MAITELE ANE A NGA TEVHEDZELWA NGA TSHIFHINGA TSHA GOMELELO

MARANGAPHANḒA

Afrika Tshipembe ḽi na zounu dza kilima dzo fhambanaho dzine dza ita uri hu vhe na u fhambana kha u bveledziswa ha zwa vhulimi. Nga u angaredza, iḽi shango ḽo oma, fhedzi a ḽo ngo tou oma tshoṱhe vhunga ḽi tshi wana mvula ya 500mm nga ṅwaha ḽi tshi vhambedzwa na ine ya waniwa kha dzhango ḽoṱhe nga ṅwaha ya 800mm. U fhambana ha kilima ndi tshithu tsha tsiko, fhedzi ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa uri kha sentshari yo fhiraho ho vha na u engedzea ha gese ya greenhouse zwi tshi khou itiswa nga nyito dza vhathu dzi no nga sa indasiṱiri, u rema miri, nz. Mawanwa a ṱhoḓisiso nga ha u fhambana ha kilima kha Tshipembe ha Afrika a khou sumbedzisa uri muya ( “mean air” ) kha ḽa Afrika Tshipembe u ḓo engedzea nga 1,5 degree Celsius kha sentshari i ḓaho. Izwi zwi khombo kha mveledziso ine ya khou bvela phanḓa, zwi dovha hafhu zwa kwama na mutakalo wa vhathu, ikonomi ya shango ḽoṱhe na nyimele ya mupo vhunga zwi tshi amba uri hu ḓo vha na nyimele dza mutsho dzi si dzavhuḓi dzi no nga sa magomelelo na miḓalo na zwiṅwe-vho.


Afrika Tshipembe ḽo khethekanywa nga zwifhinga zwiraru zwa mvula: mvula dza vhuriha kha Tshipembe Vhukovhela, sia ḽine mvula ya na ṅwaha woṱhe kha Phendelashango ya Tshipembe na mvula ya tshilimo kha shango ḽo salaho. Mvula i khou fhungudzea u bva kha zwipiḓa zwa shango zwa vhubvaḓuvha na vhukovhela ha shango. Mvula ya Afrika Tshipembe i dzulela u shanduka nahone i ita uri shango ḽi songo vha na zwibveledzwa zwinzhi zwa vhulimi.

Vhulimi vhu katela nyito dzoṱhe dza ikonomi u bva kha zwa vhubulasi u swika kha u inga ndeme, nahone ndi sekithara ya ndeme kha ikonomi ya Afrika Tshipembe naho i sa tou vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwibveledzwa zwa tshiṱangani nga vhuḓalo (GDP). Vhashumi vha bulasini, vhalimi na miṱa yavho na vhone vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo na malamba avho kha zwiḽiwa na dzitshumelo, kana musi vha tshi renga mbeu uri vha kone u bveledza zwiliṅwa. Nga iyi nḓila vhulimi vhu vha sekithara ine ya vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha nyaluwo na mveledziso. Nyimele dzi si dzavhuḓi dza mutsho na kilima zwi ḓo tshinyadza zwiliṅwa nga maḓi ane a ḓo vha o ḓalesa mavuni na u oma ha mavu tshifhinga tshoṱhe zwi sumbedza uri vhukati ha zwiṅwe zwiwo uri zwi ḓo konḓa uri vha kane zwibveledzwa kana zwiliṅwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ḓo amba thambulo kana vhushai ha vhathu vhane vha tshila nga zwa vhulimi.

Gomelelo ḽine Tshipembe ha Afrika ḽa vha naho u bva nga 2002 ndi tsumbo ya zwine zwi nga vhangwa nga u shanduka ha kilima kha miṅwaha i ḓaho, nahone zwi nga amba uri hu ḓo bveledzwa zwiliṅwa zwiṱuku. Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo (Mulayo wa vhu 57 wa 2002) na wone u ṱuṱuwedza uri hu vhe na u khwaṱhisedzwa na u ombedzelwa kha u thivhela na u fhungudzwa ha zwiwo nga u shumisa mafhungo a mutsho na kilima na zwiṅwe.

