JUSTICE COLLEGE 







MIHUMBULO INE YA VHA MUTHEO WA MULAYO WA U NEA VHUṰANZI
 
NOMBORO YA 50A 


Justice College, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa 
Tel  No:  (012) 481-2892   Fax No:  (012) 481-2846 

























YO VHEKANYWA  NGA		: A  BALLI 
DATUMU				: LAMBAMAI  2003 
NZUDZANYO			: 2004 

A hu na tshipiḓa tsha hei nḓivhadzo ine ya nga bveledzwa nga huswa kana ya phaḓaladzwa nga tshivhumbeo tshifhio tshiṅwe na tshiṅwe kana nga dziṅwe n?ila-vho ngeno hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho. 






















			TSUMBA-MAFHUNGO 

ZWI RE NGOMU							SIA?ARI 

1. MARANGAPHANḒA 
2. MIHUMBULO I RE MUTHEO 

2.1 Vhuṱanzi 
2.2 Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?anzi 
2.3 U ṋaṋisana 
2.4 Mbuno dzi re mu?o?o 
2.5 Mbuno dzo teaho kha mbuno dzi re mu?o?o 
2.6 Vhuṱanzi ha vhu  rangelaho kana ha phuraimari 
2.7 Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari 
2.8 Vhu?anzii vhu ?i?alusaho 
2.9 Vhuṱanzi ha u tou khunyeledza 
2.10 Vhuṱanzi ho ḓitikaho nga zwiitisi 
2.11 Vhuṱanzi vhu si  na vhukhonekhone 
2.12 U ṱanganedza 
2.13 U tea 
2.14 Ndugelo 
2.15 U tenda lwa mulayo (fomali) na lu si lwa (foma?i) mulayo 
2.16 U  ḓibula 
2.17 Nḓivhadzo ya vhulamukanyi 
2.18 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho 
2.19 Vhuleme  ha  tsumbedziso ya Ngoho na  Vhuleme ha Tsumba mafhungo 





MIHUMBULO INE YA VHA MUTHEO WA MULAYO WA VHUṰANZI 

1. MARANGAPHANḒA 

Mulayo wa Tsumbavhu?anzi ndi tshishumiswa tsha ndeme kha muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita zwa mulayo. U itela u shumisa itshi tshishumiswa zwavhuḓi na uri tshi dovhe tshi vhe na mvelelo dzavhuḓi, ndi zwa ndeme uri u fanela u pfesesa iṅwe ya mihumbulo ine ya vha mutheo wa mulayo wa u nea Vhuṱanzi ngauri hei mihumbulo hu ambiwa nga hayo nga vhaṅwali kha nyanḓadzo dzo fhambanaho dza Mulayo wa  u netshedza Vhuṱanzi 
Ndivho ya hei nḓivhadzo ndi u lugisela na u shomedza vhathu uri vha kone u khethulula na uri vha dovhe vha pfesese  mihumbulo ine ya vha mutheo wa Mulayo wa  u  netshedza Vhuṱanzi. Hezwi zwi ?o thusa uri vha kone u wana mutheo une wa thusa u pfesesa Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi nga vhuḓalo kana nga u angaredza. 

2. MIHUMBULO INE YA VHA MUTHEO 

2.1 Vhuṱanzi 
Vhuṱanzi vhune ha katela mafhungo ane a vhewa phanḓa ha khothe uri hu ?o kona u dzhiwa tsheo ho sedzwa zwiga zwine zwa vha mu?o?o. 

	  2..2		Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?anzi 
			 
	Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?anzi ndi zwithu zwine zwi                                                                                                                      	nga shumiswa khothe sa vhuṱanzi 

Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi ndi wa u bvisela khagala mbuno  na u  langula nga nḓila ine ya ?o wanala ngoho.  Mbuno dzi nga sumbedzwa nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwithu zwine zwa sumba vhuṱanzi. 

	Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu?anzi zwi katela: 
	 
2.2.1 U  tou anea, Maṅwalwa kana Vhuṱanzi ha ngoho 
2.2.2  U tenda lwa mulayo ((foma?i) na lu si lwa (foma?i) mulayo 
2.2.3 Nḓivhadzo ya vhulamukanyi 
2.2.4 Vhuṱanzi ha khumbulelo 

 Kha vha sedze: 	Mjoli 1981 (3)SA 1233 A kha 1248A 
			Tsankobeb 1981 (4) SA 614 (A) kha 626G 

Nyolo iyi i sumbedza zwavhuḓi ṱhanḓavhudzo ya matavhi o fhambanaho a mulayo; I dovha hafhu ya sumbedza uri ndi matavhi afhio ane a  wela nga fhasi ha Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi; hafha hu dovha ha katelwa na ? halutshedzo ya Mulayo wa  u  netshedza Vhuṱanzi ha dovha ha sumbedzwa uri zwithu zwine zwa vha             Tsumbavhu?anzi zwi katela mini. 

					MULAYO 
						I 
						I 
I-----------------------------------------------------------------------------------------I 
I                                                                                                                       I 
Nyimele ya Mulayo                                               Matshimbidzele a Mulayo 
										I 
										I 
						-------------------------------- 
						I 
			MULAYO  WA U ṊETSHEDZA VHUṰANZI 
						I 
						I 
		NGOHO INE YA VHA KHAGALA  U  YA NGA 
						I 
						I 
		ZWITHU ZWINE ZWA VHA TSUMBAVHU?ANZI 
						I 
						I 
I			I				I				I      VHUṰANZI      U  TENDA LWA 		N?IVHADZO YA	     VHUṰANZI 
      MULAYO  (FOMAL?A)	VHULAMUKANYI	   VHUNE  HA 
       U TENDA LU SI					DZHIWA VHU 
		(FOMAḼA) MULAYO                                             HA  NGOHO 
		U AMBA NGOHO 	 


2.3 U  ṋaṋisana 
U ṋaṋisana ha muvhuso na vhaimeleli  a zwi  ḓisi vhuṱanzi, hezwi zwi ita uri hu tendwe vhuṱanzi ho netshedzwaho. Hoku kuitele ku ita uri hu dzhiwe tsheo hu songo tsha sedzwa mihumbulo ye ya vha yo tea yo sedza nyimele ya mulayo kana nzulele ya mbuno dzine dza fanela u tendisa khothe uri i bveledze mawanwa. 

Kha vha sedze:  V?s Mulandu wa 1995 (1) SACR 173 (T) 

Phanḓa ha musi hu tshi  netshedzwa khaṱhulo zwigwada zwi kwameaho zwi a netshedzwa  tshifhinga tsha u netshedza ?a?isano dzazwo dza u khunyeledza zwo sedza vhuṱanzi he ha netshedzwa tshifhingani tsha  tsengo. 

2.4 Mbuno dzi re mu?o?o 

Mbuno dzine dza vha mu?o?o ndi mbuno dzine tshigwada tsha  dzi shumisa kha u lingedza u kunda mulandu. 

2.5 Mbuno dzo teaho dzi re mbuno dzi re mu?o?o 

Mbuno dzine dza anzela u sumba ngoho kana dza anzela u sa sumba  mbuno dzi re mu?o?o. 

Tsumbo:	Kha mulandu une ha vha hu tshi khou sedzwa  uri khotsi a  ṅwana ndi nnyi, vhuvha ha khotsi a ṅwana ndi hone hune ha vha mu?o?o wa mafhungo, u ya mabaini tshihulwane na muthu ane a vha khotsi ndi zwone zwine zwa vha mbuno dzo teaho dzi re mbuno dzine dza vha mu?o?o 

2.6 Vhuṱanzi vhu rangelaho kana ha phuraimari 

Vhuṱanzi vhu rangelaho zwi amba vhuṱanzi uri ndi hone vhuṱanzi  ha khwinesa kana zwi amba uri a hu na vhuṅwe vhune ha fhira uhu kha vhu re hone. 
	 
