NDINGANYISO YA MBEU NA MULAYO WA NDINGANYISO
﻿
﻿MARANGAPHAN?A
﻿
﻿Ndi ngani Mulayo wa Ndinganyiso wo phasiswa?
﻿
﻿Mulayo wo phasiswa u itela uri pfanelo ya ndinganyiso i re kha khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u ya nga vhusimamilayo. Ndivhotiwa dzawo ndi u fhelisa tshi?alula tshi songo teaho na u phuromotha ndinganyiso nga u angaredza nga u nekedzwa tshomedzo dzine dza shumisea zwavhu?i kha u thasulula kana u lugisa dzimbilaelo. 
﻿
﻿Ndi nnyi ane a vha na vhu?ifhinduleli ha u ?anziela tshi?alula u ya nga Mulayo 
﻿
﻿Musi muhumbeli o vhiga mulandu wa tshi?alula we u thomani wa vha u tshi dzhiiwa hu ngoho, muthu ane a vha na vhu?ifhinduleli ha u ?anziela ndi muhwelelwa ane a tea u ?anziela uri tshi?alula a tsho ngo tsha vha hone kana uri vhu?ifari a ho ngo ?isendeka nga zwiitisi zwo iledzwaho.
﻿
﻿U ya nga Mulayo, ndi maitele afhio ane mupondwa wa tshi?alula a tea u a tevhedzela u itela u bvela phan?a na mulandu?
﻿
﻿U ya nga Mulayo mbilaelo dzi nga vhigwa nga:
﻿* Muthu mu?we na mu?we ane a khou zwi itela ene mune;
﻿* Muthu mu?we na mu?we a no khou itela mu?we muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina ?awe;
﻿* Muthu mu?we na mu?we a no khou ita ngauralo sa mura?o, kana o imela tshigwada kana kilasi ya vhathu;
﻿* Muthu mu?we na mu?we ane a khou itela tshitshavha;
﻿* Dzangano ?i?we na ?i?we ?ine ?a khou zwi itela  mira?o ya?o;
﻿* Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu dza Afrika Tshipembe; kana 
﻿* Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu.
﻿
﻿Muvhilaeli a nga kwama mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u vhiga mbilaelo kha fomo yo tiwaho. Mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u ?o thusa mupondwa kha u thasulula dzimbilaelo.
﻿
﻿Khothe ya Ndinganyiso  i nga ita ndaela ya thasululo dzifhio?
﻿Khothe ya Ndinganyiso I na maan?a a u ita ?ho?isiso malugana na khumbelo nga fhasi ha Mulayo na u ita ndaela dzo teaho kha nyimele nga murahu ha u ita ?ho?isiso dzenedzo. Ndaela dzine dza konadzea dzi katela dza tshifhinganyana na dza u ?ivhadza kana u ita mulevho, na ndaela dza mbadelo dza tshinyadzo, ndaela ya u humbela pfarelo ya vhukuma na ya thendelano vhukati ha mahoro na ndaela ya khothe. 
﻿
﻿MVELELE YA PFANELO DZA VHUTHU
﻿Vhubvo ha pfanelo dza vhuthu
﻿
﻿Mulevho wa Vho?he wa Pfanelo dza Vhuthu (?Mulevho?) we wa ?anganedziwa na u ?ivhadzwa nga ?a 10 Nyendavhusiku 1948 nga Buthano ?a Vho?he ?a Dzitshaka Mbumbano, u sumbedza u thoma u dzhielwa n?ha ha pfanelo dza Vhuthu nga dzitshaka. Mulevho u dovha wa sumbedza u guma ha muhumbulo wa uri mashango a ?ivhusaho a  nga ?iimisa na u ?u?uwedza kana u langa u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu nga nn?a ha mbilaelo dza ma?we mashango. Mulevho wo vha u phindulo ya ?ivhazwakale kha Nndwa ya Zhango ya Vhuvhili na kha dzinndwa kana dzikhakhathi dzo itwaho nga Nazi Germany.
