TSHIFHINGA: AWARA 2
﻿Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumi 10.
﻿GIREIDI 12
﻿PFESESANI
﻿Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
﻿Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
﻿Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu:
﻿MASUTU, DZINA ḼI ḼAWE
﻿Masutu o vhae muṱhannga wa u sa pfa musi makhulu wawe vha tshi mu kaidza. U sa pfa honohu o ḓi hu ita naho a tshikoloni, o vha e thaidzo kha vhagudi khathihi na vhagudisi.
﻿Masutu u na tsindi, hezwi zwo ḓo vhonala musi a tshi dzhenela mugudisi Vho-Mangalani bungani ḽa vhafumakadzi, vha vho bva vha songo tsha luvhela zwavhuḓi. Vho-Mangalani vha ya vha zwi vhiga kha ṱhohoyatshikolo. Vha tshi tou bva nga muṋango wa ofisi ho mbo ḓi dzhena mulangakiḽasi we a vha a tshi khou ya u vhiga mafhungo a uri hu na mugudi o bvulaho vhurukhu kiḽasini na uri o mu sia a tshi khou bvisela maḓi kha boḓelo henefho ngomu kiḽasini. Vha tshi vhudzisa uri ndi nnyi ha wanala uri ndi Masutu.
﻿Ṱhohoyatshikolo yo ḓo rumela mugudisi a re kha Komiti ya Vhulangi ha Tshikolo uri a ye hayani u vhidza muunḓi wawe. Nangoho o ḓo ita nga u ralo. Makhulu wawe vho ri u swika Masutu a sengiswa. Ene ho ngo hanedza lini, o ri o dzhenela Vho-Mangalani nge a vha o rithea dangani nahone a vhona uri a nga si tsha swika bungani ḽa vhatukana a mbo ḓi dzhena kha ḽa vhagudisi. Musi a tshi vhudziswa zwa u bvisela maḓi boḓeloni nahone kiḽasini, a ri o zwi itiswa ngauri a vha o no tshuwa uri o dzhenela mugudisi bungani lwe a vho sokou pfa unga u na tshitunde. O ḓo humbela pfarelo ya mbo ḓi ṱanganedzwa; ha pfi a songo tsha dovha.
﻿Vhege i sa athu u fhela Masutu o ḓo tswa tshikhafuthini tsha muṅwe mugudi a ḽa. Makhulu wawe vha hana u ḓa tshikoloni vhunga hu si kale-kale vho vha vha tshi khou senga milandu yawe. Musi a tshe o imiswa u ḓa tshikoloni ho lindelwa muunḓi a tshi ḓa, ha vho pfala uri Masutu o dzhenela vhaṅwe vhafumakadzi hayani a vha dzhiela masheleni a fhedza nga u vha rema nga banga. O ḓo fhedza o hwelelwa mapholisani he mulandu u tshi sengwa ha pfi vhuṱanzi a vhu fushi, mulandu wa mbo ḓi phumulwa.
﻿Ho ḓo pfala uri Masutu u khou tambudza makhulu wawe lwa vhudzekani khathihi na u vha dzhiela tshelede yavho ya mundende. Nangoho makhulu vho mbo ḓi paṱa muḓi sa tshimange tsha goya ene a vho sala e eṱhe. U dzula e eṱhe zwo vho ḓo mu konḓela, a tevhela mme awe vhuhadzi havho. Nga mulandu wa uri Tshivenḓa tshi tshi ri, 'Wa kokodza luranga na mafhuri a a tevhela'; khotsi awe vho ḓo kombetshedzea u mu ṱanganedza. Maḓuvha a si mangana, vhutshilo ha thoma u ṱamara afha muṱani. Vha tshi mu NSC kaidza u vha vhudza uri a vha khotsi awe vha malofhani. Mukalaha wa vhathu vho mbo ḓi paka vhutundu vha ya u dzula mushumoni.
