
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE
﻿
﻿MUVHIGO WA ?WAHA NGA ?WAHA 2002/2003
﻿
﻿
﻿www.dac.gov.za
﻿
﻿
﻿
﻿Hoyu muvhigo u ?o wanala na nga nyambo dzi tevhelaho:
﻿_ Afrikaans
﻿_ Tshindevhele
﻿_ Tshisuthu
﻿_ Tshiswati
﻿_ Tshiven?a
﻿_ Tshitsonga
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha: 2002/2003
﻿Khandiso ya Tshiven?a
﻿
﻿
﻿Zwi re ngomu
﻿1
﻿Sia?ari.
﻿1. Mafhungo a u angaredza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2
﻿1.1 U ?ekedzwa ha Muvhigo wa ?waha kha Mulanguli Muhulwane. . . . .	2
﻿1.2 Marangaphan?a nga Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi . . . . . . . . . . . . . .									3
﻿1.3 Marangaphan?a nga Mufarisa Minisita wa Vhutsila, Mvelele, saintsi na Thekhinolodzhi . . . . 								4
﻿1.4 Marangaphan?a nga Mulangi-Dzhenera?a. .					5
﻿1.5 Mafhungo nga ha Ofisi ya Minis?a.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
﻿1.6 Tshitatamennde tsha Ndivho na Mbonelophan?a .	 . . . . . . . . . . . . . . . .7
﻿1.7 Ndaela ya Vhusimamilayo . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . .8
﻿1.8 Manweledzo a Vhulanguli. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . .9
﻿2. Kushumele kwa khethekanyo . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .11
﻿2.1 Manweledzo a Khethekanyo. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .11
﻿2.2 Vhudavhidzani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
﻿2.3 Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15
﻿2.4 Indasi?eri dza zwa mvelele na Vhushaka vhukati ha dzitshaka .. . . . . . .22
﻿2.5 Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ?aiburari ya Lushaka.  . 35
﻿2.6 Tshumelo dzo ?anganelanwaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
﻿3. Zwitatamennde zwa Masheleni zwa ?waha nga ?waha (Mutevhe). .. . . . . . . . . . . . .50
﻿3.1 Muvhigo wa Vhulanguli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51
﻿3.2 Muvhigo wa Muoditha Dzhenera?a . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . .60
﻿3.3 Muvhigo wa Komiti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . .62
﻿3.4 Tshitatamennde tsha Pho?isi dza muvhalelano . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
﻿3.5 Zwitatamennde zwa Masheleni zwa ?waha . . . . . . . . . . . . . . . .         67
﻿4. Ndangulo ya zwa Vhashumi . . . . . . . . . . 				       .91
﻿5. Mutevhe wa vhane vha nga kwamiwa . . . . . . . . . . . . . . . . .	       115
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha 2002/2003:  MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿U nekedzwa ha Muvhigo wa ?waha nga ?waha kha Mulanguli Muhulwane
﻿Ndi pfa ndi tshi ?ihudza u vha ?ea uyu Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa 2002/2003.
﻿Vho ? Phurofesa Itumeleng Mosala
﻿Mulangi-Dzhenera?a
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
﻿Vho - Phurofesa I Mosala
﻿Mulangi-Dzhenera?a wa Vhutsila na Mvelele
﻿3
﻿Mugaganyagwama wa Vhutsila na Mvelele wo vhonala u tshi khou engedzedzea 
﻿nga u ?avhanya kha ?waha wa Masheleni wa 2002/2003. Ma?we masheleni ane a bva kha Tshikwama tsha muvhuso tsha u thusa kha mveledziso ya indas?ri dza mvelele, Thandela ya Freedom Park na mveledziso ya vhutsila ha vhune ha u tou tambiwa o thusa Muhasho kha u ita mushumo wawo wa u phuromotha na u bveledzisa vhutsila na Mvelele Afrika Tshipembe. Ndi ?ihudza nga zwiwo zwinzhi, thandela na mbekanyamushumo zwe zwa bvelela nga 2002/2003. Kha zwenezwo hu na zwi si gathi zwine zwa vha tsumbo dzavhu?i malugana na u shumiswa zwavhu?i ha mugaganyagwama wo ?etshedzwaho nga Muhasho. Thandela ya Vhu?ambo ha Morgan?s bay he ha vha hone nga Nyendavhusiku 2002, ndi i?we yadzo. Iyi thandela yo ?anganyisa mihasho yanga ? vhutsila na mvelele, na saintsi na thekhinolodzhi kha vhu?ambo he ha sumbedza maan?a ayo sa tshishumiswa tsha pfunzo tsha u phuromotha vhuthihi ha vhathu. Vhu?ambo hone hune ho ?ana vhukoni na mafulufulu a vhana vha Morgan?s Bay, nahone ndo pfa ndo hulisea nga maan?a musi ndi tshi vula fhethu ha dzikhomphyutha dzine dza ?o shumiswa nga nnyi na nnyi hune ha ?o vha konisa u swikelela masia a inthanethe a zwa pfunzo, mitambo ya zwa pfunzo na u kona u vha na tshenzhemo ya zwa thekhinolodzhi ya mafhungo ine ya dzulela u shanduka tshifhinga tsho?he. Nga tshifhinga tsha vhu?ambo, ndo dalela thandela yapo ya u fhelisa vhushai ine ya khou tikedzwa nga Muhasho. Nga u shumisa talente kana mpho na vhusweleli ha vhafumakadzi vhapo na vhatsila, thandela i netshedza vhugudisi ha u runga na mi?we mishumo ya zwan?a. Vhunga zwino ho no thomiwa dzangano ?a u bveledza, ?iga ?i tevhelaho hu ?o vha ?a u engedzedza tshikalo tsha u bveledza zwibvelezwa na mveledzo, khathihi na u bveledza mimaraga yo linganaho ya mveledzwa.
﻿
﻿Kha ?orobo ?hukhu i no nga sa Morgan?s bay, Muhasho wo kona u shuma sa mu?u?uwedzi kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo, dzangalelo na u vha ?ea maan?a. U ya nga n?e thandela i katela mushumo muhulwane une wa itwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele sa
﻿_ mu?u?uwedzi kha vhutsila, mabindu na vhadali, na Afrika Tshipembe sa fhethu ha vhutsila
﻿_ mukonisi/muthusi kha u ?hogomela tshomedzo 
﻿na u dzi bveledzisa ? dzo?he dza tsiko na dza dzangano ? 
﻿dzine dza tikedza lupfumo lwo fhambanaho lwa vhutsila
﻿_mufarisi/mushumisani nae ane a vha na zwigwada zwo fhambananaho na vhathu vhane vha khou shela mulenzhe nga vhu?alo kha vhutsila Afrika Tshipembe, vha tshi khou thusana na u tikedzana kana u khwa?hisana kha zwine vha khou ita;
﻿_  mueletshedzi wa shango kha zwa vhutsila;
﻿_ mupulani na mutshimbidzi wa mveledziso na ?etshedzo ya vhutsila shangoni;
﻿_ mu?hogomeli na mulanguli wa tshomedzo dza vhutsila na ndaka;
﻿_ mudisaini wa vhupo vhune ha ?o vhona uri hu vha na vhatsila vho fhambanaho;
﻿_ ngwaniwapo wa mvelele ya shango i songo ?oweleaho kana i sa fani na dzi?we
﻿_  mu?etshedzi wa mafhungo a malugana na vhutsila, mishumo ya vhutsila na dzitshumelo.
﻿
﻿Maitele maswa a Muhasho wa Vhutsila na Mvelele a khou thoma u vhonala nahone ndo vha ndo ?ala dakalo musi ndi tshi ?anganedza Mufumakadzi Vho ? Buyelwa Sonjica sa Mufarisa Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, na Vho-Phurofesa Itumeleng Mosala, Mulangi-Dzhenera?a wa Vhutsila na Mvelele.
﻿
﻿Uyu Muvhigo wa ?waha nga ?waha u ?etshedza manweledzo a tswikelelo dzo vhalaho dza Muhasho kha ?waha wa masheleni wa 2002/2003. Ndi pfa ndo takala musi ndi tshi      ?etshedza Phalamennde na vhathu vha Afrika Tshipembe uyu muvhigo. Izwi zwi nkhumbudza nga ha mushumo muhulwane we wa itwa nga we a vha a mushumisani na n?e Vho ? Brigitte Mabandla wa u vhona uri ndivho dza u ?etshedza tshumelo dzi a swikelelwa mi?wahani yo fhiraho na nga ?waha wa muvhigo.
﻿U ?uwa havho ho vhuedza Muhasho wa zwa Dzinn?u/zwa Vhudzulo
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Marangaphan?a nga Minis?a wa vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿Vho - Dokotela Ben Ngubane
﻿Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi.
﻿4
﻿Nga 2002, mushumo wa u tikedza Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhiniolodzi Muhulisei Vho ? Ben Ngubane wo ?etshedzwa n?e. Vhe vha vha vha Mufarisa Minis?a wa Vhutsila Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho ?etshedzwa mushumo wa u swikelela ndivho dza muvhuso dza u vhona uri vhadzulapo vha vha na vhudzulo ho linganaho. Ngauralo, u ?anganedza havho uyu mushumo zwo ri sia ri na tshikhala tshihulwane tshine tsha ?o tea u valiwa. Ndo ?iimisela vhukuma kha u tikedza na u eletshedza Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele kha vhu?ifhinduleli hawo ha u bveledza Afrika Tshipembe ?ine kha?o ha ?o vha na mvelaphan?a kha zwa vhutsila. Ndi ralo ngauri Vho ? Brigette Mabandla vho sia vho thea mutheo wo khwa?haho na u ita uri hu vhe na tshumisano yavhu?i vhukati ha vhashumisani na kulangulele kwavhu?i kwa zwiimiswa. Zwi?we zwa zwithu zwine nda ?o zwi sedzesa kha ?waha u ?aho hu ?o vha u khwa?hisedza uri vhafumakadzi vha ita mishumo yo vha teaho kha masia o?he a vhufa, vhutsila na mvelele. Tshi?we hafhu, ndi zwa ndeme uri Muhasho u bvele phan?a na u tikedza thandela dzine dza vulela vhathu vha sa koni u ?iitela mahothi kha zwa vhutsila. Ndi ngoho, tswikelelo ndi thikho ya pho?isi ya muvhuso. Ndi ?o?ou vhona u shela mulenzhe ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha Thandela dza Vhufa dza Mushasho, dzine dza ?etshedza mutheo na mbonelophan?a dzavhu?i dza Vhufa Afrika Tshipembe hu tshi engedzedzea. Vhufa hashu vhu na vhukoni ha u fha?a lushaka. U fana na zwe nda bula afho n?ha, u thoma u shuma ha Mutheo wa Pho?isi ya Luambo wa Lushaka hu ?o vha tshi?we tsha zwithu zwa u thoma zwine nda ?o ita ?waha u ?aho. Ri na fulufhelo ?a uri Mutheo wa Pho?isi ya Luambo u ?o thusa muvhuso kha u ?etshedzwa ha tshumelo na u vhona uri Batho Pele i a shumiswa kana u tevhedzelwa. A thi muthu muswa ndi ndo?he kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Ndi pfa ndo takala nga maan?a u ?iwana ndi tshi khou shuma na Mulangi - Dzhenera?a vha Vhutsila na Mvelele, Vho ? Phurofesa Itumeleng Mosala. Vho ? Phurofesa Mosala vhe vha vha vha Mufarisa Tshantselara na ?hoho ya Technikon North West vho ?a na zwikili zwa u pulana na zwa vhulanguli zwine zwa ?o ri thusa kha u shuma ri sa neti. Ndi ?etshedza i?i ?i?walo kha vho?he vhathu vha Afrika Tshipembe na kha Phalamennde ndi tshi khou livhuwa nga maan?a mushumo wo itwaho nga vhe vha vha vha tshi khou ita uyu mushumo ndi sa athu swika. Ndi na fulufhelo ?a uri kha mi?waha i ?aho ri ?o kona u swikelela tswikelelo dze dza swikelelwa nga 2002/2003. 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿Marangaphan?a nga Mufarisa Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi
﻿Mufumakadzi Vho ? Buyelwa Sonjica.
﻿Mufarisa Minisi?a vha Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi.
﻿5
﻿Nga ?hangule 2002, Muphuresidennde vho eletshedzana na Minis?a wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi uri vha fhandekanye mishumo ya Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST). Ho mbo ?i simiwa mihasho mivhili ine ya vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC); na Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi (DST). Muhasho mu?we na mu?we u na Mulangi-Dzhenera?a wawo, sisiteme yawo, mugaganyagwama wawo na vhashumi vhawo. Iyi tsheo a yo ngo kwama Ofisi ya Minis?a. Mihasho yo?he i kha ?i vha nga fhasi ha Minis?a Vho ? Ben Ngubane na Mufarisa Minis?a Vho ? Buyelwa Sonjica.
﻿
﻿Ndivho khulwane ya u khethekanya Muhasho yo vha i ya uri hu shumeswe nga maan?a khathihi na u sumbedza vhukoni kha masia e a ?etshedzwa. Naho tshumelo dzo vha dzo khethekanywa nga madavhi kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi, u khethekanywa ha Muhasho a ho ngo thithisa tshumelo dzone-dzone. Tshumelo dzo ?anganelanwaho dzine dza katela vhudavhidzano, ndangulo dza zwa vhashumi, Ndangulo ya zwa Masheleni na thekhinolodzhi ya mafhungo, ndi zwone zwo kwamiwaho nga maan?a nga tshanduko.
﻿
﻿Tshumelo dzone-dzone/ khulwane dza Muhasho wa Vhutsila na Mvelele dzi ?o bvela phan?a na u: 
﻿_ Tshimbidza, u thoma na u shumisa thendelano dza tshumisano na dzitshaka kha zwa vhutsila na mvelele.
﻿_ Vhona uri hu na vhuimeleli ha vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe kha dzitshaka
﻿_ Langula vhufa na mafhungo a zwi tshimbilelanaho na zwa dzifi?imu shangoni
﻿_ Phuromotha vhu?ambo kana vhu?ambo ha zwa vhutsila, mvelele na vhufa
﻿_ Tikedza pfunzo i si ya fomala na zwikili zwa vhugudisi kha vhutsila na mvelele.
﻿_ Tikedza mveledziso na tswikelelo kha zwa vhutsila.
﻿_ Tikedza vhukoni na u bvela phanda na u vha hone ha zwa vhutsila
﻿_ ?u?uwedza tshumisano na vhukwamani
﻿kha vhashumisani navho vho?he kha vhufa ho fhambanaho ha Afrika Tshipembe
﻿_ Kuvhanganya na u vhulunga vhufa ha akhaivi ha lushaka nga ndangulo yo teaho na ?hogomelo ya rekhodo dza muvhuso
﻿_ ?etshedza tshumelo dza zwiga (heraldic).
﻿_ Bveledza indas?ri dza mvelele nga tshumisano na sekithara dza phuraivete
﻿_ ?etshedza tshumelo dza vhupinduleli na vhu?ologi kha mihasho ya lushaka.
﻿_ Phuromotha nyambo dzapo.
﻿_ vha tshumelo dza vhupulani na themino?odzhi.
﻿_ Linganyisa na u eletshedza nga ha kushumisele kwayo kwa madzina a vhupo.
﻿_ Langula dzi?aiburari dza lushaka na mafhungo a nga ngomu.
﻿Uyu muvhigo wa ?waha nga ?waha u sumbedza mushumo wa Davhi: ?a Vhutsila na Mvelele ?a Muhasho wa kale na Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele, hune ha wanala vhunzhi ha tshomedzo dza Afrika Tshipembe dza vhutshilo havhu?i. Vhutsila ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha u ita uri hu vhe na vhuthihi kha vhathu, na zwishumiswa zwa ndeme zwa u ?anganyisa vhathu kha u fha?a lushaka luthihi. Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele u ?o vha na vhu?ifhinduleli vhuhulwane ha u ?anganyisa vhashumisani navho kha u khwa?hisedza uri tshitshavha tshi dzhiela n?ha vhutsila na mvelele. 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Marangaphan?a nga Mulangi-Dzhenera?a
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿6
﻿Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi wo ?etshedzwa tshikwama tsha R5 million tsha ?waha wa masheleni wa 2002/2003 nge zwa vha zwo tea Itshi tshikwama tshi ?o laulwa nga Ofisi ya Minis?a, Vhulangi ha Ndangaulo ya Vhutsila kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na Muofisi Muhulwane wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) nga n?ila i tevhelaho: 
﻿_ R1 million yo ?etshedzwa Focus on the Family, Dzangano ?i si ?a Muvhuso (NGO) ?a Durban ?o sedzesaho nga maan?a kha u thivhela u pha?alala ha HIV/Aids.
﻿_Thandela ya Mvusuludzo ya Vhu?ilisi (Moral Regeneration Project), ya ngei Yunivesithi ya Zululand, yo ?etshedzwa R400 000 ya u thoma iyi thandela i tshi khou shumisana na mihasho ya zwa Sialala ya vun?u ?a KwaZulu-Natal, Tsireledzo na vhupileli, na ya pfunzo na ya mitambo na Mvelele, na muvhuso wapo. Thandela ya Mvusuludzo ya Vhu?ilisi ya vhuvhili, ine ya khou itwa ngei Umzimkhulu, Kapa Vhubva?uvha ya malugana na zwa HIV/Aids na mushumo wa mvelele malugana na u ita uri hu dovhe hu vhe na vhu?ilisi, yo ?etshedzwa R1 million.
﻿_ Thandela ya Vhufa na Mvelele ya Umvuselelo na yone yo ?etshedzwa R500 000 u bva kha Tshikwama tsha Muhasho tsha u thusa zwo tea kana zwi tshi tou kombetshedza.
﻿_ Thandela ya Pfunzo ya Indas?ri kana ?imaga ?a Muzika ya yo ?anganedza R250 000 ya u gudisa vhaimbi nga ha zwi kwamaho pfanelo dza ndaka ya vhu?ali na kutshimbidzele kwavhu?i kwa bindu.
﻿_ Thandela ya Miloro ya Khadibodo ya vhana vha zwi?ara?ani, ye ya thomiwa nga ?uvha ?a Vhaswa nga 2002 ya tshimbidzwa nga Thandela ya Mveledziso ya vhaswa vha Karos na Kambro, yone yo ?etshedzwa ndambedzo ya u lingana R400 000.
﻿_ Thandela ya Mveledziso ya Muzika ya Vho ? Phurofesa Mzilikazi Khumalo, yo sedzesaho kha zwa Mvusuludzo ya Vhu?ilisi, HIV/Aids na vhushai, yo ?etshedzwa R350 000. Vho - Brigitte Mabandla, vhe vha vha vha Mufarisa Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, vho vha murangaphan?a kha u vhuiswa ha masalela a Vho ? Sarah Baartman, vhe vha vhulungwa nga ?uvha ?a zwa Vhufa nga 2002. Nga thuso ya Muhasho wa zwa Nn?a na Ofisi ya Muphuresidennde na Vho ? Phurofesa Phillip Tobias vha Yunivesithi ya Witwatersrand, vho fara nyambedzano dzo dzhenelelaho dze dza ita uri Vho ? Sarah Baartman vha fheleledze vho vhulungwa hayani.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿Mafhungo nga ha Ofisi ya Minisi?a
﻿7
﻿Mbonelophan?a
﻿Vhutsila na mvelele zwo shumiswa nga vhu?alo kha u swikelela mveledziso ya zwa matshilisano na u ?ewa maan?a kha zwa ikonomi na kha u maketa shango u itela u ?i pfumbisa, tsireledzo na u phuromotha nga u lingana nyambo dza 11 dza tshiofisi, na u ?honifha ?ivhazwakale yashu nga u londola vhufa hashu ho?he)
﻿
﻿Ndivho
﻿_ U swikelela ndingano kha tshomedzo dza vhutsila, mvelele, Vhufa na luambo.
﻿_ U ?u?uwedza u fhambana ha nyambo dzashu dza Afrika Tshipembe sa tshiko kana tshomedzo kha u ?ea vhadzulapo vho?he vha Afrika Tshipembe maan?a a u shela mulenzhe kha zwa matshilisano, zwa po?otiki na zwa ikonomi zwa shango ?avho.
﻿_ U tikedza u bveledziswa, ndondolo na u ?u?uwedzwa ha zwo?he ?ivhazwakale, zwiga zwa lushaka, vhufa na dzi?aiburari nga u lingana.
﻿_ U ?u?uwedza u vha hone ha Afrika Tshipembe kha zwa dzitshaka nga mbekanyamushumo dza tshumisano ya mashango/ tshakha mbili na dza tshakha nnzhi.
﻿_ U bveledza vhukoni ha ikonomi na ha vhusiki ha vhutsila na mvelele nga pfunzo na vhugudisi ha vhutsila, khathihi na u fhelisa vhushai nga u shumisa vhutsila na mvelele sa n?ila ya u bveledza mishumo ine ya bvela phan?a na u vha hone.
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Tshitatamennde tsha Ndivho na Mbonelophan?a
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿8
﻿Ndaela ya vhusimamilayo ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo ?an?avhuwa. I katela zwiimiswa na mulayo. Ndaela khulwane ya Muhasho i bva kha Ndayotewa ya Riphabu?iki ya Afrika Tshipembe, ine ya bula uri -
﻿"Muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya u ?iambela, zwine zwa katela na-
﻿a) mbofholowo ya vhuan?adzamafhungo nga dzigurann?a na dzi?we tshakha dza vhuan?adzamafhungo;
﻿b) mbofholowo ya u ?anganedza na u ?etshedza mafhungo kana mihumbulo;
﻿c) mbofholowo ya vhukoni ha zwa vhutsila; na
﻿d) mbofholowo ya zwa akademi na zwa u ita ?ho?isiso ya zwa dzisaintsi" (khethekanyo ya 16); na uri 
﻿"Muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine ene mune a funa yone, fhedzi a hu na muthu ane a khou shumisa hedzi pfanelo ane a ?o ita nga n?ila ine ya sa yelane na Mulayotibe wa Pfanelo" (khethekanyo ya 30).
﻿Tshipi?a tsha A tsha Shedulu ya 4 tsha Ndayotewa tshi sumbedza uri mafhungo a zwa vhutsila na mvelele ndi masia a mushumo ane vhukoni hao ha bvelela nga tshifhinga tshithihi vhukati ha muvhuso wa vun?u na wa vhukati kana wa lushaka.
﻿
﻿Iyi Milayo yo an?adzwa nga Phalamennde na zwiimiswa zwo sikwaho u itela u ?u?uwedza kana u isa phan?a vhulaedzwa ha Ndayotewa ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nga thikhedzo ya White Paper kha zwa Vhutsila, Mvelele na Vhufa
﻿:
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿Ndaela ya Vhusimamilayo
﻿Ndivho
﻿U isa phan?a na u tsireledza zwiko zwa vhufa ha mvelele
﻿Ndivho
﻿U ?u?uwedza vho ramabindu u thusa nga masheleni kha vhutsila 
﻿Ndivho
﻿U isa phan?a na u tsireledza zwiko zwa vhufa ha zwiimiswa
﻿Ndivho
﻿U isa phan?a na u bveledzisa sekithara ya Dzifi?imu na Dzividio ya Afrika Tshipembe
﻿Ndivho
﻿U isa phan?a na u bveledzisa Zhendedzi ?a zwiko zwa Vhufa ha Afrika Tshipembe na vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe (SAHRA) 
﻿Vhutsila ha Bindu ha Afrika Tshipembe (BASA)
﻿Khoro ya Zwieledzi ya Lushaka (NMC)
﻿Mutheo wa Fi?imu na Vidio zwa Lushaka (NFVF)
﻿Khoro ya Vhutsila ha Lushaka
﻿(NAC)
﻿Mulayo wa Tshomedzo dza Vhufa wa vhu. 25 wa 1999
﻿Mulayo wa Khoro ya Vhufa ya Lushaka wa vhu. 11 of 1999
﻿Mulayo wa Mutheo wa Fi?imu na Vidio zwa Lushaka wa vhu 73 wa 1997
﻿Mulayo wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka wa vhu 56 wa 1997
﻿Mulayo wa Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe wa vhu 59 wa 1995
﻿Mulayo wa u isa phan?a Mvelele wa vhu 35 wa 1983
﻿Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele wa vhu 119 wa 1998
﻿Mulayo wa zwa Zwiga (Heraldry) wa vhu 18 wa 1962
﻿Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa vhu 43 wa 1996
﻿9
﻿Nga Ndaela ya Ndayotewa ya Riphabu?iki ya Afrika Tshipembe, na nga ngeletshedzo ya White Paper ya nga ha Vhutsila, Mvelele na Vhufa, Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, nga mulayo, zwiimiswa na dzimbekanyamushumo, wo ?iimisela u bveledzisa vhutsila, mvelele na vhufa zwa Afrika Tshipembe. Ngauralo, Muhasho u khwa?hisedza uri milayo ya Batho Pele ya ndingandinganyo, tswikelelo, kulangulele kwavhu?i na u sa vha na tshidzumbe zwi a shumiswa kha khethekanyo dzawo dzo?he na kha zwiimiswa zwine zwa vha nga fhasi hawo.
﻿Muhasho wo vhumbiwa nga masia ma?anu a mushumo a tevhelaho:
﻿_ Vhudavhidzani
﻿_ Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿_ Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
﻿_ Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ?aiburari ya Lushaka
﻿_ Ndaulo
﻿Vhudavhidzani ndi sia ?ine ?a vha tshipi?a tsha mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo dzo?he kana ?ine ?a tea u shumela
﻿Mbekanyamushumo dzo?he.
﻿U t??anganyisa mishumo i no nga sa vhukwamani kana vhudavhidzani ha midia, vhukwamani kana vhudavhidzani ha vun?u, Vhudavhidzani ha vhashumisani navho na ndangulo ya zwiwo kana zwiitei, zwithu zwa ndeme zwo bvelelaho kha Vhudavhidzani zwi katela:
﻿
﻿_ u thomiwa ha Foramu ya Vho ? Ramafhungo vha zwa Vhutsila
﻿ya u khwinisa tshumisano vhukati ha muvhuso na midia;
﻿_ u dzudzanya zwiwo zwo fhambanaho, u bva kha Khuvhangano ya ?waha nga ?waha ya Vhuraru ya Vhukwamani ha Dzitshaka ya Mvelele dzo Fhambanaho ngei Kapa u swika kha vhu?ambo ha u ?ea tshirunzi na ha u vhulunga masalela a Vho ? Sarah Baartman. Mbekanyamushumo ya Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha yo sedzesa nga maan?a u fhululedza, u bveledzisa na u ?hogomela lupfumo lwa mvelele dzo fhambananaho dza Afrika Tshipembe Nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe, Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS) i ?etshedza tshumelo dza Theminolodzhi na vhufhinduleli kha muvhuso na kha vha?we vhashumisani navho.
﻿Zwithu zwa ndeme zwa ?waha wa masheleni wa 2002/2003
﻿NLS yo ?ivhadza lwa tshiofisi Sisiteme ya Vhu?ologi nga Lu?ingo ya Afrika Tshipembe (TISSA), 
﻿Tshumelo ine ya u ?etshedza tshumelo kha vhane vha vhuelwa na vha?etshedzi, na u ?anganedzwa ha Pho?isi ya Luambo ya Afrika Tshipembe ine ya khwa?hisedza u bvela phan?a ha mveledziso ya nyambo dza 11. Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha ndi mbekanyamushumo ine ya langa zwiimiswa zwo fhambanaho zwa vhutsila, Zwe na?waha zwa shandukiselwa kha madzangano a mulayo, uri hu vhe na ndangulo yavhu?i na mutheo wa vhu?ifhinduleli, pfunzo ya vhutsila na zwa ndingandingano na tswikelelo. Kha u bvela phan?a na mveledziso ya mushumo wa vhathu wa vhutsila na mvelele, zwiwo zwa ndeme zwa uno ?waha 
﻿zwo katela u ?ivhadzwa lwa tshiofisi ha Dzangano ?a Mvusuludzo ya Vhu?ilisi (MRM), u thomiwa ha Federesheni ya Senthara dza Vhutsila ha Vhadzulapo/Tshitshavha, na u bvela phan?a na u  ?ekedza thikhedzo zwiwo zwine zwa ?ana vhukoni ha vhathu vho holefhalaho kha zwa vhutsila. Mbekanyamushumo ya Vhushaka ha Dzitshaka na Mveledziso ya Mvelele ye ya ?etshedzwa mushumo wa u bveledzisa indas?ri ya mvelele ya Afurika Tshipembe na u vhona uri vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe na zwone zwi a dzhielwa n?ha kha dzhango ?o?he. ?a?waha yo kona u swikelela zwinzhi. N?ila ntswa ya u bveledza tshikwama yo ita uri hu thomiwe tshumisano na Sweden ine ya ?o ita uri thandela dza Thuso ya Mashango?avha ya Mveledziso (ODA) i bvele phan?a na u vha hone. 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Manweledzo a Vhulanguli
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿10
﻿Vhunzhi ha vhatsila vho wana thikedzo ya Muhasho nga u ?ana vhutsila havho kha mashango a nn?a. Nga tshumisano na Mveledziso ya Mvelele, ho fariwa Khuvhangano ya INCD khulwane ye ya sumbedza uri shango ?o?he ?i ?o?a uri hu tsireledzwe u fhambana ha mvelele. Mveledziso ya Mvelele yo shumisa mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai uri i kone u ?etshedza vhugudisi kha vhathu vhane vha lingana 10 000 na mishumo kha vha?we vhane vha lingana 2700. Mveledziso na thandela zwo thomiwaho u bva kha Tshi?irathedzhi tsha Nyaluwo ya Mamaga a Mvelele zwi khou nana u khwa?ha zwi tshi ya. Tsumbo ine ya vhonala ya izwi ndi National Craft Imbizo na ?ano ?a Zwithu zwa u Naka zwe zwa vha Tshipi?a Tsha Khuvhangano ya Shango ya nga ha Mveledziso i bvelaho phan?a (WSSD).
﻿
﻿Mbekanyamushumo ya Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ?aiburari dza Lushaka ndi mulondoti wa vhufa vhu fareaho, vhu sa fareiho, ha akhaivi na ha vhu?ali shangoni. u langa photifolio dzo fhambanaho, mbekanyamushumo i tea u khwinisa kana u bveledzisa zwiimiswa zwa vhufa zwi re hone, u vhumba kana u bveledza zwiimiswa zwiswa zwa vhufa na u vhona uri hu vha na u kuvhanganya ho teaho na u vhuyedzedzwa ha dziakhaivi dza shango na vhufa ho an?adziwaho. Zwithu zwa ndeme zwe zwa itwa nga iyi mbekanyamushumo zwi katela u vhuyedzedzwa ha masalela a Vho ? Sarah Baartmann nga murahu ha musi ho vha na therisano ndapfu, Tshihumbudzo tsha Nndwa ya Afrika Tshipembe ya Mavhuru na mvelaphan?a malugana na Thandela ya Freedom Park. Nga murahu ha musi ho vha na ndingedzo dza u swikelela vhathu, ho vha na ?ho?ea khulwane malugana na u swikelela vhufa ha dziakhaivi ho pfumaho ha shango. Akhaivi dzo bvela phan?a na u shandukisa zwine zwa wanala kha vhufa nga u tikedza na u dzudzanya tshomedzo dza ?ivhazwakale ine ya anetshelwa nga mulomo shangoni. U ?etshedzwa ha oda dza lushaka ntswa lwa u thoma nga 2002/2003 ho vha vhu?ambo ha ndeme vhukuma ha Dziakhaivi, vhunga hu u shela mulenzhe havho kha thandela ya u vhuyedzedza dzimanusikiripitu dza ndeme dza Timbuktu. Tshipi?a kana khethekanyo ntswa ya mushumo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ndi khethekanyo ya mafhungo a nga ngomu a Muhasho ye ya pfuluwa kha phothifolio ya Saintsi na Thekhino?odzhi. Vhulanguli havhu?i ha zwa ?aiburari zwa ndeme kha lushaka vhu khwa?hisedzwa nga dzangano ?a u tshimbidza ?ine ?a vha ?one ?ine ?a lavhelesa mushumo wa ?aiburari dza lushaka.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿Manweledzo a Vhulanguli
﻿11 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Manweledzo a Dzimbekanyamushumo
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Mbalogu?e ya Mugaganyagwama wo ?etshedzwaho nga Mbekanyamushumo 
﻿Mbekanyamushumo 1
﻿Mbekanyamushumo 2
﻿Mbekanyamushumo 3
﻿Mbekanyamushumo 4
﻿Mbalogu?e ya Mugaganyagwama wo ?etshedzwaho
﻿Mbekanyamushumo 1: Tshumelo dzo ?anganelanwaho i langula muhasho wo?he na u ?etshedza tshumelo kha Mbekanyamushumo dzo?he.
﻿
﻿Mbekanyamushumo 2: Vhutsila, Mvelele &
﻿Luambo kha Tshitshavha i ?u?uwedza, u ?hogomela na u tsireledza vhutsila na mvelele shangoni, ho sedzeswa nga maan?a kha vhukoni ha zwiimiswa, pho?isi dza mbeu, mvusuludzo ya vhu?ilisi na u fhambana ha nyambo, u itela uri vhadzulapo vho?he vha Afrika Tshipembe vha kone u shela mulenzhe nga vhu?alo kha zwa matshilisano, zwa po?otiki na zwa ikonomi.
﻿
﻿Mbekanyamushumo 3: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha dzitshaka i ?u?uwedza u fhambana ha mvelele na mamaga kana indas?ri dza mvelele dza Afrika Tshipembe, khathihi na u ?u?uwedza vhushaka ha Mvelele kha dzitshaka. 
﻿
﻿Mbekanyamushumo 4: Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ?aiburari dza Lushaka a dededza, u londola na u bveledzisa vhufa, dziakhaivi, na zwiimiswa zwa mafhungo u khwa?hisedza uri hu vha na kuvhusele kana ndangulo yavhu?i, u shandukiswa kana u khwiniswa ha zwiimiswa na u swikelelwa nga vho?he.
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Manweledzo a Dzimbekanyamushumo
﻿Vho - Phurofesa Itumeleng Mosala
﻿Mulangi-Dzhenera?a
﻿Lu?ingo: (012) 337-8452
﻿Itumeleng.Mosala@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Themba Wakashe 
﻿Mufarisa Mulangi-Dzhenera?a: Vhufa na Akhaivi dza Lushaka
﻿Lu?ingo: (012) 337-8275
﻿Themba.Wakashe@dac.gov.za
﻿
﻿Mufumakadzi Vho - Thandi McLean
﻿Mufarisa Mulangi-Dzhenera?a wa Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿Lu?ingo: (012) 337-8000
﻿Thandi.McLean@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Victor Julius
﻿Mufarisa Mulangi-Dzhenera?a: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
﻿Lu?ingo: (012) 337-8130
﻿Victor.Julius@dac.gov.za
﻿
﻿Mufumakadzi Vho - Itumeleng Letsebe
﻿Muofisi Muhulwane wa zwa Masheleni
﻿Lu?ingo: (012) 337-8412
﻿Itumeleng.Letsebe@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Andile Xaba
﻿Mulangi Muhulwane wa zwa Vhudavhidzani
﻿(012) 337-8313
﻿Andile.Xaba@dac.gov.za
﻿
﻿Vho ? Dokotela Graham Dominy
﻿Mulangi Muhulwane wa Akhaivi dza Lushaka
﻿Lu?ingo: (012) 323-5300
﻿Graham.Dominy@dac.gov.za
﻿
﻿Mr Vusithemba Ndima
﻿Mulangi Muhulwane wa zwa Vhufa
﻿Lu?ingo: (012) 337-8032
﻿Vusi.Ndima@dac.gov.za
﻿
﻿Vho ? Dokotela Nomso Mgijima
﻿Mulangi Muhulwane
﻿Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
﻿Lu?ingo: (012) 337-8081
﻿Nomso.Mgijima@dac.gov.za
﻿Mulangi Muhulwane wa zwa Vhushaka ha Dzitshaka
﻿(hu na tshikhala)
﻿
﻿Vho - Steven Sack
﻿Mulangi Muhulwane wa Mveledziso ya Mvelele
﻿Lu?ingo: (012) 337-8137
﻿Steven.Sack@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Mike Rennie
﻿Mulangi
﻿Ndangulo yo ?anganelanwaho
﻿Lu?ingo: (012) 337-8236
﻿Mike.Rennie@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Mack Lewele
﻿Mulangi wa zwa Vhudavhidzani
﻿Lu?ingo: (012) 337-8176
﻿Mack.Lewele@dac.gov.za
﻿
﻿Mufumakadzi Vho - Mandy Gilder
﻿Mulangi wa Akhaivi dza Lushaka
﻿Lu?ingo: (012) 323-5300
﻿Mandy.Gilder@dac.gov.za
﻿
﻿Mufumakadzi Vho - Sibongile van Damme
﻿Mulangi wa zwa Vhufa
﻿Lu?ingo: (012) 337-8136
﻿Sibongile.Vandamme@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Xolile Mfaxa
﻿Mulangi wa Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
﻿Lu?ingo: (012) 337-8487
﻿Xolile.Mfaxa@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Themba Mabaso
﻿Mulangi
﻿Zwiga zwa Muvhuso (State Heraldry)
﻿Lu?ingo: (012) 323-5300
﻿Themba.Mabaso@dac.gov.za
﻿
﻿Mr Phakamani Mthembu
﻿Mulangi: Vhufa vhu sa fareiho
﻿Lu?ingo: (012) 337-8471
﻿Phakamani.Mthembu@dac.gov.za
﻿Vho - Sydney Selepe
﻿Mulangi wa Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha
﻿Lu?ingo: (012) 337-8004
﻿Sydney.Selepe.dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Tale Motsepe
﻿Mulangi
﻿Mveledziso ya Mvelele
﻿Lu?ingo: (012) 337-8529
﻿Tale.Motsepe@dac.gov.za
﻿
﻿Mr Kedirang Oagile
﻿Mulangi
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi (Human Resource Management)
﻿Lu?ingo: (012) 337-8400
﻿Kedirang.Oagile@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Arno Web
﻿Mulangi
﻿Sisiteme dza zwa Mafhungo
﻿Lu?ingo: (012) 337-8357
﻿Arno.Webb@dac.gov.za
﻿
﻿Vho - Anil Singh
﻿Mulangi
﻿Tshumelo dza zwa Mulayo
﻿Lu?ingo: (012) 337-8457
﻿Anil.Singh@dac.gov.za
﻿
﻿TSHATI YA NZUDZANYO YA MUHASHO
﻿13
﻿Vhunga vhudavhidzani hu mushumo wa tshitirathedzhi, Khethekanyo khulwane ya Vhudavhidzani i shumisana na Mbekanyamushumo dzo?he dzi re kha Muhasho. Musi mafulo a vhudavhidzani a DAC a tshi dzudzanywa, hu dzhielwa n?ha u fhambana ha Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe. DAC yo ?iimisela u davhidzana nga n?ila ine milaedza yayo ya ?o pfeseswa na u swikelela vhathu vho?he vhane vha tea u i wana, na u lingedza nga n?ila dzo?he u ?etshedza mafhungo o teaho nga n?ila yavhu?i i takadzaho. Nga mishumo ya Letsema, dzikhuvhangano na dziIndaba zwine zwa katela sekithara dzo?he dza tshitshavha, DAC i kona u shumisana thwii na vhashumisani navho. 
﻿
﻿Foramu dza tshipentshela dzo bveledzwa malugana na tshumisano ine vha khou ?o?a i tshi vha hone. Tsumbo, Foramu ya Vhoramafhungo vha zwa Vhutsila yo tshimbila zwavhu?i nga maan?a. Foramu i wanala Johannesburg nahone yo vhumbiwa nga vhoramafhungo vhane vha fhira 43 vhane vha shuma kha midia wa tshitshavha, wa i?ekhithironikhi kana wa khomphwutha na wa u gan?isa. Foramu dzi no nga dzenedzo dzi ?o thomiwa na Kwazulu-Natala na kha ?a Kapa Vhubva?uvha.
﻿
﻿Vhulangi vhuhulwane vhu kati na u thoma u shumisa zwivhumbeo zwaho zwo themendelwaho nga Muvhigo wa ComTask. Tshivhumbeo tshi katela zwi tevhelaho:
﻿
﻿_Vhushaka ha dzimidia dzo sedzesaho nga maan?a kha u bveledza vhushaka ha tshi?irathedzhi vhukati ha midia na muvhuso hu tshi itelwa lushaka lu re na n?ivho
﻿_ Dizaini, ma?ano na vhudavhidzani ha dzitshaka u khwa?hisedza uri hu vha na ?etshedzo ya mafhungo a vhuimo ha n?ha.
﻿_ Vhudavhidzani ha mavun?u na vhulanguli ha vhashumisani navho u khwa?hisedza uri hu vha na ?etshedzo kana n?isedzo ya tshumelo yo ?anganyiswaho
﻿
﻿Zwithu zwa ndeme zwe zwa itea nga ?waha une wa khou sedzuluswa zwo dodombedzwa nga vhu?alo afho fhasi:
﻿
﻿Nga tshumisano na Ofisi ya Muphuresidennde, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo shela mulenzhe kha u dzudzanywa ha Vhu?ambo ha u lambedza Zwiphuga zwa Dzioda Ntswa dza Lushaka ha u Thoma nga ?a 10 Nyendavhusiku 2002 ngei Union Buildings. Sa tshipi?a tsha u ?ivhadza lwa tshiofisi, Mufumakadzi Vho- B Mabandla vhe vha vha vha Mufarisa Minis?a wa Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, vho dalela Vho ? Noria Mabasa ngei mu?ini wavho ngei Vuwani kha ?a Limpopo u vha fhululedza kana u vha livhuwa kha mushumo une vha u itela tshitshavha. Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzudzanya u ?ivhadzwa lwa tshiofisi ha Dzangano ?a Mvusuludzo ya Vhu?ilisi nga ?a 18 Lambamai 2002. Ho rambiwa vhathu vha tshigidi u bva kha mavun?u o?he a ?ahe a Riphabu?iki ya Afrika Tshipembe uri vha ?e vha dzhenele uhu u ?ivhadzwa he ha itwa Beisini ya Maswole a Muyani ngei Waterkloof kha ?a Pretoria.
﻿Dzangano ?a Vhuthihi ha Afrika (OAU) ?o fheliswa nga ?a 10 Fulwi 2002, ?i tshi khou vulela n?ila Mbumbano ya Afrika (AU). U ?ivhadzwa lwa tshiofisi kana u thoma he ha itiwa ngei Durban ho vha hu mu?angano wa u thoma nahone ndi he Muphuresidennde Vho ? Thabo Mbeki vha rwelwa ?ari sa mudzulatshidulo wa AU.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha wa 2002/2003
﻿Vhudavhidzani
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿14
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo humbelwa nga Muhasho wa zwa Nn?a wo dzudzanya mbekanyamushumo ya u pembelela u ?ivhadzwa lwa tshiofisi ha AU ngei Durban nga Fulwi 2002. Mbekanyamushumo i na zwi tevhelaho:
﻿_ u imbiwa ha luimbo lwa nga ha thero ya AU
﻿_ Khontsati ya Vhathu, vhu?tambo ha fi?imu, vhu?ambo ha thietha
﻿_ u tshina kana u imba nga zwigwada zwa mvelele zwo 
﻿fhambanaho na ma?we ma?ano hu u itela u kuvhanganya 
﻿masheleni
﻿_ dzithathuu dza maswole
﻿
﻿Mu?angano wa Minis?a wa ?waha nga ?waha wa Vhudavhidzani ha Dzitshaka nga ha Pho?isi ya Mvelele (INCP) wo farelwa ngei Kapa kha hodela ya Radisson u bva nga ?a 12 u swika nga ?a 17 Tshimedzi 2002. Muhasho wo dzudzanya uyu mu?angano na mbekanyamushumo ine ya vha na zwi tevhelaho:
﻿_ Vhu?ambo ha u vula ngei Spier Wine Estate kha ?a Stellenbosch.
﻿_ bankhwethi ngei Khaseleni ya Good Hope
﻿_ Tshiswi?ulo ngei Gold of Africa Museum
﻿_ U tambiwa ha ?Beautiful Things? (Zwithu zwa u naka) ngei Thietha ya Baxter.
﻿_ Lwendo lwa u ya u vhona dziwaini ngei Stellenbosch;
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo fara mu?angano wa 
﻿Terminology in Advanced Management
﻿Applications (TAMA) u bva nga ?a 19 u swika nga ?a 20 Luhuhi 2003 ngei Hodelani ya Indaba ngei Johannesburg. Mu?angano kana khuvhangano yo vha i nga ha theminolodzhi, ndangulo ya mafhungo na n?ivho nga tshifhinga tshine ha shumiseswa thekhinolodzhi na nga n?ila ine thekhinolodzhi ya nga shumiswa ngayo kha muvhuso na kha sekithara ya phuraivete kha u bveledza, u langa na u linganyisa theminolodzhi. Vhathu vho no bva mashangoni a nn?a na vha fhano hayani na zwiambi vho dzhenela iyi khuvhangano, ye ya vulwa nga Mufumakadzi Vho - B Mabandla. Nga murahu ha therisano ndapfu, Phalamennde ya Fura yo phasisa mulayo nga Luhuhi 2002 une wa tendela u vhuiswa ha masalela a Vho ? Sarah Baartmann Afrika Tshipembe. Vhu?ambo ha u ?etshedzwa masalela ho itwa ngei Embasini ya Afrika Tshipembe kha ?a Paris nga ?a 29 Lambamai 2002. Masalela a Vho ? Sarah Baartmann o swika Afrika Tshipembe nga ?a 3 Shundunthule 2002. Vhafumakadzi vha madzangano o fhambanaho vho fara vhu?ambo ha u ambadza nga ?a 4 ?hangule 2002 ngei Kapa. Mbulungo ya Vho ? Sarah Baartman yo fariwa nga ?uvha ?a Vhafumakadzi ?a Lushaka ngei Hankey kha ?a Kapa Vhubva?uvha. Vhu?ambo ha u pembelela ?uvha ?a Vhufa ho farelwa Mary Fitzgerald Square ngei Newtown Johannesburg nga ?a 24 Khubvumedzi 2002. Vhu?ambo he ha vha ho ?anganya mbekanyamushumo dza lushaka na dza vun?u ?a Gauteng, ho pembelela Zwiga zwa Lushaka zwa Afrika Tshipembe na zwiimiswa.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa Nwaha nga ?waha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Vhudavhidzani
﻿15
﻿Hu na mbekanyamushumo ?hukhu mbili dzo vhumbaho mbekanyamushumo kana Khethekanyo ya Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha 
﻿_Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS), ine ya tikedza BodoNyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe na
﻿_ Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha, na Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) na Bindu na Vhutsila Afrika Tshipembe (BASA) Ndivho dza mbekanyamushumo nga u angaredza ndi u 
﻿_ phuromotha tswikelelo kha tshomedzo dza vhutsila na mvelele;
﻿_ ?hogomela na u khwinisa vhukoni ha vhutsila
﻿_ phuromotha na u tsireledza pfanelo dza luambo dza nyambo dza 11 dza tshiofisi.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Mishumo 
﻿Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
﻿Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka i na vhu?ifhinduleli kha Pho?isi ya Luambo ya Lushaka na u ?hogomela uri i a tevhedzelwa. U itela u swikelela ndivho dza pholisi, NLS i ?etshedza tshumelo dza vhufhinduleli na theminolodzhi kha muvhuso na vha?we Vhashumisani navho. Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe (PANSALB) ndi dzangano ?a mulayo ?a luambo ?ine ?a vhiga thwii kha Minisi?a. 
﻿U phuromotha Vhutsila na Mvelele Afrika Tshipembe (SA)
﻿Ndivho ya mbekanyamushumo ?hukhu ndi u vhona uri vhukoni na ndingandinganyo 
﻿na tswikelelo kha vhutsila na mvelele zwi a ?u?uwedzwa, na uri mveledziso ya vhutsila i vha hone hot? he kha ?evhe?e dzo?he dza tshitshavha. Pfunzo ya vhutsila na vhugudisi na mveledziso ya zwigwada ho livhiswaho khazwo zwi no nga sa vhafumakadzi, vhana, vhaswa na vhathu vho holefhalaho ndi zwone zwo sedzeswaho. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) ndi dzangano ?a mulayo ?ine
﻿?la vhiga thwii kha Minis?a. age in
﻿Society
﻿Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
﻿Manweledzo a Tshi?irathedzhi na Mveledziso dza Pholisi dza Ndeme
﻿Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi vho ?ivhadza Mutheo wa Pholisi ya Luambo ya Lushaka (NLPF) nga ?a 3 Nyendavhusiku 2002.
﻿Ndivho khulwane ya NLPF ndi u phuromotha kana u ?u?uwedza tshumiso nga u lingana ya nyambo dza tshiofisi dza 11 hu tshi khou itelwa u ?u?uwedza tswikelelo nga u lingana kha tshumelo dza muvhuso na mafhungo. Izwi zwi amba uri u phuromotha na mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule zwi vhonala zwi zwa ndeme. Mutheo wa pholisi u vhofha muvhuso uri u thome kana u sime Mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo dza vhugudisi na yuniti dza luambo, u langa u thoma u shumiswa ha pholisi, u bveledza vhukoni ha vhathu na tshomedzo kha sia ?a Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu (HLT), na u shumisana na zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha kana ya theshiari zwine zwa netshedza pfunzo kana mbekanyamushumo dzine dza tendelwa nga SAQA kha zwa luambo. Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, Zwibveledzwa na Dzitswikelelo.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Vhufhinduleli, Vhukhakhululi na Vhupulani ha Luambo. Pulani ya u thoma u shumisa ya u khwa?hisedza milayo ya NLPF yo talatadziwa na u rerisana nga hayo kha n?owetshumo ya mihasho ya muvhuso na 
﻿Tshumelo dza nyambo dza mavun?u nga Luhuhi 2003.  Nga murahu ha zwenezwo ho mbo ?i ?ivhadzwa lwa tshiofisi NLPF nga ?hafamuhwe 2003.  Thandela ya Tshumelo ya vhu?ologi nga Lu?ingo ya Afrika Tshipembe (TISSA) yo thomiwa nga 2002, ya thusa vhadzulapo kha u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela. Yo vha i tshi wanala kha zwi?itshi zwa mapholisa zwi si gathi kha shango ?o?he na kha dziki?iniki kha ?orobo khulwane ya Tswane vhukati ha vhege u bva nga 08:00 u swika nga 16:00.
﻿
﻿Tswikelelo Khulwane
﻿U ?ivhadzwa ha Thandela ya TISSA. TISSA ndi thandela ya u thoma ye ya ita uri
﻿Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kone u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela. Vha?ologi kha iyi thandela vho thusa kha uri hu vhe na u pfesesana vhukati ha mushumelwa na munetshedzi wa tshumelo nga lu?ingo. Ndivho khulwane ya iyi mbekanyamushumo ndi u ?u?uwedza na u bveledzisa tshumiso ya nyambo dzapo shangoni. Thandela yo ?anganelwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe (PanSALB), Muhasho wa zwa Mutakalo na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Muhasho wa Vhutsila ndi wone wo sumbedzaho vhu?iimiseli kha Vhu?ologi ha Luambo lwa Zwan?a.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿Mbekanyamushumo 2: Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿U phuromothiwa/?u?uwedzwa ha Vhutsila na Mvelele. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka, Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, PanSALB. ?etshedzo ya mugaganyagwama nga mbekanyamushumo nga mbekanyamushumo ?hukhu yo ?ivhadzwa lwa tshiofisi kha Senthara ya Bastion ngei Kapa nga ?hangule 2002. ?ho?isiso ya u thoma i ?o khunyeledzwa nga Fulwi 2002, nahone mvelelo dzi ?o ?ivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho malugana na khonadzeo na tshinyalelo ya vhu?ologi nga lu?ingo nga vhu?alo. Minis?a wa Phanele ya Vhueletshedzi kha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu (HLT) vho ?o?isisa vha dovha hafhu vha vhiga nga ha tshi?irathedzhi tsha maga mararu tsha u bveledzisa HLT Afrika Tshipembe. Mushumo wa Phanele wo fhedzisela nga Muvhigo nga ha u Bveledzwa ha Thekhino?odzhi ya Nyambo dza Vhathu Afrika Tshipembe nga Khubvumedzi 2002. Muvhigo wo dodombedza nga vhu?alo themendelo dza malugana na u thoma u shumiswa ha tshi?irathedzhi tsha HLT tsha Afrika Tshipembe nahone wo dovha wa nweledza mishumo yo?he yo itwaho nga Phanele. Sa tshipi?a tsha fulo ?a u tsivhudza nga ha luambo ?a Hoyozela ?ine ?a khou bvela phan?a, ho itwa na khalendara ya nyambo nnzhi ya 2003 ya ?etshedzwa vhashumi vha muvhuso u itela u tsivhudza vhathu nga ha pho?isi ya nyambo nnzhi ya muvhuso. Ho vha na u engedzedzea ha ?ho?ea ya tshumelo dza vhufhinduleli na vhukhakhululi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha girafu afho fhasi. 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿U vhambedzwa ha ma?walo o fhindulelwaho nga 02/03.
﻿Afrikaans
﻿English
﻿2002/2003
﻿2001/02
﻿0 200 400 600 800 1000
﻿Khethekanyo ya Nyambo dzisili yo tshimbidza vhufhinduleli nga
﻿nyambo dza 19 u bva kha Tshishona u swika kha Tshiarabu.
﻿?ho?ea ya vhufhinduleli ha Tshifura ndi khulwane (59%), ya tevhelwa nga Tshipenishi (34,06%), Tshiphothogisi (2,83%), na Tshidzheremani (1,02%) ?ho?ea ya vhufhinduleli ha Tshipenishi yo engedzedzea nga 52%, hone ya TshiPhothogisi yo engedzedzea nga 140%.
﻿18
﻿Ho dovha hafhu ha vha na u engedzedzea ha ?ho?ea ya vhufhinduleli kha nyambo dza Afrika dza tshiofisi. 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha 2002/2002
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Vhukuvhanganyi ha Mathemo 
﻿