2.7 Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari 

Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa zwi amba  uri a hu na vhuṱanzi ha khwine kana ho vhuya ha vha na vhuṱanzi ha khwine. 

Tsumbo:	?i?walo ?i re ḽone tshiko ?i dzhiwa sa ḽone tshiko kana ḽiṅwalo ?a phuraimari ngeno khophi dzi tshi sumba vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari. 

	    2.8	   Vhuṱanzi vhu  ?i? alusaho  	kana ?Prima Facie Proof? 

Ipfi prima  facie ndi ḽifurase ?a  Tshi?athini ḽine ?a  amba ?mbonalelo ya u tou thoma.??ifurase prima  facie nga mulayo  ndi ḽine ?a amba uri vhuṱanzi vhu re phanḓa ha khothe vhu a fusha kha u fhaḓa mbuno kana mulandu nga nnḓa ha musi vhu tshi nga haniwa. 

Musi hu si na vhuṱanzi vhu hanedzanaho na uhu, vhuṱanzi vhu            ?i?alusaho vhu vha ha ngoho ha dovha ha thusa kha u khunyeledza mulandu. 

2.9 Vhuṱanzi ha ngoho ha u khunyeledza 

            Vhuṱanzi ha ngoho ha u khunyeledza ndi vhuṱanzi ha u fhedza na 
      hone a vhu koni u haniwa ho sedzwa vhuṅwe vhuṱanzi vhu 
       hanedzanaho  naho. 
			 
	    2.10       Vhuṱanzi ho ḓitikaho nga zwiitisi 		 

		      Vhuṱanzi ho  ?ikaho nga zwiitisi ndi ngoho ine ya sa tou  bvela 
                              kha	gala thwii. 

		      Tsumbo:	(1)	Kha tsengo ya bulayo, vhuṱanzi vhune ha 
					netshedzwa nga A vhu vha vhu na ndivho ya 
 					u vhulaha B  na hone B o vhonala  a tshi khou 
 					bva nga u tou gidima  a tshi ya hayani ha B e 
                   				na lufhanga lwo tswukuluwaho nga malofha. 

(2) X u ? anziela uri o pfa u pwashekana ha ngilasi 
musi a tshi sedza murahu a vhona Y o ima phanḓa ha fasiṱere ?o pwashekanaho ?a Z  ngeno Y o fara tombo tshanḓani tshawe. 

		2.11.	Vhu?anzi vhu si  na vhukhonekhone			 

Vhuṱanzi vhu si  na vhukhonekhone ndi vhuṱanzi ho vhonwaho nga ṱhanzi nga maṋo 

Tsumbo: Kha tsengo ya bulayo, C u ṱanziela uri o vha o ima nga nnḓa ha fasiṱere  ?a  nnḓu ya B na hone a vhona A a tshi   ṱhavha  B nga lufhanga. 

2.12 U tenda 
U  tenda zwi amba u ṱanganedza vhuṱanzi na hone a hu na tshikalo tsha u sedza uri muthu u tenda zwingafhani. Vhuṱanzi vhu nga ṱanganedzea kana vhu si ṱanganedzee. Uri vhuṱanzi vhu  a ? anganedzea zwi vha zwi tshi khou bva kha uri zwo tea-na uri u ṱanganedza zwi nga si vhange luvhengela mbiluni kha muhwelela. 

2.12.1 Nyimele ya u tenda 
U tenda mulandu zwi  tshimbilelana na nyimele ya u fushea nga nḓila ine muladu wa khunyeledzwa ngayo. Arali nyimele i sa fushi vhuṱanzi a vhu dzhielwi nṱha. 

