
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MUHASHO WA SAINTSI NA THEKINOLODZHI
﻿(SISITEME YA SAINTSI NA THEKHINOLODZHI)
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿?IRAFUTHI YA PHOLISI
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿		?hafhamuhwe 2004
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿	                                             ZWI RE NGOMU
﻿
﻿MANWELEDZO A NDEME??????????????????????? 7
﻿1.	Marangaphan?a?????????????????????????. 7
﻿1.1	U tendela mvelele ya Afurika kha ?ifhasi ??????????????... 10
﻿1.2 Mvelaphan?a ya vhanekedzi vha tshumelo nga ?anga dza sialala???.. 13
﻿1.3 U shela mulenzhe nga n?ivho ya ngwaniwapo kha ikonomi.??????. 14
﻿1.4 U engedzedza nga sisiteme i?we ya n?ivho?????????????.. 15
﻿
﻿2.	IKS na sisiteme dza lushaka dza pfunzo na vhubveledzi????????. 18
﻿2.1 Marangaphan?a?????????????????????????... 18
﻿2.2 ?hanganelano ya IKS kha pfunzo na furemiweke ya lushaka
﻿na ndalukanyo??????????????????????????.. 19
﻿2.3  ?hanganelano ya IKS kha sisiteme ya vhubveledzi ya
﻿ya Afurika Tshipembe???????????????????????. 20
﻿2.4 ?ho?isiso ya lushaka  na tshitirathedzhi???????????????.. 21
﻿2.5 Sekhitha dza phuraivete??????????????????????. 22
﻿2.6 Vharangaphan?a vha sialala????????????????????. 22
﻿2.7 Vhafumakadzi???????????????????????????23
﻿
﻿3 Mavhusele na ndangulo??????????????????????..25
﻿3.1 Nyimela ya IKS kha mavhuso????????????????????25
﻿3.2 Furemiweke ya mulayo na ndangulo?????????????????25
﻿
﻿4.	Furemiweke ya zwivhumbeo????????????????????.26
﻿4.1 Muhumbulo wa furemiweke ya zwivhumbeo?????????????..26
﻿4.2 U vhumbiwa ha ofisi ya lushaka ya IKS???????????????...27
﻿4.3 U vhumbiwa ha khoro ya lushaka ya u eletshedza kha IKS???????.28
﻿4.4 U vhumbiwa ha tshikwama tsha IKS?????????????????29
﻿4.5 Vhushaka ha IKS na zwi?we zwivhumbeo??????????????..30
﻿4.6 Mushumo wa zwivhumbeo zwa ?ho?isiso???????????????30
﻿
﻿5. Maitele a u lambedza IKS?????????????????????..31
﻿
﻿6. Pholisi na furemiweke ya u langula mulayo kha ifhasi na kha
﻿lushaka?????????????????????????????.32
﻿6.1	?hanganelano ya pho?isi ya IKS na dzi?we pho?isi dza lushaka
﻿	na mulayo????????????????????????????.32
﻿6.2	Tsireledzo ya IKS?????????????????????????.34
﻿6.3	Zwifha?o zwa ?ifhasi zwa IPR????????????????????.36
﻿
﻿7.	U bveledzwa  ha vhashumi na u fha?a vhukoni????????.37
﻿7.1 Vhashumi wa kha IKS sa ndaka ya lushaka??????????????38
﻿7.2 Vhu?umanyi na tshitirathedzhi tsha vhubveledzi kha lushaka???????40
﻿7.3 U e?ana nga u shandula tshiimo???????????????????.41
﻿7.4 Kupfesesele kwa vhathu na u ?ivha nga IKS??????????????41
﻿
﻿8.	Mafhungo a IKS na thodisiso dza zwifhato???????????????42
﻿8.1 Dathabeisi?????????????????????????????.42
﻿8.2 Dzi?aiburari????????????????????????????..42
﻿8.3 Mimiziamu????????????????????????????...43
﻿8.4 N?ila dza orala ya IKS?.??????????????????????.43
﻿8.5 Dzi?aborathori???????????????????????????.44
﻿8.6 Senthara dza IKS?????????????????????????..45
﻿
﻿9.	Magumo????????????????????????????.?46
﻿5 
﻿
﻿MANWELEDZO A NDEME
﻿
﻿Pho?isi ya Sisiteme ya N?ivho ya Ngwaniwapo (Indigenous Knowledge Systems (IKS)) ndi furemiweke ine ya konisa u ?u?uwedza na u khwa?hisa u shela mulenzhe nga n?ivho ya kale kha mvelaphan?a ya kutshilele na ikonomi kha ?a Afurika Tshipembe. Pholisi khulwane ya IKS kha ?a Afurika Tshipembe i angaredza:
﻿* U tendelwa ha milayo ya Mvelele ya Afurika kha ?ifhasi ? ndi n?ila i re khagala hu tshi tevhelwa ?ho?ea ya u alusa n?ila yavhu?i ya vhune ha Afurika;
﻿* Maga a konadzeaho kha mvelaphan?a ya milayo ikonomi kha tshumelo ine ya nekedzwa nga vhathu vhane vha vha na n?ivho ya zwithu zwa kale na vhathu vhane vha kwamea vhane vha shuma zwenezwo, hu tshi angaredzwa mishonga ya tshikale, thekhinolodzhi, vhurereli, na nyambo dzapo;
﻿* U dzhielwa fhasi ha n?ivho ya ngwaniwapo kha ikonomi ? mushumo wa n?ivho ya ngwaniwapo kha u thola vhathu mishumoni na u bveledza lupfumo, nga vhubveledzi; na 
﻿* U ?anganelana na sisiteme dza dzi?we n?ivho, sa tsumbo n?ivho ya ngwaniwapo i shumiswa na bayothekhinolodzhi ya zwino kha zwa mishonga na dzi?we dzisekitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi.
﻿
﻿Kha u shumisa pho?isi iyi, mishumo i tevhelaho, zwivhumbeo na mbetshelwa ya vhusimamilayo zwi tea u:
﻿  
﻿* Khoro ya Ngeletshedzo nga ha Sisiteme ya N?ivho ya Ngwaniwapo, ine ya vhiga kha Minisi?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi;
﻿* Mushumo wa mvelaphan?a, une wa angaredza, ?ho?isiso ya zwa pfunzo na mvelaphan?a na vhubveledzi u ya nga IKS, 
﻿* Sisiteme ya u vhiga nga ha n?ivho ya ngwaniwapo na vhathu vhane vha vha na n?ivho ya ngwaniwapo, hune zwa tea hone, hu u itela u tsireledza pfanelo dza mulayo, na 
﻿* U aluswa ha zwivhumbeo zwa u netiweka vhukati ha vhathu vhane vha shuma zwenezwo, uri vha iswe kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi;
﻿* Vhusimalulayo vhune ha tsireledza ndaka ya vhu?ali i elanaho na n?ivho ya ngwaniwapo, ine ya tea u laulwa nga Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo;
﻿* Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS, tshine tsha ?o shuma kha u vhulunga ndaka ya vhu?ali, hune zwa konadzea, na u shuma u nekedza ndaulo na tshumelo ya mulayo kha zwitshavha zwa vhongwaniwapo, na zwi?we zwigwada zwine zwa vha na n?ivho,     
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿MBONELAPHAN?A  NA NDIVHO DZA SISITEME YA PHOLISI YA N?DIVHO YA NGWANIWAPO YA AFURIKA TSHIPEMBE
﻿
﻿MvUlatswinga
﻿
﻿Muvhuso wa Riphabu?iki ya Afurika Tshipembe wo sumbedza u ?iimisela hawo kha u dzhiela n?ha, u alusa, mvelaphan?a, u tsireledza na u tendelwa ha IKS. Pho?isi iyi yo bveledzwa nga vhukwamani ho ?an?avhuwaho, tsumbedzo dza pfunzo, nyambedzano na u shela mulenzhe nga vhunzhi ha vhathu vhane vha thusedza. U shela mulenzhe ha vhathu vhane vha shuma zwenezwo na vhane vha vha na ndivho ya ngwaniwapo (Indigenous Knowledge (IK)) ndi zwa ndeme nga maan?a. I ?u?uwedzwa nga milayo yo ?ifhasi ya pfanelo dza vhathu na u angaredza kutshilele kwa Afurika u fana na ubuntu na batho-pele. Kutshilele uku kwo ?u?uwedza nndwa na tshi?alula nahone zwi tea u bvela phan?a kha u vhofholola sisiteme ya n?ivho yashu kha u sasaladza na u thivhela.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA U THOMA
﻿
﻿1.	MARANGAPHAN?A
﻿
﻿Sisiteme ya n?ivho ya sialala yo bveledzwaho na u vhulungwa i tshi bva kha vhongwaniwapo vha ?a Afurika Tshipembe i sumbedza vhutshilo ha lutendo lwa tshipi?a tshihulwane tsha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. N?ivho iyi ya sialala i wanala kha masia a kwamaho vhu?ambo ha mvelele na vhurereli u swika kha maitele a zwa vhulimi na u dzhenelela kha zwa mutakalo. ?N?ivho ya Ngwaniwapo? (IK) i anzela u shumiswa nga ndila i fanaho na n?ivho ya ?sialala? na ?yapo? kha u fhambanya mvelephan?a ya n?ivho nga ngomu kha tshitshavha tsha vhongwaniwapo i bvaho kha sisiteme ya n?ivho ya ??ifhasi? yo bveledzwaho nga dziyunivesithi, senthara dza ?ho?isiso dza muvhuso na dziindasitiri dza phuraivete, dzine tshi?we tshifhinga dza vhidzwa nga n?ila i si yone sa sisiteme ya n?ivho ya  ?Vhukovhela?.
﻿
﻿Nga fhasi ha tshi?alula, Sisiteme ya N?ivho ya Ngwaniwapo (IKS) kha ?a Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na vhathu vhane vha shuma nga fhasi ha sisiteme yeneyo, zwo dzhielwa fhasi, zwo tsikeledzwa, na u nyadziwa. Hezwi zwo vha na mvelelo dzi si dzavhu?i kha mvelaphan?a ya ikonomi ya Afurika Tshipembe na tshitshavha, zwe zwa ita uri hu si vhe na kutshilele kwavhu?i, mvelele na mvelaphan?a ya ikonomi kha vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe.  Kha maga o?he a vhuimo ha ikonomi ya khutshilele na vhutshilo ha vhathu, na u bu?a na zwigwada zwo?he zwa mi?waha, vhuimo ha ?ivhazwakale na mbeu dzo?he, vhongwaniwapo a vha dzhielwi n?ha. Zwithu zwi si zwavhu?i zwine vha ?angana nazwo zwi a kona u engedzedza na u ita uri hu vhe na u sa e?ana vhukati ha vhongwaniwapo na dzi?we sekhitha dza tshitshavha kha mi?waha i tevhelaho, nga nn?a ha musi hu tshi nga dzhiiwa maga mahulwane zwa zwino kha a u tandulula u bvela phan?a ha u sa e?ana, hu sa khou sedziwa sisiteme ya n?ivho ya zwitshavha zwa vhongwaniwapo na n?ivho ya tshipentshela ya sialala vhukati ha dzi?anga na n?ivho ya tshipentshela ya sialala ine ya vha na vhafumakadzi kha zwitshavha sa tsumbo.
﻿
﻿U ?anganya na u pembelela sisiteme ya n?ivho ya Afurika Tshipembe a si n?ila fhedzi ya u tandulula zwithu zwo khakheaho. Zwi nga thusa uri hu vhe na n?ila ntswa ya ?ho?isiso na mimapa ya vhuluvhi, hu tshi angaredzwa na u pfumisa ine ra vha nayo zwa zwino.  U sendela tsini na dzisentshari dza u tsikeledzwa, hu na lupfumo lu sa hanedzeiho lwa IK lwe lwa kona u tshila nahone kha vh?we vhuimo, lwa kona u aluwa nga fhasi ha tsireledzo ya tshitshavha tsha Afurika na vhadzulapo.  Vhunzhi ha IK ye ya kona u tshila yo shandula na u ita uri hu vhe na u kuhumbulele kwa Afurika kha zwithu zwi ngaho sa vhutsila, muzika, vhurereli na theolodzhi, mavhusele, vhulamukanyi, mutakalo na vhulimi. Vhune na vhune ha mvelele, hu tshi angaredzwa sisiteme dza zwine vhathu vha tenda khazwo, zwo dzula zwo khwa?ha na u vha na maan?a nga u dovhololwa ha maitele a u sedzuluswa ha IK, nga nn?a ha vhupo ho vhifhaho ha po?itiki vhune ha vha na vhukolonializimu na tshi?alula. Tshifhinga tshinzhi vhafumakadzi vho vha vhone vhathu vhane vha vha na n?ivho ya zwivhumbeo izwi.
﻿
﻿Gundo ?a demokirasi kha tshi?alula zwi ri fha khaedu ya u vhumba fureimiweke ya lushaka ya u bvelaphan?a ha mvelaphan?a ya sisiteme dza n?ivho.  Furemiweke iyi i ?o ita uri vhathu vha kone u vhona vhukoni havho ho fhelelelaho kha tshitshavha, na u vhumba buloko ya ndeme ya u fha?a kha u bvelaphan?a ha n?ivho dzo?he dza lushaka na zwe zwa lavhelelwa. Pho?isi khulwane ine ya langula IKS kha muhumbulo wa ?a Afurika Tshipembe i angaredza:
﻿* U tendelwa ha mvelele ya Afurika kha ?ifhasi ? n?ila i re khagala ya u bveledza n?ila i pfalaho ya vhune ha Afurika;
﻿* Maga a u tou ita kha u bveledza zwithu zwa ndeme kha ikonomi kha tshumelo yo nekedzwaho nga n?ivho ya vhathu vhane vha vha na n?ivho ya ngwaniwapo na vhathu vhane vha shuma zwenezwo hu tshi angaredzwa, mishonga ya sialala, thekhinolodzhi, vhurereli na nyambo dza vhongwaniwapo;
﻿* Tshithu tshine tsha khou khwa?hisa n?ivho ya nganiwapo ya ikonomi ? mushumo wa n?ivho ya vhongwaniwapo kha u shumiswa ha lupfumo nga vhubveledzi; na 
﻿* U ?anganelana na sisiteme dza n?ivho, sa tsumbo ndivho ya ngwaniwapo i shumiswa yo ?angana na thekhinolodzhi ya tshizwino-zwino ya bayothekhinolodzhi kha zwa mishonga na dzi?we sekhitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi.