ADRM i khou ṋetshedza vhueletshedzi ha ṅwedzi nga ṅwedzi vhune ha vha na maitele ane a ḓo shumiswa nga vhalimi kha nyimele dza zwino dza kilima. Hu ḓo waniwa uri aya maitele a tea u khwaṱhisedzwa na u bveledzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi uri a kone u pfeseswa nga vhashumi vhoṱhe.

Maitele a tevhelaho a nga shumiswa nga vhalimi nga tshifhinga tsha gomelelo:

2. U BVELEDZA ZWIḼIWA
2.1 U nanga mavu
• Vha nange mavu o teaho tshiliṅwa, tsumbo, muṱavha kha mavhele na vumba kha luvhele
• Vha nange masimu a songo dzengamaho uri maḓi a songo kona u elela

2.2 U lugisela tsimu
• Arali zwi tshi konadzea vha songo shumisa mavu o faranaho kana a magwada
• Vha shumise dzembe ḽa u pwasha magwada u itela midzi uri I kone u swikelela maḓi o vhulungwaho na pfushi
• Vha songo engedzedza tsimu ya u bveledza zwiliṅwa zwi songo tea
• Vha ite uri mavu a vhe a hwasaho u itela u fhungudza vhuḓimuwi
• Vha shumise nḓila dza u lima dza u tsireledza mavu, tsumbo, u sa lima, u sa limesa, u ladza tsimu, nz
• Vha thivhele mavu u ita magwada nga u thivhela mitshini mihulwane u fhira vhukati ha masimu. Izwi zwi nga swikelelwa nga u shumisa tshishumiswa tsho teaho kha lushaka lwonolwo lwa mavu


2.3 U nanga tshiliṅwa na u tshi ṱavha kana u tshi zwala
• Vha nange zwiliṅwa kana zwimela zwine zwa konḓelela gomelelo
• Vha songo gobelela fhasi-fhasi nga maanḓa mbeu ya mavhele ngauri i ḓo dzhia tshifhinga u mela u fhirisa i songo dzhenelelesaho mavuni.
• Vha songo ṱavha kana u zwala mbeu i fanaho fhedzi, kha vha ṱanganyise, tsumbo, vha zwale mavhele na ṋawa kha tsimu nthihi. Izwi zwi ḓo thusa mulimi u vhuelwa nga tshiṅwe tshiliṅwa arali tshiṅwe tshi songo ita zwavhuḓi
• Kha vha shumise tshifhinga tshithihi tsho ḓoweleaho tsha u zwala arali zwo tea nahone vha tevhelele khasho kana mvumbo ya mutsho na kilima tshifhinga tshoṱhe. Vha ite ndugiselo malugana na zwiliṅwa zwa tshifhinga tshipfufhi, tsumbo, mulivhaḓuvha
•  Vha ṱavhe zwimela zwine zwa siana nga dzivhege
• Vha songo shumisa zwiliṅwa zwiswa nahone zwi sa ḓivhei nahone vha songo shumisa tshomedzo dzi songo teaho.
• Tshifhinga tshoṱhe vha lime zwiliṅwa nga u sielisana

2.4 Ndangulo ya zwiliṅwa
• Vha ite uri zwimela zwi siane nga tshikhala tshi linganaho
• Vha ṱavhe zwiliṅwa zwine zwa tsireledza na u shela mathukhwi u itela u fhungudza vhuḓimuwi
• Vha ṱahulele tsheṋe tshifhinga tshoṱhe
• Vha shumise maitele a tshikale a u nyora
• Vha ṱole malwadze na zwikhokhonono tshifhinga tshoṱhe
• Vha shumise nḓila dza u kuvhanganya maḓi, tsumbo, u ita zwidaṅwana, migero na miduthwa ya mavu

Vhalimi vhane vha lima mavhele vha tea u dzhiela nṱha zwi tevhelaho:

U ṱavhela u mela:
• Vha ṱavhe kana vha gobelele nṱha vhunga mbeu yo gobelelwaho fhasi i tshi melela nga fhasi ha mavu y ambo ḓi fa.
• Vha songo shelesa manyoro tsini na mbeu vhunga i tshi nga swa.

