
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MULAYOTIBE WA ZWIKAMBI
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Zwi re ngomu
﻿
﻿NDIMA YA 1:	DZI?HALUTSHEDZO, NDIVHO, KHUMBELO NA KUPFESESELE KWA MULAYO??????????????????????	06
﻿
﻿1. ?halutshedzo??????????????????????		06
﻿
﻿2. Ndivho ya Mulayo????????????????????		09
﻿
﻿3. U shumiswa ha uyu Mulayo???????????????		09
﻿
﻿NDIMA YA 2:	MULAYO WA LUSHAKA WA ZWIKAMBI????????	11
﻿
﻿4. Ndangulo ya indasi?iri ya zwikambi??????????????	11
﻿
﻿5. Mikhwa na maimo a mutheo wa mulayo wa zwikambi wa vun?u??	11
﻿
﻿6. Ndangulo ya halwa ha zwipiri?i, halwa ho itwaho nga u ?anganyisekanya 
﻿       zwithu na zwi?we zwo engedzwaho?????????			12
﻿
﻿7. U isela, u vhulunga na u ?ana zwikambi????????????		13
﻿
﻿8. Nyiledzo dza u thola vhashumi kha dziindasi?iri dza zwikambi????	13
﻿
﻿9. Mika?o ya thengiso kana ?etshedzo ya zwikambi kha vhathu vho?he	13
﻿
﻿10. Mika?o ya khungedzelo???????????????????	14
﻿
﻿11. Khaidzo dza u ?ekedza zwikambi kha mufhindulelwa??????		14
﻿
﻿12. ?etshedzo dza zwikambi kha fhethu ho iledzwaho???????		15
﻿
﻿13. Nyiledzo ya vhudakwa na mikhwa i si yavhu?i?????????		15
﻿
﻿14. U valwa ha fhethu ho ?waliswaho na hu?we??????????	15
﻿
﻿NDIMA YA 3:	U ?WALISWA NA U ?EWA ?AISENTSI??????		17
﻿
﻿15. Vhaingi na vhapha?aladzi vhane vha tea u ?waliswa??????		17
﻿
﻿16. Ndalukano dza u ?walisa???????????????????	17
﻿
﻿17. Khethekanyo dza zwa u ?walisa?????????????????	17
﻿
﻿18. Khumbelo ya u ?walisa ??????????????????		18
﻿
﻿19. Tsedzuluso ya khumbelo???????????????????	18
﻿
﻿20. Tsheo ya Minisi?a
﻿21. ?hanziela, vhungoho, na n?ivhadzo ya vhathu vho?he ya u ?walisa 	20
﻿
﻿22. Tsudzuluso ya u ?waliswa?????????????????		21
﻿
﻿23. Tshanduko ya vhu?ifari ha mishumo yo ?waliswaho???????	22
﻿
﻿24. Lufu, khundandifho kana u sa kona ha muthu o ?waliswaho ???	22
﻿
﻿25. Mbadelo ya u ?walisa ya ?waha nga ?waha                ???		23
﻿
﻿26. Minisi?a vha nga engedza milayo kha ?aisentsi                    		23
﻿
﻿27. U fheliswa???????????????????   ?????		25
﻿
﻿28. U fhelisa ha u ?inangela???????????????????	26
﻿
﻿29. U fheliswa hu itwaho nga zwiitisi zwa u dzhielwa, u vala 
﻿kana u fhaladzwa								26
﻿
﻿30. Tsedzuluso ya tsheo dza Minisi?a????????????????	27
﻿
﻿31. Rikhodo ya Lushaka ya u ?waliswa ??????????????	27
﻿
﻿NDIMA YA 4:	U TEVHEDZWA HA MULAYO					29
﻿
﻿32. U tholwa ha vhaingameli????????????????????	29
﻿
﻿33. Mishumo ya vhaingameli?????????????????????	29
﻿
﻿34. U dzhena hu na ?i?walo ?a thendelo???????????????	30
﻿
﻿35. U dzhena hu si na ?i?walo ?a thendelo????????????	32
﻿
﻿36. U shumiswa ha khombe-khombe????????????????	32
﻿
﻿37. Mushumo wa u bvisa ma?walwa, u fhindula mbudziso na u
﻿       thusa muingameli 								33
﻿
﻿38. N?ivhadzo dza u tevhedza?????????????????????34
﻿
﻿39. Khanedzo kha n?ivhadzo ya u tevhedza?????????????	34
﻿
﻿40. Khumbelo ya u sedzuluswa ha ndaela ya Minisi?a????????	35
﻿
﻿NDIMA YA 5:	VHUKHAKHI NA NDIFHISO??????????????	36
﻿
﻿41. Vhukhakhi vhune ha tshimbilelana na vhaingameli??????		36
﻿
﻿42. Vhukhakhi na ndifhiso????????????????			37
﻿
﻿43. Kha?hulo ya vhufobvu ha vhathu vho ?waliswaho?????????	37
﻿
﻿44. Ndifhiso dza ndangulo??????????..???????????	37
﻿
﻿NDIMA YA 6:?????????????????????????????	39
﻿
﻿Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi ??..?????????????	39
﻿
﻿45. U sikwa ha Khoro???.?????????????????????	39
﻿
﻿46. Kuvhumbelwe kwa Khoro							39
﻿
﻿47. Mishumo ya Khoro								39
﻿
﻿48. Matshimbidzelwe								40
﻿
﻿NDIMA YA 7:	MILAYO NA N?IVHADZO						41
﻿
﻿49. Tsedzuluso dza mutakalo wa vho?he					41
﻿
﻿50. Maan?a a u ?ekedza milayo na n?ivhadzo					41
﻿
﻿51. Maitele a musi hu tshi bviswa milayo						42
﻿
﻿NDIMA YA 8:	NDUGISELO NYANGAREDZI					44
﻿
﻿52. Mikano ya milandu								44
﻿
﻿53. U ?ekedzwa ha maan?a							44
﻿
﻿54. Nzudzanyo ya u pfukhela na u phumulwa ha milayo				44
﻿
﻿55. Tshandukiso dza ?aisentsi dzi re hone					45
﻿
﻿56. ?hoho ?hukhu na mathomele							46
﻿
﻿SHEDULU YA 1:									47
﻿
﻿NDUGISELO DZA U PFUKHISELA							47
﻿
﻿1. ?halutshedzo									47
﻿
﻿2. Khu?ano dza u pfukhisela							47
﻿
﻿3. Tsedzuluso dzo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya 
﻿       Mulayo wa Zwikambi, wa1989						47
﻿
﻿4. Thendelo yo ?ekedzwaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2) 
﻿       ya Mulayo wa Zwikambi, wa 1989						47
﻿
﻿5. Khumbelo phan?a ha musi uyu Mulayo u tshi thoma u shuma		47
﻿
﻿6. Vharengisi vha zwi?uku kha vhupo ho iledzwaho				47
﻿
﻿U THUTHIWA HA MILAYO								49
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 1
﻿
﻿?HALUTSHEDZO, NDIVHO, U SHUMISWA NA U ?ALUTSHEDZELWA HA MULAYO
﻿
﻿1. ?halutshedzo 
﻿
﻿(1) Kha hoyu mulayo, nga nn?a ha musi zwo sumbedzwa nga i?we n?ila-
﻿
﻿?Mulayo u shumiswaho wa vun?u? zwi amba mulayo wo vhewaho nga muvhuso wa vun?u,
﻿
﻿(a) u langaho u itwa hu?uku ha zwikambi, kana u rengiswa ha zwirengwa zwi?uku zwa zwikambi, na
﻿(b) i swikelaho ?ho?ea dzo bulwaho kha khethekanyo 5
﻿       
﻿       ?halwa? zwi katela- 
﻿       
﻿(a) ale, cider na stout; na
﻿(b) tshinwiwa tshi?we na tshi?we tsho vhiliswaho, nga nn?a ha halwa ha mahafhe
﻿
﻿(i) ho ingwaho kana ha rengiswa nga dzina ?a halwa, ale, cider kana stout, arali vhu tshi vha ho katela u fhirisa phesente nthihi nga vo?umu ya tshikambi
﻿(ii) yo ?ivhadzwaho u vha halwa fhasi ha tshite?wa tsha vhu 50 (2) (a)
﻿
﻿?muhasho? zwi amba muhasho une wa vha na vhu?ifhinduleli ha mafhungo a zwikambi kha sia ?a muvhuso wa lushaka.
﻿
﻿?u kovhekanya? zwi amba u rengisa kana u ?ekedza kana u rengisa zwirengiswa zwi?uku zwa zwikambi
﻿
﻿?Mukovhekanyi?	Zwi amba muthu o ?waliswaho ane a renga zwikambi kha mubveledzi kana mukovhekanyi, hu tshi itelwa u rengisela mu?we mukovhekanyi kana wa thengo nga zwi?uku kha vo?umu ine ya fhira vo?umu yo randelwaho;
﻿
﻿?Mulangi muhulwane? zwi amba mulangi muhulwane wa muhasho
﻿
﻿??waha wa muvhalelano? zwi amba ?waha wa kha?enda u thomaho nga duvha ?a u thoma ?a Lambamai wa fhela nga ?uvha ?a u fhedza ?a ?hafamuhwe; 
﻿
﻿?Feme? zwi amba muthu wa mulayo, nyan?ano kana vhufareli 
﻿
﻿?muingameli? zwi amba mutholi o tholwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 32 (1)
﻿
﻿?zwikambi? zwi amba-
﻿
﻿(a) zwibveledzwa zwa tshikambi, sa zwe tsha ?alutshedzwa kha khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Zwibveledzwa wa Zwikambi wa 1989 (Mulayo wa vhu 60 wa 1989);
﻿(b) halwa kana halwa ha mahafhe
﻿(c) tshipiri?i kana
﻿(d) tshithu tshi?we na tshi?we kana tshinwiwa tsho ?ivhadzwaho u vha tshikambi fhasi ha khethekanyo ya 50 (2)(a)
﻿
﻿?mubveledzi? zwi amba muthu ane-
﻿
﻿(a) a ?u?a zwikambi u itela rengisa ; kana
﻿(b) a bveledza zwikambi, kana zwikambi mabo?eloni u itela u rengisa nga vo?umu ine ya vha ?hukhu kha vo?umu yo randelwaho;
﻿
﻿?tshipiri?i? zwi amba ?
﻿
﻿(a) tshipiri?i tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo zwi tshi yelana na mulayo kha
﻿(b) tshipiri?i tshi?we na tshi?we tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo hu tshi katelwa na-
﻿
﻿i) tshipiri?i tsha dzilafho
﻿ii) tshipiri?i tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo uri tshi vhe tsho ?ivhadzwaho u vha tshipiri?i hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 50(2)(a)(ii);
﻿
﻿?mubveledzi wa vhuimo ha fhasi? zwi amba muthu ane a-
﻿
﻿(a) ?u?a halwa u itela u rengisa, kana
﻿
﻿(b) bveledza kana u vha na zwikambi zwa mabo?eloni u itela u rengisa kha vo?umu kana fhasi ha vo?umu yo randelwaho
﻿
﻿?Minisi?a? zwi amba mura?o wa phalamennde ane a vha na vhu?ifhinduleli ha mafhungo a zwikambi kha vhuimo ha lushaka muvhusoni.
﻿	
﻿?mutuku? zwi amba muthu a saathu u swika mi?waha ya 18, kana vhukale ha n?ha ho thomiwaho nga mulayo wa vun?u.
﻿       
﻿?fhethu? zwi katela fhethu hu?we na hu?we, shango, tshifha?o, mo?oro, kana tshipi?a tshi?we na tshi?we tshawo
﻿       
﻿       ?randela? zwi amba u randela nga mulayo
﻿       
﻿?vo?umu yo randelwaho? zwi amba vo?umu yo tiwaho nga Minisi?a hu tshi tevhelwa khethekanyo 3(3)
﻿
﻿?u thithiswa ha nnyi na nnyi? zwi katela-
﻿
﻿(a) mugwalabo, u valelwa nn?a kana mugwalabo une muingameli a nga vhona zwi tshi sumba uri zwi nga bveledza khakhathi kana;
﻿
﻿(b) nyito i?we na i?we kana nyito ya u ?isa vhushaya mulalo; mufhirifhiri kana khakhathi ya nnyi na nnyi.
﻿
﻿?redzhisitara? musi ?o shumiswa sa dzina, zwi amba redzhisi?ara i fanaho i ambwaho kha khethekanyo ya 5(1)(h) kana khethekanyo ya 31
﻿
﻿?muthu o ?waliswaho? zwi amba muthu, kana mushumi, kana zhendezi ?o ?waliswaho hu tshi tevhelwa mulayo uyu.
﻿
﻿?fhethu ho ?waliswaho? zwi amba fhethu he ha ?waliswa hu tshi tevhelwa uyu mulayo kana mulayo u iteaho wa vun?u
﻿
﻿?ndango? zwi amba ndango yo itwaho fhasi ha hoyu Mulayo;
﻿
﻿?u rengiswa ha zwi?uku?  zwi amba u rengisela zwikambi muthu a songo ?waliswaho
﻿
﻿?murengisi wa zwi?uku? zwi amba muthu ane a rengisela kana a ita uri zwikambi zwi rengiselwe muthu a songo ?waliswaho;
﻿
﻿?tshikolo? ?i na zwine ?a amba zwo vhekanywaho kha Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe 1996 (Mulayo wa 84 wa 1996);
﻿
﻿?vhupo ha tshikolo? zwi amba midavhi na zwifha?o zwa tshikolo, hu tshi katelwa na vhupo ho tangaho iyo midavhi na fhethu ha tshikhala tsho tiwaho zwi tshi ya nga mulayo wo teaho wa vun?u. 