﻿Khonani dza Masutu ho vha hu vhana vhaṱuku. Musi o takalesa wo vha u tshi pfa a tshi amba zwauri Siawoadza a hu tshe na tsha musadzi vhunga o fhira khavho vhoṱhe. U vhuya wa ḓelwa nga muhumbulo wa uri kani-ha ndi tshivhimbili. Mafhungo o ḓo dina musi a tshi dzhenela muṅwe mubvana we a ri u mu tshipa a basela nga u mu randekanya minwe nga lufhanga. O ri a tshi ṱuwa a vhudza mufumakadzi uyo uri u ḓo dovha a vhuya. O ḓo vhudza uyo mufumakadzi uri naho a ya a vhiga mulandu uyo u khou sokou ḓinetisa ngauri ene ha dzuli dzhele. Nga murahu ha musi mufumakadzi uyu o no vhiga mulandu mapholisani, Masutu vho ḓo mu ṱoḓa hunzhi vha sa mu wani. Vhafuwi Vho-Thivhilingwi vha vhidza tshivhidzo tshi si na tsalelihe vha zwa ḽa uri tshigevhenga tshenetsho a tshi fuiwi shangoni ḽavho, tsha wanala kha tshi vhoxwe tshi iswe mapholisani.
﻿Ḓuvha ḽe Masutu a wanwa nga vhathu vho mbo ḓi tou mu wela nṱha. Matombo, zwibonda na dzithonga zwa ita mushumo. O mbo ḓi wana kubulinyana a sutuka a shavha. Vha mu pandamedza vha mu fara, vha mu vhofha nga thambo vha namba vha mu fhedzisa. Mapholisa vha tshi swika vho wana hu si tshe na tsha muthu. Ha mbo ḓi vha u onesana naḽo ha ṅwana wa Vho-Nakudze; na vhamusanda vha wana zwo vha kela maṱari.
﻿Ndi zwifhio zwine muṅwali wa mafhungo aya a khou tama u ri funza?
﻿Dzina iḽi 'Masutu' ḽi yelana u gumafhi na mafhungo e na vhala?
﻿Masutu ndi mudziaukandekanya pfanelo dza vhafumakadzi. Tikedzani fhungo iḽi nga mbuno tharu.
﻿Inwi ni vhona zwo tea na uri hu pfi Masutu ndi tshivhimbili? Tikedzani phindulo yaṋu.
﻿U vha na tsindi.
﻿U onesana naḽo.
﻿Tshivhimbili.
﻿Topolani murero kha mafhungo e na vhala ni dovhe ni ṋee na ṱhalutshedzo yawo.
﻿Inwi ni vhona unga ndi tshini tshe tsha vha tshi tshi ita uri Masutu a sa thetshelese?
﻿Kha mafhungo e na vhala hu na luambo lwa musanda lwo shumiswaho. Topolani ipfi iḽo ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓisikela.
﻿Fhindulani nga ee kana hai ni dovhe ni tikedze:
﻿Masutu ndi tshisiwana.
﻿Masutu o tou pandelwa tshikoloni.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
﻿KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
﻿Nga phara ya maipfi a re vhukati ha 60 u ya kha 70 nweledzani zwine muthu a nga ita uri a kone u ṱutshela dzema ḽa u daha fola.
﻿Hu na vhathu vhanzhi vho ḓifashisaho nga dzema ḽa u daha fola, u bva khazwo zwi vho ri vhutoto. Hone-ha, zwi a konadzea uri muthu a litshe u daha arali o ḓiimisela nahone a tshi zwi funa.
﻿Fola ḽi rengiswa fhethu ho fhambanaho: mavhengeleni, khefini, dzigaratshini na huṅwe. Fola ḽi khombo kha mutakalo wa muthu, nahone ḽi a bveledza malwadze o fhambanaho sa khentsa, lufhia na maṅwe. Uri muthu a ḽi litshe u tea u ḓivhudza zwauri u khou ṱoḓa u tsireledza mutakalo wawe. U litsha fola a si zwine wa nga tou zwi khauledza. Arali no vha ni tshi daha phakhethe yoṱhe nga ḓuvha ni nga tsitsa tshivhalo tsha segereṱe idzo tsha swika kha hafu ya phakhethe. Ni fanela u bvela phanḓa na u tsitsa tshivhalo u swika ni sa tsha daha.
﻿U ṱutshela khonani dze na vha ni tshi daha nadzo zwi nga ni thusa u ni bvisa kha dzema ḽa fola. Arali ṱhama yaṋu i tshi khou daha inwi ni henefho, ni nga lingea naho ni na lutamo lwa u litsha nḓowelo iyi mmbi. Ni songo tsha bvela phanḓa na u ya zwihoḓoni he na vha ni tshi dahela hone na ṱhama dzaṋu.
