Marangaphana 
﻿Ifa a shango ndi tshipia tsha ivhazwakale kana vhupo vhune ha iitela tshivhumbeo tsha vhune haho.  i angaredza ivhazwakale ya shango io na nga nila ine ya anetsheliswa zwone nga vhadzulapo, mvelele yao, vhutsila, vhukonesi, nyambo, zwiiwa zwine vhathu vhao vha zwi funesa, muzika une vha u sika na nga nila ine zwifhao zwavho zwa oliswa zwone na kufhaele kwazwo. 
﻿
﻿Kha a Afurika Tshipembe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ifa zwi ita zwauri vhathu vhashu vha fhambane na vha mawe mashango a ifhasi.  Ifa ashu i ita zwauri ri fhambane na man_we mashango a ifhasi na u ri tendela zwauri ri ikukumuse ikukumusa nga u sa fana na man_we mashango. 
﻿
﻿A hu na huwe hune ha vha na vhuiivhi ha lushaka hune ha vhonala na u alutshedzwa zwavhudi ha bvela khagala sa kha tswayo tharu dza lushaka dzine uku kubugwana kwa khou amba nga hadzo - Fulaga ya Lushaka, Luimbo lwa Lushaka na Tshiangu tsha Lushaka. 
﻿
﻿N_wana mun_we na mun_we wa Afurika Tshipembe, mualuwa, tshikolo, aiburari, mushumi, mutholi, NGO, CBO na mihasho ya muvhuso i nga ivha, u pfesesa na u vha na kubugwana ukwo na zwo n_waliwaho khakwo nga u i hudza. 
﻿
﻿Vho Dokotela B S Ngubane 
﻿Minisia wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi 
﻿
﻿Naa Tswayo dza Lushaka lwashu ndi mini? 
﻿Tswayo dzashu dza lushaka ndi idzo tswayo dza tshiofisi dzine dza vhonala na dzine dza tou  buliwa dzine dza ri sumba sa lushaka.  Tswayo dza lushaka dzi alutshedziwa u ya nga Mulayotewa nahone dzo itelwa u alusa vhupfumedzani na u fhaa lushaka.  Kha mulayotewa zwo buliwa zwauri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ndi shango ithihi i ivhusaho a muvhuso wa dimokirasi wo thomiwaho u ya nga ndeme dzi tevhelaho: 
﻿* tshirunzi tsha vhuthu; u swikelela ndinganyiso; na u isa phana na pfanelo dza vhuthu na mbofholowo. 
﻿* u sa vha hone ha tshialula nga mirafho na mbeu. 
﻿* Vhuhulu ha Mulayotewa na kuvhusele kwa mulayo. 
﻿* Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzo anganelaho, rolo ya vhavouti (vhakhethi) i fanaho na ya lushaka, khetho dza tshifhinga tshohe, na sisieme ya mahoro o fhambanaho a muvhuso wa dimokirasi, u vhona uri hu vhe na vhuifhinduleli, vhulondo na u sa vha na tshidzumbe. 
﻿
﻿Kha a Afurika Tshipembe hedzi tswayo dza ndeme dzi sumbedzwa kha: 
﻿* Fulaga ya lushaka ine ra i vhona i tshi khou fhefhea muyani 
﻿* Luimbo lwa Lushaka lune ra lu pfa lu tshi khou imbiwa kha miangano ya tshiofisi na u imbiwa nga rie zwikoloni na mitamboni 
﻿* Tswayo dza Lushaka dzine ra tshi vhona zwifhaoni zwa muvhuso, kha mawalo, zwiendisi, na zwiwe. 
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Tswayo dza Lushaka khulwane tharu dza Afurika Tshipembe 
﻿Fulaga ya Lushaka 
﻿Fulaga ya lushaka ntswa ya Riphabliki ya Afurika Tshipembe yo thoma u shumiswa nga a 27 Lambamai 1994.  Yo imiswa vhukati ha vhusiku musi lushaka luswa lu tshi bebiwa.  Nzudzanyo na mivhala ya fulaga ndi halutshedzo ya mivhala mihulwane ya ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe, u bva kale u swika zwino. 
