VHUDZULAPO, DEMOKIRASI NA MULAYO WA NDINGANYISO
﻿
﻿Vhudzulapo ndi mini?
﻿
﻿Vhudzulapo ndi ?ithemu ?ine ?a ?alutshedza muthu na vhushaka hawe na muvhuso. Musi ri tshi sedza ?halutshedzo ya?o nga u ?an?avhuwa, Vhudzulapo ?i ?alutshedza muthu na vhushaka hawe na shango. Nga u ?an?avhuwa vhudzulapo ?i amba u netshedza tshiimo, dzipfanelo, dzimbofho kha vhathu na u hwesa maan?a na uri muvhuso u vhe na pfanelo dzi sa fhiriho dza vhathu. Ndi zwa ndeme kha sisiteme dza po?otiki dza demokirasi, dzine dza bveledza kana u vhumba mutheo wa fomala wa dzipfanelo na dzimbofho khathihi na u ?alutshedza vhushaka vhukati ha vhathu na shango. 
﻿
﻿Hu na u hanedzana hunzhi malugana na vhudzulapo. Vha?we vhasengulusi vha khwa?hisedza uri hu na tshakha tharu dza vhudzulapo: 
﻿
﻿* Pfanelo dza tshitshavha (Civil rights) (dzi katela mbofholowo ya muthu, vhu?iba?ekanyi, u ?iambela, lutendo, pfanelo dza mushumo na pfanelo dza vhulamukanyi);
﻿* Pfanelo dza po?otiki (pfanelo ya tshitshavha ya u shela mulenzhe kha zwa po?otiki); na 
﻿* Pfanelo dza matshilisano (pfanelo ya u londolwa na u tsireledzwa).
﻿
﻿Uri vhathu vha kone u shela mulenzhe zwavhu?i kha maitele a demokirasi, mudzulapo mu?we na mu?we u tea u kona u swikelela ?ho?ea dza ndeme dza vhutshilo. Izwi zwi katela zwi?iwa zwa ndeme, ma?i, pfunzo ya ndeme na ?hogomelo ya ndeme ya zwa mutakalo. 
﻿Vhudzulapo vhu katela u ?ivhofha ha muvhuso kha u nekedza ?ho?ea dza ndeme dzi no nga sa mutakalo na pfunzo. Pholisi dza matshilisano ndi pfanelo dza vhudzulapo. Pholisi ya matshilisano i kwama nga maan?a uri ndi nnyi ane a shumana na zwa ndondolo, nga fhasi ha nzudzanyo dzifhio dza zwa po?otiki na matshilisano, na uri ndondolo kana vhulondoti honoho vhu nekedzwa nnyi.
﻿
﻿Hu na vhushaka vhufhio vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu?
﻿Tshithu tsha ndeme malugana na vhudzulapo kha mashango a demokirasi ndi u lingana ha vhadzulapo. Naho zwo ralo, zwi a ?ivhea nga maan?a uri hu na u sa lingana kha mashango a demokirasi ? vhadzulapo vho?he a vha lingani. Naho hu uri demokirasi I ?u?uwedza pfanelo dza vhudzulapo, tshumiso yavhu?i ya pfanelo dza vhudzulapo ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha zwigwada zwe kale zwa vha zwo kandeledzwa zwi no nga sa vhafumakadzi na vhashai. 
﻿Pfanelo ya vhadzulapo vho?he ya u vouta a yo ngo thasulula tsho?he thaidzo ya ndinganyiso; vhudzuloni hazwo yo sumbedza uri u lingana ha fomala hu anzela u bvelela khathihi na u sa lingana.  
﻿U sa lingana ha mbeu na tshi?alula zwo tou dzhenelela vhukuma kha zwivhumbeo, nyito na kuhumbulele kwa tshitshavha na tshumiso yavhu?i ya pfanelo dza vhudzulapo nga vhafumakadzi zwi nga itela tshi?alula khaedu na u phuromotha ndingano. Ngauralo hu na vhushaka ha ndeme vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu. Tshumiso yavhu?i ya vhudzulapo nga vhafumakadzi na u dzheniswa ha mbilaelo kha mulayo, pholisi dza muvhuso na dzimbekanyamushumo na tshomedzo, maitele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi itelwa u swikelelwa ha ndinganyiso ya mbeu. 
﻿Dzangano ?a nga ngomu ?a Phalamennde (The Inter Parliamentary Union (IPU)) ?i bula uri:
﻿?Demokirasi I ?o vha ya ndeme vhukuma musi vhanna na vhafumakadzi vho ?angana vha tshi dzhia tsheo nga ha mahoro a polotiki  na mulayo wa lushaka nga u lingana kha madzangalelo na vhukoni ha vhathu vho?he. 
﻿
﻿
﻿Vhudzulapo Afurika Tshipembe
﻿Mulayotewa u bula uri hu na vhudzulapo ha Afurika Tshipembe ho ?oweleaho na uri vhadzulapo vho?he vha na pfanelo dzi linganaho, na mbuelo dza vhudzulapo nahone vha na mishumo na vhu?ifhinduli hu linganaho ha vhudzulapo.  
