VHUUN?I NGA FHASI HA MULAYO WA TSHIREMA
﻿
﻿		Nga  Adv.  Molly  Malete
﻿    Pelo-tshwaana  Consutancy  CC
﻿    Lu? ingo: 012 661-7473
﻿    malete@telkomsa.net
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿    
﻿   VHUBVO NA MULAYO WA TSHIREMA NGA U ANGAREDZA
﻿
﻿* Phan?a  ha u khwinifhadzwa nga Mulayo wa Ndayotewa (ndingandinganyo ya vhuimo ha zwigwada zwi re kha mbingano) na  N?ivho ya Mulayo wa Tshirema wa Mbingano (ndingandinganyo ya vhuimo ha zwigwada zwi re kha mbingano na zwigwada zwi re kha mbingano)
﻿* Mulayo wa Vhulanguli wa Vharema wa 38 wa ?waha wa 1927, khethekanyo ya 11(3)(b): Mufumakadzi mu?we na mu?we o malwaho u ya nga Mulayo wa tshirema (nga nn?a ha mufumakadzi a re kha vun?u  ?a  KZN) u vha muun?iwa u ya nga hu sa fheli.
﻿
﻿
﻿Zwine Mulayo wa tshireama wa amba zwone
﻿
﻿* Vhuimo ha uyo mufumakadzi vhu lingana na ha muun?iwa
﻿* Mufumakadzi uyo ha na pfanelo dza u vha muun?i ngauri na ene u nga fhasi ha vhuun?i ha munna wawe
﻿* Ha  koni u ita thendelano dzi re mulayoni nga nn?a ha musi a tshi khou thuswa nga munna wawe kana nga khotsi awe
﻿* Ha vhi tshipi?a tsha pfanelo fhedzi u tou vha tshishumiswa
﻿
﻿Naa  tshiimo tsha mvelele tsho kwama hani vhuun?i?
﻿
﻿
﻿* Nga fhasi ha Mulayo wa tshirema, vhuun?i ndi pfanelo yo vhewaho nga fhasi ha munna na vha         mu? a  wawe u ya nga mbinganao
﻿* Hezwi zwi amba uri nga murahu ha musi munna o no bvisa lumalo a tshi itela u mala musadzi, ene na vha mut( a wawe vha vha na pfanelo dzot( he dza u alusa kana u vha vhabebi vha vhana vho? he vhane vha  ?o bebwa tshifhingani tsha mbingano
﻿* Maan?a  ot?he a vhuun?i ha vhana vho bebwaho nga murahu ha mbingano a maha?ani a munna u ya kha mme na vha mu?a
﻿* Vhuun?i ha vhana vha musadzi a songo malwaho vhu vhewa zwan?ani zwa makhulutshinna na vha mu? a wawe
﻿* Musi uyo musadzi we a vha a songo maliwa ngeno e na vhana musi a tshi maliwa vhu?ifhinduleli            ho?he ha vhuun?i vhu sudzuluselwa maha?ani a munna uyo ane a khou mu mala na tshigwada tsha vha mu?a wawe
﻿* Vhuun?i u ya nga Mulayo wa tshirema vhu tshimbidzwa hu tshi tevhedzwa lutsinga lwa tshinnani fhedzi na hone vhana vha wela nga fhasi ha lushaka lwa vho munna
﻿* Vhuun?i vhu itwa nga munna o imela lushaka lwa hawe
﻿
﻿KUKHETHEKANYELWE KWA VHANA
﻿
﻿* Vhana vha khangamutupo a vha ?ivhei nga fhasi ha Mulayo wa tshirema ngauri  ?wana tshifhinga tshot?he u tea u wela fhasi ha mme arali mme awe vha sa athu malwa kana kha lushaka lwa mu?a wa munna we  mme avho a  malwa khalwo ngauri nga Tshiven?a hu pfi, ?Wa kokodza luranga mafhuri a a tevhela.? 
﻿* Hu na ?ho?ea  ya u tea u ?ivha uri mbingano ine mufumakadzi a khou dzhena khayo ndi mbingano- ?e.
﻿
﻿Vhana vha mufumakadzi (Vho bebwaho kha mbingano kana phan?a ha mbingano)
﻿
﻿* Vhana vho bebwaho tshifhingani tsha mbingano: Ndi vhana vha ha vhomunna na vha mu?a wa vhomunna hu sa khou sedzwa uri khotsi avho wa tsiko ndi nnyi.