﻿
﻿Muvhala mutswuku (mutswuku/na wa swiri), mutshena na lutombo i sumbedza ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe; ngeno mudala, mutswu na muvhala wa musuku  yo i vhonadza lwa u thoma kha fulaga yashu ya lushaka kha sentshari ya vhufumiahe.  Mivhala yohe ya rathi i vhonala zwavhui kha fulaga ya Afurika Tshipembe ya zwino. 
﻿
﻿U ya nga zwine mivhala ya amba zwone, zwi fanela u humbulwa zwauri muvhala muwe na muwe u nga vha na halutshedzo dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho.  Ngauralo, hu songo vha na muvhala na muthihi une wa badekanywa kha muwe wa iyi mivhala. Muthu muwe  na muwe kha pfe o vhofholowa uri a vhe na halutshedzo yawe ya zwine muvhala wa imela zwone.  Hezwi ndi zwone zwe zwa pfaniwa khazwo musi hu tshi vha na nyambedzano dza maitele a demokirasi nga 1994. 
﻿
﻿Nyolo ya vhukati ya fulaga ine ya thoma nga ?V? ine ya angana vhukati ha fulaga, ya rambalala sa mutalo muthihi wo tou tswititi u tshi ya matungo, i nga vhonala sa ine ya khou imelela u angana ha mirao yo fhambanaho kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, tshine tsha khou bvelaphana sa thimu.  Hoyu muhumbulo u kwamana hafhu na muano wa Tshiangu tshiswa, une wa vha !ke e: /xarra //ke, nga luambo lwa vhathu vha /Xam San, zwine zwa amba uri ?u angana ha vhathu vho fhambanaho?.  Nyolo iyi ndi yone i yohe kha fulaga dza ifhasi. 
﻿
﻿Mulayotewa u alutshedza fulaga ya Lushaka nga nila i tevhelaho: 
﻿?Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele, ya lapfa kathihi na hafu u fhira vhuphara hayo; i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala (girini), mutshena, mutswuku na wa lutombo (buluu).  I na tshivhumbeo tsha phande tsha Y yo itwaho nga ibannda a muvhala mudala (girini); mutalo wa vhukati wa ibannda u thomaho khonani ya nha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya angana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu, ibannda ii idala o penndelwa nga nha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda.  hiraingele i re tsini na fulaga ndi ntswu.  Mupendelo muwe na muwe u na thihi tsha fumihanu tsha vhuphara ha fulaga?. 
﻿
﻿Hu na milayo ya ndeme i si gathi ine ya tea u tevhelwa: 
﻿* Fulaga i fanela u honifhiwa.  I songo litshiwa i tshi kokovha fhasi kana ha nambatedzwa tshiwe tshithu nga nha hayo. 
﻿* Fulaga i vhaliwa sa bugu - u bva nha u ya fhasi na u bva kha tshana tsha monde u ya kha  tsha u a.  Ngauralo i fanela u aniwa nga nila yo teaho. 
﻿* Musi yo aniwa yo rambalala, thanda i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhaaleli ngeno bannda a muvhala mutswuku i nha.  Fulaga i fhefheiswa yo sedza fhasi, ndi tsumbo ya uri shango i khakhathini. 
﻿* Musi yo aniwa yo bua yo tikiwa nga luvhondo, bannda a muvhala mutswuku i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhavhoni ngeno thanda i nha. 
﻿* 
﻿* Musi yo aniwa tsini na kana nga murahu ha muambi, i fanela u vhewa kha tshana tsha u a  tsha muambi. 
﻿* Musi fulaga ya lushaka yo aniwa na dziwe fulaga, i fanela: 
﻿* U thoma u imiswa na u fhedzisela u tsisiwa 
﻿* U aniwa kha tshana tsha monde tsha vhaaleli arali i tshi khou aniwa kha tshiafu tshi pfukaho nahone tshiafu tshayo tshi fanela u vha nga phana ha tshiafu tsha iwe fulaga 
﻿* U vha kha tshana tsha u a musi hu tshi khou itiwa mufolo na dziwe fulaga 
﻿* U vha kha tshana tsha u a tsha tshifhao musi i tshi khou fhefheiswa na fulaga dza lushaka dza mawe mashango (dzohe dzi vhe dza saizi nthihi na u fhufhiswa kha vhulapfu vhu eaho). 
