PFESESANI
﻿Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
﻿Khethekanyo iṅwe na iṅwe i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa. Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
﻿Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
﻿Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo nakhethekanyo ya maipfi.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindulambudziso dzo ḓisendekaho khao. Shumisani maipfi aṋu nga nnḓani ha musi ho pfi ni shumise a re mafhungoni e naṋewa.
﻿Mukegulu vha amba vha fhedza nga u dzungudza ṱhoho. Vha fhedza nga u sokou ri 'zwanga nṋe a zwi na muṅwe'. A vha tsha ḓivha uri vha nga dzhia mini vha vhea mini. Dziṅanga vho dzi tshimbila vho neta, na Zimbabwe vha vhuya hone. Vhaporofitani na hone vha vhuya vhe hone.Zwi khou sokou sea zwi tshi ṱanama, vhukhwiṋe a vhuho.Ṅwana wavho muthihi fhedzi vha khou tou mu vhona a tshi ṱhoṱhela phanḓa havho. Ano maḓuvha zwi vho nga zwi khouya na ṱhohoni. Zwiitwana zwawe a zwi tsha ḓadza mudzio. U ḓi wana mushondwane i tshi khou sokou sea-sea i yoṱhe.
﻿Zwiṅwe zwine zwa ṋaṋa u vha ḽisa mbilu musi vha tshi mulavhelesa ndi zwauri u vha humbudza muṋe wawe vhunga a tshi tou vha shomo. Vha thoma u vhuisa zwoṱhe uri ngavhemukalaha vha hone khamusi vho vha vha tshi ḓo ḓi vha fhumudza. Hafhu Maṱodzi ha ḓivhi tshifhaṱuwo tsha khotsi awe vhunga vho lovha mme awe vha tshe vho ḓihwala ngae khomboni ya tshidimela tsha u hwala thundu na moḓoro ngeiNaledi nga ṅwaha wa 1964. Ḓuvha iḽi mukegulu wa khuvhe vha nga si vuwe vho ḽi hangwa na luthihi nga mulandu wazwithu zwivhili zwo iteaho. Makhaulambilu a u ṱutshelwa nga mufunwa wavho we a lovha vha sa athu na u fhedza ṅwaha vho malana na uri vho ri u pfa nga ha khombo iyivha mbo ḓi hwalelwa sibadela he vha mbo ḓi swika vha vhofholowa. Ndi he ṅwana a irwa ḽa Maṱodzi.
﻿Mukegulu vha zwi humbula vha sokou ri iṱali iṱo ḽithihi ḽi sa vhonwi nga tshilavhi. Arali zwo vha zwi tshi konadzea vho vha vha tshi ḓo bvisa vhuṱungu vhu re khaṅwana wawe vha vhu dzhenisa kha vhone muṋe. Mukegulu wa
﻿vhathu vho vhona mboni. Vho no tou ṱovhowa vhunga vho imela ḽone ḓuvha ḽa uri vha mu ise vhuyoni.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho ni fhindule nga ee kana hai, ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
﻿Ndi ngani avha mukegulu vha tshi tama uri ngavhemukalaha wavho o vha e hone? 2
﻿Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri mukegulu avha vha funa ṅwana wavho nga maanḓa? Tikedzani nga mbuno mbili dzi bvaho mafhungoni aya. 4
﻿Bulani zwithu zwivhili zwo bulwaho afho mafhungoni zwine zwa khou ita uri mukegulu vha sa4 hangwe ḓuvha iḽo ḽa ṅwaha wa 1964.
﻿Ndi ngani Maṱodzi a tshi humbudza mme awe 2 mukalaha wavho?
﻿Ṋeani maambele ane a amba zwi fanaho na a tevhelaho afho fhasi:
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
﻿Nga maipfi a re vhukati ha 60 na 70, nweledzani mafhungo aya nisumbedze zwithu zwihulwane zwo sumbedzwaho sa zwone zwiṱaluli zwa vhathu nga vhathu:
﻿Wa hanga ndi nnyi?
﻿Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i iledza tshiṱalula ya bveledza vhuthihi na u ṱanganedzana. I imedzana na khethululo dzoṱhe dzine dza wanala shangoni, ya tikedza u ṱanganedzana. Khethululo i zwala vengo na phambano. Khethululo ya vha hone mulalo u a pfuluwa. Ḓivhazwakale ya shango ḽa Afrika Tshipembe i ri sumbedza masiandaitwa a si avhuḓi a vhangwaho ngakhethululo. Ndi zwiḽa muvhuso wa mulovha u tshi khethulula kana u ṱalula vhathu u ya nga vala. Izwi ndi zwe zwa vhanga vengo nadzinndwa vhukati ha vhadzulapo, vhaṅwe vha tshi ḓipfa vhe vha khwiṋe nge vha vha na vala ḽo fhambanaho na ḽa vhaṅwe kana nga uvha vha mbeu ino.
