PFESESANI
﻿KHETHEKANYO YA B: Manweledzo 
﻿KHETHEKANYO YA C: Luambo 
﻿Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
﻿Fhindulani mbudziso DZOṰHE.
﻿Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa.
﻿Talelani hune khethekanyo ya fhelela hone.
﻿Nomborani phindulo iṅwe na iṅwe zwi tshi anana na zwe zwa nomboriswa zwone kha bammbiri ḽa mbudziso.
﻿Ni tshi fhedza phindulo iṅwe na iṅwe pfukani mutalo.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
﻿Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo, khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
﻿PFUNZO NDI IFA
﻿Muḓini wa Vho-Nakudze ho ri u bebwa ṅwana wa musidzana a mbo ḓi irwa u pfi Masana saizwi ho vha hu si na ṅwana. Zwe zwa takadzesa vhabebi vhawe vhe vha vha vhe vhaholefhali ndi uri Masana o vha e na miraḓo yo fhelelaho.
﻿Tshifhinga tshoṱhe Masana o vha a tshi dzulela u vhudza vhabebi vhawe uri u ḓo vha dzudza, vha tshi sokou, ''Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala''. O ḓo vha muthu a ṱhaphudzaho pfunzo dzawe dza phuraimari a songo vhuya a dovholola murole. Musi a tshi swika sekondari o vha a tshi anzela u vha ene a fhiraho kiḽasi yoṱhe kha thesite dze a vha a tshi ṅwala. O mbo tou vuwa e eneaḽa a uri vhukuma mafhuri a wela vha si na dzikhali vhunga vhabebi vhawe khuvha vho vha vha tshi tshila nga yone ya mundende.
﻿Musi a tshi phasela kha maṱiriki ndi musi o shuma zwavhuḓi vhukuma, kha thero dza Metse na Saintsi o vha o wana dzoṱhe.
﻿Vhaṅwe vhe vha vha vhe na vivho nae vho thoma u mu nyefula vha ri naho zwo ralo u phasela kha gireidi 12, arali zwa phasa zwi ḓo ya nga mini tshikoloni. Hufha hu tshi tshilwa nga ya mundende. Izwo Masana ho ngo zwi londa, o isa phanḓa na u vhala bugu dzawe. Ṱhohoyatshikolo Vho-Muṱuṱuwedzi vha mu vhudza uri kha vhale nga maanḓa, zwithu zwi ḓo vhuya zwa luga.
﻿Vhaṱhannga vha mu vhambela maano a uri vha tou mu ambisa vhe vhanzhi, arali a vhuya a tenda muthihi hu ḓo vha u mu khakhisa kha pfunzo dzawe saizwi mafhungo a lufuno a tshi dzindela muthu kha zwa pfunzo. Musi vha tshi ya kha Masana vho vha vha tshi vhuya na phindulo ya uri pfunzo ndi ene munna a sa ṱali, nahone ane u fhambana nae nga ḓuvha ḽa lufu.
﻿Musi a tshi ḓa kha kotara ya vhuraru ya ṅwaha Masana a thoma u vha na thaidzo ya uri arali a phasa a sa wane bazari u ḓo tou zwi itisa hani. A dovha a ḓirindidza nga ḽa uri Mudzimu ene u a ḓivha. Mvelelo dza gireidi 12 dzo ri dzi tshi bva Masana a vha o phasa nga vhuswikeli ha nṱhesa. O vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ya u ṱanganedza pfufho ngei Bulugwane.
﻿O ḓo ṱuwa na vhabebi vhawe musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho. Vhabebi vhawe vho vha vho takala vhukuma musi vha tshi vhona zwivhuya zwe ṅwana wavho a ita. O mbo ḓi ya u gudela BSc ya Mechamical Engeneering ngei Wits. Zwiḽa zwe vhaṅwe vha vha vha tshi humbula u mu kongona ngazwo zwauri naho a phasa u ḓo ya nga mini tshikoloni, vha vho nga vho tou vhangula vha dzibazari uri vha tou phaphulana vha tshi ḓa kha Masana. Khamphani dzi no swika ṱhanu dzo mu shavhedza nga masheleni a re na tshivhalo uri a kone u isa pfunzo dzawe phanḓa.