﻿
﻿?u rengisa? zwi katela u ?ekana kana u vhulunga, u ?ea, u ?ana, u isedza, u ?isedza kana u fhambana nazwo nga thengiso, kana u ?ea thendelo ya u rengisa
﻿
﻿?halwa ha mahafhe? zwi amba:
﻿
﻿(a) zwinwiwa zwi anzelaho u ?ihwa sa halwa ha mahafhe nahone vhu anzelaho u ingwa vhu tshi bva kha thoro dza makhaha, luvhele kana dzi?we-vho thoro.
﻿
﻿(b) zwinwiwa zwi?we na zwi?we zwo ingwaho kana zwi rengiwaho nga fhasi ha dzina ?a halwa ha mahafhe.
﻿
﻿(c) mutzwonzwo u bvaho kha thoro dzi?we na dzi?we kana siri?i na miroho kana mitshelo zwine zwa bveledza zwikambi nga u zwi vhilisa nga u engedza tshilu?i zwi sa yi nga uri tshi ?ivhiwa nga u pfi ndi halwa ha mahafhe
﻿
﻿(d) tshithu tshi?we na tshi?we kana tshivhiliswa tshi?we na tshi?we tsho ?ewaho mulevho wa u vha halwa ha mahafhe fhasi ha khethekanyo-?hukhu ya 50(2)(a)
﻿
﻿?vhupo ha midavhi ya mitambo? zwi amba midavhi na zwifha?o zwa midavhi ya mitambo, hu tshi katelwa na vhupo ha fhethu ho?he ho monaho midavhi iyo kha vhukule ho tiwaho hu tshi tevhelwa milayo i shumiswaho ya vun?u.
﻿
﻿?u ?isedza? zwi tshi ya nga ha zwikambi zwo?he, zwi amba u vhea muthu kha vhuimo ha u vha na kana u langwa ha zwikambi
﻿
﻿?hoyu mulayo? zwi katela shedulu i?we na i?we, mulayo kana n?ivhadzo yo itwaho kana yo bviswaho fhasi ha mulayo uyu.
﻿
﻿2. Ndivho dza Mulayo
﻿
﻿(I) Ndivho dza Mulayo hoyu ndi:
﻿
﻿(a) u fhungudza mitengo ya ikonomi dza matshilisano na hu?we u shumiswa huvhi ha mitengo nga-
﻿
﻿i) u vhea n?owelo dzavhu?i dza lushaka na maimo kha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿ii) u langula u bveledzwa na u pha?aladzwa ha zwikambi
﻿
﻿iii) u vhea mikhwa yavhu?i ya lushaka na maimo a u langwa ha zwirengiswa zwi?uku na u zwibveledzwa zwi?uku zwa zwikambi; na
﻿
﻿(b) u ?u?uwedza mvelaphan?a ya vhu?ifhinduleli na pfareledzwa ya indasi?iri ya zwikambi nga n?ila ine zwa ?u?uwedza: 
﻿
﻿(i) u dzhena ha vhashelamulenzhe vhaswa kha indasi?iri
﻿
﻿(ii) indasi?iri ire na vhu?e ho ?an?avhuwaho 
﻿
﻿(iii) mikhwa ya vhu?ifhinduleli ha matshilisano kha indasi?iri.
﻿
﻿3.	U shumiswa ha hoyu Mulayo
﻿
﻿(1) Zwi tshi ya nga khethekanyo-?hukhu ya (2), hoyu mulayo u shuma kha Riphabuliki yo?he ya Afrika Tshipembe.
﻿
﻿(2) Ndima 3, nga nn?a ha khethekanyo ya 15, hezwi zwi shuma fhedzi kha-
﻿
﻿(a) muthu o ?waliswaho kana ?imaga ?ine ?a ?u?a, u bveledza, mabo?elo, kana u rengisa kana zwine zwa fhira vo?umu yo randelwaho ya zwikambi, kana
﻿
﻿(b) muthu kana ?imagi ?ine ?a tama u ?walisa na u lavhelela uri murahu ha musi ?o ?walisa, ?i ?o ?u?a, u bveledza, mabo?elo kana u rengisa zwi fhiraho vo?umu yo randelwaho ya zwikambi.
﻿
﻿(3) Minisi?a, nga u ?ivhadza kha Gazete, a nga randela vo?umu ya zwikambi hu tshi itelwa khethekanyo-?hukhu ya (2)
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 2
﻿
﻿MULAYO WA LUSHAKA WA ZWIKAMBI
﻿
﻿4. Milayo ya indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿(1)	Minisi?a vho tea u langa u ingwa na u rengiswa ha zwikambi vha tshi tevhela mulayo uyu.
﻿
﻿(2) 	Arali dzingu ?o sika mulayo une wa angaredza ?ho?ea dza khethekanyo ya 5, mura?o wa ndangulo wa dzingu wo khethiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wonowo wo tea u langa mveledziso ?hukhu, thengiso na kunwelwe kwa zwikambi kha dzingu ?ene?o hu tshi tevhelwa uyu mulayo khathihi na ?ho?ea dza mulayo wa dzingu.
﻿
﻿5. Mikhwa na maimo a mulayo wa Lushaka musi hu tshi sikwa mulayo wa vun?u wa zwikambi
﻿	
﻿(1) Mulayo wa vun?u sa zwine wa lavhelelwa kha khethekanyo ya 4(2) wo tea?
﻿
﻿(a) u vha u tevhelaho ndivho na ?ho?ea dza hoyu Mulayo:
﻿(b) u sika vhulangi ha vun?u ho ?iimisaho vhune ha ?o langa thengiso na kunwele kwa zwikambi kha vun?u ?ene?o zwi tshi ya nga mbetshelwa dza mutheo wa mulayo kana hoyu mulayo
﻿(c) u ita uri hu vhe na tshelede yo linganaho uri vhulangi ho ambiwaho nga haho kha phara (b) vhu shume zwavhu?i;
﻿(d) hu ?o?ea uri ?ho?ea ya mu?we na mu?we a no ?i dzhenisa kha u ?omba halwa kha dzingu ?ene?o a ?waliswe, kana a vhe na ?hanziela ya u ita tshi?we tsha hezwo zwo bulwaho afho n?ha;
﻿(e) u vha na n?ila na maitele a sa kon?iho a u ita khumbelo,u sedzulusa ndeme na u ?ea thendelo ya u ?waliswa kana ?hanziela dzo bulwaho kha phara (d);
﻿(f) u vhumba kana u fha n?ila dza tsheo dza,--
﻿     
﻿(i)	ma?uvha ane muthu kana bindu ?a sa tendelwe u rengisa zwikambi ngao;
﻿(ii)	awara dzine muthu kana bindu ?a sa tendelwe u rengisa 
﻿zwikambi ngadzo;
﻿(iii) vhukale ha vhathu vhane vha nga tendelwa u rengisa na u nwa zwikambi ;
﻿(iv) fhethu hune ha vha na zwikolo, midavhi ya mitambo, kana hu?we fhethu hune muthu a sa tendelwe u rengisa hone halwa.
﻿(g) u wanisisa n?ila dza u wana vhu?ipfi na mihumbulo ya 
﻿tshitshavha nga ha nomboro ya vharengisi vha zwikambi na uri vha fanela u vha vhukule vhungafhani na zwikolo kana hune vhathu vha rerela hone kana hu?we fhethu-vho ho khethwaho, na zwi?we zwa zwiitisi zwine zwa vha zwa ndeme kha tshitshavha, musi hu tshi sedzuluswa zwo?he zwo bulwaho kha phara ya (f):
﻿(h) hu ?o?ea vhalangi vho bulwaho kha phara ya (f) u itela u?
﻿
﻿     (i)	langa redzhisi?ara ya mafhungo o nangiwaho:
﻿     
﻿(ii) 	tendela vhathu vhane vha vha na dzangalelo uri vha 
﻿sedzuluse khophi ya redzhisi?ara na mutengo wo khethwaho une muthu a nga renga ngawo khophi ya redzhisi?ara kana tshipi?a tshayo; na 
﻿     
﻿(iii) u vhigela Minisi?a mafhungo o ambiwaho nga hao kha phara ?hukhu ya (i) luthihi nga ?wedzi; na 
﻿
﻿(i) u wana n?ila ya khwine ya u ita uri Mulayo uyu wa Lushaka u  tevhelwe hu tshi katelwa na wa dzingu.
﻿
﻿(2) U itela hoyu Mulayo, mulayo wa dzingu a wo ngo tendelwa uri u nga fha?a vhukale ha vhunzhi ha vhathu vhu re fhasi ha mi?waha ya 18.
﻿
﻿6.	Ndangulo ya halwa ha zwipiri?i, halwa ho itwaho nga u ?anganyisekanya zwithu na zwi?we zwo engedzwaho.
﻿	
﻿(1) 	A huna muthu o tendelwaho u inga , u pha?aladza kana u vha 
﻿na halwa ha zwipiri?i nga nn?a ha thendelo dza mulayo.
﻿
﻿(2)	A huna muthu o tendelwaho u inga , u pha?aladza kana u nwa zwithu kana zwinwiwa zwo itwaho nga u vhilisa swigiri kana zwi?we zwithu, ri amba zwinwiwa zwine zwa ?ivhiwa sa ?
﻿     
﻿(a) ?isitimiyana? ,?hopana?, ?qediviki?,?skokiaan?, ?uhali? kana ?barbeton? kana 
﻿(b) zwi?we zwa madzina e a si bulwe kha phara ya (a), arali zwo itaho izwo zwinwiwa zwi tshi fana kana zwi tsinisa na u fana na zwinwiwa zwi itwaho nga u vangekanya zwithu zwo bulwaho kha phara ya (a).
﻿
﻿(3) 	A huna muthu o tendelwaho u inga, u pha?aladza kana u rengisa na u nwa zwithu kana zwinwiwa zwo itwaho nga?
﻿	
﻿	(a) 	tshilu?i kana halwa vhu songo tendelwaho u nwiwa, kana
﻿	
﻿	(b)	u shela kha halwa tshithu tshi?we na tshi?we tshine tsha ?o ita uri vhu vhe vhu songo lugelaho u nwiwa nga nn?a ha musi tshenetsho tshithu tsho shelwaho tsho tendelwa u shelwa nga lwa mulayo nga tshifhinga tsha zwikambi musi zwi tshi ?ombiwa.
﻿
﻿(4)	Muthu ho ngo tendelwa u inga, u pha?aladza kana u rengisa tshithu na tshithihi nga fhasi ha dzina ?a zwikambi arali tshenetsho tshithu tshi si halwa sa zwe zwa ?alutshedzwa nga fhasi ha Mulayo uyu.
﻿
﻿(5) U pfukha hei khethekanyo ndi mulandu.
﻿
﻿7	U isela, u vhulunga na u ?ana halwa
﻿
﻿(1)	Zwo ?etshedzwaho kha khethekanyo iyi a zwi kwami vha?ombi 
﻿vha halwa ha mahafhe.
﻿
﻿(2)	Muthu o ?waliswaho a songo tenda u ?anganedza halwa he a si vhu 
﻿hode. 
﻿
﻿(3) Mubveledzi o ?waliswaho kana mubveledzi wa vhuimo ha fhasi o tea u vhea halwa fhethu hu?we hu songo ?anganelanaho na hune a vhu ?ombela hone, ho khethelwaho u ita zwenezwo sa kha mulayo kana thendelano yazwo u ya nga u ?waliswa hawe.
﻿
﻿(4)	Mupha?aladzi o ?waliswaho o tea u vhea halwa fhethu hu?we hu songo ?anganelanaho na hune a ?ombela hone, ho khethelwaho u ita zwenezwo sa kha mulayo kana thendelano yazwo u ya nga u ?waliswa hawe.
﻿
﻿(5) 	U pfukha hetshi tshipi?a ndi mulandu.
﻿
﻿8.	Nyiledzo dza u thola vhashumi kha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿(1)	Nga nn?a ha musi hu na mu?we mulayo kana thendelano ine ya hanedzana nazwo, muthu o ?waliswaho ha ngo fanela u thola muthu a saathu u swika mi?waha ya 16, nga nn?a ha musi mutholiwa onoyo a tshi khou guda kana a kha vhugudi ho bulwaho kha khethekanyo ya 16 ya mulayo wa mveledziso ya zwikili wa 1998 (Mulayo wa vhu 91 wa 1998)
﻿		
﻿(2)	Nga nn?a ha mu?we mulayo thendelano ine ya hanedzana nazwo, mutholi ha ngo fanela u-
﻿
﻿(a) fha muthu halwa sa malamba
﻿
﻿(b) holela mushumi nga halwa, kana
﻿
﻿(c) ?usa tshelede ya halwa kha muholo wa mushumi 
﻿
﻿(i) ho rengwaho nga mushumi kana ho rengelwaho mushumi; kana 
﻿(ii) ho rengwaho nga mushumi kana o imelaho mushumi
﻿
﻿(3)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
﻿
﻿
﻿9. Mikano ya thengiso kana ?etshedzo ya zwikambi kha vhathu vho?he
﻿
﻿(1) ndi muthu o ?waliswaho fhedzi, kana ane a vha na thendelo ya u rengisa zwi?uku ane a tendelwa u rengisa kana u ?ekedza halwa muthu a songo ?waliswaho kana ane a si vhe na thendelo
﻿
﻿(2) Muthu a rengisaho zwithu zwi?uku ane a vha na thendelo ya u rengisa zwikambi, ho ngo tea u rengisa zwikambi a tshi pfukha: -
﻿
﻿(a)	hoyu Mulayo
﻿       (b)	Mulayo wa vun?u wo teaho; kana
﻿       (c)	thendelano dza u ?walisa kana thendelo.
