Mvetamveto 1 Lambamai 2003
﻿NDANGULO YA VHUPO YA LUSHAKA:   MULAYOTIBE WA VHUD(I HA MUFHE
﻿
﻿U shandukisa mulayo u langulaho vhud(i ha mufhe u itela u tsireledza, u vhulunga na u bveledza phand(a vhud(i ha mufhe kha Riphabuliki, hu tshi khou dzhielwa nt(ha t(hod(ea ya mvelaphand(a i sa gumi; ya u nekedza milayo ya lushaka na vhuimo vhu langulaho ndangulo ya vhud(i ha mufhe; ndangulo nga masia ot(he a muvhuso; maga o tiwaho a vhud(i ha mufhe; na mafhungo a kwameaho.
﻿
﻿MVULATSWINGA
﻿Ngauri ?
﻿muthu mun(we na mun(we u na pfanelo ya vhupo havhud(i kha mutakalo kana vhutshilo hawe;
﻿muthu mun(we na mun(we u na pfanelo ya u vhona uri vhupo ho tsireledzea, u itela uri mirafho ya zwino na i d(aho i kone u wana zwivhuya, nga mulayo une wa pfala na man(we maga ane a thivhela u tshikafhadziwa na u vhulunga u bvela phand(a ha ikholodzhi ngeno hu tshi khou aluswa mvelaphand(a yo teaho  ya matshilisano;
﻿mvelaphand(a i sa gumi i t(od(a u t(anganywa ha zwa matshilisano, ikonomi na vhupo kha pulane, u thoma na u pima mihumbulo u itela zwauri mvelaphand(a i thuse mirafho ya zwino na ya matshelo;
﻿tshikhafhadzo ya mufhe i hwala zwithu zwine zwa kwama nga maand(a matshilele, ikonomi na vhupo zwine zwa si vhe zwa u tshikhafhadza;
﻿vhadzulapo vhanzhi vha Afurika Tshipembe vha dzula na u shuma kha vhupo vhune khaho mufhe wa si vhe wavhud(i kha mutakalo wavho na vhutshilo havho;
﻿zwine zwa bvelela kha mutakalo zwi yelanaho na u tshikafhadzwa ha mufhe zwi kwamesa vhathu vha shayaho;
﻿nyaluwo ya ikonomi fhethu hunzhi hune ha vha na khonadzeo ya nyaluwo ya vhuimo ha  nt(ha i thivhelwa nga tshiimo tsha fhasi tsha mufhe kha vhupo uho;
﻿malat(wa ane a bvela kha mufhe kha vhuimo ha ozounu, mimuya ya girinihausi na zwin(we zwithu zwi na mvelele i si yavhud(i kha vhupo ha l(ino shango na kha l(ifhasi;
﻿muya wo tshikafhadziwaho u nga si kone u kunakisiwa hafhu ngauralo, u fhungudzea ha tshikafhadzo ya mufhe nga u shumisa zwithu zwa u kunakisa ndi nd(ila ine ya bvela phand(a fhedzi nga nd(ila ya u khwinisa tshiimo tsha muya;
﻿vhuimo ha vhud(i ha mufhe vhu amba mufhe wa shangoni une wa si thithise mutakalo na vhutshilo ha vhathu;
﻿tshikhala tshine tsha tevhedza vhuimo ha vhud(i ha mufhe tshi tshimbidza na u isa phand(a mvelaphand(a i sa gumi;
﻿nd(ila ntswa kha vhusimamulayo dzi khou t(od(ea uri dzi tsireledze, u vhulunga na u alusa tshiimo tsha mufhe kha Riphabuliki.
﻿ZWA ZWINO U KHOU DZHIIWA nga Phalamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe nga nd(ila i tevhelaho: -
﻿
﻿ZWI RE NGOMU
﻿NDIMA YA 1
﻿KUPFESESELE:  NDIVHO NA KUSHUMISELE KWA MULAYO
﻿
﻿1.	T(halutshedzo na kupfesesele
﻿2.	Ndivho ya Mulayo uyu
﻿3.	Mushumo wa muvhuso nga u angaredza
﻿4.	Khushumisele kwa Mulayo uyu	
﻿5.	Kushumisele kwa Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo
﻿
﻿NDIMA YA 2
﻿MILAYO NA MAIMO A VHUD(I HA MUFHE
﻿
﻿Tshipid(a tsha 1:  Milayo na maimo zwa Lushaka
﻿6.		Mutheo wa lushaka
﻿7.		Maimo a lushaka kha vhud(i ha mufhe na u bviselwa ha mashika tshikhalani
﻿8. Ndangulo ya Lushaka na maimo a vhulanguli ha mafhungo
﻿
﻿Tshipid(a tsha 2:  Milayo ya Vund(u na yapo na Maimo
﻿9.	Maimoa vund(u kha vhud(i ha mufhe na u bviselwa ha malat(wa  tshikhalani
﻿10.	Maimo apo a u bviswa ha malat(wa
﻿
﻿Tshipid(a tsha 3:  Nga u angaredza
﻿11.	Mielo ya vhud(i ha mufhe wa tshikhalani
﻿
﻿NDIMA YA 3
﻿MAFHUNGO A TSHIIMISWA NA A U PULANA
﻿
﻿12.	Komiti ya Lushaka ya Ndangulo ya Vhud(i ha Mufhe
﻿13.	U tholiwa ha vhaofisi vha vhud(i ha mufhe
﻿14.	Pulane dza Ndangulo ya vhud(i ha Mufhe
﻿15.	Zwi re nga ngomu kha pulane dza Ndangulo ya vhud(i ha mufhe
﻿16.	U vhiga nga u thoma  u shumiswa ha pulane dza vhud(i ha mufhe
﻿
﻿NDIMA YA 4
﻿MIELO YA NDANGULO YA VHUD(I HA MUFHE
﻿
﻿Tshipid(a tsha 1:  Vhupo vhune ha dzhielwa nt(ha
﻿17.	Nd(ivhadzo ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nt(ha
﻿18.	Ndangulo ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nt(ha
﻿19.	Milayo ya u thoma u shumisa na u kombetshedza u dzhielwa nt(ha ha vhuimo ha pulane dza vhud(i ha mufhe
﻿
﻿Tshipid(a tsha  2:  Mutevhe wa nyito dzi bvelelaho nga nt(hani ha u bviselwa ha malat(wa a re khombo tshikhalani/mufheni
﻿20.	Mutevhe wa nyito
﻿21.	Mvelelo dza u ita mutevhe
﻿
﻿Tshipid(a tsha 3:  Zwi bvisaho malat(wa zwi langulwaho
﻿22.	Zwi bvisaho malat(wa zwi langulwaho
﻿23.	Maimo a u langula u bviswa ha malat(wa
﻿
﻿Tshipid(a tsha 4:  Man(we maga
﻿24.	Pulane dza u thivhela tshikafhadzo
﻿25.	Pfano ya tshumisano ya Ndangulo ya Vhupo tshikhalani
﻿26.	Mbekanyamushumo dza u themendela
﻿27.	U langula phosho na u dzinginyea
﻿28.	U langula minukho
﻿
﻿NDIMA YA 5
﻿U FHIWA L(AISENTSI YA NYITO I RE KHA MUTEVHE
﻿
﻿29.	Ndangulo ya u fha l(aisentsi
﻿30.	Khumbelo ya l(aisentsi ya u bvisela malat(wa kha mufhe
﻿31.	Maga a u ita khumbelo ya l(aisentsi
﻿32.	Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nt(ha nga vhalanguli vha l(aisentsi
﻿33.	Tsheo
﻿34.	Khumbelo dzo t(anganedzwaho
﻿35.	U bvisiwa ha l(aisentsi dza vhukuma dza u bvisa malat(wa
﻿36.	Zwi re ngomu kha l(aisentsi ya vhukuma ya vund(u ya malat(wa
﻿37.	U fhiriswa ha l(aisentsi ya malat(wa a mufheni
﻿38.	L(aisentsi dzo fhambanaho dza malat(wa a mufheni
﻿39.	U sedzuluswa ha l(aisentsi  dza malat(wa a mufheni
﻿40.	U vusuludzwa ha l(aisentsi dza malat(wa a mufheni
﻿41.	Vhaofisi vha u langula malat(wa
﻿42.	T(hod(ea dza vhathu vho teaho
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 6
﻿NDANGULO YA L(IFHASI YA VHUD(I HA MUFHE
﻿43.	Tshikafhadzo ya mufhe i pfukelaho kha man(we mashango
﻿
﻿NDIMA YA 7
﻿VHUKHAKHI NA TSHIGWEVHO
﻿44.	Vhukhakhi
﻿45.	Tshigwevho
﻿
﻿NDIMA YA 8
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿
﻿Tshipid(a tsha 1:  Milayo
﻿46.	Milayo nga Minisit(a
﻿47.	Milayo nga MEC (Mulangavund(u) are na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe
﻿48.	U angaredza
﻿
﻿Tshipid(a tsha 2:  Maitele a vhukwamani
﻿49.	Vhukwamani
﻿50.	U shela mulenzhe nga tshitshavha
﻿
﻿Tshipid(a tsha 3:  Zwi songo dzheniswaho
﻿51.	Zwi songo dzheniswaho
﻿
﻿NDIMA YA 9
﻿ZWITHU ZWO FHAMBANAHO
﻿
﻿52.	U thuthwa ha theo ya milayo
﻿53.	Nzudzanyo dza tshifhinganyana dzi kwamaho u n(waliswa ha dzit(hanziela
﻿54.	Mbetshelwa dza tshifhinganyana dzi kwamaho mitevhe ya nyito
﻿55.	Mbetshelwa dza tshifhinganyana dzi kwamaho maimo a  mufheni
﻿56.	T(hoho pfufhi na u thoma u shuma
﻿
﻿NDIMA YA 1
﻿KUPFESESELE, NDIVHO NA U SHUMISWA HA  MULAYO
﻿T(halutshedzo na kupfesesele
﻿
﻿1.	(1)	Kha mulayo uyu, nga nnd(a ha musi mafhungo a tshi khou t(alutshedzwa nga in(we nd(ila ?
﻿?u tshikafhadza mufhe? zwi amba tshanduko kha tshiimo tsha vhukuma tsha mufhe, nga nt(hani ha vhutsi, buse (hu tshi angaredziwa na muora ), zwithu zwo omaho zwa lushaka lun(we na lun(we, gese, tshitimu, minukho; na zwibveledzwa zwa radioekitivi;
﻿
﻿?Mulayo wa u thivhela u Tshikafhadza Mufhe? zwi amba Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe, wa 1965 (Mulayo wa 45 wa 1965);
﻿
﻿?u bvisela mashika mufheni? kana ?malat(wa? zwi amba malat(wa man(we na man(we kana u bviswa ha malat(wa hu tshi khou t(ut(uwedzwa maitele a bvaho kha tshibveledzwa tshine tsha shandukisa tshivhumbeo tsha vhupo tshine tsha wanala mufheni;
﻿
﻿?l(aisentsi ya u bvisela malat(wa mufheni? zwi amba t(hanziela yo buliwaho kha khethekanyo ya 30, ine ya katela t(hanziela ya vund(u ya u bvisela malat(wa mufheni;
﻿
﻿?muofisi wa vhud(i ha mufhe? zwi amba muofisi we a tholiwa u ya nga khethekanyo ya 13;
﻿
﻿?malat(wa a langulwaho? zwi amba khumbelo in(we na in(we kana nyito yo buliwaho sa malat(wa a langulwaho u ya nga khethekanyo ya 22;
﻿
﻿?Muhasho? zwi amba Muhasho wa Mafhungo a zwa Vhupo na Vhuendelamashango; 
﻿
﻿?Vhupo?t(haluthedzo yo buliwa kha khethekanyo ya 1 ya Ndangulo ya lushaka ya Vhupo;
﻿
﻿?pfano ya tshumisano ya ndangulo ya vhupo? zwi amba pfano yo buliwaho kha khethekanyo ya 35 ya Mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo;
﻿
﻿?Gazethe? musi i tshi khou shumiswa nga ?