﻿Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS) i dovha hafhu ya ?u?uwedza, u khwinisa na u alusa tshiimo tsha nyambo dzapo dza Afrika Tshipembe nga u bveledza themino?odzhi yo linganyiswaho, nahone i na vhu?ifhinduleli ha u tshimbidza thandela dza theminolodzhi dza nn?a dzo fhambanaho. NLS yo thoma thandela dzi re na tshivhalo yo sedzesa nga maan?a kha u bveledza ?halusaipfi dza zwikolo dza thero kana masia o fhambanaho. Thandela ya Saintsi dza Mupo na Thandela ya Thekhinolodzhi dzo no ?i thomiwa u itela u bveledza mathemo a tshitekeniki kha masia a saintsi ya mupo a no nga sa physical science, biology, chemistry, biochemistry na botany. U bveledzwa ha theminolodzhi ya zwithu zwiswa zwi ?o thusa malugana na u shumisa nyambo dza Afrika sa dza u funza zwikoloni u bva kha Murole wa 1 u swika kha Murole wa 6. U bveledzwa ha mathemo a saintsi ya zwa vhathu, matshilisano na ikonomi na zwone zwi thusa kha u bveledzisa nyambo dza tshiofisi dza Afrika kha uri dzi shumisiwe nga vhu?alo sa dza u gudisa. Thandela i katela masia kana thero dzi no nga sa ?ivhazwakale, ?ivhashango, po?otiki dza ndeme, ndaulo ya muvhuso ya mutheo, saintsi dza ikonomi na saintsi dza vhulanguli. Thandela ya Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo i katela masia kana thero dzo vhalaho na Vhudavhidzani nga lu?ingo, tshumelo dza Poso na khasho, vhubindudzi nga khomphwutha zwi ?o vha tshipi?a tsha ?iga ?a u thoma ?ine ?a ?o sedzesa nga maan?a kha u bveledza mathemo nga nyambo dzo?he dza tshiofisi dza khethekanyo nna dzo buliwaho. Thandela ndi ndilo muthathe kana yo ?anganelanwa nga DAC, Khoro ya ?ho?isiso ya zwa Dzilafho (MRC) na Radio ya Lushaka (NCRF). Ndivho ya iyi thandela ndi u pha?aladza mafhungo a ?ho?isiso kha vhadzulapo hu u itela u vha ?ea na u khwinisa n?ivho yavho ya ?ho?isiso na u bveledza theminolodzhi ya zwa mutakalo kha nyambo dzapo dza Afrika Tshipembe. Kha idzi thandela dzo?he, NLS i khou thusana na vhathu vha re na vhukoni na vho gudiswaho na vhane vha vha vhomakone kha thero dzenedzo. Avha vhashumisani vha bva kha Komiti dza Luambo dza Vun?u (dziPLC), Zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha kana zwa theshiari shangoni ?o?he, Yuniti dza Lekizikhogirafi dza Lushaka, vhagudisi na vhadzulapo. 
﻿?ho?ea ya Vhufhinduleli nga Nyambo dza Afrika
﻿2002/03
﻿2001/02
﻿Xitsonga
﻿Tshiven?a
﻿Sesotho
﻿Setswana
﻿Sepedi
﻿isiZulu
﻿isiXhosa
﻿siSwati
﻿isiNdebele
﻿0 5 10 15 20
﻿Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha
﻿(U phuromothiwa/u ?u?uwedzwa ha Vhutsila na Mvelele)
﻿Vhutsila na Mvelele ndi sia ?iswa ?a Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Ndivho ya phothifolio ndi u shandukisa mushumo wa vhutsila na mvelele kha mvusuludzo ya zwa matshilisano nga u ?etshedza thikhedzo ya tshi?irathedzhi kha zwiimiswa
﻿zwa vhutsila na madzangano a vhutsila. Tshithu tsha ndeme kha mushumo wayo ndi u katela na u ?anganyisa zwigwada ho livhiswaho khazwo zwine zwa katela vhathu vho holefhalaho, vhafumakadzi, vhaswa na vhana. Nga maipfi avho:
﻿
﻿?kha zwa ndeme 2002/2003
﻿"Thandela ya Senthara ya Vhutsila ya Flemish yo thusa phothifolio zwihulwane. Tsha u thoma ho vha mvelelo dza DAC dza u bveledza tshi?irathedzhi tshi pfeseseaho u thusa senthara uri dzi shume nga mafulufulu, nahone Thandela ya Fulemishi yo ?etshedza tshi?irathedzhi tshomedzo dza u ?adzisa malugana na u ?etshedza mbekanyamushumo dzapo nga CAC. Thandela yo sedzesa nga maan?a kha mavun?u mararu, ane a khou shumiswa sa a u lingedza kha mavun?u o?he a ?ahe. Yo ri ?ea vha?we vhashumi na vhukoni nahone yo vha mutheo kha u bvela phan?a ha madzangano a mavun?u kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo. Zwithu zwi khou tshimbila zwavhu?i kha Khoro dza Vhutsila vhune ha tou tambiwa (Performing Arts Councils) dza kale. State Theatre i vho shuma hafhu, nahone zwi?we zwiimiswa zwo no thoma u shuma u ya nga PFMA, pulani dzavhu?i dzo humbulwaho dza ?waha, tsedzuluso dza kotara na maitele avhu?i a vhu?ifhinduleli lwa u thoma."
﻿"Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Vhu?ilisi ha Lushaka yo ri humbela uri ri dzudzanye Imbizo (Mi?angano) ya Mvusuludzo ya Vhu?ilisi ya Lushaka na mira?o ya tshitshavha. Zwe zwa itiwa ho vha u bveledza mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo ine ya ?o shumana na vhu?ilisi, mikhwa kana milayo na vhu?i?ivhi, nz. I?we mbekanyamushumo yo bvelelaho yo vha mbekanyamushumo ya ?waha ine ra khou i tshimbidza na Khoro ya Federala ya Vhaholefhali (Federal Council for the Disabled) ine ya bvisela khagala vhukoni na zwine zwa kwama u kona u swikelela vhutsila nga vhathu vho holefhalaho."
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿20
﻿?kha pho?isi dza ndeme na tshanduko dza vhupo:
﻿"Tshanduko khulwane yo vha ya u thoma u shumiswa ha Mulayo wa u Khwiniswa ha Milayo ya Mvelele) une wa ?o?a uri zwiimiswa zwo?he zwa mvelele zwi lambedzwe nga Muhasho uri zwi kone u vha Madzangano a muvhuso. Izwi zwi amba uri Minis?a u ?o tea u thola/u nanga mudzulatshidulo wa khoro i?we na i?we. Zwi dovha hafhu zwa khwa?hisedza uri zwiimiswa zwi wela nga fhasi ha milayo ya PFMA.?
﻿
﻿?ho sedziwa zwine zwi nga bvelela nga  2003/2004)
﻿"Nga nn?a ha u bvela phan?a na u bveledza vhushaka na zwiimiswa zwa mvelele, u bveledza pfunzo ya vhutsila, vhuhole na dzi?we phothifolio, hu na ma?we masia mavhili a u shuma. ?a u thoma ndi mbekanyamushumo yo hudzwaho ya zwa mishumo ya vhathu ye ya ?ivhadzwa kha Khuvhangano ya zwa Mishumo, i sumbedzaho uri vhutsila na mvelele zwi na thuso kha u fha?a kana u khwinisa tshomedzo kana ?ho?ea. I?we ndi thandela ine ya ?o thomiwa ya vhadizaini, vhatsila na vha?we vhathu vhane vha shuma nga zwa mvelele kha u vhona uri vhutsila vhu nga thusa hani kha vhutsila ha u fha?a nn?u dza mitengo ya fhasi"
﻿
﻿Fhethu ho lavhelwaho mvelelo, Mveledzwa na Dzitswikelelo
﻿ Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Thikhedzo ya zwiimiswa na Kuvhusele hu tshi khou khwa?hisedzwa mushumo wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u bva nga 1995, Zwiimiswa zwa tshivhalo zwo wana thuso ya masheleni u bva kha Muhasho 
﻿nga ?waha wa masheleni wa 2002/2003. Izwi zwiimiswa zwi katela:
﻿_ Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC)
﻿_ Bindu na Vhutsila Afrika Tshipembe (BASA)
﻿_ Khamphani khulwane dza vhutsila vhune ha tou tambiwa
﻿_Vhu?ambo ha Vhutsila na Mvelele
﻿_ Thietha
﻿I?we ya thikhedzo yo vha u shandukiswa ha thietha dza vha madzangano a re mulayoni ane a vha nga fhasi ha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele. 
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Vhugudisi na Pfunzo zwa Vhutsila
﻿?waha wo fhiraho ho thomiwa na u lambedza madzangano a u bveledza maimo kana zwi?andadi (dziSGB) zwa rathi. Vhomakone u bva kha masia o fhambanaho 
﻿vha lavhelesa uri ndalukanyo dza pfunzo ya vhutsila kha ?evhe?e dzo fhambanaho dzi a linganyiswa na u ta vhukoni kha ?evhe?e dzo fhambanaho. Nga ?waha wonoyo Muhasho wa Pfunzo (DoE) wo thoma thandela dza tshumisano na n?ila dza kushumele zwa ndeme. Nge ha vha hu na tshumisano vhukati ha mihasho, ho thomiwa mbekanyamushumo dzi no nga sa Baswa le Meetse. Baswa le Meetse ndi thandela ya lushaka yo rangwaho phan?a nga Muhasho wa zwa Ma?i na Ma?aka (DWAF) zwikoloni, hune ha shumiswa vhutsila sa tshithu tshine tsha tsivhudza nga ha ndeme ya ma?i.
﻿
﻿Zwithu zwine zwa kwama u shela mulenzhe ha vhathu vho holefhalaho zwi wela nga fhasi ha Vhugudisi na Pfunzo zwa Vhutsila. ?wahani wo fhiraho DAC yo fara Khuvhangano ya Vhueletshedzi nga ha Vhuhole ye ya ita uri hu vhe na Pho?isi malugana na vhuhole. Tswikelelo ya Minis?a kha Tshiphuga tsha Vhutsila tsho ?etshedzwa Akademi ya Vhutsila ha u tou Vhona na Vhutsila (VACA) malugana na mishumo yavho yavhu?i kha u angaredza na u ?anganyisa vhatsila na vhagudi vho holefhalaho. 
﻿
﻿DAC yo ?angana na Ofisi ya Muphuresidennde yo dzudzanya ?uvha ?a Dzitshaka ?a Vhaholefhali ngei Kimberley.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo hu na zwigwada zwivhili zwa senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo dza Mveledziso na u Fha?ululwa nga Vhuswa dzo thomiwaho nga DAC vhukati ha 1996 na 2000, na Senthara dza Vhutsila dza Kale, dze dza ?etshedza vhugudisi na pfunzo zwa vhutsila phan?a ha Khetho dza dimokirasi dza 1994. Ho itwa saveyi ya Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo dza  DAC i tshi khou thuswa nga Khoro ya zwa Dzisaintsi dza ?ho?isiso ya zwa Vhathu (HSRC).
﻿Saveyi yo kona u wana khaedu dze senthara dza vha dzo livhana nadzo ya dovha hafhu ya ?ivhadza tshi?irathedzhi tsha mveledziso 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha.
﻿
﻿Mveledziso ya tshi?irathedzhi i katela n?owetshumo mbili dza lushaka dze dza farwa nga Lambamai na Tshimedzi 2002, malugana na R960 000 yo ?etshedzwaho nga DAC ya u thusa mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo nga 2002/2003. Senthara dza tshitshavha dza kale dzo shela mulenzhe kha mveledziso ya tshi?irathedzhi tsha senthara dza vhutsila dza vhadzulapo. DAC i khou shumisana na senthara dza kale u itela u khwa?hisedza uri hu vha na vhukoni na u ?ea maan?a kha ntswa. Nga thuso ya DAC, Federesheni ya Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo yo ?ivhadzwa lwa tshiofisi nga ?hafamuhwe 2003.
﻿
﻿U tikedza hafhu senthara dza vhutsila dza vhadzulapo, DAC yo saina thendelano ya mi?waha miraru ya vhukati ha mashango mavhili na Muvhuso wa Flemish malugana na u bveledza kana u fha?a vhukoni na n?isedzo kana ?etshedzo ya mbekanyamushumo Kwazulu-Natala, Limpopo na Fureisi?a?a. DAC yo fhulufhedzisa masheleni malugana na uri thandela yeneyo i itiwe na kha ma?we mavun?u a rathi.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Mbekanyamushumo dza Vhatsila vha Vhaswa
﻿Mbekanyamushumo ya Vhatsila vha vhaswa, ine ya sedzesa nga maan?a kha mveledziso ya vhaimbi vha vhaswa vha opera yo thomiwa nga Fulwi 2002 nga tshumisano vhukati ha DAC na dzikhonani kha vhudavhidzani. Mu?a?isano wa lushaka une wa katela vhaimbi vha 22 vha opera vha vhaswa wo farelwa ngei kha Odithoriamu ya Unisa, he Mufumakadzi Vho- Brigitte Mabandla vhe vha vha vha Mufarisa Minis?a vha vha vhe vhone mutshimbidzi kana mudzula tshidulo.
﻿Vhawini vhavhili vhane vha vha Vho - Buyani Mlindi na Vho-Desmond Ntshebe, vho ?ewa pfufho dza u ya Tshikoloni tsha Opera tsha Queensland ngei Brisbane,
﻿Australia. Ho no ?i itwa nzudzanyo malugana na u bvela phan?a na iyi mbekanyamushumo nga 2003/2004.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo 5: Thandela dza Vhurangeli dza Dzangano ?a Mvusuludzo ya Vhu?ilisi (Moral RegenerationMovement (MRM) Initiatives)
﻿Uri hu ?anganyiswe mihumbulo ine ya bva kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo ?u?uwedza u shela mulenzhe ha masia o?he a kha mavun?u o fhambanaho na a kha mivhuso yapo. Muhasho wo ?etshedza MRF R5 million ya tshomedzo kana ?ho?ea na mishumo kana zwine zwa itwa, na thikhedzo ya ndaulo ya mishumo yayo.
﻿
﻿Zwo swikelelwaho Zwihulwane:
﻿Samithi kana Khuvhangano ya Mvusuludzo ya Vhu?ilisi: Khuvhangano ya Mvusuludzo ya Vhu?ilisi yo dzudzanywaho nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo fariwa nga ?a 18 Lambamai 2002. Vhathu vha 1000 vhe vha dzhenela uyu mu?angano vha u bva kha masia o fhambanaho vho tendelana nga zwi tevhelaho:
﻿1. Mbekanyamushumo ya lushaka ya zwine zwa ?o tea u itwa.
﻿2. Tshi?irathedzhi tsha u ita uri hu vhe na tshumisano na madzangano a midia e a vhonwa a tshi nga vha vharumiwa kha vhathu nga u angaredza.
﻿3. Mbekanyamushumo yo livhiswaho kha zwa tshumisano ine ndivho yayo ya vha ya u thoma u shumisa tshitirathedzhi tshi katelaho zwo?he. Nga ?a 31 Phando 2003, ho thoma Tshata (?i?walo ?a Pfanelo dza Vhathu) ya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ha dovha hafhu ha fariwa Ndowetshumo ya u pulana kana u dzudzanya tshi?irathedzhi u bva nga ?a 28 Luhuhi u swika nga ?a 1 ?hafamuhwe 2003 u itela u bveledza pulane ya bindu ine ya sumbedza zwithu zwa ndeme zwa MRM, hu tshi katelwa na pulane ya vhudavhidzano na tshitatamennde tsha ndivho na mbonelaphan?a. N?owetshumo dza Vun?u dza nzudzanyo ya zwiimiswa na vhatshimbidzi, dzine dza ?alutshedza tshi?irathedzhi tsha u kunga kana u ?u?uwedza vhathu dzo bveledzwa.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿22
﻿?etshedzo ya Mugaganyagwama nga mbekanyamushumo ?hukhu nga nthihi
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha wa 2002/2003 
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
﻿Mishumo
﻿Mbekanyamushumo 3: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
﻿NFVF
﻿Mveledziso ya Indas?ri dza Mvelele yo sumbedzwa sa sia ?a ndeme ?a nyaluwo ya ikonomi na mveledziso ya mishumo. Nga ngeletshedzo, ?hu?huwedzo na nga
﻿ u ?etshedza ndambedzo, Muhasho u khou lingedza u thusa sekithara dza fi?imu, muzika, u an?adza vhutsila, dizaini na dza vhutsila ha zwa u vhonwa nga ma?o.
﻿Vhushaka ha Dzitshaka 
﻿Ndivho khulwane ya Vhulango Vhuhulwane ha Vhushaka ha Dzitshaka ndi u khwa?hisedza uri vhutsila nahone vhu itwe kana vhu ?u?uwedzwe kha shango ?o?he. Zwithu zwa ndeme kha iyi photifo?io ndi u langa thendelano dza dzitshaka, u vhumba vhushaka ha tshi?irathedzhi na mashango a dzitshaka ane a thusa nga zwa masheleni na u tikedza u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe kha vhu?ambo mashango?avha.
﻿
﻿Mutheo wa Fi?imu na Vidio zwa Lushaka
﻿Mutheo wa Fi?imu na Vidio zwa Lushaka ndi dzangano ?i re mulayoni ?ine ?a langwa thwii nga Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi. Thandela dza Vhugudisi ha Zwikili/Vhukoni na u Fheliswa ha Vhushai, Mbekanyamushumo ya thandela ya u fhelisa vhushai i lingedza u fhelisa vhushai nga u sedzesa nga maan?a kha sekithara dza vhutsila, muzika, vhufa na vhuendelamashango ha zwa mvelele. Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha vhutsila ndi ya mi?waha miraru nahone i khou lambedzwa nga Muhasho wa zwa Mishumo. I ?etshedza vhugudisi ha sekithara dza zwa vhutsila, dzizaini, vhutsila ha u vhonwa nga ma?o, vhufa, muzika na fi?imu.
﻿Cultural
﻿Development and
﻿International
﻿Relations
﻿23
﻿Ndivho ya Mbekanyamushumo
﻿Ndivho ya mbekanyamushumo nga u angaredza ndi
﻿_ u ?u?uwedza kana u phuromotha u fhambana ha mvelele na Indas?ri dza Mvelele dza Afrika Tshipembe;
﻿_u ?u?uwedza kana u phuromotha vhushaka ha dzimvelele vhukati ha dzitshaka.
﻿Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka yo vhumbiwa nga mbekanyamushumo mbili ?hukhu:
﻿1. Mveledziso ya Mvelele.
﻿2. Vhushaka ha dzitshaka.
﻿
﻿Mveledziso ya Mvelele
﻿Nga maipfi avho vhone vhane:
﻿...malugana na zwithu zwa ndeme nga 2002/2003
﻿"Tswikelelo khulwane ?waha wo fhiraho yo vha National Craft Imbizo ye ya vha hone nga tshifhinga tsha Khuvhangano ya ?ifhasi ya nga ha Mveledziso ine ya bvela phan?a na u vha hone (World Summit on Sustainable Development (WSSD)), khathihi na u shela mulenzhe ha mavun?u o?he a ?ahe. Nthihi ya mbuelo khulwane kana dza ndeme ho vha u tikedza kha u dzudzanya tsivhudzo ya vhutsila na vhukoni kha mavun?u malugana na u tshimbidza sekithara ya vhutsila. Tshithu tsha vhuvhili tsha ndeme ho vha u takuswa ha CREATE SA, u thoma thandela dza u thoma kana dza u lingedza na u shumisana na Midia, Vha Vhuvhambadzi, vha u gandisa, vha u paka na u an?adza (MAPPP) SETA na Muhasho wa zwa Mishumo."
﻿"Tshi?we tshithu tsha ndeme kana tshe tsha kokodza ma?o ho vha ?ho?isiso ye ya itiwa kha u fhambana ha mvelele. Afrika Tshipembe yo fara INCD ya dovha hafhu ya vha murangaphan?a nga u bula vhuimo u ya nga kuvhonele kwa Mashango ane a khou bvela phan?a malugana na tshishumiswa tsho gaganywaho tsha u tsireledza u fhambana ha mvelele. Tsha vhu?a ho vha u khwa?hisedzwa ha mbekanyamushumo ya vhushai ine ha vha ?waha wa vhuraru i tshi khou lambedzwa. Vhunzhi ha thandela dzi khou thoma u anwa mitshelo ya mushumo wo itwaho kha mavun?u o?he a ?ahe."
﻿"Malugana na indas?ri ya muzika ro no ?i vhona themendelo dzi re na tshivhalo dza Tshigwada tsha Mushumo tsha Indas?ri ya Muzika dzi tshi khou shumisiwa
﻿kha mihasho ya muvhuso ine ya khou shumana na zwa ndaulo ya indas?ri ya muzika tsumbo, Muhasho wa zwa Mishumo wo thasulula thaidzo ya vhashumi vha kon?iraka nga u sedza kha Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi (LRA). Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na yone-vho yo shela mulenzhe nga u thoma mbekayamushumo ya u gudisa maaxenn?e kana vhoramilayo vho itaho khumbelo ya mushumo kha iyi sekithara. Muhasho wa zwa Makwevho na Indais?ri wo ?etshedza dzitshanduko kana dzikhwiniso kha Mulayo wa Royalithi ya Vhaimbi uri hu ambiwe nga hadzo khathihi na tshanduko dza mikovhe ya vhaimbi u bva kha khasho. Mutheo wa Vidio na Fi?imu ya Lushaka zwi khou tshimbila zwavhu?i nahone zwo khwa?hiswa nga u thomiwa ha Feature Film Fund. Nga 2002, Makete wa Fi?imu wa Sithengi (Sithengi Film Market) wo ?u?uwedza u ?angana ha indas?ri ya fi?imu yavhu?i i pfeseseaho nahone i davhidzanaho." "Print Industry Cluster Council (PICC) yo khwa?hisedza ofisi yayo ya dovha ya bveledza tshi?irathedzhi tshavhu?i na muri wa thaidzo une wa sumbedza zwikhukhulisi zwa nyaluwo. Ho no ?i thomiwa thandela khulwane kana dza ndeme dza First Words kha Thandela ya u Gan?isa na u thomiwa ha 
﻿
﻿Vhudavhidzani ha Vha?wali."
﻿?Musi hu tshi lavheleswa kha ?waha wa 2003/2004
﻿"Hu na thandela khulwane dzo vhalaho dzi no nga sa
﻿u ?aniwa ha mbekanyamushumo ya
﻿vhushai na u humbela ndambedzo ntswa u itela uri hu vhe na  mbekanyamushumo ya CREATE SA na u i shumisa na u khwa?hisedza uri i ?etshedza n?isedzo dzo lavhelelwaho. Ri ?o thoma maraga wa muzika u no nga sa Sithengi uri ri kone u fara mu?angano wa vho?he vhane vha shela mulenzhe kha indas?ri. Ri tea u bveledza n?ila yavhu?i ya ndeme kha sekithara ya vhutsila. Ri ?o oditha ndaka ya sekithara ya vhutsila na u wana uri naa ri nga fha?a hani iyi ndaka uri i vhe dzangano ?i shumaho zwavhu?i. Indas?ri ya fi?imu i ?o saina thendelano dzi si gathi dza vhubveledzi na Ireland na Italy. Kha thandela dzenedzo hu ?o itwa uri hu vhe na Feature Film Fund hu tshi khou itwa ndugiselo dza 2004 musi Afrika Tshipembe ?o gaganywa sa ?one ?o sedzeswaho kha Vhu?ambo ha Fi?imu ya Cannes ngei kha ?a Fura."
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha
﻿Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshakatshaka
﻿KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
﻿24
﻿Fhethu ho Lavhelelwaho Mvelelo, Zwibviswa, Zwibveledzwa na Zwo swikelelwaho
﻿Fhethu ho Lavhelelwaho Mvelelo ha 1: Bugu na Vhugan?isi
﻿Mveledziso ya Indasi?iri
﻿Muhasho wo isa phan?a na u tikedza Khoro ya Tshigwada ya Indasi?iri ya u Gan?isa, khathihi na u simiwa ha Vhu?umani ha Vha?wali ho ?waliwho kha Senthara u itela Bugu, Cape Town. Muhasho wo dovha wa thusa Senthara ya Bugu kha u lambedza u Gandiswa ha First Word nga masheleni kha thandela ya tsumban?ila, ye ya kona u bveledza bugu dzo teaho vhavhali vhaswa nga nyambo dzo vhalaho.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Mveledziso ya Indasi?iri ya Muzika
﻿Mbekanyamushumo i na vhu?ifhinduleli ha u thoma zwi?irathedzhi zwivhili zwa mveledziso zwine zwa vha Tshi?irathedzhi tsha Nyaluwo tsha Indasi?iri ya Mvelele (CIGS) nga 1998 na Tshigwada tsha U shuma tsha Indas?ri ya Muzika (MITT) nga 2000. ?ho?isiso dza CIGS dzo sumbedza nyito dza ndeme dzine dza tea u itwa u itela u vhona u bvela khagala ha vhukoni ha sekhithara ya muzika kha u shela mulenzhe kha u nyaluwo ya ikonomi. MITT yo ita themendelo dza 37 dze dza sa fulufhedzise uri dzi nga fhelisa khakhathi kha indasi?iri. Ma?walo haya vhuvhili hao a vhona muvhuso u na mushumo muhulwane wa u tshimbidza u swikelelwa ha kha zwa ikonomi kha indasi?iri ya mvelele. DAC na mi?we mihasho ya muvhuso na ma?we madzangano a shumaho na zwa mulayo, zwi khou shumisana kha u thoma thandela dzo fhambanaho dzo ?isendekaho kha u bveledzisa hei indasi?iri. Dzi tevhelaho ndi thandela dza ndeme dze Muhasho wa vha u na vhu?ifhinduleli khadzo nga ?waha wa muvhalelano wa 2002/ 2003. Vhulanguli ha Indasi?iri ya Muzika ha Afrika Tshipembe ndi vhulanguli ha ?waha nga ?waha vhune ha vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mafhungo na ndeme nga ha vhashumi vha mushumo muhulwane kha indas?ri. i a vhona uri na ngoho n?ila dza vhudavhidzani dzo vulelwa mu?we na mu?we a re na dzangalelo kha Indasi?iri ya Muzika ya Afrika Tshipembe. Muhasho wo ?etshedza thikhedzo kha thandela heyi u bva mi?wahani miraru yo fhiraho. Vhege ya muzika wa Afrika Tshipembe ndi thandela ya ?waha nga ?waha ine ya farwa mafheleloni a ?wedzi wa ?hangule, ndi thandela ya vhufarakani vhukati ha Muhasho na Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC). Vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe ya 2002 yo farwa u bva nga ?a 24 ?hangule u swika 30 ?hangule. Mutambo uyu u pfananywa na u shumiwa nga Vhathomi vha Mveledziso ya Indas?ri ya Muzika (MIDI) nahone ndi tshone tshipi?a tsha mveledziso ya indasi?iri ya Afrika Tshipembe ya muzika une wa tambiwa thwii na une wa tou rekhodiwa nga kha khasho, tsivhudzo na u phuromota zwibveledzwa zwa muzika wa hayani. Nga Vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe vhahashi vhanzhi vho engedza mutevhe wa u tambiwa ha muzika wa Afrika Tshipembe, zwa ita uri vhaimbi vhanzhi vha hayani vha kone u wana tshifhinga tsha u rengisa zwibveledzwa zwavho na miholo sa muholo ya vha?e vha pfanelo dza u kopa. Mutambo wa 2002 wo vha wo sedza kha vhane vha tamba luvhan?eni, u sika mishumo ya vhatambi, vhorathekhinikhi na ma?we mabindu ane a yelana na zwenezwo Mi?angano yo farwa nga DAC, Bodo ya Thuso ya zwa mulayo (LAB) na Dzangano ?a Muzika ?a Afrika Tshipembe (MUSA). Nga murahu ha therisano, LAB yo thola muofisiri ane a ?o shuma tshifhinga tsho?he na uri ho tendelaniwa uri axenn?e ?a tshiphurofeshinala na maaxenn?e mavhili ane a kha ?i guda, vha ?o shumana na milandu yo salelaho murahu yo ?iswaho kha Muhasho nga Dzangano ?a Muzika ?a Afrika Tshipembe (MUSA). Thandela ya Tsumbo ya mi?waha muvhili i ?o farwa Gauteng ha dovha ha vulwa na ofisi Newtown.
﻿
﻿Thandela i ?o thoma u bvela khagala nga ?wedzi wa Tshimedzi 2003. DAC i ?o bvela phan?a na u kwamana na Muhasho wa zwa Muno (DHA), Muhasho wa Vhashumi (DOL) na Tshumelo Ya Muthelo wa Mbuelo ya Afrika Tshipembe (SARS) u rerisana nga ha uri hu nga bvelwa hani phan?a malugana na thendelo dza u shuma kha indasi?iri ya muzika. Hu ?o ?i bvelwa phan?a na u kwamana na vhashelamulenzhe vho?he kha ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004
﻿5
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Mveledziso ya Indasi?iri ya Fi?imu
﻿Muhasho wo ?etshedza vha NFVF tshiko tshiswa tsha ndambedzo ya masheleni a u bveledza Fi?imu ya Mbonalo ine ya ?ura R35 million nga tshifhinga tsha MTEF tsha u bva 2002-2005. Ndambedzo hei i ?o ita uri NFVF i kone u vhona uri Afrika Tshipembe ?i na vhubindudzi vhuhulwane kha fi?imu dza mbonalo ya dovha ya thusa kha u wana dzi?we ndambedzo dza masheleni kha vhabindudzi vha hayani na vha dzitshakatshaka. Vhufarakani vhu re na ndeme ho no ?i vhumbiwa na mihasho ya muvhuso yo fhambanaho hu tshi katelwa na muhasho wa Mambazo na Makwevho na Vhudavhidzani. Havha vhafarisi vha khou thoma u vhumba pho?isi, zwi?irakitsha na maitele ane a ?o shuma sa magavhelo kha mveledziso ya fi?imu shangoni. NFVF yo ita pulane ya mashumele ya u phuromota indasi?iri ya Fi?imu ya Afrika Tshipembe.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mveleloha vhu 4: Mveledziso ya Indasi?iri ya Vhutsila
﻿Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
﻿National Craft Imbizo 2002 na ?ano ?a Zwithu zwa u naka (Beautiful Things Exhibition)
﻿Nga 2002/2003 tshi?we tsha zwithu zwihulwanesa zwe Vhulanguli Vhuhulwane ha swikelela ndi Nationa Craft Imbizo kha Khuvhangano ya ?ifhasi nga ha Mveledziso yo Vhulungeaho. Musi ?Beautiful Things Exhibition? yo imela tshipi?a tsha Imbizo, sia ?ihulwane ?a u vha hone ha Muhasho henengei ?o vha Imbizo, ye ya vha i na phera dzi no bva kha mavun?u o?he a ?ahe na lufhera lwa vhufumi lu tshi khou ?ana mushumo wo itwaho nga thandela dza DAC dza u fhungudza tsiku. Mashumele o vha o dzudzanyiwa nga n?ila ya u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane ha mavun?u, tsumbo yavhu?i ya tshumisano ya u dzhenelelana ha mivhuso. Mutambo wo bvelela nga n?ila yavhu?i u na thandela dzi fhiraho 380 dzo dzhenelelaho na mbuelo dzi fhiraho R2 million dzo vhuiswaho nga hedzi phera dza 10. Zwa zwino ?ano ?i bvela phan?a lwa tshifhinga tsho?he kha feme ya dzibasi ngei Newtown, Johannesburg. Fhethu afho hu shuma sa fhethu hu hulwane ha u kunguwedza vhutsila ha Afrika Tshipembe. Fhethu ha ndeme ha u shuma kha DAC kha sekhithara ya vhutsila hu ?ivhadzwa nga CIGS. Fhethu afho hu katela u ?anganywa ha sekhithara, u swikelelea ha makete i londoleaho ya hayani na ya dzitshakatshaka, u swikelelea ha zwishumiswa zwa u bveledza vhutsila, vhugudisi na mveledziso ya zwibveledzwa, na tswikelelo ya vhuoli ha vhutsila ha masheleni a SMME. DAC yo fha Khoro ya ?ho?isiso ya Sainthifiki na Indasi?iri uri i ite ?ho?isiso ya khonadzeo ya u simiwa ha tshishumiswa tsha vhubveledzi ha malungu a ngilasi Afrika Tshipembe. ?ho?isiso yo pendela nga ?a uri tshishumiswa tshenetsho tshi a konadzea na uri DAC, CSIR na Koporasi ya Mveledziso ya Indasi?iri (IDC) dzo ita vhu?ambo ha u ?etshedza he mawanwa aya a mbo ?i pha?aladzwa. Vhathu vhane vha takalela Indas?iri hei vho rambiwa uri vha ?ise pulane dzavho dza mabindu kha IDC. Universal Crystal Glass yo isa ?ikumedzwa ?i ?anganedzeaho. Sa tshipi?a tsha maitele a u thoma bindu, vhaimeleli vhavhi li vha Universal Crystal Glass vho dzhenela ngudo dza u shumisa mutshini wa u bveledza malungu a ngilasi ngei Riphabu?iki ya Czek nga ?hafamuhwe 2003. Afrika Tshipembe ?i ?o thoma u bveledza malungu a ngilasi lwa u tou thoma nga 2003.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Mveledziso ya Sekhithara ya Vhuoli.
﻿DAC yo tikedza International Design Indaba ya ?waha nga ?waha mi?waha mivhili yo fhiraho. Hovhu vhu?ambo ndi hone khuvhangano ya vhuoli i yo?he Afrika Tshipembe ha dovha ha vha vhuhulwanesa kha Tshipi?a tsha Tshipembe tsha shango ha dovha ha konanya vhaoli vho?he vha ?ifhasi ?o?he uri vha kone u ?ekana muhumbulo na ndeme ya kuolele kwavhu?i. Nga thikhedzo ya vha DAC, vhu?ambo ho dzhenelwa nga vharumiwa vha 850 nga 2002 ine ya vha rekhodo. Thandela ya tshipentshela ya matshudeni vha?uku vha vharema vha vhuoli yo itwa uri I vhe hone nga thuso ya vha CREATE SA.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 6: Thandela dza Tshipentshela
﻿Vhulanguli Vhuhulwane ha Mveledziso ya Mvelele ho vhona u dzhenelela ha Afrika Tshipembe kha mushumo wa INCP wa u bveledzisa tshishumiswa tsha dzitshakatshaka ha u ?anganelana ha tshaka dzo fhambanaho. Bammbiri nga ha mafhungo ane mashango ane a khou bvelela a ?angana nao malugana na mukatelo, mvelele na makwevho yo bveledzwa. Bammbiri yeneyo yo fhiriselwa na kha ma?we mashango ane a khou bvelela uri a ?ee mihumbulo ya vhewa ?afulani kha khuvhangano ya INCP ye ya farelwa Afrika Tshipembe ngei Cape Town.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: U ?olwa ha Mvelele
﻿Muhasho wo ?ea HSRC mushumo wa u sedza thaidzo ya u sa fulufhela zwitatisitiki zwa zwisumbedzi na u themendela n?ila ya u ita uri hu vhe na ?ho?isiso ine ya ?o bvela phan?a misi yo?he. Mawanwa a u thoma a sumbedza uri zwisumbedzi zwi re hone a zwi tou sumbedza tshiimo tsha Indasi?iri dza mvelele dza Afrika Tshipembe. Maitele a u kwamana na vhashelamulenzhe vha kwameaho a ?o itwa nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/ 2004.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Thandela ya u Fhelisa Vhushai
﻿Tswikelelo Khulwane:
﻿Thandela ya u Fhelisa Vhushai
﻿Thandela ya Fhelisa Vhushai ya DAC, ye ya thomiwa nga 1999, yo bveledza mishumo ya vhathu vha swikaho 2 700 ya gudisa vhathu vha 10 000.Vhunzhi ha vhatsila na vhatambi vho wana mbuelo kha vhugudisi ha zwa mabindu. Mveledziso ya zwibveledzwa yo vha yone tshipikwa tshihulwane, nahone zwibveledzwa zwi re na tshivhalo zwo nangiwa uri zwi ye kha Imbizo II kha Khuvhangano ya ?ifhasi ya mveledziso i londoleaho yo farelwaho Johannesburg nga 2002. Nga n?hani ha u bvelela ha dzikhontsati dza mahala dzo farwaho sa tshipi?a tsha mbekanyamushumo ine ya pfi ?Music in Public Places?, MIDI Trust yo engedza mbekanyamushumo uri i itwe kha mavun?u o?he sa tshipi?a tsha u pembelela vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe nga Khubvumedzi 2003. Ngei Cape Town dzikhontsati dzo takalelwa lwe tshivhalo tsha dzikhontsati tsha vha kavhili, u bva kha n?a nga 2001 dza vho vha n?a nga 2002. Thandela ya ?Boardwalk? ya Port Elizabeth yo rengisa zwibveledzwa zwa vhutsila zwi linganaho R176 000 kha mi?wedzi miraru ya u thoma. Thandela ya Khayalethu ya Alexandra, yo wana kon?iraka ya u ?etshedza mavhengele a Pick and Pay dzibege dza u putela. Nga n?hani ha vhu?umani vhukati ha Khumbula-Zulu na Sothebys, vhavha?i vha na mushumo munzhi une vha ?o u shuma na matshelo. Nahone vha?we vhanzhi vha nga ?i gudiswa uri vha kone u fusha ?ho?ea khulwane I re hone. 
﻿Thandela 				Vhupo			Mugaganyagwama (R)
﻿Khomanani				Kapa Devhula			774 000
﻿Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo (dzi CAC) Kapa Devhula	40 000
﻿WCCDI 				Kapa Devhula 			200 000
﻿Mveledziso ya Vhutsila 		Kapa Devhula			1 293 000
﻿Khoi San 				Kapa Devhula			1 300 000
﻿Indonsa				KwaZulu-Natala		50 000
﻿Khumbula 				Kwazulu-Natala 		638 031
﻿King Shaka 				KwaZulu-Natala		500 000
﻿Bergville				KwaZulu-Natala		100 000
﻿Vryheid 				KwaZulu-Natala		100 000
﻿Ubumba				KwaZulu-Natala		100 000
﻿Warwick Junction 			KwaZulu-Natala 		500 000
﻿Khayalethu 				Gauteng 			300 000
﻿?orobo ya JHB 			Gauteng 			4 597 625
﻿DziCAC 				Mpumalanga 			300 000
﻿Ki?iniki Thendeleki 			Mpumalanga 			400 000
﻿Piet Retief 				Mpumalanga 			20 000
﻿Khumbula 				Mpumalanga 			150 000
﻿Little Elephant 			Mpumalanga 			400 000
﻿Maputo Corridor 			Mpumalanga 			600 000
﻿Cultural Villages 			Mpumalanga 			500 000
﻿DziCAC Kapa 			Vhukovhela 			310 000
﻿WCCDI 				Kapa Vhukovhela 		731 000
﻿Musik in Public 			Kapa 				200 000
﻿Mission and Slave 			Vhukoni 			600 000
﻿CSIR					Devhula Vhukovhela 		2 425 000
﻿N West 				Devhula Vhukovhela 		800 000
﻿Khoi San 				Devhula Vhukovhela 		1 300 000
﻿CSIR 					Fureisi?a?a 			1 425 000
﻿Cloth and colour 			Fureisi?a?a 			546 000
﻿CSIR 					Kapa Vhubva?uvha 		1 425 000
﻿Khumbula 				Kapa Vhubva?uvha 		150 000
﻿KwaBomvane 				Kapa Vhubva?uvha 		410 000
﻿PE Technikon 				Kapa Vhubva?uvha 		300 000
﻿Dibanisani 				Kapa Vhubva?uvha 		700 000
﻿Wild Coast 				Kapa Vhubva?uvha 		650 000
﻿Boardwalk 				Kapa Vhubva?uvha 		294 806
﻿CSIR 					Vun?u ?a Devhula 		2 000 000
﻿Dziakhaivi 				Dziakhaivi 			100 000
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Mveledziso ya zwikili
﻿Thandela ya vhugudisi ha mveledziso ya zwikili ya Indasi?iri dza vhukoni yo bveledzwa nga vhufarakani na MAPPP, SETA na Muhasho wa Vhashumi. Tshi?irathedzhi hetshi tshi ?etshedzwa masheleni nga Vhalambedzi vha Zwikili vha Lushaka tsha tshimbidzwa nga vha thandela ya MAPPP SETA ?s CREATE SA. Mbekanyamushumo dza zwikili zwa zwino dzi khou itwa kha masia o fhambanaho, hu tshi katelwa na u bveledzwa ha vhutsila, bindu ?a zwa vhutsila, zwibveledzwa zwa thekhiniki u itela mitambo ine ya tamba thwii, mveledziso ya zwibveledzwa, bindu ?a muzika na thekhino?odzhi ya muzika. Vhurangeli ha dzi?we ngudo vhu khou ?i bvela phan?a dzo ?angana na madzangano are kha indas?iri. Thandela ya tshifhinganyana ya vhulanguli ha muzika na ndango yo itiwa ngei Kapa Vhukovhela, Limpopo, Kapa Devhula na Kapa Vhukovhela. Kha Vun?u ?i?we na ?i?we vhaimbi vho dzhenela khoso ya ngudo ya vhege nthihi ya vhulanguli ha bindu ?a muzika na vhugudisi. Thandela heyi yo itiwa nga vha ?Showbusiness Foundation? (2001) na Zakheni Music Trust nga (2001/2002), Vhaimbi vha linganaho 500 vho shela mulenzhe kha hei mbekanyamushumo. Zakheni Music Trust I khou bvela phan?a na mbekanyamushumo nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004. 
﻿DAC i khou tikedza South African Roadies Association (SARA) sa i?we ya thandela dza u ?u?uwedza mveledziso ya zwikili. U bva tshe ya thoma nga 1992, dzangano ?o vha ?o ?i dzhenisa kha u bveledza vhoratekhinikhi vha?uku vha muungo, u vhonetshela na u ita luvhan?e. Dzangano ?i na mira?o ya 350 ine ya vha vhagudiswa na vhorathekhiniki nahone i ?ekana mbekanyamushumo na France, Denmark, Holland, USA, Ireland na Norway
﻿Vhushaka ha Dzitshakatshaka.
﻿Nga maipfi a vhone vha?e:
﻿
﻿? nga ha ndavhelelo dza 2002/2003
﻿INCP a si khuvhangano ya Cape Town fhedzi, hone ha mushumo wo?he une wa katela u rangwa phan?a ha vhurumiwa ha INCP nga vho-Minis?a u ya u ?angana na Mulangi Muhulwane wa UNESCO. Mafhungo a u bveledza dzitshaka dzine dza ?isa therisano nga ha pho?isi ya mvelele ya ?ifhasi a ?isa mulaedza muhulwane kha ?ifhasi. Mushumo une DAC ya khou thoma u shuma kha arena ya dzitshakatshaka ya mvelele ndi wa ndeme. Afrika Tshipembe ?o no thoma u vha ?i?we ?a maipfi a ?ifhasi ?i no khou bvelela nahone ri khou lingedza u kunga ma?we mashango uri a dzhenelele kha mishumo ya INCP. Sa tsumbo, kha Africa Caribbean Pacific Forum, Afrika Tshipembe ?o wana tshidulo kha khethekanyo ya Sub-Saharan Afrika lwa ?waha. Nga mulandu wa tshanduko kha vhulanguli ha SADC, potifolio ya mvelele yo mbo ?i milwa nga sekhithara ya matshilisano sa zwenezwo Afrika Tshipembe na ma?we mashango a SADC o mbo ?i humbula u dzhia maan?a nga tshifhinga tsha mu?angano wa minis?a Afrika Tshipembe, nga u shumisa mi?angano sa foramu khulwane u rerisana nga ha mvelaphan?a ya mvelele kha dzingu malugana na pho?isi khulwane na tshanduko dza vhupo: ?ro dzudzanyulula zwine ra vhona zwi ndeme u itela u ri kone u vhona ndeme ya zwine zwa nga wanala kha vhushaka ha dzitshakatshaka. Ro bva kha hezwi?a zwa ?mulambedzi mu?anganedzi? kha vhushaka ho ?itikaho nga vhufarakani, ine ya vha vhufarakani ha modele u londoleaho wa thuso ya mveledziso. Vhafarakani vhashu ?Swedish Institutional Fund? yo vha u bvelela ngauri yo ?isa masheleni mi?waha mi?anu u ya kha ya fumi ya ita modele wavhu?i wa mushumo. Modele hoyu u ita uri masia o?he a ?ise masheleni a dovha a bveledza thandela dzo?he. Haya maele a ?o ?isa ndondolo. Ro shumisa haya maele ra wana mvelelo dzavhu?i na vha Flemish, hune vhufarakani ha vha ho ?isendeka nga thandela, hune ra khou ranga phan?a lwa u tou thoma kha u sika mishumo ya tshifhinga tshilapfu. 
﻿
﻿?zwine zwa ?o itea nga 2003/2004
﻿Ri na mushumo muhulwane une ra tea u ita kha NEPAD, uri ri kone u ita nga u ralo ri tea u vhea mvelele sa yone ndeme ya uri ri sumbedze ndeme ya indasi?iri ya mvelele kha u londola na u phuromota u ?anganelana ha tshaka dzo fhambanaho.
﻿U shumisana ha u dzhenelelana ha mihasho hu mbo ?i vha na ndeme. Ri ?o dzhiela nzhele mushumo wa Afrika Tshipembe kha madzangano a vhukoni vhunzhi ngauri a ri athu u thoma na luthihi kha vhura?o ha heyi mishumo ya vhukoni vhunzhi ya shango nahone ri tea u kokota tsinde ?a zwikili kha zwiimiswa zwine ra shumisana nazwo. Tshumisano ya sekhithara dzo ?anganelanaho ndi hu?we ha fhethu he ra hu lavhelesa uri ri kone u vha na vhupfiwa kha u dzhiwa ha tsheo dzine dza kwama mvelele.?
﻿Thandela khulwane i ?o vha ya u pembelela mi?waha ya Fumi ya Dimokirasi Afrika Tshipembe nga vhuphara nahone zwi ?o vha khaedu kha zwiko zwi re hone. Ri ?o vha ri tshi khou sedza ndivhotiwa dza vhu?ambo na u shuma na komiti ya minis?a dzo ?anganelanaho u shumisa tshifhinga kha u phuromota shango na u vhumba zwavhu?i mvelele dzashu dzo ?anganelanaho dzi re na ndeme. Zwi?we zwishumiswa zwine ra ?o zwi shumisa ndi u pembelela ma?uvha a lushaka. 
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo Zwibveledzwa na Mvelelo
﻿Fhethu ho lavhelelwaho Mvelelo ha 1: Thendelano dzo vhewaho i?o na ma?we maitele na vhashumisani vha zwi?irathedzhi vha dzitshakatshaka. Muhasho zwa zwino u na thendelano dza 32 dza dzitshakatshaka, hu tshi katelwa na thendelano dza tshaka mbili, thendelano dza vhanzhi na komiti dzo ?anganaho na mbekanyamushumo dza tshumisano (POC). Thendelano i?we na i?we ndi tshibveledzwa tsha ?ho?isiso na therisano dza tshifhinga tshilapfu u itela u vhona uri kon?iraka i a swikelela ?ho?ea dza mveledziso dza masia o?he. 
﻿
﻿
﻿Zwi tevhelaho ndi zwine zwa nga lavhelelwa nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004 malugana na dzithendelano. 
﻿_Khabinethe yo tendela na Tshikwama tsha mvelele tsha vha SA na vha Sweden tshine tsha ?o ita vhufarakani ha Afrika Tshipembe na Sweden lwa tshifhinga tsha mi?waha mi?anu u ya kha ya fumi. ?hanganyelo yo gaganywaho ndi R30 mi?ioni nga ?waha.
﻿_Vhurumiwa ha DAC ho imelela Afrika Tshipembe kha ?Joint Binational Commission? ya ?waha nga ?waha (BNC) vhukati ha Flander na Afrika Tshipembe ngei Brussels nga Luhuhi 2003
﻿_Mbekanyamushumo ya tshumisano ya mi?waha ya 2003-2004 yo tendelanwa na u sainiwa ngei Brussels.
﻿_Mu?angano wa vhuthihi wo farelwaho Paris nga Luhuhi 2003 vhukati ha vho-Minis?a Ngubane na wa France vho-Minis?a Aillagon, u amba nga ha u khwa?hisa u ?angana ha mvelele ya France na ya Afrika Tshipembe. France ?o ?i?ekedzela u alusa tshumisano lune ya ?o katela vhurangeli u bva kha muvhuso u ya kha muvhuso. Masia o humbulwaho kha vhu?ama ndi mveledziso ya makete wa muzika, vhuoli, vhugudisi ha zwa vhufa, vhutsila ha matombo, thekhino?odzhi ya luambo lwa vhathu, muzika na mafhungo a khophiraithi.
﻿_Vho Colin Ball, Mulangi wa ?Commonwealth Foundation?, vho dalela Afrika Tshipembe vho rambiwa nga DAC u ?a u ita tshipitshi kha Komiti ya Potifolio ya Vhutsila na Mvelele. Vhura?o ha Afrika Tshipembe kha Comonwealth Foundation vhu ?o khwa?hisedzwa nga 2003/2004. 
﻿_ Vhurumiwa ha DAC ho dzhenela Vhuvhudzisi ha Sweden ha ?waha nga ?waha
﻿_ Thendelano ntswa dzo sainiwa na Iran, Benin na Italy.
﻿_ Ho sainiwa POC na Riphabu?iki ya Vhathu ya China nga ?hafamuhwe 2002. Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe ho dalela ?ene?o shango u ya u saina thendelano. 
﻿_ Muhasho wo ?anganedza vhurumiwa ha muvhuso ha Flander sa tshipi?a tsha lu?a lwa vhuvhili lwa dzitherisano u itela u wana thikhedzo kha muvhuso wa Flander kha tshifhinga tsha mi?waha miraru ya mveledziso ya pfunzo na vhugudisi ha vhutsila, vhutsila ha vhadzulapo, sekhithara ya vhutsila ya Kwazulu-Natala, Limpopo na Fureisi?a?a.
﻿_ Afrika Tshipembe yo dzhenela mu?angano wa U thoma wa African, Carribean Pacific (ACP) wa tshigwada wa Dziminis?a dza Mvelele ngei Dakar, kha ?a Senegal.
﻿Ndivhotiwa ya mu?angano yo vha i ya u sika na u dzhia Tshi?irathedzhi tsha Indasi?iri tsha Mvelele tsha ACP na Pho?isi dza Mvelele.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: U phuromotha, u shumisa na u ita pfananyo ya dzitshakatshaka vhukati ha vhashelamulenzhe vha vhutsila na mvelele vha Afrika Tshipembe na vha ?ifhasi. Thandela dzi tevhelaho na vhathu vha tevhelaho vho wana thikhedzo ya rengiselana mishumo u bva kha DAC nga 2002/2003:
﻿
﻿
﻿Shango: Mutsila na Mutambo
﻿
﻿France Vhatshini vha Via Katlehong Pantsula vho dzhenelela kha vhu?ambo ha u tshina
﻿Sizwe Art na yone yo tamba musi hu tshi khou Pembelelwa ?uvha ?a Mbofholowo
﻿Heavy Spirits Jazz Ensemble ya Atteridgeville, Pretoria yo dzhenelela kha vhu?ambo ha jazz
﻿Belgium: Galada na Bennde khathihi na muoli, Sister Bucks, na vha?ani vha zwiambaro vho dzhenelela kha u Pembelela ?uvha ?a Mbofholowo. Thuso yo ?etshedzwa ya Oppikoppi u rumela bennde mbili dza Afrika Tshipembe u ya u dzhenela vhu?ambo ha Pukkelpop. 
﻿Netherlands: vhubveledzi ha mu?anganelano vhukati ha Thandela ya Sibikwa Community na Thandela ya De Niew Amsterdam Theatre ya Amsterdam ho tikedzwa. Nga u shumisana na Embasi ya Vhukololo ya Netherlands, thuso yo ?etshedzwa vha Oppikoppi uri vha kone u rumela bennde mbili dza Afrika Tshipembe u dzhenela vhu?ambo ha Lowlands. Fra Fra Sound/SA exchange jazz essembe yo wana thikhedzo. 
﻿
﻿United Kingdom: Yvonne Chaka Chaka na bennde yawe vho tamba kha Vhu?ambo ha u Pembelela ?uvha ?a Mbofholowo hangei London. Vhaiti vha dzifi?imu vha?uku vho dzhenelela kha Vhu?ambo ha Fi?imu ha Commonwealth, Vicky Doesebs wa KwaZulu-Natala o lambedzwa uri a ambe nga ha mushumo wa Vhutsila kha u tsivhudza na u thivhela AIDS kha seminara.
﻿Switzerland: ?ano ?a Break the Silence ?a vhatsila vha Pfanelo dza Vhuthu ?o tikedzwa. 
﻿
﻿Carribean: Amabhunu vho dalela Carribean vha imisa vhege dza Afrika Tshipembe ngei Jamaica, St Kitts na Nevis, Trinidad na Tobago na Guyana. Tshigwada tsha muzika tsha Siyakhula tshi bvaho KwaZulu-Natala tsho dzhenela Vhu?ambo ha u Pembelela ?uvha ?a Afrika ngei Jamaica na Bahamas, muanetsheli o rumelwa Jamaica nga Lambamai kha vhu?ambo vhu?uku ha vhaanetsheli.
﻿Cuba: Thuba Thulisa Brothers vho dzhenela kha vhu?ambo ha Wemlere ha Midzi ya Afrika ngei Havan. 
﻿
﻿Columbia: Sandile Dikeni, wa murendi, o rumelwa u dzhenelela kha Vhu?ambo ha Vhurendi ha Dzitshakatshaka ngei Medellin.
﻿
﻿Libya: Tshigwada tsha vhatshini tsha Afrika Tshipembe tsho rumelwa Indonesia u ya u dzhenela vhu?ambo ha u Pembelela ?uvha ?a Afrika Tshipembe ?o dzudzanywaho nga vha Embasi ya Afrika Tshipembe I re Libya.
﻿
﻿Egipita na Jordan: Vhatshini vha Sialala vha J M Ntsime vho dzhenela kha vhu?ambo ha u Pembelela ?uvha ?a Mbofholowo. 
﻿
﻿Morocco: Lwa u tou thoma tshigwada tsha u imba na u tshina tsha Afrika Tshipembe tshi dzhenela kha Vhu?ambo ha Dzitshakatshaka ha Rabat. Tshigwada tsho imba kha mavun?u ma?anu Morocco.
﻿
﻿Senegal: Vhagandisi vha Tafelberg na Media wa Skotaville vho dzhenela Internationa Book Fare. Judith Sephuma na Sipho Gumede na bennde yawe vho dzhenelela kha Saint Louis Jazz Festival ya Senegal, kha vhu?ambo ha u pembelela vhu?ambo ha jazz ho fhedza mi?waha ya 10.
﻿
﻿South Korea: Khorale ya Yunivesithi ya Pretoria yo dzhenela kha Khorale dza O?impiki.
﻿
﻿Australia: Bongos, vhatshini vha sialala vha bvaho Limpopo, vho imelela Afrika Tshipembe kha vhu?ambo ha Mvelele nnzhi ngei Canberra.
﻿
﻿Hungary: Croatia na Water Colours, tshigwada tsha Jazz ya Afrika tshi bvaho Soweto, tsho dzhenela kha Vhu?ambo ha u pembelela ?uvha ?a Mbofholowo.
﻿
﻿United States: Black Mambazo ?hukhu yo dzhenelela kha vhu?ambo ho fhambanaho ha muzika. 
﻿Vhatshini vha ballroom vhavhili vha bvaho Cape Town vho ?ewa thuso ya masheleni uri vha ye u dzhenela kha Vhugwe?a ha Mutshino wa Ballroom ha ?ifhasi ngei Miami.
﻿Canada: Tshigwada tsha Khora?a tsha Bonisudumo tshi bvaho Springs tsho dzhenela  Newfoundland Choral Olympics.
﻿
﻿DAC yo thusa kha u lambedza tshibveledzwa tsha tsivhudzo ya Aids tsha Dzitshakatshaka tshine tsha vhidzwa u pfi FreeBirds, tshe tsha dalela vhupo ha mahayani ha Afrika Tshipembe.
﻿
﻿Riphabu?iki ya Czech 32: Afrika Tshipembe yo ?anganedza mashango a tevhelaho na vhomakone nga tshifhinga tshine tsha kha ?i sedzuluswa
﻿
﻿Shango
Mutambi na Mutambo
Riphabu?iki ya Vhathu ya China (People?s Republic of China)
Tshigwada tsha vhatshini vha Fumbili, mulidzi wa tshi?iringo na muimbi vha bvaho kha Riphabu?iki ya vhathu ya China tsho dzhenelela kha Vhu?ambo ha Lushaka ha u Pembelela Vhutsila
﻿
﻿Vhu?ambo ha Tshitshaina ha Fi?imu ha vhege tharu ho farelwa Pretoria, Cape Town na Johannesburg nga Lara 2002
﻿
﻿Muhasho wa Vhitsila na Mvelele wo vha na vhurumiwa ha vhathu vha sumbe vhu bvaho kha Riphabu?iki ya Vhathu ya China (People?s Republic of China) lwa ma?uvha a 10. Ho farwa mi?angano Pretoria na Cape Town. Vhurumiwa ha Fi?imu ha Afrika Tshipembe vhu ?o dalela (People?s Republic of China) Riphabu?iki ya Vhathu ya China nga 2003. 
﻿
﻿Muhasho wo dalelwa nga vha?wali vha sumbe vha bvaho kha Riphabu?iki ya Vhathu ya China nga 2003 fhasi ha Mbekanyamushumo ya Tshumisano. Vhurumiwa ha vha?wali vha Afrika Tshipembe vhu ?o dalela Riphabu?iki ya Vhathu ya China nga 2003
Japan
Japan yo ?etshedza giranti ya u thusa ya R4 mi?ioni ya u renga zwishumiswa zwa Mutheo wa Fi?imu na Vidio nga 2002. Zwishumiswa zwo swika Afrika Tshipembe nga 2003.
New Zealand
U sikiwa ha u ?anganelana vhukati ha Afrika Tshipembe na New Zealand kha thandela ya Vhutsila vhu lwisaho Vhugevhenga.

﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe kha foramu dza tshi?irathedzhi ya dzitshakatshaka.
﻿Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
﻿Vhu?umani ha Dzitshakatshaka kha Pho?isi ya Mvelele
﻿Afrika Tshipembe ?o fara Mu?angano wa dziminis?a wa Pho?isi ya Mvelele wa vhu?umani ha dzitshakatshaka ha vhu?anu u bva nga dzi 14 ? 16 Tshimedzi 2002 Cape Town. Mu?angano wo fariwa nga mashango a fumbili-nthihi, UNESCO i mulavhelesi.
﻿
﻿Nga Luhuhi 2003 Minis?a vho-Ngubane na tshigwada tsha vhuminis?a tsha ICNCP vho ?angana Paris na Mulanguli Muhulwane wa UNESCO, Vho- Matsuura, u rera nga ha u swikelela ha buthano ?a dzitshakatshaka kha u ?anganelana ha mvelele dzo fhambanaho kha UNESCO. Mira?o yo rumiwaho yo isa phan?a na u ita mvetomveto mi?wahani mivhili yo fhiraho.
﻿
﻿Therisano dza buthano nga ha u ?anganelana ha mvelele dzo fhambanaho dzo mbo ?i tendelwa uri dzi dzhene kha adzhenda ya khuvhangano-gu?e ya UNESCO nga Khubvumedzi 2003. Vhaofisiri vha DAC vho dzhenelela kha mi?angano ya zwigwada ya u shuma ya INCP ya Norway na UK kha u lugisela mi?angano ya dziminis?a, vha fara mu?angano wa tshigwada tsha u shuma nga Shundunthule 2002. SA na Senegal dzi khou ranga phan?a ?ho?isiso ya INCP nga ha u bveledziswa ha vhutumbukisi ha zwishumiswa zwa mulayo na masheleni zwa u thusa vhufa vhu songo khwa?haho kha lushaka na kha dzitshakatshaka, maan?a e a wanala kha mu?angano wa dziminis?a wa Cape Town nga 2002.
﻿
﻿Muhasho wo dzhenelela kha Guvhangano-Gu?e ?a 2002 na kha zwigwada zwa u shuma zwa Vhufa zwine zwa khou bveledzisa buthano u itela u tsireledza vhufa vhu songo khwa?haho. DAC na yone yo vha yo imelelwa kha mu?angano wa vhu?anu wa vhufarakani vhukati ha Japan na Afrika Tshipembe na kha mu?angano wa u thoma wa ACP wa Dziminis?a dza Mvelele ngei Dakar, Senegal.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Zwifhinga zwavhu?i zwa u ita ?ho?isiso na u thoma fhethu hu funwaho nga masia o?he u itela u ?angana hune hu nga vha hone.
﻿U itela u vhona uri hu vha na thendelano dza pfano na vhufarakani kha mafhungo o khwa?haho, Muhasho wo fara na u dzhenelela kha ?ho?isiso dzi tevhelaho nga 2002/2003:
﻿
﻿SHANGO
﻿Sweden
LWENDO LWA ?HO?ISISO
﻿Vhurumiwa ha maimo a n?ha vhu bvaho Sweden ho imelela Khabinethe ya Sweden ho dalela Afrika Tshipembe u bva nga ?a 24 u swika 27 ?hafamuhwe 2003, u ita tsedzuluso ya Koporasi ya Mveledziso ya Dzitshakatshaka ya Sweden. Afrika Tshipembe ?o nangiwa sa shango ?ine tsedzuluso dza tea u itwa kha?o, nga mulandu wa u thomiwa ha vhushaka vhuswa ha u ?anganyisa tshikwama tsha Mvelele tsha Swedish/SA.

