MBONELAPHANḒA 

Mbonelaphanḓa ya Muhasho wa zwa Muno ndi u netshedza tshumelo ya maimo a nṱha. Kha miṅwaha ya zwino, vhupulani ha maitele vhu khou thusa nga maanḓa kha u khwinisa nḓisedzo dza tshumelo kha kilaente dzoṱhe shangoni nga vhuphara. Hu tshi khou dzhielwa nzhele uri muthu muṅwe na muṅwe Afrika Tshipembe ? mudzulapo, tshavhi kana mudali, ndi kilaente ya Muhasho wa zwa Muno, tshumelo ya maimo a nṱha ndi ndivho khulwane ya maitele, ine ya laula nyito na pulane dza Muhasho. Muhasho wo ḓiimisela kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzine dza ?o vhumba nga vhuswa sisiteme dza tshomedzo na mabindu  zwine zwa ?o ita uri hu kone u ṋetshedzwa tshumelo. 



NDIVHO 

Ndivho ya Muhasho ndi u phuromotha na u tsireledza lushaka. Ndivho: U wana Zwithu zwa ndeme zwa u bvelela ha Tshumelo. Kha ṱhoḓisiso yawo ya u swikelela ndivho yawo, Muhasho wo sumbedza zwi tevhelaho sa zwithu zwa ndeme u khwaṱhisedza u tevhedzela ndavhelelo dza vhashumisani navho, dzikhasi?ama na vhashumi: 

?	U thusa dzikilaente 
?	Tshumelo ya Khwalithi 
?	U tevhedzela ndaela 
?	Tswikelelo ya tshumelo 
?	U tevhedzela ndaela 
?	Ma?walo avhuḓi 
?	U vha vhashumi vha phurofeshinala 
?      Tshumelo dzi si na vhukwila kana vhuaḓa 
















ZWI RE NGOMU 
1.	MARANGAPHAN?A NGA MINISI?A				2 - 4 
2.	NDI VHAFHIO VHO TEAHO U WANA VHUDZULAPO HA AFRIKA TSHIPEMBE?4 -7 
	?	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga mabebo 	 
	?	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo 	 
       	?	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu 
	?	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Vhuṅwalisi	 
	?	?ho?ea na kuitele kwa vhuṅwalisi zwa Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe	 
	?	U fheliswa ha Vhudzulapo hu si na tshiitisi	 
	?	U hanelwa na vhudzulapo	 
	?	U wana vhudzulapo ha ?i?we shango 
	?	U vusuludzwa ha  vhudzulapo ha Afrika Tshipembe	 
3.	VHU?WALISI HA MABEBO				7 - 10 
4.	KHUMBELO YA ḼIṄWALO ?A VHUḒE  		                10 - 12 
5.	KHUMBELO YA  PHASIPOTO		                                12 - 15 
6.	TSHANDUKISO DZA VHU?E				15 - 20 
7.	KHUMBELO YA ṰHANZIELA YA MBINGANO		20 - 21 
8.	VHU?WALISI HA DZIMPFU				21 - 24 
9.      ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUHASHO WA ZWA MUNO	24-27 

















Marangaphanḓa nga Minisi?a 

Marangaphanḓa a Mulayotewa a khou kombetshedza muvhuso u khwinisa matshilo a vhathu vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe. 

Muhasho wa zwa Muno u ṋetshedza maṅwalo ane a konisa vhathu u wana dzinnḓu, pfunzo, ṱhogomelo ya mutakalo, ndambedzo dza zwa matshilisano, phesheni, mishumo, tshumelo dza masheleni na u shumisa pfanelo dzavho dza ndeme- u nanga muvhuso une vha u takalela. Tshiṅwe hafhu, Muhasho wa zwa Muno ndi wa ndeme kha zwa tsireledzo ya shango ḽashu nga u dzhia tsheo malugana na uri ndi vhafhio vho teaho u dalela Afrika Tshipembe, na vhane vha nga ?iphina na rine nga ha lunako na mbuelo ya demokirasi yashu ine ya kha ?i vha ntswa na ikonomi yayo ine ya kha ?i aluwa. 

Uri demokirasi na ikonomi ya zwino zwi shume, zwine vhathu vha vha zwone na tshiimo tsha vhoṱhe vhane vha dzula na u shuma shangoni, zwi tea u rekhodiwa nga vhuronwane nahone zwi tea u kona u swikelelea. Mushumo muhulwane wa Muhasho wa zwa Muno: u rekhoda zwidodombedzwa zwa vhuḓe zwa vhadzulapo. na vhadali ? ndi zwa ndeme kha vhulangi na ndaulo ya zwa matshilisano, ikonomi na zwa polotiki. Zwi vhumba mutheo wa demokirasi  na mveledziso. 

Muhasho wa zwa Muno u dovha hafhu wa vha tshivhoni tshine vhathu na vhaendi vhashu vha kona u vhona muvhuso na shango ḽashu ngatsho. Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe khathihi na vhadali vha no bva mashangoni a nnḓa vha wana tshumelo u bva kha Muhasho. Ngauralo, zwine nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso ya vha zwone nga u angaredza zwi vha zwo thewa kha idzi tshenzhemo. Nga nnḓa ha u langa idzi rekhodo, Muhasho wo dovha hafhu wa ṋewa mushumo wa u langa vhathu vhane vha dzhena na u bva Afrika Tshipembe. 

Mulayo wa Khwiniso ya Vhupfuluwi muswa (Mulayo wa vhu 19 wa 2004) wo phasisiwaho nga ?a 18 Tshimedzi 2004 wo shandukisa zwihulu vhulangi ha vhupfuluwi kha shango ḽashu.  Hu khou itwa mushumo muhulwane nga itshi tshifhinga wa u ḓea vhaofisi vha Muhasho wa Vhupfuluwi vhugudisi u ya nga ṱhoḓea dza uyu mulayo muswa na u dzudzanya Ndaulo dzine dza bva kha Mulayo. Muhasho u dovha hafhu wa kombetshedza Mulayo wa dzitshavhi, (Mulayo wa vhu 130 wa 1998), une wa katela u shumiswa ha zwishumiswa zwa dzitshakatshaka malugana na dzitshavhi. 
Nga u ṱanḓavhuwa, Muhasho wa zwa Muno u ṋetshedza tshumelo mbili dza zwa ndeme: dzine dza vha tshumelo dza vhapo na dza vhupfuluwi. 

Tshumelo dza vhupfuluwi dzi kwama u langiwa ha u dzhena, u dzula na u ṱuwa ha vhabvann?a Afrika Tshipembe zwine zwa laulwa nga Mulayo wa Dzitshavhi na Vhupfuluwi. Na kha mashango a nnḓa nahone tshumelo dza vhupfuluwi dzi khou sedzeswa u itela zwithu zwa ndeme zwa lushaka. Afrika Tshipembe, tshumelo ya vhupfuluwi I katela na mishumo ine ya itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso zwo vhalaho na mihasho. 

Iyi tshumelo I katela na u bveledzwa ha ndaela, u lavhelesa mishumo ya vhupfuluwi kha Vunḓu na kha Ofisi dza vha nnḓa, u engedzea ha thendelo kana phemithi dzine dza ṋetshedzwa nga Muhasho, u ?a nga vhunzhi ha vhatsinda kana vhabvann?a Afrika Tshipembe. Naho zwo ralo, u itela uku kubugwana, vhunzhi ha mafhungo a ?o vha nga ha tshumelo dzo livhiswaho kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hu ?o dovha hafhu ha bveledzwa kubugwana kwa thungo kwa nga ha tshumelo ya vhupfuluwi. Ku ?o phaḓaladzwa nga murahu ha musi milayo kana ndaulo dza vhupfuluwi dzo no khunyeledzwa u itela uri ku tshimbilelane na u lontshiwa ha muvhuso wa vhupfuluwi wa Lushaka Afrika Tshipembe. 

Vhunzhi ha vhathu vho fhedza tshifhinga vha sa ḓivhi uri vha tea u ita mini uri vha kone u swikelela tshumelo dza zwa Muno. Uku kubugwana, Home Affairs At Your Service, ku ṱalutshedza nga nḓila I leluwaho nahone i pfeseseaho, ndeme ya u ita khumbelo dza u konisa kha Muhasho wa zwa Muno, ṱhoḓea dza u ita khumbelo ya tshumelo iṅwe na iṅwe, mbadelo dzazwo, uri zwi dzhia tshifhinga tshingafhani na mafhungo a tshimbilelanaho na tshumelo dza zwa Muno. Vhunga muthu muṅwe na muṅwe Afrika Tshipembe, hu nga vha mudzulapo, tshavhi kana mudali ? e khasi?ama ya Muhasho wa zwa Muno, ndivho khulwane ndi nḓisedzo ya maimo a nṱha ine ya laula u pulana na nyito. Muhasho wo ?inekedzela kha mbekanyamushumo dzo vhalaho dzine dza ?o u vhumba nga vhuswa na u khwiniswa ha sisiteme na maitele ane a ita uri hu vhe na nḓisedzo ya maimo a nṱha. 
Uku kubugwana ku ?o dovha hafhu kwa ṋetshedza ngeletshedzo malugana na u fhindula mbudziso dzine dza konḓa: dzi no nga sa: Naa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ndi nnyi kana ndi nnyi o teaho u wana vhudzulapo ha Afrika Tshipembe? Zwi a pfesesea uri zwithu zwi no nga izwi zwi nga ita uri hu vhe na u sinyuwa hu tshi khou sedzwa ?ivhazwakale ya iḽi shango, hune ra bva hone, hune ra khou ya hone, na kha u fhambana hashu, na uri ro ṱangana kana nga muthihi nga muthihi ri nga tevhedzela milayo ine ya wanala kha Mulayotewa, ngauralo ri nga ita uri I shume. Ngauralo, Muhasho wa zwa Muno u nahone u ?o bvelaphan?a u shuma u ya nga milayo ine ya vha kha mulayotewa ya uri SA ndi ?a vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, vho fhambanaho vhane vha vha ṅanda nthihi. 

