U LISA ?WANA ANE A VHA NA ?HANGA NA MEME DZA MULOMO ZWO PHARUWAHO
﻿NGA GEORGIA HAITAS JAMMINE
﻿
﻿Theraphisiti wa Luambo na tshipitshi
﻿Mu?wali wa ?Michael has a cleft lip and palate?
﻿Vha i ?iselwa nga Muhasho wa Mutakalo
﻿
﻿
﻿NGA HA CHRISTOPHER
﻿Christopher ane a vha nga nn?a o bebiwa a na masia mavhili a ?hanga ya mulomo yo pharuwaho na meme ya mulomo yo pharuwaho. Meme yawe ya mulomo yo lugiswa zwavhu?i a na mi?wedzi ya 5. ?hanga ya mulomo wawe i ?o  lugiswa musi ho no fhela ?waha.
﻿
﻿Vhophurofesa L. Chait
﻿
﻿NGA HA MU?WALI
﻿Georgia Haitas Jammine ndi patholodzhisiti (muthu ane a shuma nga malwadze a muvhili) wa tshipitshi na luambo, we a thoma u shuma nga 1976, a na dzangalelo kha sia ?a meme dza mulomo dzo pharuwaho  na ?hanga ya  mulomo yo pharuwaho. O ?wala bugu ya vhana ?Michael has a cleft lip and palate? ine ya wanala nga nyambo dza sumbe. Hafhu ndi ?ekitshara kha sia ?ene?o kha Muhasho wa zwa Malwadze a Muvhili na Tshipitshi na zwa u Pfa ngei Yunivesithi ya Witwatersrand. 
﻿
﻿INDEKISI
﻿
﻿
﻿URI VHANA VHA?UKU VHO ?OWELEAHO VHA ?ISWA HANI
﻿U MAMISA ?AMU HU TSHI VHAMBEDZWA NA U MAMISA BO?ELO
﻿THAIDZO HO ?ANGANIWAHO NADZO MUSI HU TSHI MAMISWA VHANA VHA RE NA ?HANGA DZA MULOMO DZO PHARUWAHO
﻿NDI NGANI TSHIFHINGA TSHINE TSHA DZHIIWA MUSI HU TSHI MAMISWA ?WANA TSHI TSHA NDEME
﻿U MAMISA ?WANA ?AMU ANE A VHA NA ?HANGA YA MULOMO YO PHARUWAHO
﻿U MAMISA ?WANA BO?ELO ANE A VHA NA ?HANGA YA MULOMO YO PHARUWAHO
﻿NGELETSHEDZO NGA U ANGAREDZA DZA U MAMISA ?WANA
﻿DZI?WE N?ILA DZA U ?ISA ?WANA DZINE DZA SI VHE U MAMISA
﻿U ?ISA ?WANA NGA KHAPHU
﻿U ?ISA ?WANA NGA SIRINZHI KANA NGA ?IROPA
﻿U ?ISA NGA LEBULA
﻿U ?ISA ?WANA NGA TSHUBU
﻿MALUGANA NA HU?WE U VHALA
﻿MALUGANA NA DZI?WE NGELETSHEDZO NA THUSO
﻿
﻿U mamisa ?wana ane a vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho
﻿NGA GEORGIA HAITAS JAMMINE
﻿
﻿Theraphisiti  ya Tshipitshi na Luambo
﻿Mu?wali wa ?Michael has a cleft lip and palate?
﻿
﻿
﻿MARANGAPHAN?A
﻿Vhana vho bebiwaho vha na ?hanga na meme ya mulomo zwo pharuwaho vha anzela u vha na thaidzo ya u ?a nge milomo yavho ya vha i songo pa?ulukana na ningo. Ngauralo, ?wana ha koni u mama nga mulomo nahone ha koni u mama zwavhu?i ?amu kana bo?elo.
﻿
﻿
﻿Lushaka na u hulela ha u pharuwa zwi fhambana u ya nga vhana, ndi zwone zwine zwa ?o laula uri ?wana u ?a kana u mama hani. Arali ?wana a na meme ya mulomo yo pharuwaho, ha nga ?o vha na thaidzo nnzhi musi a tshi khou mama. Uri ?wana a kone u mama zwavhu?i, u tea u vha na ?hanga ya mulomo yo faranaho.
﻿
﻿
﻿
﻿URI VHANA VHA?UKU VHO ?OWELEAHO VHA ?ISWA HANI
﻿
﻿U mamisa zwi amba u hamula mikando kha ?hungu (i nga vha ya ?amu kana ya bo?elo), ?wana a kuvhanganya mikando nga tshivhumbeo tsha tshitendeledzi, ine ya ya phan?a na murahu ha mulomo ya fheleledza yo ya thumbuni. ?wana u tea u vha a tshi kona u fema nga ningo musi a tshi khou mama.