﻿
﻿	(3)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
﻿
﻿10.	Mikano ya khungedzelo 
﻿
﻿(1) Muthu ho ngo tendelwa u kunguwedza halwa na vhuthihi?
﻿
﻿(a) nga n?ila ya vhufhura kana ya u zwifha; kana
﻿
﻿(b)	a tshi itela u rengisa nga n?ila ine ya si vhe mulayoni musi  
﻿       hu tshi sedzwa uyu Mulayo kana mulayo wa vun?u; kana
﻿
﻿(c)	nga n?ila ya u kunga kana yo livhiswaho kha vhathu 
﻿vha?uku.
﻿
﻿(2) Muthu a songo vhambadza tshithu tshine tsha si vhe halwa sa halwa sa zwo ?alutshedzwaho kha hoyu Mulayo.
﻿
﻿(3) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
﻿
﻿11.	Nyiledzo dza u ?ekedza zwikambi kha vhathu vha?uku
﻿
﻿(1)	Murengisi wa halwa vhengeleni ?a u rengisa halwa a songo rengisela kana a fha muthu mu?uku halwa na luthihi.
﻿
﻿(2) Muthu a songo vhuya a fha halwa muthu mu?uku nga nn?a ha musi onoyo muthu e mubebi kana muun?i wa hoyo muthu mu?uku.
﻿
﻿(3) Muthu u fanela u kala nga n?ila yo fhelelaho uri muthu ndi mu?uku kana musi a saathu u mu fha kana a mu rengisela halwa. 
﻿
﻿(4) Muthu mu?uku a songo ?i ita sa mualuwa nga vhufhura a tshi itela uri a rengiselwe kana u fhiwa halwa.
﻿
﻿(5) Muthu ho ngo tendelwa u ?adzisa kana u fha vhu?anzi ha mazwifhi nga ha vhukale ha muthu mu?uku a tshi itela uri onoyo muthu mu?uku a rengiselwe halwa.
﻿
﻿(6) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
﻿
﻿12.	?etshedzo dza zwikambi fhethu ho iledzwaho
﻿
﻿(1) Muthu ho ngo tendelwa u rengisela mu?we muthu halwa tsini na?
﻿
﻿(a) tshikolo sa zwine zwa ?o vha zwo vhewa mulayoni wa vun?u
﻿
﻿(b) mudavhi wa mitambo sa zwine zwa ?o vha zwo vhewa mulayoni wa vun?u
﻿
﻿(c) hu?we fhethu hu songo tendeliwaho sa zwine zwa ?o vha  
﻿
﻿       zwo vhewa mulayoni  wa vun?u
﻿
﻿(2) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
﻿
﻿13.	Nyiledzo ya vhudakwa na mikhwa i si yavhu?i
﻿
﻿(1) Muthu ho ngo tendelwa u kambiwa na u dina fhethu ho 
﻿?waliswaho
﻿
﻿(2) Muthu ho ngo tendelwa u kambiwa na u dina?
﻿
﻿(a) fhethu hu?we na hu?we hune vhathu vhanzhi vha tendelwa u hu dzhena , hu sa sedziwi uri vha dzhena nga u badela kana vha sa badeli kana arali u tendelwa u dzhena afho fhethu zwo iledzwa kha vha?we vhathu.
﻿
﻿(b) kha tshiendedzi tshi?we na tshi?we tsha nnyi na nnyi
﻿			
﻿(3)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
﻿
﻿14.	U valwa ha fhethu ho ?waliswaho na hu?we.
﻿
﻿(1) Muingameli a nga fha ndaela muthu o ?waliswaho kana mu?e wa vhengele ?a halwa uri a vale fhethu hune a rengisela hone lwa tshifhinga tshine muingameli a vhona u nga hu ?o vha na u thithisea ha matshilo a vhathu tsini na henefho hune bindu ?a vha hone.
﻿
﻿(2) Muthu u fanela u tevhedza ndaela dzo fhiwaho hu songo fhela
﻿   tshifhinga tshilapfu u ya nga ?ho?ea dza khethekanyo-?hukhu (1)	
﻿
﻿(3)	Arali muthu a sa ?honifhe ndaela dzo fhiwaho kha khethekanyo-?hukhu ya (1), muingameli ane a khou fha ndaela a nga kha ?i dzhia vhukando vhune ha nga ita uri fhethu henefho hu valiwe hu tshi katelwa 
﻿
﻿(a) u shumisa maan?a o linganelaho; kana
﻿
﻿(b) u vhidza vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
﻿
﻿(4)	Ndaela i?we na i?we yo fhiwaho nga fhasi ha khethekanyo-?hukhu ya (1) i fanela u phumulwa hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu nga murahu ha musi ho no fhela zwiitisi zwi itaho uri hu bviswe ndaela iyo.
﻿
﻿(5)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 3
﻿
﻿
﻿       U ?WALISA NA U ?EWA ?AISENTSI
﻿
﻿15.	Vhaingi na vhapha?aladzi vhane vha fanela u ?walisa
﻿
﻿(1) Muthu ha ngo tendelwa u bveledza na u pha?aladza zwikambi nga 
﻿
﻿nn?a ha uri onoyo muthu a vhe o ?walisa uri a ite zwenezwo hu
﻿ 
﻿   tshi tevhelwa hoyu Mulayo. 
﻿
﻿(2) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
﻿
﻿16.	Ndalukano dza u ?walisa
﻿
﻿Muthu mu?we na mu?we a nga ?walisa hu tshi tevhelwa Ndima iyi nga nn?a ha muthu ane: 
﻿
﻿(a)	a si vhe na mi?waha ya 18 nga ?uvha ?e a ita khumbelo ya u 
﻿? waliswa ; 
﻿
﻿(b)	a vha uri o vha o farwa nga tshifhinga tsha mi?waha miraru nga murahu ha u pfukha mulayo mu?we na mu?we une wa langa vhubveledzisi, vhupha?aladzi kana u rengiswa ha halwa; kana 
﻿
﻿       (c)	arali e?
﻿       
﻿(i) muthu o waho kha zwa mabindu nga n?ila ya u kundwa ndifho
﻿
﻿(ii) muthu a songo fhelelaho muhumbuloni
﻿
﻿17.	Zwigwada zwa u ?walisa
﻿
﻿(1) Minisi?a vha nga ?walisa muthu a re na ndalukano sa?
﻿
﻿(a)	mu?ombi wa halwa , a re na ndugelo kana a si na ndugelo ya u pha?aladza halwa, kana
﻿
﻿(b)	mupha?aladzi wa halwa
﻿
﻿(2) Muthu a nga ?waliswa sa mu?ombi na mupha?aladzi wa halwa henefho 
﻿
﻿   fhethu huthihi.
﻿
﻿
﻿18.		Khumbelo ya u ?waliswa 
﻿
﻿(1) Muthu a songo iledzwaho musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 16 a nga ita khumbelo ya uri a ?waliswe nga u rumela khumbelo iyo kha Minisi?a nga n?ila na tshivhumbeo tsho teaho.
﻿
﻿(2)	Minisi?a vha nga? 
﻿
﻿       (a)	humbela vhu?we vhu?anzi ha u khwa?hisedza khumbelo; na
﻿        
﻿     (b)	u hana khumbelo arali muhumbeli o balelwa u fha vhu?anzi vhune ha
﻿       to?ea u ya nga phara ya (a) 
﻿
﻿19. 	Tsedzuluso ya khumbelo
﻿
﻿(1)   Arali muhumbeli a sumba u tevhela maambiwa a Mulayo uyu, Minisi?a vho tea u dzhia tsheo, nga murahu ha musi vho sedza pfanelo dzo?he dze vha humbela dzo ambiwaho nga hadzo kha heyi khethekanyo, uri: -
﻿ 
﻿(a)	vha nga ?walisa muhumbeli na kana hai; na 
﻿
﻿(b)	hu na zwi?we na zwine vha nga zwi ?umanya na u ?waliswa uho.
﻿
﻿(2)  Minisi?a vho tea u tenda na uri vha nga hana khumbelo ya u ?walisa 
﻿
﻿   musi vho sedza pfanelo dzi tevhelaho:
﻿   
﻿(a) uri na muhumbeli u na vhukoni na zwishumiswa zwa u ita bindu ?e a ita khumbelo ya?o na.
﻿
﻿(b) zwiito na u tea ha muhumbeli. 
﻿
﻿(3) Minisi?a vho tea u sedza, na uri vha nga nea muhumbulo nga ha u ?waliswa lune ha nga vha na khakhulula kana u ?adzisa zwine zwa ?ahela, vho sedza pfanelo dzi tevhelaho:
﻿	
﻿(a) Uri muhumbeli u na dzangalelo ?ingafhani ?a zwa gwama kha 
﻿       indasi?iri ya halwa
﻿
﻿(b) Uri muhumbeli o ?i imisela u swikafhi kha nyaluso ya  
﻿Ekonomi ya vhathu vharema:
﻿
﻿(c)	Uri muhumbeli o ?iimisela u swikafhi kha u thivhela u nwa halwa lwo kalulaho, hu tshi katelwa na uri muhumbeli o ?ivhandekanya na khoudu ya vhu?ifari kha indasi?iri yo phasiswaho nga Minisi?a; na. 
﻿
﻿       (d)	Uri khumbelo ya u ?waliswa i ?o kwama u swika?fhi--
﻿
﻿(i) vhadzheneli vhaswa kha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿(ii) tsiko ya mishumo kha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿(iii) u fhambana ha vhane vha mabindu kha indasi?iri ya 
﻿
﻿       zwikambi
﻿
﻿(iv) vhukoni ha mushumo ha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿(v) u rengisela mashango a nn?a
﻿(vi) mu?a?isano ngomu kha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿(4) Musi hu tshi ?adziswa pfanelo dza khethekanyo-?hukhu ya (3), arali muhumbeli ?i ?imaga ?ine ?a vha na mulangi, mura?o, mufulufhedzwa, mushumisani nae kana mura?o wa bodo kana mura?o wa vha?ivhalea une wa wela kha khethekanyo ya vhathu vho lavhelelwaho kha khethekanyo ya 16 (a) u swika (c), Minisi?a vha nga ?isa muhumbulo wa u thivhela uri onoyo muthu a vhe na ndugelo ya u dzhia tsheo nga ha zwine zwa fanelwa u itwa u ya nga khumbelo ya zwine zwa fanelwa u itwa.
﻿
﻿20.	Tsheo ya Minisi?a
﻿
﻿	(1)	Minisi?a vha nga-- 
﻿
﻿		(a)	tendela khumbelo;
﻿
﻿(b)	tendela khumbelo ho sedzwa vhu?iimiseli ho livhanaho na ndivho na ?ho?ea dza vhuhumbeli, na ?ho?ea dza khethekanyo 19; kana 
﻿       
﻿       (c)	vha hana khumbelo.
﻿       
﻿(2)	Arali Minisi?a vha hana khumbelo, vho tea u fha muhumbeli mbuno dze
﻿       dza ita uri khumbelo yawe i sa tendelwe.
﻿
﻿(3)	Arali Minisi?a vha tshi ?o?a u fha tsheo yavho kha ?ho?ea dza u ?walisa, vho tea u ?ivhadza muhumbeli nga hadzo na ?ho?ea dza hone 
﻿
﻿(5) Muhumbeli we a ?anganedza ?ho?ea a nga fhindula Minisi?a hu saathu u 
﻿   fhela ?
﻿       
﻿   (a)	ma?uvha a 30 u bva ?uvha ?e muhumbeli a ?ivhadzwa nga ha
﻿
﻿mvelelo dza khumbelo yawe; kana
﻿
﻿(b)	tshifhinga tsho engedzwaho tshine Minisi?a vha nga tshi fha hu tshi 
﻿
﻿   tevhedzwa zwiitisi zwo sumbedzwaho.
﻿
﻿(6) Arali muhumbeli o wanaho thendelo hu na zwi?we zwi ?o?eaho? 
﻿
﻿(a) a ?i wana a tshi tendelana nazwo, Minisi?a vho tea u ?walisa arali 
﻿
﻿   muhumbeli a tshi tendelana na ?ho?ea  dzo tiwaho
﻿
﻿(b)	a si aravhe, kana a sa tendelane nazwo, Minisi?a vha nga sedza
﻿   dzi?we phindulo dza muhumbeli na uri vha nga ?
﻿
﻿(i) hana u ?walisa muhumbeli; kana
﻿
﻿(ii) vha mu vhudza ?ho?ea  dzine a fanela u dzi swikelela, vha kona u ?walisa muhumbeli
﻿
﻿(7) minisi?a vha tea u 
﻿
﻿       (a)	?ivhadza muhumbeli nga lu?walo nga ha 
﻿       mvelelo dza hone hu tshi tevhelwa khethekanyo-?hukhu ya (5):na 
﻿       
﻿(b)	uri vho tea u ?ea mbuno dza tsheo yavho arali--
﻿
﻿(i) Minisi?a vho hana u ?walisa muhumbeli, kana
﻿
﻿(iii) arali Minisi?a vho engedza zwi?we kha ?ho?ea dze dza vha dzi tshi ?o?ea kale.
