U VHUSA NA MULAYO WA NDINGANYISO
﻿
﻿U vhusa ndi mini?
﻿
﻿U vhusa ndi u shumiswa ha maan?a kha tshitshavha. U vhusa zwi kwama u dzhia tsheo dza zwa po?otiki, u pulana matshilisano na ikonomi na u thoma, u londota na mishumo ya zwipi?a na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi. 
﻿
﻿Vhushaka vhukati ha u vhusa na ndinganyiso ya mbeu
﻿
﻿U sa lingana na khethululo ya mbeu zwi ?o dzula zwo simiwa ngomu ngomu ha zwipi?a, nyito na vhu?ifari ha tshitshavha. Milayo na dzipho?isi na mbekanyamushumo dza muvhuso zwi nga itela khaedu khethululo na u phuromotha ndinganyiso. Zwi nga dovha hafhu zwa phuromotha na u sima maan?a a u vha ?hoho na n?owelo dza mbeu n?owelo dza mbeu na u vusuludza tshiimo tsha u nyadziwa ha vhafumakadzi kha tshitshavha.
﻿
﻿U dzheniswa ha mafhungo mbeu kha mulayo, pho?isi dza muvhuso na mbekanyamushumo na maitele, matshimbidzele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi khou ?o?a u swikelelwa u lingana ha mbeu. 
﻿
﻿Zwi a ?anganedzwa nga u angaredza u swikelela na u dzhenelela ha vhafumakadzi kha kha u dzhiwa ha tsheo dza maimo o?he ndi pfanelo ya ndeme, nahone uri vhafumakadzi vha vhe na vhupfiwa kha u dzhiwa ha tsheo, vha fanela u vha vhe na mira?o minzhi kha zwiimiswa zwenezwo. 
﻿
﻿U Vhusa Afurika Tshipembe
﻿
﻿U bva tshee ha vha na tshanduko u bva kha muvhuso wa khethano nga lukanda u ya kha demokirasi nga 1994 ho no vha na zwithu zwavhu?i zwe zwa swikelelwa zwa vhafumakadzi kha sia ?a zwa po?otiki, hu tshi katelwa:
﻿
﻿? U dzhenelela huhulwane kha maitele a u vhusa;
﻿? U Dzhenelela huhulwane kha muvhuso;
﻿? U thomiwa ha zwiimiswa zwo fhambanaho zwa u bveledza ndinganyiso ya mbeu; na
﻿? U ?anganelana ha kuvhonele kwa mbeu kha mulayo, pho?isi dza nnyi na nnyi, mbekanyamushumo na dzithandela.
﻿
﻿Ho no thomiwa zwiimiswa zwo fhambanaho zwa u alusa ndinganyiso ya mbeu zwi fanaho na:
﻿
﻿? Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu (CGE) ? ndi tshi?we tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwa Ndima ya vhu 9 zwine zwa tikedza Demokirasi ya Mulayotewa yo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 181ya Mulayotewa. Yo thomiwa nga Lambamai 1997 nga mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996;
﻿? Ofisi ya Tshiimo tsha Vhafumakadzi ?The Office on the Status of Women (OSW)? ? i wanala kha Ofisi ya Muphuresidennde na hone ofisi dzayo dza mavun?u dzi fanela u wanala kha Ofisi dza Mulangavun?u. Ndi ?one mu?umanyi wa ndeme vhukati ha vhu?iimiseli vhuhulwane ha muvhuso ha ndinganyiso ya mbeu na u itwa ha vhu?iimiseli honoho. Mishumo mihulwane ya OSW ndi u ?anganya, u tshimbidza na u lavhelesa u tevhedzwa ha pho?isi dza mbeu dza muvhuso. OSW i dovha ya vha na vhu?ifhinduleli lavhelesa uri muvhuso u khou tevhedza dzishumiswa zwa dzitshaka zwi fanaho na CEDAW;
﻿? Tshigwada tsha Vhafumakadzi tsha Phalamenndeni ?The Parliamentary Women?s Group (PWG) ? ndi mu?angano wa madzangano manzhi a vhafumakadzi vho?he vha phalamenndeni kha vhusimamilayo ha lushaka. Mishumo yayo i katela, u thusa vhafumakadzi vha phalamenndeni kha u rera na u vhumba vhuthihi kha mafhungo a mbeu, na u vhona uri huna tshanduko ya phalamennde ya u ri hu vhe na mbeu dzo fhamanaho kha zwiimiswa zwayo
﻿  
﻿? Komiti yo Imaho yo ?anganelanaho ya u Khwinisa Ndeme na Tshiimo tsha Vhafumakadzi ?The Joint Standing Committee on Improving the Quality of Life and Status of Women? ? i na mira?o ya Buthano ?a Lushaka na ya Khoro ya Mavun?u ya Lushaka. Nga u angaredza, mushumo wa Komiti yo Imaho kha vhusimamulayo ha lushaka ndi u vhona uri hu na muvhuso wo khwa?haho u si na vhukwila na u tshimbidza mahumbulwa a maitele a mulayo. Dzi na vhu?ifhinduleli ha u sedza mihasho ya muvhuso na u  ?anganedza mulayo une wa bveledzwa nga mihasho.
﻿
﻿Zwithu zwihulwane zwo swikelelwaho nga ndinganyiso ya mbeu, Afurika Tshipembe zwino ?i na tshivhalo tsha vhu 11 kha zwivhalo zwihulwane zwa u dzhenelela ha vhafumakadzi phalamenndeni kha ?ifhasi ?o?he.