﻿Ri tshi khou amba zwino Masana ndi Mulanguli Muhulwane kha muṅwe wa migodi ya Afrika Tshipembe. Masana o ḓisa tshedza muṱani wa hawe.
﻿Arali Masana o kona izwi, inwi zwi nga ni balela ngani?
﻿Tshelede ya u renga zwiḽiwa Vho-Nakudze vho vha vha tshi i wana ngafhi?
﻿Thero dze Masana a vha a tshi dzi konesa ndi dzifhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo dzawe?
﻿Ndi zwifhio zwe zwa takadzesa Vho-Nakudze?
﻿Vhabebi vha Masana vho vha vha tshi shuma mushumo-ḓe?
﻿Ndi zwifhio zwe Vho-Muṱuṱuwedzi vha ita zwi elanaho na dzina ḽavho?
﻿Zwauri pfunzo ndi ifa ndi ngoho kana a si ngoho? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿No ṱalela itsho tshifanyiso ni vhona unga Masana u khou ita mini?
﻿Inwi ni vhona unga Masana o vha e mbeu-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ndi zwifhio zwivhuya zwine Masana na nga mu khoḓela zwone?
﻿Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai. Ni tikedze phindulo yaṋu:
﻿Masana o vha a tshi funesa vhaṱhannga.
﻿Masana o vha e na vhukoni siani ḽa pfunzo.
﻿Ndi ngani Vho-Nakudze vho ira ṅwana wavho dzina ḽa Masana?
﻿Inwi ni vhona unga mafhungo aya o livhiswa kha vhaswa kana vhaaluwa? Tikedzani.
﻿Mafhungo aya a ri funza mini?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho. Nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara, nweledzani zwine na nga ita u thivhela tshinyadzo ya vhupo. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe u bva kha 50 u ya kha 60. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
﻿VHUPO HASHU
﻿Vhupo vhune ra dzula khaho vhu fanela u farwa zwavhuḓi. Musi ri tshi amba nga vhupo, ri vha ri khou amba vhathu, maḓaka na zwipuka. Vhathu nga vhuṱali he vha ṋewa nga Muvhumbi ndi vhone vha langaho vhupo. Vha a shuma uri vha kone u bveledza zwiḽiwa. Hu a limiwa, hu a reḓiwa khuni, fhedzi hezwi zwoṱhe a zwo ngo tea u tshinya vhupo.
﻿Arali vhupo vhu songo ṱhogomelwa nga ngona, vhu a vha khombo kha vhadzulapo. Khebu.u dza muḓagasi dzi songo tibedzwaho zwavhuḓi dzi nga ḓi vhulaya muthu. Izwi zwi nkhumbudza Takalani khonani yanga we a ri a khou rema davhi ḽa muri ḽa wela kha khebuḽu. A mbo ḓi shanduka a vha mudala muvhili woṱhe ha vha u lovhela henefho. U fhaṱa philiphilini dza milambo na nngwani zwi khombo ngauri zwifhaṱo na ndaka zwi nga ḓi kumbiwa arali ha vha na miḓalo.
﻿Vhupo vhu nga tshikafhadzwa nga vhathu na dziphukha. Mufhe u a tshikafhala musi vhathu vha tshi fhisa maḓaka, vha tshi reila goloi dzi dubisaho mutsi munzhi, na musi vha tshi laṱekanya mashika hoṱhe-hoṱhe. U fula ha zwifuwo kha gammba nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu.
﻿Vhagudi musi vha zwikoloni vha a ḽa, vha a kherukanya mabammbiri. Zwo tea uri kiḽasirumu iṅwe na iṅwe i vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika. Hu ḓi nga na hayani mashika a songo sokou laṱwa hoṱhe-hoṱhe, kha a laṱwe ḓaleḓaleni.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
﻿Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale mafhungo nga vhuronwane uri ni ḓo kona u lulamisa maipfi a re zwitangini. Ho salaho zwikhala dzhenisani maipfi o teaho. Ni shumise mutevhe wa maipfi e na ṋewa. Ṅwalani nomboro ya mbudziso na ipfi ḽo teaho fhedzi.