Uku kubugwana ku wanala na nga Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshisuthu na Tshivhuru.  Ri na fulufhelo ?a uri uku kubugwana ku ?o ḓea vhadzulapo  hoṱhe vha Afrika Tshipembe ?vhane vha vha khasi?ama dzashu dza ndeme mafhungo o teaho nga ha Muhasho nga muya wa Batho Pele ? ri vhathihi, ri a ṱhogomela na u ṋetshedza tshumelo. 



Minisi?a Vho - NN Mapisa-Nqakula 



Mulayotewa wa  Afrika Tshipembe u fhulufhedzisa pfanelo dza vhudzulapo na u bula uri a hu na na muthihi ane a ?o hanelwa na iyi pfanelo. U ya nga Mulayo wa Vhudzulapo wa Afrika Tshipembe (sa zwe Mulayo wa vhu 88 wa 1995 na Mulayo wa vhu 17 ya shandukiswa ngayo), Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vhu nga waniwa nga  mabebo (birth) , nga mabebo (descent), nga u dzula tshifhinga tshilapfu, nga u vusuludza kana nga  vhuṅwalisi. 

2.1	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo (Birth) 

Mulayo wo bulwaho u thomani wo thoma u shuma nga ?a 6 Tshimedzi 1995. U bula uri Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo ndi muthu muṅwe na muṅwe o bebwaho Afrika Tshipembe ane muthihi wa vhabebi vhawe kana vhabebi vhoṱhe vhe vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha musi muthu onoyo a tshi bebiwa. Ho vha hu na mbetshelwa kana miṅwe milayo yo fhambanaho phanḓa ha musi hu tshi vha na Mulayo. Muṅwe na muṅwe ane a kwamiwa nga izwi ane a ?o?a u ḓivha nga ha vhudzulapo hawe, a nga kwama ofisi ya tsini ya zwa Muno kana vhurumiwa ha Afrika Tshipembe arali a seli. 

ṅwana o bebiwaho Afrika Tshipembe ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe u a tea u vha mudzulapo nga mabebo arali o adoputiwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u ya nga Mulayo wa ṱhogomelo ya Vhana wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983). Vha tea u dzhiela nzhele uri ṅwana onoyo u tea u vha o ṅwalisiwa u ya nga Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu wa 1992. 


2.2	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo (Descent) 

Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga mabebo ndi muṅwe na muṅwe o bebiwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe nga mudzulapo kana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Mabebo awe a tea u vha o ṅwalisiwa u ya nga Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na dzimpfu wa vhu 51 wa 1992. 



2.3	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga  murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu (naturalization) 

Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u a tendelwa u ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu tsha u lingana miṅwaha miṱanu ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe. Muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe u a tea u vha mudzulapo wa tshoṱhe , nga murahu ha miṅwaha mivhili o ṱanganedza thendelo ya vhudzulo ya tshoṱhe yo bviswaho kana yo ṋetshedzwaho nga tshifhinga tsha musi a tshi malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe. ṅwana a re nga fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ya tshoṱhe u a tea u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha musi thendelo yo ṋetshedzwa. 

2.4	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga u ṅwalisa 

Izwi zwi kwama fhedzi mabirithishi vho dzhenaho Afrika Tshipembe phanḓa ha ?a 2 Khubvumedzi 1949, na vhe vha dzula afha miṅwaha i si ho fhasi ha mivhili phanḓa ha ?a 2 Khubvumedzi 1949, na vhe vha dzula afha miṅwaha i si ho fhasi ha mivhili phanḓa ha ?a 2 Khubvumedzi 1949. 
2.5	?ho?ea na kuitele kwa  vhuṅwalisi  ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe 

U ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga mabebo (descent) vha tea u rumela zwi tevhelaho: 

?	?i?walo ?a u ṅwalisa mabebo ḽine ?a tshimbilelana na Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu wa 1992.  Malugana na u adoputa, hu ?o ṱoḓea ndaela ya u adoputa. 
?	Fomo dza BI-24 na BI-529 dzo ḓadzwaho nga muhumbeli. 
?	Fomo ya BI-529 yo ḓadzwaho nga mubebi a re mudzulapo wa Afrika Tshipembe. 
?	?hanziela ya mabebo ya muhumbeli ya nnḓa. 
?	?hanziela ya mbingano ya muhumbeli na mubebi (arali dzi hone) 
?	Arali muhumbeli o bebiwa nga vhabebi vha songo malanaho, vhabebi vhoṱhe vha tea u saina fomo ya vhuṅwalisi ha mabebo ya BI-24. 
?	Vhu?anzi arali mubebi ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o wana vhudzulapo ha nnḓa 
?	Vhu?anzi ha mabebo ha mubebi ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe. 

Khumbelo dzi nga rumelwa kha Embasi (Nn?u ya vhurumiwa), Mishini kana Ofisi dzapo dza zwa Muno. 

U ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu vha tea u rumela zwi tevhelaho: 

?	Fomo ya BI-63 na ya BI-757 dzo ḓadziwaho nga muhumbeli. 
?	Vhu?anzi ha vhudzulapo ha tshoṱhe. 
?	SAP (91) ine ya vha na  migan?iso ya minwe yoṱhe ? u itela u wana muvhigo wa mapholisa. 
?	Vhabebi vha re na vhuḓifhinduleli kana vhaunḓi vha re mulayoni vha tea u saina fomo dza khumbelo arali muthu ane a khou ?o?a  thendelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu a nga fhasi ha miṅwaha ya 16. 
?	Fomo ya BI-9 yo ḓadzwaho ine ya vha na migan?iso ya minwe yoṱhe na zwifanyiso zwivhili zwa vhuhulwane ha (45mm vhulapfu x 35 mm vhuphara) zwi tea u rumelwa zwa vhana vhane vha vha nga nṱha ha miṅwaha ya 15. izwi zwi vha zwi tshi khou itelwa u wana ḽiṅwalo ?a vhuḓe nga murahu ha musi u khumbelo ya u  vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu yo ṱanganedzwa. 





2.6	U fheliswa ha vhudzulapo hu si na tshiitisi 

Izwi zwi bvelela musi mudzulapo wa Afrika Tshipembe a tshi: 

?	wana vhudzulapo ha ?i?we shango nga u tou funa nahone nga nḓila ya fomala, nga nnḓa ha mbingano, kana; 
?	shuma kha mmbi ya vhupileli ya ?i?we shango, hune a vha mudzulapo, musi ?i tshi khou lwa na Afrika Tshipembe. 

Naho zwo ralo, izwi a zwi shumi arali muthu onoyo o ita khumbelo kha Minisita ya u ita uri vhudzulapo hawe vhu songo shandukiswa vhu dzule vhu ha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi a tshi wana vhudzulapo ha ?i?we shango na kana u shuma kha mmbi ya vhupileli ya shango ?a nnḓa. 

U wana uri muthu a si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe, u ?o tea u ḓadza fomo ya  BI-529 a i rumela kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno ngomu kana nnḓa ha shango. 

2.7	U hanelwa  na vhudzulapo 

Vhudzulapo ha tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu vhu nga hanelwa arali: 

?	?hanziela ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu yo waniwa nga vhukwila kana o ṋetshedza mafhungo a si one nga ha ene muṋe. 
?	Arali a na vhudzulapo ha ?i?we shango, nahone o vhuya a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha shango ḽifhio kana ḽifhio malugana na mulandu we wa vha u tshi ?o ?i vhonwa sa mulandu Afrika Tshipembe. 

Kha zwoṱhe a ho ngo tea u itwa khumbelo. Muthu ane a kwamea u wana vhurifhi (vhurifhi ha (audi alteram). Kha vhurifhi honoho hu na khethekanyo ine a nga ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani a songo tea u hanelwa na vhudzulapo. Izwi zwi ?o dzhielwa nṱha phanḓa ha musi tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa. 
2.8	U wana vhudzulapo ha ?i?we shango 

Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u wana vhudzulapo ha ?i?we shango u tea u ita khumbelo kha Minisi?a wa zwa Muno uri a songo dzhielwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi a tshi wana vhudzulapo ha ?i?we shango. 

ṱhoḓea ndi dzi tevhelaho: 
?	Fomo dza BI-1664 na BI-529 dzo ḓadziwaho nga nḓila yo teaho, na mbadelo yo tiwaho ya R115.00. 
?	Khumbelo dzi nga rumelwa kha ofisi dza Muhasho dziṅwe na dziṅwe nnḓa kana ngomu shangoni. 

Phanḓa ha Musi Mulayo wa Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe wo shandukiswaho (Mulayo wa vhu 17 wa 2004) u tshi thoma u shuma, mudzulapo wa Afrika Tshipembe o shumisaho ḽiṅwalo ?a u tshimbila ?a ?i?we shango a nga hanelwa vhudzulapo nga Minisi?a wa zwa Muno. ṱhoḓea  ya u sa katelwa kana ḽiṅwalo ?a thendelo ?a u bva kha Minisi?a ya u shumisa ḽiṅwalo ?a u tshimbila ?a nnḓa a  i tsha vha hone. 

U ya nga Mulayo wa Tshandukiso ya Vhudzulapo wa Afrika Tshipembe wa  2004, we wa thoma u shuma nga ?a 15 Khubvumedzi 2004, zwa zwino ndi mulandu arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha nga nṱha ha miṅwaha ya 21 a dzhena kana a bva Afrika Tshipembe a tshi khou shumisa ḽiṅwalo ?a u tshimbila ?a ?i?we shango. Hafhu ndi mulandu kha mudzulapo onoyo ane musi e Afrika Tshipembe, a shumisa vhudzulapo ha nnḓa a tshi khou itela u wana zwiṅwe zwithu kana u shavha vhuḓifhinduleli kana u ita mushumo. 

2.9	U vusuludzwa ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe 

Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha mudzulapo nga mabebo kana: 
i)	ane a si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe, kana 
ii)	o imisaho u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ; 
a nga ita khumbelo ya u vhuedzedzwa ha vhudzulapo hawe. Naho zwo ralo muthu onoyo u tea u vhuya tshoṱhe Afrika Tshipembe. 