Ḽiga ḽa u mela
• Nga murahu ha musi yo mela, tshimela tshi ḓo bva maṱari. Uri vhele ḽi vhe ḽo vhina kana ḽo swika kha ḽiga ḽa u mela, ḽi tea u vha na maṱari maṋa u swika kha a fumirathi.
• U shaea ha pfushi na maḓi afha hu nga si vhange tshinyalelo ya tshoṱhe, fhedzi naho zwo ralo, u mela ha malelebvudzi hu nga thithisea khathihi na mbeu nga nḓevhe nga nḓevhe.

Tshifhinga tsha u vhea: Tshifhinga tsha ndeme tshine tsha ṱoḓa maḓi

• Tshifhinga tsha u thoma nahone tsha ndeme tsha u vhea vhana ndi u bva malelebvudzi kha ṱhodzi ya nḓevhe ya vhele. Hafha hu ṱoḓea maḓi o linganaho, vhunga u shaea ha maḓi zwi tshi ḓo ḽengisa u wa ha muvula na u mela ha malelebvudzi zwa ita uri hu songo kaniwa tshithu.
• Datumu dza u zwala kana u ṱavha dzi tea u nangiwa nga vhuronwane u khwaṱhisedza uri iḽi ḽiga ḽi tshimbilelana na nyimele dzavhuḓi dzo ḓoweleaho
• Maga a Blister (ndi ḽiga ḽine thoro dza vha dzitshena dzi tshi vhonadza nga ngomu, soft dough na hard dough stages (ndi musi thoro dzo ita suko) na one ndi a ndeme kha maga a u vhea vhana. U shaea ha maḓi afha hu nga ita uri hu vhe na thoro dzi si dzavhuḓi na u sa kana tshithu.
• Ḽiga ḽa full dent ḽi tevhela ḽiga ḽa hard dough nahone itshi ndi tshifhinga tshavhuḓi tsha u tshea furu. Hu tea u vha na murongwe wo linganaho, naho u shaea ha maḓi hu tshi nga ita uri hu kaniwe zwiṱuku na thoro dzi si dzavhuḓi.


U vhibva na u kana

• U vhibva ndi ḽiga ḽa u fhedza ḽa u bveledza mavhele.
• Mulimi u tea u lavhelesa murongwe une wa vha hone kha thoro u itela u thoma u kana musi mavhele o vhibva. Afha ndi musi murongwe kha thoro u fhasi ha 15%. Malwadze ane a tea u dzhielwa nṱha nga itshi tshifhinga ndi u sina ha tsinde kana mudzi na malwadze a mukope.

2.5 Zwikhokhonono na malwadze
Nga u angaredza hu tea u shumiswa ndangulo ya zwikhokhonono yo ṱanganyiswaho kha tshifhinga tshoṱhe tsha u lima zwiliṅwa. Izwi zwi katela zwi tevhelaho:	
• Ndangulo ya u thivhela: Iyi nḓila i shuma zwavhuḓi, fhedzi hu si hune malwadze a vha o tou hulela vhunga u sa nga shumi zwavhuḓi nahone i ita uri hu vhe na ndozwo khulwane.
• Ndangulo ya ndimo: Iyi nḓila i katela u liṅwa ha mavu vhuria, u bvisa tshene, u nanga zwiliṅwa na u vhekanya kana u shandukisa zwifhinga zwa u lima kana u zwala.
• Ndangulo ya tsiko kana ya mupo: izwo zwi bvelela musi maswina a mupo a tshi vhulaha zwikhokhonono. Izwi zwi nga thivhelwa nga u shumisa mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono ine ya sa ḓo vhulaha zwimela kana zwiliṅwa nahone ine ya vhulaha na zwiṅwe zwikhokhonono.
• Zwiliṅwa zwi sa pfani na zwikhokhonono

