_____________________________________________________________
License: Creative Commons Attribution 2.5 South Africa
URL: http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/za/

Name and version: NCHLT Raw Tshivenda Text Corpus v2.0

Attribute work to: South African Department of Arts and Culture & Centre for Text Technology (CTexT, North-West University, South Africa)

Attribute work to URL: http://www.nwu.ac.za/ctext 
______________________________________________________________

<fn>(87200915408 PM) tshivenda.txt</fn>
Mulaedza u bvaho kha Muofisiri Muhulwane
Nga murahu ha minwedzi ya 18 ndi tshifhinga tsha u vha livhuwa
Mbekanyamushumo ya Vhudzadze ya GEMS - U ita uri vhuimana vhu vhe ho leluwaho
U sedza Mbuelo nga SMS - Mbuelo dzavho vha dzula vho dzi fara
Komiti dza tshikimu dzi ita uri muhumbulo wavho u dzule u na mulalo
Vha ri rumele zwidodombedzwa zwavho zwa ID
U vusuludza thendelano ya mushumo: Vha vhone uri dzibammbiri dzo ḓadzwa!
Vha na malengelenge a minwedzi miraru: Fhethu ha khombo kha mbuelo
Kha vha fhelise vhufhura
Khonani dza GEMS - zwino yo khwinifhadzwa!
Ri vhukati ha nwaha wa 2009 na hone ro no tou vha tshivhindini tsha vhuriha. Sa musi maḓuvha a tshi khou ḓi pfufhifhala na u rothola a tshi ya, ri fulufhela uri ri ḓo vha ḓisela vhududo na u ḓigeda nga khandiso ya vhuvhili ya Facets ya 2009.
Facets i re na mbonalo ntswa yo ṱanganedzwa zwavhuḓi na hone nga mafulufulu nga miraḓo nahone ri fulufhela uri vha ḓo pfa hei khandiso i tshi takadza, i ya ndeme na hone i tshi nyanyula.
zwiṱori zwo bvelelaho vhutshiloni
Musi muthu a tshi zwi vhona uri mishumo ya GEMS i sedza kha mutakalo na dakalo kha miraḓo yayo i fhiraho 350 000, zwi a mangadza u vhona uri ri fhidza hani u ṱalutshedzana zwiṱori zwo bvelelaho vhutshiloni - zwine vhunzhi hazwo zwa fhela nga dakalo - zwa miraḓo yashu. Tshinwe tsha zwiṱori zwenezwo ndi tsha Vho Mzimasi Ngqelu na uri vho swikisa hani tsini na lufu, zwenezwino ofisini dzashu. Ri pfa ro kwamea nga zwe GEMS ya ita kha vhutshilo ha Vho Mzimasi. A thi kjhou ya u tshinya tshiṱori nga u vha vhudza zwoṱhe zwo bvelelaho hafha; fhedzi arali vha pfukela kha siaṱari ḓi tevhelaho vha nga vhala tshiṱori tshawe tshi ḓeaho mafulufulu.
Tshumelo ntswa - GEMS i khou khwinifhala nga 2009
Naho ri tshi tou vha vhukati ha 2009, ro no ḓivhadza tshumelo dza miraḓo ntswa dzi si gathi. Kha hei khandiso vha ḓo vhala zwinzhi nga ha Mbekanyamushumo ya Vhudzadze ya tshipentshela, ye ya ḓivhadzwa nga ḽa 1 Shundunthule 2009 ine ya fha miraḓo ya vhaimana thikhedzo, pfunzo na ngeletshedzo nga tshifhinga tsha musi vho lindela u vhofholowa.
Ro ḓivhadza maḓuvha a u ṱola mutakalo a GEMS, ane a ḓo ḓisa tshumelo ya u ṱola mutakalo mushumoni wavho. Inwe tshumelo ntswa kha hei khandiso ndi tshumelo ya i kona u vhona mbuelo nga SMS, ine miraḓo vha ṱuṱuwedzwa uri vha i shumise. Zwine vha fanela u ita ndi u vhudzisa uri ndi dzifhio mbuelo dzine vha vha nadzo musi vha saathu u ita mbilo nga u tou rumela SMS kha tshikimu tshavho, riṋe r avha fhindula hu saathu u fhela mithethe mingana ro vha farela mafhungo e vha humbela!
Inwe na inwe ya hedzi tshumelo yo anḓadzwa nga u dodombedza kha hei bammbiri ya mafhungo - zwenezwo kha vha vhone uri vha a vhala nga hadzo. Musi ndi tshi khou lugisa hoyu mulaedza ndo lingedza, sa zwine nda anzela u zwi ita, u sumbedza miraḓo yashu uri GEMS i ḓo lingedza u i sa teledzi uri i ṱuṱuwedze tshumelo ya nṱhesa. Vhuraḓo vhu khou aluwa vhu tshi ya na hone miraḓo yashu i khou farwa na u dzhiwa sa vhathu vho fanelwaho nga tshumelo dza khwinesa.
Ndi a fulufhela uri vha ḓo ḓiphina nga khandiso ino ya Facets, na hone u swikela tshifhinga tshiḓaho - kha vha dzule hu dudelaho vha na mutakalo.
Vhutshilo ha Vho Mzimasi Ngqelu's ho shanduka tshoṱhe u bva ḓuvha ḓe vha ṱangana na khombo ye vha ṱoḓa u lovha nga khombo ya goloi. Fhedzi Vho Ngqelu, Muthusa Mulanguli wa: Vhudavhidzani, Muhasho wa Mabindu a Muvhuso, vhane vha vha muraḓo wa GEMS a vho ngo hangwa heḽo ḓuvha u fana zwavhuḓi u fhira ḓuvha ḓe vha wana biḽi ya zwa mushonga poswoni."Khathihi fhedzi nda zwi limuwa uri ndi nga si kone u badela tshikolodo tsho fhelelaho tsha vhuongeloni tsha R180 000 i tshi bva tshikwamani tshanga," Hu ṱalutshedza Vho Ngqelu. "Tshelede nnzhi nnzhi ye GEMS ya badela vhuongelo yo sumbedza uri ndi khou wana ndondolo ya khwinesa. Zwa vhulunga vhutshilo hanga." Hu amba Vho Ngqelu, ipfi ḽavho ḓi tshi khathuwa nga u vhaisala mbilu. Musi ndo no wana rasithi ya u fhedzisela, nda pfa ndi tshi tama zwihulwane GEMS u nthusa hayo. "Zwa uri a thi na mafuvhalo o dzhiahotshifhinga tshilapfu o vhangwaho nga khombo ndi khumbudzo yanga ya ḓuvha na ḓuvha ya zwe GEMS ya nthusa ngazwo - zwoṱhe hezwo zwo bvelela ndi saathu u fhedza na nwaha ndi muraḓo wa GEMS." ḓuvha ḽa khombo, ḽa 8 Tshimedzi 2007, lutombo lwo vha lwo swifhala makole a tshi khou ḽa sa .umbu. Musi vha tshi tshaisa mushumoni vha dzhena kha Nissan Micra yavho vha reila vha tshi bva Hatfield, Pretoria vha tshi livha muḓini wavho Centurion. Vho vha vha tshi kha ḓi tou bva u fhira hune ha ṱangana Hofmeyer na Botha Avenue musi inwe goloi i tshi pfuka roboto dzo tswuka. Vha tou humbula u kuḓana huhulwane musi goloi yeneyo i tshi kuḽa kha lurumbu lwa mu.ameli lwa goloi yavho. Nga murahu ha izwo, zwithu zwoṱhe zwa nzwinzwimala. Zwe zwa vha ḓela fhedzi muhumbuloni zwo vha zwa uri a vho ngo hangwa u nambatedza tshitikara tsha GEMS kha lurumbu lwa windisikirini ya goloi yavho. "Vho vha vha sa zwi ḓivhi uri tshitikara tshi ḓo vha thusa musi vha tshi shaya thuso."Hu khou humbulelwa uri muthu we a vha o .iimiela o mbo ḓi founela Netcare 911. Vho Hannes Bosman, mupharamediki wa thusothanzi wa Netcare 911 wa Vhuongelo ha Netcare ha Unitas, o mbo ḓi gidimela henefho ho bvelelaho khombo. U kha ḓi humbula khombo yeneyo. "Yo mbo ḓi thoma u na musi ri tshe kati na u bvisa Vho Ngqelu kha masennge o bodeaho a goloi e a vha a goloi yavho. Ngauri ra vhona tshitikara, ro zwi ḓivha uri ri nga kona u vha isa kha vhuongeloni ha khwinesa ha tsinisa na uri a hu nga vhi na u monamona sa zine zwa dzulela u bvelela musi vhathu vha si na zwikimu zwa dzilafho." Ndi Vho Bosman vha tshi ḓadzisa, A huna we a humbula uri Vho Ngwelu vha ḓo tshila kha Vho Bosman na vho madokotela. Madokotela vho vhudza vha muṱa wavho uri vha nga si tsha vuwa. Uri na musi vha nga vuwa vha ḓo vha na amnesia kana vha hoṱefhala. Fhedzi munwe na munwe o nyadza muya wa u tshila wa Vho Ngqelu. Nga murahu ha vhege mbili vha kha khoma kha yuniti ya ndondolo ya thanzi vhuongeloni ha Unitas ha Netcare, Vho Ngqelu vha mbo ḓi vuwa - na vhuluvhi havho ha shuma zwavhuḓi. Vho mbo ḓi rumelwa kha senthara ya u onyolosa mafuvhalo na u dzivhulusa i re Kensington, Johannesburg, he vha itwa nyonyoloso vha ita na ndingo dza muhumbulo. Nga Phando 2009 vho vha vho mno lugela u humela mushumoni, zwithu zwe madokotela vha humbula uri zwi nga si konadzee. Vhutshilo havho ha shandula ha vha khwine, vha ralo."Ndi ṱhonifha vhutshilo nga maanḓa na hone ndo no wana na mufumakadzi," vha ralo. Vho mala Vho Nqobile Mangena (vhane zwino no no vha vha ha Ngqelu), mushumisani navho, nga Lara maho.a.Zwino vha khou ḓiphina nga tshikhala tsha vhuvhili tsha u tshila na hone vha khou lingedza u ṱuṱuwedza vhathu vhanzhi uri vha dzhoina GEMS. "Ndi a livhuwa hafhu vha ha GEMS," vha fhedza nga u ralo. "A vho ngo shandukisa vhutshilo hanga fhedzi, vho vhu vhulunga."
Ri a ḓihudza u ḓivhadza uri vhawanambuelo vha a kona u swikelela Mbekanyamushumo ya Vhudzadze ya GEMS ntswa. Mbekanyamushumo yo thoma u shuma nga ḽa 1 Shundunthule 2009 na hone i fha vhawanambuelo vha vhaimana thikhedzo, pfunzo na ngeletshedzo kha zwiteidzhi zwoṱhe zwa vhuimana na tshifhinga tsha musi vha vhaimana.
Mbekanyamushumo i shuma hani?
Mbekanyamushumo i tshimbidzwa nga vhalanguli vhayo, vhane vha vha vhaongi vha re na tshenzhemo vha re na ndalukanyo dza u ḓadzisa dza u bebisa. Vha ḓo vha thusa nga u vha redzhisṱara na hone vha nga kwamiwa kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhuimana uri vha eletshedze kana mafhungo maṅwe na maṅwe.
Mbuelo dza u dzhoina mbekanyamushumo:
Vha ḓo ṱanganedza bugu ya GEMS ya vhuimana na Mbebo, ine ya vha na mafhungo a ndeme a vhomme vho lindelaho u beba.
Vho mme vha wana phakhethe ya zwifhiwa ya nḓowenḓowe ya GEMS! Hezwi zwi ḓo rumelwa miraḓo ine ya vha kha luṋa lwa vhuraru lwa vhuimana.
Vhawanambuelo vha wana ndondolo ya vhuṋe ine ya dodombedza tshumelo ya vhudzadze ine GEMS ya i tendela.
Vha a kona u wana mafhungo a zwa mutakalo ane a ḓo vha thusa uri vha nange mutakalo na mbebo zwine vha funa na dokotela wavho kana mubebisi.
Ngeletshedzo nga luṱingo na thikhedzo zwi a wanala arali vha tshi .ngana na thaidzo kha vhege dzavho dza u thoma vha mubebi. Vha dzhiele nzhele hezwi: Mbekanyamushumo ndi mahala kha miraḓo na hone mbuelo dzo ḓoweleaho dza vhudzadze dzi ḓo shuma. Mbekanyamushumo i fha miraḓo mbuelo nnzhi fhedzi a i imeli ngeletshedzo ya dzilafho na ndondolo ine miraḓo ya i wana kha madokotela ayo.Ndi redzhisṱara hani kha Mbekanyamushumo.Vha humbelwa uri vha redzhis.are nga u ṱavhanya musi dokotela wavho a tshi tou vha khwa.isedzela uri vha muimana. U redzhisṱara kana u wana maṅwe mafhungo, kha vha kwame GEMS kha 0860 00 4367 kana emeiḽi kha enquiries@gems.gov.za.
Ndi lungana hune vha ṱola mbuelo dzavho dza tshikimu tsha dzilafho vho dzhaya? Ri a zwi ḓivha uri zwi anzela u vha zwa tshihaḓu na hone ra dzula ra humbula nga ha thandululo.
U sedza mbuelo zwino hu a konadzea ga u ṱavhanya nahone lwo leluwaho nga SMS. Vha rumela GEMS SMS nga tshivhumbeo tsho randelwaho (vha sedze afho fhasi ) na hone hu saathu u fhela mithethe ri ḓo vha fhindula ra vha vhudza mbuelo dzine vha vha nadzo. Vha dzhiele nzhele uri khoudu pfufhi dza miraḓo ya Sapphire na Beryl dzo fhambana na dza miraḓo ya khetho ya Ruby, Emerald kana Onyx. Hezwi ndi zwinwe zwiswa zwo thomiwaho nga GEMS zwine zwa ḓisa ndondolo ya mutakalo tsinisa na vhathu!
Zwi shuma hani?
Arali mulaedza wavho wa SMS u songo tshimbila zwavhuḓi, vha ḓo wana phindulo i bvaho ha GEMS ya uri ndi ngani. Vha na khakhulula vhukhakhi vha rumela SMS ntswa uri vha wane mafhungo ane vha khou a shaya. U vhudzisa zwinzhi vha kwame Senthara ya u Founela ya GEMS kha 0860 00 4367.
GEMS yo ḓivhadza tshumelo dza u ṱola mutakalo kha mihasho dzine dza ḓo thoma nga ḽa 1 Shundunthule 2009. miraḓo i ḓo vhuyelwa nga hei tshumelo yavhuḓi ya u ṱolwa mitakalo na malwadze ane a nga vha .hasela vha mishumoni yavho. Ndivho yashu khulwane ndi ya uri topola khombo i saathu u hulela u itela u thivhela vhulwadze kana u fhungudza.
Vhashumi vha muvhuso vhane vha saathu u vha miraḓo ya GEMS vha ḓo kona u shumisa heyi tshumelo i sa fani na dziṅwe,
Hu bvelela mini nga ḓivha ḽa u ṱola vhulwadze?
Musi vho wana thambo kha muhasho wavho, vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha GEMS vha ḓo dzudzanya vhupo kha muhasho wavho hune vha ḓo itela hone ndingo. Vhashumi vhoṱhe vha ḓo tou dzhenela nga u funa ḓuvha yoṱhe.
vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha ḓo tendela vhathu na u davhidzana navho nga muthihi muthihi u amba nga ha ḓivhazwakale ya mutakalo na u ita ndingo dza mutakalo. Mvelelo dza ndingo na ḓivhazwakale zwi ḓo ambiwa ngazwo na muthu ene muṋe a fhiwa na ngeletshedzo na uri ndi afhio maga ane a tea u a dzhia.
Nga ḓuvha ḽa u ṱola mutakalo ḽa GEMS, vhashumi a vha nga iti zwa u buka nga vhone vhaṋe, ngauri vhaḓivhi vha mutakalo vha ḓo vha vho londela vhuponi ha u ṱola mitakalo. Vha tea u tou dzhenela. Hu na u masadzha ṱhoho na mitsinga kha vhashumi ḓuvha ḽeneḽo sa u ḓadzisa hu bvaho kha tshikimu tshavho.
Vhashumi vhoṱhe vhane vha dzhenela u ṱolwa mitakalo vha ḓo wana mafhungo manhi nga ha khombo dza utakalo dzine vha vha nadzo na maga ane vha tea u a dzhia a u thivhela kana u fhungudza thaidzo dza mutakalo.
Ndi dzifhio ndingo dza mutakalo dzine dza ḓo itwa?
Vhashumi vha ḓo tea u ḓadza bammbiri .ivhudzisi ḓi sakon.i ḽine ḽa ḓo vha thusa kha u ḓivhadza vhaḓivhi vha mutakalo zwiṱukuṱuku nga ha mutakalo musi vha saathu u lingiwa. Hu na ndingo dzi tevhelaho dzine dza ḓo dzhiwa nga u tou funa:
Mutsiko wa malofha.
Tshileme na vhulapfu, ha sedzwa tsumbedzo ya tshileme tsha muvhili.
Vhuhulwane ha khundu.
Arali bammbiri .ivhudzisi kana ndingo dza sumbedza uri muthu u kha khombo ya u nga kavhiwa nga vhulwadze, vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha ḓo mu fha khuthadzo yo teaho malugana na maga ane a tea u a tevhela kha u fhungudza
Dziburotsha dza mafhungo na dzone dzi ḓo ṋetshedzwa kha thero dzi fanaho na u daha, nyonyoloso na ndangulo ya tshileme.
Mafhungo oṱhe na mvemelo ndi tshiphiri na hone a zwi nga ḓo ṋetshedzwa muhasho kana munwe muthu na muthihi. Ndi zwa muṋe wazwo na vhaḓivhi vha mutakalo vhane vha khou
Arali muraḓo wa GEMS a tenda nga u tou nwala (o saina khethekanyo yo teaho ya bammbiri .ivhudzisi ḽa u ṱolwa ha mutakalo) uri mvelelo dzawe dzi fhiwe dokotela ḽa GEMS na vhaongi (sa tshikimu tsha dzilafho), zwenezwo ri ḓo vha kama ra vha thusa uri vha vha thuse nga mbuelo dza ndondolamutakalo na maitele a u thusa kha khombo dza uvha ḽa u ṱola mutakalo ḽa GEMS ḓi nga bukiwa nga maitele a zwino a khumbelo uri GEMS i ḓe i thuse. Khumbelo dzi nga rumelwa nga emeiḽi, kana vha kwama munwe wa vhavhambadzi
Arali khumbelo i tshi anana na khetho dzashu dza u ṱola mutakalo dza tshitandadi, i ḓo khwaṱhisedzwa nga GEMS hu saathu u fhela Kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha thevhekano ya WEB SMART ri vha ṱalutshedza nga ha khethekanyo ntswa ya Mutakalo wanga kha webusaithi ya GEMS, ine ya vha ṋetshedza mafhungo oṱhe a mutakalo na ngeletshedzo dzine vha dzi shaya. Vha a kona u vhala zwipiḓa zwa mutakalo na ḽaiburari ya zwa dzilafho ya dzitsumbadwadze, malwadze, maitelena mishonga. Kha vha wane thero ine vha i takalela nga u shumisa sisteme ya u burauza yo leluwaho. Senthara ya Thuso Thanzi i fha ngeletshedzo nga ha uri vha dzhia hani vhukando musi hu na tshiimo tsha shishi tsha mutakalo. Vha nga guda na u sumba tsumbadwadze dza vhulwadze ha mbilu n auri vha tshimbidza hani thuso thanzi.
Kha vha tevhedze hedzi ndaela dzo leluwaho uri vha wane ngeletshedzo ya mutakalo:
Kha sia.ri ḽa u thoma/haya ḽa websaithi, nga fhasi ha tshidanga tsha nḓivhadzo, vha ḓo vhona bathoni na "Mutakalo wanga"
Vha ki.ika heyi bathoni vha dzhena kha "mutakalo wanga", ine ya vha tendela u vhona:
Thero dza mutakalo aiburari ya zwa dzilafho khulwane
Komiti Mushumo
Komiti ya Odithi I thusa BOT kha mishumo i tshimbilelanaho na mbekanyamaitele dza muvhalelano dza Tshikimu, ndangulo dza nga ngomu na mivhigo ya masheleni na ndangulo ya khombo dzine dza ngabvelela.
Komiti ya mishumo I thusa BOT kha vhona uri hu na kushumele kwavhuḓi kwa Tshikimu, u fana na u dzhia zwibviswa, mbadelo ya mbilo ndangulo ya dzirekhodo. Hei komiti i dovha ya thusa BOT kha mbambadzo na vhudavhidzani.
Komiti ya Vhutshimbidzi, Khohakhombo na Vhashelamulenzhe I vhona uri hu na vhutshimbidzi ho teaho ka u tshimbidzwa ha zwoṱhe zwi kwamaho Tshikimu, nga u vhona uri khohakhombo dza tshikimu dzi a topolwa dza langulwa nga nḓila yo teaho na uripfanelo dza vhoṱhe vha kwameaho dzi a tsireledzwa.
Komiti ya Dzikhanedzano I sedza na u dzula ya thetshelesa mbilaelo dzoṱhe dzine dzarumelwa khayo nga Muofisiri Muhulwane uri i ha.ule.
Arali hezwi zwa sa bvelela, muholo wavho a u nga badelwi na GEMS a i nga koni u dzhia mbadelo ya tshikimu. Hezwi zwi nga ita uri hu vhe na u imiswa ha mbuelo kana u hanwa ha mbilo dza mbadelo dza dzilafho.
Maya maga a fanela u tshimbidzwa nga tshifhinga na hone vha fanela u amba na zhendedzi ḽa GEMS arali vha na thaidzo.
GEMS i dzhia zwibviswa zwa tshikimu tsha dzilafho nga nwedzi, zwine zwa itwa nga pheyirolo ya mutholi (kanzhi, nga, Persal). Arali zwibviswa zwavho zwa nwedzi zwa sa badelwa (i.e. zwi kha malengelenge), GEMS i nga bvisa malengelenge kha muholo wavho lwa e.ekthroniki. Zwibviswa zwi bviswa nga zwoṱhe vhone vha songo ita tshithu. Hone ha, musi zwibviswa zwavho zwi songo badelwa lwa minwedzi miraru, a ri tsha bvisa lwa e.ekthroniki, ngauri sisteme ya pheirolo a i tendi.
Zwine vha fanela u ita arali vha tshi koloda tshelede kha GEMS lwa minwedzi i fhiraho miraru:
Vha vhudzise HR yavho vha dzudzanye u badela nga tshanḓa u bva kha muholo wavho u badela malengelenge. Vha nga ḓi founela Senthara ya u Founela ya GEMS Call Centre kha 0860 00 4367 vha humbela vhurifhi ha 0189, vhune vha ḓo vhu isa kha muhasho wavho wa HR department. Vhurifhi ha 0189 vhu ḓo ṱalutshedza zwine zwa tea u itwa.
VHA HUMBULE: Arali zwibviswa zwavho zwi songo bviswa zwa fhelela zwi nga ita uri hu imiswe mbuelo dzavho na hone hezwi zwi nga amba uri mbilo dzavho dzi ḓo haniwa.
Arali vha tshi humbulela uri hu na zwiito zwa vhufhura, vha kwame nomboro ya u vhiga ya GEMS, ine ya langulwa nga KPMG. Vha songo ofha u vhiga zwiito zwi songo ḓaho kha luṱingo lwa u vhiga, ngauri heyi ndi tshumelo yo ḓiimisaho na hone ya tshiphiri. Nomboro ya u vhiga i sa badelwi i vula lwa awara dza 24 ng ḓuvha, maḓuvha a sumbe kha vhege. Kha vha ite zwo teaho!
Vha tevhele maga a re afho fhasi a u vhiga vhufhura:
Vha nga ḓi nanga u sa ḓiamba nga dzina. Vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshiwo kha mushumeli wa senthara ya u founela. Zwidodombedzwa zwenezwo zwi katela: nnyi, mini, hani, ngafhi, lini na mutengo/ndeme ine ya kwamea.
Vha ḓo fhiwa nomboro ya referentsi. Vha i fare sa izwi vha tshi ḓo i shaya nga murahu.
Tshumelo ya Khonani dza GEMS, ine ya vha konisa u zwima dokotelakha kuḓorobo kune vha dzula khakwo nga SMS, yo khwiniswa! Arali hu si na dokotela kha kuḓorobo kwa havho, tshumelo i mbo ḓi zwima kha Ḓorobo ya tsinisa. Kha vha ite khumbelo uri ri vha thuse nga u zwima.
Vha shumisa hani Khonani dza GEMS u zwimana hani na ndondolo ya mutakalo.Vha rumela SMS kha 33489 nga nḓila i tevhelaho: Nomboro yavho ya
Vha ḓo mbo ḓi kwamiwa nga u ṱavhanya vha fhiwa zwidodombedzwa zwa dokotela a re kha vhupo havho.
kha 0860 00 4367 kana vha dalele websaithi u wana mafhungo nga vhuḓalo.
Kha vha zwi ḓivhe uri Tshikimu tshi khou ita zwithu zwo fhambanaho tshifhinga tshoṱhe u itela u khwinisa mbuelo dza vhawanambuelo. Zwino ri khou ita thandela ya ndingedzo/phai.otho nga tserelako/netiweke ya madokotela KwaZulu-Natal. Hezwi zwi khou itelwa u wan a thandululo i sa ḓuri ya fhelisa mbadelo dzi ḓuraho dza u valelwavhuongeloni nga u badela zwavhuḓi madokotela musi vha tshi .etshedzatshumelo dza dzilafho.
<fn>08022215151003.txt</fn>
Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano ḽa Lushaka;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusamudzulatshidulo wa NCOP;
Vharangaphanḓa vha huliseaho vha madzangano ashu a zwa poḽitiki na Miraḓo i huliseaho ya Phaḽamennde;
Muḓivhalea Muhaṱuli Muhulwane na miraḓo ya zwa Vhulamukanyi;
Ṱhoho dza Tshumelo dzashu dza Tshumelo dza Tsireledzo;
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati;
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho;
Ṱhoho dza madzangano a muvhuso a tikedzaho dimokhirasi;
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya tshitshavha;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha;
Vhaeni vha ṱhonifheaho, khonani na vhashumisani;
Kha vha ntendele kha ḽino Dzulo ḽa Phaḽamennde ya vhuraru kha mulaedza wa ṅwaha wa tshiimo tsha lushaka lwashu, u tamela mashudu Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde Ṅwaha Muswa wa dakalo.
Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu, musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe, Ndi amba idzwi ngauri, nga migaganyo yashu, a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo. Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone.
Ndi khou amba ṋamusi, Mufumakadzi Tshipikara, phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki, Vho-MaMofokeng, vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani, Transkei, he vha dzula hone miṅwaha minzhi. Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi. Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho. Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho. Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi.
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela, muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu, vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha.
Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe, murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe, vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho, nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele, u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho. Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho.
Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho, vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo, vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele. Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu, vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu.  
Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso. Nga murahu ri ḓo fara Khetho dza vhuṋa. Muvhuso wo sedzulusa lwendo lwe ra lu tshimbila siani ḽa u ita zwe ra laedzwa nga vhathu nga 2004.
Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004. Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa.
Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso. Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele.
Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24, zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho.
U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso, dzine dza vha muvhuso wa lushaka, ya mavunḓu na mivhusoyapo, dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe,
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele i khou ḓikumedza uri kha tshifhinga tshi ḓaho i ḓo zwinga dza khwaṱha kha ndivho yashu - Zwi sa fani na zwa nga Misi! Ri tshi ri Zwi sa fani na zwa nga Misi a ri ambi uri huna tshanduko kha phoḽisi dzashu. Ri amba tshanduko malugana na luvhilo, vhukoni na kushumele siani ḽa kuitele kwa phoḽisi na mbekanyamushumo u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu nga u ṱavhanya.
Ro dzhia maga o teaho u vhona uri Muvhalelano wa Ṅwaha une Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana ngawo kha uno ṅwedzi u avha masheleni o teaho u itela uri ndivho dza Zwa Ndeme dzi swikelwe. Khethekanyo dza nṱha dza Zwa Ndeme ndi dzi tevhelaho:
u ṱavhanyiswa ha nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa;
u ṱavhanyiswa ha u fhaṱwa ha tshomedzo dzi ṱoḓeaho kha u swikelela ndivho dzashu dza ikonomi na dza tshitshavha;
u khwinifhadzwa ha vhukoni ha u dzhenelela hashu kha Ikonomi ya Vhuvhili, na phungudzo ya tsiku;
u khwinifhadzwa ha mbekanyamushumo dzashu dzi sedzanaho na pfunzo na vhugudisi u ṱavhanyisa luvhilo lwashu kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe;
u vusuludza sisiteme ya zwa vhulamukanyi u itela nndwa i lwisaho vhutshinyi;
u khwaṱhisa kushumele kwa muvhuso u itela uri u kone u shumana na ndivho dza mvelaphanḓa; na u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi, nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe.
Tshiimo tsha zwino tshi ri kombetshedza uri ri ṱuṱuwedze na u kuvhanganya vhathu vhashu uri ri shumisane kha u ita zwithu zwoṱhe zwi teaho u itwa, nahone ri tshi khou pfesesa uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwashu roṱhe!
Musi ri tshi shumisana shangoni ḽoṱhe, zwine ra tea i zwi ḓivha na zwine ra tea u vha zwone ndi uri - a Zwi Fani na zwa nga Misi!
Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza, muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.
Ho vha hu zwifhinga zwavhuḓi, hu zwifhinga zwi konḓaho, hu tshifhinga tsha vhuṱali, hu tshifhinga tsha vhutsilu, tshifhinga tsha u tenda, tshifhinga tsha u sa tenda, ho vha hu khalaṅwaha ya Tshedza, hu khalaṅwaha ya Swiswi, ho vha hu luṱavula lwa fulufhelo, hu vhuria ha u fulufhuwa, ro vha ri na tshiṅwe na tshiṅwe, ri sina tshithu, roṱhe ro vha ro livha ṱaḓulu, roṱhe ro fara ḽiṅwe buḓo - nga u pfufhifhadza, tshifhinga itsho tsho vha tshi tshi fana na tsha zwino he vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha itaho phosho vha ombedzela uri tshi ṱanganedzwe hu sa sedzwi uri ndi tsha vhudi kana ndi tsho vhifhaho naa, kha u vhambedzwa ha maimo a nṱhesa fhedzi."
Vha ḓo ḓivhudzisa uri na nṋe ndi a tenda naa uri ro dzhena kha tshifhinga tsha nḓaḓo, tshine muṅwe na muṅwe washo a ḓo xela, a sa ḓivhi uri a kande ngafhi, a sa koni u ima zwavhuḓi, o tshuwela ḽa matshelo!
Phindulo yanga ndi ine is a timatime, Hai! U fana na Muvhuso washu, ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone. I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe, Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho.
Fhedzi, u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde, ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.
Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa.
Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu, nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo, mitengo ya zwiḽiwa na mapfura, zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho. Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States.
Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi, zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu. Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa, u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha, mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo, na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki,
Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho.
Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo, vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu.
Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo. Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo.
Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa, ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli.
Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho. Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu, fhezi khaedu idzo dzi a tandululea. Hu dovha ha vha tshifhinga tsha zwikhala sa idzwo hu tshifhinga tsha khaedu!
Vhahulisei Miraḓo ya phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri vho amba uri: "A thi dzhii thaidzo dza nḓisedzo ya muḓagasi sa vhufhelo ha ḽifhasi. Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe: Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil.
Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali, nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi, na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu. Fhedzi arali ra shumisana u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho u itela thandululo ya iyi thaidzo, ri ḓo bvelela - nahone ri si na mavhadzi...Hetshi a si tshone tshifhinga tsha u sumbana nga minwe, ndi tshifhinga tsha tshumisano na u waniwa ha thandululo."
Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli. Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo.
Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani. Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho.
Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone. Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi. Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho, nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga.
Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu. Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo.
Huna zwine vhathu, miṱa na mabindu vha nga zwi ita. Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita.
Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo, u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani, hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho. Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga.
Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi, nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi.
Zwidodombedzwa zwa mbulungo ya muḓagasi nga nnḓa ha khombetshedzo na zwa khombe-khombe kha Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya muḓagasi zwo ṋekedzwa nga Dziminista nahone zwi ḓo ṱanḓavhudzwa na u sedzuluswa musi hu tshi ambedzanwa na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo na mukovhe. U bva afho zwi ḓo phaḓaladzwa.
Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya. Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi, Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha, nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese. Hedzwi zwoṱhe, musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi, zwi ḓo khwinifhadza tshiimo.
Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi, nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona. Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho, General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine. Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL, Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi, Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano, hu si a u sumbana nga minwe.
Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando. Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi.
Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo. Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho. Vhege i ḓaho Vhalangavunḓu vha vha ḓo vhidza miṱangano na vhonṋeḓorobo u dzudzanya na u vhona uri hu dzhiwa maga a mbulungo ya muḓagasi shangoni ḽoṱhe.Vha ḓo tikedzwa nga zwigwada zwa zwa thekiniki zwi bvaho EDI Holdings, Eskom na National Energy Efficiency Agency. Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha.
Ndi ḓo vhidza muṱangano wa Joint Presidential Working Groups u dzudzanya zwo teaho u itwa nahone hu si kale ri ḓo ḓivhadza tshigwada tsha 'Energy Champions' tsho vhumbwaho nga vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha ḓivheaho nahone vhane vha vha na nḓivho. Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino.
Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano, malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi,
Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya. Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni. Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi.
Ikonomi yashu ndi ya dziminirale. Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi. Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho, ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo. Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo. Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala.
Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi, Kha ri vhone uri zwanḓa zwoṱhe zwi a shumisana kha thandululo ya thaidzo ine ra vha nayo, nahone ri ṱuṱuwedzwe nga muano une wa ri kombetshedza uri ri ri A zwi Fani na Zwa Misi!
Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho. Ndi khou amba idzwi nga ṅwambo wa uri huna vhaṅwe vho thomaho hafhu u vhudzisa uri ri ḓo kona sa shango naa u fara mitambo iyi. Vhathu avho vha khou shumisa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo sa tshiitisi tsha uri zwi nga si konadzee.
A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa.
Mulaedza une ra u wana hoṱhe Afrika Tshipembe na mashangoni a kule, une wa tikedzwa nga mvelaphanḓa ine ya khou itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ndugiselo dzashu, ndi muthihi une wa ri - a Zwi Fani na Zwa nga Misi: roṱhe ro ṱanganya zwanḓa u itela 2010! Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu.
Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo. Ndi a tenda uri South African Football Association, vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira, na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo.
Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo.
U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa. Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo. Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho.
Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi, ri ḓo bveledza, nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele, dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala, zwirengwa, thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku, sekhithara ya u fhaṱa, nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino, vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi.
Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa.
Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi.
Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo, ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu. Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo, hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo, phaiphi dza zwa fulufulu, thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani, tshomedzo dza nḓila, maḓi na muḓagasi, ho sedzwa vhupo na tshifhinga.
Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe. Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco. Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa. Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe, nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu.
Ro dovha u ḓiimisela u ṋekedza tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa kha 50% ya vhathu mafheloni a ṅwaha. Hu ḓo ḓiwa na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya dziSet Top Boxes (dzidikhouda) tshine tsha ḓo khunyeledzwa vhukati ha uno ṅwaha.
Ro dzhia tsheo, nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi, u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso. Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu, ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo. Idzwi zwi a dzhia tshifhinga nahone zwi nga ṱuṱuwedza kana u kula mubindudzi miraḓo,
Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange.
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET, dziSETA, u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo, na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho.
Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi, nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa. Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008.
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo;
Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi, nahone u tea u dzula u, u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa, nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe,
Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu, ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha, nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu,
Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku, ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi, hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu, khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela, mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu, na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani.
Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha, nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone.
Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa. Ndi vhathu vhane vha katela vhana, vhafumakadzi, vhaswa, vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani, vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala.
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho: u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha, ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo, u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo, u khwinisa pfunzo na vhugudisi, u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho, u thusa miṱa i shayaho, na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi.
Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14.
Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu, nga maanḓa vhashayaho, lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme. Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi. Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi, muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo.
Kha idzwi ri ḓo ṱoḓa Tshumisano ya Lushaka kha Nndwa ya u lwisa Tsiku, hune ra ḓo ṱanganya mihasho i fanaho na ya Mveledzisophanḓa ya Tshitshavha, Mavunḓu na Mivhusoyapo, Vhuvhambadzi na Nḓowetshumo, Vhulimi na Zwa Mavu, Mishumo ya Tshitshavha na Mutakalo, na vhalanguli vha mavunḓu na fhethu hapo. Mihasho i ḓo shumisana na dziNGO na mabindu u sedzana na zwo teaho u itwa miṱani na u vhona uri zwi itwa nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha ri ḓo shumana na zwiṅwe zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea kha nndwa ya u lwisa tsiku. Idzwo ndi zwi tevhelaho:
u ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya zwa mavu na vhulimi nga u vha na mbekanyamaitele yone-yone ya u waniwa ha mavu, u itwa ha khwine ha tshumelo dza thikhedzo ya zwa vhulimi na thikhedzo ya zwiḽiwa zwa muṱani, na u khwinisa masheleni na tswikelelo ya MAFISA na u ṋekana nga zwikolodo zwiṱuku kha iyi sekhithara: hu ḓo sedzwa vhathu vha dzulaho mabulasini na u pfuluswa ha vhathu nga swili. Ro ḓiimisela u andisa vhubindudzi ha vhathu vhatswu kha zwa vhulimi nga 5% nga ṅwaha, nahone u ṱolwa ha mbalo dza vhuṋe ha mavu hu ḓo ṱavhanyiswa;
Mugaganyagwama u ḓo engedza tshelede ine ya ḓo shumiswa ya ndambedzo nga u linganya ṅwaha wa u hola mundende uri u vhe 60 kha vhoṱhe, Hedzwi zwi ḓo thusa vhanna vha hafu ya miḽioni;
u khwaṱhisa maga o thoṅwaho u thusa dzico-operative na mabindu maṱuku nga maanḓa ane a vha na vhafumakadzi nga ngomu, nahone hu tshi ombedzelwa vhugudisi na mimaraga, hu tshi katelwa u a ṱanganya na fhethu ha thengiso hu ḓihwaho;
u engedza mbekanyamushumo ya Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka, hu tshi katelwa u dzheniswa ha matshudeni vho khunyeledzaho ngudo dzavho kha Mbekanyamushumo ya Mveledzisophanḓa ya Zwikili zwa Vhuswole ine ya vha mbekanyamushumo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe. Hu ḓo engedzwa u bva kha tshivhalo tsha zwino tsha 4000 u ya kha 10 000. SANDF yo no ḓi avhelwa R700 million u thoma nga nyengedzo ya iyi mbekanyamushumo;
u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye, nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa, yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi: hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha, u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho, na u engedza tshivhalo tsha zwixele. Hu ḓo avhiwa tshelede i linganaho R1 billion, nṱha ha ineya vha hone, kha mbekanyamushumo dzine dza wela fhasi ha EPWP; nahone, tsha u fhedzisa, u thoṅwa ha sisiteme ya u renga kana u wana zwithu kha mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa; na u vha na sisiteme yo dzhenelelaho ya u vhona uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tshi a ṱhonifhiwa nahone nga tshumiso ya Small Enterprises Development Agency.
Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya, u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi, tshampungane na muḓagasi, u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014.
U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS. Ro ḓiimisela, ṋaṅwaha, u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vho farwaho nga Lufhia (TB) vha sa shumisiho mishonga nga ngona u bva kha 10% uya kha 7%. Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000, nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga (multi-drug resistant na extreme drug resistant) vha a lafhiwa.
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha, nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani. Musi ri tshi farisana kha uno mushumo, ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka.
Zwiṅwe zwa zwithu zwivhili zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka ndi zwi tevhelaho:
Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni, na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone.
Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu, ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya. Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale, nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu;
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo,
Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde, roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi, na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi.
Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi.
Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno, ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi. Idzwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha mukhwa wa Zwi sa Fani na zwa Misi. Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo, u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa, mapholisa, vhatshutshisi, tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board, hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums.
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi. Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi, Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho.
Ri ḓo dovha ra shumana na Milayotibe ya tshandukiso ya zwa vhulamukanyi nahone ri ḓo ambedzana na vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa Ri ḓo khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha u khwinifhadzwa ha ndangulo ya mikaṋoni na vhudziki. Ri ḓo vhona uri hu khwaṱhiswa Tshatha ya Vhapondiwa, na u sedzana nga maanḓa na zwi kwamaho vhatshinyi vha sa ṱutsheli vhutshinyi. Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u dzhia vhuṅwe vhukando ha zwo bvaho kha themendelo dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani.
Ri ḓo shumisana na Phaḽamennde mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha u ḓa na mulayo na vhuṅwe vhukando vhune ha ḓo khwaṱhisa vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi ho dzudzwanywaho. Ri ḓo dededzwa ngan vhuḓiimiseli hashu kha nndwa ya vhutshinyi, na nga themendelo dza khomishini ya Khampepe malugana na kushumele na hune Directorate of Special Operations ya tea u vha hone. Ri ḓo dovha ra dededzwa na nga tshandukiso ya Sisiteme ya zwa Vhulamukanyi.
Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli, vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo.
Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe, nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo, ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe, zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba.
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde;
Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo. Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso.
Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo, sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso.
Tsha u thoma, ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi. Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi.
Tshavhuvhili, nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe (na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele (Performance Agreements) na vhahulwane vhavho.
Tshavhuraru, ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi, sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe. Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT, u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa, u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa,
Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa, vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi.
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa.
Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni, na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa. Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni.
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu. SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa, u itela u ṱola kushumele.
Ri ḓo sedzulusa zwivhumbiwa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhalala, vhafumakadzi na vhaswa, uri zwi kone u shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwivhumbiwa zwa muvhuso zwe zwa tiwa uri zwi sedzane na mvelaphanḓa ya vhaswa na ṋetshedzomaanḓa.
Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu. Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso.
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde;
Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe. Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu.
Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union, nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union, u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya, nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu.
Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone. Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa.
Nga u pfufhifhadza, mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo. Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa, tsireledzo, milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho, na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi. Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde, hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho. Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa.
Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone, nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho. Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe, nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC. Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe.
Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa.
Ri vhilahedzwa nga pfudzungule dzi sina mudzio na mabulayo ane a khou itea Kenya na Chad. Hedzwi zwi ri humisela murahu kha mvelaphanḓa ye ra i ita miṅwahani i si gathi yo fhiraho siani ḽa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika. Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi.
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa, na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho.
Ṋaṅwaha ri pembelela ṅwaha wa vhufumi wa u vha hone ha vhushaka ha zwa dipuḽomati vhukati ha Afrika Tshipembe na People's Republic of China. U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili, nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya.
Ṅwakani ri ḓo fara Khonferentsi ya Tsedzuluso u sedzulusa u itwa ha tsheo dzo dzhiwaho kha World Conference Against Racism ye ya farelwa shangoni ḽashu nga 2001. Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo, nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala.
Hovhu vhuḓifhinduleli, hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup, vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi. Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo.
Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council, Trade and Investment South Africa (TISA),Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe, na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010.
Mufumakadzi Tshipikara, Mudzulatshidulo na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde;
Nga murahu ha u amba zwoṱhe zwe nda zwi amba, ndi humela murahu kha mbudziso: tshiimo tsha lushakha lwashu ndi tshifhio musi ri tshi dzhena kha 2008!
Zwine nda zwi ḓivha nahone zwine nda zwi amba ndi sa timatimi ndi hedzwi: khaedu dzine dza vha hone a dzi nga ri pambuwisi nḓilani yashu!
Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi, hu tshi katelwa na dza ikonomi, tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini, na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho.
Nga tshumisano ya vhoṱhe, na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni, ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni.
<fn>09021915451009.txt</fn>
Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano la Lushaka;
Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muthusa Tshipikara na Muthusa Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muhaṱuli Muhulwane Vho-Langa;
Miraḓo ya Khabinethe na Tshipikara tsha Mavunḓu na Vhusimamilayo;
Muhaṱuli Muhulwane wa kale na Mudzulatshidulo wa kale wa Vhaofisiri vha Phaḽamende;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha na Vhahulisei vha dalelaho mashangoḓavha;
Vharangaphanḓa vha Vhaṱhonifheyaho vha Madzangano a Poḽitiki o Fhambananaho na Miraḓo ya Phaḽamennde, Mahosi a mvelele;
Vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeleli vha vhashumela vhapo;
Vhashumisani na dzikhonani;
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi.
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso.
Hanga ndi vhuḓifhinduleli, ha miṅwedzi isi gathi, u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004, na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi.
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa, tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha.
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi: kha Miraḓo na ndaulo, vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe.
Nṱha ha zwoṱhe, ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo, khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo.
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho.
Kha hezwi, ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman, mu Afurika Tshipembe wa vhukuma, ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale.
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu, dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi.
Fhedziha, a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo. U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu.
Nga lwa mvelo, tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino.
Sa masiandoitwa, vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki.
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela,
Ri nga kha ḓi amba rari, nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho.
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha, thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi.
Ndi zwa vhukuma, u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu.
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho.
Kha vha ntendele, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula, nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu, uri ri kone u vhumba vhuyo hashu.
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala, phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala. Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe (ndi IEC) matshelo na nga Sondaha, ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi.
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho.
Miraḓo i Ṱhonifheaho;
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho.
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu, ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe.
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi, nga kha u ṱanganya lushaka, kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe.
Ngomu Afurika Tshipembe, zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo.
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994.
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani, kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano, ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana: hezwi ndi, mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe.
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi, wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala.
Hafhu, miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi, ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho, u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi, ro vha ri sina thikho fhedzi; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma.
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi, Ndi dzhia he tshi tshifhinga, ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho, Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha, nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo.
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha, vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana, u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa.
Miṅwahani ya ḓana na furaru , ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa.
Kha senthara dza ngudo, khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane.
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe (SASO) miṅwahani yo fhiraho ya 40.
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza, vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa.
Mulaedza wa u phulusa wo pfala hoṱhe ṋamusi sa zwe wa ita miṅwahani minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u engedza mukaṋo wa tshifhinga; une zwavhukuma ri tea, nga maipfi a u haneledza a mbofholowo, u vula nḓila khulwane "dza ngudo na dza mvelele"!
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi, musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula.
Fhedziha, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho, ri tea u ḓi vhudzisa: uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi!
Ṋamusi ri na sisteme ya demokhirasi i shumaho zwavhuḓi, yo lavhelesa kupfukisele kwa milayo na u vha khagala, kha vhunzi ha tshitshavha tsho dzhenelelaho na zwiimiswa zwo ḓi imisaho nga zwoṱhe zwa mulayo na nga ndayotewa i tikiwaho nga demokhirasi.
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho, ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso. Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe, na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho.
Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha, ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu.
Fhedziha, ngeno vhafumakadzi vho dzhiaho vhuimo vhuhulwane kha tshumelo ya tshitshavha vha tshi lingana 34%, hezwi zwi wela fhasi ha tshivhalo tshe ravha rotshi lavhelela.
Kha tshiimo tsha lushaka na vhusimamilayo ha mavunḓu, tsumbo dzo vha dza uri lushaka kha hoyu ṅwaha lu ḓo ḓivhadza vhafumakadzi vhane tshiimo tshavho tsha ḓo khwinifhadzwa vha re nṱha ha tshivhalo tsha 32% nga ṅwaha wa 2004 nahone ndi fulufhela uri, na vha 40% nga ṅwaha wa 2006 kha khetho dza muvhusowapo.
Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo, shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa, musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho!
Kha mvelaphanḓa dzo itiwaho, kha 0,2%, nyimele i khou takadza nyana malugana na u tholiwa ha vhathu vha vhaholefhali kha muvhuso, ri tshi kala tshivhalo a tshi lingani na 2% ye ravha ri tshi khou ṱoḓa yone.
Kha mbalo dzothe, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa.
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha, ri tshi katela ndangulo ya masheleni, Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa, izimbizo na, ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno, vharangaphanḓa vha dzifeme.
Fhedziha, zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha, nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii.
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela, muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi.
Hezwi zwi a vhonala, vhukati ha vhaṅwe, kha vhusimamulayo, milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana, tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi.
Dzi ndugiselo dza sisteme ya vhathu vhane vha ḓolwa na vhutshinyi a i athu u lingana; fhedzi mbuno ndi ya uri sisteme ya muvhuso, ri nga ola mbuno dza u khuthadza dzi swikaho 70% ya milandu ine ya vhigiwa kha tshirathisi i vha ya tshitshavha ngauri muvhuso wo wanulusa zwiito zwo khakheaho na mbuno dza nyito u lwa na zwo.
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe. Mafhedziseloni, khaedu khulu nga ha mulayo; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho;
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika, nyimele, kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe,
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe, phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940.
Kha ṅwahafumi ya mbofholowo, tshikati tsha ikonomi tsho vha tshi 3% nga ṅwaha, nahone yo khwinisa nga tshikati tsha 5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2007.
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi, zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo, dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga, ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa.
Hezwi zwi katela, kha tsumbo ya u thoma, mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe. Kha hetshi tshifhinga, miṅwahani miṱanu yofhiraho, ro vha ro ima henefha kha vho 16% ya gross fixed capital sa nḓila ya nzudzanyo dza phesenthe ya Tshelede ya Mveledziso i Dzhenaho shangoni (GDP). Zwa zwino yo no engedzea kha  kulugele lune ṋamusi tshivhalo tsha hone tsho ima kha 22%, ine ya vha tsinina 25% ine ya ḓo thusa u fhata matshilo fhedzi nga ṅwaha wa 2014.