Vhurumiwa vhu bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Sweden ya Mafhungo a mvelele (NCCA) ho dalela SA u bva nga ?a 14 u swika 17 Lambamai 2003. Ndivho ya madalo yo vha i ya u rera nga ha zwidodombedzwa zwi elanaho na muhumbulo wa u vhumba Tshikwama tsho ?anganaho tsha Swedish-Afrika Tshipembe. NCCA yo vha yo farelwa Afrika Tshipembe nga NAC, ine ya vha tshiimiswa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe. Tshikwama tsho lavhelelwa u khunyeledzwa mafheleloni a 2003

Vhurumiwa ha DAC, hu tshi katelwa na CEO wa NAC ho dalela Sweden nga Tshimedzi 2002 u rera na u shuma kha u ita tshikwama tsha mvelele tsho ?anganaho tsha SA/Swedish.
Norway
Vhurumiwa ho ya Norway nga Lara 2002 u sika khonadzeo dza u ?anganelana na u rera nga ha vhumatshelo ha Tshikwama tsha Mmino Music
Italy
Vhurumiwa ha DAC ho dalela Italy nga Lara 2002 vhea mitheo ya mbekanyamushumo ya tshumisano vhukati ha SA na Italy.
Belgium
Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe ho dalela Belgium nga Phando 2003 u ?o?isisa mveledziso ya thandela ntswa ya mveledziso ya pho?isi ya Vhutsila na Mvelele kha tshipi?a tsha muvhuso-wapo.

Vhurumiwa ha Flemish ho dalela Afrika Tshipembe nga ?hafamuhwe/Lambamai 2003 u phetha thandela ya mu?anganelano ya mveledziso ya pho?isi ine ya vhidzwa u pfi ?Local Network Cultural Policy Project?. Thandela heyi i ?o shuma fhethu hapo kha mavun?u mararu, Fureisi?a?a, Limpopo na KwaZulu-Natala. Thandela heyi yo ?iimisela u bveledza tshishumiswa tsha u vhumba pho?isi yapo ya vhutsila na mvelele. 
Hungary
Madalo a ?ho?isiso a u ya Hungary o thomiwa hu u itela u tandula masia maswa a thengiselano. Naho hu uri ho vha hu tshi ?i vha na mbekanyamushumo ya tshumisano I re hone, ho tandulwa masia a tshumisano a si gathi. Vhurumiwa ho vha hu vhaofisiri vha bvaho kha DAC, Technikon ya Pretoria na Muhasho wa Vun?u wa Vhutsila na Mvelele wa Mpumalanga.
Mexico, Brazil, Chile and Venezuela
Ho farwa lwendo lwa u ya Amerika Tshipembe, ndivho i ya u wana n?ila dzine dza nga thusa kha u itela Tshumisano ya Mvelele ya Dzitshakatshaka ya matshelo na milanga ya u bveledza vhukati ha Afrika Tshipembe na Mexico, Brazil, Chile na Venezuela.
Carribean
Madalo a Carribean (Jamaica, Trinidad and Tobago, St Kitts na Nevis, Guyana na Cuba) o thomiwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele sa maitele a u khwa?hisa vhufarakani vhukati ha vhurangeli ha Nnyi na Nnyi na ho ?iimisaho nga ho?he. Muhumbulo wo vha u wa u tandula khonadzeo dza thengiselano ya mvelele na zwikhala zwa u vhambadza kha indasi?iri ya u mvelele na u ?o?isisa khonadzeo dza u vha na mulayo wa thengiselano ya mvelele na milanga ya mveledziso na mashango a Carribean.
Australia
Nga tshifhinga tsha Vhu?ambo ha Mvelele Nnzhi ngei Canberra, Australia, ho farwa mi?angano na vhaofisiri vha muvhuso u rera nga ha khonadzeo dza u ?angana na thengiselano ya mvelele.
Taiwan
Vhaofisiri vhavhili vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele vho nangiwa uri vha dzhenelele kha Vhuendelamashango ha ?ho?isiso ha Mvelele ya Vhaswa ho tshimbidzwaho nga muvhuso wa Taiwan. Ndivho ya Vhuendelamashango ha ?ho?isiso (Study Tour) yo vha I ya u wa u bveledza vhushaka vhukati ha vharumiwa vha 80 vha bvaho kha mashango o fhambanaho na u guda nga ha Taiwan.

﻿Hayani, therisano dzo farwa na mulangi wa dzitshakatshaka wa mazhendedzi a mvelele a Fura a re mashango?avha u ita fulo ?a u ita vhushumisani ha muvhuso. Kha mu?angano vhukati ha tshiimiswa tsha Goethe, DAC na zwi?we zwiimiswa zwinzhi nyana zwa mvelele, ho tendelaniwa uri tshiimiswa tshi ?o dzhena kha thendelano ya tshifhinga tshi?uku u ya kha ya vhukati na DAC kana NAC u phuromotha zwipi?a zwa dzangalelo ?i fanaho. Mi?angano minzhi nyana yo farwa na ofisi ya Vhuambeleli ya Pro Helvetia ya Afrika Tshipembe u vhea mutheo wa u vhofhekanya mavun?u a Afrika Tshipembe na madzingu a Switzerland nga 2003/2004.
﻿35. Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ?aiburari ya Lushaka
﻿Mishumo
﻿Mugaganyagwama gu?e wo kovhelwaho Mbekanyamushumo?hukhu i?we na i?we
﻿Mbekanyamushumo ya 4: Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ?aiburari ya Lushaka
﻿Zwiimiswa zwa Vhufa
﻿SAHRA
﻿U phuromotiwa ha Vhufa
﻿Khoro ya Madzina a ?ivhashango ya Afrika Tshipembe
﻿Dziakhaivi dza Lushaka
﻿Mishumo ya CAPITAL WORKS
﻿Vhufa
﻿U vhona uri vhufa ha Afrika Tshipembe vhu sumbedza u fhambana ho pfumaho ha ?ivhazwakale ya shango ndi tshi?we tsha zwithu zwihulwane zwine zwa kwama DAC. U londota vhufa vhune ha vha hone zwino na u fhelisa u sa londa he ha vha hu hone ndi ?one sia ?ihulwane ?a hoyu mushumo.
﻿
﻿Zhendedzi ?a Zwishumiswa zwa Vhufa ?a Afrika Tshipembe
﻿Sa dzangano ?a mulayo Zhendedzi ?a Zwishumiswa zwa Vhufa ?a Afrika Tshipembe (SAHRA) ?i vhiga thwii kha Minis?a.
﻿Dziakhaivi dza Lushaka
﻿Dziakhaivi dza Lushaka dzi vhona uri vhufa ha shango vhu khou dzudzanyiwa, u bveledziswa na u langulwa zwavhu?i. Sa izwi zwi tshi shumiswa nga mihasho yo?he ya muvhuso, Dziakhaivi dza lushaka ndi dzone zwiko zwihulwane zwa vha?o?isisi, vhaiti vha dzipho?isi na vhashelamulenzhe na tshiimiswa tsha ndeme kha u tsireledza mihumbulo ya lushaka na pfanelo ya ndayotewa ya vhadzulapo ya u swikelela mafhungo a muvhuso.
﻿Tshumelo ya 
﻿?aiburari 
﻿ya Lushaka
﻿Tshumelo ya ?aiburari ya Lushaka, i re na zwishumiswa zwinzhi zwa ?aiburari ya lushaka i a vhona uri nangoho vhufa ha shango ha vhu?ali vhu a kona u swikelelwa nga vhadzulapo vho?he vha Afrika Tshipembe.
﻿Birou ya Heraldry
﻿Birou ya Heraldry i na vhu?ifhinduleli ha u ?walisa zwiphugadupo (coat of arms) na zwiga zwi katelaho lushaka lwa zwiga na dzi oda (orders)
﻿Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ?aiburari ya Afrika Tshipembe
﻿36
﻿Ndivho ya Mbekanyamushumo
﻿Ndivho yo fhelelaho ya heyi mbekanyamushumo ndi
﻿_ u tikedza zwiimiswa zwa vhufa na u phuromotha, u tikedza na u londota vhufa ha Afrika Tshipembe;
﻿_ linganyisa madzina a ?ivhashango
﻿_ ?ivha na u langa rekhodo dza vhathu na dzi si dza vhathu dzi re na ndeme ya tsho?he.
﻿_ ?walisa zwiga zwa zwihumbudzi, madzina, madzina a tshipentshela na dziyunifomo dza madzangano na zwiimiswa.
﻿
﻿Mbekanyamushumo yo khethekanywa ya bva mbekanyamushumo?hukhu tharu
﻿_ Vhufa na Khoro ya Madzina a ?ivhazwakale ya Afrika Tshipembe
﻿_ Dziakhaivi dza Lushaka dza Afrika Tshipembe
﻿_ Birou ya Heraldry
﻿_Tshumelo ya ?aiburari ya Afrika Tshipembe
﻿Vhufa
﻿Nga maipfi a vhone vha?e:
﻿? nga ha zwine zwa ?o itea nga 2002/2003
﻿?Kha thandela dza vhu?aifa u vhuiswa hayani ha Sarah Bartmann ho vha tshiwo tsha ?ivhazwakale. 
﻿Vhulanguli Vhuhulwane ho vha mutambidendele kha vhu?ambo ha u vhuiswa hayani na u vhulungiwa hafhu na bvula nguvho ha masalela a mutumbu wa Vho - Sarah Bartmann. U ya nga ha Khoro ya Madzina a ?ivhazwakale ya Afrika Tshipembe ro kona u wana zwinzhi zwa u dzhenisa kha tshisiku tsha lushaka na u ?etshedzwa ha tshumelo ya eleki?hironiki i swikeleleaho ine ya ?o fhungudza u salela murahu ha madzina a 57 000.? 
﻿?Kha vhufa vhu songo khwa?haho ro thoma pulane dzo sumbedzwaho kha tshi?irathedzhi tshashu tsha 2002. Ro ?angana na zwi?irakitsha zwa pfunzo dza n?ha u tshimbidza dzi?we dza pulane.? 
﻿?Malugana na zwiimiswa zwa vhufa ro vha ri tshi khou ?i amba nga ha tshanduko. Ro kona u kuvhanganya masheleni a tshanduko a 2002/2003 na u ya phan?a. Zwisumbi zwa vhukoni ha ndeme (KPI) zwo thomiwa zwe zwa ?ivhadza makumedzwa a thandela. Hedzi dziKPI dzo vha dzi dza tshanduko u ya nga ha mveledziso ya ndangulo ya zwa vhashumi, ma?ano ane a sumbedza u fhambana hu re Afrika Tshipembe, u shumiswa ha nyambo nnzhi na u shumisa u fhambanya nyambo. Ri khou lingedza u engedza u swikelelea, tshi?we tsha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa zwa u vhona uri hu na u swikelelea ha n?ivho na mafhungo ndi zwa uri a fanela u wanala na nga luambo lwa vhathu vha vhuponi hune zwiimiswa hone. Zwiimiswa zwo humbeliwa na uri zwi lavhelese na ?hoho dza nyambedzano nga ha u vusuluswa ha mikhwa ya kutshilele na HIV/Aids, na kha u dzhenelela na u shelamulenzhe ha zwitshavha kha, u vhona uri nangoho vha a shumisa zwishumiswa kha, sa tsumbo, sisi?eme dza n?ivho yapo. Ri khou fulufhela uri nga heyi n?ila vhathu vha ?o kungea uri vha shumise hezwi zwiimiswa. Ri ?o vha ri tshi khou lavhelesa mvelaphan?a ya pulane muhumbulo muhulwane hu u ?ivhadza ndambedzo dza masheleni dza tshifhinga tshi ?aho?.
﻿?kha pho?isi khulwane na tsudzuluso ya zwa vhupo:
﻿?Ro no wana zwikhala zwi?we kha White paper kha Vhutsila, Mvelele na Vhufa. N?ila ye ra shuma ngayo mugaganyagwama wa tshanduko, sa tsumbo, zwi sumbedza uri pho?isi i nga aluswa hani. PFMA yo ?isa tshanduko kha vhupo u itela zwiimiswa. I humbela uri zwiimiswa zwo?he zwi vhige na u vha na vhu?ifhinduleli ha migaganyagwama yazwo. Hezwi zwi engedza vhuvhusi, hone a zwi iledzi vhusiki havho, zwenezwo vhu?ilangi havho a vhu khakhisei fhedzi vha na vhu?ifhinduleli. Musi ri tshi sedza kha thandela dza vhu?aifa, tshenzhemo i ri funza uri Muhasho u ?o?a madzangano a vhadzulapo a tshi thoma hedzi thandela nga ngomu ha mutheo wa pho?isi i re khagala uri ri kone u ?avhanyisa vhu?etshedzi?
﻿37. Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ?aiburari ya Lushaka
﻿
﻿? nga ha zwine zwa ?o itea nga 2002/2003
﻿?Tshithu tshithihi tshine ra khou lavhelela u dzhena khatsho ndi u sedza pho?isi ya vhubveledzi ya u vhuiswa hayani. Ho vha hu si na nyambedzano dza lushaka kha vhunzhi ha mafhungo, sa tsumbo u vhulungiwa ha zwipondwa zwa dzikhakhathi na uri Afrika Tshipembe ?i zwi tshimbidza hani. Ri ?o dovha hafhu ra sedza na u ?avhanyisa thandela dza vhufa na u dzhenisa vhadzulapo. Ri dovha hafhu ra sedza kha u engedza vhushaka hashu na zwiimiswa zwashu zwa vhufa, sa tsumbo, u fha?a vhushaka, kupulanele kwa thandela na u ?wala pulane dza thandela kha zwiimiswa zwa vhufa?. 
﻿?Muhasho u ?o dovha hafhu wa ita thikhedzo kha vhufa vhu songo khwa?haho, zwine zwa vha n?ila nthihi na n?owelo ya dzitshakatshaka. Vhufa vhu songo khwa?haho ho vha vhu sa londiwi kha ?ifhasi ?o?he, Afrika Tshipembe ?i khou dzhenelela kha u talatadziwa ha mulayo wa u tsireledza vhufa vhu songo khwa?haho. Vhufa vhu songa khwa?aho vhu ?o vha tshishumiswa tsha ndeme kha mveledziso, u dzhenisa tshelede, u vusuludzwa ha mikhwa ya kutshilele na vhuendelamashango.?
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, Zwibveledzwa na Vhukoni
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: U tendelwa ha Mulayo a dzitshakatshaka
﻿Nga murahu ha mi?waha ya u dzudzanya bammbiri dza u tendela, Afrika Tshipembe ?i tsini na u vha musaini wa buthano ?a UNESCO kha u ?un?a na u vhambadzaseli ha ndaka ya mvelele hu siho mulayoni, mulayo wa u tsireledzwa ha ndaka ya mvelele u itela arali ha vha na khakhathi dzo ?i?amaho, na mulayo wa vhura?o ha Senthara ya dzitshakatshaka ya U londola na u Vusuludza ndaka ya Mvelele (ICCROM). Buthano ?a Lushaka na National Coming Out Project (NCOP) dzo ?anganedza dzibammbiri nga Lara 2002. Dzibammbiri dza u ?anganedza dzo ?etshedzwa Muhasho wa Mafhungo a Nn?a (DFA) uri dzi sainiwa dza mbo ?i siwa na Mulangi-Muhulwane wa UNESCO. U tendelwa ha milayo heyi zwi vhea vhu?ifhinduleli ha ?ifhasi kha Afrika Tshipembe nga u angaredza nga maan?a sekhithara ya vhufa yo vula vhugudisi vhuhulu na zwikhala zwa vhu?umani ha dzitshakatshaka.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Mveledziso ya Pho?isi
﻿Pho?isi ya u humiselwa hayani ha masalela a vhathu, ya zwiga ya u khakhululwa ha zwiga na kha u phuraivethaiza muhumbulo wa vhathu zwo talatadziwa nahone zwi ?o bveledziswa zwi tshi ya phan?a nga kha u kwama vhathu na vhashelamulenzhe zwine zwa ?o itwa nga Khoro ya Vhufa ya Lushaka (NHC) yo tholiwaho zwenezwino.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Zwiimiswa zwo ?anganedzwaho
﻿Mushumo wa khoro dzi no khou vhusa zwiimiswa zwa ?ahe zwa vhufa ha mvelele zwo ?anganedzwaho na zwiimiswa zwine zwa shumisana nazwo wo fhela nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003. Ho itwa khuwelelo ya u ta mira?o miswa ya khoro kha media nga nyambo dza rathi dza tshiofisi nahone ho vhewa phanele ya u eletshedza Vhulangi kha uri hu tholiwe hani vhathu vho tiwaho kha khoro ntswa. Mira?o ya khoro ya zwiimiswa zwa fumi yo tholiwa. Kudzudzanyele kwa vhashelamulenzhe, zwikili na vhukoni ha khoro ntswa zwi vhea sekhithara ya vhufa kha tshiimo tshine ya kona u langea, u khwa?hisedza ndeme ya tshanduko kha sekhithara na u tikedza mveledziso ya lushaka ya zwi re zwa ndeme.
﻿Khoro ntswa ya Vhufa ya Lushaka (NHC) yo tholiwa ya rwelwa ?ari nga ?hangule 2003. Hei khoro i ?o thusa Vhulangi kha u dzudzanya u thomiwa na u bveledziswa ha pho?isi nga madzangano o fhambanaho a sekhithara ya vhufa. NHC i ?o fhedzisa mveledziso ya pho?isi dzo talatadziwaho dzo bulwaho afho fhasi ya tsivhudza Vhulangi nga ha u thoma u shuma.
﻿
﻿Mushumo wa u sika ndango dza zwishumiswa zwa vhufa zwa mavun?u (dziPHRA) wo ?ewa maan?a nga wekishopo yo farwaho nga muhasho u itela u tikedza Zhendedzi ?a Zwishumiswa zwa Vhufa ?a Afrika Tshipembe (SAHRA) na mihasho ya mavun?u I re na hoyu mushumo. Nga murahu ha n?owetshumo dziPHRA dzo vhumbiwa kha mavun?u ma?a, ?i?we ?a mavun?u ?a mbo ?i humbela uri hu tiwe ngeno ma?we mararu a tshi khou fhedzisa mushumo uyo.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelewaho mvelelo ha 4: Tshanduko
﻿
﻿Muvhuso wo ?ekedza tshelede i linganaho R6.5 million ya u shandukisa zwiimiswa zwa vhufa. Tshipikwa tsha hoyu mugaganyagwama tsho vha tshi tsha u thusa zwiimiswa kha u ranga phan?a tshanduko na u vha tsumbo yavhu?i kha mafhungo ane a elana na mushumo muhulwane. Phanele yo kuvhanganyiwa nga Minis?a uri i eletshedze muhasho u nga shumisa hani tshelede yo kovheliwaho. Kha zwiimiswa zwa vhufa zwa lushaka zwa 15, zwa 9 zwo ita khumbelo ya masheleni, zwi?a zwo wana tshelede. Hezwi zwiimiswa zwi ?o thoma thandela dzine dza ?o shuma na zwa u shumiswa na nyambo nnzhi, tsivhudzo ya Aids, u bveledza ma?ano maswa ane a sumbedza u fhambana ha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe, u vhuiswa hayani ha vhutsila ha Afrika Tshipembe, u vhumba vhushumisani vhukati ha zwiimiswa zwa vhufa, u tikedza mbekanyamushumo dza pfunzo na u bveledza tshisiku tsha mavhi?a a zwipondwa zwa dzikhakhathi. Nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004 hu ?o vha na R8.3 million ya tshanduko yo livhiswaho nga mafhungo a no nga a mveledziso ya zwishumiswa zwa vhuthu, mveledziso ya vha?aleli na u vusuludzwa ha tshomedzo dza ?ano. 
﻿
﻿
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 6: U thuswa nga masheleni hu songo pulaniwaho 
﻿
﻿?ano ?a Freedom to Freedom ndi thandela ya mu?anganelano ya vhukati ha mivhuso na zwiimiswa zwa Afrika Tshipembe na Canada. ?ano he?i ?i guda ?ivhazwakale ndapfu ya matshilisano a vhathu vha mvelele dzo fhambanaho Afrika Tshipembe, u bva kha mafhungo a kale a kutshilele kwa vhathu kha zhango-?uku u swika kha Afrika Tshipembe ?a musi ho no fhela khethano nga lukanda. Muoli u ?o tou ola vhutsila hawe, zwioliwa, ma?walwa na media wa u thetshelesa na u vhona u itela uri vhaeni vha vhone tshenzhemo ya u pembelela muya wa mbofholowo u re hone kha ndayotewa ya Afrika Tshipembe. Muhasho wo vhea masheleni a u ita uri ?ikumedzwa ?ene?o ?i bvelele. ?ano ?o dzudzanyelwa u vula Cape Town kha khasela nga Luhuhi 2004.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: Thandela dza Vhufa
﻿Nga thikhedzo ya thandela dza vhufa, vhunzhi ha thandela ntswa dza miziamu dzo thomiwa, khulwanesa ndi thandela ya Freedom Park. Miziamu dzi ?o bveledzisa ndivhotiwa dza u alusa u imelelwa ha sekhithara ya vhufa ya shango.
﻿
﻿Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
﻿Thandela ya Freedom park
﻿Nga thuso ya mukovhe wo engedzwaho wa METF, ho vha na mvelaphan?a ya u pulana tshomedzo na ndingo dza mushumo wa vhupo. Ho vuliwa Mu?a?isano wa vhuoli wa dzitshakatshaka, nahone nyolo dzi ?o nanguludzwa dza ha?ulwa nga Fulwana 2003.
﻿Vhufa, Zwihumbudzo wa Lushaka na Tshumelo ya ?aiburari ya Lushaka
﻿39
﻿Nga ?a 16 Fulwi 2002, vhu?ambo ha u langula ho fariwa nga muphuresidennde Vhuponi ha Vhufa ha Freedom Park, Salvokop, Pretoria.
﻿Maho?a, masalela a mutumbu wa Vho-Sarah Baartmann o vhuiswa u bva France nga murahu ha therisano dzo fhedzaho tshifhinga tshilapfu. Tshigwada tsha u ?o?uluso tsho rumiwa u eletshedza Muhasho kha mushumo wa u vhulunga masalela a mutumbu wavho nga ?a 4 ?hangule 2002. Ho tendelanwa uri hu fanela u vha na vhu?ambo ha u ambadza uri hu vuswe tshirunzi tshawe nga murahu ha musi o ?aniwa a songo ambara a dovha a shumiswa sa tshiga tsha saintsi. O mbo ?i vhulungwa kha vhu?ambo ha nnyi na nnyi nga ?a 9 ?hangule 2002 (?uvha ?a Vhafumakadzi) ngei Hankey Kapa Vhubva?uvha. Muphuresidennde vho mbo ?i ?ivhadza afho he a vhulungwa hone sa vhupo ha vhufa ha lushaka. Muhasho wo vha u tshi khou shumisana na vun?u, masipala na SAHRA u bveledza pulane ya vhulanguli kha u londotiwa ha vhi?a ?avho ?e ?a tshinyadzwa nga mvula khulu ye ya ?a vhuponi honoho.
﻿
﻿Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
﻿Tshihumbudzo tsha nndwa ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe 
﻿
﻿Mbekanyamushumo ya Tshihumbudzo ya nndwa hei ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe yo thomiwa nga 1999, yo swika ma?hakheni musi hu tshi sainiwa Mulanga wa Mulalo wa Vereeniging nga ?a 1 Fulwi 2002, zwe zwa katela na u dovha u ?ikumedzela ha tshihumbudzo tsho katelaho tsha nndwa ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe na u tibulwa ha tshiga tsha hone. Nga ?waha wa 2002 ho dovha ha farwa khuvhangano Kwazulu-Natala ya nga ha u dzhenelela ha vharema kha nndwa yeneyo, u sumbedzwa ha gammba dze vharema vha vha vho vhewa hone, na tshihumbudzo tsha Nndwa ya Holkrans/ Mthasana ngei Vreiheid, Kwazulu-Natala nga ?a 5 Shundunthule 2002.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: Madzina a ?ivhashango
﻿U vhumbiwa ha khoro ya Madzina a ?ivhashango ya Afrika Tshipembe nga 1999 ho bveledza u shandukiswa ha madzina a fhethu u itela u sumbedza demokirasi ntswa. Mushumo wa khoro u katela u ?ola madzina u vhona arali o pele?iwa nga n?ila yone na u ita ?ho?uluso ya u madzina a fhethu a ?ivhazwakale. Ro sedza uri khoro yo salela murahu nga madzina ane a swika 57 000, khoro i khou shuma yo sedza uri nga 2005 i vhe yo fhedza. Ho vhumbiwa dathabeisi ya madzina a ?ivhashango ya u thusedza hoyu mushumo. Hetshi tshisiku tsho thusa Muhasho kha uri hu swikelele zwi tevhelaho:
﻿- U langulwa na u monitha madzina a lushaka.
﻿
﻿- U dzhenisa madzina maswa a fhethu kha tshisiku tsha lushaka tsha madzina a fhethu.
﻿
﻿- U monitha na u tshimbidza mvelaphan?a 
﻿
﻿- U bvisela khagala haya mafhungo uri a kone u shumiswa nga SAGNC na DAC
﻿
﻿- U imelelwa ha tshikhala tsha tshisiku tsha madzina a fhethu a lushaka.
﻿
﻿- U leludzwa ha mivhigo ya mafhungo a vhulanguli.
﻿
﻿- U dzudzanyiwa ha tshisiku tsha mafhungo ha tshifhinga tsho?he na thendelo i no dzula i hone. 
﻿
﻿- U swikelelea ha gazette dzi re hone.
﻿
﻿- Ndingo ya tshandukiso ya vhutalabu?o/vhutalambavhi.
﻿
﻿- Phindulo ya vhu?iiti na u vhiga kha vhahumbeli.
﻿
﻿- U ?adziswa ha vhu?iiti ha madzina o tendiwaho kha gazete dza SANGC.
﻿
﻿VHUKONI HA MBEKANYAMUSHUMO: 40
﻿Tswikelelo khulwane
﻿Madzina a tevhelaho o shandukiswa nga ?waha wo fhelaho wa muvhalelano.
﻿
﻿Dzina ?o tiwaho Dzina ?a zwino Vun?u
﻿Dzanani Makhado Limpopo
﻿Embhojeni Jeppe's Reef Mpumalanga
﻿GaMmakola Mmakola (hu ?ivhiwaho sa Waterval) Mpumalanga
﻿Hlengesha Schulzendal Mpumalanga
﻿KaMbambiso (Hu ?ivheaho sa Boschfontein) Mpumalanga
﻿Katjibane Katsibane (hu ?ivheaho sa Kalkfontein) Mpumalanga
﻿Magogeni (Hu ?ivheaho sa Jeppe's Rust) Mpumalanga
﻿Makhado Louis Trichardt Limpopo
﻿Marapyane Marapjane (hu ?ivheaho sa Skilpadfontein) Mpumalanga
﻿Mbhongo (hu ?ivheaho sa Almansdrift B) Mpumalanga
﻿Mhlambanyatsi Buffelspruit Mpumalanga
﻿Mhlambanyatsi River Mhlambanyathi (hu ?ivheaho sa Slabojet) Mpumalanga
﻿Mtilane (hu ?ivheaho sa Ntulane) Mpumalanga
﻿Mogwadi Dendron Limpopo
﻿Mookgophong Naboomspruit Limpopo
﻿Morebeng Soekmekaar Limpopo
﻿Motlatse Blyde Mpumalanga
﻿Mphephu Dzanani Limpopo
﻿Nokananeng (Hu ?ivheaho nga ?a Rooifontein) Mpumalanga
﻿Seabe (Hu ?ivheaho nga ?a De Putten) Mpumalanga
﻿Sefogane Treur Mpumalanga
﻿Senwabarwana Bochum Limpopo
﻿Muhasho wa vhutsila na mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha 2002/2003 Vhukoni ha mbekanyamushumo
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Vhufa vhu songo khwa?haho
﻿Nga 2002/2003 muhasho wo bvela phan?a na u tikedza Zindala Zombili, Mutshino wa Sialala wa Lushaka na Vhu?ambo ha muzika nga thikhedzo ya tshiimiswa tsha Vhufa ha Mvelele tsha Afrika. Vhu?ambo hovhu ndi n?ila ya u ?ana na phuromotha u mutshino hoyu na Mizika yo fhambanaho ya kale na kale ya Afrika Tshipembe. Vhu?ambo hovhu vhu na mi?a?isano ya 22 ya madzingu na ya malo ya mavun?u ine ya shela mulenzhe kha vhu?ambo ha lushaka. I na vhatshini na vhoramuzika vha 600 na kha khethekanyo dzo fhelelaho dza 28. Muhasho wo thusedza tshiimiswa tsha Vhufa ha Afrika nga masheleni nga kha tshiimiswa tsha Tshihumbudzo tsha Lushaka uri tshi kone u bveledzisa tshishumiswa tsha vhurangeli ha e?ekhi?hironiki tsha rekhodo dza zwihumbudzi (ICA). Ndivho ya thandela ndi u bveledza mazhendedzi ane a ?o shela mulenzhe kha vusuludzwa ha mvelele na vhufa ho pfumaho ha shango nga u sika vhurangeli ha u kuvhanganya, u paka, u vhulunga lwa e?eki?hironiki na u pha?aladza mafhungo u itela n?ivho, pfunzo, tsireledzo, nyaluso na vhubindudzi.
﻿
﻿Nga ?waha wa muvhalelano wo fhelaho, Vho - Minis?a vho tendela ?etshedzo ya masheleni a ?ho?isiso kha muzika wa sialala na ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza ine ya ?o tshimbidzwa nga Yunivesithi dze dza vha dzo kandeledzwa kale dza Afrika Tshipembe, dzenedzo ndi Fort Hare i re Kapa Vhubva?uvha, ya Zululand I re Kwazulu-Natala na ya Ven?a I re Limpopo. Hedzi Yunivesithi dzi ?o ?o?ulusa masia o?he a muzika wa sialala, hu tshi katelwa u tamba (performances) zwilidzo zwa muzika na u toololwa ha ?ivhazwakale ya tshipi?a tsha vhufa tshe tsha vha tsho litshedzelwa, zwine zwinwe zwazwo zwa vha zwo zwa khou lovha.
﻿
﻿AKHAIVI DZA LUSHAKA DZA AFRIKA TSHIPEMBE
﻿
﻿Nga maipfi a vhone vha?e: 
﻿
﻿? nga ha zwine zwa ?o itea nga 2002/2003
﻿
﻿??ivhazwakale akhaivi ine ya tou ?alutshedzwa yo vha yone ya ndeme kha tshandukiso ya zwi re ngomu zwa dziakhaivi. Nga 2000 ro thoma mbekanyamushumo ya ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza ya Lushaka nga thandela ya tsumban?ila na u gudisa tshi?afu tsha akhaivi nga ha maitele a u kuvhanganya ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedzwa. Nga tshenetsho tshifhinga ho tholiwa phanele ya vhomakone uri vha eletshedze Vho-Minis?a nga ha maitele na u ?etshedza maga a uri ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza i nga langulwa hani kha lushaka. Zwazwino hu na thandela dzine dza swika 20 dzine dza khou ?etshedzwa masheleni nga Muhasho nahone zwibveledzwa zwadzo zwi ya kha dziakhaivi zwa vhulungwa kha databeisi ya Redzhisi?ara ya Lushaka ya Zwiko zwa ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza (NAROS) u itela uri i kone u swikelelea. Akhaivi ya Lushaka yo thoma webusaithi yayo maho?a nahone ri khou bvela phan?a na u alusa dzisisi?eme dza thekhino?odzhi ya mafhungo.?
﻿
﻿?Ro bveledza potifo?io ya vhuswikeleli nahone ho bveledzwa poswo u itela hei ndivho. Zwazwino ri khou bveledza pulane ya u swikelela ine ya tshila ine ya kunga vhana vha tshikolo na vhathu vho litshaho tshikolo uri vha dzhenele phurofesheni ya akhaivi. Akhaivi dza Fi?imu, Vidio na Muungo dzi ramba vhathu uri vha wane matheria?a a akhaivi, sa tsumbo, kha misumbedzo ya tshipentshela. Sa tsumbo nga ?uvha ?a Pfanelo dza Vhuthu (21 ?hafamuhwe) vho ita misumbedzo ngei Thembisa ye ya vha yo ?ala vhukuma. Nga n?hani ha hovhu vhurangeli Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou kona u vhona uri vha na nn?u ya lupfumo Pretoria.? 
﻿?u shandukiswa ha pho?isi na vhupo: 
﻿
﻿?Kha khethekanyo ya vhu 5 ya Ndayotewa ya Riphabu?iki ya Afrika Tshipembe zwi a ambiwa u pfi dziakhaivi ndi vhukoni ha vun?u. U iswa ha dziakhaivi kha mavun?u ndi thandela khulwanesa. Mavun?u mararu, ?a Fureisi?a?a, Kwazulu-Natala na Kapa Vhubva?uvha, o no isa kha mavun?u. Hu na mavun?u ma?anu kha muvhuso muswa ane a khou tea u tou thoma fhasi, eneo ndi ?a Gauteng, ?a Kapa Devhula, ?a Limpopo, ?a Devhula Vhukovhela na ?a Mpumalanga. Ndi mushumo wa Akhaivi dza Lushaka u vhona uri nangoho hu khou thomiwa Akhaivi dza Mavun?u. Ndi zwa ndeme kha rine uri ri bveledze vhukoni ha Akhaivi kha mavun?u?.
﻿
﻿?zwine zwa nga lavhelelwa nga 2003/2004
﻿?Nga 1999, Afrika Tshipembe yo humbelwa uri i fare therisano dza ?Round Table? dza Khoro ya Dziakhaivi ya Dzitshakatshaka nga Tshimedzi 2003. Mu?angano u ?o farwa Cape Town nahone ndi yone thandela ya ndemesa ya 2003/2004. Afrika Tshipembe ?i khou ?o u vha ?one ?hoho ya ndeme kha nyambedzano, nga maan?a kha u dzheniswa ha Bammbiri dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani kha dziakhaivi. Thandela dza u isa kha mavun?u ndi yone khulwane nahone i re na vhumatshelo, yo ?u?wa kha thandela ya u fha?a vhukoni. ?
﻿
﻿?Mbekanyamushumo dza u swikelela dzi khou ya u engedzwa na thandela ya ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza i khou bvela phan?a ngauri hu kha ?I vha na mafhungo manzhi ane u swika zwino haathu u dzheniswa. Oda dzi?we dza Lushaka dzi ?o ?ivhadzwa ?a?waha nahone ri ?o lingedza u ita uri ?heraldry? isa tou vha ipfi ?a ?hun?u nahone ri lingedze u ?i ita ?a Afrika nga n?ila ine ra nga kona ngayo.?
﻿42
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Zwigwada zwine zwa dalela dziakhaivi:
﻿Nga tshifhinga tsha u sedzulusa, vhathu vha 212 vho dalela Dziakhaivi dza Lushaka. Kha vhaeni havha, vha 77 vho vha vha matshudeni vha bvaho kha zwiimiswa zwa pfunzo u fana na Tshikolo tsha Sekondari tsha J Kekane, Yunivesithi ya Afrika Tshipembe, Rand Afrikaans University, Yunivesithi ya Witwatersrand, na Yunivesithi ya Pretoria. Vha?we vhaeni ho vha vhashumi vha Muhasho wa Dzinn?u wa Vun?u, tshaka dzi bvaho Iran, Egipita na Canada, vha?o?ulusi, vhadededzi na vhoradzipfunzo. Sa tshipi?a tsha mbekanyamushumo ya u swikelela dziawara dza u vhala lufherani nga Mugivhela wa vhuraru wa vhege i?we na i?we dzo engedzwa.
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: U isa dziakhaivi kha vhathu
﻿Mbekanyamushumo dza u swikelela dzo dalela zwikolo zwi re Pretoria u itela u funza vhana na vhadededzi nga ha ndeme ya dziakhaivi kha tshitshavha. Madalo haya yo vha n?ila ya mbekanyamushumo ya u swikelela ya u pha?aladza mishumo ya dziakhaivi kha zwitshavha zwa Afrika Tshipembe. Zwi?we zwa zwo iteaho zwi katela zwi tevhelaho:
﻿- u dalelwa ha zwikolo zwi re Mamelodi, Saulsville, Atteridgeville na Eersterus.
﻿- Vhadededzi vha Mamelodi vho rambiwa u dalela dziakhaivi nahone ho ?a vhadededzi vha 15 vha re kha komiti ya tshigwada tsha ?ivhazwakale.
﻿- Nga murahu ha madalo manzhi kha zwikolo zwa Soshanguve, tshi?afu tsha mbekanyamushumo ya u swikelela vho ?o rambiwa kha gammba ya ?ivhazwakale yo farelwaho Roodeplaat.  Vhagudiswa vha swikaho ma?ana mararu vho dzhenela gammba yeneyo. Tshi?afu tsha u swikelela tsho ?ea tshipitshi nga ha tshumelo na mishumo ya dziakhaivi. Vhana vho dzhenelela nga u vhudzisa mbudziso nnzhi.
﻿-  Ho dovha ha funziwa vhagudiswa vha Information science vha Yunivesithi ya Afrika Tshipembe (i re Sunnyside)
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Birou ya Heraldry
﻿Birou ya Heraldry i phuromotha na u themendela u ?honifhiwa na u pfesesiwa ha Zwiga zwa Lushaka zwa shango. Hei Birou i ?etshedza tshumelo ya vhu?i?walisi kha zwiphuga?halu (Coat of arms) zwo?he na dzibetsho, na u tshimbidza tsedzuluso dzo?he dza ?waha nga ?waha dzine dza kwama zwiga zwa lushaka zwa Afrika Tshipembe. Nga ?waha une wa khou sedzuluswa, hei Birou yo kona u bveledzisa na u thoma Oda tharu ntswa dza lushaka, dze dza lambedzwa nga Muphuresidennde lwa u tou thoma nga Nyendavhusiku 2002.
﻿
﻿Tswikelelo khulwane:
﻿U lambedza Oda Ntswa dza Lushaka 
﻿Oda tharu ntswa dza lushaka dzo lambedzwa vhadzulapo na vhaeni vha bvaho mashango?avha nga Muphuresidennde vho Thabo Mbeki kha vhu?ambo ho farwaho nga 10 Nyendavhusiku 2002.
﻿1. Oda ya Mapungubwe i lambedzwa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha vho konesa na u vha na vhukoni ha n?hesa
﻿2. Oda ya Baobab i lambedzwa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha ita tshumelo ya n?hesa ya mushumo wavho na i si ya mushumo wavho. I lambedzwa kha vhe vha shela mulenzhe zwihulwane kha nndwa ya u lwela dimokirasi na pfanelo dza vhuthu, u fha?a lushaka na tshumelo ya vhathu, na mulalo na tsireledzo.
﻿3. Oda ya Khonani dza OR Tambo i ?etshedzwa vharangaphan?a vha shango na vha?we vhathu vhe vha ?u?uwedza mulalo, vhushumisani na vhukonani na Afrika Tshipembe. 
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Vhugudisi
﻿Akhaivi ya Lushaka ya Malawi yo ramba Tshumelo ya Akhaivi na Dzirekhodo ya Afrika Tshipembe uri i vha thuse kha u ita mahumbulwa a Thandela ya ?ivhazwakale ya u ?alutshedza. U ?adzisa afho, sa tshipi?a tsha u fha?a vhukoni kha mavun?u, ho dalelwa Akhaivi dza Umtata u ya u ?ola zwileludzi na u thusa kha nzudzanyo dza u pfulutshela kha tshi?we tshifha?o.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Ndondolo
﻿Tshumelo ya ndondolo i shuma mishumo i no nga ndondolo, u boma, u ita zwa didzhithala, ita fi?imu na u langula khombo. I dovha ya ?ea ndayo kha thekhiniki kha mushumo i no nga ma?ano, u langa vhupo, u vhulunga dzibammbiri, khadzimiso na mushumo nga u angaredza.
﻿Mushumo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa ndondolo u nga nweledzwa nga hei n?ila:
﻿U Boma 								Tshivhalo
﻿Mafhungo a Akhaivi							380
﻿Bugupfarwa dza Vhugudisi						2 500
﻿
﻿Mushumo wa Ndondolo						Tshivhalo
﻿U vhuya ha dzibugu							20
﻿Mimapa yo lugiswaho (yo kulumagiwaho na u adziwa)		3 917
﻿Fi?imu ?hukhu dzo ?anganedzwaho dzi bvaho kha 
﻿Thandela GSU							48 (35mm)
﻿									38 (16 mm)
﻿44
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: U itwa ha Didzhithala
﻿Thandela ya u ita Didzhithala ya Afrika Tshipembe (DISA) i khou shuma zwazwino nahone Akhaivi ya Lushaka ndi mura?o ya dovha ya vha fhethu hune ha ?umanya nga rimouthu. Masia?ari o ?oliwaho o mbo ?i ?waliwa kha dzidisiki dza u lidza, dzine dza rumelwa kha ofisi khulwane ya DISA. Dzo fhelela dzo?he, ho ?oliwa Gurann?a dza 80, dzine i?we na i?we yadzo ya vha na masia?ari a linganaho 18.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Thandela dza Tshipentshela
﻿Akhaivi ya Lushaka yo ?idzhenisa kha Thandela ya Phuresidennde u vusuludza na u londola thangelakhandiso dza Timbuktu. Mbekanyamushumo ya ndondolo ya hedzi thangelakhandiso yo oliwa na pfunzo nga ha hedzi thandela ya ?alutshedzwa Minis?a Vho E Pahad vha ofisi ya muphuresidennde na mufarisa minis?a vho Mabandla.
﻿Tswikelelo khulwane:
﻿U Vusuludzwa ha Thangelakhandiso dza Timbuktu
﻿Nga Akhaivi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, shango ?ashu ?i ?o thusa shango ?a Mali kha u vusuludza zwiko zwa manakanaka zwi sumbedzaho vhu?ali ha Frika-Thangelakhandiso dza Timbuktu. Haya ma?walo a kale ndi tshipi?a tsha vhufa ha Afrika ya dovha ya vha ?ea mafhungo nga ha ?ivhazwakale na vhufa ha mvelele ya shango.
﻿Hedzi thangelakhandiso ndi dza kale henefha kha mi?waha ya ?ana ya vho 13 nahone dzo ?waliwa nga Tshiarabu. Tshi?we tshavhu?isa nga hedzi thangelakhandiso ndi tsha uri dzi a amba nga ha sialala ya u shumisa thangelakhandiso nga u tou ?wala musi hu tshi rekhodiwa vhufa, nga n?ha ha sialala ya u tou ?alutshedza sa zwine zhango ?a ?ivhelwa zwone.
﻿Sa izwi zwo ?waliwa kha bammbiri ?avhu?i, ma?we mafhungo a khou thoma u fa, vhukoni ha Afrika Tshipembe ha u vusuludza matheria?a a akhaivi vhu khou ?o?ea. Tshi?afu tsha akhaivi tshi ?o thusana kha vhukoni na tsha Mali sa thandela ya vhukonani yo thomiwaho nga NEPAD. Bammbiri dza u thoma dzo vusuludzwaho dzo ?ewa Phuresidennde wa Riphabu?iki ya Mali nga Vho - Thabo Mbeki nga 2002.
﻿Akhaivi ya Lushaka i khou dzhenelela kha thandela ya u thivhela tsiku, ine ya ?o gudisa vhadzulapo nga ha kha ndondolo na thekhiniki ya u ita mabogisi. Hezwi zwo itwa nga u shumisana na vha Pilgrim?s Rest Museum na Yunivesithi ya Witwatersrand.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Thandela dza ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza
﻿Nga 2002/2003 Tshumelo ya Rekhodo ya Akhaivi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe yo ?ea thandela dza ?ivhazwakale ya u tou ?alutshedza dza fumbili masheleni. Dzi tevhelaho ndi dzi?we dza thandela dzo wanaho masheleni eneo:
﻿
﻿45
﻿_ 
﻿
﻿Dziakhaivi dza Muzika wa kale une u kha ?i vha hone (Living History Music Archives)
Freedom Park-Mathomo a madzina u mona na Pretoria
Dokhumenthari ya The?evishini nga ha vhufa na sialala zwa Afrika Tshipembe
Miziamu wa Simonstown
﻿(Thandela ya Phoenix)
Zwifho zwa sialala
Thandela ya Constitutional Hill
Fi?imu dza vidio dzi amba ho nga ha vhathu vho shelaho mulenzhe kha u dimokirasi
Jacob Mavengo (Mulwela mbofholowo wa Namibia we a vhulawa nga mapholisa a Kapa)
Senthara ya ma?walo ya ANC/UDW
?ivhazwakale ya 
﻿u ?alutshedzwa ya
﻿dzhele ya tshi?ara?ani 
﻿Roeland
U bviswa nga khani ha MaGriqua
Khuvhangano ya ?ifhasi ya ?ivhazwakale ya u ?alutshedza 24-27 Fulwi 2002
Bugupfarwa ya vhashumi vha ?ivhazwakale ya u ?alutshedza
Khoudu ya vhu?ifari ya vhashumi vha ?ivhazwakale ya u ?alutshedza
Thandela ya Vhupuli
Thandela ya ?ivhazwakale ya u ?alutshedza ya Fureisi?a?a
U kopiwa ha ?ivhazwakale ya vhafunzi vha vharema Kwazulu-Natala

