
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MUTEVHE WA ZWI RE NGOMU
﻿
﻿IPFI ?A U RANGELA NGA MULANGI MUHULWANE WA TSHUMELO YA NYAMBO YA AFURIKA TSHIPEMBE
﻿MUTEVHE WA MADZINA TSHIKHAU
﻿
﻿1.	ZWO RANGELAHO NA NYIMELE	6
﻿2.	?HALUTSHEDZO YA SENTHARA DZA ?HO?ISISO NA MVELEDZISO YA LUAMBO	8
﻿3.	NDIVHO DZA DZILRDC                                        	                                             9
﻿4.	TSHIVHUMBEO TSHA DZILRDC                      	                                           10
﻿5.	VHUKWAMANI NA TSHUMISANO	13
﻿6.	VHUHULWANE HA MUSHUMO	14
﻿6.1	U ALUSA LUAMBO	15
﻿6.2	U TIKEDZA ?HO?ISISO DZI YELANAHO NA ZWA LUAMBO	16
﻿6.3	U PHUROMOTHA U VHALA NA U ?WALA NGA NYAMBO DZA TSHIREMA	19
﻿6.4	 MIZIAMU YA VHUFA NA LUAMBO	22
﻿6.4.1	U ?waliwa ha zwi?ori, dzingano, zwidade, maidioma nz.	22
﻿6.4.2	U dzhenelela ha vhufa ha u ?alutshedza kha ?ivhazwakale	23
﻿6.5	U SWIKELELA KHA TSHITSHAVHA	24
﻿6.5.1	Vhugudisi ha u vhala na u ?wala	25
﻿6.5.2	Ngudo dza Theo dza Luambo	25
﻿6.5.3	U phuromotha u gudiwa ha Nyambo dza Tshirema	27
﻿7.	MAGA A MASHUMELE	28
﻿7.1	?IGA ?A U THOMA (2004)	28
﻿7.2	?IGA ?A VHUVHILI (2005)	29
﻿7.3	?IGA ?A VHURARU (2006 NA U YA PHAN?A)	29
﻿8.	MUGAGANYAGWAMA	30
﻿9.	MAIPFI A U PENDELA	31
﻿
﻿IPFI ?A U RANGELA NGA VHO-NOMSO MGIJIMA, MULANGI MUHULWANE WA TSHUMELO YA NYAMBO YA LUSHAKA
﻿
﻿Afurika Tshipembe ?i na vhu?ifhinduleli ha u wana thasululo kha mafhungo a fanaho na nyaluwo ya ikonomi ya vhathu vhao, u fhelisa vhushayamishumo na vhushai. Ndi zwa ndeme uri luambo lu shume mushumo muhulwane kha u tandulula hedzi khaedu. Hone-ha ri fanela u zwi ?ivha uri luambo lu na mushumo muhulwane kha pfunzo, u vhona uri hu na u swikelela tshumelo dza ndeme na mafhungo, u itela mveledziso ya vhu?e na u sumbedza vhutsila ha mvelele. 
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u vhona u thomiwa ha Senthara dza ?ho?isiso na Mveledziso ya Luambo (dziLRDC) sa zwine zwa vha zwa ndeme kha u tandulula haya mafhungo. Nga u ita nga u ralo, kuthomele kwashu kwo vha ku kwa u lingedza u sedzesa kha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule, nga u ?ea mushumo muhulwane wa u shumisa pho?isi ya nyambo nnzhi.
﻿
﻿DziLRDC dzi dovha dza dzhiela nzhele zwauri zwitshavha zwa nyambo dzo fhambanaho pha?aladzwa u mona na mavun?u. Nga n?hani ha zwenezwo dzi ?o tewa hune vhaambi vha nyambo dzenedzo vha dzula hone. Vhupo vhune dziLRDC dza ?o vha dzo tewa hone kha mavun?u, tsini na vha?hogomeli vha nyambo dzapo, ndi ma?we a vhu?ali sa musi ri tshi khou lavhelela u vhona u farisana na tshumisano kha thandela dza ndeme dza luambo dzine dza khou vhumbiwa u itela u bveledza u shumiswa ha nyambo nnzhi kha shango ?ashu. 
﻿
﻿Ri fanela u zwi dzhiela nzhele ha, zwauri muhumbulo wa dziLRDC ndi muswa kha shango ?ashu. Ri ?o fulufhela kha thikhedzo ya vhashumisani na ri?e vha fanaho na mihasho ya muvhuso wa lushaka, mavun?u a ?ahe khathihi na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe.
﻿???????.??..
﻿DR NOMSO MGIJIMA
﻿
﻿
﻿MUTEVHE WA MADZINA TSHIKHAU
﻿
﻿AU		Mbumbano ya Afurika
﻿DAC		Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
﻿DACST	Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhino?odzhi
﻿HLT		Thekhono?odzhi dza Nyambo dza Vhathu
﻿LRDCs	Senthara dza ?ho?isiso na Mveledziso ya Luambo
﻿NLPF		Mutheo wa Pho?isi ya Nyambo ya Lushaka
﻿NLS		Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
﻿NEPAD	Vhashumisani Vhaswa vha Mveledziso ya Afurika
﻿PanSALB	Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe
﻿SADC		Southern African Development Community
﻿UNESCO	Mbumbo ?a Dzitshaka ?a Pfunzo, Saintsi na Mvelele
﻿
﻿1.	ZWO RANGELAHO NA NYIMELE
﻿
﻿U bva 1997 Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST), wo vha u kha ga?a ?a nyambedzano na vhukwamani na vhashelamulenzhe nga ha ?ho?ea ya ndeme ya u thoma Senthara dza ?ho?isiso na Mveledziso ya Luambo (dziLRDC). Vhukwamani ha mavun?u na dziodithi dza zwishumiswa zwine zwa vha hone zwo itwa u itela u ?ola ?ho?ea na khonadzeo ya nyito dzenedzo. Zwi amba uri, pulane ya u shuma i tshimbilelana na mvelelo na themendelo dze dza itwa.
﻿
﻿Nga mulandu wa mvelelo dza ?ho?isiso, ho fhedza ho tshewa ?a uri u thomiwa ha dziLRDC ndi ha ndeme lune ha fanela u ?avhanyiswa uri hu kone u ?u?uwedza u thoma u shuma ha Mutheo wa Pho?isi ya Nyambo ya Lushaka (NLPF). I?we ya ndivho khulwane dza Senthara dza Luambo i ?o vha u vhona uri hu na u shumiswa ha nyambo dzapo sa nyambo dza mabindu, po?otiki, ?ho?isiso na muvhuso u mona na Afurika Tshipembe ?o?he. 