﻿(a)	Minisit(a, zwi amba Gazethe ya Muvhuso; na
﻿(b)	MEC ane a vha na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u, zwi amba Gazethe ya vund(u kha l(enel(o vund(u;
﻿
﻿?gese ya girinihausi? zwi amba zwithu zwo vhumbaho mufhe, zwot(he zwa vhupo na zwa tsiko zwine zwa tzwonzwa na u t(anganya radiesheni, hu tshi angaredziwa na khabonidaokusaidi, mathane na nitiriasi okusedzheni;
﻿
﻿?ndangulo ya l(aisentsi? zwi amba maand(a a u langula sisit(eme ya kushumele na ndangulo yo buliwaho kha ndima ya 5;
﻿
﻿?nyito yo n(waliwaho kha mutevhe? zwi amba nyito in(we na in(we yo n(waliwaho u ya nga khethekanyo ya 20;
﻿
﻿?MEC a re na vhud(ifhinduleli ha vhud(i ha mufhe? zwi amba murad(o wa Khoro Khulwane ya vund(u ane a vha na vhud(ifhinduleli havhud(i na maand(a kha mufhe wa vund(u;
﻿
﻿?Minisit(a? zwi amba Minisit(a wa Mafhungo a zwa Vhupo na Vhuendelamashango;
﻿
﻿?Masipala? zwi amba masipala o thomaho u ya nga ha muvhuso wapo: Mulayo wa tshivhumbeo tsha masipala wa 1998 (mulayo wa 117 wa 1998)
﻿
﻿?Mulayo wa Sisit(eme dza Masipala? zwi amba Mulayo wa Sisit(eme dza Muvhuso Wapo, wa 2000 (Mulayo wa 32 wa 2000);
﻿
﻿?Mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo? zwi amba mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo (Mulayo wa 1998 (Mulayo wa 107 wa 1998);
﻿
﻿?Mutheo wa lushaka? zwi amba mutheo wo teaho u thomiwa u ya nga tshipid(a tsha 6 (1);
﻿
﻿?Zwithu zwi sa bvi fhethu huthihi? zwi amba zwishumiswa zwa u bvisela malat(wa ane a sa d(o vhonala sa a bvaho kha tshibveledzwa tshithihi, hu tshi katelwa d(aka na mililo ya mad(aka, nyito ya mugodini, nyito ya vhulimi na zwifuwo;
﻿
﻿?tshithu tshi bviselaho gese kha ozounu? zwi amba tshithu tshine tsha vha na khemikhala kana tshivhumbeo tshi vhonalaho, tshine arali tsho bviswa kha mufhe tshi nga tshinyadza luvhemba lwa ozounu;
﻿
﻿?fhethu ha u bvisela malat(wa? zwi amba tshithu tshithihi tshine tsha bvisela malat(wa kha mufhe, hu tshi angaredzwa vhutsi na dziokuzozo dza goloi;
﻿
﻿?u tshikafhadza? t(halutshedzo ya hone yo buliwa kha Khethekanyo ya 1 ya Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo;
﻿
﻿ ?Mulayo uyu ? u katela ?
﻿(a)	mutheo wa  lushaka;
﻿(b)	mulayo mun(we na mun(we wo itiwaho u ya nga  khethekanyo ya 46 na ya 47; na
﻿(c)	vhusimamilayo vhun(we na vhun(we vhut(uku ho vhumbiwaho u ya nga  Mulayo uyu.
﻿
﻿ (2)	Kha Mulayo uyu, ipfi kana t(halutshedzo yo bviswaho kha ipfi kana kuambele kwo buliwaho kha Khethekanyo t(hukhu ya (1) i na t(halutshedzo i elanaho nakwo nga maand(a musi hu na in(we t(halutshedzo hu no khou ambiwa yone.
﻿
﻿Ndivho ya  Mulayo uyu
﻿2.	Ndivho ya Mulayo uyu ndi  u tsireledza, u vhulunga na u alusa vhud(i ha mufhe kha Riphabul(iki hu tshi khou dzhielwa nt(ha t(hod(ea dza mvelaphand(a i sa gumi.
﻿
﻿Mushumo wa Muvhuso nga u angaredza
﻿3.	 U tevhedza pfanelo dzi wanalaho kha khethekanyo ya 24 ya Mulayotewa, muvhuso -
﻿(a)	Nga u shumisa zwivhumbeo zwa muvhuso musi hu tshi shumiswa Mulayo uyu, u fanela u lwela u tsireledza, u vhulunga na u alusa vhud(i ha mufhe kha Riphabuliki, na
﻿(b)	U shumisa mulayo uyu u swikela hu tshi vha na mvelaphand(a i vhonalaho ya pfanelo idzo.
﻿
﻿Kushumisele kwa Mulayo uyu
﻿4.	(1)	Mulayo uyu u kwama -
﻿(a)	Riphabuliki, hu tshi katelwa na mad(i a mvula, hu songo dzheniswa zounu ya ikonomi na ya madzhango sa zwe zwa buliswa zwone kha Mulayo wa Zounu dza Maritime wa 1994 (Mulayo wa 15 wa 1994); na
﻿(b) Nyito dzot(he dzine dza kwama mufhe kha l(a Afurika Tshipembe.
﻿
﻿      (2) Mulayo uyu, hu songo dzheniswa na khethekanyo ya 44, u vhofha zwipid(a  zwot(he zwa muvhuso -
﻿(a)	kha vhuimo ha muvhuso wa lushaka na muvhuso wapo; na
﻿(b) kha vhuimo ha muvhuso wa vund(u, u ya nga khethekanyo ya 146 ya Mulayotewa.
﻿
﻿Kushumele kwa Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo
﻿5.	Mulayo uyu u fanela u -
﻿(a)	vhaliwa khathihi na mbetshelwa dza Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo; na
﻿(b) pfeseswa na u shumiswa u ya nga milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya 2 ya mulayo uyu.
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 2
﻿MILAYO NA MAIMO A VHUD(I HA MUFHE
﻿Tshipid(a tsha 1:  Milayo na vhuimo ha Lushaka
﻿
﻿Mutheo wa  lushaka
﻿6.	(1)	Minisit(a u fanela u d(ivhadza kha Gazethe, Mutheo wa  Lushaka u vheaho milayo ya lushaka na vhuimo ha u swikelela ndivho ya mulayo ine ya angaredza milayo na vhuimo ha -
﻿(a)	vhud(i ha mufhe tshikhalani;
﻿(b)	u bvisiwa ha malat(wa a re hun(we fhethu kana zwishumiswa zwi siho fhethu;
﻿(c)	ndangulo ya vhud(i ha mufhe;
﻿(d)	pulane ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe; na
﻿(e)	mafhungo a ndangulo ya vhud(i ha mufhe.
﻿      (2)	Milayo ya lushaka na vhuimo ho buliwaho u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (1) i fanela u livhiswa kha-
﻿(a)	u fha tshifhinga tsha uri vhathu vha shele mulenzhe kha u tsireledza na u alusa vhud(i ha mufhe -
﻿(b)	u ita uri vhathu vha wane sisit(eme dza mafhungo a vhud(i ha mufhe;
﻿(c)	u thivhela u tshikafhadziwa ha mufhe na u tsitselwa fhasi ha vhud(i ha mufhe;
﻿(d)	u fhungudza kha vhuimo ha u bvisa malat(wa ane a si vhe na khombo kha vhud(i ha mufhe, hu tshi angaredziwa zwishumiswa zwa u tshikafhadza mufhe;
﻿(e)	u alusa ndangulo yavhud(i ya vhud(i ha mufhe;
﻿(f)	u langula zwavhud(i vhud(i ha mufhe;
﻿(g)	u vhiga tshifhinga tshot(he nga vhud(i ha mufhe?
﻿(h)	u tevhedza t(hod(ea dza Riphabuliki u ya nga pfano ya l(ifhasi;
﻿
﻿      (3)	Mutheo wa  lushaka -
﻿(a)	u vhofha zwivhumbeo zwot(he zwa muvhuso kha vhuimo hot(he ha muvhuso;
﻿(b)	u nga n(etshedza na u t(alutshedza vhud(ifhinduleli malugana na u thoma u shuma ha  Mulayo uyu kha -
﻿(i)	vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso; na
﻿(ii)	zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa muvhuso;
﻿(c)	u nga fha phambano vhukati ha masia o fhambanaho a fhethu; na
﻿(d)	u shandukiswa zwi tshi khou ya nga tshifhinga
﻿
﻿      (4)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa mutheo wa  lushaka, kana u shandukiswa hun(we na hun(we ho itwaho kha mutheo, Minisit(a u fanela u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50.
﻿
﻿      (5)	Khethekanyo t(hukhu ya (4) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko dzi songo tikedziwaho kha mutheo.
﻿
﻿Maimo a lushaka kha vhud(i ha mufhe na u bviselwa ha mashika tshikhalani
﻿7.	Mutheo wa lushaka u nga ?
﻿(a)	wana zwithu kana zwithu zwo t(anganaho kha mufhe wa tshikhalani une nga u d(alesa, bayokhumulesheni, u laiwa kana nga nd(ila in(we na in(we, i nga n(ekedza kana i nga bveledza zwithu zwi si zwavhud(i kha mutakalo kana kha mupo; na
﻿(b)	u ya nga tshithu tshin(we na tshin(we tsha izwo zwithu kana zwithu zwo t(anganaho, u bveledza vhuimo ha lushaka kha -
﻿(i)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani, hu tshi angaredziwa tshivhalo tsho tendelwaho kana u d(ala ha tshithu tshin(we na tshin(we kana u t(angana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani,; kana
﻿(ii)	u bviselwa ha mashika hun(we fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi.