﻿
﻿
﻿Pho?isi iyi i kwama Mihasho ya Muvhuso yo vhalaho, ye ya kwamiwa nga ha vhu?ifhinduleli ha kushumele uri hu vhe na u shuma zwavhu?i kha u bveledza dzipho?isi na dzimbekanyamishumo kha dzisekitha dzo fhambanaho. Tshivhalo tsha n?ila dzo thomiwaho nga dzisekhitha dzo fhambanaho (kha Muhasho wa Mutakalo, sa tsumbo, kana u ya nga IKS, kha NRF) dzo no ?i thomiwa.  ?ho?ea ya furemiweke ya pho?isi ine ya angaredza yo themendelwa nahone maga a u i shumisa a n?ilani nga kha Komiti ya Vhukati ha Muhasho ine ya rangwa phan?a nga DST.
﻿
﻿Pho?isi iyi, ngauralo, i bvela phan?a yo ?itika nga uri sisiteme dza n?ivho ya ngwaniwapo, u ya nga ?ho?ea ya maitele a ?u tanganela?.  N?ila dza u tikedza na u thusa kha dzi?we dzisekhitha dzi khou bveledzwa nahone dzi tea u sumbedza tshifanyiso tsho ?alaho tsha IKS ya vhupo ha Afurika Tshipembe. 
﻿
﻿Pho?isi ya luambo lwa lushaka zwa zwino i hone nahone mulayo u khou talatadziwa.  U aluswa na u kopiwa ha muzika wa ngwaniwapo na dzifomo dza vhutsila zwi kha ?i sumbedza mushumo une wa khou itiwa. Mulayo wa Vhathu vhane vha khou ita zwa vhu?anga ha tshirema wo itiwa nahone u khou amba uri hu tea u thomiwa tshivhumbeo tsha u langula tshine tsha ?ivhea sa Khoro ya Vhathu vha itaho zwa Vhu?anga, ine ya ?o languala nyito dza ?anga dza tshirema dza Afurika Tshipembe dzi swikaho  200 000.
﻿
﻿Zwi tou vha khagala zwauri zwi nga si konadzee u ya nga fureimiweke ya pho?isi kha u bula zwine zwa tea u itiwa nga vhu?alo kha vhathu vhane vha ita pho?isi kha dzisekhitha dzine dza vha na zwivhumbeo zwi sa faniho na zwa hu?we fhethu. Naho zwo ralo, zwi ?o vha zwa ndeme u vhumba mishumo yo vhalaho ine ya ?o sumbedza kushumele kwa IKS kha ?a Afurika Tshipembe. 
﻿
﻿Tshipi?a itshi tsha ndeme tsha fureimiweke ya pho?isi tshi ?o?a u bveledza dzipulatifomo kha ?a Afurika Tshipembe dza u khwa?hisa, u alusa na u bveledza nyambedzano nga ha IKS, na u vhumba muhumbulo wa tshitshavha u mona na vhathu vho vhalaho vhane vha shuma mushumo uyu. Zwi ?o vha zwa ndeme uri hu vhumbiwe mishumo yo vhalaho miswa u tikedza kushumele kwa IKS kha ?a Afurika Tshipembe:
﻿
﻿*	Ngeletshedzo ya vhuimo ha n?ha kha Muvhuso nga mafhungo a IKS ine ya vhiga kha Minisi?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi;
﻿*	Mishumo ya mvelaphan?a ya IKS, hu tshi angaredzwa badelo dza tshikolo, mvelaphan?a dza ?ho?isiso, u vhulungwa ha sisiteme ya u ita muvhigo nga n?ivho ya ngwaniwapo na u aluswa ha zwivhumbeo zwa netiweke vhukati ha vhathu vhane vha shuma nazwo, zwine zwa ?o iswa kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi;
﻿*	Vhungomu ha Vhusimamilayo na ndangulo ya u tsireledza ndaka ya vhukoni ine ya elana na n?ivho ya ngwaniwapo zwi tea u langulwa nga Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo;
﻿*	Zhendedzi ?ine ?a thusa, nga maan?a nga n?ila ya u fhulufhedzea, kha u thusa tshitshavha kha u wana, u tsireledza na u an?adza malamba ane a bva kha vhathu vhane vha vha na ndaka ya vhu?ali na dzi?we pfanelo dza tshitshavha kha N?ivho ya Ngwaniwapo. Kha ma?we masia, vhadzulapo kana zwitshavha zwi nga nanga u thoma tshikwama tshavho kha ndivho iyi, hune ha vha na mbuelo dzi kombetshedzeho ngauralo.
﻿
﻿Tshithu tsha ndeme kha pho?isi iyi tshi ?o vha u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhoda kha IK. Naho hu uri Afurika Tshipembe i ?o?a uri hu vhe na IK kha zwivhumebo zwa muvhuso kana maga a u vhulunga n?ila ya u tsireledza, sisiteme ya u rekhoda ndi ya ndeme.
﻿
﻿1.1 U TENDELA MVELELE YA AFURIKA KHA ?IFHASI
﻿
﻿Hu na ?ho?ea i re khagala ya u themendela na u tsireledza n?ivho ya ngwaniwapo na IKS kha ?a Afurika Tshipembe hu tshi itelwa mvelele. Vhuimo huvhili vhu re hone vhu thivhela u vhonala uho. Vhuimo ha u thoma ho ?o wela kha ?ivhazwakale ya po?itiki ya ?a Afurika Tshipembe na u ?itika nga u tsikeledzwa ha pfanelo dza vhathu nga kha mirafho na mvelele. Zwivhumbeo zwa n?ivho zwo vhumbiwaho nga tshifhinga tshenetsho na nga murahu zwi kha ?i vha kha mushumo wa u shandulwa uri zwi kone u ?isa u ?ibvisela khagala nga vhavhu?ali vha Afurika.  Vhuimo ha vhuvhili vhu bva kha u tshimbidzwa ha ?ifhasi na zwibveledzwa zwine zwa bva kha sisiteme dza n?ivho ya ngwaniwapo kha ?ifhasi ?othe.
﻿
﻿Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u tea u nekedza vhurangaphan?a ho ?alifhaho u ya nga ?ho?ea idzi dzo?he. 
﻿
﻿1.1.1 		U vhuedzedza ngonani
﻿
﻿Afurika Tshipembe ?i dzhiela n?ha mbofholowo ya?o na vhu?ilangi u bva kha sentshari dza u tsikeledzwa dze dza vha dzo livhiswa kha u dzhia zwishumiswa zwa vhongwaniwapo. Ndi kha muhumbulo wonoyu hune maitele a mbofholowo ya lushaka a itiwa hu na mbonelaphan?a ?o ?itikaho nga milayo ya Mulayotewa na zwithu zwa ndeme kha demokirasi. Vhukati ha izwi hu na tshirunzi tsha muthu, u swikelelwa ha u lingana, u bveledzwa phan?a ha pfanelo dza vhathu na mbofholowo, na u bveledzwa phan?a ha vhulamukanyi kha kutshilele, u sa vha hone ha khethano nga muvhalo na nga mbeu.  Mihumbulo ya vhulamukanyi kha kuthsilele na u e?ana nga  fhasi ha mulayotewa wa Afurika Tshipembe a zwi tou vha zwone zwithu zwa ndeme fhedzi, zwi tevhelwa nga u ?iimisela kha u dzhia maga a u vhuedzedza ngonani, nga u angaredza na nga nga n?ila ya tshipentshela. Ndi zwa ndeme u ?ivha na u shumisa pho?isi sa zwishumiswa zwa u ita uri hu vhe na mbetshelwa ya Mulayotewa u ya nga pfanelo idzi.
﻿
﻿Tshipi?a tsha 185 tsha Mulayotewa tshi amba zwauri hu thomiwe Khomishini ya u Aluswa na u Tsireledza Pfanelo dza Mvelele, Vhurereli na Dzinyambo. Mulayo ya hone une wa fha maan?a Khomishini wo sainiwa nga 2002. I?we ya n?ivho khulwane dza Khomishini ndi ?u alusa u ?honifhiwa ha pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo.?  Khomishini i dovha hafhu ya vha na maan?a a u ?langula, u sedzulusa, u ?o?isisa, u funza, u eletshedza, na u vhiga nga ha mafhungo ane a kwama pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo?. Zwi tou vha khagala uri mura?o une wa alusa kana u eletshedza nga ha IKS u ?o ?o?a tshumisano yavhu?i na Khomishini.  Pho?isi iyi i ?o?a u bveledza phan?a mushumo wa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa ikonomi, kutshilele na pfanelo dza mvelele na mbofholowo. 
﻿
﻿1.1.2		Gulobalaizesheni
﻿
﻿Kha u vhuelela ha Afurika Tshipembe kha ?lfhasi, hu na zwivhuya na dzikhaedu kha ndangulo ya IKS.  U vha hone ha Afurika Tshipembe kha tshiimo tsha zwino kha sisiteme ya po?itiki kha tshikalo tsha ?ifhasi a si zwine zwa si vhe na thaidzo lini, sa izwi ipfi ?a guloba?aizesheni ?one ?ine ?i na mu?a?isano.
﻿
﻿Kha muhumbulo wa zwa ikonomi, guloba?aizesheni zwi amba u ?an?avhuwa na u dzhenelela tsho?he ha vhuvhambadzi ha ?ifhasi, masheleni na mafhungo kha makete wo ?anganelanaho muthihi nga u angaredza. Mvelelo dza maitele aya ndi u fhungudzwa ha zwithithisi zwa u angaredza, u aluswa ha u pha?aladzwa ha masheleni na u fhiriselwa ha thekhinolodzhi kha vha?we. Mvelelo dza guloba?aizesheni kha mashango na zwine zwa bveledza zwone zwi tshi kwama vhukoni hao ha u vhumba milayo. Muhumbulo une wa khou aluwa ndi wa uri ??ho?ea ya mbofholowo, u fhungudza ndangulo ya muvhuso kha ikonomi na u phuraivethaiza? zwi livhisa kha u dzinginya u dzhenelela ha muvhuso kha vhutshilo ha lushaka. 
﻿
﻿Zwine zwa nga bvelela kha mvelelo zwi elana na u ?angana nahone tshifhinga tshinzhi u vhetshelwa mihumbulo yo fhambanaho na milayo u itela mvelelo yo ?anganelanaho ya ?ifhasi ?othe kha ?dzhango?. Zwithu zwa ndeme kha maitele aya ndi u ?anganelana ha ikonomi, nyan?adzo ya mafhungo na zwi?we zwithu zwa thekhinolodzhi ya tshi zwino-zwino ine sa tsumbo, ya anzela u an?adza u thomiwa ha maitele a mvelele yo ?anganelanaho ine ya sumbedzwa musi hu tshi ?iwa zwi?iwa, u imba, u tshina, u amba, u ?wala, na zwi?we kha dzhango ?o?he.
﻿
﻿Tshithu tshine tsha sumbedza mvelelo ya ndeme ya guloba?aizesheni ndi u ?avhanya u fhungudzea ha u ?angana ha nyambo u bu?a na ?ifhasi. Hu khou anganyelwa uri hu na nyambo dza 5000 u swika kha 7000 dzine dza vha hone, dzine khadzo dza 100 dzi khou ngalangala ?waha mu?we na mu?we. Henefha kha 2500 wa nyambo dzo salaho dzine dza khou ambiwa zwa zwino dzi khomboni, tshafumi tsha 32 wadzo ndi dza Afurika. Guloba?aizesheni yo sumbedzwa sa tshone tshithu tshihulwane tshi itaho uri hu vhe na u ngalangala uhu. 
﻿
﻿Zwitshavha zwo shushedzwaho u mona na ?ifhasi zwo nyanyulea nga mukumbululo wa mvelele yazwo nga n?ila dzo fhambanaho.  I?we n?ila ya u nyanyulea uhu ndi ya nyaluwo ya ?ifhasi ya IK ye ya ?u?uwedza uri hu vhe na u nyan?ano nthihi bva kha muhumbulo wa pfanelo dza vhathu. Tsumbo dza pfano idzo1 dzi angaredza Guvhangano ?a Bayodaivesithi na Pulane ya u Shuma yo dzhiwaho kha Samithi ya ?ifhasi ya Mvelaphan?a i sa Gumi ngei Johnanesburg. I?we n?ila yo vha ya u tenda uri vhongwaniwapo vha ?ifhasi vha na pfanelo ya u ?ihudza nahone kha u sumbedza pfanelo iyo, vha tea u dzhielwa n?ha sa vhane vha mvelele yavho na ndaka ya vhu?ali, sa tsumbo sa zwine zwa wanala kha Mulevho wa Mataatua wa 1993.  Zwo?he Mvusuludzo ya Afurika na NEPAD (kha ?i?walo ?a u wanala hazwo) zwo sumbedza n?ivho ya vhongwaniwapo sa yone ya ndeme kha dzhango.
﻿
﻿U ombedzela hu ?o vhewa kha u alusa vhu?umani ha ?ifhasi kha IKS u bva kha muhumbulo wa u kovhekana maitele avhu?i na u ?iimisela kha n?ivho dzo ?oweleaho na vhashumisani vhane zwine vha zwi takalela zwa fana na zwashu.
﻿
﻿1.2	   Mvelaphan?a ya Vhanekedzi vha Tshumelo nga ?anga dza Sialala
﻿
﻿U ya nga Tshitirathedzhi tsha Mishonga ya Sialala ya Dzangano ya ?ifhasi ?a Mutakalo (World Health Organisation (WHO)), ?Mishonga ya Sialala i shumiswa nga maan?a, kha sisiteme ine ya khou aluwa ine ya vha na ndeme kha ikonomi?.  Kha ?a Afurika, u swika henefha kha 80% wa vhadzulapo vha shumisa mishonga ya sialala u ?ithusa kha u swikelela ?ho?ea dzavho dza mutakalo. Kha ?a Asia na Latin Amerika, vhadzulapo vha bvela phan?a na u humisa mishonga ya sialala zwi tshi khou itiswa nga vhuimo ha ?ivhazwakale na mvelele ine vha tenda khayo. Ngei China, mishonga ya sialala i swika henefha kha 40% kha tshumelo ya mutakalo.
﻿
﻿Kha mashango ane a khou bvela phan?a, u swika nga maan ?a ha mishonga ya sialala zwi itiswa nga u wanala hayo na u kona u rengea. Ngei Unganda, sa tsumbo, reshio ya vhathu vhane vha shumisa mishonga ys sialala kha vhadzulapo tshi vhukati ha 1:200 na 1:400. Hezwi zwi fhambana na u vha hone ha vhathu vhane vha shumisa mishonga, vhane reshio yavho ya vha 1: 20 000 kana ya vha fhasi. Naho zwo ralo, u pha?aladzwa ha vhathu vhenevho hu nga fhambana, hune vhunzhi havho vha wanala dzi?oroboni kana kha vhupo ha ?oroboni, ngauralo,  zwi a kon?ela vhathu vha vhupo hu si ha ?oroboni uri vha i swikelele.  Mishonga ya sialala tshi?we tshifhinga ndi yone ine ya kona u swikelelwa kha ?ifhasi.
