
﻿
﻿
﻿NDIMA
﻿
﻿
﻿
﻿YA
﻿
﻿
﻿
﻿2
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U FARA
﻿
﻿ZWI RE NGA NGOMU
﻿U FARA
﻿2
﻿Pulane ya ngudo
﻿2.1
﻿Ndivhotiwa
﻿2.2
﻿Ndivho ya u fara ndi ifhio?
﻿2.3
﻿Muthu u fariwa hani
﻿2.4
﻿Pfanelo dza muthu o fariwaho
﻿2.5
﻿U fhungudzwa ha pfanelo
﻿dza muthu o fariwaho
﻿2.6
﻿U shumiswa ha maand(a kha u fara
﻿2.6.1
﻿Milayo ya u shumiswa
﻿ha maand(a kha u fara
﻿2.6.2
﻿Zwithu zwine zwa tea
﻿u dzhielwa nt( ha kha u fara
﻿2.6.3
﻿Nga murahu ha u shumiswaha khani
﻿khothe dzi nga sedzulusa zwithu zwi?a
﻿2.7
﻿Ndi lini hune mapholisa vha nga
﻿thutsha muhumbulelwa ane a khou shavha
﻿2.8
﻿U shumiswa maan?a kha u fara
﻿muhumbulelwa a no khou shavha
﻿2.9
﻿Vidio kha u fara
﻿2.10
﻿Manweledzo / Mbudziso
﻿2.11
﻿U bvela khagala
﻿2.12
﻿Posit( ara dza pfanelo
﻿dza muthu o fariwaho
﻿2.13
﻿Matheria?a ane a nga shumiswa
﻿na u ma?walo o themendelwaho
﻿
﻿
﻿Zwi re nga ngomu
Zwo teaho u itiwa
Tshifhinga
2.1	Ndivho
N?         owedzo n?owedzo ya 2.1: Ndivho dza u vhala
2 minetse
2.3	Ndivho ya u fara ndi ifhio
N?         owedzo ya 2.2: Zwigwada zwa buzz
10 minetse
2.4	Pfanelo da muthu o fariwaho


2.5	U fhungudzea ha pfanelo dza muthu o fariwaho
N?         owedzo ya 2.4: Nyambedzano
20 minetse
2.6	U shumiswa ha maand(a kha u fara


2.6.1	Milayo ya u shumiswa ha maand(a kha u fara
N?         owedzo ya 2.4: Nyambedzano
10 minetse
2.6.2	Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa n?ha musi hu tshi khou shumiswa maan?a kha u fara


2.6.3	Nga murahu ha u shumiswa ha maand(a khothe dzi nga sedzulusa zwithu zwina


2.7	Ndi lini hune mapholisa vha nga thuntsha muhumbulelwa a no khou shavha?


2.8	U shumiswa ha maand(a kha u setsha muhumbulelwa
N?         owedzo ya 2.7: Nyambedzano
15 minetse
2.9	Vidio nga ha u fara
N?         owedzo 2.8: Vidio
10 minetse
2.10	Manweledzo ? Mbudziso
N?         owedzo ya 2.9: Mbudziso / Nyambedzano
﻿
3 minetse

﻿
﻿
﻿2.1 NDIVHO
﻿
﻿Musi vho no vuledza ndima iyi mugudi u fanela u kona u sumbedza u pfesesa na u ?honifha ?
﻿* Pfanelo ya u vhofholowa na u tsireledzea ha muthu;
﻿* Pfanelo dza muthu o fariwaho u ya nga Mulayotewa;
﻿* Maitele a u fara o teaho; na
﻿* U shumiswa ha maan?a ho teaho musi muthu a tshi fariwa
﻿
﻿Nga u shumisa nyambedzano ya tshigwada na zwigwada zwa buzz
﻿
﻿2.2 NDIVHO YA U FARA NDI IFHIO?
﻿
﻿U fara muthu ndi maitele a u itela zwauri muthu o fariwaho a kone ya khothe.  Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu. Ngauralo muthu mun(we na mun(we o fariwaho u fanela u fariwa nga n?ila ya vhuthu ine wa tendelana nayo.
﻿
﻿
Mulaedza wa mugudisi
﻿Posi?ara dza pfanelo dza vhathu vho fariwaho dzi hone. Posi?ara dzi fanela u nambatedzwa kha luvhondo phan?a ha musi ngudo iyi i tshi thoma.
﻿
﻿N?owedzo ya 2.1
﻿2 minetse
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 2.1
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo ndi ya u ?ekedza ndivho dza ngudo.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿* Kha vha vhalele ndivho vhagudiswa.
﻿* Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
﻿Kha vha vha ?alutshedze, arali zwo tea.
Kha vha elelwe hezwi:
﻿Uri khethekanyo ya 38 ya Mulayo wa maitele a Vhugevhenga i fha n?ila ?hukhu u fhirisa u fara u itela uri muthu a humbulelwaho a kone u ya khothe.  Ngona idzi dzi fanela u dzhielwa n?ha phan?a musi hu tshi itiwa zwa u fara ngauri khethekanyo ya 36(1)(e) ya Mulayotewa i bula zwauri ni fanela u sedza kha zwithu zwi si gathi zwine zwa thivhela u swikela ndivho (afha hu tshi khou itelwa uri muhumbulelwa a kone u ?i vhonadza khothe).  U fara hu fanela u shumiswa fhedzi sa yone n?ila ya u fhedzisa.
﻿
﻿Khethekanyo ya 38 ya Mulayo wa Maitele Vhugevhenga
﻿Ngona dza u swikelela uri muhwelelwa a kone u ya khothe u itela tsengo yawe ndi -
﻿* u fara
﻿* dakafala
﻿* n?ivhadzo yo tou ?waliwaho
﻿* mulandu u ya nga mbetshelwa i yelanaho na Mulayo uyu.
﻿
﻿
﻿U fara a si maitele a u bvisa lwa tshifhinganyana muthu kha tshitshavha hu u itela u lugisa vhupo uhu, kana maitele a u pfisa vhutungu.
﻿
﻿2.3 N?ILA YA U FARA MUTHU
﻿
﻿Muthu a nga fariwa hu na ?i?walo ?a u fara kana hu si na ?i?walo ?a u fara. Vha elelwe zwauri ndi zwa ndeme tshifhinga tsho?he u wana ?i?walo ?a u fara. Zwivhuya zwa hone ndi zwauri hezwi zwi vhea pholisa kha vhuimo havhu?i kha uri vha vulelwe mulandu na u ita zwauri u fara na na u waniwa ha vhu?anzi hu vhe mulayoni. ?i?walo ?a u fara ?i nga wanala kha madzhisi?arata kana mulamukanyi, hu tshi angaredzwa na muofisi wa pholisa o vhewaho a re kha vhuimo ha kapu?eni na u ya n?ha.
﻿
﻿Hu na zwithu zwinzhi zwine zwa nga ita zwauri muthu a fariwe hu si na ?i?walo ?a u fara. Zwinwe zwazwo ndi zwo buliwa kha khethekanyo ya 40 ya CPA.  
﻿
﻿Elelwani zwauri huna mi?we milayo ine ya bula zwauri hu nga vha na u fara hu si na linwalo, sa tsumbo, khethekanyo ya 40(2) ya CPA.
﻿
﻿
N?owedzo ya 2.2
﻿10 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo ndi ya u rera nga ha u fara na na ma?we maitele a u ita uri muhwelelwa a vhe hone khothe.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga mbudziso nga zwigwada zwivhili (zwigwada zwa buzz) (5 minetse)
﻿(kha vha shumise thirasiparentsi: N?owedzo ya 2.2)
﻿* Ndivho ya u fara ndi ifhio?
﻿* U dzhia zwauri muthu ha na mulandu zwi amba mini?
﻿* Ndi maitele afhio nga nn?a ha u fara ane a vha hone ane a nga ita zwauri muhwelelwa a ?i vhonadze khothe?
﻿2.  Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhe mihumbulo ya zwe vha rera nga hazwo. Kha vha tshimbidze nyambedzano ya u angaredza vha ite manweledzo.
﻿(5 minetse)
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* Pfanelo dza vhuthu na bugu ya u shumela ya Tshipholisa, masia?ari a 27-29.
﻿* Tshipi?a tsha vhu 38 tsha CPA.
﻿
﻿Mulayo wa u guda ngawo
﻿U sa vhona muthu mulandu
﻿Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995(4) BCLR 401 (SA) ho shumiswa u dzhia muthu a si na mulandu.
﻿* U dzhia muthu a si na mulandu hu tshimbilelana na pfanelo na u fha vhu?anzi vhune ha wanisa muthu mulandu na pfanelo ya u fhumula.
﻿* Muthu ane a khou hwelelwa mulandu ho ngo tea u thusa muvhuso uri a wine mulandu wawe. Arali muvhuso u tshi khou welela muthu, muvhuso u fanela u sumbedza hu si na u timatima uri muthu uyo u na mulandu.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿

﻿Maitele a u fara muthu o ?alutshedziwa kha khethekanyo ya 39 ya CPA.  A nga pfufhifhadzwa nga n?ila i tevhelaho:
﻿* Muthu a nga fariwa musi ho bviswa ?i?walo ?a uri a fariwe (khethekanyo ya 43 ya CPA) kana hu si na ?i?walo ?a uri a fariwe (khethekanyo ya 40 ya CPA).
﻿* Arali muthu a tshi khou ?i ?ekedzela uri a fariwe a hu na ?ho?ea ya uri a kwamiwe.
﻿* Arali muthu a tshi khou hana u fariwa hu nga shumiwa maan?a ma?we na ma?we a u ita uri muthu uyo a fariwe.
﻿* Muthu ane a khou mu fara u fanela uri zwenezwo a tshi khou mu fara, a mu vhudze uri u khou farelwa mini.
﻿* Arali muthu a tshi khou fariwa hu si na ?i?walo ?a u fara khopi ya u fara i fanela u bvisiwa arali i tshi khou ?o?iwa.
﻿
﻿Kha vha elelwe:
﻿Muthu o fariwaho u fanela u ?ivhadzwa nga u ?avhanya (kha tshifhinga tsho teaho kha vhuimo uhu) nga ha pfanelo dzo vhewaho kha khethekanyo ya 35(1) na (2) ya Mulayotewa.  Muofisi wa mapholisa u fanela u ?ivhadza na u ?alutshedza pfanelo dzo?he idzi kha muthu o fariwaho na u vhona uri muthu uyo u khou dzi pfesesa u ya nga Khethekanyo ya 35(4) ya Mulayotewa.
﻿
﻿
﻿2.4 PFANELO DZA MUTHU O FARIWAHO
﻿
﻿Muthu o fariwaho u dzhiwa sa ane a si vhe na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu na uri tshifhinga tsho?he u fanela u fariwa zwavhu?i nga n?ila ya u sumbedzwa tshirunzi na u mu ?honifha, hu tshi khou dzhielwa n?ha pfanelo kha mbofholowo na u tsireledzea ha muthu.
﻿
﻿U fara ndi n?ila ya u fhungudza muthu kha pfanelo dza vhuthu.  U fariwa hu fhungudza pfanelo dzo vhalaho dza muthu. Dzi?we dza pfanelo dza ndeme dzo fhungudziwaho ndi hedzi:
﻿
﻿* Tshirunzi tsha muthu (khethekanyo ya 10 ya Muolayotewa)
﻿
﻿Vhathu vho?he vha fanela u fariwa nga n?ila yavhu?i, ya tshirunzi na u sumbedza u thonifha. Muofisi wa mapholisa ho ngo tea u semana kana u shumisa luimbo lwa ma?amba musi a tshi khou amba na muthu o fariwaho, ngauri hezwi zwi ?o thithisa tshirunzi tsha muthu. Musi muofisi wa mapholisa a sa ?honifhi tshirunzi tsha muthu hu anzela u bvelela u sa shumiswa zwavhu?i ha maan?a. Vhu?ifari ha muofisi wa mapholisa vhu ?o sedzuluswa zwavhu?i hu tshi khou shumiswa khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa.
﻿
﻿* Mbofholowo na tsireledzo ya muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa)
﻿
﻿Pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu i ktela pfanelo ya u dzhiela n?ha muvhili wa muthu na muhumbulo wawe. (Hezwi zwi amba zwauri muthu u kona u langula muvhili wawe na muhumbulo wawe). Pfanelo ya u tsireledziwa kha khakhathi dza muvhilini na dza muhumbulo dzi katela na uri muthu a hu na muthu ane a nga sokou waniwa mulandu (hu si na tshiitisi tshi pfalaho, nga ma?we maipfi hune ha vha hu si na khwa?hisedzo ya Mulayo wa Phalamennde kana mulayo wo ?oweleaho) a fariwa, a valelwa na u setshiwa.  Muhumbulo wo tandavhuiwaho ndi wa uri, mbofolowo ya muthu zwi amba pfanelo ya muthu ya uri a tsirelede kha nyito dza u fariwa dzine muvhuso wa dzi dzhia hu u pfukiwa kana u dzhia u sa dzhiela n?ha muvhili na muhumbulo wa muthu.
﻿
﻿
﻿* Pfanelo ya mbofholowo ya u sudzuluwa (khethekanyo ya 21 ya Mulayotewa)
﻿
﻿* Khethekanyo ya 21 ya Mulayotewa: Mbofholowo ya u sudzuluwa na vhudzulo.
﻿
﻿21. (1) Muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya u sudzuluwa.
﻿(2)  ?????
﻿
﻿Hedzi ndi tsumbo dza dzi?we dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa. Huna dzi?we pfanelo pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u fariwa, sa tsumbo khethekanyo ya 14 (Tshiphiri), khethekanyo ya 18 (U kwamana) na dzi?we pfanelo dzo fhambanaho dzo fhungudziwaho nga dzinwe n?ila.
﻿
﻿KHA VHA ELELWE HEZWI
﻿Muthu o fariwaho u na pfanelo zwenezwo a tshi tou fariwa kha khethekanyo ya 35(1), (2) na (4) dza Mulayotewa.
﻿
﻿
﻿THERISANO YA DZINWE PFANELO
﻿* U fhumula
﻿Pfanelo ya u fhumula i ita uri muthu o fariwaho a ?inangele uri a fhumule (a sa fhi tshitatamennde na u sa fhindula mbudziso) kana u ita tshitatamennde kana u fhindula mbudziso.  U fhumula zwi amba uri muthu ha ambi tshithu nga zwine a khou vhutshinyi vhune a khou humbulelwa hone, fhedzi muthu u fanela u amba dzina ?awe na ?iresi arali o vhudziswa nga muofisi wa mulalo (ane a angaredza na pholisa).  Khethekanyo ya 41 ya CPA).
﻿
﻿U itela uri muthu a nange a na n?ivho, Mulayotewa u vhofha uri muofisi ane a khou fara a ?ivhadze muthu o fariwaho nga mvelelo (zwine zwa nga bvelela) nga u sa fhumula.  Hezwi zwi amba uri arali muthu a nga humbula u ita tshitatamennde, muthu uyo u fanela u ?ivhadzwa uri tshitatamennde itsho tshi ?o ?waliwa nahone tshi nga shumiswa sa
﻿vhu?anzi khothe ya mulayo.
﻿
﻿* U sa kombetshedzwa u tenda kana u fha vhu?anzi vha sa funi.
﻿A hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa u tenda kana u fha vhutanzi arali vha sa funi. Arali muthu a kombetshedzwa nga n?ila i?we i?we u fha ita tshitatamennde, itsho tshitatamennde a tshi nga ?anganedzwi (a tshi nga dzhiiwi sa vhu?anzi) kha khothe ya mulayo.  (Khethekanyo ya 217 na 219 A ya CPA).
﻿
﻿* U ita khumbelo ya bei?i
﻿Bei?i ndi maitele a u fhungudza u thivhelwa ha pfanelo dza muthu kha mbofholowo na u tsireledzea (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa). Bei?i i dovha ya vha n?ila ya u ita uri muthu u fanela u vha hone kha tshengo. Vhahumbulelwa vha nga vhofhololwa nga bei?i ya mapholisa (kha mulandu u sa dini) kana vha nga ita khumbelo phan?a ha mutshutshisi kana khothe ya mulayo.
﻿
﻿ZWINE MULAYO WA ?O?A ZWONE
﻿Muthu o fariwaho u na pfanelo dza u vhofhololwa dzhele arali zwi zwone zwine zwa fusha mulayo, tenda ha vha hu na ?ho?ea dzi pfalaho (Khethekanyo ya 35(1)(f) ya Mulayotewa). Pfanelo ya u vhofhololwa muthu o fariwa hu na bei?i kana hu si na bei?i, nga nn?a ha musi zwine mulayo wa khou ?o?a zwone zwo ima nga i?we n?ila, yo ?angana na pfanelo ya mbofholowo na u tsireledzea ha muthu mu?we na mu?we na pfanelo ya u dzhiiwa u si na mulandu u swikela u tshi wanala mulandu nga khothe.
﻿
﻿U vhofhololwa ha muthu o fariwaho zwi ?o vha zwi si zwavhu?i kha vhulamukanyi arali hu na tshi?we tsha maitele o bulwaho kha khethekanyo ya 60(4) ya CPA.
﻿
﻿* Arali muthu o fariwaho (muhwelelwa) a tshi nga thithisa u tsireledzea ha tshitshavha kana muthu mu?we na mu?we kana a tshi nga bveledza vhutshinyi ho bulwaho kha shedulu ya 1
﻿* Arali muthu o fariwaho a tshi ?o edzisa u shavha tsengo
﻿* Arali muthu o fariwaho a tshi ?o edzisa u ?u?uwedza kana u shushedza ?hanzi kana u thutha vhu?anzi
﻿* Arali muhwelelwa a tshi ?o nyadza kana u thithisa ndivho ya u shuma zwavhu?i ha sisi?eme ya vhulamukanyi hu tshi angaredzwa na sisi?eme ya bei?i.
﻿
﻿Mulayo wa vhuvhili wa Vhugevhenga wo Tshintshiwaho wo engedzedziwaho tshiga tsha vhu?anu kha khethekanyo ya 60(4), une wa bula zwine mulayo wa nga zwi dzhiela n?ha:
﻿Khethekanyo ntswa ya 60 (8A) yo engedzwa kha Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u talutshedza zwithu zwine khothe ya nga zwi dzhiela n?ha:
﻿Khethekanyo ya 60 (8A)
﻿Hu tshi khou dzhielwa n?ha arali zwiga zwa kha khethekanyo?hukhu ya (4) (e) zwo tevhedzwa, hune zwa konadzea khothe i nga dzhiela n?ha zwiitiso zwi tevhelaho, zwine zwavha:
﻿a. Arali lushaka lwa vhutshinyi kana vhuimo he vhukhakhi ha bveledzwa khaho hu tshi nga bveledza muhumbulo u tshuwisaho kana vhu mangadzaho kha tshitshavha tsha he vhukhakhi ha bveledzwa hone;
﻿b. Arali u tshuwa na u mangala ha tshitshavha hu tshi nga livha kha uri hu si vhe na mulalo kha tshitshavha arali muhwelelwa a nga vhofhololwa;
﻿c. arali u tsireledzea ha muhwelelwa hu tshi nga thithisea nga u vhofhololwa hawe;
﻿d. arali mulalo na u tsireledzea vhukati ha mira?o ya tshitshavha u tshi ?o dzhielwa fhasi nga u vhofhololwa hawe;
﻿e. arali u vhofhololwa ha muhwelelwa hu tshi ?o nyadza fhasi kana u thithisa lushaka kha u vha na fhulufhelo kha sisi?eme ya vhugevhenga ha vhulamukanyi; kana
﻿f. tshithu tshi?we na tshi?we tshine u ya nga khothe tshi fanela u dzhielwa n?ha.
﻿
﻿Arali tshi?we kana zwi?we tsha izwi zwiga tshi hone ndi mushumo wa pholisa wa u hanedza bei?i. Ngauralo vha tea u ita ?ho?isiso zwavhu?i arali vha tshi khou ?o?a u hanedza bei?i.
﻿
﻿
﻿ZWA NDEME
﻿Musi hu tshi khou itiwa khumbelo ya bei?i, khothe i nga i fhirisela phan?a u swika kha ma?uvha a sumbe u ya nga khethekanyo 50(6) ya CPA. Arali khothe ya fhirisela phan?a, vha nga shumisa tshifhinga itshi u kuvhanganya vhutanzi vhune vha ?o vhu ?o?a kha u hanedza khumbelo ya bei?i.
﻿Naho hu uri muhwelelwa u na pfanelo ya beili na uri a nga si thivhelwe kha u ita khumbelo khothe ya mulayo, hu na mishumo yo vhalaho ya ndangulo dzine dza tea u itiwa phan?a ha musi muthu a tshi iswa khothe uri a ite khumbelo ya bei?i, u fana na u ita muvhingo wa u fara na u dzhia magunwe na malofha. Nga nn?a ha musi muthu a tshi khou tenda tshumisano kha u ita uri mushumo wa ndangulo u itiwe na wa ?ho?isiso zwi ?o vhewa sa ?ho?ea ya bei?i yawe.
﻿
﻿* U iswa khothe hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha musi o fariwa
﻿Khethekanyo ya 50 ya Mulayo wa maitele a Vhugevhenga u bula zwauri muthu o fariwaho u fanela u iswa khothe hu saathu u fhela awara dza 48, Khethekanyo ya 35 (i) (d) ya mulayotewa i dovha ya amba uri a zwi tou amba uri muthu u fanela u ?iswa khothe nga u nga u ?avhanya. Tshifhinga tsha awara dza 48 ndi tshifhinga magumo na uri mushumo u sala kha pholisa uri ?i ?ise muthu khothe nga u ?avhanya. Tshifhinga tsha awara dza 48 tshi thoma zwenezwo muthu a tshi tou fariwa na u thivhelwa mbofholowo yawe. Arali pholisa a vha a tshi khou kona u ?isa muthu khothe nga u ?avhanya, fhedzi ?a kundelwa u ita ngauralo, u valelwa ha muthu uyo u ya phan?a zwi nga vha zwi siho mulayoni.
﻿
﻿Pfanelo ya u wana vhaimeleli vha mulayo
﻿Muofiri wa mapholisa u fanela u ?ivhadza muhwelelwa (muthu o fariwaho) zwavhu?i nga ha pfanelo ya u nanga na u kwamana na muimeleli wa mulayo.  Muthu o fariwaho u fanela u ?ivhadzwa uri u na pfanelo ya u ?o?elwa muimeleli wa mulayo nga muvhuso na uri badelo dzi ?o itiwa nga muvhuso, arali ha nga vha bvelela zwi?we zwi siho mulayoni (khethekanyo ya 35(2)(b) na (c). Hezwi zwi ?o itiwa nga muofisi wa thuso uya mulayo.
﻿
﻿Kha muofisi wa mapholisa hezwi zwi amba zwauri u fanela u vha muthu o fariwaho tshifhinga tsha u kwamana na ramulayo wawe.  Arali muhwelelwa a si na ramulayo vha fanela u mu fha madzina a vhoramilayo vhane vha wanala kha honoho vhupo kana nomboro ya 
﻿lu?ingo ya Bodo ya u Thusa ya Mulayo kana ma?we madzangano o raloho kha vhupo havho.  Kha vha ite zwauri vha na nomboro idzo dza lutingo na uri vha khou ?ivha muofisi vha thuso ya mulayo kha khothe ye henefho tsini.
﻿
﻿* U fariwa nga n?ila ine ya sumbedza u
﻿ ?honifha na tshirunzi
﻿Muofisi wa mapholisa u fanela u fara muthu mu?we na mu?we nga n?ila ine ya sumbedza u ?honifha na tshirunzi musi a tshi mu fara (khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa : Tshirunzi tsha Vhuthu). Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi waniwa mulandu nga khothe ya mulayo.
﻿
﻿
﻿2.5. U FHUINGUDZWA HA PFANELO DZA MUTHU O FARIWAHO
﻿
﻿Musi pfanelo dza muthu dzo fhungudzwa nga u fariwa, u fhungudzea hu fanela u lingiwa hu tshi khou vhambedzwa na ?ho?ea dzi re kha tshipi?a tsha u fhungudza (khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa).
﻿
﻿Hezwi zwi amba zwauri:
﻿* U fhungudzea hune ha khou humbulelwa hu tea u vha hu mulayoni wa khumbelo nga u angaredza.  Hezwi zwi amba zwauri hu fanela u vha na Mulayo wa Phalamennde une wa vha fha pfanelo ya u fara.  Fhethu hunzhi ndi Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga na mi?we milayo ya Phalamennde. Mulayo wa u shumiswa nga u angaredza ndi mulayo wa shangoni, une wa nagaredza yo?he ya muvhuso na ya sialala.
﻿* Pfanelo dzi nga fhungudzea fhedzi u swika hune u fhungudza ha vha hune ha pfala. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza hu fanela u vha hune ha pfala kha vhuimo honoho.  Arali hu na ngona ya khwine i nga shumiswa, nga ma?we maipfi arali vha sa todi u fara muhwelelwa, vhone sa muofisi wa mapholisa vha fanela u shumisa i?we ngona.
﻿* U fhungudzea hu fanela u vha vhune ha pfala kha tshitshavha tsha dimokirasi tshi si na tshidzumbe tsho livhiswaho kha tshirunzi tsha vhathu, u e?ana na mbofholowo. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwathisedza nyito dzavho nga murahu khothe ya mulayo. Tshitshavha tsha dimokirasi tsho vuleaho zwi amba vhaofisi vha mapholisa kha zwi?we zwitshavha zwa dimokirasi vha fanela u ita nga n?ila ine ya fana kha vhuimo vhu fanaho.  Vha tea u fara muthu mu?we na mu?we nga n?ila ya tshirunzi na u ?honifha na uri a vho ngo tea u ?alula muthu na muthihi, zwi si na ndavha uri ndi nnyi.  Kha vha elelelwe hezwi, muthu u dzhiwa e si na mulandu u swika a tshi ?o wanala mulandu nga khothe ya mulayo.
﻿* U ya nga khethekanyo ya 36(1) (a) u swika kha (e) mulayo wa u kovhekanya u khou shuma. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza hu?we na hu?we, sa tsumbo, pfanelo dza muthu kha u vha na tshiphiri kana mbofhololo ya u sudzuluwa zwi fanela u kovhekanywa (u linganyiswa zwavhu?i) zwi tshi khou ya nga lushaka lwa vhutshinyi ho itiwaho. Hu tea u vha na u e?ana vhukati ha pfanelo dza muthu na tshiphiri kana mbofholowo ya u sudzuluwa na tshiimo tsha u thivhela.
﻿
﻿
﻿2.6. U SHUMISA MAAN?A KHA U FARA
﻿
﻿Tshithu tsha ndeme tshine tsha tea u humbulwa musi hu tshi fariwa muhwelelwa ndi tsha uri hu fanela u vha na u e?anya vhukati ha u ita mushumo wavho zwavhu?i na u ?honifha pfanelo dza muhwelelwa. Musi muhwelelwa a tshi fariwa, ha athu u waniwa mulandu wa vhutshinyi nga khothe.
﻿Musi hu tshi khou fariwa muhwelelwa vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tendelwa u pfisa vhu?ungu sa yone n?ila ya u fara muthu.  Arali hu sa todei maan?a kha u fara muthu uyo, vha songo shumisa maan?a na mathihi uri vha kone u fara muthu uyo, ndi maan?a a si gathi ane a nga shumiswa, zwine zwa amba tshivhalo tshi songo vhalaho tsha maan?a tshi a ?o?ea kha tshiimo itsho.
﻿
﻿Mulayotewa u fha muthu mu?we na mu?we pfanelo dzi tevhelaho ?
﻿* u tshila
﻿* u ?honifhiwa na u tsireledziwa kha tshiirunzi tshawe
﻿* mbofholowo na u tsireledzea ha muthu, zwine zwa angaredza pfanelo ya u vhofholowa kha zwivhumbeo zwothe zwa dzikhakhathi kha zwishumiswa zwothe wa muvhuso na zwa muthu munwe na munwe, u sa pfiswa vhu?ungu kana u fariwa kana u pfiswa vhu?ungu nga n?ila ya tshituhu, i sa ya vhuthu kana nga n?ila ya u dzhiela fhasi; na
﻿* kha tshiphiri tshawe, tshine tsha katela pfanelo ya u sa setshiwa na vhathu vhawe, mu?i kana thundu kana u dzhiiwa ha thundu yawe.
﻿
﻿U shumiswa ha maan?a tshinwe tshifhinga hu nga dzhenela kana ha fhungudza pfanelo nthihi kana dzi fhiraho nthihi kha dzo buliwaho afho ntha.  Ngauralo, u shumiswa ha maan?a tshifhinga tsho?he hu tea u yelana na mulayo.
﻿
﻿
﻿2.6.1 Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa n?ha musi hu tshi khou shumiswa maan?a kha u fara
﻿
﻿Vha nga ?i vhudzisa mbudziso dzi tevhelaho musi vha tshi khou shumisa maanda kha u fara:
﻿
﻿* U shumiswa ha maan?a ho luga, u tea na u shuma?
﻿* U shumiswa ha maan?a hu nga imelelwa khothe ya mulayo?
﻿* U shumiswa ha maan?a ha bveledza khuvhabvu thukhu?
﻿
﻿
﻿2.6.2  Milayo ya u shumiswa ha maan?a kha u fara
﻿
﻿* U shumiswa ha maan?a a si manzhi
﻿* U shumiswa fehdzi ha maan?a o fhungudzeaho
﻿* U shumisa maan?a o teaho kha u ?i tsireledza na vhathu vha si na mulandu vha re nga henefho tsini na u itela u kona u fara.
﻿* U shumisa maan?a o fhungudzeaho
﻿           Vha fanela u shumisa maan?a o    
﻿           tendelwaho u thivhela u shushedzwa, u 
﻿           hana kana nndwa. Arali u shushedza , u 
﻿           hana kana u lwa hu tshi khou hulela na 
﻿           maan?a a fanela u engedzea
﻿
﻿* U shumisa maan?a o linganelaho
﻿           Arali muthu a tshi khou hana u fariwa 
﻿           mulandu we a u ita u nga vha na 
﻿           mushumo muhulwane wa uri ndi maan?a 
﻿           afhio ane a nga shumiswa. Arali hu 
﻿           mulandu mu?uku, hu na ma?we maan?a 
﻿           a songo teaho u shumiswa.
﻿
﻿
﻿NGONA YA U ?ALUTSHEDZA U E?ANYA KHA U SHUMISA MAAN?A
﻿
﻿Arali muthu a sa khou hana u fariwa vha songo vhuya vha shumisa maan?a na luthihi.
﻿
﻿Ngona dzi tevhelaho dzi ?alutshedza na u sumbedza vhuimo ho fhambanaho ha maanda ane a nga shumiswa musi kha u fara. (maan?a o fhungudzeaho)
﻿
﻿* U vha hone ha vhaofisi vha mapholisa:
﻿U ?i bula vhuimo ha maan?a
﻿Musi muhu a tshi khou ?i amba sa muofisi wa mapholisa (zwi tshi vhonala na nga maipfi). U bvisa tshan?a uri a fare / u sumbedzisa kana u khuthadza
﻿U sumbedza nga maipfi, ndaela ya u sumbedza n?ila kana u fara.
﻿
﻿Musi muofisi wa mapholisa a tshi khou fha ndaela nga maipfi kana u fha muthu ndaela uri a ite tshi?we tshithu. (Sa tsumbo: Musi muhwelelwa a tshi khou shavha, muofisi wa mapholisa a mu vhidzelela uri a ime.)
﻿
﻿* U langula nga tshan?a tshi si na tshithu:
﻿U langula nga tshan?a tsha vhulenda tshi si na tshithu
﻿Maitele ane a nga itelwa ?ho?isiso dzi si gathi.  (Sa tsumbo: Musi muofisi wa mapholisa a tshi kwama muthu kha sha?a a mu vhudza uri a mu tevhele.)
﻿U langula nga tshan?a tsha u kondisa
﻿Ndi maitele ane a nga bveledza kuvhabvu.  U shumisa maitele a u pfisa vhu?ungu, u kondelela vhu?ungu, u tevhela ndaela, u dzhiela fhasi na a u shumisa mu?we muthu.
﻿
﻿* Maitele a thivhela u shuma na mutodo
﻿U thivhela nga mutsinga (arali pholisa lo gudiswa), kana nga mu?we mulenzhe/ tshan?a/ sha?a ?i shuma musi hu tshi khou shumiswa maan?a kha tinga dza mu?o?o u ita uri hu vhe na u sa shuma ha tshifhinganyana ha tshan?a khathihi na mihumbulo.  Hu?we u kwamea hune ha nga bveledza u sa shuma ha tshifhinganyana ha zwipi?a zwa muvhili.
﻿
﻿* Zhendedzi ?a Khamikhala
﻿CO/OC (u kherula) kana gese ya phiriphiri arali yo thendelwa nga muhasho u ya nga maga a maitele a tsireledzo nga vhaofisiri vho gudisiwaho ya shumiswa na maga ane a langa khemikhala idzi.
﻿
﻿* Tshimorodzhisi/ zwithavhane zwine zwo tendelwaho nga muhasho uri zwi shumiswe nga vhaofisi vha mapholisa vho gudelaho vhu?ifari ha vhuimo ha n?ha.
﻿
﻿* Maan?a a u vhulaha / tshigidi kana maitele a u kona u tshila ane a nga bveleddza ?lufu kana u vhaisa muvhili (khuvhabvu khulwane)
﻿
﻿* U shumisa maan?a o teaho kha u ?i tsireledza na vhathu vha si na mulandu vho imaho kha tsini musi vha tshi khou fara
﻿
﻿Musi hu tshi khou fariwa muthu muofisi wa mapholisa u fanela u di tsireledza. Kha vha elelwe zwauri u shumisa maan?a fhedzi a teaho kha u ?i tsireledza na u tsireledza vhathu vho imaho nga tsini.
﻿
﻿2.6.3  Nga murahu ha u shumiswa ha maan?a khothe i nga sedzulusa zwithu zwine zwi tevhelaho, zwine zwa vha:
