tshi tikedzaho
﻿G	Mbeu: ?ibulambeu 
﻿	Dzhinetiki: ?wana u dzhielela mubebi/dzi DNA nkene
﻿H	Tsho?he: U shumana na muthu wo?he
﻿I	U dzhielela: U bveledza khwa?ithi  kana zwi?aluli zwi fanaho na zwa mubebi
﻿	U ?utshelana: U vha na vhushaka ha u ?umekana  na zwi?we
﻿	?hangano: U ?angana ha u vhumba tshithu tshithihi
﻿	U dzhenelela: U khwinisa kana u langa tshiimo
﻿L	Zwikili zwa vhutshilo: Zwikili zwi konisaho muthu u sedzana na vhutshilo ha ?uvha na ?uvha nga n?ila yone
﻿M	Kuhumbulele kwa vho?he: Kuhumbulele ku fanaho kwa vhunzhi ha vhathu
﻿	Maitele: N?ila ya u ita zwithu
﻿	U monithara: U sedzulusa uri u rekhode/ise ndanguloni/lange
﻿N	U litshedzela: U sa ?ea ndondolo kana vhusedzi tshi?we tshithu
﻿O	Mvelelo: Sethe ya ndivho dzo ?aluswaho
﻿P	Vhusimulashaka: Khotsi/mualuwa wa munna ndi e?e ?hoho ya mu?a hafhu ndi ene a langaho zwo?he/zwinzhi
﻿	U shela mulenzhe: U vha na zwine wa ita-vho
﻿	Vhukoni: U vha na zwikili/vhukoni
﻿	Thanga: Muthu wa vhukale/maimo/vhukoni vhu faniho na ha mu?we muthu
﻿R	Khombo: Nyimele i katelaho u vha khomboni.
﻿S	Samba: Tshiga tsha zwi shonisaho
﻿	N?owelo: Muhumbulo wo leludzeswaho wa nga ha zwi?ali zwa muthu
﻿	U fhelisa mbebo: U kunakisa kana u vhofha kana u tshea tshipi?a tsha tshupu ya fa?opiyene kha vhafumakadzi
﻿	Matshilisano: U ?angana na vha?we vhathu/vhu?ifari vhu ?anganedzeaho tshitshavhani
﻿	Tshanduko: Nyito ya u shanduka u bva kha nyimele nkene u ya kha i?we
﻿	Zwa sialala: Zwa u fhirisela mikhwa u bva kha murafho u ya kha mu?we
﻿V	Dzikhakhathi: U shumisa maan?a a muvhili muthu o ?iimisela u huvhadza, u tshinyadza kana u vhulaha
﻿	U vha khomboni: U vha kha vhuimo vhune ha ita uri u kone u vhaisiwa/u diiwa
﻿W	Mutakalo: Nyimele ya u ?ige?a, mutakalo wavhu?i kana u takala
﻿	Mufumakadzi: Mualuwa wa mufumakadzi.
﻿Y	Vhuswa: Tshiga tsha vhukati ha vhuhana na vhualuwa
﻿
﻿ZWIKHAU
﻿
﻿AIDS	Tsumbadwadze ya ?haelelo ya n?hesa ya tsireledzo muvhilini (nga maswole a muvhili)
﻿CBO	Dzangano ?a Vhadzulapo/tshitshavha
﻿HIV	Tshitshili tshi vhangaho ?haelelo ya tsireledzo muvhilini wa muthu (nga maswole a muvhili)
﻿IEC	Mafhungo/tsivhudzo, Pfunzo na Vhudavhidzani
﻿NAFCI	Vhurangeli ha Lushaka ha Ki?iniki i shumiseaho nga Vhaswa
﻿NDoH	Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka
﻿NYC	Khoro ya Vhaswa ya Lushaka
﻿NYP	Pho?isi ya Vhaswa ya Lushaka
﻿NGO	Dzangano ?a Muvhuso ?a Lushaka
﻿SA	Afurika Tshipembe
﻿SRH	Mutakalo kha zwa vhudzekani na mbebo
﻿STI	U kavhiwa nga Phirela dza Vhudzekani
﻿
﻿
﻿MUTEVHE WA ZWIKO
﻿
﻿Kha vha ?adze mutevhe u tevhelaho wa zwiko zwa vhapo vha dzule vha nawo.