﻿
﻿U ya nga WHO, mafhungo a ndeme ane a kwama vhathu vhane vha shumisa mishonga ya sialala a wela nga fhasi ha zwigwada zwina:
﻿*	Pholisi ya lushaka na furemiweke ya ndangulo ? i na ndeme kha u nekedza nga u angaredza; 
﻿*	Tsireledzo, u shuma zwavhu?i ? i na ndeme kha u isa phan?a na u langula dzilafho ?a mishonga ya sialala;
﻿*	U swikelela ? u ita uri mishonga ya sialala i wanale na u rengea: na
﻿*	Mashumisele ? u ita uri i vhe yavhu?i na u vhulunga tshelede.
﻿
﻿Kha u dzhiele n?ha ndeme ya mushumo wa mishonga ya sialala kha ?a Afurika Tshipembe, Muhasho wa Mutakalo wo ?irafutha Mulayotibe wa Vhathu vhane vha Shumisa mishonga ya Sialala (Traditional Health Practitioners Bill). Mulayotibe uyu u tandulula zwigwada zwo buliwaho afho n?ha na u themendela u thomiwa ha tshivhumbeo tsha u langula. 
﻿
﻿Hu na ?ho?ea ya u khwa?hisedza mushumo wa ?ho?isiso na Mvelaphan?a kha sia i?i, nga maan?a zwi tshi ya kha u rekhoda na u tikedza ?anga dza sialala kha u tsireledzea na u swikelelea, vhukati ha zwi?we.
﻿
﻿1.3	  U shela mulenzhe nga N?ivho ya Ngwaniwapo kha ikonomi
﻿
﻿Tshi?we tshifhinga hu ambiwa zwauri u sa vha hone ha vhubveledzi kha IKS zwi amba zwauri n?ivho i ?i sala i mutheo nahone i nga si bveledze nyaluwo nnzhi ya ikonomi. ?halutshedzo ya lushaka lwa IKS ndi u sa vha hone ha matshimbidzele na ndambedzo dza u kovhekana n?ivho nga ngomu kha IKS2. Kha sekhitha ya malamba a fhasi ya vhulimi, vhabveledzi vho ?fhambana,? nga u sa vha hone ha ndambedzo ya muvhuso na tsireledzo kha u ita uri n?ivho yavho i ?ivhee. Kha sekhitha ya malamba a n?ha, hu na ?tshiphiri?. Nga u angaredza, mashango a Afurika ha na pho?isi dza u lambedza dzine dza thusa uri hu vhe na ?u bvela phan?a na vhubveledzi? kha IKS. Zwivhumbeo zwa Sialala zwi sumbedza zwi so ngo lulamiswa kha hezwi. Ngauralo, nyaluwo ya IKS i sala i ya fhasi, i tshi khou khwa?hisa muhumbulo u si wone wa IK sa u si na nyaluwo. Mvelelo ya u vhumbiwa ha ndambedzo ya matshimbidzele i tea u vha tshanduko ya pho?isi ya IKS kha ?a Afurika Tshipembe.
﻿
﻿Naho zwo ralo, nga nn?a ha u sa vha hone ha ndambedzo ya dzudzanywaho, nga maan?a kha mishonga ya sialala na vhulimi ha sialala, zwine zwa sumbedza nyito ya ndeme kha ?a Afurika Tshipembe, n?ivho ya ngwaniwapo i kha ?i vha na mushumo wa ndeme kha u bveledza phan?a vhutshilo ha vhunzhi ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Hu na muhumbulo, tshi?we tshifhinga une wa ?a?isaniwa ngawo, wa uri vhulimi ndi u kon?elela ekholodzhi na sisiteme ya vhubveledzi ha zwili?wa ye ya sumbedza u bvela phan?a kha tshifhinga tshilapfu. U shumisa zwavhu?i tsireledzo ya zwibveledzwa nga u ?i dowedza vhupo honoho. Tsireledzo ya zwili?wa i khwa?hisedzwa nga u sa bvela phan?a ha sisiteme i kon?aho ine ya kwama zwithu zwi ngaho sa zwi?iwa zwo fhambanaho, zwi?iwa zwo pha?aladzwaho zwavhu?i, zwishumiswa zwo fhambanaho, u lugisela fhethu ha u lima, na fhethu ho lindelaho u ?avhiwa zwi?iwa, hu tshi angaredzwa na u kovhekana zwi?iwa na mishumo.  Maitela aya a anzela u vha avhu?i kha vhuimo hapo nahone o tea kha u u dzhia khaedu. 
﻿
﻿Kha ?a Afurika Tshipembe, Sisiteme dza N?ivho ya Ngwaniwapo i na vhane nahone nekedza tshumelo kha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi n?ha kale vhe vha ?owela u sa vha na mishumo.  Ngauralo hu tea u dzhielwa n?ha mushumo wa IKS we wa livhiswa kha u ita uri hu vhe na u tholiwa ha vhathu mishumoni.  Mbekanyamushumo yo dzinginywaho ya IKS yo livhiswaho kha u tholiwa ha vhathu mishumoni i ?o tikedza kana ya dzula i kha Mbekanyamushumo ya Muvhuso yo Livhiswaho kha Tshitshavha ine ya khou itiwa nga Muvhuso.  Heyi i ?o vha i?we ya dzithandela dze dza livhiswa kha u shumisa IKS kha u fhungudza vhushai.
﻿
﻿Kha u bveledza vhukoni ha IKS, ri tea u dzhiela n?ha zwithu zwa ndeme zwiraru:
﻿*	U vhumbiwa ha maitele a ndambedzo kha u alusa vhubveledzi ha IKS;
﻿*	U aluswa ha IKS kha muhumbulo wa mvelaphan?a i sa gumi: na
﻿*	U aluswa ha IKS sa tshibveledzi tsha mishumo.
﻿
﻿1.4	  U engedzedza nga sisiteme i?we ya ndivho
﻿
﻿U engedzedza nga i?we sisiteme ya n?ivho zwi fha tshifhinga tsha u sasaladza zwibveledzwa zwiswa na tshumelo dzine dza nga si dzhielwe fhasi. Vhuvhambadzi ha ?ifhasi kha zwishumiswa zwa ndeme hu kwama vhuimo ha ikonomi ha n?ha zwa zwino. U rengiswa ha zwidzidzivhadzi zwo livhiswaho kha mishonga ya sialala zwi zwo?he zwi swika kha US$ 32 billion nga ?waha.  Ho anganywa zwauri nga u kwamana na vhongwaniwapo, hu nga vha na nyaluwo kha reshio ya bayophurosipekithasi  kha dzitsengo u bva kha nthihi kha 10,000 u swika kha nthihi kha mbili, na uri n?ivho ya ?sialala? i engedzedza zwavhu?i u sedzulusa zwimela zwine zwa nga shumiswa kha mishonga nga henefha u swika kha 400 kha tshafumi.3  Ha sa vha na u shela mulenzhe ha n?ivho ya vhongwaniwapo, vhunzhi ha zwibveledzwa zwa mishonga zwa ndeme zwine zwa shumiswa namusi, zwi nga si vhe hone.  Phan?a ha 1992, N?ivho ya Ngwaniwapo na zwishumiswa zwo vha zwi tshi vhonala sa ifa ?a mupo. Ho vha hu si na milayo ya ?ifhasi (nahone kha mashango manzhi nga vhuphara) ine ya languaa u swikelelwa kha zwishumiswa zwa ndeme.   U bva kha muhumbulo wa mu?a?isano wa lushaka, kha ?ifhasi ?ine ?a vha na u engedzea ha n?ivho, sisiteme dza n?ivho dzine dza si swikelelwe nga vha?we dzi fha zwivhuya zwavhu?i.  Sa shango ri nga si kone u kon?elela u sa dzhielwa n?ha ha IKS kha sia i?i.
﻿ 
﻿Lushaka lwa ndaka ya vhu?ali ha muthu mu?we na mu?we lu ita uri hu vhe na zwithu zwinzhi zwi sa pfali, musi lu tshi khou shumiswa kha vhadzulapo vha henefho.  Vha kundelwa u dzhiela n?ha zwauri zwitshavha izwi zwi na maitele o fhelelaho kha vhupo hazwo nahone a zwi koni u fhambanya zwishumiswa zwine vhutshilo hazwo ha ?itika ngazwo zwa vhonala sa ndaka ya ikonomi na kutshilele ine ya vha kule.  Ngauralo, naa muthu a nga ?alutshedza hani vhubveledzi na u vhuelwa kha vhupo ha zwitshavha, o fhiwa ?ho?ea ya sumbedza tshithu tshiswa na u vha khagala? Kha ma?we masia, hu na zwigwada zwi?uku zwine zwa wanala kha zwitshavha, zwine zwa fana na ?anga dza tshirema na vhathu vhane vha ita zwa vhutsila vhane vha khou shuma uri vha bveledze IK kha vhone vhane, u fhirisa tshitshavha nga u angaredza. Thaidzo i kon?a musi i tshi ya phan?a kha masia ane khao n?ivho ya ngwaniwapo yeneyo kana ine ya fana nayo ya shumiswa nga zwitshavha zwo fhambanaho u mona na ?ifhasi.
﻿
﻿Mafhungo aya a nga ?anganywa nga u shuma nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa pfanelo ya ndaka ya vhu?ali.  Hezwi zwi angaredza tsumbedzo dza ?ivhashango, muhumbulo wa pfanelo dzo livhiswaho kha tshitshavha na zwivhumbeo zwa sui generis zwa u tsireledza zwine zwa thusedza sisiteme ya zwino ya Ndaka ya Vhu?ali. 
﻿
﻿Mafhungo ane a elana ane a kwama sisiteme ya zwino ya maitele a Ndaka ya Vhu?ali a tea u ?waliwa fhasi. U itela u thivhela N?ivho ya Ngwaniwapo yo no ?i vhaho vhathuni uri i si dzhiiwe sa n?ivho ntswa kha ma?we mashango, ndi zwa ndeme uri hu vhe na ma?walwa o tou ?waliwaho a maitele aya. Nga n?ila iyi, tshitshavha tsha ngwaniwapo, tshi nga ita khaedu kha Ndaka ya Vhu?ali ine ya khou fhiwa ma?we maitele ane vha ?ivha e avho. ?aiburari ya Didzhithala ya N?ivho ya Sialala (The Traditional Knowledge Digital Library (TKDL)) (India) ya  Ayurveda yo thomelwa u thivhela u fhiwa vhune kha vhubveledzi vhune ha sa fhe vhune kha TK ya India, kha u vun?a luambo hu tshi angaredzwa na zwithivheli zwa tshivhumbeo, na u thomiwa ha khethekanyo ya tshi zwino-zwino, u ?o?isisa na u vusuludzwa ha zwishumiswa kha TK.  U engedzedza kha izwo, u vhumbiwa ha dziredzhisi?ara dza lushaka, ya vun?u na ya ?ifhasi kha N?ivho ya Ngwaniwapo i nga tikedza u kovhekana mbuelo kha indasitiri na vhupo ha henefho tsini, sa zwe zwa thomiwa nga India. Zwa zwino, kha ?a Afurika Tshipembe, CSIR yo swikelela pfano ya ?ivhazwakale na tshitshavha tsha San kha u kovhekana mbuelo dzi bvaho kha  tshidzidzivhadzi tsha u tsikeledza lutamo tshine tsha ?o bveledzwa tshi tshi bva kha tshimela tshine tsha pfi Hoodia. Ri ?o vhumba furemiweke ya mulayo ine ya langula pfanelo idzo uri dzi swikelelwe zwavhu?i hu na u vhuelwa u fhirisa u litsha mafhungo a tshi bva kha lufuno.
﻿
﻿Uri hu vhe na u vhulungea ha pfanelo dza n?ivho, hu tea u vha na sisiteme ya u rekhoda fhethu hune zwitshavha, tshigwada tsha vhathu vha re na vhutsila na vha?we vhane vha vha na n?ivho ya IK vha nga rekhoda n?ivho ine vha vha nayo u itela u wana thuso kha zwine vha zwi takalela kha mbuelo dza ikonomi ya matshelo na vhu?i kha kutshilele, zwo livhiswaho kha IK.
﻿
﻿Zwipi?a zwa ndeme zwa sisiteme zwine zwa ?o bveledza tshumisano vhukati ha IKS ya Afurika Tshipembe na sisiteme ya lushaka ya vhubveledzi ya Afurika Tshipembe ndi zwa:
﻿* U vhumbiwa ha furemiweke ya mulayo ya mbuelo ya u kovhekana;
﻿* U thomiwa ha sisiteme ya u rekhoda ya IK; 
﻿* Mulayo une wa ?o ita uri hu vhe na vhuimo ho fhungudzeaho ha mafhungo na Nyan?ano ya u Fhirisa Mafhungo na Matheriala u ya nga ?ho?isiso ya IK;
﻿* U aluswa ha vhu?umani ha IK na saintsi yo ?itikaho nga u zwishumiswa zwo lambedzwaho; na
﻿* U shandukiswa ha Mulayo wa Afurika Tshipembe wa Vhune u kombetshedza uri hu vhe na muano wa vhutsila.
﻿
﻿Milayo ya Vhune ya Afurika Tshipembe i tea u shandukiswa uri hu vhe na muano u re mulayoni wa u shumiswa ha IK kana u fhirisela zwishumiswa zwine zwa bva kha ngwaniwapo phan?a ha muano wa vhutsila u ya nga vhune na u ita. U kundelwa u ita muano uyo zwi ?o ita uri hu vhe na u tshinyalelwa ha tsireledzo ya vhune ha tshithu. U ya nga muhumbulo wa DST, muano uyu u nga itiwa u tshi elana na tshifhinga tsha u u tevhedza.  U engedza kha izwi, u shumiswa ha Pfano ya u Fhirisa Mafhungo na Zwishumiswa (Information and Material Transfer Agreements (ITAs and MTAs)) zwine zwa elana na vhuimo ha fhasisa hune ha ?o ?o?ea kha ?ho?isiso dzo?he kha mushumo wa IK u itela uri hu vhe na mutheo wa mbuelo ya vhumatshelo kha u kovhana hune ha vha hu si na sisiteme ya u rekhoda. 
﻿
﻿Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u ?o vha na vhu?ifhinduleli kha IKS sa izwi i tshi kwama vhubveledzi na ?anganelana na sisiteme dza i?we n?ivho hu tshi angaredzwa na ?ho?isiso, nahone Muhasho wa zwa makwevho na Mbambadzo u ?o shuma na mafhungo a ndaka ya vhu?ali kha mvelaphan?a ya IK SMME.
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 2
﻿
﻿IKS NA SISITEME DZA LUSHAKA DZA PFUNZO NA VHUBVELEDZI
﻿
﻿2.1 	MARANGAPHAN?A
﻿
﻿Vhushaka vhukati ha IKS, Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi (National System of Innovation (NSI)) na Sisiteme ya Lushaka ya Pfunzo ndi ha vhuimo ha n?ha nahone yo ?anganelanaho. IKS i nga aluwa na u bvela phan?a kha nyambedzano na u ?hanganelano na dzi?we sisiteme dza n?ivho.  A hu na na nthihi ya sisiteme idzi ine ya nga bvela phan?a nga nn?a ha musi dzo thomiwa nga fhasi ha u tsireledza na u alusa IKS.