ṱhoḓea dza izwi ndi dzi tevhelaho: 
?	U ḓadzwa ha fomo dza BI-715 na BI-529, 
?	Fomo ya  BI-9 ine ya vha na zwinepe zwa zwino zwine zwa lingana na zwa ID, 
?	khwa?hisedzo yo tou ṅwaliwaho nga muhumbeli ya uri ndi mudzulapo wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe, 
?	khophi ya ḽiṅwalo ?a vhuḓe 
?	khophi ya ṱhanziela ya mbingano arali vho maliwa kana vho mala 
?	mbadelo yo tiwaho ya R115.00 na R15 ya ḽiṅwalo ?a vhuḓe. 


Mulayo wa Vhuṅwalisi ha  Mabebo na dzimpfu (wa vhu 51 wa 1992) u bula uri u bebiwa kana mabebo a ṅwana a tea u vhigiwa na u ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 o bebiwa. Izwi zwi ?o thusa Muhasho wa zwa Muno u dzudzanya rekhodo dzawo u ya nga tshifhinga na u ri thusa u bveledza redzhisiṱara ya Vhathu/Lushaka yo teaho nahone I fulufhedzeaho shangoni. Zwi ?o dovha hafhu zwa thusa Muhasho wa zwa Muno kha u ṋetshedza tshumelo dzine u nga vha u nadzo nga u ṱavhanya musi ṅwana o no vha muhulwane (tsumbo, ṱhanziela ya mabebo, bugu ya ID, ṱhanziela ya lufu, nz.)  U ṅwalisa mabebo, vha tea u ḓadza fomo ya B1-24 (N?ivhadzo ya Mabebo) vha i rumela kha ofisi ya zwa Muno ya tsini. Arali muhumbeli a seli ha lwanzhe, u ?o tea u rumela khumbelo kha Vhurumiwa  ha Afrika Tshipembe kana Ofisi. 

 Arali ṅwana o bebiwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone ha wanala uri muthihi wa vhabebi vhawe o vha a mudzulapo wa Afrika Tshipembe musi a tshi bebwa, mabebo a nga ḓivhadzwa kha Embasi ya Afrika Tshipembe kana ofisi kana kha ofisi dza dzingu dza Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe. 

Maṅwalo ane a ṱoḓea ndi a tevhelaho: 
i)	Fomo dzo ḓadziwaho dza B-24, BI-24/1 kana BI-24/15 na 
ii)	Fomo yo ḓadziwaho ya BI-529 (Khwesenee ya Vhudzulapo), 
iii)	khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana ya nnḓa. 
Kha ṅwana ane a vha na miṅwaha ya 15 na u fhira, fomo ya BI-9 ya khumbelo ya ḽiṅwalo ?a vhuḓe i tea u ḓadziwa. 


3.1	?ho?ea ya Vhuṅwalisi ha mabebo 

Ndi zwa ndeme uri nḓivhadzo ya mabebo i ṋetshedzwe nga muṅwe wa vhabebi kana nga muunḓi a re mulayoni. Arali vhabebi kana muunḓi vha sa koni u ita izwi, muthu o humbelwaho nga mubebi kana muunḓi a nga ṋetshedza nḓivhadzo vhuimoni havho. Uyu muthu u tea u vha a na thendelo yavho yo tou ṅwaliwaho. 

ṅwana wa vhathu vho malanaho a nga ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi kana mme kana nga zwoṱhe zwa mme na khotsi arali vhabebi vhoṱhe vha tshi tendelana kha izwi. 

ṅwana wa vhathu vha songo malanaho u ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha mme. ṅwana a nga kha ?i ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi awe vho mu bebaho arali vha tshi tenda uri vha khotsi awe. Vhoṱhe mme na khotsi vha tea u tendelana uri ṅwana u ?o ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi hu na muofisi wa zwa Muno. 

3.2	N?ivhadzo dza mabebo dzo fhambanaho 

3.2.1	Mabebo ane a ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mabebo 
Naho Mulayo wa Vhuṅwalisi ha mabebo na dzimpfu (Mulayo wa vhu 51 wa 1992) u tshi ?o?a uri mabebo a ṅwana a ṅwaliswe hu saathu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha u bebiwa, hu na zwithu zwiṅwe zwine zwi nga ita uri izwi zwi si konadzee. Nḓivhadzo dza mabebo nga murahu ha maḓuvha a 30 dzi vhidzwa vhuṅwalisi ho lengaho. Fomo ine ya shumiswa kha izwi ndi fomo ya Nḓivhadzo ya Mabebo (BI-24) yo sainiwaho nga vhabebi kana muunḓi..  Zwigwada zwiraru zwa vhuṅwalisi ho lengaho zwi nga nḓila i tevhelaho: 

i)	mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha maḓuvha a 30, fhedzi phanḓa ha ṅwaha, 
ii)	mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha, fhedzi phanḓa ha miṅwaha ya  15 na; 
iii)	mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwaha ya 15. 

3.2.2	Mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwedzi ya  30, fhedzi phanḓa ha ṅwaha 
Afha vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓadza fomo ya  BI- 24. Vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani mabebo a songo ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo. 

Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi u tea u tenda uri u mubebi kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho kha fomo ya BI-24. Khotsi u tea u vha a hone musi mabebo a tshi ṅwaliswa. 

Arali vhabebi vho malana, mabebo a ṅwana a ?o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi. 
Mutengo: mahala. 

3.2.3	Mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha, fhedzi a fhasi ha miṅwaha ya 15 
Vhabebi kana muunḓiwa vha tea u ḓadza fomo ya BI-24/1. Vha tea hafhu u ḓea zwiitsisi zwa uri ndi ngani mabebo a songo ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo. Maṅwalo a u tikedza o sumbedzwaho kha phara ya 3.3 a tea u ṋetshedzwa khathihi. 
Mutengo :Mahala 

3.2.4	Mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwaha ya 15 
Musi vha tshi ṅwalisa ayo mabebo, fomo ya BI-24/15 i a ḓadziwa. Iyi fomo i fhelekedzwa nga fomo ya BI-9 (khumbelo ya ḽiṅwalo ?a vhuḓe) na maṅwalo o teaho o sumbedzwaho kha phara ya 3.3. Vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani vha songo ṅwalisa mabebo hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo. 
Mutengo:  mahala 




3.3 	Ma?walo ane a ṱoḓea musi vha tshi ṅwalisa mabebo nga murahu ha ṅwaha 

Vha tea u vha na maṅwalo a tevhelaho musi vha tshi ?o?a u ṅwalisa mabebo a ṅwana a songo ṅwaliswaho hu saathu fhela ṅwaha o bebiwa: 

?	BI-288 ? afidaviti ya muano na, 
?	khophi yo khwaṱhisedzwaho ya maṅwalo a a vhune a mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a songo tenda.. Arali khotsi a tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana, hu ?o ṱoḓea khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza maṅwalo a vhuḓe a vhabebi. Arali o mala mme a ṅwana, hu ?o ṱoḓea khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza maṅwalo a vhuḓe a vhabebi  na ṱhanziela dzavho dza mbingano, kana 
?	?hanziela ya sibadela kana ya fhethu ha vhadzadze he ṅwana a bebiwa hone. ṱhanziela i tea u sainiwa nga muhulwane (Suphirithennde kana Maṱironi) nahone i tea u vha na dzina ?a tshiofisi ?a tshiimiswa na tshiṱemmbe tshine tsha sumbedza Ḓuvha, kana 
?	Khwa?hisedzo ya zwidodombedzwa zwa vhuḓe zwa ṅwana sa zwine zwa vha zwone kha redzhisiṱara ya tshikolo kana ṱhanziela ya tshikolo tshe ṅwana a thoma khatsho yo sainiwaho nga ṱhoho ya tshikolo. Khwaṱhisedzo I tea u vha na nomboro ya vhuḓe ya ṱhoho ya tshikolo kha lethahedi ya tshiofisi ine ya vha na tshiṱemmbe tsha Ḓuvha tsha tshikolo tsha tshiofisi, kana 
?	?hanziela ya ndovhedzo ya ṅwana, arali yo bviswa kha miṅwaha ya 5 ya mabebo a ṅwana, kana 
?	Arali vhabebi vha si ho, hu ?o ṱoḓea afidaviti ya shaka ?a tsini ane a si vhe fhasi ha miṅwaha ya 10, ane a ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana zwa mabebo nahone ane a ḓivha ṅwana na tshiimo tshawe, kana 
?	Kha ṅwana o litshedzelwaho kana o laṱwaho, hu ?o ṱoḓea muvhigo wa mushumela vhapo, kana 
?	Gara?a ya kiliniki kana muvhigo wa tshikolo kana ḽiṅwalo ?i?we na ?i?we ḽine ?i nga thusa kha u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa vhune zwa ṅwana; kana 
?	Tshitatamennde u bva kha muthu ane a ḓivha muhumbeli nahone ane a nga ṱanziela nga ha vhabebi kana mashaka a muhumbeli. Uyu muthu hafhu u ?o tea u fhelekedza muhumbeli Ofisini dza zwa Muno hune muhumbeli na muthu onoyo vha ?o vhudziswa dzimbudziso vha thungo na thungo;. 

3.4	N?ivhadzo ya mabebo a vhana vho litshedzelwaho kana vha dzitsiwana 

Musi vha tshi ṅwalisa mabebo a ṅwana ane vhabebi vhawe kana mashaka awe vha si kone u wanala, vha tea u ḓadza fomo ya nḓivhadzo ya mabebo ya (BI-24). Hu dovha hafhu ha ṱoḓea na muvhigo wa mushumelavhapo, vhunga hu si na zwidodombedzwa zwa vhabebi. Musi hu tshi ṅwaliswa mabebo, hune ha dzhia Ḓuvha ḽithihi arali mabebo o ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30, ṱhanziela ya mabebo i ṋetshedzwa mahala. 

Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri vhuṅwalisi ho lengaho vhu nga lengesa zwi tshi bva kha ṱhoḓisiso dzine dza khou itwa u itela u wana zwidodombedzwa zwa vhune zwa ṅwana. U thivhela tshilengo, mabebo a ṅwana a tea u ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30. 
Mutengo  mahala 



3.5	Khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo 

Khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo yo fhelelaho i nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya dzingu ya Muhasho nga mutengo wa R45.00 nthihi. Iyi khumbelo i fhedza vhege dza u bva kha 8-12. 

Sa tshipiḓa tsha vhuḓiimiseli kha u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vhoṱhe, Muhasho wa zwa Muno wo thoma fulo ?a vhuṅwalisi ha vhana nga khomphwutha. Izwi zwi khwaṱhisedza uri Muhasho wa zwa Muno u kona u ṅwalisa na u ṋetshedza ṱhanziela dza mabebo dzo pfufhifhadzwaho nga u ṱavhanya nga murahu ha musi ṅwana o bebwa kha zwibadela zwine zwa khou shela mulenzhe. Izwi zwi ?o itwa kha zwibadela zwinzhi nga hune zwi nga konadzea. 

4.1	Ndi ngani zwi zwa ndeme u ita khumbelo ya  ḽiṅwalo ?a Vhuḓe? 

ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ndi ḽiṅwalo ḽine ?a ṱanziela uri muthu ndi ene nnyi. Nga maṅwe maipfi ?i sumbedza uri vha zwine vha ri vha zwone. Hu na zwifhinga zwinzhi zwine vha ?o wana uri vha tea u shumisa ID. Vha ?o tea u vha na ID uri vha kone u wana nnḓu, pfunzo, na tshumelo dza zwa mutakalo, musi vha tshi ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila, u ?o?a mishumo, u ṅwalisela mulingo, u dzhena kha thendelano dza zwa mabindu kana vhushumisani kana u ṅwalisela tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo. DziID dzi dovha hafhu dza shumiswa kha u vouta kha khetho dza lushaka, dza vunḓu na dzapo. 

4.2	Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe? 

Maṅwalo a vhuḓe a ṋetshedzwa u ya nga khethekanyo 25 ya Mulayo wa Vhu?i?ivhisi wa 1997. Uyu Mulayo u bula uri arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha na thendelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe, nahone vha na miṅwaha ya 16 na u ya nṱha, vho tea u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe. 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a shumela muvhuso kana dzangano ?a muvhuso nnḓa ha Afrika Tshipembe kana o rumelwaho u ya u shumela muvhuso wa ?i?we shango na ene o tea u vha na ḽiṅwalo ?a vhuḓe. Na vhana vhawe na mufumakadzi wawe na vhone vho tea u wana maṅwalo a vhuḓe. 

4.3	Zwine zwa ṱoḓea musi vha tshi ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe 

Uri vha wane ḽiṅwalo ?a Vhuḓe vha tea : 
?	u ḓadza fomo ya khumbelo ya  BI-9 
?	u vha na Khophi ya ṱhanziela ya mabebo yo khwaṱhisedzwaho kana 
?	nomboro ya bugu ya referentsi, kana 
?	u vha na khophi ya TBVC ya ḽiṅwalo ?a  shango  (Transkei, Bophutatswana, Venda and Ciskei) dzina ?a shango kana ḽiṅwalo ?a u tshimbila, na, 
?	zwinepe zwivhili zwi fanaho zwa ID , na 
?	u  gan?isa magunwe hu tshi itelwa u rekhoda kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo kha fomo ya khumbelo ya BI-9. Izwi zwi nga itwa fhedzi nga muofisi wa Muhasho wa zwa Muno kha Ofisi ya Dzingu kana ya tshiṱiriki kana kha Vhurumiwa ha Nnḓa Afrika Tshipembe. 
?	Arali vho mala kana vho maliwa, vha ?o tea u rumela ṱhanziela yavho ya mbingano. 
?	Arali mufumakadzi a ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe a thoma u shumisa tshiṅwe tsha zwifani zwe a vha a tshi ḓivhiwa ngazwo u thomani, maṅwalo a vhuṱanzi, tsumbo, ṱhanziela ya mabebo kana ṱhanziela ya mbingano zwi tea u rumelwa kana u ṋetshedzwa u itela u ṱanziela uri o tea u shumisa tshifani tshenetsho. 
?	Malugana na u bvisiwa hafhu, ID I nga ṋetshedzwa vhathu vhane maṅwalo avho a vhuḓe a vha o xela, o tswiwa kana o tshinyala 
?	Arali vho ?ala, hu ?o ṱoḓea  ṱhanziela ya ṱhalano. 
?	Arali vho lovhelwa nga mufarisi wavho, hu ?o ṱoḓea ṱhanziela ya lufu ya mufunwa wavho. 

Malugana na vhathu vho itwaho vhadzulapo vha tshoṱhe kana vhathu vhane vha vha na ḽiṅwalo ?a vhudzulo ?a tshoṱhe, ṱhanziela ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu kana ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe kana ya u tendelwa dzi tea u nambatedzwa. 

?	Malugana na u ṅwalisa mabebo ho lengaho, kha vha sedze kha phara ya 3.2.4 afho nṱha. 

4.4	Mitengo ya khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe 

Khumbelo ya u thoma ndi mahala.  Naho zwo ralo, vhahumbeli vha tea u ?a na zwinepe zwivhili zwa ID. Mbadelo ya R15 i a ṱoḓea arali vha tshi khou itelwa ḽiṅwalo ?a vhuḓe ?a vhuvhili. 

4.5	Vha nga ita ngafhi  khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe? 

Kha vha kwame ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho. Zwidodombedzwa zwa Ofisi dza Dzingu zwi kha siaṱari ?a murahu ?a uku kubugwana. Vhahumbeli vha nnḓa na vhone vha nga ita khumbelo ya maṅwalo a vhuḓe kha embasi dza Afrika Tshipembe dzi re tsini navho kana Khomishini Khulwane seli. 

4.6	U ya u dzhia ḽiṅwalo ?a Vhuḓe 

Nga murahu ha musi ḽiṅwalo ?a vhuḓe ?o bvisiwa, ?i rumelwa kha ofisi ya zwa Muno he muhumbeli a ita hone khumbelo. ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?i ?o rumelwa fhedzi kha aḓirese ya poso arali muhumbeli o ita khumbelo ya zwenezwo nahone tenda aḓirese yeneyo ya vha i tshi khou shuma. 

4.7	U khakhululwa ha vhukhakhi kha ḽiṅwalo ?a Vhuḓe 

Muhasho wa zwa Muno u dzudzanya khumbelo dza ID dza vhukati ha miḽioni nthihi u isa kha miḽioni tharu nga ṅwaha. Izwi zwo ṱangana na fomo dza khumbelo dzi songo ḓadzwaho zwavhuḓi zwi nga ita uri uho vhukhakhi vhu wanale na kha dziID. Naho zwo ralo, uho vhukhakhi kha ḽiṅwalo ?a Vhuḓe vhu khakhululwa mahala. Fomo dza BI-9 na BI-309, vhuṱanzi ha mafhungo a songo khakheaho na zwinepe zwivhili zwa ID zwi fanaho zwi tea u rumelwa kha ofisi ya zwa Muno iṅwe na iṅwe. 

5.1	Phasipoto ndi mini? 

Phasipoto ndi ḽiṅwalo ḽine ?a ṱoḓea musi muthu a tshi ya kha ?i?we shango. Mudzulapo wa Afrika Tshipembe o ḓiimiselaho u ya u dala nnḓa ha Afrika Tshipembe u tea u ita khumbelo ya phasipoto hu tshee na tshifhinga. Hu na tshakha dzo fhambanaho dza phasipoto Afrika Tshipembe, Dzone ndi hedzi: 
i)	Phasipoto ya vhaaluwa, 
ii)	Phasipoto ya ṅwana, 
iii)	Phasipoto khulwane 
iv)	Phasipoto ya tshifhinganyana, 
v)	Phasipoto ya shishi na 
vi)	Phasipoto ya tshiofisi. 

Phasipoto yo ḓoweleaho i na masiaṱari a 32 hone  phasipoto khulwane i na masiaṱari a 64. Phasipoto dzoṱhe dzo fhambanaho dzo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo kha masiaṱari a tevhelaho a ḽiṅwalo. 

Khumbelo dzoṱhe dza phasipoto dzo fhambanaho dzi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-73 nahone muthu ene mune u tea u tou dzi isa kha Ofisi dza Zwa Muno kana Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini arali muhumbeli a seli. (Muhumbeli u tea u fusha muofisi wa phasipoto malugana na zwidodombedzwa zwawe zwa vhune). Zwinepe zwi ?o sedzuluswa u khwaṱhisedza uri nga ngoho ndi zwa muthu onoyo. Vhahumbeli vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira vha ?o gan?iswa magunwe u itela u khwaṱhisedza kha Redzhisiṱara ya vhadzulapo. 

5.2	Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya Phasipoto? 

Ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe fhedzi vho teaho u ita khumbelo ya phasipoto ya Afrika Tshipembe. Kha vhane vha vha na bugu ya referentsi dala kana ya kale phanḓa ha ?a 01 Fulwana 1986, vhahumbeli vha tea u thoma vha ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ḽine ?a vha na baakhoudu. Vhahumbeli vha u thoma vha nga kha ?i ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a vhuḓe na phasipoto nga tshifhinga tshithihi. Khumbelo ya zwoṱhe i nga itwa nga tshifhinga tshithihi, arali muthu a tshi khou kundwa u linda u swikela ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?i tshi bviswa. 