Makumedzwa a ?ivhazwakale ya u ?alutshedza e a sa fhiwe masheleni kha ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003 a ?o fhiwa kha ?waha wa muvhalelano u ?aho.
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Nzudzanyo, ?haluso na u Dzheniswa ha Data ya Dziakhaivi.
﻿Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza mishumo ya nzudzanyo na ?haluso ya Akhaivi ya Lushaka
﻿Rekhodo dze dza vha dzo dzudzanywa dza fhela	Mithara ya mutaladzi
﻿Masipala wa Atteridgeville							20,00
﻿K38 (Khomishini ya ?ho?isiso ya Makha?adi vha Kapa, zwikambi)	00,30
﻿K32 (Khomishini ya ?ho?isiso Khakhathi dza Johannesburg)		00,50
﻿?HANGANYELO GU?E							20,80
﻿Mithara i songo fhelaho					Mithara ya mutaladzi
﻿Mu?nwaleli wa vhu?e, Minis?a wa Mutakalo wa 				25,00
﻿Buthano ?a Ndayotewa							165,00
﻿Lushaka na Ndondolavhathu				
﻿Mushumo wa Therisano wa Madzangano manzhi				105,00
﻿?HANGANYELO GU?E							295,00
﻿
﻿Mvelelo Gu?e							Mithara ya Mutaladzi
﻿Mithara ya mitaladzi yo ?anganywaho yo no		
﻿dzudzanywaho kha NAR					42 355,37
﻿Mithara ya Mutaladzi yo ?anganywaho i songo
﻿dzudzanywaho i si na tshileludzi tsha u ?o?a			19333,16
﻿Mithara ya mutaladzi yo ?anganywaho i songo
﻿dzudzanywaho fhedzi ine ya swikelelea nga u 
﻿shumisa mutevhe wa mufhiriso				8238,60
﻿
﻿Tshivhalo tsha Fomo dzo ?adziwaho					Tshivhalo
﻿Khethekanyo Yapo ya Witwatersrand, milandu ya vhugevhenga	5 160
﻿Khethekanyo ya Vun?u ya Transvaal, u rengiswa ha Mavu		1 161
﻿Khothe ya Vhukati ya ?halano, Johannesburg			5 701
﻿Muhasho wa Zwifha?o, Ofisi ya Dzingu, Johannesburg		11 455
﻿Mutakalo na Ndondolavhathu zwa Lushaka				2 754
﻿Muhasho wa Vhulamukanyi, Gammba dza u Valela			886
﻿Khomishinari wa Johannesburg					2 789
﻿?hanganyo								29 906
﻿Fomo dza data dzo ?oliwaho						11 525
﻿
﻿
﻿Fhethu ho lavhelelaho mvelele ha 10: Mafhungo a tshanduko
﻿Mafhungo o shandukaho (Mafhungo nga ha mafhungo) ndi fhethu ho lavheleswaho nga dzinwe tshumelo dza ?aiburari na mafhungo (LIS). Nga ?waha une wa khou sedzuluswa vhulangi-vhu?uku ha tshumelo mafhungo nga ha Mafhungo a tshanduko ho bva kha Muhasho wa Saintsi na Thekhino?odzhi ha ya kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Sisi?eme ya mafhungo a tshanduko ya Afrika Tshipembe i na tshaka dzo fhambanaho dza dzi?aiburari na ma?we madzangano a mafhungo nahone i a tendelwa nga mutheo wa vhusimamilayo. Haya madzangano o shelamulenzhe kha u bveledza tshomedzo dza LIS, zwine zwa ita uri dzi?we tshaka dza dzi?aiburari dzi ??etshedze tshumelo ya mafhungo kha zwitshavha zwadzo.
﻿Tshumelo ya mafhungo a tshanduko i a kwamea nga ?aiburari ya Afrika Tshipembe (NLSA), ?aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib), Dzangano ?a Vhashumi vha Mabofu ?a Afrika Tshipembe (SABWO), Komiti ya u Vhulunga mathemo a zwa Mulayo, na ?aiburari na dziakhaivi dzine dza shuma kha u vhulunga mathemo a zwa mulayo. Khethekanyo i na masia a vhulangi ha zwiimiswa zwa NLSA, Blindlib na SABWO, dzine dza wana luafhulelo lwa ?waha nga ?waha lu no bva kha Muhasho ya dovha hafhu ya shuma sa vhu?waleli ha Komiti ya muvhuso ya Tshisiku tsha mathemo a zwa Mulayo (LDC) na Tshumelo ya Khoro ya Lushaka ya ?aiburari na Mafhungo a muvhuso (NCLIS).
﻿
﻿Tshiimiswa
Zwibveledzwa zwa 2002/2003
NLSA
NLSA i shuma sa zhendedzi ?a lushaka ?a mutevhe wa mathemo (vhuponi ha Pretoria). Nga ?waha wonoyu we ra sedza khawo, ho tendelwa tshifha?o tshiswa tsha davhi ?a Pretoria, tshine tsha ?o ?ura R119 million ine ya ?o shuma sa tshiko tsha mafhungo tsha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe. Senthara ya Bugu ndi yone yuniti ya vhukoni kha NLSA tshi re Cape Town. Nga ?waha une wa khou sedzuluswa, senthara heyi yo vha yo ?idzhenisa nga maan?a kha vhurangeli vhunzhi ha u ?u?uwedza u vhala na u ?wala na mvelele ya u vhala. Vho Minis?a vho thendela hafhu uri hu lambedzwe masheleni ma?we kha NLSA a u ?ea vhashumi vha sentharani.
Blindlib
Blindlib i ?etshedza ma?walwa nga Bureili na nga theiphi dza u thetshelesa kha mabofu na vhaholefhali vhane vha shumisa ma?walwa o tou gandiswaho u mona na shango ?o?he. Zwikhala zwiraru zwo bveledzwaho kha Bodo ya Blindlib zwo valiwa nga ?waha une wa khou sedzuluswa. Mulangi muswa wa Blindlib, mulangi wa u tou thoma wa Blindlib wa bofu, o tholiwa nga Lara 2002.
SABWO
Khethekanyo ya Tshumelo ya Bureili ya SABWO na yone i ?etshedza ma?walwa a bureili kha lushaka ?wo?he. Nga ?waha une wa khou sedzuluswa ye ya vha i tshi pfi DACST yo thusa SABWO nga masheleni uri i kone u bveledzela Mihasho ya Muvhuso Bureili.
NCLIS
Ndivho ya NCLIS ndi u eletshedza Minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi na Minis?a wa Pfunzo kha mafhungo a elanaho na tshumelo ya ?aiburari na mafhungo uri i ?u?uwedze mveledziso ya vhadzulapo nga kha n?isedzo ya mafhungo o teaho. Mushumo wa u thoma NCLIS wo fhela nga ?waha une wa khou sedzuluswa nahone mira?o ya hone i ?o tholiwa nga lu?a lwa vhuvhili lwa 2003
LDC
Ndivho ya LDC ndi u tshimbidza u bveledzwa ha Mulayo wa u Vhulunga Mathemo a mulayo wa 1997. Mulayo hoyu u vhona uri khophi nthihi ya ?i?walo ?i?we na ?i?we ?ine ?a gandisiwa Afrika Tshipembe ?i rumelwa kha NLSA, ?aiburari ya Phalamennde, Dzangano ?a ?aiburari ?a Natala, Tshumelo ya ?aiburari ya Mangaung (Bloemfontein) mahala. Khophi dzine dza tou thetsheleswa dzi rumelwa kha Fi?imu ya Lushaka, Akhaivi dza Vidio na Muungo i re Pretoria. Hoyu mulayo u vhona uri vhufa vhu re kha ma?walo a Afrika Tshipembe ho tsireledzea nahone ha itwa uri vhu swikelelwe nga nnyi na nnyi. Nga ?waha une wa khou sedzuluswa Komiti yo ?angana luvhili, ngeno hu uri na komiti ?hukhu ya thekhiniki yo ?angana luvhili-vho. 