﻿
﻿2.2	THANGANELANO YA IKS KHA PFUNZO NA FUREMIWEKE YA LUSHAKA YA NDALUKANYO 
﻿
﻿Milayo ya Mulayotewa wa demokirasi, kha?hulo ya kutshilele na u fhulufhedzea, u e?ana, u sa vha na tshi?alula zwi tshi ya nga mirafho na u sa vha na tshi?alula u ya nga mbeu, pfanelo dza vhathu na tshirunzi tsha muthu zwi sumbedza zwithu zwa ndeme zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya dzhiiswa zwone. Pho?isi kana phurophozala  ya Lushaka ya Pfunzo i khwa?hisa zwithu zwa ndeme zwi re afho n?ha nga u thoma zwithu zwa ndeme zwa vhu?ifhinduleli, mulayo, u ?honifha, tshitshavha tshi si na tshiphiri na u farelana sa zwithu zwa u engedzedza zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya bva hone.
﻿
﻿Bambiri ?itshena ?a Pfunzo na Vhugudisi (1995) ?i ?alutshedza n?ivho ya ndeme ya pfunzo ya lushaka na pho?isi ya vhugudisi sa ya ndeme ?u itela uri muthu mu?we na mu?we a dzhiele n?ha, a kone u swikelela kha pfunzo ya vhumatshelo na vhugudisi ha vhuimo havhu?i.? Khono kha vhukoni ha thekhinolodzhi i bvelaho phan?a i vhonala sa ine ya ?o?a u shandukiswa, sisiteme ya pfunzo yavhu?i. Muhumbulo uyu wo fha?iwa kha Bambiri ?itshena ?a Saintsi na Thekhinolodzhi  (1996).  Bammbiri ?itshena ?a Vhutsila, Mvelele, na Ifa (1997) ?i dzhia pfunzo sa tshipi?a tsha mvelele, na u dzhiela n?ha uri mvelele yone ine i fhiriselwa kha vha?we nga pfunzo. 
﻿
﻿Hu na phambano vhukati ha zwithu zwa ndeme zwo buliwaho afho n?ha na izwo zwine zwa langula sisiteme ya n?ivho ya ngwaniwapo, ine ya vha ya vhathu, sia ?a n?ivho na maitele a thekhinolodzhi na thekhinolodzhi dzine dza langula n?ivho.  Ngauralo ndi zwa ndeme u vhona uri pfunzo ya lushaka i shumisana na u alusa IK. Kha u bveledzwa ha Zwitatamennde Zwiswa zwa Kharikhulamu, ho vha na mushumo muhulwane kha u dzhiela n?ha u tendelwa ha mushumo wa ndeme wa IK, nga maan?a zwi tshi ya nga pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi.
﻿
﻿Muhumbulo wa akhiredithesheni na u vhona uri IK ndi ya vhukuma a wo ngo bveledzwa nga fhasi ha sisiteme ya Vhukovhela. Ndi tshipi?a tsha ndeme tsha u tandulula zwithu zwa kale na u pfumedzana hune maitele aya a dzhielwa n?ha, u tandululwa na u shandukiswa tsho?he. Ph?lisi iyi i ?o?a u thoma na u tikedza n?ila ya u thoma na u vhona uri u sedzulusa na akhiredithesheni ya IK nga u ?anganya mushumo uyu na mishumo ya zwivhumbeo zwine zwa khou wanala zwino u itela u khwa?hisa na u akhireditha n?ivho, nag maan?a Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo.
﻿
﻿IK i a shanduka, nahone tshanduko dzi vhonala sa ?ho?ea ya uri vhathu vha shanduke.  I dovha ya wana maan?a nga u dzhenelela kha vhutshilo ha vhathu.  U shandukiswa ha silabasi dza pfunzo u bva kha ngona yo ?itikaho nga ngudo u ya kha ya u tandulula thaidzo na u  isa phan?a na u sumbedza u dzhielwa n?ha ha IK. Hezwi zwi ?o ?o?a uri ngona dzo teaho dza u ?anganya n?ivho ya ngwaniwapo kha ngudo dzo fhambanaho dzi waniwe na u shumiswa.
﻿
﻿Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (National Qualifications Framework (NQF)) i angaredza mulayo wa u guda ha vhutshilo ho?he, na u dzhiela n?ha uri a si zwikolo fhedzi, magudedzi na kha zwivhumbeo hune ha nga gudiwa na u wana ndalukanyo. U akheridithiwa nga NQF na zwivhumbeo zwi kwameaho zwi nga isiwa kha zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u guda, nahone  hu tea u angaredza u khwa?hiswa ha n?ivho ye ya gudiwa na u shumiswa nga n?ila i vhonalaho kha vhupo ha ngwaniwapo; n?ivho ine ya si anzele u ambiwa nga n?ila ya orala. Hezwi zwi ?o vhumba tshishumiswa tsha pho?isi tsha u thivhela na vhune ha n?ivho (nga maan?a kha sia ?a bayodaivesithi) ya zwitshavha zwine kale na kale zwa dzhiiwa sa fhethu ha mahayani nahone hune ikonomi ya vha fhasi.
﻿
﻿2.3     ?HANGANELANO YA IKS KHA SISITEME YA VHUBVELEDZI YA AFURIKA TSHPEMBE
﻿
﻿Mbonelaphan?a ya Afurika Tshipembe ya saintsi na thekhinolodzhi ndi ya u ita uri hu vhe na mvelaphan?a ya ikonomi ya kutshilele nga ?u dzhenisa maitele a S&T yashu nga fhasi ha ndangulo khulwane ya u swikelela Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi? nahone yo buliwa kha Bammbiri ?itshena ?a Santsi na Thekhinolodzhi ?o kandiswaho nga 1996. NSI i dzhiela n?ha zwauri vhubveledzi vhu nga vha hone fhedzi kha muthu mu?we na mu?we na u bva kha zwitshavha zwa vhubveledzi nga fhasi ha vhupo vhune ha konisa u ?u?uwedza vhukoni ha u bveledza kha u tandulula dzithaidzo. Ngauralo zwivhumbeo, madzangano na dzipho?isi zwi a kombetshedzea uri zwi shumisane nga n?ila yavhu?i u itela u bveledza n?ivho ntswa na u an?adza thekhinolodzhi. Mvelelo dzine dza swikelelwa dza sisiteme ya vhubveledzi dzi ita uri hu vhe na vhutshilo havhu?i, u alusa u ?a?isana na mvelalaphan?a ya vhashumi.
﻿
﻿Lushaka lwa sisiteme ya IK lu bula zwauri hu ?o vha na ndungiselo yavhu?i ya vhubveledzi, nga ma?we maipfi, sisiteme dza IK dzo ?itika nga vhathu, nahone dzo fhambanana, dzi shumisa thekhinolodzhi ya vhubvo hu na vhu?umani ho khwa?haho. Tshivhalo tsha tsumbo dza ?ifhasi tshi hone he IK ya shela mulenzhe kha sisiteme dza vhubveledzi, sa tsumbo, Japan, India, Singapore, Malaysia na South Korea. Vhunzhi ha fhethu afha, naho zwo ralo, IK yo shuma sa i re thungo fhedzi i sisiteme ya n?ivho yo vhambelaho i saathu u ?anganywa na n?ivho khulwane.  Zwi ?o vha zwavhu?i kha IKS uri i ?anganywe na Sisiteme dza Lushaka dza Vhubveledzi.
﻿
﻿Vhubveledzi kha IKS ya ?a Afurika Tshipembe ndi maitele ane a khou bvela phan ?a u itela u shandukisa ?ho?ea dza tshitshavha na vhuimo. Mushumo wa n?ivho kana u pha?aladza thekhinolodzhi kha zwifhinga zwine zwa khou shanduka u nga ?i vha mushumo wa vhubveledzi nga wone une.  U dzhenela ha muvhuso nga maan?a ndi zwa ndeme kha u bveledza phan?a tshiimo tsha mvelaphan?a ya lushaka ya IKS. U dzhielwa n?ha ha u tshimbidza ho teaho ha sekhitha ya phuraivete kha u shela mulenzhe kha u bveledza mbuelo dza ikonomi dzi bvaho kha IK ndi zwa ndeme kha ?ivhazwakale ya Afurika Tshipembe ya khu?ano na u shengedzwa vhukati ha tshitshavha tsha ngwaniwapo muvhuso wa Tshi?alula.
﻿
﻿2.4 ?HO?ISISO YA LUSHAKA NA TSHITIRATHEDZHI TSHA MVELAPHAN?A
﻿
﻿Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha R&D tsho themendelwa nga Khabinete nga Fulwi 2002. Kha Tshitirathedzhi itshi hu na mushumo wa u bveledza ?ho?ea i re khagala ya mafhungo a IK, yo livhiswaho kha u buliwa ha ?ho?ea yo lavhelelwaho na mihumbulo. Hu dovha hafhu ha vha na ?ho?ea ya u bveledza furemiweke dzi re khagala dza n?ivho dza u khwa?hisa dzine dza ?ivhadza sisiteme ya pfunzo. 
﻿
﻿Tshivhalo tsho anganyelwaho tsha u shumiswa ha masheleni kha ?ho?ea ya lushaka na mvelaphan?a tshi swika henefha kha 0,7% wa GDP, tshine tsha e?ana na hafu i bvaho kha tshelede ya muvhuso.  U lambedzwa ha ?ho?isiso ya IK zwi ita uri hu vhe na n?ila i sa faniho na i?we ya u langula, u shumisa na u shela mulenzhe kha ?ho?isiso kha u alusa sisiteme ya lushaka ya vhubveledzi. Zwa zwino hu na mbekanyamushumo dza ndeme dzo vhalaho dza Khoro dza Saintsi, nga maanda Khoro ya ?ho?isiso ya Vhulimi, Khoro ya Saintsi na ?ho?isiso ya Indasitiri, Khoro ya ?ho?isiso ya Saintsi ya Vhathu na Khoro ya ?ho?isiso ya Mishonga. Mutheo wa Lushaka wa ?ho?isiso na yone yo thoma u ?u?ula ?ho?isiso kha sisiteme ya pfunzo ya n?ha nga u shumisa mbekanyamushumo ya R10 nga ?waha yo itelwaho n?ivho yeneyi.
﻿
﻿2.5	SEKHITHA DZA PHURAIVETE
﻿
﻿U ?anganelana vhukati ha sekhitha dza fomala na IKS a zwi athu u sedzuluswa nga maan?a. Mushumo wa sekhitha ya phuraivete kha IKS ndi wa ndeme kha masia a tevhelaho:
﻿?	U vhumbiwa ha mabindu ho ?itikaho nga tshumelo ya IK zwine zwa ita uri hu vhe na u mishumo ya tshifhinga tshilapfu kha zwitshavha zwa ngwaniwapo, hu u itela u thusa kha u fhungudza vhushai;
﻿?	U vhumbiwa ha tshumisano na zwitshavha zwa ngwaniwapo zwo livhiswaho kha zwibveledzwa zwa IK, sa tsumbo kha indasitiri dza zwa mishonga na muzika.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿2.6	VHARANPHAN?A VHA SIALA
﻿
﻿Vharangaphan?a vha siala ndi vhone vhane vha zwithu zwa ndeme zwa sialala ?a zwitshavha, zwi tshi khou ya nga ?ivhazwakale na zwine zwa wanala kha mulayotewa. U vha hone ha Vharangaphan?a vha Sialala kha maitele a mvelaphan?a ya IK ngauralo ndi zwa ndeme. Zwa vhukuma ndi zwauri a hu na maitele a mvelaphan?a ya IKS ane a ?o shuma arali zwitshavha zwa ngwaniwapo na zwa fhethu henefho na vharangaphan?a vha sialala vhavho vha sa khou shela mulenzhe tsho?he nga n?ila yo fhelelaho.  Kha vhunzhi ha mashango kha ?a Afurika Tshipembe, zwo wanala nga murahu ha u kundelwa hunzhi ha maedza a mvelaphan?a ya fhethu henefho zwauri vharangaphan?a vha sialala na mivhuso ya sialala ndi ndaka ya ndeme kha maitele a mvelaphan?a.
﻿
﻿N?ila ya kushumele yo an?aniwaho nga hayo yo kwamaho Vharangaphan?a vha Sialala na Ofisi ya Lushaka nga ha IKS i tea u thomiwa u itela uri hu vhe na vha?o?isisi uri vha kone u swikelela kha zwitshavha zwa Ngwaniwapo u ya nga mvelaphan?a i sa gumi.  U swikelela kha tshitshavha u ya nga IK zwi tea u kwama nyambedzano na zwivhumbeo zwa vharangaphan?a vha sialala.
﻿
﻿2.7	VHAFUMAKADZI
﻿
﻿Kha mi?waho yo fhiraho, ho vha na nyaluwo khulwane kha IKS na mushumo we vhafumakadzi vha u ita kha mvelaphan?a na vhune ha n?ivho. Zwi khou bvela phan?a na u dzhielwa nzhele nga vha?o?isisi na vhashumi vha fhasi, uri kha zwitshavha zwinzhi vhafumakadzi ndi vhone tshishumiswa tsha ndeme tsha vhulanguli, na uri vha na n?ivho ya ndeme ya mupo. Ma?walwa manzhi a sumbedza uri kha vhuimo ha tshanduko ya tshiha?u sa kha vhupo, nyito ya tshanduko ya ikonomi, na u dzhenelela ha muvhuso, vhafumakadzi vha ita mushumo wa ndeme kha u ita uri hu vhe na vhutshilo, u bvela phan?a ha mvelele na ndunzhendunzhe kha tshitshavha.
﻿
﻿U dzhielwa n?ha ha n?ivho ya vhafumakadzi zwi ?o livhisa kha muhumbulo wa uri vhafumakadzi vha fanela u shuma mushumo wa ndeme kha u tshea mafhungo kha u thoma sia ?a ?ho?isiso na mbekanyamishumo dza ?ho?isiso. U shela mulenzhe ha vhafumakadzi u bva mathomoni nahone kha vhuimo ho?he ndi zwa ndeme. U shela mulenzhe zwi dzhiiwa zwi tshi angaredza vhu?ifhinduleli, u fhulufhedzea na tshumisano, hu si u kwamana fhedzi kha u thusa u bveledza vhubveledzi ha nn?a nga n?ila yavhu?i. Hezwi zwi amba zwauri u fhiwa maan?a ha vhafumakadzi, vha khou fhiwa u maan?a maanzhi na maan?a a u ita tsheo kha vhutshilo havho na vhuimo vhune vha vha khaho. 
