PFESESANI
﻿KHETHEKANYO YA B: Manweledzo 
﻿KHETHEKANYO YA C: Luambo 
﻿Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
﻿Khethekanyo IṄWE na IṄWE i tea u thoma kha siaṱari ḼISWA. Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
﻿Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
﻿Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao:
﻿Vhafuwi Vho- Galaguni vho vha vhe khonani yanga ya mbiluni. Ro tamba roṱhe ri kha ḓi vha vhaswa, ro ya muḽani roṱhe, ro dzhena roṱhe phuraimari ya Mambo, ro dzhena roṱhe sekondari ya Vuledzani he vha litsha vhe kha murole wa vhumalo nga ṅwambo wa vhudakwa. Naho zwo ralo, nṋe na vhafuwi ro vha vhathu vha somolanaho zwa haṋwani u swika Mudzimu a tshi ita lufuno lwawe. Hafhu Vho-Galaguni kha nṋe vho vha vhe si muthu zwawe - ndi ṅwana wa malume. Nda dzula nde goo, ndi a vha humbula, nga mbilu nda ri zwikambi zwo ḽa shaka ḽanga.
﻿Hu na thaidzo nnzhi dze Vho- Galaguni vha ṱangana nadzo musi vha tshi kha ḓi fema. Ndo lingedza u vha kaidza na u vha eletshedza, ha tou vha u shela maḓi nṱha ha tombo. U vha sosa havho zwo vha pwashela muḓi. Vhaṱanuni vho vha vha tshi dzulela u didwa musi muhulwane yo wela mativhani. Vho konḓelela vha vhuya vha ri zwi siwa zwi tshi vhonwa. Izwi zwo mbo ita uri musanda hu bve tshirunzi. Wo vha u tshi ḓo tou vha musanda-ḓe u si na vhaṱanuni, mavoḓa na mazhinda? Vhakololo vho ita zwenezwiḽa zwine ra zwi ḓivha zwauri mafhuri a tevhela luranga. Ho vha hu si na zwine vha nga ita vhunga zwa u isa malani zwo vha zwi tshi vho ri ndi bva vhubvo ngauri tshelede ya u lifha milandu na nduvho yo vha i tshi vho fhelela zwikambini.
﻿Muvhili wa khonani yanga wo vha u mavhadzi fhedzi. Ḽiṅwe ḓuvha vho ri u wa vha gekhana na tombo vha kulea maṋo mavhili a luṱaha lwa nṱha a zwitumukanyi. Miṅwe ya minwe yavho yo vha yo holefhala nge vha lwa na tshiṱaka tsha murenzhe nga mavili vha tshi ri ndi muthu ane a khou vha thivhela nḓila. Izwi zwo itea nga madekwana hu sa vhonadzi zwavhuḓi.
﻿U khou nthivhela nḓila? Ndi tshi tumba na iwe u a tumba? Ndi tshi takuwa na iwe u a takuwa? Shango ndi ḽanga heḽi, u ḓo nnḓivha ṋamusi."
﻿Ndi lunzhi Vho-Galaguni vha tshi eḓela mmbeteni vhuongeloni ha Tshiseluselu. Fuvhalo ḽiṅwe ḽi tshi fhola ho vha hu tshi ḓa ḽiṅwe. Ndi humbula ḽiṅwe ḓuvha ndo ya u vha ṱolela henefha vhuongeloni musi vha tshi mmbudza uri Tshisinavhute o vha hushula mala vha tshipotoni tsha Vho-Muofhe. Vha tshi tibula tshiḽelo nangoho nda wana tsho rungwa. Ndi tshi vha eletshedza uri kha vha mu vulele dokethe, a vho ngo tenda, vho ri vha ḓo mu wana musi vha tshi bva.