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha.
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhogomelo kha ikonomi ṱhukhusa yo khwinifhadzaho kha ṅwahafumi yo fhiraho, na maanḓa, nga maanḓa ubva 2004 zwo vha nga nḓila ya u ntsha zwikhakhisi kha khuliso yo ḓisaho tshanduko.
Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo (AsgiSA) ya vha uri i khou shumiswa, hu u khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa themamveledziso, phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri, khaedu ya zwikili, u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso.
Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele.
Ikonomi yashu yo no vuleyaho, i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha maitele a ḽifhasi nga vhuphara. Zwiimiswa zwa zwamasheleni ndi yone tsumbo ya vhuḓi ine ya vha na maanḓa a u ri tsireledza kha maḓumbu a ḽifhasi ane a ṱo ḓa u thithisa ikonomi.
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone. Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi. Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo, a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa, nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi.
Ngauralo, phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao. Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo.
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi, ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo, ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi.
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya. Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri: Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani? Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme.
Zwi amba uri, zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u.
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi, zwandeme ndi zwa uri, u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama. U tholwa ha vhathu.
Ndi zwavhukuma, uri tsho vha tshiwo tshine u nga ḓi ṱongisa nga ha tsho musi vhukati ha 1995 na 2003 ikonomi i tshi ita mishumo miswa yo fhelela ya ita Miliyoni na hafu; zwiṅwe-vho zwe zwa tou vhonalesa/anzesa ndi musi vhukati ha 2004 na 2007 hu tshi kona u sikwa mishumo ya 500 000 nga ṅwaha.
Kha tshifhinga tsho fhelaho, zwo tou vha zwa u thoma u bva tshe ra vha na demokhirasi musi hu tshi sikwa mishumo minzhi u fhirisa u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha khou ṱoḓa mishumo, hezwi zwo kona u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha songo tholwaho u bva kha 31% u yakha 23% nga 2007.
Ndi zwone, hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo, na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao.
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo, ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema.
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda. Arali ri tshi khou tou amba ngoho, shango ḽine ḽa sa kone u ṱanganyisa mirafho yaḽo yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi, ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone.
Zwauri sekithara dzo ḓi imisaho nga dzoṱhe dzi khou ita vhuṱudze-ṱudze kha u shandukisa nzulele ya zwa vhuminidzhere na mishumo ino ṱoḓa tshenzhemo /zwikili, na u bveledza mishumo miswa na zwinwe-vho; zwi khou ita uri shango ḽi salele murahu kha nyaluwo.
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha.
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha. Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo.
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu, na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo.
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha. Ndi tshi nga tou zwivhea nga nḓila ye tshigwada tsha vha gudisa vha Yunivesithi ya Stellenbosch tshe tsha vha tsho rangwa phanḓa nga muphurofesa vho-Servaas van der Berg vha zwi vheisa ngayo:
Tsha u thoma, vhushai ha tshelede ho tsela fhasi u bva tshe ra dzhena kha miṅwaha ya ḓana yo fhiraho.U fhungudzwa hu nga fha ho itiswa nga u engezwa hu hulwane ha magavhelo a tshitshavha u bva nga 2002 u ya phanḓa. Vhushai ha tshelede. Tsha vhuvhili, naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme, hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990. Tsha vhuraru, dainamiki ya tsiku na usa vha na ndeme zwo dethamaina nyimele ya phoḽisi...[T]tsiku yo fhungudzea musi mveledziso ya tshanduko i tshivha hone, fhedzi ... usa vha na ndeme hazwo a hongo khwinifhala.
Kha malugana na tshiimo tshisi tsha vhuḓi, vho swikelele mafhedziseloni:
Ngomu mahayani ri tshi katela vhana (vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku), tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea (ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe) vhukati ha 2002 na 2006. Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa, nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa. U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho.
Ndi zwa vhukuma, ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo, une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea, ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende. Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999, nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni.
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende, ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008.
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai, ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008, ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004. Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme.
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani, tshivhalo tshi a ḓi ambela. Sa tsumbo, tswikelelo ya maḓi o kunaho yo khwinifhadzwa ubva kha 62% nga 1996 u swika 88% nga 2008; muḓagasi (58% to 72%); na sanithesheni (52% u swika 73%).
Vhuṱanzi ha mbadelo dza tshitshavha dzi khou vhonala dzo khwinifhala kha tswikelelo ya zwa mutakalo. 95% ya ma Afurika Tshipembe vha dzula vhukule vhulinganaho 5 khiḽomitha na zwifhaṱo zwa mutakalo; zwa zwino ro ḓivhadzwa uri dzikiḽiniki dzi na tswikelelo ya maḓi o kunaho. U thuswa ha Vhana ho engedzea nga tshivhalo tshi linganaho 85%; na nyimele ya maḽaria yo fhungudzea.
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa.
Ndi tshi ya phanḓa, mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi, fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe, kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma.
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga, vhaongi vho teaho, na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi, Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa, a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa.
Kha pfunzo, ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo: tshivhalo tsha vhagudi; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala, ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho.
Kha tshifhinga tshenetshi, nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi, nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka.
Ndi tshi ḓadzisa, nḓila ya kushumele i vhonalaho, zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi, zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho.
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku, nduhune themamveledziso, tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone.
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai, nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu,
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine.
Ngau tou katela, ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka. Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi.
Kha pfunzo, mutakalo, zwa dzi nnḓu, maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo, mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo! Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila.
Miraḓo i Ṱhonifheaho;
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe. Tshenzemo ya ḓuvha, kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu, ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi.
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe, huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa.
Ndi zwone, tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi, tsho waniwaho nga 2002, tsho fhungudzea nga maanḓa. Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi.
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri phungudzo a i athu u luga, a i a thu u swikelela 7-10% ya tshivhalo tshe ratshi lavhelela kha mirafho ya fhambananaho kha vhutshinyi. Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea, ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu.
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura, nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga. Hezwi zwi livha kha u nyetha ho dzudzanyiwaho kha zwiko zwa vhulamukanyi. kha ṱhoḓuluso yo itiwaho ya vhugevhenga kha u lulamisa vhapfuki vha mulayo. Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe, kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki, zwifhaṱo na ndangulo.
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa.
Fhedzi, havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa, ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga, u luga, vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu.
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa, nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele, nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki, na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli,
Fhedziha ri songo ḓi xedza: matshilisano ashu oṱhe, sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi. Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila.
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa.
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa, nga kha vhusimamulayo, nyambedzano ya dzitshaka, mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi, vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa.
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu, ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama, na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane.
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine, sa tsumbo, vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi.
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani, vhaswa na vhaholefhali. HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho. U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa.
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho.
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho;
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe.
A huna mbuyelo u amba uri, nga hohu u kala, bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza. Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa.
Nga thikhedzo yo lugelaho uri ri ḓi humbudze nga ha pfunzo ya vhusedzi ha fulufhelo na u konḓelela, mvelaphanḓa na tshanduko, nga Muphuresidennde wa kale vho-Nelson Mandela, maṅwalo a vhutshilo, Long Walk to Freedom:
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo. Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani. Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara. Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela, u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho, u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho. Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana, kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli, fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga, kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni.
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi.
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana, ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu: u vhumba tshithu tshithihi, husina khethululo nga lukanda, khethululano nga mbeu, demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine.
Miṅwahani ya rathi yo fhiho, vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe, zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014. Hezwi zwi katela:
U sikiwa ha mishumo minzhi, mishumo ya khwine na mishumo ya maimo kha vhoṱhe yo engedziwaho tshileme tsha nṱha tsha u vhulunga, mbekanyamushumo ya vha shumelavhapo, sekhithara ya zwa tshumisano na zwipikwa, tswikelelo vhuponi, nyaluso ya mabindu maṱuku na u tikedza tshumisano;
U ṋea mulaedza nga khaedu dza u vhulunga nga u khwinisa ku vhulungele, u balanganywa ha zwi shumiswa zwi fanaho na zwine zwabva kha phentsheni, tshelede ya vhathu vha sa shumi, dzi nnḓu, u shela mulenzhe kha sekithara ya masheleni na u khwaṱhisa ikonomi ya vharema;
Mvelaphanḓa ya mulinganelo, u sika tshenzhemo ya khonadzeo kha u dzhenelela kha zwa masheleni, khathihi na u lapfisa tshumelo; na
U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa, ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo.
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa, vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo, u ṋea kushumele kwa vhuḓi, nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho, u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa.
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka. Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe. Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho.
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane, sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka.
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi, arali hu si ṅwahafumi, sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi.
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda, ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini, nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo.
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu, vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi. Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni. Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi.
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu, na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani.
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo.
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri, ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi, mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho.
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha.
U ṱanganya, hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya Nḓowetshumo. Sa zwenezwo, nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo.
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango. Ndi zwavhukuma, tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela, Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo, naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi.
Ngauralo, Miraḓo i Ṱhonifheaho, ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka, ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani. Thimu yo khethiwaho u shuma u lwisa nzulele heyi i kati na u shuma mushumo muhulwane; nahone dzikiḽasi dzi tevhelaho dzi ḓo phaḓaladzwa fhedzi i kha ḓivha fhasi ha nyambedzano:
Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga, tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho. Kha hei nyimele, arali zwi tshi nga konadzea, ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede.
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka, na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni.
Tsha vhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha. Kha luṅwe lurumbu, mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa. Kha luṅwe lurumbu, ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha.
Tsha vhuraru, vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa.
Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi.
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana, ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho, vhugudisi ho engedzwaho, tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo. Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha;
Tsha vhuṋa, muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka, ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60.
U engedza hezwo, ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho.
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu. Ngauralo, ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni.
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko, vhukati ha zwiṅwe zwithu, u engedzea ha mitengo i tshitsa, ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha.
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso. Fhedziha, ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa. Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi.
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo.
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano, muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni; fhedzi nga murahu ha hezwi, haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei.
Zwihulwane, ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini, u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi, na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi.
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi, husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi, fhedziha nga u shumisa maga oteaho.
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa. Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa. Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga.
Ngauralo, ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu, tshine tshavha tshandeme. Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino. Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu, themabveledziso ya vhuendi, maga a tsireledzo, mafhungo a madzulo, kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa.
Nahone ri atenda uri, phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana, thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho!
Fhedziha nga murahu, ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi. Zwo ḓi tika nga riṋe rothe; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu!
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho. Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi.
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe.
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho;
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo, filosofi na khomese, zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika.
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu.
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana. Vhukuma kuma nga zwiṱuku, dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya, dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele, na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa, u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi.
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi, zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho. Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano, u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza: hezwi ndi, muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo. Ro kwamea, nga upfa uri mulovha, Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa, u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe.
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga, Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo.
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone. Nga ṱhonifho heyi, hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi. Ri na fulufhelo ḽa uri, ngauri lushaka lu na ndavha, mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa,
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri, zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa, hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho.
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi; fhedzi, ri a fulufhela, hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki. Kha fhungo heḽi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na dzangano ḽa Afurika u bveledza zwipikwa shangoni ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara.
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu, na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu.
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho.
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu.
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China. Miṅwahani heyi, zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu.
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa.
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana, vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei.
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana. Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho, maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo, uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza.
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na, mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa.
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu.
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha.
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka, Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi, u luga na mikhwa i pfukiseaho.
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi, ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi.
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho: ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa.
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu, ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo. Sa tshipiḓa tsha thandela nnzi dzire kha maga a mbekanyamushumo dza muvhuso, ri ḓo sedzesa kha:
sika ndadzo dza ndeme u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya khwine nga ngomu na kuvhusele kha muvhuso, ri tshi katela na tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamaitele kha lushaka;
u isa phanḓa na u lwa nndwa ya khampheini dza tsiku na u fhedzisa mvetomveto dza tshiṱirathedzhi tsha u lwa na tsiku kha vhukwamani na tshitshavha u bva zwino;
u thoma mbekanyamushumo dzine dza ḓo thusa kha u fhelisa vhulwadze ha dali kha zwipiḓa zwa mashango o fhambananaho;
u ṱuṱuwedza khampheini ya u vhulunga mafulufulu, u itela u laula lutsinga lwa vhuleme na u shandukisa vhuḓifari hashu, nga tshenetsho tshifhinga hu tavhanyedziswe thandela ya u fhaṱa khaphasithi ntswa na u shumisa vhathu vhoteaho kha mafulufulu - u faedza hezwi kha u ḓadzisa kha zwi itisi zwa tshanduko dza kilaimeithi, zwishumiswa sa malasha, gese na maḓi zwi khou thoma u ya u gonya nazwone;
mushumo wo teaho kha zwigwada zwa vhathu mawanwa a ṱhoḓuluso ya vhuvhili kha mveledziso ya ikonomi sa mbekanyamushumo ya vhashumelavhapo, ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku na mabindu maṱukusa na mvelaphanḓa mahayani;
u khwaṱhisa maitele a sisteme ya vhulamukanyi kha vhutshinyi, ri tshi katela na khaphasithi dza khwine dza u gonyiswa ha tshivhalo tsha vhaofisiri ho engedzeya nga u ṱavhanya, kushumisele ku takadzaho kha tsivhudzo na thekhinolodzhi ya vhudavhidzani, na ndangulo ya khwine dzi khotho; na u engedza ku tshimbidzele kwa ndivho malugana na khethululo nga mbeu sa 50/50 yo imela tshivhumbeo tsha u dzhia maga, mvelaphanḓa ya vhaswa, ndugelo dza vhaholefhali na dza vhana - ri tshi katela u fhedzisa nyambedzano na phoḽisi ya vhaswa ya lushaka, ndugiselo dza u bveledza Nyambedzano ya Vhaswa vha Afurika musi yo no bveledziswa nga Phaḽamennde, na Dzulo ḽa Lushaka ḽa Vhaswa ḽa Mveledziso ya Dzhendedzi, u ṋekedza protocol dza SADC kha mbeu na Mveledziso ya Phaḽamennde, u engedza vha ṱoli vha milandu kha ndugelo dza vhathu vha mimasipala u dzudzanya phondi dza ndugelo dza vhaholefhali u swika kana u fhira 60%.
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo, ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi, yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo.
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe. Hezwi, na hezwi kha zwi hulwana, ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi. Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula yo khwaṱha,
Hafhu, kha maipfi a muphuresidennde wa kale vho-Mandela, "[ri] songo vhuya ra linga ra lenga, kha lwendo [lwashu] a lu athu u swika magumoni"
<fn>10022612051001.txt</fn>
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Tshanḓa tsha Mulangadzulo wa Buthano Ḽa Lushaka na Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo wa NCOP;
Muṱhomphei Muhaṱuli Muhulwane wa zwa Vhulamukanyi wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na vhoṱhe vhaḓivhalea vha miraḓo ya zwa Vhulamukanyi;
Tshanḓa tsha Dziphuresidennde dza Kale;
Vhalangavunḓu Vhaḓivhalea na vhalangadzulo vha mavunḓu ashu;
Mudzulatshidulo wa SALGA na vhurangaphanḓa hoṱhe ha mivhuso yapo;
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala;
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Ndima ya ṱahe;
Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka;
Vhaeni vha vhuṱhogwa vha ḽifhasi, nga maanḓa Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Khomishini ya Afurika, Vho-Jean Ping;
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi;
Miraḓo ya tshigwada tsha vhaambasada;
Vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe na vha nnḓa;
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho.
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka, u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu.
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa.
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino, nga zwivhumbeo zwo fhambanaho, vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume.
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe.
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe, vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson. Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz, vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho.
Vho vha vha tshi tou vha, kha zwiṅwe zwinzhi, muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia.
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi, nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo.
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela.
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala.
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani, vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho, ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party, he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo. Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba.
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba.
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC, Ṱhama Vho-Oliver Tambo, vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi.
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi, u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa.
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration, ye vha i ṅwala na u i tikedza.
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk, miṅwahani ya 20 yo fhiraho.
Kha hezwi, Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane, kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman.
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe, vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni, vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko.
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party, Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi, vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba, khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango.
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei.
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana, naho zwi tshi khou tou konḓa hani, na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe.
Nga u shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno, ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe, ḽe ḽa thomiwa nga 1910.
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga.
Zwa ndeme, u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912.
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha, ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango.
Ri elelwa maipfi a Vho-Madiba musi we vha vhofhololwa, musi vha tshi ri, ndi tshi tou topola:
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi.
Zwenezwo ndi kumedza  miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu."
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho.
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa, shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho.  
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango, tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu, nga muvhala, demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe.
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi, kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe, vharema kana vhatshena.
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho.
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu, vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo.
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo.
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai.
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu.
Mahoḽa, ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17.
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000.
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho.
Mahoḽa nga Luhuhi, muvhuso, mabindu, vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi. Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea.
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso, nga maanḓa kha themamveledziso.
U itela u vha na vhuṱanzi ha tsireledzo yo ḓitikaho kha vhashai, ro fhirisela phanḓa u gonyiswa ha ndambedzo ya tshitshavha, na u engedza Ndambedza ya u Unḓa Ṅwana kha vhana vha miṅwaha ya nṱha ha 14. Kha miṅwaha miraru i ḓaho, hu ḓo ḓadziswa vhana vha miḽiyoni mbili u bva miṱani i shayaho na miḓini, miṅwaha ya 15 u ya kha 18, vha ḓo vhuelwa u bva kha Ndambedzo ya u Unḓa ṅwana,
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho.
Muvhuso u khou thoma "zwikimu zwa vhugudisi" u itela u fha vhashumi u nanga tshifhinga tsha vhugudisi nṱhani ha u fhelelwa nga mushumo.
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso.
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009, ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009.
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo, tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi.
Miraḓo i ṱhompheaho, maAfurika Tshipembe vhashu,
Ri a takala u ḓivhadza uri mafheloni a Nyendavhusiku, ro vha ro no sika zwikhala zwa mishumo ya muvhuso zwi fhiraho 480 000, ine ya vha 97% ya phimo ye ra ta. Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa, ndondolo hayani kana tshitshavhani, na thandela dza mupo.
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa, hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa, zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela.
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi.
Ri a livhuwa muya wa muṱa, tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo, nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho.
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho.
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe, nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa.
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili, dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa.
Fhedzi ha, hu kha ḓivha nga matsheloni, u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine.
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo.
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa, na nyaluwo i ḓisaho mishumo.
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya.
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani.
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi, zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo.
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani, na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani.
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi, ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni.
Miṅwaha miraru i ḓaho, muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha. Kha vhuendi, ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea, zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe.
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi, hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho, na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi,
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho, yo bviswaho kha vhafari vha Eskom. Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi,
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho, u thusa nyaluwo na u bveledziso, ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho, ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde.
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa.
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati.
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa, u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo.
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela.
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala, ndondolo i itwaho hayani, u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni.
Ṅwaha wo fhiraho ro thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka.
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo, kha shango ḽoṱhe, u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso.
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa, ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho.
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu, nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha, 2010, u ḓo vha ṅwaha wa u shuma.
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa vhulanguli hovhu i ḓo vha hei ya uri hu ḓo  vha vhu tshi ḓivha hune vhathu vha dzula hone, u pfesesa ṱhoḓea dzavho na u fhindula nga u ṱavhanya.
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya, nga maanḓa nahone nga vhuronwane.
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono. Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele, u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso.
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi, vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso.
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni.
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele, dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele, vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde.
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa, hani, nga nnyi, lwa tshifhinga tshingafhani, nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio.
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro ḓi vhofha nga zwa ndeme zwiṱanu:
pfunzo, mutakalo, mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu, u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga.
U ḓadzisa izwo, ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo, u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu.
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele.
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso.
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010, ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala, u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo.
Ra sa tou ita hezwi, ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo.
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa, fhedzi ndi dza vhuṱhogwa,
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni, kilasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha.
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha.
Kha matshudeni, ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11.
U bva ṋanwaha u ya ho ya, vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3, 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo.
Ri khou pika u engedza tshivhalo tsha maphasele kha hei milingo u bva kha mbalotshikati ya zwino ya vhukati ha 35 na 40% u ya kha 60% nga 2014.
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele.
U ḓadzisa, tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo.
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho.
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014.
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele.
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu, NAPTOSA, SADTU na SAOU, vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010.
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo.
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi.
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi.
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni, nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka.
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili, u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki, na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi.
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha.
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu.
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo.
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki, na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo.
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu.
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri, kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha, hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela.
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi.
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa, u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia.
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela.
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni.
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV.
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga.
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea.
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi, na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho.
Ri khou ita puḽane dza u engedza nomboro ya mapholisa a vhanna na vhafumakadzi nga 10% kha miṅwaha miraru i ḓaho.
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa, u ṱangulwa mabinduni na miḓini, khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha, u binya na u rwa, sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane.
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani.
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho.
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga.
Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi.
Vhafunashango ḽashu na vhaeni vhaḓivhalea,
Mivhuso yapo i fanela u shuma.
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu, maḓi, tshampungane, muḓagasi, vhulangi ha malatwa na dzibada.
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa.
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo.
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho, ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng.
Nga murahu ha u dalela Balfour, ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo.
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa.
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo,
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo.
Nga Nyendavhusiku, 2009, Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo.
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho, vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho.
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele, kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe.
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014.
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi.
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso, fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga. Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu, u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu,
Mahoḽa ro ri, vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi, maḓi, mabunga  a maḓi na dzibada.
Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni.
Kha heḽi fhungo, ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani, kha ḽa Limpopo, nga Ṱhangule mahoḽa.
U bva zwenezwo, nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa.
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi, na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani.
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa.
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe, zwi vhuedzaho wadi dza 21.
Nga 2014, ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160.
Ri khou ṱoḓa miṱa ya 60% kha fhethuvhupo hovhu i tshi swikela thoḓea dza zwiḽiwa kha zwibveledzwa zwa vhone vhaṋe nga 2014.
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga, sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu, panḓa i thoma nga ṱhoṱha.
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi. U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi.
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi,
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014.
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu, ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani.
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga, ṱhingothendeleki, ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha.
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga,na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe, zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea, na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa.
Ri tshi khou shumisana na Brazil, India na China, ha dovha ha dzhena na United States, ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho, ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa.
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea, ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha.
Sa Afurika Tshipembe, ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo, nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini,
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC, na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo, na u shumela vhuthihi.
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika, sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso.
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa.
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho, vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo.
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso, ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe.
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara, na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva, tshelede ya mundende na bugu ndaula, kha zwiṅwe zwinzhi.
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia.
Vhege yeneyi, ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende, ya ndeme ya R180 miḽiyoni.
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa.
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo.
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso.
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi.
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere, vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi.
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi.
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu, vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe, zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane.
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho.
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo, ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso.
Nga kha Mulangadzulo, ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo, u itela uri dzi MP vha tou  ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa.
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010, u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu. Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama.
Miraḓo i ṱhompheaho, maAfurika Tshipembe vha hashu,
Ṋaṅwaha nga Ḽara, ri ḓo vha ri tshi khou ita luswayo lwa u fhedza miṅwaha ya 150 ya u ḓa ha maIndia Afurika Tshipembe. Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo, mabindu, saintsi, mitambo, vhurereli, vhutsila, mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu.
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho. Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa.
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo, na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha. Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi.
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele.
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha ḽifhasi. Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma. Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona. Themamveledziso, vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni. Sa lushaka, ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho. Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo, Vho-Irvin Khoza, CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana, Vho-Carlos Alberto Parreira, zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho.
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano. Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone. Vhafunashango ḽashu, kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana.
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo. Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa, vhafunashango ḽashu, kha vha renge dzithikhithi.
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi, ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani, lushaka lwo faranaho, u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe, vharema na vhatshena.
Ri dededzwa nga zwe Vho-Madiba vha amba vhe bogisini, uri nahone ndi tshi tou topola:
Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika.
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena, nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema.
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze, nahone vha na zwikhala zwi linganaho.
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela, na u u swikela.
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo, ndi une ndo ḓiimisela u u fela."
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba, ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi, vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho, vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei.
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu.
<fn>11901VQE2008.txt</fn>
PFESESANI
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleto, khethekanyo ya maipfi,kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudzisodzi a tevhelaho:
PFUNZO YA MUSALAUNO YA MAGUDELE MASWA
Ri khou tshila kha ḽifhasi ḽa dzitshanduko. Tshanduko dzi bvelelaho dzi kwama mihasho yoṱhe ya muvhuso washu. Muhasho wa pfunzo wone u nga salafhi vhunga u wone mme a mihasho yoṱhe.Vho-Naledi Pandor vho ima tshisadzi vha ri murahu a ri tsha ya,ri ya phanḓa.
Musi kharikhuḽamu ya ripoto 550 i tshi khou welelela, pfunzontswa yo ṱoka midzi. Mafheloni a 2008 vhagudi vha gireidi 12vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala mulingo wa u thoma. Musi muthu a tshi humbula uri mvelelo dzi ḓo vha hani, zwivhindi zwi a bva vhudzuloni zwa dovha zwa vhuelela.
Zwi a konadzea uri ri pembele ro takala musi mvelelo dza mulingowa gireidi 12 dzi tshi bva nga Nyendavhusiku 2008. Zwi ṱodeaho ndi tshumisano yo dziaho i bvaho kha vhathu vhoṱhe, Tshanduko musi dzi tshi ḓa ri fanela u dzi ṱanganedza, ri si hanelele khazwa kale. U ḓiṋekedzela kha mushumo ra shuma ra paḓa na awaradze ra tetshelwa dzone nga ḓuvha zwi nga ri bveledzela khaṋombuya. U ṱhonifhana na u funana zwone zwi ḓo ri ita vhathu.
Vhaṱoḓisisi vha pfunzo ntswa vho vhonela phanḓa vhukuma. Vho ri dzhenisa kha kharikhuḽamu i si na tshiṱalula i ṱanganedzwahoḽifhasini ḽoṱhe. Vha Umalusi vhone vha khou ita mushumo muhulu wa u vhona uri pfunzo yashu i dzule i kha maimo a nṱha.Tshivhalo tsha thero dzine vhagudi vha gireidi 12 vha nga ita tsho tsa vhukuma musi tshi tshi vhambedzwa na tsha kharikhuḽamu i no khou welela. Ho vha hu tshi nangwa kha thero dza 124.Kha dzenedzo uri mugudi a wane ṱhanziela o vha a tshi nangathero dza rathi naho a tshi nga ḓi engedza zwi tshi bva khalutamo lwawe. Kha pfunzo iyi ntswa hu vho nangwa kha thero dza
Kha thero dzenedzo mugudi u nanga thero dza sumbe dzi bvahokha zwigwada zwa thero zwo fhambanaho.
Shango ḽoṱhe ḽo sedza vhagudisi na vhagudi. Thabelo yaḽo ndi yauri vha songo ri shonisa nandi. Nyeletshedzo i pwanyahodzoṱhe ndi heyi: Vhagudisi funzani, vhagudi vhalani. Kha u ḓilugisela haṋu ni songo hangwa uri mushumo uyu we na u thomakha gireidi 10 ni khou vuledza ṋaṅwaha. U aluwa ha nḓivho na zwikili zwo teaho u vha hone kha zwi nwelele kha mugudi namugudisi muṅwe na muṅwe. Nḓila dzo vulea, u swika zwino a huna ane a si ḓivhe hune a ya hone musi dzo haka midzi.
Mafhungo aya inwi ni vhona o livhiseswa kha zwigwadazwifhio zwa vhathu?
Ndi ngani mbilu dzashu dzi sa ruli musi ri tshi humbulauri mvelelo dza gireidi 12 dzi ḓo vha hani nga 2008?
Vho-Pandor vha khou zwi kona hani u rathisela nḓivho na zwikili zwa pfunzo ntswa kha vhagudi?
Thero dzine na lavhelelwa u dzi ita kha gireidi 12 ndi nngana?
Dzangano ḽine ḽa khou lisa pfunzo uri i vhe kha maimo avhuḓi ndi ḽifhio?
Bulani zwivhili zwine zwa nga ita uri mvelelo dza gireidi12 dzi vhe dzavhuḓi nga 2008.
Fhungo ḽi tevhelaho ndi mbuno kana ndi muhumbulo? Tikedzani phindulo yaṋu: "Pfunzo ntswa yo ṱoka midzi.'"
Ṱalutshedzani zwine mafurase a tevhelaho a amba zwone:
Dzo haka midzi.
U welela.
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni.
Zwi takadzesaho musi ri tshi ita thero dza pfunzo ntswa ndi zwifhio?
Thabelo ine vhathu vha khou rabela malugana na mulingo ndi ifhio?
Ndi ngani muhasho wa pfunzo u tshi dzhiwa sa wone mme amihasho yoṱhe.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Vhalani mafhungo a tevhelaho, ni kone u nweledza tsumbadwadzedza vhulwadze ha swigiri nga maipfi a u bva kha 80 u swika kha
Zwigidi na zwigidi zwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khoulila nga vhulwadze ha swigiri, lwe vha Muhasho wa Mutakalo vhavhona zwi zwa ndeme uri vha bve fulo ḽa u ḓivhadza lushaka ngaha vhulwadze uvhu. Kanzhi fulo ḽeneḽo ḽi anzela u bviwa ngaṅwedzi wa Lara.
Vhathu vhanzhi vha vhona unga vhulwadze ha swigiri vhu faramuthu ngauri a vha a tshi ḽesa swigiri, mathina zwi songo ralo.Vhulwadze uvhu vhu vhangwa nga u ḓalesa ha swigiri malofhani amuthu zwo vhangwa ngauri muvhili u si tsha kona u bveledzainsuḽini yo linganaho u hwala swigiri i tshi bva kha tsinga dzamalofha uri i ye i shumiswe nga muvhili hu u itela uri muvhili uwane maaṋda.
Vhathu vhanzhi a vha ḓivhi tshiimo tshavho zwi tshi yelana navhulwadze ha swigiri, fhedzi vha nga kona u zwi limuwa uri vhanayo nga u vhona vha tshi sokou farwa nga ḓora tshifhingatshoṱhe. Tshiṅwe tshifhinga vha nga ita na u vuwa vhusiku vhatshi pfa vho omelwa vha tshi ṱoḓa maḓi a u nwa. Muthu a re na vhulwadze ha swigiri ha lengi u farwa nga nḓala. Dzuli-dzuli u ḓo pfa a tshi amba uri u ṱoḓa zwiḽiwa. A lenga u zwi wana u ngawana a tshi vho thoma u tetemela.
Vhulwadze ha swigiri vhu dovha hafhu ha ita uri muthu a sokoudzula nga u takuwa a tshi ya u bvisa maḓi, lune na vhusiku a ngaḓi vuwa luraru kana luṋa a tshi ya hone u ḓithusa.
Tshiṅwe tshifhinga muthu ane a vha na hovhu vhulwadze u a swikahune a onda nga maanḓa. Muthu wa vhulwadze uvhu a nga zwi vhonauri u naho nga u lenga u fhola arali o bviwa nga tshilonda.Nda vhuya nda vhona zwenezwi vhutshiloni hanga a thi ititshiangatela.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindulambudziso dzo ḓisendekaho khao.
Mvula yo vha i tshi khou na na tshifhango. Masindi a tshi tou khithi o niwa, ha vha hu musi Khathutshelo a tshi khou ri, 'Houḽa ni songo ri vhudza nga hae, u touvha mutendi wa khavho.' U vhona uri o wanetshedzwa ra wana o niwa nga ṱhoni; a lavhelesa Vho-Sara a ri khavho,'Ndi tou tama ḽifhasi ḽi tshi fhanduwa ḽa mmila zwanga.'
Nangani fhungo ḽithihi ḽi re kha luambo lwa uvhiga (lwo livhaho) ni ḽi shandule ḽi vhe kha luambo lwa u ṱalutshedza,
Ipfi ḽo talelwaho ndi ḽiṱanganyi. Inwi ḽi shumiseni fhungoni ḽi pfalaho ḽe na tou ḓisikela.
Vhalani mafhungo asia uri ni kone u fhindula mbudziso dzino a tevhela:
Vho-Mukoki Tshilibana vho bebwa kha ḽa Godobi nga ḽa 20Phando 1946. Muṱahabvu vho dzhena tshikolo Thavhine vha vuledza murole wa vhuṋa. Vho ḓo galatshiwa ngakhonṱhiraka ya ha Thepha vha livha kha ḽa Bethala maḓabulani nga ṅwaha wa 1968. Musi mushumoni vho ṋewa tshifhinga tsha u awela vho vha vha tshi vhuya hayani uvhona muṱa wavho. Vho shuma henefha u swika vha tshi vhuiswa nga u lwala nga ṅwaha wa 1990. Vhuhoṱa ho mbo ḓi hulela u swika vha tshi ri sia sibadela tsha Khathutshelo nga ḽa 15 Phando 2001. Vho sia vhafumakadzi vhavhili na vhana vha ṱahe, vhatuka vhaṋa na vhasidzana vhaṱanu. Vha eḓele nga mulalo.
Vhumbani ḽiiti ḽi tshi bva kha dzina vhuhoṱa ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Lavhelesani khungedzelo asiyi, ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khayo:
Hu na ḽifurase ḽo shumiswaho: nga u bonya ha iṱo. Bulani uri ḽi a mba mini.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 30
<fn>11903VMS2009.txt</fn>
MARAGA: 100
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili raru .
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) MARAGA: 50
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli Khoudu 6 Vhuswikeleli Khoudu 5 Vhuswikeleli Khoudu 4 Vhuswikeleli Khoudu 3 Vhuswikeleli Khoudu 2 Vhuswikeleli Khoudu 1 U sa ha nṱhesa ha nṱha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi swikelela lingane laho wala zwi Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga yelanaho na ndivho na vha anganedzaho mafhungo e na 20 16 - 20 14 - 15 12 - 13 10 - 11 8 - 9 6 - 7 0 - 5
vhusiki shumisa luambo, Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga tshitaela na redzhisitara tshit 15 12 - 15 10 - 11 9 8 6 - 7 4 - 5 0 - 3
na zwiga nga nḓila yone vhekanya Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga mihumbulo hu na ndunzhendun zhe 10 8 - 9 7 6 5 4 3 0 - 2
pulana, vhalulula Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na u sedzulusa mushumo wawe 5 5 4 3 2 2 1 0 - 1
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 30
Mugudi u kona Maraga Khoudu 7 Khoudu 6 Khoudu 5 Khoudu 4 Khoudu 3 Khoudu 2 Khoudu 1
u: Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli U sa ha nṱhesa ha nṱha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi swikelela lingane laho wala zwi Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga yelanaho na ndivho na vha anganedzaho 12 9 - 12 8 7 6 4 - 5 3 0 - 2
mafhungo e na vhusiki shumisa Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga tshivhumbeo, luambo tshitaela 9 7 - 9 6 5 4 3 2 0 - 1
na redzhisitara na zwiga nga nḓila yone vhekanya Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga mihumbulo hu na 6 6 5 4 3 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe pulana, vhalulula Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na u sedzulusa mushumo wawe 3 3 2 2 1 1 1 0 - 1
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 20
Mugudi u kona Maraga Khoudu 7 Khoudu 6 Khoudu 5 Khoudu 4 Khoudu 3 Khoudu 2 Khoudu 1
u: Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli U sa ha nṱhesa ha nṱha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi swikelela lingane laho wala zwi Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga yelanaho na ndivho na vha anganedzaho 8 7 - 8 6 5 4 3 2 0 - 1
mafhungo e na vhusiki shumisa Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga tshivhumbeo, luambo tshitaela 6 6 5 4 3 2 1 0 - 1
na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone vhekanya Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga mihumbulo hu na 4 4 3 2 2 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe pulana, vhalulula Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na u sedzulusa mushumo wawe 2 2 2 2 1 1 1 0 - 1
KANA
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikelel i vhu song o lingane laho Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA: 50 -Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. -Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. -Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. -Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho. -Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho randelwaho. -Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho randelwaho. -Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara nga u tou angaredza zwi yelana na ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho randelwaho. -Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. -Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi. -Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhal esaho. -Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. -Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho. -Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifh alesaho. -Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. -Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho. -Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa -Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa. -Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. -Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe-Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. -U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho. Khoudu7 80 - 100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vhuswikeleli ha nṱha -Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe. -Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. -Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. -U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho. Khoudu6 70 - 79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vhuswikeleli ho dziaho -Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe. -Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. -Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu5 60 - 69 % 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vhuswikeleli vhu fushaho -Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi. -U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi. Khoudu4 50 - 59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vhuswikeleli ho linganelaho -Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. -Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. -U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. -Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho. Khoudu3 40 - 49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vhuswikeleli ha fhasi -Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa. -Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea. -Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. -Maanea ha na mbonalo kwayo. Khoudu2 30 - 39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
U sa swikelela -Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. -Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. -U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. -Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho. Khoudu1 00 - 29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZA NI ZWILAPFU MARAGA: 30 -O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone-lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone. -N.ivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe. -Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho teaho. -O shumisa milayo ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa zwavhu.isa nga nḓila yone. -N.ivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe. --Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo. -Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho teaho. -O shumisa milayo ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa zwavhuḓi nga nḓila i vhaleaho. -N.ivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara hunzhi zwo tea. -Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho teaho. -O shumisa ṱhoḓea dza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yo linganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. -N.ivho ya maipfi ndi yo linganelaho ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea lwo linganelaho. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhal esaho. -O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho. -N.ivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. -- O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei. -N.ivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwo ngo tea. -Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. -Vhulapfu ndi ho lapfesesaho/pfufhifhal esesaho. -Ho ngo shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi. nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwi tsha anana na mafhungo.
ZWI RE NGOMU Khoudu 7 80 - 100% Khoudu 6 70 -79% Khoudu 5 60 - 69% Khoudu 4 50 - 59% Khoudu 3 40 - 49% Khoudu 2 30 - 39 % Khoudu 1 00 - 29 %
Vhuswikeleli ha nṱhesa -N.ivho ya nṱhesa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele nnzhi dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio). -Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu7 80 - 100% 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vhuswikeleli ha nṱha
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6 70 -79%
Vhuswikeleli ho dziaho
mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo alutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu5 60 -69%
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho yo linganelaho ya ho.ea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho fhedzi a zwi thithisi ṅwongo wa mafhungo. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu4 50 -59%
Vhuswikeleli ho linganelaho
nḓivho i fulufhedzisaho ya ho.ea dza tshibveledzwa. U
U sumbedza nḓivho ṱhukhu kha nyimele dzo an.avhuwaho kha vhuṅwali photifoḽio. -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshiya huṅwe. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu3 40 -49%
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Khoudu 2 30 -39%
Vhukoni vhu songo swikelelaho
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali-mugudi u liana na hoho-ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Khoudu1 00 -29 %%
Vhuswikelel Vhuswikel Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli ha Vhu songo i ha nṱhesa eli ha nṱha dziaho vhu fushaho linganelaho fhasi swikelelaho
O bveledza -O shumisa -O shumisa milayo yo -O shumisa milayo yo -U na mihumbulo i -O shumisa milayo ya -Ho ngo shumisa
RUBRIKI YA TSHIVENḒA tshibveledzwa milayo yo teaho teaho ya tshivhumbeo. linganelaho ya fulufhedzisaho ya tshivhumbeo nga nḓila yo milayo ya tshivhumbeo
LUAMBO LWA HAYANI ṰNL tsha tshivhumbeo tshone-tshone ya tshivhumbeo nga nḓila -Luambo lwa tshibveledzwa lwo tshivhumbeo. -Luambo lwa ṱhoḓea dza tshivhumbeo-hu na khakheaho. -Luambo lwa yo teaho. -Luambo lwa vhukuma. yavhuḓisa. lulama nahone lu a tshibveledzwa lwo vhukhakhi vhu re tshibveledzwa lwo tshibveledzwa lwo
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA -Luambo lwa tshibveledzwa lwo -Luambo lwa tshibveledzwa vhalea zwavhuḓi. -N.ivho ya maipfi yo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa khagala. -Luambo lwa shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei
VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI lulama vhukuma lwo lulama tea ndivho, vha mafhungo. tshibveledzwa ndi lwa -N.ivho ya maipfi i ṱoḓa na khathihi.
nahone luambo nahone luambo ṱanganedzaho -N.ivho ya maipfi yo fhasi. Hu na vhukhakhi huṅwe u khwiṋiswa -N.ivho ya maipfi i lwo vhumbwa na u shumiswa nga lwo vhumbwa na u shumiswa mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thounu, tea ndivho, vha ṱanganedzaho vhu vhonalaho. -N.ivho ya maipfi ndi vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei nḓila yone-yone. nga nḓila yone. redzhisiṱara kanzhi ndi mafhungo na nyimele. ya fhasi nahone a i tei mafhungo na nyimele. ndivho vha
tshoṱhe ndivho, vhukuma na vhukhakhi nga zwo linganelaho. mafhungo na nyimele. tea. -Tshitaila, thounu, vha ṱanganedzaho ndivho, vha murahu ha u vhalulula -Tshibveledzwa tsho ḓi -Tshitaila, thounu, -Tshibveledzwa tshi na redzhisiṱara a zwi anani mafhungo na ṱanganedzaho na u sedzulusa. vha na vhukhakhi nga redzhisiṱara zwo vhukhakhi vhunzhi naho na ṱhoho ya mafhungo.
nyimele. mafhungo na -Vhulapfu ho teaho. murahu ha u vhalulula khakhea. ho vha na u vhalulula na -Tshibveledzwa tshi na
Tshitaila, nyimele. na u sedzulusa. -Tshibveledzwa tshi na u sedzulusa. vhukhakhi vhunzhi thounu, -Tshitaila, -Vhulapfu ho teaho. vhukhakhi ho vhalaho -Vhulapfu -ho vhukuma vhu ḓaḓisaho redzhisiṱara zwo thounu, nga murahu ha u lapfesa/pfufhifhalesa. naho ho vha na u tea lwa nṱhesa. redzhisiṱara zwo vhalulula na u vhalulula na u
Tshibveledzwa a tea zwi tshi sedzulusa. sedzulusa.
tshi na vhukhakhi yelana na -Vhulapfu -ho -Vhulapfu -ho na vhuthihi nga ṱhoḓea dza lapfesa/pfufhifhalesa. lapfesesa/pfufhifhalesesa murahu ha u mushumo..
vhalulula na u -Tshibveledzwa sedzulusa. a tshi na
Vhulapfu ho vhukhakhi nga teaho. murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa -N.ivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. -Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothofoḽio). -Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu7 80 - 100 % 16 - 20 16 14 - 16
Vhuswikeleli ha nṱha -N.ivho yavhu.isa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha nyimele dzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). -Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho. Khoudu6 70 - 79% 16 14 - 16 14 12 - 14
Vhuswikeleli ho dziaho -N.ivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). -Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. -Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu5 60 - 69 % 07 - 08 07 06 - 07 06 05 - 06
Vhuswikeleli vhu fushaho -N.ivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wa mafhungo nga u angaredza. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho. Khoudu4 50 - 59 % 06 - 07 06 05 - 06 05 04 - 05
Vhuswikeleli ho linganelaho -N.ivho i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhenela lu shaedzaho. -U sumbedza nḓivho i shaedzaho zwiṱuku ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho. Khoudu3 40 - 49 % 05 - 06 05 04 - 05 04 03 - 04
Vhuswikeleli ha fhasi -N.ivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi. -U sumbedza nḓivho i re fhasi ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi. Khoudu2 30 - 39 % 04 - 05 04 03 - 04 01 - 03
Vhu songo swikelelaho -Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -U sumbedza u sa vha nḓivho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). -Vhuṅwali-mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe. -Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi. Khoudu1 00 - 29 % 03 - 04 01 - 03 00 - 01
ADENDAMU YA LUAMBO LWA HAYANI (P3)
KHETHEKANYO YA B 2.1 Vhurifhi ha tshiofisi Tshivhumbeo:
Mufhindulano Tshivhumbeo:
U kona u imelela masia oṱhe mavhili
U amba zwi elanaho na ṱhoho
Luambo na tshitaila
Tshivhumbeo:
KHETHEKANYO YA C
Garaṱa ya thambo
Ṱhoḓea:
Murambi
Mulaedza
Fhethu
Dayari
Ṱhoḓea:
Datumu
Tshifhinga
Zwo gudwaho
Khungedzelo:
Ṱhoḓea:
Hu kungedzelwa mini? Tshi wanala hani? (founu / ṱhingo) Tshi wanala ngafhi? (fhethu) U ṱuṱula dzangalelo (luambo lwa u fhuredza) Mbonalo i kungaho (zwifanyiso)
<fn>11903VQE2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari sumbe 7.
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwavhudavhidzani
KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwavhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyoya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi,kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 350 u swika 400KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 (zwire ngomu fhedzi)KHETHEKANYO YA C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfuha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400. 1.1 MAANEA A U BULETSHEDZA
MAANEA A NGANETSHELO
No vha no ya khothe u thetshelesa mulandu wa murathu waṋuwe a farelwa u rwa muṅwe. Musi ni henefho ha mbo ḓi sengwa muṅwe mulandu we na pfa u tshi ni takadza vhukuma.Ṅwalani maanea nga ṱhoho:Mulandu we wa sengwa wa ntakadza. KANA [50]
MAANEA A TSENGULUSO
Vhunzhi ha vhaswa musi vho no vuledza pfunzo dzavho vha aṱoḓa mishumo vha si i wane. Inwi ni vhona unga hu ngaitwa mini u fhelisa thaidzo iyi? Ṱhoho ya maanea nga ivhe hei: Zwine vhaswa vha nga ita uri vha wane mishumo. [50]
KANA
MAANEA A U HASELEDZA
Kuhumbulele kwa vhatholi kwo fhambana. Hu na vhatholi vhane vha ri vhashumi vhavhuḓi ndi vhane vha vha na tshenzhemo, ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhashumi vhavhuḓindi vhane vha vha na ndalukanyo. Ṅwalani maanea ngaṱhoho hei:
Vhashumi vha re na tshenzhemo vha khwiṋe u fhirisa vha re na ndalukanyo. [50]
KANA
MAANEA A KHUMBULELWA
Ḓuvha ḽe Afrika Tshipembe ḽa wina u farelwa khaḽo mitambo ya bola ya milenzhe nga 2010.
KANA
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 50
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200.
VHURIFHI HA TSHISHAKA
KANA
VHURIFHI HA TSHIOFISI
KANA
Nga 2010 ḽifhasi ḽoṱhe ḽi ḓo vha ḽi fhano ḽi tshi khouṱalela mitambo ya bola. Zwine zwa khou ofhisa ndi vhugevhenga vhune naho vhu tshi khou lwiwa naho ha sa tou tenda u fhela tshoṱhe. Ṅwalani atikili ya gurannḓa niṋee mihumbulo yaṋu nga zwine zwa nga itwa u fhelisatshoṱhe vhugevhenga. [30]
KANA
NGANEAVHUTSHILO
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 30
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
KHUNGEDZELO
Muḓini wa haṋu hu na bisi ntswa yo rengwaho. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri vhathu vha ḓivhe nga hayona tshumelo ine ya ḓo i ṋekedza kha vhathu. Musi ni tshi ṅwala ni londe milayo ya u kungedzela i tevhelaho:
I fanela u ita uri vhathu vha i ṱalele
U ṱuṱula/dzikusa dzangalelo ḽa vhaṱaleli
U karusa lutamo luhulu
U ita uri muthu a dzhie ḽiga [20]
KANA
MASIA
Ṅwana wa mukomana waṋu u khou ḓa u ni humbela tshikoloni malugana na zwiṅwe zwo iteaho. Zwino ha hu ḓivhi zwavhuḓi. Inwi mu laedzeni uri a tshimbilise hani u bva ha haṋu u swika tshikoloni. Ni mu laedze na ofisi ya [20]ṱhohoyatshikolo ine a fanela u swikela khayo.
KANA
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 20
<fn>11911VMF2005.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A
Zwi amba u ita zwithu zwine zwa u isa vhushaini.
Wa mavhengele.
Wa mikhwa yo bvaho nga nthani ha vhupombwe havho.
Ee! Zwi a itea vhutshiloni ngauri vhanna vhanzhi vha khou pwashelwa midi nga nthani ha vhupombwe ha vhafumakadzi vhavho.
Vha mikhwa ya vhudi, ngauri vho vha vhe munna a si na phosho na muthu na hone a vhongo vhuya vha ita zwa dzinndwana muta wavho.
Nga u tswa tshelede vha tshi la na vhafarekano vhavho.
Nga u tswa tshelede vha tshi la na vhasidzana na khonani dzavho.
Ndi vhulwadze ha mbilu ho vhangwaho nga mbilaelo dza zwine zwakhou bvelela kha mabindu avho na thaidzo dza muta wavho.
Hai, vho do humela murahu nga u vhona mulo wo fhela nge mabindu a wa.
Zwa sokou sea zwi tshi tanama = Ha sa vhe na tshi no naka.
Vho mbo di tou zwi thupha = Vha zwi litsha vha fhambana nazwo.
Milomo ya u fhedza mabindu a mune wavho ya vha minzhi = Vhathu vha laho masheleni a mabindu a khotsi avho vha vha vhanzhi.
U litsha havho tshikolo.
U pfa zwa mme avho.
U tswa tshelede.
U vha na khonani mmbi.
U lema vhana vhavho.
U sema mukalaha wavho.
KHETHEKANYO YA B
SAMARI / MANWELEDZO MBUDZISO 2
na nwana a songo zwi lavhelela..
tshikoloni..*
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO MBUDZISO 3
Muongi o fhodza mulwadze.