﻿
﻿* U shumiswa ha maan?a ho vha ho tea kha vhuimo uho?
﻿* Ho vha hu na u nyito vhukati ha ?ho?ea ya u shumisa maan?a na tshivhalo tsha maan?a o shumiswaho?
﻿* Muthu o fariwaho o huvhala u swika ngafhi?
﻿* Naa maan?a o shumiswa nga muya wavhudi kana nga n?ila i si yavhu?i, i songo teaho kana ya u pfisa vhu?ungu?
﻿
﻿
﻿2.7. NDI LINI HUNE MUOFISI WA MAPHOLISA A NGA THUNTSHA MUHWELELWA ANE A KHOU SHAVHA?
﻿
﻿Mulaedza wa ndeme
﻿Heli ndi fhungo la ndeme. Khethekanyo ya 49 ya CPA i khou ?walululwa. Zwine zwa khou wanala kha phindulo iyi zwi nga shanduka.
﻿
﻿Mulayotewa (Khethekanyo ya 11) u bula zwauri muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya u tshila. Ngauralo, muofisi wa mapholisa a nga thuntsha fhedzi muthu kha vhuimo ha tshipeshala fhedzi. Ndi zwa ndeme u divha zwauri mulayo u vha tendela fhedzi u thuntsha muthu ane a khou shavha u fariwa.
﻿
﻿Mulayo wa u shumiswa ha maan?a kha u fara (khethekanyo ya 49 ya CPA) u kha ?i shuma.  Maitele aya a fhungudzwa nga mulayo wa mapholisa une wa ima vhudzuloni ha CPA.  Mulayo u dzula u hone nahone wo nambatedzwa afha sa ?humetshedzo ya A?.
﻿
﻿Mulayo wa Maitele a vhugevhenga na Mulayo wa SAPS u thusa u pfesesa uri mapholisa vha nga fhungudza hani pfanelo dza muthu dza u vhofholowa na u tsireledzea ha muthu.  Milayo iyi i vhudza vhone uri ndi lushaka-de lwa maanda lune lwa nga shumiswa musi hu tshi khou fariwa muthu.
﻿
﻿Kha elelwe, hezwi zwi nga shanduka
﻿Muthu ane a u humbulelwa a tshi khou shavha a nga thuntshiwa fhedzi arali ho tevhelwa vhuimo uhu ha rathi:
﻿Kha vha elelwe, arali zwi sa ?o?ei uri vha shumise tshigidi vha songo tshi shumisa
﻿1.  Muhwelelwa o ita mulandu muhulwane we wa ?walwa kha mutevhe wa mulayo wa mapholisa.  Kha ite zwauri vha wane khophi ya mualyo vha u rwele ?hohoni zwavhu?i.
﻿2.  Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu we a ita vhutshinyi ha lushaka ulwo.
﻿3.  Muhwelelwa u khou ?ivha uri muofisi wa mapholisa u khou edzisa u mu farela vhutshinyi uho.
﻿4.  A huna inwe n?ila ya u fara muhwelelwa.
﻿5.  Muofisi wa mapholisa u fha muhwelelwa n?ivhadzo ya urui u ?o thuntsha arali muthu uyu a sa imi; muhwelelwa a si vhe na ndavha nazwo.
﻿6.  Vhutshilo ha vha?we vhathu hu nga si vha khomboni arali ha nga thuntshiwa.
﻿
﻿Arali muhwelelwa a sa ?o?i u ima, vha fanela u thoma nga u thuntsha gulu ya u fha divhadzo, fhedzi arali zwi si nga si vhee vhuimo ha vha?we vhathu kha vhuimo ha khombo.  Arali muthu uyop ane a khou humbulelwa a sa ?o?i u ima, vha nga kona u thutsha.  Vha faneala u edzisa u thuntsha kha mira?o ya muvhili, u fana na mulenzhe, hune gulu ya nga si vhulahe muthu uyo.
﻿
﻿?ho?ea ya maan?a a fhungudzeaho yo buliwa kha khethekanyo ya 13(3)(b) ya Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa une wa bula zwauri maan?a a nga shumiswa fhedzi nga mira?o ?
﻿* Musi a tshi khou mushumo wa tshiofisi; na
﻿* Murado u tendelwa nga mulayo u shumisa maan?a
﻿* Mura?o a nga shumisa maan?a ma?tuku ane a pfala kha vhuimo honoho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿2.8. U SHUMISA MAAN?A U SETSHA MUTHU O FARIWAHO
﻿
﻿Sa mulayo wa u angaredza, u setsha hu tea u itwa fhedzi u ya nga li?walo ?a u setsha (khethekanyo ya 21 ya CPA) nga nn?a ha musi mulayo wa muvhuso wo tendela zwauri u setsha hu nga itiwa hu si na ?i?walo ?a u setsha.  Nga nn?a ha khethekanyo ya 22, 23 na 24 ya CPA, mi?we milayo minzhi ya phalamennde i a tendela uri u setsha hu nga itiwa hu si na ?inwalo ?a u setsha.
﻿
﻿U ya nga khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA, mura?o a nga setsha muthu we a mu fara a dzhia tshithu tshi?we na tshi?we tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 ya CPA tshine tsha wanala a natsho kana nga fhasi nga fhasi ha ndangulo ya muthu o fariwaho.
﻿
﻿Zwi fanela ua buliwa zwauri naho khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA u sa tou tenmda zwavhu?i kha u shumiswa ha maan?a kha u setsha, arali yo vhaliwa na khethekanyo ya 27 ya CPA u nga dzhiiwa zwauri u khou amba uri hu vhe na u shumiswa ha maan?a arali u shumiswa ha maan?a ho tea uri hu kone u vha na u setsha.
﻿
﻿Arali muthu ane khou ?i ?ekedza kha u setshiwa uho maan?a ho ngo tea u shumiswa na luthihi uri hu kone u setshiwa.
﻿
﻿Aralli muthu ane o fariwaho a tshi khou hana u setshiwa maan?a a nga shumiswa uri hu fheleswe u hana.  Kha ndivho iyi maga a u thivhela, u fana na u vhofha nga tsimbi a nga shumiswa.
﻿
﻿U setshiwa ha muthu o tendelwaho nga khethekanyo ya 21 na 22 ya CPA, u ya nga u shumiswa ha maan?a, hu fanela u tanduluwa nga n?ila nthihi na ya u setsha u ya nga khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA.
﻿
﻿2.9. VIDIO KHA U FARA
﻿
﻿Vidio ya minetse ya fumi ine ya sumbedza u fara i hone.
﻿
﻿
﻿2.10  MANWELEDZO / MBUDZISO
﻿
﻿* Ngona ya u ita uri muhwelelwa a ?i vhonadze khothe ndi ifhio?
﻿* Ndi lini hune muthu o fariwaho a vha na pfanelo kha khethekanyo ya 35(1), (2) na (4) kha Mulayotewa.
﻿* Pfanelo dza muthu o fariwaho ndi dzifhio?
﻿* Milayo ya u shumiswa ha maan?a ndi ifhio, na uri i amba mini?
﻿* Muthu o fariwaho u fanela u ?ivhadzwa nga pfanelo dzawe ?nga u tavhanya?.  Izwi zwi amba mini?
﻿* Muthu o fariwaho u tea u fariwa hani, nahone ndi ngani?
﻿
﻿2.11 Dzi?hiraperenti
﻿
﻿* U fara ha vhu 1:  Khethekanyo ya 10: Tsirunzi tsha muthu
﻿* U fara ha vhu 2: Mbofhololowo na u tsireledzea ha muthu
﻿* U fara ha vhu 3:  Pfanelo dza vhuthu dza muthu o farwaho
﻿* U fara ha vhu 4: Milayo ya u shumiswa ha maan?a kha u fara.
﻿* U fara ha vhu 5: Zwithu zwine zwa tea u humbulwa musi hu tshi khou fariwa muthu.
﻿* U fara ha vhu 6: Zwithu zwine khothe ya ?o zwi dzhiela n?ha.
﻿* U fara ha vhu 7: Muthu ane a khou shavha a nga thuntshiwa fhedzi arali vhewa ?ho?ea hedzi dza rathi
﻿* N?owedzo ya 2.2
﻿* N?owedzo ya 2.3
﻿* N?owedzo ya 2.4
﻿* N?owedzo ya 2.5]
﻿* N?owedzo ya 2.6
﻿* N?owedzo ya 2.7
﻿
﻿2.12. PHOSI?ARA YA PFANELO DZA MUTHU O FARIWAHO
﻿
﻿Phosi?ara ya pfanelo dza muthu o fariwaho i hone.  Phosi?ar i fanela u vhewa kha luvhondo musi ngudo ya u fara i sa a thu u thoma.
﻿
﻿
﻿2.13.  MATHERIA?A ANE A NGA SHUMISWA NA MA?WALO O THEMENDELWAHO
﻿
﻿Vhupholisa na Pfanelo dza Muthu:  Ndima dza 14 na 15 Mahumbulwa kha Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga:  Ndima ya 5 Bugupfarwa ya Maitele a Vhugevhenga: Khandiso ya vhuraru: Ndima ya 7
﻿
﻿
Nd(owedzo ya 2.3
﻿40 minetse
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara dza 2.4 na 2.5
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u itela uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga pfanelo dza vhathu vho fariwaho na vhu?ifhinduleli havho kha vhathu vho fariwaho.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Marangaphan?a: 2 minetse
﻿Kha vha khethekanye vhagudiswa vha bve zwigwada zwi?uku zwa vhathu vha sa fhiriho vhatanu vha vhudze zwigwada uri zwi rere nga mbudziso dzi tevhelaho:
﻿(Kha vha shumise thirasiparentsi: N?owedzo 2.3)
﻿> Ndila yo teaho ya u fara muthu ndi ifhio?
﻿> Pfanelo na Vhu?ifhinduleli ha muthu o fariwaho ndi vhufhio?
﻿> Vhu?ifhinduleli ha muofisi wa mapholisa ndi vhufhio musi a tshi khou fara muthu?
﻿> Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a tea u ?ivhadza zwone muthu ane a khou mu fara?  Kha vha vhudze zwigwada zwi n(wale fhasi phindulo. 10 minetse
﻿2.	Kha vha wane phindulo i bvaho kha tshigwada tshi?we na tshi?we nga mafhungo o fhambanaho. Kha vha humbele tshigwada tshi?we na tshi?we tshi fhe phindulo nthihi vha kone u bvela phand kha tshi?we tshigwada u swikela vha tshi wana phindulo dzo?he. 15 minetse.
﻿3. Kha vha rere nga ha pfanelo, vha rere nga u angaredza vha ite manweledzo. 
﻿	13 minetse
﻿
﻿Zwithu zwine vha nga zwi shumisa kha manweledzo
﻿
﻿
﻿
﻿Tsumbo dza u fariwa zwavhu?i ha muthu
﻿
﻿Muvhilini:
﻿U sa fha ma?i a u nwa o kunakisiwaho
﻿
﻿
﻿Muvhilini:
﻿Ngona dzi si dzavhu?i dza u pfisa vhu?ungu.
﻿
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿Mulayo wa u guda
﻿U fha vhu?anzi
﻿
﻿Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995 (2) SA 642 (CC) ? 1995(4)  BCLR 401 mafhungo a u fha vhu?anzi o ambiwa nga hao.
﻿* Muthu o hwelelwaho mulandu o amba zwauri vhu?anzi hawe o vhu fha e nga fhasi ha mutsiko, u kombetshedzwa, u pfiswa vhu?ungu, u shushezwa (nga ma?we maipfi a songo vhofholowa kana u sa funi) ha tei u fha sumbedza zwauri hango tou zwi ita o ?iimisela nga lufuno lwawe.
﻿* Pholisa na musengisi vha fanela u sumbedza uri vhu?anzi ho itiwaho kha madzhisitira?a ho itiwa muthu o vhofholowa nahone nga lufuno lwawe.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Kha vha vhudzise vhagudiswa arali vha tshi ?ivha phambano vhukati ha u tenda mulandu na u fha vhu?anzi ha u tenda mulandu.
﻿
﻿U fha vhu?anzi ndi u tenda mulandu wa zwiito zwa vhugevhenga na u vhetshela thungo maitele o?he u wana vhu?anzi.  Arali ho itiwa khothe, vhu ?o vha vhu?anzi ha u tenda mulandu.
﻿
﻿U tenda mulandu ndi tshitatamende kana u ?i fara vhune kana vhune ha nga vhea muthu ane a khou vhu ita kha vhuimo vhu si havhu?i (sa tsumbo u tenda kha zwiwo zwa mulandu) fhedzi zwi sa khou amba u fha vhu?anzi.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 2.4
﻿20 minetse
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u rera nga beili.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Kha vha vhudze vhagudiswa vha rere nga mbudziso na maitele ane a wanala kha bei?i.
﻿(Kha vha shumise thirasiparentsi: N?owedzo ya 2.4)
﻿> Ndi lini nahone ndi ngafhi hune muthu o fariwaho a nga ita khumelo ya bei?i.
﻿
﻿Phindulo ndavhelelwa
﻿> Beili khothe ya mulayo
﻿Muthu o fariwaho u fanela u ?ivhadzwa nga pfanelo dza u ita khumbelo ya bei?i nga u tavhanya (Khethekanyo ya 50(6) ya CPA). Mulayo wa Vhuvhili wa Maitele a Vhugevhenga (Mulayo wa Nomboro 85 wa 1997) we wa thoma u shuma nga 1 ?hangule 1998, wo shandukisa zwi?we zwithu kha khumbelo ya bei?i.  Khumbelo ya bei?i i fanela u itiwa ?uvha ?a khothe, hezwi zwi amba vhukati ha 09:00 na 16:00.
﻿Ngauralo khumbelo ya bei?i i nga si iswe khothe nmga murahu ha awara dza mushumo.
﻿
﻿Beli ya pholisa
﻿Muhwelelwa a nga vhofhololwa nga bei?i ya pholisa (kha milandu mituku).  Beili iyi ya mapholisa i nga fhiwa na nga murahu ha awara dza u shuma.  Arali muofisi wa pholisa a sa nga si kone u fha beili u ya nga khethekanyo ya 59 ya CPA kana u fana beili, muofisi uyo wa pholisa u fanela u isa muhwelelwa khothe ya mulayo uri a ite khumbelo ya beili nga u ?avhanya.  Kha vha elelwa zwauri khumbelo i nga itiwa fhedzi nga tshifhinga tsha mushumo.
﻿
﻿Nga u ?avhanya zwi amba nga u ?avhanya kha vhuimo honoho.  Hezwi zwi nga amba, sa tsumbo, kha mulandu wa u reila muthu o kambiwa uri muofisi wa pholisa u fanela u thoma a dzhia muthu o fariwaho a mu isa kha dokotela uri hu dziiwe malofha phan?a ha musi a tshi isa uyo muthu khothe.  Tshiitisi tsha izwi ndi tsha uri malofha a fanela u dzhiiwa hu saathu u fhela awara mbili musi o fariwa.
﻿
﻿> Beili nga mutshutshisi
﻿Muhwelelwa a nga ?i vhofhololwa nga bei?i yo fhiwaho nga mutshutshisi wa muvhuso.  Bei?i iyi i nga ?i fhiwa nga murahu ha awara dza mushumo, fhedzi i nga si ?o?iwe nga muthu o fariwaho na i zwan?ani zwa muofisi wa pholisa.  Nangwe hu uri muofisi wa pholisa zwi zwan?ani zwawe kha lushaka ulu lwa beili, hu khou eletshedzwa zwauri beili i fanela u fhiwa musi zwo tea.  Mutshutshisi u fanela u kwamana na muofisi ane a khou todisisi mulandu phan?a musi beili i tshi fhiwa.
﻿
﻿Mulandu wa u guda ngawo
﻿Kha mulandu wa Mutshutshisi ?dzhenerala, Vrystaat na Ramakhosi wa 1996(4) AII SA 207 (o) zwo wanala zwauri Ramulayo ? Dzhenerala ho ngo kona u sumbedza zwauri hu na khoinadzeo ya uri muhwelelwa a nga thithisa u tsireledzea ha tshitshavha kana muthu kana a ita vhutshinyi ho buliwaho kha shedulu ya u thoma arali a nga vhofhololwa nga beili (siatari la 219 B-C).  Khothe yo wana zwauri a hu na khonadzeo ya u a nga shavha u ?i vhonadza kha tsengo kana u edzisa u ?u?uwedza dzi?hanzi kana u thuthu vhu?ala. (sia?ari la 235 F-G).  Khothe yo phetha nga u sumba zwauri musi ?ho?isiso i tshi khou bvela phan?a lwa min(wedzi, muhwelelwa, ane a vha ramabindu, u ?o tshinyalelwa nga maan?a nga tshelede arali beili ya nga haniwa, ngauralo vhulamukanyi a vho vhoni zwo tea uri vhu bvele phan?a na u valela muhwelelwa.
﻿
﻿N?ivhadzo kha mugudisi
﻿Kha vha vhudze vhagudiswa nga mafhungo a ndeme a tevhelaho:
﻿
﻿> Arali zwi sa vhofhi u fara muthu masiari nga murahu ha mafhelo a vhege malapfu, ni songo zwi ita.
﻿> A si mushumo wa pholisa u pfisa
﻿vhu?ungu muhwelelwa.
﻿> Muthu u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi sumbedzwa uri u na mulandu.
﻿> Ndi mushumo wa khothe wa u pfisa vhu?ungu muthu o itaho vhutshinyi, a si wa pholisa.
﻿> U fara hu siho mulayoni na u shumiswa ha maan?a ho kalulaho hu nga fhedza nga u bveledza u fara hu siho mulayoni na badeliswa, miklandu ya vhugevhenga na u imiswa u shuma wa tshifhinganyana.
﻿
﻿Mulayo wa u guda ngawo
﻿U wana muimeleli wa mulayo:
﻿Kha mulandu wa S v Vermaak; Sv Du Plessis wa 1995(3) SA 292 (CC) ? 1995(7) BLCR 851 (CC) khothe yo shuma nga ha pfanelo dza u wana muimeleli wa mulayo.
﻿* Muhwelelwa a nga ?o?a pfanelo ya u ?o?elwa muimeleli wa mulayo ane a do badelwa nga muvhuso, fhedzi hezwi zwi ?o tendelwa fhedzi hune khothe ya khou vhona zwauri arali muthu ane a khou hwelelwa mulandu a si na ramulayo, hu ?o vha na ?vhulamukanyi vhu sa fushiho?.
﻿* Muhwelelwa ane a khou vhiwa muimeleli wa mulayo nga muivhuso a nga si ?i nangele ramulayo.
﻿* Zwi bva kha muhatuli kana madzhesi?ira?a u tshea arali hu tshi ?o vha na ?vhulamukanyi vhu sa fushiho?arali muhwelelwa a sa wana muimeleli wa mulayo ane a ?o badelwa nga muvhuso.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Kha vha elelelwe hezwi:  Vhathu vho?he vho fariwaho ndi vhathu vho valelwaho ngauralo vha na pfanelo dzi fanaho na dza vhathu vho valelwaho (Khethekanyo ya 35 (2) ya Mulayotewa).
﻿
﻿Notsi
﻿---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿N?owedzo ya 2.5
﻿15 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Ndima ya 2.6
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbele nga n?ila ine vha nga fhungudza ngayo pfanelo dza vhathu na zwione vha tea u zwi dzhiela n?ha musi vha tshi khou fhungudza pfanelo idzi.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga mbudziso dzi tevhelaho vhe kha zwigwada zwa buzz:
﻿5 minetse
﻿(kha vha shumise thirasiparentsi: N?owedzo ya 2.5)
﻿> Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza ngafhungudzwa?
﻿> Pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani?
﻿2. Kha vha vha vhudze vha dzi ?wale fhasi.
﻿3. Kha vha vha vhudze vha sedze arali u fara (u fhungudza) hu tshi khou elana khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa.
﻿4. Kha vha wane phindulo kha tshigwada tshi?we na tshi?we.
﻿7 minetse
﻿5. Kha vha fare nyambedzano nga u angaredza vha ite manweledzo.
﻿3 minetse
﻿
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* Thirasiparentsi:  Marangaphan?a a vhu 1.
﻿* Khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa
﻿Phindulo ndavhelelwa
﻿* Bugu ya u shuma ya Pfanelo dza Vhathu na Vhupholisa
﻿* Khethekanyo dza 10, 112, 14, 21 dza Mulayotewa
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Milayo yo fhambanaho kha u shumiswa ha maan?a:
﻿ Khethekanyo ya 11, 12 (1) na 36 ya Mulayotewa
﻿ Khethekanyo ya 13(3) ya Mulayo wa SAPS
﻿ Khethekanyo ya 39 na ya 49 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga
﻿ Ndaela dzi yelanaho na u shumiswa ha ha maan?a kha u fara muthu:  Ndaela ya Tshumelo ya Tshipeshala: 31/1/5/3 ya datumu ya 1997-01-07.
﻿Hu na vhuimo ha ?ifhasi kha u shumiswa ha maan?a na zwigidi, sa tsumbo:
﻿> Atikili ya Vhu?ifari kha Mbumbano ya ?ifhasi ya u Kombetshedza Mulayao kha Vhaofisi
﻿> Milayo ya Mbumbano ya ?ifhasi kha u Shumisa Maan?a na Zwigidi
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 2.6
﻿10 minetse
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Ndima ya 2.7
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u rera nga vhuimo ho fhambanho ha maan?a hune ha nga shumiswa kha u fara.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fare nyambedzano nga u angaredza kha vhuimo ho fhambanaho ha maan?a vhune ha nga shumiswa kha u fara, hu tshi khou thomiwa nga maan?a o fhungudzeaho ane a nga shumiswa.
﻿2. Kha vha ite manweledzo
﻿
﻿Notsi
﻿-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿Notsi
﻿-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿KHA VHA WANE PHAMBANO
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owendowe ya 2.7
﻿10 minetse
﻿
﻿Sia la ndeme
﻿Phara dza 2.7 , 2.8 na 2.9.
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya ndowendowe iyi ndi ya u ita uri vhagudiswa vha humbule nga u kushumisele kwa zwigidi musi hu tshi khou fariwa muthu na u rera nga milayo ya u fhungudza u shumisa maan?a.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1.  Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga mbudziso dzi tevhelaho:
﻿(U shumisa thirasiparentsi: Ndowendowe ya 2.7)
﻿* Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhwelelwa ane a khou shavha?
﻿* Naa maan?a a nga shumiswa kha u toda muthu muthu o fariwaho?
﻿2.  Kha vha thome nymbedzano nga u angaredza.
﻿3.  Kha vha ite manweledzo.
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* Bugu ya u shuma ya Pfanelo dza vhathu na Vhupholisa, sia?ari ?a 32.
﻿* Thirasiparentsi: U fara ha vhu7.
﻿
﻿Notsi
﻿------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿Notsi
﻿
﻿-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿Mafhungo a ndeme
﻿U setshiwa ha mira?o ya muvhili yo vuleaho ya muthu o fariwaho i ?o?a maan?a o teaho ngauralo hu nga itiwa fhedzi nga dokotela kana nese o redzhisi?arisiwaho na uri kha tshiwo tshi?we na tshi?we, arali hu na zwithu zwi pfalaho zwine zwa tendisa uri atikili yo buliwaho kha khethekanyo ya 20 yo dzumbiwa afho fhethu.
﻿
﻿Notsi
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿N?owedzo ya 2.8
﻿10 minetse
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga ha u fara.
﻿
﻿N?owedzo ya 2.9
﻿3 minetse
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1.  Nga murahu ha vidio, kha vha vha tendele vha rere vha ite manweledzo.
﻿2.  Mbudziso dzi nga thusa u tshimbidza 
﻿      maitele aya na u wana uri ndi mafhungo
﻿      afhio a songo ambiwaho nga hao.
﻿3.  Kha vha sedze kha ndivho khulwane vha rere ngadzo nga u shumisa mbudziso na phindulo.  Kha vha vhone uri ndivho dzo swikelelwa.
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿Notsi
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

