PFESESANI
﻿KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho KHETHEKANYO YA B: Samari/Manweledzo KHETHEKANYO YA C: Luambo 
﻿Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
﻿Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
﻿Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA.
﻿Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
﻿Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
﻿Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke muṱala ni kone u ya kha i tevhelaho.
﻿Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
﻿Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
﻿KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYONḒIVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzo isendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu.
﻿U TAMBUDZWA HA VHAHOLEFHALI
﻿Ngavhe ndi ḽi bebe ḽi fe ndo vha ndi tshi µo awela nṋe ṅwana wa Vhanyai kha maṱhupho a ḽino shango.'' Ndi Vho-Mbilummbi mme a Mmbengwa musi vha tshi khou ralo u mu goµa sa izwi o vha e muholefhali wa milenzhe. Vha khou ralo u mu goµa ngeno na vharathu vhawe vhe henefho o µi kotamela fhasi zwawe sa a no nga ha zwi pfi zwine vha khou amba.
﻿Mmbengwa ndi musidzana o bebwaho e muholefhali. Ndi ṅwananyana we a bebwa o µinakela zwithu zwawe. Musidzana mutswuku wa maṱo a ndalamo, na nµevhe dzo linganelaho ngeno meme dza mulomo dzi tshi nga dzo tou tshetshelwa zwavhuµi, na ningo ya mupfa.
﻿Uyu ndi musidzana we a dzhena tshikolo tsha vhaholefhali a guma kha gireidi 12 ngei Tshilidzini Special School. O ri u phasa a fhedza nga u sokou dzula henefho hayani. Mmbengwa ho ngo vhuya a µifhelwa nga vhutshilo u bva vhuṱukuni hawe u swika zwino o no tou vha khomba. Mme awe ndi vhe vha mu tambudza u bva u bebwani hawe u swika zwino. Vho-Mbilummbi mbiluni yavho a vho ngo zwi ṱanganedza uri vho beba muholefhali. U bembwani hawe ho µi vha na phungo mmbi ya uri vho lingedza nga nµila dzoṱhe uri vha mu vhulahe nga u tou mu posa bungani fhedzi zwa µi sea zwi tshi ṱanama. Vho vhuya vha µi tou wanetshedzwa nga khotsi a ṅwana Vho-Lugisani vho mu putela sagani vha tshi khou mu sokotedza dindini ḽa bunga.
﻿Vho-Lugisani vha ṱavhanya u zwi thivhela zwi sa athu u ya na kule. Zwa vha sinyusa lwe vha humbula na u pfuluwa afho muµini nge na vhone vha vha vha tshi dzulela u ṱerwa nga vhone Vho-Mbilummbi. Avho mukalaha wa khuvhe vho vha vha si na mulomo afho muṱani. Tshavho ho vha hu u ṱanzwa maṱo vha lavhelesa. Makhulu wa vhana vho vhuya vha wana o shelelwa mulimo wa mbevha ngomu murohoni wa thanga uri a tshi ḽa dzi mbo µi vha dzo petwa. Afho ho µi tou thusa tshone tshanµa tsha Mudzimu ngauri ndi musi a tshi µo vha o lovha. Vho Mbilummbi vha na mbilummbi sa izwi na dzina ḽi ḽavho.
﻿Ngoho zwi na nṋe a zwi na muṅwe, henefha hune nda dziṅwa na zwiḽiwa ngeno vha tshi ḽa ndo µi vha zwondolola zwanga! Fhedzi-ha zwine nda zwi µivha ndi zwa uri maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe. Ḽiṅwe µuvha zwi µo fhela nṋe nda awela-vho sa vhaṅwe vhasidzana. Hu µi nga na avho vhana vha mme anga a vha mmboni sa muthu.'' Ndi Mmbengwa a tshi khou ralo u gungula nga vhuµifari ha mme awe na vharathu vhawe.
﻿Mmbengwa o vha a tshi hola tshelede ya vhaholefhali. Naho zwo ralo o vha a sa vhoni na uri i fhelela ngafhi. Ene tshawe ho vha hu u iswa mundendeni a hola gwama ḽa fhelela muhwetoni wa mme awe, vhathada vha kapa mapfura nga lebula ngeno muṋe wa masheleni o lavhelesa. Na ṱhoni vho vha vha si na.