Vhana vha khou tamba bola
MBUDZISO 4
Lufuno o mila thambo ya fula.
Kholomo dzi khou fula thavhani.
O fula khali tshivhasoni. 4x1=
Kusidzana. Thangi ku-Ku-+ -musidzana = kusidzana
Luduna. Thangi Lu-Lu-+ munna = Luduna
Fhala mudini hu na luvhi.
Tshigwada tsho balangana.
Lutendo o funga luvhone. [10] 3x1=
MBUDZISO 5
Makole.
Sia.
Nguluvhe. 3x1=
Dzina + dzina
Khombe ndi munna a sa maliho.
Muumba ndi musadzi a sa bebiho.
Thungamamu ndi musidzana ane a kha di tou bva u tunga madamu.
MBUDZISO 6
Shangoni.
Kha
Khuhu I tshi tevhela muthu.
Ho swifhala ho tou nzwii! Namusi na u ofhisa hu a ofhisa.
Dangani la fovu a hu dzhenwi.
MBUDZISO 7
"Uyo ndi nwana wa nnyi." Hu vhudzisa Mashudu. Rudzani a fhindula a ri:*
Muduhulu wanga o vhona mmbwa i tshi khou shavhela thavhani.
Mapfene a i vhilimedza ya humela murahu hayani. Makhulu wawe vha tuwa na musidzana wawe. Maluta o tuwa na mme awe na khaladzi
[10] awe.
GUMOFULU: 100
<fn>11911VMS2006.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A
Ndi ngauri o vha a tshi khou ofha u rwiwa nga mudededzi Vho-Mushavhanamadi.
Wa mikhwa mivhi i sa divhalei ya u tambudza vhagudiswa lwa vhudzekani.
Sekondari ya ntha ya Marema
Ndi wa u funza vhana vha tshikolo na u tahulela vhumatshelo ha avho vhana.
Ee, zwi a bvelela. Izwi ndi zwi vhona fhethu hunzhi hune vhadededzi vha vhelelwa nga mishumo nge vha wanala vhe kha u tambudza vhagudiswa siani la vhudzekani.
Hai vho vha vha sa fhulufhedzei
Ndi lunzhi
Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a do i vhona
(i) Vha muhasho wa pfunzo.
(a) Vho lu ritha lutanda lu re na mabu -Vho kwama sia li si lone kana vho levha.
b Fuyu litswuka a li kundwi tshivhungu = Naho muthu a tou vha muvhuya kana a naka hani a nga si kundwe tshine a sasaladzwa ngatsho. 1
c Dzitshelede dza mvalamulomo = Tshelede ya u thivhela uri vha sa ise mulandu phanda. 1
d Thumbuni ya lukhohe = Dzhele. 1
(a) Musadzi / munna A NO FULUFHEDZEA (b) Kona (c) Mutshidziwa
SAMARI / MANWELEDZO KHETHEKANYO YA B
MBUDZISO 2
KHETHEKANYO YA C
MBUDZISO 3
Fhedza
Shambo
Gope
Lufuno o dzinga vhukunda ha mme awe.
Ndevhe dza Mashudu dzo dzinga.
Misekene = Ndo vhona miri misekene.
MBUDZISO 4
Ndaa! Ndi khou da henefho.
Tshukhwi! O vhaisala zwone lini.
Ahaa! No shuma zwone lini. 1x3=
Shomo ndi nwana wa mutukana a no fana na khotsi awe.
mukwasha.
Khombe ndi munna a songo malaho. 1x3=
MBUDZISO 5
Zwi amba u vha na dzangalelo la zwithu zwa phanda ngeno u sa athu u swika khazwo.
Zwi amba uri muthu tshinwe tshifhinga a nga sokou vha e muhulwane fhedzi mihumbulo yawe i mituku kana a vha a si na nungo kana maanda. 2x1=
Thangi Ha -khulwane phanda ha dzina vhukuma Matsika.
Shangoni = U dzula shangoni la kule. [10] 6x1=
MBUDZISO 6
Vha tshi nga tshimbila nae - Vha si nga si tshimbile nae. 2x1=
Shavhela. 2x1=
Hu na lufu
U vha khakhathini. 2x1=
Linanedzi = Ho vha ho dala hu si na na vhupfelo ha mare. [10] 4x1=
MBUDZISO 7
GUMOFULU: 100
<fn>11911VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
TSHIFHINGA: Awara 2½
MARAGA: 100
PFESESANI:
U vhekanya mushumo nga vhudele zwi itiwe.
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
Vhalani mafhungo a tevhelahongavhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzire nga fhasi hayo:
Avha mufumakadzi vho vha vha tshi funesa nga maanda zwa mathakheni na u divhona-vho sa muthu.Kha Vho-Maria hu tou vha zwone zwa mutongakanwe zwa thumbu ya bvani. Vhupfe havho vho vhu fundedza na vhana vhavho vha vhathannga. Madzina avho ndi Muthude na Shandukani. Avha vhathannga ndi vhevha litsha tshikolo vha tevhela zwa mabindu a mune wavho. Ndi hunzhi he Vho-Mukundwa vha vha vha tshi fhambana navho musi vha tshi lingedza u vha kombetshedza uri vha ditahulele kha vhumatshelo havho, zwa sokou sea zwi tshi tanama.
Vhananga, pfunzo ndi ifa li sa sini, fungelelani zwa tshikolo ni litshe u ditika nga lupfumo lwanga", ndi Vho-Mukundwa musi vha tshi khou ralo u laya vhana vhavho ngeno kha avho vhana ayo mafhungo a tshi tou vhamaloto.
Vho-Maria vho vha vha sa tsha nangiwa na nga muthu na muthihi nge vha vha vhe mufumakadzi wa tshigwili. U tonga nahone ha thoma u vha ambara ngeno vhupombwe na hone hu tshi ri thi tanwi. Maduna a phaphulana o, phaphulana u tshi tou vha mupfufhi u si mphire. Vhanna vha hadzingana vho hadzingana. Tshi mangadzaho ndi tsha uri avho vhanna vho vhavha sa kudani nge tshililelwa o vha e one masheleni e avha musadzi Vho-Maria vha vha vha tshiakovhela ayo maduna. IIolo tou vha dzanga la matokha ayo maduna. Vhanna vha tundela mita yavho nga lupfumo lwa munwe munna. Tsho mangadzaho ndi tshauri avha musadzi Vho-Maria vho vha vha tshi pfana navhannavha si nazwavho, vhomalambane kana zwikandamarukhu.
Talutshedzani uri zwi amba mini u vhidzwa nga mutshinyalo wa aravha ngeno u tshi vhidzwa nga ludzula wa fhumula
Vho-Mukundwa vho vha vhe ramabindu wa mini?
Vho-Maria vho vha vhe muthu wa mikhwa-de?
Zwe Vho-Maria vha vha vha tshi tshilisa zwone zwi a itea na vhutshiloni? Talutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
Vhana vhavhili vha Vho-Maria ndi vhonnyi?
Vho-Mukundwa vho vhavhe munna wa mikhwa-de? Ndi ngani ni tshi ralo?
Vho-Maria vho phusukanya lupfumo lwa mukalaha wavho nga ndila-de?
Avho vhana vhavho vhavhili vhone-vhovho phusukanya lupfumo lwa khotsi avho hani?
Nga murahu ha lufu lwa Vho-Mukundwa ho bvelela mini kha mabindu avho?
Vho-Maria vho fhelela ngafhi na vhana vhavho avho vhavhili?
KHETHEKANYO YA B
SAMARI / MANWELEDZO
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u ita samari ngao. Samari yanu i vhe na maipfi a sa fhiriho fusumbe nahone a songo vha fhasi ha futhanu . Ni shumise maipfi anu.
Hafhu u nga si vhuye wa ri ndi ula muthu we a vha tshi ri nwana a si wawe. Ndi amba kwonoku kwana ano maduvha kwo vhuya kwo tou kokotolo na mme awe.
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzi re nga fhasi hao:
Musundwa o lumwa nga phame kha mulenzhe Mudzimu vha mu fholisa mulenzhe wonoyo wo huvhalaho. Nga muranu ha musi o no fhola, tendo dza livhiswa Mudzimuni. Vhatukana vho vha vha tshi khou lisa kholomo dzavho. Vhatukana avho vha twa thavhani . Vhatukana avho vha tolou lisa idzo kholomo. Marunwa ndi munwe wavhalisa vha idzo kholomo -Mvula ya na zwifuwo zwi a takala. Tshikolo tsho bvavhatukana vha a ya malisoni. U lisa kholomo huatakadza ngauri u gudazwithu zwinzhi henengei malisoni.
MBUDZISO 4
Vhalani mafhungo a tevhelahongavhuronwane ni fhindule mbudziso dzi a tevhelaho:
Ndo vhona Lufuno a tshi khou fula bodo tshivhasoni. Ene u tou vha khomba ngauri u a shuma. Thama yawe ndi Muvhulawa we a rwa kusidzana nga thamu -Nwananyana uyo a shavhela hayani hawe. Luduna lwa bva na mboma lwa mu rwa mutana wawe a zwimba. Fhala mudini wa Vho-Alilali hu na lufu. Ndo vhona gogo la vhathu lo kuvhangana fhasi ha muri. Afho fhasi ha muri ho vha ho fungiwa denzhe.
MBUDZISO 5
Dzhenisani maipfi haya vhudzuloni ha ayoo swifhadzwaho (sia,nguluvhe, tshiulu, makole) mafhungoni a re afho ntha.
Vulani Phanda
Nanguludzani madzinambumbano mavhili a re mafhungoni a re afho ntha. Ni dovhe ni sumbedze uri o vhumbiwa hani.
MBUDZISO 6
Thinawanga o yo dala Hamukula. Fhano shango hu na zwivhuya zwinzhi. Lufuno u ri o vhona zwinoni zwo kavha ka muri muhulu. Mmbwa ya la inwe a i noni. Vho-Phophi vho vhulaha muzwala wavho. Vho lingedza u zwi lugisa zwa bala. Iteli madi a tevhuwa o tevhuwa. Avho ndi muvhulahi iteli mulilo wa mbava u sa orwi ngauri a vha iti. Musundwao wana fhala mudini hu si na muthu. O fhedza o humela murahu. O swika hayani a wana hu si na zwiliwa nge ha vha hu si na masheleni. O bvela nnda a wana ho swifhala ho tou nzwii, hu sa vhonali na muthu a no khou tshimbila. Zwikeleme musi zwi tshi vhona ilo swiswi zwi a takala ngauri zwi do homboka vhathu. Nwedzi wo tshena wo tou wee:
Vhumbani mafhungo anu a pfalaho nga maipfi o talelwaho nga fhasi mafhungoni a re afho ntha, ni songo kopolola ayo o newaho, vhumbani anu.
Mafhungoni are afho ntha hu na mirero miraru. Ri neeni mirero ine ya fana na yeneyo kana mirero ine ya amba zwithihinayo.
MBUDZISO 7
Dzhenisani zwiga zwothe zwa u vhala na u nwala na hune ha tea u swaiwa na malederedanzi ho teaho kha mafhungo a re afho ntha.
GUMOFULU LA KHETHEKANYO YA C: GUMOFULU: [60] 100
MAGUMO
<fn>11911VQS2006.txt</fn>
TSHIFHINGA: Awara 2½
MARAGA: 100
PFESESANI:
U vhekanya mushumo nga vhudele zwi vhe nga ngona.
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
Hafhu u zwi divhe zwauri wo kundelwa u phasa mulingo wanga wa nwedzi khaTshivenda." "Zwino divhai zwauri utea u zwi lifha." "Ndi do zwi lifha nga mini Vho-Mushavhanamadi mudededzi wanga." Ndi ene Mavisi musi a tshi ralo u kwatamela fhasi. "Mbadelo ya hone ndi heyi nwananga, iwe u tea u sala vhanwe vha tshi tuwa nga masiari musi tshikolo tshi tshi bva, wa sala u tshi kunakisa na u swiela heyi ofisi yanga. Zwa sa ralo ndi do u rwa nda u thukhula mukulo hoyu." Nwana wa khuvhe nga u shavha hone u rwiwa ndi u tenda fhala.
Vhanwe vhagudiswa ndi vhe vha vha vhatshi tshipelwa hayani hauyo mudededzi. Ho vhahutshi pfi vha de vha tshi shuma na hayani ngauri avho mudededzi vho vha vha tshi dzula vhe vhothe nge mufumakadzi wavho o vha a tshi dzula hayani ha hawe nge a naliswa nga vhuada havho. Vho-Mushavhanamadi vho vha vhe phombwe ya munna.
Vho-Mushavhanamadi vho vha vhe mudededzi wa mikhwa -de?
Bulani / neani thero mbili dze Vho-Mushavhanamadi vha vha vha tshi konesa u dzi funza.
Mushumo muhulwane wa mudededzi ndi wa mini?
Ni vhona u ngaavho mudededzi zwe vha vha vhatshi tshilisa zwone zwi a bvelela na vhutshiloni? Talutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
Uyo mushumo wa u tambudzwa ha vhagudiswa nga Vho-Mushavhanamadi wo itwa lungana khavho?
Vho-Mushavhanamadi vho ita zwithu vho dzumbama. Topolani murero une wa amba izwo u re afho mafhungoni
Phombwe
Kundelwa
Tshipondwa
KHETHEKANYO YA B
SAMARI / MANWELEDZO MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u ita manweledzo / samari nga maipfi a sa fhiriho futhanurathi nahone a songo vha fhasi ha fuina :
Venda ndi shango lo futelelaho kha zwa vhulimi. Mitshelo ya tshaka-tshaka sa manngo, maswiri,miomva, tshienge na mapapawe i a wanala. Fola, tie na mavhele na zwonezwi a tenda Venda.
KHETHEKANYO YA C
Vhalani mafhungo a tevhelako u rini kone u fhindula mbudziso dzi re nga fhasi hao:
Shumisani ipfi lo talelwaho nga fhasi mafhungoni are afho ntha ni nwale mafhungo mararu o fhambanaho ngalo u sumbedza uri li amba zwithu zwiraru zwi sa fani.
Mukalaha
Midenya
MBUDZISO 4
Vhalani mafhungo a tevhelahouri ni kone u fhindula mbudzisodzi re nga fhasi hayo:
MBUDZISO 5
Vhalani mafhungo a tevhelahouri ni kone u fhindula mbudzisodzire nga fhasi hayo:
Lutendo o lavhelesa Mulisa Hamakuya. Vha tshi swika vho wana makhulu vho edela ntha ha thovho ngauri vha khou vhaisala. Lutendo na Lufuno vha dzula shangoni la Tshivhilwi line la vha tsini na shango la Hamatsika. Henefho shangoni lenelo hu na khanga nnzhi dzi no kavha kha miri. Nangoho tshisima tsha phanda tshi vhulaisa muthu dora. Henefha hune Lufuno a vho funa e kha murole wa phanda ngeno e kha wa murahu. Musandiwa o rwiwa nga Rofhiwa nwana mutukutuku, matsiko muhoha muhulua una nama.
Vhumbani mafhungo anu a pfalaho nga mabulafhethu o talelwaho nga fhasi mafhungoni are afho ntha. Ni songo kopolola ayo o newaho. No dovheni sumbedze zwauri o vhumbwa hani.
MBUDZISO 6
Murendeniuri a ngatuwanae arali vha tshi nga tshimbila vha tshi tambandilani. Mme awevho mbo di mu tendela uri a tuwe nae. Thendo o hunga mbudzi yashavha dakani. Ene a i sala nga murahu a tshi khou i pandamedza. Fhala ha Ntsundeni hu bikwa nga khulu, henefha hu na vhathu vha vha vho dala nga urala. Mme a Ntsundeni nangoho vho tou hwala khwara nga nthani ha ayo mafhungo. Na ngei mudini wa Vho-Masindi hu na luvhi ngauri ho vha ho dala hu si na na vhupfelo ha mare. Lufuno nangoho ndi mmbwa, henefha he a vha a tshi tou vhanga na zwiliwa zwa lufuni. Vho -Maemu vho vho vha vha tshi tou la zwiliwa sa nguluvhe.
Nangani mitshila ya maiti kha heyi:
Nwalanimadzina a figara dza muambo dzo swifhadzwaho afho mafhungoni.
MBUDZISO 7
GUMOFULU: 100
MAGUMO
<fn>11912VMF2005.txt</fn>
MBUDZISO 1
Ngauri hanamuthu ane a dzula nae.
U tama uri vhudza nga muthu a sina musadzi ane a dzula e ethe. Uyu muthu u vha a tshi toda u vha na musadzi. Muthu a sina musadzi naho a shuma zwavhudi. a zwi vhonali. U tama u ri vhudza ngaha muthu ane ha vha kale a tshi khou toda musadzi ane a do dzula nae a nga vhanwe.
Musadzi o nakesaho / nakaho.
Muthu a sina musadzi nahone a songo malaho.
MBUDZISO 2
-Vha kandeledza vhathu. -U vhulaha na u huvhadza vha hanedzanaho novhaho. -Vha na tshituhu. -Vha sina tshanda tsha vhulondo.
Mulisa.
Mudzimu.
Tshidakwa.
Sathaya. Hu vha hu khou sasaladzwa vhutshilo ha tshaidwa. Hu vha hu khou kaidzwa vhutshilovhu sihavhudi. (2 ) Tshieletshedza ndila ya u sasaladza avho vhane vha funa mazwifhi.
Sefo ine ya dovha i tshi khou shumiswa nga Mudzimu.
Murendi u ri muthu uyu u langwa nga halwa.
Zwililo.
U tshintsha vhutshilo vhune a khou tshila hone.
b Ngauri muvhala walo ndi Mutswu. Nowa yo no penya i sa lumi. 4
Mudzimu.
Vha takulwa nga phapha dzalo.
Dzi pfuloni dzadzo.
(a) Murendi u khou ri vhudza u ri vhathu vha dzulela u lwa nga tshavho. Vhathu vha toda ,mulisa a tshi vha lisa nga ndila yavhudi. Musi avha vhathu vhatshi khakha, vha toda Mudzimu ngauri a vha vha vhuya. Murendi o shumisa kholomo a tshi khou amba vhathu.
Dzi tshitutshela u lwa nga dzatsho.
U ri dzo hangwa u thonifha Mudzimu.
MBUDZISO 3
Vho-Gumani Vhavhonala sa muthu o no tenda kha dzinanga. Vha swika hune vha ri Vho-Matidze vha lowa muta wavho. Musi ho bvelela zwithu zwi si zwavhudi mudini wavho vha ya u vhonisa. Hu lovha nwana wavho wa musidzana vha ya u vhonisa. Nwana wavho wa mutukana u wa kha donngi na u lunwa nga nowa a lwala vha pumekedza Vho-Matidze vhuloinge vha murwa o lisa mavhele avho nga mbudzi.
Vha vhonala sa muthu wa u levha. Vha rwa Vho-Matidze dzundeni hu sina zwe vha ita. Vha rwa Vho-Matidze musanda nge vha ri munwe ndi muloi. Vha rwa Vho-Matidze nga luvhalelo vho tou vha tevhelela mudini wavho. Vha sema Vho-Matidze vhe kha lwendo lwavho lwa u ya Phafula.
Vha vhonala sa mubvumbedzwa a re na lunyadzo. A vha na thonifho kha vhamusanda. Vha ri vha musanda ndi mutukana vhe khoroni. Vha sema Vho-Matidze vhane vha vha muhulwane khavho phanda ha Vhamusanda. Vha rwa Vho-Matidze phanda ha Vhamusanda. [30]
Vho-Gumani. 3.2.2 Ngauri vho vha vho vhulaha vhathu. 3.2.3 A u di vhulaha. / a u dihunga. 3.2.4 U vhualaha vhathu vho vhulayaho nwana wawe na u divhulaha ene mune. 3.2.5 Nditsheni, Vho-Matidze na Vho-Ravhudzulo. 3.2.6 Vho-Matidze hu pfi ndi vhone vho vhulahaho vhana vha Vho-Gumani wa mutukana na musidzana. Vho-Ravhudzulo hu pfi ndi vhone vhane vha ima na Vho-Matidze kha u vhulawa ha vana vhavho.
Vha a tenda kha mazwifhi wa mbiti - vha yema Vho-Matidze, Vho-Rathiyaya na Vho-Ravhudzulo nga mbado. Vha na lunyadzo - Vha sema vha musanda phanda ha vhathu Vha a tenda kha vhuloi - vha ya u vhonisa musi ho bvelela tshiwo mutani wavho.
? ? ? Vho-Matidze na Vho-Gumani. Ndi vhazwala kana Muzwala na Muzwala. Ndi uri Vho-Gumani vha ri Vho-Matidze vha khou lowa mudi wavho.
-Ndi mbiti -vho vha vho vhulaha vhathu. Vho Ravhudzulo na vho Matidze. -Vho vha tshi khou ofha u farwa nga mapholisa. -Vho vha tshi toda u ngalangadza vhutala. [30]
MBUDZISO 4
U tswa ha Ntsundeni ho vha nga khudano vhukathi vhabebi vhawe na Vho-Matambule. U kudanya vhabebi vhawe na Vho-Matambule nge a ri vho mu ambisa a hana. Vha ha Zhendedzi vha zwifhela Vho-Matambule sa vhone vho vhulayaho Vho-Nguluvhe. Vhathu avha vho zwifhela Vho-Matambule uri vha na maduxwane, nahone vha a via. U tswa hawe ho vhanga khudano na Vho-Malabi. U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Ungani. Izwo zwo ita uri Ungani a mutale. U pandelwa ha Vho-Matambule mushumoni ho bva kha samba la u via, le le bva kha vhabebi vha Ntshundeni nge vha vha vhenga. Khudano ye ya da na mapholisa yo vhangwa nga u tswa ha Ntsundeni.
Vha ha vho-Mutshekwa 4.2.2 Vho-Nguluvhe. 4.2.3 U ri pfi ndi Vho-Matambule vho vha viaho. Vho-Matambule vho fara Ntsundeni o tswa zwino vha toda u ri Vho-Matambule vha vhe na samba la u via. U ri shando li tende u ri vha a via U phumula samba la Ntsundeni. 4.2.4 Vho vha tshi shavha u farwa. Vho shavha uri mapholisa a do wana uri vha rengisa thothotho. Uri mufu vho lovha nbge vha nwesa thothotho.
Musalauno. Veni ya mapholisa. Mavhengele a re na mimanngi.
Tshiofhiso. O dzhia uri Vho-Matambule ndi vhone vho vhulayaho mukomana wawe.
U teketelwa. Vhana vhavho vha shaya thama. U vhulahelwa murathu. / u thathwa mushumoni.
Hai, Vho-Mutshekwa vho vha vho fara malofha a muthu o lovhaho.
U swika hune a zwifha a ri Vho-Matambule vho muambisa ngeno zwi si zwone. Ha ambi ngoho kha vhabebi vhawe. Ha vhudzi vhabebi vhawe u ri o farwa o tswa.
U ri muthu we a itela nwana wavho samba la u tswa na ene u khakhathini. [30]
<fn>11912VMS2006.txt</fn>
MBUDZISO 1
Musadzi wa lunako / o nakaho
U lu fha muthu a si wavhudi.
Tshi a vha ravhadisa / u amba zwithu zwi si zwa ngoho.
MBUDZISO 2
Dzi pfuloni dzadzo
U lwa nga tshadzo.
Mulisa ane a kona u lisa vhathu vhawe zwavhudi nahone nga mbavhalelo.
Runga / thavha
Vhathu vhanzhi.
-Vha sa dzuli na vhathu vhavho -Vha sa ditukufhadziho. -Vha sina tshanda tsha vhulondo. -Vhane vhavha natshituhu.
Vhana vha Mudzimu / vhathu.
Tshidakwa.
-Tshi kaidza muthu kha mishumo isi yavhudi. -Muthu u tsa tshirunzi nga zwiito zwi si zwavhudi. -U kombamulula kutshilele ku si kwa vhudi. -Hu sasaladzwa zwiito zwa muthu zwi si zwavhudi. -Hu sasaladzwa ndila dzi si dzavhudi kha muthu.
Vhutshilo hatsho.
Ndi hone halwa vhune tsha nwa.
MBUDZISO 3
Izwi ndi ngoho. Vho-Gumani vha vhonala sa mubvumbedzwa a si wavhudi ngauri: -Vha a tenda kha zwa vhuloi. -Vha ri Vho-Matidze vha low muta wavho. -Musi hu tshi bvelela zwithu vha a ya u vhonisa. -Musi nwana wavho wa musidzana a tshi lovha vha ya u vhonisa. -Hothe vha pumekedza Vho-Matidze sa muloi.
Vho-Gumani ndi muanewa wa u levha. Vha rwa Vho-Matidze dzundeni hu si na tshe vha khakha. Vha rwa Vho-Matidze musanda hu sina zwe vha ita. Vha sema Vho-Matidze vhe lwendoni lwa u ya mungomeni.
Vho-Gumani vha na lunyadzo. Vha sema vhamusanda vha ri ndi mutukana. Vha rwa Vho-Matidze phanda ha vhamusanda. Vha na mbiti. Vha fhedza vho rema vhathu nga mbado Vha fhedza nga u di hunga. [30]
KANA
Ndi ine ha vha na u shuluwa ha malofha.
A vhuho Vho-Rathiyaya na Malukuta vha tutuwedza Vho-Gumani uri vha ri Vho-Matidze ndi muloi. Nditsheni u lovha o lunwa nga nowa muloi ha pfi ndi Vho-Matidze. Mungome u tou vhudzwa uri a fare Vho-Matidze sa muloi. Vho-Rathiyaya na Malukuta vha itela u wana tshelede.
Vho-Matidze. -Ndi vhone vha no tovholwa nga Vho-Gumani -Vha a rriwa dzundeni. -Vha pomokwa vhuloi vhu siho. -Vha kondiselwa vhutshilo nga Vho-Gumani.
--- Vha swika hune vha kombetshedza vhamusanda uri bviwe mungome. Vha luka maano na Malukuta uri thangu dzi fare Vho-Matidze. Vha ima na Vho-Gumani musi vha tshi pomoka Vho-Matidze vhuloi.
Vho vha vhe na tsimu. [30]
MBUDZISO 4
Khudano nnzhi yo vhangwa nga ene Ntsundeni.
U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati ha Vho-Matambule na ene Ntsundeni. U tswa hawe ho vhanga khudano na Vho-Malabi. U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Vho-Matambule na Vho-Balavhi U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Vho-Matambule na Vho-Mutshekwa U tswa hawe ho vhanga khudano vhukati hawe na Ungani. ndi ngazwo Ungani o mutala. U tswa ho ita uri Vho-Balavhi na Vho-Mutshekwa vha pomoke Vho-Matambule samba la u via na vhuloi. Vho-Malabi vha lwa na vhabebi vhawe nga hone u tswa hawe. U pandelwa ha Vho-Matambule nga Vho-Malabi ho bva kha samba la u via, le la bva kha vhabebi vha Ntsundeni. Khudano ye ya diswa nga mapholisa yo vhangwa nga u tswa na u zwifha ha Ntsundeni. Tshiofhiso o vhulaha Latani murathu wa Vho-Matambule nga yone Khudano ye ya thomwa nga Ntsundeni. Vho-Matambule vha kudana na vhamusanda nga hone u tswa ha Ntsundeni. [30]
Ngauri o pfa u pfi Ntsundeni u pfana na Vho-Matambule.
Ungani.
Tshishonga.
Makhuwani he a vha a tshi shuma hone.
Tshiofhiso Nge a pfa u pfi Vho-Matambule ndi vhone vho vhulahaho Vho-Nguluvhe.
Vho langanna na khonani yavho Vho-Mugwabana
-Mugwabana u ita uri vha ha Zhendedzi vha ambe uri malofha a tshitumbu tsha Vho-Nguluvhe a khou vha lwadza..
-Zwifuwo zwinzhi.
Thotshi
Luvhone luhulwane.
Khamera.
-U vhulaelwa Murathu. -U teketelwa nga vhathu. -U rwiwa havho nga mapholisa. -U tambudzelwa vhana. -U thatiwa mushumoni. -U iselwa samba la u via.
<fn>11912VQF2005.txt</fn>
MARAGA: 100
PFESESANI:
Hu na khethekanyo tharu, A, B na C.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 1 i fhindulwe nga vhothe.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 2 ni fhindule mbili fhedzi.
Kha khethekanyo ya B, nangani mbudziso ya u toolola KANA ya vhubudziso vhutuku.
Kha khethekanyo ya C, nangani mbudziso nthihi ya vhubudziso vhutuku KANA ya u toolola
KHETHEKANYO YA A
Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi urini do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela:
Khombe
Ndo dzula na vhuhombe hanga, Ndi nga o felwaho zwi songo ralo. Ndi lila nda dovha ndi sa fhedzi, Ndi tshi toda mufarisi wa u nthusa, Uri ndi nge vhanwe vhothe vha tambaho Nga a fhisaho, vho dudedzelwa nga vhafarisi vhavho. 3 6
Naho mushumo ndo wana wa vhudi, Ndi tshi shuma tari mapone ndi si na, Ndi onzea nga u elekanya lu si na musi, Ndi tshi humbula tshivhoni tshine nda shaya. Ndi ri ngavhe Yehova a tshi pfa tshililo tshanga. 9 12
Ndi tshile-vho sa vhanwe vha tendaho mulayo, 15
Ndi tshi la nda fura, hu si na tsho tahelaho.
Murendi ndingani a tshi riu nga muthu o felwaho?
Nga tshivhoni murendi u amba mini?
Khombe hu ambiwa mini?
Murendi u amba mini nga mutaladzi wa 4 tshitanza tsha u thoma?
MBUDZISO 2 Mulisa - M. J. Mafela
Vhalani tshirendi tshi re afho fhasi uri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela:
2.1.1 Vharangaphanda vhavhudi vha tea u vha nga ndila-de? Bulani zwithu zwitanu. 2.1.2 Murendi u ri vharangaphanda vha si vha vhudi vhone vha ita zwifhio? Neani izwo zwithu zwina. 2.1.3 Murendi u amba mini a tshi ri likhambi? 2.1.4 Sambi hu pfi lo hangwa u thonifha nnyi? 2.1.5 Murendi u amba ngafhi a tshi ri pfuloni? 2.1.6 Mulisa ane murendi a amba ene ndi nnyi? Vhalani tshirendo tshi tevhelaho u ri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela: [15]
Mitsindo yau yo fa, U muthu nge wa fema, U langwa nga swiswi. Ngeno thoni wo fara Ndila yau iyo, I ya mulindini, Une wa balelwa u bva, Nge wa vha wa lino, Ngeno muya wa Mudzimu wo fhiwa. Wau muta ndi zwililo, Vhana vhau vha nyala, Vhanzhi vha pfa Yehova, Dzula fhasi u humbule, Nthe dza muhulwane a dzi naki, Tamba tshika u nake, U vhe denzhe sa Paulo, Nge a si sedze shango, A funa vhutshilo hawe, A vha wa ngoho, Iwe wo fara u tshinya lushaka, Ngeno mbilu i sa tendi. Mudzimu u ya u funa, Khwine ndi u lata dzau ndila, Vhunga sefo i hone, Yone musefi wa dzitshaka. do do do 3 6 9 12 15 18 21 24
2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 Neani thoho ya tshirendo itshi. Tshirendo itshi tshi wela kha lushaka lufhio lwa zwirendo? Tikedzani phindulo yanu. Bulani figara ya muambo ye murendi a shumisa kha mutaladzi wa 16. Murendi u khou amba sefo-de kha mutaladzi wa 24? Murendi u vhona uyu muthu a tshi langwa nga mini?
2.2.6 Mutani wa uyu muthu murendi u ri hu dzulwa nga mini? 2.2.7 Ndi mini zwine murendi a toda u ri uyu muthu a ite zwone? Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi u ri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela: [15]
Gonitshedza Naho musi wo kavha afha, Phapha dzau dzi tshi lelema, Vhutswu hau vhu tshi nga dzinga, U gonitshedza. Gogo Ie wa kuvhatedza, Li tevhelaho ndila yau. Wa vha takula nga phapha. Musi u kha u tenga vhuse. Musi u tshi dzunguluwa, Makumba ane wa kudzela, Ndi musukuvhutshilo. Musuku u munwaho na muvhili. Vha sedzesaho mishumo yau. Vha awela nga u edela khofhe. Nge vha tama makumba au. Wa ralo u thuvhula mathenga. 3 6 9 12 15
2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.3.5 2.3.6 dzinga (a) Kha tshirendo itshi, musuku u fanyiswa na mini? (b) Ndi ngani murendi a tshi fanyisa Gonitshedza na dzinga? Nahone dzinga hu ambiwa mini? Murendi u amba nnyi a tshi ri Gonitshedza? Ipfi li amba mini? Gogo le goni la kuvhatedzwa hu ambiwa mini? Vha sedzaho mishumo ya goni ili vha fhedza vho ita mini? Vhathu vha takulwa nga mini, vhane vha tevhela goni ili? [15]
Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi u ri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela:
Kholomo Musi ni pfuloni yanu yavhudi, Ye na kumedzwa nga Mutshidzi. Ni mona-mona hothe-hothe, Naho mulisa o lavhelesa. Ni kharamedzana nga mananga anu. Na rogolelana lu pfisaho vhutungu. Zwi khathula mbilu ya mulisa. Naho na mu zwondolola no sinvuwa. Mufhirifhiri u re afha pfuloni, Hune na zhamba masiari na vhusiku. Na kandekanya pfulo nga khwanda dzanu. No hangwa u thonifha mulisa. Pfuloni dzanu a hu na vhukhudo. Ho anwa matope na zwi shushaho. Musi no ralo u difhoma matope. Ni ongolela mikosi mihulu. U bvafhi mulisa wa tshilidzi? Ane a ni khada o vhofholowa. Mililani yannu ya matope. Na tshimbila ni kha zwivhuya. 3 6 9 12 15 18
2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 mililani GUMOFULU LA KHETHEKANYO YA A: Murendi u fanyisa kholomo na mini? Kholomo dzine murendi a khou amba nga hadzo dzi vha dzi ngafhi? (a) Nga mitaladzi i sa fhiri mitanu, sumbedzani vhudipfi ha Murendi kha tshirendo itshi. (b) Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa nnyi? Ipfi li amba mini? Ndi zwifhio zwine mulisa a funa kholomo idzi dzi tshi ita zwone? Murendi u ri kholomo idzi dzo hangwa u thonifha nnyi? [15] [40]
KHETHEKANYO YA B
LITAMBWA MBUDZISO 3 Zwo itwa - A. M. Mahamba
Vho-Gumani vha vhonala sa mubvumbedzwa-de kha dirama iyi yashu? Sengulusani. [30]
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni do kona u fhindula mbudziso:
Ndi nnyi a ambaho mafhungo aya?
Ndi ngani muambi a tshi ri nangwe ndi shavhe vha do di nngwana?
Maano a no ambiwa afha ndi maano-de?
Muambi u ambani a tshi ri u tuwa na nwana wawe na vhaloi khathihi?
Nwana na vhaloi vha no ambiwa afha ndi vhonnyi?
Ndi ngani avho vhanwe vhathu vhe na bula afho ntha hu tshi pfi ndi vhaloi?
Vho-Gumani ri vha dzhia sa mubvumbedzwa-de. Tikedzani phindulo yanu.
Vhabvumbedzwa vhane vha khou lwa afha kha dirama iyi ndi vhonnyi nahone vha na vhushaka-de? Ndi mini tshi no vha lwisa?
Ndi zwifhio zwe zwa ita u ri Vho-Gumani vha dihunga. Tikedzani nga mitaladzi mina.
KHETHEKANYO YA C
NGANEA MBUDZISO 4 Mitsheto ya wa - A. W. Magau
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho:
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni do kona u fhindula mbudziso:
Zwenezwi Ntsundeni a tshi tou bula dzina Ia Vho-Matambule,Vho-Balavhali vha delwa nga mihumbulo mivhili. "Yaa, ndo no humbula zwino. Tsha khwine kha ri gagamise hoyu mufu ri mu pose hangei lukomboni lwa tsimu ya Matambule muedzini wa Tshikhudini. U tou diisa mapholisani-vho a zwi pfali. Zwenezwo arali mapholisa vho no ri fara ri do di senga. Hunwe ri si pfale." Vho-Balavhali vha tshi amba izwo ndi musi mbilu yavho yo no rindila.
Aya mafhungo o ambiwa avha vhathu vhe ngafhi?
Mufu ane a khou ambiwa afha ndi nnyi?
Ndi ngani avha vhathu vha tshi toda u posa mufu uyu tsimuni ya Vho-
Matambule?
Ndi ngani avha vhathu vho vha vha sa todi u vhiga mufu mapholisani?
Neani fhethuvhupo ho shumiswaho kha nganea iyi. Ni tikedze phindulo yanu nga tsumbo dzo teaho.
Latani o rambelwa mavemu nga nnyi? Nahone muthu uyo o vha a tshi khou zwi itela mini?
Bulani zwithu zwiraru zwe zwa dina Vho-Matambule nga nwambo wa samba la u via.
Ndi ngoho naa uri Vho-Matambule vho vha vha tshi khou lowa Vho-
Ndi ngani Ntsundeni a tshi dzhiwa sa muanewa mulutanyi kha nganea iyi?
Ndi ngani Vho-Matambule vho ri u farwa Vho-Mutshekwa vha takala?
GUMOFULU: 100
MAGUMO
<fn>11912VQS2006.txt</fn>
PFESESANI:
Hu na khethekanyo tharu: A, B na C.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 1 i fhindulwe nga vhothe.
Kha khethekanyo ya A Mbudziso 2 ni fhindule mbili fhedzi.
Kha khethekanyo ya B, nangani mbudziso ya u toolola KANA ya vhubudziso vhutuku.
Kha khethekanyo ya C, nangani mbudziso nthihi ya vhubudziso vhutuku KANA ya u toolola.
KHETHEKANYO YA A
Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi u ri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela:
Lunako lwau ndi mulilo, Lu bvula matsilu vhutsilu, Lu bvula tshitoni thoni, Lulimi lwa tanza maipfi mutoli. 3
U tinalala ha madamu au, U divha haumadi, Zwi fasha mihumbulo ya goswi na muhali, Wa humbelwa u vha mukuvhatedzi, 9 12
Lunako lwau u songo lu avhela nguluvhe,
U lindele ane vhulenda na tshilidzi a phukhula,
U lindele ane tshivhidzoni a si dzhenele u wana khomba,
Murendi u amba mini nga thase?
Murendi ha todi uyu muthu a tshi ita mini nga lunako lwawe?
Murendi o shumisa figara-de ya muambo kha mutaladzi wa 1 tshitanza tsha u thoma?
Tshifhatuwo tsha uyu muthu hu pfi tshi ita mini kha vhano funa mashaka?
U tinalala ha madamu zwi amba mini?
MBUDZISO 2 Mulisa - M. J. Mafela
Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi ni kone u fhindula mbudziso dzi no do tevhela:
Kholomo
Mufhirifhiri u re afha pfuloni, Hune na zhamba masiari na vhusiku. Na kandekanya pfulo nga khwanda dzanu. No hangwa u thonifha mulisa. 9 12
Pfuloni dzanu a hu na vhukhudo. Ho anwa matope na zwi shushaho. Musi no ralo u difhoma matope. Ni ongolela mikosi mihulu. 15
U bvafhi mulisa wa tshilidzi? Ane a ni khada o vhofholowa. Mililani yanu ya matope. Na tshimbila ni kha zwivhuya. 18
2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.1.5 2.1.6 2.1.7 rogolela Murendi u fanyisa kholomo idzi na vhonnyi? Kholomo idzi dzi dzulela ulwa dzi ngafhi? Nga mitaladzi miraru fhedzi, sumbedzani vhudipfi ha murendi kha tshirendo itshi. Ndi zwifhio zwine ha pfi kholomo dzi ita zwone musi dzi pfuloni? Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa mulisa-de? Murendi u fanyisa pfuloni na ngafhi? Ipfi li amba mini? [15]
Vhalani tshirendo tshi re afha fhasi, u ri ni do kona u fhindula mbudziso dzine dza tevhela:
Naho musi wo kavha afha, Phapha dzau dzi tshi lelema, Vhutswu hau vhu tshi nga dzinga, U gonitshedza. 3
Gogo Ie wa kuvhatedza, Li tevhelaho ndila yau, Wa vha takula nga phapha, Musi u kha u tenga vhuse. 6
Musi u tshi dzunguluwa, Makumba ane wa kudzela, Ndi musukuvhutshilo. Musuku u munwaho na muvhili. 9 12
Vha sedzesaho mishumo yau, Vha awela nga u edela khofhe. Nge vha tama makumba au. Wa ralo u thuvhula mathenga. 15
2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.2.6 Sumbedzani vhudipfi ha murendi kha tshirendo itshi nga mitaladzi i sa fhiri mina. Gonitshedza ili li khou sedza mini? Tikedzani. Gogo le gonitshedza la kuvhatedza ndi gogo-de? Mutaladzi wa vhufumi tshitanza tsha vhuraru u amba mini? Vha tevhedzaho mishumo ya goni ili vha fhedza vho ita zwifhio? Gogo hu ambiwa mini? [15]
Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi u ri ni do kona u fhindula mbudziso dzine dza do tevhela:
2.3.1 Mulisa ane a khou ambiwa afha ndi nnyi? 2.3.2 Vharangaphanda vha tea u vha nga ndila-de musi vha tshi ranga phanda vhathu? Talutshedzani 2.3.3 Vharangaphanda vha sa koni u ranga vhathu ri vha vhona nga zwifhio? 2.3.4 Sambi hu ambiwa nnyi? 2.3.5 Murendi u toda sambi ili li tshi liswa nga mulisa-de? Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi ni kone u fhindula mbudziso dzi no do tevhela: [15]
Mitsindo yau yo fa, U muthu nge wa fema, U langwa nga swiswi Ngeno thoni wo fara Ndila yau iyo, I ya mulindini, Une wa do balelwa u bva, Nge wa vha wa lino, Ngeno muya wa Mudzimu wo fhiwa. Wau muta ndi zwililo, Vhana vhau vha do nyala, Vhanzhi vha do pfa Yehova. 3 6 9 12
Dzula fhasi u humbule,
Nthe dza muhulwane a dzi naki,
Nge a si sedze shango,
A funa vhutshilo hawe, 18
A vha wa ngoho.
Iwe wo fara u tshinya lushaka,
Ngeno mbilu i sa tendi, 21
Mudzimu u ya u funa,
Vhunga sefo i hone, 24
Ndi ngani tshirendo itshitshi tshiwela kha vhurendi ha sathaya? Tikedzani nga zwi re kha tshirendo.
Murendi u ri tshidakwa tshi fanela u funa mini?
Ndi mini zwine zwa ita uri tshidakwa tshi langwe nga swiswi?
Murendi u khou toda uyu muthu a tshi ita zwifhio?
KHETHEKANYO YA B
MBUDZISO 3
Zwo itwa - A. M. Mahamba
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni do kona u fhindula mbudziso:
Vhuloi ni vhona vhu hone kha dirama iyi? Tikedzani nga zwi re buguni.
Ndi malofha a vhonnyi o fhalalaho, nahone o fhalalisa hani?
Mubvumbedzwa dendele kha dirama iyi ndi nnyi? Tikedzani.
Ndi mini tsho vhangaho lufu lwa Nditsheni?
Ndi zwifhio zwo: no sumba uri Vho-Rathiyaya a si mukoma wa vhukuma?
Ndi zwifhio zwi no sumba uri Vho-Matidze vho vha vhe mulimi?
KHETHEKANYO YA C
NGANEA
MBUDZISO 4
Ntsundeni nangoho ndi ene o vhangaho khudano vhukati ha Vho-Matambule na vhabebi vhawe. Talutshedzani izwi nga zwi re buguni iyi. [30]
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni do kona u fhindula mbudziso:
Zwino vhone baba na mmawe ngauri vha khou nnzumba ngoho ya haya mafhungo
Ntsundeni thi tsha mu funa-ha. Thundu ye nda mala ngayo kha i lovhe zwayo".
Ndi ngani muambi a tshi amba mafhungo aya?
Ndi nnyi we a mu vhudza mafhungo aya ane vhabebi vhawe vha khou hana u mu vhudza one?
Ayo mafhungo a no khou ambelwa Ntsundeni o vha e one naa? Tikedzani.
Muambi wa aya mafhungo o pfa mafhungo a tshi bva ngafhi?
Latani o rambelwa mavemu nga nnyi? Nahone o vha a tshi khou zwi itela mini?
Vho-Matambule vho vho bvisa hani kha phungo yavho ya u via?
Neani zwithu zwine zwa sumba uri Vho-Malabi vho vha vho pfuma.
Mapholisa o vha o fara mini musi a tshi fara vha ha Zhendedzi?
Ndi zwithu-de zwe zwa tshinyadza Vho-Matambule nga samba lavho la u via?
"Mmbwa ya la inwe a i noni". Murero uyu u amba mini musi ni tshi sedza zwe zwa bvelela kha nganeapfufhi iyi?
GUMOFULU: 100
MAGUMO
<fn>11913VMS2006.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
MBUDZISO 1
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
U Lingwa 1 - 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
na dzindima. sumbedza uri hu na dzindima.
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
Zwi re ngomu mathomele A huna mathomele Mathomele ane a si / nya-nyuli Mathomele mapfufhi a nyanyulaho. Mathomele o livhanywa na thoho na u kokodza mato na mihumbulo.
U Lingwa 0 1 2 3
U Lingwa 1 - 3 4 - 5 6 - 7 8 - 10
Mafhedziselo A hu na Mafhedziselo a sa Mafhedziselo a Mafhedziselo o mafhedziselo pfeseseiho hone ha tou teaho.
U Lingwa 3 0 1 2 3
Gumofulo: [40]
MBUDZISO 2
U Lingwa 1 - 2 1 2 3
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
Luambo na tshitaela. Thouni regisitara na dzindima / phara uya nga u tevhekana hadzo LEVELE 4 Thouni i si yone ine ya nea tshivhumbeo tsho vhifhaho tshi sa nyanyuli. Mathomele na mafhedziselo a zwo ngo khethekanya. LEVELE 3 Ho lingedzwa u ita zwone. Maanea a si na ndunzhe-ndunzhe ho lingedzwa u shumisa dzindima fhedzi a zwo ngo fhelela. LEVELE 2 Luambo na tshitaela ndi zwone ho swikelwa ndivho khulwane, mafhedziselo ndi a vhudi maanea o fhelelaho maanea o fhamba naho, ho shumiswa na zwitaela zwa luambo zwo fhambanaho. Kha dzindima dzo fhambanaho. LEVELE 1 Tshitaili regisitara na dikishini zwo shumiswa zwa vhudi nahone ho swikelelwa tshipikwa tshihulwane. Manwalwa nga u fhambana hao. Luambo lwo ta-mbaho lu sina vhukhakhi khalwo.
U Lingwa
MBUDZISO 3
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
MBUDZISO 4
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa ½ 1 2 3
GUMOFULU: 10
MBUDZISO 5
Vhathu. Munna na musadzi wawe nga nwaha wa ndala. Vhabvumbedzwa ndi vhathu. Hu na pfunzo, muthu a songo vha na tseda. Hu na thero muthu naho a tou dzumbama hani u do vhuya a wanala. Lu na mathomele, mutumbu na thasululo.
Phukha.
Tshivhumbeo tshi fana nangano dza vhathu.
Vhabvumbedzwa vha hone vha na zwiito zwi nonga zwa vhathu.
Tsiko
Lu ri vhudza uri lufu lwo da hani.
Mafhungo a hone ndi khumbulelwa, ha tendisei zwa vhudi.
Vhaanewa ndi Mudzimu, vhadzimu,zwikhokhononona vhathu.
Sialala.
Hu ambiwa nga mafhungo akale.
Hu na pfunzo ya mafhungo a kale, ri guda vhurereli ha Vhavenda.
Sialala / Kale. Thikhedzo
Mudzimu wavho.
Matshona.
- Hu ambiwa nga mafhungo a kale.
Vhaanewa ndi vhathu.
Vhaanewa ndi vhadzimu.
Musi vhathu vha tshi khou dzedza.
Hu vha hu tshi khou dzedziwa.
U gudisa vhana u pfesesana na Shumisana.
U gudisa u thusana.
(a) Miraro ya fhambana na thai nga tshivhumbeo.
Thai dzi itwa nga madekwana vhathu. vha tshi khou dzedza ngeno mirero i itwa hothe-hothe.
U tambula / u shengela.
U daha mbanzhe.
A sina vhuimo.
MBUDZISO 6
U bvisa na tshelede ya dzekiso.
Siphegana u fhedza nga u lovha tshelede yawe.
Murero uyu u amba uri arali u nga thusa muthu a tshi ya phanda u a u shandukela.
Zwine vhana vha nga nea zwone. [30]
U zwifha. U funesa tshelede. U sa thonifha mushumo U ita khombo nga goloi hu si he a runwa hone. U tswa mutavha.
Mubvumbedzwa muhulwane o bviselwa khagala. Ri pfa nga ha Rudzani. Hu na thaidzo (u lila ha mbudzi.) Tshifhinga (vhusiku.) Fhethuvhupo (Ndi hayani.) Mathomele aya ndi a vhudi nahone a a kunga.
Sitediamu. Mavili. Dziradio. Dzigurannda. Dzikhethenireiza. Rinngi na ofisi ya minidzhere.
Vho-Mphabana. Thaela li wanala ngomu buthuni ya goloi yavho. Zwithu zwothe zwi kwama vhone. Vha a farwa nga mapholisa. Vha lifha tshelede nnzhi.
Mazwifhi a si a vhudi. Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a do i vhona.
U kunga muvhali.