﻿
﻿Luimbo lwa Lushaka 
﻿Nkosi sikelel? iAfrika 
﻿Maluphakanyisw?uphondo lwayo, 
﻿Yizwa imithandazo yethu, 
﻿Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo.  Morena boloka setjhaba sa heso, 
﻿O fedise dintwa la matshwenyeho, 
﻿O se boloke, O se boloke setjhaba sa heso, 
﻿Setjhaba sa South Afrika - South Afrika. 
﻿Uit die blou van onse hemel, 
﻿Uit die diepte van ons see, 
﻿Oor ons ewige gebergtes, 
﻿Waar die kranse antwoord gee, 
﻿Sounds the call to come together 
﻿And united we shall stand 
﻿Let us live and strive for freedom 
﻿In South Africa our land. 
﻿
﻿Heyi ndi yone phindulelo ya tshiofisi ya Luimbo lwa Lushaka, Nkosi Sikelel? iAfrika, Die Stem na The Call of South Africa.  Sa dzohe tswayo dzashu dza lushaka, Luimbo lwa Lushaka lu fanela u honifhiwa musi lu tshi khou lidziwa kana u imbiwa. 
﻿
﻿ivhazwakale 
﻿Tshitatamennde tshe tsha bviswa nga Muphuresidennde wa Shango nga tshifhinga itsho nga a 20 Lambamai 1994, u ya nga vhuimo ha Khethekanyo ya 248 (1) khathihi na Khethekanyo ya 2 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, ya nomboro ya 200 ya 1993, yo bula zwauri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe i o vha na Nyimbo mbili dza Lushaka: ?Nkosi Sikelel? iAfurika? na ?The Call of South Africa? (?Die Stem van Suid-Afrika?).  Nga fhasi ha Khethekanyo ya 4 ya Mulayotewa wa Afurika Tshipembe, 1966 (Mulayo 108 wa 1996) hu tshi khou tevhedzwa nivhadzo kha Guranna ya Lushaka ya nomboro 18341 (ya datumu ya 10 Tshimedzi 1997), phindulelo pfufhi yo anganelanaho ?Nkosi Sikelel? iAfrika na ?The Call of South Africa? yo vhumba Luimbo lwa Lushaka lwa Afurika Tshipembe. 
﻿
﻿?Nkosi Sikelel? iAfrika? 
﻿
﻿Nkosi Sikelel? iAfrika lwo sikiwa nga 1897 nga Enoch Sontonga, mudededzi wa Mishini wa Methodist.  Maipfi a ndima ya u thoma o vha o waliwa nga Tshithoza sa ngosha ya kerekeni.  Nga murahu ho o engedzedzwa ndima dza sumbe dza Tshithoza dzo engedzedziwa nga murendi, Samuel Mghayi.  Phindulelo ya Tshisuthu yo kaniswa nga Moses Mphahlele nga 1942.  Nkosi Sikelel? iAfrika yo takalelwa nga vhathu kha khonsati ye ya farelwa Johannesburg nga khwairi ya Ohlange Zulu ya Vhafunzi Vho L Dube.  Yo o vha ngosha yo oweleaho ye ya o fhedza i tshi khou dzhiwa sa luimbo lwa lushaka mianganoni ya polotiki.  Yo imbiwa sa luimbo lwa u gwalaba tshifhingani tsha miwaha ya tshialula.  Ndima ya u thoma i imbiwa nga Tshithoza kana nga Tshizulu ya tevhelwa nga phindulelo ya Tshisuthu.  U swika i tshi andavhudzwa nga muvhuso ho vha hu na phindulelo nnzhi dza Nkosi Sikelel? iAfrika, dzine dzi nga kha i imbiwa kha zwa vhurereli hu songo dzheniswa Die Stem.  Mawe mashango a Afurika na one o shumisa phindulelo ya Nkosi Sikelel? iAfrika sa Luimbo lwao lwa Lushaka.  Naho zwo ralo, musi vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi kuvhangana uri vha imbe Luimbo lwa Lushaka, vha fanela u imba phindulelo ya tshiofisi yo fhelelaho, yeneyo fhedzi. 
﻿
﻿The Call of South Africa (?Die Stem van Suid Afrika?) 