﻿Vho-Mandela ndi ḽizhakanḓila ḽa mbofholowo. Vho ri 3.1.1 (shuma) vha sa neti. Ṋamusi ri khou ḓiphina nga mitshelo ya kuhumbulele 3.1.2 (avho). Kha vha 3.1.3 ... vha nge nḓou. A 3.1.4 ... kale ri tshi khou 3.1.5 (pembela) uri vho fhedza miṅwaha ya 3.1.6 ... Vhaimbi vho fhambanaho vho imba 3.1.7 ... dzo fhambanaho dza u khoḓa Vho- 3.1.8 R ... 3.1.9 N ... (madzina nga vhudalo) Mandela. Mukalaha avha vha anzela u ambara 3.1.10 ... ndapfu. Ndi vhone Muphresidennde wa u 3.1.11 ... wa 3.1.12 ... kha ḽa Afrika Tshipembe. U bva nga 1994 3.1.13 ... tsho fheliswa lwa 3.1.14 ... Vho-Mandela vho vhusa miṅwaha 3.1.15 (ṱhanu) vha siela Vho-Mbeki. U ya nga 3.1.16 ... ya Afrika Tshipembe hu fanela u 3.1.17 (vouta) nga murahu ha miṅwaha miṱanu. Hun a 3.1.18 ... manzhi a dzhenelelaho 3.1.19 ... u vouta, 3.1.20 ... ANC I ḓi vha yone I winaho.
﻿Vhalani luṅwalo ulu uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi lu tevhelaho:
﻿Khorondanguli ya tshikolo
﻿Ndi nṋe khotsi a Grace Magekha a re kha gireidi 12 tshikoloni tsho bulwaho afho nṱha.
﻿Ndi khou vhilaela nga vhagudisi vhane vha khou dzulela u ambisa ṅwananga. Vhagudisi havho ndi Vho-Ḽalumbe na Vho-Lufaṱinga. Vho-Ḽalumbe vho vhudza Grace uri a sa vha funa vha ḓo mu feilisa vhunga vhe vhone mugudisi wa kiḽasi yawe. Vho-Lufaṱinga u bva tshe a vha lamba, vha khou mu sala murahu lu sa takadziho. Vha dzulela u mu rwa. Mulovha o vhuya o vhaisala kha tshirumbi tshi tshi khou tswitswima malofha. A thi ḓivhi uri hu khou bvelelani hafho tshikoloni ngauri ṱhamu yo iledzwa nga mulayo.
﻿Arali vhadededzi havha vha ḓi ya phanḓa na u thithisa ṅwananga kha zwa pfunzo, ndi ḓo vha dzhiela vhukando vhu vhavhaho. Ndi ḓo vha ḓela henefho tshikoloni nda vha ḓonora vhoṱhe u swika kha ṱhohoyatshikolo. Ndi ḓo rumela musadzi wanga ha Lufaṱinga a lu semekanya. Ndi nga ḓi fhedza ndo vha farisa.
﻿Ndi na fulufhelo uri mbilahelo yanga i ḓo ṱanganedzwa nga zwanḓa zwivhili.
﻿Ndi nṋe khonani yavho
﻿Luṅwalo ulu ndi lwa lushaka-ḓe?
﻿Lulamisani zwo khakheaho kha magumo ni tou zwi ṅwala.
﻿Ri ṋeeni vhunzhi ha maipfi a tevhelaho no a shumisa mafhungoni a pfalaho:
﻿Khotsi
﻿Tshirumbi
﻿Ri ṋeeni mabulazwithihi a maipfi a tevhelaho no a shumisa mafhungoni a pfalaho:
﻿Lamba
﻿Shumisani madzinambumbano a tevhelaho mafhungoni e na tou ḓisikela:
﻿Khorondanguli
﻿Isani fhungo ḽi tevhelaho kha khanedza:
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
﻿Hu na ipfi ḽi songo swaiwaho, inwi ḽi topoleni ni ḽi ṅwale no ḽi swaya ḽi fhungoni ḽi pfalaho.
﻿Ri ṋeeni tshiduna tsha dzina musadzi ni vhumbe fhungo ḽi pfalaho nga dzina iḽo.
﻿Isani fhungo ḽi tevhelaho kha thenda:
﻿Zwo vha zwi sa leluwi.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
﻿MBUDZISO 4
﻿Fhindulani mbudziso NTHIHI IṄWE na IṄWE kha MBILI dzi tevhelaho.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso.