﻿* Hu lavhelelwa uri mme a mmuna a vha                          ?anganedze sa vha?uhulu vhawe a dovhe hafhu a phethe pfanelo dzo?he dzine mubebi kana makhulu vha tea u itela vha?uhulu vhavho. 
﻿
﻿Vhana  vho lovhelwaho nga khotsi
﻿
﻿* U lovha ha munna a hu fhedzi vhushaka ha mbingano vhukati ha munna na musadzi he ha ?iswa nga mbingano.
﻿* Vhana vha tshilikadzi vha nga khethekanywa nga n?ila i tevhelaho: (i) vhana vho bebwaho munna o no lovha na munna o imaho vhuimoni ha mufu.
﻿* U ya nga maitele a mvelele a U dzhenela, mbingano i fanela u bvela phan?a lune tshilikadzi ya ?o vha i tshi khou bvela phan?a na munna ane a ?o vha o ima vhuimoni ha munna wawe o lovhaho.
﻿* Hafha tshilikadzi na vhana vhawe vha vha nga fhasi ha vhuund(i na vhulavhelesi ha munna o imaho vhuimoni ha munna o lovhaho. Munna ane a bveledza phand(a  zwa mbingano na tshilikadzi u fanela u vha mura?o wa mu?a wa munna o lovhaho.
﻿
﻿Zwi kwamaho munna a malanaho na tshilikadzi
﻿
﻿* Vha mu?a wa mufu vha fanela u londola tshilikadzi tshifhingani tsho?he tsha musi a tshi kha ?itshila na u vha na vhu?ifhindululeli ha vhana vho? he vhane a ?o vha wana na munna we a  nangelwa ene.
﻿* Vhana vhane vha bebwa nga tshilikadzi na munna we a nangelwa tshilikadzi vha dzhiwa sa vhana vha mufu.
﻿* Naho u ya nga mvelele ho swika hune munna we a nangelwa tshilikadzi a vho kundwa u dzhena n?uni na tshilikadzi, tshilikadzi ya vho fhedza yo wana vhana na mu?we munna wa nga nn?a, vhenevho vhana vha dzhiwa sa malofha a mufu.
﻿
﻿Vhana vhane vha bebwa nga munna o ?alaho
﻿
﻿* Nga murahu ha ?halano vhana vha sala na vha mu?a wa vho munna.
﻿* Vhunzhi ha milayo ya mvelele a i tendeli mufumakadzi a tshi dovha hafhu a malwa musi a tshi kha ?i  vha nga fhasi ha vhulavhelesi ha mu?a  wa munna we a vha o mu dzea. Uri a kone u malwa hafhu u fanela u vhuelela mu?ani wa khotsi awe.
﻿* Nga murahu ha u malwa hafhu, ?wana mu?we na mu?we ane a ?o bebwa, vha vhana vha munna wa vhuvhili nahone ndi ene khotsi avho wa malofha. Vhana avha vha dovha hafhu vha wela kha lushaka lwa vhomunna. Uyu munna wa vhuvhili ndi ene muun?i wa avha vhana.
﻿* Kha hohu u malwa lwa vhuvhili, mumaliwa a nga humbelwa nga uyu munna wa vhuvhili vhana vhe a vha e navho musi a tshi kha ?idzula nga fhasi ha vhulavhelesi ha khotsi awe (nga ma?we maipfi ndi vhana vhe a vha wana e nga fhasi ha vhulavhelesi ha khotsi awe nga murahu ha u ?ala) nga ma?we maipfi mafhuri a ?o vha a tshi khou tevhela luranga.
﻿
﻿VHUUN?I 
﻿
﻿* Vhana vhane vha bebwa tshifhingani tsha mbingano
﻿* Mbekanyo ya khethekanyo ya 11(3)(b) ya tshaeo ya Mulayo wa Vhulanguli i ?o langa nyimele-mufumakadzi u ?o dzula e muun?iwa ngeno munna a tshi ?o vha muun?i wawe. Mbuelo dza khethekanyo iyi dzi vha nga hei n?ila: Vhasadzi vha songo maliwaho vha vharema vha vha vhaun?i, vhafumakadzi vho  malwaho u ya nga maitele a pfanelo dza mbofholowo na ndingandinganyo vha tea u vha vhaun?i fhedzi vhasadzi vha vharema vha re fhasi ha mi?waha ya fumbili-nthihi kana vho malwa nga u ya nga maitele a sialala vha ?o dzula vhe vhaun?iwa.  