﻿
﻿Ndangulo ya lushaka ya mafhungo a maimo a ndangulo 
﻿8.	Mutheo wa  lushaka u nga thoma maimo a lushaka a
﻿(a)	Ndangulo nga vhomasipala ya -
﻿ (i)	vhud(i ha mufhe tshikhalani, na
﻿(ii)	u bviselwa ha malat(wa hun(we fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi
﻿(b)	Ndangulo nga mavund(u ya -
﻿ (i)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani; na
﻿(ii)	kushumele kwa vhomasipala kha u shumisa mulayo uyu;
﻿(c)	Kha u kuvhanganya mafhungo o teaho na u langula datha yo teaho ya u t(ola u bviswa ha malat(wa -
﻿(i)	u tevhedza mulayo uyu;
﻿(ii)	u tevhedza vhud(i ha mufhe wa tshikhalani na vhuimo ha u bviswa ha malat(wa;
﻿(iii)	kushumele kwa zwivhumbeo zwa muvhuso u ya nga pulane dza ndangulo ya vhud(i ha mufhe na sia l(a pulane l(ine l(a tea u dzhielwa nt(ha vhud(i ha mufhe na fhethu; na
﻿(iv) zwine zwa nga bvelela, na u tevhedza pulane dza ndangulo ya mufhe wa fhethu; 
﻿(v) u tevhedza t(hod(ea dza Riphabuliki u ya nga pfano ya l(ifhasi.
﻿
﻿Tshipid(a tsha 2:  Milayo ya Vund(u na ya Vhupo na Maimo
﻿Maimo a vund(u a vhud(i ha malat(wa ane a bvela kha mufhe
﻿9.	(1)	MEC are na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u nga nd(ivhadzo ya kha Gazethe a nga -
﻿(a)	wana zwithu kana zwithu zwo t(anganaho kha mufhe wa tshikhalani une nga u d(alesa tshikhalani, bayokhumulesheni kana zwine zwa nga bveledza zwithu zwi si zwavhud(i kha mutakalo kha mupo kha vund(u, na
﻿(b)	u ya nga tshin(we na tshin(we tsha zwithu zwo t(anganaho, a thoma vhuimo ha vund(u kha-
﻿(i)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani, hu tshi angaredziwa na tshivhalo tsho tendelwaho kana u d(ala ha zwithu kana u t(angana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani, kana
﻿(ii)	u bviswa hun(we fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi kha vund(u.
﻿
﻿      (2)	Maimo a lushaka o thomiwa u ya nga tshipid(a tsha 7 tsha tshithu tshin(we na tshin(we kana u t(anganya ha zwithu ho raloho nga nnd(a ha u thoma maimo a  kond(aho kha vund(u kana sia in(we na in(we i welaho kha vund(u.
﻿      (3)	Nd(ivhadzo u ya nga khethekanyo iyi i fanela u fhambanya masia a wanalaho kha vund(u.
﻿
﻿      (4)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa nd(ivhadzo u ya nga khethekanyo iyi, kana tshanduko in(we na in(we kha nd(ivhadzo, MEC u fanela u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo 49 na 50.
﻿
﻿      (5)	Khethekanyo t(hukhu ya (4) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho.
﻿
﻿Maimo apo a u bviswa ha malat(wa
﻿10.	(1)	U ya nga mulayo wa henefho fhethu, masipala a nga ?
﻿(a)  wana maimo kana u t(angana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani une nga u d(ala ha zwithu tshikhalani, bayokhumulesheni, malat(wa kana nga nd(ila in(we na in(we, a thoma vhuimo ha vhupo ha u bvisa malat(wa u bva hun(we fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi kha vhupo ha masipala.
﻿(b)	u ya nga tshin(we na tshin(we tsha izwo zwithu kana u t(angana ha zwithu, u thoma vhuimo ha vhupo ha u bviswa ha malat(wa hun(we fhethu kana fhethu hu si na zwishumiswa vhuponi ha masipala.
﻿
﻿      (2)	Arali maimo a lushaka kana a vund(u o thomiwa u ya nga khethekanyo ya 7 kana ya 9 kha tshithu tshenetsho kana zwithu zwo t(anganaho, masipala a nga si kone u shandukisa vhuimo uho ha lushaka kana ha vund(u nga nnd(a ha u thoma maimo a  kond(aho kha vhupo ha masipala.
﻿
﻿      (3)	Phand(a ha musi masipala a tshi tendela mulayo wo buliwaho kha khethekanyo t(hukhu ya (1), u fanela u tevhedza maitele a vhukwamani u ya nga Ndima ya 4 ya Milayo ya Sisit(eme ya Masipala.
﻿
﻿
﻿
﻿Tshipid(a tsha 3:  Nga u angaredza
﻿Mielo ya vhud(i ha mufhe wa tshikhalani
﻿11.	Kha Ndima iyi, Minisit(a u ya nga mulayo wa khethekanyo... u tea u vhea nd(ila ine ngayo -
﻿(a)	mielo ya vhud(i ha mufhe ya tea u tevhedziswa zwone; na
﻿(b)	mielo ine ya fanela u tevhelwa ya u bvisela mashika hun(we fhethu kana nga zwiko zwine zwa  si vhe kha vhuimo vhuthihi.
﻿
﻿NDIMA YA 3
﻿MAFHUNGO A TSHIIMISWA  NA A U PULANA
﻿
﻿Komiti ya Lushaka ya Ndangulo ya Vhud(i ha Mufhe
﻿12.	(1)	Minisit(a vha nga d(ivhadza kha Gazethe, nga u thomiwa ha komiti ya Nyeletshedzo ya Lushaka ya Vhud(i ha Mufhe ya u eletshedza Minisit(a kha u shumiswa ha Mulayo uyu.
﻿      (2)	Musi a tshi khou thoma komiti, Minisit(a u fanela u d(ivhadza kha Gazethe, nga ha -
﻿(a)	tshivhumbeo tsha komiti, hu tshi katelwa u tholiwa, tshifhinga na u bva mushumoni ha mirad(o ya komiti;
﻿(b)	t(hod(ea dza u tholiwa ha mirad(o ya komiti;
﻿(c)	Mishumo na kushumele kwa komiti; na
﻿(d)	mafhungo man(we na man(we a kwamaho komiti.
﻿
﻿U tholiwa ha vhaofisi vha vhud(i ha mufhe
﻿13.	(1)	Minisit(a vha fanela u vhea muofisi kha Muhasho ane a d(o shuma sa muofisi wa lushaka wa vhud(i ha mufhe ane a d(o vha na vhud(ifhinduleli kha u tshimbidza mafhungo a kwamaho ndangulo ya vhud(i ha mufhe kha muvhuso wa lushaka.
﻿
﻿      (2)	MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u u fanela u vhea muofisi kha ndangulo ane a d(o vha na vhud(ifhinduleli kha u tshimbidza mafhungo ane a kwama ndangulo ya vhud(i ha mufhe kha vund(u.
﻿
﻿      (3)	Masipala mun(we na mun(we u fanela u vhea muofisi wa vhud(i ha mufhe a bvaho kha ndangulo yawo ane a d(o vha na vhud(ifhinduleli ha u tshimbidza mafhungo a kwamaho ndangulo ya vhud(i ha mufhe kha masipala.
﻿
﻿      (4)	Muofisi wa vhud(i ha mufhe u fanela u ita mushumo kana u shumisa maand(a e a fhiwa one kana e a n(ewa one u ya nga Mulayo uyu.
﻿
﻿      (5)	Muofisi wa vhud(i ha mufhe a nga fha mushumo kana maand(a o buliwaho kha khethekanyo t(hukhu ya (4) muthu ane a khou shuma kha ndangulo ya muofisi, tenda ha vha na u fhungudzea kana ha vha na vhuimo vhune ha nga vhewa nga minisit(a u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46.
﻿
﻿      (6)	Muofisi wa vhud(i ha mufhe u fanela u tshimbidza mishumo yawe nga nd(ila yo buliwaho kha mutheo wa lushaka kana wo vhewaho nga Minisit(a a tshi khou ya nga mulayo kha khethekanyo ya 46.
﻿
﻿Pulane dza Ndangulo ya vhud(i ha mufhe
﻿14.	(1)	Muhasho mun(we na mun(we kana vund(u l(ine l(a vha na vhud(ifhinduleli ha u dzudzanya u thomiwa ha pulane ya vhupo u ya nga Ndima ya 3 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vhupo u fanela u dzheniswa kha pulane iyo ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe.
﻿
﻿      (2)	Masipala mun(we na mun(we kha pulane yawe ya mvelaphand(a yo t(anganelanaho u fanela u dzhenisa pulane yawe yo sumbedziwaho kha khethekanyo ya 25 ya Mulayo wa Sisit(eme ya Masipala, pulane ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe.
﻿
﻿Zwi re ngomu kha pulane dza ndangulo ya vhud(i ha mufhe
﻿15. Pulane ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe i fanela ? 
﻿(a)	fhasi ha mihasho yo teaho, vund(u kana masipala, itshi khou t(od(a -
﻿(i)	u fha maand(a, u yelana na vhud(i ha mufhe, kha Ndima ya 3 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo u swika hune Ndima iyo ya kwamea hone.
﻿(ii)	u khwinisa vhud(i ha mufhe kha shango l(ot(he;
﻿(iii)	u tandulula zwine zwa khou bveledzwa nga malat(wa a bvaho kha zwishumiswa zwa zwivhaswa fhethu hune vhathu vha dzula hone;
﻿(iv)	u thoma u d(iimisela ha Riphabuliki u ya nga pfano dza l(ifhasi; na
﻿(v)	u fha maand(a kha maitele avhud(i a ndangulo ya vhud(i ha mufhe.
﻿(b)	u t(alutshedza uri muhasho, vund(u kana masipala u shumisa hani pulane ya ndangulo ya vhuimo ha mufhe.
﻿(c)	u tevhedza t(hod(ea dzot(he sa zwe dza buliswa zwone nga Minisit(a u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46.
﻿
﻿U vhigwa ha u thoma u shumiswa ha pulane dza vhud(i ha mufhe
﻿16.	Muvhigo wa n(waha une tshivhumbeo tsha muvhuso tsha tea u u fha u ya nga khethekanyo ya 16 (1) (b) ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo wo fara mafhungo a malugana na u thoma u shumiswa ha pulane yawo ya vhud(i ha mufhe, hu tshi angaredziwa na mafhungo a -
﻿(a)	nd(ila dza u thoma ndangulo ya vhud(i ha vhupo ye ya dzhiiwa nga tshifhinga tsha u vhiga;
﻿(b)	maimo a u tevhedza t(hod(ea dza lushaka dza vhud(i ha mufhe;
﻿(c)	maga ane a dzhiiwa a u tsireledza u tevhedza maimo ayo; na
﻿(d)	mishumo ya u langula vhud(i ha mufhe.
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 4
﻿MIELO YA NDANGULO YA VHUD(I HA MUFHE
﻿Tshipid(a tsha 1:  Masia ane a tea u dzhielwa nt(ha
﻿
﻿U d(ivhadza  masia ane a tea u dzhielwa nt(ha
﻿17.	(1)	Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u, a nga d(ivhadza kha Gazethe, a bula fhethu sa hune ho teaho u dzhielwa nt(ha arali-
﻿(a)	vhuimo ha vhud(i ha mufhe wa tshikhalani vhu tshi nga fhira zwit(uku kha vhupo kana vhu na tshin(we tshithu tshine tsha khou bveledza kana vhu na tshithu tshin(we tshine wa khou tshi  bveledza tshiimo tshi si tshavhud(i kha vhud(i ha mufhe kha vhupo; na
﻿(b)	vhupo vhu t(od(a ndangulo yo teaho ya vhud(i ha mufhe uri hu dzudzanywe tshiimo.
