KHA VHA D(IVHE PFANELO DZAVHO DZA ZWA VHUPO
﻿
﻿PFANELO DZAVHO DZA VHUPO
﻿
﻿Ndi nga mini vhupo vhu ha ndeme kha rine?
﻿
﻿Musi ri tshi amba nga ha vhupo, ri amba zwithu zwot(he zwine ra tshila nazwo, hu tshi katelwa shango, mad(i, mufhe, fhethu ha ndeme ha tshipentshela, zwimela na vhutshilo ha phukha vhune ha kwama vhutshilo ha muthu na vhuvha. 
﻿
﻿Vhupo vhu kwama rot(he. Rot(he ri t(od(a vhupo ho tsiredzeaho nahone vhu re na mutakalo, zwi ambaho mad(i na mufhe zwo kunaho na vhupo ha u dzula ho tsiredzeaho, na zwil(iwa zwavhud(i zwi re na pfushi. Arali vhupo hashu ha tshinyiwa nga tshikafhadzo na malat(wa, zwi kwama rot(he, na hone ri fhedza ri tshi farwa nga malwadze. Vhashai ndi vhone vhane vha tambulesa.
﻿
﻿Rot(he ri lwela u khwinifhala ha ndeme ya vhutshilo hashu- zwino na matshelo. Ri t(od(a vhana vhashu vhot(he vha tshi wana khonadzeo dzavhud(i dza u tshila vha na mutakalo nahone vho takala. U swikelela hezwo ri fanela u vhona uri hu vha na mveledziso ya ikonomi, vhulamukanyi kha vhathu na vhupo vhune ha vha na mutakalo u sa gumi.
﻿
﻿Hezwi zwi amba uri:
﻿- kutshilele na kushumele kwashu kwa d(uvha na d(uvha ku fanela u khwiniswa
﻿- mun(we na mun(we u fanela u vha na u swikelela hu linganaho kha shango 
﻿   na ndindelatshunwa  
﻿- ri fanela u shumisa ndindatshunwa dzashu dza matshilisano, mvelele
﻿   na mupo nga nd(ila ya u vhavhalela
﻿- ri fanela u t(ut(uwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha u dzhia tsheo dza uri vhupo hashu vhu tea u shumiswa hani.
﻿
﻿
﻿NDAYOTEWA
﻿
﻿Ndayotewa ya  shango i fulufhedzisa pfanelo dza vhuthu ya dovha ya sumbedza vhadzulapo nd(ila dza kutshilele. Pfanelo na vhud(ifhinduleli zwi re kha ndayotewa ndi zwa muthu mun(we na mun(we na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Ri na mashudu rine Afrika Tshipembe ngauri ndayotewa yashu i sumbedza zwauri vhupo vhu re na mutakalo ndi pfanelo ya vhuthu, u fhira kha man(we mashango.
﻿
﻿Pfanelo dza vhuthu dzi vha dza ndeme arali rot(he ra t(anganedza uri ri na mushumo wa u ita uri dzi bvelele. Nga man(we maipfi zwi amba uri muvhuso u fanela u tevhela milayo yo dodombedzwaho kha ndayotewa. Vhadzulapo na vhone vha fanela u kombetshedza u vhona uri pfanelo dzavho dzi a t(honifhiwa vha dovhe vha sumbedze uri vha a vha na vhud(ifhinduleli malugana na pfanelo dzavho.
﻿
﻿Arali pfanelo dzavho dzi sa t(honifhiwi vha nga ?
﻿- vhiga mulandu khothe,
﻿- vha nga isa mbilaelo kha vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu,
﻿- vha nga isa mbilaelo kha mutsireledzi wa nnyi na nnyi arali vhukhakhi vhu ha muvhuso.
﻿
﻿PFANELO DZAVHO DZA ZWA VHUPO NDI DZIFHIO KHA NDAYOTEWA
﻿Ndayotewa i fulufhedzisa pfanelo dzavho dza u ?