﻿
﻿U shela mulenzhe he ha itwa nga vhafumakadzi sa fhethu hune ha vhulungelwa tshipi?a tshihulwane tsha IK zwi ?o dzhielwa n?ha. Ndi zwa ndeme hafhu uri mushumo wa mutheo wa vhafumakadzi kha u bveledzwa ha zwi?iwa, mutakalo, u vhulunga ndunzhendunzhe ya mu?a na ma?we masia a IKS zwi khou dzhielwa n?ha tsho?he na u ?idina ho itiwaho kha u alusa u pfesesa havho masia aya.
﻿
﻿Hu khou humbulelwa zwauri Tshigwada tsha Afurika Tshipembe tsha u Sumbedzisa tsha Vhafumakadzi kha Saintsi na Thekhinolodzhi tshi ?o vhumba tshipi?a tsha ndeme kha Vhafumakadzi na IK.
﻿
﻿NDIMA YA 3		
﻿
﻿MAVHUSELE NA NDANGULO
﻿
﻿3.1		NYIMELE YA IKS KHA MUVHUSO 
﻿
﻿IK ndi sia ?a ndeme kha vhunzhi ha mihasho ya muvhuso. Mi?we ya mihasho iyo ndi: Vhulimi; Vhutsila na Mvelele; Saintsi na Thekhinolodzhi; Pfunzo; wa zwa Mupo na Vhuendelamashango; Mutakalo; Makwevho na Mbambadzo; Vun?u na Muvhuso Wapo; wa zwa Mavu; Ma?i na zwa Ma?aka; na wa zwa Nn?a. Mushumo wa DST wo ?i vha wa u tshimbidza vhukati ha mihasho yo fhambanaho u itela uri hu vhe na maitele a ndunzhendunzhe kha mafhungo a kwamaho IKS. Hezwi zwo itiwa nga u thomiwa ha komiti yo ?iimisaho ya IKS. Hu khou gaganywa uri komiti iyi i fhe muvhigo kha DG wa DST kha Tshigwada tsha Ikonomi tsha FOSA.  Mutevhe wa mihasho ya Muvhuso yo buliwaho afho n?ha i nga dzheniswa kha komiti sa izwi mishumo yayo kha IK i tshi vhonala zwavhu?i.
﻿
﻿3.2		FUREMIWEKE YA MULAYO NA NDANGULO
﻿
﻿N?ila khulwane dzo dzinginywaho dzine dza ?o?a mulayo kana zwivhumbeo:
﻿*	U thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS na mishumo yayo kha DST (Khethekanyo ya 4.2). 
﻿*	U thomiwa ha Khoro ya u eletshedza ya Lushaka nga ha IKS, ine ya ?o eletshedza Minisi?a (Khethekanyo ya 4.3);
﻿*	U thomiwa ha Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS tshine tsha eletshedza Minisi?a nga mafhungo ane a kwamana na Tshikwama tsha IKS na masheleni ane a kwamea (Khethekanyo ya 4.4);
﻿*	U aluswa ha mulayo une wa thivhela IK nga fhasi ha sui generis muvhuso wa ndaka ya vhu?ali une wa ?o langulwa nga DTI (Khethekanyo ya 4.5).
﻿
﻿3.3		U AKHIREDITHIWA HA VHANE VHA VHA NA IKS
﻿
﻿Hu nga ?i vha hu na zwikhala zwi re hone kha Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (NQF) kha u akhiredithiwa ha vhane vha vha vha IK. Ofisi ya Lushaka ya IKS nga fhasi ha DST ite u tandulula zwipi?a zwa IK zwine zwa sa khou wanala zwi nga ngomu kha NQF. Hu tea u itiwa nga n?ila dzo?he uri hu vhe na u tshimbidza zwavhu?i maitele a lushaka a u akhireditha na maitele a ?ifhasi. Mishumo iyi i ?o itiwa khathihi nga DST na DOE.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 4 
﻿
﻿FUREMIWEKE YA ZWIVHUMBEO
﻿
﻿4.1 MUHUMBULO WA FUREMIWEKE YA ZWIVHUMBEO
﻿
﻿U dzhiela n?ha uri IKS i ?o?a tshumisano yavhu?i na uri maga a u languala a pha?aladzwe na muvhuso, hu khou dzinginywa uri:
﻿*	 Hu thomiwe Ofisi ya Lushaka ya IKS kha DST.  Masia a ndeme a u shuma ha tshivhumbeo itsho a itea u angaredza u dzhielwa n?ha na u aluswa ha IK na sisiteme dza n?ivho: Ofisi iyi i ?o nekedza mu?waleli wa Komiti dza nga ngomu kha Mihasho.
﻿*	Khoro ya Ngeletshedzo ya Lushaka nga ha IKS i na maan?a a u eletshedza Muvhuso kha mafhungo o?he a kwamaho u dzhielwa n?ha, nyaluwo, mvelaphan?a, tsireledzo na u ?anganedzwa ha sisiteme ya n?ivho ya IK; u vhiga kha Minisi?a wa ACST na u langulwa nga DST.
﻿*	Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa kha DST sa n?ila ya u tikedza nyito dza kushumele dza mvelaphan?a ya IKS na u shumiswa ha IK nga vhane vha vha na IK;
﻿*	CIPRO i thusiwe kha u langula u ?waliswa ha n?ivho ya vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na u shandukisa mulayo wa zwino wa tsireledzo ya IK sa tsumbo u tsireledza sisiteme ya sui generis.  Milayo iyi i ?o thusa milayo ine ya vha hone ine ya langula u fhiwa pfanelo ya tshithu, vhune ha tshithu, u ita tshithu, tsumbo dza zwa ?ivhazwakale, pfanelo dza u ?avha zwimela na pfanelo dza ?waha dza u ?avha nga u fha tsireledzo vhane vha vha na IK.
﻿
﻿4.2		U VHUMBIWA HA OFISI YA LUSHAKA YA IKS
﻿
﻿Hu na ?ho?ea ya u thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS. Mishumo ya Ofisi iyi ya Lushaka ya IKS i ?o angaredza:
﻿
﻿* U nekedza zwishumiswa zwa vhathu u ya nga zwo vhonalaho zwi na ndeme;
﻿* U bveledza tshivhumbeo tsha u thoma tshine tsha elana na mishumo iyi;
﻿* U thoma matshimbidzele a mupo na vhushaka vhukati ha vhane vha vha na IK na tshitshavha tsha ?ho?isiso na vhuimo ha u langula mafhungo na u pha?aladza zwishumiswa zwine zwa kwamana na IK; 
﻿* U sedzulusa kuitele hu u itela u asesa IK na IKS na vhuimo ha u fhulufhedzea na u kovhekana nga n?ila ya u e?ana;
﻿* U vhulunga u kwamana na mi?we Mihasho ya Muvhuso, mivhuso ya nn?a, vhane vha vha na IK kha ma?we mashango, vha?ivhi vha zwa thekhiniki kha mazhendedzi a mashangoni a nn?a, na mirado ya vhadzulapo na sekhitha dza phuraivete dzine dza kwamea nga tsireledzo ya IKS;
﻿* U ?u?uwedza u lambedzwa ha dzi?aborathori dza IKS dzisenthara na vhathu vhane vha shumana nazwo kha n?ivho ya ?ho?isiso na mvelaphan?a;
﻿* U vhulunga na u pha?aladza mafhungo a IKS;
﻿* U eletshedza vhongwaniwapo / tshitshavha tsha henefho / vhathu kha mafhungo a dziphambano. Hezwi zwi ?o itiwa hu na tshumisano na vharangaphan?a vha sialala na vha?we vha kwameaho kha IKS.
﻿
﻿U ya nga u vhea sia ?a Ofisi ya Lushaka, u bveledzwa ha mushumo wayo, nyito dzi tevhelaho, hu tshi angaredzwa na zwi?we, zwi tea u dzhielwa n?ha:
﻿
﻿*	U thomiwa ha sia ?a IK na IKS la vhane vha vha na n?ivho ya ngwaniwapo, vhune havho na zwivhumbeo zwa dzangano ?a kutshilele hu tshi angaredzwa mushumo wa vhafumakadzi, na mafhungo ane a kwama u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhodiwa ha IK na IKS na redzhisi?ara yo teaho ya lushaka, rali zwi tshi konadzea.
﻿*	Khunyeledzo ya dziodithi dza maitele a mvelele ane a elana na kana a khakhisa mbetshelwa dza mulayotewa;
﻿*	U waniwa ha mafhungo a IK na IKS ane a wanala kha mbulungelo ya datha ya vhathu, zwivhumbeo zwa pfunzo na zwa ?ho?isiso na u aluswa ha u shumiswa havhu?i nga n?ila i fanaho kha IK yeneyo; na
﻿*	U ?o?isisa na u wanulusa tshaka dzo fhambanaho dza vhune ha IK hu na vhukwamani na zwitshavha zwa ngwaniwapo, u vha hone ha maitele a u tsireledza IK na IKS u ya nga maitele a mvelele na milayo i fanaho na zwitshavha; ana u thoma dzisisiteme na maitele ane a vha a ndeme kha u kona u vhonala na tsireledzo ya tshiimo tshi?we ns tshi?we tsha vhune na milayo ya u kovhekana mbuelo na maga ane a tea u tevhelwa.
﻿
﻿4.3		U VHUMBIWA HA KHORO YA LUSHAKA YA U ELETSHEDZA KHA IKS
﻿
﻿Mushumo wa Khoro ya u Eletshedza u ?o vha wa u shuma sa mura?o wa u eletshedza une wa vha na dzangalelo ?a u imelela zwivhumbeo zwi kwameaho, zwitshavha, vhane vha vha na IKS na vhathu vha shumaho zwenezwo. Muthu mu?we na mu?we ane a ?o nangiwa u tea u vha murangaphan?a kha mushumo wawe o ?iimiselaho u eletshedza muvhuso nga ha mafhungo a IKS. Khoro i ?o newa mushumo wa u ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani u ya nga mushumo wa lushaka wa IKS. 
﻿Khoro i nga:
﻿* Ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani vhune ha elana na maan?a e ya newa one na u thomiwa zwi tshi khou bva kha zwine muvhuso wa khou ?o?a zwone;
﻿* U dzhia maga a u itela uri dzithero na milayo ine ya ?o shumiswa kha nyito dzayo zwi khou ?ivhiwa nga vhathu;
﻿* U fhiwa mu?waleli na mugaganyagwama une ngawo ha ?o vha na langiwa ha nyito dzo teaho, hu tshi angaredzwa ?ho?isiso ya pho?isi, kha u tikedzwa ha mbekanyamishumo yayo; na
﻿* U fha ngeletshedzo nga ha pho?isi kha Minisi?a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi ane a ?o kona u an?adza mafhungo ayo kha thangana ya murole ine ya vha na dzangalelo kha IKS.
﻿
﻿4.4		U VHUMBIWA HA TSHIKWAMA TSHA IKS
﻿
﻿Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa sa maitele ane a angaredza muthelo nga u kovhekana mbuelo kha nyito dza ikonomi i bvaho kha IK nga fhasi ha zwitshavha zwa ngwaniwapo zwa Afurika Tshipembe hune ya ?o?ea hone. Tshelede dzo?he dzi badelwaho kha Tshikwama tsha IK ndi tshelede ya tshikwama nga fhasi ha t?halutshedzo i wanalaho kha khethekanyo ya 13 (1) (f) (ii) ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso (Public Finance Management Act). Ndivho ya Tshikwama ndi ya fara nyambedzano na u langula mbuelo dzi bvaho kha n?ivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, arali zwitshavha izwi zwi tshi nga bveledzwa tshumelo yo raloho. Hune mbuelo dza kuvhanganywa hone kha zwitshavha zwenezwo, zwitshavha izwo zwi ?o thoma Tshikwama tshazwo tsha henefho. Tshi ?o dovha hafhu tsha vha na maan?a a u lambedza kha thikedzo ya nyito dza mvelaphan?a ya IKS.
﻿
﻿Hu khou humbulelwa uri Tshikwama tshi ?o tshimbidza vhukwamani na u swikelela kha mbekanyamishumo dzine dza ?o thusa kha vhubveledzi ha fhasi nga u fha zwifhinga zwa u ita maedza, u engedza, mvelaphan?a ya u thoma na u thomiwa ha zwifha?o zwo teao, zwi fanaho na GODISA, Tshumisano, NAMAC, na dzimbekanyamishumo dza DTI.
﻿
﻿A hu nga ?o vha na u kwamea ha masheleni kha u thomiwa ha Tshikwama, naho zwo ralo hune ha do ?o?ea u engedzwa tshi?afu tsha u langula na u tshimbidza Tshikwama, hezwi zwi ?o lambedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi.
﻿
﻿Vhane vha vha na N?ivho ya Ngwaniwapo na zwi?we zwivhumbeo zwi kwameaho zwi tea u kona u thoma zwo ?iimisa nga zwone zwine madzangano a u shuma fhedzi nga ?ho?ea dza zwivhumbeo zwine zwa kwamea (sa tsumbo Tshikwama tsha IKS tsha Afurika Tshipembe na San Hoodia Benefit Sharing Trust). Madzangano aya a nga ita khumbelo kha Zwikwama izwi uri a lambedzwe kana kha Ofisi ya Lushaka ya IKS uri a wane thikedzo. 
﻿
﻿4.5		VHUSHAKA HA IKS NA ZWI?WE  ZWIVHUMBEO 
﻿
﻿Hu tea u vha na maitele a re khagala a tshumisano na vhu?ifhinduleli vhukati ha Ofisi ya Lushaka na IKS, Khoro ya Lushaka ya IK ya Ngeletshedzo, Khoro ya Lushaka ya Vhubveledzi na CIPRO (Pta).  Hu khou dovha hafhu ha lavhelelwa uri zwifha?o zwo dzinginywaho zwi ?o kovhekana tshumisano ya vhushaka havhu?i na zwi?we zwivhumbeo zwi no ?o thomiwa.[T1]
﻿
﻿Zwivhumbeo zwa IKS zwi ?o tangana na zwivhumbeo zwo teaho zwa lushaka, NGOs, zwivhumbeo, mazhendedzi na vhathu vha re na vhukoni kha u shumisana, tshumisano kana u ?anganelana hu na ndivho ya u isa phan?a mishumo ya ndeme.
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿
﻿4.6 MUSHUMO WA ZWIVHUMBEO ZWA ?HO?ISISO
﻿
﻿Nangwe hu uri ma?we maga o dzhiiwa ane a angaredza ?ho?isiso dza IK nga u angaredza kha u thomiwa ha zwivhumbeo zwa ?ho?isiso zwi fanaho na Khoro ya Saintsi, zwi tshi khou vhonala hu na u vhilaela hune ha kwama u sa vha hone ha ndeme ya IK kha mabindu a ndeme.  ?ho?isiso ya IKS i shuma nga fhasi ha ndangulo ya Mutheo wa Lushaka wa ?ho?isiso (National Research Foundation (NRF)). U sedzuluswa ha u shuma zwavhu?i ha mbekanyamushumo ya NFR hu ?o itiwa hu si kale.