﻿
﻿Musi ?hungu i tshi dzheniswa mulomoni, meme dza mulomo dzi a vala, lulimi lwa imela n?ha u itela u pwanyeledza ?hungu na ?hanga ya mulomo. Lulimi lu ya murahu lwa sia tshikhala tshihulwane vhukati ha meme na lulimi lwa ita uri muya u si dzhene kha phakho. Ngauralo hu vha na tshikhala, mikando kana mafhi a dzhena mulomoni.
﻿
﻿Tshikhala tshi thivhela ?hungu u bva mulomoni na u thusa ?wana u kona u fara ?hungu tshifhinga tshilapfu. ?haha, lulimi, marama na marinini zwi thusa kha u hamula mikando kha ?amu.
﻿
﻿
﻿Ku?ele kwa ?wana ku a fana hu sa sedzwi tshishumiswa tsha u ?isa  (hu nga vha ?amu kana bo?elo). Naho zwo ralo u mama mikando kha ?amu zwo fhambana na u mama mafhi kha bo?elo. ?hungu ya bo?elo a i ?o?i mushumo munzhi wa ?haha dza ?wana, misipha ya tshifha?uwo, lulimi, marinini na marama.
﻿
﻿* U MAMISA ?AMU HU TSHI VHAMBEDZWA NA U MAMISA BO?ELO
﻿
﻿U elela ha mafhi:
﻿
﻿Kanzhi mafhi a bo?elo a bva nga u ?avhanya u fhira a ?amu, naho hu uri hu tshi thithiswa nga zwithu zwo vhalaho, tsumbo, lushaka lwa bo?elo na ?hungu, na saizi ya ?hungu. U bva ha mafhi kha ?amu hu thithiswa nga vhukoni ha mme ha u bveledza mikando, hu uri u mama ha ?wana hu tshi dovha ha engedzedza mikando kha ?amu.
﻿
﻿
﻿* U mamisa mikando ya mme hu na zwivhuya:
﻿
﻿(a) Mikando ya mme ndi tshishumiswa tshine tsha wanala muvhilini nahone a tshi nga ?o vhanga thaidzo kha sele dza muvhili u fana na zwi?we zwi?iwa zwa vhana. Lukanda lwa nga ngomu lwa ningo lwa ?wana ane a vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho lu a vhonala, ngauralo mikando a i nga ?o mu dina.
﻿(b) U mamisa mikando a hu na mutsiko kha n?evhe une wa fana na wa u mamisa bo?elo (ndi zwivhuya zwaho, vhunga vhana vhane vha vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho vha tshi anzela u farwa nga malwadze kha n?evhe ya vhukati). U mama ?amu nga u futelela hu ita uri hu vhe na mutsiko u linganaho kha n?evhe, zwine zwa fhungudza khonadzeo ya u farwa nga malwadze a n?evhe.
﻿(c) Mikando ya mme i na maswole a u lwisa zwitshili. I na lactoferrin na immunoglobin dzine dza thusa kha u thivhela malwadze. Vhana vhane vha vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho vhane vha mamiswa mikando ya mme a vha fareswi nga malwadze. Naho ?wana a tshi mamiswa mikando ya mme kana bo?elo, u tea u dovha a netshedzwa zwi?we zwi?iwa zwa pfushi. U mama Damu zwi a thusa vhunga zwi tshi ?u?uwedza tshumiso ya misipha ya tshifha?uwo ine ya ?o?ea musi a tshi thoma u amba (u kona u ita mibvumo). Nga nn?a ha izwo, n?ila dza u mamisa ?wana ndi dza ndeme vhukuma. Lutshetshe lwa ?oweleaho lu dzhia minetse ya u bva kha ya 20-30 u mama, zwine zwa ita uri a kone u aluwa na u wana dzipfushi.
﻿
﻿THAIDZO DZINE HA ?ANGANIWA NADZO MUSI HU TSHI MAMISWA ?WANA ANE A VHA NA ?HANGA YA MULOMO YO PHARUWAHO
﻿
﻿Thaidzo dzine ha ?anganiwa nadzo musi hu tshi mamiswa ?wana ane a vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho ndi dzi tevhelaho:
﻿
﻿* U sa kona u mama zwavhu?i
﻿* U tshipiwa
﻿* U bva ha mikando nga dziningo
﻿* U mamiswa tshifhinga tshilapfu
﻿* U sa vha na tshileme tshavhu?i
﻿* U dzhiesa muya munzhi
﻿
﻿U mama ha ?wana ane a vha na ?hanga yo pharuwaho hu a khakhisea nga mulandu wa u sa kona u mama zwavhu?i  na  u kon?elwa u pwanyeledza ?hungu. Vhana vhane vha vha na milomo yo pharuwaho a si kanzhi vha tshi vha na thaidzo dza u mama. Phakho ya mulomo kana lumeme lwa mulomo, i/lu thivhela u valea ha ?hungu. Izwi zwi thuswa nga ?wana ane a shumisa ?hodzi ya lulimi na u gonyela n?ha ha tshipi?a tsha ?irinini tsho faraho mano a n?ha u itela u vala ?hungu. U sa valea zwi nga ita uri mafhi a bvu?e kha ?hanga yo pharuwaho. 
