MARAGA: 70 TSHIFHINGA: AWARA 2
﻿Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumimbili 12.
﻿PFESESANI
﻿Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
﻿Khethekanyo IṄWE NA IṄWE i ṅwalwe kha siaṱari ḼISWA.
﻿Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
﻿Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo nakhethekanyo ya maipfi.
﻿Kuvhekanyelwe kwa nomboro dza mbudziso kha ku tevhelwe sazwe zwa dzudzanyiswa zwone kha iḽi bammbiri ḽa u linga.
﻿KHETHEKANYO YA A
﻿Vhalani mafhungo a re kha TSHIPIḒA TSHA 1 na a re kha TSHIPIḒA TSHA 2 nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzi atevhelaho. Shumisani maipfi aṋu nga nnµani ha musi ho pfi nishumise a re mafhungoni e na ṋewa. Mbudziso dza tshipiµa tsha 1dzi thoma kha 1.1 dza guma kha 1.8, ngeno dza TSHIPIḒA TSHA 2
﻿TSHIPIḒA TSHA 1
﻿Luimbo lwa Lushaka
﻿U imba ndi tshipiµa tsha mvelele tsha lushaka luṅwe na luṅwe. Riimba musi ri madakaloni na zwililoni. Vhathu vha tshi shuma mishumo i konµaho vha a imba, zwa vho ita uri vha pfe mishumo iyo i tshi vho nga yo leluwa. Izwi zwi tou nkhumbudza mafhuwe iwe vhathu.
﻿Afrika Tshipembe ndi shango ḽa tshakha dzo fhambanaho. Hu na nyambo dza fuminthihi dza tshiofisi. Nga nnµa ha nyambo hedzi hu kha µi vha na dziṅwe dzine dza ambwa. Roṱhe ro vhofhekanywa nga maipfi a re kha tshiphugaṱhalu tshashu ane a ri, 'IKE E:/XARRA//KE.' Nga Tshivenµa zwi amba uri 'Vhofhanani inwi tshakha dzo fhambanaho.' Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ri na luimbo lwa lushaka. Luimbo holu lu anzela u imbwa kha miṱangano yoṱhe yapoḽitiki. Ngalwo ri vha ri tshikhou livhuwa na u humbela Muvhumbi uri a fhaṱutshedze shango ḽashu ḽa manakanaka. Lwone lu imbwa nga nyambo nṋa.
﻿Ndi zwavhuµi uri ri µivhe zwiṱukuṱuku nga ha luimbo holu. Lwo sikwa nga
﻿Luimbo lwa lushaka lu imbiwa nga nyambo nṋa. Bulaniluthihi lwa nyambo idzo. 
﻿Ṋeani mbuno mbili dzine dza sumbedza zwine luimbo lwa lushaka lwa imbelwa zwone. 
﻿Ndi nnyi we a engedza luimbo lwa lushaka, nahone o lu engedza nga vhulapfu vhungafhani? 
﻿No lavhelesa tshiphugaṱhalu nga vhuronwane, ambani urimaipfi a re kha tshiphugaṱhalu o ṅwalwa nga luambo-µe. 
﻿Bulani zwivhili zwe Langenhoven a ita u tikedza lushaka lwa hawe.
﻿Luimbo lwa lushaka lwo imbwa lwa u thoma musi hu tshi khou itea mini ?
﻿Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni tikedze nga u khoutha zwi bvaho mafhungoni.
﻿Sontonga o vha a songo dzhena tshikolo. 
﻿TSHIPIḒA TSHA 2
﻿PFANELO DZA VHANA
﻿Muthu muṅwe na muṅwe u fanela u µivha pfanelo dzawe. Pfanelo na vhuµifhinduleli zwi tou nga zwiḽai zwivhili zwa vhurotho zwomametshedzwaho nga boµoro. Uri vhana vha kone u swikelela pfanelo dzavho hu fanela u vha na thikhedzo khulwane i bvaho kha vhabebi, vhaunµi, na muvhuso. Vha fanela u aluswa nga nµila ine vha vha na vhuµifhinduleli uri vhumatshelo havho vhu vhe havhuµi.