﻿
﻿DAC i humbula uri dziLRDC a dzi nga thusi fhedzi kha u shumiswa ha nyambo dzapo kha masia o fhambanaho a muvhuso, po?otiki nz., fhedzi dzi ?o dovha dza ?u?uwedza u thomiwa ha indasi?eri ya luambo Afurika Tshipembe ine ya ?o vha na mbuelo dza ikonomi dzi bvelelaho. 
﻿
﻿Hu khou lavhelelwa uri vhubindudzi vhune ha anganyelwa u swika R2 600 000 kha ?waha wa u thoma, R2 900 000 kha ?waha wa vhuvhili, na R3 100 000 kha ?waha wa vhuraru nga senthara, vhu ?o itwa. Nga tshifhinga tsha mi?waha ya 3 kha dziLRDC dzo?he hu anganyelwa uri hu ?o bindulwa tshelede i fhiraho R55 million. 
﻿
﻿Hovhu vhubindudzi vhuhulwane kha nyambo dzapo vhu a konadzea arali muthu a tshi khou sedza ?ivhazwakale yadzo ya u sa bveledzwa na u thudzelwa thungo, na vhu?ikumedzeli ha muvhuso wa zwino kha nyambo nnzhi. Mulayotewa u amba zwauri: ?U dzhiela n?ha ?ivhazwakale ya u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu zwo fhungudzeaho, muvhuso u fanela u dzhia maga a nyito ane a sumbedza u ?iimisela u alusa tshiimo ha alusa u shumiswa ha hedzi nyambo?. (Mulayo wa vhu 108 wa 1996, p4). U thomiwa ha dziLRDC ndi li?we ?a maga a mvelaphan?a na nyito.
﻿
﻿Mvelele dzi songo livhanaho dza u thomiwa ha dziLRDC dzi ?o vha u sikiwa ha mishumo ya 135 kha mi?waha ya 3, zwenezwo wa fhungudza vhushayamushumo na vhushai kha zwitshavha zwine zwa vha na ?ho?ea dzo raloho kha muvhuso. U nyadziwa ha nyambo dzapo hu ?o shanduka nga mulandu wa u vhona uri hu na mvelaphan?a kha muvhuso kha hedzi nyambo. 
﻿
﻿Nga u sedza zwivhuya zwa ?ivhazwakale zwe zwa ?ewa Tshiisimane na Tshivhuru, a hu na tshine tsha nga tea u hanedzwa musi hu tshi shumiswa maan?a na zwishumiswa zwi kon?aho u wanala kha nyambo dzapo dza ?ahe dza tshiofisi. Hune zwa tea, dzi?we nyambo dzapo na dza dzitshakatshaka dzi ?o katelwa kha mushumo wa mveledziso. Hezwi zwi ?o thusa kha mishumo mivhili, wa u phuromotha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha ?i?we sia na u engedza vhushaka ha dzitshakatshaka na vhushumisani kha ?i?we sia.
﻿
﻿Ndivho khulwane ya hedzisenthara i ?o vha u shandukisa vhu?ifari ho ?okaho midzi kha nyambo dzapo vhune ha engedza mishumo khathihi na u sa lingana (na mulandu wa u sa vha hone kana u vha hone ha tshiimo tsha ikonomi tshi si tshavhu?i tshine tsha livhanywa na dzenedzi nyambo). Nga u sika thandela dza nyambo dzi re na mbuelo dza tshitshavha nga u angaredza, dziLRDC dzi ?o kona u shela mulenzhe thwii kha u swikelelwa ha ndivho/ zwipikwa zwihulwane zwa tshanduko dzine dza vha u fha?a lushaka na u sikela vhadzulapo vho?he lupfumo.
﻿
﻿2.	?HALUTSHEDZO YA SENTHARA DZA ?HO?ISISO NA MVELEDZISO YA LUAMBO
﻿
﻿Senthara hedzi dzi ?o ?ea thikhedzo khulwane ya mu?o?o wa tshomedzo dza tshiimiswa dzine dza ?o?ea kha u shuma zwavhu?i ha Mutheo wa Pho?isi ya Nyambo ya Lushaka na mi?we milayo i yelanaho na zwenezwo, zwihulwane kha mavun?u. Nga u shumisana na PanSALB na mihasho ya vhutsila na mvelele ya mavun?u, NLS i ?o vhona uri hu na thikhedzo na tshumisano kha mishumo yo?he yo itelwaho u tikedza na u shela mulenzhe kha pho?isi kha ya nyambo nnzhi u mona na shango ?o?he. Hu khou lavhelelwa uri vhashelamulenzhe vho?he vha ?o ?anganedza vhu?ifhinduleli ha u langa u tevhedzwa ha mbekanyamushumo ya ?ho?isiso na mveledziso ya masia manzhi ine ya ?o lwela u swikelela tshiimo tsha n?ha tsha nyambo nnzhi nga n?ila ine ya sa tambise masheleni nga u ?avhanya. Musi dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha, dziSenthara dzi ?o wana mbuelo kha maan?a na vhukoni vhune ha vha hone kha zwiimiswa zwone zwi?e. Dzi ?o vhumba vhu?umani ha ndeme kha zwiimiswa zwo ?iimisaho zwine zwa khou shuma zwi na ndivho dzi fanaho na zwipikwa dzo livhiswaho kha zwa ndeme sa zwo sumbedzwaho kha NLPF. 
﻿
﻿3.	NDIVHO DZA DZILRDC
﻿
﻿Musi hu tshi khou bviswa kha mbofho dza mulayotewa na kha mihumbulo ya pho?isi yo ?ahiswaho kha NLPF, ndivho dza Senthara dza Luambo ndi u:
﻿
﻿* bveledza nyambo dzapo dza tshiofisi u itela u vhona uri dzi a shumiswa nga nnyi na nnyi kha masia a ndeme a fanaho na zwa mulayo, vhubindudzi, saintsi, po?otiki, pfunzo, nz; 
﻿
﻿* ?u?uwedza na u tikedza ?ho?isiso dza luambo dzo teaho nahone dzi thusaho kha ?ho?ea dza vhashumisi vha luambo na vha dzhiaho tsheo, khathihi na u londota databeisi ine ya swikelelea;
﻿
﻿* dzudzanya mishumo, u phuromotha tshumisano na u engedza u farisana kha dziyuniti na dzikomiti dzo?he dzine dza kwamea kha mushumo wa mveledziso ya luambo u thivhela ndovhololo ya mishumo na u tambisea ha zwishumiswa;
﻿
﻿* u ?u?uwedza na u thusa mbekanyamushumo dzine dza phuromotha u ?wala ha maimo a n?ha nga nyambo dzapo nga u ?ea maan?a madzangano a vha?wali o fhambanaho, u tshimbidza dzi semina na dziwekishopho dza vha?wali, nz;
﻿
﻿* bveledza maano na zwishumiswa zwine zwa nga shumana na mafhungo a tsireledzo ya ndaka na nzivhanyedziso;
﻿
﻿* eletshedza nga ha mbekanyamushumo dzine dza nga kunga matshudeni vhanzhi uri vha gude nyambo dza Tshirema, nga u sumbedza zwikhala zwihulwane zwa mushumo, hu tshi katelwa na zwikhala zwa ?vhugudisi ha tshenzhemo?, hune zwa fanela; na 
﻿
﻿* dzhenelela kha mveledziso ya vhukoni ha luambo kha dzi?we nyambo dza dzitshakatshaka u itela uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha dzhenelele kha madzangano a dzingu na a dzitshakatshaka a fanaho na SADC, AU, NEPAD, UNESCO, nz. hu tshi sedzwa thendelano na tshumisano dza vhavhili na dza vhanzhi. 