﻿
﻿ 21	?hanziela, vhungoho na n?ivhadzo ya nnyi na nnyi ya u ?walisa
﻿
﻿(1) Musi Minisi?a vho no ?walisa muhumbeli, vho tea u?
﻿
﻿a)	?etshedza ?hanziela ya u ?waliswa kha muhumbeli
﻿
﻿b)	rekhoda o ?waliswaho kha bugu ya u ?walisa.
﻿
﻿(2)	?hanziela ya u ?walisa kana khophi yayo yo ?anzielwaho nga tshi?emmbe, ndi ?hanziela uri we a ?waliswa ndi ene we a ?waliswa hu tshi tevhelwa Mulayo uyu.
﻿
﻿(3)	U ?waliswa?
﻿
﻿(a)	hu thoma u shuma u bva ?uvha ?e ?hanziela ya u ?waliswa ya bviswa nga?o na uri 
﻿ 
﻿   (b)	i dzula i tshi khou shuma u swikela--
﻿   
﻿(i) feme yo wa kana yo valwa
﻿
﻿(ii) arali ho ?waliswa feme, u swikela i tshi valwa
﻿
﻿(iii) u ?waliswa hu tshi  fhedzwa hu tshi tevhelwa uyu Mulayo
﻿
﻿(4)	Muthu o ?waliswaho o tea u sumbedza u ?waliswa ha bindu khathihi na nomboro ya u ?waliswa kha mabammbiri o?he a mushumo.
﻿
﻿22	Tsudzuluso ya u ?waliswa
﻿
﻿(1) U ?waliswa ha mubveledzi kana mupha?aladzi hu nga fhiriselwa kha  
﻿       mu?we muthu kana feme arali?
﻿
﻿a) muthu kana feme yo ?waliswaho na muthu kana feme ine u ?waliswa 
﻿
﻿ha ?o fhiriselwa khayo u fanela u ita khumbelo nga n?ila na 
﻿
﻿tshivhumbeo tsho teaho uri khumbelo i tendelwe
﻿
﻿b) Muthu kana feme ine u ?waliswa ha ?o itelwa yone ho ngo fanela u 
﻿
﻿   hanelwa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 16; na.
﻿
﻿c) Minisi?a vho tenda khumbelo nahone vha ?ea thendelo ya u fhirisa u ?waliswa. 
﻿
﻿(2) Khethekanyo ya 18 (2), 19 na 20 dzi vhaliwa ho sedzwa tshandukiso dzine 
﻿vhungomu hadzo ha kwama khumbelo ho sedzwa khethekanyo-?hukhu ya (1)
﻿
﻿(3)	Arali muthu o ?waliswaho kana feme ya wana nzwalelo kana ya fha nzwalelo iyo mu?we muthu o ?waliswaho kana feme ine ya sa vhe kha khethekanyo nthihi ya u ?waliswa, kana arali dzifeme kana vhathu vhavhili vha ?anganela uri vha vhe na pfanelo dza u ?waliswa kha khethekanyo ine ya sa fane na ye vha ?waliswa khayo nga mu?we wavho kana nga i?we ya idzo feme, henevho vhathu kana feme dzo ?waliswaho dzo tea u ?ivhadza Minisi?a nga n?ila na nga tshivhumbeo tsho tiwaho.
﻿
﻿(4)	Minisi?a vho tea u sedzulusa n?ivhadzo iyo vha tshi tevhela maambiwa a khethekanyo ya 19(3)(d), na uri vha nga vhea nyiledzo kana vha hana nyito yo anganyiwaho. 
﻿
﻿(5) 	Arali khethekanyo ya 20 ya nga vhalwa na tshanduko dzine dza ?o?ea u ya nga vhungomu ha mulayo, ya wanala uri i yelana na tsheo ya Minisita hu tshi tevhelwa ?ho?ea dza khethekanyo ?hukhu ya (4)
﻿
﻿23.	Tshanduko ya vhu?ifari kha mishumo yo ?waliswaho
﻿	
﻿(1)	Muthu o ?waliswaho ane a ita khumbelo ya u ?i?walisa kana ?hanziela ya
﻿murengisi ane a rengisela vho muthu munzhi sa zwine zwa sumbedzwa kha mulayo wa vun?u o tea u ?ivhadza Minisi?a nga ha khumbelo yeneyo nga n?ila na maitele o tiwaho.
﻿
﻿(2)	Muthu o ?waliswaho ho ngo tendelwa u pfulusa na muthihi wa mishumo ye ya tendelwa nga ?hanziela ya u ?waliswa, kana a shandukisa vhuvha kana kuitelwe kwa mishumo yo ?waliswaho nga n?ila ifhio na ifhio ine ya vha na vhushaka na khumbelo ya u ?waliswa, kana a ?i dzhenisa kha u rengisela vhathu halwa vhu si vhunzhi musi hu tshi tevhelwa ?ho?ea dza u ?walisa kana u fhiwa ?hanziela dza muvhuso wa vun?u nga nn?a ha musi?
﻿
﻿(a) muthu o ?waliswaho o ?ivhadza Minisi?a nga n?ila yo teaho  
﻿
﻿na tshivhumbeo tsho tiwaho; na uri
﻿
﻿(b) Minisi?a vho--
﻿
﻿(i) sedzulusa u ?waliswa vho sedza tshanduko dzo humbelwaho,na u dovha vha dzi ?anganedza hu na pfanelo ntswa kana dzi siho; kana
﻿
﻿(ii) vha thivhela u khetha uri hu sedzuluswe u ?waliswa hayo.
﻿
﻿(3)	Musi hu songo fhela ma?uvha a linganaho 30 nga murahu ha u 
﻿
﻿?anganedza n?ivhadzo musi hu tshi tevhelwa ?ho?ea dza 
﻿
﻿khethekanyo ?hukhu ya (2), Minisi?a vho tea u ?ivhadza muhumbeli 
﻿uri vha ?o sedzulusa u ?waliswa uho kana hai.
﻿
﻿(4) Khethekanyo ya 18(2), 19 na 20, arali i?we na i?we yadzo yo vhaliwa kha vhungomu vhu ?o?eaho, dzi angaredza n?ivhadzo musi ho sedzwa ?ho?ea dza khethekanyo iyi.
﻿
﻿
﻿24.	Lufu, khundwandifho kana u sa kona ha muthu o ?waliswaho
﻿
﻿(1) Hu tshi tevhelwa ndivho ya hei khethekanyo, fhungo ?mulangi wa
﻿       zwo vhewaho nga lwa mulayo? zwi angaredza?
﻿
﻿       (a) mulanguli wa thundu ya mufu
﻿
﻿(b) mulanguli kana mudzhieli wa thundu dza mufu we a vha a tshi
﻿balelwa u badela; na
﻿c) ?muthusi?
﻿
﻿(2) Arali muthu o ?waliswaho a lovha, kana a kundwa u lifha kana ha pfi zwine a vha nazwo zwi fanela u langwa nga muthu o khethiwaho, mulangi wa thundu dza onoyo muthu, a tshi itela ndango ya ndaka a nga ?i?
﻿
﻿(a)	isa phan?a na u shuma kha bindu ?a onoyo ane a sa tsha tshila
﻿       kana
﻿
﻿(b)	a ita khumbelo kha Minisi?a a tshi tevhela Khethekanyo ya 22 uri bindu ?ene?o ?i fhiriselwe kha mu?we wa vhathu vha re na vhukoni.
﻿
﻿(3) Muthu mu?we na mu?we a nga ita khumbelo kha Minisi?a ya uri hu khethiwe muthu ane a ?o tshimbidza bindu ?a muthu o ?waliswaho, nga murahu ha u khethwa ha muthu wa u langa bindu ?o ambiwaho nga ha?o kha khethekanyo ?hukhu ya (2). 
﻿   
﻿(4) Musi Minisi?a vha saathu u tendela khumbelo ye ya itwa yo livhanaho na zwo bulwaho kha khethekanyo?hukhu ya (3), Minisi?a vho tea u vha vho fushea uri?
﻿
﻿(a) mu?we na mu?we ane a vha na dzangalelo ?a tshelede kha zwine zwa khou ambiwa ngazwo u fhiwa n?ivhadzo ya tshifhinga tsho linganaho tsha u ita khumbelo.
﻿
﻿ (b) mulangi a songo nangiwaho ; na 
﻿
﻿ (c) hu na maimo a tendiseaho a uri mulangi a nga tholiwa.
﻿
﻿(5)	muthu we a tholiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ?hukhu ya (3) a nga tendelwa u isa phan?a na u langa bindu sa mulanguli wa thundu dza mufu u swika hu tshi khethiwa mulanguli muswa sa zwo bulwaho kha khethekanyo ?hukhu dza (2).
﻿
﻿25.	Mbadelo ya u ?walisa ?waha nga ?waha
﻿
﻿      Minisi?a a nga ta mbadelo ya ?waha, ine ya nga fhambana hu tshi tevhelwa
﻿      ?ho?ea dzo tiwaho nga ene Minisi?a.
﻿
﻿26.	Minisi?a vha nga engedza nyimelo kha thendelo.
﻿
﻿       (1)	Minisi?a vha nga sedzulusa, na u anganya pfanelo ntswa dza u
﻿      ?walisa arali muthu o ?waliswaho?
﻿
﻿(a)	musi hu tshi sedziwa mvelelo dzo ?iswaho nga mulandu wa u ?waliswa ha uyo muthu hu tshi tevhelwa Mulayo uyu ha wanala uri o pfuka ?
﻿       
﻿(i) Ndima ya 2 ya Mulayo wa mi?a?isano 1998 (Mulayo wa vhu 89 wa 1998);
﻿(ii) Mulayo wa Thundu dza vhufhura, 1997 (Mulayo wa vhu 37 wa 1997);
﻿       
﻿(iii) Mulayo wa Zwibveledzwa zwa zwikambi, wa 1989 
﻿
﻿       (Mulayo wa vhu 60 wa 1989);
﻿
﻿(iv) Mulayo wa Custom and Exice, wa 1964 (Mulayo wa vhu 
﻿
﻿       91 wa 1964);
﻿
﻿(v) Mulayo wa ?ho?ea dza Pfanelo dza Vhutholi, wa 
﻿
﻿       1997;(Mulayo wa vhu 75 wa 1997);
﻿
﻿(vi)	Mulayo wa Vhushaka ha Tshumisano, wa 1995 (Mulayo 
﻿       
﻿       wa vhu 66 wa 1995), kana
﻿
﻿(vii) Mulayo wa Mutakalo na U tsireledzea Mishumoni, wa 1993 
﻿
﻿       (Mulayo wa vhu 85 wa 1993)
﻿
﻿(b)	arali a songo tsha ita zwe a bula uri u ?o zwi ita kha nyaluso ya zwa tshelede kha vharema, nga nn?a ha u fha mbuno dzi pfalaho dza uri o kundiswa nga mini;kana
﻿
﻿(c) a songo ita zwine zwa ?o?ea kana a songo bveledza zwine
﻿       
﻿pulane  dza sumba kha u lwisa vhudakwa, kana o pfuka Mulayo wa Vhu?ifari wo phasaho na u sa vha na mbuno dzi no tikedza uri ndi ngani o kundwa. 
﻿
﻿(2) Musi hu saathu vhewa milayo hu tshi tevhelwa khethekanyo ?hukhu ya 
﻿
﻿(1)(b) kana (c) Minisi?a vho tea u fha muthu o ?waliswaho tshifhinga tsha uri a khwinifhadze vhukhakhi hawe kha u bveledza ?ho?ea dza iyi hethekanyo.
﻿
﻿(3)	(Khethekanyo ya 20(3)-(6), arali i?we na i?we yadzo ya vhalwa hu na 
﻿
﻿tshanduko dzine dza ?o?ea nga vhungomu, dzi na ?humo na zwe 
﻿
﻿Minisi?a vha anganya u ita khombetshedzo ya ?hodea dzi re kha khethekanyo iyi.
﻿
﻿27	U fheliswa
﻿
﻿(1)	 Mu?waliso u nga fhedzwa ?
﻿
﻿       (a) 	nga Minisi?a , hu tshi tevhelwa khethekanyo ?hukhu ya (2) kana (3)
﻿
﻿(c) nga lutamo lwa onoyo muthu o ?waliswaho, hu tshi tevhelwa 
﻿       
﻿       khethekanyo ya 28;
﻿
﻿(d) arali bindu ?o vala kana ?o rengiswa kana ?o wa hu tshi 
﻿       
﻿       tevhelwa khethekanyo ya 29. 
﻿
﻿(2)	 Minisi?a vha nga fhelisa mu?waliso arali muthu o ?waliswaho?
﻿
﻿    	(a)	 o ?etshedza milaedza ya mazwifhi kha fomo yawe ya u ita
﻿       khumbelo ya u ?waliswa kana o ?etshedza vhu?anzi vhune ha si
﻿       vhe ha vhukuma musi ho sedzwa uyu Mulayo 
﻿
﻿   	(b) 	a sa fushi ?ho?ea kana pfanelo dza u ?waliswa ; 
﻿
﻿(c)	 a tshi pfuka mulayo lunzhi lunzhi, kana a tshi kundwa u ita pfulufhedziso dze dza ambiwa nga hadzo kha khethekanyo ya 19(3)(b) kana (c); kana
﻿       
﻿  	(d) 	 a sa tevheli zwine Mulayo uyu wa amba.