﻿U TSHILA KHA VHUPO VHUNE HA SA VHE KHOMBO KHA MUTAKALO KANA VHUVHA HAVHO (Khethekanyo ya 24 (a))
﻿Mun(we na mun(we u na pfanelo nahone a nga kona u dzhia maga a mulayo u tsireledza pfanelo.
﻿
﻿U VHONA URI VHUPO HAVHO HO TSIRELEDZEA (Khethekanyo ya 24 (b))
﻿Muvhuso u fanela u tevhedza pfanelo dzi re kha ndayotewa u itela u tsireledza vhupo nga u dzhia maga ane a tsireledza.
﻿
﻿Muvhuso u fanela u vhea milayo ya u thivhela tshikafhadzo na u tshinya vhupo, u t(ut(uwedza tsireledzo ya mupo na u linganyisa mveledziso ya ikonomi, matshilisano na vhupo. Muvhuso u fanela u vhona uri maga a pfalaho a khou dzhiwa u itela u tsireledza vhupo kha zwiito zwine zwa nga vha khombo zwine zwa nga itiswa nga mveledziso ya ikonomi na matshilisano, naho hu tshi khou t(od(ea mveledziso ya ikonomi na zwa matshilisano.
﻿
﻿Muvhuso wo ita milayo miswa ya u tsireledza vhupo. U bva nga 1998, Mulayo wa Lushaka wa Mad(i, Mulayo wa Lushaka wa Mad(aka, Mulayo wa u Tsireledza zwi dzulaho Mad(ini na Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo yo phasisiwa. Milayo miswa ya ndangulo ya mavu, minerala, mufhe wo kunaho, tshikafhadzo ya muya na malat(wa yo bveledzwa.
﻿
﻿MAGA A NDINGANYISO NA A TSHIPENTSHELA A U FHELISA KHETHULULO I SI YAVHUD(I (Khethekanyo ya 9)
﻿
﻿U khethululwa hu si havhud(i ho tsikeledza vhan(we vhathu, ngauralo zwa ita uri vha shume kha vhupo vhu si na mutakalo. Mun(we na mun(we u na pfanelo ya u swikelela he a vha a sa tendelwi u itela uri hu vhe na vhulamukanyi kana mulalo kha vhupo.
﻿
﻿VHULANGULI VHU RE NA MULAYO (Khethekanyo ya 33)
﻿Mun(we na mun(we u na pfanelo ya u tshila fhasi ha muvhuso une wa dzhia tsheo kwao, une wa thetshelesa zwililo zwa vhathu phand(a ha musi u tshi dzhia tsheo, une wa n(ea t(halutshedzo dzine dza pfala wa dovha wa n(ea thasululo ya dziphambano nga kha khothe yo d(iimisaho.
﻿
﻿KUPFESESELE KWA PFANELO DZA VHUTHU KU BVELAHO PHAND(A (Khethekanyo ya 7)
﻿Pfanelo dzot(he dzi re kha mulayotibe wa pfanelo dzi fanela u t(honifhiwa na u tsireledzwa. Arali pfanelo dzi sa khou swikelelea nga u t(avhanya, zwi amba uri hu fanela u dzhiwa maga a u bveledzisa pfanelo na u swikelela zwine zwa khou t(od(iwa.
﻿
﻿Pictures: 		Vhulungani pulanete u itela vhana vhashu 
﻿ Malat(wa a re na mulimo a khou vhulaha l(ifhasi l(ashu
﻿ Vhashumi kha ri farisane u lwa na tshikafhadzo ya u sa
﻿ Londa
﻿ Tshikafhadzo i a vhulaha
﻿ Ri khou t(od(a vhupo ho kunaho
﻿
﻿Tsumbo ya uri ni nga shumisa hani pfanelo dzan(u
﻿Tsumbo i tevhelaho i t(alutshedza tshumiso ya pfanelo kha:
﻿- u kombetshedza uri vhupo vhu t(hogomeliwe,
﻿- u hana u ita mishumo ine ya vha khombo kha vhupo,
﻿- u vhiga zwiito zwine zwa nga tshinyadza mupo.