﻿
﻿
﻿?wana ane a vha na ?hanga yo pharuwaho ha koni u vala murahu kha mulomo ngauri mulomo na ningo a zwo ngo farana. Izwi ndi thaidzo vhunga a sa koni u vala phan?a musi a tshi khou mama, hune ha si konadzee. U vala ha phan?a hu tea u vha na mutsiko u si wavhu?i kha mulomo uri a kone u mama kana u kokodza mikando. ?wana ane a vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho, ane a lingedza u mama, khae zwi tou nga u vhudzula ba?oni yo baleaho. Nga nn?a na u kona u mama, ?wana ha nga ?o kona u kokodza mafhi kha ?hungu. Nga nn?a ha u sa kona u ita mutsiko u si wavhu?i, musi ?hungu yo dzheniswa mulomoni wa ?wana, u mama ha ?wana hu ?o ita uri ?wana a imise lulimi lwawe u itela u pwanyeledza ?hungu uri a kone u kokodza mikando. U sa vha hone ha ?hanga yo khwa?haho (hard palate) zwi amba uri ?hungu i ?o dzhena kha ?hanga ya mulomo yo pharuwaho. Izwi zwi na thaidzo mbili: ya u thoma, arali ?hungu i songo pwanyeledzwa zwi?uku kha ?hanga ya mulomo, arali mafhi a hone a a kokodzea, ya vhuvhili, arali ?hungu i kha ?hanga ya mulomo yo pharuwaho, mikando ya bva, i ?o dzhena ningoni vhudzuloni ha u dzhena mulomoni, mikando yeneyo i ?o bva nga mabuli a ningo. U bva ha mikando nga mabuli a ningo zwi ita uri ?wana a wane mikando i songo linganaho nahone zwi nga dovha hafhu zwa lapfisa tshifhinga tsha u mamisa.
﻿
﻿
﻿NDI NGANI VHULAPFU HA TSHIFHINGA TSHINE ?WANA A TSHI FHEDZA A TSHI KHOU MAMA ZWI ZWA NDEME
﻿
﻿
﻿U mamisa ?wana ane a vha na ?hanga yo pharuwaho zwi a netisa, vhunga a tshi ita a tshi farwa nga khofhe musi a tshi khou mama a fheleledza a sa khou mama. Arali ?wana a sa wani mikando yo linganaho, ha nga ?o vha na tshileme tsho teaho nahone tshileme tshawe tshi nga tsa. Izwi zwi itiswa nga uri musi a tshi fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, u vha a tshi khou fhisa dzikha?orisi nnzhi u fhirisa dzine dza khou dzhena muvhilini.
﻿
﻿Zwo ?owelea uri ?wana a e?ele musi o fhedza u mama. Musi o e?ela, tsukanyo yawe a i ?avhanyi, izwi zwi ita uri a vhe na tshileme tshihulwane. Ngauralo, arali ?wana ane a vha na ?hanga yo pharuwaho a vha o vuwa tshifhinga tshilapfu nge a fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, izwi ndi zwi?we zwa zwine zwa mu thivhela u vha na tshileme tsho teaho. Ngauralo, ndi zwa ndeme u vhona uri tshifhinga tsha u mama a tshi fhiri tsho teaho (minetse dza 20-30).
﻿
﻿
﻿Musi ?wana a tshi fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, na zwone zwi kwama mubebi vhunga a tshi vha a sa khou ita tshithu. Tshifhinga tshilapfu tshine tsha fhedziwa hu tshi khou mamiswa ?wana, hu si na mvelaphan?a, zwi engedzedza u hanganea ha mubebi.
﻿
﻿U MAMISA ?WANA ANE A VHA NA ?HANGA YA MULOMO YO PHARUWAHO
﻿
﻿Lushaka lwa ?hanga yo pharuwaho zwi ?o khakhisa u mamiswa ha ?wana. U mamisa ?wana ane a vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho kha sia ?ithihi zwi nga leluwa arali ?hungu ya vha yo vhewa kha sia ?i songo kwameaho ?a mulomo. ?wana na ene u tea u vha o fariwa nga n?ila ine ?hanga yo pharuwaho ya ?o vha yo sedza n?ha. Izwi zwi thivhela u bvu?a ha mikando hune hu nga bvelela musi ?hanga yo pharuwaho yo sedza fhasi.