﻿
﻿
﻿ZWIKWAHO KHETHEKANYO YA 11(3)(b)
﻿
﻿* Vhasadzi vha vharema vho malwaho nga maitele a Mulayo wa tshirema, a vha tei u vha kha tshiimo tsha vhuun?i tshine tsha newa musadzi o malwaho kana musi vha tshi swikisa mi?waha ya 21 u ya nga mulayo une wa  vhidzwa Mulayo wa Mi?waha ya Vhaun?i.  
﻿* Hetshi tshiimo a tshi iti uri vhafumakadzi vho malwaho nga maitele a sialala kana a tshirema vha dzhenele thendelano ya zwa mulayo vho ?iimela kana vho imela vhana vhavho.
﻿* Maitele a mulayo a Tshirema a Afrika ha koni u          khwa?hisedza Vhafumakadzi vha Afrika uri vha vhe kha vhuimo ha ndingandinganyo u ya nga kushumiselwe kwa mulayo sa zwe wa vhekanyiswa zwone kha Ndayotewa.
﻿* Sa vhafumakadzi vha Vharema  a vha koni u vha           ?hoho dza mit?a na vhaun?i vha vhana vhavho ngauri vha dzhiwa sa vhaun?iwa.
﻿* Hei khethekanyo i ?ut?uwedza khethelulo ya vhafumakadzi hu tshi sedzwa mbeu hezwi zwi ita uri i lwe na Ndayotewa.
﻿* Hei khethekanyo i khwa?hisa maitele a uri vhathu vha tshinnani ane a ita uri vhathu vha tshinnani vha vhe na na maan?a o?he a u langa kutshilele na ndaka ya vhafumakadzi vhavho.
﻿
﻿
﻿?HO?EA YA U FHELISA NA U KHWINIFHADZA MULAYO
﻿
﻿* U thoma u shumiswa ha Mulayo wa Thendelo wa Kumalele kwa Tshirema wa 2000
﻿* Thendelo ya kumalele kwa tshirema
﻿* Zwiimo zwi e?anaho zwa ndingandinganyo na  kushumisele kwao kha zwigwada zwi re kha mbingano
﻿* Zwiimo zwi linganaho na kufarelwe kwa zwigwada kha mbingano
﻿* Mulayo wa Vhuun?i  une wa ita uri vhabebi vho? he vha vhe vhaun?i
﻿
﻿VHANA VHO TOU ?ON?OLWAHO
﻿
﻿* Munna u dzhiwa sa khotsi wa vhana vho tou ?on?olwaho na hone ha tei u vha hana. Vhana vhenevho a vha nga ?o fhambanyiswa kana u ?alulwa ho sedzwa kusikelwe na kubebelwe kwavho.
﻿* Munna ndi muun?i na hone u tea u vha   ?anganedza u fana na vha?we vhana vho bebwaho fhasi ha mbingano. Havha vhana na vhone ndi mira?o ya mu?a wawe. Khotsi a avha vhana wa malofha ha na vhu?ifhinduleli khavho.
﻿* Vhana vhane vha wela nga fhasi ha yenei khethekanyo ndi vhe vha bebwa musi munna we a vha e ?hoho ya mu?a o no lovha, vhana vhe vha wanala nga maitele a u tou dzhenela.
﻿* Mulayo wa tshirema hafha u tshimbilelana na khethekanyo ya vhu 8 ya Ndayotewa na hone a i ?aluli vhana u ya nga nga kusikelwe na kubebelwe.
﻿
﻿VHANA VHA RE NA VHOKHOTSI VHANZHI-VHANZHI
﻿
﻿* Vha wela fhasi ha lushaka lwa mu?a wa mme avho.
﻿* Arali mme avho a malwa, ene na munna wawe muswa vha vha vhaun?i vha avha vhana. Munna u vha na maan?a  o?he a u langa avha vhana hu tshi tevhelwa maitele a uri wa kokodza luranga mafhuri a a tevhela. A ho ngo fanela u ?alula vhukati ha vhana vho bebwaho nga fhasi mbingano na avha vhe mme avho a vhingwa navho. Mulayo wa Ndayotewa na wone a u thivheli uri hu vhe na u khethulula vhukati ha avha vhana.