﻿Zwe zwa mu pfisa vhuṱungu ndi zwa musi khaladzi awe Malindi o µelwa nga muhumbulo wa u mu shumisa malugana na u wana dzithendara sa izwi vhaholefhali vha na ndugelo dza u wana dzithendara dza muvhuso na huṅwe-vho. Nangoho thendara vha i wana kha Muhasho wa Tshumelo ya Zwa Ndulamiso ya u runga zwiambaro zwa vhafariwa vha re dzhele. Malindi o shumisa Mmbengwa u fusha ṱhoµea dzawe dza u wana masheleni ngeno Mmbengwa a sa µivhi na zwauri hu khou bindudzwa vhugai, na peni zwayo o vha a sa i vhoni maṱoni awe. Mmbengwa a µi tambula a tshi ya ngeno a tshi nga tshiṱepisi tshine vhaṋameli vha tshi ṋamela u ya nṱha u hovha zwivhuya zwavho.
﻿iṅwe µuvha malume awe vho µa u mu ṱolela vha wana o µi khotha zwawe henefho muṱani. Vho wana hu si na na muṅwe muthu lini, a tshi tou vha ene fhedzi henefho hayani. Vha thoma u ṱoµa u µivha nga ha zwine zwa khou bvelela kha vhutshilo hawe. Aiwa! Nangoho a thoma u vha ṱalutshedza zwoṱhe nga ha kufarelwe kwawe afho muṱani. Zwa vha khathula mbilu. Vho ri u ṱuwa afho, zwa vha dina lwe zwa vha kundisa na u fara khofhe vhusiku vho eµela. Ḽi tshi tsha nga matsheloni vha livha dziofisini dza vhashumelavhapo u vhiga nga ha u tambudzwa ha muµuhulu wavho. Vhashumelavhapo vha zwi dzhiela nṱha vha sala murahu mulandu uyo, zwa wanuluswa uri nangoho hu khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali.
﻿Vho-Mbilummbi na ṅwana wavho Malindi na mufumakadzi wawe Maria vho µo lilelwa nga tsimbi, vha fhedza vho no dzhena thumbuni ya lukhohe. Mmbengwa o µo wana bazari ya vhaholefhali a yo gudela zwa vhudokotela Medunsa, a fhedza o vha dokotela ḽa mishonga. Na zwino u na sedzhari ngei Ṱhohoyanµou.
﻿Mmbengwa u wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? Tikedzani. 
﻿Inwi ni vhona Vho-Mbilummbi vhe mubebi kwae? Tikedzani. 
﻿U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga zwe Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi farisa zwone muholefhali uyo zwo tea naa? Tikedzani phindulo yaṋu. 
﻿Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai:
﻿Vho-Mufunwa vho vha vhe khotsi a muholefhali. 
﻿Muholefhali uyo o thuswa nga malume awe uri a vhe na vhumatshelo havhuµi. 
﻿Bulani madzina MAVHILI a vhathu vhe vha ṱuṱuwedza u tambudzwa ha uyo muholefhali. 
﻿Ndi zwifhio zwe Malindi na Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi funela zwone muholefhali? 
﻿Ṱalutshedzani mafurase o swifhadzwaho mafhungoni a re afho nṱha. 
﻿Ni guda mini nga mafhungo e na vhala afho nṱha? 
﻿Ṱhamu ye ya wanwa nga vhatambudzi vha muholefhali ndi ifhio? 
﻿Ndi mini zwe zwa thusa Mmbengwa uri a ye phanµa na pfunzo dzawe? 
﻿Uri Mmbengwa a vhuye a aluwe ho tou fa tshanµa tsha Mudzimu. Ṱalutshedzani. 
﻿'Maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe' zwi amba mini? 
﻿Zwo iteaho kha ayo mafhungo ni vhona unga zwi a bvelela fhano shangoni naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI, ni dovhe ni sumbedze uri zwi nga fheliswa hani. 
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
﻿KHETHEKANYO YA B: SAMARI/MANWELEDZO
﻿MBUDZISO 2
﻿Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi. Nga mbuno dza SUMBE nweledzani zwine vhathu vha ita zwi songo µaho vha tshi itela u wana masheleni a u unµa vhana a bvaho muvhusoni. Ṱanµavhudzani mbuno dzaṋu nga u bvisela khagala tshenzhemo yaṋu malugana na vhuaµa hovhu. Vhulapfu ha samari yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70.