﻿
﻿TSHIRUNZI TSHA VHUTHU
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa
﻿
﻿
﻿
﻿Pfanelo dza vhuthu
﻿
﻿
﻿
﻿10 Muthu mu?we na mu?we u na ifa ?a tshirunzi na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ?honifhiwe na u tsireledzea
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 1
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MBOFHOLOWO NA TSIRELEDZO YA MUTHU
﻿
﻿Khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa: U vhofholowa na u tsireledzea ha muthu
﻿
﻿12. (1) Muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya mbofholowo na u tireledzea ha muthu, zwine zwa angaredza pfanelo ya-
﻿
﻿(a)	u sa dzivhiswa mbofholowo hu si na tshiitisi tshi pfalaho;
﻿
﻿(b)	u sa valelwa hu si na u sengisiwa
﻿
﻿(c)	u sa dzheniswa kha dzikhakhathi hu nga vha kha mafhungo a muvhuso kana a phuraivete
﻿
﻿(d)	u sa tambudzwa na luthihi; na
﻿
﻿(e)	u sa farwa kana u pfiswa vhu?ungu nga n?ila ya tshi?uhu, i si na vhuthu na u tsitsela tshirunzi
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 2
﻿
﻿
﻿PFANELO DZA VHUTHU DZA MUTHU O FARIWAHO
﻿
﻿U ?ivhadzwa uri o farelwa mini
﻿
﻿U ?ivhadzwa nga pfanelo dzo?he dza mulayo
﻿
﻿
﻿U fhumula (u sa ?ifarisa)
﻿
﻿U sa kombetshedzwa u tenda kana u fha vhu?anzi ha u tenda mulandu vha sa funi
﻿
﻿
﻿U ita khumbelo ya bei?i
﻿
﻿
﻿U iswa khothe nga u ?avhanya hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u fariwa
﻿
﻿
﻿Pfanelo ya u amba na ramulayo
﻿
﻿
﻿U fariwa nga n?ila ya u sumbedza tshirunzi na u
﻿?honifha
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 3
﻿
﻿
﻿MILAYO YA U SHUMISWA HA MAAN? A KHA U FARA
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U shumisa maan?a ma?uku
﻿
﻿
﻿
﻿U shumisa maan?a o teaho fhedzi
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U shumisa maan?a o teaho kha u fara fhedzi
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 4  
﻿
﻿
﻿ZWITHU ZWINE ZWA TEA U DZHIELWA N?HA MUSI HU TSHI KHOU SHUMISA MAAN?A KHA U FARA
﻿
﻿
﻿
﻿U shumiswa ha maan?a ho luga, ho tea na uri ho shuma naa?
﻿
﻿U shumiswa ha maan?a hu nga imelelwa khothe?
﻿
﻿U shumisa ha maan?a ho bveledza u huvhala hu?uku
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 5
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿ZWITHU ZWINE KHOTHE YA ?O ZWI DZHIELA N?HA
﻿
﻿
﻿
﻿Naa ho thoma ha edziswa maitele a si a dzikhakhathi?
﻿
﻿
﻿
﻿Naa mulayo wa tshivhalo na ?ho?ea wo sedzwa?
﻿
﻿
﻿
﻿Naa muofisi wa mapholisa o sumbedza u sa ?o?a u shumisa tshigidi?
﻿
﻿
﻿
﻿U shumiswa ha zwigidi kha muthu ndi maga a ?iga ?a u fhedzisa.  Naa tsho shumiswa sa yone n?ila ya u fhedzisa?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 6
﻿
﻿MUHWELELWA ANE A KHOU SHAVHA A NGA THUNTSHIWA FHEDZI ARALI ?HO?EA IDZI DZA RATHI DZO SWIKELELWA:
﻿
﻿Kha vha elelwe: arali zwi sa ?o?ei uri vha shumise tshigidi vha songo tshi shumisa.
﻿
﻿1.	Muhwelelwa o ita mulandu muhulwane we wa ?walwa kha mutevhe wa mulayo wa mapholisa.  Kha ite zwauri vha wane khophi ya mulayo vha u rwele ?hohoni zwavhu?i.
﻿
﻿2.	Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu ane a khou humbulelwa uri o ita vhutshinyi ha lushaka ulwu.
﻿
﻿3.	Muhwelelwa u khou ?ivha uri muofisi wa mapholisa u khou edzisa u mu farela vhutshinyi ha lushaka ulwu.
﻿
﻿4.	A huna i?we n?ila ya u fara muhwelelwa.
﻿
﻿5.	Muofisi wa mapholisa u fha muhwelelwa n?ivhadzo ya uri u ?o thuntshwa arali muthu uyu a sa imi; muhwelelwa a sa vhe na ndavha nazwo.
﻿
﻿6.	Vhutshilo ha vha?we vhathu hu nga si vha khomboni arali ha nga thuntshiwa.
﻿
﻿Arali muhwelelwa a sa ?o?i u ima, vha fanela u thoma nga u thuntsha gulu ya u fha khaidzo, fhedzi arali zwi nga si vhee vhuimo ha vha?we vhathu kha vhuimo ha khombo.  Arali muthu uyo ane a khou humbulelwa a sa ?o?i u ima, vha nga kona u thutsha.  Vha fanela u edzisa u thuntsha kha mira?o ya muvhili, u fana na mulenzhe, hune gulu ya nga si vhulahe muthu uyo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U fara ha vhu 6
﻿
﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 2.2
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndivho ya u fara muthu ndi ifhio?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Naa ?u dzhiwa muthu a si na mulandu? zwi amba mini?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndi n?ila ifhio i?we nga nn?a ha u fara ine ya vha hone ya u ita uri muthu o hwelelwaho a ?i vhonadze khothe?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 2.2
﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 2.3
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?ila yo teaho ya u fara muthu ndi ifhio?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Pfanelo na vhu?ifhinduleli ha muthu o fariwaho ndi vhufhio?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a tea u ?ivhadza zwone muthu o fariwaho musi a tshi mu fara?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 2.3
﻿
﻿N?OWEDZO YA 2.4
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndi lini nahone ndi ngafhi hune muthu o fariwaho a nga ita khumbelo ya bei?i?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: N?owedzo ya 2.4
﻿
﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 2.5
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza nga fhungudziwa?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Naa pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi ya 2.5
﻿
﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 2.6
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U fara nyambedzano gu?e ya kha vhuimo ho fhambanaho a u shumiswa ha maan?a kha u fara, u thoma nga u shumiswa ha maan?a ma?uku ane a nga shumiswa.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 2.6
﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 2.7
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhumbulelwa a ne a khou shavha?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Hu nga shumiswa maan?a kha u setsha muthu o fariwaho?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 2.7
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA
﻿
﻿
﻿YA
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿5
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿
﻿
﻿ZWI RE NGA NGOMU
﻿U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿5.
﻿Pulane ya ngudo
﻿5.1
﻿Ndivho
﻿5.2
﻿Marangaphan?a
﻿5.3
﻿Ndi mulayo ufhio une wa shuma
﻿kha u setsha na u dzhia
﻿5.4
﻿Tshitenwa tsha u fhungudza
﻿na u setsha na u dzhia
﻿5.5
﻿U setsha hu na ?i?walo:
﻿Khethekanyo ya 21 na ya 25 ya CPA
﻿5.6
﻿Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni
﻿kana u setsha hu fhiraho thendelo
﻿i re kha ?i?walo
﻿5.7
﻿U setsha hu si na ?i?walo:
﻿khethekanyo ya 22 ya CPA
﻿5.8
﻿Notsi nga u angaredza dza u difara
﻿ha pholisa musi hu tshi 
﻿khou setshiwa na u dzhia
﻿5.9
﻿U shumisa maan?a musi hu tshi
﻿setshiwa na u dzhia
﻿5.9.1
﻿U shumisa maan?a kha u dzhena fhethu
﻿5.92
﻿U shumisa maan?a kha u setsha muthu
﻿5.9.3
﻿U shumisa maan?a kha u setsha fhethu
﻿u itela u dzhia thundu
﻿5.10
﻿Vidio nga ha u setsha na u dzhia
﻿5.11
﻿Manweledzo / Mbudziso
﻿5.12
﻿Dzit( hirasiparentsi
﻿5.13
﻿Zwishumiswa na ma?walo o
﻿themendelwaho
﻿
﻿
﻿Zwi re ngomu
﻿5.1. Ndivho
﻿
﻿
﻿5.2	Marangaphan?a
﻿
﻿
﻿5.3 Ndi mulayo ufhio une wa shuma kha u setsha na u dzhia
﻿
﻿5.4 Ndima ya u fhungudza na u setsha na u dzhia
﻿
﻿5.5 U setsha na ?i?walo: Khethekanyoya 21 na 25 ya CPA
﻿
﻿5.6 Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni kana u setsha hune ha fhira thendelo i re kha ?i?walo
﻿
﻿5.7 U setsha hu si na linwalo: Khathekanyo ya  22 ya CPA
﻿
﻿
﻿5.8 Notsi dza u angaredza dza vhu?ifari ha vhaofisi vha mapholisa musi vha tshi khou setsha na u dzhia
﻿
﻿5.9 U shumisa maan?a kha u setsha na u dzhia
﻿
﻿
﻿5.9.1 U shumisa maan?a u dzhena fhethu
﻿5.9.2 U shumisa maan?a kha u setsha muthu
﻿5.9.3 U shumisa maan?a kha u setsha fhethu u itela u dzhia thundu
﻿
﻿5.10	Vidio nga ha  u setsha na u Dzhia
﻿
﻿
﻿Manweledzo / Mbudziso
Zwine zwa tea u itiwa
﻿N?owedzo ya 5.1 Ndivho dza u vhala
﻿
﻿N?owedzo ya 5.2: Zwigwada zwa Buzz, therisano
﻿
﻿N?owedzo ya 5.3: Mbudziso na Phindulo, therisano
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo 5.4: Mulayo wa u guda ngawo
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.5: Mbudziso na Phindulo, Mulayo wa u guda ngawo, therisano
﻿
﻿N?owedzo 5.6: Mbudziso na Phindulo, Therisano
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.7: Therisano nga u angaredza
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.8: Vidio ya u setsha na u dzhia
﻿
﻿N?owedzo 5.9: Mbudziso, therisano
Tshifhinga
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿20 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿6 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿7 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿10 minetse
﻿
﻿
﻿4 minetse

