Tshisiku tsha Luambo
﻿
﻿* Vho t(anganedzwa
﻿
﻿Kha vha ke nd(ivho, tshisikuni tsha luambo, kha webusaithi ino. Masiat(ari ane vha d(o a wana kha webusaithi ino a katela mafhungo a d(ivhazwakale, mvumbo, man(walwa, nzulele ya mut(a wa Vhavend(a, Luambo na mitambo ya u takusa mvelele na sialala l(a Vhavend(a. Webusaithi ino yo bveledziswa nga muhasho wa zwa vhudavhidzani.
﻿Iyi ndi nd(ila ine muvhuso wa khou lingedza u takula nyambo dza Afurika Tshipembe na u dzi bveledzisa uri dzi si fe. D(ivhazwakale i sumbedza Vhavend(a vho vha vhathu vha u dzhielwa fhasi nga dzin(we tshakha. Webusaithi ino ndi nd(ila ya u ita uri Vhavend(a vha d(iphine na u d(it(anganedza sa Vhavend(a. Vha pfe vha si na t(honi ya u amba luambo lwavho.
﻿
﻿Webusaithi iyi ndi yone tshisiku tsha mbulungelo ya luambo lwa Vhavend(a na kutshilele kwavho. Afha ndi hune Vhavend(a vha d(o kona u bvisela khagala vhupfiwa havho khathihi na u vhulunga sialala l(e l(a vha l(i tshi khou milwa nga tshanduko dzine dza vha hone na u t(anganelana ha dzitshakha. Vhunzhi ha zwi kwamaho sialala na mvelele ya vhavend(a vha nga kona u zwi wana musi vho dalela Tshisiku tshino tsha luambo. 
﻿
﻿Webusaithi ino i na siat(ari l(ine vhone sa mudali vha kona u bvisela mihumbhulo yavho na u n(ea ngeletshedzo hune zwa vha zwo tea. Ri fulufhela uri vha d(o d(iphina nga u dalela ino webusaithi. Kha ri ite mutingati u itela u fhat(a na u vhulunga luambo na maitele ashu sa Vhavend(a. 
﻿
﻿Kha vhot(he vho shelaho mulenzhe ri ri a vha ri tshileli.
﻿
﻿N(ala dza vhathu.
﻿
﻿Aa!
﻿
﻿Tshifhiwa Doyoyo 
﻿
﻿Tshilidzi Davhana
﻿
﻿Ndaa!
﻿
﻿Tshinand(ala Khangale
﻿
﻿Mulavhelesi: Prof N V Ralushai
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1.Vhubvo
﻿
﻿Vhad(ivhi vha man(walo a tshivend(a vha t(alusa d(ivhazwakale na vhubvo ha vhavend(a nga u fhambana. Vha tikedza mbuno dzavho uya nga 
﻿mawanwa a t(hoduluso dze vha ita. Vhan(we vha vhat(od(ulusi vha ri vhavend(a vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshi ya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune n(amusi ha vho vhidzwa Zimbabwe.
﻿
﻿Huno ha vhanwe vha tenda uri vhavenda vha bva Igipita. Thikhedzo ya t(hod(uluso iyi yo d(isendeka nga vhut(ala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala (muziamu). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya vhavenda. Fhedzi-ha izwi a zwi khwat(hisedzi vhut(anzi ha uri vhavend(a vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga vha o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili.
﻿
﻿In(we ya t(halutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha vhavend(a i sumbedza uri vha bva Tanzania na Malawi. Vhut(anzi uho ho d(isendeka kha u fana ha man(we a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo ?tshi? i a wanala Tanzania na Malawi i tshi amba zwi fanaho na zwine ?tshi? ya tshivend(a ya amba zwone. 
﻿
﻿Vhunzhi ha vhad(ivhi vha man(walo vha tendelana uri vha t(anganedza vhubvo ha vhavend(a ndi Afrika vhukati ngei Congo. Izwi zwi khwat(hisedzwa nga man(walo o gandiswaho nga vhan(wali vha vhatshena.
﻿
﻿T(hod(uluso i hanedzaho mawanwa o n(walwaho afho nt(ha, i sumbedza uri vhavend(a vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzo iyo yo d(isendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya vhavend(a. Dzina il(i, Mapungubwe, u thomani l(o vha l(i tshi d(ivhea ngauri ndi Mapungubwe zwine zwa amba uri ?fhethu ho d(alesaho dziphunguhwe?. Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini a vhavend(a. Vhavend(a vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha d(a vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Vend(a n(amusi.
﻿
﻿U ya nga kupfesesele uku , vhavend(a vho ri vha tshi swika hafha hune namusi ha vhidzwa Vend(a vha wana vhangona vhane vha d(ivhidza uri ndi vhone ngwaniwapo. Vhavend(a vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha , Vhubvo, Zwikhod(o , Muano, Tshiilwa na Mavhulungele
﻿
﻿(Prof Ralushai ,Mbilwi ha Ralushai 23 September 2002)
﻿(Dr.Mphaya H.Nemudzivhad(i  T(hafamuhwe 2003)
﻿(Vho-L(alumbe-Dzanani T(hafamuhwe 2003)
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1.2 Mahosi
﻿
﻿Ndi nnyi o teaho u vha khosi?
﻿
﻿Tshivenda tshi ri Vhuhosi vhu tou bebelwa nahone vhu naka u vhangwa. .Muthu ane atea u vha khosi o vha a tshi fanela u bebwa nga mufumakadzi wa dzekiso, zwine zwa amba uri mufumakadzi o malwaho nga lushaka. Musadzi wa dzekiso ndi ene a no beba khosi ine ya dzhena musi mativha o xa.
﻿
﻿Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva mut(ani wa vhuhosini nahone u fanela u vha e wa dzekiso. Izwo zwi itelwa uri a no d(o vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda. U khwat(hisa uri khosi i no d(o bebwa ndi ya malofha a vhuhosi, n(wana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha a tendelwa uri vha bebisane vhana hu u itela uri hu bebiwe khosi.
﻿
﻿U bva tsha kale vhavend(a vho d(i vha vhathu vha t(honifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u sa ita zwa vhupombwe. Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi. Khosi idzo dza vhafumakadzi dzi pfa dzi si na na thaidzo na nthihi ngauri tshi no t(od(ea ndi tshumisano kha vhalanda. 
﻿
﻿Kha lushaka lwa vhavend(a a huna tsho khakheaho kha uri hu vhe na khosi ya mufumakadzi. Naho zwi songo tou d(owelea zwa khosi ya mufumakadzi zwone zwo d(i thoma kale, sa tsumbo khosi ya Tshaulu tsha ha bohwana, vhamusanda 
﻿Vho-Rammbud(a vha Vond(we. Mahosi mahulwane a Vend(a ndi a ha Tshivhase, Mphephu na vha ha Mphaphuli.
﻿
﻿
﻿Thaidzo dzi tandululwa hani musanda? 
﻿
﻿Musi hu na thaidzo dza shango Vhakoma ndi vhone vhane vha dzula na muthu o khakhaho vha mu sengisa, arali vho balelwa vha kona u hwedza mulandu musanda. Musi mulandu wo hwedzwa musanda, Vhamusanda a vha sengisi vhe vhot(he vha thuswa nga vhakoma na khoro yo fhelela vha vhona uri mulandu uyo u hat(ulwa hani.
﻿
﻿
﻿
﻿Vhathu vhane vha tendelwa u vha hone khoroni.
﻿
﻿U ya nga mvelele ya tshivend(a hu na khoro ya Mut(avhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda, vhakoma vho fhelela, vha siviki na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphand(a ya lushaka u fana na zwithu zwi ngaho u fhat(a zwikolo, dzibada, mud(agasi na mad(i zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro.
﻿
﻿Vhathu vho no d(i dzhenisa kha khoro yeneyo a si vhathu avho vho bulwaho afho nt(ha fhedzi , na vhaswa vha a dzhenelela sa izwi vha vhone lushaka lwa matshelo. Vhunga hu si na zwikolo zwine zwa gudisa vhurangaphand(a kana u sengisa milandu, vhana vha guda izwo zwithu kha vhahulwane henefha khoroni. Vhaswa vha tea u tevhedza maitele ot(he ane a itea afha khoroni musi vho dzhenela khoro.
﻿
﻿
﻿Mahosi a Vhavend(a na mvelele ya sialala 
﻿
﻿Mahosi a vhavend(a ndi vhathu vho d(isendekaho nga mvelele ya sialala. U d(idzhenisa ha lushaka lwa vhavend(a kha zwa mvelele ya sialala zwi t(anganedzwa nga t(hut(huwedzo ya vhurangaphand(a ha vhavend(a. 
﻿Vhurangaphand(a ha vhavend(a vhu d(it(ongisa nga sialala l(aho sa yone thikho ya lushaka. Mvelele ya sialala i thusa u t(ut(uwedza vhana uri vha d(ibvise kha mikhwa mivhi i sa fhat(iho.
﻿U ya nga vharangaphand(a vha vhavend(a, ndi zwa ndeme uri vhana vha d(ivhe sialala l(avho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho. Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u d(ivha iyo mvelele, zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo (ikonomi) zwi aluwe. 
﻿Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dzin(we mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee. Musi zwi tshi senguluswa, vhad(ivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu si na mvelele lwo xela. Vhunzhi ha mat(ula ane a khou bvelela musalauno sa vhugevhenga, madwadze a ngaho sa HIV/AIDS, u t(angana ha vhathu vha malofha mathihi zwi khou bad(ekanywa na u xela ha mvelele. Mahosi a vhavend(a a kha ndilo muthathe ya u t(ut(uwedza lushaka kha u vhulunga mvelele ya sialala.
﻿
﻿
﻿(Vhamusanda vho Gumani Rammbud(a ?Vondwe,1 Khubvumedzi 2002)
﻿(khosi Kenedy Midiyavhathu Tshivhase-Tshiawelo- 28 Khubvumedzi 2002)
﻿
﻿
﻿Luambo lwa Musanda
﻿
﻿Vhakololo na vhasiwana vho fhambana. Afha kha lushaka lwa Vhavend(a vha fhambanywa na nga kuambele. Hu na nd(ila ine musanda vha amba ngayo hune arali u si mudzulapo wa henefho wa nga kundwa u pfa zwine vha amba zwone. Hu pfala uri kale luambo ulwu lwo vha lu tshi thusa u vhona arali hu na swina l(o dzhenaho kusini.
﻿
﻿
﻿Ngwena-Khavho 
﻿Mapfandau-Zwil(iwa
﻿
﻿U zwa-U amba
﻿
﻿U vhulawa-U vhidzwa
﻿
﻿Vod(a-N(wana wa musanda wa musidzana
﻿
﻿Zhinda-N(wana wa musanda wa mut(hannga
﻿
﻿Maalo-Thovho
﻿
﻿Tshamudane-Tshit(anga
﻿
﻿Dzunde-Tsimu
﻿
﻿Thondwana-Nnd(u ya mut(anuni/mufumakadzi wa vhamusanda
﻿
﻿Pfamo-Nnd(u ya vhamusanda
﻿
﻿Vhakoma-mme a vhamusanda
﻿
﻿Mu?anuni-Mufumakadzi wa vhamusanda
﻿
﻿U fama- U ed(ela ha vhamusanda
﻿
﻿Vhakololo-Vhana vha musanda
﻿
﻿Makhadzi- Khaladzi ya vhamusanda.
﻿
﻿U dzama-U lovha ha vhamusanda
﻿
﻿U enda- U tshimbila ha vhamusanda
﻿
﻿Tshanda-Lufo
﻿
﻿Tsika-Lufhet(o
﻿
﻿Tshingwana-Khali
﻿
﻿Lubuvhi-Vhukhopfu
﻿
﻿Phidza-Kholomo dza musanda
﻿
﻿Tshingwana i khou pembela-Khali i khou xaxara
﻿
﻿Tshikovha- Tsimu ya vhafumakadzi vha musanda
﻿Gorosi-davha l(a musanda
﻿
﻿Tshivhambo-Tshit(anga tshine vhasidzana vha imbelwa ngomu
﻿
﻿Pfumbavhulo-Halwa hu no nwiwa nga vhamusanda
﻿
﻿U hwedza- Musi mut(anuni a tshi khou n(etshedza vhamusanda pfumbavhulo
﻿
﻿U wela mativhani- U kambiwa
﻿
﻿U milisa tshivhindi- U vhulaha
﻿
﻿Lushika/Madzivha -Mad(i
﻿
﻿Tshil(eli-Ndi muthu a re tsini na vhamusanda
﻿
﻿Mat(avha-Mu?o
﻿
﻿Ma?o-Khii
﻿
﻿Tshifaro-Mbad(o
﻿
﻿Makhwitha-Khuhu
﻿
﻿Vhu?ambo-Fola
﻿
﻿Mukumbi-Guvha
﻿
﻿Lutambwe-Mut(a
﻿
﻿Thukha- Udzula
﻿
﻿Lupila-Hemmbe
﻿
﻿Tshedza-D(ulu
﻿
﻿Tshi?aro- Tshivhaso
﻿
﻿Mirumelela- Mat(o a vhamusanda
﻿
﻿Shimba-Mulenzhe wa vhamusanda
﻿
﻿Tshifaro-Thonga
﻿
﻿Mbwanana-Tshigod(elo
﻿
﻿Tshiendeulu-Mavhid(a
﻿
﻿Pfumi-zwil(iwa zwa musanda
﻿
﻿L(ivhanda-n(wana wa musanda wa mut(hannga o no hula lune a nga dzhena vhuhosi.
﻿
﻿
﻿Ngoma ya Vhatei NA Milubi second edition 1984
﻿
﻿
﻿
﻿Davhi l(a Vhuhosi
﻿
﻿Vhuhosi ha Vhavend(a vhu thoma musi Dimbanyika a tshi pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha l(a Vend(a. Davhi l(a vhuhosi ha Vhavend(a l(o khethekanywa nga nd(ila tharu. Hu na vhuhosi ha vha Ha-Mphephu, Vhuhosi ha vha Ha-Tshivhase na vha Ha-Mphaphuli. Afha fhasi ndi davhi l(a tsumbo ya vhuhosi uvhu.
﻿
﻿
﻿
﻿Ngoma Lungundu
﻿
﻿Ngomalungundu - Ndi ngoma ye ya vha i tshi shumiswa nga mahosi a Vhavend(a. Ngoma iyi yo vha i tshi dzhiiwa sa ngoma i re na madambi. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya t(honifhiwa ngauri yo vha i tshi dzhiwa sa ngoma khethwa ine lushaka lwa Vhavend(a lwa tenda khayo. Vhavend(a vho wela mulambo wa Vhembe vha tshi wetshela kha l(ino na iyi ngoma. Mahosi a Vhavend(a o vha a tshi kona u ita madambi a tshi shumisa Ngomalungundu. Musi wa dzinndwa Vhavend(a vho vha vha tshi fulufhela iyi ngoma kha u d(ipilela.
﻿
﻿Musi Vhavend(a vha kha nndwa na dzin(we tshakha, Ngomalungundu yo vha i tshi ed(edza maswina musi yo lidzwa. Nga t(honifho na nyofho lushaka lwa Vhavend(a lwo d(a he lwa t(honifha na u ofha iyi ngoma. Vho vha vha tshi vhidza ngoma iyi sa Ipfi l(a Mudzimu wavho kana Mambo wa Denga. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya dzhiiwa sa mudzimu wa midzimu yot(he, tshilidzo tsha vhadzimu vha mahosi. Ngomalungundu yo vha i tshi d(ivhea kha l(ot(he l(a Vend(a.
﻿
﻿Vhunzhi ha mahosi a Vhavend(a vho shumisa Ngomalungundu musi vha tshi lwa. Khosi T(hohoyand(ou u sumba na ene o ita madambi nga tshifhinga tshawe. Ndi mun(we wa mahosi ane a t(honifhea kha lushaka lwa Vhaven?a nge a sumbedza u vha murangaphand(a wa muhali. Tshilwavhusiku Makhado Ramabulana na ene ndi mun(we wa Mahosi o itaho zwimangadzo nga tshifhinga tsha vhuhosi hawe. Ngomalungundu yo vha i tshi dzhiwa sa philamisevhe ya Vhavend(a. Makhado o kunda gomane nnzhi a tshi dovha hafhu a thuswa nga iyi ngoma.
﻿
﻿Ngoma iyi yo vha i tshimangadzo kha tshakha nnzhi. Yo dovha hafhu ya ita uri lushaka lwa Vhavend(a lu d(ivhee lu t(honifhee.
﻿
﻿Dr HM Nemudzivhad(i, the attempts by Makhado to revive the vend(a Kingndom, 1998
﻿Mathatha Tsedu, Sowetan 5 T(hafamuhwe 1998- Makhado sent boers packing
﻿
﻿
﻿D(ivhazwakale ya Vhuhosi ha vha Vhavend(a 
﻿
﻿Vhuhosi ha Vhavend(a ho thoma musi vhavend(a vha tshi bva kha l(a Congo u swika vha tshi dzula Vend(a l(a n(amusi. Fhano Vend(a musanda muhulwane wavho wo vha u Dzat(a. Kha wonoyu musanda ho bva matavhi haya: Ndi davhi l(a Ha-Ramabulana na davhi l(a Ha-Tshivhasa na l(a Ha -Mphaphuli .
﻿
﻿
﻿1.	Vhuhosi ha Mphephu
﻿
﻿Vhuhosi ha Vhaven?a vhu t(alutshedzwa nga nd(ila dzo fhambananaho. Vhan(we vha ri Vhuhosi ha Vhavend(a ho thoma tshifhingani tsha N(wali ane ha ambiwa uri o vha e na maand(a manzhi. Vha ri vha tshi isa phand(a vha ri, N(wali o vha e na n(wana we a vha a tshi pfi Hwami we ene a beba Tshilume. Tshilume ndi ene we a d(o tshimbila na Lushaka ulwu a tshi bva ngei thungo ya Afurika kati kana Congo. Hu ambiwa uri Tshilume o ri a tshi tsela Vhukalanga a d(a a wana hu na khosi in(we i no pfi Tshivhi. Tshilume o d(o rumela vhan(we vha vhalanda vhawe uri vha yo u t(olela afho shangoni l(a Tshivhi. Tshivhi a lwa na vhathu vho run(waho nga Tshilume a vha vhulaha a vha tumula mikulo.
﻿
﻿Hu pfi Tshilume o ri u vhona izwo zwithu zwa mu sinyusa nga maand(a. Ndi afha a tshi dzhia Ngomalungundu a dzhena shangoni l(a Tshivhi. U ya nga vhut(anzi he ra vhu wana hupfi Tshilume o d(o lidza Ngoma lungundu zwa ita uri Tshivhi na vhalanda vhawe vha farwe nga khofhe. Ndi afha Tshilume a tshi vhulaha vhan(we a sia ene Tshivhi na vhan(we vhalanda vhat(uku. Nga murahu Tshivhi o ?o dzivhuluwa a ?i wana o tangwa nga Tshilume khosi ye ya vha ina bvumo. U bva afho Tshivhi o d(o thoma u luvha Tshilume. Tshilume o d(o dzula afho Vhukalanga na Lushaka lwa Vhavend(a.
﻿
﻿Dzin(we T(halutshedzo dza ri Dimbanyika o vha ene khosi ya Lushaka lwa Vhavend(a vhe vha vha vha tshi vhidzwa u pfi ndi Vhasenzi. O d(o fhat(a mud(i muhulu henefho Vhukalanga. A henefho o d(o d(elwa nga muhumbulo wa u pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha il(i l(ine n(amusi l(a d(ivhea ngau pfi Vend(a. Hu ambwa u pfi vho d(a vha dzula govhani l(a mulambo wa Nzhelele. Afha ndi he vha d(ifhat(ela mud(i muhulu we wa vha u tshi d(ivhiwa nga u pfi Dzat(a.
﻿
﻿Musi Vhavend(a vha tshi swika afha vho wana hu na tshakha dzo fhambananaho dze dza vha dzi tshi khou dzula afha hu no vhidzwa u pfi Vend(a n(amusi. Lushaka lwe vha lu wana ndi lwa Vhangona vhe vha vha vha tshi khou dzula kha mivhundu yo fhambananaho henefho Vend(a.Vhubvad(uvha ho vha hu tshi dzula Vhalembetu, vha Ha- Mutele na vha Ha-Makahane. Vhambedzi na vhone vho vha vha tshi dzula afho hune ha pfi Vhumbedzi.Vhat(avhatsindi vha tshi dzula Vhut(avhatsindi kha mashango ano nga sa haya: Khalavha, Tshiavha, Ha-Manenzhe na Thengwe.
﻿
﻿In(we T(halutshedzo ya d(ivhazwakale ya Vhuhosi i ri Vhavend(a vho bva Congo. Murangaphand(a wavho o vha e Dimbanyika. Hu pfi tsho mu bvisaho Congo ndi mulandu wa u fhambana hawe na vhakomana vhawe. U bva henefho o tsela thungo ya tshipembe he a d(o dzamela nd(ilani. Zwenezwo zwo d(o sia n(wana wawe Dyambeu a tshi ranga vhathu phand(a u swika Matshona hune ha d(ivhea nga u pfi Zimbabwe n(amusi. Hu pfala u pfi zwo dzhiela lushaka lwa Vhavend(a min(waha minzhi vha kha lwendo lwavho lwa u bva Congo u swika Matshona.
﻿
﻿Musi vha tshi kha d(i vha vho dzula henefha kha l(a Matshona Dyambeu a dzama. Vele l(a Mbeu a si n(wana wa Dyambeu. Vele l(a Mbeu o dzula kha l(a Matshona lwa tshifhinganyana. Kha tshigwada tshe a vha e natsho ho vha na lushaka lwa Vhat(avhatsindi na Vhambedzi vhe vha d(o sia Vele l(a Mbeu henefho Matshona; vha wela mulambo wa Vhembe vha d(a vha dzula Vend(a he vha wana lushaka lwa Vhangona.