﻿48 
﻿      Tshumelo dza Vhubindudzi
﻿      Mishumo
﻿      Vhudavhidzani
﻿Vhudavhidzani vhu shuma sa mukano vhukati ha vhathu na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. U dzudzanya vhu?ambo, u gan?isa ma?walo na u davhidzana na media ndi yone mishumo yayo mihulwane. 
﻿
﻿      Vhulanguli ha Masheleni
﻿Tshumelo dza vhulanguli ha masheleni ndi zwone vhutsireledzi ha Mulayo wa vhulanguli ha masheleni a Nnyi na nnyi kha Muhasho. Tshumelo i a vhona uri a hu na tshidzumbe, hu na vhu?ifhinduleli, na vhukoni kha vhutshimbidza masheleni kha muhasho.
﻿
﻿      Tshumelo ya Mulayo na Thekhino?odzhi ya Mafhungo
﻿Khethekanyo ya Tshumelo ya Mulayo i ?etshedza ngeletshedzo ya zwa mulayo ya ngomu ha muhasho kha Muhasho. Potifolio ya thekhino?odzhi ya mafhungo i vhona uri mveledziso, ndondolo na kushumisele kwa IT ya Muhasho zwi elana na pho?isi na ndivho dza muvhuso.
﻿      Vhulangi ha Ndangulo ya zwa vhashumi
﻿Khethekanyo ya Vhulanguli ha ndangulo ya zwa vhashumi i vhona uri mulayo wa Tshumelo wa Nnyi na nnyi u khou tevhelwa nga n?ila yo teaho. Sa mutsireledzi wa mveledziso, mvelaphan?a na u tholiwa ha vhashumi, tshumelo I vhona uri nangoho vhulanguli havhu?i vhu khou tevhelwa.
﻿Kukovhekanele kwa Mugaganyagwama kha Mbekanyamushumo-?hukhu
﻿Mbekanyamushumo ya 1: Tshumelo ya Vhubindudzi
﻿Vhulanguli
﻿      Tshumelo ya Vhubindudzi
﻿
﻿      Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, zwibveledzwa na Vhukoni
﻿Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Vhulanguli ha Ndangulo ya zwa vhashumi
﻿
﻿Nga 2002/2003 maano a u linganyisa vhashumi kha Muhasho, hu tshi tevhelwa Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi, wo thomiwa nahone wa tevhedzwa. Maano eneo a ?o rumelwa kha Muhasho wa Vhashumi nga ?hangule 2003. Mvelaphan?a i kona u vhonala kha data ya muvhalelano ire kha khethekanyo ya 5. Nga n?hani ha mushumo wa tshanduko wo thomiwaho nga Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Vhulangi (DPSA), muhasho wo bveledza n?ila ntswa ya u langula vhukoni ine zwazwino i khou shumiswa. Khethekanyo ya Ndangulo ya zwa vhashumi i bvela phan?a na lwela u engedza vhulanguli ha vhukoni nga u bveledza Maano a Zwikili zwa Mishumoni uri a ?etshedzwa Ndangulo ya Sekithara ya Nnyi na nnyi ya Pfunzo na Vhugudisi (PSETA). Maano a Zwikili zwa Mishumoni a ?o ?ea mutheo u re na ndunzhendunzhe ya u khwinisa vhukoni ha vhashumi na u tendela u vulea ha mabu?o muhumbulo muhulwane hu u engedza mveledziso na muya wa u shuma na u fhungudza mbuelo dza vhashumi.
﻿U itela u khwinisa tsireledzo ya vhashumi na ndaka kha tshifha?o tsha Orange Nassau, ho itwa sisi?eme ntswa ya tsireledzo. Vhashumi vho?he vho fhiwa gara?a dza e?eki?hironiki dzine dza ita uri hu kone u dzheniwa na u bviwa afho tshifha?oni zwo tsireledzwa 
﻿
﻿      Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Thekhino?odzhi ya Mafhungo
﻿U shandukiswa ha pho?isi he ha ita uri hi vhumbiwe SITA ho kwama Muhasho zwihulwanesa. Vhulanguli ha khon?hiraka vhu ?o vhumba tshipi?a tshihulwane tsha potifo?io ya thekhino?odzhi ya mafhungo. Zwire ngomu na tshivhumbeo tsha tshumelo dzo wanalaho kha SITA zwi tshimbidzwa nga komiti ya nga ngomu yo sedzaho kha vhulanguli ha tshi?irathedzhi ha thekhono?odzhi ya mafhungo na u ?umanya mafhungo a zwa IT na mbekanyamushumo dzo?he. Thandela ine ya khou ?i bvela phan?a kha Muhasho i vhona uri mishumo ya thekhino?odzhi ya mafhungo i khou thusa kha u ?isa mafhungo a vhulanguli a vhukuma nahone nga tshifhinga.
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo thoma webusaithi ntswa ya http://www.dac.gov.za nga ?hangule 2002, u sumbedza tshanduko dzo itwaho nga Muhasho vhukati ha ?waha na u sika n?ila ntswa ya vhudavhidzani na mafhungo.
﻿
﻿      Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Tshumelo ya zwa Mulayo
﻿Tshumelo ya zwa Mulayo i ?etshedza ngeletshedzo ya zwa mulayo kha vhashelamulenzhe na thikhedzo kha milandu yo imela muhasho, khathihi na u thusa vhalanguli kha u sima milayo.
﻿
﻿      Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Muvhalelano wa nga Ngomu
﻿Khethekanyo ya muvhalelano wa nga ngomu yo fhedza u ita n?ila ntswa ine ya nga thusa Muhasho kha u ?alusa zwa ndeme zwine zwa zwa tea u vhalelwa nga ngomu. N?ila hei i khou shuma nahone i khou nahone yo ?isendeka kha vhupo ho tiwaho ha maano, u ?ola hu dzula hu khou bvela phan?a. U ?olwa hu sa gumi hu vhumba tshipi?a tsha u shumiswa lu vhuyedzaho ha N?ila ya u Thivhela Vhuvhava ye ya bveledzwa nga Muhasho.
﻿
﻿      Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Vhulanguli ha zwa Masheleni
﻿Mishumo ya khethekanyo ya Vhulanguli ha zwa Masheleni i katela u ita mirengelano ya masheleni tshifhinga tsho?he, zwavhu?i nahone nga tshifhinga, u vhiga tshifhinga tsho?he na u langa ndaka na tshinyalelo ya muvhuso na u londola redzhisi?ara ya ndaka yo lulamaho. Nga tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa ho shumiswa sisi?eme ya nyengedzedzo ya muvhalelano na u vhiga, yo fhambanelaho kule na ye ya vha i tshi khou shumiswa. U shumiswa ha hei mbekanyamushumo ho katela u ?alula na u thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi u itela uri sisi?eme i kone u shumiswa nga n?ila yone.
﻿      Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Vouthu ya vhu 34
﻿Zwitatamennde zwa Masheleni zwa ?waha nga ?waha zwa mi?wedzi ya malo zwo fhelaho nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿										Sia?ari 
﻿Muvhigo wa Vhulanguli na u ?anganedzwa 				51
﻿Muvhigo wa Muoditha-Dzhenera?a					60
﻿Muvhigo wa Komiti ya Oditha					62
﻿Tshitatamennde tsha pho?isi ya muvhalelano
﻿na mafhungo a elanaho na eneo					63
﻿Tshitatamennde tsha Ndivhanyo					67
﻿Notsi dza tshitatamennde tsha Ndivhanyo				73
﻿Tshitatamennde tsha Mbuelo						75
﻿?ari ?a ndinganyiso							76
﻿Tshitatamennde tsha tshanduko kha ndaka/ndinganyo		77
﻿Tshitatamennde tsha kutshimbilele kwa masheleni			78
﻿Notsi dza zwitatamennde zwa masheleni zwa ?waha nga ?waha	79
﻿Notsi dza u bvisela khagala dza zwitatamennde zwa masheleni
﻿a ?waha nga ?waha							85
﻿
﻿								Dzi?humetshedzo
﻿Tshitatamennde tsha tsudzuluso dza zwiimiswa na 
﻿madzangano a nnyi nnyi					?humetshedzo ya 1A
﻿Tshitatamennde tsha dzi?we tsudzuluso			?humetshedzo ya 1B
﻿Tshitatamennde tsha garanti dza masheleni dzo
﻿ ?etshedzwaho							?humetshedzo ya 2
﻿Shedulu ya tsudzuluwo ya ndaka 
﻿(hu sa katelwi mutevhe)					?humetshedzo 3
﻿
﻿Muvhigo wa mi?wedzi ya malo yo fhelaho nga dzi 31 ?hafamuhwe 2003
﻿1. Tsedzuluso nyangaredzi ya tshiimo tsha masheleni 
﻿1.1. Nga 2002 muphuresidennde vho ?ivhadza uri Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhini?odzhi u ?o khethekanywa wa vha mihasho mivhili. Hezwi zwo thoma u itwa nga dzi 1 ?hangule 2002 ha vhumbiwa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. U vhumbiwa ha muhasho muswa ho engedza vhu?ifhinduleli, mbekanyamushumo ntswa na thandela ntswa, zwa ?isa ?ho?ea dza tshivhumbeo tshiswa. Matavhi maswa mararu o vhumbiwa, one ndi;-
﻿* Vhutsila, Mvelele na Luambo kha lushaka;
﻿
﻿* Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshakatshaka; na
﻿
﻿* Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ?aiburari.
﻿1.2. Kushumele kwa Muhasho ku tevhela masia ane muvhuso wa sedza khao
﻿, u ?u?uwedza u ?etshedzwa ha maan?a, u fhelisa vhushai, u thivhela vhugevhenga, u ?u?uwedza u fha?a lushaka, u khwinisa kuvhusele na u lwa na HIV/Aids.
﻿Muhasho u dovha wa bvela phan?a na vhu?ifhinduleli ha u vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kona u swikelela vhutsila, mvelele, nyambo, dziakhaivi na dzi?aiburari.
﻿Magumoni a ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003, Khabinethe yo ?anganedza mvetamveto ya Mutheo wa Pho?isi ya Luambo ya Lushaka, yo itelwaho u ?u?uwedza u shumiswa ha nyambo dzo?he dza 11 dza tshiofisi. Nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004 muhasho u ?o swikisa Mulayotibe wa Nyambo wa Afrika Tshipembe u itela uri pho?isi i kone u shuma. 
﻿
﻿Dzi?we thandela: 
﻿* Nga 2002 Muhasho wo vha wo dzhenelela kha Khuvhangano ya Dzangano ?a Mvusuludzo ya Sialala. U thomani Dzangano ?a Mvusuludzo ?o vha ?i tshithu tsho thomiwaho nga sekhithara ya phuraivethe ?e ?a thomiwa nga lutamo lwa u wana n?ila dza u vusa hafhu muya wa vhu?ifari kha vhathu vho?he vha Afrika.
﻿
﻿* Muhasho wo bvela phan?a na u engedza vhushaka na mihasho minzhi ya mashango a nn?a wa ita vhufarakani vhune ha vhuedza vho?he.
﻿
﻿* Muhasho wo tikedza mbekanyamushumo nnzhi dza u fhungudza vhushai na uri u ?o thoma u ?etshedza Mbekanyamushumo khulwane ya vhugudisi ha zwikili nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2003
﻿
﻿* Muhasho wo bvela phan?a na u ?u?uwedza u ?ea maan?a a ikonomi nga u shumisa indasi?iri dza mvelele, tsumbo. fi?imu, muzika, vhuoli, dzibugu, u gandisa na vhutsila.
﻿
﻿* Muhasho wo tshimbidza mushumo wa u ?anganedza masalela a Vho - Sara Bartmann wa dovha wa shuma kha u ita fhethu ha u vhulunga na u vhona uri zwi vhe tshihumbudzo tsha lushaka. Hedzi thandela dzo vha dzo ?angana na vhuendelamashango hapo na uri dzi ?o ?isa mbuelo kha vhupo honoho.
﻿
﻿* Muhasho wo thoma vhu?ambo ha u pembelela ?uvha ?a Mbofholowo na ?uvha ?a Vhufa hu u ?u?uwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u pembelela mbofholowo yavho ye vha i wana zwi tshi kon?a na u sedza zwiko zwavho zwa lushaka.
﻿
﻿* Vhu?umani ha Dzitshakatshaka kha Pho?isi ya Mvelele (INCP), mu?angano wa dziminis?a dza mvelele wo farwa nga ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003. Dziminis?a dza mvelele dzi linganaho 35 dzo dalela muhasho. Ma?we a mafhungo o ambiwaho o vha mafhungo a mvelele na mukatelo, mvelele, mvelele na mvelaphan?a ya ikonomi, na mvelaphan?a ya Ikonomi na u ?anganyiswa ha pho?isi dza mvelele.
﻿
﻿* Kha National Craft Imbizo na Beautiful Things exhibition ngei kha Khuvhangano ya ?ifhasi ya Mvelaphan?a i Londoleaho (WSSD), Muhasho wo nanga na u ?ana thandela khulwane dza vhutsila dzi bvaho u mona na shango lo?he. Zwithu zwo vha?iwaho nga zwan?a zwa maimo a n?ha zwo rengiswa nga ma?uvha a 22.
﻿
﻿* Oda ntswa dza Lushaka dzo ?etshedzwa kha vhu?ambo ho farwaho u ?honifha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha kona na u swikelela zwihulwane. Oda dza Lushaka ndi dzone pfufho khulwanesa dzine Afrika Tshipembe, nga kha muphuresidennde wa?o, ?a nga ?etshedza vhadzulapo vha?o na vha?we vhabvann?a.
﻿
﻿1.3 Kushumisele kwa masheleni
﻿
﻿							2002/03
﻿							R
﻿?hanganyelo yo vhewaho				457 759 000, 00
﻿Tshelede yo shumaho					429 283 101, 34
﻿Yo salaho						  28 475 898, 66
﻿
﻿Tshelede yo salaho hu ambiwa 6,22% ya tshelede ya vhukuma yo shumaho i fhambanaho na tshelede yo vhetshelwaho ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003. Vhunzhi ha zwiitisi zwa u shumiswa zwi?uku ha tshelede yo vhewaho ndi zwa uri dzi?we thandela dzi shumisaho tshelede dza zwiimiswa zwa mvelele a dzo ngo kona u fhela nga ?waha wa muvhalelano wa (R2, 474 million), na ngauri u shumiswa ha tshelede ha Freedom Park ho ongolowa nga n?ila ye ya vha i songo lavhelelwa nga mulandu wa thaidzo dza ?ogisi?iki (R24, 744 million).
﻿
﻿Zwidodombedzwa zwa tshelede yo salaho ndi zwi tevhelaho:
﻿
﻿									R?000
﻿Tshinyalelo dza zwino						374
﻿
﻿Mbadelo dzo sudzuluswaho (dza zwino)
﻿Mbadelo dzo sudzuluswaho dzi si dza tshifhinga tsho?he		260
﻿
﻿Tshanduko: zwiimiswa zwa mvelele					624
﻿
﻿Mbadelo dza tsudzuluso (tshelede)
﻿Freedom Park								24 744
﻿
﻿Dzi?we thandela dza tshelede dzine dza khou shuma		2 474
﻿
﻿?hanganyelo								28 476
﻿U shumiswa ha tshelede kha mbadelo dza tsudzuluso (85,63) ndi hone ho shumisesaho tshelede.
﻿
﻿2. Tshumelo dzi ?etshedzwaho nga Muhasho
﻿2.1 Akhaivi dza Lushaka
﻿2.1.1. Akhaivi ya lushaka i vhona uri vhathu vha khou swikelela matheria?a a dziakhaivi. Naho hu uri ma?walo a akhaivi ndi mahala, vhathu vha badeliswa u kopololwa ha ma?walo eneo ane vha ?o?a u a shumisa zwi?we-vho hu nga vha fi?imu kana bammbiri. Dzikhandiso na dzone dzi a rengiswa nahone vhathu vha a badeliswa u sudzuluswa ha data nga n?ila ya maginethe.
﻿2.1.2. Pho?isi ya u badela
﻿Radziakhaivi vha lushaka vha ta mbadelo vho sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino.
﻿2.2. Akhaivi ya Lushaka ya Fi?imu, Vidio na Muungo
﻿
﻿2.2.1. Lushaka lwa tshumelo
﻿Akhaivi ya Lushaka ya Fi?imu, Vidio na Muungo i kuvhanganya, u vhulunga na u ?ea thendelo ya u swikelela kha rekhodo dza u vhona na u thetshelesa dzine dza sikwa nga madzangano a muvhuso na o ?iimisaho nga o?he kana muthu zwawe. Ndivho dzayo ndi dzi tevhelaho:
﻿
﻿* U vhulunga rekhodo kana ma?walo a Nnyi na nnyi na a si a nnyi na nnyi a re a ndeme uri a kone u shumiswa nga nnyi na nnyi na muvhuso.
﻿* U ita uri rekhodo dzenedzo dzi wanale na u ?u?uwedza vhathu uri vha dzi shumise.
﻿* U vhona uri hu na vhulanguli na ndondolo yavhu?i ya rekhodo dzo?he dza u thetshelesa na u vhona.
﻿* U kuvhanganya rekhodo dzi si dza nnyi na nnyi na dzi fanaho na dzenedzo dzi re na ndeme ya dzwi?we nga ha vhukoni ha lushaka, vhune tshi?we tshiimiswa tsha nga si kone u zwi vhulunga zwavhu?i.
﻿* U londota redzhisi?ara dza lushaka dza rekhodo dzi si dza lushaka dzine dza vha na ndeme na u ?u?uwedza vhushumisani na u ?angana ha zwiimiswa zwi faraho rekhodo dzenedzo.
﻿* Nga u angaredza, u ?u?uwedza u vhulungiwa na u shumiswa ha vhufa hashu ha akhaivi dza ya lushaka.
﻿
﻿2.2.2. Pho?isi ya Mbadelo 
﻿
﻿Akhaivi ya Lushaka ndi yone i no ta mbadelo, yo sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino.
﻿
﻿2.3. Biro ya Heraldry
﻿2.3.1. Lushaka lwa tshumelo
﻿
﻿Biro ya Heraldry i ?walisa zwiga zwi imelaho zwiwo, madzina, madzina a tshipentshela na yunifomo dza vhathu zwavho na madzangano na zwiimiswa. I ?ea ngeletshedzo nga ha zwiga na ma?we mafhungo a fanaho na eneo ya ?ea thuso ya masheleni kha zwiimiswa, dzibodo, dzikomiti kana ma?we madzangano kana vhathu u itela u phuromotha ndivho dza u shuma dza Biro ya Heraldry.
﻿
﻿2.3.2. Pho?isi ya Mbadelo
﻿Herald ya Muvhuso i ta mbadelo, yo kwamana na Muakhaivi wa Lushaka o sedza tshiimo tsha makete tsha zwino.
﻿
﻿3. Vhuleme ha vhurangaphan?a 
﻿Muhasho u khou kon?elwa nga mulandu wa u shaya ndangulo ya zwa vhashumi. U thomiwa ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ho ita uri hu vhe na tshivhumbeo tshiswa tsha muhasho. U thusa kha u ?ahela ha maan?a, Muhasho wo vhunzhi ha zwikhala zwa mushumo zwe zwa vha zwo vulea. Naho zwo ralo, u ?adziwa ha zwikhala izwi hu nga si kone u ita uri hu vhe na tshumelo I fushaho, nahone Muhasho u ?o fanela u kwamana na Vhufaragwama ha Lushaka nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004 uri hu engedzwa mukovhe wawo u itela miholo ya vhashumi. Maano a u bveledzisa zwikili zwa vhu?e o bveledzwa u itela mushumi mu?we na mu?we wa Muhasho, na uri Ndangulo ya zwa vhashumi i khou tshimbidza maitele eneo.
﻿Muhasho wo kona nga maan?a u shandukisa zwe wa vha wo zwi vhea sa zwa ndeme kha mukano wa kuavhele kwa tshelede kwa Mutheo wa Kushumisele kwa tshelede ya Vhukati ha kotara (MTEF), fhedzi dzi?we ?ho?ea dza ndeme dzi ngaho tshelede ya Dzangano ?a Mvusuludzo ya Vhu?ifari ha sialala, Indasi?iri ya Mvelele na thandela dza mishumo dza tshelede a dzo ngo kona u dzheniswa nga ngomu ha haya maga. U dzhenisa hovhu vhuleme ha maan?a, Muhasho u ?o kwama komiti ya Kushumisele kwa Tshelede kwa Vhukati ha Kotara, wa isa khonadzeo dzi ngaho u engedza mukano wa mukovhe wo fhelelaho wa MTEF.
﻿
﻿4. Madzangano a Vhathu
﻿4.1. Madzangano a mvelele o ?anganedzwaho
﻿
﻿Zwiimiswa zwa 15 zwo ?anganedzwa uri zwi vhe zwiimiswa zwa mvelele nga minis?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi hu tshi khou tevhelwa Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele wa 1998. Zwiimiswa zwi fanela u vhumba pho?isi ya u ?anganedza na u londota ndaka yo?he, ya lushaka lufhio na lufhio ine vha vha nayo, hu tshi katelwa na zwisumbedzi, khuvhanganyo kana i?we ndaka ine ya tshimbidzea. Zwi fanela u langula ndaka yo?he ine ya vha ya muvhuso. 
﻿
﻿
﻿TSHIIMISWA					TSHELEDE YO  ?ETSHEDZWAHO
﻿								R?000
﻿Tshiimiswa tsha Northern Flagship, Pretoria			17 955
﻿Miziamu ya Iziko ya Cape Town				18 721
﻿Miziamu wa Natala, Pietermaritzburg			  3 840
﻿Miziamu wa Lushaka, Bloemfontein				  7 869
﻿Die Afrikaanse Taalmuseum, Paarl				     834
﻿The National English Literacy Museum, Grahamstown	  1 732
﻿Voortrekker Museum, Pietermaritzburg			  2 649
﻿War Museum of the Boer Republics, Bloemfontein		  1 804
﻿Robben Island Museum, Cape Town				 15 931
﻿William Humphreys Art Gallery, Kimberly			  1 188
﻿Engelenburg House Collection, Pretoria			        66
﻿Nelson Mandela museum, Umtata				   2 074
﻿Freedom Park, Pretoria					47 000
﻿National Zoological Gardens of South Africa		    8 903
﻿Tshandukiso ya Zwiimiswa zwa Mvelele			  13 000
﻿?hanganyelo							143 566
﻿
﻿4.2. Zhendedzi ?a Zwiko zwa Vhufa ?a Afrika Tshipembe ? R9, 550 million
﻿
﻿Zhendedzi ?a Zwiko zwa Vhufa ?a Afrika Tshipembe ?o thomiwa nga u ya nga Mulayo wa Vhufa wa Zwiko zwa Lushaka wa 1999 u itela u ? 
﻿
﻿* U ?ivhadza sisi?eme yo ?anganelanaho ine ya shumisana ya vhulanguli ha zwiko zwa vhufa ha lushaka
﻿
﻿* U phuromota muvhuso wavhu?i kha zwiimo zwo?he.
﻿
﻿* U ?ea vhadzulapo maan?a a u vhulunga zwiko zwavho zwa vhufa u itela mirafho i ?aho.
﻿
﻿* U vhea milayo gu?e ya vhulanguli ha zwiko zwa vhufa.
﻿
﻿* U ?ivhadza sisi?eme yo ?anganelanaho ya u ?alusa, u linga na u langula zwiko zwa vhufa zwa Afrika Tshipembe.
﻿
﻿* U thoma Zhendedzi ?a Zwiko zwa Vhufa ?a Afrika Tshipembe, khathihi na khoro yayo, u tshimbidza na u phuromotha vhulanguli ha zwiko zwa Vhufa zwa tshiimo tsha lushaka.
﻿
﻿* U vhea mikhwa na u londota vhu?ifari kha vhulanguli ha zwiko zwa vhufa Afrika Tshipembe.
﻿
﻿* U tsireledza zwiko zwa vhufa zwi re na tshihumbudzo tsha lushaka.
﻿
﻿* U langa u rengiselwa seli ha zwithu zwa vhufa zwi re na ndeme kha lushaka na u ?un?a ndaka ya mvelele ye ya ?a nga vhukwila I tshi bva kha ma?we mashango.
﻿
﻿* U ita uri mavun?u a kone u thoma ndangulo dza vhufa dzine dza ?o dzhia maan?a a u tsireledza na u langula dzi?we dza khethekanyo dza zwiko zwa vhufa.
﻿
﻿* U ?etshedza tsireledzo na vhulanguli ha fhethu na vhupo vhune ha fanelwa nga u londotiwa nga ndangulo dzapo.
﻿
﻿
﻿4.3 Zwiimiswa zwa vhutsila ha u mvumvusa
﻿
﻿Zwiimiswa zwa vhutsila zwi thusa kha u bveledza indasi?iri ya vhutsila ha u mvumvusa zwo ?isendeka kha u swikelelea, vhukoni, u fhambana na vusuludza. Zwi ?u?uwedza mveledziso khulwane ya vhutsila ha u mvumvusa. Zwiimiswa zwenezwi ndi:
﻿
﻿TSHIIMISWA						TSHELEDE YO VHEWAHO
﻿								R?000
﻿State Theatre							11 139
﻿Khamphani ya playhouse					  9 915
﻿Bodo ya Vhutsila ha u Mvumvusa ya Kapa			10 658
﻿Khoro ya Vhutsila ha u Mvumvusa ya Fureisi?a?a		  8 700
﻿Market Theatre						  4 283
﻿Widybrow Theatre						  1 405
﻿?HANGANYELO						46 100
﻿
﻿4.4. Bindu ?a Vhutsila ?a Afrika Tshipembe ? 
﻿	R1,950 million
﻿Vhutsila ha Bindu ha Afrika Tshipembe ndi khamphani ya khethekanyo ya vhu 21 yo ?iimiselaho u kunga vhalambedzi vha vhutsila nga sekhithara ya bindu na ya phuraivethe nga u thoma tshikimu tsha gavhelo tsha zwenezwo.
﻿
﻿4.5. Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Vidio na Fi?imu ? 
﻿      R12, 127 million
﻿
﻿U ya nga Mulayo wa Tshiimiswa tsha Fi?imu na Vidio tsha Lushaka wa 1997, tshiimiswa hetshi tshi bveledza na u phuromota indasi?iri ya fi?imu na vidio. I ?etshedza na u ?u?uwedza n?isedzo ya, na khonadzeo kha vhathu vhane vha bva vhupo vhu songo bveledzwaho uri vha dzhenelele kha indasi?iri. Tshiimiswa hetshi tshi dovha tsha phuromota zwibveledzwa zwapo zwa fi?imu na vidio; tshi tikedza u bveledzwa na u swikelelwa ha indasi?iri; u dzudzanya u sa lingana he ha vha hu hone kale ha tshomedzo, zwikili na zwiko zwa ?aibirari.
﻿
﻿4.6. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka
﻿      R20, 205
﻿
﻿U ya nga Mulayo wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka wa 1997, khoro i tshimbidza n?ila ya vhathu dza ita na u kho?a vhutsila. Khoro hei i dovha ya ?u?uwedza u itwa nga u angaredza ha vhutsila kha tshitshavha, u ?u?uwedza u bvisela khagala vhuvha ha lushaka nga kha vhutsila, u ?u?uwedza mbofholowo ya zwa vhutsila na u ?ea vhathu vhe vha vha vho kandeledzwa kale tswikelelo khulwane ya zwa vhutsila. Mi?we mishumo i katela u dzudzanya u sa lingana he ha vha hu hone kha ku?etshedzele kwa tshomedzo, na u ?u?uwedza vhuambeleli ha lushaka na ha mashango?avha.
﻿
﻿4.7. Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe ?
﻿	R18, 633 million
﻿Bodo i ?u?uwedza u tsivhudza nga ha u shumisa ha nyambo nnzhi na tshishumiswa tsha lushaka, na u tikedza nyambo dze dza vha dzo tsikeledzwa nga u bveledzisa, u dzi langula na u monitha u swikelelea, mafhungo na mbekanyamushumo dza kushumele. Hei mishumo i vha i tshi khou tevhedza ndaela dza mulayo wa Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe wa 1999.
﻿
﻿4.8. Dzi?aiburari
﻿
﻿ZWIIMISWA					TSHELEDE YO ?ETSHEDZWAHO
﻿							R?000
﻿      ?aiburari ya Lushaka				9 933
﻿      ?aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe	1 883
﻿      Dzangano ?a Vhashumi vha Mabofu vha SA	   312
﻿      ?HANGANYELO				12 128
﻿
﻿?aiburari dzi vhulunga na u ?u?uwedza u ?ivhadza u vha hone ha vhufa ha ma?walo ha lushaka, na u dzudzanya ma?we a mafhungo a elanaho na eneo. Dzi katela na ?aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, ine ya u ?etshedza tshumelo ya ?aiburari na ya mafhungo kha mabofu na vhane vha vhala nga u phuphuledza, na zwi?we zwi elanaho na zwenezwo.
﻿
﻿5. Ma?we madzangano e a badelwa nga mupfukiso
﻿
﻿Muhasho u tikedza na u ?u?uwedza thandela dze dza ?iimisela u alusa vhutsila na mvelele, ndivho dza Akhaivi dza Lushaka na luambo. Kha hoyu mushumo muhasho u khou ita mbadelo dza ndambedzo kha zwiimiswa, dzibodo, dzikomiti, ma?we madzangano a nnyi na nnyi na vhathu. Komiti dzo fhambanaho dza masheleni kha Muhasho dzi linga khumbelo dza thandela dzine dza bva kha vhashelamulenzhe dza dzhena kha memorandamu dza thendelano na madzangano musi ho no itwa tsheo dza u lambedza thandela yeneyo nga masheleni. Nga ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003 mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Muhasho dzo badela mitengo i tevhelaho.
﻿
﻿MBEKANYAMUSHUMO		KHETHEKANYO		?HANGANYELO
﻿										R?000
﻿2: Vhutsila, Mvelele na Luambo 	U phuromotha vhutsila na mvelele
﻿    kha tshitshavha			kha ?a SA				14 031
﻿					Vhupinduleli, u khakhulula na	
﻿					Vhupulani ha nyambo			     987
﻿
﻿3: Mveledziso ya vhutsila na	U phuromotha vhutsila na mvelele
﻿    vhushaka ha dzitshakatshaka	kha mashango?avha			  2 243
﻿					u fhungudza vhushai			25 587
﻿					indas?ri dza zwa mvelele		20 000
﻿4: Vhufa, Akhaivi ya Lushaka	U phuromotha vhufa			 3 887
﻿    na Tshumelo dza ?aiburari	Akhaivi dza Lushaka dza Afrika 
﻿					Tshipembe				600
﻿					Ndaka (mveledziso ya tshomedzo) 	63 702
﻿
﻿?HANGANYELO GU?E							131 337
﻿
﻿
﻿6. Nzudzanyo dza Vhuvhusi ha Mu?anganelano
﻿
﻿Nga ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003 muhasho wo vha u na komiti ya u oditha, ine ya shuma u ya nga Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama ha Vhathu (PFMA), wa 1999 na Milayo ya Vhufaragwama (dziTR) wo vhewaho nga fhasi hawo, na u ?etshedza kha pfanelo dzawo dzi sa fani na dzi?we. Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Oditha o vha a Vho ? S Kajee, Mulangi wa Gobodo Corporate Governance Services. Mi?we mira?o ya komiti ho vha hu:
﻿
﻿Mura?o			Tshiimiswa				Vhuimo
﻿
﻿Dokotela RM Adams	Muhasho wa Vhutsila, mvelele	Mulangi-Dzhenerala
﻿(we a vha a muofisiri)	Saintsi na Thekhini?odzhi
﻿
﻿Vho- P Benade		Muhasho wa Pfunzo		Mulangi-Muhulwane
﻿								Tshumelo dza mu?a
﻿								nganelano
﻿Dokotela N Frick		Khoro ya dziGeoscience	Muofisiri Muhu-
﻿								lwane wa 
﻿      khorotshitumbe
﻿Vho- Moloi			Tshiimiswa tsha Afrika tsha	Mulanguli wa 
﻿      SA					Gwama
﻿
﻿Hu ?o vhumbiwa Komiti ntswa ya U Oditha ya 1 Lambamai 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2004.
﻿
﻿Yuniti ya Odithi ya nga Ngomu yo ita ndingo ya khombo ine ya nga bvelela ya muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi u itela u swikelela ?ho?ea dza muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele, na u thoma pulane ya kuodithele ya nga ngomu ya ?waha nga ?waha.
﻿
﻿Hu na pulane ya u thivhela vhuvhava ine ya khou shuma u itela u shumisa maga a u thivhela vhuvhava na u tsivhudza nga ha u vha hone ha vhuvhava. Sa tshipi?a tsha maano haya, lu?ingo lwa u lidza ndwevha lwo thoma u shuma.
﻿
﻿Sa izwi Muhasho u tshi isa phesenthe khulwane ya mugaganyagwama wayo kha zwiimiswa zwa vhathu, na Vho-Minis?a vha tshi nga litsha u tevhela PFMA u ya nga khethekanyo ya 63 (2), ho sikwa yuniti ya nga thungo ya u monitha na u tshimbidza vhuvhusi ha mu?anganelano, fhedzi nga u shaeya ha tshikhala i ?o thoma u shuma mishumo yayo nga 2003/2004.
﻿
﻿7. Mvelaphan?a nga ha khwinifhadzo dza Vhulanguli ha Masheleni
﻿
﻿Muhasho wo thola Muofisiri Mufareli Muhulwane wa zwa Gwama u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 nga murahu ha musi muhasho muswa wo thoma u shuma nga wo?he. Hu khou lavhelelwa uri Muofisiri wa Gwama wa Tsho?he u ?o tholiwa u bva nga ?a 1 Fulwi 2003 kha vhuimo ha Mulanguli Muhulwane.
﻿
﻿U shumiswa ha Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama ?a Vhathu wa 1999 (Mulayo wa vhu 1 wa 1999) [PFMA] na Milayo ya Vhufaragwama [dziTR] wo bviswaho u ya nga khethekanyo dza 76 na 77 dza PFMA ndi hone hune ha ?o thoma u dzhielwa nzhele kha Muhasho. Vhurumiwa kha hoyu mushumo ho no tendelwa nahone vhu khou shuma. Naho mvelaphan?a yo no vha hone kha ma?we masia, zwi?we zwi ?o ?o?a maan?a o ?alaho nga ?waha wa muvhalelano wa 2003/2004.
﻿
﻿Sa zwe zwa vha zwo humbelwa nga PFMA, mivhigo yo fhelelaho ya zwa masheleni yo ?etshedzwa tshifhinga tsho?he kha vhashelamulenzhe. Nga nn?a ha ?ho?ea dza muvhuso, Muhasho na wone u na n?ila yawo ya u vhiga na u langula kushumiselwe kwa tshelede. Hezwi zwi vhonala kha u vhulunga hu?uku he ha vhonala nga tshino tshifhinga tsha mivhigo (hu sa katelwi thandela dza ndaka dzine Muhasho a u na ndango yadzo kha u koloda u fha?a na u langa rakon?iraka) 
﻿
﻿8. Mafhungo a Vhukoni
﻿
﻿Ngauri Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo thomiwa zwenezwino nga ?hangule 2002, a wo ngo tou vha na Tshinyalelo dza Lushaka dzo tou anganyelwaho dza ?waha wa muvhalelano wa 2002/2003 kana pulane ya maitele ya tshifhinga tsha 1 ?hangule 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2003. Mbekanyamushumo dzadzo dzo ?o tea u dzudzanyululwa kha Khumbulelo dza Kudzudzanyele dza 2002/2003, dze dza ita uri u vhiga lwa tshiofisi u ya nga ndivho dzo vhewaho kha Khumbulelo dza Tshinyalelo dza Lushaka khathihi na maano a kuitele a Muhasho wa kale wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi zwi kon?e. Zwo naniswa na nga uri n?ila dzayo dza muvhalelano na gwama na dzo thoma u shuma nga ?a 1 Lara 2002. Naho zwo ralo, maitele a vhukoni o thomiwaho kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi o vhulungiwa nga mi?angano ya vhulanguli na zwi?we zwivhumbeo zwa mvelaphan?a ya u linga vhukoni ine ya dzula i tshi khou itwa u fana na maitele a Vhuodithi ha Ngomu na Komiti dza u Oditha. A hu na maitele a nga nn?a o shumiswaho u khwa?hisedza mafhungo a ndingo dza vhukoni nga nn?a ha ndingo dzo ?oweleaho dza Muoditha Dzhenera?a.
﻿
﻿9. Thendelo
﻿
﻿Zwitatamennde zwa ?waha nga ?waha zwo dzudzanywaho kha masia?ari 67 u swika 90 zwo ?anganedzwa nga Muofisiri wa Muvhalelano.
﻿
﻿
﻿Prof. Itumeleng Mosala
﻿Mulangi ? Dzhenera?a
﻿?uvha: 28 Shundunthule 2003
﻿
﻿Muvhigo wa Muoditha ? Dzhenera?a
﻿
﻿MUVHIGO WA MUODITHA ? DZHENERALA WA ZWITATAMENNDE ZWA MASHELENI ZWA MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE ? [VOTE 34] WA TSHIFHINGA TSHA MI?WEDZI YA MALO YO FHELAHO NGA 31 ?HAFAMUHWE 2003
﻿
﻿1. MUSHUMO WA U ODITHA
﻿
﻿Zwitatamennde zwa masheleni sa zwe zwa dzudzanywa kha masia?ari 67 u swika 90, zwa tshifhinga tsha mi?wedzi ya malo yo thomaho nga 31 ?hafamuhwe 2003, zwo odithiwa u ya nga khethekanyo ya 188 ya Ndayotewa ya Riphabu?iki ya Afrika Tshipembe, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), u tshi vhaliwa na khethekanyo dza 3 na 5 dza mulayo wa Muoditha ? Dzhenerala, wa 1995 (Mulayo wa vhu 12 wa 1996). Hezwi zwitatamennde zwa masheleni, u londolwa ha maga avhu?i a u langa na u tevhedzwa ha milayo yo vhewaho ndi vhu?ifhinduleli ha muofisiri wa muvhalelano. Vhu?ifhunduleli hanga ndi u ?ahisa muhumbulo wanga kha hezwi zwitatamennde u ya nga ha odithi.
﻿
﻿
﻿
﻿2. TSHIVHUMBEO NA VHUHULWANE
﻿
﻿Odithi yo itwa ho sedzwa zwitatamennde zwa Maimo a Vhuodithi a Afrika Tshipembe. Hezwo zwitatamennde zwi ?o?a pulane na u oditha u itela u vha na vhu?anzi uri zwitatamennde zwa masheleni a zwo ngo khakhea.
﻿
﻿   Odithi i katela:
﻿
﻿* u linga, nga n?ila ya ndingo, vhu?anzi ha u tikedza ?hanganyelo zwo sumbedzwaho kha zwitatamennde zwa masheleni,
﻿* u gaganya milayo ya muvhalelano ine ya shumiswa na u anganya hune ha itwa nga vhulanguli, na 
﻿
﻿* u sedzulusa tshivhumbeo tsho fhelelaho tsha tshitatamennde tsha masheleni.
﻿
﻿Ri tshi ya phan?a, odithi i katela na mulingo wa vhu?anzi vhune ha tikedza u tendelana na nga n?ila dzo?he nga milayo na ndaulo dzazwo dzo?he dze dza ?ivhadzwa dzine dza tshimbilelana na mafhungo a masheleni.
﻿
﻿Ndi a fulufhela uri Odithi i sumbedza muhumbulo wanga nga n?ila i fushaho.
﻿
﻿3. MUHUMBULO NGA HA ODITHI
﻿
﻿U ya nga ?ne zwitatamennde zwa masheleni nga u fulufhedzea zwi sumbedza tshiimo tsha masheleni tsha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (muhasho) tsha mi?wedzi ya malo yo fhelaho nga dzi 31 ?hafamuhwe 2003 na mvelelo dza kushumele na kushumisele kwa masheleni zwa tshifhinga tshenetsho zwo fhela u ya nga kutshimbilele kwa muvhalelano kwo randelwaho.
﻿
﻿4. NYOMBEDZELO YA MAFHUNGO
﻿
﻿Hu si na u ?alutshedza muhumbulo wa odithi wo ?ahiswaho afho n?ha, ho sedzeswa mafhungo a tevhelaho:
﻿
﻿4.1. Mbadelo dza mupfukiso dzi si dza tshifhinga tsho?he
﻿
﻿Vhuleme vhu tevhelaho ho wanala musi hu tshi khou odithiwa mbadelo dzi si dza tshifhinga tsho?he:
﻿
﻿* Hu?we mbadelo yo vha i si na ma?walo o teaho a u i tikedza
﻿* kudodombedzelwe kwa milayo kwo vha ku songo tevhedzwa u fana na:
﻿- u sa vha hone ha ?hanzi kha ma?walo
﻿- u ?olwa ha tshifhinga tsho?he ha thandela
﻿- u kovhekanywa ha tshileme kha tsheo dza u ita mbekanyamushumo
﻿
﻿* U sa vha hone ha madalo a vhuingameli ho dzudzanywaho kana vhu songo dzudzanywaho kana u tsedzuluso dza vhukoni.
﻿
﻿* U sa vha hone ha milayo tshifhinga tsho?he kha dzithendelano.
﻿
﻿
﻿
﻿4.2. Thiyetha ya Windybrow
﻿
﻿Ho tholiwa mukwamanyi uri a ?o?uluse u sa dzudzanyea kha mitikedzo ya R2.4 million yo badelwaho Thiyetha ya Windybrow. Muvhigo wa u thoma u khwa?hisedza uri hu na u sa dzudzanywa zwavhu?i na vhu?we vhua?a. Tshifhingani tsha musi hu tshi dzudzanywa hoyu muvhigo ?ho?uluso dzo vha dzi saathu u fhela.
﻿
﻿4.3. Odithi ya nga Ngomu
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo fhandekana na Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi nga ?a 1 ?hangule 2002. U bva tshe ya fhandekana a ho ngo bveledzwa tshi?irathedzhi tshiswa tsha vhuodithi ha nga ngomu tsha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa nahone a ho ngo vha na odithi dzo khunyeledzwaho nga tshenetshi tshifhinga. Zwi amba uri a hu na mivhigo ya odithi dza nga ngomu ine ra nga ?itika ngayo.
﻿
﻿44. Ndaka
﻿
﻿Nga n?hani ha u fhandekana ha we wa vha u Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi, muhasho wo humbelwa uri u dzudzanye mutevhe wa ndaka na vhu?ifhinduleli zwine zwa fanela u pfukiselwa kha mihasho miswa yo sikiwaho. U ya nga khethekanyo ?hukhu ya 42 (2) ya Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Vhathu wa 1999 (Mulayo wa vhu 1 wa 1999) mutevhe u fanela u sainiwa nga vhaofisiri vha muvhalelano vha mihasho ine ya ?o fhiwa ndaka.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿5. Dzindivhuho
﻿
﻿Thuso yo ?etshedzwaho nga vhashumi vha muhasho nga tshifhinga tsha odithi I khou livhuhiwa nga maan?a.
﻿Muoditha Dzhenera?a
﻿Pretoria 22 Fulwana 2003
﻿
﻿Tshitatamennde tsha Pho?isi dza Muvhalelano
﻿
﻿TSHITATAMENNDE TSHA PHO?ISI DZA MUVHALELANO NA MA?WE MAFHUNGO A YELANAHO NA ZWENEZWO A MI?WEDZI YA MALO YO FHELAHO NGA 31 ?HAFAMUHWE 2003
﻿
﻿Zwitatamennde zwa masheleni zwo dzudzanyiwa ho sedzwa pho?isi dzi tevhelaho, dze dza shumiswa kha matheria?a o?he, nga nn?a ha musi zwo tou sumbedzwa nga i?we n?ila. Hone-ha, he zwa fanela na u pfesesea, ho ?adziswa nga u bviselwa nn?a ha ma?we mafhungo u itela u khwa?hisedza ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni na u fusha ?ho?ea dza muvhuso dza Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Vhathu, mulayo wa vhu 1 wa 1999 (sa zwe zwa khakhululwa nga mulayo wa vhu 29 wa 1999), Milayo ya Vhufaragwama ya Muhasho na Zwiimiswa Ndayotewa zwo bviswaho hu tshi tevhelwa Mulayo na Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo, mulayo wa vhu 5 wa 2002.
﻿
﻿1. Theo ya ndugiselo
﻿
﻿Zwitatamennde zwa masheleni zwi dzudzanyiwa nga n?ila ya kheshe ya muvhalelano nga nn?a ha musi zwo sumbedzwa nga i?we n?ila. Tshiimiswa tsha u vhiga tshi khou shanduka u bva kha u vhiga kheshe u ya kha u vhiga nga nyaluwo ya muvhalelano. Kha zwa kheshe, mirengelano ya muvhalelano na zwi?we zwiwo zwi tendiwa arali musi zwo wanala hu si ni ho ?anganedzwa kheshe kana ho badelwa lini.
﻿
﻿2. Mbuelo
﻿
﻿Masheleni o ?etshedzwaho muhasho a bva kha mugaganyagwama wa u fhedzisela une wa vhidzwa u pfi Mugaganyo wo Humbulelwaho wa Tshinyalelo dza Lushaka/ Vun?u. Masheleni o ?etshedzwaho a songo humbulelwa a humiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ Vun?u.
﻿
﻿Nzwalelo na Tshelede i songo shumaho ine ya ?anganedzwa zwi tendiwa musi zwi tshi ?anganedzwa, nahone a hu na nyengedzo dzine dza itwa kha nzwalelo kana tshelede dzo salaho dzo ?anganedzwaho u bva tshifhinga tshe ya ?anganedzwa u swika magumoni a tshifhinga tsha u vhiga. Dzi dzhiwa sa mbuelo kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho dza fhiriselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ Vun?u.
﻿
﻿3. Tshinyalelo dza tshifhinga tshipfufhi
﻿
﻿Tshinyalelo dza zwino dzi vhonala kha tshitatamennde tsha masheleni musi dzi tshi badelwa.
﻿
﻿4. U shumiswa ha Tshelede hu si na thendelo, hu si ho ngonani, na u sa vhuedza na ha u la?ekanya
﻿
﻿U shumiswa ha tshelede hu si na thendelo zwi amba:
﻿* U shumiswa ha masheleni ho kalulaho kana u shumiswa ha tshipi?a tshihulwane tsha masheleni o ?etshedzwaho, kana
﻿
﻿* U shumiswa ha masheleni kha zwe a vha a songo tea u shuma zwone kana, arali hu kha tshipi?a tshihulwane, a songo shumaho nga n?ila yo teaho.
﻿
﻿Tshinyalelo yeneyo i siho mulayoni, i dzhiwa sa ndaka ya zwino kha bammbiri dza u ?anganyela u swikela yeneyo tshinyalelo i tshi ?anganedzwa u bva kha tshipi?a tsha vhuraru kana i tshi badelwa nga masheleni o ?etshedzelwaho zwenezwo.
﻿
﻿Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi zwi amba tshinyalelo, nga nn?a ha tshinyalelo dzi songo tendelwaho, dzine dza itwa hu songo tevhelwa mu?we wa milayo hu tshi katelwa:
﻿
﻿* Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni ha Nnyi na nnyi,
﻿
﻿* Mulayo wa Bodo ya Thendara ya Muvhuso, kana milayo mi?we na mi?we yo itwaho hu tshi tevhelwa hei milayo, kana
﻿
﻿* Mulayo mu?we na mu?we wa vun?u wo itelwaho zwa u ?anganedza kha vun?u ?ene?o.
﻿
﻿Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi dzi dzhiwa sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho. 
﻿Tshinyalelo dzi sa vhuyedzi na dzo tambiseaho zwi amba tshinyalelo dze dza sokou itwa dze dza vha dzi tshi nga ?i phephiwa arali zwo vha zwo ?hogomelwa zwavhu?i. Tshinyalelo dzo tambiseaho na dzi songo vhuyedzaho dzi vhilwa kha muofisiri a re na vhu?ifhinduleli (hu fanela u kokodzwa tshelede kha muholo), kana ha shumiswa tshelede yo vhetshelwaho zwenezwo arali a re na vhu?ifhinduleli a sa khou kona u wanala.
﻿
﻿5. Zwikolodo zwo thuthiwaho
﻿
﻿Zwikolodo zwi thuthiwa arali ho wanala uri a zwi vhilei. A hu na zwine zwa itwa kha tshelede dzi songo wanalaho murahu.
﻿
﻿6. Tshinyalelo ya ndaka yo rengwaho
﻿
﻿Tshinyalelo dza thundu dzo rengwaho nga 31 ?hafamuhwe 2003 dzine dza ?o shumiswa nga ?waha wa muvhalelano u tevhelaho dzi a thuthiwa tsho?he musi dzi tshi ?anganedzwa na u fhindulelwa uri ndi tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o ?anganedzwaho. Ndaka (ndaka ya tsho?he na ine ya pfulusea) i a vhewa mutengo, zwi amba uri i thuthiwa musi ho no badelwa.
﻿
﻿7.Vhubindudzi
﻿
﻿Zwine zwa  rengisea zwi a rengiswa. Ndeme ya makete i ?anganyelwa nga u sedza kha mitengo ye ya vha i hone musi mimakete ya stock exchange i tshi valwa kha sia?ari ?a  tshitatamennde.
﻿
﻿Vhubindudzi ha tshifhinga tshipfufhi hu sa katelwi ha u ?itika ngaho vhu a sumbedzwa kha tshite?wa tsha mutengo ha dovha ha itwa nzudzanyo hune u ya nga vhalangi, vhubindudzi ha vha vhu sa khou tshimbila zwavhu?i. He vhubindudzi vha sa tshimbile zwavhu?i zwi dzhiwa sa tshinyalelo dzo iteaho musi zwi tshi vhonala uri a zwi khou tshimbila zwavhu?i. 
﻿Nyengedzedzo kha masheleni ane a vha o sala a ndaka ya u ?itika ngayo a zwine zwa rengisea e a khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu a a pfukiswa uri a ye u lingululwa ndeme na vhu?we vhuthivhi kha ndinganyiso ya vhafaramikovhe. Phungudzo dzine dza imela nyengedzedzo dzo fhiraho dza ndaka ya u ?itika ngayo ine ya fana na ine ya rengisea dzi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho. Nyengedzedzo/ Phungudzo kha tshelede ine ya vha yo sala ya ndaka ya u ?itika ngayo ye ya khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshipfufhi i a lifhiwa ya tshadzhiwa sa tshitatamennde tsha mbuelo.
﻿
﻿U bviswa ha vhubindudzi, tshelede ine ya sala kha tshelede yo salaho na tshelede yo pfukiswaho zwi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha mbuelo. Kha u bviswa ha ndaka ya u ?itika ngayo ine ya rengisea ine ya khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu, tshelede ine ya khou sedzuluswa na dzi?we dzo salaho dzine dza elana na zwenezwo dzi a pfukiselwa kha mbuelo dzo vhuiswaho.
﻿
﻿8. Vhubindudzi kha zwiimiswa zwi laulwaho
﻿
﻿Vhubindudzi kha zwiimiswa zwi laulwaho ndi zwi?a zwiimiswa hune zwiimiswa zwine zwa vhiga zwa kona u shumisa maan?a a tevhelaho kha u langula pho?isi dza kushumele na dza masheleni a tshiimiswa uri zwi kone u wana mbuelo kha mishumo yazwo:
﻿
﻿* U thola kana u pandela mira?o minzhi kana yo?he ya bodo ya vhalangi vha tshiimiswa kana dzangano ?ine ?a lingana na?o;
﻿* u thola kana u pandela muofisiri muhulwane wa tshiimiswa;
﻿* u livhisa vouthu dzo?he kana vhunzhi hadzo kha mi?angano ya bodo ya vhalangi kana dzangano ?ivhusi ?ine ?a fana na?o; kana 
﻿* u langa pfanelo dzo?he dza u voutha kana vhunzhi hadzo kha mu?angano gu?e wa dzangano ?ene?o.
﻿* vhubindudzi kha zwiimiswa zwi langiwaho zwi sumbedzwa sa thengo.
﻿
﻿9. Zwi?anganedzwa
﻿
﻿Zwi?anganedzwa a zwi anzeli u vhewa kha tshite?wa tsha kheshe kha muvhalelano. Hone-ha zwi?anganedzwa zwine zwa katelwa kha sia?ari ?a ndinganyiso sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu kana sa tshelede yo dzhenaho kha tshitatamennde tsha mbuelo, musi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga n?ila ya kheshe kha muvhalelano, zwi sumbedzwa nga thungo kha notsi u itela u tshimbidza zwavhu?i ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni.
﻿
﻿      
﻿10. Zwine zwa fanela u badelwa 
﻿
﻿Zwine zwa fanela u badelwa a zwi anzeli u vhewa fhasi ha tshite?wa tsha 
﻿kheshe kha muvhalelano. Hone-ha zwine zwa fanela u badelwa zwo 
﻿katelwaho kha sia?ari ?a ndinganyiso zwi bva kha rasithi dza kheshe dze 
﻿dza lindelwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vun?u/ Lushaka 
﻿kana hu?we-vho.
﻿      
﻿11. Mulayo 
﻿
﻿Mulayo ndi vhu?ifhunduleli ha i?we tshelede. Milayo a i anzeli u vhonala nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano, fhedzi tshi bviselwa khagala nga thungo kha notsi u itela u tshimbidza zwavhu?i ndeme ya zwa masheleni.
﻿
﻿12. Vhu?inekedzeli ha u shumisa
﻿
﻿Vhu?inekedzeli ha u shumisa ha tshifhinga tsho salaho u bva ?uvha ?a 
﻿muvhalelano u swikela mafheleloni a thendelano ya u shumisa zwi bviselwa 
﻿khagala sa n?ivhadzo kha zwitatamennde zwa masheleni. Hovhu 
﻿vhu?i?ekedzeli a vhu vhonali kha sia?ari ?a ndinganyiso sa vhu?ifhinduleli 
﻿kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano. 
﻿
﻿13. Nyengedzo
﻿
﻿Heyo tshelede i imela thundu/ tshumelo yo ?etshedzwaho, fhedzi hu si 
﻿na tsumbathengo yo ?anganedzwaho KANA tsumbathengo yo ?anganedzwaho fhedzi ya fhedza i songo badelwa u swikela ?waha u tshi fhela. Hedzi tshelede a dzi sumbedzwi kha sia?ari ?a ndinganyiso sa vhu?ifhinduleli kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano, fhedzi naho zwo ralo zwi a bviselwa khagala.
﻿
﻿
﻿
﻿14. Mbuelo dza vhashumi
﻿
﻿Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana
﻿
﻿Mutengo wa Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana u vhewa kha tshitatamennde tsha mbuelo nga tshifhinga tsha u vhiga tshine mbadelo ya itwa ngatsho. Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana, dzine dza ?u?uwedza vhu?ifhinduleli ha zwa mulayo kana vhu re na mbuelo, dzi a imiswa u swikela dzi tshi kona u kalea dza vhewa mutengo. Zwidodombedzwa zwa hedzi mbuelo na vhu?ifhinduleli vhune ha nga vha hone zwi bviselwa khagala sa n?ivhadzo kha zwitatamennde zwa masheleni nahone a zwi ?waliwi kha tshitatamennde tsha mbuelo.
﻿
﻿Mbuelo dza u fheliswa
﻿
﻿Mbuelo dza u fheliswa dzi a ?waliwa nahone dza buliwa fhedzi arali mbadelo dzo itwa.
﻿
﻿Mbuelo dza u notha
﻿
﻿Muhasho u ?etshedza mbuelo kha vhatholiwa vhawo nga pulane ya mbuelo yo dzudzanywaho ya vhatholiwa vha muvhuso. Hedzi mbuelo dzi badelwa nga mutholi na mutholiwa. Mbadelo dza mutholi kha tshikwama hetshi dzi itwa musi tshelede i tshi badelwa kha tshikwama. A hu na maga a no vhewa kha mbuelo dza u notha kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho. Vhu?ifhinduleli ho?he vhune ha nga vha hone vhu a ?waliwa kha zwitatamennde zwa masheleni zwa Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ Vun?u hu si kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho wa mutholiwa.
﻿
﻿Mbuelo dza zwa dzilafho
﻿Muhasho u ?etshedza mbuelo (dza vho?he/ vha?we) vha vhashumi nga pulane dza mbuelo dzo dzudzanywaho. Hedzi mbuelo dzi badelwa mutholi na/ kana mutholiwa. Mbadelo dza mutholi dzi buliwa musi tshelede yo no badelwa kha tshikwama. A huna milayo i no vhewa i no vhewa ya mbuelo dza dzilafho kha zwitatamennde zwa muhasho.
﻿
﻿Mbuelo dza zwa dzilafho dza u notha dza mira?o yo nothaho dzi badelwa musi ho no badelwa kha tshikwama.
﻿
﻿15. Mbuelo dzo sengedzwaho
﻿
﻿Mbuelo dzo sengedzwaho ndi tshelede ine ya lingana na ndeme ya vhubindudzi  na/ kana khadzimiso yo sengedzwaho, kana diphosithi yo badelelwaho vhatholiwa vha fulo ?a nn?a, lwa u tou thoma kha ?waha wa muvhalelano wo fhiraho. Musi dzi tshi khou bviswa, u badelwa murahu kana u vusuludzwa, tshelede dzenedzo dzi a pfukisea dza iswa kha Tshikwama tsha Mbuelo.
﻿
﻿16. Mbuelo dzine dza kona u vusuludzwa 
﻿
﻿Mbuelo dzine dza kona u vusuludzwa dzi imela mbadelo dzine dza itwa nga u ?walwa kha tshitatamennde tsha mbuelo sa tshinyalelo ya mi?waha yo fhiraho dze dza kona u dzhiululwa kha muhadzimi nge a sa kone u shuma hu tshi tevhelwa thendelano. Ndifho dzi a pfukiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo musi mbadelo i tshi ?anganedzwa.
﻿
﻿17. Figara dza u vhambedza
﻿
﻿Vhu?ambo vhune ha elana na vhutsila na mvelele ho ?o iswa kha Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele u bva kha we wa vha u Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi, we wa guma nga 31 Fulwana 2002. Zwenezwo, muvhigo wa Muhasho ndi wa  mi?wedzi ya malo fhedzi, a u na figara dza u vhambedza.
﻿
﻿
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa ingamela
﻿
﻿Zwitatasitiki na mafhungo o an?adzwaho kha itshi tshipi?a tsha muvhigo wa ?waha zwi a ?o?ea u ya nga Ndima ya 1, Tshipi?a tsha III J.3 tsha Ndaulo dza 
﻿Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001 nahone zwo tetshelwa Mihasho yo?he ine ya vha nga ngomu ha Tshumelo ya Muvhuso nga Minis?a wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo. Mbekanyo dza zwi?atasi?iki dzi ?etshedza mafhungo a vhuimo ha n?ha nga mafhungo a ndeme a kwamaho zwa ndangulo ya vhashumi. Ndivho ya mafhungo ndi u gudisa kana u nea maan?a vhasimamilayo, midia, vhathu na vha?we vhashumisani vha ndeme u lavhelesa arali mihasho i tshi khou:- _ shumisa maan?a e ya ?ewa nga Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa Masheleni a Muvhuso nga n?ila yo teaho, _ swikelela zwithu zwa ndeme zwa tshandukiso zwa lushaka zwo thomiwaho nga khabinete, tsumbo, nyito ya u dzhiela n?ha vhe vha vha vho thudzelwa kule mishumoni. Mivhigo ya ?waha nga ?waha i bviswa mafheloni a ?waha wa muvhalelano. Ndivho ya izwi ndi u khwa?hisedza vhu?ifhinduleli ha Muhasho kha vhashumisani navho. Mbekanyo dzine dza vha kha uyu muvhigo dzo khwiniswa tshifhinga tsho?he nga Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo (DPSA). Arali hu na zwine vha tama zwi tshi nga dzheniswa kha uyu muvhigo, vha humbelwa uri vha rumele magaganywa (hu na thikhedzo i pfalaho)
﻿kha:-
﻿Mulangi-Dzhenera?a
﻿Muhasho wa Tshumelo ya Vhathu na Ndaulo 
﻿A LIVHISWE KHA:
﻿Yuniti ya Mafhungo ya Tshumelo ya Muvhuso
﻿(Public Service Information Unit)
﻿P.O. Box 916, Pretoria, 0001
﻿psiu@dpsa.gov.za
﻿Fekisi: (012) 314-7020
﻿
﻿U khwa?hisedza uri hu vhe na tshifhinga tsho linganaho tsha u ?ola na u dzhenisa magaganywa avho, vha vhone uri a vha o swika nga ?a kana phan?a ha ?a 31 ?hangule.
﻿Arali vha tshi ?o?a mafhungo nga vhu?alo na ?halutshedzo malugana na maipfi o shumiswaho kha iyi khethekanyo ya Muvhigo, Kha vha kwame nyan?adzo ine ya wanala DPSA ine ya vhidzwa 'A guide to understanding the oversight report of departmental annual reports'. Vha nga wana khophi ya gaidi kha mihasho yo?he kana kha webusaithi ya DPSA ine ya vha (www.dpsa.gov.za).
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿4.1 Tshinyalelo
﻿Mugaganyagwama wa mihasho u ya nga dzimbekanyamushumo. 
﻿Mbekanyo dzi tevhelaho dzi nweledza Tshinyalelo yo odithiwaho lwa u fhedza nga mbekanyamushumo (Mbekanyo ya 1.1) na khethekanyo ya miholo (Mbekanyo ya 1.2). Nga u angaredza, i ?etshedza kana i sumbedza tshinyalelo yo?he kha vhashumi u ya nga mbekanyamushumo i?we na i?we kana khethekanyo dza miholo kha muhasho.
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿92 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 1.1 ? Tshinyalelo dza Vhashumi nga Mbekanyamushumo, 2002/ 03
﻿
﻿Mbekanyamushumo
?hanganyelo ya Tshinyalelo
﻿(R?000)
?hanganyelogu?e ya Vhashumi
﻿(R?000)
Tshinyalelo ya Vhugudisi
﻿(R?000)
Tshumelo dza Phurofeshinala na dza Tshipentshela
﻿(R?000)
Mbadelo ya Vhashumi sa phesenthe ya ?hanganyelogu?e ya Tshinyalelo 
Mbalokati ya Mbadelo ya Vhashumi nga mushumi
﻿(R?000)
Ndaulo






Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha






Mveledziso ya Mvelele na
﻿Vhushaka ha Dzitshaka






Vhufa, Akhaivi dza Lushaka
﻿na Tshumelo dza
﻿?aiburari dza Lushaka






?hanganyelogu?e














﻿Mbekanyo ya 1.2 ? Mbadelo dza vhashumi u ya nga khethekanyo dza muholo, 2002/ 03
﻿
﻿Khethekanyo dza muholo
Tshinyalelo ya Vhashumi
﻿(R?000)
% ya ?hanganyelogu?e ya mbadelo ya vhashumi
Mbalokati ya mbadelo ya vhashumi nga mushumi (R?000)
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele ya 1-2)



Vha re na vhukoni  (levhele ya 3-5)



Mveledziso ya vhukoni ha n?ha (levhele ya 6-8)



Ndaulo ya vhukoni ha nthesa (levhele ya 9-12)



Vhulangi ha N?ha (levhele ya 13-16)



?hanganyelogu?e




﻿93 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo i tevhelaho i ?etshedza manweledzo a mbekanyamushumo i?we na i?we. (Mbekanyo ya 1.3) na khethekanyo dza miholo (Mbekanyo ya 1.4), na tshinyalelo dza miholo, tshifhinga tsho engedzedzwaho tsha u shuma, thikhedzo ya vha re na dzinn?u na thuso ya zwa dzilafho. Hu?we na hu?we, mbekanyo i sumbedza phesenthe dza mugaganyagwama wa vhashumi dze dza shumiswa kha izwi zwithu.
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 1.3 - Miholo, U shuma tshifhinga tsho engedzwaho, thikhedzo ya vha re na dzinn?u na Thuso ya zwa Dzilafho nga mbekanyamushumo, 2002/03
﻿Programme Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
﻿Mbekanyamushumo              Miholo                          Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u shuma                                  HOA                    Thuso ya      zwa Dzilafho
﻿
﻿
﻿
?hanganyelogu?e
﻿(R?000)
Muholo sa % ya mbadelo ya vhashumi
?hanganyelogu?e
Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u Shuma
   ?hangan yelogu?e
HOA sa phesenthe ya mbadelo ya vhashumi
﻿(R?000)
T(hanganyelogute
Thuso ya zwa dzilafho sa % ya mbadelo ya vhashumi
Ndaulo








Vhutsila, Mvelele, na Luambo kha Tshitshavha








Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka








Vhufa, Dziakhaivi na Tshumelo dza ?aiburari dza Lushaka








Tshumelo








?hanganyelogu?e









﻿Mbekanyo ya 2.4 - Miholo, U shuma u fhirisa tshifhinga tsho vhewaho, thikhedzo ya vha re na dzinn?u na Thuso ya zwa Dzilafho nga Khethekanyo ya Miholo, 2002/03
﻿Programme Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
﻿Khethekanyo ya miholo              Miholo                    Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u shuma                           HOA                    Thuso ya zwa DzilafhoOvertime 
﻿
﻿Ho
﻿
?hanganyelogu?e
﻿(R?000)
Muholo sa % ya mbadelo ya vhashumi
?hanganyelogu?e
Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u Shuma
?hanganyelogu?e
HOA sa phesenthe ya mbadelo ya vhashumi
﻿(R?000)
T(hanganyelogute
Thuso ya zwa dzilafho sa % ya mbadelo ya vhashumi
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele 1-2)








Vha re na vhukoni (levhele 3-5)








Vha vhukoni ha mveledziso ha ntha (levhele 6-8) 








Vha vhulangi ha vhukoni ha n?ha (levhele ya 9-12)








Vhulanguli kana ndangulo ya n?ha (levhele 13-16)








?hanganyelogu?e









﻿4.2 Mishumo na zwikhala
﻿
﻿Mbekanyo i tevhelaho i nweledza tshivhalo tsha dziposo kha dzangano, tshivhalo tsha vhashumi, tshivhalo tsha zwikhala, na uri naa hu na vhashumi vha u ?adzisa kana vho fhiraho mbalo kha dzangano. Aya mafhungo o ?etshedzwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho ? mbekanyamushumo (Mbekanyo ya 2.1), 
﻿
﻿Khethekanyo ya Miholo (Mbekanyo ya 2.2) na mishumo ya ndeme (Mbekanyo ya 2.3)
﻿Mihasho yo wana mishumo ya ndeme ine ya tea u sedzuluswa kana u lavheleswa. (Mbekanyo ya 2.3) i ?etshedza mafhungo nga ha dzangano na zwikhala zwa mishumo ya ndeme ya muhasho. Tshivhalo tsha zwikhala tshi sumbedza phesenthe ya dziposo dzine dza tea u valiwa kana u tholelwa vhathu.
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha 2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 2.1 ? Mishumo na zwikhala zwa mbekanyamushumo,
﻿31 ?hafamuhwe 2003
﻿Mbekanyamushumo
Tshivhalo tsha dziposo
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho/dzo tholelwaho vhathu
Tshiimo tsha zwikhala
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u ?adzisa
Ndaulo




Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha




Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha dzitshaka




Vhufa, Akhaivi dza Lushaka, na Tshumelo dza ?aiburari ya Lushaka




?hanganyelo





﻿Mbekanyo ya 2.2 ? Mishumo na zwikhala zwa Khethekanyo ya miholo, 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo ya miholo
Nomboro ya dziposo
Nomboro ya poso dzo valiwaho/dzo tholelwaho vhathu
Tshiimo tsha zwikhala 
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u ?adzisa
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele 1-2)




Vha re na vhukoni (levhele 3-5)




Vha vhukoni ha mveleziso ha ntha (levhele 6-8)




Vha vhukoni ha ndangulo ha nthesa (levhele ya 9-12)




Vhulanguli ha n?ha (levhele 13-16)




?hanganyelogu?e





﻿
﻿Mbekanyo ya 2.3 ? Mishumo na zwikhala zwa mishumo ya ndeme
﻿31 ?hafamuhwe 2003.
﻿
﻿Mishumo ya ndeme
Tshivhalo tsha dziposo
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho/dzo tholelwaho vhathu
Tshiimo tsha zwikhala
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u ?adzisa
A HU NA




?hanganyelogu?e





﻿
﻿
﻿95 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Hu?we mafhungo a sumbedza tshiimo u bva nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003. Arali vha tshi ?o?a u vhona dzitshanduko malugana na n?ila dza kutholele nga ?waha u no khou sedzuluswa, kha vha ye kha khethekanyo ya 4 ya uyu muvhigo.
﻿
﻿4.3 U ?olwa ha mushumo
﻿Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 1999 dzo thoma u ?olwa ha mishumo u itela u khwa?hisedza uri mishumo ine ya lingana i holelwe nga u lingana. Kha mutheo wo tiwaho wa lushaka, vhahulwane vha nga ?ola kana u ?ola hafhu mushumo mu?we na mu?we une wa vha nga ngomu ha dzangano. U ya nga Dzindaulo zwikhala zwo?he zwi re kha levhele ya 9 na u ya n?ha zwi tea u ?olwa phan?a ha musi zwi tshi valiwa. Izwi zwo khwa?hisedzwa na nga tsheo ye ya dzhiiwa nga Minisi?a wa Tshumelo dza Muvhuso na Ndaulo ya uri mishumo yo?he ya SMS i fanela u ?oliwa phan?a ha ?a Nyendavhusiku 2002.
﻿
﻿Mbekanyo i tevhelaho (Mbekanyo ya 3.1) i nweledza tshivhalo tsha mishumo yo ?oliwaho nga ?waha u no khou sedzuluswa. Mbekanyo i dovha hafhu ya ?etshedza zwi?a?asi?iki zwa poso dzo gonyiswaho na dzo tsitswaho.
﻿
﻿Ndaulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 3.1 ? U ?olwa ha mushumo, 1 Lambamai 2002 u swika 
﻿31 ?hafamuhwe 2003
﻿Khethekanyo ya miholo 		Tshivhalo tsha dziposo	Tshivhalo tsha mishumo yo ?oliwaho	% dza poso dzo ?oliwaho dza khethekanyo dza miholo 	Nomboro ya poso dzo gonyiswaho	Poso dzo tsitswaho	
﻿Nomboro	% ya poso dzo ?oliwaho	Nomboro	% ya poso dzo ?oliwaho
﻿
﻿Vha re na vhukoni ha fhasi
﻿(Levhele 1-2) 68 1 1.47 1 100 0 0
﻿Vha re na vhukoni
﻿(Levhele 3-5) 73 9 12.33 3 33.33 0 0
﻿Vha vhukoni ha ntha)
﻿(Levhele 6-8) 215 20 9.3 18 90 0 0
﻿Vhalanguli vha tswikelelo khulwane
﻿(Levhele 9-12) 111 15 13.51 4 26.6 0 0
﻿Vhulanguli ha n?ha
﻿Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha ya A 18 4 22.2 1 25 0 0
﻿Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha ya B 7 1 14.29 0 0 0 0
﻿Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ya n?ha ya C 1 3 300 0 0 0 0
﻿Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha ya D 1 1 100 0 0 0 0 
﻿?hanganyelo 494 54 10.93 27 50 0 0
﻿
﻿Mbekanyo i tevhelaho i ?etshedza manweledzo a tshivhalo tsha vhashumi vhe miholo yavho ya khwiniswa nge poso dzavho dza gonyiswa. Nomboro ya vhashumi i nga fhambana na nomboro ya poso dzo gonyiswaho vhunga hu si vhashumi vho?he vhane vha dzheniswa kha poso ntswa. Dzi?we dza poso dzo gonyiswaho kana dzo khwiniswaho dzi nga kha ?i vha dzi si na vhathu.
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 3.2 ? Phurofaili ya vhashumi vhe miholo yavho ya khwiniswa nge
﻿poso dzavho dza khwiniswa, 1 Lambamai 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Vhavhuelwa
Vharema
Maasia
Makha?adi
Vhatshena
?hanganyelogu?e
Vha tshisadzini
8
1
0
6
15
Vha tshinnani
8
0
1
3
12
?hanganyelogu?e
16
1
1
9
27
Vhashumi vho holefhalaho



0


﻿Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza tshivhalo tsha hune levhele dza muholo dza fhira murole wa kana vhuimo ho vhewaho nga u ?olwa ha mushumo. ?halutshedzo dza u sa tevhedzela vhuimo kana levhele yeneyo dzo ?etshedzwa hu?we na hu?we.
﻿
﻿Mbekanyo ya 3.3 ? Vhashumi vhane levhele ya mishumo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho nga u ?olwa ha mushumo, 1 Lambamai 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2002 (u ya nga PSR 1.V.C.3)
﻿
﻿Mushumo	Tshivhalo tsha vhashumi	Levhele ya u ?ola mushumo	Levhele ya muholo	?halutshedzo ya uri ndi ngani hu songo tevhedzelwa vhuimo kana levhele ya u ?olwa ha mushumo.
﻿A HU NA 
﻿?hanganyelogu?e ya vhashumi vhane miholo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho u ya nga u ?olwa ha mushumo nga 2002/ 03
﻿Phesenthe ya vhashumi vho?he vho tholiwaho
﻿
﻿Mbekanyo ya 3.4 i nweledza vhavhuelwa vha zwi re afho n?ha u ya nga Lushaka, mbeu na vhuhole.
﻿Mbekanyo ya 3.4 ? Phurofaili ya vhashumi vhane levhele yavho ya muholo ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho kana ine ya laulwa nga u ?olwa ha mushumo,
﻿1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003 (u ya nga PSR 1.V.C.3)
﻿Tshivhalo tsha vhashumi vhane miholo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo tiwaho nga u tolwa ha mushumo nga 2002/ 03 A hu na
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿4.4 Tshanduko dza kutholele (Employment Changes)
﻿Iyi khethekanyo i ?etshedza mafhungo nga ha tshanduko 
﻿kha kutholele nga ?waha wa masheleni. Tshiimo tsha vhathu vhane vha litsha mishumo tshi sumbedza sia (trends) kha phurofaili ya kutholele ya muhasho. Mbekanyo dzi tevhelaho dzi ?etshedza tshiimo tsha zwikhala zwa vhashumi vhane vha litsha mushumo u ya nga khethekanyo ya muholo (Mbekanyo ya 4.1) na mishumo ya ndeme (Mbekanyo ya 4.2). (Iyi ?mishumo ya ndeme? i tea u fana na ye ya ?etshedzwa kha Mbekanyo ya 2.3).
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 4.1 ? Tshiimo tsha zwikhala tsha vhashumi vhane vha litsha mushumo dza ?waha nga ?waha tsha khethekanyo ya miholo ya
﻿u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿




Khethekanyo ya Miholo
Tshivhalo tsha vhashumi nga khethekanyo u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002
U tholiwa na u ?hirantsiferelwa kha muhasho
U fheliswa ha mishumo na u ?hirantsiferelwa nn?a ha muhasho
Tshiimo tsha zwikhala ya vhashumi vho litshaho mushumo
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele ya 1-2)
33
0
5
15.15
Vha re na vhukoni
﻿(levhele ya 3-5)
﻿
54
7
6
11.11
Vha vhukoni ha n?hesa
﻿(levhele ya 6-8)
159
6
7
4.4
Vhalanguli vha vhukoni ha n?hesa
90
4
3
3.33
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha
﻿Ya khethekanyo ya A
10
0
0
0
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha ya Khethekanyo ya B
5
0
0
0
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha ya Khethekanyo ya C
1
0
0
0
Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha ya Khethekanyo ya C
1
0
0
0
?hanganyelogu?e
353
7
21
5.95

﻿Mbekanyo ya 4.2 ? Tshiimo tsha zwikhala tsha vhathu vho litshaho mushumo ya mushumo wa ndeme u bva nga ?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Mushumo
Tshivhalo tsha vhashumi nga khethekanyo u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002
U tholiwa na u ?hirantsiferelwa kha Muhasho
U fhelisa na u ?hirantsiferelwa 
﻿nn?a ha muhasho

A HU NA














?hanganyelogu?e





﻿Mbekanyo ya 4.3 i sumbedza zwiitisi zwihulwane zwa malugana na u ?uwa ha vhashumi kha muhasho.
﻿
﻿
﻿Kulitshele kwa mushumo
Nomboro
% ya ?hanganyelogu?e
Lufu
1
4.76
U litsha
8
38.1
U fhela ha kon?iraka
﻿U pandelwa ? tshanduko dza kushumele 
9
42.86
U pandelwa - vhu?ifari vhu si havhu?i
1
4.76
U pandelwa-u shaya vhukoni
0
0
U vhofhololwa nga mulandu wa u sa vha na mutakalo wavhu?i
﻿
0
0
U notha
2
9.52
U ?hirantsiferelwa kha mi?we Mihasho ya Tshumelo dza Muvhuso
0
0
Zwi?we
0
0
?hanganyelogu?e
21
100
?hanganyelogu?e ya vhashumi vho litshaho mushumo sa % ya ?hanganyelogu?e ya vhathu vho tholiwaho 

5.95




﻿Mbekanyo ya 4.4 ? U gonyiswa kha mishumo ya ndeme
﻿
﻿Mushumo
Vhashumi
﻿1 Tshimedzi 2002
U gonyiselwa kha i?we levhele ya muholo
U gonyiswa ha khethekanyo dza muholo sa % ya vhashumi ya levhele ya muholo
U ya kha i?we notshi ngomu ha levhele ya muholo
U gonyiselwa kha dzinotshi sa % ya vhashumi ya khethekanyo ya muholo
A HU NA























?hanganyelogu?e





Mbekanyo ya 4.5 ? U gonyiswa kha khethekanyo ya muholo
﻿
﻿Khethekanyo ya muholo
Vhashumi
﻿1 Tshimedzi 2002
U gonyiselwa kha i?we levhele ya muholo
U gonyiswa kha khethekanyo dza muholo sa % ya vhashumi ya levhele ya muholo
U gonyiselwa kha i?we notshi kha levhele ya muholo
U gonyiswa ha dzinotshi sa khethekanyo ya muholo
Vha vhukoni ha fhasi
﻿(Levele 1-2)
33
0
0
2
6.06
Vha re na vhukoni
﻿(Levhele ya 3-5)
54
0
0
2
3.7
Vha vhukoni ha mveledziso ha n?hesa)
﻿(Levhele ya 6-8)
159
12
7.55
4
2.52
Vhulanguli ha vhukoni ha n?hesa
﻿(Levhele 9 ?12)
90
10
11.11
3
3.33
Vhalunguli/Ndangulo ya n?ha
﻿(Levhele 13-16)
17
1
5.9
0
0
?hanganyelogu?e
353
23
6.52
11
3.12

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿98 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿99 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHAHSUMI
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿4.5 Mulayo wa Ndingandinganyo kha Kutholele 
﻿Mbekanyo kha iyi khethekanyo dzo itiwa ho sedzwa zwivhumbeo zwo tiwaho nga Mulayo wa Ndingandinganyo kha Kutholele wa vhu 55 wa 1998.
﻿
﻿Mbekanyo ya 5.1 Tshivhalo kana nomboro ya vhashumi (hu tshi katelwa na vho holefhalaho) kha i?we na i?we ya khethekanyo dza mishumo dzi tevhelaho u bva nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿
﻿Khethekanyo           Vha tshinnani               Vha tshisadzini         ?hanganyelogu?e
﻿dza mi
﻿shumo
﻿(SASCO)
﻿                         vharema   Makha?adi   Maindia    Vhatshena Vharema   Makha?adi   Maindia  Vhatshena       
Vhasima-
﻿milayo, vhaofisi vhahulwane na vha
﻿languli
4 
﻿
0
0
3
2
0
0
0
9
Dziphurofe-shinala
65
6
2
24
54
5
3
50
209
Vhorathekeniki na dziphurofeshinala

0
0
0
0
0
0
0
0
Vhomabalane
﻿
18
3
2
2
22
6
2
7
82
Vhashumi vha tshumelo na thengiso 
﻿
4
3
0
7
1
1
0
1
17
Vharei vha
﻿Khovhe na vha re na vhukoni ha ndimo
﻿
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vha mishumo ya zwan?a na 
﻿mi?we mishumo i tshimbilela-naho nazwo
﻿
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Vhashumi vhane vha shuma nga mitshini na vhukwei 
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Mishumo i sa kon?i
15
4
1
1
17
1
0
0
39
?hanganyelogu?e
106
70
5
37
96
13
5
78
357
Vhashumi vho holefhalaho
2
0
0
1
1
0
0
1
5