2.6 U RENGISA MIROHO
U bveledza miroho zwi ḓura nga maanḓa u fhirisa zwiṅwe zwiliṅwa. Zwiṅwe zwa zwiitisi zwenezwo ndi risiki ya makete une wa dzulela u shanduka na ṱhoḓea khulwane ya miroho, nḓisedzo ya khwaḽithi dzi fanaho kha makete. Tshiṅwe hafhu zwiliṅwa zwa miroho zwi ṱoḓesa maḓi. u bveledza maitele a u maketa ndi zwa ndeme malugana na u wana mbuelo kha u bveledza miroho, hu nga vha hu na gomelelo kana hu si na. Musi hu tshi khou lavhelelwa uri hu nga vha na gomelelo, ndi zwa ndeme uri hu vhe na vharengi na mavhengele a zwiliṅwa kana zwibveledzwa zwa gireidi ya fhasi. Vha tsitse mbadelo dza u kana, u paka na dza u maketa arali zwi tshi konadzea. Zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo zwi nga shumiswa kha khamphani dza u phurosesa miroho. Idzi nḓila a dzi tou vha nnzhi, fhedzi hu nga vha na khonadzeo ya thengiso. Vha kwame mavhengele a re na vhukoni hu tshee na tshifhinga malugana na u ita idzi ndugiselo.

3. NDANGULO YA ZWIFUWO
• Vha fuwe zwifuwo zwavhuḓi nahone vha khwaṱhisedze uri vha a zwi vhala tshifhinga tshoṱhe na u dzudzanya tshiṱoko zwavhuḓi (vhuhulwane ha sambi)
• Vha wane nomboro ya fhasisa ya kholomo dzine dzi nga tshila nga fhasi ha nyimele dzi si dzavhuḓi ḽi vhe ḽone sambi ḽavho ḽa ndeme.
• Vha ṱhogomele kholomo dzavho dza tsadzi dzine dza kha ḓi vha ṱhukhu na zwifuwo zwavho zwa kale zwine zwa si tsha dzwala.
• Vha rengise tshiṅwe tshiṱoko na zwine zwa si tsha dzwala musi hu tshee na zwiḽiwa zwo linganaho
• U netshedza zwiḽiwa zwo teaho na zwṅwe zwiḽiwa u itela u ṋetshedza pfushi dzo teaho vhunga pfulo nga tshifhinga tsha gomelelo kanzhisa i tshi vha i na pfushi dzi songo linganaho.
• Vha shumise masalela a zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo sa zwiḽiwa kana furu nga tshifhinga tsha shishi. Afha vha ṱhogomele uri masalela eneo ha na mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono vhunga izwi zwi tshi nga thithisa mutakalo wa zwifuwo zwavho.
• Vha shandukise nyito ya ndangulo ya zwifuwo u itela u katela zwimela zwine zwa navha kana zwa tanda kana u litshisa zwinamana u mama tshifhinga tshi sa athu swika, vha aluse zwifuwo zwiṱuku.
• Nga zwifhinga zwi si zwavhuḓi, vha ise zwifuwo gammbani vha zwi ṋee zwiḽiwa.
• Vha shumise zwibveledzwa zwa maḓaka apo
• Vha lange nzulatshinya na malwadze a zwifuwo tshifhinga tshoṱhe.
• Vha ṋee phukha dzo amaraho na dzine dza khou mamisa zwiḽiwa nga nḓila yo teaho
• Vha lengise zwifhinga zwa vhudzekani ha zwifuwo nga zwifhinga zwa gomelelo.
• Vha thome u fulisa phukha hune ha kha ḓi vha na pfulo yavhuḓi
• Vha ite uri zwisima zwa maḓi zwi vhe kule na kule u itela uri pfulo I songo fhela tsini na zwisima
• Vha ṱavhe miri yo khwaṱhaho kana miṱuku u itela uri zwifuwo zwiṱuku zwi kone u fula
• Arali mvula i tshi khou lenga u thoma u na, vha ṱavhe tshifushathakha kana zwiliṅwa zwine zwa hula nga u ṱavhanya zwi no nga sa teffe, babala kana milete zwine zwa ḓo shumiswa nga zwifhinga zwa gomelelo
• Vha ṱahulele tshene kana miri i sili tshifhinga tshoṱhe.