﻿Nga u vhona hu si tshe na tshivhuya na tshithihi musanda, vhomakhadzi na makhotsimunene vho langana uri ndi khwine vha tshi tshimbidza khosi yavho. Ndi fhaḽa-ha vha tshi hwala Vho-Galaguni nga goloi vha vha isa ha dzembelekete vhomaine Vho-Hlengani uri vha vha ṱanzise halwa; ṱhamusi vha ḓo ri musi vha tshi vhu vhona vha vhu ila, zwithu zwa vhuyelela ngonani. Ndi henefha he mativha a vho xa, zwo itiswa nge vhomaine vha ṋea musanda washu mushonga wa falo vho u ṱerekisa vhukuma. Vho ri u nwa vha thoma u golola, nungo dza mbo ḓi ṱhoṱhela. Vhomakhadzi vho rindidza mashaka nga u vha vhudza uri tenda tanzhe ḽa nnḓu ya vhuhosi ḽi hone. Ho mbo ḓi thoma u pfala zevhezevhe ḽa uri Masephenene u ḓo vhumbwa khosi hu si kale.
﻿Fhano kha ḽa Dumbula ndi nṋe dokotela wa u thoma. Ndi na sedzhari dzi re na tshivhalo vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni. Ndo ḓiilisa kha zwikambi u bva hanani. Ndi tshi humbula khonani yanga Galaguni ndi tsengisa na miṱodzi ngauri musi ri kha ḓi vha phuraimari ho vha hu si na a mu fhiraho. Arali a ṱutshele zwikambi, a konḓelele tshikolo, o vha a tshi ḓo vha e na zwivhuya zwi fhiraho zwanga. Pfunzo ndi ifa ḽavhuḓi, fhedzi muthu o ḓiṋekedzelaho kha zwikambi u ḓo tou i sumba. Arali hu si kole zwikambi ndi musi ri na khosi.
﻿Nga muhumbulo wo µalaho sumbedzani uri ndi zwifhio zwine muṅwali a ṱoḓou ri funza nga mafhungo aya.
﻿Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Galaguni na muṅwali?
﻿Vho-Galaguni vho vha vha tshi vhusa shango ḽifhio?
﻿Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai. Ni tikedze phindulo yaṋu nga u topola zwi re mafhungoni aya.
﻿Muṅwali na Vho-Galaguni vho vha tshi vhudzana tshiṅwe na tshiṅwe.
﻿No ṱalela tshifanyiso ni vhona tshi na vhushaka-µe na mafhungo e na vhala?
﻿Minwe ya vhamusanda yo holefhadzwa hani?
﻿Ndi ngani vhamusanda vho vha vha tshi vho balelwa u ṱunḓa?
﻿Inwi ni vhona unga ndi ngani vhokhotsimunene na vhomakhadzi vho nanga u isa vhamusanda ṅangani ya tshirema u fhirisa u vha isa ha dokotela?
﻿Vhamusanda vho lovha hani?
﻿Ndi nnyi ane a ḓo vhumbwa khosi vhudzuloni havho?
﻿Ṅanga ye Vho-Galaguni vha iswa khayo ndi ya lushaka-ḓe?
﻿Ndi ngani vhamusanda vho vha vha sa litshi u nwa halwa naho vha tshi ṱangana na zwi konḓaho?
﻿Ndi tshini tshine na sola kha vhutshilo ha vhamusanda? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Ndi ngani vhafumakadzi vha Vho-Galaguni vho shavhela mahayani?
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u a nweledza nga mbuno dza SUMBE ni tshi bvisela khagala maga a tsivhudzo a musi muthu a tshi shumisa pharafeni. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 80 na 90. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a samari yaṋu.
﻿Vhathu vha shumisaho pharafeni miṱani yavho vha tea u zwi ḓivha uri i khombo vhukuma. Hu na maga a tsireledzo ane vhathu vha tea u a dzhiela nzhele musi vha tshi ṱoḓou shumisa pharafeni. Musi muthu a tshi khou bika nga tshiṱofu tsha pharafeni ha tei u bva nḓuni a tshi sia tshi tshi khou duga tshi tshoṱhe. A nga ḓi ri musi a tshi vhuya a wana bukuṱa ḽa mulilo ḽo ṱangana.
﻿Musi muthu a tshi bvela nnḓa u fanela u vha o dzima luvhone kana tshiṱofu tsha pharafeni. Izwi zwi ita uri muṱa wawe u vhe wo tsireledzea kha khombo ine i nga vhangwa nga u shumisa pharafeni. Mikhukhu minzhi yo no swa ya ṱhoṱhela nga thaidzo yeneyi ya u sia zwiṱofu kana mbone dzi shumisaho pharafeni dzo fungwa.