U tswa mbudzi ya Rudzani. [30]
GUMOFULU: 120
<fn>11913VMS2007.txt</fn>
MBUDZISO 1
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
Tshivhumbeo tsha maanea na kushumiselwa kwa luambo Levele 4 Maanea a sa nyauli kushumise-le kwa luambo a ku pfali. Levele 3 Maanea a songo fhelelaho. Maanea ane a vha na vhukha khi vhu sa pfali nga ngomu mafhungo i.? Levele 2 Maanea ane a vha o fhele laho kushumisele kwa maanea u ya nga u fhamba nana na u shumisa luambo nga n ila ya vhu i.? ? Levele 1 U pfesesana na mashumisele a vhu i a maanea u ya nga u fhamba nana. Zwi na tshirunzi-Luambo lwo shumiswa nga n ila yo nakaho na u pfala zwavhu i hu si na vhukhakhi. ? ? ?
U Lingwa 1 - 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
dzindima. A huna mafhungo na dzindima dzo na ndunzhenzhe mathomo na dzindima fhedzi fhambanaho. U vhukati na hoho?
magumo mbonalelo ya zwi songo tou fhelela zwavhu i.? umana ha hoho ya mafhungo a ? ? ya maanea ha dovha ha vhana u mihumbulo yo Mathomele zwo ngo tou umekana vhukati?
anganyiswa? vhukati na fhelela zwavhu i.? ha dzindima.
mafhedziselo zwi a vhonala-u Mathomele, vhukati na Mathomo, vhukati na mafhedziselo tevhekana ha mafhedzi selo zwi zwi na u mafhungo zwi a a vhonala u tevhekana na u isumbedza uri hu? tevheleana hu umana.?
na dzindima. sumbedza uri hu na dzindima.
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
Zwi re ngomu mathomele A huna mathomele Mathomele ane a si nyanyule Mathomele mapfufhi a Mathomele o livhanywa na nyanyulaho. hoho na u?
mihumbulo.
U Lingwa 0 1 2 3
dzangalelo
U Lingwa 1 - 3 4 - 5 6 - 7 8 - 10
Mafhedziselo A hu na Mafhedziselo a sa Mafhedziselo a Mafhedziselo o mafhedziselo pfeseseiho hone ha tou teaho.
U Lingwa 3 0 1 2 3
Gumofulo: [40]
MBUDZISO 2
U Lingwa 1 - 2 1 2 3
Tshivhumbeo tsha vhu i tsha vhurifhi ha vhukohani na ha tshiofosi. ? LEVELE 4 Vhurifhi ha vhukonani ho walwa sa ha tshiofisi kana ha tshiofisi sa ha vhukonani. ? LEVELE 3 Vhurifhi ha tshiofisi vhuna vhukhakhi na u ahela nyana.? LEVELE 2 Kushumisele kwa tshi-vhumbeo tsha vhu i hu si na vhukhakhi vhunzhi. ? LEVELE 1 Huna 100% ya tshivhumbeo tsho teaho, ho tevhedzwa ho ea dzo he dzo teaho. ? ? ?
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa
MBUDZISO 3
vhu i?
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
U Lingwa
Thouni ine ya Thouni ine i si vhe Thouni ine i si vhe Thouni o eaho? ? Thouni ine ya todea yone yone zwi uku-? o ea zwa vhu-? ?
uku? kuma-kuma
U Lingwa
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa ṋ 1 2 3
GUMOFULU: 10
NGANO KHETHEKANYO YA C
MBUDZISO 4
4.1.1. Vhathu vhahulwane. Dza vhusha. Dza dombani. Dza mu ani. Dza vhana Davhani, mafhuwe, etc. ?
(a) (b) (c) (d) Muthu a owela u ita zwithu zwi a kon a u zwi litsha. Muthu u a kona u amba na zwithu zwine a ivha uri a nga si zwi kone. Muthu u fanela u shuma uri a wane zwine a o a. Muthu o khakhelaho mu we na ene zwi nga si mu nakele. ? ? ? ? ? ?
Vhathu vha vhu ali. Vhathu vho thanyaho. Vhathu vho no kona u fhura vha we. Vhathu vho no ita vha we zwi ahela. ? ? ? ?
Ngano dza tsiko. Ngano dza mafhungo a sialala. Ngano dza vhathu. Ngano dza phukha. [30]
Muanewa-muhali. Mafhungo o he a lungano a kwama ene. Thaidzo dzo he dzi livha ene. U vha a tshi lingedza u tandulula thaidzo ine a vha nayo. Ha na muhumbulo wa u tshinyadza. Tshifhinga tsho he u vha a tshi khou o a u tandulula thaidzo yawe. ? ? ? ? ?
Muanewa-muvhi. Ha o i zwa vha we zwi tshi luga. U vha a tshi khou tambudza vha we. U dzulela u dina muanewa-muhali. U lwisa u kunda tshifhinga tsho he. ? ? ? ? ?
Muanewa-murwelaho he.? Zwiito zwawe zwi a lu anya. Ha na vhuimo ha vhukuma. U ya ngei na ngei a tshi o a u a zwavhu i. Ndi ene o no a isa khu ano vhukati ha muanewa-muhali na muanewa-muvhi. Ene u ima na ane zwa vha zwi tshi khou mu lugela. ? ? ? ? ? ? ? ? [30]
MBUDZISO 5
U tswa. U ita khombo nga goloi. U funesa tshelede.
Mulandu a u sini. U balelwa u langa mabindu avho. U koloda tshelede kha Vho-embe.?
U songo tswa. Muthu arali a tshi o a tshithu kha tou renga ngauri a nga lifha tshelede i si na vhukono. ? ?
Rudzani. U tswa mbudzi.
Siphegana u swika hune a badela zwo he zwe zwa vha zwi tshi khou o ea tshiloloni. Muhanelwa u swika hune a fhedza pfunzo dzawe dza vhudededzi. ? ? ?
GUMOFULU: 120
<fn>11913VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
GIREIDI YA NTHA TSHIFHINGA: Awara 2ṋ MARAGA: 120
PFESESANI:
Fhindulani mbudziso dzo teaho nga vhudalo.
Luambo lu vhe lwo kunaho.
No fanela u nanga mbudziso nthihi kha A, tharu kha B na nthihi kha C.
KHETHEKANYO YA A
MAANEA
MBUDZISO 1
U sa pfa hu tunya mavhudzi
KHETHEKANYO YA B
MBUDZISO 2
KANA
MBUDZISO 3
Fhindulani mbudziso ya memorandamu kana ya muvhigo.
Vhabebi vha khou gwalaba. A vha khou fushea nga tshumelo ya tshikoloni tshine vhana vhavho vha dzhena khatsho, sa u rwiwa,u sa funzwa zwavhudi na vhuada afho tshikoloni. Nwalelani thoho ya tshikolo memorandamu une khawo wa bvisela khagala mbilaelo dza vhabebi.
KANA
MBUDZISO 4
Fhindulani mbudziso ya khunguwedzo kana ya e-meili.
Ni muthu ane a vhanabindu la u rengisa zwienda zwa vhanna na zwa vhafumakadzi. Itani kana nwalani khungedzelo ya vhudi ya zwenezwo zwienda zwine na khou rengisa.
KANA
KHETHEKANYO YA C
Fhindulani mbudziso 5.1 KANA 5.2
KANA
Zwikhodo zwi itauri vhathu vhakone u divha nga ha divhazwakale ya lushaka lwavho. Zwenewi murendi a tshi khou di renda u do vha a tshi khou sumbedza nga havhubvo ha lushaka, vhahali vha lushaka kana vhushaka halushaka na thavha i re henefho tsini. Kanzhi hu vha hu tshi khou rendiwa vhahali vha mmbi na mahosi a lushaka lwonolwo.
Neani mishumo miraru ya mirero. Ni tikedze nga tsumbo.
Ndi ngani thai kale dzo vha dzi tshi anetshelwa nga madekwana?
Bulani tshaka nna dza nyimbo dza sialala.
Mbila sa mubvumedzwa kha ngano, ni vhona yo imela vhathu-de?
Tikedzani phindulo yanu nga zwi re buguni.
Ri neeni phambano vhukati ha lungano na nganeapfufhi?
Sankambe tshi dzhiwa sa vhathu-de kha lungano?
a U peta voho. 2
b U fara mulomo. 2
MBUDZISO 6
Fhindulani mbudziso 6.1 KANA 6.2
KANA
Vhukuma Muhanelwa ha vha u vhingwa hawe nga Madavha Ralishivha, Siphegana a tou lifhelwa thundu ye a vha o mu mala ngayo. Zwe zwa bvelela zwa vha zwila zwine murero wa ri; wa tevhula wo dadza, u kumbela ndi denga."
Nangoho Siphegana o shunwa zwihulu. Tikedzani kana ni hanedze fhungo ili no sedza zwe zwa bvelela kha nganeapfufhi ya Siphegana na Muhanelwa.
Rantete o thathiswa ngani mushumoni we a vha a tshi khou shuma? Tikedzani.
Ndi ngani Rantete o litsha u rwa feisi?
Ndi mini tshine tsha sumbedza uri Vho-Murabi a vha fulufhedzei?
Zwo vha vhuedza mini Bulani thaidzo ine Vho-Mutengwe vha vha nayo kha nganepfufhi ya ?
GUMOFULU: 120
MAGUMO
<fn>11913VQS2006.txt</fn>
PFESESANI:
Fhindulani mbudziso dzo teaho nga vhudalo.
Luambo lu vhe lwo kunaho.
No fanela a nanga mbudziso nthihi kha A, tharu kha B na nthihi kha C.
KHETHEKANYO YA A
MAANEA
MBUDZISO 1
Pfunzo ndi thandululo ya ndala
U sa pfa hu tunya mavhudzi
Muthu ndi muthu nga munwe muthu
U vha mutendi zwi a lamulela
KHETHEKANYO YA B
MBUDZISO 2
KANA
MBUDZISO 3
KANA
MBUDZISO 4
KANA
KHETHEKANYO YA C
MBUDZISO 5 Dza makhulukuku - M.J. Mafela & M.R. Raselekone
KANA
Hafha thavhani ya Tswime ndi ngazwo hu tshi thonifhiwa nga u ralo. Thavha iyi a i fani na dzinwe dzithavha ngauri yone yo vha i tshi dalelwa nga mudzimu Nwali Raluvhimba.
Lungano ulwo lu wela kha tshaka dzifhio dza ngano? Tikedzani
Ndi ngani ni tshi ri lungano ulwu ndi lwa lushaka lwe na bula kha 5.2.2.
Nwali Raluvhimba wo vha u tshi swika tshifhinga-de kha vhathu?
Ndi ngani thai kale dzo vha dzi tshi thaidzwa nga madakurana?
Bulani phambano vhukati ha thai na mirero.
Maidioma aya a amba mini?
U omba gologodo
Muanewa-murwelahothe ndi muanewa-de?
MBUDZISO 6
Fhindulani mbudziso nthihi fhedzi kha dzi re afho fhasi.
KANA
Vha a divha uyu mushumo u khou ri vhulaha nga maanda, fhedzi a ri wani tshithu."
Ni khou mbo tou amba zwone Rantete. Ngoho ri khou tou fela fele hone ri sa holi tshithu, hu uri manwe maduvha ri sala ri tshi tshaisa lo no vha vhusiku, fhedzi a ri badelwi hohu u sala ri tshi khou shuma nnda ha tshikhathi tsho tiwaho."
Mara inwi ni khou tou litsha u vhuyelela kha mushumo wanu wa matshelede."
Ufhio."
Rantete o thathwa hani mushumoni wawe? Tikedzani.
A vho ngoMunwali vho bveledza hani mathomele a nganeapfufhi ya tsha la na nama yayo? Sumbedzani izwo.
Tshithu tshi a vhonelelwa Bulani zwine zwa sumba uri zwithu zwi no khou bvelela kha nganeapfufhi ya zwi khou bvelela kha tshifhinga tsha zwino.
Ho vho lovha tshelede ye ya fhira mpimo Muanewa-dendele kha nganeapfufhi ya ni vhona e nnyi? Nahone ndi ngani ni tshi ralo?
Ha no nngwanaNdi pfunzo-de ine ra guda kha nganeapfufhi ya ?
GUMOFULU: 120
MAGUMO
<fn>11921VMF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
KHETHEKANYO YA A
Zwi amba uri zwine muthu a solelwa zwone a si zwone zwine zwa mu uri a vhe na vhumatshelo ha vhudi.
Ya vhushai. Ee, yo tandulea
Ndi awa u fungelela tshikolo u swika a tshi fhedza a vha muthu o funzeaho a dovha a shuma zwavhudi.
(i) U rema basha
Ndi wa u tomba mahalwa vha tshi rengisa.
Ndi zwa u shuma u tavha maluvha midini ya vhanwe vhadededzi vhe vha vha vha tshi pfesesa thaidzo yawe.
Zwitumba zwa nguluvhe - fhethu hune nguluvhe dza dzula hone.
Dzithavha - zwivhanga
Zwivhanga - Vhuleme / zwIvhanga
Vhunzhilinzhili - Goloi dza maimo.
Zwibebathaela - goloi dza malinga nga murahu.
KHETHEKANYO YA B
SAMARI / MANWELEDZO
MBUDZISO 2
Nndwa ya mafeisi dipeni la ..Tshivhilwi yo vha i tshi funwa nga nnyina nnyi...
Vhalisa vho vha vha tshi diphina nga u vhona iyonndwa vha songo badela na peni..
Ngwena dza hone ho vha hu Tshisa na Goni.. Tshisa o vha eene ngwena khulwane ngauri o rwa Goni a shavha..
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO
MBUDZISO 3
MBUDZISO 4
Ha ngo shavhela hayani mulovha.
Uri arali a si nga si tendelwe 3 x 1 =
Umbula
Tala
Rafha 4 x 1 =
MBUDZISO 5
Livha + thavha
Dzina + dzina
Pfukaluhura Pfuka + Luhura Liiti + Dzina Pfukaluhura yo fhufha.
Tshithu tsha itea tsho itea.
Zwivhuya zwi wanwa nga u kondelela.
O mila thambo ya fula.
Kholomo dzi khou fula thavhani, Makhulu vho fula tsimbi. 1x4=
MBUDZISO 6
Lufuno o vhona Mmbangiseni a tshi khou tshimbila na khonani yawe. Ene ari "uyu anena vha nae ndi nnyi.".Mmbangiseni ari:."N
MAGUMO
<fn>11921VQF2005.txt</fn>
MARAGA: 75
TSHIFHINGA: Awara 2
Luambo lu vhe lwo kunaho.
Ni fhindule zwo vhudziswaho fhedzi.
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi re nga fhasi hayo:
Nangohomanaamutukana a si vhumatshelo hawe. Nwana wa Vho-Madula naho a tshi vho tou itwa tshinamo tsha vhurukhu nga mulandu wa hone vhushai hawe ndi muthu wa u futelela zwa tshikolo. Vhusiwana ha vhabebi vhawe vhu vho tou ambiwa nga shango lothe na zwikoloni hune vhanwe vhana vha hawe vha dzhena hone. Naho zwo ralo a zwi mu khakhisi kha pfunzo dzawe. Dzina la uyo mutukana ndi Muthuphei. O irwa ilo dzina ngauo bebwaafho mudini vha tshi thupheanga vhushai. Mme awe ndi vhe nga uvhonazwitshi vho konda afha mutani vha vho tou ita na uinga mahalwa uri vha waneya ushavhedzavhanavhavho. Khotshi awe Vho-Madula vho vhavha tshi sokou shuma ufhata zwitumba zwa nguluvhe na u rema mabasha vha tshi rengisa nga mulandu wa hone vhushai.
Vulani Phanda.
zwa u tavha maluvha midini ya vhanwe vhadededzi vha no mu pfesesa vha konou mu badelela uyo mutendelo. Naho zwo ralo, Muthuphei ndi we a tou fombe kha dzibugu dzawe a livhana na mushumo wawe wa tshikolo. Dzikhonani dzawe ndi vhe vha vha vha tshi mu sea vha tshi ri ndi tshidahela ngauri u twa o omelela bugu ngeno a sa tambi na vhanwevhathannga.
Uyu muthannga o do ya a gudela zwa vhudokotela ngei shangoni la Amerika nge a rumelwa hone nga u vhona vhukoni vhawe hune a vha naho siani la zwa pfunzo. O ri u tou fhedza pfunzo dzawedza vhudokotela a ya a shuma hayani hawe Venda. O ya a vha na sedzhari yawe Thohoyandou a tshi alafha malwadze othe o fhambanaho, vhe vha vha vha tshi mu kolela na vhone vha di ongiwa-vho na mutani wa hawe ha shanduka.
Mana a mutukana a si vhu matshelo hawe zwi amba mini?
Muthuphei mutani wa hawe ho vha hu na thaidzo ya mini, yo tandulwa hani?
Khotsi awe vho vha vhe vho nnyi?
Bulani zwithu zwivhili zwe khotsi a Muthuphei Vho-Madula vha vha vha tshi shuma zwone.
Mushumo we mme awe vha vha vha tshi u ita u itela u shavhedza vhana vhavho ndi wa mini?
Ndi zwifhio zwe Muthuphei avha atshi zwi ita uri a kone u wana masheleni a u badele mutendelo wa tshikolo?
O fhedza a shuma ngafhi nahone u ita mini?
Vulani Phanda.
KHETHEKANYO YA B
SAMARI / MANWELEDZO MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u nwala samari nga maipfi a sa fhiriho fuina
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO
Khou
Vhuya
Vulani Phanda.
MBUDZISO 4
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
Nwalani khanedza dza mamudi o talelwaho nga fhasi mafhungoni a re afho ntha.
Ngauri
Fhedzi
Naho
MBUDZISO 5
Mafhungoni a re afho ntha hu na madzinambumbano mararu. Ri neeni madzinambumbano mavhili fhedzi o nwalwahoni a nwale e kha mafhungo anu a pfalaho.ni songo kopolola ayo mafhungo o newaho, shumisani anu. Ni dovhe ni sumbedze na zwauri o vhumbiwa hani.
Vulani Phanda.
MBUDZISO 6
Lufuno o vhona mbangeseni a khou tshimbila na mungana wawe. Ene ari uyu ane na vha nae ndi nnyi Mbangiseni ari ndi tsheri yanga.
MAGUMO
<fn>11922VQF2005.txt</fn>
PFESESANI:
Hu na khethekanyo tharu: A, B na C.
Kha khethekanyo ya A: Mbudziso 1, ni fhindule mbudziso mbili fhedzi.
Kha khethekanyo ya B nangani mbudziso nthihi ya u toolola KANA ya vhubudziso vhutuku.
Kha khethekanyo ya C, nangani mbudziso nthihi ya vhubudziso vhutuku KANA ya u toolola.
KHETHEKANYO YA A
ZWIRENDO MBUDZISO 1 Mulisa - M.J. Mafela
SEFO
Iwe sefo ya yothe mirafho,
U ri muvhuya a si ye kha vhavhi,
Nge dzavho ndila dza fhambana. 3
Iwe u ri isaho mahayani ashu rothe,
Hone khezwi u sa ri vhudzi duvha?
Iwe u sa khakhi,
Yone phethwa nga wa maanda,
Ene mutonda vha tangaho lwawe, 18
Nge ndivho vha hwala vha londota,
Ita mushumo wau a hu na a, u dzivhisaho.
Murendiu fanyisa sefo na mini?
Sefo i shuma mini kha vhathu?
Ndingani ndila dza vhathu dzi tshi fhambana?
Nge na vha na mishumo mivhuya,
Ri vhathu nga yanu thuso, 3
Naho hu ndivho ya Yehova.
Ni ro dina u ita ni tshi ri fhungudza,
Hone ri tou ni levhela, 9
Ndi nge navha vhana vha khotsi. 15
A ni khethi,
Vhunga ri tshido ni tevhela,
Ndi zwifhio zwine madi a dina ngazwo vhathu?
Phara dza tshirendo dzi vhidzwa u pfi mini?
Muhatuli makone o ima nga dzawe,
Bugu dza vulwa ho dzika,
A hu na zwileli zwa dzithutha,
Mbudzi na tshelede u itela u sendela.
A hu na vhadzulatsini na vhatsinda, 9
Vhothe vho khakha vho khakha,
Tshigwevho ndi gai na nnda,
I thamboni vha ya hu si na thikhwa. 12
A hu na muambeli,
A hu na nemba ya lulimi, 15
Ndi ri a hu shumi mali.
Ndi u ya thamboni, 18
A hu na tsha vhukati.
A si mali, 21
A si pfunzo,
A si vhushai,
Khothe ine murendi a khou amba nga hayo ndi ifhio?
Bulani zwithu zwivhili zwine murendi a ri muhatuli uyu ha zwi todi?
Ndi ngani murendi a tshi ri tshigwevho ndi gai na nnda?
Vhalani tshirendo tshi re afho fhasi uri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no do tevhela:
DZUVHA
Ndi mu wanafhi? A tshilaho ha muthu vhutshilo; A si tsimu ya u gobela; A si dindi la u shelwa mathukhwi? 6
Murendi u fanyisa dzuvha na mini?
Murendi u ri u toda dzuvha-de?
Ndi ngani murendi a tshi ri ha todi dzuvha li re tseramisiamelo?
KHETHEKANYO YA B
LITAMBWA MBUDZISO 2 Zwo itwa - A.M. Mahamba
Fhindulani mbudziso 2.1 KANA 2.2.
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso:
Hai, Muhali nga vha nnditshe ndi tou mu rwa hoyu mukalaha wa tshivhimbili. Naa u u nkunda vhusiku ndo lala a vho funa na u zwi ita nga masiari? Hezwo thi nga tendi, ndi ri zwine zwa sa do lala zwo itwa nga nne ndi zwenezwo." 2.1.1 Muambi wa mafhungo aya ndi nnyi?
Mukalaha wa tshivhimbili hu ambiwa nnyi?
Ndi ngani mukalaha uyu a tshi todou rwiwa?
Nditsheni u a zwifha. Tikedzani muhumbulo uyu nga mbuno dzi bvaho kha dirama iyi.
Zwiito zwa Malukuta zwi fhedza zwi tshi lutanya vhathu kha dirama iyi.
Sumbedzani vhungoho ha fhungo ili.
Hu tshi pfi muthu o vhuya na bemu vha amba mini? Tikedzani nga tsumbo i bvaho diramani iyi.
KANA
Zwo2.2 Ndi zwifhio zwine munwali a tama ri tshi guda zwone kha bugu yawe ya
KHETHEKANYO YA C
Fhindulani mbudziso 3.1 KANA 3.2
Inwi Mutshekwa khaladzi anga, houla nwana thi funi a tshi farwa. Arali hoyu Malabi e muthu kwae hai, nne na kholomo ndi nga di mu lifhela ngayo. Ndi tshi ralo ndi itela uri haya mafhungo a fhele shango li sa athu zwi divha na uri inwi sa tshilikadzi arali uyu nwana a ya dzhele ni do sala na nnyi."
Bulani vhaanewa vhane vha khou kudana kha nganea iyi.
Ndi mini tshi no kudanya vhaanewa vhe na bula kha 3.2.1?
Bulani fhethuvhupo hune Vho-Mutshekwa Zhendedzi vha dzula hone. Ndi ngani ni tshi ri fhethuvhupo ndi henefho he na bula?
"Phondi yo raliho sa Matambule i fanela u tou vhulawa hu vhusiku kana ya tou fhisedzelwa ngomu nduni ya fa. A sa tou ralo u do fhedza vhathu. Kha ri humele mutani nne ndi khou ri ndi ni lume-vho ndevhe."
U zwi amba na nnyi?
Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi?
Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi khou itwa henefho?
Ndi ngani muambi a tshi ambela Vho-Matambule zwo raloho?
Ndi nnyi o vhulayaho Vho-Nguluvhe? Ndi ngani ni tshi ralo?
Ntsundeni ni mu vhona sa muanewa-de? Ndi ngani ni tshi ralo?
Mapholisa vho zwi konisa hani u wana ngoho ya u vhulawa ha Vho-Nguluvhe? [25]
KANA
GUMOFULU: 75
MAGUMO
<fn>11923VMF2005.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
U Lingwa 1 - 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa 0 1 2 3
U Lingwa 1 - 3 4 - 5 6 - 7 8 - 10
U Lingwa 3 0 1 2 3
Gumofulo: [40]
KHETHEKANYO YA B
MBUDZISO 2
U Lingwa 1 - 2 1 2 3
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa
MBUDZISO 3
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
U Lingwa
kuma-kuma
U Lingwa
MBUDZISO 4
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa 1-2 1 2 3
GUMOFULU: 10
MBUDZISO 5
5.1.1 - Tsiko.
Vhaanewa ndi zwikhokhonono, vhathu na vhadzimu.
Dzi talutshedza nga ha tsiko.
- Ngano dza vhathu.
Ngano dzo phukha.
Ngano dza tsiko.
Ngano dza sialala.
a - U mvumvusa.
U gudisa vhana u shumisana na u pfesesana.
U pfumisa luambo lwa vhana.
U gudisa vhana u thusana.
b Ndi ngauri vhathu vhahulwane na vhana vha vha vha tshi khou dzedza. 2
Vhathu. Munna na musadzi wawe nga nwaha wa ndala. Vhabvumbedzwa ndi vhathu. Hun a pfunzo, muthu a songo vha na tseda. Hun a thero muthu naho a tou dzumbama hani u do vhuya a wanala. Lu na mathomele, mutumbu na thasululo.
Phukha.
Vhabvumbedzwa ndi phukha, Sankambe na Mapfene.
Tshivhumbeo tshi fana na ngano dza vhathu.
Tsiko.
Lu ri vhudza uri lufu lwo da hani.
Vaanewa ndi Mudzimu, vhadzimu, zwikhokhonono na vhathu.
Sialala.
Hu ambiwa nga mafhungo a kale.
Vhaanewa ndi vhathu na vhadzimu. Kha holu ri wana vhathu vha Venda na mudzimu Nwali Rauvhimba.
Huna pfunzo ya mafhungo a kale, ri guda vhurereli ha Vhavenda.
MBUDZISO 6
6.1.1 Ho vho lovha tshelede ye ya fhira mpimo.
Vho-Mphabana.
Ee, Ngauri thaela lo wanalea nga ngomu buthuni ya goloi yavho.
Munwali u khou eletshedza vhathu uri u tswa a hu vhuedzi. Muthu kha tou renga zwine a toda. A songo ita zwa mushasha. Hu a swika hune zwa do wanala, muthu a fhedza a tshi vho badela tshelede nnzhi.
Rudzani. Ndi ene a re na thaidzo. Thaidzo ndi ya mbudzi i khou tswiwaho.
O vha a tshi dzulela u rwiwa. Mafeisi o vha a tshi mu vhaisa.
Ndi u lila ha mbudzi. O wana Matsangaluwa i siho tshitumbani.
Vha oda thundu dza vhengele vha balelwa u dzi badela. Vha dzhiulula vhengele murahu la dovha la /vha ba/ela.
U tenda/u hanedza. Vha humbela thuso kha Vho-Dembe vha sina tshelede. Vho-Dembe vha vha nea tshelede ya u lifha mulandu wavho.
GUMOFULU: 80
<fn>11923VMF2006.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
MBUDZISO 1
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
Tshivhumbeo tsha maanea na kushumiselwa kwa luambo Levele 4 Maanea a sa nyauli kushumise-le kwa luambo a ku pfali. Levele 3 Maanea a songo fhelelaho. Maanea ane a vha na vhukhakhi vhu sa pfali nga ngomu mafhungoni. Levele 2 Maanea ane a vha o fhelelaho kushumisele kwa maanea u ya nga u fhamba nana na u shumisa luambo nga n ila yavhu i.? ? Levele 1 U pfesesana na mashumisele avhu i a maanea u ya nga u fhamba nana. Zwi na tshirunzi-Luambo lwo shumiswa nga n ila yo nakaho na u pfala zwavhu i hu si na vhukhakhi. ? ? ?
U Lingwa 1 - 2 3 - 4 5 - 6 7 - 8
magumo mbonalelo ya zwi songo tou fhelela zwavhu i.? umana ha hoho ya mafhungo a ? ? ya maanea ha dovha ha vhana u mihumbulo yo Mathomele zwo ngo tou umekana vhukati?
anganyiswa? vhukati na mafhedziselo zwi a vhonala-u fhelela zwavhu i. Mathomele, vhukati na ? ha pharagirafu. Mathomo, vhukati na mafhedziselo tevhekana ha mafhedzi selo zwi zwi na u mafhungo zwi a a vhonala u tevhekana na u isumbedza uri hu? tevheleana hu umana.?
na pharagirafu. sumbedza uri hu na pharagirafu.
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
Zwi re ngomu mathomele A huna mathomele Mathomele ane a si nyanyule Mathomele mapfufhi a Mathomele o livhanywa na nyanyulaho. hoho na u?
mihumbulo.
U Lingwa 0 1 2 3
dzangalelo
U Lingwa 1 - 3 4 - 5 6 - 7 8 - 10
Mafhedziselo A hu na Mafhedziselo a sa Mafhedziselo a Mafhedziselo o mafhedziselo pfeseseiho hone ha tou teaho.
U Lingwa 3 0 1 2 3
Gumofulo: [40]
MBUDZISO 2
U Lingwa 1 - 2 1 2 3
Tshivhumbeo tsha vhu i tsha vhurifhi ha vhukohani na ha tshiofosi. ? LEVELE 4 Vhurifhi ha vhukonani ho walwa sa ha tshiofisi kana ha tshiofisi sa ha vhukonani. ? LEVELE 3 Vhurifhi ha tshiofisi vhu na vhukhakhi na u ahelanyana.? LEVELE 2 Kushumisele kwa tshi-vhumbeo tsha vhu i hu si na vhukhakhi vhunzhi. ? LEVELE 1 Huna 100% ya tshivhumbeo tsho teaho, ho tevhedzwa ho ea dzo he dzo teaho. ? ? ?
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa
MBUDZISO 3
vhu i?
U Lingwa 1 2 - 3 4 - 5 6
U Lingwa
Thouni ine ya Thouni ine i si vhe Thouni ine i si vhe Thouni o eaho? ? Thouni ine ya todea yone yone zwi uku-? o ea zwa vhu-? ?
uku? kuma-kuma
U Lingwa
U Lingwa 1 - 2 1 1 - 2 2
U Lingwa 1 2 3 - 4 5
U Lingwa ṋ 1 2 3
GUMOFULU: 10
KHETHEKANYO YA C
NGANO
MBUDZISO4
Ngano
4.1.1. Thangi u
(a) (b) (c) (d) U sa lenga u sinyuwa/dinalea hu na muthu a songo teaho u pfa zwine zwa khou ambiwa U vha na thumbu U amba - vho / u fhindula - vho mafhungo
Zwi shuma u hulisa muthu -Zwi ivhadza vha nga ha ivhazwakale ya lushaka lwavho -Zwi bvisela khagala vhubvo ha lushaka, vhahali na vhushaka vhukati ha vhathu -Zwi ita u ri vhathu vha kone u pfesesa zwine vha sa khou zwi pfesesa zwavhu i. [Mishumo mivhili fhedzi] ? ? ?
Sankambe Phunguhwe Mbila Gwitha etc. KANA [zwivhili fhedzi] [20]
Mishumo ya ngano dza sialala. Ngano idzi dzi anetshelwa u takadza vhana. Vhana vha wana pfunzo malungana na sialala . Ngano idzi dzi kwama ivhazwakale ya lushaka lwonolwo . Dzi ivhadza vhathu nga vhubvo ha lushaka lwonolwo , dzinndwa dzo lwiwaho nga lushaka lwonolwo. Ngano idzi dzi sumbedza vhahali vha lushaka lwonolwo. Dzi fha vhathetshelesi n ivho yo alaho ya lushaka lwa havho. Vhathu vha a kona u vhona phambano vhukati ha lushaka lwavho na dzi we tshaka. Dzi sumbedza vhuthihi kana vhushaka ha vhathu. Dzi kuvhanganya na u ita uri vhathu vha kone u tshila na vha we. ? ? ? ? ? ? [20]
MBUDZISO 5
Nganeapfufhi
Ngauri o feila / a i takadzi.
Ndi nge ripoto ya vha i sa takadzi
thoilethe
O vhulaha wana.?
Ndi ya uri ri songo litsha tshikolo ri tshi khou gidimela u malwa ngauri a ri ivhi zwi no o bvelela phan a? ? ? [20]
O wana hu na mbudzi i siho ine ya vha Matsangaluwa . O thoma o fara luba a . A pfa i tshi khou lila, a tevhela ipfi i o . Musi a tshi khou tevhela , a vhona muthu o faraho ludzi lwo vhofhaho mbudzi. Rudzani a lalela muthu uyo a tshi o ou vhona arali nangoho mbudzi iyo i Matsangaluwa. ? ? ? ?
Nangoho a wana i yone. U bvelela he a dzumbama hone a thoma u rwa muthu uyo o faraho mbudzi. Munna uyo o vha a tshi pfi Vho-Gwedugwedu. Vho mbo i amba uri vho tou i tswa . Musi vha tshi khou ralo u ruthuthwa, vho thusiwa nga Vho-Matange vha vha lamulela . Vho Gwedugwedu vho iswa sibadela uvha a tsengo Vho-Gwedugwedu vho tibwa nga mulandu . ? ? ?
Pfunzo ndi uri u tswa zwi a wedza khomboni nge Vho-Gwedugwedu vha huvhala , vha ya sibadela vha fhedza vho tibwa nga mulandu wa u tswa . [20]
GUMOFULU: 80
<fn>11923VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
GIREIDI YO LINGANELAHO
MARAGA: 80
PFESESANI
Luambo lu vhe lwo tambaho.
KHETHEKANYO YA A
MAANEA
MBUDZISO 1
U dzhena kereke ndi zwa ndeme
Tshikolo tsha hashu tsho naka
Mutambo wa bola u a takadza
Vhutsila
U shuma hu a takadza?
Vulani Phanda
KHETHEKANYO YA B
Nangani thoho nthihi ya mbudziso 2 kana mbudziso 3.
MBUDZISO 2
KANA
KANA MBUDZISO 3
Vhadededzi vha tshikolo tshine na dzhena khatsho a vha khou shumisana zwavhudi na vhana vha tshikolo. Izwi zwi ita uri pfunzo i si tshimbile zwavhudi. Nwalani, memorandamu une wa khou tea u livhiswa kha thoho ya tshikolo.
KANA
MBUDZISO 4
KANA
Vulani Phanda
KHETHEKANYO YA C
MBUDZISO 5
NGANO Dza Makhulukuku - M.J. Mafela na N.R. Raselekoane
Fhindulani mbudziso nthihi fhedzi kha 4.1 kana 4.2. Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni do kona u fhindula mbudziso:
Lungano ulu lu wela kha tshaka dzifhio dza ngano? Tikedza phindulo yanu.
Bulani maidioma a thalutshedzo dzi tevhelaho.
U thaidza ndi mutambo wa vhana. Ndi Mutambo une wa anzela u itwa nga madekwana musi vhathu vha tshi khou dzedza vho dzulela mulilo.
a b Thai dzi na mushumo ufhio kha luambo? Neani mishumo mitanu. Ndi ngani thai dzi tshi itwa vhusiku? 20 5 2
KANA
Vulani Phanda
MBUDZISO6
Mafhungo aya a bva kha nganeapfufhi ifhio?
Muthu ano khou pfi u na thaela ndi nnyi?
Ndi thero-de ine ra guda kha nganeapfufhi iyi?
Ndi ngani Rantete o litsha u rwa feisi?
Ndi mini zwe zwa kurusa Rudzani vhulaloni hawe? Nahone o wana mbudzi ifhio i siho?
KANA
ZWO VHA VHUEDZA MINI Vho-Mutengwe a vha fhulufhedzei. Tikedzani izwo nga zwi re kha nganeapfufhi ya ?
GUMOFULU: 80
MAGUMO
<fn>2000-04-venda.txt</fn>
MULAYO WA U ṱuṱuwedza NDINGANYISO NA U THIVHELA KHETHULULO I SONGO TEAHO WA VHU 4 WA 2000
YO TENDELANIWAHO NGA 2 LUHUHI 2000 DATUMU YA U THOMA U SHUMA: 16 FULWI 2003 (Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe n.ila) (.i.walwa ḽa Tshiisimane ḓo sainiwaho nga Muphuresidennde)
Sa zwo khwiniswaho nga
Mulayo wa u ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u thivhela Khethululo i songo teaho wa vhu 52 wa 2002 Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya zwa khaṱhulo wa vhu 55 wa 2003 Mulayo wa Khwiniso ya zwa khaṱhulo wa vhu 22 wa 2005
MULAYO U ita uri khethekanyo 9 yo vhalwaho na tshiteṅwa 23 tsha shedulu 6 kha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ya 1996 zwi shume, u itela u thivhela na u iledza khethululo i songo teaho na u tambudza; u ṱuṱuwedza ndinganyiso na u fhelisa khethululo i songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo; na u ṋetshedza mafhungo a elanaho na zwenezwo. MARANGAPHANḒA
khwaṱhisedzo ya demokirasi kha shango ḽashu i ṱoḓa u fheliswa ha u sa eḓana ha zwa matshilisano na zwa ikonomi, nga maanḓa zwa sis.emetiki, zwo bvaho kha ḓivhazwakale yashu nga vhukoloni, khethano nga lukanda na maanḓa a vhanna, zwine zwa ḓisa vhuṱungu na u tambula kha vhunzhi ha vhathu vhashu;
Naho ho vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha u vusuludza na u shandukisa tshitshavha tshashu na zwiimiswa zwa hone, u sa eḓana ha dzisisitemetiki na khethululo i songo teaho zwi kha ḓi vha hone kha zwiimiswa kana madzangano a tshitshavha, nyito na vhuḓipfi, hu tshi khou dzhielwa fhasi zwine demokirasi ya ndayotewa ya ṱoḓa u zwi swikelela;
Mutheo wa u bvela phanḓa na u lugisa idzi nyimele u kha Ndayotewayo ine, vhukati ha zwiṅwe, ya tikedza kana u dzhiela nṱha ndeme ya pfanelo dza vhuthu, ndinganyiso, mbofholowo na vhulamukanyi ha tshitshavha nga pfano, hu si na tshiṱalula na khethululo nga muvhala na nga mbeu kha tshitshavha hune zwoṱhe zwi nga tshimbila nga ngona;
Afrika Tshipembe na ḽone ḓi na mbofho dza dzitshaka nga fhasi ha thendelano dzine dza vhofha na mulayo wa tshithu wa dzitshaka kha sia ḽa zwa pfanelo dza vhuthu zwine zwa ṱuṱuwedza ndinganyiso na u iledza khethululo i songo teaho. Kha mbofho idzo hu na dzo sumbedzwaho kha Buthano ḽa u Fheliswa ha nḓila dzoṱhe dza u Khethulula Vhafumakadzi na Buthano ḽa u Fhelisa nḓila dzoṱhe dza Khethululo nga Lukanda;
Khethekanyo 9 ya Ndayotewa i tikedza u phasiswa ha mulayo wa lushaka u thivhela kana u iledza khethululo i songo teaho na u ṱuṱuwedza u swikelelwa ha ndinganyiso;
Izwi zwi amba u bveledziswa, nga maga a lwa mulayo a tshipentshela na maṅwe, ha vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule, zwitshavha na zwigwada zwa vhathu vhe vha vha vho dzhielwa mavu na tshomedzo dzavho, vhe vha vha vha sa .etshedzwi tshirunzi tsha vhuthu tsho vha teaho, nahone vhane vha khou bvela phanḓa na u konḓelela mvelelo kana masiandoitwa;
Uyu Mulayo u khou lingedza u ṱuṱuwedza tshanduko kha tshitshavha tsha demokirasi, tshine tsha vha tshithu tshithihi kha u fhambana hatsho, tshine tsha vha na vhathu vhane vha ṱhogomela na u vha na lufuno, na u tshila u ya nga milayo ya ndinganyiso, u tea, ndingano, mvelaphanḓa ya vhathu, vhulamukanyi, tshirunzi tsha muthu na mbofholowo,
ZWI RE NGOMU
NDIMA YA 1 Ṱhalutshedzo, NDIVHO,U PFESESA, MILAYO YA U SUMBEDZA nḓila NA TSHUMISO YA MULAYO
Ndivho dza Mulayo
U pfesesa Mulayo
Milayo ya u sumbedza nḓila
Khumbelo ya Mulayo
NDIMA YA VHU 2
U THIVHELA, U ILEDZA NA U FHELISA KHETHULULO I SONGO TEAHO, ZWIPITSHI ZWA VENGO
NA U TAMBUDZWA 6 U thivhela na u iledza nga u angaredza khethululo i songo teaho 7 U iledza khethululo i songo teaho u ya nga lushaka 8 U iledza khethululo i songo teaho u ya nga mbeu 9 U iledza khethululo i songo teaho u ya nga vhuholefhali
U iledza tshipitshi tsha vengo 11 U iledza maga a u tambudza 12 U iledza u phaḓaladzwa na u anḓadza mafhungo a khethululo i songo teaho
NDIMA YA VHU 3
VHULEME HA U WANA vhuṱanzi NA vhuḓiimiseli HA U KONA U VHONA ZWO TEAHO NA ZWI
SONGO TEAHO 13 vhuḓifhinduleli ha zwa vhuṱanzi 14 U kona u vhona uri zwithu zwo tea kana a zwo ngo tea 15 Zwipitshi zwa vengo na u tambudza zwi sa elaniho na vhuḓifhinduleli ha u kona u vhona zwo teaho na zwi songo teaho.
NDIMA YA VHU 4 KHOTHE DZA NDINGANYISO 16 Khothe dza ndinganyiso na vhaofisiri vha u tshimbidza milandu [Khethekanyo 16 yo imelwaho nga khethekanyo ṱhukhu 1 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.] 17 Vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso 18 Dziṱhanzi 19 Milayo na matshimbidzele a khothe
Tshiimiswa tsha matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo 21 maanḓa na mishumo ya khothe ya ndinganyiso
Vha.oli/ vhaasesi
NDIMA YA VHU 5 U ṱuṱuwedza NDINGANYISO
vhuḓifhinduleli nga u angaredza ha u ṱuṱuwedza ndinganyiso 25 Mushumo wa Muvhuso wa u bveledza ndinganyiso 26 vhuḓifhinduleli ha vhathu vhane vha shuma kha tshitshavha ha u ṱuṱuwedza ndinganyiso 27 Vhu.inekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vhoṱhe kha u ṱuṱuwedza ndinganyiso 28 Maga a tshipentshela kha u ṱuṱuwedza ndinganyiso u ya nga lushaka, mbeu / na vhuholefhali 29 Mutevhe wa u sumbedza nyito dza u sa farwa zwavhuḓi kha dziṅwe sekithara
NDIMA YA VHU 6
MBETSHELWA NGA U ANGAREDZA NA U THOMA U SHUMISWA HA MULAYO 30 Dzindaulo 31 U shumiswa ha Mulayo
Khethekanyo. 31 yo imelwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
NDIMA YA VHU 7
TSEDZULUSO YA MULAYO, ṱhoho ṱhukhu NA U THOMA U SHUMA 32 U thomiwa ha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso 33 maanḓa, mishumo, na tshifhinga tsha ofisi ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso
Maga a tsumbanḓila kha HIV/AIDS, kha lushaka, zwiimo zwa zwa matshilisano na zwa ikonomi na vhuḓifhinduleli ha miṋa na tshiimo
NDIMA YA 1DZI.HALUTSHEDZO, DZINDIVHO, U PFESESA, MILAYO YA U SUMBEDZA nḓila, NA TSHUMISO YA MULAYO
Kha hoyu Mulayo, nga nnḓa ha musi zwi re nga ngomu zwi tshi sumbedza nga iṅwe nḓila-
mi.waha' zwi katela nyimele ya vhuvhi kana zwithu zwi si zwavhuḓi na u sa kona u ḓitsireledza ha vhathu vho tambulaho ho sedzwa miṅwaha yavho, nga maanḓa vha miṅwaha minzhi;
mabalane wa khothe ya ndinganyiso' zwi amba mabalane wa khothe ya ndinganyiso o tholiwaho kana o nangiwaho u ya nga khethekanyo 17, yo vhalwaho na khethekanyo 31, yo katela na zwiṅwe zwi kwamaho ' mabalane';
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu' zwi amba Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo sumbedzwaho kha khethekanyo 187 ya Ndayotewa;
muvhigi wa mulandu/muvhilaeli' zwi amba muthu muṅwe na muṅwe ane a khou humbulela uri ho vha na u pfukhwa ha hoyu Mulayo nahone a thoma matshimbidzele u ya nga Mulayo ;
Ndayotewa' zwi amba Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ya 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996);
tshiimiswa tsha ndayotewa' zwi amba tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiimiswa zwo teaho zwine zwa tikedza demokirasi ya ndayotewa yo sumbedzwaho kha ndima ya vhu 9 ya Ndayotewa ho katelwa na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe ;
Muhasho' zwi amba Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa;
khethululo' zwi amba iṅwe nyito kana u siiwa nnḓa, ho katelwa na phoḽisi, mulayo, nyito, nyimele zwo livhana kana zwi songo livhana-
u vhanga thaidzo, dzimbofho kana zwithu zwi si zwavhuḓi ; kana u sa ṋekedza mbuelo kana ifa, zwithu zwavhuḓi kana zwivhuya u bva kha muthu muṅwe na muṅwe zwi tshi khou itiswa nga tshiiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo iledzwaho;
ndinganyiso' zwi katela u ḓiphina nga vhuḓalo na nga u eḓana nga pfanelo na mbofholowo sa zwo sumbedzwaho kha Ndayotewa na uri zwi katela ndinganyiso ya 'de jure ' (u ya nga mulayo) na'de facto' (zwine zwa si vhe zwa mulayo kana zwa mulayo) na ndinganyiso u ya nga zwo swikelelwaho kana dzimvelelo;
khothe ya ndinganyiso' zwi amba khothe yo sumbedzwaho kha khethekanyo 16, yo vhalwaho na khethekanyo 31, na uri i katela na zwiṅwe zwine zwa kwama 'khothe';
tshiimo tsha mu.a' hu katelwa na Vhuraḓo kha muṱa na pfanelo dza tshitshavha, dza mvelele na dza mulayo na ndavhelelo dzi elanaho na tshiimo tshenetsho;
u tambudza' zwi amba nyito dzi sa ṱoḓeiho dzine dza bvela phanḓa kana dzo kalulaho na dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu, na u bveledza vhupo vha si havhuḓi vhu shushaho kana dzine dza u.uwedza vhu.inekedzeli nga nḓila yo teaho kana nga u shushedza nahone dzine dza tshimbilelana na-
zwa vhudzekani, mbeu kana nyito ya vhudzekani, kana Vhuraḓo ha muthu onoyo kana Vhuraḓo ha tshigwada vhune ha khou humbulelwa tsho nangiwaho u ya a vha kana muraḓo muhumbulelwa wa tshigwada tsho sumbedzwaho nga muṅwe kana vhanzhi vha tshigwada tsho iledzwaho kana vhuṅwe vhuvha vhu elanaho na tshigwada tshenetsho; 'tshiimo tsha HIV/AIDS' zwi katela u vha hone ha Human Immunodeficiency Virus (HIV) kha muvhili wa muthu kana tsumbandwadze dza Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS), na tsumbadwadze dzo livhiswaho kha hetshi tshiimo;
tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi (intersex)' zwi amba u vha na vhudzimu ho fhambanaho nga khathihi zwe muthu a bebwa nazwo zwi songo ḓoweleaho, u ya nga u fhambana;
halutshedzo ya ' tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi' yo dzheniswaho nga khethekanyo ṱhukhu 16 (a) ya Mulayo wa vhu 22 wa 2005.
tshiimo tsha mbingano' zwi katela tshiimo kana nyimele ya u vha muthu a re eṱhe, vho malwa, vho ṱaliwa, vho lovhelwa kana vhe kha vhushaka, hu si na ndavha uri ndi ha mbeu nthihi kana ha mbeu dzo fhambanaho, ho katelwa na vhuḓiimiseli ha u unḓa kha vhushaka honoho;
Minisi.a' zwi amba Minisiṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa;
lushaka' zwi katela vhubvo ha lushaka na nyito i elanaho na vengo ḽa vhabvannḓa na dziṅwe nyito dza khethululo fhedzi dzi katelaho pfanelo na milayo i elanaho na vhudzulapo; 'muthu' zwi katela muḓivhi wa mulayo, na vha sa ḓivhiho mulayo, tshigwada kana khethekanyo ya vhathu; 'vhuimana' zwi katela nyimele iṅwe na iṅwe i elanaho na vhuimana, vhuimana ho pulaniwaho, u vha na maanḓa a u vha muimana kana u fheliswa ha vhuimana; 'u sumbedza uri zwi itiwe' zwi amba zwo sumbedzwaho uri zwi itwe kha ndaulo u ya nga hoyu Mulayo; 'muofisiri wa u tshimbidza' zwi amba muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso yo sumbedzwaho kha khethekanyo 16, yo vhalwaho na khethekanyo 31; 'fhethu ho iledzwaho ' ndi-
lushaka, mbeu, vhudzekani, vhuimana, tshiimo tsha mbingano, vhubvo, muvhala, nyito ya vhudzekani, murole kana vhukale, vhuholefhali, vhurereli, lutendo, mvelele, luvalo, luambo na mabebo; kana huṅwe fhethu he khethululo ya itea hone-
zwiitisi kana u ita vhuvhi;
ii u dzhiela fhasi tshirunzi tsha muthu; kana iii zwi kwamaho u ḓiphina nga u eḓana ha pfanelo dza muthu na mbofholowo nga nḓila yo fhelelaho lune zwa nga vhambedzwa na khethululo kha phara (a); 'ndaulo' zwi amba ndaulo u ya nga hoyu Mulayo; 'muhwelelwa' zwi amba muthu muṅwe na muṅwe ane matshimbidzele a thomiwa malugana na ene u ya nga hoyu Mulayo; 'sekithara' zwi amba sekithara iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho kha khethekanyo 29, ho katelwa na sekithara dzo sumbedzwaho kha Shedulu;
vhudzekani' vhu katela tshiimo tsha u vha na vhudzimu ha tshinna na ha tshisadzi; [.halutshedzo ya ''vhudzekani' yo dzheniswaho nga khethekanyo ṱhukhu 16 (b) ya Mulayo wa vhu22 wa 2005.]
tshiimo tsha ikonomi na zwa matshilisano' hu katelwa nyimele ya zwa matshilisano zwa muthu ane a vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi zwo itiswa nga vhushai/vhusiwana, tshiimo tsha fhasi tsha mushumo kana u sa vha kana u vha na ndalukanyo dza pfunzo dza fhasi;
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe' zwi amba Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe yo sumbedzwaho kha khethekanyo 184 ya Ndayotewa; 'muvhuso' hu katelwa-
muhasho muṅwe na muṅwe wa Muvhuso kana ndaulo kha muhasho wa lushaka, wa dzingu kana wapo;
mushumi muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe a /tshine tsha-
i shumisa maanḓa kana u ita mushumo u ya nga Ndayotewa kana ndayotewa ya dzingu; kana ii shumisa maanḓa a tshitshavha kana u ita mushumo wa tshitshavha u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe kana nga fhasi ha mulayo wa tshithu kana wa tshitshavha; 'Mulayo hoyu ' hu katelwa ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho u ya nga hoyu Mulayo.
uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 1: Khubvumedzi 2000
Ndivho dza Mulayo Ndivho dza hoyu Mulayo ndi-
u phasisa mulayo u ṱoḓeaho nga khethekanyo 9 ya Ndayotewa;
iii ndeme ya u sa khethulula nga lushaka na nga mbeu dzi re kha khethekanyo 1 ya Ndayotewa;
u thivhela khethululo na tsireledzo i so ngo teaho kha tshirunzi tsha muthu sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 9 na 10 ya Ndayotewa;
u iledza ṱhuṱhuwedzo ya vengo, u ya nga lushaka, vhubvo, mbeu kana vhurereli, zwine zwa vhanga u vhaisa sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 16 (c) ya Ndayotewa na khethekanyo 12 ya Mulayo hoyu;
u ṋetshedza maga a u ṱuṱuwedza kana u thusa u fheliswa ha tshiṱalula tshi songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza, nga maanḓa u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali;
u ṋetshedza maga a u kona u vhona nyimele dzine tshiṱalula tsha vha tshi songo tea;
u ṋetshedza maga a u funza tshitshavha na u vha ḓivhadza kana u vha tsivhudza nga ha ndeme ya u phuromotha kana u ṱuṱuwedza ndinganyiso na u fhelisa khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo na u tambudza;
u ṋetshedza dzilafho kha vhapondwa vha khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo na u tambudza na vhathu vhane pfanelo dzavho dza ndinganyiso dza vha dzo pfukhwa;
u vhea maga a u khwinisa vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi zwo itiswa nga khethululo i songo teaho;
u ita uri hu vhe na u tevhedzelwa ha mbofho dza mulayo dza dzitshaka hu tshi katelwa na mbofho dza thendelano u ya nga, vhukati ha zwiṅwe, muṱangano nga ha u Fheliswa ha nḓila dzoṱhe dza Khethululo u ya nga Lushaka na muṱangano nga ha u Fhelisa nḓila
dzoṱhe dza Khethululo kha Vhafumakadzi.
uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 2: 1 Khubvumedzi 2000.