﻿
﻿5.1. NDIVHO
﻿Musi vho no fhedza ndima iyi vhagudiswa vha do kona u sumbedza u pfesesa na u ?honifha ?
﻿* pfanelo dza muthu ane a khou setshiwa;
﻿* pfanelo dza muthu ane fhethu kana thundu yawe ya khou setshiwa;
﻿* pfanelo ya muthu ane thundu yawe ya khou dzhiwa hu tshi khou itelwa ?ho?isiso, u ya nga Mulayotewa: hu tshi angaredziwa na
﻿* n?ila i pfalaho ya u thivhelwa ha pfanelo idzi, nga u shumisa milayo na maga e a buliwa kha tshifhinga tsha u guda nga n?ila n?ila nthihi i elanaho na Mulayo wa Dzipfanelo; na
﻿* mvelelo dza u setsha hu songo tendelwaho nga mulayotewa.
﻿
﻿5.2   MARANGAPHAN?A
﻿
﻿U setsha na u dzhia ndi maitele a ndeme a u dzhenelela kha pfanelo dza muthu.  Mulayotewa u tendela uri muthu mu?we na mu?we a vha na tshiphiri tshawe (khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa) na pfanelo kha mbofholowo na tsireledzo ya muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa).  Pfanelo idzi dzi amba zwauri Muvhuso (mapholisa) vha nga si setshe mu?i wa muthu, thundu kana muvhili na uri vha nga si kone u dzhia thundu dza uyo muthu, u vula man(walo kana u theipha lu?ingo vha songo wana thendelo ya mulayo.  Ndi zwa ndeme u vhona zwauri a huna pfanelo na nthihi ya idzi ine ya nga si fhungudzwe.  Arali hu na u humbulela hu pfalaho ha uri muthu o ita vhugevhenga kana hu na vhu?anzi vhu pfalaho ha uri tshithu itsho tsho shumiswa kha u bveledza vhugevhenga kana tshi ?o shumiswa kha u bveledza vhugevhenga, Mulayotewa (khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa) u bula uri pfanelo dza muthu kha u vha na tshiphiri na mbofholowo na u tsireledzea zwi nga fhungudzwa nga Mulayo wa Phalamennde, sa tsumbo Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga wa 1977, (Mulayo wa vhu 57 wa 1977) une wa tendela maitele ayo.  Hezwi zwi nga itiwa , sa tsumbo, musi muthu a tshi khou setshiwa, musi nn?u ya muthu i tshi khou setshiwa kana musi tshi?we tshithu tshine muthu avha natsho tshi tshi khou dzhiiwa u ya nga mulayo.
﻿
﻿Kha vha elelwe zwauri muofisi wa mapholisa a nga setsha fhedzi na u dzhia zwithu arali u fhiwa maan?a nga mulayo uri a ite ngauralo.  Zwi a vhofha uri muofisi wa mapholisa a shumise maan?a aya zwavhu?i nga fhasi ha mbetshelwa ya khumbelo ya mulayo na u ita zwauri pfanelo dza muthu a dzi khou pfukiwa.  Arali muofisi wa mapholisa a tshi khou ita mushumo wawe u ya nga mulayo, uhu u pfukiwa kana u thivhelwa ha pfanelo dza muthu hu ?o vha hu mulayoni (ho tendelwa).
﻿
﻿U setsha na u dzhia hu nga fhungudza dzi?we dza pfanelo dza vhuthu dzi tevhelaho:
﻿
﻿* Pfanelo kha tshirunzi tsha muthu (khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa).
﻿(Tsumbo: U setsha nga maan?a kana u setsha muvhili
﻿* Pfanelo ya mbofholowo na u tsireledzea ha muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa)
﻿* Pfanelo ya u vha na tshiphiri (khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa)
﻿(Tsumbo: Vhudavhidzano, u setsha nga maan?a kana u setsha muvhili)
﻿
﻿Ngauralo, vha tea u vhona zwauri vha khou zwi ita nga fhasi ha mulayo wo tendelwaho, sa tsumbo Mulayo wa Phalamennde na Mulayotewa
﻿
﻿Kha vha elelwe hezwi:
﻿Muthu u na pfanelo dzi wanalaho kha Mulayotewa, nangwe hu uri muthu kana thundu yawe i khou setshiwa kana ha dzhiiwa tshithu.  Ndi zwa ndeme zwauri nyito dza muofisi wa mapholisa dzi fanela u vha nga fhasi ha mulayo.  Arali pfanelo dza muthu dza fhungudzwa nga u setshiwa na u dzhiwa ha tshithu, u fhungudzwa uhu hu fanela u vha kha vhuimo ha fhasisa.
﻿
﻿5.3 NDIMA YA U FHUNGUDZA NA U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿Arali dzi?we dza pfanelo kha Mulayo wa Dzipfanelo dzo fhungudzea, sa tsumbo nga u setsha na u dzhia, u fhungudza hu fanela u lingiwa ho sedzwa kha ?ho?ea dzi re kha ndima ya u fhungudza.
﻿
﻿U setsha na u dzhia na u shumiswa ha khethekanyo ya 36(1) ya Mulayotewa hu nga dzhiiwa nga n?ila i tevhelaho:
﻿
﻿* U fhungudza hu fanela u thoma nga u dzheniswa mulayoni wa kushumele nga u angaredza.  Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na mulayo wa muvhuso (hoyu u angaredza mulayo wa Phalamennde, dzindaela) kana milayo ya tshirema.  Kha u setsha na u dzhia mulayo wa kushumele nga u angaredza u ?o Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga, wa 1977, Mulayo wa 
﻿Zwi?havhane na Zwihali wa 1969 (Mulayo wa vhu 75 wa 1969) kana Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na U Rengisa Zwidzidzivhadzi wa 1992 (Mulayo wa vhu 140 wa 1992), khethekanyo ya 13 wa Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe wa 1995 (Mulayo wa vhu 68 wa 1995), na zwi?we.
﻿
﻿* Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u swika hune u fhungudzea uho ha pfala.  Hezwi zwi amba zwauri u fhungudzea hu tea u vha hu pfalaho nga fhasi ha vhuimo ha u setsha.  Arali hu na ngona ine ya si fhungudze maan?a nga maan?a ine ya do fhedza i tshi khou swikelela ndivho i fanaho muofisi wa mapholisa a nga shumisa n?ila iyo.  Ndivho yo lavhelelwaho i nga khwathisedza u setsha.  Ngauralo u fhungudzea hu fanela u vha hu pfalaho.  Vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u sokou fhungudza pfanelo dza muthu.
﻿
﻿* U fhungudza hu tea u pfala kha tshitshavha tshi si na tshirunzi tsha dimokirasi yo livhiswaho kha tshirunzi tsha muthu, u e?ana na mbofholowo.  Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwa?hisedza nyito yavho ya u setsha na u dzhia khothe ya mulayo. Tshitshavha tsha dimokirasi tshi si na vhukwila zwi amba uri vhaofisi vha mapholisa kha zwi?we zwitshavha zwa dimokirasi vha shuma u fana kha nzulele dzine dza fana.  Tshifhinga tsho?he vha tea u fara muthu mu?we na mu?we nga n?ila ya u ?honifha nahone ine ya vha na tshirunzi nahone nga n?ila ine yo lavhelwaho kha vhaofisi vha mapholisa.  Vha songo shumisa tshi?alula nga n?ila i si yavhu?i kha muthu mu?we na mu?we.  Kha vha elelwe zwauri muthu u dzhiiwa si na mulandu u swikela a tshi wanala mulandu nga khothe ya mulayo.
﻿
﻿* U ya nga khethekanyo ya 36(1) (a) u swika kha (e) maitele a u e?anisa a shuma tshifhinga tsho?he. Hezwi zwi amba zwauri u pfukiwa hu?we na hu?we ha pfanelo dza muthu kha tshiphiri hu tea u vha ho e?anyiswa (vhambedzwa) na lushaka lwa vhutungu ho bveledzwaho nga u thivhelwa.  Zwenezwo hu tea u vha na u e?ana vhukati ha pfanelo dza muthu kha tshiphiri na tshivhalo tsha u thivhelwa.  Ndivho i fanela u khwa?hisedza u setsha (u pfuka).
﻿
﻿5.4 NDI MILAYO IFHIO INE YA LAULA U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿* Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga, wa 1977 (Mulayo wa vhu 57 wa 1977)
﻿
﻿* Mi?we milayo i angaredzaho Mulayo wa Zwi?havhane na Zwihali, wa 1969 (Mulayo wa vhu 75 wa 1968), Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na Rengisa Zwidzidzivhadzi, wa 1992 (Mulayo wa vhu 140 wa 1992), Mulayo wa u Langula Vhabvann?a, wa 1991) Mulayo wa vhu 96 wa 1991), Mulayo wa u Tswiwa ha Zwifuwo) na khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe, wa 1995 (Mulayo wa vhu 68 wa 1995)
﻿
﻿5.5. U SETSHA NGA
﻿?I?WALO: KHETHEKANYO YA 21 NA YA 25 YA CPA
﻿
﻿Pfanelo ya tshiphiri ndi mutheo wa pfanelo dza vhuthu.  U tsireledzwa kha u pfuka hu sa pfali kana hu songo teaho kha pfanelo dza muthu kana kha tshiphiri ngauralo ndi ha ndeme nga maan?a.  U tsieledza pfanelo dza muthu mun(we na mun(we na u vhona uri muofisi wa pholisa u ita nga n?ila i re mulayoni zwi a vhofha uri hu wanale ?i?walo ?a u fara phan?a ha musi u setsha hu tshi itiwa.  Khethekanyo ya 21(1) ya CPA i fha i?we tsireledzo nga u ?o?a uri hu vhe na tshithu tshine tsha ?o ?dzhiiwa fhedzi nga u shumiswa ha ?i?walo ?a u fara.  ?i?walo i?o ?i nga bviswa fhedzi muofisi wa mulayo, nga ma?we maipfi madzhisi?ara?a kana mulamukanyi wa mulalo (hu tshi angaredzwa na muofisi wa SAPS o ?ewaho maan?a).  Muofisi wa vhulamukanyi u ?o sedzulusa mafhungo o vhewaho phan?a hawe nga n?ila ya vhu?anzi a shumisa muhumbulo wawe kha u tshea arali u setsha hu tshi pfala, hune ?i?walo ?a u fara ?a ?o bvisiwa nga muofisi onoyo.  U wana ?i?walo ?a u setsha zwi ?o shuma u kha u tsireledza u thivhelwa hu sa pfali kha pfanelo ya tshiphiri, sa izwi mafhungo a u setsha a tshi ?o itiwa hu tshi khou shumiswa tsedzuluso yo ?iimisaho.
﻿
﻿L?i?walo ?a u setsha ?i nga wanala kha muofisi wa vhulamukanyi (madzhisi?arata kana muha?uli).  Vhaofisi vho ?ewaho maan?a vha na maan?a a u fha ?i?walo, fhedzi a vho ngo tea u dzhena kha ?ho?isiso dze ?i?walo ?a u setsha ?a khou ?o?elwa hone.  Muofisi uyu u tea u vha o vhofholowa na u vha na ndivho uri a kone u tshea arali zwo tea uri a fhe ?i?walo kana zwi songo tea u ya nga vhu?anzi vhu re phan?a hawe.  Vhaofisi vho fhiwaho maan?a vho tendelwa u bvisa ?i?walo nahone vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u tima-tima u shumisa n?ila iyi ya u wana ?i?walo, nga maan?a hu si na madzhisi?ara?a nga itsho tshifhinga. ?i?walo ?i wanalaho kha madzisi?ara?a na muofisi o ?ewaho maan?a a na ndeme i e?anaho.  Tsha khwine ndi u setsha nga ?i?walo ?o bviswaho nga muofisi u fhirisa u setsha hu si na ?i?walo na lithihi.
﻿
﻿Khumbelo ya ?i?walo i fanela u fara mafhungo a wanalaho kha muano ane a sumbedza zwiitisi zwi pfalaho u tenda zwauri ?
﻿* Mulandu wo itiwa kana wo vha u tsini na u itiwa;
﻿* Huna zwi?we zwithu zwi kwameaho kha vhutshinyi kana vhutshinyi vhune ha khou bvelela kana zwi nga vha vhu?anzi ha vhutshinyi vhune ha nga itea; khethekanyo 20 ya CPA; na
﻿* Zwithu izwi zwi na mu?we muthu kana zwi hu?we fhethu.
﻿
﻿?i?walo ?i fha thendelo ya u setshiwa ha muthu onoyo kana fhethu hu na zwithu zwine zwa khou ?o?ea.
﻿
﻿* ?i?walo ?i bula vhupo vhune ha tea u setshiwa.
﻿* ?i?walo ?i bula muthu ane a tea u setshiwa (hedzi dzi nga katela muthu mu?we na mu?we a wanalaho kha vhupo ho buliwaho).
﻿* U setsha hu fanela u itiwa masiari nga nn?a ha musi ho wanala thendelo, nga murahu ha musi mura?o o ?ea tshiitisi tshi pfalaho uri ndi ngani hu tshi tea u shumiwa vhusiku.
﻿*  ?i?walo ?i ?o shuma u swika u setsha hu tshi itiwa, kana ?a thuthiwa nga muthu ane a vha na maan?a eneo.
﻿* Musi u setshaho no itiwa, khophi ya ?i?walo ?a u fara i fanela u fhiwa muthu we pfanelo dzawe dza kwamea.  Uyu u ?o vha mu?e kana muthu a dzulaho afho fhethu kana muthu we a setshiwa.
﻿* U setsha hu tea u itiwa zwavhu?i nga n?ila yo buliwaho kha ?i?walo.
﻿* U setsha sa mulayo nga u angaredza, hu fanela u itiwa musi mune wa afho fhethu e hone.
﻿
﻿
﻿5.6. MVELELO DZA U SETSHA HU SI MULAYONI KANA U SETSHA HU PFUKAHO THENDELO I RE KHA ?I?WALO
﻿
﻿Zwine mulayo wa zwi dzhiisa zwone kha u dzhenelela kha pfanelo dza muthu dza tshiphiri zwo ?alutshedziwa nga mbetshelwa ya khethekanyo ya 28 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga.  Khethekanyo iyi i amba zwauri muofisi wa mapholisa ane shuma nga n?ila yo fhambanaho na ya mulayo wa ?i?walo ?a u setsha, kana ane a khou setsha a si na thendelo, u na mulandu wa vhutshinyi.  Muthu ane ?o itelwa maitele ayo a nga vula mulandu wa uri a badelwae nga pholisa.
﻿Khethekanyo ya 28 a i angaredzi milandu ine ya nga itelwa mura?o we a ita u setsha na u dzhia hu siho mulayoni.  Hu angaredza vhugevhenga ho ?oweleaho sa vhugevhenga, u rwa, u tshinyadza thundu na u tswa.  Mvelelo dza izwi dzi nga vha u fariwa ha muhwelelwa.
﻿
﻿Zwi?we tshithu ndi zwauri khethekanyo ya 35(5) ya Mulayotewa i bula zwauri vhu?anzi ho wanalaho nga u pfukiwa ha pfanelo dzi wanalaho vhu fanela u bviselwa thungo kha tsengo, arali u tenda uhu hu tshi nga ita uri hu vhe na tsengo i songo teaho kana ha khakhisa u langula vhulamukanyi.  Hezwi zwi amba zwauri vhu?anzi uhu vhu nga si ?anganedzwe khothe.  Mvelelo dza izwi dzi ?o vha u fhofhololwa ha muhwelelwa.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿5.7. U SETSHA HU SI NA LINWALO:  KHETHEKANYO YA 22 YA CPA
﻿
﻿Mulayo nga u angaredza u tea u vha wa u setsha hu na ?i?walo ?a u setsha.  U setsha na u dzhia hu angaredza u dzhenelela kha tshiphiri tsha muthu, ngeno mulayo wa uri hu ?o?ea ?i?walo ?a u ?i tsireledza u wa ndeme.  Hu ?o?ea uri hu thome u dzhielwa n?ha mbuno dzi re hone nga muthu ane a vha na vhu?ifhinduleli ane a tea u tshea arali muhumbulo wa mura?o wa u setsha na u dzhia u tshi pfala.  U ?i tsireledza uhu hu nga thivhelwa musi u setsha hu tshi khou itiwa hu si na ?i?walo ngauralo hu tshi khou khwa?hisedza uri u setsha uho na uri zwo vha zwi sa konadzei uri hu wanale ?i?walo ?a u setsha.  Kha vhu?we vhuimo, zwi nga si konadzee uri hu wanale ?i?walo ?a u setsha, sa tsumbo, arali hu tshi khou tea u vha na nyito nga u ?avhanya uri itela uri hu si vhe na u thuthiwa ha vhu?anzi.  Mbetshelwa yo itiwa, sa tsumbo, khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga a u setsha na u dzhia ane a tea u itiwa hu si na ?i?walo.
﻿
﻿Vhu?we vhuimo vhune khaho mura?o a nga setsha hu si na ?i?walo
﻿
﻿* Musi hu tshi fariwa
﻿Vhaofisi vha mapholisa vha fanela u setsha muthu musi vha tshi khou mu fara.  Hezwi zwi itea hu si na ?i?walo ?a u fara nahone a si u pfuka mulayo. Khethekanyo ya 23 ya CPA i ?ekedza uri hu vhe na u setshiwa ha muthu o fariwaho na fhethu arali hu uri muthu o fariwaho kha vhu?we vhuimo.  Tshiitisi tsha izwi ndi u itela u tsireledza vhuimo, u tsireledza muthu o fariwaho u itela u mu thivhela uri a si ?ihuvhadze, u thivhela vhuimo vhune muofisi wa mapholisa kana mu?we muthu uri a tsho?helwe, na u fha 
﻿vhu?anzi vhu lwaho na muthu o fariwaho.
﻿
﻿* Thendelo
﻿Nangwe hu uri ?ho?ea ya u setsha hu si na ?i?walo i tshi fana na ya u setsha hu na ?  ?i?walo khothe i adzela u dzhia maitele aya nga n?ila yo fhambanaho nahone i ?o ita zwauri ?ho?ea dzo?he dzo tevhedzwa uri hu tshi khou setshiwa hu si na ?i?walo. Khothe i ?o kon?isa ngauri tshipi?a tsho ?i imisaho a tshi sheli mulenzhe kha maitele a u tshea mafhungo.
﻿
﻿5.8 NOTSI NGA U ANGAREDZA DZA VHU?IFARI HA MAPHOLISA MUSI VHA TSHI KHOU SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿U setsha hunwe na hu?we hu fanela u itiwa hu tshi khou dzhielwa n?ha pfanelo dza vhuthu.  Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u fara muthu na thundu nga n?ila ya u sumbedza ?hompho nahone hu songo vha na u tshinyadzwa ha thundu hu songo teaho.  N?ila yavhu?i ya u pima ndi ya u fara vhan(we vhathu na thundu yavho nga n?ila i fanaho na ine vhone vha ?o ?o?a u fariswa zwone musi vha kha vhuimo uho.  Hezwi ndi u ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa.  Mulayo wa Maitele a vhugevhenga u ?ekedza maga a u vhona uri u setsha ho?he na u dzhia hu fusha ?ho?ea dza vhuthu (khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga).
﻿
﻿U setsha muvhili hu tea u itelwa tshiphirini arali zwi tshi konadzea.  Hezwi zwi ita zwauri hu vhe na u tsireledzea ha tshirunzi tsha muthu.  Arali hu si na muofisi wa pholisa ?a tshisadzi uri a setshe muvhili wa musadzi, pholisa ?a munna ?i nga humbela musadzi mu?we na mu?we uri a setshe uyo musadzi.
﻿
﻿Zwa ndeme
﻿U setsha ha tsho?he, hezwi zwi amba u setsha muthu zwipi?a zwo vulea zwa muvhili, hu nga itiwa fhedzi nga dokotela.  U setsha uhu hu nga itiwa fhedzi arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwauri tshithu tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 tsha Maitele a Mulayo wa Vhugevhenga tsho dzumbiwa kha tshipi?a itsho tsha muvhili wa muthu.
﻿
﻿5.9 U SHUMISWA HA MAAN?A KHA U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿Muofisi wa pholisa ane a nga setsha lu re mulayoni muthu mu?we na mu?we kana fhethu, kana ane a nga dzhena fhethu hu?we na hu?we uri a wane vhu?anzi a nga shumisa maan?a ayo hune zwa vha zwo tea uri a kunde u hanelwa hu?we na hu?we ha uri a setshe na u dzhia. (Khethekanyo ya 27 kha CPA).  Hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa a nga shumisa maan?a ayo hune a vhona zwo tea kha vhuimo uho.  U vhona zwo tea zwi amba zwauri arali hu songo tea uri vha shumise maan?a, vha songo shumisa maan?a na luthihi.  Vha nga shumisa fhedzi maan?a o teaho uri vha kunde kha u shushedzwa kana u hanelwa (khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa SAPS: Maan?a ma?ukusa).
﻿
﻿5.9.1 U shumisa maan?a kha u dzhena fhethu
﻿
﻿U ya nga khethekanyo ya 27 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga muofisi wa mapholisa a nga shumisa maan?a u dzhena fhethu na u setsha.  Phan?a ha musi hu tshi shumiswa maan?a ma?we na ma?we muofisi wa pholisa u fanela u bula zwi tshi tou pfala zwauri u khou ?o?a u dzhena a fhe na tshiitisi tsha uri ndi ngani a tshi khou ?o?a u dzhena afho fhethu.  Muofisi wa pholisa a nga kwasha vothi kana fasi?ere uri a kone u dzhena.  Arali zwi si zwa ndeme uri a shumise maan?a uri a dzhene a songo a shumisa na luthihi.
﻿
﻿Huna zwi?we zwine zwa tendelwa kha mulayo nga u angaredza.  Arali muofisi wa pholisa a na zwiitisi zwine zwa pfala zwauri tshithu tshi?we na tshi?we tshine tsha khou ?o?a u setshiwa tshi nga fheliswa kana tshi nga dzhiiwa arali ho buliwa zwi tshi khou pfala zwauri hu khou ?o?a u dzheniwa, mura?o a nga shumisa maan?a ayo nga n?ila i pfalaho.  Hezwi zwi nga itea hune tshithu tshine tsha tea u setshiwa tsha vha tshi 
﻿tshi?ukusa kana tsha vha tshi na tshivhalo 
﻿tshi?uku tsha zwidzidzivhadzi tshine tsha nga fheliswa hu si na vhuleme kana tsha dzhiiwa kana tsha fheliswa, sa tsumbo, u tshi kumbisa nga ?ireini kana u tshi mila kana arali vhutshilo ha mira?o vhu khomboni arali vha tshi nga khokhonya, sa tsumbo, arali mira?o i tshi ?ivha zwauri muthu a re nga ngomu u na tshigidi.  Hezwi zwi vhidzwa u pfi ?ndima ya u sa khokhonya?.
﻿
﻿5.9.2 U shumiswa ha maand(a kha u setsha muthu
﻿
﻿Khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u tendela muofisi wa pholisa uri a setshe muthu o fariwaho na u dzhia tshithu tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 ya CPA, tshine tsha khou wanala kha ene mu?e.  Arali u shumiswa ha maan?a ho tea, hu nga shumiswa maan?a o teaho a nga shumiswa.  Mulayo une wa shuma kha u setsha u fanela u dzhielwa n?ha.
﻿
﻿Mulayo wa u shumisa maan?a ma?uku u fanela u tevhedzwa tshifhinga tsho?he.  Arali hu sa ?o?ei u shumisa maan?a kha u dzhia tshithu, a songo shumiswa.
﻿
﻿5.9.3 U shumiswa ha maan?a u setsha fhethu u itela u dzhia zwithu
﻿
﻿Khethekanyo ya 27 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u tendela u shumiswa ha maan?a kha ndivho mbili:
﻿* U kona u dzhena fhethu uri hu kone u setshiwa
﻿* U setsha hone hune
﻿
﻿Maan?a a nga shumiswa fhedzi musi hu na u hana nahone sa one maitele a u fhedzisa.  U shumiswa ha maan?a hu nga vha mulayoni fhedzi arali u setsha hu mulayoni.  Kha vha elelwe, arali zwi songo tea u shumisa maan?a vha songo a shumisa na luthihi.
﻿
﻿Tsumbo:  Vha nga si khwashe ?irowara vha tshi khou ?o?a baisigila.  Vha nga si khwashe mudzio wa u no vhonadza ngeno zwi re ngomu zwi tshi khou vhonala.
﻿
﻿Notsi dza u setsha na u dzhia
﻿* Kha vha setshe hedzi fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone (Sa tsumbo: The?evishini i nga si wanale kha tshibogisi tsha u vhea dzhuwele). 
﻿* U setsha hu tea u itiwa vhukati na matsheloni na madekwana nga nn?a ha musi ?i?walo ?i tshi khou amba nga i?we n?ila.
﻿* Kha vha ?ekedze ?inwalo ?a u setsha muthu ane a dzula afho fhethu arali o li humbela, nga murahu ha musi u setsha no itiwa.
﻿* Ma?walo a u setsha a nga shumiswa luthihi fhedzi.
﻿* U dzhenela kha pfanelo dza muthu hu tea u vhewa kha vhuimo ha fhasi u ya nga vhuimo honoho.
﻿* Maan?a a nga shumiswa arali zwo tea.
﻿
﻿Kha vha elelwe hezwi:
﻿Uri ndivho ya Mulayotewa a si u thivhela u ita ?ho?isiso dzo fhelelaho dza vhugevhenga, fhedzi u tsireledza pfanelo dza vhathu dza ndeme.
﻿
﻿5.10. VIDIO KHA U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿* Hu na vidio ine ya dzhia minetse ya 10 ya ?U setsha na u Dzhia?.
﻿
﻿5.11. MANWELEDZO/ MBUDZISO
﻿
﻿* Naa khethekanyo dza 12 na 14 dza Mulayotewa dzi amba mini nga u setsha na u dzhia?
﻿* Maitela avhu?i a u wana ?i?walo ?a u setsha ndi afhio phan?a ha musi hu tshi setshiwa?
﻿* Ndi afhio mafhungo ane a tea u wanala kha ?i?walo ?a u fara?
﻿* Mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio kana u setsha hu songo tendelwaho?
﻿* Na muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na ?i?walo?
﻿* Ndi zwifhio zwine muofisi a tea u zwi ita phan?a ha musi a tshi shumisa maan?a u dzhena fhethu hu?we na hu?we ndivho i ya u ?o?a u setsha na u dzhia?  Huna zwi?we zwo tendelwaho kha mulayo uyu?
﻿* ?i?walo ?a u fara ?i ?o shuma u swika lini, nahone ?i nga shumiswa lungana?
﻿
﻿5.12. DZI?HIRASIPENTSI
﻿
﻿* U setsha ha vhu 1:  Pfanelo ya tshiphiri: Khethekanyo ya 14
﻿* U setsha ha vhu 2:  Khumbelo ya man(walo a u setsha
﻿* U setsha ha vhu 3: Notsi dza ma?walo
﻿* U setsha ha vhu 4: Notsi dza u setsha na u dzhia
﻿* N?owedzo ya 5.2
﻿* N?owedzo ya 5.3
﻿* N?owedzo ya 5.4
﻿* N?owedzo ya 5.5
﻿* N?owedzo ya 5.7
﻿
﻿MATHERIA?A ANE A NGA SHUMISWA NA U VHALA HO THEMENDELIWAHO
﻿
﻿* Vhupholisa na Pfanelo dza Vhuthu:  Nel & Bezuidenhout
﻿* Mihumbulo ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga: Du Toit et al.
﻿* Bugupfarwa ya Maitele a u fara: Khandiso ya vhu 3 ya Bekker et al.
﻿
N?owedzo 5.1
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a livhiwaho
﻿Phara ya 5.1
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo ndi ya u fha ndivho dza ngudo.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿* Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho.
﻿* Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
﻿* Kha vha dzi ?alutshedze arali zwo tea.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.2
﻿20 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u ita uri vhagudiswa vha humbule nga zwine zwa nga mvelelo dzine dza nga ?iswa nga u setsha na u dzhia kha pfanelo dza muthu.
﻿
﻿1.	Marangaphan?a: 2 minetse
﻿2.	Zwigwada zwa Buzz: 5 minetse
﻿3.	U vhiga:  10 minetse
﻿4.	Nyambedzano nga u angaredza: 3 minetse
﻿
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1.	Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga zwitevhelaho kha zwigwada zwa buzz. (Hu shume ?hirasiparentsi)
﻿* Vha ite mutevhe wa pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia.
﻿* Kha vha vha vhudze vha sedze ndima ya u fhungudzwa ha pfanelo kha sia?ari ?a 6 kha bugu dza u shumela vha vha linge arali u setsha na u dzhia zwi tshi nga dzhiiwa sa u dzhenelela kha pfanelo dza vhuthu.
﻿* Kha vha vhudze vhagudiswa vha vha fhe tsumbo dza mulayo (mulayo wa u shuma nga u agaredza) une wa langula u setsha na u dzhia.
﻿
﻿2. Kha vha wane phindulo.  Kha vha vhudze mu?we wa vhagudiswa ane a funa uri a ?wale pfanelo dzine dza nga fhungudzwa kha filipi tshati (bammbiri la u ?walela) kana bodo musi tshigwada tshi tshi khou fha phindulo.
﻿3. Kha vha rere nga khumbelo ya ndima ya u fhungudza pfanelo.
﻿4. Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza.
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo.
﻿* Khethekanyo ya 36 kha Bugu ya u Shuma, sia?ari la 6
﻿* ?hirasiparentsi: Marangaphan?a: Vhuimo ha 1
﻿* Bugu ya u Shuma, sia?ari ?a 20
﻿* Khethekanyo ya 36 kha Ndima ya 2 ya Mulayotewa.
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿Notsi
﻿---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿N?owedzo ya 5.3
﻿7 minetse
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 5.5
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo ndi ya u rera nga u setsha hu na ?i?walo
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1.	Kha vha fare therisano nga u angaredza nga mbudziso dzi tevhelaho.
﻿(Kha vha shumise ?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.3)
﻿* ?i?walo ?a u fara ni nga ?i wana ngafhi?
﻿* Ndi mafhungo afhio ane a nga wanala kha linwalo ?a u setsha?
﻿* Kha vha rere uri ndi zwifhio zwine zwa nga wanala kha linwalo la u setsha?
﻿* Ndi lini hune u setsha ha nga itiwa?
﻿* Vha nga sumbedza mu?e wa fhethu kana muthu ane a dzula afho fhethu ?i?walo la u setsha?
﻿* Manweledzo
﻿
﻿Zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* Kha vha shumise ?hirasiparentsi: U setsha ha vhu 1
﻿* Kha vha shumise ?hirasiparentsi: U setsha ha vhu 2
﻿
﻿
﻿Notsi
﻿---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.4
﻿6 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?o livhiwaho
﻿Phara ya 5.6
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u rere nga mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ho fhiraho thendelo i re kha ?i?walo la u setsha.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho:
﻿(Kha vha shumise ?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.4)
﻿* Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni ndi dzifhio?
﻿* Naa khothe i ?o ?anganedza vhu?anzi ho wanalaho nga n?ila ya u setsha hu siho mulayoni?
﻿
﻿Kha vha vhalele vhagudiswa tsumbo idzi.
﻿
﻿Mulayo wa u guda ngawo
﻿Kha mulandu wa S v Mayekiso na Andere 1996 (3) All SA 121 (C) muofisi we a ita ?ho?isiso o dzhena hune ha dzula muhwelelwa wa u thoma a si na ?i?walo ?a u setsha a dzhia zwi?we zwithu, hu tshi khou angaredzwa na zwe zwa vha zwi nga ngomu begeni ya muhwelelwa wa vhuraru.  Muhwelelwa wa u thoma o tenda uri hu setshiwe fhethu he a vha a tshi dzula hone, fhedzi a hu na vhu?anzi ha uri muhwelelwa wa vhuraru o tenda uri bege yawe i setshiwe.  Khothe yo wana zwauri nyito ya muofisi we a vha a tshi khou ita ?ho?isiso yo na u pfukiwa nga khole ha pfanelo dza ndeme dza u vha na tshiphiri kha muhwelelwa wa vhuraru.  Khothe yo bvela phan?a ya wana zwauri a hu na vhutanzi ha zwithu zwo dzhiwaho begebi ya muhwelelwa wa vhuraru kha mulandu uyo na uri ndivho ya muofisi we a vha a tshi khou ita ?ho?isiso musi a tshi dzhia zwithu izwo i nga vha i si ya u thutha vhu?anzi.
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.5
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 5.7
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u rera nga u setsha hu sina ?i?walo ?a u setsha.
﻿
﻿Mbudziso na phindulo
﻿(Kha vha shumise ?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 5.5)
﻿Naa muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na ?i?walo ?a u setsha na uri aralo zwo ralo ndi lini hune a nga ita ngauralo?
﻿
﻿
﻿Mulayo wa u guda
﻿Kha mulandu wa S v Motloutsi wa 1996 (1)SACR 78 (C), khothe yo tshea zwauri he ha vha hu na muofisi o fhiwaho maan?a, fhungo ?a uri madzhisi?ara?a o vha a siho a si vhu?anzi vhu?e ha nga shumiswa kha u sa wana ?i?walo ?a u setsha.
﻿
﻿Khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga:  Vhuimo hune khaho zwithu zwi nga dzhiiwa hu songo wanala ?i?walo ?a u setsha.
﻿
﻿Muofisi wa mapholisa a nga setsha muthu mu?we na mu?we kana mudzio kana fhethu a si na ?i?walo ?a u setsha ndivho i ya u dzhia tshithu tshin(we na tshin(we tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20-
﻿
﻿(a)  arali muthu uyo a tshi khou tenda uri hu setshiwe na uri a dzhie tshithu itsho, kana arali muthu mu?we na mu?we ane a nga tenda uri hu setshiwe mudzio kana fhethu kha u setsha uhu na u dzhiiwa ha tshithu itsho; kana
﻿(b)  arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa u tenda-
﻿(i)  uri u ?o ?ewa ?i?walo ?a u fara ?o buliwaho kha ndima ya (a) kha khethekanyo ya 21(1) arali u ita khumbelo iyo, na
﻿(ii)  u lenga u wana ?i?walo ?a u setsha zwi ?o thivhela ndivho ya u setsha.
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 5.6
﻿2 minetse
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Ndima ya 5.8
﻿
﻿
﻿Mbudziso na phindulo
﻿Kha vha vhudze vhagudiswa vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho
﻿(Kha vha shumise ?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.6
﻿* Naa muofisi wa pholisa ?a munna a nga setsha munna?
﻿* Arali hu si na muofisi wa pholisa la musadzi, muofisi wa pholisa ?a munna a nga ita mini?
﻿
﻿Zwithu zwine vha nga zwi shumisa kha manweledzo
﻿* ?hirasiparentsi: U setsha ha vhu 4
﻿* Khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a u fara.
﻿
﻿Khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga
﻿
﻿U setshiwa ha muthu mun(we na mu?we hu nga itiwa hu tshi khou dzhielwa n?ha u ?honifha na mulalo, nahone musadzi u fanela u setshiwa nga musadzi fhedzi na uri arali hu si na muofisi wa pholisa la musadzi, u setsha hu nga itiwa nga musadzi mu?we na mu?we o tendelwaho nga muofisi wa pholisa.
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿Notsi
﻿------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿N?owedzo ya 5.7
﻿7 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 5.9
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u rera u shumiswa ha maan?a u shumiswa ha maan?a u setsha fhethu uri a kone u dzhia zwithu.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fare therisano nga u angaredza nga zwi tevhelaho:
﻿( kha vha shumise thirasiparentsi:  N?owedzo ya 5.7)
﻿* Naa muofisi wa pholisa a nga shumisa maan?a maan?a uri a kone u setsha?
﻿* Naa muofisi wa pholia a nga shumisa maan?a uri a dzhie thundu?
﻿2. Kha vha rere nga milayo nga u ngaredza ine ya shuma kha u setsha na u dzhia.
﻿3. Manweledzo
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* U shumisa ?hirasiparentsi:  U setsha ha vhu 3
﻿?Notsi dza u setsha na u dzhia?.
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿N?owedzo ya 5.8
﻿10 minetse
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga u setsha na u dzhia.
﻿
﻿Zwa ndeme
﻿Khethekanyo iyi ya ?U setsha na u dzhia? i phan?a ha zwifanyiso zwa ??ho?isiso dza Vhugevhenga?
﻿
﻿N?owedzo
﻿5 minetse
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho khulwane ya n?owedzo ndi ya u ita manweledzo a ngudo na u fha phindulo ya mbudziso i?we na i?we.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Nga murahu ha u vhona vidio kha vha vha fhe tshifhinga tsha therisano na u ita manweledzo
﻿2. Mbudziso dzi nga thusa u tshimbidza maitele aya.
﻿
﻿
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿PFANELO YA TSHIPHIRI
﻿
﻿
﻿
﻿Khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa:  Tshiphiri
﻿
﻿
﻿14.	Muthu mu?we na mu?we u pfanelo ya tshiphiri, ine ya angaredza pfanelo ya u sa-
﻿
﻿
﻿(a) setshiwa vhone vha?e kana mi?i yavho;
﻿
﻿
﻿(b) setshiwa ha thundu dzavho
﻿
﻿
﻿(c) dzhielwa thundu i re yavho;
﻿
﻿
﻿(d) thivhelwa kha u davhidzana tshiphirini
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: U setsha ha vhu 1.
﻿
﻿