﻿Vhana vha µitika nga vhabebi kana vhaunµi vhavho. Vha na pfanelo ya uri vha ṋewe zwiḽiwa zwine vha ḽa vha fura. Vha fanela u fhaṱelwa vhudzulo havhuµi, nahone vha fanela u wana dzilafho dzikiḽiniki, zwibadela, dziṅangani na huṅwe-vho. Hu na vhabebi vhanzhi vhane pfanelo hedzi vha si dzi dzhiele nṱha,ha dovha ha vha na vhana vha sa µivhi uri pfanelo iṅwe na iṅwe ina vhuµifhinduleli ho teaho.
﻿Ndi pfanelo dza vhana uri vha aluswe nga lufuno vho tsireledzea. A vho ngo tea u fhandekanywa na vhomme avho. Hune zwa konadzea vhana vha fanela u aluswa nga vhabebi vhavho. Vhaholefhali vha fanela u farwa zwavhuµi, vha dzhena zwikolo, vha gudela mishumoyo fhambanaho uri na vhone vhutshilo vhu vha takadze. Zwi a mangadza u vhona vhaṅwe vhabebi vho sokou dzula na vhana vhavho vha vhaholefhali vha sa vha londi, nahone hu si na zwine vhakhou ita u khwinisa vhumatshelo havho.
﻿U dzhena tshikolo ndi pfanelo ya ṅwana muṅwe na muṅwe. Hafha ndi hone hune Muhasho wa Pfunzo wa shela mulenzhe u sa phuphuledzi. Vhana vha wana pfunzo ya fhedzi u bva kha gireidiR u swika kha gireidi 12. Zwi tou vha khombekhombe uri ṅwana a
﻿NSC dzhene tshikolo u swika a tshi vha na miṅwaha ya 15. Vhana a vho ngo tea u ḓidzhenisa kha ḽifhasi ḽa mishumo i re khombo kha mutakalo wavho, mishumo ine ya nga khakhisa pfunzo dzavho, mishumo ine yanga hoṱefhadza mivhili yavho na ine ya nga tshinya mikhwa yavho.Vhana vha tea u vha vhone vhathu vha u thoma u tsireledzwa arali hu na khombo.
﻿Ndi pfanelo dza vhana u tsireledzwa kha tshiṱalula. Hu nga vha zwikoloni kana ngafhi; vhana a vho ngo tea u ṱalulwa ho sedzwa lukanda, vhurereli kana mbeu. Vha fanela u aluswa nga nµila inevha pfesesana, vha konana, uri hu vhe na mulalo na vhuthihi vhunga Afrika Tshipembe ḽi shango ḽa tshaka dzo fhambanaho.
﻿Muhasho wa Pfunzo u tikedza vhagudi nga u ita zwifhio? 
﻿Mafhungo a tevhelaho ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwamuthu? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Zwi khombekhombe uri ṅwana a dzhene tshikolo u swika a tshi vha na miṅwaha ya 15. 
﻿Vhana vha Vharema a vho ngo tea u dzhena tshikolona vhana vha Vhatshena. 
﻿Vhana vha a tendelwa u rengisa halwa tshipotoni. 
﻿Vhana vha vhaholefhali vha tea u dzhena tshikolo.
﻿Bulani pfanelo NTHIHI ya ṅwana ni dovhe ni sumbedze navhuµifhinduleli hawe khayo. 
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
﻿Nga maipfi a re vhukati ha 80 na 90 ṅwalani phara i re na mbuno dza sumbe ni tshi khou nweledza zwiito zwivhi zwine vhagudi vha zwi ita musi vhe zwikoloni. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi ena a shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
﻿MATSHILISANO A VHAGUDI ZWIKOLONI.
﻿Muthu ndi muthu nga muṅwe. Muthu arali a dzula e eṱhe u vhulawanga vhuludu. Zwikoloni vhagudi vha vha vho kuvhangana nga vhunzhi. Ndi henefha hune vha fanela u µiphina hone nga utshilisana zwavhuµi. Hu na vhagudi vhanzhi vhane vha tshila vha songo vhofholowa nge vhaṅwe vhagudi vha si vha fare zwavhuµi.
﻿Mulayo wa shango u lwa na vhufobvu nga nungo dzoṱhe. Fhedzi henefha zwikoloni vhagudisi vha ṱanganedza milandu minzhi inevhaṅwe vhagudi vha vhiga uri vho tswelwa zwishumiswa zwavho sadzibugu, dzipeni, dzikhaḽikhuḽeitha, dziruḽa na zwiṅwe. Muthu a tshi tswa u vha a tshi khou vhaisa muṅwe.