﻿
﻿Vhan(wali vhan(we vha ri Vele l(a Mbeu o wela mulambo wa Vhembe a d(a a dzula Dzat(a nga n(waha wa 1700 A.D. Vhan(we vha ri ho vha na Dzat(a l(it(uku l(e l(a vha l(i Tshiendeulu; l(ihulwane ndi l(e l(a vha l(i afha Nzhelele l(ine l(a d(ivhea Vend(a l(ot(he. Vele l(a Mbeu o d(o lwa na lushaka lwa Vhangona a vha kunda. Vhal(a Vhat(avhatsindi vhe vha vha vho mu sia murahu hu pfi o ri u swika Vend(a vha mbo d(i mu luvha. Vele l(a Mbeu a tshi wetshela kha l(ino o vha e na n(wana wa murathu wawe Masindi. Masindi onoyu hu pfi n(wana wawe o vha a tshi pfi Phophi we a vho aluswa nga Vele l(a Mbeu nge khotsi awe vha lovha e mut(uku. Vhathu vhanzhi mud(ini wa Dzat(a vho vha vha tshi d(ivha uri Phophi ndi n(wana wa Vele l(a Mbeu nge a vha e tsinisa na Vele l(a Mbeu.
﻿
﻿Vele l(a Mbeu o vha e na vhana vhat(an(u na vhavhili(sumbe). Tanzhe o vha musidzana we a vha a tshi pfi Tshavhumbwe. Tshisevhe a vha wa vhuvhili, Rampofu kana Mpofu a vha wa vhuraru, Raluswielo Tshivhase a vha wa vhun(a, L(inzhelenzhele wa vhut(anu, Rangavheli wa Vhut(anu na vhuthihi na Bele we avha ene phedzi
﻿
﻿Onoyu Tshavhumbwe ndi ene Masingo a Ha-Ramabulana, a Ha-Tshivhasa na Ha-Rammbud(a. Vha ana ngae. Vha Ha-Mphaphuli vhone vha ana nga khaladzi avho we avha a tshi pfi Kutame.
﻿
﻿
﻿Nndwa ya Vhavend(a na avho vhe vha waniwa Vend(a
﻿
﻿Ngauri Vhavend(a vho wana dzin(we tshakha afha kha uvho vhupo, ho mbo d(i vuwa nndwa vhukati havho na idzo tshakha. Vhenevha vhathu vho waniwaho Vend(a vho kundiwa nga Vhavend(a; vha fhedza nga u luvha mahosi a Vhavend(a. 
﻿
﻿Vhan(we Vhavend(a vha ri vho swika vho rangwa phand(a nga Dimbanyika. Hu pfi Dimbanyika zwi amba u lamba shango nge a pfi o fhiwa shango Vhukalanga nga mun(e wawe a l(i hana. Uya nga vhad(ivhi vha man(walo a d(ivhazwakale ya Vhavend(a, Dimbanyika o d(o tumbula musanda muhulu ngei Lwandali. Vha isa phand(a vha ri Dimbanyika o d(o kuvhanganya tshakha nnzhi dze a vha o dzi kunda a dzi vhudza uri ndi ene Thovhele wa Vhavend(a wa u thoma .Musi mud(ini wa Dzat(a ho dzulwa, Dimbanyika a farwa nga biso l(i shushaho. Hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu mativha o mbo d(i xa Dzat(a. Lwonolu lufu lwa Dimbanyika lwo shusha vhathu vhanzhi. Dimbanyika o swi?wa Tshiendeulu. Nga Tshivend(a khosi ya dzama hu fanela u dzhena in(we. Vhahulwane vha mud(i vho mbo d(i dzula vha langana uri ndi khwine hu tshi dzhena Dyambeu. 
﻿
﻿Hu na T(halutshedzo dzo fhambananaho nga kuvhusele kwa khosi Dyambeu. Vhan(we vha ri o vhusa Lushaka lwa Vhavend(a e Dzata ngeno vhan(we vha tshi ri o vha na kholomo nnzhi Swongozwi. Nga tshifhinga tshenetshi tsha Dyambeu, hu pfala uri Vhangona vho pandelwa vha shavhela vhukovhela. Dyambeu ene ho ngo tou vhusa tshifhinga tshilapfu. Hu ambwa u pfi d(uvha l(in(we Dyambeu o d(o bva na mmbwa dzawe mbili a tshi yo zwima. Musi e henengei d(akani in(we ya mmbwa yo d(o vusa phukha. Ndi hezwi , Dyambeu a tshi tevhela vhut(ala ha mmbwa na phukha yo vusiwaho. Vha tshi vhona a sa vhuyi vha mu t(od(a vha tshi tevhela vhut(ala , he ha vha swikisa bakoni. Musi Dyambeu e nga ngomu bakoni ho mbo ?i wa tombo l(ihulu l(a mbo d(i vala munango wot(he wa bako. Ha mbo d(i vha u dzama ha khosi Dyambeu. 
﻿
﻿U sumiwa ha lufu lwa Dyambeu ho vha na t(halutshedzo mbili. T(halutshedzo ya u thoma i ri ngauri Dyambeu o bva na mmbwa mbili a tshi yo zwima, mmbwa ye ya vha yo sala nnd(a ndi yone yo t(uwaho i tshi khou kwaila i tshi ya mud(ini. Vhahulwane vha mud(i vho d(o i sala nga murahu u swika i tshi vha swikisa munangoni wa bako l(e l(a vha l(o valwa nga tombo l(ihulu. T(halutshedzo ya vhuvhili I ri Vhathu vhe vha d(o ya u suma u dzama ha Dyambeu vho vha Vhangona. U bva il(o d(uvha ho mbo d(i vuwa vhuswina vhukati ha Vhavend(a na Vhangona. Vhavend(a vho sinyutshela uri ndi ngani Vhangona vha tshi ya Dzat(a u suma u dzama ha Dyambeu.
﻿
﻿Vhan(we vhathu vha ri nga murahu ha u dzama ha Khosi Dyambeu, vhahulwane vha lushaka vho d(o t(angana vha tendelana uri hu dzhene n(wana wawe Vele la Mbeu kana Masindi. Naho Vele ovha e na phophi kana T(hohoyand(ou uri a lele uku kutukana, ku d(o ri musi kwo no thanya kwa dzhena vhuhosini. Hu pfala uri fhungo il(i l(a u dzheniswa ha Phophi l(o takadza magota vhunga vho vha vha tshi mu takalela ngauri o vha e n(wana a re na mikhwa.
﻿
﻿Tshikona tsho d(o ramba shango l(ot(he tshi tshi lugisela u dzhenisa Phophi vhuhosini. Vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi ri Phophi ndi ?wana wa Dimbanyika ngauri vho vha vha sa d(ivhi khotsi awe. Vhan(we vhaambi vhari Phophi o vha e n(wana wa murathu wa Dimbanyika we a wela nae kha l(a Vend(a nga u khotsi awe vho lovha vha tshe Vhukalanga. Phophi o d(o vha mutukana we a alutshela musanda sa n(wana wa henefho. Phophi o vha e muthu wa vhuhali we a kunda Vhangona, Maguvhutswera na dzin(we tshakha. Phophi o vha a tshi d(i renda a tshi ri "Nd(ou yo fa ho sala t(hoho yayo; ndi nn(e T(hoho ya nd(ou" Dzina l(a T(hohoyand(ou l(o thoma henefho.
﻿
﻿Izwo zwithu zwo d(o sinyusa magota vha mu humbulela uri a nga vha e ene o vhulayaho Vele l(a mbeu. Mafhungo o d(o tshinyala musi T(hohoyand(ou a si tsha t(od(a u bva tshiduloni musi mun(e wa tshidzulo o no a aluwa. Magota o dzula fhasi a langana uri ndi khwine vha tshi mu milisa tshivhindi.
﻿
﻿Raluswielo Tshivhasa we na ene a vha e n(wana wa Vele l(a Mbeu o d(o ita tshikwekwe tsha u vhulaha khosi T(hohoyand(ou. Mun(we wa magota we a vha a tshi funa T(hohoyand(ou a sevhela khosi uri kha i lale yo goda ngauri vhathu vho langana u mu milisa tshivhindi. T(hohoyand(ou o ri u pfa nga ha itshi tshikwekwe a mbo vuwa a dzhia thundu na zwifuwo na vhathu vhe vha vha vha tshi mu tevhela a dzhena nd(ilani; ha vha mbo d(I vha u shavha mud(ini wa Dzat(a. Musi Tshivhase a tshi swika a wana mud(i wa Dzat(a u tshi ndi a pfumelwa hu sina vhathu. Vho d(o sala vhut(ala hawe nga murahu vhunga vho vha vha sa d(ivhi uri u ngafhi. Vhan(we vhari o t(utshela thungo dza mulambo wa Zambezi ngeno vhan(we vha tshi ri o dzhena sogani Vhukalanga vhan(we vha ri o dzhena lunangani lwa mboho.
﻿
﻿U ya nga mvelele ya Tshivend(a khosi in(we a i dzheni vhuhosini musi hu songo thoma ha dzama in(we, zwenezwo a ho ngo vha na khosi yo dzhenaho ngauri ho vha hu sa d(ivhei uri khosi T(hohoyand(ou u ngafhi. Musi vho no vhona uri T(hohoyand(ou a nga si tsha vhuya, Tshisevhe o d(o dzhena tshiduloni tshawe. Kuvhusele kwawe a kwo ngo fhambana na kwa khotsi awe. Na ene o vhusa shango ha vha na mulalo na vhudziki. 
﻿
﻿Vhan(we vha tshi amba nga enea mafhungo a Tshisevhe vha ri Tshisevhe ndi ene wa u fhedzisela u dzhena vhuhosi mud(ini wa Dzat(a. Huno ha ene o d(o dzhia vharathu vhawe a vha kovhekanya mashango:Tshikalange kana Rammpofu o ya Tshirululuni, Raluswielo kana Tshivhase a ya Dopeni he ene a si dzule a dzhenisa khaladzi awe Nyatema ene a tsela thungo ya Phiphid(i, Bele a mu isa Vuvha. Nga murahu ha izwo Tshisevhe ombo d(i dzhenelwa nga maswina vha mu lwisa. Vha re vhan(we vhakololo vhone a vho ngo t(od(a u mu thusa.
﻿
﻿Tshisevhe na ene ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. O ri u dzama ha tea u dzhena n(wana wawe we a miliswa tshivhindi a tshe mu?uku.Tshisevhe o ri u dzama a sia kwana kwawe ku kut(uku kwe kwa vha ku tshi pfi Ravhura kwe na kwone kwa humbula uri vha d(o ku zwizwiedza.
﻿
﻿Ravhura o d(o shavhela Makonde a swika a pandela Muthivhi mun(e wa shango. O d(o vhusa u swika a tshi dzama. 
﻿
﻿Vho-Thovhele vhana vha Vhavend(a vho vhusaho musi mud(i wa Dzat(a u tshe wo khwat(ha ndi Dimbanyika, Dyambeu, T(hohoyandou na Tshisevhe. 
﻿
﻿1. Vhuhosi Ha- Ramabulana Mphephu
﻿
﻿Nga Murahu ha musi Ravhura o no shavhela thungo ya Thengwe, Rampofu o d(o vha ene khosi ya u thoma u Ranga phand(a kha Tavhi l(a Ha-Ramabulana, fhedzi ene ho ngo vhusesa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha vuwa mifhirifhiri vhukati ha vhakololo vha Rampofu.
﻿
﻿U ya nga in(we ya t(halutshedzo ye ra i wana hu pfala uri Tshikamuroho Ramavhoya o vha e ene mut(uku. Huno Tshigevhedu Ramabulana o vha e ene muhulwane . Ramavhoya o d(o dzhena tshiduloni tshe tsha vha tshi si tshawe ngauri o vha a tshi funeswa nga mme awe. Izwo zwo ita uri hu vuwe khud(ano vhukati ha Ramavhoya na Ramabulana. Tshigevhedu Ramabulana o d(o pandelwa na vhathu vhawe. Ramabulana o d(o shavhela Lydenburg ha Langa. 
﻿
﻿Ho d(o swika nduna khulu ya mavhuru I no pfi H Potgieter. Ramabulana a humbela uri Potgieter na mmbi yawe vha mu thuse u dzhiulula shango l(awe kha murathu wawe. Potgieter a vhudzisa uri arali a mu thusa u d(o mu fha mini. Ramabulana o d(o dzhena vhuhosini hawe nga thuso ya n(wana wawe muhulwane Davhana na mavhuru vhe vha d(o lwisa Ramavhoya. Ramavhoya o d(o vhulawa, ha ri a tshi fa a ri kha mukomana ?Wo fhalalisa malofha anga, a u nga d(iphini nga u vhusa hau? ha vha u dzama ha Ramavhoya. 
﻿
﻿Ramabulana o vhusa u swika nga n(waha wa 1864. O vhuelela ngei Swongozwi a vhusa lushaka, fhedzi ho ngo dzulesa hone. O d(o mbo d(i farwa nga biso a ya a dzula Tshirululuni a tshi khou ongiwa nga n(wana wawe Davhana. U dzama ha Ramabulana ho d(o mangadza vhathu vhanzhi, fhedzi vho d(o humbulela mukololo Davhana ngauri ndi ene we a vha e na khosi musi a na biso. 
﻿
﻿Nga murahu ha u dzama ha Khosi Ramabulana nga n(waha wa 1864, ho vuwa nndwa vhukati ha Makhado na Mukomana wawe Davhana. Vhuswina uvhu ho vha hu ha uri ndi nnyi o teaho u dzhena vhuhosi ha mut(ahabvu. Makhado o d(o wana thikhedzo u bva kha makhotsimunene na vhomakhadzi. Mme a Makhado Vho-Limani na vhone vho thusedza kha u dzhena ha n(wana wavho vhuhosini, nge vha vha vhe muthu wa vhulenda kha vhathu na kha mut(ahabvu.
﻿
﻿Ngauri ho vha hu si na pfano vhukati ha Davhana na Makhado, Davhana o d(o shakuliswa nga murathu wawe we ene a wana thikhedzo kha makhadzi Vho - Nyakhulu. Musi Makhado o no dzama vhathu vho d(o rangwa phand(a nga Maemu n(wana wa Makhado. Man(we mahosi a hu nga d(o ambeswa ngao nga maand(a.
﻿
﻿Nga n(waha wa 1924 ho dzhena Mphephu Al(ilali Tshilamulele,we a lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga n(waha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwil(a kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War.O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzat(a.
﻿
﻿O no dzama ho dzhena n(wana wawe George Mbulaheni Mphephu.We a tevhelelwa nga n(wana wawe Patrick Ramaano Mbulaheni Mphephu we a fhedza nga u vha ene Muphuresidennde wa u thoma wa Riphabu?iki ya Vend(a u swika a tshi dzama nga n(waha wa 1988.
﻿
﻿Ene o ri a tshi dzama ha dzhena n(wana wawe Dimbanyika we na ene a d(o dzama hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Murahuni ha onoyu , nge Dimbanyika a vha a si na n(wana wa mutukana vhuhosi ha dzhiiwa nga ndumi yawe Toni Peter Mphephu Ramabulana.
﻿
﻿Vhuhosi ha Ha-Tshivhasa
﻿
﻿Raluswielo Tshivhasa ndi mun(we wa vhana vho bvaho Dzat(a. Dzina il(i l(a Tshivhasa ndi l(a miswaswo, vha tshi amba u fhiswa ha mid(i ya Vhangona nga ene ha mbo d(i pfi Tshivhasa mid(i ya vhathu.
﻿
﻿Ndi ene khosi ya u thoma u vhusa vhubvad(uvha ha Dzat(a. O takuwa Dzat(a a ya a dzula tsini ha thavha ya Tswime, Dopeni a tshi khou vhusa l(a Vhulaudzi, Phahwe na Vuvha. Raluswielo ho ngo dzulesa afho Dopeni, o d(o takuwa a tsela thungo ya Phiphid(i a sia khaladzi awe Nyatema kha l(a Dopeni. U ya nga man(walwa, hu pfi musi Raluswielo e nd(ilani a tshi khou tshimbila na vhalanda vhawe o vha a sa tendi vha tshi vhasa mulilo nga khuni dzo tou red(iwa dzi tshi bva d(akani. O laela vhalanda vhawe uri kha hu vhasiwe mid(i ya Vhangona vhane avha khou tenda u luvha. Ndi afha he Vhangona vha thoma u mu luvha vha tshi khou tetemela vha ri ndi ene Tshivhasamid(i.
﻿
﻿Raluswielwo o ri a tshi swika Phiphid(i a wana huna gota l(a mungona we avha a tshi pfi ?ephiphid(i, huno uyo o d(o vhaselwa mid(i yawe yot(he a vhulawa nge ene a si tende u luvha. Ho d(o pfala phungo khulu ya u vhaswa ha mid(i nga Raluswielo. Hu pfala u pfi ho vha hu na khosi khulwane ya Vhangona ye ya vha i tshi dzula Mbilwi i tshi pfi Khurukhuru na in(we khosi i no pfi Tshamanyatsha ye ya vha i Mukumbani. Vhuvhili ha idzi khosi vho shavha phungo iyi ya Raluswielo vha luvha uri mid(i yavho i si vhasiwe.
﻿
﻿Khosi idzi dzo mu renda dza ri iwe Tshivhasa mid(i yawe i tshi sala yo tshena, vha ri ndi ene n(wana wa Vele mutumbuka vhathu. Tshivhase o mbo d(ifhat(a mud(i henefho Dovhoni khala Phiphid(i. Huno henefho hombo d(i vha wone musanda muhulu wa Tshivhasa. Nazwino khulunoni yawe i kha d(i vhonala henefho Dovhoni. Raluswielo o d(o takuwa a ya a dzula Vhulaudzi ha Khaladzi yawe Nyatema he a dzamela hone.
﻿Nga murahu ha u dzama ha Raluswielo ho dzhena Mukhesi Tshivhasa we na ene a d(o dzama ha dzhena Luvhengo Tshivhasa. Uya nga man(walwa Luvhengo o vhusa l(a Ha-Tshivhasa e Phiphid(i.Luvhengo o d(o dzhia murathu wawe Phophi Rammbud(a a mu vhea Lunungwi, khaladzi Nyatema a mu vhea Vhulaudzi ngeno khaladzi Nyakhuhu o mu vhea Mukumbani . Nga tshifhinga tsha nndwa ya Mabunyu vhukati ha n(waha wa 1840 na 1841 Luvhengo o d(o pfulutshela Mukumbani. 
﻿
﻿Luvhengo o d(o bvisa murathu wawe Phophi Rammbud(a a mu isa Dzimauli uri a lise kana u vhusa shango nga thungo ya Devhula. Luvhengo o d(o farwa nga biso, a ri kha vhatuka vhamusanda ane a d(o mu tevhela ndi L(ihalima, fhedzi murathu Tshivhenga a dzhenwa nga vivho a t(od(ela mukomana tshiganame a mu vhulaha. Izwi zwo sinyusa mukalaha nga maand(a. Ndi hone-ha Luvhengo a tshi mbo d(i kuvhanganya magota na vhoMakhadzi a ri khavho?Vhonani nn(e zwino ndi vho fa, huno arali nda fa a re Tshivhenga a songo vhuya a dzhena vhuhosini ha l(ino shango na vhot(he maswuhana mahulwane vha songo vhuya vha linga u dzhena u vha khosi, fhedzi ane a tea u dzhena ndi hoku kutukana L(igegise na zwino kha ku t(uwe na Makhadzi Nyatema ku yo dzula Vhulaudzi. Luvhengo Tshivhasa o d(o dzama nga n(waha wa 1865 kana gidi ?a malo furathi t(hanu. 
﻿
﻿L(igegise Tshivhasa o dzhena vhuhosini nga n(waha wa 1867. Ho vha na vhathu vhe vha d(o vhangisa L(igegise kha tshidzulo tshawe. Tshivhenga na ene o vha a tshi t(od(a u dzhena fhedzi vhokhotsimunene na magota vha hana ngauri Tshivhenga o vha e na muvhundu we a fhiwa nga mukalaha. Mun(we mukololo we a vha a tshi khou vhanga vhukuma ndi Phethamadungo we ene a vha o fhiwa shango l(a Duthuni nga mukalaha. Magota vho mbo d(i mu pandela afha Duthuni nge a vha o no thoma mifhirifhiri. Musi Phethamadungo o no pandelwa Duthuni vhuimoni hawe vho d(o dzhenisa Phophi. Phophi o d(o thuntshiwa nga tshigidi kha shama nga Sawane musi a tshi khou vhusa afho Duthuni. Hu ambiwa u pfi gulu idzi dzo rumbula shama dza dzhena nga mulomoni ene a mbo ?i dzi mila dzot(he. Ndi he ha bva dzina l(a Mamilasigidi.
﻿
﻿Musi vhathu vha tshi kha d(ivha kha shia shia l(a mivhango ya Tshivhenga na Phethamadungo ha pfala uri Phophi Rammbud(a na ene u ri ha luvhi n(wana. Phophi a ri ?ndo luvha khotsi awe ane a vha mukomana wanga?. Huno ha vuwa mivhango mihulu kha ulu Lushaka. Hone L(igegise a d(i khod(a a ri ndi ene Makilimakili maano a u shavha na u ima, a ri maswina awe u d(o livhana nao. Nangoho vhana vha mut(ahabvu Luvhengo vho d(o fhelisa vhuswina vha dovha vha vha tshithu tshithihi ha sala vhuswina ha Ha- Rammbud(a. Vhuswina uhu ha vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbud(a ho d(o fhedza tshifhinga tshilapfu vhukuma tshi no t(od(a u swika min(waha ya fumirathi (16). L(igegise o d(o dzhiulula mashango ot(he e a vha o thubwa nga vha Ha-Mphaphuli a dzhia na Makonde musi Ravhura o no dzama. Ligegise o d(o balelwa nga Lwamondo ngauri vhathu vha Lwamondo vho vha vhe na madambi a mapfe?e.