﻿
﻿4.	TSHIVHUMBEO TSHA DZILRDC
﻿
﻿Zwi khagala kha ndivho dzi re afho n?ha uri mushumo wa dziLRDC ndi muhulwane, une wa ?o?a u pulaniwa zwavhu?i na u vhekanywa ha tshomedzo dzine dza ?o ita uri hu kone u vha na nyaluwo na u hula musi tshfhinga tshi tshi ya. Hu tshi tevhelwa makumedzwa o itwaho kha Mulayotewa nga ha nyambo dzapo dza tshiofisi, hu ?o vhumbiwa Senthara dza ?ho?isiso na Mveledziso ya Luambo dza ?ahe. Hezwi zwi amba uri senthara nthihi i ?o na yo ?iimisela u bveledza luambo lwapo lwa tshiofisi. Senthara ya luambo i?we na i?we i ?o vha na yuniti ?hukhu i re na maan?a ane a lingana na ndivho na mishumo yayo. Senthara dzi ?o vha dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule (dzi HDI) na hu?we-vho hune zwa vha na ndeme. Hu khou lavhelelwa uri muvhuso u ?o dzhena kha vhushumisani na zwiimiswa zwine dziLRDC dza ?o vha dzo tewa hone. 
﻿
﻿Zwa ndeme kha u dzudzanya tshivhumbeo tsha dziLRDC ndi u vhona uri u dovhololwa ha mishumo hu a thivhelwa nga hune zwa nga konadzea. Mishumo i ?o linganyisa na yo no ?i itwaho hu?we fhethu. Nyambedzano yo dodombedzwaho ya mishumo i kha khethekanyo ya 6 afho fhasi.
﻿
﻿Kha maga a u thoma, ?ho?ea dza Senthara dza tshomedzo dzi ?o vha ?hukhu. Kha mafhungo a u thola, ?ikumbedzwa ?o vhewaho afho fhasi ?i dzhiiwa sa tshomedzo ya ndeme kha u thoma. 
﻿
﻿* 1 Mulangi;
﻿* 1 Mu?waleli;
﻿* Vhapfananyi kha yuniti ?hukhu i?we na i?we;
﻿* Vhashumi vha tshifhinganyana; na
﻿* Thuso ya Ofisi/ Vhulanguli. 
﻿U ?adzisa afho, dziOfisi na zwishumiswa zwa ofisini zwi ?o ?o?ea.
﻿
﻿Nga nyolo, hezwi zwi nga sumbedzwa nga n?ila i tevhelaho:
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿Mulangi u ?o vha na vhu?ifhinduleli ha vhulangi a ?uvha na ?uvha na kushumele kwa Senthara. Mulangi u ?o vhiga kha Komiti Ndanguli ya Senthara i re na Muredzhisi?ara wa zwa Akademi, ?hoho ya Muhasho kana Tshikolo tsha Nyambo dza Tshirema, Muofisiri Muhulwane wa zwa Gwama (wa tshiimiswa), mura?o wa vhutendelamilayo (senate)/ Khoro, Mugudisi muhulwane muthihi na phurofesa muthihi ane a bva kha Tshikolo tsha Nyambo/Fakha?ithi ya Vhutsila/ Vhuthu khathihi na ?hoho ya Yuniti ya Luambo ya Vun?u. Komithi Nganguli ya Senthara i ?o vha na vhu?ifhinduleli kha Komiti ya Ngeletshedzo ya Senthara. Heyi Komiti i ?o vha na vhaimeleli vha bvaho Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC), PanSALB, SABC, na Muhasho wa zwa Vhudavhidzani, na mihasho ya lushaka na ya mavun?u (yuniti dza luambo). DAC i ?o tshimbidza mitangano ya komiti ya shuma sa vhu?waleli kha Komiti ya Ngeletshedzo ya Lushaka (NACO).
﻿
﻿5.	VHUKWAMANI NA TSHUMISANO
﻿
﻿Pho?isi u bula zwauri hu ?o tewa yuniti dza luambo kha mihasho yo?he ya lushaka na kha ?i?e na ?i?e ?a mavun?u a ?ahe, zwihulusa kha mihasho ine ya shuma na zwa vhutsila na mvelele kha mavun?u. U ?adzisa, nga ngomu ha vhusimamilayo ha vun?u, hu na dziHansard dzine dza ?etshedza tshumelo dza luambo. Nga kha PanSALB, zwi?we zwivhumbeo dzi fanaho na Komiti dza Luambo dza Mavun?u (dziPLC), Yuniti dza Vhusikamaipfi (Lexicography) dza Lushaka (dziNLU) na Madzangano a Luambo a Lushaka (dzi NLB) dzo thomiwa. Kha mishumo yayo yo?he, Senthara i ?o vhona uri hu na u shumisana na hezwi zwo?he na zwi?we zwivhumbeo zwi yelanaho.
﻿
﻿U dzhenelela ha ?hoho ya Yuniti ya Luambo ya Vun?u kha Komiti Ndanguli ya Senthara ndi zwa ndeme u itela u vhona uri dziMEC dza mavun?u dzi a kona u ?alutshedzwa nga vhu?alo nga ha mishumo ya Senthara na u vhona uri zwine vun?u la zwi funa na zwine zwa vha zwa ndeme zwi a tshimbilelana zwavhu?i na mishumo ya senthara. Vhalangi vha dzisenthara vha ?o vhiga nga misi kha Mu?angano wa Luambo wa Lushaka ? dzangano ?a vhaimeleli vha vhashelamulenzhe ?o vhumbwaho nga mihasho yo?he ya vun?u na ya lushaka hu tshi katelwa na PanSALB. He?i dzangano ?i eletshedza Komiti ya Thekiniki na MINMEC nga ha mafhungo o?he a pho?isi dza luambo na u shumiswa hayo.