﻿
﻿Vha pfi nnyi?
﻿
﻿Dzina: 		
﻿Nomboro ya lu?ingo ya vhukwamani ya mushumoni:	
﻿Nomboro ya lu?ingo ya vhukwamani ya hayani:	
﻿Dokotela wa Mu?a:	
﻿Zwi?we: Tsumbo, dzia?edzhi:	
﻿Ki?iniki yapo:	
﻿Dzina ?a Ki?iniki:	
﻿Nomboro ya Lu?ingo:	
﻿Mulangi:	
﻿Vhuongelo hapo:	
﻿Dzina:		
﻿Tsireledzo na zwa Mulayo:	
﻿Mapholisa:	
﻿Nomboro ya Lu?ingo:	
﻿Zwiko zwa Mulayo:	
﻿Nomboro ya Lu?ingo:	
﻿Zwigwada zwa thikhedzo:	
﻿Kereke:	
﻿Vhaswa:	
﻿Senthara ya thikhedzo ya nga murahu ha u pfa vhu?ungu:	
﻿
﻿DZINOMBORO DZA NDEME
﻿
﻿Vha humbelwa u sedza senthara ya zwiko vhuponi ha havho
﻿
﻿Nomboro ya Lu?ingo ya ?aiburari:	
﻿Nomboro ya Lu?ingo ya Senthara ya zwiko ya lushaka:	
﻿Nomboro ya Lu?ingo ya Senthara ya zwa vhaswa ya tsini:	
﻿Nomboro ya Lu?ingo ya Maan?alanga apo:	
﻿
﻿Nomboro ya lu?ingo ya u wana thuso nga ha AIDS:	0800 012 322
﻿Thandela ya Mulayo wa AIDS:	011 403 6918/ 25
﻿?hangano ya AIDS Afurika Tshipembe:	011 484 4803
﻿Al Anon:	011 435 9792
﻿Fe?oshipi/Vhuthihi ha Alateen:	011 435 9792
﻿Dzangano ?a A?ibinizimu ?a Afurika Tshipembe:	011 838 6529
﻿Nomboro ya thuso ya vhana:	0800 055 555
﻿Dzangano ?a Vhaholefhali ?a Afurika Tshipembe:	011 333 4505
﻿Nomboro ya lu?ingo ya Dzikhakhathi na tshengedzo mahayani:	0800 150 150
﻿Nomboro i sa badelwi ya Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano:	0800 220 250
﻿DEAFSA:	011 482 1610
﻿Kha vha reile vha tshile	011 442 5737
﻿FAMSA		011 975 7106/7
﻿Senthara ya Vhutshilo ha Mu?ani:	011 788 4784
﻿Dzangano ?a u dededza vhasidzana ?a Afurika Tshipembe	011 339 1385
﻿Nomboro ya thikhedzo ya zwa vhutshilo Afurika Tshipembe	0800 012 322
﻿NAPWA	011 872 0975
﻿Khomishini ya Lushaka ya Vhaswa	012 325 3702
﻿Narcotics Anonymous	011 440 7073
﻿Vhana vha NICRO vha re khakhathini nga zwa mulayo	021 461 7253
﻿Senthara ya Thikhedzo ya Vhafumakadzi ya NICRO	021 422 1690
﻿Overeaters Anonymous	011 640 2901
﻿POWA		011 642 4345
﻿The Reproductive Rights Alliance	011 403 2101
﻿ThethaJunction:	0800 121 900
﻿Thandela ya AIDS ya ?okhishi	011 982 1016/27
﻿Nomboro ya tsireledzo	08000 355 53
﻿SANCA		011 482 1070
﻿Soul City	011 643 5852
﻿Khoro ya Mabofu ya Lushaka ya Afurika Tshipembe	012 346 1171
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu dza Afurika Tshipembe	011 483 8300
﻿Ki?iniki ya zwa Mulayo ya Wits	011 717 8562/8510
﻿Pfarano/tshumisano ya Mveledziso ya Vhaswa	011 836 2172
﻿Vhaswa Murenani	011 615 8970
﻿Lu?ingo lwa Vhaswa	0800 000 001
﻿Muhasho wa zwa Mutakalo: Mutakalo wa Vhaswa na 
﻿    Thangana ya murole	012 312 0199
﻿Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano	012 312 7500