﻿?Die stem van Suid-Afrika? ndi tshirendo tsho waliwa nga CJ Langenhoven nga Shundunthule 1918.  Muzika wo sikwa nga Vhafunzi Vho ML de Villiers nga 1921. Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe (South African Broadcasting Corporation (SABC)) yo vha i tshi lidza dzohe God save the King na Die stem musi vha tshi vala khasho yavho  uvha in_we na iwe na vhathu vha swika hune vha zwi owela.  Lwo thoma u imbiwa musi hu tshi khou imiswa fulaga ya kale ya lushaka ngei Kapa nga dzi 31 Shundunthule 1928, fhedzi nga dzi 2 Shundunthule 1957 Muvhuso wo ita nivhadzo ya uri Die Stem lwo anganedzwa sa lwone luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe.  waha u tshe wonoyo muthihi Muvhuso wo dovha wa wana maana nahone izwi zwo ombedzelwa nga Mulayo wa Phalamennde nga 1959.  Nga 1952 phindulelo ya tshiofisi ya Tshiisimane (English) ya Luimbo lwa Lushaka, Call of South Africa yo anganedzwa uri i shumiswe lwa tshiofisi. 
﻿
﻿Luswayo lwa Lushaka 
﻿Mushumo wa Luswayo lwa Lushaka 
﻿Mushumo wa luswayo lwa lushaka, ndi luswayo lu vhonalaho lwa vhuimo ha nha lwa Muvhuso.  Kha vha dzhie minithi vha tshi khou humbula nga zwithu zwa ndeme kha vhutshilo havho - mabebo, nzeo, lufu na hanziela dza tshikoloni, iwalo avho a vhuendi (pasipoto) - zwohe zwi itwa uri zwi vhe zwa tshiofisi nga Luswayo lwa Lushaka.  Na tshelede yavho ya mapeni hukhusa ine vha vha nayo i nalwo kha luwe lurumbu.  Musi vhe shangoni a kule na hayani vha vhona luswayo ulu kha tshifhao tsha vhuia (embassy) zwi sumbedza u ri vha kule na hayani.  Luswayo lwa lushaka lu dovha lwa vha tshithu tsha Sili Khulwane (Great Seal), ine u bva tsha kale na kale ya dzhiiwa i luswayo luhulwane lwa Muvhuso.  iwalo iwe na iwe ine a vha na Sili Khulwane i fhiwa maana ohe sa izwi zwi tshi amba zwauri i khou tikedzwa nga Muphuresidende wa Afurika Tshipembe. 
﻿
﻿Luswayo luswa lwa Lushaka, lwo ima vhudzuloni ha lwe lwa vha lu hone u bva nga dzi 17 Khubvumedzi 1910.  Tshanduko i khou sumbedza ndivho ya Muvhuso ya u sumbedza tshanduko ya dimokirasi kha a Afurika Tshipembe na kuhumbulele kuswa kha vhulwelashango. 
﻿
﻿Zwine Luswayo lwa Lushaka lwa amba zwone. 
﻿Luswayo lwa Lushaka ndi zwithu zwo vhalaho zwo dzudzanywaho nga zwivhumbeo zwi linganaho kana zwa ovala zwo vhewaho nga nha ha zwiwe. 
﻿
﻿
﻿Muano u re kha semisekele dala uri: !ke e: /xarra //ke, wo walwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vhane vha vhidzwa /xam, une halutshedzo yawo ya amba uri: ?u angana ha vhathu vho fhambanaho?.  U khou ita khuwelelo kha lushaka uri lu i pfe lu tshithu tshithihi na u ihudza.  Misingo ya nou - i sumbedza vhuali, maana, u vha vhukati na u swika nga hu sa gumi. 
﻿
﻿* Nevhe dza goroi - kha tshivhumbeo tsha ovala dzo vhumbiwaho nga misingo - dzi sumbedza munono, nyaluwo na u bvelaphana ha vhukoni, zwiiwa zwa vhathu na zwithu zwine zwa kwama vhulimi kha shango. 
﻿
﻿* Tshiangu - tshivhumbeo tsha tshiangu tsha musuku tshi no nga ngoma.  Tshi na mishumo mivhili: u sumbedza na tsireledzo ya muyani. 