﻿
﻿6.	VHUHULWANE HA MUSHUMO
﻿
﻿Senthara dzi ?o vha dzone fhethu hu hulwane ha ?ho?isiso na mveledziso nga u vha dza ndeme nga u kona u swikelelea kha ?ho?ea dza zwitshavha zwi ambaho nyambo do fhambanaho, hu uri nga tshifhinga tshenetsho vha tshi khou ?etshedza mihasho ya muvhuso zwishumiswa zwa luambo zwa u shumisa pho?isi zwavhu?i. U bva kha fhungo ?a uri mihasho ya muvhuso ya mavun?u i na vhu?ifhinduleli ha u shumisa pho?isi, zwi vha zwa ndeme u ?ivha uri yuniti dza luambo dza muvhuso dzi nga si vhuye dza vha na maan?a, tshikili na vhukonu ha u bveledza zwibveledzwa zwo?he na zwishumiswa zwo?he zwine zwa ?o?ea kha u ?etshedza tshumelo nga nyambo dza tshiofisi dza 11. U mona na ?ifhasi ?o?he, mushumo wa dziyunivesithi wo vhonala kha u tikedza mveledziso ya zwishumiswa zwa u tshimbidza luambo zwine muvhuso wa zwi shaya kha u shumisa pho?isi. Vhuhulwane ha mushumo vhu ?o sedza kha u alusa luambo, vhufa, akhaivi naMIZIAMU, mbekanyamushumo dza u swikelela zwitshavha, ?ho?isiso na u bveledza vhukoni. I?we na i?we ya hedzi i ?o ambiwa nga hayo afho fhasi. 
﻿
﻿
﻿
﻿6.1	U ALUSA LUAMBO
﻿
﻿Sa dzi?we phurofesheni, sia ?a luambo ?i ?o?a madendele a vhashumi o funzeaho a re na zwikili, n?ivho na vhukoni ho fhambanaho. Zwine zwa vha khomboni hafha ndi vhugudisi ha akademi ha vhashumi vha luambo vhane vha fanela u vha na vhukoni ha masia o fhambanaho sia, tsumbo themino?odzhi, vhupinduleli, vhu?ologi, vhukhakhululi na thekhino?odzhi ya nyambo dza vhathu vhathu. U itela u bveledza tshumelo ya maimo a n?ha kha haya masia kha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule, ndi zwa ndeme ndi zwa ndeme u engedza n?ivho na zwikili kha vhashumi vhane vha khou ?etshedza tshumelo u itela uri hu vhe na vhukoni ho linganaho ha u shuma na masia a n?ivho ye vha vha vho khethululwa khayo nga mulandu wa u ?ahela ha vhukoni kana ?ivhazwakale ya nga murahu ha demokhirasi.
﻿
﻿Sa izwi u shumisa nyambo dzapo kha u khwinisa n?isedzo ya tshumelo zwi zwa ndeme kha muvhuso, hu na nyaluwo kha ?ho?ea ya vhupinduleli, vhu?ologi na tshumelo ya mveledziso ya themino?odzhi. Zwenezwo u ?o vha mushumo wa dziLRDC wa u wana vhukoni honoho, u fha?a netiweke ya vhukoni honoho na u tshimbidza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumoni dza vhashumi na u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dzo ?oweleaho dza yunivesithi u ita uri ngudo di vhe dzi yelanaho na u tea indasi?eri ya luambo. Ndivho hu u livhanyisa vhukoni, zwikili na n?ivho na ?ho?ea dza vhashumi vha luambo.
﻿
﻿U ?adzisa kha u fha?a vhukoni ha u vhona uri hu na tshumelo ya luambo ya maimo a n?ha, Senthara dzo ?o dovha hafhu dza shuma mushumo muhulwane kha sia ?a ?luambo lwa u bveledza mihumbulo?. Heyi i ?o vha thandela ya tshifhinga tshilapfu ine ya ?o?a na ?ho?isiso dza u shumiswa ha nyambo dzapo kha zwa pfunzo. Hezwi zwi ?o aluwa u bva kha phuraimari, uya kha sekondari, u swika kha pfunzo ya n?ha, nahone ?ho?isiso i ?o bveledza tshomedzo dza zwa mvelaphan?a kha u gudiswa ho teaho ha ita uri u bveledzwa ha ?Bugu dza maipfi dza tshipentshela? zwi vhe zwone zwa ndeme?. Mveledziso ya themino?odzhi ya masia a kharikhu?amu a ndeme i ?o dzhiwa sa yone ya ndeme. Hune zwiimiswa zwa vha na Ngudo dza Media na Vhudavhidzani, hu ?o lavhelelwa uri Senthara i ?o kovhekana zwishumiswa, kha zwa vhubveledzi ha matheria?a wa zwi gan?iswaho, zwibveledzwa zwa vidio, pfunzo ya vhu?imvumvusi nz. Mutengo wa Senthara kha he?i sia i ?o fhungudzea ngauri u bveledzwa ha matheria?a hu nga kha ?i vha tshipi?a tsha thandela/ vhugudisi ha mushumoni ha matshudeni mahulwane. 
﻿
﻿6.2	U TIKEDZA ?HO?ISISO DZA LUAMBO
﻿
﻿Senthara dzine dza thomiwa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nn?ha, dzi ?o davhidzana na mihasho ya luambo kha zwiimiswa zwadzo zwine dza vha khazwo malugana na u thomiwa ha ?ho?isiso dza luambo dzine mihasho yeneyo ya khou ita na na dzine ya khou humbula i dzi ita i tshi khou shumisana na Senthara.
﻿Ndivho khulwane ya ?ho?isiso ya dziLRDC i ?o vha kha ?ho?isiso ya u ita, zwine zwa vha, thandela dza tshifhinga-nyana dzine dza ?o vha dzo tou livhana na u tandulula thaidzo dza luambo luthihi. ?ho?isiso ya ine ya bvelaphan?a yo ?an?avhudzwaho ya u ?ola masiandaitwa a mbekanyamushumo kana kha u sedzuluswa ha pho?isi hu ?o tshimbidzwa musi zwo tea.
﻿
﻿Thandela dza ?ho?isiso dzi ?o yelana na ?ho?ea dza sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe. Sa tsumbo, ?ho?isiso i ?o itwa u itela u sedza zwa ndeme kha mveledziso ya themino?odzhi. Dzi?we dza nyambo dza Tshirema dzo thudzelwaho thungo dzi nga ?i vha na ?ho?ea khulwane ya themino?odzhi kha thero I fanaho na vhulimi, hune nyambo khulwane dzi fanaho na Tshizulu dza nga vha dzo bveledza na themino?odzhi. 
﻿
﻿?ho?isiso dzine dza nga kha ?i vha dzo itelwa sekithara ya phuraivethe dzi nga katela ?ho?isiso dza u sedza uri thandela ya phuraivethe i nga kona hani u phuromotha zwibveledzwa zwayo. Sa tsumbo, LRDC i nga ita tsedzuluso u itela u vhona tshiimo tsha u vhala na u ?wala, na media une vhunzhi ha vhathu vhane vha khou sedzuluswa vha shumisa wone. Arali hu na vhanzhi vha sa koni u vhala na u ?wala, khasi?ama i ?o eletshedzwa uri i kunguwedze kha radio, nahone kha zwi?itshi zwa radio (yo) dzo tou tiwaho.