3.1 NḒILA DZA U ṊETSHEDZA ZWIḼIWA NGA ZWIFHINGA ZWA GOMELELO
Nga zwifhinga zwa gomelelo vha tea u wana nḓila ya u ṱhogomela zwifuwo zwavho.
• Kha vha wane fulufulu ḽine ḽa ṱoḓiwa nga pfulo ine ya vha hone kana fulufulu ḽine ḽa vha hone kha furu yo vhulungwaho vha kone u thoma u ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa pfulo kana zwiḽiwa.
• Zwiṅwe zwiḽiwa zwine zwa bva kha goroi, siṱhirasi, nḓuhu zwi nga shumiswa sa zwiḽiwa kha zwifuwo khathihi na vhurotho ho omaho na mufumbu
• Vha ṋetshedze kholomo dziminerala dzo teaho “muno, khaḽisiamu, na phosphorus” ndi zwone zwa ndeme.
• Fulufulu ndi tshone tshiḽiwa tsha fhasisa nga tshifhinga tsha gomelelo. Dzithoro, heyi, na zwibveledzwa zwine zwa bva kha zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga shumiswa u ṋetshedza fulufulu. Mulayo nga u angaredza a si u ṋetshedza zwiḽiwa zwine zwa fhira 2.5% ya tshileme tsha muvhili sa nyengedzedzo. U fhirisa afha zwi ḓo thithisa tsukanyo ya zwiḽiwa zwa furu.
• Arali mvula ya na, vha ite uri kholomo dzi fule kha mafulo oṱhe nga hune zwi nga konadzea, nga maanḓa hune ha vha na hatsi vhunzhi.
• Mafulo ane a vha na gomelelo a nga kha ḓi vha na ṱhahelelo ya fulufulu, u amara ha zwifuwo hu nga tsa nga itshi tshifhinga, nahone nga itshi tshifhinga hu nga shumiswa mulivhaḓuvha na zwiṅwe zwiḽiwa zwa dziphurotheini.
• Maṱeṱe a dzikhuhu ndi zwiko zwi sa ḓuri nahone zwo tsireledzeaho zwa phurotheini, dziminerale na fulufulu zwa kholomo dzo fuwelwaho nama. Dzithoro na maṱeṱe a dzikhuhu zwa (40-45% zwo ṱangana) zwi nga fhungudza ṱhoḓea ya pfulo nga 20-40%
• Arali zwi tshi konadzea vha hire maṅwe mavu a pfulo na u fhungudza phimo ya tshiṱoko tsha masimu avho.

3.2 U RENGISA ZWIFUWO
Tshifhinga tsha u rengisa tshiṱoko na nyimele ya tshiṱoko ndi zwa ndeme vhukuma. Mafhungo nga ha makete kana thengiso ya kale u thusa kha u wana u shanduka ha ndeme ya zwiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo na musi ḽo no fhela.  U fhungudzwa nga vhuronwane ha nomboro dza 
tshiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo ndi muhumbulo wavhuḓi nga maanḓa.