﻿KHUMBELO YA U ?I?WALO ?A U SETSHA
﻿
﻿
﻿
﻿Khumbelo ya ?i?walo i fanela u fara mafhungo a wanalaho kha muano ane a sumbedza zwiitisi zwi pfalaho u tenda zwauri ?
﻿
﻿
﻿* Mulandu wo a itiwa kana wo vha u tshi nga itiwa;
﻿
﻿
﻿* Huna zwi?we zwithu zwi kwameaho kha vhutshinyi kana vhutshinyi vhune nga bvelela kana zwi nga vha vhu?anzi ha uri vhutshinyi ho;
﻿
﻿
﻿* Zwithu izwi zwi na mu?we muthu kana zwi hu?we fhethu.
﻿
﻿
﻿?i?walo ?i fha thendelo ya u setshiwa ha muthu onoyo kana fhethu na zwithu zwine zwa khou ?o?iwa thundu kana zwithu zwine zwa khou t?o?iwa
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: U setsha ha vhu 2
﻿

﻿NOTSI DZA ?I?WALO
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* ?i?walo ?i ?o bula fhethu hune ha tea u setshiwa.
﻿
﻿* ?i?walo ?i ?o bula muthu ane a tea u setshiwa (hezwi zwi nga angaredza muthu mu?we na mu?we ane a ?o wanala fhethu ho buliwaho).
﻿
﻿* U setsha hu ?o itiwa masiari nga nn?a ha musi hu na thendelo.
﻿
﻿* ?i?walo ?i ?o dzula ?i tshi khou shuma u swika hu tshi setshiwa kana ?a thuthiwaho nga muthu o ?i bvisaho kana mu?we muthu ane a vha na maan?a a no e?ana na a we a ?i bvisa.
﻿
﻿* Khophi ya ?i?walo i ?o ?ewa muthu ane pfanelo dzawe dza khou kwamea, ane a ?o vha mu?e wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho.
﻿
﻿* U setsha hu fanela u itiwa nga fhasi ha zwe zwa buliwa kha ?i?walo.
﻿
﻿* ?i?walo ?i nga shumiswa luthihi fhedzi.
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U setsha ha vhu 3.
﻿