﻿
﻿VHUUN?I NA NGA MURAHU HA ?HALANO
﻿* Maitele a Madzangalelo a Khwine a  ?wana o ?ivhadzwa sa tshipi?a tsha Mulayo wa tshirema
﻿* Musi hu tshi vha na ?halano vhana vha sala na vha mu?a wa khotsi avho.
﻿* Na hone musi mme avho a tshi ?alana na munna wawe na vha mu?a wawe ha ? uwi na vhana. (Hafha hu dzhiwa uri hoyu mme a vhana u kha ?i vha muun?iwa ngauri na ene u kha ?i ?o?a  u un?iwa)
﻿* Arali uyu mme a vhana a tshi khou ?o?a u shandula uvhu vhuimo, ene na muun?i wawe vha fanela u ?isa vhu?anzi ha uri khotsi a vhana ane a vha muun?i wa vhana vhawe ha ngo tea u vha  muun?i wa vhana vhawe. Hezwi u zwi ita ngauri hu tendwa kha uri vhana vha tea u sala na munna wawe na vha  mu?a wawe musi hu tshi vha na ?halano. Munna na vha mu? a wawe vha na pfanelo dza u vha vhaun?i.
﻿* Hune zwa konadzea uri mme a ?uwe na ?wana wawe ndi musi ?wana a tshi kha ?i mama. Hei i tou vha i?we ya tsumbo ine ya sumbedza u dzhielwa n?ha ha dzangalelo ?a ?wana hu sa khou sedzwa uri khotsi ndi ene ane a vha na pfanela ya u vha muun?i wa vhana.
﻿* Khothe dza sialala dzi fha maan?a khotsi a u vha muun?i musi hu tshi vha na ?halano, nahone zwi ?o tou bva kha onoyo muthu ane a khou hanedzana na iyi tsheo u sumbedza uri a i khou sedza dzangalelo ?a ?wana musi i tshi nea khotsi a ?wana pfanelo dza u un?a ?wana. (Hafha ndi hone hune ha tea u bveledzwa vhu?anzi)
﻿
﻿U DZHIELWA NZHELE HA MADZANGALELO A KHWINE A VHANA
﻿
﻿* Vhana vha?uku vhane vha khou mama vha tea u netshedzwa vhomme avho. Hezwi zwi fanelwa u itwa hu tshi khou sedzwa uri musi vha tshi hula vha d(o humela murahu ha khotsi avho. Vhana a vha na pfanelo dza u nanga uri vha tea u sala kana u dzula na mubebi ufhio.
﻿* Mi?we ya milandu i sedza kha vhukoni ha mubebi hu tshi sedzwa uri u ?o kona-na u dzhiela n?ha madzangalelo a vhana-na.
﻿
﻿ZWI KWAMAHO ITSHI TSHIIMO
﻿
﻿* Maitele a u sedza lushaka lwa tshinnani a kha ?i tevhedzwa hu songo sedzwa madzangalelo a vhana.
﻿* Zwigwada zwivhili zwi re kha ?halano a zwi farwi nga n?ila i fanaho tshifhingani tsha ? halano.
﻿* Vhana a vha tendelwi u bvisela vhu?ipfi havho khagala na hone tsheo dzine dza dzhiwa dzi vha dzi tshi khou tou kombetshedzwa kha vhana hu sa khou sedzwa pfanelo dzavho na vhu?ipfi havho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MAGUMO
﻿
﻿* Mulayo wa tshirema u na zwipi?a zwine zwa tendelana na Ndayotewa na Thendelano na Mulayo wa tshirema wa Mbingano. Zwi?we zwipi?a zwi hanedzana na zwi?we zwipi?a zwa  Ndayotewa fhedzi naho zwo ralo zwi lwa na ndayotewa. Hezwi ndi zwipi?a zwine zwa tea u itelwa khaedu ngei khothe. Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwa uri khethekanyo ya vhu 11(3)(b) yo no fheliswa na hone u sa vha na ndingandinganyo kha vhuimo vhu?we na vhu?we  vhukati ha vhanna na vhafumakadzi a ho ngo tsha tea u bvela phan?a ngauri a hu tshena hune ha ?itika ngaho.
﻿
﻿ 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