﻿
﻿Kha mahosi a ha Tshivhasa L(igegise o d(o vha ene khosi ye ya d(o lwa nndwa nnzhi vhukuma. Naho L(igegise o dzhena vhuhosini a mut(uku o d(o dzama e mukalaha muhulu vhukuma nga l(a fumimbili T(hafamuhwe gidid(at(ahe (12 March 1900). L(igegise o d(o vhulungwa Mukumbani. Vhuimoni hawe ho mbo d(i dzhena Ramaremisa Tshivhasa. Ramaremisa o d(o vha na vhathu vhe vha mu vhangisa kha vhukoma hawe. Mahwasane, Raid(ani, Nyamande na Sidzee vho d(o vhanga vhukoma, fhedzi Magota vhari rin(e ri d(ivha Ramaremisa. Ramaremisa o d(o rwelwa t(ari l(a u vha ene khosi ya ha Tshivhasa nga d(uvha l(a fumbili?a l(a n(wedzi wa Lambamai nga n(waha wa gidi d(a t(ahe (24 April 1900). Ramaremisa o vhusa min(waha ya mahumi mararu a dzama nga d(uvha l(a vhufumbili t(hanu nga Luhuhi nga n(waha wa gidi d(a t(ahe furaru (25 February 1930). 
﻿
﻿Nga murahu ha u dzama ha khosi Ramaremisa, ho d(o dzhena mukololo Ratshimphi (Mphaya) we ene a d(o vhusa shango nga nd(ila i mangadzaho. Hu pfala u pfi il(i Dzina l(a Mphaya l(o vha l(i tshi bva kha Empire nge ene a vha a tshi ri ha luvhi British empire. Ratshimphi o dzama nga 1952. Musi Ratshimphi o no dzama ho d(o dzhena Prince Thikhathali T(hohoyand(ou Tshivhasa nga n(waha wa gidi d(a t(ahe furathiraru (1963). Ene o vhusa min(waha miraru fhedzi a mbo i dzama nga n(waha wa gidi d(a t(ahe furathi rathi (1966). Nga 1970 10 Fulwi ho d(o dzhena Kennedy Mid(iyavhathu Tshivhasa a na min(waha ya malo. A tshi dzhena o vha e na Vho-Shavhani vhe vha vha vho mu farela u swika a tshi vhewa tshiduloni tshawe nga 1993. Vho - AA Tshivhase vho vhanga vhuhosi u bva nga 1966. Nga 1968 ha vuwa mifhirifhiri ya u ri ndi nnyi ane a tea u vha khosi. Mukololo we a vha a tshi khou fanela u dzhena vhuhosini o vha Kennedy Mid(iyavhathu Tshivhasa. Mut(ahabvu vho ri vha tshi dzama, Kennedy o vha a tshi kha d(i vha mut(uku. Izwi zwo ita uri hu topiwe khotsimunene Vho-Shavhani uri vha vhe vhone vha farelaho musi Kennedy a tshi kha d(i aluwa. Zwithu zwo d(o khakhea musi Kennedy a tshi fanela u dzhena vhuhosini hawe. Mut(ahabvu Vho - AA Tshivhasa vhe na vhone vha vha vhe khotsimunene vho d(o vhanga vhuhosi. Ho d(o vha na mulalo nga murahu ha musi Kennedy a tshi dzhia tshidzulo tshawe. Na n(amusi ndi ene khosi yo rangaho phand(a Lushaka lwa ha Tshivhasa.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿D(ivhazwakale?ya?vhuhosi?ha?Ha-Mphaphuli
﻿
﻿Vhuhosi ha vha Ha Mphaphuli vhu na T(halutshedzo mbili. U ya nga mawanwa, vha ha Mphaphuli a vha na vhushaka na vha ha Vele l(a Mbeu. T(halutshedzo ya u thoma i ri Mphaphuli Tshilala u bva kha Dzin(we tshakha. O d(a a tshi bva thungo ya Tshipembe e na tshigwada tsha Maswazi vha tshi tshimbila vha tshi khou zwima. Hu pfala u pfi vho wela mulambo wa Vhembe, vha swika mishashani ya vha ha Vele l(a Mbeu. Huno vho ri vha tshi swika afho vha ha Vele l(a Mbeu vha vha t(anganedza vha dzula zwa naka. Hu pfala u pfi vhan(we vho ri vha tshi t(uwa Mphaphuli a sala a vha muhura wa Vele l(a Mbeu.
﻿
﻿
﻿Mphaphuli o vha a tshi d(ivhiwa sa munna wa vhut(ali. Vha ha Vele l(a Mbeu vho mbo d(i mu sendedza tsini a vha muambeli wa musanda. Muthu wa u thoma u ranga phand(a lushaka lwa ha Mphaphuli o vha Tshilala. O ri u takuwa kha l(a Dzat(a a wetshela seli ha Luvuvhu a swika shangoni l(a khosi Netshitomboni, he a wana Netshitomboni a khou vhusa. Tshilala o mbo d(i vhulaha Netshitomboni a dzhia shango. Phungo yawe na ene yo d(o swika kule he ya swika na kha khosi ya Vhangona ye ya vha i Mbilwi. 
﻿
﻿
﻿Khosi iyi ya Vhangona yo d(o amba na Tshilala uri yone na man(we magota vho langana uri ene Tshilala a vhe ene ane a vha khosi yavho. U thomani avha vhathu vho vha vhe zwand(ani zwa Tshivhasa, fhedzi vho vha vho no neta nga kuvhusele kwawe. Tshilala o d(o amba uri vha ha Vele l(a Mbeu ndi vhahulwane khae, fhedzi ha na thaidzo na u vha khosi yavho. O d(o amba uri vha songo vhuya vha vula mulomo nga il(i fhungo. A gogomedza na magota awe uri Tshivhasa a songo zwi pfa. Tshilala o vha a tshi d(ikhod(a a tshi ri ?Ndi nn(e Tshalala tsha n(owa dzi no lima davha luvhid(i lu tshi zwala mbeu?
﻿
﻿Tshilala o mbo d(i ruma vhad(ind(a ha khosi Raluswielo ari u khou dzula miluwani. Raluswielo a mu fha maand(a a u vhusa Vhangona vhot(he kha l(a Mbilwi. Ho ri u dzama Raluswielo, Tshilala ari ene ha tsha luvha muthu u khosi nga ene mun(e.. Tshilala na ene o mbo d(i dzama ha dzhena n(wana wawe Ratsimbi. Hu tshi bva Ratsimbi ha dzhena khosi Makwarela. Makwarela o vhusa u swika a tshi dzama nga n(waha wa 1927 nga l(a 25 T(hafamuhwe. U dzamani ha khosi Makwarela ho vuwa mifhirifhiri kha vhana vhawe. Mad(adzhe o vha a tshi khou vhangisana na Phaswana. Phaswana o d(o wana thikhedzo ya vhatshena a vha ene khosi. Phaswana o ri u dzama ha dzhena n(wana wawe ane a khou vhusa zwino Musiiwa Mphaphuli.
﻿
﻿
﻿Mafhungo aya a ambaho nga vhubvo ha Masingo u swika Dzat(a, ha d(adzi mudzio. Ri wana uri vhot(he vho ambaho nga ha Dimbanyika kana Dyambeu kana Tshisevhe,na T(hohoyand(ou, zwe vha amba zwi a fhambana nga maand(a.
﻿
﻿Tsumbo, Van Warmelo ene uri ho thoma Mutumbuka-Vhathu a tevhelwa nga Bele l(a Mambo ngeno Stayt ene a tshi thoma nga Vele l(a Mbeu ha tevhela T(hohoyandou. Vho - Mudau vha thoma nga N(wali vha d(a Tshilume a tevhelwa nga Tshikalana. Vho-Mutenda vhone vha thoma nga Mambo ha d(a Muloza a tevhelwa nga T(hohoyandou.
﻿
﻿Hafhu a si Masingo fhedzi vhe vha vha vha tshi khou vhusa Vend(a. Ho vha na Mahosi man(we a mitupo min(we. Izwi ri d(o zwi sumbedza kha mitupo ya Vhavend(a. Fhedzi haya Mahosi man(we ot(he , o vha e fhasi ha Masingo na zwino zwi kha d(i vha zwo ralo. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Maipfi a shumiswaho kha Vhuhosi
﻿
﻿Hu saathu u d(a Vhatshena we a vha e ene wa nt(hesa kana muhulwanesa o vha a tshi pfi Thovhela. Izwi zwauri Paramount Chief zwo d(a na Vhatshena nge vha ri Vharema vha nga si vhe na King kha vha tou vha na Paramount Chief (Khosi-Khulu).
﻿
﻿Hovha hu u itela u thivhela zwi nonga sa hezwi: England, hu na King, zwino Vharema vhe vha vha vha fhasi ha England vha nga vha hani na King, ngeno Makhuwa vha tshi vha dzhia uri vha fhasi havho.
﻿
﻿Nga Tshivend(a , ipfi l(a uri Vhamusanda l(i a shumisiwa na kha Gota kana Khosi.Izwi zwi bva kha uri l(i khou shumisiwa hani.Tsumbo:Vho-Takalani ndi vhone Vhamusanda vha Mukula, fhedzi hu tshi vho d(a mafhungo a vhuimo, ri wana hezwi: Hu tshi vho pfi gota, l(i amba uyu ane avha fhasi ha Khosi, ngeno hone na onoyu gota sa musi ro amba afho nt(ha,nga Tshivend(a a nga d(i pfi Vhamusanda.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿N(emudzivhad(i MH The attempts by Makhado to revive the Vend(a kingdom
﻿
﻿1.3 Dzinndwa
﻿
﻿Hu a tshifhinga tshe lushaka lwa vhavend(a lwa d(idzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphand(a. Itsho tshifhinga vhavend(a vho vha vho rengiswa nga Davhana we a vha e mukomana wa Makhado. Ene o vha o dinalea nge a dzhielwa vhuhosi nga murathu.
﻿Kha nndwa yeneyo vhavend(a vho d(o kundwa vha dzhielwa na tshipid(a tsha shango l(avho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa u pfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina l(a Makhado. 
﻿
﻿Ho dovha ha vha na nndwa ye vhavend(a vha i lwa ya phusuphusu dza Dzimauli . Afho ndi he Vhavend(a vha lwa na mabunyu. Nga itsho tshifhinga vhavend(a vho vha vha tshi shavhela dzithavhani vhan(we vha dzumbamba bakoni l(a tshavhad(ind(a.
﻿
﻿ 
﻿Phusuphusu dza Dzimauli
﻿
﻿
﻿Dzimaulu ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rammbud(a. Ulu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Vend(a. Vha Ha-Rammbud(a vho vha vhe vharathu kana makhotsimunene kha vha ha Tshivhasa. Vho d(o fhiwa shango l(a Ha-Rambud(a nga khosi Tshivhasa. 
﻿
﻿Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena L(igegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rammbuda a hana u luvha. Izwi zwo d(o vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbud(a. Kha nndwa dzot(he dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha-Tshivhasa.
﻿
﻿Nga murahu ha u dzama ha Khosi Phophi Rammbud(a ho vuwa phusuphusu vhukati ha vhana vhawe vha tshi lwela vhuhosi. Afha ndi he ha bva dzina l(a Phusuphusu dza Dzimauli. Nndwa yo vha vhukati ha Bele na Mashila. Huno Bele o ri u bviswa a mbo d(i shavha. Bele o ri u kundwa a ya a ramba mmbi ya Maswazi vhe vha hana u mu thusa. Bele a vhuya ngeno Vend(a a dzula Maname mud(ini wa Liubvubvu. Afha ndi he a miliswa hone tshivhindi . Mashila o sala a tshi vhusa , fhedzi ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha dzhena n(wana wawe Ratshibvumo Rammbud(a. Ene ha o ri u dzama ha dzhena Tshikosi we na ene ho ngo fhedza tshifhinga tshilapfu a songo dzama. Tshikosi o dzama nga n(waha wa 1924. N(wana wa Bele ndi Khakhu wa ha Madala we a dzama nga 1923.
﻿
﻿
﻿Nndwa dza Makhado
﻿
﻿
﻿
﻿Nndwa vhukati ha Makhado na Davhana
﻿
﻿Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana. Musi Ramabulana o no dzama ho vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado, vha tshi lwela Vhuhosi. 
﻿
﻿Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga ha u dzhena ha Makhado vhuhosini hone e si ene wa nnd(u ya Vhuhosi. Mukomana wawe o vha e Davhana, wa nnd(u ya Vhuhosi. Hu pfi Davhana o kanda milenzhe ya mut(ahabvu khotsi awe. Izwi zwi amba uri Davhana o dzhena nd(uni na Khotsi awe.
﻿
﻿Zwenezwo zwo d(o ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a d(o dzhena vhuhosini.
﻿
﻿Izwi zwo dovha hafhu zwa t(ut(uwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu. Makhado o d(o vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi. Davhana u vhona izwo o mbo d(i shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani. E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhad(inda uri a mu wana henefho Vho-Tshivhasa vha d(o dzhena khakhathini khulu. Ndi hone Vho-Tshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni l(avho.
﻿
﻿Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli, a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai. Makhado a rumela vhad(inda Ha-Mphaphuli,vhe vha ri kha Vho-Mphaphuli vha sa mu pandela; mmbi yanga i d(o dzhena henefho.Vho-Mphaphuli nga u pfa zwenezwo, ndi hone vha tshi ya Tshiwawa (J Albasini) vha mu humbelela vhudzulo. Albasini a takalela nga maand(a u d(a ha Davhana Luonde he ene a vha e hone nge a d(ivha uri u d(o mu tikedza musi ene a tshi lwa na Makhado.Davhana a humbela Tshiwawa na vhan(we Vhatshena uri vha mu thuse kha nndwa yawe na Makhado. Makhado a kunda mmbi ya Davhana na Vhatshena.Vhatshena vha pandela Davhana a ya a dzula Luvhola.
﻿
﻿Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda. Vha shavha afha hune ha pfi Schoemansdal vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhat(a d(orobo i no pfi Pietersburg. Ndi afha hune ha pfi Polokwane. Makhado a d(i vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa. N(wana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa.
﻿
﻿Wilson and L., Thompson, A History of South Africa to 1870, David Philip, 1982, p. 162
﻿Mathatha Tsed(u-Sowetan 5 march 1998- Makhado sent boers packing 
﻿Dr MH Nemudzivhad(i-Makwarela 
﻿Vho-L(alumbe-Dzanani- 19 March 2003
﻿Vho P.Alugumi Mphephu-Dzanani-Musanda-21 March 2003 Dzanani Musanda 
﻿Vho-Willy Maelula Ramabulana-21 March 2003, Dzanani Musanda
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Nndwa ya Mphephu na Mavhuru
﻿
﻿Al(ilali Mphephu ndi n(wana wa muhali wa vhahali Makhado. Vhunga khotsi awe vho d(i vha muthu a t(honifheaho kha lushaka lwa vhavend(a, fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngauri a vho ngo vuwa vho kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzot(he dze vha dzi lwa. 
﻿
﻿O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga n(waha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwil(a kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War. O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzat(a.
﻿
﻿
﻿1.4 Muvhango
﻿
﻿Muvhango u vha hone hu tshi vhangiwa vhuhosi. U vhanga vhuhosi a si zwiswa.Vhavend(a vha tshi tikedza izwi vha ri vhuhosi vhu naka u vhangwa kana vha ri vhuhosi a si vhuswa vhu no n(ewa muthu, vhu tou vhangiwa. Hezwi zwi a mba uri; na a si wa nnd(u ya vhuhosi arali a na vhatikedzi kha makhotsimunene na kha dzikhadzi u a vusa bonyongo a tshi ri vhuhosi ndi hawe. .Zwenezwo ndi zwone zwi itisaho uri hu vhe na muvhango.
﻿
﻿
﻿
﻿2.Mvumbo
﻿
﻿2.1 Mvelele
﻿
﻿Sa dzin(we tshakha, Vhavend(a vha na maitele avho musi zwi tshi d(a kha mvelele ya sialala. Vhunzhi ha maitele ayo a t(ut(uwedzwa nga nzulele ya mit(a ine muthu a aluwa khayo. Tsumbo: muthu a tshi amba na vhahulwane vha mu fhiraho nga min(waha na avho vhane vha nga vha vhe vhokhotsimunene wawe kana mashaka awe na mahosi, hu na nd(ila ine a fanela u tevhedza yone-u nga u losha (a u fhiri vhathu vhahulwane u songo losha). 
﻿
﻿
﻿
﻿Mid(i ya Tshivend(a ine ya kha d(i tevhela mvelele dza tshivend(a ri wana uri vhane vhana vha hone vha a funzwa u t(hompha makhadzi. Nga u pfufhifhadza a hu na mafhungo mahulwane kana dziphambano dza mid(ini hune makhadzi a sa d(ivhadzwe.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Mbebo
﻿
﻿Mbebo ndi tshithu tshihulu nga maand(a kha Vhavend(a. Izwi zwi vhonala na kha dzinyimbo dzavho vha tshi tshina malende. Ri wana hu na luimbo lu no nga sa holwu: ?Matakadza a mbilu ndi n(wana?. Vha tshi imba lwonolwo luimbo u d(o wana vhakegulu vho takala vha tshi khou lidza mifhululu. Mufumakadzi arali e na n(wana muthihi u amba u ri na nn(e tenda-vho ndo imba lwa vhanzhi. Izwi zwi amba u ri na nn(e-vho tenda ndo beba sa vhan(we vhafumakadzi. 
﻿
﻿Musadzi a si na n(wana ha takali nga u ri vhal(a vha si vhavhud(i vha mu god(a ngazwo kana vha mu sea ngazwo. U sumbedza uri hezwi zwithu zwi dzhiwa sa zwithu zwihulu, ri wana uri musi mufumakadzi o malwa; a tshi vhifha muvhilini (u gonya miri) u a vhudza mazwale wawe uri o pfukiwa. Zwenezwo- ha mazwale vha mbo d(i rumela muthu hayani ha uyu mufumakadzi u d(ivhadza u ri ngeno vhuhadzi hawe ho itea mini.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Kualutshele
﻿
﻿Afha kha itshi tshipid(a ri vha ri tshi khou sedza nd(ila ine n(wana a aluwa ngayo mut(ani. Tshivend(a tshi ri hu bebwa tshi aluwaho. Mut(ani mun(we na mun(we musi ho bebwa n(wana mut(uku vha a takala nga uri vha zwi dzhia zwa uri ndi tsumbo ya uri Mudzimu u a vha funa nahone uyu n(wana a tshi aluwa u d(o vha shumela.
﻿
﻿Kualutshele kwa vhana kwo fhambana zwi tshi bva kha uri u bva mut(ani wo tou itisahaniho. Hu na vhana vha no aluwa zwavhud(i vha tshi wana ndayo na khaidzo kha vhabebi vhavho kana kha vhaaluwa henefho mud(ini. Ha dovha ha vha na vhana vhane nga tshivend(a vha vhidzwa u pfi khundavhalai nge a bva mut(ani u si na ndayo. Hu dovha ha vha na vhana vhane vha si loshe vhane vha vhidzwa u pfi ndi damba u losha.
﻿
﻿N(wana a no aluswa zwavhud(i u tamiwa na u takalelwa nga nnyi na nnyi. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme uri vhabebi mit(ani yavho vha aluse vhana vhavho nga nd(ila ya vhud(i.
﻿
﻿
﻿
﻿Matshilele
﻿
﻿Vhavend(a na kale ndi vhathu vha no d(ivhelwa u tshila na vhan(we vhathu zwavhud(i. 
﻿
﻿Nga tshivend(a arali vhathu vho dzulelana vha khwat(hisa vhushaka na vhuthihi nga u l(edzelana sa hezwi: dzithophi, zwidzimba na mitshelo. Vhahulwane vha dovha vha zwi sumbedza nga u vha vhathu vha re na fulufhelo nga tshavho. Arali vha mud(ini wa tsini vha tshi khou t(od(a u fara lwendo, vha a kona u sia n(wana wavho na vhadzula tsini. Izwi zwot(he zwi sumbedza matshilisano avhud(i.
﻿
﻿
﻿Luvhi
﻿
﻿A a dzimana u l(a malombe, mukosi a a phalalana! Maambele a no nga sa haya, u a pfa dzimpfuni. U sumbedza uri ri nga d(i fhambana kha zwin(we zwithu, fhedzi ha bvelela luvhi ri vha tshithu tshithihi.
﻿Vhavend(a vha na nd(ila ine vha sedza lufu ngayo. Vhunga lufu hu u fhambana ha nama na muya, u ya nga Vhavend(a musi muthu o lovha zwi nga vhewa nga nd(ila dzo fhambananaho: sa tsumbo, o lovha, o ri sia, mavu a l(a vhathu, o awela, ha tshena rin(e, o ed(ela, o vhidzwa nga vhadzimu kana hu bikwa nga khulu hu tshi ambiwa mut(ani wo welwaho nga lufu kana o ya mud(i tshete kana zwirabani.