﻿
﻿NOTSI DZA U SETSHA NA U DZHIA
﻿
﻿
﻿
﻿* U setsha fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone fhedzi.
﻿
﻿
﻿* U setsha hu fanela u itiwa vhukati ha matsheloni na madekwana nga nn?a ha musi ho buliwa nga i?we n?ila.
﻿
﻿
﻿* U sumbedza ?i?walo ?a u setsha muthu ane a dzula afho fhethu musi o ?i humbela, nga murahu ha musi ho no setshiwa.
﻿
﻿* ?i?walo ?a u setsha ?i fanela u sumbedzwa muthu nga murahu ha u setsha arali muthu a hone.
﻿
﻿* U setsha u ya nga mulayo wa u angaredza hu tea u itiwa mune wa fhethu e hone kana muthu a dzulaho henefho.
﻿
﻿
﻿* U dzhenelela kha pfanelo dza muthu hu tea u vha hu?ukusa u ya nga vhuimo uho.
﻿
﻿
﻿* Maan?a a nga shumiswa fhedzi arali zwi tshi khou vhofha.
﻿
﻿?hirasiparentsi: U setsha ha vhu 4.

﻿N?OWEDZO YA 5.2
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Kha ite mutevhe wa tsumbo dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia.
﻿
﻿
﻿
﻿* Kha vha gude tshipi?a tsha u fhungudza pfanelo kha sia?ari ?a 6 kha bugu dza u shumela vha linge u setsha na u dzhia hu tshi nga dzhiiwa sa u thivhela ho fanelaho pfanelo dza muthu hu pfalaho.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 5.2
﻿

﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 5.3
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* ?i?walo ?a u fara vha nga ?i wana ngafhi?
﻿
﻿
﻿
﻿* Ndi afhio mafhungo ane a tea u vha kha khumbelo ya ?i?walo?
﻿
﻿
﻿
﻿* Kha vha rere nga ha zwine zwa ?o wanala ?i?walo.
﻿
﻿
﻿
﻿* Ndi lini hune ha tea u setshiwa?
﻿
﻿
﻿
﻿* Vha nga nea mune wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho khophi ya u setsha?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.3
﻿

﻿N?OWEDZO YA 5.4
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa khothe i nga ?anganedza vhu?anzi ho wanalaho nga u setsha hu siho mulayoni?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.4
﻿

﻿
﻿N?OWEDZO YA 5.5
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na ?i?walo ?a u setsha, arali zwo ralo, ndi lini?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.5
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 5.6
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa pholisa ?a munna ?i nga setsha musadzi?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Arali hu si na pholisa ?a musadzi, pholisa ?a munna ?i fanela u ita mini?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.6
﻿

﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 5.7
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa pholisa ?i nga shumisa maan?a uri ?i dzhene fhethu uri ?i kone u setsha?
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa pholisa ?i nga shumisa maan?a uri ?i dzhie thundu?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi: N?owedzo ya 5.7
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Pfanelo
﻿
﻿dza vhuthu
﻿
﻿na 
﻿
﻿vhu?ifari
﻿
﻿
﻿
ZWI RE NGOMU
﻿PFANELO DZA VHUTHU
﻿NA VHU?IFARI
﻿
﻿7.
﻿Pulane ya ngudo
﻿7.1
﻿Ndivho
﻿7.2
﻿Marangaphan?a
﻿7.3
﻿U pfuka pfanelo dza vhuthu
﻿nga n?ila i si yone na vhu?ifari
﻿7.3.1
﻿U kundelwa ha muofisi wa mapholisa
﻿u ?honifha pfanelo dza vhuthu
﻿7.3.2
﻿Ndi zwifhio zwine muofisi wa
﻿mapholisa a tea u ita zwone musi a tshi
﻿khou vhona mu?we muofisi wa mapholisa a tshi
﻿khou pfuka pfanelo dza vhuthu
﻿7.3.3
﻿Naa ICD i fanela u ita mini
﻿musi muofisi wa mapholisa kana mura?o
﻿wa tshitshavha a tshi khou ita
﻿mbilaelo kha ICD
﻿7.4
﻿Mulayo wa u fhulufhedzea na u e?ana
﻿(ndangulo yavhu?i)
﻿7.5
﻿Manweledzo / Mbudziso
﻿7.6
﻿Dzi?hirasiparentsi
﻿7.7
﻿?i?walopfarwa
﻿


﻿
﻿
﻿
﻿Zwi re gomu
﻿
﻿7.1 Ndivho
﻿
﻿
﻿7.2 Marangaphan?a
﻿
﻿
﻿7.3 U shumisa pfanelo dza vhuthu nga n?ila i si yone na vhu?ifari
﻿
﻿7.3 1	U kundelwa kha sia ?a muofisi wa mapholisa u thonifha pfanelo dza vhuthu
﻿7.3.2 Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a te u ita zwone musi a tsh kihou vhona mu?we muofisi wa mapholisa a tshi khou pfuka pfanelo dza vhuthu
﻿
﻿7.3.3	Naa ICD i fanela u ita mini musi muofisi wa mapholisa kana mura?o wa tshitshavha a tshi khou ita mbilaelo kha ICD
﻿
﻿7.4	Mulayo wa u fhulufhedzea na u e?ana (ndangulo yavhu?i)
﻿
﻿7.5	Manweledzo / Mbudziso
﻿
﻿
Zwine zwa tea u itiwa
﻿
﻿N?owedzo ya 7.1. Ndivho dza u vhala
﻿
﻿N?owedzo ya 7.2: Vidio, therisano
﻿
﻿N?owedzo ya 7.3: Therisano ya tshigwada
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 7.4:  Therisano
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 7.5: Mbudziso, therisano
Tshifhinga
﻿
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿20 minetse
﻿
﻿
﻿25 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿10 minetse
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿3 minetse