﻿
﻿Kha ri dzhie, sa tsumbo, koporasi khulwane ine ya rengisa khemikhala dzine dza shumiswa nga rabulasi mut(uku kana muhulwane. U shumiswa ha hezwi zwithu zwi ita tshinyalelo kha vhupo ine ya fanela u kulumagiwa nga muvhuso.
﻿
﻿U ya nga NEMA mun(we na mun(we u na pfanelo dza u kombetshedza uri vhupo vhu t(hogomelwe. Kha hei tsumbo, hezwi zwi amba uri koporasi yeneyo i fanela u dzhia maga a pfalaho a u litsha kana u fhungudza tshinyalelo ine ya khou bvelela nga mulandu wa u shumiswa ha khemikhala yeneyo nga rabulasi kana bindu l(enel(o. Tshiitisi tsha hezwi ndi tsha uri koporasi khulwane i na vhukoni ha u vhona khombo ine ya nga bvelela lune ya nga dzhia vhud(ifhinduleli ha u zwi thivhela.
﻿
﻿Mulayo washu wo d(oweleaho a wo ngo bvisela khagala vhud(ifhinduleli ha koporasi. Hezwi zwi nga sia koporasi khulwane i tshi tinya vhud(ifhinduleli hayo ha mulayo. NEMA i shandukisa zwot(he hezwi- nnyi na nnyi o tendelwa u ita khumbelo ya khothe ya u kombetshedza pfanelo ya u vhona uri vhupo vhu khou t(hogomelwa.
﻿
﻿Arali mushumi wa bulasini a tshi vhona uri dzikhemikhala dzine dza khou shumiswa dzi khou tshinya vhupo, u na pfanelo ya u hana u ita mushumo wonoyo. NEMA i tsireledza vhashumi nahone i amba zwauri vhashumi vha nga si vhonwe mulandu kana vha dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une wa nga vhanga tshinyalelo.
﻿
﻿NEMA i dovha hafhu ya n(ea vhashumi pfanelo ya u vhiga khombo ya vhupo kha muhasho wa muvhuso kana Phalamennde vha sa ofhi u dzhielwa vhukando, u tambudzwa kana u pandelwa mushumoni.
﻿
﻿Vhukwamani kha Lushaka na kha Vund(u
﻿
﻿Muhasho wa zwa vhupo na vhuendelamashango
﻿Private Bag X447, Pretoria 0001. lut(ingo (012) 310 3911, fekisi (012) 322 2682, webusaithi http://www.deat.gov.za
﻿
﻿Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu
﻿Private Bag X2700, Houghton 2041. Lut(ingo (011) 484 8300, fekisi (011) 484 8300
﻿
﻿Mutsireledzi wa Nnyi na nnyi wa Lushaka
﻿Private Bag X677, Pretoria 0001. Lut(ingo (012) 322 2915/6, fekisi (012) 322 5093
﻿
﻿MPUMALANGA
﻿Muhasho wa Vhulimi, Ndondola Mupo na Vhupo
﻿Private Bag X11233, Nelspruit 1200. Lut(ingo (013) 759 4083, fekisi (013) 759 4032.
﻿
﻿KAPA VHUBVADUVHA
﻿Muhasho wa zwa Ikonomi, vhupo na Vhuendelamashango
﻿Private Bag X0054, Bisho 5606. Lut(ingo (040) 609 3218, fekisi (040) 639 2002.
﻿
﻿FUREISITATA
﻿Muhasho wa Vhuendelamashango, Vhupo na zwa Ikonomi
﻿Po Box 264, Bloemfontein 9300, Lut(ingo (051) 403 3719, fekisi (051) 403 3718.