﻿N(wana ene u vhudzwa lufu o ed(ela zwa t(uwa na khofhe a sa tsha vhudzisa uri ul(a muthu o lovhaho u ngafhi. Mud(ini wonoyo wo welwaho nga luvhi hu d(ala vhathu. Musi lufu lwo wa mashaka vha tea u zwi d(ivha nga tshifhinga u shavhisa mat(udzi (Khombo kana zwithu zwine zwa vhaisa zwi tshi bvelela ri songo humbula ngauri ri saathu u pfa uri mugede o lovha sa izwi u tshi wana muthu a tshi nga sokou u wela nt(ha a u sema nga nd(ila i sa takadziho, hone ngeno tshilwelwa tshi sa d(ihwi).
﻿
﻿Vhavend(a ndi vhathu vhane vha sa t(od(e u sumbedza uri vho vhaisala musi hu na lufu ngauri a si kanzhi hune wa vhona vhahulwane vha tshi khou lila.
﻿Fhedzi-ha u sumbedza uri Vhavend(a vha dzhia lufu tshi tshithu tshihulusa, tshine tsha t(thonifhiwa na u ofhiwa, hu na lufu vhahulwane a vha l(i tshithu u swikela d(uvha line hoyo muthu a vhulungwa ngal(o.
﻿
﻿Lufu kha Vhavend(a lwo vha tshithu tsha tshiphiri. Fhedzi mut(ani ho welwaho nga lufu ho vha hu tshi vhonala nga u shandukiswa ha khoro na u palula mavhudzi kha vhahulwane na vhana.
﻿Mud(ini wo welwaho nga lufu ho vha hu sa tendelwi hu tshi imbiwa. Kha shango ho vha hu sa limiwi.
﻿
﻿Musi muthu o lovha hu a bviwa u vhonisa tsho l(aho mufu. Maine u a vhidzwa a tungula kana ha yiwa phafula. Musi tsho l(aho mufu tsho no wanala, muthu o farwaho nga t(hangu o vha a tshi palulwa bemu u sumbedza uri ndi muloi. Arali o l(aho mufu e Mutsinda, maine o vha a tshi nga tendelwa u shuma tshitumbu uri a humisele tsho l(aho mufu kha o l(aho mufu.
﻿Kale mufu o vha a tshi ri u lovha a si fhedze mad(uvha manzhi a songo vhulungwa vhunga ho vha hu sina zwa u ya motshari. Muthu o vha a tshi vhulungwa o putelwa nga mukumba. Ho vha hu tshi vhulungiwa hayani. Vhana vho vha vha sa tendelwi u ya mbulungoni. N(wana mut(uku arali o lovha o vha a tshi vhulungwa murahu ha tshit(anga kana nnd(u kha guvha ngeno muhulwane o vha a tshi vhulungwa museni.
﻿
﻿
﻿Vhasiwana na vhukololo a vha vhulungwi fhethu huthihi. Vhakololo vha vhulungwa tshiendeulu, ngeno vhasiwana vha tsh vhulungwa kha mavhid(a avho. Musi mbulungo yo fhela vhathu vha tshi vhuyelela hayani u t(amba zwand(a, vha lushaka vha a handululwa hu tshi itelwa u t(amba lufu kana dwadze l(o l(aho mufu. 
﻿Musi mbulungo yo fhela hu na mafhungo a u vhuisa mufu hayani.U bva d(uvha l(ine muthu a vhuiswa hayani hu thoma u vha na vhudavhidzani kha vha tshilaho na mufu. Vhavend(a vha tenda uri mufu a nga vuwa nga kha mun(we wa mirad(o ya mut(a ane a kha d(i tshila. Zwenezwo u vha a tshi vho pfi mudzimu hune onoyo o vuwiwaho nga khae a tea u tshina Malombo.
﻿
﻿Ano mad(uvha arali hu na Luvhi, vhana vhavho vha a vhudziwa na shango l(ot(he l(a zwi d(ivha. Hu na nyimbo dzine dza imbiwa, kanzhi hezwi yo vha t(hut(huwedzo ya Vhurereli ha tshirudi kana tshikhirisite.Hu vha na thabelo mad(uvha ot(he u swika kha d(uvha l(a mbulungo. Ano mad(uvha a zwi tsha nga kale he mufu a vha a tshi vhulungwa hu songo lindelwa mafhelo a vhege sa zwine zwa vha zwone ano mad(uvha. Ano mad(uvha vha vhulunga nga mugivhela nga matsheloni vhunga vhathu vha tshi ya mishumoni vhukati ha vhege. Vhanna ndi vhone vhane vha bwa vhid(a kana vhulalo. Vhanna vhenevho vha vhidzwa u pfi Phele, nahone u bwa vhid(a zwi vhidzwa u fhat(a mud(i.
﻿
﻿Lufu a lu tsha dzhiwa u fana na zwe lwa vha lu tshi dzhiiswa zwone kale. Ano mad(uvha lufu lwo no shanduka munyanya. Hu t(havhiwa na kholomo. Vhan(we vha vhuya vha ita na u renga zwiambaro zwiswa zwa u ambara d(uvha l(a mbulungo ha nwiwa na mahalwa. Vhathu vha tshi vhuya mavhid(ani vha rwa miduba ya u t(amba zwand(a vha ?ekedzwa zwa u ladzela naho hu kha d(i vha matsheloni. Na kha vhakololo zwo ralo-vho naho mbulungo i tshi itwa nga L(avhut(anu, Mugivhela shango l(i a kuvhangana kana zwenezwo nga L(avhut(anu nga madekwana ha t(ambiwa zwand(a ha l(iwa.
﻿
﻿
﻿
﻿2.2 Mitupo
﻿
﻿Vhavend(a vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhod(o, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Mitupo yeneyo i katela Vhadau, Masingo, Dzind(ou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhan(we vhanzhi u ya nga u fhambana havho. 
﻿
﻿Sa tsumbo, hu na Vhakwevho vho fhambananaho
﻿
﻿? Vhakwevho vha Luonde(Matidze) 
﻿? Vhakwevho vha Tshiendeulu
﻿? Vhakwevho vha Ngwenani ya ha Lambani
﻿vhane vha vha Vhangona.
﻿
﻿Tsumbo dza thavha
﻿
﻿? Thavha ya Tshavhalovhedzi ya vhalovhedzi
﻿? Thavha ya Tshitumbe ? ya Tshaulu ine ya vha
﻿ya Vhangona
﻿
﻿Tsumbo dza Zwikhod(o
﻿
﻿? Thenzheni- Ndi Thenzheni l(a Vhadau vha malowand(ila vha lowa na mufhiri wa gondo.
﻿? Lwamondo-mutupo wavho ndi vhalaudzi: vhane vha tshi d(i khod(a vha ri matshele na mbad(o.
﻿
﻿Tsumbo dza Tshiilwa
﻿
﻿? Kwind(a-Ndi Makwind(a maila mutshila wa mbudzi
﻿? Vhanyai vha ha Nyamutsa nga davhi u a lovha wa sa farelela davhi u a wa: vha no ila pfen(e
﻿
﻿Tsumbo dza Mavhulungele
﻿
﻿? Vhanyai vha ha Kama hune n(amusi ha d(ivhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnd(a ha mud(i tsini na tshiulu, vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni.
﻿? Vhat(avhatsindi - Ndi vha Tshiavha vha thoma u vhulunga ho no fhela min(waha vha fukula vha fhisa marambo a fhelela ishani l(a Fundudzi.
﻿Min(we mitupo ya Vhavend(a ndi i tevhelaho. Vha nga wana zwinzhi nga u vula masiat(ari o fhambananaho a mitupo i re afho fhasi.
﻿
﻿Mutupo wavho ndi 
﻿Singo
﻿
﻿Thavha kana vhubvo havho ndi Tshiendeulu Dzat(a
﻿
﻿Muano wavho-Tshavhumbwe, u shumiswa nga vha Tshivhase, Vha 
﻿ha Mphephu Munzhedzi ngeno vha 
﻿ha Mphaphuli vha tshi ana nga Kutame
﻿
﻿Tshiilwa- vhaila mutshila wa mbudzi na musingo wa nd(ou
﻿
﻿N(wana wa khaladzi u vhidzwa
﻿Mphwa-Mbovu
﻿
﻿
﻿Mutupo wavho ndi Kwind(a
﻿
﻿Thavha kana vhubvo havho ndi Tshiendeulu Dzat(a
﻿
﻿Muano-ndi Mukono
﻿
﻿Tshiilwa-Mutshila wa mbudzi na musingo wa nd(ou
﻿
﻿N(wana wa khaladzi-Mphwa-mbovu kana Mphwa-Mutshena
﻿
﻿
﻿Mutupo wavho ndi Mbedzi
﻿
﻿Thavha kana vhubvo havho ndi Malungudzi
﻿
﻿Muano wavho ndi Muvhumbe, Tshiembe
﻿
﻿Tshiilwa tshavho ndi Tshiivha
﻿
﻿N(wana wa khaladzi ndi Mphwa-Malau
﻿
﻿Mutupo-Vhadau vha Ha- Mashau- mutupo wavho ndi Dau
﻿
﻿Thavha kana vhubvo-Ha Mashau
﻿
﻿Muano-Phunge
﻿
﻿Tshiilwa-Mutshila wa mbudzi
﻿
﻿N(wana wa Khaladzi-Mphwa-Vhulale
﻿
﻿
﻿
﻿Vhadau vha Tshiheni
﻿
﻿Mutupo-Dau
﻿
﻿Thavha kana vhubvo-Tshiheni
﻿
﻿Muano-Vhulalwe, n(wana wa Dau
﻿
﻿N(wana wa khaladzi-Mphwa vhulalwe
﻿Mutupo wavho ndi Mulovhedzi
﻿
﻿Thavha yavho ndi Tshavhalovhedzi tsini na Dzanani
﻿
﻿Muano wavho ndi mandovhe, mbawi
﻿
﻿Tshiilwa tshavho ndi Tshiivha
﻿
﻿N(wana wa khaladzi ndi Mphwa-masele na Mphwa-Tshionga
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Vhafamad(i vha Lwamondo 
﻿
﻿Ha-Mashau mutupo wavho Mufamad(i
﻿
﻿Thavha kana vhubvo havho ndi 
﻿Ha-Mashau
﻿
﻿Muano wavho ndi Mashau wa Ramutsindela
﻿
﻿Tshiilwa tshavho ndi Kuivha muronzhe, Phinimini na lunzhaanzhaa
﻿
﻿Nwana wa khaladzi ndi Mphwa-Tshilongo
﻿
﻿Mutupo ndi Munyai
﻿
﻿Thavha kana vhubvo havho ndi Tshamanyatsha
﻿
﻿Muano wavho ndi Tshilongo
﻿
﻿Tshiilwa tshavho ndi T(hoho
﻿
﻿N(wana wa khaladzi ndi Mphwa-Bwashu
﻿Mutupo wavho ndi Nd(ou
﻿
﻿Thavha kana vhubvo-
﻿Ha- Manenzhe
﻿
﻿Muano-Manenzhe wa Gono
﻿
﻿Tshiilwa-Musingo wa nd(ou
﻿
﻿N(wana wa khaladzi-Mphwa-Tuwa
﻿
﻿Tsumbo ya vhuvhili ya Dzind(ou
﻿
﻿Mutupo-Nd(ou
﻿
﻿Vhubvo-T(avha
﻿
﻿Muano-n(wana wa nd(ou
﻿
﻿Tshiilwa-Musingo wa nd(ou
﻿
﻿N(wana wa khaladzi-Mphwa-Tuwa
﻿
﻿Zwikhod(o
﻿
﻿Tsumbo ya Tshikhod(o tsha Vhadau Nn(e ndi Nt(avhanyeni wa ha-Phaswana nga Tshilimand(ila.Ndi mudau wa Tshiheni 
﻿tsha mukoma wa phunga ya mavhele...Ndi vha minzeni vha ha miri minaka phetho 
﻿i sa naki u vhad(a mpfo.Ndi vha ha nyamakole maserekana makundisa na mvula 
﻿u na nga mulandu wa lugungulo shondoni vhe Nyaphunga zwo mu nyelisa a tshi 
﻿vuwa a tsa Nzhelele a fhira nga Tshivhilidulu, Dopeni-Golori e khotsi mpfunze 
﻿maano.e ndi d(o u funza hani wo ro shanyama...e ndo vha ndi tshi d(o ita 
﻿hani ndo lima tsimu vhe wo lima nd(ila! Fundudzi l(a ha nyakodolee u kodolele 
﻿u nyele phakho!
﻿Ndi mud(uhulu wa Mukat(uni na Mulayo...Maumela.....Rambanduli mukalanga 
﻿mukalaha o faho a si na l(in(we dzina! Phungeee! Phungee!
﻿Shelani fola.
﻿Dr.N.S.Phaswana
﻿
﻿
﻿
﻿Tsumbo?ya?tshikhod(o?tsha Dzind(ou
﻿
﻿Dzind(ou na vhone vha na nd(ila ine vha d(i khod(a ngayo. Itshi ndi tshikhod(o tsha Dzind(ou dza ha Ramasunga. Hu na vhathu vha Dzind(ou vhane vha tshi d(i renda vha ri: tsumbo Nd(ou Muvhindi Muungathole zwa Munzhedzi zwa Nyatshiulu tsho rumbula nt(hwa zwa tshikono wa dzind(ou. 
﻿
﻿
﻿Tsumbo ya tshikhod(o tsha Masingo
﻿
﻿Avha ndi Masingo vha Ha Davhana vhane vha tshi d(irenda kana u d(ikhod(a vha ri ?dzulani zwanu fhasi Singo Mut(avhatsindi muila mutshila wa mbudzi wa muilafuri. Ahee Rambau wa ri Singo u a lifha, ndi vha ha manngwe a vha lisi kholomo vha vhusa zwigidigidi zwa vhathu.?
﻿
﻿Kanzhi Masingo vha dzhiwa vha vhathu vha vhuhosini. Vha ri vha tshi d(ikhod(a vha ri Tshavhumbwe.
﻿
﻿Tsumbo ya tshikhod(o tsha Vhadau
﻿
﻿Vhadau na vhone vha na nd(ila ine vha d(irenda ngayo: tsumbo, ?Vhadau vha Thenzheni vhone vha tshi d(ikhod(a vha ri ?Ndi Thenzheni l(a Vhadau vha malowand(ila vha lowa na mufhiri wa gondo. Ngeno Vhadau vha Tshiheni vha tshiri?ri ?Vhadau?vha?Nyaphunga?
﻿Tshiheni, vha dzivha nkodo l(a Fundudzi, vha sa limi mavhele, vha lima mavhele vha vuwa vhe mbudu.
﻿
﻿Tsumbo dza tshikhod(o tsha Vhanyai
﻿
﻿?Vhanyai vha ha Nyamutsa nga davhi u a lovha wa sa farelela davhi u a wa: vha no ila pfe?e.?
﻿
﻿Nd(ila ine vha vhulunga ngayo na yone yo fhambana-vho tsumbo: ?Vhanyai vha ha Kama hune n(amusi ha d(ivhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnd(a ha mud(i tsini na tshiulu,vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni. 
﻿
﻿Tshikhod(o tsha Vhakwevho vha Luonde
﻿
﻿Vhakwevho vha Luonde: Nguluvhe khulu ndi dza Luonde, zwigwa mut(ad(a ndi zwa Luvhola.
﻿
﻿Luonde ndi thavha khulu ngeno Luvhola i thavha t(hukhu.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Prof Ralushai-Mbilwi ha Ralushai (23September 2002)
﻿Dr NS Phaswana-(12February 2003)
﻿
﻿2.3 Zwiambaro
﻿
﻿Vhavend(a ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambanaho na kwa vhan(we. Uya nga mvelele, vhana vhat(uku vha vhasidzana vho vha vha tshi ambara mared(o, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi na mared(o, vha vhanna vhone vho vha vha tshi ambara vhugoni.
﻿
﻿Ri tshi sedza sialala ho vha hu si na tshi nisaho t(honi u ya nga kuambarele ukwu. Zwiambaro hezwi zwe ra amba nga hazwo afho nt(ha, hu tshi dzhena pfunzo ya tshikriste ye ya sasaladza matshilele ashu, na maambarele ashu zwo vho thoma u vhonelwa fhasi. Mad(uvha ano Vhavend(a vha vho d(itongisa ngazwo. Nga nnd(ani ha tsindi, vhugoni na musisi, shed(o l(one l(i kha d(i ambariwa Dombani.
﻿
﻿
﻿
﻿Prof AE Khuba- Univen-September 2002
﻿
﻿
﻿
﻿Zwa Vhaswa
﻿
﻿Musalauno vhana?vha Vhavend(a vha vhatukana kana vhasidzana vha ambara zwi no fana na zwa tshikhuwa. Fhethu hunzhisa a hu tshe na n(wana na muthihi a ambaraho tsindi kana shed(o.
﻿
﻿
﻿Zwa Vhaaluwa
﻿
﻿Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole. Vhafumakadzi vho vha vha tshi ya nga mit(havhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni. 
﻿
﻿Ngauri ano mad(uvha Vhavend(a vhono t(angana na dzin(we dzitshakha, ri wana maambarele avho al(a e a vha a tshi sasaladziwa kale n(amusi a tshi vho tamiwa nga dzin(we dzitshakha. Tsumbo: Mahayani na dzid(oroboni, ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara mit(havhela.
﻿
﻿Zwa tshikhuwa zwone zwi kha d(i ambariwa.
﻿Vhafumakadzi vhanzhi ano mad(uvha vha vho ambara na marukhu zwithu zwe zwa vha zwi tshi ila kale.U ambara ho raliho ri hu wanesa kha Vhafumakadzi vha re dzid(oroboni kana vho dzhenaho zwikolo.
﻿
﻿Zwa mahosi
﻿
﻿Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwavho a kwo ngo tou fhambana u yafhi. Fhedzi d(uvha l(ine muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi, ri wana o ambara mikumba ya Nngwe,vhan(we vha a ambara na ya ndau.
﻿
﻿Musalauno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho.
﻿
﻿2.4 Zwil(iwa
﻿
﻿Vhavend(a sa dzin(we tshakha ri wana uri zwil(iwa zwavho zwo t(ut(uwedzwa nga vhupo he vha vha vha tshi dzula khaho.Tsumbo : Vha kale vho vha vha tshi l(a mit(ada, Ho ri u d(a mavhele na vhone vha vho thoma ul(a-vho mavhele.Zwin(we zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u l(a kana u nwa halwa havho ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, t(hungulifha, Mashonzha, na mitshelo yot(he ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.
﻿
﻿Vhavend(a tshil(iwa tshavho tshihulusa ndi vhuswa. Vhuswa honoho ho fhambana: tsumbo: hu na mutuku wa mavhele,ha vha na mutuku wa mugayo,ha vha na munamba wo bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu.Vhuswa vha tshi vhu l(a vha sevha nga nama na muroho, ?eme?eme ,nt(hwa , t(hungulifha, mashonzha, nzie, madzhulu. Zwinwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwin(we zwine vha nwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na madzanga sa mabvani, mafhuri, dzi?awa na nd(uhu.
﻿
﻿Mitshelo yavho ndi ya d(aka na ya hayani, tsumbo:mitshelo ya d(aka: mahuhuma,t(hawi
﻿mavhungo, t(hanzwa, mat(amvu, mahuyu, nombelo, mazwilu, maramba, makoloko?e, khwakhwa, ?ii na zwin(we zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo ya hayani: manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri, maberegisi na min(we minzhi.
﻿
﻿
﻿Tshilimo
﻿
﻿Tshilimo ndi khalan(waha ine ya d(ivhelwa mvula na ndimo. Nga iyi khalan(waha vhathu vha a bva vha yo lima masimuni zwilin(wa zwo fhambananaho. Kha Lushaka lwa Vhavend(a, vhaaluwa vha a d(ivha uri musi mvula yo na nga n(wedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho. Nga itshi tshifhinga hu vha ho vuwa shiashia na gad(agad(a l(a u goba na u zwala mbeu. 
﻿
﻿Zwilin(wa zwo d(owelwaho u lin(wa tshifhinga itshi ndi mavhele, nd(uhu, phond(a, thanga (phuri), mmphwe dza tshivend(a, zwibampuni, ?awa, maranga, bvani, gwad(i, tshidzamanga na zwin(we-vho. 
﻿
﻿Nga khalan(waha iyi ya tshilimo u wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi. U wana n(wana a tshi mamela lurumbu. Mun(we na mun(we u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe. 
﻿
﻿Tshifhinga itshi tshi a vhavha vhukuma. U wana vhahulwane vha tshi rotha mabiko. Vhana vho fhiwaho zwidimana vhone, wa sedza zwand(a zwavho u wana zwi na mapone.Kha vhal(a vhat(hanngana vha limaho nga zwipano u wana hu tshi pfala zwimebi fhedzi vha tshi tshaela kholomo.
﻿
﻿Khalan(waha iyi i dovha ya d(ivhelwa u fhisa na mvula. Ndi tshone tshifhinga tshine wa wana ma?owa o tou d(ifha maand(a. Ndi tshone tshifhinga tsha dali. Tshilimo a si khalan(waha ya ndimo fhedzi, tshi dovha tsha vha tshifhinga tshine ha wanala nemeneme, nt(hwa, nt(hwamakhura, nzie na mashonzha. Musi ndimo yo no fhela, vhathu vha vha vho lindela khalan(waha ya tshifhefho ine vha vha vha tshi d(ilugisela u ka?a.
﻿
﻿Tshifhefho
﻿
﻿Tshifhefho ndi khalan(waha ine ya d(a nga murahu ha tshilimo. Tshifhinga itshi vhathu vha vha vha tshi khou lavhelesa uri kha?o yavho i d(o vha yo tou itisahani. Nga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nd(uhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa. Hafhu tshikoli tshi nga tou bikiwa, kana ha bikwa tshidzimba nga dzi thoro dza tshikoli musi dzo no oma kana tshikoli tsha tou t(hat(hiwa. Nd(uhu na dzone dzi nga tou bikwa, u gotshiwa na makanda kana dza tou kadzingiwa. 