﻿
﻿Ndivho ya Mulevho a si u vhofha lwa mulayo mashango ane a u shumisa. Tshawo ndi u imela mihumbulo i fanaho ya mivhuso ine ya tendelana na Mulevho. Mulevho wo mbo ?i vha tshishumiswa tsha u kala milayotewa nahone u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu hune ha khou humbulelwa hu nga sedzuluswa. Nahone wo vha tshisumbi tsha uri hu ?o bveledzwa  ?mvelele ya pfanelo dza vhuthu? ine vhathu zwavho vha humbela uri vha fariwe zwavhu?i.
﻿
﻿Pfanelo dza vhuthu ndi mini?
﻿Pfanelo dza vhuthu ndi lu?we lwa tswayo dza demokirasi. Dzo ?alutshedzwa sa ?milayo ine ya ?anganedzwa nga vho?he ya u ita zwithu nga n?ila yo fanelaho na vhulamukanyi? kana pfanelo dza milayo dza vho?he  dzine dza lingana vhunga vho?he vhe vhathu.? 1 
﻿
﻿Pfanelo i fanela u fhambanyiswa na Mbofholowo naho hu uri zwo?he zwi anzela u vha hone kha Mulayotibe wa dzipfanelo. Pfanelo ndi ndugelo ine ya tea u nekedzwa, ndi tshithu tshine mulayo wa tshi dzhia tshi tsha muthu onoyo (tsumbo, ndinganyiso na tshirunzi). Pfanelo ndi ndugelo ya u vhona uri izwo zwithu kana mikhwa ine tshitshavha tsha i dzhia i yavhu?i, a tshi dzhielwi zwone.
﻿
﻿Mulayotibe wa dzipfanelo
﻿Mulayotibe wa dzipfanelo u shuma kha milayo yo?he, na u vhofha vhusimamilayo, vhalangi, vha Mulayo na mira?o yo?he ya muvhuso. 
﻿Mbetshelo dza Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi vhofha muthu zwawe kana muthu wa mulayo arali zwo tea na u swikela hune lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo mu?we na mu?we une wa kombetshedzwa nga pfanelo zwa dzhielwa n?ha. 
﻿Vhunzhi ha pfanelo kha Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi tsireledza vhathu vho?he. 
﻿Muthu wa mulayo o tea u vha na pfanelo dzine dza wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo u swikela hune zwa ?o?iwa nga lushaka lwa pfanelo dzenedzo na uri muthu onoyo wa mulayo ndi muthu-?e.
﻿U kalwa ha pfanelo
﻿Pfanelo dzi re kha Mulayotibe dzi nga kalwa u ya nga mulayo une wa shumiswa nga u angaredza u swikela hune tshikalo itsho tshi nga vhonala tsho tea kha lushaka lwa demokirasi lu re khagala kana lu sa dzumbi tshithu lwo ?itikaho nga maitele a tshirunzi, ndinganyiso na mbofholowo, hu tshi dzhielwa n?ha zwo?he zwi yelanaho nazwo.
﻿VHUBVO HA MULAYO WA NDINGANYISO
﻿Mulayo wa Ndinganyiso wo tendelwa kana u ?anganedzwa nga ?a 2 Luhuhi 2000. Wo thoma u shuma nga ?a 16 Fulwi 2003.
﻿Ndivho ya Mulayo ndi u ita uri khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u itela u thivhela tshi?alula tshi songo teaho na u tambudzwa, u itela u phuromotha ndinganyiso na u fhelisa tshi?alula tshi songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo. 
﻿Hune Mulayo wa shuma hone
﻿Mulayo u vhofha muvhuso na vhathu vho?he. Mulayo a u shumi kha mu?we na mu?we ane nahone u swika hune Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa shuma hone.
﻿Arali khu?ano malugana na mafhungo ma?we na ma?we o kwamiwaho kha Mulayo wa Ndinganyiso i tshi nga vha hone vhukati ha Mulayo na mbetshelo dza mulayo mu?we na mu?we nga nn?a ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde wa u khwinisa Mulayo, mbetshelo dza Mulayo dzi tea u vha hone.  
﻿Tshi?alula  ndi mini?