﻿
﻿Vhukoni ha zwivhumbeo zwa ?ho?isiso kha u alusa ndeme ya u engedzedza kha IK ndi khulwane.  Sa zwe zwa bvelela kha CSIR na San Hoodia Benefit Sharing Trust, ho swikelelwa pfano dza mulayoni dzine dza swikelela ndivho dzo?he dza lushaka na tshitshavha. 
﻿
﻿NDIMA YA 5 
﻿
﻿MAITELE A U LAMBEDZA IKS 
﻿
﻿U fana na dzi?we sisiteme dzo?he dza ndivho, IKS i ?o?a uri hu vhe na ndambedzo yo ?iimiselaho. Hu khou dovha ha themendelwa zwauri sisiteme ya IK na N?ivho dza IK zwi tshimbidzwe nga u lambedzwa zwavhu?i nga zwishumiswa.
﻿
﻿Zwithu zwa ndeme kha IKS zwo ?alutshedzwaho kha Ndima ya 1 zwi amba zwauri hu tea u vha na tshumisano yo fhelelaho ya zwivhumbeo zwi kwameao na zwishumiswa kha sisiteme ya IK. Ngauralo hu tea u vha na ndambedzo yo teaho ine ya thikedza hezwi:
﻿* U bveledzwa ha kharikhulamu;
﻿* Mvelaphan?a ya mabindu ma?uku o ?itikaho nga IK
﻿* U pfesesa ha vhathu nga ha IKS;
﻿* Maitele a IK na akhiridithesheni;
﻿* ?ho?isiso na mvelaphan?a;
﻿* Vhubveledzi ha IK;
﻿* Tsireledzo ya IK;
﻿* Dzisenthara dza IKS. 
﻿
﻿Hu khou lavhelewa uri Muvhuso na mazhendedzi awo zwi ?o vha zwibveledzi zwihulwane zwa zwithu zwo buliwaho afha n?ha, nga maan?a kha vhuimo ha u thoma ha u alusa na u khwa?hisa sisiteme ya IK.  Naho zwo ralo, hu ?o ?o?ea dzi?we n?ila dza u lambedza, kha vhuimo ha lushaka na ha kha ?ifhasi.
﻿
﻿
﻿NDIMA YA 6 
﻿
﻿PHOLISI NA FUREMIWEKE YA U LANGULA MULAYO: KHA ?IFHASI NA KHA LUSHAKA
﻿
﻿Afurika Tshipembe ?i ?o?a u vhona zwauri mbuelo dzo?he dza vhubveledzi vhuelanaho na IK na vhane vhayo na vhathu vhane vha shuma zwenezwo ngeno hu tshi khou aluswa mvelaphan?a ya ikonomi ya kutshilele. 
﻿
﻿6.1 ?HANGANELANO YA PHO?ISI YA IKS NA DZI?WE PHO?ISI DZA LUSHAKA NA MULAYO
﻿
﻿Pho?isi iyi ya IKS i ?u?uwedzwa nga dzi?we pho?isi dzine dza vha pho?isi dza ndaka ya vhu?ali, u fhiriswa ha thekhinolodzhi, bayothekhinolodzhi, zwishumiswa zwa ndeme, tsireledzo ya zwi?iwa, mvelele, ifa, pfunzo, na zwi?we. Nga u engedzedza, milayo yo?he ya IKS i ?o ?ivhadzwa, hu tshi angaredzwa, bayothekhinolodzhi, bayodaivesithi, zwishumiswa wa ndeme na wa bayolodzhi.
﻿
﻿Mihasho ya ndeme ya muvhuso ine khayo DST ya do shumisa pho?isi iyi ndi i tevhelaho:
﻿* Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo (DTI);
﻿* Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC); 
﻿* Muhasho wa Vhulimi (DoA); 
﻿* Muhasho wa Mutakalo (DoH); 
﻿* Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango (DEAT); 
﻿* Muhasho wa Pfunzo (DoE); 
﻿* Muhasho wa zwa Nn?a (DFA);
﻿* Muhasho wa zwa  Mavu (DLA);
﻿* Muhasho wa zwa Mavun?u na Muvhuso Wapo (DPLG);
﻿* Muhasho wa zwa Ma?i na Ma?aka (DWaF); na
﻿* Mazhendedzi o?he a kwameaho a muvhuso.
﻿
﻿Mbakanyamishumo nnzhi dzi kwamanaho na mulayo dzi shuma u ya nga IKS nahone dzi ?o langulwa nga Mihasho yo vhalaho. DEAT i kha mushumo wa u bvisa Mulayotibe wa Bayodaivesithi. Mulayotibe wa Bayodaivesithi u bula uri Muvhuso wa Lushaka u ?o fha thendelo ya u swikelela kha u kuvhanganywa na u shumiswa ha zwishumiswa zwa bayolodzhi.  Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo (DTI) u ?o (kha vha sedze khethekanyo ya 4.5) dzhiela n?ha zwivhumbeo zwo?he zwa tsireledzo ya pfanelo dza vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na tsireledzo ya sui generis ho teaho. Muhasho wa zwa Mutakalo (DoH) wo talatadza milayo yo?he ya Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga n?ila ya Sialala na Mulayotibe wa Ndangulo ya Mutakalo.  Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga N?ila ya Sialala u tendela uri hu thomiwe Khoro ya Tshifhinganyana ya Vhathu vha Shumaho nga zwa Mutakalo nga N?ila ya Sialala kha Riphabu?iki ya Afurika Tshipembe, furemiweke ya u langula u itela uri hu vhe na u tsireledzea na vhu?i ha tshumelo dza mutakalo dza sialala; u ita uri hu vhe na ndangulo kha u ?walisa, vhugudisi na u shuma ha Vhathu vha zwa Mutakalo nga n?ila ya Sialala. Nga u shumisa Mulayo wa Zwishumiswa zwa Ifa wa lushaka Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC) u nga tshimbidza mvelaphan?a ya IK sa tshipi?a tsha ifa ?a ndeme na zwithu zwa ifa ?ine nga?o mvelele ya orala ya kwamana na ifa ?a u tshila.  DST i ?o langula mulayo une wa konisa uri Ofisi ya Lushaka ya IKS, Khoro ya Ngeletshedzo ya IK ya Lushaka na Tshikwama tsha IK uri zwi vhe na vhu?ifhinduleli kha tshumisano na u imelela IKS.
﻿
﻿6.2		TSIRELEDZO YA IKS
﻿
﻿Zwa zwino, Afurika Tshipembe ?i na sisiteme yavhu?i ya pfanelo ya ndaka ya vhu?ali, ine ya angaredza masia a tevhelaho:
﻿* Zwiga zwa u Vhambadza
﻿* ?i?walo ?a vhune ha tshithu
﻿* Pfanelo dza vhune ha tshithu, pfanelo dza vhahura
﻿* Dizaini na ?hanganelano ya dzisekhethe
﻿* Tsumbo dza ?ivhashango
﻿* Pfanelo dza u ?avha zwimela
﻿
﻿Afurika Tshipembe ?o saina TRIPS, na tsireledzo ya zwithu zwa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa vhune ha tshithu zwi a konadzea nga fhasi ha furemiweke.  U tsireledza IKS zwi dovha zwa konadzea nga fhasi ha mulayo wa sui generis u ya nga pfanelo dza vhane vha vha na pfanelo dza n?ivho ya sialala.
﻿
﻿Nangwe hu uri vhune ha gu?e vhu nga tsireledzwa nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS, tsireledzo i sa gumiho i nga si konadzee. Mafhungo a u kovhekana mbuelo, vhune ho ?anganelanaho na tsumbo dza vhubvo ha shango hune zwishumiswa zwa wanala hone a zwi khou tandululwa zwavhu?i. Tsireledzo ya IKS ngauralo i a kona u swikelelwa nga fhasi ha pfano ya TRIPS, fhedzi kha u engedzedza kha izwo tsireledzo ya sui generis i khou ?o?ea nga nn?a ha Pfano iyi.  
﻿Tsireledzo ya vhune ha tshithu, zwiphiri zwa mbambadzo, zwishumiswa zwa vhubvo na bayolodzhi, mafhungo a mvelele na ifa zwi a konadzea nga fhasi ha mulayo wa u sumbedza ?ivhashango. Mafhungo ane a pfuka mikano a nga tandululwa nga nyan?ano dza u ambedzana kha u langula mafhunga aya. 
﻿
﻿Zwitirathedzhi zwo fhambanaho zwi a konadzea u ya nga tsireledzo ya IK na u shumiswa:
﻿*	 India ?o thoma dathabeisi ya N?ivho ya Ngwaniwapo yo livhiswaho kha mishonga ya Ayurvedic na Sanskrit, hu tshi khou vhewa zwavhu?i n?ivho iyi kha tshitshavha. Iyi ndi ndingo ya u thivhela khamphani dza nn?a uri dzi songo dzhia vhune ha mishumo ya mupo na zwi?iwa zwe zwa vha zwi tshi ?iwa kale na kale nga zwitshavha zwa India.  ?aiburari iyi ya Didzhithala i rekhoda u swika kha 4,500 wa miri ya mishonga, nga n?ila i sa kon?iho u i  ?o?isisa kha dathabeisi u itela uri avho vha itaho khumbelo ya vhune vha kone u sedziwa arali vhubveledzi havho vhu si nga si kone u wana li?walo ?a vhune.  Tshitirathedzhi itshi tshi fhungudza mbuelo dzo livhaho kha vhane vha vha na IK nangwe hu uri databeisi yone ine i nga kona u bveledza masheleni.
﻿
﻿*	Zwa zwino, Khoro ya ?ho?isiso ya Saintsi na Indasistiri (CSIR) kha ?a Afurika Tshipembe na kha Tshitshavha tsha SAN tsha Kalahari vho ita Pfano ya Tshikwama (the San Hoodia Benefit Sharing Trust) kha u kovhekana mbuelo dzine dza khou humbulelwa u wanala dzi tshi bva kha mvelaphan?a ya vhuvhambadzi ya vhune ha zwithu vhune ha tevhelwa nga ?ho?isiso na mvelaphan?a ya thekhinolodzhi ntswa ine ya elana na tshimela tsha mushonga.  Kha fhungo i?i n?ivho i dzhiiwa sa ndaka ya tshitshavha tshenetsho, ine ya iswa kha tshivhumbeo ya bveledzwa i tshi ya phan?a.
﻿
﻿N?ila ya dathabeisi i nga nekedza maitele a u thusa lushaka kha u shumisa IK kha mvelaphan?a ya indasitiri ya mishonga ine n?ivho yayo ya vha ya u bveledza zwidzidzivhadzi zwi sa ?uri.  Ngauralo a i fhi zwitshavha maan?a sa izwi n?ivho yazwo i tshi bviselwa khagala kha vhathu. Kha ?a India u vha hone ha ?i?walo ?a Sanskrit kha IK zwi ita uri vhadzulapo vha dathabeisi iyi vhe vhe nga n?ila yavhu?i. Afurika Tshipembe, ngauralo, a ?i koni u swikelela kha lushaka ulu lwa maitele a u sedzulusa. 
﻿
﻿Afurika Tshipembe ?i tea u bveledza maitele a:
﻿1) 	U rekhoda Ik nga  vhane vha vha na IK, 
﻿2) 	Vhuimo ha fhasisa ha u kovhekana mbuelo; 
﻿3) 	Pfano nga ha u bvisela nn?a n?ivho; na
﻿4)	Pfano ya u fhiwa ?i?walo ha vhane vha vha na IK na pfanelo dza IK
﻿
﻿6.3		ZWIFHA?O ZWA ?IFHASI ZWA IPR
﻿
﻿N?ila ya ndeme ya ?ifhasi ya ndaka ya u tsireledza ndi Dzangano ?a ?ifhasi ?a Ndaka ya Vhu?ali (World Intellectual Property Organisation (WIPO)). Ndivho khulwane dza WIPO ndi ya u tsireledza na u alusa ndaka ya vhu?ali (IP), na u fha?a vhukoni kha mira?o u itela u wana mbuelo dza ikonomi dzi tshi bva kha ndaka ya vhu?ali. 
﻿
﻿Ofisi ya Vun?u ya Afurika ya Ndaka ya Vhu?ali (African Regional Intellectual Property Office (ARIPO)) ine ya shumela dzikoloni dza Britain, zwa zwino yo I khou shumisana na Mozambique na Angola, ngeno Dzangano ?a Afurika ?a Ndaka ya Vhu?ali (African Intellectual Property Organization (OAPI)) ?i tshi shumela dzikoloni dza kale dza France. Zwivhumbeo zwo?he zwi tsireledza pfanelo dza tshitshavha kha tsireledzo ya IP kha mashango ane a vha mira?o.
﻿
﻿U bvela khagala kha tsireledzo ya IKS na zwine zwa wanala kha ?ndaka? u ya nga muhumbulo wa IK a zwi athu u sumbedza tshivhumbeo na mushumo wa zwivhumbeo zwi re afho n?ha. 
﻿
﻿Zwi dovha hafhu zwa vha khagala uri ndaela dza pho?isi ya po?itiki na ikonomi ine ya ?o?ea kha u thusa kha u thomiwa ha tsireledzo ya IP (hu tshi angaredzwa tsireledzo ya IP) a zwo ngo tea u ?umekanywa u bva kha ARIPO na OAPI. Sa tsumbo, Yuropa na Mbumbano ya Yuropa (EU) zwi sumbedza n?ila ya ndeme ya pho?isi kha u shuma ha Ofisi ya Ndaka ya Yuropa (European Property Office (EPO)).
﻿
﻿Magumoni, Afurika Tshipembe, ?i na tshumisano na ma?we mashango a Afurika, ?i tea u sedzulusa n?ila yavhu?i ya u thoma mbumbano ya dzhango kana mira?o ya vun?u i si ine ya tandulula fhedzi zwa tsireledzo na pfanelo ya Ndaka ya Vhu?ali, fhedzi ine ya ?o isa phan?a izwi kha u bveledza zwi?we zwishumiswa zwo teaho kha u tsireledza IK.
﻿
﻿NDIMA YA 7 
﻿
﻿U BVELEDZWA PHAN?A HA VHASHUMI NA U FHATA VHUKONI
﻿
﻿IKS i dzhiiwa sa tshishumiswa tsha ndeme, ngauralo tshi tea u ?anganywa na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha Mvelaphan?a ya Vhashumi (National Human Resource Development (HRD) Strategy), Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha Mvelaphan?a ya Zwikili, hu tshi angaredzwa na Maitele a Lushaka o ?anganelanaho a Mvelaphan?a ya Mahayani.  U ?anganelana uho hu ?o shuma u tandulula u sa e?ana ha zwithu kha tshifhinga tsho fhiraho.
﻿
﻿Muvhuso u ?o bveledza maitele a u alusa uri vhathu vha vhe na n?ivho na u pfesesa ndeme ya IKS.