﻿U litsha u daha a zwi tou vha zwithu zwi leluwaho ngauri sakha a ḽi nga litshi u ni dalela. Zwi amba uri naho ni naḽo ni fanela u konḓelela u sa daha. U vhulunga zwifaredzi zwa miḽora ya fola fhethu hune na sa tsha zwi vhona kana u tou zwi laṱa zwi nga ni sendedza kule na lutamo lwa fola. Musi ni miṱanganoni kana huṅwe-vho hune ha vha na vhathu vhanzhi na vhona vhathu vha tshi khou daha ṱutshelani kule, ni nga lingea.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
﻿KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
﻿Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
﻿Tsinde ḽa ḽiiti -ṅwalaḽo ṱuṅwa mitshila yo fhambanaho. Inwi ri ṋeeni mishumo miṋa yo bveledzwaho nga mitshila iyo.
﻿Thomani fhungo ḽa u fhedzisela nga maipfi o talelwaho nga fhasi.
﻿Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
﻿Ni nga kwama hani bindu iḽi musi ni tshi ṱoḓa thuso?
﻿Bindu iḽi ḽi wanala ngafhi?
﻿Topolani ḽiṋaṋedzi ḽo shumiswaho ni dovhe ni ṱalutshedze uri ḽi khou shuma mini kha khungedzelo iyi.
﻿ZWOṰHEZWOṰHE BEKHARA NA
﻿Ri ḽa vhu tshi duba!!!
﻿Nomboro: 072 345 8923/
﻿Kha 123
﻿Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
﻿MEMORANDAMU
﻿Nomboro ya faela: 1/5/08
﻿Tshiitisi: Uri ri swikelele ndivho ya zwe ra ḓela zwone tshikoloni.
﻿Tsiangane na ṱhuṱhuwedzo: Vhagudisi a vha ḓi dzikiḽasini nga dziphiriodo dzavho, vha vha vho dzula tshiṱafurumu vhaṅwe vho eḓela dzigoilini. Hezwo zwine vha khou ita arali vha ya nazwo phanḓa zwi ḓo ita uri ri tshinyalelwe nga vhumatshelo hashu.
﻿Dzithemendelo: Ri khou themendela uri vhagudisi u bva matshelo vha songo tsha fhidza u ḓa dzikiḽasini nga pheriodo dzavho. Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya u langa vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhiya vhukando vhu vhavhaho.
﻿Ndivho ya memorandamu uyu ndi ifhio?
﻿Tshiteṅwa tshine tsha vha hafha kha mutumbu wa memorandamu tshine tsha dovha hafhu tsha wanala kha muvhigo ndi tshifhio?
﻿Topolani fhungo ḽi sumbaho u nyanyulea hu si havhuḓi kha memorandamu uyo.
﻿Uyu memorandamu ndi wa vhungana kha ṅwaha wa 2008?
﻿Mafhungo ngea, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no tevhela.
﻿Mafifi ndi dukana ḽine ḽa ḓiita khunzi tshikoloni tshashu. Nga dzibureiki u ḓo wana ḽi tshi sunya, ḽi tshi tsa ḽi tshi gonya ḽi tshi maphekanya vhasidzana na zwitukana ḽi tshi zwi dzhiela mitshelo na zwisevho. Ḓuvha ḽe ḽa piringedzwa nga dzimbi ḽa desike ḽi tshi khou hovhelela u rwa Sarina nga mulaṱela uri ḽi mu dzhiele tshizwa tsha KFC, ḽo mbo ḓi wela nṱha ha tombo ṱhoho ya devhea, ndo wana vhagudi vho takala vhukuma. Ho pfala zwitukana zwi tshi khou lidza dzikhombole. Ha pfala zwiseo zwi nyanyulaho kha sia ḽa vhasidzana na ipfi ḽa Sarina a tshi khou ri: 'Koṱo! Muvhumbi o pfa zwililo zwashu.' Mafifi ḽo ḓo hwalelwa sibadela he ḽa ongwa tshifhinga tshilapfu. Ri tshi khou amba ṋamusi, naho Mafifi ḽo fhola zwiitwana zwaḽo a zwi tsha ḓadza mudzio, zwi vho nga zwa muthu o kokotaho tshiselo tsha mpengo.
﻿Nga ipfi dukanamuṅwali u khou bvisela khagala vhuḓipfi vhufhio?
﻿A zwi ḓadzi mudzio.
﻿U kokota tshiselo tsha mpengo.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
