MATHERIALA WA IEC WA VHATHU VHAHULWANE
MUTAKALO WAVHO U ZWANḒANI ZWAVHO

U THIVHELA KHENTSA NA TSWAYO DZA U THOMA DZA U TSIVHUDZA NGA HA KHENTSA

Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, ri na mushumo muhulwane wa u ṱhogomela mutakalo washu. Ri na dzipfanelo na vhuḓifhinduleli  malugana na izwi nahone izwi zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi kha Ḽiṅwalo ḽa Pfanelo dza Vhalwadze ḽa Lushaka.

Vhunzhi ha malwadze a vhangiwa nga kutshilele kwashu kune ra tou ḓikhethela, zwi no nga sa u daha, u nwesa zwikambi, na u shumisa na u shumisa pulani ya kuḽele ku si kwavhuḓi na mvelelo dza khombo dza ultra-violet.


Nḓila ya khwine ndi u thivhela khentsa, nga u tevhelela kutshilele kwavhuḓi. U thivhela khentsa nga u shandukisa kutshilele zwi a konadzea. Dzimodifiable risk factors zwo ṋetshedzwa kha thebulu, khathihi na nḓila dzo teaho dzine dza ṱoḓea u itela u swikelela na u bvela phanḓa na kutshilele kwavhuḓi.

ZWITHU ZWA NDEME ZWINE 		MAGA ANE A TEA U DZHIIWA 
ZWA SHANDUKISEA		
KANA U KHWINIFHADZEA
U shumisa pulani yavhuḓi ya kuḽele


















































Tshumiso ya zwikambi








U thivhela u kandeledzwa ha muhumbulo


























Mulaedza wa u hanedzana na u daha








Tsireledzo kha maoraḓuvha a UV













Vhuḓifari havhuḓi kha zwa vhudzekani














Kha vha nwe maḓi o linganaho
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwinzhi zwi re na mupfumu
Kha vha shumise vhukhopfu vhu songo sefiwaho kana vhu re na masephenene
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwo fhambanaho, ho katelwa na mitshelo 3 na miroho 5 yo fhambanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Kha vha  ḽe dziṋawa 3 nga vhege, (tsumbo, ṋawa tswuku na tshiḓammba; dziḽenthiḽi, na dzieregisi)
Kha vha ḽe ndevha dza u ḓadza tshanḓa (nḓuhu ) na dzimbeu (mulivhaḓuvha, linseed, mbeu ya fhuri) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Kha vha ḽe mapfura maṱuku, nga maanḓa mapfura a phukha na mapfura a miroho o khwaṱhiswaho

Kha vha bvise mapfura oṱhe ane a vhonala kha ṋama phanḓa ha musi vha tshi i bika
Vha shumise zwibveledzwa zwi re na mapfura maṱuku. (Vha songo ḽa zwiḽiwa zwine zwa vha na mapfura manzhi zwi no nga sa ṋama dzo gaiwaho kana dzo phurosesiwaho, masimba kana maḓabula o omiswaho, tshizi ya muvhala wa tshirulwane, zwibveledzwa zwa ḓeri zwine zwa vha na mapfura manzhi kana luvhomba lunzhi, oḽi dza u bika, dzitshokhoḽeithi, dzikhekhe, dzibisikiti, zwiḽiwa zwo kadzingwaho)
Vha tshintshe kubikele, vha songo shumisa mapfura kana oḽi, ndi khwine vha tou zwi vhilisa lwa tshifhinga tshipfufhi vho shela maḓi maṱuku.

Zwikambi zwi a fhaṱela muvhilini.
Vha songo nwesa zwikambi – vhafumakadzi a vho ngo tea u nwa tshinwiwa tshi no fhira tshithihi tsho linganelaho – vhanna vhone a vho ngo tea u nwa vha fhirisa zwinwiwa zwa zwikambi 2 zwo linganelaho nga awara dza 24