﻿
﻿      (2)	Minisit(a a nga bula vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nt(ha u ya nga khethekanyo t(ttthukhu ya (1) arali ?
﻿(a) kha vhupo hu na zwithu zwi si zwavhud(i zwine zwa nga tshinya vhud(i ha mufhe; kana
﻿(i) zwi tshi kwama lushaka; kana
﻿(ii)	zwi tshi thusa, kana zwi tshi nga thusa kha u tshikafhadziwa ha mufhe kha l(in(we shango;
﻿(b)	vhupo vhu tshi khou pfuka mikano ya mavund(u; kana
﻿(c)	vhupo vhu tshi khou wela nga fhasi ha vund(u na khumbelo ya vund(u ya uri Minisit(a a dzhie afho fhethu hu hune ha khou tea u dzhielwa nt(ha.
﻿
﻿      (3)	MEC ane a vha na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (1) a nga bula uri vhupo vhune ha khou wela nga fhasi ha vund(u sa hune ha tea u dzhielwa nt(ha.  Vho MEC vhane vha vha na vhud(ifhinduleli ha vhud(i ha mufhe kha mavund(u mavhili a re tsini na tsini vha nga t(anganelana kha u bula vhupo vhune ha khou wela kha uhu vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nt(ha.
﻿
﻿      (4)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa nd(ivhadzo u ya nga khethekanyo    t(hukhu ya (1), Minisit(a na MEC vha tea u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo ya 49 na 50.
﻿
﻿      (5)	U d(ivhadza uri vhupo vhune ha fanela u dzhielwa nt(ha vhu tea u bvisiwa arali vhupo vhu tshi khou tevhedza vhuimo ha vhud(i ha mufhe tshikhalani.
﻿
﻿Ndangulo ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nt(ha
﻿18.	(1)	Arali Minisit(a o d(ivhadza nga fhasi ha khethekanyo ya 17 uri vhupo vhu tea u dzhielwa nt(ha, muofisi wa lushaka wa vhud(i ha mufhe u tea u ita -
﻿(a)	uri nga murahu ha musi o kwamana na vhaofisi vha vhud(i ha mufhe vha mavund(u a kwameaho na vhomasipala, o tea u dzudzanya pulane ine ya tea u dzhielwa nt(ha ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe ya vhupo uho; na
﻿(b)	uri hu saathu u fhela min(wedzi ya rathi musi vhupo ho d(ivhadzwaho sa hune ha tea u dzhielwa nt(ha, kana tshifhinga tshilapfu  tsho vhewaho nga Minisit(a, u tea u n(ekedza pulane kha MEC ya laisentsi.
﻿
﻿      (2)	Arali MEC are na vhud(ifhindulel(i kha vhud(i ha mufhe kha vund(u u ya nga khethekanyo ya 17 o bula uri vhupo vhu fanela u dzhielwa nt(ha, muofisi wa vhud(i ha mufhe wa vund(u l(i kwameaho u tea -
﻿(a)	nga murahu ha u kwamana na muofisi wa vhud(i ha mufhe na vhaofisi vha vhomasipala vha kwameaho, u tea u dzudzanya ndangulo ya pulane ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nt(ha vhud(i ha mufhe; na uri
﻿(b)	hu saathu u fhela min(wedzi ya rathi ho buliwaha tshiimo tsha vhupo, kana tshifhinga tshilapfu tshine tsha nga vhewa nga MEC, a nga n(ekedza pulane kha MEC uri i tendelwe. 
﻿
﻿      (3)	Phand(a ha musi hu tshi fhiwa l(aisentsi ya pulane ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe, Minisit(a kana MEC a nga t(od(a uri muofisi wa vhud(i ha mufhe o teaho a shandukise pulane hu sa athu u fhela tshifhinga tsho vhewaho nga Minisit(a kana MEC.
﻿
﻿      (4)	Minisit(a kana MEC u fanela u and(adza pulane yo tendelwaho kha Gazethe hu sa athu u fhela mad(uvha a 90 yo tendelwa. Pulane yo tendelwaho i thoma u shuma u thoma nga d(uvha l(ine ya d(o and(adzwa ngal(o.
﻿(5)	Pulane ya vhud(i ha mufhe ine ya tea u dzhielwa nt(ha -
﻿(a)	i fanela u livhiswa kha  u tshimbidza ndangulo ya vhud(i ha mufhe kha vhupo; na
﻿(b)	kha mushumo uyu i nga thusa kha u thomiwa ha komiti dzi imelaho vhathu vha kwameaho.
﻿
﻿      (6)	Pulane ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe kha vhupo vhune ha tea u dzhielwa nt(ha i fhela musi nd(ivhadzo ya uri ndi fhethu hune ha tea u dzhielwa nt(ha i tshi fheliswa u ya nga khethekanyo ya 17 (5).
﻿
﻿Milayo ya u thoma u shumisa na u kombetshedza u dzhielwa nt(ha ha  maimo a pulane dza vhud(i ha mufhe
﻿19.	Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli ha vhud(i ha mufhe kha vund(u u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 a nga ita milayo ya ndeme ya u thoma u shumisa  na u kombetshedzwa ha u tendelwa ha pulane dza ndangulo ya fhethu hune ha tea u dzhielwa nt(ha, hu tshi katelwa -
﻿(a)	nzudzanyo dza u lambedza;
﻿(b)	maga a u tshimbidza a yelanaho na pulane idzo;
﻿(c)	mbadelo dza u pfuka hun(we na hun(we kana u kundelwa  u tevhedza pulane idzo; na
﻿(d)	u dzula hu tshi sedzuluswa pulane idzo.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Tshipid(a tsha 2:   Mutevhe wa nyito dzi bvelelaho nga u bviselwa ha malat(wa a khombo mufheni
﻿Mitevhe ya nyito
﻿20.	(1)	Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u a nga fha nd(ivhadzo kha gazethe -
﻿(a)	u and(adza mutevhe wa zwine zwa  bvelela kha u bviselwa ha malat(wa kha vhupo ane a nga bveledza zwithu zwi si zwavhud(i kha vhupo, hu tshi angaredzwa mutakalo, vhuimo ha kutshilele, vhuimo ha ikonomi kana ifa l(a mvelele; kana
﻿(b)	u shandukisa  mutevhe nga -
﻿(i)	u engedzedza kha mutevhe min(we mishumo kana nyito dzo buliwaho kha ndima ya (a);
﻿(ii)	u bvisa mishumo kha mutevhe; kana
﻿(ii)	u ita dzin(we tshanduko kha zwidodombedzwa zwi re kha mutevhe.
﻿
﻿      (2)	Mutevhe wo and(adzwaho nga Minisit(a u kwama shango l(ot(he ngeno mutevhe wo and(adzwaho nga MEC u tshi kwama vund(u l(i kwameaho fhedzi.
﻿
﻿      (3)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa nd(ivhadzo nga fhasi ha khethekanyo t(hukhu ya (1), kana tshanduko in(we na in(we kha nd(ivhadzo, Minisit(a kana MEC u fanela u tevhedza maitele a vhukwamani na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50.  Khethekanyo t(hukhu a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha nd(ivhadzo.
﻿
﻿(4)	Nd(ivhadzo yo buliwaho kha khethekanyo t(hukhu ya (1) -
﻿(a)	i fanela u sumbedza d(uvha l(e nd(ivhadzo ya thoma u shuma ngal(o; na
﻿(b)	i fanela u fara nzudzanyo ya tshanduko na dzin(we nzudzanyo dzi kwamaho mishumo ine ya khou itiwa nga tshifhinga tsha u n(waliwa ha mutevhe.
﻿
﻿Mvelelo dza u ita mutevhe
﻿21.	A hu na muthu ane nga nnd(a ha l(aisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani yo bviswaho u ya nga Ndima ya 5 -
﻿(a)	ane a d(o ita mushumo -
﻿(i)	mun(we na mun(we wo buliwaho kha mutevhe wa lushaka fhethu hun(we na hun(we kha Riphabuliki; kana
﻿(ii) kha vund(u nyito yo buliwaho kha mutevhe une wa wanala kha l(enel(o vund(u;
﻿(b)  u bvela phand(a na u fhat(a zwishumiswa zwa u ita mishumo yo buliwaho.
﻿
﻿Tshipid(a tsha 3:  Ndangulo ya zwithu zwine zwa bvisa mashika
﻿Ndangulo ya zwithu zwine zwa bvisa mashika
﻿22.	 (1)	Musi hu tshi itiwa mushumo kana mushumo une wa vha hone nga
﻿nt(hani ha u bviselwa ha mashika kha mufhe ane nga nt(hani ha u d(ala tshikhalani, bayokhumulesheni, u lat(iwa kana nga nd(ila in(we na in(we, u n(ekedza kana zwi nga itea uri hu bveledze zwithu zwi si zwavhud(i kha mufhe, Minisit(a kana MEC are na vhud(ifhindulel(i kha vhud(i ha mufhe kha vund(u a nga ita nd(ivhadzo kha Gazethe, a d(ivhadza mushumo mun(we na mun(we u welaho kha tshigwada tsho buliwaho kha nd(ivhadzo uri ndi tshithu tshi bvisaho mashika tshine tsha langulwa.
﻿      (2)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa kha khethekanyo t(hukhu ya (1), kana tshanduko in(we na in(we kha nd(ivhadzo, Minisit(a kana MEC u fanela u -
﻿(a)	tevhedza maitele a vhukuma na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50: na
﻿(c) kha vha dzhiele nt(ha ?
﻿(i)	milayo ine ya u thivhela;
﻿(ii)	mafhungo man(we na man(we a pfalaho a saintsi;
﻿(iii)	ndingo in(we na in(we ine ya nga bveledza khombo; na
﻿(vi) u d(iimisela ha Riphabuliki u ya nga kushumisele kwa pfano dza l(ifhasi.
﻿
﻿      (3)	Khethekanyo t(hukhu ya (2) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko yo itiwaho i songo tikedzwaho kha nd(ivhadzo.
﻿
﻿Maimo a u langula u bviswa ha malat(wa
﻿23.	(1)	Minisit(a kana MEC u fanela u vhea maimo kha mushumo mun(we na mun(we une wa khou dzhiiwa sa ndangulo ya u bviswa ha malat(wa u ya nga khethekanyo ya 22.
﻿
﻿      (2)	Maimo a u bviswa ha malat(wa o buliwaho kha khethekanyo t(hukhu ya (1) hu fanela u sumbedza -
﻿
﻿(a)	tshivhalo tsha nnt(hesa tsho tendelwaho kana u d(ala ha zwithu zwin(we na zwin(we zwine zwa tshikafhadza zwine zwa nga bvisiwa nga zwithu zwa u bvisa mashika zwi langulwaho; na
﻿(b)	ndeme ya u d(ala ha zwithu zwi bvisaho mashika zwo buliwaho.
﻿
﻿      (3)	Minisit(a nga mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 a nga bula nd(ila ine maga ane a tea u dzhiiwa musi hu tshi bviswa malat(wa a bvaho kha zwithu zwi bvisaho mashika zwine zwa langulwa..