﻿Dzinndwa nnzhi dzine dza wanala ḽifhasini mudzi wadzo ndi tshiṱalula. Vhathu u wana vha sa dzuli murunzi muthihi nga mulandu wa tshone tshiṱalula. Hu na nḓila nnzhi dzine vhathu vha ṱalulwa ngadzo. Vhathu vha nga u ṱalula nga luambo lune waamba lwone, nga shango ḽine wa bva khaḽo, na nga wone murole.Hezwi zwoṱhe zwone zwi tou sumbedza uri vhathu vho sikwa vho fhambana. U fhambana hohu a hu ngo tea u ri ita maswina ra dzula ri tshi vetana lini. Afrika Tshipembe hu na vhathu vhanzhi vha bvaho mashangoni o fhambanaho. Ri tshi vhala dzigurannḓa ri anzela u ṱangana na zwiwo zwa dzinndwa dzo vhangwaho nga tshiṱalula. Huṅwe ri wana vhabvannḓa vha tshi ṱambuludzwa na u tambudzwa. Vengo ḽa vhabvannḓa ḽi vhangwa ngakuhumbulele kwo khakheaho. Hu pfi vha a ri dzhiela mishumo,vhaṅwe vhe vha rengisa zwidzidzivhadzi; na liṅwe na ḽiṅwe vha andisa vhugevhenga kana ha pfi vha na madambi. Ndi zwinzhi zwine vha ambelelwa.
﻿Huṅwe u khethana vhathu vha hu ita vha sa zwi pfi. U a wana vhathu vha tshi nyefulana nga uri uyu ndi wa vhurereli vhukenekana uyu ha na tshawe ngeno nṋe ndi na zwanga. U a ḓi wana vhathu vho ita zwigwada hu na vho funzeaho na vha songofunzeaho. Vhaṅwe vha pfi ndi vha mahayani a vho ngo tou ṱalifha zwavhuḓi vha tshi ambwa nga vha dziḓoroboni.
﻿Ṅwali ene o ri sika ri sa fani. U sa fana hashu ndi lwone lupfumo lune ra tea u lu shumisa u fhaṱa shango ḽashu. U ṱanganedzana ndi yone nḓila ya vhutshilo.
﻿KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
﻿Mafhungoni e na vhala hu na thangi na mitshila zwo sendamiswaho. Inwi sumbedzani mushumo wa 4
﻿tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo.
﻿Topolani ḽiṱanganyi mafhungoni aya ni ḽi shumise fhungoni ḽe na tou ḓisikela. 2
﻿Ṋeani pfanywa ya ipfi 'mwemwela' ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela. 2
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho ni a shandule sasumbedzwa afho zwitangini: zwe na
﻿Takalani: "Murathu wanga, ni songo tsha dovha nalova tshikolo." 2
﻿Roṱhe ri takalela pfunzo. (Isani fhungo iḽi khaḽiambaitwa.) 2
﻿Goni na khuhu dzi a vhengana. Ṅwalani fhungo iḽini tshi tevhedza kushumisele kwone kwa 2
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho: Uḽa musidzana o ri u tsa mirini a thoma u vha na muvhili u sa takadzi. O ri sia nga murahu havhege mbili, afho muṱani ha sala hu sa tandwi ḽino fukwa. Hu dina ho sala hu si na na wa u ita mukapu wa ṅwana. Tsho mu ḽaho tshone a tshi ḓivhiwi. Naho vhaṅwe vho ri u vhona u onda vhahumbulela ḽone dwadze.
﻿Topolani akhironimi yo shumiswaho ni bule na uri yo imela mini. 2
﻿Topolani phurophaganda yo shumiswaho kha 2 khungedzelo iyi.
﻿Ndi zwifhio zwine mudzudzanyi wa khungedzelo a khou ṱoḓa zwi tshi dzhielwa nzhele tshoṱhe? 2 Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Muthu arali a tshi ṱoḓa u ḓivha zwinzhi a nga dzhia vhufhio vhukando? 2
﻿Topolani ho shumiswaho mbofho kha khungedzelo1 iyi.
﻿Sumbedzani vhushaka vhu re hone kha zwifanyiso zwo shumiswaho kha khungedzelo iyi. 3