﻿Muthu a shumisaho zwishumiswa zwa pharafeni u tea u vha o zwi vhea fhasi semenndeni nahone ho linganelaho uri i sa thengathenge, arali ya tevhutshela semenndeni i a ṱavhanyedza u phumulea. Tshiṅwe tshine tsha tea u dzhielwa nzhele ndi tsha uri a hu tei u seriswa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni ngauri arali muthu a tou khakha a dzinginyisa tshishumiswa itsho tsho fungwa, labi ḽi nga vho ṋanga mulilo.
﻿Hu tea u vha na gokoko ḽa muṱavha ḽine ḽa dzula ḽi tsini u itela arali mulilo u nga sokou ṱaha, muṱavha wonoyo u ḓo shuma u dzima mulilo. Maḓi a songo vhuya a shumiswa kha u dzima mulilo. A nga ṋaṋisa mulilo. Muthu a nga namba a tou shumisa luphuse lu dzimaho mulilo lune lwa tou rengiswa.
﻿Mentshisi u songo vhuya wa vhewa tsini na pharafeni, nahone pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwe zwa vha zwi na zwinwiwa ngauri ṅwana a nga doba a nwa a tshi vhona unga ndi zwinwiwa. Hezwi zwi nga sia a tshi nga ḓi lovha.
﻿Vhana kha vha vhudzwe uri pharafeni i khombo, nahone vha songo vhuya vha siwa tsini na zwishumiswa zwa pharafeni.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
﻿Vhalani mafhungo aya, ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
﻿Ḓuvha ḽe ra ya u dzhia dziripoto dza vhana vhashu tshikoloni tsha Fundudzi ndi nga si ḽi hangwe. Ndi tshi tou ṱanganedza ripoto ya dukana ḽanga ndo wana ḽo phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa, nahone ḽo dzhia vhuimo ha u thoma kha vhagudi vha ḓana. Ndi tshi khou pembela ndo takala, ndo fara na ṱanga ḽa mphwe sa muthu ane a khou ṱanga tshikona, nda vhona ṱhama yanga Mainganya o farelela luṱaha o ṱungufhala. Mathina ḽia ḓana ḽawe ḽi ḓivhelwaho u peta voho na vhukunzi ḽo dovha u feila. O mbo ḓi ṱuwa ri songo onesana. Ndi tshi ya muḓini wawe ndo wana a tshi khou ṋea khuhu dzawe mbili thoro dza mavhele. Ro mbo ḓi dzhena nḓuni, a thoma u ntoololela uri o dinwa nga mini. Ho ngo ṱhaphudza ḓana ḽawe ḽi songo mu dzhena haṋwani. Ndi vho sokou pfa ḽi tshi ri , "A si zwone baba. Havhaḽa vhagudisi vha tou mmbenga."
﻿No sedza ipfi ḓana, ni vhona vhuḓipfi ha muambi vhu vhufhio musi a tshi amba nga ha ṅwana wa ṱhama yawe?
﻿Ipfi ṱanga ḽo shumiswa mafhungoni ayo sa homonimi. Inwi ri ṋeeni ṱhalutshedzo dzaḽo mbili dzo fhambanaho.
﻿Fhungoni ḽa u fhedzisa hu na mbofho. I topoleni ni i ise kha thenda.
﻿Vhalani mafhungo asia uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
﻿Tshiṱeṱe
﻿Mafhungo aya ndi tshibveledzwa-ḓe/ḽiṅwalo-ḓe?
﻿Tshibveledzwa itshi tsha vhudavhidzani tsho livhiswa kha vhafhio?
﻿Hu na maipfi a songo ṅwalwaho nga nḓila yone. Ri ṋeeni one no a ṅwalulula nga nḓila yo teaho.
﻿Ho ṱahela mini kha phendelo ya tshibveledzwa itshi?
﻿Ṱalelani iyi khungedzelo uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso:
﻿Bulani dzina ḽa magazini yo kungedzelwaho.
﻿Magazini iyi i bva lungana nga ṅwedzi? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Magazini iyi i rengiswa nga vhugai? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿Tshigagarukela tshi khou shuma mini?
﻿Zwithoma zwiraru zwo shumiswaho zwi khou shuma mini?
﻿Topolani dzinambumbano kha khungedzelo iyi ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho .
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