﻿
﻿Tshipid(a 4:  Man(we maga
﻿Pulane dza u thivhela tshikafhadzo
﻿24.	(1)	Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli ha vhud(i ha mufhe kha vund(u, a nga ita nd(ivhadzo kha Gazethe -
﻿(a)	u d(ivhadza nga tshithu tshin(we na tshin(we tshine tsha khou thusa kha u tshikafhadza mufhe sa tshithu tshine tsha tea u dzhielwa nt(ha kha u tshikafhadza mufhe; na
﻿(b)	u t(od(a vhathu vhane vha wela nga fhasi ha tshigwada tsho buliwaho kha nd(ivhadzo uri vha ite nzudzanyo na u thoma pulane dza u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe u ya nga tshithu tsho buliwaho sa tshine tsha tea u dzhielwa nt(ha kha u tshikafhadza mufhe nga fhasi ha ndima ya (a).
﻿
﻿      (2)	Muofisi wa vhud(i ha mufhe a nga ita nd(ivhadzo nga u tou n(walela muthu ane a khou ita mushumo wo buliwaho kha khethekanyo ya 20 une wa kwama u bvisiwa ha malat(wa a tshithu tsho d(ivhadzwaho sa tshithu tshine tsha tea u dzhielwa nt(ha kha u tshikafhadza mufhe, a nga humbela muthu uyo uri a dzudzanye na u thoma u shumisa pulane ya u thivhela u tshikafhadza, nangwe hu uri muthu uyo u wela nga fhasi kana a sa weli nga fhasi ha tshigwada tsho buliwaho u ya nga khethekanyo
﻿t(hukhu ya (1) (b).
﻿
﻿      (3)	Pulane dza u tshikafhadzwa ha mufhe dzi fanela u tevhedza t(hod(ea dze dza buliwa  nga Minisit(a nga mulayo u ya nga fhasi ha khethekanyo ya 46.
﻿
﻿Pfano ya tshumisano ya Ndangulo ya Vhupo tshikhalani
﻿25.	U itela u alusa u tevhedza milayo ya lushaka ya ndangulo ya vhupo ine ya kwama vhud(i ha mufhe, Minisit(a, na MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u kana kha masipala a nga dzhenela pfano ya tshumisano kha ndangulo ya vhupo na muthu munn(we na mun(we kana tshitshavha kha zwine zwa kwama -
﻿(a)	u bveledza tshumiso ya  thekhinolodzhi ya vhud(i ha mufhe;
﻿(b)	u shumiswa hafhu ha zwishumiswa zwa maand(a;
﻿(c)	u engedzedzea ha maand(a o teaho;
﻿(d)	u shumiswa ha zwivhaswa zwine zwa bvisa khaboni i si nnzhi;
﻿(e)	maga a u vhulunga  u alusa u n(uvhela ha girinihausi na fhethu ha u vhulunga;
﻿(f)	mafhungo man(we na man(we o buliwaho kha khethekanyo ya 35 ya mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo; na
﻿(g)	mafhungo man(we na man(we a yelanaho.
﻿
﻿Mbekanyamishumo dza u themendela
﻿26.	Muofisi wa vhud(i ha mufhe a nga thoma mbekanyamushumo ya u dzhiela nt(ha zwithu zwe zwa swikelelwa kha vhupo zwa u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe.
﻿
﻿U langula phosho na u dzinginyea.
﻿27.	Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u nga mulayo u ya nga khethekanyo dza 46 na 47, a nga bula maga a u langula phosho na u dzinginyea, hu nga vha nga u angaredza kana maitele o buliwaho kana nd(ila yo buliwaho fhethu ha tshipeshala kana kha vhupo, hu tshi khou angaredziwa u wana -
﻿(a)	t(halutshedzo dza phosho na u dzinginyea;
﻿(b)	tshiimo tsha nt(hesa tsha phosho na u dzinginea.
﻿
﻿U langula minukho
﻿27.	Muthu a shumisaho fhethu hun(we na hun(we hune ha khou itiwa mushumo ho ngo tea u bveledza kana u tendela uri hu bvisiwe munukho mun(we na mun(we u si wavhud(i.
﻿
﻿NDIMA YA 5
﻿U FHIWA L(AISENTSI YA NYITO I RE KHA MUTEVHE
﻿
﻿Ndangulo ya u fha l(aisentsi
﻿29.	Masipala wa Methiropol(itheni na wa tshit(iriki u na mushumo wa u shumisa sisit(eme ya u fha l(aisentsi ya u bvisa mashika mufheni yo buliwaho kha Tshipid(a tsha 2 kha Ndima ya 4, na uri kha ndivho iyo i fanela u ita mushumo wa u fha l(aisentsi sa zwe zwa buliwa kha iyi Ndima.
﻿
﻿Khumbelo ya l(aisentsi  ya u bvisela malat(wa kha mufhe
﻿30.	(1)	Muthu a nga ita khumbelo ya l(aisentsi ya u bvisela mashika mufheni kha ndangulo ya u fha l(aisentsi ya vhupo hune khaho mushumo u re kha mutevhe wa khou itiwa hone kana wa tea u itiwa hone, a nga shumisa fomo ya khumbelo yo buliwaho nga ndangulo ya u fha l(aisentsi u ya nga milayo ya ndangulo iyo.
﻿
﻿      (2)	Khumbelo ya l(aisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani i fanela u fheletshedzwa nga -
﻿(a)	tshelede ya u phurosesa yo vhewaho nga Minisit(a u ya nga mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 46; na 
﻿(b)	l(in(walo l(in(we na l(in(we na mafhungo man(we na man(we o vhewaho nga ndangulo ya l(aisentsi u ya nga milayo yayo.
﻿
﻿Maga a u ita khumbelo ya l(aisentsi
﻿31.	Ndangulo ya l(aisentsi -
﻿(a)	u swika hune zwa vha zwo tea u zwi ita, u t(od(a muhumbeli, nga mbadelo dzine dza d(o itwa nga muhumbeli, u wana na u n(ekedza nga u vha d(o vhewaho hezwi -
﻿(i)	Man(we mafhungo, hu tshi khou engedzwa kha mafhungo ane a khou wanala kha khumbelo;
﻿(ii)	ndingo u ya nga khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo kha u kwamea ha l(aisentsi ine ya khou humbelwa ya vhud(i ha mufhe; na
﻿(iii)	tsedzuluso yo vhofholowaho ya ndingo iyo, nga muthu ane a khou t(anganedzea nga ndangulo ya l(aisentsi;
﻿(b)	i nga ita t(hod(isiso kha zwine zwa nga bvelela kha l(aisentsi yo humbelwaho kha vhud(i ha mufhe;
﻿(c)	a nga ramba mihumbulo yo tou n(waliwaho i tshi bva kha tshivhumbeo tshin(we na tshin(we tsha muvhuso tshine tsha vha na dzangalelo kha mafhungo ayo; na
﻿(d)	u fha muiti wa khumbelo tshifhinga tsha u t(halutshedza nga zwitatamennde kana ndivho dza khumbelo.
﻿
﻿      (3)	Khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo i wela kha khumbelo dzot(he dza l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani, ngauralo vhot(he muhumbeli na ndangulo ya l(aisentsi vha fanela u tevhedza t(hod(ea dza khethekanyo iyo.
﻿
﻿      (4)	Muhumbeli u fanela u dzhia maga o teaho uri khumbelo yawe i dzhielwe nt(ha nga zwivhumbeo zwo teaho zwa muvhuso, vhathu vhane vha vha na dzangalelo na vhadzulapo vhot(he.  Maga ayo a angaredza u and(adzwa ha nd(ivhadzo kha dzigurannd(a kha vhupo hune mushumo wa khou itiwa hone kana hune wa tea u itiwa hone -
﻿(a)	u t(alutshedza lushaka na ndivho ya l(aisentsi ye ya humbelwa;
﻿(b)	u fha zwidodombedzwa zwa mushumo u re kha mutevhe, hu tshi katelwa fhethu hune wa khou bvelela hone kana hune wa d(o itiwa hone;
﻿(c)	u bula tshifhinga tshi pfalaho tshine ngatsho t(halutshedzo yo tou n(waliwaho kana ndivho dza u ita khumbelo dza nga n(ekedzwa, na d(iresi ya fhethu hune t(halutshedzo kana ndivho dzadzo dza iswa hone; na
﻿(d)	u fara zwidodombedzwa zwin(we zwine zwa nga t(od(iwa nga ndangulo ya u fha l(aisentsi.
﻿
﻿Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nt(ha nga vhalanguli vha u fha l(aisentsi
﻿32.	Musi hu tshi sedziwa khumbelo ya u bvisela mashika kha mufhe, ndangulo ya u fha l(aisentsi i fanela u dzhiela nt(ha mafhungo ot(he o teaho, hu tshi angaredziwa -
﻿(a)	u tshikafhadzwa hune ha nga itiwa nga u ita mushumo wo buliwaho kha mutevhe we wa itelwa khumbelo na mvelele kana zwine zwa nga bveledzwa nga u tshikafhadzwa ha mufhe, hu tshi angaredzwa mutakalo, vhuimo ha kutshilele, vhuimo ha ikonomi na ifa l(a mvelelo.
﻿(b)	maga man(we na man(we o teaho ane a nga dzhiwa -
﻿(i)	u thivhela, u langula, u fhungudza u tshikafhadza uho; na
﻿(ii)	u tsireledza mupo kha u tshinyadza zwi tshi khou itiswa nga u tshikafhadzwa 
﻿(c)	tshikimu tshin(we na tshin(we  tshine tsha rengisea tsha u bvisa mashika;
﻿(d)	arali muhumbeli o tea kana e muthu o teaho u ya nga t(hod(ea dzo buliwaho kha khethekanyo ya 42.
﻿(e)	zwine muhumbeli a n(ekedza zwone;
﻿(f)	zwin(we na zwin(we zwe zwa n(ekedzwa nga zwivhumbeo zwa muvhuso, vhathu vhane vha vha na dzangalelo na tshitshavha; na
﻿(g)	maga man(we na man(we o bviswaho nga Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u l(enel(o kha zwine zwa khou elana na kushumele kwa ndangulo dza u fha l(aisentsi na mishumo yadzo.
﻿
﻿Tsheo
﻿33.	(1)	Ndangulo ya u fha l(aisentsi i nga -
﻿(a)	fha l(aisentsi; kana
﻿(b)	ya hana khumbelo.
﻿
﻿      (2)	Tsheo in(we na in(we nga ndangulo ya u fha l(aisentsi ya u t(anganedza khumbelo i fanela u yelana na -
﻿(a)	Mulayo uyu na min(we milayo ya lushaka kana ya vund(u;
﻿(b)	milayo yot(he ya ndangulo ya vhupo i kwameaho ya lushaka kana ya vund(u;
﻿(c)	tsheo in(we na in(we u ya nga khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo;
﻿(d)	Milayo ya lushaka ya ndangulo ya mupo yo buliwaho kha khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo;
﻿(e)	ndivho dza pulane in(we na in(we i kwameaho ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe; na
﻿(f)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani hun(we na hun(we kana vhuimo ha u bvisa malat(wa he ha vhewa u ya nga Mulayo uyu.