﻿
﻿Mulayotibe wa Dzipfanelo washu u ?alutshedza pfanelo dza vhadzulapo, dza polotiki na dza matshilisano dza vhadzulapo na vha?we.
﻿Pfanelo dza vhadzulapo dzine dza vha kha Mulayotibe dzi katela pfanelo ya u lingana, tshirunzi tsha vhathu, mbofholowo na tsireledzo ya muthu, mbofholowo ya u ?iambela na vhu?iba?ekanyi na pfanelo ya u ?angana kana u kuvhangana, u ita dzitsumbedzo, u gwalaba na u phethishina.
﻿Pfanelo dza po?otiki dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe dzo sumbedzwa kha Mulayotibe wa Dzipfanelo nga n?ila I tevhelaho-
﻿?19	Pfanelo dza po?otiki
﻿(1) Mudzulapo mu?we na mu?we o tendelwa u nanga kha zwa po?otiki, zwine zwa katela pfanelo ya u-
﻿
﻿(a) Vhumba ?ihoro ?a po?otiki;
﻿(b) U shela mulenzhe kha zwa po?otiki kana u kunga mira?o kha zwa po?otiki; na
﻿(c) U bva fulo ?a ?ihoro ?a po?otiki  kana u ?i vhumba.
﻿
﻿(2)	Mudzulapo mu?we na mu?we u na pfanelo kha dzikhetho dzo vhofholowaho, dzi si na tshi?alula nahone dzo ?oweleaho dza dzangano ?i?we na ?i?we ?o thomiwaho nga Mulayotewa. 
﻿         (3)	Mudzulapo mu?we na mu?we wa mualuwa u na pfanelo ya : 
﻿(a) U vouta kha dzikhetho kha dzangano ?i?we na ?i?we ?a   v husimamilayo ?o thomiwaho u ya nga Mulayotewa, na u ita ngauralo tshidzumbeni;na u  imela ofisi ya nnyi na nnyi, nahone musi o khethiwa, u langa ofisi.
﻿
﻿U khwa?hisedza pfanelo dza vhudzulapo dza vhafumakadzi 
﻿Muphuresidennde wa kale Vho-Nelson Mandela vho amba zwi tevhelaho musi vha tshi vula phalamennde ya u thoma nga 1994, yo khethiwaho nga n?ila ya demokirasi-
﻿?Zwi ?o kon?a u swikelela mbofholowo arali vhafumakadzi vha sa athu u vhofhololwa kha zwo?he zwivhumbeo zwa u tsikeledza. Ro?he ri tea u ?anganedza uri ndivhotiwa dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fha?ulula  nga vhuswa dzo vha dzi tshi ?o vha dzi songo swikelelwa nga nn?a ha musi ri tshi kona u vhona nga zwithu na nga nyito uri tshiimo tsha vhafumakadzi vha shango ?ashu tsho shanduka zwihulwane na uri vho ?ewa maan?a a u dzhenelela kha masia o?he a vhutshilo nga u lingana na mi?we mira?o ya tshitshavha?.
﻿
﻿Ndinganyiso ya mbeu yo khwa?hisedzwa sa mulayo muhulwane wa demokirasi ntswa. Vhafumakadzi vha a wanala nga vhunzhi kha zwa po?otiki. Milayo minzhi ine ya khou ?u?uwedza ndinganyiso ya mbeu yo phasisiwa phalamenndeni nahone zwishumiswa kana tshomedzo dzine dza shumiswa nga zwiimiswa, dzi no nga sa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu dzo no ?i vha hone u itela u phuromotha kana u ?u?uwedza ndinganyiso ya mbeu.    
﻿
﻿
﻿
﻿U Phuromotha tshumiso yavhu?i ya pfanelo dza vhudzulapo ha vhafumakadzi.  
﻿Pfanelo dza matshilisano na zwa ikonomi
﻿Zwithu zwi si zwavhu?i zwine zwa ?iswa nga  vhushai na zwa matshilisano na ikonomi zwi kwamesa vhafumakadzi nga maan?a. Vhafumakadzi ndi vhone vhane vha kwameswa nga maan?a nga u shaea ha tshomedzo dza ndeme dza zwa matshilisano. Ndi vhafumakadzi vha vhashai vhane kanzhi vha hweswa vhu?ifhinduleli ha u ka ma?i na u kuvhanganya zwivhaswa zwine zwa ?o?ea mu?ani, u vhona uri vhana vha a ambara, vha wana zwi?iwa na pfunzo ya ndeme, na u lingedza u swikelela ?ho?ea dza mutakalo dza mi?a yavho.
﻿Naho hu na mveledziso dza ndeme kha milayo, vhafumakadzi vha kha ?i ?angana na zwikhukhulisi zwinzhi kha u lingedza u wana mishumo yavhu?i, tsireledzo ya zwa matshilisano, zwiko zwa tshikolodo na zwa u bveledza sa mavu. Izwi zwikhukhulisi zwi katela u sa lingana ha muhwalo wa u vha na vhana na u ?hogomela, tshi?alula mishumoni, milayo ya vhurereli na mvelele ya tshi?alula na sialala, u sa imelwa kha zwiimiswa zwa po?otiki na zwa ikonomi, na khakhathi dzine dza khou bvela phan?a kha vhafumakadzi.  