﻿
﻿Mushumo muhulwanesa wa LRDC u ?o vha wa u dzudzanya dathabeisi dza ?ho?isiso. Senthara i?we na i?we i ?o mafhungo o?he o no vhaho hone ane a tshimbilelana nayo, u fana na zwi?atisi?iki zwa mbalavhathu, tsedzuluso ya kushumiselwe kwa nyambo kha shango ?o?he, nz. Hedzi databeisi dzi nga ?i shumiswa kha u fhindula khumbelo dza mafhungo mbudziso dza zwenezwo dza khasi?ama, na u bveledza zwibveledzwa zwa ?ho?isiso zwine zwa nga shumiswa nga zwitshavha luambo lwonolwo zwine zwa shumelwa nga Senthara, dzi?we Senthara na vhashelamulenzhe vha luambo. 
﻿
﻿Tshi?we tshiko tsha ndeme ndi Tsedzuluso ya Zwibveledzwa zwa Media Dzo?he (?All Media Products Survey? (AMPS) ine ya bveledzwa tshifhinga tsho?he nga South African Advertising Research Foundation (SAARF). AMPS i ?etshedza mafhungo nga zwivhumbeo zwo?he zwa u kunguwedza, hu tshi katelwa radio, thelevishini, na dzi?we media dza elekitironi, media dza u gan?isa, na khungedzelo dza nga nn?a dzi fanaho na dzibilibodo. Naho hu tshi nga vha ho sedzwa zwibveledzwa zwa vhubindudzi, mafhungo a nga ?i shumiswa kha ndivho dzo fhambanaho. Sa tsumbo, mafhungo a bvaho kha AMPS a nga fhiriselwa kha Yuniti dza Luambo dza Mavun?u (dziPLU) u sumbedza uri luambo lwonolwo lu shumiswa zwingafhani kha media, na hone haya mafhungo a nga thusa dziPLU kha u lavhelesa u shumiswa ha pho?isi ya luambo ya vun?u na n?ila ine sekithara ya phuraivethe ya dzhenisa pho?isi ya luambo ngayo.
﻿
﻿Databeisi dzi ?o londolwa nga ?ho?isiso dza luambo dzine dza itwa nga mbumbo dzo fhambanaho dza luambo dza mavun?u, u itela u tou sedza na u sumbedza n?ila u itela dzi?we ?ho?isiso. Nga nn?a ha luambo ?ho?isiso dza luambo, databeisi dzi ?o dzudzanywa nga ha ?ho?isiso dza mvelele dzapo dza Afurika Tshipembe. Sa izwi dziLRDC dzi tshi ?o shuma nga maan?a kha zwa ?ho?isiso, dzi ?o vhulunga bannga ya data ya zwishumiswa zwa ?ho?isiso, tsumbo. Khweshenee dza tsedzuluso, shedulu dza vhusedzi, bammbiri dza nyambedzano, nz. 
﻿
﻿6.3	U PHUROMOTHA U VHALA NA U ?WALA NGA NYAMBO DZA TSHIREMA
﻿
﻿Mvelele ya u vhala Afurika Tshipembe ndi ya fhasi nga maan?a. Nyimele hei i a akhamadza musi muthu a tshi zwi sedza kha nyambo dzapo. Ho lingedzwa mihumbulo minzhi ya u lingedza u tandulula hei thaidzo. Hezwi zwi kha dzi?aiburari dzi si na zwishumiswa, ?hahelelo ya dzibugu zwikoloni, u sa swikelelea/ u sa vha hone ha senthara dza ?aiburari, tshiimo tshihulwane tsha u sa kona u vhala na u ?wala na bugu dza ma?walwa dzi sa takadzi/ dzi sa kungi, u ya kha u sa vha hone ha mbadelo/pfufho dza vha?wali , na dzangalelo ?ine ?a khou fhungudzea na u sa funa nyambo dza Tshirema. 
﻿
﻿Ndivho khulwane dza Senthara dza Luambo dzi u shandukisa mihumbulo yo ?okaho midzi ya u sa funa nyambo dzapo, heyi nyimele i nga si tendelwe i tshi bvela phan?a. Zwavhu?i-vhu?i hu khou fanela u vha nau dzhenelela hu hulwane hu tshi khou shumiswa n?ila ya masia manzhi. U kundelwa u ita nga u ralo hu ?o khakhisa zwihulusa na u tshinya u shumiswa ha Pho?isi ya Luambo ya Lushaka. ?i?we ?a maga a u thoma ane a fanela u dzhiwa nga dzisenthara ndi u shumisana na madzangano a vha?wali na madzangano a si a muvhuso ane a shela mulenzhe nga maan?a kha madzangano a vha?wali kana vha?wali vho ?iimisaho. Ndivho i ya u ?ivha vhukoni ha vhune ha vha hone na u khwa?hisa ho teaho. Dziwekishopho na dzisemina dza vha?wali zwi nga vha n?ila dza ndeme dza u swikelela ndivho hedzi.
﻿
﻿Nga u ita mafulo a u ?ivhadza nga ha luambo, mabu?o a zwa vhuramafhungo a fanela u ?u?uwedzwa. Senthara dzi ?o fanela u shuma nga u shumisana na zwiimiswa zwi re na ngudo dza Vhu?wali., u itela uri matshudeni vhanzhi vha re na ndalukanyo dza nyambo dza Tshirema vha gudiswe u ?wala na u vhiga nga nyambo dzapo. Sa tsumbo, u ya nga ha media wa u gan?isa, kha nyambo dza ?ahe dza Tshirema, Tshizulu ndi tshone tshi tsho?he tshi re na gurann?a dzo fhelelaho - dzine dza gan?iswa ?uvha na ?uvha sa Iso Lezwe na luvhili nga vhege ine ya vha Ilanga lase Natala. Tshithoza tshi na tshipi?a tshine tsha bva kha gurann?a ya ?uvha na ?uvha ine ya gan?iswa Kapa Vhukovhela fhedzi. Tshipi?a hetshi tshi bva luthihi fhedzi nga vhege kha gurann?a ya Daily Dispatch na ya Herald. Nga hedzi tsumbo zwi khagala uri vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha sa kone u vhala kana u pfesesa Tshiisimane vha a ?ahela mafhungo a ndeme ngauri a vha koni u wana gurann?a dzi ?walwaho na u gan?iswa nga nyambo dzavho.