﻿
﻿Tshi?alula ndi nyito i?we na i?we kana u sa ita, hu tshi katelwa pholisi, mulayo, nyito, nyimele kana maimo zwine nga n?ila yo dzumbamaho kana ine ya vha khagala zwa -  
﻿* Ita uri hu vhe na zwikhukhulisi na dzimbofho; kana
﻿* U sa ?ea vhathu dzimbuelo na zwikhala  u ya nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.,
﻿
﻿Tshi?alula tshi nga vhangiwa nga vhu?ifari (ndi uri ?nyito i?we na i?we?) kana nga u kundelwa u ita zwithu/kana u sa ita zwithu (ndi uri ?u siedza kana u litsha?) .  
﻿Tshi?alula tshi nga vha hone kha pholisi, mulayo, nyito, maimo kana nyimele.
﻿Tshi nga vha khagala kana tsha vha tsho dzumbamaho.  Tshi?alula tshi re khagala tshi katela u sa farwa zwavhu?i kana u farwa nga n?ila I sa fani musi hu tshi vhambedzwa na vha?we hu tshi khou sedzwa tshithihi tsha zwiitisi zwi re kha khethekanyo 1 ya Mulayo.  Tshi?alula tsho dzumbamaho a tshi ?aluli kana u fhambanyisa vhathu zwi tshi vhonala u ya nga zwiitisi zwi?we na zwi?we zwine zwi nga vha zwo nekedzwa (na zwiitisi zwine zwa konadzea zwi songo nekedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo) fhedzi zwine zwa ?alula zwi?we zwigwada kana vhathu. 
﻿Tshi?alula tshi  :
﻿* Ita uri hu vhe na zwikhukhulisi na dzimbofho; kana 
﻿* u sa ?ea vhathu dzimbuelo na zwikhala.
﻿Ndi zwiitisi zwifhio zwa tshi?alula zwo iledzwaho?
﻿* Lushaka /murafho
﻿* Vhukale
﻿* Mbeu
﻿* Vhuimana
﻿* Tshiimo tsha mbingano
﻿* Vhubvo ha murafho kana lushaka
﻿* Dzangalelo kha zwa vhudzekani
﻿* Vhurereli
﻿* Luvalo na lutendo
﻿* Mvelele na luambo
﻿* mabebo
﻿* Zwi?we zwiitisi zwa u ?adzisa
﻿Zwiimiswa na Zwivhumbeo zwa Mulayo wa Ndinganyiso
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe yo ?ewa maan?a u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 a u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshi?alula nahone i ?ivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso.
﻿Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo ?ewa maan?a u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshi?alula u ya nga mbeu nahone i ?ivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso.
﻿Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi ndi tshiimiswa tsho thomiwaho u ya nga khethekanyo 110 na 114 dza Mulayotewa na Mulayo wa Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, wa, 1994 u itela u ?o?isisa na u tsireledza nnyi na nnyi kha zwi no nga sa:
﻿* U sa tshimbidzwa zwavhu?i ha mafhungo a zwa muvhuso, 
﻿* Vhu?ifari vhu si havhu?i nga muthu ane a khou ita mushumo wa muvhuso;
﻿*  Nyito dzi si dzavhu?i malugana na tshelede ya muvhuso;
﻿* u ?ipfumisa ha muthu ane a shumela muvhuso zwi songo tea nahone zwi si ho mulayoni;
﻿* nyito kana u sa ita tshithu nga muthu ane a ita mushumo wa muvhuso zwine zwa fheleledza hu u ?alula mu?we muthu.
﻿Khothe ya Mulayotewa yo ?ewa maan?a a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo  9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa. 
﻿Khothe Khulwane ya Aphi?i yo ?ewa maan?a a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa.
﻿Khothe Khulwane yo ?ewa maan?a a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa
﻿Khothe Khulwane yo dovha hafhu ya ?ewa maan?a a u vha  Khothe ya Ndinganyiso u ya nga Mulayo.
﻿Khothe dza Madzhisi?ara?a dzo ?ewa maan?a a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa. Khethekanyo 1 na 16 dza Mulayo wa Ndinganyiso dzi bula uri Khothe ya Madzhisi?ara?a ndi Khothe ya Ndinganyiso.
﻿Khothe ya Aphi?i ya zwa Mishumo yo ?ewa maan?a kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshi?alula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza u pandelwa mushumoni u ya nga tshi?alula  zwine zwa bvelela mishumoni. 