﻿
﻿Tshifhefho tshi dovha tsha vha tshone tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwil(iwa zwi no nga zwidzimba. Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu, mavhele, phond(a na n(awa. Vhane vha l(a thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika. Mafhuri a dovha a bikwa nga dzimbavhi.
﻿
﻿Khalan(waha iyi i tshi fhela vhathu vha vha vho kuvhanganya zwil(iwa zwine vha nga zwi shumisa musi vha tshi d(o dzhena kha khalan(waha ya vhuriha.
﻿
﻿Vhuriha
﻿
﻿Vhuriha ndi khalan(waha i no d(a nga murahu ha tshifhefho. Khalan(waha iyi i vha i tshi rothola lune na zwil(inwa zwine zwa limiwa zwa vha zwo fhambana na zwa tshilimo. Kha vhaswa hu vha ho vuwa gad(agad(a l(a u ita dzingade na zwiraba. Vhunzhi ha miroho i no t(avhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila naho hu si na mvula. Miroho i no nga mitshaina, khavhitshi, nyala, mat(amat(isi na min(we-vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalan(waha iyi. 
﻿
﻿Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vha vha vho ambara zwiambaro zwa u dudela. Hezwi hu Vhuriha, ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhat(hannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni nga u shavha phepho.
﻿
﻿Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha vha vha tshi wela mul(ani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni.
﻿
﻿Dzin(owa na dzimbenzhelele zwi vha zwo dzumbama nga uri na zwone a zwi tshili zwavhud(i phephoni. Musi vhuriha vhu tshi fhela hu vha hu tshi khou sendela khalan(waha ya lut(avula.
﻿
﻿
﻿
﻿Lut(avula
﻿
﻿Lut(avula ndi khalan(waha ine ya d(a nga murahu ha vhuriha. Iyi khalan(waha i d(a musi ho no fhira n(wedzi wa T(hangule une wa d(ivhelwa muya. Nga itshi tshifhinga miri i vha i khou thoma u tuma lurere. Kha iyi khalan(waha hu vha hu tshi khou fhisa fhedzi a zwi fani na tshilimo. 
﻿
﻿
﻿2.5 Dzingoma
﻿
﻿Nga Tshivend(a ngoma dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili. Izwi zwi amba uri ndi dzingoma dze Vhavend(a vha dzi wana kha dzin(we tshakha. Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani hedzi.
﻿
﻿Nga nnd(a ha ngoma dzo bulwaho afho nt(ha, hu na dzi tevhelaho dzine ha pfi ndi dzone dza Vhavend(a sa vhusha, domba, tshikanda, na u tamba vhutuka. Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi (o no thomaho u vhona mad(uvha). Musi musidzana o hula o ralo vhabebi vhawe vha mu suma mukomani, mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhan(weni. 
﻿
﻿Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhan(weni hu pfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba.
﻿
﻿Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha. Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u a dzhena dombani, fhedzi- ha arali domba l(a ima, tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u kho u d(ubunya. 
﻿
﻿Domba l(one l(i tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani. Misanda minzhi ano mad(uvha yo d(idzhenisa tshot(he kha zwa u imisa domba. Kha idzi ngoma, vhana vha guda t(honipho na nd(ila ine vha tea u d(ifara ngayo musi vha tshi hula. Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u d(ifarisa hani ngeno vhat(hannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u d(ifarisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita mut(ani.
﻿
﻿
﻿Musevhetho
﻿
﻿Musevhetho ndi ngoma i no tshinwa nga vhasidzana na vhatukana. 
﻿
﻿Kanzhi vhasidzana vha tshi ya musevhethoni vha t(uwa vho hwala t(hasana. Musi musevhetho wo no swa vha sala vhana basa (vhadzi) sa tshiga tsha uri vho tshina musevhetho.Mutukana u a ya musevhethoni arali o ya mul(ani. Musevhetho ndi ngoma ye Vhavend(a vha i wana kha Vhasuthu (Vhad(ogwa) na vhan(we Vhasuthu vha devhula.
﻿
﻿
﻿Vho-Nyamuofhe Rammbud(a-Dzimauli Musanda-December 2000
﻿
﻿Vhusha
﻿
﻿Vhusha ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha Vhavend(a. Fhedzi-ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga i ya musanda. Vhakololo a vha tshini musevhetho vhunga musevhetho i ngoma ya vhasiwana, nahone ngoma iyi a i imi musanda i imiswa nga muthu zwawe o wana thendelo kha Vhamusanda, khosi kana Thovhele vha?e vha mavu. 
﻿
﻿Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzikhomba hu si musidzana mun(we na mun(we. Vhakolo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina. Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tsha u t(anganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha d(ivha o no vha na mut(hannga wawe. 
﻿
﻿Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo vala. Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi u ya zwikoloni yo vha i tshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo.
﻿
﻿Vhasidzana vha Vhavend(a vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnd(a ha mit(ani hune vha nga kha d(i gudiswa milayo, afha ngomani ndi hone tshikoni tsha milayo ine ya ita uri musidzana a vhe na mikhwa yavhud(i.
﻿
﻿
﻿Vho-Nyamuofhe Rammbud(a-Dzimauli Musanda-December 2000
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Tshikanda
﻿
﻿Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ya vhasidzana vho fhiraho kha vhusha. Ngoma iyi i rangela domba. Naho musidzana a songo tshina Tshikanda u a d(ubunya, a dzhena dombani na vhan(we. 
﻿
﻿Ngoma iyi i sumbedza i songo fhambana na Vhusha, milayo ndi mithihi hu tou vha u ombedzela uri Vhasidzana vha aluwe vhe na mikhwa. 
﻿
﻿
﻿Vho-Nyamuofhe Rammbud(a-Dzimauli Musanda-December 2000
﻿
﻿
﻿Domba
﻿
﻿Domba ndi yone ngoma ya u fhedzisela ya Vhasidzana. Ngoma iyi i khou dzhiwa i ya u fhedzisela ngauri khomba dzi no dzhena dombani dzi vha dzo no vhina lune u bva dombani dzi nga mbo d(i ya vhuhadzi.
﻿
﻿Zwil(a kale domba l(o vha l(i tshi dzhia tshifhinga tshilapfu. Musalauno l(i vha vhuriha tshikolo tsho vala nahone l(a swa vhuriha musi tshi tshi vula. Musalauno vhasidzana na vhatukana vha tshina domba hel(i nga L(avhutanu na Mugivhela. Nga Musumbuluwo vha vhuyelela tshikoloni hafhu.
﻿
﻿Na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana. A si vhanzhi vhat(hannga vhe vha vha vha tshi tshina domba. 
﻿
﻿Tshin(we tshine ra tshi vhona musalauno ndi hetshi: vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiswa nga vhokhotsi avho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya u sa ya dombani (exemption fee). Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshil(a tshifhinga tsha musi Vhavend(a vha tshi khou vhuswa nga Riphabul(iki ye ya vha i tshi pfi Riphabul(iki ya Vend(a. Naho uyu muvhuso wo fhela, mahosi a kha d(i vha na maand(a mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani. Vha sa funi vha badela yeneyo tshelede i no pfi "exemption fee". Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzipfunzo dza nt(ha vha tshi vho ya dombani.
﻿
﻿
﻿Vho-Nyamuofhe Rammbuda-Dzimauli Musanda-December 2000
﻿
﻿U tamba vhutuka
﻿
﻿U tamba vhutuka ndi in(we ngoma ya Vhavend(a ine khayo ha dzhena vhatukana vho no vha kha tshin(we tsha zwiito zwine Vhavend(a vha zwi tevhela sa nd(ila ya kualusele kwa vhana mut(ani. Tshipid(a itshi tshi t(hogomela vha mbeu ya tshinnani. 
﻿Hu sedzwa nga maand(a maitele a zwa vhudzekani. Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana a no khou dzhenela u tamba vhutuka. Mutukana uyu u tambiswa vhutuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nd(uni tshihulwane. Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tamba vhutuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho.
﻿
﻿Mutukana ano ya vhutukani u fanela u vha o luma lut(anga? Khotsimunene kana mun(we mut(hannga muhulwane wa henefho mud(ini o no ya ho vhutukani u d(o t(uwa na ul(a mutukana a ya hangei hu re na vhan(we vhutukani. Arali houl(a mutukana a sa t(od(i u ya vhutukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza.
﻿
﻿Henengei vhutukani vha funzwa mikhwa ya Tshivend(a na matshilele ot(he a Tshivend(a. Pfunzo khulwane hafha vhutukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi, vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha n(wana wa mun(we muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa mun(we muthu.
﻿
﻿Ri tshi d(a kha sia l(a t(hompho wo vha u tshi funzwa uri mun(we na mun(we a linganaho na khotsi au ndi khotsi au. U mu t(honifha sa musi u tshi t(honifha khotsi au. U losha vhahulwane nahone ho vha hu tshi dzhielwa nt(ha nga maand(a. We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha.
﻿
﻿
﻿Prof Ralushai-Mbilwi Ha Ralushai,23 September 2002
﻿
﻿
﻿Murundu
﻿
﻿
﻿Murundu ndi ngoma ino tshinwa nga vha mbeu ya tshinnani. Ngoma iyi i na madzina o fhambananaho zwi tshi ya nga u fhambana ha vhupo. Kha man(we masia ngoma iyi i vhidzwa murundu, hun(we hogo kana mul(a. Fhedzi u fhambana ha madzina a zwi iti uri hu fhambane maitele a ngomani iyi. Musi murundu u sa athu u ima u vhigwa musanda. Shuvhuru l(a u thoma u wela mul(ani ndi n(wana a bvaho mut(ani wa Maine wa mul(a uyo. Ngoma iyi a i dzhenelwi nga Vhakololo sa izwi Lushaka lwa Vhavend(a lu tshi dzhia ngoma iyi sa i sili. Heyi ngoma hu pfala uri yo d(a na Vhalemba kana Vhashavhi u bva ngei kha l(a Isiraele. Vhavend(a vhone vho edza vhashavhi musi vha tshi d(idzhenisa kha u ruba sa izwi vho vhona zwivhuya zwa ngoma iyi. Murundu hu tendwa u pfi u lugisela vhat(hanga u vha vhanna vha re na vhud(ifhinduleli nahone u dovha wa thivhela malwadze a d(iswaho nga zwa vhudzekani. 
﻿
﻿
﻿Ngoma iyi i ima vhuria nahone d(akani kule na hune ha dzula vhathu. Murundu u ima vhuria hu tshi itelwa uri mashuvhuru a t(avhanye a luge sa izwi mul(ani hu sa dzheni mushonga. Murangaphand(a wa murundu ndi maine. Maine ndi ene a no imisa na u dzivhela (mul(a) murundu nga phamba uri hu si vhe na zwi dinaho u swikela murundu u tshi swa. Mashuvhuru vha no tshina ngoma iyi ndi vhatukana vha u bva kha min(waha ya sumbe na u fhira. Min(wahani ya kale nga tshifhinga tsha vhomakhulukuku, ngoma iyi yo vha i tshi ima lwa min(wedzi ya rathi. Tshifhingani itsho vhadabe vho vha vha tshi zwima phukha uri hu l(iwe. ?ama yo vha i tshi l(iwa nga mashuvhuru musi mul(a wo no fhindulela. 
﻿
﻿Nga mulandu wa tshanduko dzo d(aho na pfunzo, mul(a u vho ima n(wedzi muthihi wa Fulwi musi zwikolo zwo vala. Zwil(iwa zwi no l(iwa mul(ani zwi pfi Tshivhonelo. Tshivhonelo tsha zwihot(ola na vhalidi, vhadabe na mashuvhuru zwi bikwa mankhoni nga dzikhomba. Mashuvhuru vhane vha vha vho shavhela mul(ani kana vhane vha si vhe na mudabe vha l(a gavhelo. Tshivhonelo tshi hwalwa nga vhasidzana vhane vha vha vho tiwa mut(ani ho sedzwa uri a vha athu u thoma zwa vhudzekani. Tshivhonelo tshi t(anganedzwa dzikhareni nga vhadabe vhane vha d(a vha tshi khou imba hogo. 
﻿
﻿Hogo i sin(wa hu tshi khou fhindulwa vhasidzana musi vha tshi vhidzelela nga luimbo lune lwa ri ?Ri al(a ri al(a?. Musi vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi pfa hogo yo t(angana, vha a khotha nga murahu ha dzikhare. Dzindilo dza tshivhonelo dzi a bviswa mifaroni dza vhewa phand(a ha dzikhare u livhana na Muthu onoyo o d(isaho tshivhonelo. Vhadabe vha swika vha hwala dzindilo dza tshivhonelo u bva fhal(a phand(a ha muthu o d(isaho. Vhasidzana vha khotha u swikela tshivhonelo tshot(he tsho no dzhiwa. Musi hogo yo no rembuluwa u humela mishashani hune ya bva, vhasidzana vha a vuwa vha doba mifaro yavho vha humela murahu mankhoni.
﻿
﻿Musi mul(a wono fhindulela, vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi swika dzikhareni, vha d(ivhadza vhadabe nga u vhidzelela d(aganana (d(aganana, d(aganana id(a u dzhie tshivhonelo tshau). D(aganana l(i a fhindula l(a ranga hogo phand(a u ya u dzhia tshivhonelo ngei dzi khareni. 
﻿Mul(a u pfi wo fhindulela musi dzikhare dzo ambadzwaho kha thanda dzo no d(adza. U fhindulela uhu ndi muvhigo kha vhabebi wa uri vha d(ilugise sa izwi murundu u tsini na u swa. Ndi mulaedza wa u tsivhudza vhane vha nga vha vha tshi kha d(itama u wedza vhana uri mul(a u tsini na uswa. Hafhu, shuvhuru l(ine l(a nga wela nga murahu ha u fhindulela l(i pfi l(o d(ubunya. U d(ubunya zwi a ambelwa na kha muthu o thomaho a ya sibadela a tou u ya mul(ani u wana mulayo. Fhedzi-ha u d(ubunya zwi amba u bva kha vhutukana u tshi dzhena vhannani. 
﻿
﻿D(uvha l(ine murundu ha pfi wo fhindulela, hu vha na vhut(ambo ho fhambananaho sa mad(aganana, mipengo na zwin(we-vho. Nga d(uvha il(i vhasidzana vho d(isaho tshivhonelo, vho shavhedzaho nga mashed(o, vha a khotha musi d(ganana na mipengo zwi tshi khou pembela. Afha kha vhut(ambo uhu na vhafumakadzi vhahulwane vha a d(a u vhona d(aganana. 
﻿
﻿Mipengo yone i a rwa arali kha gogo l(o d(aho u t(alela vhut(ambo uhu ha vha na mun(we o imaho nd(ilani ya hune mupengo a khou gidima. Vhasidzana vha tshivhonelo vhone a vha tendelwi u vusa t(hoho musi vhut(ambo uhu vhu tshi khou bvela phand(a. Ane a pfuka ndaela iyi u a rwiwa nga mugwabere. Hel(i d(uvha l(i tendela-vho na mashuvhuru vho no lugaho u ya dzikhareni u dzhia tshivhonelo. Nga u ralo, vhomme vhane vha vha hone vhut(amboni uhu vha a kona u vhona vhana vhavho vhane vha khou ruba.
﻿
﻿Ngomu mul(ani nga vhusiku ha musi u tshi fhindulela, hu imiswa mul(agalu wo vhoxwa tshikumba tshitshena tsha mbudzi nt(ha t(hodzini. Mulagalu uyu hu vha hu danda l(a muri mulapfu une wa ren(wa nga fhasi tsindeni. Muri uyu u a bviswa makwati wa sala u mutshena. Hoyu mul(agalu u imiswa vhusiku musi mashuvhuru vhot(he vho no ed(ela. Musi vhahulwane vha mul(a vho fhedza u gwela mul(agalu, mashuvhuru ot(he a a vusiwa ha pfi a d(e a vhone makhulu vha ndebvu dza tshikumba. 
﻿Mashuvhuru vha tsivhudzwa uri vha humbele tshine vha t(od(a kha makhulu nga murahu ha u luvha kana u losha. Musi u luvha na u losha zwi tshi khou bvela phand(a, muthu o nangwaho u a kwambatela mul(agalu a ya nt(ha t(hodzini a fara tshikumba tshil(a tsho itwaho ndebvu. U luvha na u losha zwo no fhela hu a imbiwa ho takalelwa uri makhulu vho d(a. 
﻿
﻿Musi ngoma iyi i tshi swa, hu vha na mitambo i ngaho, mad(aganana, mipengo na zwin(we-vho. Vhathu vhane vha vha vha tshi khou fumba ngomani iyi vha vhidzwa mashuvhuru huno vhalidi kana vhathu vhane vha vha t(hogomela vha tshi vhidzwa vhadabe. Kha vha vhavhoni vha vhalidi, hu na Tshihot(ola, Mudabe muhulwane na vhan(we vhadabe. Tshihot(ola hu nga vha mukalaha ane a vhona zwot(he zwine zwa vha zwi tshi khou itea zwi tshi kwama vhalidi na vhadabe vhavho. Hu dovha hafhu ha vha na mudabe muhulwane. Mudabe muhulwane u shuma sa tshand(a tsha tshihot(ola. Tshihot(ola na mulidi vhone a vha tsha bvula kana u laya mul(ani. Vhathu avha a vha tsha vuwa nga matsheloni vha ya u tamba kana u dzhia tshivhonelo. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿T(halutshedzo dza maipfi 
﻿
﻿? Maine ? Mu?e wa mul(a 
﻿? Shuvhuru ? Muthu a songo yaho mul(ani kana muthu a songo fumbaho
﻿? Mulidi na Tshihot(ola ? ndi vhathu vhahulwane mul(ani vhane vha sedza zwot(he zwi kwamaho zwiilaila na maitele a mul(ani.
﻿? Mudabe ? Mudabe ndi muthu ane a vhona vhalidi na u vhona uri thaidzo dzavho dzothe dzo tandululwa. Muthu uyu u shuma sa tshand(a tsha tshihot(ola.
﻿? Tshivhonelo ? Ndi zwil(iwa zwi l(iwaho mul(ani
﻿? Dzikhareni ? Afha ndi hune tshivhonelo tsha dzhiwa hone nga vhadabe u bva kha vhasidzana vha thungamamu
﻿? Mufarambudzi ? Ndi shuvhuru l(o welaho mul(ani u thoma. Shuvhuru il(i l(i langula mashuvhuru dangani uri vha si ite zwine zwa nga vha khombo khavho. 
﻿? Danga ? Hune mashuvhuru vha dzula hone vha tshi khou guda milayo.
﻿? Mul(agalu ? muri wo ren(waho nga fhasi kha tsinde wa bviswa makwati wa bwelwa khoroni ya mul(a. Mashuvhuru vha a gonya mul(agalu u sumbedza uri vho no luga.
﻿
﻿
﻿
﻿2.6 Vhurereli
﻿
﻿  
﻿Uya nga vhurereli ha tshivend(a, Vhadzimu kana midzimu i dzula mad(ini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha N(etshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala ?owa tshena ine ha tendwa u pfi yo fara mbebo. Uya nga vhut(anzi ha dzin(we t(hoduluso vhu sumbedza uri ?owa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha mud(i wa Tshiavha. Mad(aka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi na one a vhidzwa zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphid(i. 
﻿
﻿Lushaka lwa Vhavend(a lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo. Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi , khuhu ,mad(i na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavend(a vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhud(i na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mut(ani. Sa musi muthu o wana mushumo, ho bebiwa n(wana , hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa dzind(ila musi vha tshi t(anga lwendo.
﻿
﻿
﻿
﻿Muphaso
﻿
﻿Vhavend(a ndi vhathu vhane vha vha na zwine vha tenda khazwo. U phasa ndi in(we ya nd(ila dzine Vhavend(a vha i shumisa musi vha tshi rerela midzimu yavho.I vha nd(ila ya u suma zwine vha khou t(angana nazwo kana ya u isa dzindivhuwo.
﻿
﻿Musi hu tshi phasiwa hu shumiswa mad(i na fola,vha ralo vha tshi khou nwa mad(i vha khuba nga mulomo vha fhedza nga u a pfela fhasi vha tshi ambelela uri na inwi vhomakhulukuku, na vhane ri sa ni d(ivhe.Vha ita izwo vha tota fola vha shela fhasi vha ri dahanisanani ni sielane.Vha ralo vha tshi khou d(iambelela zwenezwo zwine vha nga vha vha tshi khou tama zwi tshi bvelela.
﻿
﻿Kanzhi kha lushaka hu phasa makhadzi fhedzi na malume u a phasa na makhulu.
﻿
﻿Malombo
﻿
﻿Malombo ndi tshithu tshiswa Vend(a .Malombo ndi zwithu zwo bvaho thungo dza ha Mutele na Ha-Makahane.Ndi zwine na pfa vha tshi ri 'ka Mutele a ku endi n(wana a kalu kalula lulembethu' Izwi zwi amba uri wa dalela Ha -Mutele kana ha-Makahane u vhuya u na mudzimu wa malombo. Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Vend(a a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a d(a kha Vhalembethu vha Ha-Mutele na vha Ha-Makahane fhano Vend(a.
﻿
﻿Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivend(a vha amba Tshikalanga.
﻿
﻿Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Mat(ongo. Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda. Dzi tshi fhalala, vhatshini (malombe) na mune wa ngoma vha ya musanda u livhuwa vhamusanda. D(uvha l(enelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi.
﻿
﻿Malombo?a?tshinelwa?hezwi:?Musi muthu a tshi khou lwala, n(anga i a ri vhakale vha khou t(od(a tshauri na tshauri. Tshenetsho tsha phethiwa mulwadze hu pfi u a fhola.
