Vhalangi na vharangaphanḓa vhoṱhe vha madzangano a si a muvhuso (dziNGO)
Vhashumelavhapoiraḓo yoṱhe ya Phalamennde
Vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha
Vhashumeli vha mutakalo
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana  na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza  iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho  malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha tshine vha khou tshi shumela.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa  vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi  A (H1N1) 2009. 
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha  mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou  ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori)  kha ḽifhasi  ḽoṱhe)  na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa. 
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana  2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa  wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo  phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo  ndi ṱoḓa u ombedzela uri  u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe. 
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa  nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha  vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 – vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme. 
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa. 
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo. 
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela: 
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso 
u vhavha ha misipha na vhuṱungu 
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza  
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a  vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo: 
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu 
Vhafumakadzi vha vhaimana 
Vhathu vhane vha tshila na  HIV na AIDS 
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela  tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma: 
U fhelelwa nga muya 
vhuṱungu kha khana 
u ṱanza hu sa imi 
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na: 
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi. 
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho: 
Gauteng		51% 	
Kapa Vhukovhela	30%	
KwaZulu-Natal	7%	
Kapa Vhubvaḓuvha	4%	
Limpopo		2,4%	
Mpumalanga		1,9%	
Devhula Vhukovhela		1,8%	
Fureisitata		0,7%	
Kapa Devhula	0,1%	
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State		nthihi
Kwazulu-Natal            nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso  a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo. 
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha. 
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa  Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano. 
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho: 
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara  zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.  
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi  ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi,  khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela – sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza  Afrika Tshipembe. 
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO 
DATUMU: 