Ndayotewa, dzimbetshelwa zwine zwa katela u ṱuṱuwedza ndinganyiso nga kha mulayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale nga khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsha kale na tsha zwino;
Mvulatswinga, ndivho na tsumbanḓila dza uyu Mulayo, dzine ngadzo ha fushwa muya, ndivho na zwipikwa zwa uyu Mulayo.
mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho kana khoudu ya nyito u ya nga mulayo;
mulayo wa dzitshaka, nga maanḓa thendelano dza dzitshaka dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 2 na mulayo wa dzitshaka wa tshithu;
mulayo wa nnḓa u vhambedzeaho. Muthu muṅwe na muṅwe a shumisaho kana a ṱalutshedzaho uyu Mulayo u fanela u dzhiela nṱha zwi re ngomu ha khanedzano na ndivho ya uyu Mulayo. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 3: 1 Khubvumedzi 2000.]
Milayo ya zwine zwa fanela u tevhelwa (check)
Kha matshimbidzele maṅwe na maṅwe o thomiwaho u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo, hu tea u shumiswa milayo i tevhelaho:
U tshimbidza milandu nga nḓila i si ya fomala nahone nga u ṱavhanya na nga vhukoni, zwine zwa ṱuṱuwedza u dzhenelela ha madzangano kha idzi nyito kana maitele;
u swikelela vhulamukanyi nga vhathu vhoṱhe kha foramu dza khaṱhulo dzo teaho na dziṅwe foramu dza thasululo ya dziphambano;
U shumiswa ha milayo ya maga kana nḓila dzine dza tea u tevhelwa u ya nga khethekanyo 19 na nḓila dza u ṱuṱuwedza u dzhenelela;
U shumiswa ha maga a ndulamiso khathihi na maga a u thivhela u ita zwiṅwe zwithu;
Mveledziso ya zwikili zwa tshipentshela na vhukoni ha vhathu vhane vha shumisa uyu Mulayo u itela uri hu vhe na tshumiso na ndaulo yavhuḓi yawo.
Kha u shumiswa ha hoyu Mulayo, zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa nṱha na u .hogomelwa:
a U vha hone ha Sisiṱeme ya khethululo na u sa eḓana, nga maanḓa ho lavheleswa lushaka, mbeu na vhuholefhali kha masia oṱhe a vhutshilo sa zwo vhangwaho nga khethululo ya zwino na ya tshifhinga tsho fhiraho, zwo vhangwa nga kholonializimu, Sisiṱeme ya khethululo nga lukanda na maanḓa a vhanna; na b ṱhoḓea ya u dzhia maga kha masia oṱhe a u fhelisa khethululo na u sa eḓana. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo ṱhukhu 2: 1 Khubvumedzi 2000.]
Tshumiso ya Mulayo
Hoyu Mulayo u vhofha vhoṱhe Muvhuso na vhathu.
Arali ha nga vha na dziṅwe khuḓano dzi elanaho na mafhungo a re kha hoyu Mulayo vhukati ha hoyu Mulayo na mbetshelwa dza mulayo muṅwe na muṅwe, nga nnḓa ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde une wa ṱoḓa u khwinisa hoyu Mulayo, mbetshelwa dza uyu Mulayo dzi fanela u ṱanganedzwa,
Hoyu Mulayo a u shumi kha muthu muṅwe na muṅwe ane nahone u swika hune Mulayo wa
Ndinganyiso kha u Thola wa 1998 (mulayo wa vhu 55 wa vhu 1998) wa shuma ngayo. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 5: 1 Khubvumedzi 2000.]
NDIMA YA VHU 2
U THIVHELA, U ILEDZA NA U FHELISA KHETHULULO I SONGO TEAHO, ZWIPITSHI ZWA VENGO
NA U TAMBUDZA
U thivhela na u iledza nga u angaredza khethululo i songo teaho
A hu na Muvhuso kana muṅwe muthu ane a nga khethulula muṅwe muthu lu songo teaho. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo ṱhukhu 6: 1 Khubvumedzi 2000.]
U iledza khethululo i songo teaho u ya nga lushaka
U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu ane a tea u khethulula muṅwe u ya nga lushaka, hu tshi katelwa -
U phaḓaladzwa ha mafhungo kana muhumbulo, zwine zwa bvisela khagala u dzhielwa nṱha kana fhasi ha lushaka lwa muṅwe muthu, hu tshi katelwa na ṱhuṱhuwedzo kha, kana u ḓidzhenisa kha , kana dziṅwe khakhathi dza lushaka;
U ḓidzhenisa kha nyito iṅwe na iṅwe ine ndivho yayo ya vha u ṱuṱuwedza, kana ine ya vha na khonadzeo ya u ṱuṱuwedza, u sa katelwa , zwo livhiswa kha lushaka;
U siiwa nnḓa ha vhathu vha tshigwada tsha luṅwe lushaka nga fhasi ha mulayo muṅwe na muṅwe kana nyito ine ya vhonala i mulayoni fhedzi ine ndivho yayo ha vha fhedzi sa o tendelwaho lwa mulayo fhedzi zwine ndivho yazwo ha vha ndaulo ya u sa katela nga tshiṅwe tshigwada tsha lushaka;
etshedzo kana ṋetshedzo ine ya bvela phanḓa ya tshumelo dza fhasi kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha lushaka; i tshi vhambedzwa na ya tshiṅwe tshigwada tsha lushaka;
U hanela vhathu u swikelela zwikhala, hu tshi katelwa na u swikelelwa ha dzitshumelo kana zwikhala zwa thendelano malugana na u ṋetshedza tshumelo dza u dzhiela nṱha kana u ṱanganedza, kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u ṋetshedza vhathu vhenevho ṱhoḓea dzavho.
Nyiledzo ya khethululo i songo teaho u ya nga mbeu
U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu o teaho u khethulula muṅwe u ya nga mbeu, hu tshi katelwa-
khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu;
u vhaisa vhudzimu ha mufumakadzi;
nyito ya u thivhela vhafumakadzi u wana ndaka kana ifa ḽa muḽa;
nyito iṅwe na iṅwe, hu tshi katelwa ya sialala, ya tshithu kana nyito ya vhurereli, zwine zwa tshinya tshirunzi tsha vhafumakadzi na u dzhiela fhasi ndinganyiso vhukati ha vhanna na vhafumakadzi, ho katelwa na u dzhiela fhasi tshirunzi na mutakalo wa vhana vha vhasidzana;
phoḽisi iṅwe na iṅwe kana maitele ane a thivhela zwi songo tea vhafumakadzi u swikelela pfanelo dza mavu, masheleni, na dziṅwe tshomedzo;
khethululo ho sedzwa vhuimana;
u thivhela vhafumakadzi kha u swikelela tshumelo dza zwa matshilisano kana mbuelo, zwi ngaho mutakalo, pfunzo na tsireledzo ya tshitshavha;
u hanelwa na tswikelelo kha zwikhala, ho katelwa tswikelelo kha tshumelo kana zwikhala zwa thendelano dza u ṋetshedza tshumelo, kana u kundwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhathu vhenevho;
u sa lingana na ha sisitemetiki kha tswikelelo ya zwikhala nga vhafumakadzi nga mulandu wa u khethekanywa ha vhashumi u ya nga mbeu.
Nyiledzo ya khethululo i songo teaho ya u ya nga vhuholefhali
U ya nga khethekanyo 6, a hu na muthu o teaho u khethulula muṅwe nga mulandu wa vhuholefhali, hu tshi katelwa;
u thivhela kana u bvisa kha muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuholefhali, thikhedzo we na iṅwe kana tshomedzo ine ya mu konisa yo teaho kha u ita mushumo kha tshitshavha;
u kundelwa u fhelisa zwikhukhulisi zwine zwa thivhela zwi songo tea vhathu vho holefhalaho kha u ḓiphina u lingana na vhaṅwe nga nyimele kana zwikhala kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhathu vhenevho.
Nyiledzo ya tshipitshi tsha vengo
U ya nga mbetshelwa kha khethekanyo 12, a hu na muthu ane a nga anḓadza, u phaḓaladza, u tikedza kana u amba maipfi o livhiswaho kha tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo iledzwaho , kha muthu muṅwe n a muṅwe, zwine zwi nga vha zwi tshi sumbedza vhuḓiimiseli ha -
Hu si na u khakhisa dzindulamiso dza vhadzulapo fhasi ha hoyu Mulayo, u ya nga khethekanyo 21 (n) nahone hune zwa vha zwo tea, khothe i nga rumela mulandu muṅwe na muṅwe une wa kwamana na zwa nyanḓadzo, nyengedzedzo, mafhungo kana vhudavhidzani ha zwipitshi zwa vengo sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu , kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha na maanḓa a u thoma matshimbidzele a mulandu wa zwa vhugevhenga u ya nga mulayo wo ḓoweleaho kana wa tshithu kana mulayo wo teaho.
Nyiledzo ya u tambudza
A hu na muthu o tendelwaho u tambudza muthu ufhio kana ufhio.
Nyiledzo ya u phaḓaladzwa na u anḓadzwa ha mafhungo ane a khethulula zwi songo tea
A hu na muthu ane a nga-
b anḓadza kana u ṱana khunguwedzo iṅwe na iṅwe kana nḓivhadzo, Zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na ngoho kana zwi pfesesee kha u bvisela khagala ndivho ya khethululo i so ngo teaho kha muṅwe muthu: hu so ngo sedzwa nzunzanyo dza 'bona fide' dza vhukuma kana dza lwa mulayo kha mpho ya vhutsila, ya zwa pfunzo na ṱhoḓisiso dza zwa saintsi, u vhiga nga nḓila yo teaho hu tshi khou itelwa tshitshavha kana nya.adzo ya maṅwe mafhungo, khunguwedzo, kana nḓivhadzo u ya nga khethekanyo 16 ya Ndayotewa, a zwo ngo dzheniswa kha hei khethekanyo.
NDIMA YA 3VHULEME HA U WANA vhuṱanzi NA U WANA U TEA NA U SA TEA HA ZWITHU
Vhuleme ha u wana vhuṱanzi
Arali muvhigi wa mulandu o ita uri mulandu u vhe wa 'a prima facie' wa vhukuma kana ngoho wa khethululo-
muhwelewa u fanela u ḓea vhuṱanzi, phanḓa ha khothe, uri khethululo a yo ngo itea sa zwo bulwaho; kana muhwelelwa u fanela u ḓea vhuṱanzi ha uri zwe a ita a zwo ngo livhiswa kha tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwa zwo iledzwaho.
Arali khethululo yo vha hone-
ho sedzwa tshiitisi tshi re kha phara (a) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', ngauralo a yo ngo tea, nga nnḓa ha m usi muhwelelwa o ḓea vhuṱanzi ha uri khethululo yo tea;
ho sedzwa tshiitisi tshi re kha phara (b) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' ngauralo a yo ngo tea-
arali nyimele nthihi kana nnzhi dzo sumbedzwaho kha phara (b) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho; na ii nga nnḓa arali muhwelelwa o ḓea vhuṱanzi ha uri khethululo yo tea .
U kona u vhona uri zwithu zwo tea na u sa tea
A si khethululo i songo teaho u dzhia maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu kana zwigwada zwa vhathu vha re kha tshiimo tshi si tshavhuḓi zwo itiswa nga khethululo i songo teaho kana miraḓo ya zwigwada zwenezwo kana zwigwada zwa vhenevho vhathu.
Kha u wana uri muhwelelwa o ḓea vhuṱanzi ha uri khethululo yo tea, zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa n.ha:
nyimele;
zwivhangi zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya ;
arali khethululo i tshi fhambanyisa zwi pfeseseaho vhathu u ya nga maga o vhewaho o teaho, ane a vha a ndeme kha nyito yeneyo.
zwivhangi zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (b) zwi katela zwi tevhelaho:
u vhona arali khethululo i tshi tsitsa kana hu na khonadzeo ya u tsitsa tshirunzi tsha muthu;
mvelelo kana khonadzeo ya mvelelo dza khethululo kha muvhigi kana muvhilaeli;
vhuimo ha muvhigi wa mulandu kha tshitshavha na u vhona arali e kha vhuṱungu ha u dzhielwa fhasi kana e nga fhasi ha tshigwada tshi no khou tambudzwa nga u u thudzelwa kule;
lushaka na vhungafhani ha khethululo;
u vhona arali khethululo i ya sisi.emethiki;
u vhona arali khethululo i na ndivho yo tendelwaho lwa mulayo;
uri na khethululo yo swikelela naa ndivho yayo na uri yo i swikelela zwingafhani;
u vhona arali hu na nḓila ṱhukhu kana dzi si dzavhuḓi dza u thivhela u swikelela ndivho;
u vhona na uri zwo dzhia tshifhinga tshingafhani uri muhwelelwa a dzhie maga eneo sa zwo teaho kha nyimele ya u-
thasulula u dzhielwa fhasi zwo bvaho kha kana zwi elanaho na tshithihi kana zwinzhi zwa zwiitisi zwo iledzwaho; kana ii u ṱanganedza u fhambana.
Tshipitshi tsha vengo na u tambudza hu songo sedzwa uri zwo tea naa kana a zwo ngo tea
Malugana na tshipitshi tsha vengo na u tambudza, khethekanyo 14 a i shumi.
NDIMA YA VHU 4 KHOTHE DZA NDINGANYISO
Khothe dza ndinganyiso na vhaofisiri vha u tshimbidza
Hu tshi itelwa ndivho dza uyu Mulayo, fhedzi u ya nga khethekanyo 31-
Khothe Khulwane iṅwe na iṅwe ndi khothe ya ndinganyiso kha sia ḽine ya vha na maanḓa kha.o;
ii u ta mikano ya hune khothe ya ndinganyiso iṅwe na iṅwe ya ḓo vha na maanḓa hone, hune i nga vha yo vhumbiwa nga nomboro iṅwe na iṅwe ya zwiṱiriki, zwiṱiriki zwiṱuku kana huṅwe fhethu hune a vha na maanḓa khaho ho bveledzwaho u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa Khothe dza madzhisiṱaraṱa, wa 1944;
iii u engedzedza kana u fhungudza fhethu hune khothe ya ndinganyiso ya vha na maanḓa hone;
iv u nanga fhethu huthihi kana hunzhi hune ha vha nga fhasi ha ndaulo ya khothe ya ndinganyiso iṅwe na iṅwe malugana na u fara madzulo a khothe ya ndinganyiso;
v U bvisa kana u fhambanyisa nḓivhadzo iṅwe na iṅwe nga fhasi ha iyi phara: Arali maṅwe matshimbidzele a sa athu khunyeledzwa kha khothe ya ndinganyiso nga tshenetsho tshifhinga tsha nyanḓadzo ya nḓivhadzo kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha hei phara, a fanela u khunyeledzwa nga yeneyo khothe, u tou nga nḓivhadzo yeneyo a yo ngo vhuya ya an.adzwa; na.
Phara. (c) yo imelwaho nga s 28 ya Mulayo wa vhu 55 wa 2003.
nga murahu ha datumu ya u thoma u shuma ya khethekanyo 31; kana sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 ,
Nahone ane dzina ḽawe ḽa vha ḓo dzheniswa kha mutevhe wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu (a), a nga ṱangiwa sa zwenezwo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya .
Muhulwane wa vhahaṱuli na ṱhoho dza madzingu a ndaulo vha fanela-
u dzhia maga a pfalaho kha zwishumiswa zwi re hone kha u ṋanga muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso kha sia ḽine a vha na maanḓa kha.o; na hu si na u lenga, kha vha ḓivhadze Mulangi- Dzhenera.a wa Muhasho nga Muhaṱuli muṅwe na muṅwe, madzhisi.irata kana madzhisiṱiraṱa muṅwe o fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 na kana o ṋangiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya .
fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 na ; kana angiwaho sa muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya .
Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u ita mishumo na u shumisa maanḓa e a ṋewa nga fhasi ha hoyu Mulayo kana mulayo muṅwe na muṅwe. [Khethekanyo 16 yo imelwa nga khethekanyo 1 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
Mabalane wa khothe ya ndinganyiso a U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 na milayo ine ya laula tshumelo ya tshitshavha, Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho a nga, kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso, thola kana u ṋanga muofisiri muthihi kana vhanzhi kha Muhasho, kana u thola muthu muthihi kana vhanzhi nga nḓila yo sumbedzwaho na kha nyimele dzo sumbedzwaho, sa vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso, vhane vha ḓo tea u thusa khothe nga u angaredza ine vha shuma khayo nga u ita mishumo nahone vhane vha ḓo ita mishumo sa zwe zwa sumbedziswa zwone. [Phara. (a) yo imelwa nga khethekanyo 2 (a) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
Arali mabalane wa khothe ya ndinganyiso hu na tshiitisi a kundelwa u ita ngauralo kana arali hu si na mabalane o tholiwaho kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso nga fhasi ha phara (a), muofisiri o teaho wa u tshimbidza a nga, hu sa khou dzhielwa nṱha khethekanyo ṱhukhu ya , ṋanga muofisiri o ṱalifhaho kha Muhasho u shuma sa mabalane arali mabalane o ambiwaho a tshi khou kundelwa u ita mushumo kana u swika mabalane a tshi tholiwa kana u nangiwa nga fhasi ha phara (a), u ya nga hune zwi nga vha zwi ngaho. [Phara. (b) yo imelwa nga khethekanyo 2 (a) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
Ndi muofisiri fhedzi kana muthu o sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a o fhedzaho khoso ya vhugudisi sa mabalane wa khothe ya ndinganyiso-
phanḓa ha murahu ha datumu ya u thoma u shuma ya khethekanyo 31; kana sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 , nahone dzina ḽawe ḓi vhe ḓo dzheniswa kha mutevhe wo sumbedzwaho kha khethekanyo , a nga tholwa kana u nangiwa ngauralo nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (a).
Khethekanyo ṱhukhu ya. yo engedzwaho nga khethekanyo 2 (b) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho u fanela u dzudzanya na u vha na mutevhe wa muofisiri muṅwe na muṅwe kana muthu o-
Khethekanyo ṱhukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.
a fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 6; kana b ṋangiwaho kana u tholiwa sa mabalane wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo hukhu ya (a).
Khethekanyo ṱhukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo 29 ya Mulayo wa vhu 55 wa 2003.
U ya kana u dzhenela ha Dziṱhanzi na mbadelo ya tshelede ya ṱhanzi kha milandu yo bvaho kha tshumiso ya hoyu Mulayo zwi fanela u tiwa nga Minisiṱa nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho.
Milayo na matshimbidzele a khothe
Nga nnḓa ha musi zwo ṋetshedzwa nga iṅwe nḓila kha hoyu Mulayo, mbetshelwa dza Mulayo wa Khothe dza madzhisiṱiraṱa, wa 1944 Mulayo wa vhu 32 wa 1944, na dza Mulayo wa Khothe Khulwane, wa 1959 Mulayo wa vhu 59 wa 1959, na dzo itwaho nga fhasi ha milayo yeneyo na dzo itwaho nga fhasi ha Rules Board for Courts of Law Act, wa 1985 Mulayo wa vhu 107 wa 1985, dzi shuma na tshanduko dzo teaho dzine dza ṱoliwa nga nyimele kha khothe dza ndinganyiso, u swika hune idzi mbetshelwa dza tshimbilelana ngaho na-
u tholiwa na mishumo ya vhaofisiri;
u bviswa na tshumelo ya maitele;
u ḓea ndaṱiso malugana na u sa tevhedzela ndaela dza khothe, u itela u thivhela u ḓea khaṱhulo kana dzindaela, na u sa ṱhonifha kana u nyadza khothe;
maanḓa, u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya , na uri u swika zwino a hu na mbetshelwa yo itwaho kha ndaulo nga fhasi ha khethekanyo 30 ya hoyu Mulayo.
Matshimbidzele oṱhe ane a itwa phanḓa ha khothe a fanela u itwa kha khothe i re khagala , nga nnḓa ha musi khothe i tshi nga laela nga iṅwe nḓila malugana na ndaulo ya vhulamukanyi.
a U ya nga phara b, a hu na na tshithihi tshi re kha hoyu Mulayo tshine tsha nga thivhela dzulo ḽa khothe ya madzhisiṱiraṱa sa kha khothe ya ndinganyiso kha u ita ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo 21 2, ḽine ḽa fhirisa tshelede yo ṋetshedzwaho khothe ya madzhisiṱiraṱa, hune ndaela ya tea u rumelwa nga nḓila yo randelwaho kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane a re na maanḓa a u khwaṱhisedza,
U shumiswa ha phara (a), malugana na u khwaṱhisedzwa ha ndaela, ho imiswa u swika aphiḽi yo sumbedzwaho kha khethekanyo 23 i tshi khunyeledzwa.
Tshiimiswa tsha matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo
Matshimbidzele nga fhasi ha hoyu Mulayo a nga thomiwa nga -
muthu muṅwe na muṅwe o imelaho muṅwe muthu ane a nga si kone u ita nga dzina awe;
muthu muṅwe na muṅwe ane a vha muraḓo wa, kana o imelaho tshigwada kana kiḽasi ya vhathu;
f Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe kana Ndinganyiso ya Mbeu
Muthu a re na lutamo lwa u thoma matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo u fanela u, nga nḓila yo sumbedzwaho, vhudza mabalane wa khothe ya ndinganyiso nga ndivho yavho ya u ita zwenezwo .
a Mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u, kha tshifhinga tsho vhewaho tsha u wana nḓivhadzo, isa mafhungo kha muofisiri wa khothe ya ndinganyiso yeneyo, ane a fanela, kha tshifhinga tsho sumbedzwaho kana tsho randelwaho, dzhia tsheo arali mulandu u tshi nga thetsheleswa kha khothe ya ndinganyiso kana arali u tshi nga rumelwa kha tshiṅwe tshiimiswa tsho teaho, dzangano, khothe, komiti ya u haṱula kana iṅwe foramu ( hafha i dzhiiwa sa foramu ya thungo) ine, u ya nga muofisiri wa u tshimbidza, ya nga shumana zwavhuḓi na mafhungo kana mulandu u ya nga maanḓa na mishumo ya foramu ya thungo.
b Arali muofisiri wa u tshimbidza a nga dzhia tsheo ya uri mulandu u tea u thetsheleswa kha khothe ya ndinganyiso, muofisiri wa u tshimbidza u fanela u isa mafhungo kana mulandu kha mabalane wa khothe ya ndinganyiso ane nga tshifhinga tsho sumbedzwaho tsha u rumela uyo mulandu a fanela u vhea datumu ya u thetsheleswa ha mulandu wonoyo.
Muofisiri wa u tshimbidza, musi a saathu u dzhia tsheo ya u isa kana u rumela mulandu sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya , u fanela u dzhiela nṱha nyimele dzoṱhe dzo teaho, ho katelwa zwi tevhelaho:
nyimele dza muthu dza mahoro, nga maanḓa muvhilaeli kana muvhigi wa mulandu;
u swikelelea ha fhethu ha foramu ya thungo yo sumbedzwaho;
ho.ea na lutamo zwa mahoro nga maanḓa muvhilaeli kana muvhigi wa mulandu ;
zwine matshimbidzele a ḓo vha ngaho arali mvelelo ya matshimbidzele i tshi nga u.uwedza u vha hone ha ṱhoḓea dzine dza ḽa nga murahu ha khaṱhulo na Sisiṱeme ya mulayo kha iḽi sia ḽa mulayo;
e mihumbulo ya muofisiri yo teaho kha foramu ya thungo iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho.
a Arali muofisiri wa u tshimbidza a dzhia tsheo ya uri mulandu u tea u iswa kha foramu ya thungo u fanela u, nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho, ita ndaela, a vhudza mabalane wa khothe ya ndinganyiso uri a pfukisele mafhungo kha foramu ya thungo yo bulwaho kha ndaela.
Musi a tshi ita ndaela yo sumbedzwaho kha phara (a), muofisiri wa u tshimbidza a nga nambatedza mahumbulwa ane a vhona e a ndeme ane a tea u dzhielwa nṱha nga foramu ya thungo.
Musi a tshi ṱanganedza ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 5, mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u pfukisa mulandu na u ḓivhadza mahoro nga ha u pfukiswa ha mulandu nga nḓila ya sumbedzwaho kana yo randelwaho.
Musi i tshi ṱanganedza mulandu kana mafhungo o pfukuselwaho khayo, foramu ya thungo i fanela u shumana na mafhungo nga u ṱavhanya u ya nga maanḓa na mishumo yayo.
Arali foramu ya thungo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya -
ya kundelwa u shumana na mafhungo kana mulandu nga tshifhinga tsho teaho kha nyimele; kana i tshi khou kundelwa u thasulula mulandu kana mafhungo nga nḓila ine zwa fusha ḽihoro ithihi kana mahoro oṱhe nga nḓila ye zwa humbelwa ngayo, foramu ya thungo i fanela u, nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho, humisele mafhungo kana mulandu murahu kha khothe ya ndinganyiso he wa pfukiselwa u tshi bva hone, u ita khaṱhulo, nga kha tshifhinga tsho sumbedzwaho u bva nga datumu ye mulandu wa humiselwa murahu ngayo kha khothe ya ndinganyiso.
Muvhuso na zwiimiswa zwa ndayotewa zwi fanela u , nga hune zwa konadzea, thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u vhiga mulandu u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo, vhukati ha zwiṅwe, nga u khwaṱhisedza uri muthu u rumelwa kha tshumelo yo teaho u itela u dzhia maga o teaho kha u isa phanda mafhungo kana mulandu wonoyo.
maanḓa na mishumo ya khothe ya ndinganyiso
Khothe ya ndinganyiso nga murahu ha musi matshimbidzele o thomiwa u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i fanela u ṱoḓisisa nga nḓila yo randelwaho na u wanisisa arali khethululo i songo tea, tshipitshi tsha vengo kana u tambudzwa, zwi tshi bva kha nyimele, arali zwo vha hone, nga nḓila ine zwa khou humbulelwa ngayo.
Musi vho ita ṱhoḓisiso, khothe i nga ita ndaela yo teaho kha nyimele, ho katelwa ndaela ya tshifhinganyana;
ndaela ya u ḓivhadza lwa tshiofisi;
ndaela ya u ita thendelano vhukati ha mahoro kha matshimbidzele a khothe na ndaela;
ndaela ya mbadelo ya tshinyalelo ho sedzwa vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha ndozwo ya masheleni, ho katelwa na ndozwo dzi kha ḓi ḓaho, kana malugana na u tsitswa ha tshirunzi, u pfiswa vhuṱungu na u tambudzwa kana u tambudzwa lwa muhumbulo, nga mulandu wa khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa honoho;
musi vho no pfa mihumbulo ya mahoro kana, muhumbulelwa a si ho, mihumbulo ya muhweleli wa mafhungo haya, ndaela ya u badela tshinyalelo sa pfufho kha dzangano ḓo teaho;
ndaela ya u thivhela nyito ya khethululo i songo teaho kana ine ya laedza uri hu dzhiiwe maga a tshipentshela u itela u thivhela khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo kana u tambudza;
ndaela ya u ita uri zwikhala na pfanelo zwe vha hanelwa nazwo zwi songo tea, zwi waniwe kana u ṋetshedzwa muvhilaeli onoyo;
ndaela ya u shumiswa ha maga a tshipentshela a u fhelisa khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudzwa honoho;
ndaela ine ya khou laela uri tshigwada kana kiḽasi ya vhathu vha ṋewe vhudzulo ho teaho nga muhwelelwa;
ndaela ya u humbela pfarelo hu si na maṱanzu kana mikano yo vhewaho;
ndaela ine ya ṱoḓa uri muhwelelwa a ite odithi kana tsedzuluso dza phoḽisi sa zwe zwa vheiswa zwone nga khothe;
ndaela yo teaho ine ya thivhela, ho katelwa na themendelo kha vho teaho vha re na maanḓa, u imisa kana u fhelisa ḽaisentsi ya onoyo muthu;
ndaela i ṱoḓaho muhwelelwa a tshi dzulela u isa muvhigo wa mvelaphanḓa kha khothe kana kha tshiimiswa tsha ndayotewa tsho teaho malugana na u shumiswa ha ndaela ya khothe;
ndaela ine ya laela mabalane wa khothe ya ndinganyiso u rumela mafhungo kana mulandu kha Mulangi - Dzhenera.a wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha na maanḓa a u thoma matshimbidzele a mulandu wa vhugevhenga u ya nga mulayo wa tshithu kana wo ḓoweleaho kana mulayo wo teaho;
ndaela yo teaho ya mbadelo kana mitengo malugana na ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe kha matshimbidzele;
ndaela ya u tevhedzela mbetshelwa iṅwe na iṅwe ya Mulayo.
Ndaela yo itiwaho nga khothe ya ndinganyiso u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i a kwama ndaela ya khothe yo buliwaho kha nyito ya tshitshavha, hune zwa vha zwo tea.
Khothe i nga, nga tshifhinga kana nga murahu ha ṱhoḓisiso, rumela kana u isa -
mbilaelo dzayo kha matshimbidzele maṅwe na maṅwe phanḓa hayo, nga maanḓa hune u pfuka kana u sa tevhedzela ha khou bvela phanḓa malugana na mbetshelwa dza uyu Mulayo kana kha khethululo i songo teaho ya Sisiṱeme, tshipitshi tsha vengo kana u tambudza kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho tsha ndayotewa u itela u bvela phanḓa ha ṱhoḓisiso;
Matshimbidzele maṅwe na maṅwe phanḓa hayo kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho tsha ndayotewa kana dzangano ḓo teaho ḽa vhupfumedzanyi na nyambedzano.
Khothe i na maanḓa oṱhe a u tikedza o teaho kana ane a tshimbilelana na kushumele kwa mishumo na u shumisa maanḓa ayo, ho katelwa na maanḓa a u ḓea ndaela ya nyambedzano na ndaela ya nyiledzo.
Vha.oli/ Vhaasesi
Kha matshimbidzele maṅwe na maṅwe u ya nga ha kana nga fhasi ha hoyu Mulayo, khothe i nga, nga kha khumbelo ya ḽiṅwe ḽihoro, kana u ya nga ḽone ḽine arali muofisiri wa u tshimbidza a tshi vhona zwo tea kha vhulamukanyi, vhidza muthu muthihi kana vhavhili vho teaho nahone vhane vha vha hone nahone vhane vha vha na dzangalelo ḽa u dzula na u shuma sa vhaasesi uri vha thuse.
Vhaasesi vho tholiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya vha, u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya , ḓo dzhiiwa sa miraḓo ya khothe u itela ndivho dza hoyu Mulayo.
Mafhungo maṅwe na maṅwe a mulayo o bvaho kha tsheo kha matshimbidzele eneo na mbudziso iṅwe na iṅwe i ambaho uri mafhungo ndi a mbuno kana a vhukuma kana mafhungo a mulayo a fanela u dzhielwa tsheo nga muofisiri wa u tshimbidza nga nḓila yo randelwaho.
Kha mafhungo maṅwe na maṅwe a mbuno, mawanwa kana tsheo ya vhunzhi ha miraḓo ya khothe ndi mawanwa kana tsheo ya khothe, nahone hune muasesi a vha a muthihi, hu ḓo dzhielwa nṱha mawanwa kana tsheo ya khothe.
a Arali muasesi a lovha, kana u ya nga kuhumbulele kwa muofisiri wa u tshimbidza a vha a tshi khou kundelwa u shuma sa muasesi, kana a vha a siho hu si na zwiitisi, kana o ṋewa ndaela ya u mu pandela kana o ḓipandela, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi matshimbidzele a tshi khunyeledzwa, muofisiri wa u tshimbidza a nga, a tshi itela vhulamukanyi na nga murahu ha u dzhielwa nṱha nyambedzano dzo vha ho hone vhukati ha mahoro kha matshimbidzele kana kha vhaimeleli vhavho vha mulayo-
Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u ṋetshedza zwiitisi zwa ndaela iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho kha phara ṱhukhu ya (i) kana (ii).
a Muofisiri wa u tshimbidza ane a thusiwa nga vhaasesi kha ṱhoḓisiso hune ḽihoro ḽa matshimbidzele ḽa ita uri a ṋetshedzwe ndaela u fanela u rekhoda zwiitisi zwa muhumbulo wawe-
arali ḽihoro ḽeneḽo kha matshimbidzele ḓi songo thusiwa nga muimeleli wa mulayo; na ii arali muofisiri wa u tshimbidza e na muhumbulo wa uri muasesi onoyo o ṋetshedza mawanwa a si one.
Mabalane wa khothe ya ndinganyiso nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea, u fanela u rumela zwiitisi zwenezwo na rekhodo kha khothe ya aphiḽi yeneyo uri zwi sedzuluswe nga nḓila yo randelwaho.
c Khothe ya aphiḽi i na maanḓa a u khwaṱhisedza mawanwa o ambiwaho kana u ita ndaela yo fanelaho u ya nga mawanwa eneo, u ya nga kuhumbulele kwa khothe ya aphiḽi zwi fanela u vha zwo itwa u ya nga nyimele.
Muthu muṅwe na muṅwe o sinyusiwaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo a nga, kha tshifhinga tshenetsho na nga nḓila yo randelwaho, o ita aphiḽi malugana na ndaela yeneyo kha Khothe Khulwane i re na maanḓa kana Khothe Khulwane ya
aphiḽi, sa zwine zwi nga vha zwi zwone.
Kha aphiḽi, Khothe Khulwane kana Khothe Khulwane ya aphiḽi, zwi tshi bva kha nyimele, a nga ita ndaela yeneyo kha mafhungo eneo arali a tshi vhona zwo tea.
Hu sa dzhielwi nṱha khethekanyo ṱhukhu ya 1, muthu muṅwe na muṅwe o sinyuswaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso a nga, u ya nga milayo ya Khothe ya Ndayotewa, ita aphiḽi thwii kha Khothe ya Ndayotewa.
Musi hu na khuḓano ya tsheo dzo dzhiiwaho nga muofisiri wa u tshimbidza kha mafhungo u ya nga phara b ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', Minisiṱa a nga isa mulandu wonoyo kha Khothe Khulwane ya aphiḽi kana kha Khothe ya Ndayotewa uri i sedzuluswe.
a Arali muofisiri wa u tshimbidza mulandu kha khothe ya madzhisiṱiraṱa o dzhia tsheo kha zwithu zwi elanaho na khethululo yo sumbedzwaho kha phara (b) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho', tsheo i fanela u, nga murahu ha musi matshimbidzele o khunyeledzwa nga nḓila yo teaho, iswa kha Khothe Khulwane i re na maanḓa a u ita tsedzuluso.
Khothe Khulwane yeneyo i fanela u, musi yo no lavhelesa mafhungo kana mulandu, dzhia tsheo u ya nga tshiitisi tsho sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (a) nga murahu a nga ita iṅwe ndaela u ya nga hoyu Mulayo sa zwo fanelaho.
U shumiswa ha khethekanyo ṱhukhu ya (a) ho imiswa u swikela aphiḽi i re kha khethekanyo hei i tshi khunyeledzwa.
NDIMA YA VHU 5 U ṱuṱuwedza NDINGANYISO
Vhathu vhoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza ndinganyiso.
Muvhuso, hune zwa vha zwo tea, nga thuso ya zwiimiswa zwa ndayotewa zwo teaho, u fanela u-
dzhia maga a u bveledza na u shumisa mbekanyamushumo u itela u ṱuṱuwedza ndinganyiso; na hune zwa vha zwo tea-
u bveledza pulani dza nyito u itela u fhelisa tshiṱalula kana khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza;
ii u ita kana u phasisa mulayo une wa ṱoḓou u ṱuṱuwedza kana u isa phanḓa ndinganyiso na u thoma mutheo wa mulayo une wa tshimbilelana na ndivho dza Mulayo;
iii u bveledza khoudu dza tshumiso sa zwe dza sumbedziswa zwone kha uyu Mulayo u itela u ṱuṱuwedza ndinganyiso, u bveledza maga, hu tshi katelwa na khoudu dza malugana na vhudzulo ho teaho;
u ṋetshedza thuso, ngeletshedzo na vhugudisi kha zwithu zwine zwa tshimbilelana na ndinganyiso;
u bveledza nḓila dza nga ngomu dzo teaho dza u shumana na dzimbilaelo dza tshiṱalula kana khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo na u tambudza;
vi u ita mafulo a mafhungo malugana na u ita uri uyu Mulayo u ḓivhee,
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe na zwiṅwe zwiimiswa zwa ndayotewa zwi nga, hu tshi khou ḓadziswa kha mbofho ifhio kana ifhio, u ya nga Ndayotewa kana mulayo muṅwe na muṅwe, ita khumbelo ya tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha katelwa kha Ṱhalutshedzo ya Muvhuso kana muthu muṅwe na muṅwe u ṋetshedza mafhungo nga ha maga maṅwe na maṅwe a malugana na tswikelelo ya ndinganyiso, hune zwa vha zwo tea, kha nyito dza mulayo na dza vhalangi vhahulwane na u tevhedzela mulayo, hu tshi katelwa khoudu dza nyito na dzimbekanyamushumo.
Nga nnḓa ha maanḓa na mishumo ya zwiimiswa zwa ndayotewa, izwi zwiimiswa zwi dovha hafhu zwa vha na vhukoni ha u-
thusa vhavhilaeli kha u vhiga thoma matshimbidzele kha khothe ya ndinganyiso, nga maanḓa vhavhilaeli vhane vha si dzhielwe nṱha kana vhane vha si vhe na zwavho;
ita ṱhoḓisiso kha milandu na dzithemendelo hu ndaela ya khothe malugana na u bvela phanḓa na u pfuka uyu Mulayo kana milandu ya tshiṱalula kana khethululo i songo teaho, tshipitshi tsha vengo kana u tambudzwa zwo rumelwaho khazwo nga khothe ya ndinganyiso;
ita khumbelo kha Muhasho, nga nḓila yo randelwaho, ya mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe ya malugana na tshivhalo tsha milandu na lushaka lwayo na mvelelo dzayo.
Minisiṱa dzoṱhe dzi tea u shumisa maga ane a wanala kha tshomedzo dzi re hone ane ndivho yao ha vha u swikelela ndinganyiso kha masia avho a vhuḓifhinduleli nga-
u fhelisa tshiṱalula kana khethululo iṅwe na iṅwe i songo teaho kana ine ya khou bvela phanḓa ya u sa lingana kha mulayo muṅwe na muṅwe, phoḽisi kana nyito dzine Minisiṱa dza vha na vhuḓifhinduleli khadzo; na u dzudzanya na u thoma u shumisa pulani dza ndinganyiso nga nḓila yo randelwaho, lune zwi re ngomu hadzo zwa tea u katela tshifhinga tsho vhewaho tsha u thoma u shumisa pulani dzenedzo, dzo itwaho nga tshumisano na Minisiṱa wa zwa Gwama.
a Pulani dza ndinganyiso , kha miṅwaha mivhili ya u thoma u shuma ha uyu Mulayo, dzi tea u rumelwa kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe uri hu shumaniwe nadzo nga nḓila yo randelwaho.
b Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i tea u kwamana na Khomishini ya
Ndinganyiso ya Mbeu musi vha tshi bveledza pulani dzo bulwaho kha phara ya (a). [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 25: ḓi kha ḓi ḓo ḓivhadzwa lwa tshiofisi.]
vhuḓifhinduleli ha vhathu vhane vha khou shuma kha tshitshavha malugana na u isa phanḓa kana u ṱuṱuwedza ndinganyiso Ndi vhuḓifhinduleli ha muthu muṅwe na muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana u tendelana na Muvhuso kana u shumisa maanḓa a tshitshavha u isa phanḓa kana u ṱuṱuwedza ndinganyiso nga u-
shumisa pulani dzo teaho dza ndinganyiso, dzikhoudu, nḓila dza u langula na maṅwe maga o teaho a u kona u ṱuṱuwedza zwavhuḓi ndinganyiso hune vha shuma hone;
khwaṱhisedza na u lavhelesa u kombetshedzwa ha pulani dza ndinganyiso, dzikhoudu na nḓila dza u langula dzo bveledzwaho ngavho; na u itela vhalavhelesi vho teaho kana zwiimiswa mivhigo yo teaho sa zwine zwi nga vha zwo sumbedziswa zwone kha ndaulo, hune zwa vha zwo tea. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo: ḓi kha ḓi ḓo ḓivhadzwa lwa tshiofisi.]
Vhu.inekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vhoṱhe u itela u ṱuṱuwedza ndinganyiso
U ya nga khethekanyo 26, vhathu vhoṱhe, madzangano a si a muvhuso, madzangano a tshitshavha na zwiimiswa zwa sialala vha tea u isa phanḓa kana u ṱuṱuwedza ndinganyiso kha vhushaka havho na maṅwe madzangano na kha mishumo yavho ya tshitshavha.
Minisiṱa u tea u bveledza dzindaulo malugana na uyu Mulayo nahone dziṅwe Dziminisiṱa vha nga bveledza dziṅwe ndaulo malugana na Milayo ine ya ṱoḓa dzikhamphani, khamphani dza vhathu vha sa fhiri fumi, vhushumisani, dzikilabu, madzangano a zwipotso, zwiimiswa zwa mabindu na madzangano, hune zwa vha zwo tea, zwi tshi tshimbilelana na saizi kana vhuhulwane, zwiko na ṱhuṱhuwedzo, u dzudzanya pulani kana u tevhedzela khoudu dzo randelwaho kushumele kana u vhiga kha tshiimiswa kana dzangano nga ha maga a u ṱuṱuwedza ndinganyiso.
Maga a tshipentshela a u ṱuṱuwedza ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali
Arali ha vha hu na vhuṱanzi ha uri kha vhutshutshisi ha mulandu muṅwe na muṅwe wa tshiṱalula kana khethululo i songo teaho zwi tshi itiswa nga lushaka, mbeu kana vhuholefhali zwo vha na hu.huwedzo kha mulandu, izwi zwi tea u dzhiiwa sa nyimele ya u ṱuṱuwedza kana u nanisa tshigwevho.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, kha muvhigo wayo wo bulwaho kha khethekanyo 15 ya Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 (Mulayo wa vhu 54 wa 1994), i tea u katela asesimennde malugana na nga nḓila ine tshiṱalula kana khethululo i songo teaho ya vha ngayo u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali kha Riphabuḽiki, mvelelo dza zwenezwo na dzithemendelo malugana na uri hu nga shumiswa nḓila-ḓe dza khwine malugana na u thasulula dzithaidzo.
a Muvhuso, zwiimiswa zwine zwa ita mishumo ya nnyi na nnyi na vhathu vhoṱhe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli na mushumo, nga maanḓa wa u-
fhelisa tshiṱalula tsha u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali;
Kha u ita mishumo na vhuḓifhinduleli zwo bulwaho kha phara (a), Muvhuso, zwiimiswa zwine zwa ita mishumo ya nnyi na nnyi na, hune zwa vha zwo tea, zwiimiswa zwa zwa mulayo na zwi si zwa mulayo zwi tea u oditha milayo, dziphoḽisi na kuitele kwa zwithu hu tshi itelwa u fhelisa zwithu zwoṱhe zwa khethululo ya zwenezwo;
ii u phasisa milayo yo teaho, u bveledza phoḽisi dzavhuḓi na u thoma khoudu dza kuitele kwa zwithu u itela u fhelisa khethululo u ya nga lushaka, mbeu na vhuholefhali;
iii u shumisa pulani dza nyito dzi konadzeaho dza u ṱuṱuwedza kana u isa phanḓa na u swikelela ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali, na iv u thoma nga u fhelisa khethululo i songo teaho na u ṱuṱuwedza kana u isa phanḓa ndinganyiso malugana na lushaka, mbeu na vhuholefhali.
Mutevhe wa tsumbo dza nyito dzi songo teaho kha dziṅwe sekithara
Nga nnḓa ha u dzhiela fhasi mbetshelwa dza uyu Mulayo, ndivho ya Shedulu ya uyu Mulayo ndi u sumbedza na u khwaṱhisedza dziṅwe nyito dzine dza vha kana dzine dzi nga vha dzi songo tea, dzo ṱanµavhuwaho dzine dza tea u thasululwa kana u shumaniwa nadzo.
Minisiṱa, nga themendelo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso, u tea u bvela phanḓa na u asesa u tea ha nyito dzine dza wanala kha Shedulu hu tshi itelwa u ṱanḓavhudza, u shandukisa, u fhambanya kana u shandukisa mutevhe wa nyito kha Shedulu. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo ṱhukhu. : 1 Khubvumedzi 2000.]
Inwe ndivho ya Shedulu ndi u ṋekedza mutevhe wa tsumbo dza nyito dzine dza vha kana dzine dzi nga vha khethululo i songo teaho u itela u-
thasulula na u fhelisa idzi nyito; na thusa vhathu kha u pfesesa tshenzhemo dzavho na nyito. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo ṱhukhu : 1 Khubvumedzi 2000.]
Mutevhe wa tsumbo dza nyito kha Shedulu u a vhilaedzisanyana fhedzi u tea u ṱanganedzwa na u bvela phanḓa na u sedzuluswa nga Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo ṱhukhu : 1 Khubvumedzi 2000.]