﻿
﻿7.1 VHASHUMI VHA KHA IKS SA NDAKA YA LUSHAKA
﻿
﻿IKS yo vhumbiwa nga n?ivho yo vhalaho ine ya kha ?i vha yo dzumbiwa kha sia ?ihulwane ?a pfunzo, vhubveledzi, indasitiri na vhubindudzi.  Vhane vha vha na IK, sa vhane vhayo ngauralo, vha na vhukoni vhuhulu ha vhubveledzi na vhubindudzi ha n?ivho ya ngwaniwapo.
﻿
﻿7.1.1 Mvelaphan?a ya Vhukoni ha Vhashumi vha kha IKS
﻿
﻿U ya nga Maitele a HRD na milayo ya RDP, mvelaphan?a ya vhashumi vha IKS i ?o itiwa uri i bvele phan?a nga maitele a u vhea vhathu phan?a na zwitirathedzhi zwi shumiswaho kha vhupo, vun?u, kha vhuimo ha lushaka hu tshi khou shumiswa na u fha?a kha zwifhato zwine zwa vha hone. 
﻿
﻿An IK Holder ? Centred Development Strategy:  Vhane vha vha na IK vha tea u dzhenelela tsho?he kha mbekanyamushumo kha vhuimo ho?he nga maan?a kha maitele a u dzhia tsheo. Vha tea u ?iimisela tsho?he kha pfunzo na vhugudisi kha mishumo yo fhambanaho ine ya khou bvelela, u pulana, u dzhia tsheo, u shuma, u bveledza zwikili, u dzhenelela kha mishumo miswa na ndangulo na mavhusele a IKS.  Pfunzo na vhugudisi zwi tea u vha hone kha modele wa tshifhinga tshilapfu kha zwivhumbeo zwo fhambanaho na fhethu hune ha shumiwa hone.
﻿
﻿U fhusa ?ho?ea dza pfunzo na vhugudisi: Pho?isi ya IKS i dzhiela n?ha ndeme ya vhathu vho akhiredithiwaho na vhane vha shuma zwenezwo kha IKS. Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u ?o tea u bveledza hu na vhushaka na Muhasho wa Pfunzo na Vhashumi kha u nekedza vhane vha vha na IK n?ila ya uri vha kone u wana pfunzo yo teaho na vhugudisi. Tshivhalo tsho?he tsha pfunzo tshi tea u angaredzwa nga mvelaphan?a ya Vhashumi kha Saintsi, Vhuinzhinere na Thekhinolodzhi, Ikonomi na Ndangulo ya Saintsi.
﻿
﻿Mvelaphan?a ya Nyaluwo ya Ikonomi nga u thoma SMME?s dzo livhiswaho kha IKS:  U thomiwa ha SMME?s, nga maan?a kha masia a vhupo ha mahayani, dzo livhiswaho kha ?ho?isiso ya mvelaphan?a, vhubveledzi na vhubindudzi ha IKS zwi ?o shuma kha vhane vha vha na IK kha maitele a mvelaphan?a ya Vhashumi. Sa izwi vhunzhi ha vhane vha vha na IK vha tshi wanala kha vhupo ha mahayani, tshitirathenzhi itshi tshi ?o thusa kha u fha?a ikonomi ya vhupo ha mahayani. 
﻿Kha ?a Afurika Tshipembe, ?ho?ea ya mishonga ya ngwaniwapo na tshumelo zwi n?ha nga maan?a hu tshi vhambedzwa na tshumelo dza dzilafho dza vhukovhela, nahone i khou aluwa zwi tshi khou itiswa nga vhunzhi ha vhathu, vhushai na lutendo lwa vhathu. 
﻿U fana na China na India, vhunzhi ha ?ho?isiso na mvelaphan?a zwi tikedzwaho nga muvhuso na mabindu kha ?a Afurika Tshipembe zwo livhiswa kha ?ho?isiso dza vhutshilo na zwa mishonga, ngeno u bveledzwa ha mishonga hu tshi khou itiwa nga khamphani khulwane dza zwa mishonga. Hu na u ?idina hu?uku ho livhiswaho kha mvelaphan?a ya mimakete ya zwino, zwibveledzwa zwayo, zwifha?o na mimakete. Hu na u sa e?ana ha thuso kha mishonga ya sialala, hune vhunzhi ha mubindudzo u tshi khou livhiswa kha u vhulunga kana u engedzedza mbuelo, dzine makete wa zwino wa khou dzi isa kha tshitshavha. Makete wa mishonga ya sialala ya Afurika Tshipembe u nga bvela phan?a nga n?ila i fanaho na ya China na India, nga u sedza kha u ?o?ea na u shumiswa nga vhathu vho?he.  U isa phan?a, hu na khonadzeo ya zwibveledzwa zwavhu?i nga fhasi ha mbonelaphan?a yo ?an?avhuwaho ya IKS na thekhinolodzhi dzi kwameaho dzi kwamanaho na zwi?iwa na mishonga sa vhutshilo ha zwitshavha zwa vhadzulapo kha ?a Afurika. 
﻿
﻿Hu tea u dzhielwa n?ha u shela mulenzhe ha vhane vha vha na IK, vhafumakadzi na mbekanyamishumo dza vhaswa dzine dza kwama vhoramabindu na mvelaphan?a ya mabindu. U inga kha izwo, maitele a tea u angaredza mvelaphan?a ya u aluwa ha ?ho?isiso dza vhuimo ha n?hesa na mvelaphan?a ya IK hu tshi angaredzwa na vhubveledzi, u shumiswa ha thekhinolodzhi na u pha?alala u ya nga kuvhonele kwa indasitiri, muvhuso na akhademi.  Tshithu tsha ndeme tshi fhambanyaho mvelaphan?a ya vhashumi vha IKS ndi ndivho ya u nekedza pfunzo yo fhelelaho na vhugudisi; na tshenzhemo ya ramabindu na ?hangenalano ya ?ho?isiso, mvelaphan?a ya vhubveledzi na vhubindudzi. Tshenzhemo iyi i ?o wanala kha tshivhumbeo tsha tshipentshela tsha indasitiri ya mivhuso na maitele a u shumisana na NGO.
﻿
﻿7.1.2	U vha mulayoni ha vhashumi vhane vha vha kha IKS 
﻿
﻿Tshi?alula tsho ita uri hu si vhe na u bvela phan?a na u fhelisa IKS, zwine zwa zwino zwi wanala kha vhu?olo na u dzhiiwa sa i siho mulayoni nga vhathu vho?he vha Afurika na vha si vha Afurika. Thaidzo khulwane kha sia i?i dzi dzhiiwa sa sisiteme ya u kala na maga a u tandulula thaidzo idzi.
﻿
﻿7.2	VHU?UMANYI NA TSHI?IRATHEDZHI TSHA VHUBVELEDZI HA LUSHAKA
﻿
﻿Vhubveledzi na u fheliswa ha thekhinolodzhi, zwishumiswa na n?ivho, nga maan?a kha vhuimo ha fhasisa, zwi fha maan?a manzhi a u tandulula dzithaidzo dza mvelaphan?a ya ho?he mahayani na dzi?oroboni na u fhungudza vhushai. Mahayani, thekhinolodzhi i nga thusa kha u engedza tshelede i sa bviho kha vhulimi, mabindu a tshiimo tsha fhasi na u engedzedza zwibveledzwa zwa vhulimi. Hu na u khombo kha masia aya, naho zwo ralo. Vhubveledzi ha thekhinolodzhi ha vhuimo ha fhasi kha mabindu a mahayani vhu nga vha na mvelelo dzi si dzavhu?i kha u tshikafhadzwa ha mupo, u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo na mvelelo dzi si dzavhu?i kha u sa  e?ana na u fhungudza vhushai.
﻿
﻿Maitele a u alusa mvelaphan?a i bvelaho phan?a, u shumiswa hu bvelaho phan?a na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo (ma?i, ?ifhasi, maan?a, ?anzhe na zwi?we.), zwi thivhelaho khombo ya mupo na tshinyalelo, u tsireledza tshi?angadzime na sisiteme ya ikonomi ya khunzikhunzini, u thivhela u fhedza zwi?iwa mavuni, u thivhela bayodaivesithi, na zwi?we, sa n?ila ya u fhungudza vhushai na u khwinisa vhutshilo ha mahayani na ?oroboni; u alusa pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi, vhukonani ha thekhinolodzki ya mupo na u shumiswa ha n?ivho ya IK  yo teaho kha ?ho?ea ya vhupo ha hayani na vhathu vha vhashai vha wanalaho ?oroboni; u alusa ?ho?isiso, u an?adza na u pha?aladzwa ha ?ho?isiso kha thekhinolodzhio yo teaho; mvelaphan?a ya nyambedzano dza mafhungo avhu?i nga ha vhu?i na khombo dzi vhangwaho nga u dzhenelela kha ma?we masia a saintsi na tsumbo dza thekhinolodzhi kha bayothekhinikhala.
﻿
﻿7.3	U E?ANA NGA U SHANDULA TSHIIMO
﻿
﻿Mvelaphan?a ya IKS a i fani na i?we kha u ?ivha na u tandulula u sa e?ana ho bveledzwaho nga phoisi dza kale kha ?a Afurika Tshipembe.  U shela mulenzhe ho teaho kha n?ivho dza lushaka ho ?o swikelelwa nga:
﻿* U gudisa tshivhalo tsho vhalaho tsha vhathu vharema na vhafumakadzi uri vha tevhele mishumo kha masia o fhambanho a IKS;
﻿* U alusa u fha?a n?ivho ya ?ho?isiso kha dziyunivesithi. Hezwi zwi ?o fha?a kha tshenzhemo yo waniwaho kha Odithi dza Thekhinolodzhi ya Ngwaniwapo kha Photifolio ya Komiti ya ACST ye ya itwa vhukati ha vho 1990.
﻿* Tshenzhemo khulwane ya u shumisana na indasitiri zwi ita uri Dziyunivesithi dza Thekhinolodzhi dzi vhe vhashumisani vha ndeme kha maitele a mvelaphan?a ya IKS; na 
﻿* U tikedza u thomiwa ha pfunzo ya zwikoloni na ya vhaalulwa yo livhiswaho kha u shumiswa ha n?ivho ya ngwaniwapo kha muhumbulo wa mvelele dzo vhalaho kha u guda.
﻿
﻿7.4 KUPFESESELE KWA VHATHU NA U ?IVHA NGA IKS
﻿
﻿Ifa na u ?ihudza nga mvelele ndi zwithu zwa ndeme zwa mivhuso kha ?ifhasi ?o?he. Tshiimo tshi vhavhaho tsha kale kha Afurika Tshipembe na zwo bvelelaho kha mvelele kha  ?ifhasi zwi ita zwauri hu vhe na u ?u?uwedzea kha u khwinisa kha u ?ivha  IK na IKS  vhukati ha vhathu vho?he.  Hezwi zwi ?o ita uri vhadzulapo vha pfesese zwavhu?i na u ?anganedza mvelele dza IKS kha vhutshilo havho ha ?uvha ?i?we na ?i?we. 
﻿
﻿NDIMA YA 8 
﻿
﻿ MAFHUNGO A IKS NA ?HO?ISISO DZA ZWIFHA?O
﻿
﻿ Afurika Tshipembe ?i tea u thoma maitele a ndangulo o teaho, ane a nga alusa n?ila ya kutshimbidzele na vhu?ifari nga ha u ?wala ma?walo na u shumiswa ha zwishumiswa zwa IKS.  IK i nga ?waliwa, ya dzheniswa nga n?ila ya i?eki?hironikhi na u vhewa nga n?ila yo teaho kha dathabeisi ya ?ifhasi ya u fha ?i?walo ?a Vhune (International Patent Classification (IPC)), u itela uri i nga kona u ?o?isiswa zwavhu?i, u wanala na u tsireledzwa.
﻿
﻿8.1	DATHABEISI
﻿
﻿Ngona na vhuimo zwi shumiswaho kha u vhumba dathabeisi ya IK zwi tea u ?anganywa na dzi?we sisiteme u itela uri hu vhe na u vhambedza hu bu?aho. Ngauralo u vhumbiwa ha dathabeisi ya IK hu ?o thusa kha n?ivho yo ?an?avhuwaho kha u nekedza na u alusa vhukoni ha u bveledza, hu tshi khou dzhielwa n?ha maitele a tsireledzo ya IK yo ?alutshedzwaho kha khethekanyo ya 6.2. Vhuimo ho ?oweleaho hu ?o ita uri hu vhe na ?hanganelano yo ?an?avhuwaho na u pha?aladza u livhanya ha IKS nga tshiimo tshi vhonalaho.  Hezwi zwi ?o shuma sa boroho vhukati ha ngwaniwapo na dzi?we sisiteme dza n?ivho.
﻿
﻿8.2	DZI?AIBURARI  
﻿
﻿?aiburari dzi na mushumo muhulwane kha IKS.  ?aiburari dza thekhinikhala ndi tshishumiswa tsha ndeme kha vhashumi vha u ita ?ho?isiso na vha thekhinolodzhi, nahone dzi tea u vhulungwa zwavhu?i na u tshimbila na tshifhinga.  Nangwe zwo ralo, nga u alusa na u dzula hu tshi aluswa u ?ana, nyendo, nga u ?anganedzwa ha mvelele ya ngwaniwapo, na nga u wana zwishumiswa zwo bveledzwaho nga vhongwaniwapo, ?aiburai dza yunivesithi dzi ?o bveledza tshumelo ya ndeme na u pfesesa mafhungo a ngwaniwapo.
﻿
﻿Modele muswa wa tshumelo ya ?aiburari u khou ?o?ea u itela:
﻿* U tshimbidza u swikelela mafhungo a tshitshavha tsha ngwaniwapo u livhiswaho kha ?ho?ea dzao;
﻿* U ita uri hu vhe na zwifhinga zwa zwitshavha zwa ngwaniwapo zwine zwa ?o rekhoda na u kovhekana nga ?ivhazwakale yazwo ya tshifhinga tshenetsho, mvelele na luambo na vho?he Vhongwaniwapo na vhane vha si vhe Vhongwaniwapo; na
﻿* U shumisa thekhinolodzhi ntswa nga n?ila ya u sumbedza vhukoni ha u bveledza zwithu kha u tikedza mvelaphan?a ya tshitshavha tsha Ngwaniwapo.
﻿
﻿Naho zwo ralo, zwitirathedzhi zwi tea u bveledzwa zwa u kovhekana kha mavun?u na n?ila ya u tikedza ?aiburari dza tshipentshela nga ha thero dzo teaho, zwo livhiswa kha senthara dza vhukoni nga ha thero idzo. ?aiburari dza nnyi na nnyi dzi nga ita mushumo muhulwane kha pfunzo ya vhaaluwa nga u angaredza na kha u pfesesa ha tshitshavha nga ha IKS.  Ndi zwa ndeme u vhona uri vhathu vho teaho vhane vha ?o shuma kha u bveledza kha sia i?i vha khou tikedzwa uri vha nekedze zwifha?o zwo teaho nga ndivho ya u alusa na u bveledza phan?a n?ivho na ma?walo o teaho.