﻿
﻿      (3)	Nga murahu ha musi ndangulo ya u fha l(aisentsi yo no swika kha tsheo nga khumbelo, i fanela u t(avhanya ya -
﻿(a)	d(ivhadza muhumbeli;
﻿(b)	nga nd(ila ye ya vhewa nga ndangulo ya u fha l(aisentsi, ya u d(ivhadza muthu mun(we na mun(we we a hanedza khumbelo; na
﻿(c)	musi muthu mun(we na mun(we o buliwaho kha ndima ya (a) kana (b) o ita khumbelo, ya fha zwiitisi kha tsheo in(we na in(we kana u d(ivhadza tshitshavha nga zwiitisi.
﻿
﻿Khumbelo dzo t(anganedzwaho
﻿34.	(1)	Arali khumbelo ya u bvisela malat(wa tshikhalani yo tendelwa u ya nga khethekanyo ya 33 (1) (a), ndangulo ya u fha l(aisentsi i fanela u thoma ya bvisa l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa tshikhalani i fanela uri hu thome u dzheniswa na u tendela mushumo u re kha mutevhe.
﻿
﻿      (2)	Thendelo ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa tshikhalani ya nga maimo na t(hod(ea dzenedzoi wela kha vhuimo uho na u t(od(ea -
﻿(a)	sa vhunga zwo vhewa nga ndangulo ya u fha l(aisentsi ; na
﻿(b)	sa vhunga Minisit(a kana MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u l(enel(o o ta  mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 kana ya 47 ya mishumo yo buliwaho kha mutevhe nga lushaka lwayo.
﻿
﻿U bviswa ha l(aisentsi dza vhukuma dza u bvisela malat(wa tshikhalani
﻿35.	(1)	Muthu ane a vha na l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela mashika tshikhalani u fanela u wana l(aisentsi ya u bvisa malat(wa musi zwishumiswa zwo vhewaho zwi tshi khou elana na t(hod(ea dza l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa tshikalani.
﻿
﻿(2)	L(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani i fanela u tevhedza t(hod(ea -
﻿(a)	sa zwe dza buliswa zwone kha khethekanyo ya 36;
﻿(b)	sa zwe dza vheiswa zwone nga ndangulo ya u fha l(aisentsi; na
﻿(c)	sa vhunga Minisit(a kana MEC a kwameaho nga vhud(i ha mufhe kha vund(u l(enel(o a zwi vheisa zwone kha mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 kha mishumo yo buliwaho kha mutevhe wa lushaka lwayo.
﻿
﻿Zwi re ngomu kha l(aisentsi ya u bviswa ha malat(wa
﻿36.	L(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani i fanela u bula -
﻿(a)	mushumo we ya bviselwa wone;
﻿(b)	tshifhat(o tshe ya bviselwa tshone;
﻿(c)	muthu we ya fhiwa ene;
﻿(d)	tshifhinga tsha l(aisentsi;
﻿(e)	tshifhinga tshine l(aisentsi ya nga vusuludzwa kana u sedzuluswa ngatsho;
﻿(f)	tshivhalo tshihulwane tsha u tendelwa ha zwithu zwine zwa tshikafhadza mufhe zwine zwa nga bviselwa tshikhalani -
﻿(i)	nga fhasi ha nyimele yo d(oweleaho ya mushumo; na
﻿(ii)	nga fhasi ha nyimele yo teaho ya  u thoma, u t(hogomela na u vala;
﻿(g)	nd(ila in(we na in(we ya u shuma i t(od(eaho ine ya yelana na u bvisela malat(wa tshikhalani hu tshi angaredzwa na zwishumiswa zwine zwa si vhe fhethu huthihi kana u bviswa ha malat(wa nga tshithu tshine tsha khou fhira.
﻿(h)	maga a u bviselwa ha malat(wa hun(we fhethu na t(hod(ea dza u vhiga;
﻿(i)	maga a u bvisela  malat(wa tshikhalani a tshi bva hun(we fhethu na t(hod(ea dza u vhiga;
﻿(j)	ndifho ya u sa tevhedza mulayo;
﻿(k)	maga a u bviswa ha gese ya girinihausi na t(hod(ea dza u vhiga
﻿l()	vhuimo vhunn(we na vhun(we vhune ha t(od(ea kha u tsireledza vhud(i ha mufhe.
﻿
﻿(2)	L(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani i nga -
﻿(a)	bula thekhinolodzhi ya u langula ine ya d(o shumiswa;
﻿(b)	bula maimo malugana na munukho na u dzinginyea:
﻿(c) t(od(a uri muthu o faraho l(aisentsi a tevhedze t(hod(ea dzot(he dza vhupo dza u kombetshedza muofisi a itaho mushumo wawe u ya nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo, hu tshi katelwa t(hod(ea ya uri muthu o wanaho l(aisentsi a nga ita khumbelo a isa tshitatamende tsho sethifaiwaho kha muofisi tshi sumbedzaho ?
﻿(i)	uri maimo na  t(hod(ea dza l(aisentsi dze dza tevhelwa na dze dza si tevhelwe;
﻿(ii) zwidodombedzwa zwa u kundelwa hun(we na hun(we u tevhedza in(we ya t(hod(ea idzo;
﻿(iii) Zwiitisi zwa u kindelwa hun(we na hun(we u tevhedza idzo t(hod(ea
﻿(iv)	Maga man(we na man(we o dzhiiwaho, kana ane a d(o dzhiwa, u thivhela u bvelela hafhu u kundelwa kana u fhungudza zwithu zwine zwa nga ita uri i si bvelele.
﻿
﻿U fhiriswa ha l(aisentsi ya malat(wa a mufheni
﻿37.	(1)	L(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani nga ndangulo ya u fha l(aisentsi i nga fhiriswa nga mun(we wa l(aisentsi a i fha mun(we muthu.
﻿
﻿      (2)	Muthu a nga ita khumbelo ya u fhirisela l(aisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani nga u d(ivhadza ndangulo ya u fha l(aisentsi kha vhupo hune mushumo wa khou itwa hone, khumbelo i nga itwa kha fomo yo buliwaho nga ndangulo ya u fha l(aisentsi u ya nga milayo yayo.
﻿
﻿      (3)	Khumbelo ya l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani i tea u iswa na-
﻿(a)	tshelede ya u phurosesa yo buliwaho nga Minisit(a nga mulayo u ya nga khethekanyo ya 46; na
﻿(b)	man(walo man(we na man(we na mafhungo ane a nga buliwa nga ndangulo ya u fha l(aisentsi u ya nga milayo yayo.
﻿
﻿      (4).	Musi hu tshi khou sedziwa khumbelo in(we na in(we ya khumbelo ya l(aisentsi ya u bvisa malat(wa, ndangulo ya u fha l(aisentsi i fanela u dzhiela nt(ha mafhungo ot(he o teaho, hu tshi katelwa arali muthu ane l(aisentsi ya khou shandukiselwa khae u tea na u vha muthu o teaho u ya nga t(hod(ea dzo vhewaho kha khethekanyo ya 42.
﻿
﻿L(aisentsi  dzo fhambanaho dza malat(wa a mufheni
﻿38.	Ndangulo ya u fha l(aisentsi i nga n(walela nd(ivhadzo kha muthu a re na l(aisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani, i tshi khou shandukisa l(aisentsi -
﻿(a)	arali zwo tea kana lu lutamo lwa u thivhela u tsela fhasi ha vhud(i ha mufhe tshikhalani;
﻿(b)	arali zwo tea kana lu lutamo lwa ndivho ya u swikelela vhuimo ha vhud(i ha mufhe tshikhalani;
﻿(c)	arali zwo tea kana lu lutamo lwa u t(anganedza t(hod(ea dzo d(iswaho nga nyimele ya ikonomi na matshilisano. na musi lu lutamo lwa tshitshavha u swikelela t(hod(ea; kana
﻿(d)	musi ho n(walwa khumbelo nga muthu ane a vha na l(aisentsi.
﻿
﻿(2)	U fhambana hu katela -
﻿(a)	u shandukisa nyimele kana t(hod(ea  dza l(aisentsi;
﻿(b)	u dzhenisa t(hod(ea i t(od(eaho vhuimoni ha I re hone;
﻿(c)	u bvisa t(hod(ea dzi sa t(od(ei; kana
﻿(iii) u lugisa t(hod(ea.
﻿
﻿      (3)	L(aisentsi i nga shanduka tshifhinga tshin(we na tshin(we musi i tshi kha d(i shuma, hu tshi angaredzwa u fhiriselwa hayo kha mun(we muthu.
﻿
﻿      (4)	Arali ndangulo ya l(aisentsi ya u wana khumbelo i bvaho kha muthu na l(aisentsi u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (1) (d). Ndangulo ya u fha l(aisentsi i nga t(od(a uri muthu o faraho l(aisentsi a dzhie maga o teaho uri l(aisentsi i dzhielwe nt(ha nga zwivhumbeo zwa muvhuso zwo teaho, vhathu vha kwameaho na tshitshavha arali-
﻿(a)	u fhambana  ha l(aisentsi hu engedzedza maand(a kha mvelele ine ya langulwa nga ndangulo ya u fha l(aisentsi; na
﻿(b)	u fhambana  hune ha khou t(od(ea arali hu songo tendelwa u ya nga mulayo mun(we na mun(we na u kwamana na tshitshavha.
﻿
﻿      (5)	Maga u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (4) a fanela u katela u and(adzwa ha nd(ivhadzo kha dzigurannd(a dzine dza wanala kha vhupo vhune mashumo u re kha mutevhe wa khou bvelelela hone.
﻿(a)	u t(alutshedza lushaka na ndivho ya khumbelo;
﻿(b)	u n(ea zwidodombedzwa zwa mushumo kana nyito i re kha mutevhe, hu tshi katelwa na fhethu hune wa d(o itiwa hone;
﻿(c)	u bula tshifhinga tsho teaho tshine ngatsho ha tea u n(ekedzwa t(halutshedzo yo tou n(waliwaho kana nd(ivho; na
﻿(d)	u vha na  zwin(we zwidodombedzwa zwine zwa nga t(od(iwa nga ndangulo ya u fha l(aisentsi.
﻿
﻿U sedzuluswa ha l(aisentsi dza malat(wa a mufheni
﻿39.	Ndangulo ya u fha l(aisentsi i fanela u sedzulusa l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani nga murahu ha tshifhinga tsho buliwaho kha l(aisentsi.
﻿
﻿U vusuludzwa ha l(aisentsi dza malat(wa a mufheni
﻿40.	(1)	Muthu o faraho l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani phand(a ha musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela a nga ita khumbelo ya u vusuludza l(aisentsi kha ndangulo ya u fha l(aisentsi.
﻿
﻿      (2)	Muthu o faraho l(aisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani phand(a ha musi i tshi fhelelwa nga tshifhinga a nga ita khumbelo ya u i vusuludza kha ndangulo ya u fha l(aisentsi kha vhupo hune mushumo wa khou itiwa hone, a nga ita khumbelo kha ndangulo ya u fha l(aisentsi kha fomo yo vhewaho nga ndangulo ya u fha l(aisentsi u ya nga milayo yayo.