﻿
﻿Vhu?iimiseli ha muvhuso kha u dzhenelela ha vhafumakadzi ho sumbedzwa na kha Vhuimo ha Khabinethe he tshivhalo tsha vhafumakadzi kha Khabinethe Tsha aluwa u bva kha 15% nga 1994 u ya kha 28% nga 1999 na 40% nga 2004. Hohu u engedzea ha u dzhenelela ha vhafumakaddzi ho vhonala na kha vhuimo ha mavun?u hune nga murahu ha khetho dza 2004, vha 4 kha vhalangavun?u vha 9 ndi vhafumakadzi.
﻿
﻿Dzi?we dza Mbuelo dza Ndeme Dzo itwaho nga Vhafumakadzi Nga Murahu ha 1994 dzi katela:
﻿
﻿? Ndinganyiso ya mbeu ine ya khou khwa?hisedzwa sa wone mulayo muhulwane wa demokhirasi ntswa;
﻿? Vhu?iimiseli ha muvhuso ha u phuromotha na u vhona uri hu na u aluswa ha ndinganyiso ya mbeu kha zwiimiswa zwa muvhuso na kha dzi?we sekhithara dza ikonomi;
﻿? Hu na zwipi?a zwo fhambanaho zwa mulayo na zwipi?a zwo dzudzanyeaho zwa u bveledza na u phuromotha ndinganyiso ya mbeu;
﻿? Vhafumakadzi vha hone kha po?otiki lu vhonalaho nahone tshivhalo tshihulwane kha ?ifhasi nahone hu na maitele a zwiimiswa a u zwa  Walusa na u phuromotha ndunganyiso ya mbeu.
﻿
﻿Dzi?we dza Khaedu Dze Vhafumakadzi vha Livhana nadzo nga Murahu ha 1994 dzi katela:
﻿
﻿Vhu?iimiseli ha vhafumakadzi na vhanna vho?he vha Afurika Tshipembe kha u thoma ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe;
﻿U ?idzhenisa huhulwane ha po?otiki kha milayo ya matshilisano na mvelele zwine zwa langa vhutshilo ha vhathu ha ?uvha na ?uvha kha tshitshavha tshashu na vhafumakadzi vha nyadziwaho;
﻿
﻿? Vhafumakadzi vhanzhi vha kha ?i bvela phan?a na u tambudzwa nga vhushai, HIV/AIDS na khakhathi dza mbeu;
﻿? Nyimele ya vhafumakadzi ya matshilisano na ya ikonomi, nga maan?a kha vhafumakadzi vha vhashai vha vharema vha mahayani, a yo ngo shanduka lune hu kha ?i vha na tshikhala kha u swikelela ha zwa po?otiki na zwa mulayo na zwine matshilo a vhafumakadzi vhanzhi a vha zwone. Kanzhi milayo ya matshilisano na mvelele ya tshitshavha i fha?a luvhondo luhulwane lwa u thivhela u ?iphi?a nga pfanelo dzi re kha mulayo;
﻿? Naho Mulayotewa washu na milayo yo fhambanaho i tshi khwa?hisa uri vhafumakadzi vha fanelwa nga u swikelela hu linganaho kha mbuelo dza demokirasi na uri vha fanela u farwa u lingana, na ya ?hompho, vha sa tambudzwi nahone vha tshi kona u ?ifara zwavhu?i kha mivhili na kha mihumbulo, milayo ya mvelele ine ya fha?a vhafumakadzi i a vha dzivhisa hezwi;
﻿? U bviswa ha zwiko zwi konisa mbekanyamushumo dza mitshini ya mbeu nay a zwiimiswa ya lushaka;
﻿? Vhu?ifari ha kale na n?owelo dzine dza ruma vhafumakadzi kha zwa phuraivethe na vhanna kha zwa nnyi na nnyi, ho khwa?hiswa nga n?ila dzo fhambanaho nga milayo, mvelele, vhurereli na media.
﻿
﻿
﻿
﻿Mutheo wa zwa Mulayo na Pho?isi
﻿
﻿1) ZWISHUMISWA ZWA DZITHAKA ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ?A ZWA VHUDZEKANI
﻿
﻿? Buthano ?a u Fhelisa N?ila dzo?he dza U Khethulula Vhafumakadzi (CEDAW);
﻿? Khuvhangano ya ?ifhasi ya Vhuvhili ya United Nations ya Vhafumakadzi (Mulayo wa Nyito wa Beijing). platform
﻿
﻿2) ZWISHUMISWA ZWA DZINGU ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ?A ZWA VHUDZEKANI
﻿
﻿* Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhuthu na dza Vhathu;
﻿* Mulevho wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika, wa 1997
﻿* U ?ivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi, ya 1999.
﻿
﻿3) MILAYO NA MILANDU YA DZANGALELO ?A ZWA VHUDZEKANI NA MBEU YA AFURIKA TSHIPEMBE
﻿
﻿? Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabu?iki ya Afurika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996 (mulayotewa);
﻿? Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa vhu 55 wa 1998;
﻿? Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa 1996;
﻿? Mulayo wa U ?inangela u Thutha Thumbu wa 1996;
﻿? Mulayo wa Mutheo wa Nyimele dza Vhashumi Mishumoni wa 1997;
﻿? Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995;
﻿? Mulayo wa Khakhathi dza Mi?ani 1998;
﻿? Mulayo wa u ?anganedzwa ha Mbingano wa Sialala wa 1998;
﻿
﻿
﻿2
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