5.3	Zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea musi vha tshi ita khumbelo ya Phasipoto 

5.3.1	Phasipoto ya Mualuwa (kana Phasipoto ya u Tshimbila) 
	Iyi ndi phasipoto ine ya ṋetshedzwa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha na miṅwaha ya 16 na u ya nṱha. Uri vha kone u ita khumbelo ya Phasipoto ya Mualuwa, vha ?o lavhelelwa uri vha ḓadze fomo ya BI-73 vha rumele na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. Arali minwe yavho i sa athu gan?iswa kana i songo rekhodiwa kha redzhisiṱara ya vhadzulapo, vha ?o tea u gan?iswa minwe yoṱhe kha fomo ya BI-9 muofisi wa zwa Muno. Vha ?o dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha rumele khophi ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?o khwaṱhisedzwaho kana ṱhanziela ya mabebo. 
	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi sthi itiwa:  Vhege dza rathi 
	Vhahumbeli vha nga nanga u ya u ḓidzhiela phasipoto dzavho ofisini ye vha ita khumbelo khayo kana vha I wana nga poso yo redzhisiṱariwaho, fhedzi vha tea u badela R21 ya poso yo redzhisiṱariwaho. 
	Mutengo: R155 
	Iyi phasipoto i ?o shuma miṅwedzi ya 10. 

5.3.2	Phasipoto ya ṅwana 
/	Phasipoto ya ṅwana i ṋetshedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. Musi vha tshi ita khumbelo ya phasipoto ya ṅwana, vha tea u ḓadza fomo ya BI-73. Khumbelo I tea u rumelwa na ṱhanziela ya mabebo, thendelo ya vhabebi arali vho malana na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. Arali ṅwana o bebwa nga vhabebi vha songo malanaho, hu ṱoḓea fhedzi thendelo ya mme vha vhukuma uri hu kone u ṋetshedzwa phasipoto. 

	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege dza rathi 
	I nga ya u dzhiiwa he ha itwa hone khumbelo kana i nga rumelwa kha vhone nga poso yo redzhisiṱariwaho. 
	Mutengo: R115 
	Iyi phasipoto i ?o shuma miṅwaha ine ya lingana 5. 

5.3.3	Phasipoto khulwane 
	Phasipoto khulwane ndi ḽiṅwalo ?a masiaṱari a 64. ?o thoma u shuma nga ?a 02 Nyendavhusiku 2002 u itela u ḓea vhathu vhane vha tshimbilesa ḽiṅwalo ?a u tshimbila ḽine ?a vha na masiaṱari manzhi u fhira phasipoto ya vhaendelamashango ine ya vha na masiaṱari a 32. Iyi phasipoto i fana na Phasipoto ya vhaendelamashango, fhedzi i fhambana nayo ngauri i na masiaṱari ane a lingana luvhili na a phasipoto ya vhaendelamashango uri hu vhe na masiaṱari manzhi a visa. 

	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege dza rathi. 
	Mutengo: R310. 
	Iyi phasipoto i shuma miṅwaha ine ya lingana 10 . 

5.3.4	Phasipoto ya tshifhinganyana 
	Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha tea u enda nga u ṱavhanya hu na tshiitisi tsha zwenezwo vhane vha sa ?o kona u linda u swikela phasipoto yo teaho i tshi bva. Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa fhedzi arali ho itwa khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe. U ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana, vhahumbeli vha lavhelelwa uri vha ḓadze fomo ya BI-73. 

	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: vhege nthihi (1) 
	Mutengo: R75. Hu dovha ha ṱoḓea hafhu R12 ya u fekisa magunwe o gan?iswaho arali hu tshi ṱoḓea u khwaṱhisedzwa ha shishi. 
	Iyi phasipoto i ?o shuma miṅwedzi ya 12. 

5.3.5	Phasipoto ya Shishi 
	Phasipoto ya shishi i ṋetshedzwa: 
?	vhathu vhane vha ?o?a u dalela mashango a tsini ane a si ?o?e dzivisa nga shishi kana nga u ṱavhanya: 
?	malugana na vhathu vhane vha ?o?a u humela Afrika Tshipembe nga u ṱavhanya. 

	Uri vha kone u ita khumbelo ya phasipoto ya shishi, vha ?o tea u ḓadza fomo ya BI-73 nga vhuḓalo. Tshiṅwe hafhu, hu ?o ṱoḓea luṅwalo lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani hu tshi ṱoḓea phasipoto ya shishi khathihi na ḽiṅwalo ?a vhuḓe ?a Afrika Tshipembe kana ṱhanziela ya mabebo. Arali phasipoto ya Afrika Tshipembe ya u thoma yo tswiwa kana yo xela, hu ?o ṱoḓea muvhigo une wa bva mapholisani uri khumbelo i kone u dzudzanywa. 

	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Maḓuvha  5 
	Iyi phasipoto i ?o shuma miṅwedzi ya 9, fhedzi kha lwendo luthihi fhedzi lwa u ya kha shango ḽeneḽo ḽine a ?o vha o tea u ya khaḽo na musi a tshi vhuyelela murahu Afrika Tshipembe. 
	Mutengo: R55 

5.3.6	Phasipoto ya tshiofisi 
 	Phasipoto ya tshiofisi i ?o ṋewa vhaofisi vhane vha shuma kha zwiimiswa zwa muvhuso vhane vha tea u tshimbila nga mushumo. Khumbelo dzoṱhe dzi fanela u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-73 nahone muhumbeli u fanela u tou dzi isa kha ofisi ya zwa Muno kana Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini arali vha seli. Khumbelo i fanela u iswa na vhurifhi vhune ha bva kha tshiimiswa tshine muhumbeli a shuma khatsho vhu na ṱhalutshedzo dza uri ndi ngani muhumbeli a tshi ?o?a phasipoto ya tshiofisi. 

	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: vhege nthihi u ya kha dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo ndi lwa shishi u swika ngafhi. 
	Mutengo: Mahala 
	Iyi phasipoto i ?o vha ya miṅwaha ya 5. 

5.3.7	U thivhiwa ha Phasipoto ya Afrika Tshipembe yo xelaho/yo tswiwaho 
	Arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe ya xela kana ya tswiwa, mutengo wa u i thivha u ?o vha kavhili we wa badelwa u thomani. Khumbelo i tea u rumelwa na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. 
	Mutengo: R310 ? Mualuwa 
	R620 - Khulwane 
	NB. Kha vha badele mbadelo yo tiwaho kavhili malugana na ḽiṅwalo ?o xelaho 
	Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege u ya kha vhege dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo lwonolwo ndi lwa shishi u swika ngafhi. 
	Malugana na lwendo lwa shishi , hu tea u itwa khumbelo ya phasipoto ya shishi/phasipoto ya tshifhinganyana u swikela iṅwe phasipoto i tshi luga. 


5.3.8	Phasipoto yo fhelewaho nga tshifhinga kana yo fhelelaho 
Phasipoto yo fhelelwaho nga tshifhinga ndi ine ya sa tsha shuma. Arali zwo ralo, a vha nga ?o tendelwa u i shumisa naho i saathu  fhelela. Vha ?o tea u ita khumbelo ya ntswa. 
	Mutengo: 155 

Izwi zwi bva kha uri phasipoto ine vha khou ita khumbelo yayo ndi ya lushaka-?e. Kha vha sedze kha thebulu i tevhelaho: 

Manweledzo a mitengo ya u ita khumbelo ya dziphasipoto 

Phasipoto ya vhaaluwa		R155.00 

Phasipoto ya ṅwana		                 R115.00 
	 
ḽiṅwalo ?a u tshimbila		R 115.00 

Phasipoto ya shishi	R 55.00 

Phasipoto ya tshifhinganyana	                R75.00 

Phasipoto khulwane		R310.00 

Khulwane (yo xelaho)		R620.00 
	 
Mualuwa (yo xelaho)		 R310.00 

ṅwana (yo xelaho)                                     R230.00 

ḽiṅwalo ?a u tshimbila (?o xelaho)               R230.00 


U itiwa ha Iṅwe phasipoto ya Vhuendelamashango ya Afrika Tshipembe vhudzuloni ha ntswa ine ya fhela mabammbiri nga u ṱavhanya 




Muhasho u a zwi ḓivha uri hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri muthu a ?o?e u shandukisa rekhodo dzawe dza vhuḓe. Hu na tshanduko dzo fhambanaho dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi ita kha rekhodo dzavho. Tshanduko dzo fhambanaho dzine dza itwa kha redzhisiṱara ya mabebo dzo dodombedzwa afho fhasi: 

NB: Mudzulapo wa Afrika Tshipembe, wa miṅwaha ya 18 kana u ya nṱha. zwi dzhiiwa sa yone tshanduko ya ndeme kha dzoṱhe dzo itwaho u ya nga Mulayo wa vhuṅwalisi ha Dzimpfu na mabebo; wa 1992. 

6.1	U khakhululwa ha vhuṅwalisi ha mabebo a ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho (u ṅwalisa hafhu) 

Khethekanyo 11(1) ya Mulayo wa vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu i tendela u khakhululwa ha u ṅwaliswa ha  ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho. Izwi zwi bvelela arali vhabebi vha onoyo ṅwana vha malana nga murahu ha musi ṅwana o ṅwaliswa, u tou nga vho malana nga tshifhinga tsha musi ṅwana a tshi bebwa. 
Mutengo: Tshumelo ndi mahala. 

6.1.1	Mafhungo ane a ṱoḓea malugana na u khakhulula 
	Vhu?walisi ha mabebo vhu dovha hafhu ha tendela u ṅwaliswa hafhu ha mabebo nga vhabebi vho malanaho nga Tshithu nga murahu ha musi mabebo a ṅwana o ṅwaliswa. ṱhoḓea dza idzi khakhululo ndi: nḓivhadzo ntswa ya mabebo, afidaviti ya vhabebi na ṱhanziela dza mbingano. 

	Hune ha wanala uri muṅwe wa vhabebi kana vhabebi vhoṱhe vho lovha, muraḓo wa muḽa wa mufu u tea u rumela ṱhanziela ya lufu ya mufu na afidaviti. 

6.1.2	U ṱanganedza u vha mubebi 
	Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu u tendela u ṱanganedzwa ha u vha mubebi nga khotsi wa vhukuma ( a songo malanaho na mme)  a ṅwana  o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho nahone ane mabebo awe a vha o no ṅwaliswa hu songo katelwa zwidodombedzwa zwa khotsi. 