	3.2.1 U RENGISA TSHIṰOKO

• Arali tshiṱoko tsho rengiswa phanḓa ha musi gomelelo ḽi tshi thoma, kanzhi mitengo i vha khwine ngauri tshiṱoko tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi ya makete. Nahone zwi ita uri hu songo vha na u shumiswa ha tshelede malugana na u renga zwiḽiwa.
• Vha fuwe tshiṱoko tshine tsha ḓo vha lelutshela u tshi ṱhogomela nahone tshine tsha ḓo dzwala kana tsha ḓisa mbuelo nnzhi nga murahu ha gomelelo. Tsumbo. Nngu kanzhisa dzi vhuedza u fhira kholomo. U lapfa ha tshifhinga tsha gomelelo zwi ita uri iyi nḓila i vhonale uri i a shuma vhukuma.
• Arali tshifhinga tsha gomelelo tshi tshipfufhi, nahone ha rengiswa phesenthe ṱhukhu ya tshiṱoko, tshiṱoko tsho salaho tshi ḓo lilisa nga u engedzedza kushumele u ya nga tshifuwo nga u tsa ha phimo ya tshiṱoko. Zwi nga si tsha vhuya zwa tea uri hu rengiwe tshiṅwe tshiṱoko.
• Musi tshifhinga tsha gomelelo tshi tshilapfu nahone ho rengiswa tshiṱoko tshinzhi, tshithu tsha ndeme ndi vhukoni ha u renga hafhu tshiṱoko nga mitengo yavhuḓi musi nyimele i tshi khwinifhadzea.
• Mitengo ya zwifuwo nga murahu ha gomelelo a si kanzhi I tshi gonya lwo kalulaho, ngauri zwikwama zwa tshelede a zwi tshe na tshithu.
• U rengiswa ha tshiṱoko nga u ṱavhanya kana mathomoni a gomelelo zwi ḓo ḓisa tshelede ya u ṱhogomela bulasi kana dzinzwalelo, dzine dza ḓo thusa uri bindu ḽi bvele phanḓa tshifhinga tshilapfu.
• Musi gomelelo ḽi tshi khou ralo u bvela phanḓa, vha rengise tshiṱoko u swika musi vho sala nga zwifuwo zwiṱuku zwavhuḓi, zwa tsadzi zwa biridi zwine zwa ḓo vha zwa ndeme musi hu tshi vha na gomelelo nahone zwine zwa ḓo kona u dzwala nga tshifhinga tshenetsho.
• Vha thene zwifuwo zwa tshinna nga zwifhinga zwa gomelelo ḽa tshifhinga tshilapfu u thivhela u anda ha tshiṱoko.

4. NDANGULO YA TSHUMISO YA MAḒI

4.1 Tshumiso ya maḓi muṱani na ngadeni ya hayani
• U londola zwiko zwa maḓi zwi re hone
• U fhelisa tshene ya maḓini
• U langa u tambisa maḓi na ndozwo yao
• U lugisa phaiphi dzine dza bvuḓa u thivhela u tambisea kana u lozwea ha maḓi hu songo teaho
• Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwi tea u shumiswa, tsumbo, u kuvhanganya maḓi a mvula mahayani.
4.2 U sheledza
• Vha sheledze hu tshi rotholela u itela u fhungudza vhuḓimuwi, nga maanḓa nga madekwana
• Vha nange mbeu yo teaho ine vha ṱoḓa u i ṱavha vha tshi khou dzhiela nṱha kilima
• Vha sedzuluse na u lugisa thulusi dzoṱhe na mitshini yo teaho ya tsheledzo
• Vha dzhiele nṱha ḽeveḽe ya madamu na u tevhedzela nyiledzo malugana na maḓi tshifhinga tshoṱhe

4.3 Maḓi a u nwa a zwifuwo
• Vha vhone uri hoṱhe hune zwifuwo zwa fula hone hu vhe na fhethu ha u nwa maḓi u itela u thivhela u phaḓalala ha malwadze.
• Vha khwaṱhisedze uri hu vha na maḓi o linganaho nga khalaṅwaha yeneyo nahone vha vhulunge arali zwo tea.
• Vha shumise maḓi zwavhuḓi nahone arali zwisima zwoṱhe zwo xa, vha vhige izwo nga u ṱavhanya kha Muhasho Wapo wa zwa Maḓi na Maḓaka.