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
﻿KHETHEKANYO YA C: LUAMBO MBUDZISO 3
﻿Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
﻿Vharema vho vha vha sa tendelwi u tshimbila vhusiku ngei Marabastad. Nga madekwana vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi wanala vho eµela. Tshiṱaraṱani hu vha ho tou tha. Vho tendelwaho u tshimbila ndi avho vhane vha vha na phemithi ya tshipentshela. Muthu arali a wanala a tshi khou tshimbila vhusiku o vha a tshi farwa a valelwa dzhele. Mudzunga o vha a tshi tata na u ṱaṱa na Vho- Van Rooyen muṅwe wa mapholisa e a vha a tshi ofhiwa nga vhathu vhanzhi afho Marabastad.
﻿Isani fhungo ḽi wanalaho kha mutaladzi wa u thoma kha thenda. 
﻿Topolani ḽiµadzisi ḽa tshifhinga ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho. 
﻿Shumisani maipfi a tevhelaho mafhungoni a pfalaho u sumbedza uri ni a µivha zwine a amba: tata, ṱaṱa. 
﻿Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
﻿Ndi ḽifhio fhungo ḽo shumiswaho Tikedzani phindulo yaṋu. u fhuredzela vhathu? 
﻿Ni nga kwama hani bindu iḽi nga u ṱavhanya arali ni tshi ṱoµa thuso? 
﻿Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela.
﻿Marangaphanµa: Hu tshi tevhelwa ndayotewa ya vhagudi, malugana na u pandelwa ha vhagudi vhavhili tshikoloni tsha Thembapfumo nga ḽa 5 fulwi 2007, hu a sedzuluswa.
﻿Phendelo:
﻿Vhagudi vho µiimisela u dzhena tshikolo na u shuma vhunga vhatshutshudzi vho pandelwa.
﻿Mawanwa:
﻿Vhagudi avho vho ṱuṱuwedzwa nga zwi tevhelaho:
﻿U omba gologodo nga tshifhinga tsha tshikolo.
﻿U salela murahu kha mishumo ya tshikolo.
﻿U µiselwa halwa tshikoloni nga murangaphanµa wa matswotswi a muvhundu wonoyo.
﻿Matshimbidzele:
﻿Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
﻿Vhagudi vha re tshikoloni vho kwamiwa u ṱahisa vhuµipfi havho nga zwo bvelelaho.
﻿Ho kwamiwa na vha muvhuso malugana na zwine zwa nga itwa kha avha vhagudi.
﻿Tsaino:
﻿Zwiga zwihulwane zwa muvhigo zwo vhilingana. Zwino inwi zwi ṅwalululeni nga nµila yo teaho. Ni songo kopolola, ṅwalani nomboro nga nµila ine dza tea u tevhekana ngayo. 
﻿Ndivho ya uyu muvhigo ndi ifhio? 
﻿Ndi tshifhio tshipiµa tsho siedzwaho kha tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwa uyu muvhigo? 
﻿Ṱukufhadzani ipfi muvhundu ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho. 
﻿Shumisani ḽiambele heḽi: u omba gologodo fhungoni ḽi pfalaho. 
﻿Ṅwalani khanedza ya fhungo ḽi tevhelaho:
﻿Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho. 
﻿3.4.1 Kopololani mafhungo a tevhelaho, ni khakhulule maipfi a re zwitangini. Maipfi e na khakhulula ni a talele.
﻿France o (vuwa) mushumoni o ambara dzhasi (-lapfu). O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala. Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu (vhidza) maine. Ho µo (ruma) foromane u ya ṅangani ya tsini. Jim khonani yawe o (founela) uri a µivhadze vhabebi (wawe). 
﻿Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni mbudziso dzo µisendekaho khao. µo kona u fhindula
﻿B. Ipfi na ḽi a kona u shuma sa ḽiṱanganyi ḽa dovha ḽa shuma sa ḽiiti. Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho e na tou µisikela u sumbedza zwenezwo. 
﻿ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 40