﻿
﻿U itela u fhungudza u sa mama zwavhu?i na u farea ha ?hungu ya ?amu, mme vha nga fara ?hungu mulomoni musi ?wana a tshi khou mama. Hu nga kha ?i shumiswa tshithu tsha u tsireledza ?hungu kana na ?hungu ya bo?elo.
﻿
﻿Vhomme vha tea u ?u?uwedzwa u lingedza n?ila dzo fhambanaho dza u mamisa uri vha kone u vhona uri ya khwine ndi ifhio, tsumbo, u fara ?wana o tou tswii o livhana na ?hungu. Izwi zwi fhungudza khonadzeo ya u tshipiwa kana u bvu?a ha mikando nga ningo. Arali mikando ya dzhena ningoni, sa izwi i tshilu?i tsha tsiko, a i vhaisi lukanda lwa nga ngomu ha ningo.
﻿
﻿Kumamisele kwavhu?i a kwo ngo tea u fhira minetse dza 30 nahone ?wana u tea u thoma u mamiswa nga u ?avhanya nga hune zwi nga konadzea nga murahu ha musi o bebiwa.
﻿?wana a nga mamiswa lunzhi u fhira ane a vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho, a nga mamiswa awara tharu dzi?we na dzi?we. 
﻿
﻿Tshithu tshine tsha shumiswa kha u vala ?hanga ya mulomo yo pharuwaho (Obturator) na tshone tshi nga thusa. Tshi shumiswa kha dzilafho ?a zwa mano na ?haha zwi songo dzulaho zwavhu?i (orthodontic), kana ha shumiswa phuleithi ya u vala fhethu ho pharuwaho kha ?hanga ya mulomo. Izwi zwi thusa kha uri u mamisa ?wana nga n?ila ifhio kana ifhio hu tshimbile zwavhu?i. Vhomme vha nga dovha hafhu vha shumisa n?ila ya u fara kana u imisela ?amu n?ha ?i vhukati ha gunwe na minwe na u ?i pwanyeledza u itela u thusa kha u bva ha mikando. U vhea ?hodzi ya munwe kha ?hanga ya mulomo yo pharuwaho zwi ?o ita uri hu valee zwavhu?i musi ?wana a tshi mama.
﻿
﻿Naho zwo ralo, hu na zwithu zwi si zwavhu?i malugana na u mamisa ?wana a re na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho:
﻿
﻿?wana a nga kha ?i si kone u fara kana u mama, nahone izwi zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u sa vha na vhukoni u ita uri hu vhe na mutsiko wa nga ngomu mulomoni u si wavhu?i.
﻿a) Mme khathihi na ?wana vha nga hanganea zwi tshi khou itiswa nga tshifhinga tshilapfu tsha u mamisa, hune ?wana a vha a tshi khou kon?elwa u mama.
﻿b) Mikando a i bvesi, zwine zwa ita uri ?wana a si wane pfushi dzo teaho. Ngauralo, ?wana ha aluwi zwavhu?i
﻿c) Musi vha tshi mamisa zwi a kon?a u ?ivha uri ndi mikando mingafhani yo bvaho na yo mamiwaho. U shumisa mikando yo tou hamulelwaho kha bo?elo zwi nga thasulula iyi thaidzo. Vha khwa?hisedze uri ?wana u nukadza ma?eiri awe lunzhi. Izwi zwi khwa?hisedza uri ho ngo fhelelwa nga ma?i.
﻿d) Mme vha nga vha na zwilonda zwa ma?amu arali ?wana a sa kokodzi mikando yo linganaho.
﻿
﻿
﻿U hamulela mikando bo?eloni vha mamisa ?wana nga bo?elo zwi ita uri ?wana a wane mikando nga nn?a ha u tou mamiswa ?amu.
﻿Arali u mamisa hu tshi khou tshimbila nga n?ila yavhu?i, zwi a takadza nga maan?a, fhedzi arali hu sa khou tshimbila zwavhu?i, mme a nga tendelwa uri a hamule mikando a mamise ?wana a tshi khou shumisa i?we ya n?ila dzo sumbedzwaho. Naho hu uri mme u ?u?uwedzwa uri a mamise ?wana mikando, tshifhinga tshinzhi a zwi shumi.
﻿
﻿
﻿U MAMISA ?WANA A RE NA ?HANGA YA MULOMO YO PHARUWAHO BO?ELO
﻿
﻿
﻿Ndi khwine u mamisa ?wana bo?elo u fhirisa u mu ?isa nga lebula kana nga tshubu, vhunga zwi tshi mu gudisa u mama, zwine zwa dovha hafhu zwa vha zwithu zwa ndeme kha u khwa?hisa dzi?haha na u mu thusa kha u kona u amba. Kanzhi u mamisa ?wana ?amu zwi a kon?a, u mamisa ?wana bo?elo ndi zwone zwine zwa takalelwa nga maa?a. Arali zwi tshi konadzea, mikando i tea u hamuliwa ya mamiswa nga bo?elo.