﻿
﻿KWAZULU NATALA
﻿Muhasho wa Vhupo na zwa Ikonomi
﻿Private Bag X89, Ulundi, 3838. Lut(ingo (035) 874 3291, fekisi (035) 874 3293.
﻿
﻿LIMPOPO
﻿Muhasho wa Masheleni, Ikonomi, Vhuendelamashango na Vhupo
﻿Private Bag X9486, Lut(ngo (015) 295 9300, fekisi (015) 295 5819.
﻿
﻿DEVHULA VHUKOVHELA
﻿Muhasho wa Vhulimi, Ndondola Mupo na Vhupo
﻿Private Bag X2039, Mmabatho 2735. Lut(ingo (018) 389 5772, fekisi (018) 389 5006.
﻿
﻿GAUTENG
﻿Muhasho wa Vhulimi, Ndondola Mupo, Vhupo na zwa Mavu
﻿Po Box 8769, Johannesburg 2000. Lut(ingo (011) 335 1900, fekisi (011) 337 2292.
﻿
﻿KAPA VHUKOVHELA
﻿Muhasho wa zwa Vhupo na Pulane ya Mveledziso
﻿Private Bag X9086, Cape Town 8000. Lut(ingo (021) 483 4643, fekisi (021) 483 3211.
﻿
﻿KAPA DEVHULA
﻿Muhasho wa Vhulimi wa Dzudzanywa nga Vhuswa ha Mavu, Ndondola Mupo na Vhupo
﻿Private Bag X5018, Kimberly 8300. Lut(ingo (053) 807 4800, fekisi (053) 831 3530.
﻿
﻿(Inside the coat of arms) Muhasho wa zwa Vhupo na Vhuendelamashango
﻿
﻿(under the flag) 				Yo oliwa nga Vhulanguli: Ha u alusa vhukoni kha zwa vhupo
﻿
﻿
﻿Mulayo wa Vhulanguli ha Vhupo ha Lushaka
﻿
﻿U d(adzisa kha zwi re kha ndayotewa ri dovha hafhu ra vha na mulayo wa zwa vhupo Afrika Tshipembe, Mulayo wa lushaka wa Vhulanguli ha Vhupo wa 1998 (NEMA). Hoyu mulayo u sumbedza ndayo dza Ndayotewa wa dovha wa n(ea zwidodombedzwa zwa pfanelo dzi re kha ndayotewa.
﻿
﻿NEMA i ri mini?
﻿
﻿PFANELO YA U VHA NA MVELEDZISO I BVELAHO PHAND(A (Khethekanyo ya 2)
﻿Rot(he ri na pfanelo ya u wana mveledziso i bvelaho phand(a. Sa zwenezwo zwithu zwa malugana na vhupo zwi fanela u dzhielwa nzhele phand(a ha musi hu tshi dzhiwa tsheo dza u ita uri hu vhe na mveledziso. Muthu mun(we na mun(we u na pfanelo dza u vhona uri muvhuso u khou dzhia tsheo dzi sa khethululi dzine dza fusha t(hod(ea dza vhathu na u vhona uri nangoho mveledziso i khou bvela phand(a kha sia l(a matshilisano, vhupo na ikonomi.
﻿
﻿Zwithu/zwiten(wa zwine vhupo ha tea u zwi dzhiela nzhele zwi katela:
﻿- u sa thithisa ndaka dza mvelele na dza vhupo 
﻿- u sa tshikafhadza na u sa tambisa zwishumiswa
﻿- ri vhe na vhud(ifhinduleli na u t(hogomela musi ri tshi shumisa zwishumiswa arali ri si na vhut(anzi uri mvelele dzi d(o vha dzifhio
﻿
﻿PFANELO YA U KWAMIWA HU TSHI LINGIWA MVELELO (Khethekanyo ya 2 na ndima ya 5)
﻿Mvelelo dza zwa matshilisano, ikonomi na vhupo dzi fanela u dzhielwa nzhele nahone vhathu vha kwameaho vha fanela u kwamiwa musi hu saathu u dzhiwa tsheo.