﻿
﻿* Tshivhumbeo tsha vhathu tshi bvaho kha vhutsila ha Khoisan - zwi bva kha zwivhumbeo zwo oweleaho wa matombo a Linton - tsumbo ya Vhutsila ha Tombo ha Afurika Tshipembe, vhune zwa zwino ha wanala Muziamu wa Afurika Tshipembe - ho sumbedzwaho kha maitele a u lumelisa na vhuthihi, u sumbedza: Vhuthihi kha vhathu vho fhambanaho.  Pfumo na thonga - tswayo dzo imelaho zwithu zwivhili u i pilela na u vhusa - zwiwe hafhu zwo imela milenzhe ya maana ya tshinoni tshine tsha vhidzwa u pfi hame.  Pfumo na thonga zwo vhewa fhasi, u sumbedza mulalo. 
﻿
﻿* Tshimela tshi no pfi protea - ndi luswayo lwa lunako lwa shango ashu na nyaluwo ya vhukoni hashu sa lushaka lune lwa khou lwela u bebiwa hafhu ha Afurika (African Rennaissance) - tshi khou sumbedza u anganelana tshohe ha maana ohe a re shangoni, a bvaho aulu. 
﻿
﻿* hame - ine ya vhonala nga u fhufha - mvelelo ya mupo ya nyaluwo na luvhilo.  Ndi tshinoni tsha maana tshine milenzhe yatsho - yo imelwaho nga pfumo na thonga - zwi tshi thusa zwavhui kha u zwima na kha u ipilela.  Ndi murun_wa wa aulu ane a sumbedza tshilidzi tshawe kha ifhasi, ngauralo ndi luswayo lwa maana a Mudzimu.  Phapha dzo imiselwaho nha ndi luswayo lwa lushaka lune lwa khou aluwa, ngeno ri tshi khou dovha ra fhiwa tsireledzo ngadzo. 
﻿
﻿* uvha ine a khou bva - luswayo lwa tshedza na u duga.  i khou sumbedza mulanga wa u bebiwa hafhu, u nyanyuwa ha u ivhonetshela, khahulo kwayo na ndangulo yo teaho.  Ndi luswayo lwa vhubvo ha vhutshilo, ha tshedza na hune Muthu o fhelalaho a bva hone. 
﻿
﻿* Tshivhumbeo tshohe tsho fhelelaho tsha Luswayo lwa lushaka tshi anganyisa mumono wa fhasi na wa nha kha luswayo lwa tshifhinga tshi sa gumi.  Nila ine ya anganya tshipia tsha fhasi tsha tshikurolo (scroll), nga mitalo ya misingo, ine ya vha na uvha ine a khou bva nga nha, i vhumba tshivhumbeo tsha gumba e  hame ya bva khao.  Hezwi zwi sumbedza u bebiwa hafhu ha muya wa vhakale na vhahali vha lushaka lwashu. 
﻿
﻿Magumo 
﻿
﻿
﻿Tswayo dzo shumiswa sa nila i leluwaho ya dimokirasi ya u fha maana vhathu vha Afurika Tshipembe vhe tsha kale vho vha vha tshi siiwa nna kha maitele manzhi a u tshea mafhungo kha ino shango.  Tswayo dza mahoro a politiki dzo shumiswa kha khetho dza 1994  hu tshi khou itelwa uri zwi leluwe kha u a vhona kha mabammbiri a u khethela. 
﻿
﻿Tswayo tharu dza lushaka dzo buliwaho kha kubugwana uku dzi khou imela dimokirasi iyi na u shuma vhuimoni ha tswayo dzohe dzi yelanaho nadzo dza kale.  Zwithu zwa ndeme zwi wanalaho kha tswayo idzi ndi zwa u farelana, vhuthihi ha vhathu vhanzhi vho fhambanaho na u fhaa lushaka.  Nga tswayo idzi muthu muwe na muwe wa Afurika Tshipembe u uuwedzwa, u dzheniswa, u fhiwa maana na  u ewa mafulufulu a u dzhia maitele a u ranga phana lushaka u bva kha khethekanyo ye ya vha i hone kale u ya kha vhumatshelo ha vhuthihi. 
﻿
﻿1 
﻿
﻿