﻿
﻿
﻿
﻿Dr.N S Phaswana- 12February 2003
﻿
﻿
﻿Thevhula
﻿
﻿Thevhula ndi ipfi l(ine l(a khou bva kha u 'tevhula' ndi uri hu khou shelwa mad(i fhasi. Thevhula dzo fhambana. Misanda a i fani, zwenezwo- ha vha d(o wana kha min(we misanda hu tshi pfi o yaho d(akani (mul(ani) ha fari thungula. Nga u pfufhifhadza muthu o yaho mul(ani; zwitunguloni zwa musanda o vha a sa tendelwi u vha tsini nazwo. Kha thevhula dzin(we dza mahosi ri wana uri a vha tsha tou tevhela zwa kale zwot(he, izwi zwi itea hune vhakololo vhot(he vha wanala vho ya mul(ani.
﻿
﻿Tshifhinga tsha thevhula u wana hu na mahalwa o ingiwaho e manzhi. Halwa vhu vha tshipid(a tshine vha Vhavend(a vha tshi fhirisa kha thevhula.
﻿
﻿
﻿Tshele
﻿
﻿Musi mud(ini hu tshi pfi hu na tshele ndi musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu fhedzi hu so ngo tikiwa ngoma. Tshele dzi vha hone arali hu na muthu ano khou vhaisala fhedzi ene u vha a songo tea u tshina nga tshifhinga tshenetsho. Arali mud(ini hu na mulwadze vha hawe vha ya ha vhomaine vha yo suma muthu wavho ano khou lwala. Arali vhomaine vha tshi sedza mulwadze vha vhona o tea u lidzelwa tshele vha vhudza vhane vha mulwadze uri mulwadze u khou fanelwa u lidzelwa tshele. Hu a kuvhanganywa vhathu vha d(a vha imbelela musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu. Tshele a dzo ngo tou fhambanesa na ngoma ngauri hu tshi tikwa ngoma tshele dzi a lidzwa na musi hu tshi khou wisiswa mudzimu nga maine tshele dzi a lidzwa. Tshin(we tshifhinga ri wana uri tshele dza vhuya dza fhela, hu mbo d(i thoma ngoma. Tshifhinga itshi maine o no dzula o ramba malombe awe.
﻿
﻿
﻿
﻿Vhuloi
﻿
﻿Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhan(we vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi. Hu na vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa. Ha u bebelwa ndi vhul(a vhune ha pfi o vhu wana kha vhabebi vhawe. Kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe. Vhaloi vhanzhi hu pfi ndi vhasadzi. Munna ane a lowa hu pfi ndi tshivhimbili. 
﻿
﻿Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi. Ane a pomoka mun(we uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa. Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa. Mbilwi Ha-Mphaphuli tshin(we tshifhinga vho vha vha tshi vhulaha muloi nga u mu vhofha milenzhe na zwand(a vha mu posa tivhani l(a Mavhuvhi.Tivha il(i l(i kha mulambo wa Mutshindud(i.
﻿
﻿Arali n(wana a tshi d(o vha muloi hu pfi u vhonalisa hani? Musi mut(ani wa u lowa hu tshi vha na n(wana, n(wana uyu u a lingwa arali a tshi d(o vha muloi. N(wana u lingwa nga u poswa kha luvhondo lwa tshit(anga kana a poswa nt(ha ha t(hanga. Arali n(wana uyo a kwambatela zwi amba uri u d(o lowa, huno a wa zwi vha zwi tshi amba uri n(wana onoyo zwa Vhuloi a nga si zwi kone. Vhuloi uhu ndi ha mbebo.
﻿
﻿
﻿
﻿Malwadze manzhi ano livhanyiswa na vhuloi ndi haya: tshifula, tshipengo, u shaya mbebo na man(we-vho ane a nga sa tshil(iso na u t(atshilelwa na man(we-vho. 
﻿
﻿2.7 Vhutsila
﻿
﻿Vhavend(a ndi vhathu vhane vha d(it(ongisa nga vhutsila vhune vha vha naho.Vhutsila honoho vhu katela vhuvhad(i, u vhumba , u ola, u runga zwiambaro na u imba. Vhunzhi ha zwilidzo zwine vha lidza vha vha vho tou d(ivhad(ela. U fana na zwilidzo zwi ngaho sa, dende, mbila na phalaphala na zwin(we zwinzhi.
﻿
﻿
﻿Kha zwa u vhumba, Vhavend(a vha vhumba dzikhali,mvuvhelo,zwidongo na zwin(we-vho.Vhutsila honohu hu sumbedza ho t(ut(uwedzwa nga nzulele sa nd(ila ya u lingedza u ita uri vhutshilo vhu d(ifhe.Kha zwivhumbiwa, khali t(hukhu dzo vha dzi tshi shumiswa u bika ngeno mvuvhelo i ya u hwala mad(i na halwa. Nkho dzone dzo vha dzi tshi shumiswa u shela halwa. Vhan(we-vho vha vha tshi dzi shumisa na u vhea mavhele.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Zwivhad(wa
﻿
﻿Zwivhad(wa ndi zwithu zwo vhad(iwaho nga avho vha vhad(aho dzimpfo, dzingoma, mituli, phet(ho na zwi?we-vho. Vhan(we vhavhad(i u wana vha tshi vhad(a zwifanyiso zwi fanaho na muthu kana dziphukha.
﻿
﻿Vend(a l(i na vhathu vhanzhi vhane vha d(ivhelwa u vhad(a. Vhan(we mishumo yavho yo no t(aniwa mat(anoni ngeno min(we i tshi rumelwa seli. Kanzhisa ri wana uri vhavhad(i ndi vha vhanna.Vho Noriah Mabasa vho sumbedza uri na vha vhafumakadzi vha tshi zwi takalela vha a zwi kona. Nazwino vho no thoma na tshikolo tsha u gudisa vhan(we vhafumakadzi ngavho nga ha u vhad(a.
﻿
﻿Zwivhumbwa
﻿
﻿Afha muvhumbi sa muvhad(i u sumbedza vhukoni hawe nga u shumiswa vumba. Vhakale vho amba vha ri hu bebelwa vhun(anga i vhutsila vha vhona nga mat(o.  Izwi zwi amba uri hu na vhathu vhanzhi vho gudaho u vhumba nga u tou vhona mavhumbele a vhan(we.
﻿
﻿Vha d(ivheaho nga maand(a nga u vhumba khali fhano Vend(a ndi Vhalemba. U konesa havho u vhumba ndi zwin(we-zwo vha itisaho uri vha si lime dzunde l(a musanda, tshavho ndi u vhumba dzikhali. Vhavhumbi vhanzhi vha fhano Vend(a vho vha vha tshi enda vha tshi vhimbila na mashango vha tshi rengisa dzikhali.
﻿
﻿Nyolo
﻿
﻿Musalauno hu tshi pfi muthu ndi muoli hu ambiwa muthu a tshi ola zwithu zwo fhambananaho sa hezwi vha tshi ita zwifanyiso zwa vhathu , zwa dziphukha, makole , zwa dzithavha na zwin(we zwinzhi zwinzhi. Kale Vhavend(a vho vha vha tshi nakisa nnd(u dzavho nga makolo wa wana dzo naka vhukuma. Vhal(a Vhavend(a vha dzulaho mut(avhani, nga maand(a Vhuronga, vha tshi ita makolo kha maguvha avho.
﻿
﻿2.8 Tshiga
﻿
﻿Tshiga tsho shumiswaho kha ino webusaithi tsho imelaho Vhavend(a ndi ngoma, domba na n(wenda. Ndi vhone vha vhot(he vhane vha tshina domba kha shango l(ot(he. Arali vhathu vha vhona muthu o ambara n(wenda vha mu humbulela u vha Muvend(a. 
﻿
﻿Ra dovha hafhu ra vhona ngoma ya tshikona kana ya domba ngauri mafhat(ele ayo a Vend(a fhedzi.
﻿
﻿2.9 Nyimbo
﻿
﻿Vhavend(a ndi vhathu vha d(ivheaho nga u imba. Nyimbo dzavho dzo fhambanesa: huna nyimbo dzine dza imbiwa vha tshi khou shuma madavhani, ha vha na nyimbo dza malende, ha vha na nyimbo dza vhushani kana dombani, ha vha na nyimbo dza mul(ani , ha vha na idzo dzine ra wana muimbi e muthihi sa hezwi, tshilombe tshi mvumvusa vhathu tshi tshi khou lidza zwilidzo. Hu dovha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana sa dzingano.
﻿
﻿Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwot(he. Zwi na tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vhavend(a. 
﻿
﻿
﻿
﻿Nyimbo dza Dakalo
﻿
﻿Nyimbo kha Vhavend(a dzine dza imbiwa musi ho takaliwa, dzi katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona. Nyimbo idzi dzi fheletshedzwa nga Mitshino na mirumba. Afha u wana murumba u tshi t(ambela zwand(a. 
﻿
﻿
﻿
﻿.Nyimbo dza u gungula
﻿
﻿Nyimbo idzi dza u gungula dzi a wanala-vho na kha Malende na Tshigombela.Afha u wana ho t(anganedzana zwigod(o .Na henefha murumba u t(ambela zwand(a.
﻿
﻿Nyimbo dza Mushumo
﻿
﻿Nyimbo dza mushumo dzi imbiwa nga zwifhinga zwa tshilimo, tshifhefho na mavhuya haya . Afha ndi hune ya vha yo t(anganedzana ya mafhuwe. Kanzhi hu vha hu si na mirumba ine ya khou lidzwa, ho d(ala u n(un(una. Vhafumakadzi ndi musi vho ri vhusiku sala nd(uni , n(wana a tshi mamela lurumbu, hu tshi pfala musi u mutulini kana dzembe museni. 
﻿
﻿
﻿Zwilidzo
﻿
﻿Hu na tshakha nnzhi dza zwilidzo zwa tshivend(a. Vhunzhi ha izwi zwilidzo zwi vha zwi na zwine zwa amba zwone.
﻿
﻿Lugube
﻿
﻿Lugube ndi tshilidzo tsho itiwaho nga khavho ya fhuri na thanda ine ya vha yo tou vhad(iwa. Lugube kanzhi lwo vha lu tshi lidziwa nga musidzana ane a vha a si na muthu ane a tshila nae a tshi khou t(od(a uri vhathu vha vhat(hannga vha mu vhone. Lugube lwo vha lu tshi dovha lwa lidziwa nga mufumakadzi o maliwaho. Izwi zwi tshi sumbedza uri afho mut(ani zwithu a zwi khou tshimbila zwavhud(i. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Tshihwana
﻿
﻿Tshihwana tsho vha tshi songo tou fhambana kule na lugube. Tshone tsho vha tshi tshi lidziwa nga muthu wa mut(hannnga ane a vha a si na muthu ane a tshila nae .U lidza hawe tshihwana zwi vha zwi khou amba uri na ene u khou t(od(a muthu ane anga tshilisana nae wa tshifumakadzini.
﻿
﻿Mbila
﻿
﻿Mbila ndi tshin(we tsha zwilidzo tsho pfumaho muungo u takadzaho wa tshivend(a. Kanzhi yo vha i tshi lidzwa thavhani. Vhalidzi vha mbila vha vhavend(a ho vha hu tshi vha vhakalaha. Ano mad(uvha mbila i vho lidzwa fhethu ho fhambananaho. Vhaimbi vha nyimbo dza sialala vha a lidza mbila kha zwilidzo zwavho.
﻿
﻿Mbila Mutondo
﻿
﻿Mbila mutondo i vha i songo tou fhambana kule na mbila. Yone kanzhi yovha i tshi lidziwa nga vhathu vha vhafumakadzi. Mbila mutondo i a kona u lidzwa nga vhathu vho no fhira vhavhili.
﻿
﻿Mbila dza madeze
﻿
﻿Mbila ya madeze ndi in(we tsumbo ya mbila. Hu na vhalidzi vhanzhi vha vhavend(a vhe vha vha vha tshi lidza mbila ya madeze.
﻿
﻿
﻿Tshidzholo
﻿
﻿Tshidzholo na tshone ndi tshin(we tsha zwilidzo tshine a tshi tsha tou wanalesa ano mad(uvha. Fhedzi tsho vha tshi tshi wanala kha lushaka lwa Vhavend(a. Vhunzhi ha zwilidzo zwa Vhavend(a a zwi ho kha dzin(we tshakha.
﻿
﻿Tshipot(olio
﻿
﻿Tshipot(olio tsho vha tshi tshi lidziwa nga vhatukana. Musi vha tshi ya malisoni vho vha vha tshi dzula fhasi vha tshi khou tamba vha tshi khou lidza tshipotolio. Tsho vha tshi sa tou vha na mushumo muhulu nga nnd(a ha u mvumvusa.
﻿
﻿Dende
﻿
﻿Dende na l(one a l(o ngo tou fhambana na lugube. Zwithu zwo shumiswaho u sika lugube zwi fana na zwa dende. Dende kanzhi l(o vha l(i tshi lidzwa nga vhakalaha. Muungo wa dende na wone wo vha u wa u mvumvusa vhathu.
﻿
﻿
﻿
﻿Matshwayo
﻿
﻿Matshwayo ndi zwithu zwine zwa ambariwa milenzheni, kanzhi nga vhafumakadzi vha tshi khou tshina tshigombela. Matshwayo a kale o vha a tshi itiwa nga mbeu i no bva kha muri.
﻿
﻿Phalaphala
﻿
﻿Phalaphala ndi tshin(we tsha zwilidzo zwa Vhavend(a zwine zwa vha na mutsindo muhulu. Phalaphala kanzhi yo vha i tshi lidziwa musi wa nndwa, kana hu na dzunde musanda, hu tshi t(od(a u takuwa tshikona kana hu tshi khou tshiniwa tshigombela.
﻿
﻿Murumba
﻿
﻿Murumba u lidzwa fhethu ho fhambananaho. Hu na murumba une wa lidzwa vhushani, murumba u no lidzwa tshigombelani, murumba un o lidzwa hu tshi khou tshiniwa malende. Murumba u a dovha wa lidzwa musi vhathu vha halwani vha tshi khou d(imvumvusa nga u tshina.
﻿
﻿Tshit(iringo
﻿
﻿Tshit(iringo na tshone tshi lidzwa nga vhathu vhat(uku vhe malisoni. Mushumo watsho muhulwane ndi u vha mvumvusa uri vha si farwe nga vhuludu musi vha tshi khou lisa.
﻿
﻿
﻿2.10 Mitshino
﻿
﻿Vhavend(a vha na mitshino yo fhambanaho. Mitshino yeneyo i katela ya u sumbedza t(hompho, dakalo na vhurereli. Tshikona tshi shumiswa u luvha Vho-Thovhele, Khosi,?Vhamusanda hu u sumbedza t(hompho.
﻿Mitshino i ngaho sa malende yone i tshinwa hu u sumbedza dakalo .Hu dovha ha vha na mitshino i katelaho tshifase,tshigombela na tshikanganga 
﻿
﻿Tshikona
﻿
﻿Vhavend(a ndi vhan(we vha vhathu vhane vha t(honifha mitshino yavho. Tshikona ndi tshin(we tsha zwilidzo zwine zwa lidzwa u itela u mvumvusa kana hu na mushumo. Nga mvelele ya tshivend(a tshikona a tshi so kou lila. Tshikona tshi lila musi hut tshi khou vhewa khosi kana musi hu tshi vhulungwa Vhamusanda. Tshikona tshi dovha tsha lila musi hu na vhut(ambo ho fhambanaho.
﻿
﻿Nanga dza tshikona dzo ya nga u fhambanana. Hu na nanga t(hanu na mbili dzine dza vha dzone dzine dza ita uri tshikona tshi takuwe. Hu na nanga ya u thoma ine ya pfi thakhula, kholomo, phala, tshigogonono, bele,
﻿
﻿
﻿Thakhula
﻿
﻿Thakhula ndi ?anga ya u thoma ine ya vha yone ya u takusa tshikona. Thakhula ndi ?anga khulwane ine tshikona tshi nga si lile arali i siho. Tshifhinga tshot(he musi tshikona tshi tshi lila tshi itelwa mutsindo muhulwane nga thakhula. ?anga dzin(we dzine dza tevhela dzi vha dzi dza u bvumela ?anga khulwane.
﻿
﻿Phala
﻿
﻿Phala ndi ?anga ya vhuvhili ine ya vha yone ine ya bvumela nanga ya thakhula. Mutsindo wayo u tshi t(angana na ?anga ya tshikona zwi ita uri tshikona tshi takadze tshi vhe na mutsindo u shushaho.
﻿
﻿Tshigogonono
﻿
﻿Tshigogonono a yo ngo tou fhambana nga maand(a na phala. Vhuvhili dzo t(od(ou shuma mishumo i fanaho. Mushumo muhulu une ya u ita ndi u bvumela thakhula na phala.
﻿
﻿Kholomo
﻿
﻿Kholomo ndi ?anga ya vhut(anu ine na yone i nakisa tshikona. N(anga ya kholomo ndi tsekene ine mubvumo wayo u tevhelelana na wa thakhula ine ya vha ndenya.
﻿
﻿Vho-    Muhulwane wa Tshikona tsha vondwe, 31 August 2002, Makhado Stadium
﻿
﻿
﻿Tshigombela
﻿
﻿Tshigombela ndi mutshino wa u mvumvusa na u sumbedza t(honifho kha vhane vha mashango. Fhedzi-ha tshihulwane kha mutshino uyu ndi u sumbedza dakalo.Tshigombela tshone tshi tshinwa nga Vhafumakadzi fhedzi kana Vhasidzana. 
﻿
﻿Musi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa. Kanzhi nyimbo dza hone ndi dzine dza vha dzi tshi khou khod(a mahosi na u sumbedza zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.sa tsumbo, luimbo lu fanaho na , ro vhofholowa Vend(a l(o wana mbofholowo. Luimbo ulu lwo imbiwa nga tshifhinga tsha mbofholowo. Mahosi a Vend(a ndi Ramabulana, ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana.
﻿
﻿Vhatshini vha tshigombela kanzhi vha ambara zwi no fana, hune wa wana vho ya nga mit(havhela , zwithuza kana matshwayo na thuthu milenzheni
﻿
﻿Vho-Tshitwa Gavhi-Tshigombela tsha Vondwe,31 August 2002,Makhado stadium
﻿
﻿
﻿
﻿Tshifase
﻿
﻿Tshifase ndi mutshino une na wa sa fhambanele kule na tshigombela na malende sa izwi na wone u wa u mvumvusa. Sa malende, tshifase tshi tshinwa nga vhanna na Vhafumakadzi, Vhasidzana na Vhat(hannga. 
﻿
﻿Mutshino uyu u tshinwa ho nga vhanna na vhafumakadzi, vhasidzana na vhat(hannga vho t(angana. Avha vhathu vha tshina vho sedzana vha fhedza nga u hakana.
﻿
﻿
﻿Malende
﻿
﻿Malende one ndi mutshino une wa fhambana na tshigombela nga kutshinele, nyimbo khathihi na mirumba. Sa tshigombela , malende a tshinwa ho takalwa ,one a a tshiniwa hun(we na hun(we, kanzhi masosani. Fhedzi-ha aya a tshiniwa naho hu musanda arali hu na vhut(ambo kana tshimima. Malende a tshinwa nga Vhanna na Vhafumakadzi, Vhat(hannga na Vhasidzana. 
﻿
﻿Kha nyimbo dza malende hu a vha na nyimbo dza dakalo na dza zwigod(o. Sa tsumbo, nga tshan(u nga tshan(u khe ni sa pfani,na nanela mutsinda l(i si shaka, matakadza mbiluni ndi n(wana, ihi ndi n(wana, a si lwone holu lwanga ,lu a tsa lufuno lwo t(uwa na bada we lu a tsa, ho vhila howa, hu welelele tamu,tamu mungana.
﻿
﻿Tshigombela tshone a tshi tshinwi hun(we na hun(we, sa tsumbo sosani. Ndi mutshino une wa tshinwa hu tshi tou vha na vhut(ambo kana tshimima.
﻿
﻿
﻿
﻿Vho-Tshitwa Gavhi-Tshigombela tsha Vondwe
﻿
﻿3. Luambo
﻿
﻿
﻿
﻿3.2Tshakha
﻿
﻿
﻿Musi hu sa athu u vha na luambo lu no pfi Tshivend(a hovha hu tshi ambiwa tshingona. Vhunzhi ha vhangona vha tshe hone vhukati ha Vhavend(a fhedzi vho miliwa vhunga vha tshi vho amba Tshivend(a.
﻿Vhangona vha fhambana na Vhavend(a ngauri vha na zwifho ngeno Vhavend(a vha na zwiendeulu.Vhangona vha dovha vha vhonalesa nga zwifani zwino thoma nga N(e kana Ra zwine zwa amba mun(e wa shango .
﻿
﻿Tshivend(a tshi na dailekithi t(hanu na mbili. Hu na Tshiphani tshine tsha ambiwa vhubva d(uvha ha Vend(a hune ha vha Ha-Tshivhasa, Ha-Mphaphuli , Ha-Rambud(a na Ha - Khakhu. Tshiphani tshi dovha tsha vha tshone Tshivend(a tsho n(walwaho dzibuguni dza Tshivend(a.
﻿
﻿Izwi a zwi ambi uri dzin(we dail(ekithi a si Tshivend(a. Ndi tsumbo ya uri Tshivend(a tsho pfuma sa Luambo.
﻿Tshiilafuri ndi dail(ekithi ya Tshivend(a i ambiwaho Nzhelele, Ha-Kutama na Ha-Sinthumule. Luambo ulu lwo t(ut(uwedzwa nga u dzulelana na Vhasuthu. Tsumbo ya maipfi:
﻿
﻿
﻿nga Tshivend(a tsho t(ambaho hu pfi u t(od(a,  nga Tshiilafuri ha pfi u nyaga, ha pfi ndeme, nga Tshiilafuri ha pfi vhut(hogwa.