﻿
﻿8.3	MIMIZIAMU
﻿
﻿Hu na mimiziamu i swikaho 400 ine ya wana tshelede i bvaho kha muvhuso kha ?a Afurika Tshipembe. Mimasipala kha mavun?u i tikedza vhunzhi hayo. Ngauralo, mi?we, nga maan?a mihulwane, i wana tshelede i bvaho kha muvhuso wa lushaka. Mimiziamu ya Afurika Tshipembe i tevhedza ?ho?isiso i sa faniho na i?we na u ita tshumelo, nga maan?a kha dzisaintsi dza vhu?o?isisi.
﻿
﻿Kha ?ifhasi, mimiziamu ndi ya ndeme kha u shela mulenzhe kha ?ho?isiso dza IKS.  Kha ?a Afurika Tshipembe, mushumo wa ?ho?isiso u tea u ?alutshedzwa na u ?u?uwedzwa.  Mimiziamu i nga ita mushumo wavhu?i nahone une wa vhonala kha u kombetshedza tshitshavha uri tshi ?ivhe nga ha IKS.  Kha sia i?i, khonadzeo ya u thomiwa ha miziamu wa IKS une wa vha tsivhudza nga maan?a tshitshavha u tea u sedzuluswa.
﻿
﻿8.4	N?ILA DZA ORALA YA IK
﻿
﻿N?ila dza orala dza IK dzine dza fhiriselwa u bva kha murafho u ya kha mu?we murafho dzi khakhathini ya u fhela zwi tshi khou itiswa nga mvelaphan?a ya vhukovhela na thekhinolodzhi. Hu tea u vhewa maitele a u vhona na u vhulunga n?ila dza orala dza IK kha u shela mulenzhe kha zwishumiswa zwa akhaivi ya lushaka. Hezwi zwi ?o itiwa nga u kwamana na Thandela ya ?ivhazwakale ya Orala na Dziakhaivi dza Lushaka.
﻿
﻿Nga kha DAC, mafhungo ane a elana na n?ila dza orala a ?o sedzuluswa, a bveledzwa na u aluswa sa tshipi?a tsha ifa ?a ndeme ?a Afurika Tshipembe.
﻿
﻿8.5	DZI?ABOROTHORI DZA IKS
﻿
﻿I?we ya nyito dza ndeme dza Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi ho vha u wana na u alusa maga a phan?a nahone ane a dzhielwa n?ha kha ?ho?isiso na Mvelaphan?a (Research and Development (R & D)) kha masia o fhambanaho a saintsi na thekhinolodzhi. U dzhiele n?ha mushumo une wa itiwa nga thekhinolodzhi kha mvelaphan?a ya tshitshavha, dzi?aborothori dzi tea u thomiwa hu na ndivho mbili, dzine dza vha na ndivho ya u bveledza phan?a thekhinolodzhi ya ngwaniwapo na u vhona uri hu vhe na u dzhiiwa na u dzheniswa ha thekhinolodzhi you tou  ?un?iwaho nga u dzudzanywa zwavhu?i, u ?umanywa, na u ?anganya vhane vha vha na n?ivho.
﻿
﻿Dzi?aborathori dza tshipentshela dzi tea u thomiwa kha mvelaphan?a ya IK, hu tshi khou engedzedzwa kha ?hanganelano ya ?ho?isiso ya IK kha zwivhumbeo zwa ?ho?isiso zwine zwa vha hone zwino.  Dzi?aborathori dza ngwaniwapo dzi nga shuma sa n?ila ya u dzhena kha ?ho?isiso ya maitele a vhupo na kha maitele o ?an?avhuwaho kha vhubveledzi ha thekhinolodhzi na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo.  Dzi?aborathori dza IK dzi tea u tikedza nyito dza vhongwaniwapo dzine dza thusa kha u vhulunga na u tsireledza n?ivho yapo, u ita uri hu vhe na u dzhielwa n?ha na u lambedzwa ha vhongwaniwapo kha vhubveledzi na u shela mulenzhe kha vhu?ali. Dzilaborathori idzi dzi ?o thusa kha zwithu zwi vhonalaho kha tshitshavha kha vhuimo ha tshitshavha vhune ha alusa mvelaphan?a i sa gumi ya zwitshavha zwa ngwaniwapo, ?ho?isiso nga vhongwaniwapo, na u fha?a vhukoni u itela u bveledza ?ho?isiso dza thero dza ndeme na u lingula nyito dza ?ho?isiso.  Kha u ita mushumo wadzo, dzilaborathori dza IKS dzi ?o ombedzela u tea ha  n?ivho ya ngwaniwapo na vhubveledzi vhu elanaho na zwishumiswa zwa muvhuso na ndangulo kha vhuimo ha tshitshavha na: 
﻿* U bveledza n?ivho nga nyito ya u shela mulenzhe na u dzhenelela kha nyito ya ?ho?isiso, ngudo dza zwo bvelelaho na u aluswa ha tshenzhemo ya mvelaphan?a ya tshitshavha;
﻿* U tshimbidza ngona dzi ngaho sa mvelaphan?a ya mvelaphan?a ya thekhinolodzhi ya u shela mulenzhe (participatory technology development (PTD)), ndangulo ya tshitshavha na zwishumiswa zwo livhiswaho kha mvelele (community and culture based resource management (CCBRM)) na pulane ya ndangulo ya vhupo (AMP);
﻿* U bveledza phan?a vhashumi nga vhugudisi na u guda nga u alusa vhukoni ha vha?o?isisi vha phurofeshinala kana vho zwi gudelaho. Dzithekhinishieni dza henefho, vhalanguli vha vhashumi na vhorabulasi, nga maan?a vhane vha bva kha zwitshavha zwa ngwaniwapo, nga ha tsireledzo ya bayodaivesithi, mvelaphan?a ya tshitshavha, ndangulo ya tshanduko na u vusuludzwa ha mvelele.
﻿
﻿8.6	SENTHARA DZA IKS
﻿
﻿Ho dzinginywa uri hu thomiwe Senthara dza IKS kha zwivhumbeo zwi re hone zwi fanaho na Dziyunivesithi, senthara dza tshitshavha na zwi?we. Zwone zwi ?o shuma kha maitele a u tshimbidza na u konisa, na tshumelo dzazwo, dzimbekanyamishumo, na dzithandela zwi ?o angaredza u shela mulenzhe tsho?he na u shumisana na mira?o ya zwitshavha zwa ngwaniwapo.  Senthara dza N?ivho ya Ngwaniwapo dzi ?o livhisa nyito dzadzo kha u vhulunga n?ivho na u shumisa n?ivho yapo ya vhongwaniwapo nga ngomu ha mikano ya Afurika Tshipembe. Senthara dza IKS dzine dza shumisana na tshitshavha dzi ?o shumiswa kha u tshimbidza tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwa pfunzo ya n?ha ha ya sekondari, dziNGO na vhane vha vha na IKS na vhashumi vhane vha shuma kha mvelaphan?a na u alusa IKS. Hu khou dzinginywa uri vhupo ha Senthara dza nyito dza IKS hu ?o vha nga n?ila i tevhelaho:
﻿
﻿* U kuvhanganya, ?i?walo, na u pha?aladza mafhungo a zwivhumbeo zwo fhambanaho a n?ivho ya ngwaniwapo; 
﻿*  U bveledza ngona dzine dza u vhulunga na dzine dza fhulufhedzea kha u rekhoda n?ivho ya ngwaniwapo; 
﻿* U bveledza mbekanyamishumo dza vhugudisi na u ita matheriala a n?ivho ya ngwaniwapo a u bveledza phan?a vhashumi kha IKS, vhashumi na vhane vha vha nayo;
﻿* U bveledza ?ho?isiso dza masia o fhambanaho a sisiteme dza n?ivho ya ngwaniwapo;
﻿* U alusa u thomiwa ha dzisenthara dza n?ivho ya ngwaniwapo kha vun?u na kha muvhuso wa lushaka, na
﻿* U thusa kha u vhumbiwa ha pho?isi na u ita mbekanyamishumo dza u thusa dza thekhinikhala dzo livhiswaho kha n?ivho ya ngwaniwapo.
﻿
﻿9.	MAGUMO
﻿
﻿Pho?isi iyi ya IKS ndi ?ivhazwakale ngauri i khwa?hisa ndeme ya mvelele ya Afurika kha ?ifhasi.  Mbetshelwa dzayo dzo itelwa u ombedzela, u dzhiela n?ha, u alusa na u bveledza n?ivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha ngwaniwapo na zwitshavha zwapo kha ndivho ya nyaluwo ya ikonomi na mvelaphan?a ya kutshilele. U vhonala nga zwithu zwa ndeme zwi fanaho na u shela mulenzhe ha n?ivho ya ngwaniwapo na u ?anganywa ha IKS na dzi?we sisitteme dza n?ivho.
﻿
﻿?i?walo ?a pho?isi iyi ?o bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo wa Sisiteme ya Vhubveledzi ya Lushaka. ?i dzinginywa uri hu thomiwe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwine zwa khwa?hisa, u dzhiela n?ha, u alusa na u bveledza phan?a sisiteme dza n?ivho ya ngwaniwapo. Sa tsumbo, Ofisi ya Lushaka ya IKS i ?o tshimbidza ?hanganelano vhukati ha zwivhumbeo zwo fhambanaho na u e?anyisa u lambedzwa kha ?ho?isiso na u aluswa ha mushumo kha IKS. Tshikwama tsha Lushaka tsha Mvelaphan?a tshi ?o vha na vhu?ifhinduleli kha u tikedza, u alusa na mvelaphanda ya IKS, na u wana thandela dzo teaho. Khoro ya Ngeletshedzo i ?o shuma sa tshivhumbeo tsha u thusa na u vhulunga vhukwamani na zwivhumbeo zwo vhalaho, zwitshavha na vhane vha vha vha IKS na vhashumi.
﻿
﻿Ro fhiwa tshiimo tsha zwivhumbeo tshi re afho n?ha na lushaka lwo tan?avhuwaho lwa IKS, pho?isi iyi i amba na mishumo yo fhambanaho ine mihasho ya lushaka ine ya shuma na IKS ya ?o kona u i ita. Sa tsumbo, DTI (IPRs), DoH (zwithu zwine zwa kwama ndangulo u ya nga vhathu vhane vha shuma na zwa mutakalo), DEAT (bayodaivesithi, u swikelela, u kovhekana mbuelo), Pfunzo (u dzheniswa kha kharikhulamu), na DAC (mvelele na zwithu zwi kwamaho ifa zwine zwa elana na  IKS), na DST (vhubveledzi na ?hanganelano na dzi?we sisiteme dza n?ivho), na mi?we mihasho ya muvhuso ine ya shuma kha sia ?a sisiteme ya n?ivho ya ngwaniwapo.
﻿
﻿
﻿
﻿ZWIKHAU
﻿ARIPO	THE AFRICAN REGIONAL INTELLECTUAL PROPERTY OFFICE 
﻿AU			AFRICAN UNION 
﻿CBD			CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY  
﻿COMMESA	AFRICAN COMMON MARKET OF EAST AND SOUTH   AFRICA
﻿DAC	DEPARTMENT OF ARTS AND CULTURE
﻿DEAT			DEPARTMENT OF ENVIRONMENTAL AFFAIRS & TOURISM 
﻿DoE			DEPARTMENT OF EDUCATION
﻿DoH			DEPARTMENT OF HEALTH
﻿DST			DEPARTMENT OF SCIENCE AND TECHNOLOGY
﻿ECA			ECONOMIC COMMISSION OF AFRICA
﻿DTI			DEPARTMENT OF TRADE AND INDUSTRY
﻿ECOWAS		ECONOMIC COMMUNITY OF WEST AFRICAN STATES 
﻿EPO			EUROPEAN PROPERTY OFFICE 
﻿EU			EUROPEAN UNION
﻿FAO			FOOD AND AGRICULTURAL ORGANIZATION
﻿HES			HIGHER EDUCATION SECTOR
﻿HBU			HISTORICALLY BLACK UNIVERSITY
﻿HRD			HUMAN RESOURCES AND DEVELOPMENT
﻿IK			INDIGENOUS KNOWLEDGE 
﻿IKS			INDIGENOUS KNOWLEDGE SYSTEMS
﻿IP			INTELLECTUAL PROPERTY
﻿IPRs			INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS
﻿IPC			INTERNATIONAL PATENT CLASSIFICATION 
﻿MCST	MINISTER?S COMMITTEE ON SCIENCE AND TECHNOLOGY
﻿NACI			NATIONAL ADVISORY COUNCIL ON INNOVATION
﻿NSI			NATIONAL SYSTEM OF INNOVATION 
﻿NSTF			NATIONAL SCIENCE AND TECHNOLOGY FORUM
﻿NEPAD		NEW PARTNERSHIP FOR AFRICA?S DEVELOPMENT 
﻿NGO			NON-GOVERNMENTAL ORGANISATION
﻿NQF			NATIONAL QUALIFICATIONS FRAMEWORK 
﻿OAPI			AFRICAN INTELLECTUAL PROPERTY ORGANIZATION
﻿RDP			RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT PROGRAMME
﻿SABiNet	SOUTH AFRICAN BIBLIOGRAPHIC & INFORMATION NETWORK
﻿SACU			SOUTHERN AFRICAN CUSTOMS UNION 
﻿SADC			SOUTHERN AFRICAN DEVELOPMENT COMMUNITY
﻿SAQA			SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY
﻿SETIs		SCIENCE, ENGINEERING & TECHNOLOGY INSTITUTIONS
﻿SMME		SMALL MEDIUM AND MICRO ENTERPRISES
﻿TRIPS			TRADE RELATED INTELLECTUAL PROPERTY
﻿USPTO		UNITED STATES PATENT AND TRADEMARK OFFICE 
﻿WIPO			WORLD INTELLECTUAL PROPERTY ORGANISATION 
﻿WTO			WORLD TRADE ORGANISATION
﻿
﻿(TomS IKS Policy 3 February 2004)
﻿
﻿
﻿1 Tsumbo dza pfano idzo dzo sumbedzwa kha Thumetshedzo ya A
﻿2 Hilary Nwokeabia ,?Why Industrial Revolution Missed Africa: A Traditional Knowledge Perspective.?, (UNECA, 2002).
﻿
﻿
﻿3 ?Towards a synergy between biodiversity and intellectual property
﻿rights? by S. Prakash, September 1999, Journal of World Intellectual Property, Vol. 2, No. 5.
﻿
﻿[T1]
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿??
﻿
﻿44
﻿
﻿
﻿38
﻿
﻿