NDIMA YA VHU 6 MBETSHELWA NGA U ANGAREDZA NA U THOMA U SHUMA HA MULAYO
Dzindaulo
Minisiṱa a nga, hune zwa ṱoḓea u ya nga nyimele, u tea, u ita uri dzindaulo dzi tshimbilelane na -
a matshimbidzele kana maitele ane a tea u tevhedzelwa kha kana malugana na ṱhoḓisiso u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo, hu tshi katelwa na nga nḓila ine zwithu kana nyito dza tea u tshimbidzwa ngayo, u rumelwa ha mafhungo o sumbedzwaho kha khethekanyo 20 na u thetsheleswa ha mafhungo a shishi;
etshedzo ya thuso ya zwa mulayo hu tshi khou shumiswa Tshelede ya Muvhuso kha milandu yo teaho hu tshi khou shumisanwa na Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo;
u bvelela ha vhathu phanḓa ha khothe ho imelwa zwigwada, zwine zwi nga katela vhathu vho teaho nga nnḓa ha vhoramilayo kana maaxenn.e;
u tholiwa, maanḓa, mishumo ya mabalane wa khothe ya ndinganyiso;
u ya khothe ha Dziṱhanzi kha milandu yo bvaho kha u shumiswa ha uyu Mulayo na mbadelo ya mbadelo dza ṱhanzi;
u khwaṱhisedzwa ha ndaela dza khothe dzi bvaho kha madzulo a khothe dza madzhisiṱaraṱa sa khothe dza ndinganyiso sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 19 (a);
maitele kana nḓila ine ya ḓo tevhelwa, na maga ane a ḓo shumiswa malugana na, u tholiwa na u ṅwaliswa ha vhathu u bva kha tshitshavha vho teaho nahone vhane vha ḓo kona u shuma sa vhaasesi kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso;
nḓila ine ya ḓo shumiswa malugana na u ṋetshedzwa ha vhaasesi malugana na matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo;
zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga khothe ya ndinganyiso musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u vhidza vhaasesi kha u tshimbidzwa kana ndangulo ya vhulamukanyi;
mushumo wa vhaofisiri vha u tshimbidza na maitele ane a tea u tevhelwa hune ha wanala uri khothe ya ndinganyiso i khou thuswa nga vhaasesi;
u bviswa ha vhaasesi na maitele ane a tea u tevhelwa kha u bviswa honono;
khoudu ya vhuḓifari ya vhaasesi vhenevho, na nḓila dza u kombetshedza khoudu ya vhuḓifari, hu tshi katelwa na vhuḓifhinduleli ha muasesi arali iṅwe ya mbetshelwa dza khoudu ya vhuḓifari yo pfukhwa ngae;
u thoma nḓila ya u shumana na tshililo tshiṅwe na tshiṅwe kana mbilaelo iṅwe na iṅwe nga kana malugana na muasesi;
vhugudisi ha vhaasesi;
zwiṅwe na zwiṅwe zwo randelwaho u langa tshumelo ya vhaasesi kha khothe dza ndinganyiso;
nḓila kana maitele ane a tea u tevhelwa kha kana malugana na dziaphi.i kana dzitsedzuluso sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 23;
mivhigo yo bulwaho kha khethekanyo 25 (c) na 26 (c) na pulani dza ndinganyiso dzo bulwaho kha khethekanyo 25 (b) na (a) na khethekanyo 27 ;
u fhindulelwa ha uyu Mulayo kha nyambo dza tshiofisi na u ṋetshedzwa kana u avhiwa hadzo sa zwe zwa buliswa zwone kha khethekanyo 31 (b);
maanḓa na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso sa zwe zwa buliswa zwone kha khethekanyo 33;
zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ṱoḓea kana zwo tendelwaho u randelwa nga ndaulo nga fhasi ha uyu Mulayo;
zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u randelwa u itela u swikelela ndivho dza uyu Mulayo.
Ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo ine ya ḓo ita uri hu shumiswe masheleni a Muvhuso i tea u itwa na Minisiṱa wa zwa Gwama.
Ndaulo yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i nga bula uri muthu muṅwe na muṅwe ane a pfuka iyi mbetshelwa kana a kundelwa u i tevhedzela u na mulandu wa vhutshinyi nahone musi o fariwa u ḓo fainiwa kana a valelwa dzhele lwa miṅwedzi i sa fhiriho 12.
a Ndaulo iṅwe na iṅwe yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i tea u ambedzanwa nga hayo Phalamenndeni maḓuvha a 30 phanḓa ha musi i tshi anḓadzwa kha Gazette, arali Phalamennde i songo vala kana i tshi khou shuma.
b Arali Phalamennde i songo vala kana i tshi khou shuma sa zwe zwa buliswa zwone kha phara ya a, ndaulo dzi tea u rumelwa kha Tshiambi tsha Phalamennde, maḓuvha a 30 phanḓa ha musi dzi tshi anḓadzwa kha Gazette.
Ndaulo dzo itwaho u ya nga iyi khethekanyo, nga maan.esa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a malugana na nḓila kana maitele a ṱhoḓisiso, i tea, nga hune zwa konadzea, u khwaṱhisedza uri u shumisa Mulayo zwi a leluwa, zwo tea nahone zwi a swikelelea.
U thoma u shumisa Mulayo
Hu sa dzhielwi nṱha khethekanyo 16 1 a hu na matshimbidzele ane a ḓo thomiwa kha khothe ifhio kana ifhio nga nnḓa ha musi hu na muofisiri wa u tshimbidza na mabalane muthihi kana u fhira.
Malugana na uri uyu Mulayo u shumiswe nga vhuḓalo na u ita uri Mulayo u swikelelee nga hune zwa konadzea-
i nangiwa sa vhaofisiri vha u tshimbidza; na ii tholiwa kana u nangiwa sa vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso nthihi kana nnzhi;
b Minisiṱa u tea u ita uri Mulayo u vhe nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nga nḓila yo randelwaho kana yo tewaho kha miṅwaha mivhili nga murahu ha musi Mulayo wo thoma u shuma.
Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho u tea u dzhia maga o teaho kha tshomedzo dza Muhasho dzine dza vha hone u khwaṱhisedza uri hu vha na mabalane kha khothe iṅwe na iṅwe ya Riphabuḽiki,
Mulamukanyi Muhulwane, a tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo dza zwa vhuhaṱuli na Khomishini ya Vhomadzhisi.ara.a, u tea u bveledza zwine zwa ḓo wanala kha khoso dza vhugudisi u itela u fhaṱa kana u bveledza vhaofisiri vha u tshimbidza vha re na tshenzhemo, vhu.inekedzeli nahone vho gudiswaho, u itela u tshimbidza khothe matshimbidzele sa zwe zwa buliswa zwone kha uyu Mulayo, nga u ṋetshedza -
vhugudisi ha zwa matshilisano kha vhaofisrii vha u tshimbidza; na milayo, maimo na maitele kana kutshimbidzele zwi fanaho kha vhaofisiri vha u tshimbidza zwine vha tea u zwi tevhedzela musi vha tshi ita mishumo yavho na musi vha tshi shumisa maanḓa avho.
Mulamukanyi Muhulwane, a tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo dza zwa Vhutshutshisi, Vhomadzhisi.ara.a na Minisiṱa, vha tea u shumisa khoso dza vhugudisi dzo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya .
Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho u tea u bveledza na u thoma u shumisa khoso dza vhugudisi dza vhomabalane vha khothe dza ndinganyiso u itela u bveledza vhomabalane vho inekedzelaho nahone vhane vha vha na tshenzhemo, u itela u shuma mishumo yavho nga nḓila ye zwa buliswa zwone kha uyu Mulayo, nga u .etshedza-
vhugudisi ha zwa matshilisano ha vhomabalane;na milayo, maimo na nḓila kana kuitele zwi fanaho zwine vha tea u zwi tevhedzela musi vha tshi ita mishumo yavho.
Minisiṱa vha tea u isa muvhigo Phalamenndeni, sa zwo randelwaho, malugana na zwi re ngomu ha khoso dza vhugudisi dzo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya na . [Khethekanyo. 31 yo imelwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa vhu 52 wa 2002.]
NDIMA YA VHU 7 TSEDZULUSO YA MULAYO, ṱhoho PFUFHI NA U THOMA U SHUMA
U thomiwa ha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso
muofisiri muhulwane wa zwa mulayo a re na ndalukanyo dzo teaho ;
Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu wa Afrika Tshipembe;
Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu;
Muimeli wa tshitshavha;
muḓivhi kana makone kha sia ḽa zwa pfanelo dza vhuthu, nga maanḓa pfanelo ya ndinganyiso;
muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka;
muraḓo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 32: 1 Khubvumedzi 2000.
maanḓa, mishumo na tshifhinga tsha u shuma kha ofisi ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso
Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso-
i tea u eletshedza Minisiṱa nga ha kushumele kwa uyu Mulayo;
i tea u eletshedza Minisiṱa nga ha milayo ine ya kwama ndinganyiso;
i tea u rumela mivhigo tshifhinga tshoṱhe kha Minisiṱa ya nga ha kushumele kwa Mulayo, i tshi khou amba nga ha uri naa ndivho dza Mulayo na Ndayotewa dzo swikelelwa naa na u ita themendelo dza tshandukiso dziṅwe na dziṅwe dzo teaho kha Mulayo u itela u khwinisa kushumele;
u vha na maṅwe maanḓa na mishumo sa zwo randelwaho.
Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga ita mushumo na maitele kha miṱangano yayo arali i tshi vhona zwo tea.
miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso yo bulwaho kha khethekanyo 32 a, d na yo nangiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu nahone vha nga kha ḓi dovha vha nangiwa musi theme kana tshifhinga tsha u shuma tsha ofisi tshi tshi fhela.
miṅwe milayo ya u thola miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga nḓila ye ya randelwa ngayo.
Vhaofisiri vho tholwaho nga Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho vha tea u ita mishumo yoṱhe ya u tshimbidza na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso.
miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso yo tea u wana dzia.awentsi na dziṅwe mbuelo sa zwine dza ḓo vha dzo vheiswa zwone nga Minisiṱa a tshi khou shumisana na Minisiṱa wa zwa
Gwama. [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo 33: 1 Khubvumedzi 2000.]
Mulayo wa ndaela nga ha HIV/AIDS, Vhuraḓo ha lushaka, tshiimo tsha zwa ikonomi na zwa matshilisano na vhuḓifhinduleli ha muṱa na tshiimo
Musi ri tshi sedza vhuṱanzi vhuhulwane, mvelelo kha tshitshavha na vhushaka kha zwiimo zwi si zwavhuḓi na khethululo u ya nga tshiimo tsha HIV/AIDS, tshiimo tsha ikonomi na matshilisano, lushaka, vhuḓifhinduleli ha muṱa na tshiimo tsha mu.a-
hu fanela u vha na u dzhielwa nṱha ha tshipentshela malugana na u dzheniswa ha izwi zwiitisi kha phara ya (a) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' nga Minisiṱa;
Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso, kha ṅwaha muthihi, i tea u ṱoḓisisa na u ita themendelo dzo teaho kha Minisiṱa, [.uvha ḽa u thoma u shuma ha khethekanyo ṱhukhu : 1 Khubvumedzi 2000.]
Kha iyi khethekanyo a hu na zwine zwa-
kwama maanḓa zwao a khothe malugana na u ta dziphambano dzine dzi nga thasululwa nga u shumisa mulayo kha izwi zwiitisi;
thivhela muvhilaeli u thoma matshimbidzele malugana na izwi zwiitisi kha khothe ya mulayo;
u thivhela khothe u dzhia tsheo ya uri tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwiitisi ndi zwiitisi u ya nga phara ya (b) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho' kana zwo katelwa kha tshithihi kana zwinzhi zwo ṋetshedzwaho kha phara ya (a) ya Ṱhalutshedzo ya 'zwiitisi zwo iledzwaho'.
hoho pfufhi na u thoma u shuma
Uyu Mulayo u vhidzwa Mulayo wa u ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u Thivhela Khethululo i songo teaho, wa 2000, nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde nga nḓivhadzo kha Gazette.
Datumu dzo fhambanaho dzi nga vhewa malugana na mbetshelwa dzo fhambanaho dza uyu Mulayo.
Shedulu
MUTEVHE WA TSUMBO DZA NYITO DZI SONGO TEAHO KHA dziṅwe SEKITHARA
Khethekanyo 29
Mushumo na u thola
U vhea zwikhukhulisi kana zwikundisi zwi si zwa tsiko kha u swikelela nga u lingana mishumo nga u shumisa iṅwe nḓila ya u thola na maitele kana nḓila dza u nanguludza.
U shumisa tshomedzo dza zwa vhashumi, mveledziso, u ṱuṱuwedza na u ita uri vhashumi vha songo ṱuwa zwine zwa ṱalula vhathu kha zwigwada nga kha zwiitisi zwo iledzwaho.
U kundelwa u ṱhonifha kana u tevhedzela mulayo wa muholo wa u lingana wa mushumo u linganaho kana u fanaho.
U ṱuṱuwedza u fhambana ha miholo zwi tshi khou itiswa nga khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsho fhiraho.
Pfunzo
U khethulula kana u sa katela vhagudi kha zwiimiswa zwa pfunzo, hu tshi katelwa vhagudi vha ṱhoḓea dza tshipentshela.
U sa ḓea vhagudi u bva kha zwigwada zwo tiwaho zwikolashiphi, dzibasari, kana thuso ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe zwi tshi khou itiswa nga zwiitisi zwo iledzwaho.
U kundelwa u angaredza tshakha dzo fhambanaho kha pfunzo.
Tshumelo dza zwa mutakalo na dzimbuelo
U rumela vhathu kha zwiperimennde zwa dzilafho nga nnḓa ha thendelo yavho vhone vhane..
U hanela zwi songo tea muthu muṅwe na muṅwe u wana tshumelo ya zwa mutakalo kana u kundelwa u ita uri muthu muṅwe na muṅwe a kone u wana tshumelo ya zwa mutakalo.
U hana u ṋetshedza dzilafho ḽa shishi kha vhathu vha tshiṅwe tshigwada zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo iledzwaho.
dzinnḓu, vhudzulo, mavu na ndaka
U pfuluswa kana u bviswa ha vhathu hu songo teaho zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.
Khethululo' u ya nga lushaka na tshiimo tsha zwa matshilisano.
Khethululo kana tshiṱalula tshi songo teaho kha u ṋetshedzwa ha bondo dza dzinnḓu, dzikhadzimiso kana thuso ya masheleni u ya nga lushaka, mbeu kana zwiṅwe zwiitisi zwo iledzwaho.
U kundelwa u katela zwo tea ṱhoḓea dza tshipentshela dza vhaaluwa.
Tshumelo dza ndindakhombo
U hana zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho u ṋetshedza kana u ita uri muthu muṅwe na muṅwe a kone u vha na phoḽisi ya ndindakhombo.
Khethululo zwi songo tea kha u ṋetshedza dzimbuelo, dzitshomedzo dzine dza tshimbilelana na ndindakhombo.
U vhea muthu kana vhathu kha tshiimo tshi si tshavhuḓi, hu tshi katelwa u hana u etshedza vhathu tshumelo zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiimo tshavho tsha HIV/AIDS.
Dziphesheni/mindende a U hanela zwi songo tea muthu muṅwe na muṅwe kha Vhuraḓo ha tshikwama tsha u notha kana kha u wana mbuelo u bva kha tshikwama zwi tshi khou itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.
b U khethulula kana u ṱalula zwi songo tea miraḓo kana vhaḽaifa vha tshikwama tsha u notha.
Vhushumisani
U nanga kana u ta nga nḓila ya khethululo i songo teaho muthu ane a tea u vha mushumisani kha vhushumisani ho sumbedzwaho.
U vhea milayo i songo teaho nahone ine ya khethulula ine ya shumiswa musi hu tshi nangiwa muthu uri a vhe muraḓo kana musi o tenda uri u ḓo vha muraḓo.
dziphurofesheni na madzangano
U vhea milayo ine ya ḓo iledza kana u hanela vhathu vha zwigwada zwe zwa vha zwo thudzelwa kule kale u dzhena kha phurofesheni.
U iledza kana u hanela miraḓo zwi songo tea u swikelela kana u wana dzimbuelo na dzitshomedzo u ya nga tshiitisi tsho iledzwaho.
Netshedzo ya thundu, dzitshumelo na dzitshomedzo a U hana kana u kundelwa u ṋetshedza thundu kana dzitshumelo kana dzitshomedzo dzine dza vha hone kha muthu muṅwe na muṅwe kana tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe zwi songo tea u ya nga zwiitisi zwo iledzwaho.
U vhea milayo kana nyito dzine dza ṱuṱuwedza mvelelo dza khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsho fhiraho kana u sa katelwa malugana na u swikelela tshomedzo dza zwa masheleni.
Dzikilabu, mitambo na madzangano
U hana u ṱanganedza khumbelo ya muthu ya Vhuraḓo ha dzangano kana kilabu zwi songo tea u ya nga zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwo iledzwaho.
U hanela muraḓo u wana kana u mu kalela u wana mbuelo dzine dza ṋetshedzwa nga dzangano kana kilabu.
<fn>2008 DV Tshivenda brochure.txt</fn>
Hu bvelela mini arali Ndaela ya Tsireledzo ya pfukwa?
Arali muhwelelwa a pfuka Ndaela ya Tsireledzo nga u bvela phanda na u tambudza ha lwa ama na lwa maipfi nga ndila yo talutshedzwaho mathomoni a hei bugwana, vha nga isa mbilaelo mapholisani vha netshedza Waranthi ya u Fara uri Muhwelelwa a farwe.
Hei tsheo ya u shumisa Waranthi ya u Fara i dzhiiwa nga vhone. Musiofarwa,Muhwelelwaudovhanamulanduwavhutshinyia sengiswa Khothe ya Vhatshinyi uri o pfuka Ndaela ya Tsireledzo.
Milandu i nga thuthiwa?
Musi Muhwelelwa o farelwa u pfuka Ndaela ya Tsireledzo, muhweleli a nga si kone u thutha mulandu. Mutshutshisi Muhulwane wa Tshitshavha ndi ene e ethe ane a nga dzhia tsheo ya u thutha mulandu.
Naa ndi nga vhetshela Ndaela thungo?
Vha nga ita khumbelo ya u vhetshela Ndaela thungo tshifhinga tshiñwe na tshiñwe. Naho zwo ralo, ndi Madzhisitarata fhedzi ane a nga dzhia tsheo ya uri Ndaela i a vhetshelwa thungo kana hai. Hezwi zwi do amba uri Ndaela ya Tsireledzo i do dzhiiwa sa i sa tsha shumaho, sa yo faho..
hu tevhelaho:
Vhulamukanyi ha Vhana: Pfunzo ya Tshitshavha na Tshumelo dza Vhudavhidzani Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa Lutingo: 012 315 1111 Fekisi: 012 315-1851/1810
Zwi re ngomu: Tshumelo dza Khothe, Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa
Mulayo wa Khakhathi dza Mi tani wa vhu 116 wa 1998 u tendela mupondwa wa u tambudzwa mut ani uri a wane Ndaela ya Tsireledzo i no bva kha Khothe ya ha Madzhisit arat a ya u d itsireledza kha muthu ane a khou mu tambudza. Ndivho ya hei Gaidi ndi u fha mupondwa mafhungo a uri u fanela u d isa khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo u ya nga Mulayo wa Khakhathi dza Mut ani. Vhanna na vhafumakadzi vha nga vha vhapondi na vhapondwa vha Khakhathi dza Mut ani. U itela ndivho dza hei Gaidi, ri khou sumbedzesa khakhathi dzine dza bvelela kha vhafumakadzi ngauri ndi zwone zwo d oweleaho.
muthu we vha malana nae, hu nga vha nga ndila ya mulayo kana ndila ya sialala;
mufarisi wavho (a nga vha wa mbeu i fanaho na yavho kana wa mbeu i sa fani na yavho) ane vha dzula nae kana we vha vha vha tshi dzula nae, naho vho vha vha songo malana nae kana we vha vha vha nga si kone u malana nae (arali, sa tsumbo, muñwe wavho a vha hu uri o vha o no malana na muñwe muthu);
muñwe mubebi wa ñwana wavho kana vhathu vhane vha thusona navho vhudifhin na vhushaka navho lwa malofha; mbingano kana nga u muthu we vha vha vho fulufhedzisana nae mbingano, lwa mulayo, sialala kana vhushaka ha u funana, hu tshi katelwa na vhushaka ha zwa lufuno kana zwa vhudzekani lwa muthu ane vha dzula nae kana we vha vhuya vha dzula nae fhethu huthihi.
Arali Madzhisit arata a sa khou kona u dzhia tsheo kha tsengo t hukhu nga mulandu wa khud ano ya vhutanzi ha muhweleli na ha muhwelelwa, ndi uri arali hu na khanedzano kha mafhungo ane a khou da nga masia o the, Madzhisi tara ta a nga fhirisela mafhungo kha Tsengo khulwane.
Vha humbule uri u ya nga Mulayo, Pholisa li fanela u vha thusa kha zwiñwe na zwiñwe zwo ñwalwaho kha Ndaela ya Khothe, sa tsumbo kha u dzhia ndaka yavho, ID yavho, bugu na zwiambaro zwa vhana, nz. Arali vha wana uri Pholisa a li khou vha thusa nahone li a hana u vha thusa u ya nga Ndaela, vha nga vhiga izwi kha Tshumelo yo D
Muhwelelwa u d o farwa nga Ndaela ya Tsireledzo?
Muhwelelwa a nga si farwe nge a netshedzwa Ndaela. Zwine zwa nga ita uri Muhwelelwa a farwe ndi u pfuka milayo i re kha Ndaela.
U nyadza Khothe zwi amba mini?
Hafha ndi musi Muhwelelwa o pfuka Ndaela, o kundelwa u d ivhonadza Khothe ya Vhutshinyi uri a fhindule milandu ye a hwelelwa.
Ndi ita mini nga Thanziela ya Tshumelo?
u shengedza u tambudzwa lwa nama u shengedza kana u u tambudzwa lwa dzhiandakavhasongo vhudzekani tendelwa,vhasadzuli fhethu henefho huthihi.
Ndi fanela u ita mini?
Arali vha tshi pfa uri vha mupondwa wa khakhathi ya mutani sa zwo sumbedzwaho kha mutevhe afho ntha, kha vha kwame Khothe ya ha Madzhisitarata yaporha humbele uri vha vha thuse kha u ita khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo. Mabalane wa Khothe u do vha thusa u dadza fomo yo teaho a vha isa kha Madzhisitarata ane a do dzhia tsheo ya uri u ewa Ndaela kana ha ewi. Zwidodombedzwa zwa vhathu vhane vha nga vha eletshedza na u vha thusa kha hezwi zwo ñwalwa mathomoni a hei Gaidi.
Vha elelwe uri kha zwiimo zwa shishi, hei tshumelo i a wanala awara dza 24 nga
Ndi fanela u kwama Khothe ifhio?
Kha vha kwame Khothe ya tsinisa na hune vha dzula kana u shuma hone. Arali vho kombetshedzwa u tuwa fhethu he vha vha vha tshi dzula hone nga mulandu wa dzikhakhathi nahone vha tshi khou dzula huñwe fhethu lwa tshifhinganyana, vha nga kwama Khothe i re tsinisa na hune vha dzula hone lwa tshifhinganyana.
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i amba mini?
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i d o humbela Muhwelelwa (muthu ane a khou ita vhutshinyi) uri a songo vha tambudza nga nd ila yo bulwaho kha Affidavit.
Muhwelelwa a nga kha d i newa ndaela ya uri a songo tambudza vhone kana vhana vhavho lwa nama kana lwa maipfi.
Kha zwiwo zwo kalulaho, Madzhisi tarat a a nga vhona zwo fanela uri a bvise Muhwelelwa nduni ine vha dzula nae kana a mu hanela u ya kha dziñwe dza phera dza nnd u ine vha dzula khayo.
Arali vhana hu vhone vhapondwa, Khothe i nga nea ndaela ya uri Muhwelelwa a songo vha na vhukwamani na luthihi kana ya fhungudza vhukwamani hawe na vhana.
Khothe i nga nea ndaela ya tshihad u ya thuso ya masheleni. Hezwi zwi amba uri arali vha tshi tod a u vhila tshinyalelo dza dzilafho kana tshinyalelo dza vhudzulo dze dza d iswa nga u tambudzwa, vha fanela u n etshedza vhu tanzi ha tshinyalelo dze dza badelwa, vha humbela Khothe uri i t anganedze hei khumbelo.
Khothe i nga ea mapholisa ndaela ya u dzhiela Muhwelelwa tshigidi arali o no vha shushedza uri u o vha vhulaha.
Uri Khothe i tanganedze lushaka lwa u tambudzwa hune vha khou tangana naho, i sedza kha Affidavit ye vha ñwala musi vha tshi ita khumbelo. Zwenezwo vhone vha tea u n etshedza Khothe mafhungo o teaho kha Affidavit yavho, sa tsumbo, zwidodombedzwa zwa zwiwo zwa u tambudzwa, d uvha na fhethu na lushaka lwa tshiwo tsha u fhedzisela.
Ndi ita mini nga Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana?
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i fanela u n etshedzwa Muhwelelwa (muthu ane a khou tambudza) nga u t avhanya. A vho ngo fanela u n etshedza Muhwelelwa Ndaela nga tshavhukoma ngauri hezwi a zwi nga iti uri hu vhe na tshumelo yo teaho. Nga mañwe maipfi, u n etshedza Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana ndi vhud ifhinduleli ha muthu ane a vha wa tshiofisi iṋe. Pholisa.
Vha fanela u isa Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana kha Ofisi ya Sheriff kana kha tshititshi tsha mapholisa tshi re tsini na hune muhwelelwa a azula hone kona a shuma hone, ri khou humbela uri vha humbule uñwala dzina na/nomboro ya betsho ya pholisa l e l a vha l i n etshedza Ndaela. Hezwi zwi ita uri zwi vha lelutshele u londa Ndaela nga murahu. Zwi titshi zwinzhi zwa mapholisa zwi na Muofisi ane a tou shuma zwa mafhungo a khakhathi dza mutani.
Kha vha dzudzanye na Pholisa lavho uri li dzhie thanziela ya Tshumelo. Hezwi zwi tanziela uri Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana yo swikiswa kha Muhwelelwa na uri Muhwelelwa o i t anganedza nga tshavhukoma. Vha songo dzudzanya uri pholisa li ise kana u posa Vhut anzi ha Tshumelo kha Khothe thwii ngauri hezwi zwi anzela u lenga nahone a zwi swiki kha Khothe phand a ha d uvha l a u vhuya.
<fn>2008 Maintenance Venda.txt</fn>
Ndila ye vha i shumisa kha u badela i tea u rekhodiwa kha Ndaela ya Khothe.
Vha elelwe:
Nomboro ndaula kana nomboro ya referentsi ye vha newa nga khothe i tea u netshedzwa tshifhinga tshothe musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu ya bannga kana khauntharani.
Vha fekise thanziela ya mbadelo (tshilipi tsha diphosithi) tshifhinga tshothe Khothe musi vha tshi badela thwii kha akhaunthu ya banngani ya Khothe.
Arali akhaunthu ya bannga ine tshelede ya tea u dzheniswa khayo ya vha yo vala?
Vha nee khothe zwidodombedzwa zwiswa zwa bannga.
Muofisiri wa Ndondolo u do netshedza muhwelelwa zwidodombedzwa zwiswa zwa bannga na tshelede ine a khou i koloda.
Zwidodombedzwa zwiswa zwa bannga zwi do rekhodiwa kha faila ntswa ya ndondolo.
Arali muthu ane a tea u hola tshelede ya Ndondolo a lwala, a holefhala, a lovha kana a vha a si ho o na kha shango la nnda?
Arali o lovha, muthogomeli wa ndaka ya muhumbeli kana Muundi wa ñwana u a tendelwa u hola tshelede.
Arali a tshi lwala, kana o holefhala kana a si ho o ya nnda, hu tea u nangiwa muthu wa vhuraru. Izwi zwi nga itwa arali muthu onoyo a na lilwalo la Ramulayo line la mu tendela u hola tshelede ya ndondolo.
Kana hu nga kwamiwa Muhasho wa Ndondolo ya Vhapo (Mushumela wa Vhapo) arali vha tshi toda thuso.
Ndo tea u ya ngafhi malugana na Vhuundi na u Swikelela dzipfanelo?
Kha vha ye kha ofisi ya Ramulayo wa zwa Mita arali vha tshi toda mañwe mafhungo nga ha Vhuundi na Tswikelelo.
Ndi ita hani mbilo ya Ndondolo?
Zwine vha tea u zwi divha
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.
Ofisi Khulwane: U aluswa ha Dzipfanelo dza Zwigwada zwi sa koni u dilwela
Fekisi: 012 357 - 8188
Khothe i vula lini?
Tshifhinga tsha Mushumo:
Ndi do livha ngafhi musi ndi tshi swika Khothe?
Vha tea u ya kha Tafula la Mafhungo uri vha sumbedzwe uri vha ye fhethu ho teaho.
Vha rwele lutingo tshifhinga tshothe phanda ha musi vha tshi ya Khothe, u khwathisedza arali tshelede yo badelwa.
Arali tshelede i songo badelwa, Khothe i do lingedza u vhona arali yo badelwa nahone arali i songo badelwa i do vha vhudza uri vha ite mini u bva henefho.
Ndi do lindela tshifhinga tshingafhani uri tshelede i badelwe?
Muthu o teaho u badela u tea u badela khothe ine ya do badela vhone
Zwine zwa ita uri mbadelo i lenge
Khomphiyutha a dzi shumi
Vha elelwe uri musi tshelede i tshi badelwa NGA TSHEKHE kha akhaunthu ya bannga, tshelede yeneyo VHA DO I WANA nga murahu ha maduvha a SUMBE.
A thi pfi ndo vhofholowa musi ndi tshi shumisa akhaunthu ya bannga.
Vha elelwe uri u shumisa akhaunthu zwo tsireledzwa na uri zwi a tavhanya u fhirisa u badela Khothe nga Kheshe kana nga ganishi oda.
Ndi afhio maga ane nda fanela u a dzhia arali nda sa wana tshelede yanga kha akhaunthu yanga ya bannga?
Vha humbele tshitatamennde tsho dodombedzwaho (hu si tshitatamennde tshipfufhi) tsha akhaunthu yavho ya bannga kha khaunthara ya bannga yapo kana ATM
Arali hu nne muthu ane a fanela u badela tshelede ya Ndondolo, ndi tea u ita mini?
Vha nga shumisa ndila dzi tevhelaho dza u badela:
Ganishi oda - khamphani ine vha i shumela i bvisa tshelede thwii kha muholo wavho.
Mbadelo ya Kheshe - vha ya khothe vha badela tshelede khauntharani
U badela thwii kha akhaunthu yavho ya bannga - vha dzhenisa tshelede kha akhaunthu ya bannga ya muthu onoyo ane a tea u tanganedza tshelede.
Ndi ngani ndi tshi tea u vha na duvha la khothe?
Ndi ngani zwo tea uri vhothe vha vhe hone Khothe?
U itela u tendelana uri mbadelo ya Ndondolo i tea u vha vhugai na uri muthu onoyo a nga kona u badela vhugai.
Ndi vhila hani Ndondolo?
Pfanelo dzanga ndi dzifhio?
Izwi zwi katela zwibviswa zwa u badela zwiliwa, zwiambaro, vhudzulo, dzilafho na pfunzo.
Mutengo wa ndondolo u do tiwa ho sedzwa miholo ya vhabebi.
Vhabebi vhothe vha na vhudifhinduleli ha u londota ñwana o bebwaho nga ngomu kana nga nnda ha mbingano.
Muthu ane a vha na vhudifhinduleli ha u badela ndondolo u na pfanelo dza u hanedza Ndaela ya Ndondolo.
Arali muthu ane a vha na vhudifhinduleli ha ndondolo a sa badela, Mbilaelo i nga rumelwa kha Khothe ya Ndondolo.
Hu nga itwa Ndaela ya Ndondolo i tshi itelwa:
Mbadelo dzo itwaho musi ñwana a tshi bebwa.
Mbadelo dzo itwaho u bva ñwana a tshi bebwa u swika duvha la khumbelo ya ndondolo.
Hune ha vha ho vha na thalano, mufarisi o taliwaho u fanela u wana ndondolo arali yo vha yo katelwa kha Nzudzanyo dza Khothe dza thalano
Ndi kwama lini Khothe ya Ndondolo?
Musi muthu ane a vha na vhudifhinduleli a sa badeli tshelede ya ndondolo ya ñwana kana muta.
Musi ndi tshi ita khumbelo ya ndondolo lwa u thoma.
Musi Khothe ya Thalano yo bvisa ndaela; ya u vula faila u itela uri khothe i kone u divhadza muthu a re na vhudifhinduleli nga ha uri u tea u ita lini mbadelo, na uri u tea u dzi ita hani nahone ngafhi.
Musi vha tshi khou ita khumbelo ya nyengedzedzo kana phungudzo kha Ndaela ya Ndondolo ine ya vha hone.
Ndi ifhio Khothe ine nda tea u ya khayo musi ndi tshi ita khumbelo ya tshelede ya Ndondolo?
Vha humbelwa uri vha kwame Khothe yavho ya tsinisa nga lutingo ngauri ndi hone hune vha nga vha thusa nga mafhungo a vhukuma. (Khothe ine ya vha kha tshitiriki tshine ñwana kana muthu ane a tea u londotwa a dzula khatsho).
Ndi mini tshine nda tea u tshi shumisa sa nomboro ndaula kana nomboro ya referentsi?
Vha do newa nomboro ya faila ine ya thoma nga 14/3/2 ya tevhelwa nga nomboro ndaula kana nomboro ya referentsi yo netshedzwaho nga ofisi;
Nomboro yo ñwaliwa kha Garata yavho ya Ndondolo ya muvhala wa tshitopana.
Tshifhinga tshothe musi vha tshi vhudzisa vha bule nomboro yeneyo.
Ndi do lindela tshifhinga tshingafhani uri ndaela ya khothe i bve?
Zwi bva kha tshumisano ya vhathu vha kwameaho. Arali vhathu vhenevho vha tendelana, mbadelo ya u thoma i do itwa sa zwo tiwaho nga Ndaela ya Khothe.
Ndi dzifhio ndila dzo fhambanaho dza khwine dzine nda nga dzi shumisa u tanganedza tshelede ya ndondolo?
Ganishi oda- khamphani i dzhia tshelede thwii i tshi bva kha muholo wa muthu a re na vhudifhinduleli ha mbadelo ya badelwa kha akhaunthu ya bannga ya Khothe.
Mbadelo dza Kheshe - vha dzhia tshelede khauntharani ya Khothe.
Mbadelo thwii kha akhaunthu yavho ya bannga - muhwelelwa u dzhenisa tshelede kha akhaunthu yavho ya bannga.
Ndila ya khwinesa ya u tanganedza Ndondolo ndi u dzheniselwa kha akhaunthu yavho ya bannga
Zwivhuya zwa hone ndi:
A vha tshimbili vha tshi ya Khothe.
A hu na mbadelo dza vhuendi.
A hu na u fola miduba.
A hu na tshifhinga tshine vha tshi fhedza vha si ho mushumoni.
Ndi fanela u ya Khothe ya Ndondolo - ndi tea u tuwa na mini?
Ndi tea u vhila tshelede ya Ndondolo - ndi itisa hani khumbelo?
Kha vha vhone uri vha da na zwi tevhelaho:
Nomboro yavho ya ID na tshinepe tsha mubebi/muthu ane a fanela u badela tshelede ya ndondolo.
Tshitatamennde tsha bannga arali vha na akhaunthu ya bannga.
Tshilipi tsha muholo tsha zwino tsha vhane vha hola miholo.
Diresi ya fhethu, ya vhudzulo na ya mushumoni zwa muthu ane a khou tea u badela tshelede.
Ndaela ya Khothe (arali yo no newa)
Vha founele Khothe yapo vha vhudzise uri ndi ifhio Khothe ine vha fanela u shumisa yone kha u ita khumbelo ya Ndondolo.
Vha founele Khothe yeneyo ya Ndondolo vha wane vhutanzi ha uri vha fanela u da vho fara mini uri vha kone u ita khumbelo ya tshelede ya Ndondolo.
Kha vha de Khothe vha dadze fomo ya khumbelo.
Kha vha dzhiele nzhele:
Maitele othe u bva kha u ita khumbelo ya Ndondolo u swika kha u tanganedza mbadelo ya u thoma zwi dzhia vhege dzo vhalaho zwi tshi bva kha tshumisano kha masia othe kana zwigwada zwothe.
Ndi fanela u tou ya Khothe?
Vha rwele lutingo tshifhinga tshothe phanda ha musi vha tshi ya Khothe, u vhona uri:
Vha khou ya Khothe i re yone.
Vhudzulo.
Mbadelo dza tshikolo.
Mbadelo dza dzilafho.
Mbadelo dza u enda.
Zwiambaro.
<fn>2008 PoliticalPardon_TOR_Tshivenda.txt</fn>
MAGA A THENDELANO A THENDELO YA TSHIPENTHSELA YA U MAITELE A U FARELWA LUFHANGA NGA PHURESIDENNDE KHA vhaṅwe
HUNE ha vha na vhathu vhane vha farelwa milandu ine vha fulufhela uri yo itiswa nga ndivho dza zwa po.otiki;
NA HUNE phanḓa ha musi hu tshi shuma Mulayotewa muswa, nga murahu ha vha na milayo ya u hangwela na u tsireledzwa i tshi thoma u dzheniswa na u shumiswa kha u bvisa vhatshinyi (vhane huṅwe vha vha vhadzulapo) vhane vha vha vhuḓifhinduleli ha lushaka na/kana u phumula milandu ya vhathu vhe vha tshinya phanḓa ha 1994 zwi tshi bva kha dzikhakhathi dza kale, [hu na ndivho dza zwa po.otiki] kha rekhodo dzavho dza vhugevhenga, zwipiḓa zwenezwo zwa mulayo, ine ya vha Mulayo wa u Tsireledza (Mulayo wa vhu 35 wa 1990), Mulayo wo tevhelaho wa U Tsireledza (Mulayo wa vhu 15 wa 1992) na Mulayo wa U ṱuṱuwedza Vhuthihi na U Farana, wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995)("Mulayo wa TRC"), yo fhelelwa nga tshifhinga nahone i nga si tsha shumiswa kha zwa zwino.
NA HUNE phuresidennde a shumisa dziṅwe mbetshelo dza muvhuso dzo teaho, a sa wane maga ane a khou shuma ane a nga shumiswa kha u shumana na mafhungo a re zwanḓani zwavho zwino;
NA HUNE Khethekanyo ya 84 (j) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996) sa zwo khwiniswaho wa amba uri Phuresidennde u na "vhu.ifhinduleli ha u farela lufhanga kana u vhofholola vhatshinyi na u badela ndaṱiso, zwigwevho kana dzifaini".
NA HUNE Phuresidennde a amba uri hu vhe na u vhofhololwa u itela u fhedza mafhungo ha vhathu vhenevho vho valelwaho milandu ye vha ita vha tshi khou ita zwa poḽotiki.
ZWINO NGA nṱhani HA ZWENEZWO:
HO THOMIWA TSHIGWADA TSHA THEMENDELO (RG)
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Tshigwada tsha Themendelo, miraḓo i fanela u nanga mudzulatshidulo vhukati hayo ane a ḓo ranga phanḓa miṱangano ya Tshigwada tsha Themendelo.
MISHUMO YA TSHIGWADA TSHA THEMENDELO
U ṱanganedza khumbelo dzoṱhe dza u humbela pfarelo dzo no ṱoliwaho dzine dza bva kha muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa (DOJ&CD).
U vhona uri khumbelo iṅwe na iṅwe ya u humbela pfarelo dzo ḓadziwa nga nḓila yo teaho.
U humbula nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya pfarelo tsha isa themendelo kha Phuresidennde.
RG tshi fanela u sika milayo ma mashumele atsho tshone tshi.e a u sedzulusa khumbelo dzoṱhe dza pfarelo u itela u themendela khumbelo iṅwe na iṅwe kha Phuresidennde.
THUSO YA ZWA VHUTSHIMBIDZI YA RG
MADZULO A TSHIGWADA TSHA THEMENDELO
Madzulo a RG a fanela u farelwa Kapa kana huṅwe fhethu hune ha nga nangiwa nga RG yo thoma ya kwamana na DOJ&CD.
ZWA GWAMA
TSHIFHINGA TSHA TSHIGWADA TSHA THEMENDELO
RG tshi ḓo shuma u bva datumu ine tsha dzula dzulo ḽa u thoma u swikela datumu ine tsha fhedza mushumo watsho, datumu dzoṱhe dzi a katela, datumu ya u fhedzisela a yo ngo fanela u vha ho no fhira dzi 30 Khubvumedzi 2008.
NDI VHO NNYI VHA NE VHA SWIKELELA ṱhoḓea DZA U FARELWA
Vhathu vhe vha vha vho fariwa na u gwevhiwa fhedzi u ita vhutshinyi vhune ha humbulelwa uri ho itiswa nga zwa poḽotiki phanḓa ha 16 Phando, 1999, na
Vhane vha fusha maitele na matshimbidzele o sumbedzwaho kha fomo ya khumbelo, vha nga ita khumbelo dza pfarelo kha Phuresidennde nga nḓila yo randelwaho.
Muthu a ga fusha ṱhoḓea ya u farelwa fhedzi arali -
A tshi khou shumela tshigwevho tsha dzhele zwa zwino;
ii o vha o gwevhelwa dzhele kana faini ya mulandu we wa itiswa nga, zwiito kana u sa ita zwithu zwe zwa vha zwi zwa poḽotiki kha khakhathi dza tshifhinga tsho fhiraho;
Mulandu une wa khou ambiwa kha phara (a) wo vha wo itwa nga kana phanḓa ha datumu ya u rwelwa ṱari ha Phuresidennde nga dzi 16 Phando 1999, na uri khumbelo yawe ya u farelwa lufhanga ya vha yo rumelwa na affidavit yo randelwaho kana vhuṱanzi nga muthu o ṋewaho maanḓa nga ḽihoro ḽa poḽotiki kana dzangano, tshiimiswa, tshigwada tsha vhalwelambofholowo kana mbumbano, hune ha khwaṱhisedzwa uri zwiito kana u sa ita zwiṅwe zwithu he ha vhanga mulandu wonoyo, zwo itwa nga ndaela ya kana hu tshi khou tevhelwa ndaela, ngeletshedzo, pulane kana thandela, kana ho imelwa, kana nga thendelo, kana hu tshi khou tevhedzwa, u ṱuṱuwedzwa kana u swikelela phoḽisi, ndivho kana dzangalelo ḽa, ḽihoro, dzangano, tshiimiswa, tshigwada tsha vhalwelambofholowo kana mbumbano ye muhumbeli a vha a muraḓo, zhendedzi kana mutikedzi watsho.
NDI VHO NNYI VHA SA FUSHI ṱhoḓea DZA U FARELWA LUFHANGA
Muthu ha fushi ṱoḓea dza u farelwa lufhanga arali -
O no vhuya a valelwa nga milandu i tshimbilelanaho:
zwiito zwa zwa vhudzekani;
ii zwiito zwa khakhathi dza muṱani, iii vhukhakhi vhune ha ambiwa kha khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na u Tshimbidza Zwidzidzivhadzi, wa 1992 Mulayo wa vhu 140 wa 1992, une wa amba nga ha u maga na u ḓisedza zwithu zwo tou dzudzanyiwaho, u shumisa na u wanala u na zwidzidzivhadzi na u rengisa zwidzidzivhadzi;
o no itaho khumbelo kha Komiti ya Pfarelo yo thomiwaho nga Mulayo wa TRC khumbelo yawe ya pfarelo ya haniwa; na
A SONGO tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dzo randelwaho nga kana phanḓa ha "tshikala tsho vuleaho tsha u humbela pfarelo" tsha miṅwedzi miraru tsho no fhira.
U ITA KHUMBELO
Ndi Khumbelo dzo ḓadziwaho zwavhuḓi nga vhuḓalo nga nḓila yo randelwaho, hu tshi katelwa na fomo yo randelwaho yo tou olelwaho zwenezwo zwa khumbelo ya u vhofhololwa ha tshipentshela, nga tshifhinga tsha "tshikhala tsho vuleaho tsha khumbelo", dzine dza ḓo ṱanganedzwa,
Ndi khumbelo yo rumelwaho nga muthu zwawe fhedzi sa zwo randelwaho ya rumelwa kha DOJ&CD.
vhona uri khumbelo yo .azwa nga nḓila yo teaho;
Themendelo dzine dza itwa malugana na khumbelo dza pfarelo dzi fanela u rumelwa kha Phuresidennde.
Themendelo nga RG dzi fanela u vha dzi dza khumbelo ya pfarelo nga nthihi nga nthihi.
Themendelo dzine dza itwa nga RG malugana na p0farelo dzi fanela u sumbedza vhunzhi na vhuṱuku ha mihumbulo ya miraḓo malugana na khumbelo, arali dzi hone.
Musi Phuresidennde o no sedza themendelo dza RG, u na maanḓa a u hana khumbelo ya pfarelo.
A huna muthu a re na pfanelo ya u farelwa nga Phuresidennde.
U farelwa ha muthu muṅwe na muṅwe hu ḓo ita uri hu vhe na u thuthiwa ha mulandu kana rekhodo ya vhugevhenga ya mulandu wonoyo we a farelwa lufhanga.
Mbudziso:
<fn>2010_Tshivenda.txt</fn>
Zwi re ngomu
Zwi re ngomu
MUVHUSO NA 2010 U bindudza kha 2010 na nga murahu ... 4 Tshomedzo dza mitambo dza vhoṱhe ... 6 Vhuendi ha Khwine, ho tsireledzeaho ... 7 BOLA YA MILENZHE YASHU
Tshifhinga tshashu tsho swika!
Kha ri ri, musi ri tshi pembela, ri dzhiele nzhele vhuḓifhinduleli he ḽifhasi ḽa ri hwesa hone. Hovhu vhuḓifhinduleli vhuhulwane nga u rali vhu ṱoḓa u shuma nga mafulufulu na u shela mulenzhe ha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe u itela uri hu kone u lugiselwa 2010. Ri khou itela khuwelelo sekithara dzoṱhe dza tshit-shavha uri dzi longe tshanḓa kha u vhona uri ri vhea maimo maswa a u fara muṱaṱisano une wa ḓo tevhelwa vhathu vha dzibi.ioni u mona na ḽifhasi yoṱhe."
U BINDULA NGA 2010
uvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya shango. Vhubindudzi ha muvhuso na mbekanyamushumo dza Tshiphuga tsha Òifhasi zwi ḓo .avhayisa u "etshedzwa na u swikelelwaha ndivho dza u bveledzisa na tshipikwa tsha nyaluwo ya ikonomi nga 60% nga 2010.
Vhubindudzi ha muvhuso wa Vhukati ha biḽioni dza R17,4-vhune ha tou vha thwii kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 - biḽioni dza R8,4 dza dzim-ban.e na biḽioni dza R9 dza vhuendi na tshomedzo dza u thusa - ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo khulwane ya mbekanyamushumo ya kushu-misele kwa tshelede vhukati ha 2006 na 2010. Nga hetsho tshifhinga, muvhuso u ḓo vha u tshi khou shumisa tshelede ine ya fhira biḽioni dza R400
kha tshomedzo dza shango - u bva kha tshomedzo dza vhuendi ha zwiporo na mveledziso ya fulufulu, u ya kha vhudavhidzani, vhukavhamabufho, vhuimazwikepe.
Muvhuso u khou dovha hafhu wa shumisa Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 u ṱuṱuwedza mveledziso kha masia a fanaho na mutakalo, vhutsila na mvelele, mitambo na vhuḓimvumvusi, tsireledzo na vhutsireledzi na thekhinoḽodzhi dza zwa mafhungo na vhudavhidzani (dziICT).
Muvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 sa nḓila ya u engedza u pfuluwa ha Afrika Tshipembe u ya kha thekhinoḽodzhi ntswa ya theḽevishini na khasho, khathihi na u engedza dzinetiweke dzo ṱanµavhuwaho dza vhu-davhidzani na sathe.aithi. Zwi'we nga nṱha ha u vhona uri hu na tshomedzo dza maimo a nṱha dza ICT dza Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010, muvhuso u ḓo thusa kha u vhekanya senthara ya media ya vhukati na senthara dza media Zwitediamu.
Vhutsila na Mvelele
miḽioni dza R150 dzo vhetshelwa zwa mbekanyamushumo ya vhutsila na mvelele dza Afrika, u ṱana mafulufulu na vhutsila ha dzhango. Muvhuso u khou isa masheleni kha zwa u bveledza senthara dza vhutsila ha tshit-shavha dzine dza ḓo thusa sekithara yeneyo kha u shumisa tshikhala tshine tsha ḓo bveledzwa nga vhuendelamashango musi vhuṱambo vhu tshi kha ḓi sendela na musi ho no thoma.
NA U FHIRA
wikhala zwa mishumo zwine zwa khou bveledzwa u itela Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 zwo no ḓi thoma u vhuyedza Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Ndi khou ṱoḓa u ṱalela mitambo minzhi nga hune nda nga kona ngaho Soccer city nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Òifhasi. Ndi Sitediamu tshanga nahone ndi a ḓihudza ngat-
Hoyu ndi mushumo wanga wa u thomba u bva tshe nda fhedza tshikolo nahone ndi pfa ndi tshi ḓihudza nga n"e mu"e, " mufumakadzi we a alutshela Newcastle, KwaZulu-Natal u ralo.
shele a Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010.
Musi tshi tshi fhela, hetshi Sitediamu tshi ḓo vha tshone Sitediamu tshihulwanesa Afrika Tshipembe na mafhungo a uri tshi ḓo vha tshone tshine tsha ḓo fara mutambo wa makhaulatshele a Tshiphuga tsha Òifhasi na uri n"e ndi mu'we wa vhathu vhane vha khou shela mulenzhe kha u fhaḓiwa hatsho ndi pfa zwi zwa nṱhesa. Ndi fulufhela uri ndi ḓo vha tshipiḓa tsha vhaṱaleli musi makhaulatshele a tshi tambiwa", vho ralo vha tshi khou ita na u sea.
Vho-Sylvia Mtyobile, vhane vha nga ḓi vha vha vhone mufumakadzi a re na miloro yavhu.isa, vhane vha vha muthu ane a linda zwitolo kha vhafha.i. Naho vha na mi'waha ya 26, Vho-Mtyobile vho thoma sa mukunakisi zwawe mi'wedzi mi"a yo fhiraho fhedzi zwino vho no vha mufumakadzi wa u linda zwitolo, ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u phaḓaladza matheriaḽa a u fhaṱa kha vhashumi henefho.