﻿Hu dovha ha vha na Tshilembetu tshine tsha ambeswa N(iani, Ha ?Ma?enzhe, Masisi, Ha-Gumbu, Folovhod(we, Sagole, Ha-Mukununde na kha tshipid(a tsha Ha-Tshikunda malema.
﻿
﻿
﻿Tshone tsho t(ut(uwedzwa nga luambo lwa Zimbambwe vhunga vhathu avha vho dzula mukanoni wa vhembe.Vhone vha ri u gala vha tshi amba zwine nga Tshiphani ha pfi u dzula.
﻿
﻿
﻿Tshimbedzi tshi ambiwa Thengwe, Tshaulu, Ha-Lambani na Ha-Makuya. Tshone tsho t(ut(uwedzwa nga Tshingona, Sa tsumbo, Tshivend(a tsho t(ambaho tshi ri sengenedza, nga Tshimbedzi ha pfi senengedza, t(anganedza, nga Tshimbedzi ha pfi t(anangedza.
﻿
﻿
﻿Hu dovha ha vha na Tshironga. Tshone tsho t(ut(uwedzwa nga Tshitsonga kana Tshitshangana. Tshi ambiwa nga maand(a Ha-Masia, Mulenzhe, Ha-Mulima, Ha-Nthabalala, Ha-Masakona, Davhana, Tshimbupfe na Ha-Mashau.
﻿
﻿
﻿Sa tsumbo, muthu anga ri , ndo ma l(a nga maand(a manngo,ngeno nga Tshiphani hu tshi pfi, ndo a al(a nga maand(a manngo.
﻿Hu dovha ha vha na Tshiladzi kana Tshimand(a. Tshone tshi ambiwa Lwamondo. Vhone vha nga ri, muio vhudzuloni ha mulilo, vha ri vho-Aiai vhudzuloni ha Vho-Al(ilali.
﻿
﻿Pfalandot(he dza luambo lwa Tshivend(a ndi a, e, i, o, u. Al(ifabethe dza Tshivend(a dzi d(i fana na dzi re hone kha Tshiisimane, phambano ndi uri kha tshivend(a a ri na c,j na q. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Vho-Tshithukhe-Univen September 2002
﻿
﻿3.3T(haluso
﻿
﻿Hu na maipfi a Tshivend(a ane a t(od(a u t(alusiwa uri a amba mini.
﻿Kha Tshivend(a ri na maipfi a nyambahuvhili hune henefho zwa vha zwa ndeme uri muthu a d(ivhe uri ipfi l(enel(o l(i shumiswa nga nd(ila-d(e. Sa tsumbo, thambo ,hu na thambo ya mutshelo, thambo ya u vhofha khuni,na thambo ya u ramba.
﻿
﻿Hu dovha ha t(od(ea t(haluso ya maipfi, nga maand(a kha madzina ane zwine a amba zwone zwa vha zwo dzumbama. Sa tsumbo Nndwakhulu zwi tshi amba uri muthu onoyo o bebwa n(waha wa nndwa, Tshinand(ala hune l(o fhelela ha vha Tshinand(ala tshi d(o l(a, tsho furaho tshi d(o litsha.
﻿
﻿
﻿Tsumbo dza min(wedzi	
﻿
﻿Phando
﻿Luhuhi
﻿T(hafamuhwe
﻿Lambamai
﻿Shundunthule
﻿Fulwi
﻿Fulwana
﻿T(hangule
﻿Khubvumedzi
﻿Tshimedzi
﻿Lara
﻿Nyendavhusiku
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Khalan(waha 
﻿
﻿Tshilimo
﻿Tshifhefho
﻿vhuriha
﻿Lut(avula
﻿
﻿webusaithi
﻿N(waha
﻿N(wedzi
﻿Vhege
﻿D(uvha
﻿Awara
﻿Minetse
﻿Muthethe
﻿
﻿AA... ndi u lumelisa ha wa Tshifumakadzini/ for a woman
﻿
﻿Ndaa...Ndi ndumeliso ya wa Tshinnani/for a man
﻿
﻿Ndi Matsheloni- Morning
﻿
﻿Ndi Masiari- Afternoon
﻿
﻿Ndi madekwana-Evening
﻿
﻿Hu ita hani?- How are you?
﻿
﻿Rine ri hone ri humbela ngeo- Fine thank you and how are you?
﻿
﻿Ndi zwone/Ni sale zwavhud(i-good bye
﻿
﻿Ndo livhuwa- Thank you
﻿
﻿Ni pfi nnyi?- What is your name?
﻿
﻿Ri bva nga ngafhi?- which direction to take?
﻿
﻿
﻿3.4 Mirero
﻿
﻿Mirero na yone ndi in(we nd(ila ine Vhavend(a vha i shumisa u amba mafhungo.Kanzhi muthu u vha a tshi t(od(a u bvisela khagala mulaedza nga u pfufhifhadza nahone nga nd(ila yo dzumbamaho. 
﻿
﻿Sa tsumbo, ?ntsa hu tshenzhela phoswa? zwine zwa amba uri kanzhi ha itea tshithu kha vhutshilo ha muthu u a guda lune a kona uri zwi sa tsha dovha zwa itea
﻿
﻿Ntsa
﻿
﻿Ntsa i t(amba nga ntsana
﻿Ntsa ya l(a mu?awa a i humi
﻿Ntsa hu tshenzhela phoswa
﻿
﻿
﻿
﻿Ndau
﻿
﻿Phand(a ha ndau a hu yiwi u si na tshikuni
﻿
﻿Nguluvhe
﻿
﻿Nguluvhe yo ndi edza nd(ou ma?anga a bva nga mulomoni
﻿
﻿Nd(ou
﻿
﻿Muthu ndi nd(ou ha l(i muri muthihi
﻿
﻿Nd(ou a i lemelwi nga musingo wayo
﻿
﻿
﻿Gwitha/Funguvhu
﻿
﻿Ndi man(we na a khuhu mukegulu a tshi l(a gwitha
﻿
﻿Funguvhu l(o ri thilaiwi l(a fhira mud(i l(o lilala/kovhela
﻿Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a d(o u vhona
﻿Ma?oni a songo kavhaho mutanda muthihi u fhufha a a liana
﻿Khangala rud(a mat(o vuluvulu l(o fa nga vhuhwavho
﻿Khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi
﻿Fhondo l(i si l(au u t(huvha l(i tshi zhamba
﻿
﻿Mmbwa
﻿
﻿Mmbwa munamba i a u funa i ro shaya mubikeli
﻿Mmbwa phaphadzi u fashwa nga mulavhu ndi hayo
﻿Mmbwa i re na mu?e i vhonala nga tshiangaladzi
﻿Mmbwa ya l(a in(we a i noni
﻿Mmbwa ndi mmbwa il(a na mat(anza ayo
﻿Ni songo vund(a mmbwa ma?o
﻿Mmbwa i huvhaho a i lumi
﻿Mmbwa i poswa kurambo nga a i d(ivhaho 
﻿U tshi fuwa muthu ranga nga mmbwa
﻿
﻿
﻿Kholomo
﻿
﻿Kholomo ya nd(ila a i fhedzi hatsi
﻿Ndi matenda dzo nwa ndi kholomo dza mvulani
﻿Ndi kholomo dza musanda wa dzi khada u a lifha wa dzi litsha wa lifha
﻿T(havhanyedza i l(a mbudzi tsalela i l(a kholomo
﻿Nzie
﻿
﻿Mubva ha na nzie dzi khoroni
﻿
﻿Khovhe
﻿
﻿Maudu  a khovhe ndi vhana vhayo
﻿
﻿Mbid(i/Didinngwe
﻿
﻿Ri d(e ndi mbid(i ro vhona mavhala
﻿L(i naka l(i tshi hoha l(in(we didingwe l(i tshi hohwa l(i mavhala anga
﻿
﻿U songo vhona tsimba yo naiwa wa ri ndi lukhohe
﻿
﻿N(owa
﻿N(owa a i tevhelwi mulindini wayo
﻿N(owa yo vhonalaho a i lumi
﻿Thonga ya kule a i vhulai ?owa
﻿Tshit(aka tshe wa vhona ?owa u d(i ri i tshe ngomu
﻿
﻿Pfe?e
﻿
﻿A hu na pfe?e l(i no fa l(i songo gonya luwa
﻿
﻿Mbevha
﻿
﻿N(wana wa mbevha ha hangwi mukwita
﻿Ndi khakhisa u rwa ndi mbevha ya ludongoni
﻿Mahond(o manzhi ha bwi mulindi
﻿Khumba ye ya vha i na muno ludungela i tshe nalwo
﻿
﻿
﻿
﻿Mirero ya vhathu
﻿
﻿Tsiwana i laiwa nd(ilani
﻿T(hoho thema i laya t(hoho tshena
﻿
﻿Mulomo ndi khaladzi ya nd(ila
﻿Mulomo a u d(alelwi nga mulambo
﻿Munwe muthihi a u t(usi mathuthu
﻿
﻿N(wana
﻿N(wana mul(a malofha mavhisi thumbuni hu onya hawe
﻿N(wana a nya o nyela vhanzhi
﻿N(wana hu l(a a lilaho
﻿U songo sea vhuhole u tshe n(wana vhuhole vhu d(a vhuhulwaneni
﻿
﻿D(ora
﻿Tshisima tsha phand(a tshi vhulahisa d(ora
﻿U pfa d(ora ndi u tama tshisima
﻿
﻿Fhungo
﻿
﻿Fhungo l(i ela fobvu na iwe mu?e wa tsimu l(i d(o u ela-vho
﻿Fhuri l(a u ?ewa a l(i na khobvu
﻿
﻿A lu khwat(hi fhedzi lununzu lu khwat(ha lu na thanda ngomu
﻿
﻿Kule
﻿Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi
﻿Kule ndi hu si na wau
﻿Kale a hu fheli
﻿
﻿
﻿Hu si halo lukunda a lu khokhomedzwi lwa khokhomedzwa lu a t(hara
﻿N(ama khombetshedzwa i a fhula khali
﻿
﻿Vhuhadzi ndi ?ama ya thole ya fhufhuma ri a fhunzhela
﻿Vhid(a l(a musadzi l(i vhuhadzi
﻿
﻿Ndi mut(onga kan(we ndi thumbu ya bvani
﻿
﻿Nyavhumbwa wa dakaila wa kanda vho u vhumbaho
﻿
﻿Tshinakaho a tshi yi thambo tshi no ya thambo ndi mutshinyalo
﻿T(ahulela tshinanaunga tshi tshi hula tshi u l(a t(hoho
﻿
﻿Tshokotshoko a il(i muthu muthu u l(iwa nga dzumbulukwane
﻿
﻿Maano a vhambwa nga luvhadzi
﻿
﻿
﻿U songo vhona mbulu we mbumbumbu mud(a murahu e mbulu yanga
﻿
﻿Tshinand(ala tshi d(o l(a tsho furaho tshi d(o li tsha
﻿
﻿Miri
﻿
﻿Fuyu l(itswuku a l(i shayi tshivhungu
﻿Muri u vhavhaho u bva tsindeni
﻿
﻿Musadzi u bebela mun(we
﻿
﻿Philiphise a si tshi londa ndi tshilonda tsha u d(it(od(ela
﻿Wa sa l(i pfa u vhudzwani u d(o l(i pfela vhulaloni
﻿
﻿Ndi a vhahwa l(i na mulwadze
﻿Mud(ivha tshikamba u d(ivha nga tshawe
﻿
﻿Naho wa khukhuna luombeni thunda nnd(a i d(o vhonala
﻿Wa l(ikukuna na t(honi u d(o l(i lat(a na ?ama
﻿U nembelela ha shamba a si u wa hal(o
﻿Khokhonya i l(a maand(a ayo
﻿
﻿Mul(atshawe u a dzumbama a wanala ha na mulandu
﻿
﻿Mudengu ha d(idenguli
﻿
﻿Hu ambuwa vhun(anga vhukololo a vhu ambuwi
﻿
﻿Hu ambiwa vhun(anga vhutsila vha vhona nga mat(o
﻿
﻿Nd(adzi a i rwi luvhili
﻿
﻿N(wana u litshiswa mbad(o lufhanga u litsha nga et(he
﻿N(wana a sa lili u fela ngozwini
﻿
﻿U lema hu fhira u lotshelwa
﻿U sa pfa hu t(unya mavhudzi
﻿Ndi kudzembe kwa mulima thavha ku d(ivhiwa khombo nga mun(e wakwo
﻿Phand(a i tshi d(a i ranga nga t(hot(ha
﻿U tshi kokodza luranga u kokodza na vhana vhalwo
﻿Mutsinda ndi khwine shaka ndi bulayo
﻿Mukandangalwo lufu lu mulenzheni 
﻿Lutiitii lu beba thathanana
﻿Munwe muthihi a u t(usi mathuthu
﻿Munwe a u d(isumbi
﻿Khombe ya fura i raha ndilo
﻿
﻿N(awa ri l(a ri vhanzhi u zwimbela dzi a t(alula
﻿
﻿It(o l(ithihi a l(i vhonwi nga tshilavhi
﻿Wa it(o u sea mpofu
﻿
﻿U thanya a si u rud(a mat(o
﻿
﻿Tsilu l(i l(a kan(we mut(ali u l(a kanzhi
﻿Mud(i wa goswi a u na malila
﻿Vhat(ali vha khomboni
﻿
﻿Mapfura a l(iwa mutumbani
﻿
﻿Naho wa t(amba wa d(ola senenga a l(i t(uwi
﻿
﻿Huvhala malofha a u d(odza ha fari
﻿Hu livhala mubai mubaiwa ha livhali
﻿
﻿Muvheulwa u n(ekedza t(hoho
﻿
﻿Tshi na phepho a tshi sumbedzwi mulilo
﻿
﻿Ndi vhomutanda nga u we ri wane makwati
﻿
﻿Ndi tshidzimba tsha a si na ma?o tshi litsheni tshi sinele mun(e watsho
﻿
﻿Tsetsetse i vhidza u gidima
﻿
﻿Thevhe yo fhambana na mpato
﻿
﻿
﻿NA Milubi Ngoma ya Vhatei second edition 1984
﻿
﻿3.5 Maambele
﻿
﻿U pfuma ha luambo lwa Tshivend(a hu vhonala nga nd(ila dzo fhambananaho dza amba mafhungo.Vhavend(a vha a shumisa maambele u itela uri zwine vha khou amba zwi si pfiwe nga vhan(we vhathu. Sa tsumbo, hu na makole, zwine muthu a sa d(ivhi luambo a nga humbula uri hu khou ambiwa makole a mvula ngeno hu tshi ambiwa uri hu na muthu a songo teaho u pfa mafhungo ane a khou t(od(ou ambiwa.
﻿Ndi luambo lune lwa shumiswa u dzumbetshedza u itela uri mun(we wa lun(we luambo kana?a?muvend(a?a?si?pfe?zwine?zwa?khou?ambiwa.?Sa?tsumbo
﻿
﻿Hu na makole- hu na vhathu vhane ra sa fune vha tshi pfa zwine ra khou amba
﻿
﻿Ro kandwa-Ndi musi ri tshi khou amba mafhungo ha swika muthu  ane ra sa khou funa a tshi a pfa. Ri l(i shumisa u itela uri ri fhumule.
﻿
﻿I d(o na na tshifhango- L(i shumiswa ho itea zwi songo lavhelelwaho-sa tsumbo,  ho swika mueni ane ndi kale o guma u dala mud(ini, kana muthu o fhiwa tshifhiwa tshe a vha a songo tshi lavhelela
﻿Ho bikwa nga khulu-Hu na lufu
﻿
﻿Hu pala khwali/hu l(iwa damba/Khuhu i tevhela muthu-Hu na nd(ala
﻿U fhira dzi tshi han(wa/u pandamedza zwinoni-u a penga/o t(angana t(hoho
﻿
﻿L(i gotsha d(ula-L(i khou fhisa
﻿
﻿U kokota tshiselo tsha mpengo-u na zwiito zwi nonga zwa mpengo/kana zwa muthu o t(anganaho t(hoho
﻿Zwisiwa zwi tshi vhonwa-ndi u d(ibvisa khazwo
﻿
﻿U hoha mphaso-u daha mbanzhe
﻿
﻿O gonya miri-o d(ihwala
﻿
﻿U tsa mirini-o vhofholowa
﻿
﻿Khofheni hu no nga ha phombwe-u na khathutshelo
﻿
﻿D(uvha l(i tota tombo- u kovhela ha d(uvha
﻿
﻿Khusha-Muthu a no l(esa
﻿
﻿Mukusha vha yaho-ha na vhuimo
﻿
﻿Ndi mat(ombonyane-ndi kale ri sa athu u vhonana
﻿
﻿Mapfe?e o tsitsa vhana-ho takaliwa
﻿
﻿3.6 Ngano na thai 
﻿
﻿Ngano ndi nganea dzine dza hanelelwa nga vhaaluwa, vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana. Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli,u kadzingwa nd(uhu kana u kuvhula mavhele.
﻿U wana mukegulu o dzula vhad(uhulu vho sendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa. Ngano dzi nga amba nga ha vhubvo ha vhathu vhot(he, u thoma ha tshin(we tshithu sa tsumbo, thavha ,tshisima, vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwin(we zwinzhi.
﻿
﻿Lungano lu re na bvumo kha Vhavend(a ndi lwa Sankambe na Muzhou. Musi lungano lu tshi anetshelwa vhathetshelisi vha tea u bvumela vha ri ?salungano? nga murahu ha musi muanetsheli o fhedza u amba Fhungo .Vha bvumela ngauralo u swikela lungano lu tshi fhela.
﻿Salungano sa lungano
﻿
﻿Ho vha hu Vho-ndau vha tshi khou vhulahwa nga nd(ala. Vha ri zwezwi vha tshi khou lepalepa vha tshi t(od(a zwil(iwa ha bvelela sankambe. Sankambe tshi tshi swika kha Vho-Ndau tsha ri Mboloma Muhali. Ndi vhona unga nd(ala yo vha fara vhukuma.
﻿
﻿Ndau i tshi fhindula ya sumbedza vhukuma uri yo farwa nga nd(ala. Ndi afha sankambe tshi tshi ri kha Vho -Ndau, ?muhali kha d(ou lavhelesa zwi re fhal(a seli?, Vho -Ndau vha tshi lavhelesa vha vhona hatsi vhu dala . Sankambe tsha ri ?zwine vha khou vhona ndi zwanga nahone hu na zwifuwo zwinzhi na mad(i avhud(i. Huno Muhali vha nga kona u l(a vha nwa?.
﻿Tsha ri ndi khwine ri tshi tsela hone vha ye u d(ikanda. Sankambe tsha ranga phand(a vha ri vha tshi swika mulamboni Sankambe vhunga tsho vha tshi sa koni u wela tsha humbela u wedzwa nga Vho-Ndau vho tou tshi beba.
﻿
﻿Vha tshi swika vha dzhena tsimuni iyo vha thoma u l(a. Ha ri Ndau i kha d(i vha vhukati na u l(a, Sankambe tsha vhidzelela tsha ri zwifuwo zwi khou fhela. Hu si kale Ndau ya tou pfa nga u lila ha tshigidi tsha mun(e wa tsimu .Yo ri u shavha i sa tsha sedza na murahu.
﻿Ya shavha nga henefhal(a he ya dzhena ngaho. I tshi swika mulamboni ya wana na sankambe tsho no siwka tsho lindela u wela.
﻿
﻿Ya ri kha Sankambe ?zwino iwe matsina tsimu a si yau naa, hone u tshi vho vhidzelela uri ndi d(e ndi fhedziswe?. Sankambe tsha thoma u luvhelela tsha ri ?Muhali kha vha mpfarele ndi uri rine vho Sankambe ra fura ri a vhidzelela. Kha ri wele Muhali. Ndau khuvha mit(ana yo vha i tshi nzwuruma malofha yo vhaisala nga u fhufha zwit(aka na d(arat(a.
﻿Ndau nangoho a yongo t(wa i tshi hana. Yo mbo kotama uri Sankambe tshi namele kha mut(ana wayo ya thoma u wela. Ha ri musi vhe vhukati ha mulambo Ndau ya ri kha Sankambe, ?ndi fanela u vhumbuluwa mad(ini ndi sa athu u wela u itela uri ntho hedzi dzi fhole. Sankambe tsha ri ?hai nandi Muhali kha vha thome u wela vha d(o kona u dzhena madini . Ndau ya ri ?ndi uri rine vhondau ra vhaisala ri fanela u t(tamba ntho ri saathu u wela,  U ralo Ndau ya mbo d(id(ivhumbuludza mad(ini  ya kona u wela .Sankambe ha vha u kumbiwa hatsho nga lutsinga lwa mulambo.
﻿Ndi u fa ha lungano.
﻿
﻿Salungano salungano
﻿
﻿Kale kale ho vhuya ha wa nd(ala khulu shangoni. Nd(ala iyo yo swika na kha phukha dza d(aka. Ndi he zwipuka zwot(he zwa d(aka zwa fara mut(angano. Mut(angano uyo wo vha u si na tsaleli. Ha pfi u fhenya nd(ala hu d(o tea u tou limiwa ha bwiwa na tshisima u itela u sheledza tsimu ya zwil(iwa zwi nga ho miroho na mitshelo.
﻿
﻿Fhedzi sankambe tshone vhan(we vha tshi khou shuma tshone tshori a tshi nga koni.Hapfi a zwi dini ane asa d(o shuma na ul(a ha nga l(i zwo shumiwaho nga vhan(we.