﻿
﻿(3)	Khumbelo ya u vusuludza l(aisentsi i fanela u rumelwa na -
﻿(a)	tshelede ya u phurosesa yo vhewaho nga Minisit(a u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46; na
﻿(b)	l(in(walo l(in(we na l(in(we na mafhungo a t(od(iwaho nga ndangulo ya u fha l(aisentsi u ya nga milayo yayo.
﻿
﻿      (4)	Muthu o faraho l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa tshikhalani a nga si ite khumbelo ya u vusuludza l(aisentsi ya tshifhinganyana lu fhiraho luthihi.
﻿
﻿      (5)	Khethekanyo dza 31, 33 na 36, kha vha dzi vhale na tshanduko dzo teaho sa izwi mafhungo a tshi t(od(ea kha khumbelo ya u vusuludza l(aisentsi.
﻿
﻿Vhaofisi vha u langula malat(wa
﻿41.	(1)	Muofisi wa vhud(i ha mufhe a nga t(od(a uri muthu a re na l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani a nange muofisi wa u langula u bviselwa ha malat(wa tshikhalani, a tshi khou dzhiela nt(ha tshiimo na lushaka lwa mushumo u re kha mutevhe we wa fhiwa l(aisentsi.
﻿
﻿      (2)	Muofisi wa u langula u bviselwa ha malat(wa tshikhalani u fanela u vha na vhukoni ha thenikhala ha mushumo u re kha mutevhe, na uri u fanela -
﻿(a)	u shuma u ya kha mvelaphand(a na u thoma maitele o teaho; na
﻿(b)	u dzhia maga ot(he a pfalaho u itela uri hu vhe na u tevhedza zwavhud(i t(hod(ea dza l(aisentsi.
﻿
﻿      (3)	A hu na tshithu na tshithihi kha khethekanyo iyi tshine tsha khou kwama t(hod(ea na mbadelo dza muthu o faraho l(aisentsi uri a tevhedze vhuimo na t(hod(ea dza l(aisentsi.
﻿
﻿T(hod(ea dza vhathu vho teaho 
﻿42.	U itela u wana arali muthu o tea kha ndivho dza khumbelo u ya nga Ndima iyi, ndangulo ya u n(etshedza l(aisentsi I tea u dzhiela nt(ha zwithu zwot(he zwi t(od(eaho, hu tshi katelwa -
﻿(a)	arali muthu uyo o pfuka Mulayo wa u Thivhela u Tshikhafhadzwa ha Mufhe kana mulayo mun(we na mun(we une wa kwama vhud(i ha mufhe;
﻿(b)	arali muthu uyo a na  l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani kana in(we ndangulo nga fhasi ha Mulayo uyu, Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe kana mulayo mun(we na mun(we we wa imiswa kana wa pfukiwa.
﻿(c)	arali muthu uyo  o vha e mulanguli kana minidzhere wa khamphani kana feme i kwamiwaho nga ndima ya (a) kana (b); na
﻿(d)	arali ndangulo ya mushumo kana nyito i  re kha mutevhe une wa vha thero ya u shuma kana u siho zwand(ani zwa muthu ane a vha na vhukoni ha thekhinikhala.
﻿
﻿NDIMA YA 6
﻿NDANGULO YA NDANGULO YA VHUD(I HA MUFHE YA L(IFHASI
﻿
﻿U tshikafhadzwa ha mufhe hu pfukelaho kha man(we mashango
﻿43.	(1)	Minisit(a a nga ita t(hod(isiso dza vhuimo vhun(we na vhun(we vhune ha vhumba, kana vhune ha nga humbulelwa kha -
﻿(a)	u tshikafhadza hune ha pfuka mukano; kana
﻿(b)	u tshikafhadza mufhe hune ha pfuka kana hune ha nga pfuka, pfano ya l(ifhasi ine ya vhofha Riphabuliki i yelanaho na u thivhela, u langula kana u lugisa mufhe, zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwine zwa khou bviselwa mufheni zwi tshi bva kha tshibveledzi.
﻿
﻿      2.	Arali, nga murahu ha t(hod(isiso, Minisit(a a vha na muhumbulo wa uri zwithu zwine zwa khou bviselwa kha mufhe zwi tshi bva kha tshibveledzi kha Riphabuliki zwi nga vha na mvelele i si yavhud(i kha vhud(i ha mufhe, vhupo na , mutakalo wa vhathu kha l(in(we shango l(ine l(a si vhe Riphabuliki, u ya nga khethekanyo ya 46, Minisit(a a nga vhea milayo ya u thivhela, u laula kana u lugisa u bvisiwa ha malat(wa nga ngomu ha Riphabuliki.
﻿
﻿      (3)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya (2), Minisit(a u fanela u kwamana na-
﻿(a)	mirad(o ya Khabinete I re na vhud(ifhinduleli kha mafhungo a zwa nnd(a;
﻿(b)	MEC a re na vhud(ifhinduleli ha vhud(i ha mufhe kha vund(u l(in(we na l(in(we l(i kwameaho.
﻿
﻿      (4)	Milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya (2) i nga katela mbetshelwa dzi kwamaho -
﻿(a)	tshivhalo kana u d(alesa ha zwithu zwine zwa nga bviselwa tshikhalani;
﻿(b)	nd(ila na tshiimo tshine tshithu tsha nga bviselwa muyani, tshi nga vha tshi tshot(he kana tsho t(angana na tshin(we tshithu;
﻿(c)	u t(hogomeliwa ha rekhodo dza  u langula kana mulayo wo itiwaho nga fhasi ha khethekanyo iyi;
﻿(d)	u itiwa ha tsumbo, tsedzuluso, mulingo, mielo kana u langula tshithu na u n(ekedza dzimvelelo kha Minisit(a; na
﻿(e)	tshiimo, maitele a u linga na maitele a Ll(aborathori ane a tea u tevhelwa kha u ita dzitsumbo, tsedzuluso,milingo, mielo kana u langula tshithu.
﻿
﻿      (5)	Minisit(a nga u shumisa mirad(o ya Khabinete i re na vhud(ifhinduleli kha mafhungo a zwa nnd(a, a nga eletshedza muvhuso wa shango l(in(we na l(in(we l(ine l(a d(o kwamea nga mulayo phand(a ha musi u tshi and(adzwa.
﻿
﻿NDIMA YA 7
﻿NDANGULO YA L(IFHASI YA VHUD(I HA MUFHE
﻿Vhutshinyi
﻿44.	(1)	Muthu u na mulandu wa vhutshinyi arali uyo muthu -
﻿(a)	o pfuka mbetshelwa ya khethekanyo ya 21 kana 28;
﻿(b)	o pfuka kana u kundelwa u tevhedza t(hod(ea dza l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani;
﻿(c)	o n(ekedza mafhungo a si a vhukuma kha khumbelo in(we na in(we ya l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani, kana kha u fhirisela, u shandukisa kana u vusuludza l(aisentsi iyo;
﻿(d)	u n(ekedza mafhungo a si a vhukuma kha muofisi wa vhud(i ha mufhe;
﻿(e)	u pfuka kana u kundelwa u tevhedza t(hod(ea dze dza vhetshelwa thungo kha mbetshelwa ya Mulayo uyu u ya nga khethekanyo ya 51.
﻿
﻿      (2)	Muthu ane a khou shumisa tshithu tshi bviselaho malat(wa mufheni u na mulandu wa vhutshinyi arali u tshikafhadza ho buliwaho ho d(alesa u fhira vhuimo ha malat(wa ane a tea u bviswa nga itsho tshitshikafhadzi tshi langulwaho.
﻿
﻿      (3)	Muthu ane a khou ita mushumo u re kha mutevhe u na mulandu wa vhutshinyi arali tshitshikafhadzi tsho buliwaho tshi tshi khou bvisa malat(wa ane a fhira tshivhalo tsho buliwaho kha l(aisentsi tsha u bvisela malat(wa tshikhalani.
﻿
﻿Tshigwevho
﻿45.	(1)	Muthu o waniwaho mulandu wa vhutshinyi ho buliwaho kha 44 o tewa nga faini, kana a valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho min(waha ya fumi, kana zwot(he faini na u valelwa.
﻿
﻿(2)	Faini u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (1) -
﻿(a)	i nga si fhire tshivhalo tsho buliwaho nga fhasi ha mulayo une wa langula tshivhalo tsha nt(hesa tsha faina kha vhutshinyi ha vhugevhenga; na
﻿(b)	i fanela u vhewa ho itwa tsedzuluso yo teaho -
﻿(i)	tshigwevho tsha vhutshinyi u ya nga mvelelo, kana mvelelo dzine dza nga bvelela kha mutakalo, u tsireledzea na vhupo;
﻿(ii)	tshelede kana dzin(we mbuelo dzo kuvhanganywaho kha muthu o wanalaho mulandu nga khomishini ya vhutshinyi; na
﻿(iii)	u shela mulenzhe nga muthu we a wanala mulandu kha u tshikhafhadza hot(he ha vhupo nga fhasi ha vhuimo vhune ha kushumele.
﻿
﻿NDIMA YA 8
﻿MAFHUNGO A U ANGAREDZA
﻿Tshipid(a tsha 1:   Milayo
﻿Milayo  ya Minisit(a
﻿46.	Minisit(a u tea u ita milayo ine ya yelana na mafhungo man(we na man(we ane Minisit(a ane a nga a dzhia nga fhasi ha Mulayo, hu tshi katelwa milayo, ine ya si tevhedze Mulayo uyu, kha zwine zwa kwama -
﻿(a)	mafhungo man(we na man(we a ndeme ane a vhofha Riphabul(iki u ya nga pfano ya l(ifhasi ine ya kwama vhud(i ha mufhe;
﻿(b)	mafhungo ane a kwama ndangulo ya mupo na pfano dza tshumisano, u swika hune pfano idzo dza kwama vhud(i ha mufhe;
﻿(c)	u bviselwa ha malat(wa tshikhalani hun(we fhethu kana tshithu tshi no khou bvisa tshi si fhethu huthihi, hu tshi katelwa na mimod(oro;
﻿(d)	u langulwa ha phosho na u dzinginyea;
﻿(e)	mililo kana tshishumiswa tsha  u fhisela mashika;
﻿(f)	u bviswa ha gese ya ozounu;
﻿(g)	milayo ya kushumele;
﻿(h)	mivhigo na u humisela;
﻿(i)	u n(walela madzina;
﻿(j)	zwikimu zwa u vhambadza;
﻿(k)	u ita khumbelotshihad(u ya mihumbulo ya vhaofisi kha kushumisele kwa maand(a avho na kushumele u ya nga milayo;
﻿l()	malamba a u t(ut(uwedza u shanduka kha vhud(ifari kha u tshikafhadza mufhe nga sekitha dzot(he dza tshitshavha;
﻿(m)	u thivhela kana u fhungudza zwithu zwine zwa nga tshinyadza vhud(i ha mufhe kha mishumo i siho mulayoni u ya nga Mulayo uyu; na
﻿(n)	mafhungo mann(we na man(we a ndeme kha u shumisa Mulayo uyu.
﻿
﻿Milayo nga MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe
﻿47.	MEC a nga vhea ndaela dzine dza si yelane na Mulayo uyu, ine ya kwama mafhungo o buliwaho kha khethekanyo ya 46 (c) u swika kha (n).