﻿Vhagudi vhane vha tswa zwishumiswa zwa vhaṅwe henefha zwikoloni,na musi vho no bva zwikoloni vha µi isa phanµa na vhufobvuhavho. Vhaṅwe vha a huvhadzwa kana vha vhulahwa vhe kha vhutshinyi honovhu. Vhunzhi ha vhathu vha re thumbuni ya lukhohe ndi mafobvu.
﻿Khethululo ndi tshithu tshine tshi si ṱoµee na luthihi kha muvhuso wa demokirasi. Hu na vhagudi vhane vha nyala vhaṅwe ngevha vha vhaholefhali, nge vha kavhiwa nga HIV na Aids, ngelukanda lwavho lu si fane na lwavho, nge vha si vhe lushaka luthihi navho, nge vha si vhe mbeu nthihi navho kana nge vha sivhe kha vhureleli vhuthihi. Zwikoloni hu nga µifha vhukuma musi vhagudi vha tshi tshila vha tshi ṱanganedzana, vha sa nyalani.
﻿Hu µi nga vhagudi vha zwiambo zwi sa µadzi mudzio, vhane khavhomaṱamba ha tou vha makwanµani, vha khou anda ano maµuvha. Vhagudi vhenevha vha sema vhaṅwe kiḽasini, vha pfala vha khou ṱavha mikosi ya maṱamba na zwiambo zwi songo µaho nga
﻿Zwa vhukunzi-vho na zwone ndi zwiṅwe zwithu zwo bvaho nµilani zwine vhaṅwe vhagudi vha ṱhoho dzo µalaho maµi vha µidzhenisa khazwo. Vhagudi vhanevha vha µiphina nga u rwa na u dzhielavhaṅwe zwi re zwavho. Vha shengedza vha re na nungo ṱhukhu khadzavho nga nµila i sa konµelelei. Hone-ha, khunzi dzenedzi a dzinakelwi nga zwithu u ya thambo. Dzi fhedza dzo huvhadzwa nga vhathu dzi songo vhuya dza zwi lavhelela. Vhagudi vha fanela u ṱongisa vhukoni na vhutsila, hu si vhukunzi lini.
﻿Hu na vhaṅwe vhagudi vhane vha bvafha u shuma mishumo yatshikolo vha kopa kha vhaṅwe nga swili, naho vhaṋe vhayo vha safuni vha fhedza nga u vha rwa.
﻿Vhukuma zwikoloni zwashu a ḽo ngo lala.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
﻿KHETHEKANYO YA C : PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
﻿Mafhungo asia, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no a tevhela:
﻿Khombe yo pandamedza tshiendangolo tshe tsha shushedzamukegulu we a vha a khou ka vhuluvha ha pfungwi nga u musemela maṋo. Tshikegulu tsha khuvhe tsho ṱanula zwirethembilu i muṱanani. Tshi tshi swika muṱani tsha khukhulana na tombo, tshe fhasi hwiri. Vhuḽa vhuluvha ho µo bikwa nga muvhuye wa iḽa mbuyavhuhadzi yatsho.
﻿Topolani dzina ḽithihi ḽi si shumise fhungoni ḽi pfalaho. na tshiduna ni ḽi 
﻿Ṅwalani ipfi ḽo teaho talelwaho ni dovhe ni pfalaho. vhudzuloni ha iḽo ḽo ḽi shumise fhungoni ḽi 
﻿Mutumbu na magumo zwa vhurifhi ha tshiofisi asizwi, zwivhaleni ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela:
﻿Topolani mafhungo MAVHILI a songo teaho kha
﻿Yo fara tshedza tshaṋu. I µo ni takula.
﻿Ri ṋekedza khoso kha masia a : Khomphuyutha, Ndango ya masheleni, Ndango ya vhashumi, Ndango ya mbambadzo na Ndango ya mabindu.
﻿IBE Vhoṱhe vha fhelela hone. Hu ṱanganedzwa vha mbadelo dzo fhelelaho.
﻿Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha khungedzelo iyi? 
﻿Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha zwifanyiso zwo shumiswaho. 
﻿Bulani tshithu TSHITHIHI tsha ndeme tsho ṱahedzwaho kha khungedzelo iyi. 
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 30