﻿
﻿ (3) 	 Minisi?a vha nga fhelisa u ?waliswa ha muthu arali muthu onoyo
﻿
﻿	(a)	o fhiwa n?ivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 38, na musi 
﻿
﻿(i) o kundelwa u tevhela; kana
﻿
﻿(ii) a songo hanedza n?ivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 
﻿
﻿       39;kana
﻿
﻿(b) 	ho vha na u hanedza
﻿
﻿(i) o kundelwa u ?honifha ndaela ya Minisi?a ye a i fha hu tshi tevhelwa 
﻿
﻿       khethekanyo ya 39(4); kana
﻿
﻿(ii) o kundelwa u ?a?isa ndaela ya ndaela iyo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 40.
﻿       
﻿(4)	Arali Minisi?a vho fhelisa u ?waliswa, Minisi?a vho tea u ?ivhadza 
﻿       
﻿muthu we a ?walisa nga u fheliswa ha u ?waliswa nga lu?walo nga ha?
﻿
﻿       (a) 	u fheliswa uho
﻿       
﻿       (b)	 mbuno dza u fheliswa uho; na
﻿       
﻿       (c)	 ?uvha ?e u ?waliswa ha fheliswa nga?o
﻿       
﻿(3) Arali khumbelo ya fheliswa hu tshi tevhelwa ?ho?ea dza khethekanyo iyi, 
﻿   khethekanyo ya 28 kana khethekanyo ya 29, Minisi?a vha kombetshedzea
﻿       u?
﻿
﻿       (a) 	fhelisa ?hanziela ya u ?waliswa;na
﻿
﻿       (b)	 khakhulula bugu ya u ?walisa nga n?ila yo teaho
﻿
﻿(6) 	U ?waliswa hu fhela nga ?uvha ?ine Minisi?a vha imisa ?hanziela ya 
﻿
﻿u ?waliswa ine, u ya nga pheliso hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 28, hu fanela u vha nga ?uvha ?o tiwaho nga mu?waliswa ane a khou ita khumbelo ya u fheliswa ha u ?waliswa nga afho hune a funa ngaho.
﻿
﻿28. U fheliswa ha u ?inangela
﻿
﻿   Muthu o ?waliswaho a nga fhelisa u ?waliswa hawe nga u fha Minisi?a
﻿   
﻿   Ndivhadzo yo tou ?waliwaho nga n?ila na tshivhumbeo tsho tiwaho?
﻿
﻿(a)  a tshi bula vhu?iimiseli hawe kha u fhelisa u ?waliswa hawe na mbuno dza u tikedza uri ndi ngani; na 
﻿
﻿(b) u bula ?uvha ?ine u ?waliswa ha ?o fhela nga?o , hu saathu u fhela 
﻿
﻿   ma?uvha a 60 nga murahu ha n?ivhadzo
﻿
﻿29. U fheliswa hu itwaho nga zwiitisi zwa u dzhielwa, u vala kana u fhaladzwa
﻿
﻿(1) Arali lupfumo lwa muthu o lovhaho lwa nga ?iwa , kana lwa fheliswa ,hu songo 
﻿
﻿vha na u fhiriswa ha u ?waliswa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 22, 
﻿
﻿mulangi wa ifa ?ene?o u kombetshedzea u ?ivhadza Minisi?a nga n?ila na 
﻿
﻿tshivhumbeo tsho teaho hu saathu u fhela ma?uvha a 30 nga murahu ha u ?iwa, 
﻿
﻿u valwa kana u wa.
﻿
﻿(2)	Musi Minisi?a vho no wana n?ivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo iyi, 
﻿
﻿      Minisi?a vha nga fhelisa u ?waliswa hune ha khou ambiwa nga haho.
﻿
﻿30.	Tsedzuluso ya tsheo dza Minisi?a
﻿
﻿(1).	Muthu mu?we na mu?we a nga ita khumbelo kha Khothe Kha?huli ya 
﻿
﻿N?ha uri hu itiwe tsedzuluso ya tsheo ya Minisi?a musi hu tshi tevhelwa 
﻿
﻿zwi re kha Ndima iyi.
﻿
﻿       (2)	Muthu a nga ita khumbelo ya tsedzuluso fhedzi hu saathu u fhela 
﻿   
﻿      ma?uvha a 60 nga murahu ha u dzhiiwa ha tsheo iyo.
﻿ 
﻿(3)	Khothe Kha?huli ya N?ha i nga dzhia hu si na tsho khakheaho 
﻿	
﻿	nga ha khumbelo ya tsedzuluso yo itwaho musi khumbelo dza 
﻿
﻿tsedzuluso dzo no valwa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo iyi.
﻿
﻿(4)	Sa nyengedzo ya zwo?he zwa u khakhulula zwine Khothe ya ita tsedzuluso, 
﻿Khoro kha?huli ya N?ha i nga vhea pfanelo dzine dza vhetshela thungo ?ho?ea dzo ?u?waho na u ?waliswa, arali Khothe i songo fushea uri ?hodea dza hone dzi a pfala, musi ho sedzwa ndivho na mishumo ya uyu Mulayo, zwi tshimbilelanaho na khumbelo, na pfanelo dza khethekanyo ya 19.
﻿	
﻿31. 	Rekhodo ya Lushaka ya u ?waliswa
﻿
﻿	(1)	Minisita vho tea u vha na bugu ine vho?he vho ?waliswaho hu tshi
﻿
﻿tevhelwa uyu Mulayo kana mulayo wa vun?u vha vha khayo nga n?ila 
﻿
﻿yo tiwaho, hu tshi katelwa na avho vhe ?
﻿       
﻿(a) vha fhirisela u ?waliswa havho phan?a
﻿
﻿(b) u ?waliswa havho ha shandulwa
﻿
﻿(c) u ?waliswa havho ha fheliswa.
﻿
﻿(4) Musi hu saathu u fhela ma?uvha a 60 nga murahu ha ?waha wa 
﻿
﻿muvhalelano, Minisi?a vho tea u an?adza rekhodo ya Lushaka ya 
﻿
﻿madzina a vhathu vho?he vho ?waliswaho, kha Gazete ya Muvhuso, 
﻿   
﻿   kha ?i?we zhendedzi ?a vhudavhidzano ?i re na vhavhali vhanzhi?
﻿   
﻿   (a)	vhathu vho?he vhe vha ?waliswa nga ?uvha ?a u fhedza ?a 
﻿   
﻿      ?waha wa muvhalelano;
﻿   
﻿   (b)	vhathu vho?he vhe u ?waliswa havho ha phumulwa nga ?waha 
﻿   
﻿       uyo wa muvhalelano; na 
﻿   
﻿   (c)	vho?he vhe vha thuthisa u ?waliswa havho nga lutamo lwavho, 
﻿   
﻿       kana vhe mabindu avho a valwa kana a wa nga ?waha wonowo
﻿       wa muvhalelano.
﻿
﻿(5) Muthu mu?we na mu?we a nga
﻿
﻿   (a)	?ola khophi ya ?hanziela ya u ?waliswa yo bviswaho hu tshi 
﻿   
﻿       tevhelwa Mulayo uyu
﻿   
﻿   (b)	wana khophi ya hone musi o badela mbadelo yo tiwaho.
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 4
﻿
﻿THEVHEDZELO YA MULAYO
﻿
﻿32. U tholwa ha vhaingameli
﻿
﻿(1) Minisi?a
﻿
﻿(a) a nga thola muthu mu?we na mu?we sa muingameli a re na maan?a o livhaho kana nyangaredzi u shumisa maan?a hu tshi yiwa nga Mulayo uyu; na
﻿
﻿(b) u fanela u bvisela muingameli mu?we na mu?we ?hanziela nga n?ila na tshivhumbeo tsho tiwaho i tshi bula uri muthu uyo o tholwa sa muingameli
﻿
﻿(2) ?hanziela yone-yone hu tshi tevhelwa khethekanyo ?hukhu ya (1)(b) ndi vhu?anzi ho fhelelaho ha maan?a a muingameli o ?walwaho khayo.
﻿
﻿(3) Musi a tshi shumisa maan?a awe hu tshi tevhelwa uyu Mulayo, muingameli u na maimo a muofisiri wa mulalo o ?alutshedzwaho kha khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Kuitele kwa Vhugevhenga, 1997 (Mulayo wa vhu 51 wa 1997)
﻿
﻿33. Mishumo ya vhaingameli
﻿
﻿(1) Muingameli a nga
﻿
﻿(a) ?o?isisa mbilaelo dzo ?iswaho Kha muingameli na tshivhumbeo tsho randelwaho; na uri
﻿
﻿(b) hu tshi tevhelwa uyu mulayo kana mulayo mu?we na mu?we une wa tendela muingameli a tshi ita vhuingameli-
﻿
﻿(i) u ?o?a na u kombetshedza thevhedzelo ya hoyu Mulayo; kana
﻿
﻿(ii) u ita vhuingameli nga fhasi ha Mulayo hoyu.
﻿
﻿(2) Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 35(3) na (5) na ndungiselo dza mulayo mu?we na mu?we, muingameli a nga-
﻿
﻿(a) vhudzisesa muthu mu?we na mu?we ane ene muingameli a vhona uri a nga vha e na mafhungo ane a vha na yelana na vhuingameli;
﻿
﻿(b) vhudzisesa muthu mu?we na mu?we a re hone shangoni kana fhethu hu?we na hu?we hu no khou ingamelwa, hu tshi yiwa nga mafhungo ma?we na ma?we ane a nga yelana na vhuingameli.
﻿
﻿(c) ?ola ?i?walo?i?we na ?i?we ?ine:-
﻿
﻿(i) muthu a ?o?wa u vha na?o hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo kana mulayo mu?we na mu?we u tshimbilelanaho na uyo; kana
﻿
﻿(ii) ?a nga tshimbilelana na vhuingameli vhu?we na vhu?we ha zwikambi;
﻿
﻿(d) Kha vha kope ?i?walo ?i?we na ?i?we ?o ambwaho nga ha ?o kha phara ya (c), kana arali zwi tshi ?o?ea, kha vha ?ibvise vha ?i kope.
﻿
﻿(e) kha vha dzhie tsumbo ya mafhungo ma?we na ma?we ane a yelana na vhuingameli;
﻿
﻿(f) u itela ndivho ya vhuingameli, kha hu dzhiwe zwinepe kana hu tou rekhodiwa tshi?we na tshi?we kana muthu mu?we na mu?we, maitele, nyito kana nyimele i kwameaho kha vhuingameli kana zwi yelanaho na mavu kana fhethu; na
﻿
﻿(g) u ita zwithu zwo?he zwi ?o?eaho kha u itea ha vhuingameli. 
﻿
﻿(3) Muingameli ane a bvisa tshithu tshi?we na tshi?we kha mavu kana fhethu hune ha khou ingamelwa u tea u: -
﻿
﻿(a) ?ekedza mu?e wa zwithu kana o faraho resiti; na
﻿
﻿(b) nga nn?a ha musi hu mafhungo o ambwaho nga hao kha khethekanyo ya (1)(e), kha zwi humiselwe murahu nga u ?avhanya musi ho swikelwa ndivho ya zwe tsha bviselwa zwone.
﻿
﻿(4) Muingameli a nga fhelekedzwa kha mapholisa a Afrika Tshipembe na mu?we muthu a ?o?eaho u thusa u tshimbidza vhuingameli.
﻿
﻿34. U dzhena hu na ?i?walo ?a thendelo
﻿
﻿(1) Muingameli a nga dzhena fhethu hu?we na hu?we arali madzhisi?ara?a o mu ?ekedza ?i?walo ?a u ita zwenezwo zwi tshi yelana na khethekanyo thukhu ya (2)
﻿
﻿(2) Madzhisi?arata a nga ?ekedza ?i?walo ?a thendelo ?a u dzhena fhethu hu?we na hu?we, arali, nga thikho ya mafhungo o ?ekedzwaho o tou ?waliwaho, nahone nga muano, Madzhisi?ara?a u na pfanelo dza u fulufhela uri:-
﻿
﻿(a) u dzhenwa na u ingamelwa zwi a ?o?ea kha u wana mafhungo, zwine zwa ?o vhuedza nnyi na nnyi, zwine zwi nga si wanale nga nn?a ha u dzhena afho fhethu; kana
﻿
﻿(b) Mulayo a u khou tevhelwa.
﻿
﻿(3) ?i?walo ?a thendelo zwi tshi ya nga khethekanyo ?hukhu ya (2) ?i nga bviswa tshifhinga tshi?we na tshi?we nahone ?i tea u: -
﻿
﻿(a) buletshedza fhethu hune ha nga dzhenwa ha ingamelwa; na
﻿
﻿(b) ?ea muingameli maan?a a u ingamela fhethu na u ita zwi?we na zwi?we zwo bulwaho kha khethekanyo ya 33
﻿
﻿(4) ?i?walo ?a thendelo hu tshi tevhelwa khethekanyo ?hukhu ya (2) ?i tea u vha ?i kha ?i shuma u swikela: - 
﻿
﻿(a) mushumo wo itwa
﻿
﻿(b) ?o phumulwa nga madzhisi?ara?a we a ?i bvisa kana, arali uyu a siho, nga mu?we muthu a re na maan?a na fanaho a awe;
﻿
﻿(c) ndivho ye ?a vha ?o bviselwa yone yo fhela; kana
﻿
﻿(d) ho no fhela ma?uvha a 90 u bva nga ?uvha ?e ya bviswa nga?o.