﻿
﻿U monithara na u tevhedzela 
﻿
﻿Maitele a u monithara na u phuromotha vhudzulapo ha vhafumakadzi na u shumiswa ha pfanelo dza vhafumakadzi dza ikonomi na zwa matshilisano ndi zwa ndeme u itela uri a kone u swikelelwa zwavhu?i. Uhu u monithara hu nga bvelela kha levele dzi re na tshivhalo. Mulayotewa u nekedza Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu mushumo wa tshipentshela malugana na pfanelo dza zwa matshilisano na zwa ikonomi na Khomishini ya  Ndinganyiso ya Mbeu malugana na ndinganyiso ya mbeu. Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele (Employment Equity Act) na u Phuromotha Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Tshi?alula tshi songo teaho na zwone zwi nekedza zwishumiswa zwa ndeme zwa u monithara na u vhona uri pfanelo dza vhudzulapo dza vhafumakadzi dzi a tevhedzelwa. 
﻿Khaedu ine ya vha hone ndi ya u kona u wana mvelelo dzo dzumbamaho dza milayo na pholisi dzine dza vhonala dzi sa khou shanduka dza vhafumakdzi. Izwi zwi bvelela musi mulayo u tshi tsinya i?o kha zwine zwa vhangwa nga mishumo ya mbeu i sa shanduki na vhushaka ha maan?a vhu sa lingani kha levele dzo?he 
﻿
﻿
﻿
﻿Marangaphan?a kha Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu
﻿Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi i?we ya Zwiimiswa zwa  Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya vhu 9 zwo bulwaho kha khethekanyo ya 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha ?honifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu. 
﻿CGE yo ?iimisa nahone i tea u tevhedzela Mulayotewa na mulayo. A yo ngo tea u dzhia sia nahone i tea u shumisa maan?a ayo na u ita mishumo i sa ofhi kana i sa dzhii sia. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya  Ndinganyiso ya Mbeu, wa 19961 une wa ?alutshedza maan?a ayo o fhambanaho na mishumo yayo. Maan?a na mishumo mihulwane ya CGE ndi
﻿
﻿* U monithara na u ?ola dzipholisi na mishumo ya muvhuso na zwiimiswa zwa sekithara ya phuraivete; 
﻿* U netshedza pfunzo ya nnyi na nnyi na mafhungo;
﻿* U ita dzithemendelo kha muvhuso u itela u phuromotha ndinganyiso ya mbeu, hu tshi katelwa u themendela dzitshanduko  kha mulayo une wa vha hone na u gaganya mulayo muswa; 
﻿* U thasulula phambano malugana na zwa mbeu nga vhupfumedzanyi kana nyambedzano;
﻿* U ?o?isisa u sa lingana ha dzimbeu; na
﻿* U lavhelesa kana u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu.
﻿
﻿CGE i na maan?a mahulwane a u ?o?isisa u sa lingana ha mbeu. Malugana na izwi , musi hu tshi khou ?o?isiswa, CGE i nga -
﻿* ?o?a mafhungo na zwidodombedzwa kha muthu mu?we na mu?we;
﻿* ?o?a uri muthu mu?we na mu?we a ?ivhonadze phan?a hayo na u sumbedza atikili dzo sumbedzwaho kana ma?walo;
﻿* vhudzisa muthu mu?we na mu?we o thoma a anisiwa;2 
﻿* nga thendelo kana maan?a a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisi?ara?a kana muha?uli a nga setsha muthu mu?we na mu?we, dzhena na u setsha tshifha?o tshi?we na tshi?we a dovha a nambatedza kana a bvisa tshi?we na tshi?we kha muthu kana zwifha?o zwine zwa khou ?o?isiswa.3
﻿
﻿Maan?a a dzikhomishini a tikedzwa nga u pfiswa vhu?ungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dzi?ho?isiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha mi?wedzi ya 6.
﻿
﻿Khomishini tshifhinga tshi?we na tshi?we i nga kwama Phuresidennde kana Phalamennde malugana na zwi?we na zwi?we zwine zwa tshimbilelana na u shumisa maan?a ayo kana kushumele kwa mishumo yayo. Khomishini yo tea u vhiga mishumo yayo na tswikelelo dza ndivhotiwa dzayo kha Phuresidennde ?waha mu?we na mu?we ane nga murahu a ?o isa muvhigo wonoyo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha ?i dovha hafhu ya isa mu?we muvhigo kha Phuresidennde kana Phalamenndeni tshifhinga tshi?we na tshi?we.
﻿Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu  i nga vhiga kana u hwelela mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela Tshi?alula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela mu?we muthu kana madzangalelo a tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha vhathu. 
﻿
﻿Tshi?we hafhu, CGE ndi i?we foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Izwi zwi amba uri muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maan?a ayo na mishumo yayo. 
﻿1 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
﻿2 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
﻿3 Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