﻿Zwi tou nga mafhungo ndi Vho-Dolly
﻿Vho-Dolly musi vho no vha hayani, vho eµela vhe kha tshuṅwahaya ye khavho ya vha i tshi tou vha dandetande ḽi si na vhukono. Madzuloni a u elekanya nga ha mafuvhalo a masiari ngei hodelani, vha wana vhe na mushumo wa u sedzulusa zwa tshipengo tsha khotsi a Mishumo tshe arali vha µivhe kale nga ha µivhazwakale yatsho, vho vha vha sa µo tenda u malwa ngavho. ''Zwi nga vha zwi ngoho uri havha mukalaha wanga vho vhuya vha dzhena µaka,'' ndi Vho-Dolly vha tshi ambela mbiluni. Musi vha tshi elekanya nga mbilwana dzavho na phambano dzi no ita dzi tshi ṱaha vhukati havho khathihi na zwo bvelelaho masiari, vha vhona zwi tshi fanela u vha zwa muthu o thomaho a dzhena µaka nahone ane tshipengo tsha hone tsha khou vuwa. Thaidzo khulwane yavho ya vha ya uri, arali nangoho tshipengo itsho tsho vuwa, ndi hune vha yo zwi bva hani. Mihumbulo minzhi yo vha µela, fhedzi muthihi we wa nga u fhenya yoṱhe wa vha wa u elekanya u ṱala. Muhumbulo wonoyu musi u tshi vha µela, wo nga u na maanµa vhukuma, ha tou dina fhedzi uri vho µiwana vha sa athu tou vha na mbuno dzine vha nga µitika ngadzo kha madzhisiṱaraṱa. Zwo ralo, vha wana zwi tshi nga vha khwiṋe u sokou konµelela, khamusi hu nga µi itea zwiṅwe hafhu zwine zwa nga sia zwifhinga zwa ṱhalano zwi tshi vhibva. Ḽa vhuya ḽa tou tsha khese-khese! Vho-Dolly vho ruµa maṱo sa a dzwirigondo.
﻿Khotsi a Mishumo vha no khou ambiwa ndi nnyi, nahone vha shuma sa mini?
﻿Vhathu avho vho vha vho ya hodelani u ita mini musi hu tshi vuwa nndwa, nahone vhe vhangana?
﻿Ndi mini tshe tsha ita uri vhathu avho vha sa tsha µifhelwa nga u ya havho hodelani?
﻿Zwe Vho-Makana vha amba hodelani zwo vha zwi zwone naa? Tikedzani.
﻿Musi Vho-Dolly vho pfa zwe Vho-Makana vha amba hodelani thaidzo khulwane ye vha vha nayo yo vha ifhio?
﻿Vho-Dolly vha vhonala vha tshi zwi tenda naa zwa uri Vho-Tshobe vho vhuya vha penga? Tikedzani.
﻿No guda mini kha nganeapfufhi iyi?
﻿Arali hu inwi Vho-Dolly no vha ni tshi µo ita mini nga zwe na pfa musi ni hodelani?
﻿KANA
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
﻿Vha µo tou zwi mini?
﻿Mme awe a thi tsha dzula navho, ndi kale vho ṱuwa. Musi vha tshi ṱuwa, hoyu Alice ndi ene e eṱhe kha vhana vhoṱhe we a si tende u ṱuwa navho. Naho e ṅwana we nda vha vhinga nae, nṋe ndo sokou zwi pfesesa uri ndi µi fanela u sokou mu dzhenisa tshikolo na u mu tonda sa ṅwananga u fhirisa u mu pandela,'' ndi Vho-Daswa vha tshi vho vhonala uri vha khou µisola nga u fhindula mbudziso ye vha vhudziswa vha tshi amba na zwe vha si vhudziswe.
﻿Vho-Daswa vha khou amba na nnyi, nahone vhe ngafhi?
﻿Afho he Vho-Daswa vha vha vho ya hone vho vha vho ya u ita mini?
﻿Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi, nahone sa mini?
﻿Ndi zwifhio zwi no khou itisa uri Vho-Daswa vha pfe vha tshi µisola?
﻿Ṱalutshedzani uri Sedzheni Mmbengwa o wana hani vhuṱanzi ha vhukuma.
﻿Arali ho vha hu inwi Alice thaidzo iyi ya u tambudzwa lwa vhudzekani no vha ni tshi µo i tandulula hani?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