﻿Khothe ya zwa Mishumo yo ?ewa maan?a kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshi?alula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza tshi?alula tshi songo teaho mishumoni.
﻿Khomishini ya Vhupfumedzanyi na Nyambedzano yo ?ewa maan?a kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshi?alula (u pandelwa hu songo teaho) na nyito dza tshi?alula tshi songo teaho dzine dza bvelela mushumoni. 
﻿Khothe ya Mbilo dza zwa Mavu yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Pfanelo dza Mbuedzedzo dza Vhu?e ha mavu na khethekanyo 166(c) ya Mulayotewa u itela u vhuedzedza pfanelo dza vhu?e ha mavu kha vhathu kana zwitshavha zwe zwa dzhielwa pfanelo dzenedzo nga murahu ha ?a Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshi?alula u ya nga lushaka kana nyito zwa tshifhinga tsho fhiraho.
﻿
﻿Marangaphan?a kha Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu
﻿Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi tshi?we tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya 9 zwo bulwaho kha khethekanyo 181  ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha ?honifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu.
﻿CGE yo ?iimisa nga yo?he nahone yo ?isendeka kha Mulayotewa na mulayo. I tea u sa dzhia sia nahone i tea u shumisa maan?a ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho kana u  sa shumisa tshikonani kana tshi?alula. I nga fhasi ha  Mulayo wa Khomishini ya zwa Mbeu, wa  19962 une wa ?alutshedza maan?a na mishumo zwo fhambanaho. Maan?a na mishumo zwa ndeme zwa CGE ndi
﻿* u monithara na u ?ola dzipholisi na nyito ya muvhuso na zwiimiswa zwa sekithara dza phuraivete;  
﻿* u nekedza pfunzo ya nnyi na nnyi na mafhungo;
﻿* u themendela muvhuso u phuromotha ndinganyiso ya mbeu , hu tshi katelwa na themendelo dza dzitshanduko kha  mulayo wo no ?i vha ho hone na u gaganya mulayo muswa;
﻿* u thasulula phambano malugana na  zwa mbeu nga vhupfumedzanyi na nyambedzano;
﻿* u ?o?isisa u sa lingana ha mbeu; na
﻿* u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu
﻿
﻿CGE i na maan?a mahulwane a u ?o?isisa u sa lingana ha dzimbeu. Musi hu tshi khou ?o?isiswa malugana na izwi, CGE i nga-
﻿* ?o?a mafhungo na zwidodombedzwa zwo teaho kha muthu mu?we na mu?we;
﻿* ?o?a uri muthu mu?we na mu?we a bvelele phan?a hayo na u bveledza dziatikili na ma?walo;
﻿* vhudzisa muthu mu?we na mu?we o thoma a aniswa;3 
﻿* nga thendelo kana maan?a a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisi?ara?a kana muha?uli i nga setsha muthu mu?we na mu?we, kana ya dzhena na u setsha tshifha?o tshi?we na tshi?we ya dovha ya nambatedza kana u bvisa tshi?we na tshi?we kha muthu kana zwifha?o zwine zwa tea u ?o?isiswa.4
﻿Maan?a a dzikhomishini a khwa?hisedzwa nga u pfiswa vhu?ungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dzi?ho?isiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha u lingana mi?wedzi ya 6.
﻿Khomishini tshifhinga tshi?we na tshi?we i nga kwama Phuresidennde malugana na zwi?we na zwi?we zwine zwa tshimbilelana na u shumisa ayo maan?a kana kushumele kwa mishumo yayo na tswikelelo dza ndivho dzayo kha Phuresidennde ?waha mu?we na mu?we ane nga murahu a ?o isa muvhigo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha ?i dovha hafhu ya isa mu?we muvhigo Phalamenndeni tshifhinga tshi?we na tshi?we.
﻿Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela Tshi?alula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela mu?we muthu kana madzangalelo a tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha muthu
﻿
﻿Tshi?we hafhu, CGE ndi i?we foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maan?a ayo na mishumo yayo.
﻿1 David McQuoid-Mason, Mandla Mchunu, Karthy Govender, Edward O?Brien, Mary Curd Larkin Democracy for All Juta 63
﻿2 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
﻿3 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
﻿4 Khethekanyo 13, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿3
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