Ndo no guda zwinzhi u bva tshe nda thoma shuma Soccer City. Ndo no ita zwa u vhekanya zwikhafula na mi'we mishumo yo fhambanaho ya u fhaṱa fhedzi ndi humbula uri mushumo wanga wa zwino ndi wone u re na khaedu khul-
wane kha n"e," vho ralo vha tshi khou 'we'wela.
Vho-Mtyobile, vhane vha vha mudzulapo wa Soweto, vha vho funa u shuma kha n.owetshu-mo ya zwa u fhaṱa nahone vha khou ṱuṱuwedza vha'we vhafumakadzi -nga maanḓa vha zwikolobulasi- uri vha dzhenelele kha mishumo ya Nḓowetshumo yeneyi.
Hoyu ndi wone mushumo wanga wa u thoma u bva tshe nda fhedza tshikolo nahone ndi a ḓihudza nga n"e mu"e."
Naho muthu a sina ndalukanyo dza pfunzo, a nga ḓi wana vhugudisi kha n.owetshimo i'we na i'we. Ndo vha ndi sa ḓivhi tshithu nga ha u fhaṱa phanḓa ha musi ndi tshi ḽa u shuma
Vha ri Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tsho ḓisela vhone na vha'we vhafumakadzi zwikha-la zwe vha vha vha sa ḓo kona u zwi wana.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi, u fana na havha vhafumakadzi, vha khou thoma u shumisa zwikhala zwo sikwaho ngauri shango ḓi khou ya u fara Tshiphuga tsha Òifhasi in 2010.
Musi vhuendelamashango vhu tshi khou lavhelela u wana khunguwedzo nga mulandu wa vhuṱambo, zwine zwa ḓo dovha zwa ita uri hu vhe na tshomedzo dzo khwaṱhaho, tshi'we tsha zwithu zwihulwanesa ndi u swikwa ha mishumo.
TSHOMEDZO DZA MITAMBO DZA VHO++HE
fara Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tsha u fhaṱela shango tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi dza maimo a nṱhesa.
dziḓorobo na Mavunḓu na zwone zwi khou shumisa tshelede kha u khwinisa na u bveledza vhu'we vhupo ha mitambo vhune vhu'we haho ha shumiswa kha vhugudisi.
Hedzi mveledziso dzi ḓo sia ḓivhazwakale ya u bveledzwa ha tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi hune ha ḓo vhuyedza zwit-shavha zwapo lwa tshifhinga tshilapfu. U shu-miswa ha masheleni kha zwitediamu zwi dovha hafhu zwa ṱuṱuwedza mveledziso kha vhupo ha tsini.
Hezwi ndi zwone zwitediamu zwine zwa ḓo fara Mitambo ya Tshiphuga tsha Òifhasi:
Vhuendi ha khwine ho TSIRELEDZEAHO
shi'we tsha zwine zwa ḓo ita ḓivhazwakale nga mulandu wa u fara Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 hu ḓo vha u khwiniswa huhulwane ha Sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi. Masheleni a biḽioni dza R9- ane a khou shumiswa kha tshomedzo dza vhuendi ha Tshiphuga tsha Òifhasi ndi tshipiḓa tsha Maano a Vhuendi ha Nnyi na nnyi u bva nga 2007 - 2020 u bveledza vhuendi ha nnyi na nnyi ho linganaho, vhune ha ṱavhanya, vhu re na mveledziso nahone vhu tshi engedza tshiimo tsha vhutshilo kha vhadzulapo.
tshipiḓa tsha ndeme kha u vusuludza Sisiṱeme ya vhuendi ndi u vha na tshaka dzo fhambana-ho dzo ṱanganelanaho dza vhuendi na u kona u vha na Sisi.veme ya vhuendi i re na Vhuendi ha zwidimela vhu ++avhanyaho na Dzibisi dzi avhanyaho. Vhuendi ha Dzibisi vhu ++avhanya-ho vhu katela u fhaḓiwa ha "n.ila dzi tshimbila-ho dzibisi" kha nḓila yo khethelwaho dzibisi fhedzi. Muhasho wa Vhuendi wo ḓigana uri i tshi sala i tshi swika 2010 hu fanela u vha ho no vha na tshidimela tshine tsha wanala minete miṱanu mi'we na mi'we nga zwifhinga zwa tsit-sikano na tshumelo dza tshidimela dzine dza wanala awara dza 14 - 16 nga ḓivha.
Sisiṱeme dza vhuendi dzo shumiselwaho vhuṱali i ḓo ṱavhanyisa tshumiso ya Sisiṱeme ya Afrika Tshipembe yo itwaho nga vhuṱali. Hezwi zwi katela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi kha u langula tsitsikano, u fhindula musi hu na khom-bo na ṱhoḓea dza u enda. Tshumelo ya dzithikhithi ya i.eki.hironiki na yone i ḓo thusa vhaṱaleli kha u renga thikhithi ya data nnzhi ine ya ita uri vha kone u dzi shumisa kha zwithu zwinzhi zwine zwa fana na mitambo na vhuendi khathihi.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha
Vho vha vha tshi zwi ḓivha
usi tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tshi tshi khou sendela, vhatambi vhane vha vha dzi"aledzi dza Afrika vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku dzi khou lavhelelwa u penya kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha u thoma tshine tsha ḓo tambiwa kha ḽino dzhango. Ri sedza kha vhatambi vhane vha lavhelelwa u tamba zwavhuḓi vhukuma kha mi'waha miraru ine ya khou ḓa.
Khune Shango: Afrika mutambi a re na luvhilo na vhutsila vhukati ha
Tshipembe
Hoyu mulindavhunwo vhukoni vhuhulwane lwe, makone wa Nigeria u na ane a khou fulufhedzisa ane zwa zwino u khoumusi a tshi kha ḓi tou bva vhonalesa a tshi khou gavhela thimu yawe yau fara Kaizer Chiefs na thimu ya lushaka ya vha mi'waha ya 23. Kha mitambo yawe i si gathi ye a tambela Amakhosi u swika zwino kha khala'waha ino, Khune o sumbedza vhukoni ha vhuḓisa vhune ha khwaṱhisa vhukale hawe. Hoyu muswuhana wa mi'waha ya 20 o dzheniswa kha vhuimo vhu konḓaho nga murahu ha u ṱuwa ha mulindavhunwo wa
Sa izwi hu na vhatambi vha re na vhukoniEdgar vhanzhi Nigeria, zwi ṱoḓa uri mutambi a vhe a na vhukoni u fhirisa uri a vhu'we. Hoyu mutambavhukati a re na mi'wa-
Musi ndingedzo dzi tshi khou itwa dza uri thikhithi dzi itwe uri dzi swikelelee kha
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, vhaṅwe vha vhaṱaleli vha bola ya milenzhe a vha nga faneli u tou ya u vhona mitambo.
ho, ndi mahala!. U ṱalela ha nnyi na nnyi ho thoma kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha FIFA tsha 2002 ngei Korea na Japan. vhaṅwe vhathu vha biḽioni dza 2,8 u mona na ḽifhasi vho kona u tevhela mitambo ya 64 kha zwikwere delwa u dzhena zwitediamu.
Nga 2010, Afrika Tshipembe ḓi khou pulanela u "etshedza tshomedzo dzi fanaho na dzenedzo, dzine FIFA ya vho zwi vhona sa tshipiḓa tsha ndeme tsha Tshiphuga tsha Òifhasi. Îorobo dzoṱhe dza ṱahe dzi ḓo vha na phakha ya vhaṱaleli ya tshiofisi fhedzi vhunzhi ha dzi'we na dzone dzi khou dzudzanya uri dzi "etshedze vhadzulapo tshomedzo dzi fanaho na dzenedzo.
Zwi amba uri tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Òifhasi i ḓo ḓiswa kha vhathu, na u vha tendela uri vha .iphi"e nga mitambo mihulwane naho vha si na dzithikhithi.
Phakha dza vhaṱaleli dzi ḓo ita uri vhathu vhanzhi vha kone u ṱalela mitambo vha wane na uri Afrika Tshipembe ḓo vha farela mini," ndi Vho-Jordaan vha tshi ḓadzisa,
Newtown tsho no itwa phakha ya vhaṱaleli kha Kha thikhithi dza miḽioni tharu dzine dza ḓo vhaṱaleli he vhaṱaleli vha vha tshi kuvhangana rengiswa kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010, na u dzhenelela kha .imuya ḽa Tshiphuga tsha ndi dza miḽioni nthihi fhedzi dzine dza ḓo rengiselwa nnyi na nnyi - dzi'we miḽioni mmbili dzi ḓo vhetshelwa vhaṱaleli vha mashango ane a khou ḽa u dala na vhalambedzi vha Tshiphuga tsha Òifhasi.
Phakha dza vhaṱaleli ndi vhupo vhune ha 12, ho vha hu na vhaeni vha miḽioni dza 21, hu vhewa zwikirini zwihulwane uri khasho ya mita-tshi katelwa na miḽioni dza ṱahe dzi re Getheni mbo ya bola i ḓiswe thwii kha vhaṱaleli. Ndi ya Brandenburg i re Berlin fhedzi mafheleloni bepha ḽa vhaṱaleli, Sitediamu tsha vhuvhili
Tshiphuga tsha Òifhasi, musi Germany tshine vha kuvhangana, vha.alela mitambo na khou pembelela u dzhena kha dzi tshipiḓa tsha u .iphi"a nga vhuṱambo - nahone zwi takadza-tsini na tsha makhaulatshele tsha mu.a.isano.
Vha ita hani uri vhudzulo havho vhu eliwe shiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tshi ḓo kunga vhaeni vhane vha nga swika 400 000 uri vha ḓe kha shango ḽashu na u ita uri tshanduko kha sekithara ya vhuendela-mashango. Lwa u tou thoma, FIFA i ḓo shumisa vhudzulo vhune ha sa vhe hodela, u itela u vulela zwikhala mabindu maswa maṱuku,
Vhudzulo vhu fanela u swikelela maimo a tevhelaho:
vhu fanela u vha vhu kha Ḓorobo ine ya khou swielela, kana vhupo ho randelwaho ha u dzula vhu re tsini. Hovhu vhupo vhu fanela u vha na phera dzine dza sa vhe fhasi ha 200.
khonṱhiraka yo linganaho ya vhudzulo i fanela u sainiwa na Match, hu tshi vhewa maga na milayo ine ya tshimbidza vhusha-
TGCSA i na vhuḓifhinduleli ha u ela zwimiswa na u vhona uri zwi a swikelela maimo a ṱoḓeaho na ndeme. A si zwoṱhe zwiimiswa zwine zwa ḓo eliwa.
phanḓa ha musi tshiimiswa tshi tshi eliwa, tshi fanela u:
vha na ndindakhombo ya vhuḓifhinduleli vhona uri hu na tsireledzo na vhutsireledzi ha vhashumi na vhashumisi u wana ṱhanziela ya mutakalo na tsireledzo zwi tshi ya nga ndangulo dza zwifhaṱo na mulilo u .i'walisa sa bindu kha vhulanguli hapo vhu sa khethululi nga muvhala, mbeu, vhudzulapo na zwiimo zwa mutakalo wa "ama na wa muhumbulo, u shumisa ndangulo dza u daha.
U wana mafhungo nga vhuḓalo, vha kwame:
ZWIKHALA KHA MABINDU MA++UKU
U fara Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 zwi ḓo bveledza zwikhala zwinzhi zwa mabindu, kha mabindu maṱuku, a vhukati na dzi micro-enter-prise (dziSMME) zwihulusa kha vhuendela-mashango, kufarele kwa vhathu, vhutsila na vhuvhaḓi, vhuendi, mutakalo na vhumagi na senthara dza vhuvhambadzi.
za nga hune vha nga kona ngaho. Vhunzhi ha mazhendedzi a muvhuso o ḓilugisela u vha thusa na u funza nga ha zwikhala zwa 2010. Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo u na mbekanyamushumo ya u ṱalutshedza nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone kha dzi dziSMME.
Arali vha tshi ṱoḓa ngeletshedzo, vha nga kwama mazhendedzi a tevhelaho:
Seda ḓi tikedza vhoramabindu vhane vha kha ḓi tou thoma, na hone musi zwi tshi ḽa kha Tshiphuga tsha Òifhasi, i ḓo thusa kha u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane hamabindu maṱuku na tshumisano kha zwikhalazwa ikonomi zwa 2010 kha masia manzhi ashango nga hune zwa nga konadzea.
Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo na mbekanyamushumo nnzhi dzine dza khou shuma dza u ṱuṱuwedza u thomiwa na u bveledziswa ha mabindu maṱuku, ane a ḓo shumiswa kha u tikedza mabindu kha zwi tshimbilelanaho na Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010. Hezwi zwi katela:
Heyi mbekanyamushumo ndi gavhelo ḽa u kovhelana mbadelo ḽa 80:20%, ḽine ḽa fha thikhedzo kha mabindu a vharema a re Afrika Tshipembe. Tshikimu tshi "etshedza vhu-bindudzi honoho nga u ita uri vhu kone u swikelela tshumelo dza mveledziso ya mabindu dzine dza vha thusa kha khwinisa vhukoni ha ndeme, u khwinisa vhukoni ha u langula na u dzudzanyulula maitele avho uri vha kone u engedza vhukoni.Gavhelo ḽa nṱhesa ḽine bindu ḽithihi ḽa nga ḓi wana ndi R100 000.
U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbekanyamushumo dzi re afho nṱha, kha vha kwame Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo kha 0861 843 384.
Kha vha dzhenelele kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 - kha vha vhe Maḓilonga ilonga kha u thusa kha Tshiphuga tsha Òifhasi nga 2010 zwi nga vha ita uri vha vhe tshipiḓa tsha vhuṱambo vhuhul-wanesa ha Òifhasi, na u shela mulenzhe kha u ita uri miloro ya shango i bvelele!
U vha Maḓilonga zwi amba u "etshedza tshifhinga tshavho, vhukoni na nḓivho yavho kha zwithu zwine vha tenda khazwo, vha sa badelwi. U .ilonga ndi nḓila ya vhathu zwavho ya u shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 na u engedza vhukoni. Fhedzi zwi dovha zwa vha u shela mulenzhe kha u ita uri mitambo i tshimbile zwavhuḓi uri zwi vhuyedze shango ḽashu na dzhango ḽashu.
Muvhuso na Komiti Nzudzanyi ya Tshiphuga tsha Òifhasi tsha 2010 tsha FIFA vha khou vhekanya mbekanyamushumo ya vhuma.ilon-ga ya lushaka. Naho hu uri vhoma.ilonga vha tshi ḓo shuma zwithu zwo fhambanaho, muhumbulo ndi wa uri vhoma.ilonga vhoṱhe vha farwe nga nḓila i fanaho vha vhe tshipiḓa tsha mbekanyamushumo yo vhekanywaho.
Vhoma.ilonga vha ḓo thusa kha zwithu zwinzhi. Vha'we vha ḓo sedza mitambo ya bola na zwi'we zwa FIFA u fana na .irou ya u fhedzisela. Vha'we vha ḓo ṱanganedza vhaeni na u vha thusa kha u vha sumbedza matshim-bilele vha tshi ya ho fhambanaho na u vha thusa kha masia a fanaho na vhuendi, mafhun-go a zwitshavha na mafunda. Vha'we vha ḓo vha vhoma.ilonga vha zwoṱhe zwoṱhe vhane mushumo wavho muhulwane wa ḓo vha wa u thusa vhaeni na vhaṱaleli na u "etshedza tshumelo ya maṱhakheni. Vha'we vhoma.ilon-ga vha ḓo kungiwa ngauri vha na zwikili zwa tshipentshela, zwi fanaho na u kona u fhindulela kha nyambo dzisili kana u thusa kha zwa dzilafho.
Muvhuso wo vhetshela thungo miḽioni dza R25 dzau vhona uri vhugudisi vhune ha ḓo "ewa vhoma.ilonga vhu ḓo fhaṱa zwikili zwine zwa ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu. Ndivho ndi ya uri vhoma.ilonga vha kone u wana ndalukanyo dza fomala dza vhuma.ilonga - hune ha ḓo vha na vhuma.ilonga ha u angaredza khathihi na ha vhukoni vhuthihi ha masia a fanaho na zwa media, maga a kushumele, vhuendi, mafunda, vhuendelamashango, tsireledzo na vhutsireledzi, mutakalo kana vhudavhidzani.
Vhathu vha phurofeshinaḽa, matshudeni, vha songo tholiwaho, vhaswa na vhadzulapo vho no nothaho vho tendelwa u ita khumbelo ya u vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo. Uri vha nangiwe, vha fanela u vha na mi'waha ya 18 kana u fhira.
Kha ri vhudze ḽifhasi uri ndi ngani ri tshi ḓihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe!
ho.isiso dza zwenezwino dzi sumbedza uri, Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha swika 95% vha a ḓihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, na uri 96% ya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha a ḓihudza nga shango ḽavho. Hu na zwiitisi zwinzhi zwa uri muthu a vhe tshipiḓa tsha vhane vha ḓihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Kha Bhelekazi Mdandalaza wa mi'waha ya 20, mutshudeni wa zwa vhuramabindu wa Yunivesithi ya thekhinoḽodzhi ya Tshwane, u vha Mudzulapo wa Afrika Tshipembe zwi dzikusa vhuḓipfi ha u ḓihudza ngauri vhaswa vha Afrika Tshipembe vha mirafho yoṱhe vha khou bveledza vhuvha ha Afrika Tshipembe vhuswa nga zwiṱuku.
Hu na vhaeni vha zwigidi na zwigidi vhane vha khou ḽa kha shango ḽashu na u sedziwa hashu nga media, 2010 ndi tshone tshifhinga tsha u sumbedza ḽifhasi uri ri lushaka na dzhango yavhuḓi hani.
Vho-Maria Elizabethe Fouchè Fumbili-i.a, mutshudeni wa zwa u vha mi'waha ya 43 vha ri vho vha bannga ane a vha kha zwine shango ḽa khou zwi swikelela na uri mvelele dza tsha vha tshi ḓihudza ngauri ho vha na mbekanyamushumo ya vhugud-ka dzo fhambanaho dzi a kona u mveledziso nnzhi nga maanḓa isi, uri "ndi a ḓihudza na u funa dzula dzoṱhe nga mulalo. Tshiimo dze dza bvelela kha shango. Vho heḽi shango. U vangana ha tsha mveledziso tsha Afrika ri "Ikonomi i a pfala nahone mvelele dzo fhambanaho, ndi Tshipembe tshi a vhambedzea na zwikhala zwinzhi zwo sikwa kha fhethu hune muthu a nga takalela vha shayaho mishumo". u vha hone." tsha shango .i'we na .i'we kha ḽifhasi."
Vhatambi vha bola ya milenzhe vha fumiṱhanu vhane vha bva Afrika vho dzumbiwa kha giridi. Kha vha sedze arali vha tshi ḓo kona u vha wana. Vha nga ḓi vha nṱha, fhasi, phanḓa, murahu kana u buḓa nahone na maipfi a nga tamelana, zwi amba uri ḽegere ḓi a kona u vha tshipiḓa tsha dzina ḽithihi kana mavhili.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha
Vho vha vha tshi zwi ḓivha
Vho vha vha tshi zwi ḓivha
musi hu tshi dzheniswa na tshivhalo tsha vhe vha ṱalela kha media kha mutambo mu'we na mu'we yo vha biḽioni dza 26,4 - tshivhalo tsha vhathu vhoṱhe vha re ḽifhasini!
No vha no alela mutambo nga Mugivhela?
Hezwi zwi ṱoḓa maga a shishi
Ndi khou ya u pfuma!
Kha i .e!!
Tshelede! Tshelede! Tshelede!
Ndi fanela u vha vhudza ... Tshiphuga tsha Lifhasi tsha 2010 a si tshikhala tsha u ita masheleni nga u ṱavhanya fhedzi!
A si zwone?
Ri tou ri tshi-phuga tsha .ifhasitsha 2010 tshi swika lini!!
Na uri Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tshihulwanetshashu roṱhe tsha u vhea AfrikaTshipembe kha mapa wa ḽifhasi na uita vhukonani na mashango oṱhe umona na ḽifhasi i ḓo dovha ya amba u bveledzwa ha tshomedzo dzo khwiniswaho dzi fanaho na dzibada, vhuendi ha khwine ha nnyi na nnyi na tshomedzo dza mitambo dza khwine... zwine mbuyelo dza hone dza vha uri zwi ḓo dzula zwi hone lwa tshifhinga tshilapfu u fhira Tshiphuga tsha ḽifhasi!
Zwi thusa mini, zwi a fana ri nga si vhe ro no dzudzanya zwoṱhe musi 2010 i tshi swika
Hu khou vha na u sa fulufhela afha?
U wana mafhungo nga vhu.alo:
<fn>93301VQE2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumi 10.
PFESESANI
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi,kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona ufhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu:
MASUTU, DZINA ḼI ḼAWE
Ṱhohoyatshikolo yo ḓo rumela mugudisi a re kha Komiti yaVhulangi ha Tshikolo uri a ye hayani u vhidza muunḓi wawe.Nangoho o ḓo ita nga u ralo. Makhulu wawe vho ri u swika Masutu a sengiswa. Ene ho ngo hanedza lini, o ri o dzhenela Vho-Mangalani nge a vha o rithea dangani nahone a vhona uri a nga sitsha swika bungani ḽa vhatukana a mbo ḓi dzhena kha ḽa vhagudisi. Musi a tshi vhudziswa zwa u bvisela maḓi boḓeloni nahone kiḽasini, a ri o zwi itiswa ngauri a vha o no tshuwa uri o dzhenela mugudisi bungani lwe a vho sokou pfa unga u natshitunde. O ḓo humbela pfarelo ya mbo ḓi ṱanganedzwa; ha pfi asongo tsha dovha.
Vhege i sa athu u fhela Masutu o ḓo tswa tshikhafuthini tsha muṅwe mugudi a ḽa. Makhulu wawe vha hana u ḓa tshikoloni vhungahu si kale-kale vho vha vha tshi khou senga milandu yawe. Musi a tshe o imiswa u ḓa tshikoloni ho lindelwa muunḓi a tshi ḓa, havho pfala uri Masutu o dzhenela vhaṅwe vhafumakadzi hayani a vhadzhiela masheleni a fhedza nga u vha rema nga banga. O ḓo fhedza o hwelelwa mapholisani he mulandu u tshi sengwa ha pfivhuṱanzi a vhu fushi, mulandu wa mbo ḓi phumulwa.
Khonani dza Masutu ho vha hu vhana vhaṱuku. Musi o takalesa wo vha u tshi pfa a tshi amba zwauri Siawoadza a hu tshe na tshamusadzi vhunga o fhira khavho vhoṱhe, U vhuya wa ḓelwa ngamuhumbulo wa uri kani-ha ndi tshivhimbili. Mafhungo o ḓo dinamusi a tshi dzhenela muṅwe mubvana we a ri u mu tshipa a baselanga u mu randekanya minwe nga lufhanga. O ri a tshi ṱuwa a vhudza mufumakadzi uyo uri u ḓo dovha a vhuya. O ḓo vhudza uyomufumakadzi uri naho a ya a vhiga mulandu uyo u khou sokouḓinetisa ngauri ene ha dzuli dzhele. Nga murahu ha musimufumakadzi uyu o no vhiga mulandu mapholisani, Masutu vho ḓo muṱoḓa hunzhi vha sa mu wani. Vhafuwi Vho-Thivhilingwi vha vhidzatshivhidzo tshi si na tsaleli he vha zwa ḽa uri tshigevhengatshenetsho a tshi fuiwi shangoni ḽavho, tsha wanala kha tshivhoxwe tshi iswe mapholisani.
Ḓuvha ḽe Masutu a wanwa nga vhathu vho mbo ḓi tou mu wela nṱha. Matombo, zwibonda na dzithonga zwa ita mushumo. O mbo ḓi wana kubulinyana a sutuka a shavha. Vha mu pandamedza vha mu fara,vha mu vhofha nga thambo vha namba vha mu fhedzisa. Mapholisavha tshi swika vho wana hu si tshe na tsha muthu. Ha mbo ḓi vha u onesana naḽo ha ṅwana wa Vho-Nakudze; na vhamusanda vha wana zwo vha kela maṱari.
Ndi zwifhio zwine muṅwali wa mafhungo aya a khou tama u ri funza?
Dzina iḽi 'Masutu' ḽi yelana u gumafhi na mafhungo e na vhala?
Masutu ndi mudziaukandekanya pfanelo dza vhafumakadzi.Tikedzani fhungo iḽi nga mbuno tharu.
Inwi ni vhona zwo tea na uri hu pfi Masutu ndi tshivhimbili? Tikedzani phindulo yaṋu.
U vha na tsindi.
U onesana naḽo.
Tshivhimbili.
Inwi ni vhona unga ndi tshini tshe tsha vha tshi tshi itauri Masutu a sa thetshelese?
Kha mafhungo e na vhala hu na luambo lwa musanda lwoshumiswaho. Topolani ipfi iḽo ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓisikela.
Fhindulani nga ee kana hai ni dovhe ni tikedze:
Masutu ndi tshisiwana.
Masutu o tou pandelwa tshikoloni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30 KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Nga phara ya maipfi a re vhukati ha 60 u ya kha 70 nweledzani zwine muthu a nga ita uri a kone u ṱutshela dzema ḽa udaha fola.
Hu na vhathu vhanzhi vho ḓifashisaho nga dzema ḽa u daha fola, u bva khazwo zwi vho ri vhutoto. Hone-ha, zwi a konadzea urimuthu a litshe u daha arali o ḓiimisela nahone a tshi zwi funa.
Fola ḽi rengiswa fhethu ho fhambanaho: mavhengeleni, khefini,dzigaratshini na huṅwe. Fola ḽi khombo kha mutakalo wa muthu,nahone ḽi a bveledza malwadze o fhambanaho sa khentsa, lufhia na maṅwe. Uri muthu a ḽi litshe u tea u ḓivhudza zwauri u khou ṱoḓa u tsireledza mutakalo wawe. U litsha fola a si zwine wa nga tou zwi khauledza. Arali no vha ni tshi daha phakhetheyoṱhe nga ḓuvha ni nga tsitsa tshivhalo tsha segereṱe idzo tshaswika kha hafu ya phakhethe. Ni fanela u bvela phanḓa na utsitsa tshivhalo u swika ni sa tsha daha.
U ṱutshela khonani dze na vha ni tshi daha nadzo zwi nga nithusa u ni bvisa kha dzema ḽa fola. Arali ṱhama yaṋu i tshikhou daha inwi ni henefho, ni nga lingea naho ni na lutamo lwa ulitsha nḓowelo iyi mmbi. Ni songo tsha bvela phanḓa na u yazwihoḓoni he na vha ni tshi dahela hone na ṱhama dzaṋu.
U litsha u daha a zwi tou vha zwithu zwi leluwaho ngauri sakha aḽi nga litshi u ni dalela. Zwi amba uri naho ni naḽo ni fanela u konḓelela u sa daha. U vhulunga zwifaredzi zwa miḽora ya fola fhethu hune na sa tsha zwi vhona kana u tou zwi laṱa zwi nga ni sendedza kule na lutamo lwa fola. Musi ni miṱanganoni kanahuṅwe-vho hune ha vha na vhathu vhanzhi na vhona vhathu vha tshikhou daha ṱutshelani kule, ni nga lingea.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10 KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudzisodzi no a tevhela:
Thomani fhungo ḽa u fhedzisela nga maipfi o talelwaho nga fhasi.
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona ufhindula mbudziso dzi no i tevhela.
ZWOṰHEZWOṰHE BEKHARA NA
Ri ḽa vhu tshi duba!!!
Nomboro: 072 345 8923/
784 3567 Kha 123
Ni nga kwama hani bindu iḽi musi ni tshi ṱoḓa thuso?
Bindu iḽi ḽi wanala ngafhi?
Topolani ḽiṋaṋedzi ḽo shumiswaho ni dovhe niṱalutshedze uri ḽi khou shuma mini kha khungedzelo iyi.
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleninga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
MEMORANDAMU
Nomboro ya faela: 1/5/08
Tshiitisi: Uri ri swikelele ndivho ya zwe ra ḓela zwonetshikoloni.
Dzithemendelo: Ri khou themendela uri vhagudisi u bvamatshelo vha songo tsha fhidza u ḓa dzikiḽasini nga pheriodo dzavho. Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya ulanga vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhiyavhukando vhu vhavhaho.
Ndivho ya memorandamu uyu ndi ifhio?
Tshiteṅwa tshine tsha vha hafha kha mutumbu wamemorandamu tshine tsha dovha hafhu tsha wanala kha muvhigo ndi tshifhio?
Uyu memorandamu ndi wa vhungana kha ṅwaha wa
Ri ṋeeni pfanywa ya ipfi nḓowelo no ḽi shumisa fhungoni ḽi pfalaho.
Tsivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma/P1 12
Mafhungo ngea, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no tevhela.
A A zwi ḓadzi mudzio. B U kokota tshiselo tsha mpengo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 40
<fn>93303VMS2009.txt</fn>
MARAGA: 100
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili iṋa .
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MARAGA: 50
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli Khoudu 6 Vhuswikeleli Khoudu 5 Vhuswikeleli Khoudu 4 Vhuswikeleli Khoudu 3 Vhuswikeleli Khoudu 2 Vhuswikeleli Khoudu 1 U sa ha nṱhesa ha nṱha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi swikelela lingane laho
Ṅwala zwi Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga yelanaho na ndivho na vha anganedzaho 20 16 - 20 14 - 15 12 - 13 10 - 11 8 - 9 6 - 7 0 - 5
mafhungo e na vhusiki
Shumisa luambo, Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga tshitaela na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila 15 12 - 15 10 - 11 9 8 6 - 7 4 - 5 0 - 3
yone
Vhekanya Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga mihumbulo hu na ndunzhendun zhe 10 8 - 9 7 6 5 4 3 0 - 2
Pulana, vhalulula Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na u sedzulusa mushumo wawe 5 5 4 3 2 2 1 0 - 1
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 30
Mugudi u kona Maraga Khoudu 7 Khoudu 6 Khoudu 5 Khoudu 4 Khoudu 3 Khoudu 2 Khoudu 1
u: Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli U sa ha nṱhesa ha nṱha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi swikelela lingane laho
Ṅwala zwi Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga yelanaho na ndivho na vha anganedzaho 12 9 - 12 8 7 6 4 - 5 3 0 - 2
mafhungo e na vhusiki
Shumisa Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga tshivhumbeo, luambo, tshitaela 9 7 - 9 6 5 4 3 2 0 - 1
Vhekanya Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga mihumbulo hu na 6 6 5 4 3 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe
Pulana, vhalulula Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na u sedzulusa mushumo wawe 3 3 2 2 1 1 1 0 - 1
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona Maraga Khoudu 7 Khoudu 6 Khoudu 5 Khoudu 4 Khoudu 3 Khoudu 2 Khoudu 1
u: Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli U sa ha nṱhesa ha nṱha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi swikelela lingane laho
Ṅwala zwi Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga yelanaho na ndivho na vha anganedzaho 8 7 - 8 6 5 4 3 2 0 - 1
mafhungo e na vhusiki
Shumisa Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga tshivhumbeo, luambo, tshitaela 6 6 5 4 3 2 1 0 - 1
Vhekanya Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga mihumbulo hu na 4 4 3 2 2 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe
Pulana, vhalulula Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na u sedzulusa mushumo wawe 2 2 2 2 1 1 1 0 - 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA: 50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho. - Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara nga u tou angaredza zwi yelana na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhi-fhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho. - Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/ pfufhi-fhalesaho - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho. - Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. - Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesa-ho.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa - Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe - Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. - U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho. 80 - 00%Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha - Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe - Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho. Khoudu6 70 - 79%
Vhuswikeleli ho dziaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. - Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe. - Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. - Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu5 60 - 69 %
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi. - U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi. Khoudu4 50 - 59%
Vhuswikeleli ho linganelaho - Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. - Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho. Khoudu3 40 - 49%
Vhuswikeleli ha fhasi - Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa. - Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea. - Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. - Maanea ha na mbonalo kwayo. Khoudu2 30 - 39%
U sa swikelela - Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. - U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho. Khoudu1 00 - 29%
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songo swikelelaho
O bveledza - O shumisa milayo - O shumisa milayo ya - O shumisa ṱhoḓea - O shumisa ṱhoḓea dza - O shumisa ṱhoḓea - Ho ngo shumisa ṱhoḓea
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U tshivhumbeo tshone-tshone ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. dza tshivhumbeo nga nḓila yo milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho. dza milayo ya tshivhumbeo nga nga dza milayo ya tshivhumbeo.
ENGEDZA LWA U THOMA lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa tsho - Tshibveledzwa tsho linganelaho - Tshibveledzwa tsho u khwakhwarudzha. - Tshibveledzwa tsho
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA tsho ṅwalwa nga luambo lwone- nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo nḓila i vhaleaho. - nḓivho ya maipfi yo tsho ṅwalwa nga nḓila yo na vhukhakhi ho vhalaho. - nḓivho ya maipfi ndi i ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi.
VHUDAVHIDZANI lwone tsha tea ndivho, vha tea ndivho, vha linganelaho. shaedzaho nahone a i tei tevhelelei. nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u
ZWILAPFU dovha tsha dzhia tshivhumbeo ṱanganedzaho mafhungo na nyimele ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na
MARAGA: 30 tshone-tshone. tshoṱhe. - Tshitaela, thouni na mafhungo. nyimele. vhunga i sa tei ndivho, khathihi ndivho, vha
ndivho, vha zwi tshi anana na - Tshibveledzwa tshi ḓi ndivho, vha mavhaka na u tsela fhasi. - Tshitaela, thouni na - Tshitaela, thouni na anganedzaho ṱhoḓea dza mushumo. vha na vhukhakhi vhu ṱanganedzaho - Tshibveledzwa tshi na redzhisiṱara a zwo ngo redzhisiṱara a zwi tsha
LUAMBO mafhungo na - Tshibveledzwa si vhunzhi nga murahu mafhungo na vhukhakhi vhunzhi naho ho tea. anana na mafhungo.
nyimele tshoṱhe- hunzhi ndi tshi si na ha u vhalulula, u nyimele. vha na u vhalulula, u - Tshibveledzwa tshi tshoṱhe. vhukhakhi nga sedzulusa. - Tshitaela, thouni sedzulusa. na vhukhakhi vhunzhi
Tshitaela, murahu ha u - Vhulapfu ndi ho na redzhisiṱara zwo - Vhulapfu ndi ho vhu ḓaḓisaho nga thouni na vhalulula, u sedzulusa. teaho. tea lwo linganelaho. lapfesaho/pfufhifhalesaho. murahu ha u redzhisiṱara zwo - Vhulapfu ndi ho - Tshibveledzwa vhalulula, u sedzulusa.
tea tshoṱhe- teaho. tshi na vhukhakhi - Vhulapfu ndi ho tshoṱhe. ho vhalaho nga lapfesesaho/pfufhifhal
Tshibveledzwa murahu ha u esesaho tshi si na vhalulula, u vhukhakhi na sedzulusa.
vhuthihi nga murahu ha u - Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifha-
sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
ZWI RE NGOMU Khoudu 7 80 - 100% Khoudu 6 70 - 79% Khoudu 5 60 - 69% Khoudu 4 50 - 59% Khoudu 3 40 - 49% Khoudu2 30 - 39% Khoudu 1 00 - 29%
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya nṱhesa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele nnzhi dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) - Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 7 80 - 100%
Vhuswikeleli ha nṱha
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6 70 -79%
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu5 60 -69%
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho yo linganelaho ya ho.ea dza tshibveledzwa.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa,hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu4 50 -59%
Vhuswikeleli ho linganelaho
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa,hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu3 40-49%
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
A hu nandunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho kha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
Khoudu 2 30 -39%
Vhukoni vhu songo swikelelaho
Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho-ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu nandunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Khoudu1 00 -29%
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO - O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone. - nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo. -- Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. - Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ho teaho. - U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo-hu na vhukhakhi vhu re khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. - nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. - O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. - Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaela, thounu, redzhisiṱara a zwi anani na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesesa/pfufhifhalesesa .
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothofoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu7 80 - 100 %
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho yavhu.isa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha nyimele dzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho. Khoudu6 70 - 79%
Vhuswikeleli ho dziaho - nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. - Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu5 60 - 69 %
Vhuswikeleli vhu fushaho - nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wa mafhungo nga u angaredza. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho. Khoudu4 50 - 59 %
Vhuswikeleli ho linganelaho - nḓivho i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhenela lu shaedzaho. - U sumbedza nḓivho i shaedzaho zwiṱuku ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho. Khoudu3 40 - 49 %
Vhuswikeleli ha fhasi - nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi. - U sumbedza nḓivho i re fhasi ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi. Khoudu2 30 - 39 %
Vhu songo swikelelaho - Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza u sa vha nḓivho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali-mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe. - Zwi re ngomu na mihumbulo a zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. - A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi. Khoudu1 00 - 29%
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA : 30
KHETHEKANYO YA B
VHURIFHI HA TSHISHAKA
TSHIVHUMBEO:
Theshano
Mutumbu
MEMORANDAMU
TSHIVHUMBEO:
Vhuyo
Vhubvo
Fhungo
Zwiitisi
Tsaino
Tshivhumbeo:
Mvulatswinga
Mutumbu
Magumo
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
GARAṰA YA THAMBO
ṰHOḒEA:
Murambi
Mulaedza
Fhethu
NDAELA
ṰHOḒEA
Lushaka lwa mushonga
Hu nwiwa lungana nga ḓuvha
Hu nwiwa zwingana kana zwingafhani
Hu itwa mini arali mushonga u sa tendelani na muvhili
Khungedzelo:
ṰHOḒEA:
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho .
<fn>93303VQE2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi 6.
PFESESANI
Heḽi bammbiri ḽi na khethekanyo tharu: KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwavhudavhidzani
KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyoya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi,kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayokhathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhulapfu ha zwibveledzwa: KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 250 u swika 300 KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 120 u swika 150 zwi re ngomu fhedzi
KHETHEKANYO YA C: Maipfi a u bva kha 80 u swika 100
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu Vhuṋe ha khanḓiso ho vhaledzwa Iyani kha siaṱari
ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300.
MAANEA A U SENGULUSA
Zwine zwa nga itwa u vhuyedzedza mvumbo kha vhagudi.
KANA
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
Hu na vhorabulasi vhane vha takalela u fuwa ngeno vhaṅwevha tshi takalela u lima. Ṅwalani maanea nga ṱhohoheyi:
Vhufuwi vhu khwiṋe u fhirisa vhulimi.
KANA
MAANEA A NGANETSHELO
No vha ni tshi khou ṱamba damuni ḽa mulambo wa Tshianzhe musi kuṅwe kutukana ku tshi fhufhela ngomu kwa thoma u bambela. Nga u bonya ha iṱo na mbo ḓi pfa mukosi. Musi ni tshi lavhelesa na vhona ngweṋa yo ku doba nga mulenzhei tshi khou ku kokodzela khunzikhunzini. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:Khombo ye nda i vhona damuni ḽa Tshianzhe. KANA [50]
MAANEA A U BULETSHEDZA
Vhabebi vhanzhi vha dzulela u ḽa mbilu nga mikhwa yavhana vhavho. Vha a swika hune vha ḓisola uri vho
KANA
MAANEA A U HASELEDZA
Nga ṅwambo wa mishumo, vhabebi vha a sia vhana mahayanivha ya vha shuma kule hune vha vho tou vhuya ngadziholodeni kana dziḽivi. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:Vhuḓi na vhuvhi ha musi vhana vho sala vhe vhoṱhe mahayani. [50]
KANA
MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO
No vha ni tshi khou shuma kha iṅwe ya dzikhamphani dzapholishi, ni tshi hola zwavhuḓi. Muṅwe mushumi nga inwia ni zwifhelela a ri no tswa pholishi, na fhedza no pandelwa. Zwino ni khou sokou mona-mona ni tshi ṱoḓa mushumo ni sa u wani. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:Ndi tshi humbula zwe nda pandeliswa zwone miṱodzi yanga i a tsenga. [50]
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 50
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150.
VHURIFHI HA TSHISHAKA/VHUKONANI
Ṅwalelani vhurifhi khotsi aṋu vha no shuma ḓoroboni yakule ni vha vhudze zwoṱhe zwine zwa khou ni thithisa kha [30]madzhenele aṋu a tshikolo.
KANA
VHURIFHI HA TSHIOFISI
KANA
MUFHINDULANO
KANA
MUVHIGO U SI WA TSHIOFISI
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 30
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100.
GARAṰA YA THAMBO
No vuledza digrii ya B.Sc. nga Yunivesithi ya Wits, nophasa nga vhukoni ha nṱhesa. No wana zwi tshi tou ni vhofha uri ni ite vhuṱambo ha u takalela u phasa uhu, huu itela u pembela na mashaka na dzikhonani. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine na ḓo ita dzikhophi na dzi posa khavhathu vho fhambanaho. [20]
KANA
GARAṰA YA POSWO
KANA
NDAELA
Makhulu waṋu vha dzulela u vhaiswa nga vhulwadze hatshiivha(na). No ṱalutshedza iṅwe ṅanga ya sialala kanarakhemisi a ni thusa nga mushonga. Rumelani mushongahoyu ha makhulu waṋu no ṅwala na ndaela ya kushumiseleine murathu waṋu a ḓo vha vhalela. [20]
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 20
<fn>93311VMF2005.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A
Ndi ngauri o vha e na minwaha minzhi.
-Pfunzo -Tshelede
-Wa mbilu ya vhudi -A sa koli -A si na vhutshivha -Wa vhulenda
O shuma sa mulavhelesi wa masheleni.
Vho vha vha tshi dzulela u vhudzisaurihanamuthannganaa.
U ri o pfuma na hone a tshi di kona.
Vulani Phanda
Galatshane.. -O vha e na musidzana are na nwana wawe na hone o no thoma u bvisa tshelede ya mamalo. -Vhabebi vhawe vho vha vha sa divhi Matodzi. -U zwifhela Matodzi a ri vha hawe vha ndilani ya u da u mala.
Vhathu-vhathu. -Ndi vhathu vha milayo na lufuno.
Muthu a sa fulufhedzei.
Saintsi na metse.
KHETHEKANYO YA B
MANWELEDZO
MBUDZISO 2
SAMARI
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO
MBUDZISO 3
Mudededzi -dededza Mugudi -guda
Vulani Phanda
MBUDZISO 4
Mabulazwithihi.
Phambo - Mukukulume.
Gobela - tupula.
Vhofha -Vhofholola
Thanga mafhungoni mararu -O sevha nga muroho wa thanga. -Nwana o bviwa nga thanga. -Maemu ndi thanga ya Avheani.
MBUDZISO 5
Hawe.
Maidioma a tevhelaho a mafhungoni.
U vha nahanwani - Mpho ha vhudzwi mafhungo u na hanwani.
Vulani Phanda
Philiphise a si tshilonda, ndi tshilonda tsha u ditodela.
Nwana wa mbevha ha hangwi Mukwita.
GUMOFULU: 80
<fn>93311VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
MARAGA: 80
PFESESANI:
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
Vhakale a vho ngo zwifha vha tshi rikundwa tshinwe u wane tshinwe. Mpho iteli dzi ya nga u fhambana. Matodzi ndi musidzanawe kha zwa pfunzo o vhaonewa vhukuma. Ndi tshi ri musidzana ndi ro sokou amba vhunga makole awe o vha o no pada mahumi mararu.
Tshikoloni a hu nagireidi yeai dovhololau swikaa tshi thaphudza pfunzodzawe. Kilasini o vha a sa fhirwi. Thero dza Saintsi na Metse dzo vha dzi zwiliwa zwawe. Ho vha hu si na ane a ngafarelelakhae. Tshithutshavhudi ngaendiuri o vha asi na mbilu mmbi. Khomba-de thovhela. O naka zwi sa vhudziswi. Muthu mutshena wa vhulapfu ho linganelaho. A tshi sea ubodea kha marama othe. A si muthu ane wa nga pfa vhathu vha tshi ri o vha kolela. O vha a tshi lingedza u thusa vhagudiswa vhanzhi vhe a vha a tshi dzhena na vho kilasini nthihi. Vhutshivha ha nowa i no vhulaya tshithu i si le zwo vha zwi zwithu zwawe.
Vulani phanda
Ho vha hu si na tshithu tshe a vha a tshi tshi shaya. Bindu lawe lo vha li tshi khou shuma tshelede vhukuma. Ho vha hu natshithu tshithihi tshe tsha vhatshi sa mu ededzi. O vha a si na muthu ane a seisana nae. Vhathannga vhe vha vha tshi lingedza u seisana naezwo vha zwi sa yi thambo. Tshe a lingedza u la marambo a thoho nga thaidzo iyi phindulo ye ndi bva vhubvo. Tshi re hone tshi hone henefha hune thanganayawe ya murolea hu tshe na nanthihi i songo malwaho.
Vhabebi vhawe vho vha vha tshi vho vhudzisa vha sa fhedzi. O vha a tshi vho vha na gonobva la u yo vhadalela nga ushavha enea.
Vhathannga ene o vha a sa vha pandeli lini, vho vha vha tshi tou la hatsi vhudala. Vho vha vha tshi ri u vhona zwine a vha na zwo vha dzhenwa nga dzhenuwo. Muthannga we a lingedza tshifhinga tsha u toda u swika nwaha ndi Matevhutevhu. Matodzi ene o vha a tshikhou ri o fanga u wana. Zwo vhazwo nakahani zwi tshi thoma. Vhathu vhe vha vha tshi mu divha vho vha vha tshi vho ri Mudzimu o fhindula.
Ndi nga mini munwali a tshi ri ndi tshi musidzana ndi ro sokou amba?
Bulani zwithu zwivhili zwe Matodzi zwa vha zwi tshi mu anda.
Mvelele dzawe dza matiriki dzo tshimbila hani?
O ya a gudela pfunzo dza ntha ngafhi na hone a gudela mini?
O fhedza a shuma sa mini?
Bulani zwithu zwiraru zwine zwa sumbedzauri o vha o pfuma.
Ndi tshifhio tshithu tshithihi tshe tsha vha tshi tshi mu dina?
Vulani phanda Vulani phanda
Ndi ngani Matodzi o vha a sa takaleli o ya dalela vhabebi vhawe?
Matevhutevhu ndi muthu-de? Tikedzani nga zwi bvaho mafhungoni.
Vhabebi vha Matodzi vho vha vhe vhathu-de? Ndi ngani ni tshi ralo.
Galatshane ndi muthu-de?
Ndi dzifhio thero mbili dze a vha a tshi dzi konesa a tshe tshikoloni?
KHETHEKANYO YA B
MANWELEDZO
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u nwala manweledzo a maipfi a mahumi mana:
Marubini na Musundwa vho bva hu tshenga matsheloni vhunga vho vha vho no renga thikhithi dza u dzhena. Vho vha vha tshi khou teledza muduba wa vhathu wa u dzhena ngomu tshitediamu. Mimodoro yavho vho humbula uri ndi khwine vha tshi i sia vhatuwe nga dzithekhisi. Muhumbulo uyu ndi wone une vha u shumisa tshifhinga tshothe vha tshi ya hone tshitediamu u bva tshe vha vhona goloi dza vhanwe dzi tshi swa dze lore nga wone mulilo. Mutambo wa ilo duvha wo vha u muhulu. Hu hone dzo tangana mboho dza Afrika Tshipembe. Hu si na ine ya toda u fhenywa. Ilo duvha mutambo wo fhela nga gumba nga ngeno na gumba nga ngei. Wo vha u tshi ri muthu wa lifha ilo duvha. Mivhala ya zwiambaro iyone ya kilabu idzo mbili. Mvelelo dza mutambo uyu dzo takadza vhathannga avha vhunga munwe a tshi tikedza inwe munwe inwe.
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO
MBUDZISO 3
Bulani madzina masikwa mavhili a re mafhungoni aya ni dovhe ni sumbedze uri a bva kha maipfi afhio?
Shumisani thangi lu- na ku- u tukufhadza madzina a tevhelaho e mafhungoni a pfalaho.
Mudededzi.
MBUDZISO 4
Neani mabulazwithihi a maipfi a tevhelaho no a shumisa e mafhungoni:
Bvani.
Nwalani mafhambanyi maipfi a tevhelaho no a shumisa e mafhungoni:
Phambo.
Gobela.
Vhofha. 4 x 1 =
Vulani phanda
MBUDZISO 5
U vha na hanwani.
U vha na mulenzhe. 5 x 1 =
Tshiitamune a tshi vhavhi.
Muri u vhavhaho u bva tsindeni. 2 x 1 =
GUMOFULU LA KHETHEKANYO YA C: [35] GUMOFULU: 80
MAGUMO
<fn>93312VMF2005.txt</fn>
TSHIFHINGA: Awara 2
MARAGA: 80
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
Ndi vhunzhi ha zwifuwo.
Mulisa u londota vhathu vhawe zwavhudi vha tshi khou tshila shangoni.
Ndi musi namana: i tshi khou raha-raha yo takala.
Musi muthu a tshi shuma a songo thithisea nga zwinwe zwithu.
Tsha dzuvha. -Ngauri murendi u fanyisa dzuvha na musadzi wa lunako.
Musadzi wa lunako. -Ndi musadzi angaho tshedza nga vhudikana u lugahawe.
Musadzi ane a sa do ita uri a dzule a tshi gungula.
Musadzi ane a funesa vhanna.