﻿
﻿(5) Musi a saathu u thoma u ingamela, muingameli: -
﻿
﻿(a) Arali mu?e wa fhethu kana mufareli e hone: -
﻿
﻿(i)	u tea u ?ekedza mu?e wa fhethu kana muthu o faraho vhufaedzi, na u mu ?alutshedza maan?a ane vhuingameli ha khou itwa ngaho, na u sumbedza uyo muthu ?hanziela ya muingameli ya u tholwa; na
﻿       (ii)	u mu ?ekedza khophi ya ?i?walo ?a thendelo ?o
﻿      ?walwaho dzina ?a uyo muthu; kana
﻿
﻿(b) u tea u nambatedza khophi ya ?i?walo ?a thendelo u dzhena fhethu ho teaho nahone hu vhonalaho zwavhu?i arali: -
﻿
﻿       (i)	mu?e wa fhethu e siho nahone hu si na muthu o
﻿       farelaho; kana
﻿
﻿ii)	mu?e wa fhethu kana o farelaho a tshi khou hana u
﻿      ?anganedza khophi.
﻿
﻿35.	U dzhena hu si na ?i?walo ?a thendelo
﻿
﻿(1)	Muingameli a si na ?i?walo ?a thendelo a nga:-
﻿
﻿	(a)	dzhena a ingamela fhethu nga thendelo ya mu?e kana
﻿       muthu o farelaho henefho fhethu; kana
﻿
﻿(b)	kha nyito dzi iteaho misi yo?he, a nga dzhena a ingamela fhethu hu?we na hu?we ho ?waliswaho,-
﻿       (i)	hone hu si lu fhiraho rathi vhukatini ha tshifhinga tsha
﻿       mi?wedzi ya 12; kana
﻿       
﻿(ii)	lunzhi tshifhinga tsho?he arali o tendelwa nga mu?we
﻿       mulayo hu u itela ndivho ya u ingamela
﻿       
﻿(2)	Hu tshi engedzwa kha u dzhena hu tshi tevhelwa khethekanyo thukhu ya (1), muingameli a nga dzhena shangoni kana fhethu a si na ?i?walo ?a thendelo: -
﻿
﻿(a)	arali o tendelwa u ita nga u ralo nga mulayo mu?we na mu?we; kana
﻿
﻿(b)	zwi tshi ya nga uri hu kha ?i vha na n?ivhadzo ya khombetshedzo ya uri a ite zwo fanelaho yo bviswaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 38, hu u itela u vhona uri n?ivhadzo iyo yo tevhedzwa naa.
﻿
﻿(3)	Musi hu saathu u tho?wa u ingamela hu?we na hu?we zwi tshi ya nga heyi khethekanyo, muingameli u tea u:
﻿
﻿(a)	sumbedza kana u ?i?ivhadza kha mu?e wa fhethu kana o farelaho fhethu afho;
﻿
﻿(b)	?alutshedza mu?e wa mushumo kana muthu o farelaho thendelo ine vhuingameli ha itelwa hone; na
﻿       
﻿(c)	u sumbedza uyo muthu ?hanziela ya vhuimo ha muingameli ya u sumbedza u tholiwa
﻿
﻿(4)	U dzhenwa hu?we na hu?we kana vhuingameli ha musi hu si na ?i?walo ?a thendelo hu nga kha ?i itwa hone vhukati ha tshifhinga tsha mushumo.
﻿
﻿36. U shumiswa ha maan?a
﻿
﻿(1) Muingameli a no khou tshimbidza ?i?walo ?a thendelo, hu tshi yiwa nga khethekanyo ya 34 a nga kunda u hanelwa u dzhena kana u ingamela nga u shumisa maan?a o fanelaho, hu tshi katelwa na u vun?a ganzhe, vothi kana fasi?ere ?a fhethu uri a kone u dzhena.
﻿
﻿(2) Phan?a ha musi a tshi shumisa maan?a, muthu a no khou tshimbidza ?i?walo u tea u vha o pfala a tshi kombetshedza u vulelwa na u bula ndivho, nga nn?a ha musi hu na tshiitisi tsha u tendisa uri u ita izwi zwi nga ita uri muthu a pwashekanye kana a kwame tshi?we tsha zwithu zwine zwa vha zwa ndeme kha uho u ingamela.
﻿
﻿(3) Minisi?a vha tea u badela ndiliso kha mu?we na mu?we ane a nga vha o tshinyalelwa nga mulandu wa u vulwa lwa khombetshedzo tshifhingani tsha u ingamelwa arali ho vha hu si na muthu a re na vhu?ifhinduleli ha fhethu.
﻿
﻿(4) Musi hu tshi tevhelwa mi?we milayo, kana arali tshi tshifhinga tsha shishi, a hu tendelwi u shumisa swili uri muthu a kone u dzhena kana u ita vhuingameli musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 35
﻿
﻿37. Mushumo wa u bvisa ma?walo, u fhindula mbudziso na u thusa vhaingameli
﻿
﻿(1) Muthu mu?we na mu?we ane a vha o fara ?i?walo ?i yelanaho na zwa u ingamela u tea u bvisa i?o ?i?walo kha khumbelo ya muingameli
﻿
﻿(2) Mu?e kana muthu a no khou dzula kha shango kana fhethu u tea u ?ekedza fhethu na thuso ine zwo fanela ya khou ?o?iwa nga muingameli uri a kone u shuma mushumo wa vhuingameli zwavhu?i.
﻿
﻿(3) Phan?a ha musi vha tshi vhudzisa muthu, hu tshi tevhelwa iyi Ndima, muingameli u tea u ?ivhadza uyo muthu nga ha pfanelo dza ndayotewa dzo?he dzine dza mu kwama
﻿
﻿(4) Muthu ane a khou vhudziswa nga muingameli zwi tshi ya nga iyi ndima u tea u fhindula mbudziso i?we na i?we nga u fulufhedzea na nga nungo dzawe dzo?he.
﻿
﻿(5) Phindulo kana ?halutshedzo ine ya ?ewa muingameli a yo ngo tea u shumiswa kana ya tendelwa u ?o?isisa zwa vhugevhenga kha muthu a no khou ?ekedza, nga nn?a ha ?ho?isiso kha muthu uyo kha milandu i yelanaho na: -
﻿
﻿(a)	ndangulo kana u dzhia muano
﻿
﻿(b)	u ambiwa ha mafhungo a si one; kana
﻿
﻿(c) u kundelwa u fhindula mbudziso ya mulayo lwo fhelelaho nahone lu fushaho
﻿
﻿
﻿38. N?ivhadzo dza u tevhedza
﻿
﻿(1) Arali muingameli a tshi tenda uri ndugiselo dzi?we na dzi?we dza hoyu Mulayo kana ?hanziela ya u ?waliswa a dzo ngo tevhelwa, muingameli a nga ?ekedza n?ivhadzo ya u tevhedza kha fomo yo randelwaho kha:-
﻿
﻿(a)	muthu o ?waliswaho; kana
﻿
﻿(c) mu?e wa fhethu ho ?waliswaho kana muthu a no langa afho fhethu ho ?waliswaho
﻿
﻿(2) N?ivhadzo ya u tevhedza yo ambwaho kha khethekanyo ?hukhu ya (1) i fanela u bvisela khagala: -
﻿
﻿(a)	ndugiselo dzine dza pfi a dzo ngo tevhelwa
﻿
﻿(b)	zwidodombedzwa zwa lushaka na vhuhulu ha zwi songo
﻿       tevhedzwaho
﻿
﻿(c)	maga ma?we na ma?we ane a ?o?a u dzhiwa na tshifhinga
﻿       tshine ayo maga a fanela u dzhiwa
﻿
﻿(d) mulifho mu?we na mu?we une wa nga ?ekedzwa hu tshi tevhelwa mulayo uyo arali maga ayo a vha a songo dzhiwa
﻿(3) Arali muingameli o fushea uri ?ho?ea dza n?ivhadzo dzo tevhelwa, muingameli a nga bvisa ?hanziela ya vhutevheleli.
﻿(4) N?ivhadzo ya vhutevheleli yo ambiwaho nga hayo kha khethekanyo-?hukhu ya (1) i dzula i tshi khou shuma u swikela muingameli a tshi bvisa ?hanziela ya vhutevheleli yo bulwaho kha khethekanyo ?hukhu ya (3) musi hu tshi sedzwa n?ivhadzo iyo.
﻿
﻿39. Khanedzo kha n?ivhadzo ya u tevhedza 
﻿
﻿(1) Muthu mu?we na mu?we a re na n?ivhadzo ya u tevhedza a nga i hanedza nga u ita makumedzwa kha Minisi?a hu saathu u fhela:-
﻿
﻿(a) ma?uvha a 21 musi ho ?anganedzwa iyo n?ivhadzo, kana
﻿
﻿(b) tshifhinga tshilapfu tsho tendelwaho nga Minisi?a musi ho sumbedzwa zwiitisi zwi pfalaho.
﻿
﻿(2) Murahu ha musi ho sedzwa makumedzwa nga muhanedzi, na nga mafhungo na ma?we na ma?we o livhanaho, Minisi?a a nga tendela, u shandula kana a phumula n?ivhadzo ya u tevhedzela i?we na i?we kana tshipi?a tshi?we na tshi?we tsha n?ivhadzo.
﻿
﻿(3) Minisi?a vha tea u ?ekedza khophi ya n?ivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo-?hukhu ya (2) kha muhanedzi na, arali muhanedzi e muthu a songo ?walisaho hu tshi tevhelwa uyu mulayo, zwi nga vha mu?we na mu?we o ?walisaho a kwameaho nga n?ivhadzo.
﻿
﻿(4) Arali Minisi?a a tenda kana a shandula n?ivhadzo kana tshipi?a tsha n?ivhadzo, muhanedzi u fanela u tevhedza zwi ?o?waho nga n?ivhadzo hu saathu u fhela tshifhinga tsho sumbedzwaho kha n?ivhadzo.
﻿
﻿40.	Khumbelo ya u sedzuluswa ha ndaela ya Minisi?a
﻿
﻿(1) Muhanedzi a nga humbela kha?hululo kha Khothe Khulwane u hanedzana na ndaela ya Minisi?a yo bviswaho fhasi ha khethekanyo ya 39(4) hu saathu u fhela ma?uvha a 21 murahu ha musi ho ?anganedzwa ndaela.
﻿
﻿(2) Ndaela yo itwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 39(4) i a imiswa ho lindelwa mvelelo dza kha?hululo.
﻿
﻿(3) Nga nn?a ha khethekanyo ?hukhu ya (1), Khothe Khulwane i nga hana khumbelo ya kha?hululo yo swikiswaho nga murahu ha tshifhinga nga tshiitisi tshi no pfala
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 5
﻿
﻿MILANDU NA NDIFHISO
﻿
﻿41. Vhukhakhi vhune ha tshimbilelana na vhaingameli
﻿
﻿(1) Muthu ho ngo fanela u:
﻿
﻿(a)	hanela muingameli u dzhena fhethu hune muingameli a vha o  tendelwa u dzhena?
﻿
﻿(b)	thivhela, thithisa kana u valela muingameli ane a khou shumisa maan?a a u ita mushumo hu tshi tevhelwa uyu mulayo
﻿
﻿(c)	hana u ?ekedza muingameli ma?walo kana mafhungo ane lwa mulayo a humbelwa u a ?ekedza zwi tshi ya nga uyu mulayo.
﻿
﻿(d)	?ekedza mazwifhi kana mafhungo a xedzaho kha muingameli
﻿
﻿(e) thivhela mu?e wa fhethu kana mavu, kana muthu ane a khou shumela mu?e wa fhethu, u dzhena fhethu u itela u tevhedza ?ho?ea dza uyu mulayo.
﻿
﻿(f) ?iita unga ndi muingameli
﻿
﻿(g) khakhisa ?i?walo ?a thendelo, ?hanziela ya u tevhedzela ya n?ivhadzo yo bulwaho kha Ndima ya 4.
﻿
﻿(h) kundelwa u tevhedza n?ivhadzo ya u tevhedzela yo bviswaho hu tshi tevhelwa Ndima ya 4
﻿
﻿(i) dzhena fhethu a si na ?i?walo ?a u tendelwa kha nzulele i ?o?aho ?i?walo ?a u tendelwa
﻿
﻿(j) Ita zwi sa tshimbilelaniho na ?i?walo ?a thendelo ?o bviswaho hu tshi tevhedzwa zwi re kha Ndima ya 4;
﻿
﻿(k) dzhena kana u ingamela hu si na vhulaedzwa; kana
﻿
﻿(l) bula mafhungo ma?we na ma?we a yelanaho na zwa masheleni kana mafhungo a bindu ?a mu?we muthu o wanalaho kha mushumo wo itwaho zwi tshi ya nga uyu mulayo nga nn?a ha:
﻿
﻿i) u vhudzwa ha muthu a ?o?aho mafhungo u itela uri a shumise maan?a kana a ite mushumo hu tshi tevhedzwa uyu mulayo;
﻿
﻿ii)	arali u bulwa hu tshi ?o?wa nga khothe yo tendelwaho; kana
﻿
﻿iv) arali u bulwa hu tshi tshimbilelana na ndugiselo ya mulayo.