﻿
﻿
﻿
﻿
﻿7.1   NDIVHO
﻿
﻿Musi vho no fhedza ngudo iyi vhagudiswa vha tea ?ivha na u ?alutshedza ? zwine zwa nga itea (mvelela) arali muofisi wa mapholisa a nga pfuka pfanelo dza vhuthu;
﻿* Zwine muofisi wa mapholisa a nga ita zwone musi a tshi khou vhona hu tshi pfukiwa pfanelo dza vhuthu;
﻿* Milayo ya u fhulufhedzea na u e?ana (ndangulo ya vhulamukanyi); na
﻿* Mushumo wa Ndangulo yo ?iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD) kha u vhona uri hu vhe na vhu?ifara havhu?i u ya nga Mulayotewa.
﻿
﻿7.2   MARANGAPHAN?A
﻿
﻿Pfanelo dza vhuthu ndi dza muthu mu?we na  mu?we wa Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na mapholisa.  Kha pfanelo i?we na i?we hu na vhu?ifhinduleli.  Tshipi?a tsha vhu?ifhinduleli ha mira?o yo?he ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, sa mura?o wa Muvhuso, ndi u ?honifha na u tsireledza tshirunzi tsha muthu na u vhulunga na u bveledza phan?a pfanelo dza vhuthu dza vhathu vho?he.  Hu dovha hafhu ha vha na vhu?ifhinduleli kha vhaofisi ha mapholisa ha u shumela tshitshavha na u ita mishumo yavho nga n?ila ya vhu?ifari zwavhu?i.
﻿
﻿7.3 U PFUKIWA HA PFANELO DZA VHUTHU NA VHU?IFARI
﻿
﻿U thivhela vhugevhenga kha ?a Afrika Tshipembe nga n?ila yavhu?i hu si na u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu hu toda vhu?ifari havhu?i kha tshumelo ya mapholisa.  U pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu tshifhinga tsho?he hu ?o dzhiiwa sa u pfuka mulayo huhulwane nahone hu ?o tandululwa nga n?ila ya vhuimo ha ?ha.
﻿
﻿Tsumbo dz a u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu ndi ?
﻿* u fara hu siho mulayoni;
﻿* u valela hu siho mulayoni;
﻿* u pfisa vhu?ungu;
﻿* u fariwa lwa tshi?uhu
﻿* i ha muthu o fariwaho na
﻿* u valela muthu;
﻿* u sa fariwa zwavhu?i ha muthu ane a khou vhilaela na muhwelelwa;
﻿* u setsha hu siho mulayoni na u dzhia;
﻿* u shumiswa ha maan?a ho kalulaho;
﻿* n?ila ya u ita ?ho?isiso i siho mulayoni;
﻿* arali muofisi wa mapholisa a tshi ?ivha kana a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu a si ite tshithu, na
﻿* u pfuka mulayo (u dzumba vhugevhenga)
﻿
﻿7.3.1 U kundelwa ha muofisi wa mapholisa u thonifha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza zwi tevhelahao:
﻿* Vhu?anzi vhu wanalaho nga n?ila ya u pfuka pfanelo dza vhuthu vhu nga si shumiswe zwine zwa ?o fhedza ngauri vhathu vho fariwaho vha vhofhololwe.
﻿* Maga a u dzhiela vhukando a do dzhielwa vhaofisi vha mapholisa.
﻿* U farelwa vhugevhenga ha muofisi wa mapholisa.
﻿* U haniwa ha manweledzo (kha vha vhone khethekanyo ya 36(1) ya Mulayo wa SAPS:  Arali ho newa khathulo ya u valelwa hu si na u badela nda?iso)
﻿* Mulandu wa u badela une wa itela muvhuso.
﻿* U sa wana tsireledzo ya muvhuso (vhaimeleli vha mulayo) i ya nga mulandu wa vhugevhenga (hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u ?o vha na vhu?ifhinduleli kha vhaimeleli vhawe)
﻿* U sa wa tsireledzo ya Muvhuso kha mulandu wa u badeliswa (hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u tea u badela mbadelo dzo?he dza Muvhuso: u tsinyalelwa, badelo dza mulayo)
﻿* Vhu?ifhinduleli kha tshitshavha.
﻿
﻿Vhaofisi vhahulwane vha do dzhiiwa vhe na vhu?ifhinduleli kha u pfuka pfanelo dza vhuthu arali vha tshi ?ivha kana vho vha vha tshi ?ivha nga u bvelela hadzo na u kundelwa u dzhia vhukando.
﻿
﻿Vhaofisi vha vhamapholisa vha ?o wana tsireledzo ya u sengiswa kana u dzhielwa vhukando kha u hana nga n?ila u tevhedza ndaela i bvaho kha vhahulwane i siho mulayoni.
﻿
﻿U tevhedza ndaela ya vhahulwane hu songo vha u di tsireledza kha u pfuka mulayo ho itiwaho nga vhaofisi vha mapholisa.
﻿
﻿7.3.2  Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini musi a tshi khou vhona mu?we muofisi wa mapholisa a tshi khou pfuka pfanelao dza vhuthu?
﻿
﻿Muofisi wa mapholisa u tea u -
﻿* Dzhenelela (u mu imisa) na u vhudza muofis wa mapholisa uri zwo khakhea; kana
﻿* A vhiga tshiwo itsho kha khomanda wawe kana mun(we mura?o muhulwane; kana
﻿* U vhiga tshwo kha ofisi ya u dzhia vhukando; kana
﻿* U vhiga tshiwo kha Ndangulo yo ?iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD); kana 
﻿* U vhiga tshiwo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, kana u vhiga tshiwo kha Muimeleli wa Tshitshavha.
﻿* (Arali pfanelo dza vhuthu nahone hu mulandu wa vhugevhenga hu fanela u vuliwa dokete.)
﻿U pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza maga a nda?iso.
﻿
﻿* ?hodisiso ya u pfisa vhu?ungu hu fanela ?avhanya, u itiwa zwavhu?i nahone hu songo vha na sia ?ine ha dzhia ?one.  (A hu na ?ho?ea ya u imela uri hu thome u fhedziwa u ita ?ho?isiso ya vhugevhenga)
﻿* ?ho?isiso i tea u vha ya u wana vhatshinyi, u wana na u vhulunga 
﻿vhu?anzi, u wana dzi?hanzi, u wana tshipi?a tsha mulayo, n?ila, fhethu na tshifhinga tshe u pfukiwa ha bvelela ngatsho, na u wana na u fara vhathu vho khakhaho.
﻿* Fhethu he vhugevhenga ha itea hu sedzuluswa zwavhu?i.
﻿
﻿7.3.3  Naa ICD i ?o ita mini musi muofisi wa mapholisa kana mura?o wa tshitshavha a tshi khou ita mbilaelo kha ICD?
﻿
﻿ICD i nga sedzulusa mulandu, nga maan?a milandu ine ya kwama lufu lwa muthu e dzhele kana zwi itiswa nga nyito ya pholisa.  ICD i nga isa mulandu kha pholisa uri hu itiwe ?ho?isiso na u langula mvelaphan?a.
﻿Musi ho no fhedziwa u ita ?ho?isiso ICD i nga ita themendelo ya uri ndi maga afhio a vhugevhenga kana a u pfisa vhu?ungu ane a tea u dzhielwa mura?o wa mapholisa.
﻿
﻿Ndivho dza ICD
﻿Uri alusa fhulufhelo kha tshitshavha kha uri SAPS NA ICD dzi kone u shuma na u sa ?ifara zwavhu?i nga ?
﻿* U ?ekedza maitele a uri vhadzulapo vha kone shela mulenzhe usi hu tshi khou tandululwa mbilaelo;
﻿* U shanduka tsatsaladzo i si ya vhukuma i itelwaho mapholisa;
﻿* U bvisa mira?o ine ya dzula i tshi khou ita vhutshinyi kha SAPS?;
﻿* U sumbedza muya wavhu?i wa mapholisa hu u ?o?a u tshitsha tshumelo ya mapholisa na u wana thompho ya tshitshavha; na
﻿* U thusa kha shandukisa Tshumelo uri i vhe tshivhumbeo tsho tewaho na u wana ?hompho ya tshitshavha kha u thivhela na u lwa na vhugevhenga.
﻿
﻿U thivhela vhu?ifari vhu songo teaho ha mapholisa nga ?
﻿* U sengulusa mbilaelo u wana thaidzo dzine dza khou itea tshifhinga tsho?he ha kushumele kwa mapholisa, maitele na ndangulo;
﻿* U ?ekedza mapholisa nga n?ivhadzo ya tshiha?u ya thadizo dzi re kha sis?eme kana vhaofisi vha sa fhulufhedzei;
﻿* U ?ekedza ?ho?isiso dzo itiwaho dza u thivhela thadzo dzine dza ita uri hu vhe na dzimbilaelo;
﻿* U tandulula dzimbilaelo dzine dza itelwa mapholisa nga n?ila yavhu?i nahone hu na ndivho.
﻿
﻿7.4  MILAYO YA U FHULUFHEDZEA NA U E?ANA
﻿
﻿(nyito ya ndangulo yavhu?i)
﻿(MAFHUNGO A VHAGUDISWA)
﻿
﻿Musi vha tshi khou ita ?ho?isiso dza u pfukiwa hu?we na hu?we ?ho?isio i tea u ?avhanya, u itiwa zwavhu?i na u sa vha sia ?ine ya ima nalo.  Hoyu ndi mutheo wa nyito ya ndangulo
﻿Nyito ya ndangulo i pfalaho (Shedulu ya 6, Tshitenwa tsha 23(2)(b) tsha Mulayotewa.
﻿?Muthu mu?we na mu?we u na pfanelo ya ?
﻿(a) ndangulo ya nyito i re mulayoni hune i?we na ?we ya pfanelo kana zwine muthu a zwi takalela zwa kwamea kana ha vha na u shushedzwa;
﻿(b) maitele a ndangulo yavhudi hune inwe na in(we ya pfanelo kana zwithu zwi re mulayoni zwo lavhelelwaho zwa kwamea kana zwa ha vha na u shushedzwa;
﻿(c) u fhiwa zwiitisi zwo tou ?waliwaho zwa nyito dza ndangulo dzine dza kwama i?we na i?we ya dzipfanelo kana zwine muthu a funa zwone nga nn?a ha musi zwiitisi zwa nyito iyo zwo bviselwa kha tshitshavha; na 
﻿(d) nyito dza ndangulo dzine dza pfala dzine dza yelana na tshiitisi tsho fhiwaho hune i?we na i?we ya nyito ya kwamea kana ha vha na u shushedzwa.
﻿
﻿
﻿U fhulufhedzea hu tikedzeaho
﻿Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na tshiitisi tshi pfalaho tsha nyito ya ndangulo ye ya dzhiwa (sa tsumbo, u imiswa lwa tshifhinganyana, maga a nda?iso, u iswa u shuma hu?we, u aluswa, na zwi?we).
﻿
﻿Maitele a u fhulufhedzea
﻿Hezwi zwi amba zwauri nyito dzo?he dza ndangulo dzi tea u tevhedza maitele a pfalaho.  Hezwi zwi amba uri milayo ya vhulamukanyi ha mupo i fanela u tevhedzwa.  Milayo iyi ndi heyi:
﻿* U thetshelesa linwe sia
﻿Hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u tea 
﻿* U ?ewa mbuno dzo?he dzine dza tea u tevhedzwa na u dzhielwa n?ha;
﻿* U fhiwa tshifhinga tsho e?anaho tsha u dzudzanya mulandu wawe;
﻿* U fhiwa tshifhinga tsha u bula mulandu wawe;
﻿* U ?ivhawa zwavhu?i nga tshiitisi tsha nyito ya ndangulo (maga nda?iso)
﻿
﻿* A huna muthu ane a nga wanala mulandu kha mulandu wawe
﻿Hezwi zwi amba zwauri muthu ane a khou ita mushumo u tea u shuma -
﻿* e na ndivho
﻿* nga muya wavhu?i; na
﻿* a songo dzhia sia.
﻿
﻿7.5  MANWELEDZO / MBUDZISO
﻿
﻿* Ndi nga u pfisa vhu?ungu hu na ndeme kha SAPS?
﻿* Naa vhugudisi vhu nga vha tshipi?a tsha u tandulula u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu?
﻿* Kha vha bule n?ila dzi?we dzine dza vha u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu kha SAPS dzine vha tea u dzi ?ivha?
﻿* Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini a tshi khou vhona hu tshi khou pfukiwa pfanelo dza vhuthu?
﻿* Hu nga bvelela mini kha muofisi wa mapholisa ane a khou pfuka pfanelo dza vhuthu?
﻿
﻿7.6   DZI?HIRASIPENTSI
﻿
﻿* Tsumbo ya pfanelo dza vhuthu dzine dza pfukiwa:  Vhu?ifari ha Nomboro ya 1.
﻿* U kundelwa u ?honifha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza zwi tevhelaho?:  Vhu?ifari ha vhu 2.
﻿* Nyito ya 7.3
﻿* Ndangulo yo Vhofhololwaho ya Dzimbilaelo:
﻿
﻿
﻿7.7   HENDIAUTHU
﻿
﻿* ?i?walopfarwa ?a 7.1
﻿
﻿
﻿
﻿
N?owedzo ya 7.1
﻿2 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 7.1
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya nyito iyi ndi ya fha ndivho dza ngudo
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿* Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho.
﻿* Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
﻿* Kha vha dzi ?alutshedze, arali zwo tea.
﻿
﻿N?owedzo
﻿2 minetse
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 7.2
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Kha vha humbele vhagudiswa uri vha vhale khethekanyo ya 7(2) ya Mulayotewa, Bugu ya u Shuma, 
﻿sia?ari la 5 vha rere nga ?halutshedzo yawo.
﻿2. Phan?a ha musi vha tshi vha sumbedza vidio kha vha vhudze vhagudiswa uri vha faneal u sedza vidio vha tshi khou humbula nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu.  Vha fanela u humbula nga uri u pfukiwa uhu hu nga kwama hani vhu?ifari na mushumo wa mapholisa.
﻿3. Kha vha vha sumbedze vidio ya ?Vhudifari?/ Ndaela ya Mapholisa na Ndangulo
﻿4. Nga murahu ha u vhona vidio kha vha ?ivhadze vhagudiswa, vha tshi khou shumisa ngona ya u angaredza, nga u vhudzisa nga muthihi nga muthihi zwine vha khou humbula zwone nga ha vidio kha muhumbulo wa pfanelo dza vhuthu na tshipholisa.
﻿
﻿Zwine zwa tea u itiwa
﻿* Kha vha shumise thirasiparentsi: Vhu?ifari Nomboro ya 1
﻿
﻿Pfanelo:  Khethekanyo ya 7(2) ya Mulayotewa
﻿
﻿(2) Muvhuso u fanela u ?honifha, u tsireledza, u alusa na u tevhedza pfanelo dzi re kha Mulayo wa Pfanelo.
﻿
﻿
﻿
﻿N?owedzo ya 7.3
﻿25 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 7.3
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu nga vhaofisi bvha mapholisa na ui rear nga zine zwa nga mvelelo dza u pfukiwa uho.
﻿1. Marangaphan?a: 1 minetse
﻿2. 2. Therisano ya zwigwada: 10 minetse
﻿3. U vhiga murahu: 10 minetse
﻿4. therisano ya u angaredza: 4 minetse.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1	Kha vha khethekanye vhagudiswa vha bve zwigwada zwa vhathu vha sa fhiriho vha?anu.
﻿2.	Kha vha vha sumbedze thirasiparentsi: Vhu?ifari nomboro ya 1: U pfukiwa ha Pfanelo dza Vhuthu
﻿3.	kha bva vhudze tshigwada tshi?we na tshi?we tshi ite zwi tevhelaho:
﻿* U n(wala fhasi zwine muofisi wa pholisa a tea u ita zwone musi a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu.Zwithu zwine zwa nga bvelela arali mufisi wa pholisa a nga pfuka pfanelo dza vhuthu.
﻿4.	Kha vha humbele tshigwada tshi?we na tshi?we uri tshi fhe tsumbo zwine muofisi wa pholisa a tea u ita zwone.  Kha vha vhudze zwigwada zwo?he u swikela ,mutevhe u tshi ?ala.  Kha vha dovholole hezwi nga mvelelo dzo?he.
﻿5.	Kha vha vhudze mu?we wa vhagudiswa uri a ?wale hezwi fhasi kha filipi tshati kana kha bodo.
﻿6. Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza.
﻿7. Manweledzo
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* ?hirasiparentsi: Vhu?ifari ha vhu 1
﻿* Vhu?ifari ha vhu 2
﻿
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿Zwa ndeme
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿N?owedzo ya 7.4
﻿110 minetse
﻿
﻿
﻿Sia ?a ndeme
﻿Phara ya 7.3.3
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga mushumo wa ICD wa u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha khou tevhedza pfanelo dza vhuthu.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿1. Kha vha fhe mugudi mu?we na mu?we khophi ya ?i?walopfarwa ya ?Ndangulo yo ?iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD)?
﻿2. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho?:
﻿(Kha vha shumise ?hirasiparentsi: N?owedzo ya 7.4)
﻿* Naa mushumo wa ICD kha SAPS ndi ufhio??
﻿* Ndi ngani?
﻿
﻿Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
﻿* ?i?walopfarwa: ICD
﻿
﻿
﻿Notsi
﻿
﻿--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿Notsi
﻿----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿
﻿N?owedzo ya 7.4
﻿5 minetse
﻿
﻿
﻿Ndivho
﻿Ndivho ya n?owedzo iyi ndi ya u ita manweledzo a ngudo na u fhindula mbudziso dzi re hone.
﻿
﻿Mulaedza wa mugudisi
﻿Mbudziso dzi nga thusa u langa maitele na u wana mafhungo e a si ambiwe nga hao.
﻿-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
﻿

﻿
﻿
﻿TSUMBO DZA U PFUKIWA HA PFANELO DZA VHUTHU
﻿
﻿* U fara hu siho mulayoni
﻿* U valela hu siho mulayoni
﻿* U shengedza
﻿* U fara muthu o fariwaho na muthu o valelwaho nga n?ila i sa sumbedzi vhuthu na
﻿* U sa fariwah zwavhu?i ha muthu o hwelelaho mulandu na muhwelelwa
﻿* U setsha na u dzhia hu siho mulayoni
﻿* U shumiswa ha maan?a ho kalulaho
﻿* N?ila dza u ita ?ho?isiso dzi siho mulayoni
﻿* Arali muofisi wa mapholisa a tshi khou ?ivha kana o vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu a si ite tshithu
﻿* U pfuka mulayo (u dzumba vhugevhenga)
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U pfisa vhu?ungu ha vhu 1
﻿
U KUNDELWA U ?HONIFHA PFANELO DZA VHUTHU ZWI NGA BVELEDZWA ZWITHU ZWI TEVHELAHO:
﻿
﻿* Vhu?anzi ho wanalaho nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu vhu nga si shumiswe nahone zwi nga ita uri muthu a re na mulandu a vhofhololwe
﻿* Maga a u pfisa vhu?ungu
﻿* U sengiselwa vhugevhenga ha muofisi wa mapholisa
﻿* U sa dzhiwa ha manweledzo (kha vha vhone khethekanyo ya 36(1) ya Mulayo wa SAPS)
﻿* Mulandu wa uri Muvhuso u badele
﻿* Muvhuso u nga badeliswa
﻿* U sa wana tsireledzo ya muvhuso kha vhugevhenga
﻿* U sa wana tsireledzo ya muvhuso kha milandu ya u lifha
﻿* Vhu?ifhinduleli kha tshitshavha
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  U pfisa vhu?ungu ha vhu 2
﻿
﻿
N?OWEDZO YA 7.4
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa mushumo wa ICD ndi ufhio kha SAPS?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Ngani?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 7.4
﻿

﻿
﻿
﻿N?OWEDZO YA 7.3
﻿
﻿
﻿
﻿* Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini arali a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu?
﻿
﻿
﻿
﻿* Hu nga bvelela mini arali muofisi wa mapholisa a tshi pfuka pfanelo dza muthu dza vhuthu?
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?hirasiparentsi:  N?owedzo ya 7.3
﻿

﻿?i?walopfarwa:  Ndangulo yo ?iimisaho ya Dzimbilaelo
﻿Ndangulo ya ?iimisaho ya Dzimbilaelo (ICD) ndi mura?o wa muvhuso nga fhasi ha ndangulo ya vhathu ye ya thomiwa u ya nga Khethekanyo ya 222 ya Mulayotewa wa Tshifhinganyana (Mulayo wa vhu 200 wa 1993) na Ndima ya 10 ya Mulayo wa Mapholisa a Afrika Tshipembe (Mualyo wa vhu 68 wa 1995).
﻿
﻿Fulo
﻿U alusa vhu?ifari havhu?i ha mapholisa
﻿
﻿Mbonelaphan?a
﻿Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe tsho shandukisaho tshine tsha vha na muya na u tevhedza Mualyotewa
﻿
﻿Ndivho dza ICD
﻿U bveledza fhulufhelo kha tshitshavha nga zwine SAPS na ICD zwa ita kha u pfuka mulayo nga:
﻿* U ?ekedza maitele a u shela mulenzhe nga vhathu kha u tandulula dzimbilaelo
﻿* U shandukisa u sasaladza hu si na vhu?anzi vhune ha itelwa mapholisa.
﻿* U bvisa mura?o wa SAPS une wa bvela phan?a na u ita vhutshinyi
﻿* U sumbedza uri muya wavhu?i wa mapholisa kha mushumo wavho wa u shandula tshumela na u wana ?hompho kha kha tshitshavha.
﻿* U thusa kha shandula Tshumelo uri i vhe mura?o une wa tea u ?honifhiwa na u tikedza tshitshavha kha u thivhela vhugevhenga.
﻿
﻿U thivhela vhu?ifari vhu si havhu?i kha mapholisa
﻿* U sengulsa mbilaelo u wana thaidzo dzine dza khou bvelaphan?a kha mishumo ya mapholisa, n?owedzo na u langula.
﻿* U thusa mapholisa nga 
﻿* U thusa mapholisa nga ngeletshedzo ya ?ho?isiso ya uri thaidzo dzi nga fheliswa hani dzine dza ita zwauri hu vhe na mbilaelo.
﻿* U tandulula mbilaelo dzo itelwaho mapholisa zwavhu?i nahone hu na ndivho.
﻿
﻿NDI LUSHAKA-DE LWA MBILAELO DZINE DZA TANDULULWA NGA ICD?
﻿ICD i dzhia mbilaelo dzine dza yelana na:
﻿* Lufu lwa muthu o valelwaho kana nga lwo itiswa nga mapholisa.
﻿* U shela mulenzhe ha mirado ya mapholisa kha zwiito zwa vhugevhenga u fana na u fhura, vhuvhava na u rwa.
﻿* Vhu?ifari ha mapholisa hu songo tendelwaho nga Milayo ya Mapholisa, u fana na u sa ita mushumo kana u sa tevhedza Khoudu ya Vhu?ifari ha Mapholisa.
﻿
﻿MAITELE A ICD A U TANDULULA MULANDU
﻿Musi ICD i tshi khou sedzulusa vhutshinyi hothe na u vhu?ifari vhu si havhu?i he ha itwa nga mira?o ya SAPS, Mulayo u tendela uri ICD i livhise mi?we milandu kha SAPS uri i ite ?ho?isiso.  U ya nga milandu iyi i iswaho kha SAPS uri i ite ?ho?isiso ICD i nga langula mvelaphan?a ya ?ho?isiso.  Kha mi?we milandu ICD i nga langula
﻿ ?ho?isiso nga u vhea maga a uri ?ho?isiso dzi nga itiwa hani.
﻿
﻿Uri vha vha?o?isisi vha ICD vha kone u ita mishumo yavho zwavhu?i nga n?ila yavhu?i, Minisi?a wa Vhupileleli na Tsireledzo u fha thendelo ya uri vha?o?isisi vha ICD vhe vha vha vhewa nga Mulanguli Muhulwane, vha fhiwe maan?a a u langula.
﻿
﻿U ?IIMISELA HA ICD
﻿ICD a yo ngo ?iimisela u dzhiela fhasi mushumo wo teaho wa mapholisa.  ICD yo ?iimisela u thusa mapholisa nga mushumo wa u shandukisa na u khwa?hisa mvelaphan?a na tshumisano i kwamaho mapholisa.
﻿
﻿?i?walopfarwa : Ndangulo yo ?iimisaho ya Dzimbilaelo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿

﻿
﻿
﻿
﻿4
﻿
﻿