	Arali mme a tshi tendelana na u ṱanganedza ha khotsi sa mubebi, ene na khotsi vha tea u ḓadza fomo ntswa (BI-1682). Hune ha wanala uri tshifani tsha ṅwana tshi tea u shandukiswa uri tshi fane na tsha khotsi, hu ?o ḓadziwa iṅwe fomo ya (BI 193)   Arali mme a sa tendelani nazwo, khotsi u ?o tea u ya Khothe Khulwane uri a wane ndaela . 
	Mutengo: Mutengo wo tiwaho wa iyi tshumelo ndi R 48. 

6.2	U ḓadziswa ha zwidodombedzwa kha vhuṅwalisi ha mabebo 

Arali madzina a muthu a songo ṅwaliswa kha ṱhanziela yawe ya mabebo, muthu onoyo a nga humbela uri dzina ḽawe ?a u thoma kana tshifani tshawe tshi dzheniswe kha ṱhanziela. Izwi zwi vhidzwa u ḓadziswa ha zwidodombedzwa kha vhuṅwalisi ha mabebo. Mulayo u tendela izwi arali muthu o vha o ṅwaliswa phanḓa ha musi Mulayo u tshi thoma u shuma. Tsumbo, Khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992, nga maan?esa hu tshi kwamiwa dzitshavhi dza Maindia, dze phanḓa ha 1996, dza vha dzi songo tendelwa lwa mulayo u ṅwalisa nga dzina  ?a tshikhuwa na Tshifani. Ngauralo, vhunzhi ha redzhisiṱara dza mabebo dzi na madzina a tshikhuwa fhedzi. 

Maṅwalo ane a ṱoḓea: 
Vhahumbeli vha tea u rumela: 
i)	fomo ya khumbelo ya (BI-795) 
ii)	khophi ya ṱhanziela ya mbingano arali i hone. 
Mutengo: Iyi tshumelo ndi mahala. 

6.3	U shandukiswa ha madzina a u thoma 

Mulayo u tendela uri muthu a shandukise dzina ḽawe ?a u thoma ?e mabebo awe a ṅwaliswa ngaḽo. Uri izwi zwi itiwe, vhahumbeli vha tea u rumela: 
	i)	fomo ya khumbelo ya BI-85 kana khumbelo yo tou ṅwaliwaho, na 
	ii)	vhu?anzi ha mbadelo i ṱoḓeaho. 
Mutengo: R 50 ya muhumbeli ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 
R80 ya muhumbeli ane a vha na miṅwaha ya 18 na u ya nṱha. 

6.4	U shandukiswa ha tshifani tsha muthu ane a kha ?i vha muṱuku 

Tshifani tsha ṅwana ane a vha na miṅwaha ine ya vha nga fhasi ha ya 18 tshi nga shandukiswa arali.: 
i)	?wana o bebiwa nga vhabebi vha songo malanaho nahone mme vho malwa hafhu nga muṅwe ane a si vhe khotsi awe. Afha hu ṱoḓea maṅwalo a no nga sa: 

	?	Fomo ya khumbelo ya  - BI-193 
	?	Thendelo ya mme ya u shandukisa 
	?	Khophi ya ṱhanziela ya mbingano 
	?	Vhu?anzi ha mbadelo ine ya ṱoḓea 
ii)	mme a ṅwana vha vhuyelela kha tshifani tshe vha vha vha tshi tshi shumisa u thomani khamusi nga uri khotsi a ṅwana vho lovha kana vho dovha vha maliwa hafhu nga murahu ha musi vho ṱalana na khotsi a ṅwana. Afha hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 

	?	Fomo ya khumbelo ya  ? BI-193 yo ḓadzwaho nga mme 
	?	Khophi ya ṱhanziela ya mbingano ya zwino, arali vho malana nga lwa mulayo 
	?	Khophi ya ḽiṅwalo ?a ṱhalano, kana 
		Khophi ya ṱhanziela ya lufu lwa khotsi wa vhukuma 
	?	Vhu?anzi ha mbadelo ya R50 ine ya ṱoḓea 

iii)	?wana o bebwa nga vhabebi vha songo malanaho nahone o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi. Tshifani tsha ṅwana tshi nga shandukiselwa kha tsha mme. Maṅwalo ane a ṱoḓea ndi a tevhelaho: 

?	Fomo ya khumbelo ya - BI-193 
?	vhu?anzi ha mbadelo ya R50 ine ya ṱoḓea 

iv)	?wana ane a khou  ṱhogomelwa nga muunḓi, tshifani tshawe tshi nga shandukiselwa kha tsha muunḓi. Maṅwalo ane a ṱoḓea ndi a tevhelaho: 
	?	Fomo ya khumbelo ya? BI-193 
     	?	Vhu?anzi ha mbadelo ya R50 ine ya ṱoḓea 
     	?	?i?walo ?a vhuṱanzi ha vhuunḓi kana tshitatamennde tshine tsha khwaṱhisedza vhuunḓi 

6.5	U shandukisa tshifani (Muthu ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira) 

Mulayo u tendela muthu u shumisa tshifani tshine tsha si fane na tshine tsha vha kha redzhisiṱara ya Vhadzulapo kana tshe a tsha wana thendelo ya u vha mudzulapo ngatsho Afrika Tshipembe. Tshelede yo tiwaho ndi R238. Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 

?	fomo ya khumbelo ya (BI-196), 
?	mulevho une wa vha na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa uri ndi ngani hu tshi tea u shumiswa tshiṅwe tshifani, 
?	thendelo ya mufumakadzi kha fomo ya BI-196 arali i hone, 
?	?hanziela ya mbingano arali i hone, 
?	khophi ya ṱhanziela ya mabebo, na nomboro ya vhuṅwalisi arali mabebo o ṅwaliswa. 
?	vhu?anzi ha mbadelo ya R260 ine ya ṱoḓea. 

NB 
Arali ṅwana ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 a tshi ?o katelwa kha khumbelo, khophi dza ṱhanziela dza mabebo dzavho kana nomboro dza vhuṅwalisi dza mabebo khathihi na thendelo ya mme yo tou ṅwalwaho zwi a ṱoḓea. 

6.6	U khakhulula nga u angaredza 

U khakhululwa ha  Ḓuvha ?a mabebo : 
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 
?	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho 
?	Vhu?anzi ha uri Ḓuvha ?a mabebo ndi ?a vhukuma, tsumbo, vhurifhi ha sibadela, vhurifhi ha tshikolo tsha u thoma tshe tsha dzheniwa, ṱhanziela ya vhudzadze, ṱhanziela ya ndovhedzo arali ṅwana o lovhedzwa a saathu vha na miṅwaha miṱanu. Arali hu si na ḽiṅwalo ḽine ?a sumbedza miṅwaha kana vhukale ha ṅwana, dokotela kana muimeleli wa tshiṱiriki anga anganyela nahone u ?o ṅwala themendelo ine ya ?o ṱuwa na khumbelo. 
?	vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea. 

U shandukiswa ha mbeu/ ṱhalutshedzo ya mbeu 
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 
?	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho, 
?	?i?walo ?a vhuṱanzi ha ṱhalutshedzo ya  mbeu  na 
?	vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea. 

U khakhululwa ha fhethu ha mabebo 
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 
?	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho 
?	?i?walo ?a vhuṱanzi ha fhethu ha vhukuma ha mabebo 
?	vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea. 

U khakhululwa ha zwidodombedzwa zwa vhabebi kha nḓivhadzo ya mabebo, 
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:: 
?	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho 
?	?i?walo ?a vhuṱanzi ha fhethu ha vhukuma ha mabebo na 
?	vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea. 


6.7	U shandukiswa ha ṱhalutshedzo ya mbeu 

Muthu muṅwe na muṅwe we a itwa muaro wa u shandukisa mbeu kana o wana dzilafho ḽine ?a ita uri mbeu yawe i shanduke a nga ita khumbelo kha Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho wa Zwa Muno ya uri ṱhalutshedzo ya mbeu yawe i shandukiswe. 
Hu  ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 
?	fomo ya khumbelo ya (BI-526), 
?	muvhigo wa dokotela we a alafha mulwadze, kana dokotela ane a vha na tshenzhemo kha dzilafho ḽeneḽo 
?	muvhigo wa dokotela we a ita dzindingo kha muhumbeli u itela u wana muvhigo nga ha zwiṱaluli zwa mbeu; na 
?		vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea. 
NB 
Musi hu tshi shandukiswa mbeu ya muhumbeli, Nomboro yawe ya vhuḓe na yone i a shanduka. Vha ?o tea u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ?a vhuḓe ḓiswa  nga u ṱavhanya nga murahu ha musi ho tendiwa uri dzitshanduko dzi ?o itiwa.. 

Mutengo: R48. 
NB: 
Arali muthu a tshi khou shandukisa madzina awe a u thoma, u ?o tea u badela R75 . 

6.8	Vhu?walisi ho khakheaho 

Arali mabebo a ṅwana  o ṅwaliswa nga vhabebi vhane vha vha vha vhukuma, vhabebi vha vhukuma na ?vhabebi vha si vha vhukuma? vha ?o tea u ṋetshedza afidaviti khathihi na ṱhalutshedzo dza vhuṅwalisi vhu si ha vhukuma. Arali hu si na na tshitatamennde na tshithihi tsha izwi, hu ?o ṱoḓea ndaela ya khothe. 
Hu  ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 
?	khumbelo yo tou ṅwalwaho ya u lugiswa ha zwidodombedzwa zwa vhabebi. 
?	n?ivhadzo ntswa ya mabebo (BI-24) ine ya vha na zwidodombedzwa zwo teaho zwa vhabebi 
?	afidaviti dza zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho kana ndaela ya khothe 
?		vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea 

6.9	N?ivhadzo ya u adoputa 

Arali ṅwana o adoputiwa, vhabebi vho mu adoputaho vha nga ḓivhadza lwa tshiofisi Mulangi Dzhenerala (DG) wa zwa Muno nga ha izwi. Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho: 
?	khumbelo yo tou ṅwalwaho nga vhabebi vho adoputaho 
?	khophi yo khwaṱhiswaho ya ndaela ya u adoputa. 
?		vhu?anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea 


Khumbelo dza u ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi dzi tea u rumelwa kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho arali vha tshi khou ita khumbelo vhe ngomu Afrika Tshipembe kana kha Mishini wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Ofisi arali vha tshi khou ita khumbelo vha seli. Fomo ine vha tea u i shumisa malugana na izwi ndi ya BI-130. Mbadelo ya ṱhanziela I songo pfufhifhadzwaho ndi R45,00, hone yo pfufhifhadzwaho hu R10,00. 

U ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi na u ṅwaliswa hayo zwi laulwa nga Mulayo wa Mbingano (Mulayo wa vhu 25 wa 1961). 

7.1	?ho?ea dza u  dzhena kha mbingano ya mulayo nahone i vhofhaho 

7.1.1	Ndi nnyi ane a nga ṅwalisa mbingano yavho? 
	Mulayo u bula uri mbingano i nga itwa uri i vhe ya tshiofisi nga 
i)	muofisi o nangiwaho wa zwa mbingano u bva kha tshigwada tsho tiwaho tsha zwa vhurereli kana dzangano, kana 
ii)	muofisi o nangiwaho wa kha Muhasho wa zwa Muno 

7.1.2.	Mbingano i nga itwa ngafhi? 
	Mbingano dzi nga itwa fhedzi kerekeni, kha tshifhaṱo tshine tsha shumiselwa zwa vhurereli fhedzi, kana nnḓu ya phuraivete. Arali muthu ane a khou ṱoḓou maliwa kana u mala a vha a tshi khou lwalesa kana o huvhalesa, mbingano i nga itwa sibadela. 

7.1.3.	Ndi vhonnyi vho teaho u vha hone kha mbingano? 
	Mbingano i tea u itwa hu na vhathu vhane vha khou malana, ṱhanzi mbili na muofisi wa mbingano. 

7.2	Ma?walo ane a ṱoḓea nga Ḓuvha ?a mbingano 

Maṅwalo a tevhelaho a tea u ṋetshedzwa muthu ane a khou tshimbidza mbingano nga Ḓuvha ?a mbingano: 

?	?i?walo ?a Vhuḓe ?o ṋetshedzwaho u ya nga Mulayo wa u Vhu?i?ivhisi, wa 1998 kana afidaviti yo ḓadzwaho kha fomo ya BI-31 arali vha si na ḽiṅwalo ?a Vhuḓe.   Vhatsinda vhane vha khou malana na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tea u vha vha na phasipoto dzo teaho khathihi na fomo ya BI-31 (Mulevho wa malugana na mbingano). 
?	kha vhane vha kha ?i vha vhaṱuku, thendelo ya vhabebi kana muunḓi a re mulayoni i ?o tea u ḓadziwa kha fomo yo tiwaho ya BI-32. Arali mubebi ane ha khou ?o?iwa thendelo yawe lwa mulayo a sa khou wanala kana a songo tea u ṋetshedza thendelo yeneyo, muthu onoyo muṱuku u ?o tea u ita khumbelo kha Khomishinari wa zwa Ndondolo ya Vhana (Commissioner of Child Welfare) uri a wane thendelo yo teaho. Arali vhabebi na Khomishinari vha tshi hana u mu ḓea thendelo ya mbingano, muthu onoyo a nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya hune a dzula hone. Vhatukana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 na vhatukana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 15, nga nnḓa ha thendelo ya vhabebi kana muunḓi a re mulayoni, thendelo ya Minisi?a wa Zwa Muno. 
?	U ya nga Mulayo wa Mbingano, muthu muṱuku hu ambiwa muthu ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 we a vha a songo malwa ,we mbingano yawe ya fheliswa nga lufu kana nga ṱhalano. 
?	Arali vho ṱalana, ṱhanziela ya u fhedza ya ṱhalano I tea u ṋetshedzwa. Arali hu na tshiitisi tshi pfalaho tsha uri muthu onoyo a songo nekedza ṱhanziela ya ṱhalano kana arali ṱhalano yo itwa kha shango ḽisili ngauralo a sa nga koni u wana ṱhanziela, u ?o tea u ṋetshedza afidaviti. I tea u sumbedza uri o ?ala lwa mulayo na u katela dzina ?a khothe ye ṱhalano ya itwa khayo na Ḓuvha ?a ṱhalano. 
?	Arali vha mufelwa, vha ?o tea u vha na ṱhanziela ya lufu ya mufunwa wavho. Arali ṱhanziela ya lufu i si ho, muthu onoyo u ?o tea u ṋetshedza afidaviti ine ya khwaṱhisedza lufu lwa mufarisi, ine ya bula dzina ?a mufu na Ḓuvha ?a lufu. 

7.3	U saina na vhuṅwalisi ha mbingano 

Nga murahu ha mbingano, vhathu vhavhili vhane vha khou malana, ṱhanzi mbili na muofisi wa mbingano vha tea u saina redzhisiṱara ya mbingano. Vha nga kha ?i ṋewa ṱhanziela ya mbingano yo ṅwalwaho nga tshanḓa mahala nga murahu ha mbingano. Muofisi wa mbingano u ?o isa redzhisiṱara ya mbingano kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo ya Lushaka u rekhodiwa kha ofisi ya dzingu ya Muhasho hune vha dzula hone.. 
Tshifhinga  tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: ṱhanziela ya mbingano yo pfufhifhadzwaho yo tou ṅwalwaho nga tshanḓa i bva nga Ḓuvha ḽeneḽo ?a mbingano mahala. ṱhanziela i songo pfufhifhadzwaho i dzhia maḓuvha a 21 a mushumo u itiwa. 

Mutengo: Zwoṱhe zwine zwa tevhela na mbudziso dzine dza tshimbilelana nazwo malugana na ṱhanziela ya mbingano zwi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-130 . 
Mitengo yo teaho ndi: 
?	?hanziela i songo pfufhifhadzwaho i vhidza R45,00 
?	?hanziela yo pfufhifhdzwaho i vhidza (yo itwaho nga khomphwutha] R10,00 

Vho vha vha tshi zwi ḓivha ? 

Muhasho wa Zwa Muno wo humbela Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe nga 1996 uri i ite ṱhoḓisiso dzo dzhenelelaho kha sisiteme dzo fhambanaho dza mbingano Afrika Tshipembe. Izwi zwo ita uri hu phasisiwe Mulayo wa u ṱanganedzwa ha Mbingano dza Tshithu [Mulayo wa vhu 120 wa 1998] nahone wo thoma u shuma nga ?a 15 Lara 2000. 

Vho vha vha tshi zwi ḓivha uri u ya nga Mulayo wa Mbingano dza Tshithu wo ṱanganedzwaho, tshiimo tsha mbingano ya tshithu tshi fana na tsha mbingano ya tshikhuwal? Mbingano ya Tshithu i ṅwaliswa nga muthu o nangiwaho u ita zwenezwo. Hu nga vha khosi kana muofisi wa u ṅwalisa. Uyu muthu o nangiwaho u tea u vha a na luṅwalo lwa u khwaṱhisedza uri o tendelwa u ṅwalisa mbingano. Vhamalani vho malanaho nga tshithu vhe mbingano yavho ya si ṅwaliswe, vhane vha ?o?a u i ṅwalisa, vha ?o tea u ita khumbelo kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho. Vha ?o tea u fhelekedzwa nga ṱhanzi mbili, ndi uri nthihi u bva kha miṋa yoṱhe. Vhathu vhoṱhe vho malanaho nga tshithu vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ye u ṅwalisa mbingano dzavho kha Muhasho wa zwa Muno. 

8.1	N?ivhadzo ya Lufu 

Musi muthu a tshi lovha, mulayo [Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992) u ?o?a uri lufu lwa onoyo muthu lu vhigwe kha muthu o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo dzenedzo:  Zwa zwino ho tendelwa vhathu vha tevhelaho: 

?	Vhaofisi vho tiwaho vha Muhasho wa zwa Muno 
?	Mira?o ya SAPS, nga maan?esa hune ha si vhe na ofisi dza Zwa Muno 
?	Vhavhulungi (Funeral undertakers) vho nangiwaho na u ṱanganedzwa u ya nga mulayo. 
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya u dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe a lovha, lufu lwa muthu onoyo lu tea u vhigwa kha Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini. Hu tea u rumelwa na khophi ya ṱhanziela ya lufu yo khwaṱhisedzwaho yo bviswaho nga shango ?a nnḓa. 
Arali mufu a tshi ?o vhulungwa Afrika Tshipembe, Embasi kana Mishini zwi ?o tea u thusa nga u dzudzanya malugana na u iswa ha tshitumbu Afrika Tshipembe. 
Nḓivhadzo ya lufu i itwa nga u ḓadza fomo ya BI-1663. Iyi fomo i na khethekanyo dzo fhambanaho dzine dza tea u ḓadzwa nga vhathu vho fhambanaho vhane vha khou ḓivhadza nga ha lufu. Vhathu vhane vha kwamea ndi vha tevhelaho: muthu ane a khou vhiga lufu, dokotela ane a khwaṱhisedza lufu na muthu o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo ya lufu sa vhunga zwo sumbedzwa u thomani. 
Arali hu si na dokotela, tsumbo kule mahayani, ?anga ya tshithu i ?o ḓadza fomo ya Muvhigo wa Lufu ya [BI-1680). Muvhigo wa Lufu u nga ḓadziwa fhedzi nga muthu o ṋewaho thendelo nga Muhasho ya u ita zwenezwo. Uyu muthu u ?o ḓea muofisi wa Zwa Muno fomo ya BI-1680 o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo dzenedzo. Muofisi u ?o ḓadza fomo ya BI-1663. 