﻿
﻿	(2)	U pfukha iyi khethekanyo ndi mulandu
﻿
﻿42. Vhukhakhi na ndifhiso
﻿
﻿(1) Muthu mu?we na mu?we ane a pfukha kana a kundelwa u tevhedza ndugiselo ya:
﻿
﻿(a)	Khethekanyo ya 6, 7, 10, 11, 12, 14(2) kana ya 15 o imelwa nga u sengiswa a lifhiswa kana a valelwa tshifhinga tshi sa fhiri mi?waha mi?anu; kana
﻿
﻿(b)	khethekanyo ya 8, 13, kana kana ya 41 o imelwa nga u lifhiswa, musi o wanwa mulandu kana nga u valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho ?waha.
﻿
﻿43.	Kha?hulo ya vhufobvu kha vhathu vho ?waliswaho.
﻿
﻿(1) Arali mulanguli, zhendedzi kana mushumi wa muthu o ?waliswaho a ita kana a pfukha mulayo nga u ita nyito i?we na i?we ine ya ?o ita mulandu arali yo itwa kana u pfukhwa nga muthu o ?waliswaho, hoyo muthu o ?waliswaho, hu si na vhu?we vhu?anzi, u ?o dzhiwa sa o itaho kana o khakhaho, arali khothe ya fushea uri nyito kana u siedzwa hu wela kha maan?a kana ?ho?ea dza mulanguli, zhendedzi kana muthu o lozwaho
﻿
﻿a) muthu o ?waliswaho a nga vha o thusa kana u tendela u itwa ha nyito kana u pfukhwa nga mulanguli, zhendedzi kana mushumi.
﻿
﻿b) Muthu o ?waliswaho ho ngo dzhia vhukando ho fanelaho u thivhela nyito kana u pfukha.
﻿
﻿(2) U itela ndivho ya khethekanyo ?hukhu ya (1), mafhungo a uri muthu o ?waliswaho o ?ea ndaela ya u thivhela nyito kana u pfukhwa a si vhu?anzi vhu fulufhedzeaho ha u sumbedza uri vhukando ho teaho ho dzhiwa u thivhela nyito kana u pfukhwa. 
﻿
﻿
﻿44.	Ndifhiso dza ndango
﻿
﻿(1)	Minisita vha nga randela ndifhiso dza u langa kha vhukhakhi vhu?we na vhu?we ha uyu Mulayo, hu tshi katelwa na u engedzwa ha ndifhiso ya vhukhakhi ho dovhololwaho.
﻿
﻿2) Mulifho wa mulandu fhasi ha hoyu Mulayo nga muthu o ?waliswaho ndi u vun?a mulanga wa u ?waliswa.
﻿(3)	Minisi?a vha nga nanga uri vha nga: 
﻿
﻿(a) humbela  Mulangi wa Vhuha?uli ha Nnyi na Nnyi u ha?ula muthu o ?walisaho u dzhena kha vhukhakhi; kana
﻿
﻿(b) humbela ndifhiso ya vhulangi kha u vun?a mulanga wa u ?waliswa, hone a nga si zwi ite zwo?he kha nyimele nthihi.
﻿
﻿(4) Khethekanyo ya 43, i a shuma hu tshi tevhelwa tshanduko dzi ?o?eaho nga mafhungo zwi tshi ya nga ndifhiso yo vhewaho fhasi ha iyi khethekanyo.
﻿
﻿(5) Arali Minisi?a o ?ea ndifhiso kha muthu mu?we na mu?we nga fhasi ha khethekanyo ?hukhu ya (3) kha mulandu mu?we na mu?we fhasi ha Mulayo uyu, a hu na u shengedzwa hune ha nga itelwa uyo muthu zwi tshi ya nga mulandu uyo.
﻿
﻿(6) Muthu mu?we na mu?we a ?ewaho ndifhiso nga fhasi ha khethekanyo iyi a nga humbela kha?hululo kha Khothe Khulwane kha muhumbulo wa Minisi?a hu sa athu u fhela ma?uvha a 60 murahu ha musi tsheo yo no dzhiwa
﻿
﻿(7) Khothe Khulwane i nga hana u ?iswa u lenga ha khumbelo ya kha?hululo kha khethekanyo ya (6) zwi tshi ya nga tshiitisi tshine tsha pfala.
﻿
﻿(8) Khumbelo ya kha?hululo zwi tshi ya nga khethekanyo heyi zwi nga kwama u sengiwa nga vhuswa ha mulandu na nga tshileme tsha mafhungo hu na vhu?anzi kana hu si na vhu?anzi kana mafhungo a u ?adzisa
﻿
﻿(9) Khothe khulwane i nga khwa?hisedza ndifhiso yo ?ewaho nga Minisi?a kana ya ?ea ndaela ine a vhona yo tea.
﻿
﻿(10) Arali muthu a humbela kha?hululo kha muhumbulo wa Minisi?a nga fhasi ha khethekanyo ?hukhu ya (6), khumbelo ya kha?hululo u a imisa pfanelo ya u badela ndifhiso hu tshi lindelwa mvelelo dza khumbelo ya kha?hululo.
﻿
﻿(11) Muthu mu?we na mu?we o teaho u badela ndifhiso fhasi ha khethekanyo iyi u fanela u i ita nga u ralo hu saathu u fhela tshifhinga tsho randelwaho, arali a kundelwa Minisi?a vha nga shumisa Khothe Khulwane uri ndifhiso i vha ndaela ya khothe.
﻿
﻿(12) Mutengo wa ndifhiso we wa itwa nga ndaela ya khothe i a wanwa murahu sa we wa vha u mutengo wa kha?hulo ya vhapo kha khothe yeneyo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 6
﻿
﻿KHORO YA MILAYO YA ZWIKAMBI YA LUSHAKA
﻿
﻿45. 	U sikwa ha Khoro
﻿
﻿Ho sikwa Khoro ya Milayo ya Zwikambi ya Afrika Tshipembe
﻿
﻿46.	Tshivhumbeo tsha Khoro
﻿
﻿1) Khoro yo itwa nga: - 
﻿
﻿a) Minisi?a
﻿
﻿b) Kha vun?u ?i?we na ?i?we, Mura?o wa khorotshitumbe o hweswaho vhu?ifhinduleli ha u ?ea ?aisentsi ya zwikambi kha vun?u ?ene?o;
﻿
﻿c) Mulangi Muhulwane, kana mu?we mushumeli wa muhasho o tholwaho nga Mulangi Muhulwane; na
﻿
﻿d) Mura?o wa ndango wa muvhuso wa vun?u kha vun?u ?i?we na ?i?we
﻿
﻿(2)	Minisi?a u vha mudzulatshidzulo wa Khoro
﻿
﻿(3) Mira?o yo bulwaho kha khethekanyo ?hukhu ya (1) ndi mira?o i sa vouthi kha khoro
﻿
﻿47.	Mishumo ya Khoro
﻿
﻿1)	Khoro ndi foramu ya tshumisano ya muvhuso yo bulwaho kha khethekanyo ya 41 (1) (h) ya Ndayotewa.
﻿
﻿2) Mishumo ya Khoro ndi: -
﻿
﻿a) u vhudzisa nga ha:-
﻿
﻿i) mikhwa na maimo a lushaka kha indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿ii) mulayo wa lushaka hu tshi itelwa indasi?iri ya zwikambi
﻿
﻿iii) mulayo wa zwikambi kana milayo hu tshi katelwa u ?u?uwedzwa ha u fana ha mulayo wa lushaka na wa vun?u nga ha mikhwa na maimo a zwikambi
﻿
﻿iv) mafhungo ma?we na ma?we a yelanaho na indasi?iri ya zwikambi kha mivhuso ya mavun?u na lushaka.
﻿
﻿v) mafhungo ma?we na ma?we a yelanaho na ndango kana u sedza indasi?iri ya zwikambi fhano kha Riphabuliki kana u ?ea ?aisentsi kha vun?u ?i?we na ?i?we kana mavun?u. 
﻿
﻿vi) u fhedzwa ha u sa an?ana hune ha nga bvelela vhukati ha mivhuso ya mavun?u kana vhukati ha u ?ewa ha ?aisentsi nga vun?u na Minisi?a zwi tshi yelana na mulayo na u langwa ha indasi?iri wa zwikambi; kana
﻿
﻿vii) mafhungo ma?we na ma?we ane a nga humiselwa khayo nga mura?o wa Khoro;
﻿
﻿b) u hudza na u tshimbidza vhushaka ha mivhuso zwi tshi yelana na indasi?iri ya zwikambi; 
﻿
﻿c) u tshimbidza nzudzanyo dza u sa an?ana dza mivhuso zwi tshi yelana na indasi?iri ya zwikambi.
﻿
﻿48.	Matshimbidzele
﻿49	1)	Minisi?a a nga vhidza mu?angano wa Khoro tshifhinga tshi?we na tshi?we, hone u fanela u vhidza mu?angano luvhili kha ?waha mu?we na mu?we wa muvhalelano.
﻿
﻿2. Minisi?a a nga ita uri mutangano mu?we na mu?we wa Khoro u vha mu?angano wa mira?o yo?he kana wa vha mu?angano wa vhakhethi.
﻿
﻿3. Mura?o u songo tendelwaho u khetha a nga ta mu?we muthu ane a ?o mu imelela kha mu?angano wa Khoro. 
﻿
﻿4.	Khoro i nga ramba vhathu vha si mira?o u dzhenela mu?angano wa Khoro.
﻿
﻿5.	Sa dzangano ?ine masia o?he a muvhuso wa lushaka na a vun?u a wela u shumisana nga u fulufhelana nahone khoro i fanela u lingedza u swikelela tsheo dzayo nga u tendelana
﻿	
﻿6. Arali Khoro ya kundelwa u tendelana kha muhumbulo, i nga tandulula fhungo ?ene?o nga u tou voutha.
﻿
﻿7. ?ikumedzwa u ya nga ha khethekanyo ?hukhu ya (6) ?i a phasa fhedzi arali ?i tshi khou thusedzwa nga: -
﻿
﻿(a) Minisi?a; na
﻿
﻿(b)	nga mi?we mira?o mi?anu ya Khoro i re na thendelo ya u khetha
﻿
﻿	8.	Hu tshi yiwa nga khethekanyo ?hukhu ya (1) na ya (7), Khoro i nga ?iitela
﻿       milayo yayo ya u tshimbidza yayo.
﻿
﻿       NDIMA YA 7
﻿       
﻿       MILAYO NA N?IVHADZO
﻿       
﻿49.	Tsedzuluso ya mutakalo wa nnyi na nnyi
﻿       
﻿Minisi?a, o kwamana na mura?o wa khabinethe a re na vhu?ifhinduleli ha mutakalo, vha nga randela zwi re ngomu zwa, na n?ila ine n?ivhadzo dza mutakalo wa nnyi na nnyi zwa tea u ?aniwa kha: -
﻿        
﻿(a) Zwifha?o zwo ?waliswaho; na
﻿
﻿(b) Zwifha?o zwi re na thendelo kana zwo ?waliswaho nga muvhuso wa vun?u u rengisa kana u bveledza zwi?uku ha zwikambi.
﻿
﻿50. Maan?a a u ?ekedza milayo na n?ivhadzo
﻿
﻿(1) Nga ndivhano ya mafhungo ma?we na ma?we a kwamaho mbambadzo ya vhuimo vhu?uku kana u bveledzwa ha zwikambi hu?uku nga n?ila ?hukhu, Minisi?a, e na vhukwamani na Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi, vha nga ita mulayo u itela u bveledza mvelele na milayo zwi fanaho kha mushumo wa zwikambi zwo livhana na: -
﻿
﻿(a) Tshivhumbeo na vhuvha ha mafhungo a muvhalelano ane fanela: -
﻿
﻿(i)	u kuvhanganya kha n?ila ya u ita ?aisentsi kana u ?walisa
﻿   vhathu kha u rengisa kana vhubveledzi vhu?uku ha
﻿   zwikambi; na u
﻿
﻿       (ii)	?isedza Minisi?a na:
﻿
﻿(b) Tshivhumbeo, vhuvha na indasi?iri u thusa nga mafhungo a yelanaho na Minisi?a musi hu tshi sedzwa kushumiselwe kwa zwikambi nga vhathu vha tevhelaho: -
﻿
﻿(i)	vhathu vho ?waliswaho
﻿
﻿(ii)	vhathu vha re na ?aisentsi kana vho ?waliswaho fhasi ha i?we na i?we ya theo ya mulayo wa vun?u; na
﻿
﻿(iii)	vha re na ?hanziela ya ndeme zwo livhana na khethekanyo ya
﻿   16 ya Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, wa 1989.
﻿
﻿(2) minisi?a, nga n?ivhadzo kha Gazete a nga: -
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿(a) ita milayo sa zwo vhewaho kha khethekanyo ya (1)
﻿
﻿(i)	a amba uri tshithu tshi?we na tshi?we kana tshinwiwa tsho vhiliswaho kha u vha tshikambi kana halwa ha mahafhe; kana
﻿
﻿(ii)	u vhea mulevho kha zwithu zwo bviswaho kha mupo
﻿       zwo itwaho zwa dzilafho, zwo itwaho minukhelela
﻿       kana zwa zwipiri?i zwo shandulwaho
﻿
﻿(b) ita milayo:
﻿
﻿(i)	u fhungudza na u langa vhu?u?i, tsudzuluwo, u londola thengiso, u ?isa kana u shumisa tshipiri?i.