﻿
﻿Malugana na u ?wala, vhunzhi ha vha?wali vha khou ?wala bugu dza tshikolo. Hu na ?ho?ea khulwane ya u ?u?uwedza u ?walwa ha bugu nga nyambo dzo?he dza vhavhali vho fhambanaho. Sa ?hu?huwedzo ya mbuelo, media (SABC na dzi gurann?a dzi fanela u dzhenelela kha dzudzanya na u vhekanya mi?a?isano, hu na ndavhelelo dza uri hezwi zwi ?o ?u?uwedza vha?wali. Bugu/ Athiki?i/Tshirendo zwine zwa wina zwi ?o itwa sa ?itambwa kha mbekanyamushumo dza TV, zwi?ori zwa radio, athiki?i dza gurann?a, nz. Hezwi zwi ?o itela dzisenthara masheleni na u shuma sa n?ila ya ndeme ya u dzhenisa miholo ya vha?wali na vhatsila. 
﻿
﻿Media wa gan?isa u fanela u ?u?uwedzwa uri u gan?ise dzi?we gurann?a/ zwipi?a zwa gurann?a nga nyambo nnzhi u itela uri hu vhe na u swikelela hu hulwane kha mafhungo o tou ?walwaho. N?ivhadzo dza muvhuso dzi fanela u itwa nga nyambo dzo?he dza tshiofisi dzo nangiwaho nga mavun?u. Hezwi zwi ?o bveledza mishumo minzhi ya vhapinduleli na vhakhakhululi vho gudelaho nyambo dza Tshirema. Hezwi zwi ?o dovha zwa sumbedza ndeme ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga muvhuso, zwihulusa kha masia a muvhuso a mavun?u na mivhuso yapo, nga u vhona uri mafhungo a khou swika kha vhadzulapo vho?he vha shango. Komiti dza Luambo dza Mavun?u dzi nga shuma mushumo muhulwane nga maan?a kha u vhona uri hu vha na tshumisano kha hezwi zwithu zwo thomaho. Hu khou fulufhelwa uri hezwi zwi ?o ?isa nyaluwo kha ndaka na u bvelela kha u mushumo wa muvhuso wa u khwinisa tshiimo tsha ikonomi na matshilisano tsha zwitshavha zwa mavun?u zwe zwa vha zwo thudzelwa kule, nga u gudisa u vhala na u ?wala ha vhathu vho?he. 
﻿
﻿6.4	MIZIAMU YA VHUFA NA LUAMBO
﻿
﻿6.4.1	U ?waliwa ha zwi?ori, dzingano, zwidade, maidioma nz. 
﻿
﻿Senthara dzo?he dzo ?o fanela u vha na yuniti yo itelwaho u ?wala zwi?ori, dzingano, zwidade, maidioma a tshirema, nz. Vha?o?isisi vha tshifhinag-nyana vha ?o fanela u ?o?a vhathu vha tshitshavha vhahulwane vhane vha vha na n?ivho heyi yo pfumaho uri vha rekhode maipfi avho u itela ?ho?isiso na u vhulunga. Hoyu mushumo u khou fanela u itwa hu si na u lenga, sa izwine murero wa Tshirema wa amba uri, ?Tshifhinga tsho?he tshine ha lovha mualuwa ?aiburari yo swa?. Kha he?i shango, zwi a shonisa uri ro no fhedza mi?waha I swikaho 10 ri kha demokirasi ra vha ri si na miziamu na muthihi wa nyambo dza Tshirema. Hezwi zwi sumbedza masiandaitwa a si avhu?i a vhukomonisi na khethululo. Hezwi zwo?he - zwi?ori zwa Tshirema, dzingano, zwidade, maidioma, nz. zwo vha yone n?ila khulwane ya u pfukisa mvelele, mikhwa na matshilele ashu u bva kha mirafho u ya kha mi?we mirafho. U itela uri vhathu vhapo vha sa xelelwe nga vhuvha havho tsho?he, hu tea u dzhiwa maga u itela uri ka?e haya mafhungo kha zwitshavha zwi ambaho nyambo dzo fhambanaho. 
﻿
﻿6.4.2	U dzhenelela ha vhufa ha u ?alutshedza kha ?ivhazwakale
﻿
﻿Hafhu, vha?o?isisi vha fanela u zwima havho vhaaluwa vha re kha zwitshavha vhane vha shuma sa vha?ivhi vha ?ivhazwakale ya u ?alutshedza. ?ivhazwakale yeneyo i fanela u gudiwa na u ?alutshedzwa i songo fhungudzwa tshiimo tshayo, ngauri mulandu wa tshivhumbeo tshayo tsha u ?alutshedza. Zwenezwo, maitele a musalauno a u ?alutshedza a fanela u bveledzwa uri a thuse na u khwa?hisa mvelele yashu. Fhungo ?a mveledziso ntswa kha mvelele ya u ?alutshedza ndi i?we ya fanela u tandululwa kha sia ?a mihumbulo kha dzisenthara, ine musi tshifhinga tshi tshi khou ?i ya ?o vhulunga mveledziso musi I tshi khou bvelela kha shango ?o?he nga u angaredza
﻿Zwa ndeme hafhu, Senthara dzi ?o sedza na mafhungo a nzivhanyedziso nga maan?a kha ma?walwa a u ?alutshedza a sialala. U ?walwa ha dzingano ho no vha bindu fhedzi mashudu mavhi, ndi bindu ?ine ?a vho vhuyedza vha si vhaambi vha nyambo dzapo dza Tshirema. Hezwi zwi khou itea ngauri a si vho?he vhaambi vha nyambo dzapo dza Tshirema vhane vha kona u ?walana uri, arali vho ?wala, hu gan?iswa mishumo ya vha si vhaambi vha luambo. Mvelelo dzo vha dza uri zwi?ori zwa u ?alutshedza zwo vha zwi tshi rekhodiwa kha vhaambi vha nyambo dzapo vhe vha vha vha sa koni u ?wala nahone vha sa ambiwe sa vhone zwiko zwa n?ivho yapo kana u badelelwa mushumo wavho. Nzivhanyedziso dza dzingano dzo no gan?iswaho dzo ?ewa vhathu vha si vhaambi vha nyambo dzapo. Ndi zwa ndeme uri dzisenthara dzi ite ?ho?isiso kha hetshi tshipi?a tsha nyambo dzapo na u dzudzanya nzivhanyedziso maitelela pfaneli dza ndaka dza vhu?ali dzine dza ?o tsireledza uri zwishumiswa zwi songo tshinyiwa. Nzivhanyedziso dzi ?o dzula dzi thendelo ya mulayo ya Afurika Tshipembe nga kha dzisenthara dza Luambo. Mulayo wa Nzivhanyedziso, Mulayo wa vhu 98 wa 1978, na wone u ?o shumiswa kha u tsireledza mishumo ya vhutsila na muzika na u rekhodiwa ha dzingano dzo ?alutshedzwaho. 