8.2	Maga a nḓivhadzo na u ṅwaliswa ha lufu	 

ḽiga ?a 1: Dokotela o itaho dzindingo kha mufu u tea u ḓadza fomo ya Nḓivhadzo ya Lufu/?wana o bebwaho o lovha ya (BI-1663). Hu na khethekanyo ine ya ḓadzwa nga dokotela a i dzhenisa ngomu ha fulobo. Zwiṅwe zwo ḓadzwaho kha fomo zwi ṱumetshedzwa kha fulobo yo valiwaho zwa ṋetshedzwa shaka ?a tsinisa ?a mufu kana muvhulungi (funeral undetaker) ane a khou ita nzudzanyo dza mbulungo. 
ḽiga ?a 2: Shaka ?i ?o tea u dzhia maṅwalo ?a a isa kha muvhulungi o nangiwaho u ita nzudzanyo dza mbulungo. Arali muvhulungi o tendelwa u ṱanganedza nḓivhadzo dza lufu, u ?o tea u ḓadza khethekanyo dzo teaho na u bvisa ndaela ya u vhulunga [B1-14]. Muvhulungi u ?o rumela fomo dzo ḓadzwaho kha ofisi ya Zwa Muno ya tsinisa uri hu ṅwaliswe lufu. Muhasho wa zwa Muno u ?o ṋetshedza shaka ṱhanziela ya lufu. 

Arali muvhulungi a songo tendelwa u ya nga mulayo u ṱanganedza nḓivhadzo dza lufu, u ?o tea u rumela maṅwalo kha ofisi ya Zwa Muno ya tsini kana kha Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha tsini uri hu kone u bviswa ndaela ya u vhulunga na maṅwalo a u ṅwalisa o itwaho. 

8.3	?hanziela ya Lufu 

Khumbelo dza ṱhanziela dza lufu dzi tea u itiwa kha ofisi ya tsini ya zwa Muno arali vha tshi khou ita khumbelo ngomu Afrika Tshipembe. Arali vha tshi khou ita khumbelo seli, vha ?o tea u ita khumbelo kha Mishini wa Afrika Tshipembe wa tsini kana Ofisi. 
ṱhanziela yo pfufhifhadzwaho ya lufu i ṋetshedzwa mahala arali lufu lwo ṅwaliswa nga Ḓuvha ḽeneḽo.  Zwiṅwe zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya B ? 132 nahone mbadelo I ?o vha R10-00, hone ya ṱhanziela ya lufu I songo pfufhifhadzwaho I tshi ?o vha R48-00. 

8.4	Ndaela dza u Vhulunga 

Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri u ya nga Mulayo (Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992), a hu na muthu ane a ?o vhulungwa nga nnḓa ha musi ho ṋetshedzwa thendelo. Iyi thendelo i ?a nga tshivhumbeo tsha ndaela ya u vhulunga. Vhaofisi vha Zwa Muno, miraḓo ya SAPS na vhavhulungi vho nangiwaho vho tendelwa u ḓadza redzhisiṱara ya lufu na u bvisa kana u ṋetshedza ndaela ya u vhulunga. 

8.5	Dzimpfu dzi si dza vhukuma 

Arali ha wanala uri muthu o rekhodiwa sa o lovhaho kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo, muthu onoyo u ?o tea u vhiga kha ofisi ya tsini ya zwa muno uri hu itwe dziṱhoḓisiso nga u ṱavhanya na u khakhulula zwenezwo. Kha fomo ya B1-9 hu ?o tea u gan?iswa minwe yoṱhe na u nambatedzwa zwifanyiso malugana na izwi. 

?Ro kunda malugana na u lingedza u ita uri milioni dza vhathu vhashu dzi vhe na fulufhelo. Ri khou dzhena kha thendelano ya uri ri ?o fhaḓa tshitshavha tshine khatsho, vhoṱhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, 
 vharema na vhatshena, vha ?o kona u ḓikukumusa, vha sa ofhi tshithu, vho fhulufhedziswa pfanelo malugana na tshirunzi tsha muthu ? lushaka lwa musengavhadzimu lu re na mulalo nga lwone lune na shango.? 


Tshitatamennde tsha vhe vha vha vha Phuresidennde Vho ? Nelson Mandela kha u rwelwa ṋari havho sa Phuresidennde wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ngei Union Buildings Pretoria nga ?a 10 Shundunthule 1994 


?ivhazwakale ya ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?a Afrika Tshipembe i na vhushaka vhuhulwane na ya lushaka lwoṱhe. I ṱalutshedza uri mune wayo ho vha hu nnyi. Kha vhaḓwe ho vha hu tshishumiswa tsha u kandeledza, hone kha vhaḓwe ho vha hu tswikelelo kha zwithu zwavhuḓi zwa shango. 

Phanḓa ha 1972, muvhuso wo bvisa ḽiṅwalo ?a vhuḓe ḽidala. Vhudzuloni haḽo nga Lambamai nga ṅwaha wonoyo ha bviswa ḽiṅwalo ?a vhuḓe ?a muvhala wa lutombo ḽine ?i nga fhelela tshikwamani. Siaṱari ?a?o ?a u thoma ?o vha ?i na zwidodombedzwa zwa vhuḓe. Zwiṅwe zwi no nga sa tsumbo, ḽaisentsi ya u reila, ṱhanziela dza mbingano, nz zwo vha zwo nambatedzwa kha ḽiṅwalo nga zwi?ikara. 
U bva nga Shundunthule 1980, ho bviswa ḽiṅwalo ?a vhuḓe ḽidala ḽiṱuku. Iḽi ?o vha ?o itwa nga khomphwutha nahone ?o vha ?i na nomboro dza vhutsireledzi 

Mulayo wa Vhu?i?ivhisi we wa thoma u shuma nga 1986, wo bvisa  ḽiṅwalo ?a vhuḓe ḽidala ḽine ra khou ?i shumisa zwino. Phanḓa ha izwi, arali muthu o mala kana o maliwa, ṱhanziela yawe ya mabebo yo vha i tshi dzheniswa kana u katelwa kha ḽiṅwalo ?a mabebo. Izwi zwo fhela musi hu tshi bveledzwa Mulayo Muswa. Kha miṅwaha i tevhelaho, ho vha na dziṅwe tshanduko dze dza itwa kha ḽiṅwalo ?a vhuḓe, fhedzi dzo vha dzi malugana na tsireledzo yaḽo, ndi uri u thivhela vhufhura kana u fodzhara. 


ḽiṅwalo ?a Vhuḓe kha mashangohaya 
Musi hu tshi vhumbiwa mashangohaya a (Transkei, Bophutatswana, Venda and Ciskei) , o bvisa maṅwalo ao one ane. Ayo maṅwalo o vha a tshi fana na e a vha a tshi bviswa nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Naho zwo ralo, nomboro dzao dza serial dzo vha dzo itwa nga nḓila dzo fhambanaho. U fhela ha muvhuso wa khethululo zwo ita uri aya mashango a vhe tshipiḓa tsha Riphabuliki ya Afrika Tshipembe. Muṅwe na muṅwe we a vha a na ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?a mashangohaya zwino u na  ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?a Afrika Tshipembe. 

ḽiṅwalo ?a Vhuḓe zwino 
Ri bva kule phanḓa ha musi ri tshi vha na demokirasi nga 1994. ḽiṅwalo ?a Vhuḓe ?e kale ?a vha ?i tshi shumiswa u ri fhambanya, zwino ?i a ri ṱanganya sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. ?i sumbedza u fhambana hashu sa lushaka, na u ri humbudza uri mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u fana a eṱhe nahone u ṱuṱuwedza vhuthihi sa lushaka. 




Arali vha na mahumbulwa malugana na tshumelo ine vha i wana kha Muhasho wa zwa Muno kana arali vha na mbudziso vha songo tata uri kwama vha tshi khou shumisa zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwo ṋetshedzwaho. 

OFISI KHULWANE 
Call Client Services Centre 
Private Bag X114 
Pretoria 
0001 

Toll Free:	0800 60 11 90 
Fekisi:	012-810 8169 
E-mail:	csc@dha.gov.za 

OFISI DZA  VUNḒU 

Eastern Cape 
Private Bag X 7413 
King William?s Town 
5600 

Lu?ingo:	043 6434689/99 
Fekisi:	043 6434613/5 
E-mail:	sonto.Iusu@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Sonto Lusu 

Northern Cape 
Private Bag x 6073 
Kimberley 
8300 

Lu?ingo:	053 8395430 
Fekisi:	053 8326283 
E-mail:	yusuf.simmons@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Ysuf Simmons 

Kwazulu Natal 
Private Bag X 06 
Durban North 
4016 

Lu?ingo:	031 564 6411 
Fekisi: 	031 5647126 
E-mail: 	willem.delport@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Mr Willem Delport 

Mpumalanga 
Private Bag X 11264 
Nelspruit 
1200 

Lu?ingo:	013 7528164 
Fekisi:	013 7533501 
E-mail:	Robert.zitha@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa:	Robert Zitha 

Western Cape 
Private Bag X 193 
Cape Town 
8000 

Lu?ingo:	021 4654970 
Fekisi:	021 4617686 
E-mail:	Martha.mgxashe@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Martha Mgxashe 


North West 
Private Bag X119 
Mmabatho 
2735 

Lu?ingo:	018 3845443/8 
Fekisi:	018 3845449 
E-mail:	rkelebogile.sethibelo@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Kelebogile Sethibelo 

Gauteng 

Gauteng East 
Private Bag X605 
Pretoria 
0001 

Lu?ingo:	012 3262450 
Fekisi:	012 3234783 
E-mail:	senherman@dbs1.pwv.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Mr Herman Steyn 

Gauteng West 
Private Bag X 4728 
Johannesburg 
2118 
Lu?ingo:	011 4762336/ 2382 
Fekisi:	011 4762402 
E-mail:	lungile.sithole@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Ms L Sithole 

Limpopo 
Private Bag X 9517 
Polokwane 
0700 

Lu?ingo:	015 2955220/1 
Fekisi:	015 2914455 
E-mail:	victorm@dbs1.pwv.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Mr Victor Mabunda 

Free State 
P.O. Box 12262 
Brandhof 
9324 

Lu?ingo:	051 430 3666 
Fekisi: 	051 4300295 
E-mail:	malatji.mbambo@dha.gov.za 
Muthu ane a kwamiwa: Malatji Mbambo 