﻿
﻿?wana u tea u vha a songo tou tswithithi tsho?he musi a tshi khou mamiswa. Uhu ndi hone vhuimo ho teaho vhune ha ita uri mikando i kone u tsela fhasi zwavhu?i. Zwi dovha hafhu zwa thusa kha uri i songo dzhena kha tshubu dzine dza ?anganya n?evhe ya vhukati na tshipi?a tshine tsha vha vhukati ha mulomo na gulokulo.
﻿
﻿
﻿?hungu dza mabo?elo dzi tea u vha dza latex nahone dzi vhe thethe u fhirisa u vha dza silikhoni. ?hungu i nga vhiliswa lunzhi u itela uri i vhe thethe. ?hungu ya tshibande ine ya vhidzwa ?Nuk? na dzi?we dza tshivhumbeo tshi fanaho na tshenetsho dzo tea u shumiswa kha vhana vhane vha vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho, nahone i nga takalelwa nga vhathu vhane vha shumana na zwa u khakhulula mano a songo vhumbeaho zwavhu?i kana vhane vha thivhela zwenezwo. I?we ?hungu yavhu?i ndi ya Pigeon latex, ine ya vha na mulomo wa ?hiraiengele. Bo?elo ?ine ?a pu?edzea na ?one ndi ?avhu?i u fhirisa ?o tou omaho te, vhunga vha tshi nga ?i pwanyeledza uri mafhi a kone u dzhena mulomoni wa ?wana.
﻿
﻿
﻿?hungu dza Latex na dza Nuk
﻿
﻿?hungu ine ya vha na mulomo muhulwane wo ?oweleaho kana yo tshewaho nga u fhambanyisa i bvisa mafhi zwavhu?i. Izwi zwi itiwa ngauri u kokodza zwi a kon?a nahone ?wana u neta nga u ?avhanya. Naho zwo ralo buli a ?o ngo tou tea u vha ?ihulwanesa nga n?ila ine mafhi a ?o tou bvesa nga vhunzhi musi bo?elo ?o dzheniswa mulomoni wawe vhunga a tshi ?o tshipiwa. Mafhi a tea u tou rotha nga zwi?uku. Vha tea u shumisa nele?e yo phuliwaho arali vha tshi ?o?ou phula buli ?ihulwane. U phula buli ?o itaho tshifhambano kha ?hungu, vha tea u i shanda, vha tshi fhedza vha ita buli ?a tshifhambano ?ine ?a lingana 5mm vha tshi shumisa luare lwo kunakiswaho. Vha tshi fhedza vha shandulule ?hungu.
﻿
﻿?wana ane a vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho zwi a mu kon?ela u  mama nahone u neta nga u ?avhanya. Uri ?wana a kone u mama zwavhu?i, ndi khwine u shumisa ?hungu ine ya vha na buli ?ihulwane ?ine la fhira ?o ?oweleaho kana ?a tshifhambano vhunga zwi tshi ita uri mafhi a bve zwavhu?i.
﻿
﻿?hungu i?we na i?we na bo?elo zwine zwa shuma zwavhu?i zwi tea u shumiswa! Uri bo?elo na ?hungu zwi shuma zwavhu?i vha ?o zwi vhona nga musi ?wana a tshi mama zwavhu?i, a tshi vha na tshileme tsho teaho nahone vha tea u ?iphina nga u mu mamisa. Arali ?wana a tshi khou kona u mama zwavhu?i nga ?hungu na bo?elo zwo ?oweleaho, vha zwi shumise nga hune vha nga kona. Vha nga khetha zwi?we na zwinwe, tenda zwa vha zwi tshi wanala nahone zwi tshi swikelelea kana zwi sa ?uri. Naho zwo ralo, hu na ?hungu dza tshipentshela dzo itelwaho vhana vhane vha vha na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho. Ho wanala uri dzine dza shumisea zwavhu?i ndi dzi tevhelaho:
﻿
﻿* Mead-Johnson Cleft Lip/Palate Nurser i na zwi tevhelaho:
﻿Bo?elo ?i re na ?hungu ya pu?asitiki thethe ine ya pu?edzea nahone ?o itaho tshibande ?a dovha ?a ita tshikwaere. Izwi zwi thusa kha uri mu?hogomeli a kone u ?i pu?edza lune ?wana a ?o kona u wana mafhi o teaho.