﻿
﻿(ii)	u randela khethekanyo ya vhathu vhane vha nga rengisela nnyi na nnyi tshipiri?i;
﻿
﻿(iii)	u randela vhunzhi ha tshipiri?i tshine tsha nga rengiselwa muthu mu?we na mu?we na zwine ya nga rengiselwa khazwo; na
﻿
﻿(iv)	u fhungudza na u thivhela u renga ndaka ya tshipiri?i
﻿
﻿(v)	u thoma kuitele kwa u ?ea thendelo ya u rengisa kana u vha na tshipiri?i
﻿
﻿(vi)	u livhana na u shandukisa mupo, munukhelelo na u ita muvhala na vhu?un?i ha tshipiri?i tsho rengiswaho kana tsho vhetshelwaho u rengiswa; na
﻿
﻿(vii)	u randela n?ila, maitele, vhuun?i na u vhulungwa ha rekhodo kana ma?we ma?walwa uri zwi vhewe malugana na hu?we u thusana kha tshipiri?i; kana
﻿
﻿(c) u ita mi?we milayo: -
﻿
﻿(i)	i ?o?iwaho kana yo tendelwaho zwo livhana na uyu Mulayo, kana
﻿
﻿(ii)	zwo teaho kana fulo u randela u itela u kona zwiitwa zwa Mulayo
﻿
﻿51. Maitele a musi hu tshi bviswa milayo
﻿
﻿(1) Murahu ha musi Minisi?a a tshi nga bula mulayo wo ?o?isiwaho kha khethekanyo ya 50 une nga u vha hone kana nga u humiselwa murahu wa kwama muthu kana ?imaga, Minisi?a u tea u: - 
﻿
﻿(a) dzhia ?iga ?o teaho u ?ivhadza vhane nga mashudu vha kwamea nga u vha hone kana nga u humiselwa murahu nga mulayo kana n?ivhadzo na u ramba mabulamihumbulo khavho: 
﻿
﻿
﻿(b) an?adza mulayo kana n?ivhadzo kha Gazete na u ramba ?ibulamuhumbulo kha vhathu vho?he; na
﻿
﻿(c) sedza ?ibulamuhumbulo ?i?we ?o ?anganedzwaho na themendelo dzo itwaho nga Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi.
﻿
﻿(2) Arali mulayo, nga nn?a ha u?a wo bulwaho kha khethekanyo ya 50(1) u tshi nga kwama vun?u, uyo mulayo u fanela u vhekanywa na Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi uri u ?o sedzuluswa.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 8
﻿
﻿NDUGISELO NYANGAREDZI
﻿
﻿52. Mikano ya Vhu?ifhinduleli
﻿
﻿Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 36(3), a si Muvhuso kana mura?o mu?we-vho wa muvhuso kana muthu ane a vha na maan?a a u ita mushumo mu?we na mu?we zwo livhana na Mulayo, a tewa nga ndozwo kana tshinyalelo yo bveledzwaho nga mulayo kana u pfukhwa nga lutendo lwa vhu?i kha n?owe-n?owe ya maan?a eneo kana u itwa ha mushumo wonoyo.
﻿
﻿53. U ?ekedzwa ha maan?a
﻿
﻿(1) Minisi?a a nga ?ekedza maan?a ma?we na ma?we nga nn?a ha maan?a a u ita milayo, kha Mulanguli Muhulwane kana muofisiri wa muhasho wa lushaka ane a vha na vhu?ifhinduleli ha mafhungo a zwikambi o tholwaho nga Mulangi Muhulwane.
﻿
﻿(2) Nga zwi?we zwifhinga, Minisi?a vha nga phumula maan?a a tshigwada tsha u imela vha?we nga fhasi ha khethekanyo ?hukhu ya (1) a ita maan?a ayo ene mu?e.
﻿
﻿(3) Arali Minisi?a a tshi ?ea maan?a fhasi ha kupi?a kwa khethekanyo ?hukhu ya (1) muthu mu?we na mu?we a kwameaho nga tsheo ya mafhungo o itwaho nga muthu o nangwaho u imela tshigwada a nga humbela kha?hululo malugana na tsheo ya mafhungo kha Minisi?a.
﻿
﻿(4) Kha?hulo yo landulwaho kha kupi?a kwa khethekanyo ya (3) i tea u hwelelwa kha Minisi?a hu saathu u fhela ma?uvha a 30 nga murahu ha musi muthu o ?ivhadzwa nga ha tsheo ya mafhungo.
﻿
﻿(5) Minisi?a u tea u fara kha?hululo zwo livhana na kuitele kwo randelwaho na hone a dovhe a vhee tsheo fhedzi nga murahu ha u ?ea madzangano a re na dzangalelo tshifhinga u ta vhaimeleli.
﻿54. Nzudzanyo ya u pfukhela na u phumulwa ha milayo
﻿(1) Milayo yo bulwaho kha shedulu ya (2) yo phumulwa kha tshipi?a tsho sumbedzwaho kha muingekano wa vhuraru wa iyo shedulu.
﻿(2) Zwo livhanywa na vun?u ?i?we na ?i?we: -
﻿(a) u phumulwa lwa mulayo ha ?i?walo ?a mulayo zwo livhana
﻿   na khethekanyo ?hukhu ya (1) ine ya livhana na thengiso
﻿   ?hukhu kana vhubveledzi vhu?uku ha zwikambi zwi kwamea
﻿   fhedzi musi: -
﻿	(i)	theo ya milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya (5) I
﻿       tshi thoma u shuma kha ?ene?o vun?u; na
﻿(iii) Muphurisidennde o ?ivhadza uri khethekanyo ya (1) i khou
﻿shuma kha vun?u ?ene?o, sa zwe zwa ?ekedzwa kha khethekanyo ya 56 (2)
﻿(b) u swikelela tshifhinga tsho sumbedzwaho kha phara ya (a) (i) na (ii) ndaula kha uyu Mulayo u itela ?theo ya vun?u ine ya nga itea? i tea u humbulelwa sa zwine zwa vha ndaula kha vun?u ?a mulayo zwo sumbedzwa kha phara ya (a)
﻿(3)	Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 55, ma?walo shedulu ya 1 a itea kha
﻿       muratho u bva kha milayo yo phumulwaho u ya kha mulayo. 
﻿
﻿55. Tshandukiso dza ?aisentsi dzi re hone
﻿
﻿(1) Nga nn?a ha u phumulwa ha Mulayo wa zwikambi wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989) ?aisentsi yo ?ekedzwaho fhasi ha mulayo i sala i kha ?i vha na ndeme lwa tshifhinga tsha ma?uvha a 90 nga murahu ha u thoma u shuma ha uyu mulayo arali iyo ?aisentsi: -
﻿
﻿(a) yo laedzwa u bveledzwa kana u kovhekanywa ha zwikambi; na
﻿
﻿(b) yo vha i na ndeme kha zwenezwo nga u ?avhanya musi uyu mulayo u saathu u thoma u shuma
﻿
﻿(2) Kha u fhela ha tshifhinga tsho sumbedzwaho kha khethekanyo ?hukhu (1) ?aisentsi i ambwaho nga hayo kha khethekanyo ?hukhu iyo i ?ishandukisa nga yone ine kha u ?waliswa fhasi ha uyu Mulayo sa:
﻿
﻿(a) mubveledzi; kana
﻿
﻿(b) mukovhekanyi.
﻿
﻿Sa zwe zwa humbelwa nga ?aisentsi.
﻿
﻿(3) Arali ra?aisentsi wa ?aisentsi o sumbedzwaho kha khethekanyo ?hukhu ya (1) na ya (2) a kundelwa u ita khumbelo kha Minisi?a sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ?hukhu ya (2) ?aisentsi i a fhela nga tshifhinga tsha u fhela sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ?hukhu ya (1) nahone a i shanduki sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ?hukhu ya (2)
﻿
﻿(4) Nga murahu ha ?waha muthihi musi mulayo uyo wo thoma u shuma, muthu we ?aisentsi yawe ya shandulelwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ?hukhu ya (2) u tea u ?u?uwedza uri Minisi?a vha sedzuluse nga huswa nga n?ila na fomo yo randelwaho ya muthu fhasi ha u ?waliswa ha uyu mulayo.
﻿
﻿(5) Kha u laula tsedzuluso yo sumbedzwaho kha khethekanyo ?hukhu ya (4) Minisi?a u tea u sedza uri muthu o ?waliswaho ndi muthu o teaho nahone u tea u ita khumbelo kha ma?walo a Ndima ya 3, u vhala na tshanduko dzi ?o?eaho nga ma?walo.
﻿
﻿56. ?hoho ?hukhu na mathomele
﻿
﻿(1) Hoyu mulayo u vhidzwa u pfi ndi mulayo wa zwikambi wa 2003, nahone u ?o thoma u shuma nga ?uvha ?ine ?a ?o tiwa nga Muphurisidennde nga u ita n?ivhadzo kha Gazete.
﻿
﻿(2) Muphurisidennde: -
﻿
﻿(a) a nga ta ma?uvha o fhambanaho zwo livhana na mavun?u o fhambanaho kha u phumulwa ha milayo yo bulwaho kha khethekanyo ya 54 (2) (a); na
﻿
﻿(b) a nga ta iyo datumu hu tshi tevhelwa vun?u ?ene?o ?ine arali Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi ya vha yo eletshedza Muphurisidennde uri li?we vun?u ?o ita n?ivhadzo ya theo ya milayo ine ya ?anganya ?ho?ea dzo bulwaho kha khethekanyo ya 5.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿SHEDULU YA 1
﻿
﻿NDUGISELO DZA U PFUKHISELA
﻿
﻿1.	?halutshedzo
﻿ 
﻿	U itela ndivho dza ndugiselo iyi
﻿
﻿	?Mulayo wa Zwikambi, 1989? zwi amba mulayo wa zwikambi 1989
﻿       (Mulayo wa vhu 27 wa 1989)
﻿       
﻿       ?Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, 1989? zwi amba mulayo wa
﻿zwibveledzwa zwa Zwikambi 1989 (Mulayo wa vhu 60 wa 1989);
﻿
﻿2. Khu?ano dza u pfukhisela
﻿
﻿Arali vhukatini ha tshifhinga nga murahu ha u phumulwa ha milayo yo tiwaho kha khethekanyo ya 54(2)(a) zwi tshi ya nga vun?u ?ene?o ndugiselo ya hoyu mulayo dzi tshi lwa na ndugiselo dza mulayo wo ambwaho kha shedulu ya 2, ndugiselo ya uyu mulayo i vha yo kunda zwi tshi ya nga khu?ano
﻿
﻿3. Tsedzuluso dzo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya Mulayo
﻿   wa Zwikambi, wa 1989
﻿
﻿U ?iimisela hu?we na hu?we ho itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya Mulayo wa Zwikambi, i fhela nga murahu ha mi?waha miraru murahu ha musi mulayo hoyu u tshi thoma u shuma.
﻿
﻿4. Thendelo yo ?ekedzwaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2) ya Mulayo wa 
﻿   Zwikambi, 1989
﻿
﻿Thendelano i?we na i?we yo vhewaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2) ya Mulayo wa 1989 i fhela nga 31 Nyendavhusiku nga ?waha u tevhelaho ha musi uyu mulayo wo thoma u shuma nahone u ?o, fhelelwa nga mushumo nga ?uvha ?ene?o
﻿
﻿5. Khumbelo musi mulayo hoyu u tshi thoma u shuma
﻿
﻿Hu tshi yiwa nga khethekanyo ?hukhu ya (1), khumbelo i?we na i?we kana mafhungo o ?anganedzwaho nga muvhuso wapo zwi tshi yelana na Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 phan?a ha musi mulayo uyu u tshi thoma nahone u songo fheliswa phan?a ha u tho?wa honoho, u fanela u fhedzwa nga muvhuso wapo wonoyo hu tshi tevhelwa mulayo uyo.
﻿
﻿6. Vharengisi vha zwi?uku kha vhupo ho iledzwaho
﻿
﻿Arali zwi tshi konea muvhuso wa vun?u wo bulwaho kha Khethekanyo ya 5, u thoma vhupo kana fhethu hu?we na hu?we hune muthu kana ?imaga ?i nga si kone u dzhia hu u itela u rengisela zwi?uku zwa zwikambi, hoyo mulayo u fanela u nea muratho wa ?waha muthihi vhukatini ha uri vharengisi vha zwi?uku vha?we na vha?we vhe phan?a ha u thoma hawo u shuma vha vha vho tendelwa u rengisa zwikambi kha zwipi?a zwenezwo kana fhethu vha nga bvela phan?a u ita zwenezwo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿SHEDULU YA II
﻿
﻿U PHUMULWA HA MILAYO
﻿
﻿Nomboro na ?waha wa mulayo
?hoho ?hukhu
Tshifhinga tsha u phumulwa

﻿Mulayo wa vhu 27 wa 1989

﻿Mulayo wa Zwikambi, wa 1989

﻿Wo?he
Mulayo wa vhu 60 wa 1989
Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, wa 1989
Khethekanyo ya 32 hu tshi yiwa nga u khwiniswa ha Mulayo wa Zwikambi, wa 1989
Mulayo wa vhu 44 wa 1993
Mulayo wa Khamphani wa Vhukavhamabufho, wa 1993
Khethekanyo ya 35
Mulayo wa vhu 105 wa 1993
Mulayo wo Khwinisiwaho wa Zwikambi, wa 1993
Wo?he
Mulayo wa vhu 57 wa 1995
Mulayo wo Khwinisiwaho wa Zwikambi, wa 1995
Wo?he

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