Kha vha vhone uri hu na u ita zwithu nga u lingana vhukati ha mushumo, muṱa, u awela na u tamba
Kha vha ambe nga ha thaidzo na muṱa wavho, dzikhonani na mufunzi
Kha vha dzhenele tshigwada tsha u tikedza 
Kha vha femele ngomu nga dziningo vha dovhe vha femele nnḓa nga mulomo musi vha tshi pfa vha na siṱiresi kana u vhilaela. Vha dovholole izwi ka 10
Kha vha ganame kana vha dzule kha tshidulo fhethu ho fhumulaho hu si na phosho vho bonya maṱo avho vha femele nga ngomu na nga nnḓa lwa minetse ya 5-10 nga matsheloni na nga madekwana, kana vha thetshelese muzika wo fholaho kana vha ite nyonyoloso dza u vha hangwisa nga ha mihumbulo i si yavhuḓi, na vhuḓipfi kana vhuḓifari.

Vha songo vhuya vha vuwa vho thoma u daha.
Arali vha tshi ṱoḓa thuso malugana na u litsha u daha, kha vha i humbele.
Vha humbele fhethu kana vhupo vhune khaho ha si dahiwe.


Vha songo dzula ḓuvhani vhukati ha 11:00 – 15: 00 musi maoraḓuvha a UV a tshi fhisesa nahone a khombo kha lukanda lwavho
Vha ambare muṅadzi na u shumisa tshiḓolo tsha ḓuvha u tsireledza lukanda
Kha vha shumise murunzi une wa vha hone
Vha tsireledze maṱo avho nga mangilasi a ḓuvha/mangilasi matswu

Vha lengise zwa vhudzekani tshifhinga tshilapfu nga hune zwi nga konadzea
Vha songo vha na vhafarisi vhanzhi vha kha zwa vhudzekani
Arali hu na tshikha ine ya bva kha vhudzimu havho, vha ime u ita zwa vhudzekani u swikela hu tshi waniwa uri vho farwa nga mini na u swikela vha tshi alafhiwa. 




Vhathu vhoṱhe vha tea u dzhiela nzhele tswayo dza u tsivhudza nga ha khentsa. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dzi nga vha hone muvhilini wavho dzi no nga sa mapundu, tshikha dzi no bva vhudzimuni na u shanduka ha tshileme. Tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine vha si dzi pfesese dzi ṱoḓa u dzhielwa nṱha na u dzhielwa vhukando ho teaho. Ngauralo zwi nga vha zwa ndeme uri vha ye kha zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoḓa thuso nga u ṱavhanya kha muphurofeshinala wa ṱhogomelo ya zwa mutakalo. 


Tswayo dza u tsivhudza nga khentsa dzi sumbedza ‘TSIVHUDZO’

- Tshanduko ya dundelo ḽo ḓoweleaho kana nyito dza mala
- Zwilonda zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa si fhole nga u ṱavhanya
- U bva malofha hu so ngo ḓoweleaho kana tshikha u bva kha buli ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re muvhilini
- U kukumuwa kana bundu kha ḓamu kana huṅwe na huṅwe muvhilini
- U zwimbelwa, kana u kundelwa u mila
- U shanduka ha phopho
- Tshihoṱola tshi sa fholi kana u hwasa ha ipfi


U waniwa ha khentsa nga u ṱavhanya na pulani ya u alafha yo teaho u bva kha muṱhogomeli wa mutakalo wa phurofeshinala, khathihi na u tevhedzela theraphi I si ya mushonga na ya mushonga, zwi nga thusa kha u langa kana u fhungudza khentsa, zwa vha thusa kha ‘u bvela phanḓa na vhutshilo havho’. U ṱanganedza tshiimo tshavho, khathihi na thikhedzo u bva kha muṱa wavho, dzikhonani na vhadzulapo ndi zwa ndeme vhukuma.

Ho wanala uri vhunzhi ha vhathu a vha koni u swikelela mafhungo a mutakalo o teaho. Iyi bugwana, ya nga ha u Thivhela Khentsa na Tswayo dza u Thoma dza u Tsivhudza i wanala nga dziṅwe nyambo dza sumbe dza tshiofisi dzine dza vha Tshivhuru, Tshithosa, Tshizulu, Tshivenda, Tshitsonga, Tshisuthu na Tshipedi.


MUHASHO WA ZWA MUTAKALO
DAIREKHITHOREITHI: MALWADZE A SA FHOLI, VHUHOLE NA GERIATRICS