﻿
﻿6.5	U SWIKELELA KHA TSHITSHAVHA
﻿
﻿I?we ya ndivho khulwane dza dzisenthara ndi u phuromotha na u ?u?uwedza u shumiswa ha nyambo dzapo. Sisi?eme ya kale ya matshilisano na ikonomi na ya po?otiki ya Afurika Tshipembe, u bva tshifhinga tshe shango ?a vha ?i tshi khou vhuswa nga vhatshena yo shela mulenzhe kha u thudzelwa thungo ha nyambo ha nyambo dza Tshirema fhethu ho fhambanaho. Nga Mutheo wa Pho?isi ya Luambo ya Lushaka ntswa, muvhuso wo themendela n?ila dzo fhambanaho dza u khwinisa tshiimo na u shumiswa ha nyambo dzapo. Hezwi zwi ?o vha u ?i kon?isela arali zwitshavha zwine zwa amba nyambo dzenedzo dzi songo dzheniswa kha thandela dza mveledziso ya luambo.
﻿
﻿6.5.1	Vhugudisi ha u vhala na u ?wala
﻿
﻿?ho?ea na ndeme ya vhugudisi ha u vhala na u ?wala Afurika Tshipembe zwi nga si tou khwa?hisedzwa nga maa?a. Dzisenthara dzi ?o thoma mbekanyamushumo dza u swikelela uri dzi ?ise u vhala na u ?wala kha tshitshavha. Vhugudisi vhu ?o khethekanywa kha maga mararu, 
﻿(i) Vhugudisi ha u vhala na u ?wala ha u thoma,
﻿(ii) Ha vhukati, na 
﻿(iii) Vhugudisi ha u ?wala na u vhala ha n?ha. 
﻿
﻿Tshumisano na sekithara ya NGO na yuniti ya Pfunzo na Vhugudisi Vhuhulwane ha Vhaaluwa ha Muhasho wa Pfunzo (ABET) zwi ?o vha zwa ndeme. Dzisenthara dzi ?o shuma kha u ita tsedzuluso dza masiandaitwa malugana na u pfesesa ndeme ya mbekanyamushumo dzenedzo dza vhugudisi ha u vhala na u ?wala kha u alusa kutshilele kwa vhathu zwavho vha Afurika Tshipembe.
﻿
﻿6.5.2	Ngudo dza Theo dza Luambo
﻿
﻿Sa izwi Senthara dza Luambo dzi tshi ?o vha dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha, dzi ?o kona u ambedzana na zwiimiswa zwine dza vha khazwo na u farisana kha u ?etshedza ngudo dza theo dza luambo kha vhathu vha sa ambi nyambo dza Tshirema. Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri u shumiswa ha nyambo dza Tshirema a ho ngo fanela u ?u?uwedzwa kha zwitshavha zwa Vharema fhedzi na kha Mayuropa Vha Vhukovhela, Masia na zwi?we zwitshavha zwa Afurika Tshipembe zwi ambaho dzi?we nyambo. 
﻿
﻿Iyi thandela i ?avhanyisa mveledziso na u shumiswa ha nyambo dzapo Afurika Tshipembe, nahone hune zwa konadzea, na kha mashango a nn?a. sa Tsumbo, US ?i na vhushaka na dzi?we dza dziyunivesithi dza Afurika Tshipembe kha u phuromotha ngudo na ?ho?isiso dza Tshizulu. Matshudeni vha fhedza tshifhinga tshilapfu kha hezwi zwiimiswa vha kona u pfesesa mvelele dzashu zwavhu?i. Mbekanyamushumo hedzi dza u ?ekana nga hwa?hiswa na u engedzwa nga n?ila yo dzudzanywaho zwavhu?i. 
﻿
﻿Kha fhungo ?a shango ?o?he, Afurika Tshipembe ?i khou thoma u vha mushela mulenzhe wa ndeme. Zwenezwo, ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhanzhi vha gude na u funzwa ?nyambo dzisili?, vha sa khou dzi gudela u ?ologa fhano hayani fhedzi vha tshi itela na zwikhala zwa mishumo mashangoni a nn?a, kana mafulo ashu a nn?a, mivhuso i re na tshumisano, nz. Muhasho wa zwa Mafhungo a zwa Nn?a ndi wone u wo?he une wa gudisa vhaofisiri nyambo dza dzitshakatshaka, hu uri hu na ?ho?ea khulwane ya zwikili zwa luambo zwo raloho kha, sa tsumbo, Muhasho wa zwa Muno, Muhasho wa zwa Makwevho na Mbambadzo, SANDF, Vhuendelamashango na Muhasho wa zwa Vhupo. Mbekanyamushumo nnzhi dza zwa pfunzo dzi fanela u swikelelwa nga vhadzulapo vha Afurika Tshipembe naa uri dzisenthara dzi fanela u ?o?a zwishumiswa na vhukoni u itela uri hezwi zwi kone u swikelelea. 
﻿6.5.3 U phuromotha u gudiwa ha Nyambo dza Tshirema
﻿
﻿Zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha zwi vhiga u tsa ha tshivhalo tsha matshudeni vhane vha khou guda nyambo dza Tshirema. Tertiary institutions report a decrease in the number of students majoring in African languages. U fhelisa hei n?owelo, dziLRDC dzi ?o shuma kha u ?u?uwedza matshudeni uri vha gude nyambo dza Tshirema hu u itela u dzhia bu?o ?a masia a fanaho na u funza luambo (u bva kha pfunzo ya phuraimari swika kha pfunzo ya n?ha) vhupinduleli na vhu?ologi, ngudo dza vhudavhidzani (hu tshi katelwa na vhukunguwedzi na vhu?wali), na vhutsila ha u tshina na vhumvumvusi (tsumbo, vha?wali vha matambwa a tshiteidzhi, radio na TV). Sa izwi zwiimiswa zwo no ?idzhenisa kha u funza haya masia na dziLRDC dzi sa ?o kona u funza dzone dzine, dzi nga tou shumisana na zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha nga u ?etshedza masheleni (magavhelo kana dzi bazari) kha matshudeni vhane vha khou ?o?a u guda haya masia. Ndambedzo dzo raliho dzi nga ?umanywa na u bveledzwa zwikhala vhugudisi ha u linga (vhugudisi ha mushumoni) dzine dza ita uri matshudeni vha kone u wana tshenzhemo yo fanelaho kha (ma)sia ?e vha nanga kha dziLRDC na zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha kana, mazhendedzi a dziLRDC, kha thandela dza zwitshavha na sekithara dza phuraivethe. Ngudo dza luambo dzi nga bveledza matheria?a a u guda na u funza nga nyambo dza Tshirema u tshimbidza u funza kha masia o fhambanaho. Haya matheria?a a nga ?i bveledzwa musi hedzi ngudo dzi tshi khou bvela phan?a. 