﻿
﻿* ?hungu yo lapfa nahone yo sekena u fhira ?hungu dzo ?oweleaho, nahone i na buli ?o itaho tshifhambano kha ?hodzi yayo. Buli ?o itaho tshifhambano a ?i bvu?isi mafhi nga nn?a ha musi ?wana a tshi khou mama kha ?hungu yeneyo. Mafhi a bva fhedzi musi ?wana a tshi khou mama. Tshikalo tsha u mama na u pu?edza bo?elo nga mu?hogomeli zwi a vhekanywa  
﻿* Kanzhisa ?hungu yo ?oweleaho i nga dzhena kha bo?elo ?a Mead-Johnson, naho hu uri hu anzela u vha na u bvu?a ha mafhi musi ho shumiswa ?hungu ya thungo, mafhi ha tou bvu?a nga maan?a, tshine vha nga ita ndi u ambadza ?wana bibi.
﻿* Mabo?elo a Mead-Johnson a wanala Afurika Tshipembe, naho hu si kha fhethu ha u rengisa mishonga (khemisi dzo ?oweleaho) (Kha vha sedze kha sia?ari ?a 13)
﻿* Bodelo ?a Mead-Johnson ?i nga shuma zwavhu?i kha vhana vhane vha vha na Pierre Robin Sequence
﻿* Naho mabo?elo a Mead-Johnson a ane a la?iwa nga murahu ha u a shumisa; a nga kha ?i ?anzwiwa a dovha a kunakiswa nga mishonga ya u vhulaha zwitshili a dovha a shumiswa. Fhedzi a vho ngo tendelwa u a dzhenisa kha oveni ya microwave  kana u a ?anzwa nga tshisibe tsha u ?anzwa thundu dza u ?ela.
﻿
﻿Bo?elo ?a Haberman Feeder  ?i na zwi tevhelaho:
﻿
﻿* ?hungu thethe ndapfu, nahone ?i fara mafhi ane a lingana 29ml
﻿* ?hungu i re na buli ?o tou tshewaho nga lufhanga ?ine ?a nga kona u laula u sa bva ha mafhi, u bva ha mafhi ho linganelaho, na u bvesa ha mafhi.
﻿* ?hungu thethe i nga pwanyeledzwa zwavhu?i kana ya litshedzwa u itela u thusa ?wana musi a tshi khou mama.
﻿* Bo?elo ?a Haberman Feeder ?i shuma zwavhu?i kha vhana vhane vha vha na Pierre Robin Sequence.
﻿* He?i bo?elo ?i a ?uresa. ?i a wanala Afurika Tshipembe, naho ?i sa wanali fhethu ho ?oweleaho ha u rengisa mishonga (khemisini), fhedzi ?i wanala kha vha?isi vha zwibveledzwa zwa Medela (kha vha sedze kha sia?ari ?a 13). Feeder hu vha hu sethe ine ya katela zwithu zwo vhalaho zwi no nga sa bo?elo, khephe, disiki, valuvu na ?hungu.
﻿* Haberman Feeder a yo ngo tendelwa u shumiswa kha vhana vhane vha sa kone u midza zwavhu?i, vhane zwa kon?a uri mafhi a fhire kha mikulo yavho.
﻿
﻿NGELETSHO DZA U ANGAREDZA MALUGANA NA U MAMISA ?WANA NGA BO?ELO
﻿
﻿?hungu i tea u vha yo fariwa nga mulomo wa ?wana uri i vhe i nga fhasi ha ?hanga ya mulomo kana yo kwamana na phulethi ya u ?ela. Izwi zwi ita uri ?wana a kone u pwanyeledza lulimi lwawe, na ?hungu kha shambo, ngauralo a kona u mama mafhi. Arali ?hungu nga ngomu ha mulomo yo tou tswii, i ?o pwanyeledzwa kha ?hanga ya mulomo yo pharuwaho, izwi zwi ?o ita uri mafhi a ye ningoni hu si mulomoni.
﻿
﻿Vhunga ?wana a tshi nga kokodza muya munzhi musi a tshi khou mama, u fanela u bo?iswa tshifhinga tsho?he, ndi uri minetse mi?anu mi?we na mi?we. Arali ?wana a tshipiwa, vha tea u litsha u mu mamisa, u tea u ba?amiswa kha magona, khokhola dzavho dzo vhewa vhukati ha maha?a awe. Vha tshi fhedza vha phumule mafhi kha ningo yawe. Arali ?wana a bvela phan?a na u tshipiwa , vha ?o tea u mu mamisa nga u ongolowa, nahone mafhi ho ngo tea u kwama u swika murahu kha mukulo. ?hungu ine ya vha na buli ?i?uku, ine ya bvisa mafhi ma?uku, i nga thusa kha u thivhela u tshipiwa.