5. NDANGULO YA MAḒAKA
• Vha pime vhuhulwane ha fhethu ha pfulo (tsumbo, Tsedzuluso ya tshinyadzo yo vhangwaho nga gomelelo; zwoṱhe nyimele na u dzengama ha mafulo) khathihi na u vha na tshiṱoko tsho teaho. Mavu kana fhethu hune ha vha na khonadzeo khulwane ya mukumbuluwo hu nga kwamiwa nga u fuleseswa nga zwifhinga zwa gomelelo, ngauralo vha tea u vhona uri fhethu afho hu vha ho khavariwa nga hatsi ho linganaho.
• Vha wanisise nga ha fhethu ha pfulo nga u nanga nḓila kana maitele ane a tshimbilelana na nyimele, weaner ( u netshedza zwiṅwe zwiḽiwa zwa thungo) i tshi vhambedzwa na u bveledziswa ha kholomo, zwi tshi ya nga lushaka lwa ḓaka na mvula.
• Vha vhone uri fhethu havho ha pfulo ho khethekanywa nga dzigammba na u ita uri dzigammba dzi sielisane (vha shumise pfulo ya u sielisana); vha ṱhogomele zwifuwo zwine zwa khou fula tshifhinga tshoṱhe, vha tshi khou tevhedzela mulayo wa u “fula hafu ha sala hafu” u thivhela u fhela ha pfulo.
• Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele u fhela ha pfulo ngauri zwi vhulaha ḓaka. Izwi zwi vhangiwa nga u vha na tshiṱoko tshinzhi.
• Vha vhale miri na miri miṱuku ine ya vha hone; iyi miri i nga remiwa ya tshetshekanywa u itela u netshedza zwifuwo nga zwifhinga zwa nyimele dza shishi
• Vha ṱahulele ḓaka ḽi sa ṱoḓei na tshene vhunga zwi tshi pikisana na zwimela malugana na u wana maḓi kana murongwe mavuni na fhethu ha midzi
• U khwaṱhisedza mafulo a tsiko nga u ṱavha miri ine ya hula nga u ṱavhanya u khwinisa phurotheini dzi re hone na u hula ha “dzisward” na fhethu hoṱhe.
• Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele mililo ya ḓaka nga u sedza mvumbo ya mutsho na u vhea tshithivhelamulilo ho fanelaho
• Vha tea u dzula vha tshi khou ṱola tshithivhelamulilo u itela u thivhela u tshinyadzwa nga mulilo zwi songo tea, nga maanḓa nga tshifhinga tsha u fhisa mililo. Vhane vha fhisa ḓaka vha tshi itela ndondolo kana u tsireledza vha khou eletshedzwa uri vha dzhiele nṱha Mulayo wa Mililo ya Ḓaka wa vhu 101 wa 1998 une wa bula uri muṋe wa mavu u a kombetshedzea u lugisela na u ṱhogomela tshithivhelamulilo na u khwaṱhisedza uri, ho sedzwa mutsho, kilima, mavu na zwimela zwa fhethu henefho zwi a tevhedzelwa nga u dzhenisa tshithivhelamulilo (Ndima ya 4 ya Mulayo wa Lushaka wa Mililo ya Maḓaka wa vhu 101 wa 1998)
• Dzi tea u vha dzo ṱanḓavhuwa na u lapfa uri dzi kone u thivhela mililo ya maḓaka u pfukela kha mashango a tsini.
• A dzi vhangi mukumbuluwo wa maḓi
• A dzi ho tsini na zwithu zwine zwa fara mulilo nga u ṱavhanya zwine zwi nga u fhirisa.

Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo (Mulayo wa vhu 57 wa 2002) u ṱuṱuwedza Mavunḓu, vhathu na vhalimi u asesa na u thivhela kana u fhungudza zwiwo nga u shumisa zwitsivhudzi zwa mafhungo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga kha vhathu.

Vhalimi vha ṱuṱuwedzwa u sedza zwitsivhudzi zwa vhulimi na mutsho kha Muhasho wa zwa Vhulimi na mvumbo ya mutsho kha Tshumelo ya zwa Mutsho ya Afrika Tshipembe ṅwedzi muṅwe na muṅwe. Vhalimi vha dovha vha eletshedzwa uri vha tea u shumisa aya mafhungo na vhaṅwe.

Dairekhithoreithi ya Ndangulo ya Zwiwo na Khombo ya Vhulimi i ṱoḓou livhuwa dairekhithoreithi dzi tevhelaho: Sisiṱeme ya u bveledza zwimela, Mveledziso ya Zwifuwo na Maḓi, Mveledziso ya Tshumiso ya Maḓi na Tsheledzo, Mutakalo wa Zwifuwo, Mutakalo wa Zwimela khathihi na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi na Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe malugana na thuso ye ya ṋetshedzwa kha u ṅwala iyi bugu.