﻿7.	MAGA AMASHUMELE
﻿
﻿Maitele a u thoma dzisenthara dza ?ho?isiso na Mveledziso dza Luambo a ?o vha nga maga mararu:
﻿
﻿7.1	?IGA ?A U THOMA (2004)
﻿
﻿Tshi?we kha zwa ndeme hu ?o vha u dzudzanya tshomedzo na u wana zwishumiswa zwa vhathu na u shuma, hu tshi katelwa na tshomedzo dza vhudavhidzani na databeisi. Hu ?o thomiwa thandela nnzhi dza tshifhinga nyana dza u lingedza dza ngudo kha sia ?a Vhufa, U tshimbidza Luambo na U swikelela Tshitshavha. Senthara dzi ?o rangwa phan?a nga vhukwamani kha tshipi?a tsha muvhuso tsha vun?u u sedza zwa ndeme, ?ho?ea na zwine zwa funwa nga vhashelamulenzhe, zwihulusa muvhuso wapo. Ndivho dza thandela dza tshifhinga nyana kana dza u lingedza dzi ?o vha u:
﻿* Ola mitheo yo teaho ya ?ho?isiso ya masia o?he (maitele a vhunzhi na a u ?o?isisesa ndeme).
﻿* U ita ?ho?isiso, u sengulusa na u ?alutshedza data.
﻿* U bveledza thandela dzine dza khou lavhelelwa, dzo ?alutshedzwaho dzi re na zwifhinga zwa u guma zwo dodombedzwaho na mitengo.
﻿* Themendela thandela kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u itela uri dzi dzhiwe sa dza ndeme, u themendelwa na u lambedzwa. 
﻿* U ?avhanyisa mushumo wa themino?odzhi wo no ?i thomaho.
﻿
﻿7.2	?IGA ?A VHUVHILI (2005)
﻿
﻿Tshifhinga ndi tshone tshithu tsha ndeme kha mushumo wa dzisenthara. Nga 2005 mushumo u ?o fanela u tshimbila nga u ?avhanya u itela u:
﻿
﻿* Engedza tshomedzo dza dziLRDC uri dzi swikele ?ho?ea dza thandela sa zwo tendelwaho nga DAC na PanSALB.
﻿* ?o?a masheleni a ndambedzo na thikhedzo u itela u alusa thandela dza vhu?we vhupo kha mavun?u. 
﻿* Bveledza databeisi khulwane kha mushumo wa u ?avhanyisa/bveledza. Hei databeisi i?o itwa uri i swikelelwe na nga vha?we vhashumisani vha fanaho na mihasho ya muvhuso, vharangaphan?a vha zwitshavha, dzi NGO na zwi?we zwiimiswa. Hu khou lavhelelwa uri hei databeisi i ?o vha na ndeme kha dzi?we ?ho?isiso, u thomiwa ha thandela ntswa na n?isedzo ya data yo teaho ine pho?isi dzi re na n?ivho dzapo na, dza lushaka dza nga bveledzwa. 
﻿
﻿7.3	?IGA ?A VHURARU (2006 NA U YA PHAN?A)
﻿
﻿Nga tshomedzo dzo ?anganyiswaho na vhukoni vhu re hone, mishumo i nga itwa nga u ?avhanya nahone zwavhu?i. hezwi zwi amba: 
﻿
﻿* U engedza nyito na thandela kha vhupo ha mahayani. Hezwi zwi ?o ?o?a u vhumbiwa ha senthara-?hukhu dzine thandela dza vhu?we vhupo dza nga thomiwa na u tshimbidzwa. 
﻿* U itela u langula na u tshimbidza senthara dzenedzi, Senthara khulwane dzo khou fanela u aluswa/ u khwa?hiswa. Lushaka na vhuhulwane ha u aluswa honoho zwi ?o bva vha hone tshifhinga tshi tshi khou ?i ya, nahone zwi ?o bva kha mvelelo dza ?ho?isiso, u tshimbila zwavhu?i ha thandela na thendelo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na vhashumisani nawo kha mavun?u. 
﻿
﻿8.	MUGAGANYAGWAMA
﻿
﻿Mutengo wo anganyiwaho wa Senthara nthihi wo vhewa u ya nga vhashumi, tshomedzo na mutengo wa thandela:
﻿Tshite?wa
?waha wa 1
?waha wa 2
﻿Wo gonya nga 10% kha ?waha wa vhu1
?waha wa 3
﻿Wo gonya nga 10% kha ?waha wa vhu 2




Vhashumi
1,752,000.00
1,927,200.00
2,119,920.00
Mulangi
402,000.00
442,200.00
486,420.00
Mu?waleli/Mabalane wa Vhulangi
50,000.00
55,000.00
60,500.00
Coordinators x5 @ R150?000
750,000.00
825,000.00
907,500.00
Vha?o?isisi x 5 @ R70 000
350,000.00
385,000.00
423,500.00
Vha?o?isisi vhane vha bvela nn?a (mbadelo nga awara)
200,000.00
220,000.00
242,000.00
Tshomedzo
307,000.00
337,700.00
371,470.00
Dziofisi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Dzikhomphiyutha
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Mutshini wa u gan?isa
6,000.00
6,600.00
7,260.00
Mutshini wa u fekisa
3,000.00
3,300.00
3,630.00
Fanitshara dza ofisi
26,000.00
28,600.00
31,460.00
Mitengo ya u thimbidza
10,000.00
11,000.00
12,100.00
Mutshini wa u kopa
24,000.00
26,400.00
29,040.00
Zwa u ?walela na u ?wala
8,000.00
8,800.00
9,680.00
Zwishumiswa zwa u rekhoda
30,000.00
33,000.00
36,300.00
Dzithandela
500,000.00
550,000.00
605,000.00
U alusa luambo na mveledziso ya themino?odzhi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
?ho?isiso na Databeisi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
U ?wala na u An?adza
100,000.00
110,000.00
121,000.00
MIZIAMU ya Vhufa na Luambo
100,000.00
110,000.00
121,000.00
U swikelela tshitshavha
100,000.00
110,000.00
121,000.00


?
?
?HANGANYELO
2,559,000.00
2,814,900.00
3,096,390.00

﻿9.	MAIPFI A U PENDELA
﻿
﻿U thomiwa ha dziLRDC hu ?o vha ha ndeme kha u swikelela ndivho dza mulayotewa dza u bveledza ndivho dza u lingana ha nyambo Afurika Tshipembe. Nga u ?iimisela u shandukisa tshiimo tsha matshilisano tsha nyambo dza zwitshavha zwe zwa vha zwo thudzelwa kule nga n?ila ine dza ?o sala dzi tshi vho lingana ha Tshiisimane na Tshivhuru kana dzi?we nyambo dzi ?ivheaho u mona na ?ifhasi. Dzisenthara dza ?ho?isiso na Mveledziso ya Luambo sa zwo sumbedzwaho afho n?ha dzi ?o vha tshisima tshihulwane tsha u ?ea maan?a.
﻿
﻿
﻿
﻿1
﻿
﻿