﻿
﻿Nga u angaredza
﻿48.	(1)	Milayo yo  vhewaho nga u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 i nga -
﻿(a)	thivhela nyito in(we na in(we, i nga vha ya vhukuma kana ya tshifhinganya;
﻿(b)	I nga shuma/kwama -
﻿(i)	nga u angaredza kha Riphabuliki yot(he kana vund(u, hune zwa nga bvelela hone, kana kha vhupo ho buliwaho kana tshigwada tsha masia; kana
﻿(ii)	nga u angaredza kha vhathu vhot(he kana kha tshigwada tsho buliwaho kana vhathu; kana
﻿(c)	u fhambanya vhukati ha -
﻿(i)	masia kana zwigwada zwa masia; kana
﻿(ii)	vhathu kana zwigwada zwa vhathu;
﻿
﻿(d)	u t(anganya nga u livhisa kha khoudu in(we na in(we ya mushumo kana maimo a lushaka kana a l(ifhasi ane a kwama vhud(i ha mufhe.
﻿
﻿      (2)	Milayo yo  itiwaho u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 i nga fha muthu mun(we na mun(we a pfukaho kana ane a kundelwa u tevhedza mbetshelwa nga murahu ha u vha na mulandu wa vhutshinyi na u tea u waniwa a na mulandu wa -
﻿(a)	u valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho min(waha mit(anu;
﻿(b)	faini yo teaho, kana
﻿(c)	zwot(he faini na u valelwa.
﻿
﻿      (3)	Phand(a ha musi hu tshi and(adzwa milayo min(we na min(we u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47, kana u shandukiswa  hun(we na hun(we ha mulayo, Minisit(a kana MEC u tea u tevhedza maitele a vhukwamani u ya nga khethekanyo ya  49 na 50.
﻿
﻿      4.	Khethekanyo t(hukhu ya (3)  a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha milayo.
﻿
﻿Tshipid(a tsha 2:   Maitele a vhukwamani
﻿Vhukwamani
﻿49.	(1)	Phand(a ha musi hu tshi shumiswa maand(a ane u ya nga mbetshelwa ya Mulayo uyu, a tea u shumiswa u ya nga khethekanyo iyi na khethekanyo ya 50, Minisit(a na MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u u tea u tevhedza maitele a vhukwamani o teaho kha vhuimo honoho.
﻿
﻿      (2)	Minisit(a  sa izwi zwi tshi nga vha zwo tea u ya kha khethekanyo t(hukhu ya (1) a nga;
﻿(a)	kwamana na mirad(o ya Khabinete vhane masia a vhud(ifhinduleli havho a d(o kwamea nga u shumisa maand(a;
﻿(d) u ya nga milayo ya muvhuso wa u shumisana yo buliwaho kha Ndima  ya 3 ya Mulayotewa, a nga kwamana na MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u l(in(we na l(in(we l(ine l(a d(o kwamea nga u shumiswa ha maand(a; na
﻿
﻿      (3)	u tendela tshitshavha tshi tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50. MEC a re na vhud(ifhinduleli kha vhud(i ha mufhe kha vund(u u tea, sa izwi zwi tshi nga vha zwo fanela u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (1) -
﻿(a)	u kwamana na mirad(o ya Khoro Khulwane ine vhud(ifhinduleli hayo ha d(o kwamea nga u shumiswa ha maand(a;
﻿(b)	u ya nga milayo ya muvhuso wa tshumisano o buliwaho kha Ndima ya 3 ya Mulayotewa, u kwamana na Minisit(a na zwivhumbeo zwot(he zwa lushaka zwine zwa d(o kwamea nga u shumiswa ha maand(a; na
﻿(c)	u tendela vhathu vha tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50.
﻿
﻿U shela mulenzhe nga vhathu
﻿50.	(1)	Minisit(a kana MEC u tea u ita nd(ivhadzo ya maga ane a khou dzinginywa a kushumisele kwa maand(a o teaho -
﻿(a)	Kha Gazethe; na
﻿(b)	kha gurannd(a nthihi ine ya and(adzwa kha shango l(ot(he, kana arali u shumiswa ha maand(a hu tshi d(o kwama vhupo ho buliwaho fhedzi, a nga and(adzwa kha gurannd(a nthihi ine ya and(adzwa kha vhupo honoho.
﻿
﻿(2)	Nd(ivhadzo i tea -
﻿(a)	u ramba mirad(o ya tshitshavha uri i rumele kha Minisit(a kana MEC hu sa athu u fhela mad(uvha a 21 khand(iso ya nd(ivhadzo kha Gazethe, t(halutshedzo yo tou n(waliwaho kana ndivho ya maand(a o dzinginywaho; na
﻿(b)	u vha na mafhungo manzhi ane a d(o ita uri mirad(o ya tshitshavha i n(ekedze
﻿t(halutshedzo i pfalaho kana ndivho.
﻿
﻿      (3)	Minisit(a kana MEC kha nyimele yo  teaho a nga tendela muthu mun(we na mun(we a  re na dzangalelo kana tshitshavha uri vha ite t(halutshedzo nga u tou amba kana vha fhe ndivho dzavho Minisit(a kana MEC, kana muthu we a vhewa nga Minisit(a kana MEC.
﻿
﻿      (4)	Minisit(a kana MEC u fanela u sedzulusa nga vhuronwane makumedzwa ot(he kana u hanedza ho wanalaho kana ho n(ekedzwaho phand(a ha musi a tshi shumisa maand(a.
﻿
﻿Tshipid(a tsha 3:  Zwi songo dzheniswaho
﻿
﻿Zwi songo dzheniswaho
﻿51.	(1)	Muthu mun(we na mun(we kana tshivhumbeo tshin(we na tshin(we tsha muvhuso tshi nga n(wala, u ita khumbelo kha Minisit(a uri tshi si dzheniswe kha khumbelo ya mbetshelwa in(we na in(we ya Mulayo uyu.
﻿
﻿(2)	Khumbelo u ya nga khethekanyo t(hukhu ya (1) i fanela u rumelwa na zwiitisi.
﻿
﻿(3)	Minisit(a a nga -
﻿(a)	t(od(a mafhungo manzhi kha muhumbeli phand(a ha musi a tshi dzhia tsheo nga ha khumbelo;
﻿(b)	a nga fha in(we khumbelo kana a fha khumbelo hu na zwiitisi; kana
﻿(c)	a nga hana khumbelo.
﻿
﻿4.	Minisit(a a nga -
﻿(a)	fhelisa u sa dzheniswa he ha fhiwa u ya nga khethekanyo iyi arali hu songo tevhedzwa thod(ea dzot(he dze dza buliwa; kana u vusuludza tshifhinga tshin(we na tshin(we u sa dzheniswa kana t(hod(ea dze ya fhelwa dzone;
﻿
﻿NDIMA YA 9
﻿ZWITHU ZWO FHAMBANAHO
﻿
﻿U shandulwa ha theo ya milayo
﻿52.	(1)	Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe u khou shandukiswa hafha.
﻿
﻿      (2)	Tshithu tshin(we na tshin(we tshi itiwaho kana tshe tsha vha tsho tea tsho itiwa nga fhasi ha mbetshelwa yo shandukiswaho nga khethekanyot(hukhu ya (1) na tshine tsha nga itiwa u ya nga mbetshelwa ya Mulayo uyu, tshi fanela u dzhiiwa sa tshe tsha itwa nga fhasi ha mbetshelwa ya Mulayo uyu.
﻿
﻿Nzudzanyo dza tshifhinganyana dzi kwamaho u n(waliswa ha dzit(hanziela
﻿53.	(1)	Musi Mulayo uyu u tshi thoma u shuma t(hanziela dzot(he dzi re hone zwino dzo bviswaho nga maitele o buliwaho nga Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe dzi  tea u dzhiiwa dzi  dza tshifhinganyana dza u bvisela malat(wa kha mufhe zwo bviswaho u ya nga Mulayo uyu lwa tshifhinga tsha min(waha mivhili u bva d(uvha l(ine Mulayo uyu wa thoma u shuma.
﻿
﻿      (2)	Muofisi wa vhud(i ha mufhe wa lushaka u fanela u bvisa l(in(walo l(a u khwat(hisedza l(i tshi ya kha muthu a re na l(aisentsi ya t(hanziela ya u n(walisa ya tshanduko kha tshiimo tsha l(aisentsi ya u bvisela malat(wa mufheni hu sa athu u fhela mad(uvha a 90 u bva d(uvha l(ine Mulayo uyu wa thoma u shuma.
﻿
﻿      (3)	Muthu a re na l(in(walo l(o n(waliwaho l(a u khwat(hisedza l(o buliwaho kha khethekanyo t(hukhu ya (2) u tea u ita khumbelo ya t(hanziela ya u bvisela mashika mufheni hu saathu u fhela n(waha u bva d(uvha l(ine  Mulayo uyu wa thoma u shuma.
﻿
﻿      (4)	U kundelwa u ita khumbelo dzo teaho hu saathu u fhela tshifhinga tsho vhewaho nga fhasi ha khethekanyo ya (3) zwi amba uri l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa tshikhalani yo buliwaho kha khethekanyo t(hukhu ya (1) a i tsha shuma.
﻿
﻿      (5)	Muthu o faraho l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa mufheni yo buliwaho kha khethekanyo ya (1) u tewa nga l(aisentsi ya u bvisela
﻿malat(wa tshikhalani musi tshishumiswa tsho fhiwaho l(aisentsi tshi tshi khou fusha
﻿t(hod(ea dzot(he dza tshifhinganyana dza l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani.
﻿
﻿      (6)	Nga nnd(a ha khethekanyo ya (5), ndangulo ya u fha l(aisentsi i nga t(od(a uri hu vhe na u sedzuluswa ha l(aisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malat(wa tshikhalani u ya nga khethekanyo ya 39 kana  u fhambanya zwifhinga zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 38 phand(a ha musi hu tshi bviswa l(aisentsi ya u bvisela malat(wa tshikhalani ye ya buliwa kha khethekanyo t(hukhu ya (5).
﻿
﻿Mbetshelwa dza tshifhinganyana dzi kwamaho mitevhe ya nyito/mitevhe ya mishumo
﻿54.	Hu tshi kha d(i vha ho imelwa mutevhe wa u d(ivhadza sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 20, maitele o buliwaho kha Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a fanela u dzhiiwa sa mishumo i re kha mutevhe.
﻿
﻿Mbetshelwa dza tshifhinganayana dzi kwamaho vhuimo ha mufheni
﻿55.	Hu tshi kha d(i vha ho imelwa u vhewa ha vhuimo ho buliwaho kha khethekanyo  ya 6, maga a vhud(i ha mufhe wa tshikhalani ane a khou wanala kha Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a d(o bvela phand(a na u shuma.
﻿
﻿T(hoho pfufhi na u thoma u shuma
﻿56.	Mulayo uyu u vhidzwa u pfi Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo: Mulayo wa Vhud(i ha Mufhe, 2003, na hone u thoma u shuma nga d(uvha l(o vhewaho nga Minisit(a nga nd(ivhadzo ya kha Gazethe.
﻿
﻿
﻿
﻿14
﻿
﻿