﻿
﻿Ndingandinganyo ya mishumo (Employment Equity)
﻿Vha tshinnani vha vharema 27%
﻿Vha tshinnani vha makha?adi 17%
﻿Vha tshinnani vha maindia 1%
﻿Vhatshinnani vha vhatshena 9%
﻿Vha tshisadzini vha Vharema 23%
﻿Vha tshisadzini vha makha?adi 3%
﻿Vha tshisadzini vha Maindia 1%
﻿Vha tshisadzini vha Vhatshena 19%
﻿
﻿
﻿Mbekanyo ya 5.2 ?hanganyelogu?e kana tshivhalo tsha vhashumi (hu tshi katelwa na vhashumi vho holefhalaho) kha i?we na i?we ya Khethekanyo dza mushumo dzi tevhelaho u bva nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo                            Vha tshinnani                                           Vha tshisadzini                           ?hanganyelogu?e
﻿ya mishumo          Vharema    Makhaladi   Maindia      Vhatshena Vharema   Makha?adi   Maindia      Vhatshena
Vhulanguli
﻿ha n?hesa
1
0
0
0
0
0
0
0
1
Vhulanguli ha n?ha
7
1
0
5
3
0
0
0
16
Vhashumi vho zwi gudelaho nahone vha re na tshenzhemo na vhulanguli ha vhukati
23
2
1
12
23
3
2
23
89
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza tshikeniniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphirithennde
44
4
1
18
37
4
2
50
160
Vha si na  vhukoni ho?he na u kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
17
7
2
2
16
3
1
3
5
Vha si na vhukoni na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
14
3
1
0
17
3
0
0
38
?hanganyelogu?e
106
17
5
37
96
13
5
78
357

﻿Mbekanyo ya u thola ya u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a  31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo dza Mishumo                         Vha tshinnani                       Vha tshisadzini                           ?hanganyelogu?e
﻿                              Vharema    Makha?adi   Maindia      Vhatshena Vharema    Makhaladi            Maindia          Vhatshena
Vhulanguli
﻿ha n?hesa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhulanguli ha n?ha
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vho zwi gudelaho nahone vha re na tshenzhemo na vhulanguli ha vhukati
1
0
1
0
2
0
0
0
4
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza tshekeniniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphurithennde
3
0
0
0
2
0
1
0
6
Vha si na vhukoni hothe na vhane vha kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
2
0
0
0
5
0
0
0
7
Vha si na vhukoni na na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
0
0
0
0
0
0
0
0
0
?hanganyelogu?e
6
0
1
0
9
0
1
0
17
Vhashumi vho holefhalaho
0
0
0
0
0
0
0
0
0

﻿
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga  ?waha 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 5.4 U takuswa ha u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?la 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo ya mishumo  Vha tshinnani  Vha tshisadzini                                    ?hanganyelogu?e
﻿            Vharema     Makhaladi    Maindia      Vhatshena     Vharema     Makha?adi    Maindia        Vhatshena
Vhulanguli
﻿ha n?hesa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhulanguli ha n?ha
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Vhashumi vho zwi gudelaho vha re na tshenzhemo
﻿na vhulanguli ha vhukati
3
1
0
3
0
0
1
5
13
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza thekeniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphurithennde
7
0
0
1
6
0
0
2
16
Vha si na vhukoni hothe na vhane vha kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
1
1
0
0
0
0
0
0
2
Vha si na vhukoni na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
2
0
0
0
0
0
0
0
2
?hanganyelogu?e
13
3
0
4
6
0
1
7
34
Vhashumi vho holefhalaho
0
0
0
0
0
0
0
0
0

﻿Mbekanyo ya 5.5: U litsha mushumo u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini                  ?hanganyelogu?e
﻿                 Vharema     Makha?adi    Maindia       Vhatshena   Vharema  Makhaladi    Maindia   Vhatshena
Vhulanguli ha n?hesa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhulanguli 
﻿ha n?ha
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vho zwi gudelaho vha re na tshenzhemo
﻿Na vhulanguli ha vhukati
0
0
1
0
1
1
0
2
6
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza thekeniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphurithennde
3
0
0
1
5
0
0
2
11
Vha si na vhukoni hothe na vhane vha kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
1
0
0
0
2
0
0
0
3
Vha si na vhukoni na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
0
1
0
0
0
0
0
0
1
?hanganyelogu?e
5
1
1
1
8
1
0
4
21











﻿Ndangulo dza zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 5.6 ya Nda?iso ya u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga (la 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo 
﻿dza Mishumo   Vha tshinnani Vha tshisadzini                                        ?hanganyelogu?e
﻿         Vharema-Makhaladi-Maindia-Vhatshena-Vharema-Makha?adi-Maindia-Vhatshena
Nda?- iso
0
0
0
0
0
0
0
0
0

﻿Mbekanyo ya 5.7 Mveledziso ya vhukoni u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo      Vha tshinnani      Vha tshisadzini                             ?hanganyelo
﻿dza Mishumo
﻿Vharema-Makhaladi-Maindia-Vhatshena-Vharema-Makha?adi-Maindia-vhatshena 
Vhasima-milayo, vhaofisi vhahulwane na vhalanguli
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Dziphurofe
﻿shinala
65
6
2
24
54
5
3
50
209
Vhorathekiniki na dziphurofeshinala









Vhomabala
﻿ne
4
3
0
7
1
1
0
0
17
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vharei vha khovhe na vha re na vhukoni ha ndimo
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vha mishumo ya zwan?a na mi?we mishumo i tshimbilelanaho nazwo
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Vhashumi vhane vha shuma nga zwimela na mitshini na vhakuvhanganyi
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Mishumo i sa kon?i
15
4
1
1
17
1
0
0
39
?hanganyelogu?e
106
17
5
37
96
13
5
78
357
Vhashumi vho holefhalaho
2
0
0
1
1
0
0
1
5

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿102 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿103 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿4.6 Malamba a Kushumele
﻿U ?u?uwedza kushumele kwavhu?i, muhasho wo ?etshedza malamba a tevhelaho kha ?waha wa tsedzuluso. Mafhungo o netshedzwa u ya nga lushaka,
﻿Mbeu na vhuhole (Mbekanyo ya 6.1), khethekanyo ya miholo (mbekanyo ya 6.2) na mishumo ya ndeme
﻿(Mbekanyo ya 6.3).
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 6.1 ? Mbadelo kana malamba a kushumele u ya nga Lushaka, mbeu kana vhuhole, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2003.
﻿
﻿                    Phurofaili ya Vhavhuelwa                      Mutengo/Tshinyalelo

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Vharema
Nomboro ya Vhavhuelwa
?hanganyelogu?e ya tshivhalo tsha vhashumi nga tshigwada
﻿
﻿
% ya ?hanganyelogu?e kha tshigwada
Mutengo
﻿/tshinyalelo
﻿(?000)
Mbalokati ya mutengo/tshinyalelo nga mushumi
﻿(?000)
Vha tshinnani
21
98
21.43
213
10
Vha tshisadzini
18
93
19.35
186
10
Maasia





Vha tshinnani
0
5
0
0
0
Vha tshisadzini
0
5
0
0
0
Makhaladi





Vha tshinnani
0
16
0
0
0
Vha tshisadzini
1
13
7.69
14
14
Vhatshena





Vha tshinnani
9
32
28.12
148
16
Vha tshisadzini
17
78
21.79
186
11
?hanganyelogu?e
66
340
19.41
747
11







﻿
﻿
﻿Mbekanyo ya 6.2 ? Malamba u ya nga khethekanyo dza muholo a vhashumi vhane vha vha fhasi ha Tshumelo ya Vhulanguli ha n?ha, u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2003 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003. 
﻿
﻿Khetheka-                    Phurofaili ya muvhuelwa                       Mutengo/Tshinyalelo
﻿Nyo dza
﻿miholo

Nomboro ya vhavhuelwa
Nomboro ya vhashumi
% ya ?hanganyelogu?e kha dzikhethekanyo
Mutengo wo?he
﻿(R?000)
Mbalokati ya mutengo u ya nga mushumi
T(hanganyelogute ya mutengo sa % ya t( hanganyelogute ya tshinyalelo ya vhashumi
Vha vhukoni ha fhasi
﻿(levhele ya 1-2)
8
50
16
45
6
3.7
Vha re na vhukoni (levhele 3-5)
7
54
13
47
7
2.1
Vha vhukoni ha n?hesa ha ha u bveledza (levhele ya 6-8)
36
154
32.4
379
11
2.2
Vha re na vhukoni ha n?ha ha ndangulo/
﻿vhulanguli
﻿(levhele ya 9-12)
15
82
18.3
276
18
2.4
?hanganyelogu?e
66
340
19.4
747
11
2.3

﻿
﻿Mbekanyo ya 6.3 ? Malamba a kushumele u ya nga mishumo ya ndeme, u bva nga ?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Mishumo                      Phurofaili ya vhavhuelwa                    Mutengo/Tshinyalelo
﻿Ya Ndeme 

Nomboro ya vhavhuelwa
Nomboro ya vhashumi
% ya  ?hanganyelogu?e kha dzikhethekanyo
Mutengo wo?he
﻿(R?000)
Mbalokati ya mutengo u ya nga mushumi
?hanganyelogute ya mutengo sa % ya ?hanganyelo ya tshinyalelo ya vhashumi
NA




















?hanganyelo-
﻿gu?e







﻿
﻿
﻿Mbekanyo ya 6.4 ? Mbadelo kana malamba a zwa u tshimbilelana na zwa kushumele (bonasi ya kheshe), u ya nga khethekanyo dza miholo dza Tshumelo ya n?ha ya Vhulanguli
﻿
﻿Mishumo                      Phurofaili ya vhavhuelwa                    Mutengo/Tshinyalelo
﻿ya Ndeme 
Khethekanyo
﻿ya miholo
Nomboro ya vhavhuelwa
Nomboro ya vhashumi
% ya ?hanganyelogu?e kha dzikhethekanyo
Mutengo wo?he
﻿(R?000)
Mbalokati ya mutengo u ya nga mushumi
?hanganyelogute ya mutengo sa % ya ?hanganyelo ya tshinyalelo ya vhashumi
Khethekanyo A
0
0
0
0
0
0
Khethekanyo B
0
0
0
0
0
0
Khethekanyo C
0
0
0
0
0
0
Khethekanyo 
﻿B
0
0
0
0
0
0
?hanganyelo
0
0
0
0
0
0

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿104 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿105 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿4.7 Vhashumi vha nn?a
﻿Mbekanyo dzi re afho fhasi dzi khou nweledza u tholwa ha vhathu vha nn?a kha muhasho u ya nga khethekanyo na nga mishumo ya ndeme kana mihulwane. Mbekanyo dzi dovha hafhu dza nweledza tshanduko dzo vha ho hone kha ?hanganyelogu?e ya vhashumi vha u bva nn?a kha khethekanyo i?we na i?we ya muholo.
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 7.1 ? Vhashumi vha nn?a, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2003, u ya nga khethekanyo ya miholo
﻿
﻿Khetheka-           1 Tshimedzi 2002         31 ?hafamuhwe 2003       Tshanduko
﻿nyo ya mu-
﻿muholo

Nomboro
% ya 
﻿?hanganyelogu?e
Nomboro
%
﻿?hanganyelogu?e
Nomboro
% ya tshanduko0
Vha vhukoni ha fhasi
﻿(levhele ya 1-2)
0
0
0
0
0
0
Vha re na vhukoni
﻿(levhele ya 3-5)
0
0
0
0
0
0
Vha vhukoni ha n?hesa ha u bveledza
﻿(levhele ya 6-8) 
0
0
0
0
0
0
Vha vhukoni ha n?hesa ha ndangulo
﻿(levhele ya 9-12)
0
0
0
0
0
0
Vha vhulanguli ha n?ha
﻿(levhele ya 13-16)
0
0
0
0
0
0
?hanganyelogu?e
0
0
0
0
0
0

﻿Mbekanyo ya 7.2 ? Mushumi wa nn?a, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2003, u ya nga mishumo mihulwane kana ya ndeme
﻿
﻿Mushumo           1 Tshimedzi 2002           31 ?hafamuhwe 2003          Tshanduko
﻿Muhulwane/
﻿Wa ndeme
﻿

Nomboro
% ya ?hanganyelogu?e
Nomboro
% ya ?hanganyelogu?e
Nomboro
% ya tshanduko





















A HU NA






?hanganyelogu?e
0
0
0
0
0
0

﻿
﻿4.8 Ma?uvha a ?ivi o shumiswaho u bva nga 
﻿?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 Nyendavhusiku 2002
﻿Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso yo wana zwo tea uri hu vhe na u sedzulusa nga vhusedzi tshumiso ya ?ivi ya vhulwadze kha tshumelo ya Muvhuso. (Mbekanyo ya 8.1) na ?ivi ya vhuholefhali (Mbekanyo ya 8.2). Kha mbekanyo dzo?he ho ?etshedzwa mutengo kana tshinyalelo yo anganyelwaho ya ?ivi. 
﻿Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza u shumiswa ha ?ivi ya vhulwadze
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 
﻿2002/2003 
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 8.1 - ?ivi ya vhulwadze, 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 Nyendavhusiku 2002
﻿
﻿Khethekanyo
﻿Ya muholo
Thanganyelogu?e e ya ma?uvha
% ya ma?uvha a re na ?i?walo ?a dokotela
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha shumisa ?ivi ya vhulwadze
% ya vhashumi vhane vha shumisa ?ivi ya vhulwadze
Mbalokati ya ma?uvha nga mushumi nga muthihi
Mutengo/tshinyalelo yo anganyelwaho
﻿(R?000)
Vha vhukoni ha fhasi
﻿(levhele 1-2)
82
29.3
19
12.8
4
10
vha re na vhukoni
﻿(levhele 3-5)
70
30
24
16.2
3
13
Vha re na vhukoni ha n?hesa ha u bveledza
﻿(levhele 6-8)
277
24.2
69
46.6
4
86
Vha re na vhukoni ha n?hesa ha ndangulo
﻿(levhele 9-12)
﻿
139
25.2
34
23
4
80
Ndangulo/
﻿Vhulanguli ha n?ha
﻿(levhele 13-16)
3
0
21.4
2
4

?hanganyelogu?e
571
25.7
148
100
4
193

﻿
﻿Mbekanyo ya 8.2 - ?ivi ya vhuholefhali (ha tsho?he na ha tshifhinganyana) 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Nyendavhusiku 2002
﻿
﻿
﻿Khethekanyo
﻿ya miholo
?hanganyelogu?e ya ma?uvha
% ya ma?uvha a re na ?i?walo ?a dokotela
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha shumisa ?ivi ya vhulwadze
% ya vhashumi vhane vha shumisa ?ivi ya vhulwadze
Mbalokati ya ma?uvha nga mushumi nga muthihi
Mutengo/tshinyalelo yo anganyelwaho
﻿(R?000)
Vha vhukoni ha fhasi
﻿(levhele 1-2)
11
27.3
3
50
4
1
Vha re na vhukoni
﻿(levhele 3-5)
30
3.3
1
16.7
30
6
Vha re na vhukoni ha n?hesa ha u bveledza
﻿(levhele 6-8)
25
20
2
33.3
13
7
Vha re na vhukoni ha n?hesa ha ndangulo
﻿(levhele 9-12)
0
0
0
0
0
0
Ndangulo/
﻿Vhulanguli ha n?ha
﻿(levhele 13-16)
0
0
0
0
0
0
?hanganyelogu?e
66
13.6
6
100
11
14

﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha wa 
﻿2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 8.3 i nweledza tshumiso ya ?ivi ya ?waha. Thendelano ye ya swikelelwa malugana na miholo nga Madzangano a vhashumi kha PSCBC nga 2000, i ?o?a uri ndangulo kana vhulanguli ha ?ivi ya ?waha vhu thivhele u badelwa ha ?ivi yo kuvhanganywaho musi muthu a tshi litsha mushumo.
﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 8.3 - ?ivi ya ?waha, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Nyendavhusiku 2002
﻿
﻿
﻿Khethekanyo dza miholo
?hanganyelogu?e ya ma?uvha o
﻿dzhiiwaho
Mbalokati nga mushumi nga muthihi
Vha re na vhukoni ha fhasi
﻿(levhele ya 1-2)
454
13
Vha re na vhukoni
﻿(levhele ya 3-5)
500
11
Vha re na vhukoni ha n?hesa ha u bveledza
﻿(levhele ya 6-8)
782
12
Vha vhukoni ha n?hesa ha ndangulo
﻿(levhele ya 9-12)
﻿
1080
12
Vha vhukoni ha n?ha ha ndangulo
﻿(levhele 13-16)
201
13
?hanganyelogu?e
4017
12

﻿
﻿?ivi ya ?waha nga khethekanyo ya muholo
﻿
﻿
﻿Levhele ya 13-16
﻿7%
﻿Levhele ya 1-2
﻿15%
﻿Levhele ya 3-5
﻿17%
﻿Levhele ya 6-8
﻿26%
﻿Levhele ya 9-12
﻿35%
﻿
﻿Mbekanyo ya 8.4 ? Ma?uvha a ?ivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa (Capped leave), 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Nyendavhusiku 2002
﻿
﻿Khethekanyo dza miholo
?hanganyelogu?e ya ma?uvha a ?ivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa
Mbalokati ya ma?uvha o dzhiiwaho nga mushumi nga muthihi
Mbalokati ya maduvha a ?ivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa nga mushumi nga muthihi u bva nga ?a 31 Nyendavhusiku 2002
Vha re na vhukoni ha fhasi
﻿(levhele ya 1-2)
38
1
51
Vha re na vhukoni
﻿(levhele ya 3-5)
19
0
29
Vha re na vhukoni ha n?hesa ha u bveledza
﻿(levhele ya 6-8)
81
2
31
Vha vhukoni ha n?hesa ha ndangulo
﻿(levhele ya 9-12)
﻿
78
2
41
Vha vhukoni ha n?ha ha ndangulo
﻿(levhele 13-16)
7
0
51
?hanganyelogu?e
223
4
37

﻿
﻿Mbekanyo i tevhelaho i nweledza mbadelo dzo ?ewaho vhashumi nge vha si dzhie ?ivi dzavho. 
﻿Mbekanyo 8.5 ? Tshelede yo badeliwaho ya ?ivi ya u bva nga Tshimedzi 2002 u
﻿swika nga ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿?halutshedzo/tshiitisi
?hanganyelogu?e ya tshelede
Tshivhalo tsha vhashumi
Mbalokati ya mbadelo ya mushumi nga muthihi
Mbadelo ya ?ivi ya 2003/03 nge ?ivi ya saikili yo fhiraho ya si shumisiwe kana ya si dzhiiwe
0
0
0
Mbadelo ya maduvha a livi o kuvhanganywaho a sa shumiswi musi mushumi a tshi litsha mushumo nga 2002/03
0
0
0
Tshelede ine ya badeliwa zwino musi muthu a tshi litsha mushumo
0
0
0
?hanganyelologu?e
0
0
0

﻿4.9 Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS na dza u ?u?uwedza mutakalo
﻿Mbekanyo ya 9.1 ? Maga o dzhiwaho a u fhungudza khombo ya u rathisela
﻿HIV/AIDS kha vha?we mushumoni
﻿
﻿Dziyuniti/zwigwada zwa vhashumi zwo vhonwaho zwi kha khombo khulwane ya u kavhiwa nga HIV na ma?we malwadze a tshimbilelanaho nayo (arali a hone)
Maga mahulwane o dzhiwaho a u fhungudza khombo
A zwi ho
Vhugudisi ha thuso?hanzi ha vhuimo ha n?ha

U alafha mbonzhe dzo vuleaho

U ambara magi?afu

U shumisa ?ele?e na tsha u vhudzulela muya kha muthu na valavu ya u kokodza zwi re khanani na ?ele?e nga n?ila yo teaho

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿108 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿109 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Mbekanyo ya 9.2 ? Zwidodombedzwa zwa Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS na dza u ?u?uwedza mutakalo (kha vha swaye tshibogisi tsho teaho
﻿vha dovhe vha ?ee mafhungo o teaho)
﻿
﻿Mbudziso
Ee
Hai
Zwidodombedzwa arali phindulo hu ee
1. Naa Muhasho wo thola mura?o wa SMS ane a ?o shumisa mbetshelwa dzine dza wanala kha Tshipi?a tsha VI E tsha Ndima ya 1 ya Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001?
﻿Arali phindulo hu ee, vha bule dzina ?awe na vhuimo hawe
X

Mr KJ Oagile
﻿D/HRM (Mulangi wa Ndangulo ya zwa Vhashumi)
2. Naa muhasho u na yuniti yo ?iimiselaho kana wo nanga vha?we vhashumi kha u vhona uri vhashumi vha dzula vha na mutakalo wavhu?i. Arali zwo ralo kha vha sumbedze nomboro ya vhashumi vhane vha khou ita uyu mushumo na mugaganyagwama wa ?waha wa malugana na zwenezwo. 

X
HIV/AIDS
﻿Yuniti ya Mbekanyamushumo dza Tshipentshela
3. Naa muhasho wavho u na mbekanyamushumo ya u Thusa Vhashumi kana ya u ?u?uwedza Mutakalo? Arali zwo ralo, kha vha sumbedze zwithu zwa ndeme/tshumelo dza iyi mbekanyamushumo.
X

Vhugudisi na tsivhudzo
﻿VTC na tshumelo dza u eletshedza. Vhugudisi ha vhukoni ha u tshila
4. Naa muhasho u na (a) dzikomiti sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshipi?a tsha VI E.5 (e) tsha Ndima ya 1 ya Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001? Arali zwo ralo, vha humbelwa uri vha bule madzina a mira?o ya komiti na vhashumisani navho vhane vha vha hone.
X

Ms Greyling-Tshumelo dzo ?anganelanaho
﻿Mr F Sesedinyane ? NEHAWU
﻿Ms L Hadebe ? Vhutsila na Mvelele
﻿Ms M Gilder ? Akhaivi dza Lushaka
﻿Ms B makhaya ? PSA
﻿Ms N Msindo ? Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka
5. Naa muhasho wo sedzulusa pho?isi dzawo na kushumele kwawo u khwa?hisedza uri vhashumi a vha ?alulwi u ya nga tshiimo tshavho tsha HIV? Arali zwo ralo, kha vha dodombedze pho?isi dza u thola /kushumele zwo sedzuluswaho.

X

6. Naa muhasho u na n?ila dzine wa dzi shumisa malugana na u tsireledza vhashumi vhane vha vha na HIV, kana vhane vha vhonwa vha tshi nga vha na HIV kha tshi?alula? Arali zwo ralo kha vha dodombedze zwithu zwa ndeme zwa idzi n?ila kana maga.

X
Hu te a u sedzuluswa pho?isi ine ya vha hone vhunga Muhasho wo bva mihasho mivhili.
7. Naa muhasho u a ?u?uwedza vhashumi vhawo uri vha ye u wana ngeletshedzo nga vhone vhane na u ita dzindingo? Arali zwo ralo, kha vha dodombedze mvelelo dze vha dzi swikelela.
X

Vhunzhi ha vhathu vhane vha ya u wana ngeletshedzo a vha yi u ita ndingo. 
﻿Kha vhararu vhane vha ita dzindingo a vha yi u dzhia mvelelo.
8. Naa muhasho wo bveledza n?ila kana maga/kana zwisumbi malugana na u lavhelesa na u ?ola zwivhuya kana mvelelo dzine dza ?iswa nga mbekanyamushumo ya u ?u?uwedza mutakalo? Arali zwo ralo, kha vha dodombedze n?ila kana maga/zwisumbi zwenezwo.

X


﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿4.10 Vhushaka ha zwa Vhashumi
﻿Madzangano a vhashumi o tendelana kha zwi tevhelaho.
﻿Mbekanyo ya 10.1 ? Thendelano dza tshigwada, 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a
﻿ 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿?hanganyelogu?e ya thendelano dza tshigwada
A hu na

﻿
﻿Mbekanyo i tevhelaho i nweledza mvelelo dza tsengo ya nda?iso yo itwaho ngomu ha muhasho kha ?waha u no khou sedzuluswa.
﻿
﻿Mbekanyo ya 10.2 ? Tsengo dza vhu?ifari vhu si havhu?i na nda?iso dzo khunyeledzwaho, 1 Lambamai 2002 u swika 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Tsengo dza nda?iso ? 2002/03
A hu na

﻿Mbekanyo ya 10.3 ? Tshakha dza vhu?ifari vhu si havhu?i he ha sengiwa kha tsengo dza nda?iso
﻿
﻿Lushaka lwa vhu?ifari vhu si havhu?i
Nomboro
% ya ?hanganyelogu?e
A hu na


?hanganyelogu?e
0
0

﻿Mbekanyo ya 10.4 ? Mbilaelo dzo rumelwaho dza tshifhinga tsha u bva nga ?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿
Nomboro
% ya mbalogu?e
Tshivhalo tsha mbilaelo dzo thasululwaho


Tshivhalo tsha mbilaelo dzi songo thasululwaho


Tshivhalo tsha mbilaelo dzo rumelwaho
0
0

﻿
﻿Mbekanyo ya 10.5 ? Phambano dzo rumelwaho kana dzo iswaho kha
﻿Dzikhoro dza u bva nga ?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿
Nomboro
% ya ?hanganyelogu?e
Tshivhalo tsha phambano dzo ?anganedziwa


Tshivhalo tsha phambano dzo haniwaho


?hanganyelogu?e ya phambano dzo rumelwaho
0
0

﻿
﻿Mbekanyo ya 10.6 - Zwi?ereke kana migwalabo ya u bva nga 
﻿?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿Nomboro ya ma?uvha a u shuma e muthu a a lozwa
Mutengo /tshinyalelo (R?000) ya ma?uvha
Tshelede (R?000) yo waniwaho murahu nge ha vha na uri vha sa shumi a vha nga holi.                                                                                                                 0

﻿
﻿Mbekanyo ya 10.7 ? U pandelwa lwa tshifhinganyana ha u bva nga 
﻿?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Tshivhalo tsha vhathu vho pandelwaho lwa tshifhinganyana
0
Tshivhalo tsha vhathu vhe vha pandelwa ma?uvha ane a fhira 30
0
Mbalokati ya ma?uvha ane muthu a tea u a fhedza o pandelwa
0
Mutengo/tshinyalelo (R?000) ya u pandelwa lwa tshifhinganyana
0

﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿110 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿111 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿4.11 Mveledziso ya Vhukoni
﻿Iyi khethekanyo i sumbedza mishumo ya muhasho malugana na mvele-
﻿dziso dza vhukoni. 
﻿Mbekanyo ya 11.1 ?ho?ea dza vhugudisi dzo sumbedzwaho dzo waniwaho dza u bva nga ?a Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo dza mishumo
Mbeu
Tshivhalo tsha vhashumi u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002
?ho?ea dza vhugudisi dze dza waniwa mathomoni a ?waha wa muvhigo



Vhugudi (learnership)
Mbekanyamushumo ya vhukoni na dzi?we khoso ?hukhu/pfufhi
lu?we lushaka lwa vhugudisi
Mbalogu?e
Vhasimamilayo, vhaofisi vhahulwane na vhalanguli
Vha tshisadzini
3

3

3

Vha tshinnani
14

4

4
Dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
50

67

67

Vha tshinnani
38

47

47
Vhorathekeniki na dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
91

58

58

Vha tshinnani
66

40

40
Vhomabalane
Vha tshisadzini
25

1

1

Vha tshinnani
28

4

4
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha zwa vhulimi vha re na vhukoni na vhane vha shuma u rea khovhe
﻿
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha mishumo ya zwan?a na mi?we i tshimbilelanaho nayo
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vhane vha shuma nga zwimela na vhakuvhanganyi
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Mishumo i sa kon?i
Vha tshisadzini
20

0

0


18

0

0
Thanganyelogu?e ?hukhu
Vha tshisadzini
189

129

129

Vha tshinnani
164

95

95
Thanganyelogu?e

353

224

224

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 11.2 Vhugudisi ho netshedzwaho u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Khethekanyo dza mishumo
Mbeu
Tshivhalo tsha vhashumi u bva nga ?a 1 Tshimedzi 2002
?ho?ea dza vhugudisi dze dza waniwa mathomoni a ?waha wa muvhigo



Vhugudi (learnership)
Mbekanyamushumo ya vhukoni na dzi?we khoso ?hukhu/pfufhi
Lu?we lushaka lwa vhugudisi
Thanganyelogu?e
Vhasimamilayo, vhaofisi vhahulwane na vhalanguli
Vha tshisadzini
3

2

2

Vha tshinnani
14

6

6
Dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
50

43

43

Vha tshinnani
38

69

69
Vhorathekeniki na dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
91

47

47

Vha tshinnani
66

39

39
Vhomabalane
Vha tshisadzini
25

11

11

Vha tshinnani
28

13

13
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha zwa vhulimi vha re na vhukoni na vhane vha shuma u rea khovhe
﻿
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha mishumo ya zwan?a na mi?we i tshimbilelanaho nayo
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vhane vha shuma nga zwimela na vhakuvhanganyi
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Mishumo i sa kon?i
Vha tshisadzini
20

0

0


18

0

0
Thanganyelogu?e ?hukhu
Vha tshisadzini
189

103

103

Vha tshinnani
164

127

127
?hanganyelogu?e

353

230

230

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿112 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿113 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿4.12 U huvhala mushumoni
﻿Mbekanyo dzi tevhelaho dzi netshedza mafhungo a ndeme malugana na u huvhala mushumoni.
﻿Mbekanyo ya 12.1 ? u huvhala mushumoni, U bva nga ?a 1 Lambamai 2002 u swika nga ?a 31 ?hafamuhwe 2003
﻿
﻿Lushaka fuvhalo mushumoni
Nomboro
% ya ?hanganyelogut? e
Dzilafho ?a ndeme ?ine ?a ?o?ea
1
100
Vhuhole ha tshifhinganyana 
0
0
Vhuhole ha tsho?he  
0
0
?ine ?a isa lufuni
0
0
Mbalogu?e
1
100

﻿4.13 Tshumiso ya Vhomakone kha mishumo yavho
﻿Mbekanyo ya 13. 1: Muvhigo nga ha u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama zwo teaho
﻿
﻿?hoho ya Thandela
Tshivhalo tsha vhomakone vho shumaho kha thandela
Tshifhinga:
﻿Ma?uvha a mushumo
Ndeme ya Kon?iraka nga dzirannda
U tholiwa ha makone wa u shandukisa vhulanguli
1
27
150.000
U tholiwa ha khamphani ya ndingo dza zwa saintsi dzine dza ?o thusa kha u ita ?ho?isiso kha Miziamu wa Robben Island
5
10
50.000
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha ?aiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe
1
90
130.500
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha Northern Flagship Institute
1
60
150.000
U tholiwa ha makone wa u disaina, u vhekanya na u kovhekanya muvhigo wa ?waha wa DACST wa 2002
4
13
147.303
?hanganyelologu?e ya dzithandela
?hanganyelogu?e ya vhomakone nga muthihi
?hanganyelogu?e ya tshifhinga:
﻿Ma?uvha a mushumo
?hanganyelogu?e ya ndeme ya kon?iraka nga dziRannda
5
12
200
627.803

﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Mbekanyo ya 13.2: Tsenguluso ya u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama zwo teaho, u ya nga Vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale (Historically Disadvantaged Individuals (HDIs))
﻿
﻿
﻿?hoho ya Thandela
Vhune ha phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage ownership by HDI groups)
Ndangulo ya phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage management by HDI groups)
Nomboro kana tshivhalo tsha vhomakone vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwa HDI vhe vha shuma kha thandela
U tholiwa ha makone wa u shandukisa vhulanguli
100
100
1
U tholiwa ha khamphani ya u ndingo dza zwa saintsi dzine dza ?o thusa kha u ita ?ho?isiso kha Miziamu wa Robben Island
20
29
3
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha ?aiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe
20
29
0
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha Northern Flagship Institute
20
20
1
U tholiwa ha makone u ita dizaina, u vhekanya na u kovhekanya muvhigo wa ?waha wa DACST wa 2002
50
50
3

﻿
﻿Mbekanyo ya 13.3: Muvhigo nga ha u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama kana masheleni a mu?etshedzi
﻿
﻿?hoho ya thandela
Tshivhalo kana nomboro ya vhomakone vho shumaho kha thandela
Tshifhinga:
﻿Ma?uvha a mushumo
Munetshedzi na Ndeme ya Kon?iraka nga dziRannda (Donor and Contract value in Rand)
NA



Nomboro kana tshivhalo tsha thandela
Tshivhalo tsha vhomakone nga muthihi
Tshifhinga:
﻿Ma?uvha a mushumo
?hanganyelogu?e ya ndeme ya kon?iraka nga dziRannda

﻿Mbekanyo ya 13.4: Tsenguluso ya u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa tshelede ya munetshedzi, u ya nga vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule (dziHDI)
﻿
﻿?hoho ya Thandela
Vhune ha phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage ownership by HDI groups
Ndangulo ya phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage management by HDI groups)
Nomboro kana tshivhalo tsha vhomakone vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwa HDI vhe vha shuma kha thandela
NA




﻿
﻿Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
﻿Muhasho wa zwa Vhutsila na Vhutsila: Muvhigo wa ?waha nga ?waha wa 2002/2003
﻿ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
﻿
﻿
﻿Mihasho ya Vun?u
﻿DZANGANO
?IRESE
?OROBO
﻿
KHOUDU
LU?INGO
FEKISI
Muhasho wa Kapa Vhubva?uvha wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
Private bag X0020
Bisho
5605
(040) 609-5879
(040) 635-0603
Muhasho wa Fureisi?a?a wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
PO Box 264
Bloemfontein
9300
(051) 405-4680
(051) 403-3567
Muhasho wa Gauteng wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
Private Bag X33
Johannesburg 
2000
(011) 355-2591
(011) 355-2741
Muhasho wa Kwazulu-Natala wa Pfunzo na Mvelele
Private Bag X01
Ulundi
3838
(035) 874-3422
(035) 874-3682
Muhasho wa Mpumalanga wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
Private Bag X11316
Nelspruit
1200
(013) 766-5213
(013) 766-5588
Muhasho wa Devhula Vhukovhela wa Tshumelo dza Matshilisano, Vhutsila na Mvelele na Mitambo
Private Bag X6
Mmabatho
2745
(018) 387-4295
(018) 384--5521
Muhasho wa Limpopo wa Vhutsila, Mvelele na Tshumelo dza Nyambo
Private Bag X9549
Polokwane
0700
(015) 295-7039
(015) 295-2043
Muhasho wa Kapa Devhula wa Mitambo, Vhutsila na Mvelele
Private Bag X5004
Kimberley
8300
(053) 831-1761
(053) 833-4353
Muhasho wa Kapa Vhukovhela wa zwa Mvelele, Mitambo na Vhumvumvusi
PO Box 16385
Vlaeberg
8018
(021) 483-4350
(021) 483-3885

﻿
﻿Madzangano a lwa mulayo
Business Arts South Africa
PO Box 784481
Newtown
2113
(011) 784-9994
(011) 784-9996
Khoro ya Vhutsila ya Lushaka
PO Box 500
Northlands
2116
(011) 268-2900
(011) 838-6363
Mutheo wa Vidio na Fi?imu zwa Lushaka
Private Bag X04
Sandton
2146
(011) 784-9994
(0110 268-2909
Zhendedzi ?a tshomedzo dza Vhufa ?a Afrika Tshipembe (SAHRA)
PO Box 4637
Cape Town
8000
(021) 462-4502
(021) 462-4509

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿55
﻿
﻿