﻿
﻿Zwi nga vha zwi tshi lenga, fhedzi zwo tea uri mubebi a songo fhela mbilu, nahone a ?i fhe tshifhinga tsho linganaho tsha u mamisa. U mamisa ho ?oweleaho a ho ngo tea u fhira minete ya 30 ? 45 nga awara 3 u isa kha dza 4 dzi?we na dzi?we. Tshifhinga tsho?he ?wana u tea u vha o fariwa nga n?ila ya u sumbedza lufuno, a tshi khou ambiwa nae na u mu farafara kana u mu kuvhatedza nga n?ila ya u sumbedza lufuno. Itshi ndi tshifhinga tsha ndeme tsha u vhumba vhushaka ha tsinisa vhukati ha mme na ?wana.
﻿
﻿DZI?WE N?ILA DZA U NEA ?WANA ZWI?IWA ZWINE ZWA SI KATELE U MAMISA 
﻿
﻿Ndeme ya u mama yo ombedzelwa, fhedzi arali u mamisa ?wana ?amu kana bo?elo zwa vha zwi sa shumi, kana ha wanala uri dokotela o itaho muaro kha mulomo wa ?wana a tshi khou themendela uri idzi n?ila mbili dzi vhe dzo imiswa lwa tshifhinganyana u swikela muaro u tshi fhola, hu nga shumiswa dzi?we n?ila. Idzo n?ila dzi katela u ?isa nga khaphu, nga sirinzhi, ?iropa kana tshipuni/lebula
﻿
﻿
﻿U ?ISA NGA KHAPHU
﻿
﻿U ?isa nga khaphu ndi i?we n?ila yavhu?i, yo tsireledzeaho, yo kunaho, i leluwaho nahone i sa ?uri, nahone i nga shumiswa kha u nea ?wana mikando yo hamulwaho kha ?amu. Vha shumise khaphu ?hukhu sa Baby Cup Feeder ya 40ml ine ya wanala kha vha?isi vha zwibveledzwa zwa Medela. Vha i ?anzwe vha dovhe vha i kunakise, nga murahu ha afho vha shele mafhi a i ka?ukanye. Vha vhee ?wana kha zwirumbi zwavho, vho tika ?hoho yawe. Vha nga kha ?i putela zwan?a zwawe uri a songo kona u ritha khaphu. Vha sendedze khaphu tsini na mulomo wawe. Musi a tshi khou ralo u vula mulomo, vha dzhenise khaphu. Zwenezwo u ?o swura mafhi a re kha khaphu. Vha ite vha tshi mu awedza u swura. U ?o nwa nga n?ila ine a funa nahone u ?o langa mafhi ane a anwa. Musi o no lingana, u ?o vala mulomo a si tsha nwa. Vha dzhiele nzhele uri u nwa mafhi mangafhani nga ?uvha, hu si nga tshifhinga tshine a mama ngatsho.
﻿
﻿
﻿U NEA ZWI?IWA NGA SIRINZHI KANA ?IROPA
﻿
﻿Sirinzhi kana ?iropa zwi nga wanala khemisini nahone zwi nga shumiswa kha u nea ?wana mafhi nga u dzhenisa ?iripi nga thungo ha lu?aha lwa ?wana, u fhirisa u i dzhenisa nga mukulo. Musi vha tshi ?isa ?wana nga sirinzhi, vha tea u shumisa na silicone finger feeder ya Medela nga u i nambatedza kha sirinzhi. Mu?hogomeli wa ?wana u vhea munwe wawe wo vhambela na silicone finger feeder, zwine zwa ita uri ?wana a kone u mama munwe hone tshithu tshine tsha dzheniswa kha sirinzhi (plunger) tshi tshi khou pwanyeledzea zwavhu?i. Vha nga shumisa iyi n?ila u nea ?wana mishonga. 
﻿Medela silicone finger feeder kha sirinzhi.
﻿
﻿
﻿U NEA ?WANA MAFHI NGA LEBULA
﻿
﻿U nea ?wana mafhi nga lebula zwi dzhia tshifhinga, fhedzi iyi n?ila i nga shumiswa arali dzi?we n?ila dzi sa shumi.