﻿
﻿PFANELO YA U DZHENELELA KHA U TANDULULA PHAMBANO (Ndima ya 4)
﻿Arali hu na phambano nga ha vhupo, mun(we na mun(we a nga kha d(i humbela muthu ane a dzhia tsheo uri a thole muthu a sa kwamei kha mafhungo haya uri a t(od(isise na u tshimbidza mit(angano hune phambano dzenedzo dza d(o thetsheleswa hone.
﻿
﻿PFANELO YA U HANA U ITA MUSHUMO U RE KHOMBO (Khethekanyo ya 29)
﻿Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une a fulufhela uri u nga vha khombo kana u nga vhanga tshinyalelo kha vhupo.
﻿
﻿VHUD(IFHINDULELI HA U VHIGA KHOMBO NGA MAAND(A ZWI RE KHOMBO KHA VHUPO (Khethekanyo ya 31)
﻿Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nge a vhiga zwine a vhona uri zwi khombo kha kha vhulanguli ha vhupo kana kha vhathu.
﻿
﻿PFANELO YA U WANA MAFHUNGO (Khethekanyo ya 31)
﻿Muvhuso u nga t(anganedza mafhungo a re na ndeme a u fusha vhud(ifhinduleli ha zwa vhupo nahone muthu mun(we na mun(we a nga wana mafhungo eneo kha muvhuso tenda zwa vha zwi na thuso kana zwi zwi t(od(iwaho nga vhathu.
﻿
﻿Hezwi zwi amba uri vhane vha kwamea kha u ita zwi re khombo kha vhupo, u lat(a zwithu mavuni, mad(ini kana u shuma mishumo ine vha lat(a malat(wa a re khombo vha fanela u zwi vhiga.
﻿
﻿PFANELO YA U KOMBETSHEDZA U T(HOGOMELWA HA VHUPO (Khethekanyo ya 28)
﻿Vhathu vhot(he vha fanela u t(hogomela vhupo
﻿Muthu mun(we na mun(we ane a tshinyadza vhupo u tea u dzhia vhukando ha uri a fhungudze kana a lugise mutshinyalo naho hu uri zwo vha zwi songo tendelwa nga mulayo.
﻿
﻿Muofisiri a re na vhud(ifhinduleli kha zwa vhupo a nga n(ea ndaela muthu o itaho tshinyalelo uri a lulamise nahone arali muofisiri onoyo a sa iti nga u ralo nnyi na nnyi a nga ita khumbelo khothe uri itela uri mushumo wa u t(hogomela u itiwe.
﻿
﻿VHUIMO HA MULAYO HA U KOMBETSHEDZA URI MILAYO YA ZWA VHUPO I SHUME (Khethekanyo ya 32 na ya 33)
﻿Mun(we na mun(we ane a kwamea kha u tsireledzwa ha vhupo a nga d(i ita khumbelo kha khothe kana a shuma sa mutshutshisi wa mulandu u itela u kombetshedza u shumiswa ha pfanelo na milayo ya zwa vhupo, na uri onoyo muthu a nga badelwa tshelede yo shumiswaho malugana na matshimbidzele a khothe.
﻿
﻿Arali pfanelo dzavho dza zwa mulayo dzi sa khou t(honifhiwa, vha nga:
﻿
﻿- vhiga mulandu khothe,
﻿- isa mbilaelo kha vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu na kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi (arali hu vhukhakhi ha muvhuso),
﻿- humbela ngeletshedzo kha khethekanyo ya Dzimbilaelo kha Muhasho wa Mafhungo a zwa Vhupo na Vhuendelamashango,
﻿- humbela muvhuso wapo uri u thole mupfumedzanyi na u vhiga kha mapholisa
﻿- founela nomboro ya zwa vhupo ine vha sa d(i bule dzina i re na tshiphiri i sa badelwi ya ,0800 16 110 kana vha shumisa ya e-meili: environment@tip-offs.com 