﻿
﻿
﻿
﻿Thai
﻿
﻿Thai tshe koro- Ndi ?otshi
﻿Thai gambana dzwugu thavhani ya Luonde-Ndi D(uvha
﻿Thai gegulu l(a mmvi thumbuni -ndi Fhuri
﻿Thai vhana vha mme muthihi vho ambara zwiambaro zwo no fana-ndi mahunguvhu
﻿Thai kukegulu Kwa mandala kwo fhedza mbudzi kwo t(anama-Ndi tset(o
﻿Thai ndi thavha nga afha na thavha nga afha vhukati ndi muedzi-Ndi marao
﻿Thai tsha nkunda ndi lipo-ndi mad(amu a khaladzi
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Zwin(we zwa zwidade zwa tshivend(a
﻿
﻿Zwidade ndi nyimbo dza vhana vhat(uku vha thangana ya murole, vhomambibe.
﻿
﻿Ndilinde ndilinde
﻿
﻿Nandi vhasidzana Ndi linde ndilinde
﻿Hezwi ni tshitamba Ndi linde ndilinde
﻿Ni sendele murahu Ndi linde ndilinde
﻿Ri sa d(o ni kanda Ndi linde ndilinde
﻿Hu na buka l(ivhi Ndi linde ndilinde
﻿La matambo mavhi Ndi linde ndilinde
﻿Gidi gidi zhoto Ndi linde ndilinde
﻿
﻿
﻿Ndinde ndinde
﻿
﻿Nandi nyamut(wa wolala-Ndinde dinde
﻿Inwi ni d(immbidzelani-Ndinde dinde
﻿Vhommeanu vha sa mpfuni-Ndinde dinde
﻿Vho ntinga maphiri mane-Ndinde dinde
﻿Khe zwi ni songo kho-Ndinde dinde
﻿Nde kho ni nga sea na-Ndinde dinde
﻿Ndi sa sei ndi nani-Ndinde dinde
﻿
﻿Mmbwa yanga
﻿
﻿Mmbwa?yanga?ahe?hotshatsha- 
﻿hotshatsha
﻿I huvhani ahe hotshatsha-hotshatsha
﻿Ndi mukwasha ahe hotshatsha -
﻿hotshatsha
﻿U t(odani ahe hotshatsha ?hotshatsha
﻿Musidzana ahe hotshatsha ?hotshatsha
﻿Tshihund(we khetsho ahe hotshatsha
﻿?hotshatsha
﻿A tupule?ahe?hotshatsha?hotshatsha?? 
﻿
﻿Tshid(ula
﻿
﻿Tshid(ula tsha musingad(e
﻿Vhakoma vha tshi ya dzat(a 
﻿Vhafhirisa mud(in?a phand(a
﻿Mud(inda wa u fhunga n(wando
﻿Hii-hii hii-hii-hii
﻿
﻿
﻿Fhano ho d(a nnyi wee
﻿
﻿Fhano ho d(a nnyi wee-mueni 
﻿mueni hmmmm
﻿Na mu bikelani wee-manyimba 
﻿manyimba hmmmm
﻿A nga no a vheafhi wee-patala 
﻿patala hmmmmm
﻿Fhahululani ri vhone -thi swiki 
﻿thi swiki hmmmm
﻿Lidzani kugoma ni tundundu- 
﻿tundundu hmmm
﻿
﻿
﻿
﻿Tshisusu
﻿
﻿Iwe tshisusu a u aweli X2
﻿Ndo u vhona seli a u aweli
﻿
﻿Iwe nkuku wee
﻿
﻿Iwe nkukuwe tshinoni tsha nkuku?
﻿Tshi?oni tsha nnkuku
﻿Kholomo dzi a t(uwa-Tshin(oni tsha nkuku 
﻿Dzi t(uwa na vhafhio-Tshin(oni tsha nkuku
﻿Dzi t(uwa na malema-Tshin(oni tsha nkuku 
﻿Malema madyavhathu-Tshin(oni tsha nkuku
﻿Tserere nda lumand(ila-Tshin(oni tsha nkuku
﻿Tserere nda gobagoba-Tshin(oni tsha nkuku
﻿
﻿Lili n(wana wa n(wananga
﻿
﻿Lili n(wana wa n(wananga Lili n(wana wa n(wananga x2 vhasa mulilo
﻿Lili vhasa mulilo x2 khotsi vha a vhuya
﻿Lili khotsi vha a vhuya x2 vha vhuya na nnyi
﻿Lili vha vhuya na nnyi x2 vha vhuya na donga
﻿Lili vha vhuya na donga x2 donga u t(od(ani
﻿Lili donga u t(od(ani x2 u t(od(a musikana
﻿Lili u t(od(a musikana x2 a sa l(i mavhele
﻿Lili a sa l(i mavhele x2 u l(a nd(ovhodzhane
﻿Lili u l(a nd(ovhodzhane x2 nd(ovhodzha mut(anga
﻿Lili nd(ovhodzhamut(anga x2 vhasidzana vho bva
﻿Lili vhasidzana vho bva x2 vhoya khunini
﻿Lili vho ya khunini x2 seli a hu welwi
﻿Lili seli a hu welwi x2 hu na mupfa mut(unu
﻿Lili hu na mupfa mut(unu x2 a u vayi vhathu
﻿Lili a u vayi vhathu x2 u vaya vho faho
﻿Lili u vaya vho faho x2 
﻿
﻿
﻿3.7 Miswaswo
﻿
﻿Miswaswo ndi luambo lune lwa shumiswa u itela u mvumvusa .
﻿Hu tou vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ha kuambele kwonokwo.miswaswo i ambelwa uri muthu a see.
﻿
﻿Kanzhi miswaswo vha i ita hu re na vhathu vhanzhi vhane vha khou takadzwa nga yeneyo miswaswo.
﻿
﻿4. Man(walwa
﻿
﻿4.1 Vhan(wali
﻿
﻿Ri na vhan(wali vhanzhi vhukuma vha luambo lwa Tshivend(a. Hu na vhan(wali vha nganea, nganea pfufhi, vhurendi, miswaswo na luambo. Kha man(walwa ane a vha o n(walwa hu vha hu na milaedza ine vhan(wali vha khou lingedza u i swikisa kha vhavhali kana vhathetshelesi.
﻿
﻿Milaedza iyo i katela u kaidza vhathu kha zwiito zwi songo d(aho, sa tsumbo , vhuvhava, vhuvemu, u vhulaha ,vhupombwe na zwin(we zwinzhi.
﻿Hu na vhan(wali vho n(walaho vhane vha amba nga zwa polotiki, zwa matshilele, zwa Ikonomi , zwa mut(a,na luambo kana Mvelele ya luambo lwone lune.
﻿
﻿
﻿
﻿4.2 Tsenguluso
﻿
﻿Musi man(walwa a Tshivend(a a tshi senguluswa hu?vha?ho?sedzwa?ndunzhe-ndunzhe?ya mafhungo,?mathomo?,mat(hakheni?na?magumo.
﻿Hezwi zwi wanala kha man(walwa a nganea , nganea pfufhi na miswaswo.
﻿Hu sedzwa mvumbo ya vhaanewa hune kanzhi hu sedzeswa muanewa dendele, mupikisi na mulut(anyi.
﻿
﻿Kha vhurendi hu sedzwa kushumiselwe kwa maipfi, tshifhinga tshe vhurendi honoho ha n(walwa ngatsho. Sa tsumbo, tshifhingani tsha muvhuso wa khethululo nga muvhala vhan(wali vhanzhi vho n(wala man(walwa avho vho sedza u wisa muvhuso wa tshenetshil(a tshifhinga. Henefho vho shumisa maipfi o dzumbamaho sa muthu, miri, zwil(iwa na zwin(we zwi tshi livhanywa na muvhuso wa tshenetshil(a tshifhinga.
﻿
﻿Afha vha d(o wana nd(ivhadzo ya man(walwa a no khou bveledzwa a Tshivend(a uri vha d(ivhe uri ndi dzifhio bugu dzine vha nga vhala dzo n(walwaho nga luambo lwavho.
﻿
﻿5.Mut(a
﻿
﻿5.1 Mikhwa
﻿
﻿Nga mvelele ya tshivend(a vhana vha tea u vha na t(hompho kha vhathu vhahulwane. Izwi zwi ita uri vhana vha d(ivhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa. Ndayo i thoma mut(ani. Izwi zwi t(ut(uwedzwa nga nd(ila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho. N(wana ane a aluwa mut(ani wa mulayo u dovha a sumbedza t(hompho na kha vhan(we vhathu nnd(a. 
﻿Vhana vha guda u losha musi vha tshe vhat(uku, zwine zwa vha zwi tshi khou sumbedza t(hompho. Musi n(wana a tshi amba na muthu muhulwane u ya nga mvelele ya Tshivend(a u fanela u khotha. 
﻿
﻿Hu dovha ha vha na nd(ila ine vhana vha sumbedza ngayo t(honipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane.
﻿N(wana wa musidzana musi a tshi vhidzwa nga muthu muhulwane a tshi aravha uri aa! Wa mutukana ari ndaa!.
﻿
﻿
﻿
﻿5.2. Nzulele Mut(ani
﻿
﻿Mut(a wa Vhavend(a ndi une nzulele yawo ya katela khotsi, mme ,vhana,vhomakhulu ,vho makhadzi na vho malume. Nga Tshivend(a n(wana a si wa muthu muthihi ndi wa vhot(he vha mut(a,vhadzulatsini na vhot(he henefho tshitshavhani.
﻿
﻿Vhana?vha?gudiswa?t(honifho. Izwi?zwi t(ut(uwedzwa nga zwikolo zwa sialala kana ngoma dzine vhana vhot(he vha tea u dzi tshina.
﻿N(wana wa musidzana a tshi thoma u thanya u ya musevhethoni. Hafha ndi musi a tshi kha d(i vha kha zwil(a zwine nga Tshivend(a ha pfi ndi thungamamu. Musi a tshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani. U bva afho u d(o dzhena kha tshikanda u swika kha ngoma ya u fhedzisela ya vhasidzana ya Domba.
﻿
﻿Vhat(hannga vhone vha na ngoma dzavho naho vha tshi nga d(i ya musevhethoni na dombani. Mut(hannga uri o no aluwa a iswa kha ngoma musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka. Fhedzi heyi ngoma a i tsheho. Ndi in(we ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala l(a Vhavend(a.
﻿
﻿Mut(hannga wa musiwana kha Vhavend(a ndi ene a no ya hogoni kana murunduni. Vhakololo a vha fumbi. Hezwi hu pfi zwi khou itiswa ngauri ngoma iyi a si ya Vhavend(a tshot(he. Vhan(we vha ri ndi ya vhashavhi kana vhalemba. Vhan(we vha ri ndi zwa vharudi , ngeno vhan(we vha tshi ri Vhavend(a vho i wana kha Vhabeli.
﻿
﻿Vhomakhadzi, vhane vha vha khaladzi dza khotsi, kana  khaladzi dza mut(hannga mut(ani wa Vhavend(a vha na mushumo muhulwane vhukuma.Vha dzhiiwa vha vhone amba dzi fhele kana vhone mutandululi wa dzithaidzo mut(ani. N(wana arali o khakha a vhuya a ya kha Vhomakhadzi zwo fhela. Zwo ralo-vho na kha muhulwane.
﻿
﻿Vhomakhadzi vha dovha hafhu vha dzhena kha tshipid(a tsha u mala mufumakadzi wa henefho mut(ani. Mufumakadzi o malwaho mut(ani nga kholomo dza vhomakhadzi u pfi ndi muvhuye.
﻿
﻿6. Mitambo
﻿Mitambo ndi zwin(we zwa zwimvumvusi zwine zwa mvumvusa thangana ya mirole. Afha ri khou sedza mitambo ye thangana ya murole tshifhingani tsha kale ya vha i tshi d(i mvumvusa ngayo. Vhunzhi ha thangana iyi n(amusi vha d(ivha mitambo I re na bvumo khavho i fanaho na bola ya milenzhe, ya u posa, ya tsimbe. Tshimvumvusi tsho d(ineaho maand(a maduvha ano ndi thel(evishini na inthanethe. Mitambo iyi kanzhi i tambiwa masiari ,vhasidzana vho no fhedza u thusa nga mishumo ya hayani kana vho no vhuya zwikoloni,vhatukana vhe malisoni.
﻿Musi ri tshi nga humela murahu zwit(uku ri wana thangana ya murole yo vha i tshi d(i mvumvusa nga mitambo i ngaho sa ndode, bune, mudzumbamo, khadi, mutoga, mufuvha na min(we mitambo ya sialala minzhi.
﻿Mufuvha
﻿Mufuvha wone a wongo?fhambanela kule?na?mutoga.?Mufuvha?ndi?mutambo une wa tambiwa?nga?Vhanna?kana?vhakalaha. Fhedzi-ha na thanga ya murole yo vha i tshi tha na vhakalaha u t(alela. Kanzhi mufuvha wo vha u tshi tambiwa khoroni ya musanda, khoroni ya mud(i kana mudavhini. Mufuvha uyu u vha wo tou bwiwa fhasi mavuni nahone u vha wo lapfa vhukuma.
﻿
﻿Mutoga
﻿Mutoga u tambiwa nga vha tshinnani. Iyi ndi nd(ila ine vhanna vha d(imvumvusa ngayo.
﻿A fha hu d(i vha na milayo ine vhatambi vha fanela u i tevhela. U tevhelwa ha milayo zwi khwat(hisa u fulufhedzea ha vhatambi. Mutoga u tevhela mufuvha. U fhambana na mufuvha nga uri mufuvha u na thoga nnzhi na madindi manzhi. Mutoga u tambiwa nga vhathu vhavhili ngeno mufuvha u tshi tambiwa nga vhathu vhanzhi. 
﻿Mudzumbamo
﻿Uyu ndi mutambo u no tambiwa nga Vhatukana na Vhasidzana. Kha uyu mutambo hu vha na muthu muthihi ane a vha a tshi khou t(od(a vhathu vhan(we vhane vha vha vho dzumbama. Hu vha hu na bola ine ya vha yo vheiwa vhukati. Arali muthu ane a khou t(od(a vho dzumbamaho a vha wana u swika a kanda bola a ri ndo ni vhona ha vha uri o fa kha mutambo.
﻿
﻿Kha vho dzumbamaho hu a vha na muthu ane a nga t(uwa a swika a raha bola. Izwi zwa sia vhathu vhal(a vhan(we vhe vha vha vho fa vha tshi vuwa. Ane a khou t(od(a vhadzumbami u a dovha a bonya mat(o a vhala u swika kha fumi vhal(a vhan(we vha ya vha dzumbama. Arali muthu ane a khou t(od(a vhadzumbami a vha wana vhot(he, o thomaho u waniwa hu vha ene o no vhalela u swika kha fumi vhan(we vha yo dzumama a fhedza a vha t(od(a. Vha ita nga urali u swika vha si tsha t(od(a u ya phand(a na mutambo. Arali mun(we kha vhane vha khou tamba a litsha a sa a thu u vhalela,  vhan(we vha a mu rwa makhwa i yone ndifho ya uri ene ho ngo vha vhalela.
﻿
﻿Mutambo uyu u tambiwa nga masiari u itela uri mut(odi wa vho dzumbamaho a kone u wana vho dzumbamaho hu tshi vhonadza.
﻿Khadi
﻿Khadi?ndi?mutambo?une?wa?tambiwa?nga?vhasidzana?kana vhananyana. Huna tshakha dzo fhambananaho dza khadi. Hu na khadi ine havha hu na vhathu vhavhili vhane vha vha khou rwa thambo ha dzhena muthu muthihi vhukati a khou fhufha thambo iyo. Arali a piringedzwa nga yeneyo thambo ndi u kata hawe. Arali ha vha na mutukana ano tamba mutambo uyu o vha a tshi koleliwa nga u imbelwa luimbo wa pfa yo t(angana ya vhasidzana vha tshi ri " Tshindolendole tshitamba na Vhasidzana ".
﻿
﻿Mutambo uyu u tambiwa tshifhinga tshin(we na tshin(we fhedzi kanzhi u tambiwa nga masiari.
﻿Nzambo
﻿Nzambo sa khadi huvha hu tshi khou fhufhiwa. Fhedzi afha kha nzambo hu t(okiwa thanda mbili thungo na thungo ha vhewa lutanda vhukathi kana ha a khiwa thambo ine mufhufhi a tea u fhufha. Lutando kana thambo yeneyo ine ya khou fhufhiwa i vhewa u bva fhasi i tshi gonyiswa u ya nga henefho hune mufhufhi a khou kona ngaho na vhane a khou tamba navho. Arali mufhufhi a ritha lutanda lwa wa musi atshi khou fhufha hu dzhiiwa uri o kat(a.
﻿Bune
﻿Bune l(one l(i tambiwa nga vhasidzana na vhatukana.Vhan(we vhe ndi tshiswat(e zwi tshi ya nga afho hune vha dzula hone. Mu?we u ya a kwama mun(we nga ngomu ha tshand(a a ri swa kana swat(e. Henefho o kwamiwaho u thoma u pandamedza ul(a o mu swat(aho u swikela a tshi mu kwama-vho a ri swat(e. Mutambo uyu u tambiwa nga nd(ila yeneyi ya u pandamedzana kana u gidimedzana.
﻿
﻿Arali mupandamedzi a neta kana a sa tsha takalela u tamba a tshi ya phand(a u pfi u d(o lala atshi l(a mbungu. Afha a hu rwiwi makhwa, fhedzi-ha zwi tshi ya nga afho hune vhatambi vha pfana ngaho vha nga kha d(irwana makhwa.
﻿Mutambo uyu u tambiwa nga masiari vhunga vhahulwane vha tshi ri zwi a ila u tamba bune vhusiku.
﻿
﻿Ndode
﻿Ndonde ndi mutambo une wa tambiwa nga Vhasidzana. Fhedzi na vhat(hannga vha a tamba. Hu gwiwa tshidindi ha shelwa matombo mat(uku a no vhidzwa u pfi ndi ndode. Mutambo uyu u tambiwa nga vhathu vhavhili kana vhano fhira vhavhili zwi tshi bva nga afho he vha d(ivheisa ngaho. Ndode idzi dzi a kovhaniwa ha vha vha na ndode dzi no lingana Sa tsumbo, dzi nga vha fumi fumi kana fumbili u ya nga hu hula ha tshidanga (tshidindi) na nga afho hune vhatambi vha nga tendelana ngaho. Nga nnd(a ha ndode hu dovha ha vha na tombo l(ihulwane l(i no pfi gat(e l(ine mutambi wa ndode a t(usa ngal(o ndode tshidangani (tshidindini) a tshi gavhisela nt(ha. Mutambi u bvisa ndode dzi nnzhi tshidangani a fhedza nga u humisela tshidangani a sia nthihi ine a i fara ya vha yawe. Arali mutambi a wisela gat(e fhasi u pfi o kat(a. Zwine zwa amba uri u tea u fha mun(we mutambi ane a khou tamba nae tshifhinga tshau tamba-vho.
﻿
﻿Arali vhatambi vho tendelana u tamba nga ndode dza fumi fumi,u kunda kha mutambo uyu muthu u fanela u vhuisa ndode dza fumi. Arali dza fhira fumi u rwa makhwa ane a lingana ndode dze a fhirisa ngadzo. Arali a sa swikisa ndode dza fumi u rwiwa makhwa ane a vha mbalo ye a t(ahedza. Sa tsumbo,  arali a swikisa ndode dza fumi mbili u d(o rwa makhwa luvhili,  arali a t(ahedza ndode mbili u rwiwa makhwa mavhili. 
﻿Ndode sa min(we mitambo na dzone dzi tambiwa nga masiari l(i tshi kha d(i vhonadza.
﻿Zwiitei
﻿Mitambo i katela zwot(he zwa sialala zwine zwa nga vha zwo dzudzanyiwa henefho vhuponi ha havho u itela u bveledzisa mvelele na kutshilele kwa Vhavend(a.
﻿Ho vha na vhut(ambo Univesithi ya Vend(a u bva nga l(a fumbili l(a Khubvumedzi 2002 u swika nga l(a fumbili ina .
﻿
﻿Vhut(ambo uho ho vha hu ha u pembelela mvelele na sialala zwa Vhavend(a. Ho vha na mitshino nga u fhambanana, hu tshi katelwa zwigombela ,zwikona, matangwa ,vhaimbi vha nyimbo dza Tshivend(a.Vhathu vho dzhenelaho uho vhut(ambo vha katela Matshangana , Vhabeli ,axhosa ,vha Zimbabwe ,vha Switzerland vhe na vhone vha vha vha tshi khou takusela mvelele yavho nt(ha.
﻿
﻿Nga l(a fumbilimalo 2002 ngei tshikoloni tsha Puta Lushaka Tshiawelo hune ha vha Soweto nahone Vhavend(a vho vha vho kandiwa nga Vha?e Vha Mavu Vho-Thovhele Mid(iyavhathu Kennedy Tshivhase nga dzavho hu tshi khou pembelelwa vhubvo na mvelele ya Vhavend(a.
﻿
﻿Henefho Vhavend(a Vha tshikhuwani na vha no bva Vend(a vho vha vho d(it(ama nga min(wenda. Hu tshi ri u tshinwa zwigombela,malende na zwikona vhavhili vha sera.
﻿
﻿Vho-Thovhele vhone vha tshi khou zwa vho vhonala vho d(ala dakalo vha tshi vhona vhalanda vho bva khud(a dzot(he dza shango.Vhone vho sumbedza uri Vhavend(a ri farane ri si hangwe vhubvo hashu nahone ri tikedze mahosi na misanda yashu.
﻿Vha ri tshihulwane ndi u d(it(anganedza ra d(it(ongisa nga u vha Vhavend(a.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