﻿
﻿
﻿U ?ISA ?WANA NGA TSHUBU 
﻿
﻿Iyi n?ila i shumiswa fhedzi arali dzi?we n?ila dzi so ngo shuma kha u nea ?wana a re na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho mafhi. Tshubu i dzheniswa kha ningo ya ?wana, ya livha kha gulokulo, ya fhira phaiphi ya muya, mafhi a shelwa kha tshubu. ?wana u vha a sa khou ita tshithu, fhedzi ndi n?ila yavhu?i kha u ita uri ?wana a tshile na u vha na tshileme tshavhu?i. Hu themendelwa uri ?wana u tea u ?u?uwedzwa u mama ?ami, tsumbo, ?ami yo itelwaho vhana vhane vha vha na thaidzo ya mano na dzi?haha (Orthodontic) ya Nuk, nga maan?a nga tshifhinga tsha musi a tshi khou newa mafhi. Izwi zwi ?o ?u?uwedza uri a kone u mama zwavhu?i, zwine zwa vha zwa ndeme kha u aluwa ha ?haha na u kona u amba. Zwi ?o dovha zwa gudisa ?wana uri musi a tshi khou mama, thumbu yawe i a ?ala! Nga nn?a ha izwo, ?wana u tea u vha o farwa nga n?ila yo teaho ya musi a tshi mamiswa kana a tshi newa zwi?iwa. Arali zwi tshi konadzea, u nea ?wana mafhi nga tshubu zwi tea u imiswa nga u ?avhanya nga hune zwi nga konadzea.
﻿
﻿TSIRAVHULWADZE YA MULOMONI
﻿Vha nga vha vha tshi shumisa n?ila ifhio kana ifhio ya u nea ?wana mafhi, fhedzi ndi zwa ndeme uri fhethu ho?he u mona na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho hu tea u dzula ho kuna. Nga murahu ha u mamisa kana u nea ?wana zwi?iwa, vha mu nee ma?i ma?uku o vhiliswaho a fholiswa nga bo?elo u itela u bvisa zwi?iwa zwo salelaho kha ?hanga yo pharuwaho. Vha nga shumisa kutandana kwo putelwaho nga mu?ali kwo nukalaho (bud) u kunakisa ?hanga ya mulomo yo pharuwaho. Arali zwi?iwa zwa kuvhangana henefho, zwi ?o ?angana na maduda a u bva mulomoni na ningoni zwa vhumba tshithu tsho khwa?haho tshine tshi nga ita uri fhethu afha hu kavhiwe nga zwitshili.
﻿
﻿Maipfi a u fhedza a ?hu?huwedzo: Musi tshileme tshawe tshi tshi khou ralo u engedzea, u ?o aluwa a vha na maan?a, magumoni  a kona u shumisa ?hungu i?we na i?we na bo?elo, kana a shumisa khaphu.  A zwo ngo tea u lenga u fha ?wana a re na ?hanga ya mulomo yo pharuwaho zwi?iwa zwo khwa?haho, nahone u tea u farwa sa vha?we vhana nga hune zwi nga konadzea. 
﻿
﻿* Zwibveledzwa zwa Medela zwi wanala kha mavhengele a vhana a zwenezwo, dzi?we dzikhemisi na kha vhosisi?a vho gudelaho kana vhane vha shuma nga zwenezwo, kana zwi nga odiwa nga u shumisa Vha?isi vha zwibveledzwa zwa Medela: Jane Pitt kha +27 11-788-9102/72. Zwibveledzwa zwi nga rumelwa na zwenezwo shangoni nga vhuphara.
﻿* Mafhungo malugana na uri vha nga wana hani Mead ? Johnson Cleft Palate Lip/Palate Nursers, kha vha kwame Melrose Park Pharmacy kha +27 11 ? 887-8156/7.
﻿* ARALI VHA TSHI ?O?A U BVELA PHAN?A NA U VHALA.
﻿
﻿   Arvedson, J.C na Brodsky L. (2002) Pediatric Swallowing and Feeding: Assessment and Management (2nd Ed.)  Singular Thomson Learning, Canada.
﻿
﻿Miller, CK. Na Kummer, A.W.(2001) ?Feeding Problems of Infants with Cleft Lip/Palate or Craniofacial Anomalies? in Kummer, A.W. Cleft Palate & Craniofacial  Anomalies Singular Thompson Learning, Canada
﻿
﻿Sidoti, E.J.and Shprintzen, R.J ? Pediatric Care and Feeding of the Newborn with Cleft? in Shprintzen, R.J and Bardach, J (1995) Cleft palate Speech Management: A Multidisciplinary Approach Mosby, St. Louis
﻿
﻿ARALI VHA TSHI ?O?A NGELETSHEDZO DZI?WE NA THUSO
﻿
﻿Kiliniki ya havho yapo kana sibadela
﻿Sibadela tsha havho tshapo
﻿Inthanethe@http//:www.cleftline.org kana http//:www.widesmiles.com 
﻿
﻿Ipope-O-Tshege
﻿
﻿Dzindivhuwo ndi dzi livhisa kha vhashumisani na nne Vho ? Phurofesa Brenda Louw na Vho- Phurofesa Gerald Gavron malugana na thuso na thikhedzo zwa ndeme, nga maan?a ndi livhuwa Vho ? Norman Pearce na Tshigwada tsha Marketing tsha Netcare vhe vha bveledza i?i ?i?walo. 