Kha vha sedze: S vs Swanepoel 1980 (1) SA  144 (NC) 

Khothe i a kona  u fara ḽiṅwalo ḽine hu nga vhudziseswa ngeno hu songo sedzwa ndeme ya iḽo ḽiṅwalo ya u sa ? anganedzwa nga tshigwada tshi hanedzaho mulandu. Ndi nga murahu ha musi muvhuso wo no vala mulandu lune vhaimeleli vha nga vha na tshifhinga tsha u sedzulusa  vhungoho ha mafhungo. Arali ngoho i nga wanala, vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune vhu nga wanala nga murahu ha u vhudziseswa a ho ngo tea u dzhielwa nṱha nga khothe. 

2.13 U tea 
U kona u swikela tsheo ya u tea ha mafhungo, khothe i fanela u sedza uri a khou netshedzwa hu tshi tevhelwa mbuno-na dzi re mu?o?o. 
		 
2.14 Ndugelo 

Ndugelo ndi pfanelo kana  ndivhanelo dzine dza tea  u vhilwa nga ṱhanzi kana tshigwada tsho faraho vhuṱanzi vhune ha tea u netshedzwa khothe. Hu na tshaka mbili dza Pfanelo: Pfanelo dza Muthu  kana Tshigwada na Pfanelo dza Muvhuso.	 

2.15 U tenda lwa mulayo (foma?i) na lu si lwa (foma?i) mulayo 

2.15.1 U tenda lwa mulayo (foma?i) 

U tenda lwa mulayo (foma?i) zwi itwa khothe lune zwa vhumba khunyeledzo ya nea vhuṱanzi ha  ngoho na hone vhu sa kanganyisei kana u nga humiselwa murahu nga nnḓa ha musi ho fushwa ṱhoḓea dza mulayo. 
			 
		2.15.2	U tenda lu si lwa (foma?i) mulayo 
	U tenda lu si lwa mulayo (foma?i) zwi itwa 
nnḓa ha khothe na hone zwi nga ṱalutshedzea zwa dovha zwa kanganyisea. 

2.16 U ḓibula 
U ḓibula ndi u mba tshithu u sa timatimi kha u tenda mulandu nga muhwelela lune arali zwo itwa khothe ya mulayo zwa dzhiwa hu u ṱanganedza Vhukhakhi. 
 	 
	 
2.17 Nd(ivhadzo ya Vhulamukanyi	 
	 
Nḓivhadzo ya Vhulamukanyi ndi u ṱanganedzwa nga khothe ha mbuno ya nḓivho nga u angaredza zwine zwa vha tsumbo ya ngoho. Hei tsumbo ya ngoho i vha i sa athu vhuya ya sumbedzwa nga  vhuṱanzi ho rangelaho. 
	 
2.18 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho 
	 
Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho ho ḓitika nga          khunyeledzo ye ya  ḓitika nga zwigwada zwa mbuno dzo ḓisendekaho nga mulayo. Hu na tshaka tharu dza vhuṱanzi: 

2.18.1    Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho nga mbuno      2.18.2      Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho nga mulayo 
2.18.3 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho vhu sa 
              hanedzei. 

2.19 Vhuleme  ha  tsumbedziso ya Ngoho na  Vhuleme ha Tsumba mafhungo 

2.19.1 Vhuleme  ha  tsumbedziso ya Ngoho 

Hovhu ndi vhuleme  vhune ha hweswa tshigwada uri tshi sumbedzise  ngoho ya vhuleme  hu si na u timatima kha mulayo wa vhugevhenga. Kha honohu u sumbedzisa ha ngoho ya vhuleme  zwoṱhe zwi  zwanḓani zwa  mutshutshisi. 
                                          2.19.2     Vhuleme ha Tsumba mafhungo 
  	 
Tshigwada tshine tsha bvisela khagala vhuleme ha tsumba mafhungo tshi vha tshi na pfanelo ya u ita izwi nga u bvisela khagala vhuṱanzi vhu fushaho uri hu ?o kona u vhidzwa tshiṅwe tshigwada tshine tsha ?o fhindula mbudziso na u bveledza vhu? anzi vhu fushaho hu u itela khaedu mulandu u ?i?alusaho kana wa irima facie wo swikiswaho nga tshigwada tshi hanedzaho mulandu. 



1 