KHETHEKANYO YA B
2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 Munwali o kona nga u tevhedza zwiga zwa mathomele. Mutambi dendele ndi Vho-Matidze ngeno thaidzo yavho iya u pomokwa vhuloi nga Vho-Gumani. -Fhethuvhupo ndi mahayani Venda Tshihondwa ri pfa na seli ha Luvuvhu. -Tshifhinga ndi tsha sialala,Madzunde na u anza u pomokana vhuloi, a hongo anza thekhinolodzhi. Khudano i bva kule ya ya na kha vhana, ya dovha dzundeni. Ri vho-divha uri Vho Gumani ndi muzwala wa Vho-Matidze.
2.3.1 Lufu lwa Nditsheni na mabulayo e a vha hone na u dihunga ha Vho-Gumani. 2.3.2 Nga u pomokana vhuloi. 2.3.3 Uri musi ri tshi tshila ri songo pomokana zwithu zwine ra si zwi divhe zwi na maluta. 2.3.4 Makhaulambilu./Zwililo(melodrama). -Li anza matungu u bva mathomoni na mabulayo u swika li tshi fhela. 2.3.5 Lwa Tshigerika.
2.4.1 -Vhupfa ha vhavhali vhanntha(tshvhindini) -Madakalo mahulu, dzinndwa dzi shushaho kana dzimpfu. -Mutambi dendele u a kunda/ a kundwa
-U thoma nga lufu lwa Nnditsheni na musi Vho-Gumani vha tshi doba mbado vha ya-vha fhafhara Vho-Ravhudzulo,Vha vhulaha Vho-Matidze, -Vha fhedza vha dihunga, -Khudano ya vha yo guma.
KHETHEKANYA YA C
MBUDZISO 3
Tsha mathomele.
-Muanewa dendele na thaidzo yawe. -Fhethuvhupo na tshifhinga.
U gavhelwa mafhungo nga kule.
Vho-Balavhali na Vho-Mutshekwa Zhendedzi.
Ndi phungo /badi.
Ndi musi Ntsundeni o waniwa o tswa vhengeleni la Vho-Malabi nga Vho-Matambule.Zwino afha vhabebi vhawe vho vha vho ya u mu farela lufhanga kha Vho-Malabi.
Nga halwa ha thothotho he vha vha vha tshi nwa vha songo la.
Ndimuthanga we a fhedza o pfana na Ntsundeni.
Vho-Matambule nga u isedzwa samba la u viya vhathu.
Vha fhelelwa nga mushumo nga samba ili.
Vho-Balavhali.
Vha isedza samba ili na kha Latani.
-Vho farwa vha dovha vha valelwa.
Vho lifhiswa nga kholomo dza futhanu.
U Zwifhelwa nga Tshishonga a tshi toda u mu dzhiela ntsundeni nge a ri o tswa.
Mitsheto ye ya wa ndi ya vhukwila he havha ho itelwaVho-Matambule,ha fhedza ha farwa vhane vhazwo.
Ndi ya muanetsheli muthu wa vhuraru.
KHETHEKANYO YA D
MBUDZISO 4
Ho vho lovha tshilede ye ya fhira mpimo.
Vho-Mphabana.
Hai, yo fhedza tshifhinga tshilapfu i kha di amba nga ha lupfumo lwa Vho-Mphambana na tshiimo tshavho.
Vho-Mphambana. -Zwiwo zwothe zwi livhana navho.
Vha na thaidzo ya u fhela ha thaela la modoro wavho.
Vha kundwa nga u tandulula thaidzo nga u farwa havho.
-Vho tuwa vha ya vha bannga tshelede ye ya vha isina vhukono
Vha na mabindu.
Zwithu vhutshiloni zwi songo u livhana azwongou livhana.
Ndado dzavho nga u fhiselwa vhengele ndi nnyi o fhisaho vhengele langa? 2
Kuambele kwa Rudzani a tshi amba na Maikhona "Demethe, vha tswa mbudzi ya hashu, vha a delela, Ru...Ri..."
Ri songo tswa ,u songo shumisa zwithu zwavhathu nga nnda ha thendelo ya mune watsho.
Mulwi wa mavili we a do kundwa nndwani, a dovha a wa nga tiraka.
KHETHEKANYO YA E
MBUDZISO 5
-Nyimbo dza vhana (zwidade)
Nyimbo dza ngomani.
-U nakisa luambo.
U kaidza mikhwa mivhi.
-Tibu ndi khali tsha mbilu ya muthu a tshi tibuwi.
Ndi musi muthu a na tshiphiri tshihulu.
Tsha u thaidza
Tsha mvalatswinga (tsha phindulo)
-Lu ambo nga mathomele a zwithu
U amba nga mupo.
Zwine zwa ambiwa a zwi tendisei.
Vhaanewa vha hone ndi vhathu, Mudzimu,vhadzimu na zwipuka
Lwa phukha.
Lwa mafhungo a sialala
Ngauri lu amba nga mafhungo a lushaka lwonolwo a kale
Vhaanewa ndi vhathu (vhahali vha shango).
-Mafhungo a hone a a tendisea ngeno manwe a sa tendisei.
Lu anza madambi .
Vhaanewa vhahone ndi vhathu vhahali vha shango.
<fn>93312VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
TEVHEDZANI NDAELA DZI TEVHELAHO:
Mbudziso nthihi ina maraga dza 40inwi nangani MBILI FHEDZI ni nwale ngadzo.
KHETHEKANYO YA A
ZWIRENDO MBUDZISO 1 Mulisa -Mafela, M.J.
Vhalani tshrendo itshi ni kone u fhindula mbudziso u bva kha 1.1 - 1.4.
Sambi ndi mini?
Mutaladzi wa vhuraru kha tshitanza tsha u thoma u ni disela muhumbulo ufhio?
Figara ya muambo yo shumaho kha mutaladzi wa vhuvhili kha tshitanza tsha vhuraru ndi mini? Tikedzani urindi ngani ni tshi ralo.
Talutshedzani thero ya tshirendo itsho nga u tou pfufhifhadza. Vhalani tshirendo itshi ni kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho:
U nge bere ya dzhogo, Domu dzo nwa dze hoto, I tshi khanya: tshi ya vhurwa, Sa: yaho hatha, Zwo itwa nga furu. 6 9
Vhudipfi ha murendi afha ndi vhufhio, tikedzani.
U huwelela wo khwathisa ipfi zwi ambani?
U vhofhe dzi si khorome zwi amba-ni?
Figara ya muambo yo shumaho kha tshitanza tsha vhuvhili mutaladzi wa u thoma ndi ifhio?
Tshirendo itshi tshi ri funza mini?
Ndi ngani murendi a tshi dovholola ipfi budo?
Sumbedzani uri munwali u kona u swika fhi kha u bveledza mathomele a litambwa ilino sedza zwi tevhelaho: Ni range ngau thoma u vhala mafhungo o bviswaho afho fhasi:
Vhalani tshirendo itshi ni kone u fhindula mbudziso dzi re nga fhasi:
Dzuvha
Ndi mu wanafhi? A tshilaho ha muthu vhutshilo, A si tsimu ya ugobela, A si dindi la u shelwa mathukhwi?
Munwali u bveledza tshirendo itshi nga tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo?
Denzhe tshirendoni itshi afha lo imela mini? Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
Ndi mu wanafhi? Ndi tshiga tshifhio tsha tshivhumbeo tsha tshirendo.
Zwi amba mini afho tshirendoni?
Mahamba, A.M.Zwo itwa
MBUDZISO 2
Vhaanewa avha ni vha divhela mini:
Vho-Gumani: (Vha tshi semana)
Hafhuvhathu havha a si zwivhotshwa, vho disa nala ha Thovhele, a vho ngodelau salwa murahu sa mbongola dzo punwa. Hezwo rine Vho-Gumani ri hone a zwi itwi. (Vhathu vho ima vho lavhelesa). Vhathu kha vha shume Nne ndi khou tou kaidza heyi havhiya.
Vho-Matidze: U levha hafhu a hu pfali vha hashu; Ndi khou amba na inwi Gumani nne."
Muanewa dendele na thaidzo yawe
Fhethuvhupo na tshifhinga
Ndi zwifhio zwi no pfi 'zwo itwa'.
KHETHEKANYO YA C
NGANEA
MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo aya ni kone u fhindula mbudziso dzo livhanywaho nao:
Ndilani khaladzi na khaladzi vha endavha tshi gungulela Vho-Matambule zwe vha itela nwana wavho samba vhukati ha shango. Zwauri Ntsundeni o tswa khaladzi na khaladzi vho zwi kholwa.Vhone vho vha vho tama hoyu mulandu wo tou ambelwa nduni.Shango li sa zwi divhi uri Ntsundeni a si itelwe shambela.
Mafhungo aya a bva kha tshipida tshifhio tsha puloto tsha nganea?
Bulani zwithu zwiraru zwine tshipida itsho tsha vhonala ngazwo.
Khaladzi na khaladzi hu ambiwa vhonnyi?
Talutshedzani zwe zwa vha zwo bvelela nga u tou pfufhifhadza.
Ntsundeni o vha a tshi khou malwa nga nnyi?
Tshishonga ndi nnyi?
Neani zwithu zwiraru zwi sumbaho u tambudzwa ha Vho-Matambule.
Vho-Balavhali vha a vhalavhala, tikedzani nga mbuno tharu.
NANGA Mugwabane o thusa hani Vho-Matambule.
Ungani u ungwa nga mazwifhi. Tikedzani muhumbulo uyo nga vhudalo.
KHETHEKANYO YA D
Vhalani Mafhungo aya ni kone u fhindula mbudziso:
Mafhungo aya a bva kha nganeapfufhi ifhio?
Talutshedzani zwe zwa do bvelela nga murahu ha mafhungo a re kha phara iyo.
Nganea pfufhi iyi i na mutodo muthihi, tikedzani u tenda hanu kana u hanedza.
Muanewadendele wa nganea pfufhi iyi ndi nnyi? Tikedzani nga mbuno tharu.
Ndi tshini tshe tsha vha tshi sumbedza uri muanewa uyo ndi mupfumi vhukuma?
Munwali wa nganeapfufhi Zwo vha vhuedza mini u ri funza mini nga nganeapfufhi iyo?
Ho bvelela mini mafhungoni?
Ndi ifhio tseiso i re hone kha nganeapfufhi iyi?
Nganeapfufhi "tshithu tshi a vhonelelwa" i ri gudisa mini vhutshiloni?
KHETHEKANYO YA E
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho:
Ifhani tshaka mbili dza nyimbo dza sialala.
Mirero i shuma mini kha luambo, Bulani zwiraru.
Bulani murero u re na ipfi "mbilu"khathihi na thalutshedzo ya hone.
Ndi lushaka lufhio lwa ngano lune lwa fhela nga murero?
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso:
Mafhungo aya a bva kha lungano lufhio?
Ndi lungano lwa lushaka-de? Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
GUMOFULU: 80
MAGUMO
<fn>93313VQF2006.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2 MARAGA: 80
Bammbiri heḽi ḓo vhumbiwa nga khethekanyo dza A, B na C.
Nangani ni fhindule mbudziso nthihi kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
Hu vhe na vhudele kha mushumo woṱhe.
Ni fhindule zwo vhudzisiwaho fhedzi.
KHETHEKANYO YA A
MAANEA MBUDZISO 1
Vhaswa vhanzhi vha khou lozwa vhumatshelo nga mulandu wa u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi. ? walani maanea nga ṱhoho i tevhelaho: Zwikambi na zwidzidzivhadzi kha vhaswa
U tshimbila ndi u vhona
Vhuvemu a vhu vhuedzi
GUMOFULU ḽa KHETHEKANYO YA A: [40]
KHETHEKANYO YA B
MBUDZISO 2
Vha mavhengele au rengisadzibugu aCNA vha khou ṱoḓa vhagudi vhane vha ḓo shuma musi zwikolo zwo vala. Vha ṅwaleleni luṅwalo lwa u humbela mushumo.
Tshikoloni tsha haṋu hu na thaidzo ya u shumisa ha zwidzivhadzi na zwikambi. ? walani muvhigo wa ṱhoḓisiso ye na i ita sa khoro ya vhagudiswa. Muvhigo uyu ni khou ṅwalela ṱhoho ya tshikolo.
? walani tshipitshi tshine na ḓo tshi vhala nga ḓuvha ḽa u onesana na vhugudiswa vha gireidi 12 tshikoloni tsha haṋu.
GUMOFULU ḽa KHETHEKANYO YA B: [20]
KHETHEKANYO YA C
MBUDZISO3
No phasa gireidi ya vhufumi mbili zwino Ṅwalani CV ine na ḓo ṱoḓa nga yo mushumo.
Tshikoloni tsha haṋu hu na thaidzo ya ṱhahelelo ya dzibugu. Inwi ni muraḓo wa khoro ya vhagudi. ? walani memorandamu une wa ḓo ṋetshedzwa ṱhoho ya tshikolo.
GUMOFULU ḽa KHETHEKANYO YA C: [20] MARAGA: 80
MAGUMO
<fn>93321VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA ZWA PFUNZO WA GAUTENG
MARAGA: 80
KHETHEKANYO YA A
MBUDZISO 1
Vulani Phanda
Nwana wa vhathu a tshi lingedza u ri u Fhindula a vhudzwa u pfi u bva vhannani. Mipama ya vha i a mu nela. O do tou lamulelwa nga mufhiri wa gondo wa munna we a sema Maluta. A tshi dzhena hayani o vha a sa vhonwi nga buse nge awela fhasi e kha hone u rwiwa.
Maluta ndi muthu-de? Tikedzani phindulo yanu nga zwi bvaho mafhungoni.
Bulani zwivhili. 1x2=
Mme a ri Ridovhona vho ri a ite mini nga thaidzo yawe?
Vulani Phanda
Ndi nga mini vhabebi vha Ridovhona vho vhaisala nga lufu lwa nwana wavho?
Vha amba mini vha tshi ri zwo kunda?
Ndi ifhio ngeletshedzo ine ni nga fha vhathu vha ngaho Ridovhona?
KHETHEKANYO YA B
MANWELEDZO
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u nwala samari ya maipfi a mahumi mana?
Vhakale vho vha vho zwi vhona musi vha tshi ri zwithu zwi a vhonelelwa. Vha Matamela avha tsha divha uri vha nga dzhiaminivha vheemini. Zwithuzwi khou sokou sea zwi tshi tanama. A si mahola fhano vha tshi vhulunga nwana wavho wa tanzhe wa musidzana? Wa vhuvhili vha khou tou mu vhona a tshi khou thothela matoni avho. Ene a hu tshe na muthu. Ho tou sala marambo fhedzi. A hu tshe na tshine a kha di konaudiitela. U dzula o lala. Mukegulu wa vhathu vhotou lindela uri mudzimu a mu dzhie.
Vulani Phanda
KHETHEKANYO YA C
LUAMBO
MBUDZISO 3
Kutukana kwo bata nziemulambo kudamboni. Lukolomo lwo la mavhele kutsimuni kwa tshikegulu. Zwitukana zwo vhulaya mbulumadi. Khuhumulambo ya fhufha ya shavha. Muzwimi o fasha tshedzi nga gwekwe. Kutukana kwa hone a si lone gunwe. Ku na mulenzhe mulapfu kwa dovha kwa vha na mulomoni. A ku na thoho zwithu zwine kwa ita a zwi dadzi mudzio.
Neani madzina mbumbano are mafhungoni e na vhala.
kutukana tshikegulu 2x1=
Shumisani mabulafhethu a tevhelaho e mafhungoni a pfalaho:
mulamboni tsimuni 2x1=
Shumisani maambele a tevhelaho e mafhungoni a pfalaho:
U vha na gunwe
U vha na mulenzhe
U vha na mulomoni
MBUDZISO 4
Tumani mitshila ya maiti i tevhelaho: -ea, ela, -esa na-isa kha liiti vhala ni a shumise mafhungoni a pfalaho. 4x1=
Vulani Phanda
Manwe matsinde a maiti a a konau shuma sa maiti a dovha hafhua shuma sa matikedzi. Shumisani maipfi a tevhelaho sa matikedzi ni dovhe hafhu ni a shumise sa maiti a mafhungoni a pfalaho. Tshumbo: Maemu o vhuya mulovha
Ndi do vhuya ndi tshi vha vhudza dzula bva twa lala 4x1=
vhunga tenda fhedzi arali 4x1=
Ipfi bugu lo pambiwa li tshi bva kha luambo lufhio?
MBUDZISO 5
Nwalani mabulazwithihi a maipfi a swifhadzwaho ni dovhe ni a shumise mafhungoni a pfalaho. 4x1=
Maipfi a tevhelaho a a kona u shuma sa Nyambahuvhili. Inwi a shumiseni fhungoni lithihi li pfalaholo fhambanaho na zwe a shumiswa zwone mafhungoni e na vhala.
vhenga fula shela 3x1=
GUMOFULU: 80
MAGUMO
<fn>93322VMF2005.txt</fn>
TSHIFHINGA: Awara 2 MARAGA: 80
KHETHEKANYO YA
VHURENDI
MBUDZISO 1
Murendi u fanyisa kholomo na vhathu.
Mutshidzi ane a khou ambiwa afha ndi Mudzimu.
Kholomo idzi dzi dzulela u lwa Pfuloni.
Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa mulisa ane a do dzi lisa nga lwa vhudi, ane a vha na khathutshelo.
Zwondolola u sedzesa wo vula mato
Vhukhudo-fhethu ha u dzumbama
Tshidakwa hu ambiwa muthu a no nwesa halwa.
Murendi uri tshidakwa tsho fara ndila ine isi vheyone. -U sumbedza uri Mudzimu u a mu funa -Uri tshi late ndila yatsho -Vhunga sefo i hone ine ya sefa vavhi na vhavhuya.
KHETHEKANYO YA B
Vhatukana avha vho vha vha tshi khou bva tshikoloni.
Mafhungo aya a wanala kha mathomo.
Nditsheni ndi nwana wa Vho-Gumani.
Ndi u pomokana vhuloi vhukati ha mita mivhili.
Vho-Matidze.
Hai, Vho Gumani vho vha vho no langana na mungome Timhaka uri a fare Matidze sa muloi.
O wa khadonngi ari matsivha othe o bva musi o rwiwa nga Vho-Gumani.
Ndi Vho-Gumani.
Vho-Matidze.
Avha vhathu vho vha vhe dzundeni.
Vhathu avha vho vha vho da u shuma/u disa nala musanda.
Zwivhotshwa ndi vhathu vho farwaho vhane vha shuma vha sa holi.
Thovhela ane a khou ambiwa afha ndi Vho-Ravhudzulo.
Vho-Gumani na Vho-Matidze.
Vhakoma vhane vha khou ambiwa ndi Vho-Rathiyaya.
Vho Gumani vho vha na vivho musi Vho-Matidze vha tshi khou tshina vho di takelela vha mbo di vha rwa nga mpama.
Vha rwa Vho-Matidze nga luvhalelo.
vha vha rwa nga mpama dzundeni vha vha rema nga mbado
NGANEAPFUFHI
Nga mvula.
Tshambureni.
O rengisa kholomo u swika dzi tshi fhelela nga nthihi nga nthihi. A tshi wana tshelede a tshi kona u ya a tshi badelela musadzi wawe.
Ndi musi Siphegana a tshi wana lunwalo lwa uri mufunwa wawe u khou tshata na munwe munna. Izwi zwo mu vhavha a tshi humbula tshelede ye ai shumisa musi a tshi mu dzhenisa tshikolo.
Ri songo tswa.
Vho Maikana vha tswa mbudzi vha fhedzisela vho waniwa.
KHETHEKANYO YA D
NGANEA Mitsheto ya wa - A. W Magau MBUDZISO 4
Mafhungo aya o ambiwa nga Vho-Balavhali.
Ntsundeni o vha o tswa zwiambaro.
Ndi Vho-Balavhali.
U toda thusa ya uri vho Mutshekwa vha kone u fhola milenzhe.
O vha e Tshikovha.
Vho Mugwabana.
Ndinge Ntsundeni a tswa zwimbarovhengeleni line Vho-Matambule vha shuma khalo.
Nwana we na bula kha 4.3 o vha a tshi khou funana na Ungani.
Vho-Mutshekwa vho vha vha tshi shuma u inga halwa.
Ndi Vho-Matambule.
Ho vha hu itela u isedza vho Matambule samba sa izwi ho vha ho no vha na vengovhukatihavho na Vho-Mutshekwa.
O zwifhela Ungani uri Ntsundeni o vha a tshi khou funana na vho-Matambule.
Vho-Matambule.
Vho vha vhe halwani ha Matsea.
Ndi phungo ya u via.
KHETHEKANYO YA E
Lungano ulu lu wela kha lushaka lwa vhathu.
Pfunzo ya lungano ulu ndi ya uri ri songo vha na nyofho, Muthannga wa goswi u ofha u liwa nga zwivhanda, u toda u edela vhukati ha munwe na mbuvha.
Musi lungano lu tshi thoma
Musi lungano lu tshi guma
Mu si lungano lu vhukati
Tshidumbumukwe tshi konela ho swaho
Mulomo a u dalelwi nga mulambo
Ndi kha khisa u rwa ndi mbevha ya ludongoni
U vhudza muthu mafhungo U toda thusa kha mushumo une wa khou itea U vhona zwithu zwine a u athu u zwi vhona
U vhuya wa amba-vho U funa muthu / u funa tshithunakesa ha tshithu/mutho
GUMOFULU: 80
<fn>93322VQF2005.txt</fn>
MUHASHO WA PFUNZO WA GAUTENG
PFESESANI:
Nangani mbili dzine na dzi konesa.
Ni nwale zwi no vhalea.
KHETHEKANYO YA A
VHURENDI Mulisa - MJ Mafela MBUDZISO 1
Kholomo
Mufhirifhiri u re afha pfuloni Hune na zhamba masiari na vhusiku Na kandekanya pfulo nga khwanda dzanu. No hangwa u thonifha mulisa. 9 12
Pfuloni dzanu a hu na vhukhudo Ho anwa matope na zwi shushaho. Musi no ralo u difhoma matope Ni ongelela mikosi mihulu 15
U bvafhi mulisa wa tshilidzi? Ane a ni khada o vhofholowa. Mililani yanu ya matope. Na tshimbila ni kha zwivhuya. 18
Murendi u fanyisa kholomo na mini?
Mutshidzi ane a khou ambiwa afha ndi nnyi?
Kholomo idzi dzi lwa ngafhi?
Ndi zwifhio zwine kholomo dza ita musi dzipfuloni? Bulani zwivhili?
Mulisa wa tshilidzi hu ambiwa mulisa de?
zwondolola
pfulo
vhukhudo
mililani Vhalani tshirendo i tshi ni kone u fhindula mbudziso dzino tevhela:
Tshidakwa Mitsindo yau yo fa U muthu nge wa fema U langwa nga swiswi Ngeno thoni wo fara. 5
Ndila yau iyo, I ya mulindini Une wa do balelwa u bva, Nge wavha wa lino Ngeno muya wa Mudzimu wo fhiwa. 10
Wau muta ndi zwililo Vhana vhau vha do u nyala Vhanzhi vha do pfa Yehova Dzula fhasi u humbule Nthe dza muhulwane a dzi naki Tamba tshika u nake U vhe denzhe sa Paulo Nge a si sedze shango A funa vhutshilo hawe A vha wa ngoho. 15 20
Iwe wo fara u tshinya lushaka Ngeno mbilu i sa tendi Mudzimu u a u funa Khwine ndi u lata dzau ndila Vhunga sefo i hone Yone musefi wa dzitshaka 25
Tshidakwa hu ambiwa muthu-de?
Ndinga mini murendi a tshiri muta wa tshidakwa ndi zwililo?
Nthe
KHETHEKANYO YA B
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni do kona u fhindula mbudziso:
Bulani madzina a vhutukana vhe vha vha vha tshi khou u lwa?
Vhatukana avha vho vha vha tshi khou bva ngafhi?
Mafhungo aya a wanala kha tshipida tshifhio tsha puloto?
Nditsheni ndi nwana wa nnyi?
Ndinnyi we amba maipfi aya?
Avha vhathu vha no pfi vha navhele milenzhe yavho kha muambi ndi vhonnyi?
Vhathu avha vho vha vha tshi khou toda mini?
Ndi zwifhio zwi no sumba uri Nditsheni u a zwifha? Vhalani mafhungo a tevhelaho urini do konau fhindula mbudziso:
Havha vhathu asi zwivhotshwa, vho disa nala ha thovhele, a vhongo dela u salwa murahu sa mbongola dzo panwa. Hezwo rine vho Gumani ri hone a zwi itwi(vhathu vhonoima vho lavhelesa). Vhathu kha vha shume,nnendi khou tou kaidza hei havhiya".
Ndi nnyi we a mba aya mafhungo?
O vha a tshi khou vhudza nnyi?
Avha vhathu vho vha vhe ngafhi?
Vhathu avha vho vha vho da u ita mini?
Zwivhotshwa hu ambiwa mini?
Thovhela ane a kho ambiwa afha ndi nnyi?
Litshani u tolou mphunga nangweni. No vha vha u nkhulisa na rali dzundeni langa? Vhakoma vha vhona ndi mini zwenezwi".
Bulani madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou u lwa?
Vhakoma vhane vha khou ambiwa ndi vho nnyi?
Vhathu avha vho vha vha tshi khou lwela mini?
Bulani zwithu zwivhili zwi no sumba uri Vho-Gumani vha na lunyadzo.
KHETHEKANYO YA C
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni do kona u fhindula mbudziso:
Mulandu."
Nga mulandu wa mvula. Ngavhe ndi si vhe na dzhasi na tshambureni ndo vha ndi tshi do swika hafhano ndi tshi nga khuhu yo wela mashikani. Hone ngavhe ndi si de no vha ni tshi do vhuya na vhilaela na".
Mafhungo aya a bva kha nganea pfufhi ifhio?
Bulani madzina a vhathu vhane vha khou ita nyambedzano?
Muthannga uyu o toda u thithiswa ngani uri asi fare ulu lwendo?
O ambara mini hu u itela u fara ulu lwendo?
Ndi nga mini khotsi a Muhanelwa vho vha vha tshi khou hana u mu dzhenisa tshikolo?
Muhanelwa o fhedzisela e ngafhi kha magumo a nganeapfufhi iyi?
Talutshedzani zwo iteaho kha magumo a nganeapfufhi iyi.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
Demethe, vha tswa mbudzi ya hashu? Vha a a delela? Ru ...! Ru...! Hai nandi ni songo mbulaha, Nditsheni ndi ni vhudze."
Mafhungo a ya a bva kha nganeapfufhi ifhio?
Bulani madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou amba?
KHETHEKANYO YA D
NGANEA
MBUDZISO 4
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Inwi Mutshekwa khaladzi anga, Houla nwana a thi funi a tshi farwa. Arali hoyu Malabi e muthu kwae hai, nne na kholomo ndi nga mu lifhela ngayo. Ndi tshi ralo ndi itela uri haya mafhungo a fhele shango li sa athu zwi divha na uri inwi sa tshilikadzi arali uyu nwana a ya dzhele ni do sala na nnyi".
Mafhungo aya o ambiwa nga nnyi?
Ho vha ho itea mini?
Nwana ane a khou ambiwa afha ndi nnyi?
Muambi o da u ita mini?
Muambi uyu u ngafhi?
Afha fhethu hu dzula nnyi?
Ndi mini tsho vhangaho khudano vhukati ha muambi naVho-Matambule?
Nwana we na bula kha 4.3 o vha a tshi khou funana na nnyi?
Muthannga uyu o vha a tshi shuma ngafhi?
U tswa a zwo ngo luga na luthihi. Tikedzani fhungo ili no li livhanya na zwo iteaho kha Ntsundeni?
Vho-Mutshekwa vho vha vha tshi shuma mini?
Ndi nnyi we a fara Ntsundeni musi o tswa zwiambaro?
Ndi nga mini Vho-Nguluvhe vho latelwa tsini na tsimu ya Vho-Matambule?
Tshishonga o zwi itisa hani uri a kone u wana Ntsundeni sa mufunwa wawe?
Vho-Mugwabana ni vha divhela zwifhio? Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
Vhuhulu ni tou no ndifhela tshelede yanga kana na da na fhedzisa nndu yanga.
Zwa sa ralo ndi do ni ni isa kule hu ne vha hanu vha do ni toda vha sa ni wane."
Ndi nnyi o ambaho mafhungo aya?
O vha a tshi khou amba na nnyi?
Vhathu avha vho vha vhe ngafhi?
Ndi ifhio phungo ye ya vha i tshi khou isedzelwa muambi wa mafhungo?
KHETHEKANYO YA E
NGANO
MBUDZISO 5
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni do kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela:
Lungano ulu lu wela kha lushaka lufhio lwa ngano?
Muanewa muhulwane kha lungano ulu ndi nnyi? Ndi nga mini ni tshi ralo?
Mbuvha ndi mini?
Ndi lini kha lungano hune muanetsheli wa lungano a shumisa zwi tevhelaho:
Salungano, Salungano
Ndi hone u fa ha lungano
Zwino
Fhedzisani mirero i tevhelaho:
Mulomo a u dalelwi nga ...
Talutshedzani zwine maambele a tevhelaho a amba zwone:
5.9.2 5.9.3 5.9.4 5.9.5 U luma ndevhe U humbela zwanda U vhona mboni U bva mulomo U tswa mbilu
GUMOFULU: 80
MAGUMO
<fn>CJReview-TOR-Tshivenda.txt</fn>
MUENGEDZO WA A
MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA MUSI HU TSHI ITWA TSEDZULUSO YA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI YA AFRIKA TSHIPEMBE
NDIVHO DZA TSEDZULUSO
Ndivho dza Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi ndi
U wana masia ane a tea u khwiniswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa bindu, khathihi na u shandukiswa ha vhuimeleli na zwithu zwa tshizwinozwino, kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, zwine zwa tea u sedzeswa kana u dzhielwa Nṱha;
U ṋetshedza sethe dza zwipiḓa zwo fhambanaho dza dzithemendelo dzine dza nga ṱanganedzwa kana u dzhielwa nṱha na u shumiswa nga Muvhuso u itela u bveledza sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo teaho i re na vhukoni nahone ine ya shumisea zwavhuḓi;
U bveledza modele wo teaho kana mutheo u itela u ela na u kona u tevhelela kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na modele wa u kuvhanganya datha nga u angaredza wo teaho u itela uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha zwa vhutshinyi i vhonale sa ya tshisaintsi; na
U ṋetshedza Vhaṋetshedzi vha mbekanyamaitele mafhungo ane a ṱoḓea malugana na u sedzulusa kana u ṱola kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ya Afrika Tshipembe ya zwino kha zwa saintsi.
TSHIKOUPU NA MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA A TSEDZULUSO
Tsedzuluso i tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo ṱhuṱhuwedzo kana mvelelo, vhukoni, u shumisea, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa migaganyagwama ya zwino, matshimbidzele, kuitele na milayo ine ya laula sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na ṱhuṱhuwedzo kana mvelelo dza matshimbidzele o tevhelwaho, tshivhumbeo tsha dzangano na kutshimbidzele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nahone i tea u katela zwithu zwi tevhelaho -
U sedzuluswa ha milayo yo no ḓi vha ho hone, kuitele na matshimbidzele zwine zwa shumiswa kha vhuimo hoṱhe ha sisiteme ya vhulamukanyi;
U sedzulusa mugaganyagwama une wa vha hone, vhashumi na dziṅwe tshomedzo dzine dza shumisiwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho na vhushaka vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho;
U sedzulusa kuitele kwa zwino kana matshimbidzele malugana na vhukonanyi na tshumisano kha sekithara yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maanḓa vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na nḓila kana ngona dza u kuvhanganya datha;
U sedzulusa kuitele kwa zwino na matshimbidzele malugana na kutshimbidzele kwa mulandu, hu tshi katelwa mushumo wa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na nḓila kana ngona dza u kuvhanganya datha;
U sedzulusa kushumisele kwa kuitele na mulayo wa vhuṱanzi na matshimbidzele a vhutshinyi, na mushumo wazwo na mvelelo dzazwo kha u khunyeledzwa ha milandu ya vhutshinyi;
U sedzulusa u ḓala ha dzidzhele na uri zwi vhangiwa nga mini, hu tshi katelwa na mvelelo kana zwine zwa ḓiswa nga beiḽi na nḓila dza u gwevha na milayo; na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga kha dzhele dzo ḓalaho, hu tshi khou itelwa -
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha u shumiswa ha kuitele kune kwa vha hone na matshimbidzele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na mugaganyagwama, vhashumi na dziṅwe tshomedzo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na vhukonanyi na tshumisano kha sisiteme ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maanḓa vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa na zwithu zwine zwa kwama u kuvhanganya datha na sisiteme dza mafhungo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza yelana na kutshimbidzele kwa mulandu kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na zwine zwa kwama u kuvhanganya datha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha kushumisele kwa mulayo wa vhuṱanzi na matshimbidzele a vhutshinyi kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga na u ḓala ha dzidzhele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
na u ita dzithemendelo nga ha -
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa kha kuitele na matshimbidzele na maitele avhuḓi a u fhelisa milandu ya vhutshinyi nga nḓila i sa ḓuri kana ine ya vhuedza;
Dzitshanduko dzine dza tea u itiwa malugana na mugaganyagwama, vhashumi na dziṅwe tshomedzo u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;
Dzitshanduko dza vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na u itiwa ha modele wa u kuvhanganya datha ya u angaredza uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i vhonale zwihulu sa ya tshisaintsi na modele une wa angaredza zwoṱhe wo ṱanganyiswaho nahone wo teaho wa sisiteme dza mafhungo;
Tshanduko dzine dza tea u itwa kha kutshimbidzele kwa mulandu u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; na
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhuṱanzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi; beiḽi na kuhaṱulele kana kugwevhele na milayo; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo ḓalaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi.
ZWIBVELEDZWA ZWA TSEDZULUSO
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, zwibveledzwa zwi tevhelaho zwi tea u ṋetshedzwa:
Tshigwada tsha Tsedzuluso tsha u konanya mishumo ya Tshigwada tsha ṱhoḓisiso, zwoṱhe zwi na vhaimeleli u bva kha vhasheli vha mulenzhe vha ndeme na vha si vha ndeme, hu tshi khou katelwa na Vhaṱoḓisisi vha Ṱhonifheaho;
Muvhigo wo tou ṅwaliwaho wa tsedzuluso une wa katela:
Kuitele na nyito;
Mawanwa na dzitsheo; na
Dzithemendelo;
U ṋetshedza manweledzo a muvhigo nga u tou amba;
Wekishopho hune mvelelo dza tsedzuluso dzi nga ṋetshedzwa khabinete;
Modele wa u lavhelesa kana u ṱola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na kuitele kwa tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya dzangano ḽa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi
U itela u lavhelesa na u linga kana u ṱola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwoṱhe na modele wa sisiteme dza mafhungo; na
Arali zwo tea, khoniferentsi ya u ṱanganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso, zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo.
KUITELE KWA TSEDZULUSO
Maga
Tsedzuluso i tea u itwa nga maga a tevhelaho:
Ndugiselo na khumbelo ya ndambedzo;
Mveledziso ya modele;
Tsedzuluso; na
Tshivhumbeo
Tsedzuluso i tea u shumisa zwivhumbeo zwi tevhelaho:
Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi (Tshigwada tsha Tsedzuluso); na
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi (Tshigwada tsha .ho.isiso).
Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo eletshedza malugana na zwa poḽitiki zwine zwa khou bvela phanḓa zwa Tsedzuluso.
Dzindivho:
U wana ndambedzo ya tsedzuluso;
U monithara, u lavhelesa na u langula maitele a ṱhoḓisiso a Tshigwada tsha ṱhoḓisiso;
U vhiga nga ha mvelaphanḓa ya tsedzuluso; na
Tshivhumbeo:
Muimeleli muthihi u bva kha mihasho kana madzangano a tevhelaho:
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe;
Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi;
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Matshilisano;
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka; na
Vhufaragwama.
Minis.a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso.
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi
Tshigwada tsha ṱhoḓisiso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo sedzesa kha mushumo wa ṱhoḓisiso ine ya khou ṱoḓou u itwa.
Dzindivho:
Kha mikano ya ndivho dzi re afho nṱha na maga ane a tea u tevhedzelwa a Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi:
U sedzulusa mitheo ya mulayo, kuitele, matshimbidzele, mugaganyagwama na tshomedzo kha muhasho wa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U sedzulusa kuitele, matshimbidzele na ndangulo ya vhukonanyi na tshumisano kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi;
U ita ṱhoḓisiso yo teaho ya ndeme na i si ya ndeme;
Muvhigo nga ha tsedzuluso arali vho humbelwa u ita ngauralo; na
U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni, kushumele, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, u itela u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe zwo buliwaho afho nṱha.
Tshigwada tshi tea u vha tsho vhumbiwa nga:
Muimeleli u bva kha mihasho i tevhelaho na madzangano:
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka;
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe;
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi;
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo; na tshigwada tsha Vhaṱoḓisisi vha Ṱhonifheaho, hu tshi katelwa Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe.
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha ṱhoḓisiso-
Hu tea u vha na ofisi ya muṅwaleli u itela u ṋetshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa ṱhoḓisiso- Ofisi ya muṅwaleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.
ṱhoḓea DZA TSHOMEDZO YA TSEDZULUSO
Zwifhinga zwo vhewaho
Mugaganyagwama
Hu khou lavhelelwa uri hu ḓo ṱoḓea mugaganyagwama wa R10m une wa ḓo ṋetshedzwa nga Vhufaragwama.
<fn>ConstitutionalCourt.Constitution(2009).2010-10-13.ve.txt</fn>
TSHIVENDA
MULAYO WA MULAYOTEWA
MULAYOTEWA WA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE, 1996
(Dzina ḽipfufhi, tshifhingani tsho fhiraho' Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Mulayo wa vhu 108 wa 1996' zwo shandukiswa nga s. 1 (1) ya Mulayo wa vhu 5 wa 2005)
[ZWO TENDELWA U SWIKA 16 NYENDAVHUSIKU 1996] [ḒUVHA ḼA U THOMA: 4 LUHUHI 1997]
(Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila - vha sedze na s. 243 (5))
(Ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽo sainiwa nga Phuresidennde)
sa zwo khwiniswaho nga
Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996
Mulayo wa Khwiniso ya u Thoma ya Mulayotewa wa 1997
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Mulayotewa wa 1998
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa 1998
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṋa ya Mulayotewa wa 1999
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Mulayotewa wa 1999
Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Mulayotewa wa 2001
Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Mulayotewa wa 2001
Mulayo wa Khwiniso ya Vhumalo ya Mulayotewa wa 2002
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱahe ya Mulayotewa wa 2002
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufuminthihi wa Mulayotewa wa 2003
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiina wa Mulayotewa wa 2008
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009
MULAYO
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo.
ZWI RE NGOMU
Mvulatswinga
Khethekanyo
NDIMA YA 1
1-6.	Mbetshelo dza u Thoma
NDIMA YA 2
7-39.	Mulayotibe wa Pfanelo
NDIMA YA 3
40-41.	Muvhuso wa Tshumisano
NDIMA YA 4
42-82.	Phalamennde
NDIMA YA 5
83-102.	Muphuresidennde na Khorotshitumbe ya Lushaka
NDIMA YA 6
103-150.	Mavunḓu
NDIMA YA 7
151-164.	Muvhuso Wapo
NDIMA YA 8
165-180.	Dzikhothe na Ndangulo ya zwa Vhulamukanyi
NDIMA YA 9
181-194.	Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa tikedza demokirasi ya mulayotewa
NDIMA YA 10
195-197.	Ndangulo ya Muvhuso
NDIMA YA 11
198-210.	Tshumelo dza Tsireledzo
NDIMA YA 12
211-212.	Vharangaphanḓa vha Sialala
NDIMA YA 13
213-230A Gwama
NDIMA YA 14
231-243.	Mbetshelo dza u Angaredza
Muengedzo 1.	Fulaga ya Lushaka
Muengedzo 2.	Miano na Khwaṱhisedzo dza u Ḓiana
Muengedzo 3.	Matshimbidzele a Khetho
Muengedzo 4.	Maanḓa a fhethu ha mishumo ya vhusimamilayo ha lushaka khathihi na vunḓu
Muengedzo 5.	Maanḓa a fhethu ha mishumo ya vhusimamilayo ha vunḓu fhedzi
Muengedzo 6.	Nzudzanyo dza Tshifhinganyana
Muengedzo 6A ḓḓḓ.
[Muengedzo 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 we wa dovha hafhu wa bviswa nga Mulayo wa Khwiniso ya vhu fumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
Muengedzo 6B ḓḓḓ
[Muengedzo 6B, we wa vha u tshi pfi Muengedzo 6A, wo nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu malo wa 2002 wo nomboriwaho nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu fumi wa 2003 une wone wo bviswa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu fumiṱhanu wa 2008.]
Muengedzo 7.	Milayo yo Thuthwaho
Mvulatswinga
Riṋe, vhathu vha Afurika Tshipembe,
Ri dzhiela nṱha u khethululwa ha tshifhinga tsho fhelaho;
Ri hulisa vhe vha tambudzelwa u khethululwa na mbofholowo ya shango ḽashu;
Ri ṱhonifha vhe vha shuma vha tshi itela u fhaṱa na u bveledza shango ḽashu; na
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, ro ṱanganelana naho ri sa fani.
Zwenezwo, nga vhaimeleli vhashu vhe ra vha khetha ro vhofholowa, ri ṱanganedza hoyu Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki u itela -
U fhedza u khethekanywa ha tshifhinga tsho fhelaho, phambano na u thoma tshitshavha tsho ḓitikaho nga maitele a demokirasi, vhulamukanyi ha tshitshavha na pfanelo dza vhuthu dza mutheo;
U fhatṱa mutheo wa tshitshavha tsha demokirasi na mbofholowo une muvhuso wa ḓitika nga lutamo lwa vhathu nahone hune muthu muṅwe na muṅwe a ḓo vha o tsireledzwa nga mulayo u lingana;
U khwinisa matshilele a vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe; na
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka.
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhaṱutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
NDIMA YA 1
MBETSHELO DZA U THOMA (ss 1-6)
1.	Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ndi shango ḽithihi, ḽo vhofholowaho, ḽa demokirasi ḽo thomiwaho u ya nga ndayo dzi tevhelaho:
(a)	Tshirunzi tsha Vhuthu, U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu.
(b)	U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu.
(c)	Vhuhulwane ha mulayotewa na u vhusa ha mulayo.
(d)	Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzi linganaho, mutevhe wa vhakhethi wa lushaka une wa fana, khetho dza tshifhinga tshoṱhe na sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi wa madzangano manzhi, u itela uri hu vhe na vhuḓifhinduleli, u sa vha na tshidzumbe na u bvela khagala.
2.	Vhuhulwane ha Mulayotewa
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa, nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa.
3.	Vhudzulapo
(1)	Hu na vhudzulapo vhuthihi Afurika Tshipembe.
(2)	Vhadzulapo vhoṱhe vha-
(a)	na pfanelo, vhuṱalu na mbuelo dza vhudzulapo u lingana; vha dovha
(b)	vha tshipiḓa tsha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana.
(3)	Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana, u dzhielwa, na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo.
4.	Luimbo lwa lushaka
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓivhadzo.
5.	Fulaga ya lushaka
Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku na lutombo, sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1.
6.	Nyambo
(1)	Nyambo dza Tshiofisi dza Riphabuḽiki ndi Tshibeli, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswazi, Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithoza na Tshizulu.
(2)	Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu, muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo.
(3)	(a)	Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu i nga shumisa nyambo dziṅwe na dziṅwe dza tshiofisi kha zwa muvhuso, i tshi khou dzhiela nṱha u shumiswa hadzo, khonadzeo, tshinyalelo, nyimele dza dzingu na u linganela ha ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhoṱhe kana kha vunḓu ḽeneḽo, fhedzi muvhuso wa lushaka na muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu i fanela u shumisa nyambo dzi si fhasi ha mbili dza tshiofisi.
(b)	Mimasipala i fanela u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo na zwine zwa funwa nga vhadzulapo vhavho.
(4)	Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu, nga vhusimamulayo na maṅwe maga, i fanela u langa na u ṱola kushumisele kwayo kwa nyambo dza tshiofisi i sa pambuwi kha mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2), nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u ḓiphiṋa nga u eḓana nahone dzi fanela u farwa u lingana.
(5)	Bodonyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe (Pan South African Language Board) yo thomiwaho nga mulayo wa lushaka i fanela -
(a)	u ṱuṱuwedza, na u vhumba tshiimo tsha u bveledza nyimele na u shumiswa ha-
(i)	nyambo dzoṱhe dza tshiofisi;
(ii)	nyambo dza Khoi, Nama na San; na
(iii)	luambo lwa zwiga; na
(b)	u ṱuṱuwedza na u ita uri hu vhe na u ṱhonifhiwa ha-
(i)	nyambo dzoṱhe dzine dza shumiswa nga zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, hu tshi katelwa Tshidzheremane, Tshigerika, Tshigudzharati, Tshihindi, Tshiphothogisi, Tshithamili, Tshitelegu na Tshiurudu; na
(ii)	Tshiarabu, Tshihevheru, Tshisankriti na dziṅwe nyambo dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli Afurika Tshipembe.
NDIMA YA 2
MULAYOTIBE WA PFANELO (ss 7-39)
7.	Pfanelo
(1)	Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe. U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo.
(2)	Muvhuso u fanela u ṱhonifha, u tsireledza, u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
(3)	Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36, kana huṅwe kha Mulayotibe.
8.	Kushumele
(1)	Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe, nahone u vhofha vhusimamilayo, vhavhusi, vhulamukanyi na zwipiḓa zwa muvhuso.
(2)	Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali, nahone nga nḓila ine, i nga shumisea, hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo.
(3)	Musi hu tshi khou shumiswa mbetshelo Mulayotibe wa Pfanelo kha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2), khothe-
(a)	uri i kone u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe, i fanela u shumisa, kana arali zwo fanela i fanela u bveledza mulayo wo ḓoweleaho une wa sa ḓo tendela u shuma ha wonoyo mulayo; na
(b)	u bveledza ndangulo dza mulayo wo ḓoweleaho wa u fhungudza maanḓa, tenda u fhungudza honoho ha vha hu tshi tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
(4)	Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo.
9.	Ndinganyiso
(1)	Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho.
(2)	Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo. U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso, vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa.
(3)	Muvhuso a wo ngo tea u khethulula muthu na muthihi nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi, hu tshi katelwa lushaka, mbeu, vhuṱalulambeu, u vhifha muvhilini, murafho, u mala kana u sa mala, mvelele kana vhubvo, muvhala, dzangalelo ḽa zwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, miṅwaha, milayo, fulufhelo, mvelele, luambo na mbebo, zwo livhana kana zwi songo livhana.
(4)	A hu na muthu o tendelwaho u khethulula muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3). Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho.
(5)	U Khethulula nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) a hongo tendelwa nga nnḓa ha musi zwo wanala uri u khethulula ho tea.
10.	Tshirunzi tsha Vhuthu
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi, na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa.
11.	Vhutshilo
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila.
12.	Mbofholowo na tsireledzo ya muthu.
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu, ine ya katela pfanelo -
(a)	ya u hanelwa u vhofholowa hu si na tshiitisi kana tshiitisi tshi pfalaho;
(b)	ya u sa valelwa dzhele hu songo vha na tsengo;
(c)	ya u sa dzheniswa kha tshivhumbeo na tshithihi tsha khakhathi dzine dza itiswa nga vhathu kana nga zwiṅwe zwiko;
(d)	ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio kana ifhio, na
(e)	u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu, lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho.
(2)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tshirunzi tsha muvhili na tsha muhumbulo, ine ya katela pfanelo -
(a)	ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo;
(b)	ya tsireledzo na ndangulo ya muvhili wawe; na
(c)	ya u sa shumiswa kha maedza a zwa mishonga kana zwa sainthifiki nga nnḓa ha musi vho ṋea thendelo yavho vha na nḓivho.
13.	Vhupuli, Vhushumeli na u shumiswa nga u kombetshedzwa
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli, vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa.
14.	Zwi kwamaho iwe muṋe
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na zwikwamaho ene muṋe, ine ya katela pfanelo ya u sa-
(a)	setshiwa ene muṋe kana muḓi wawe;
(b)	setshiwa thundu yawe;
(c)	u dzhielwa ndaka yawe; kana
(d)	vhudavhidzani ha zwi kwamaho ene muṋe ha khakhiswa.
15.	Pfanelo ya vhurereli, fulufhelo na kuhumbulele
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli, mihumbulo, fulufhelo na kuhumbulele.
(2)	Mishumo ya zwihumbudzo zwa vhurereli i nga ḓi fariwa muvhusoni kana kha zwiimiswa zwine zwa lambedzwa nga muvhuso, tenda-
(a)	mishumo yeneyo ya zwihumbudzo ya tevhedza milayo yo vhewaho nga ndangulo dza vhathu dzo teaho;
(b)	mishumo yeneyo ya itwa nga nḓila dzi linganaho; nahone
(c)	u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa.
(3)	(a)	Hei khethekanyo a i thivheli mulayo u ṱangadedza-
(i)	mbingano dzo itwaho nga sialala kana iṅwe sisiṱeme ya vhurereli, mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa; kana
(ii) sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe, kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho.
(b)	U ṱanganedzwa u ya nga phara ya (a)	zwi fanela u vha zwi tshi tshimbilelana na hei khethekanyo na dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa.
16.	Mbofholowo ya u amba na u ita zwithu wo vhofholowa
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u amba kana u ita zwithu o vhofholowa, ine ya katela-
(a)	mbofholowo ya vhuanḓadzamafhungo na dziṅwe media;
(b)	mbofholowo ya u ṱanganedza kana u ṋewa mafhungo kana mihumbulo;
(c)	mbofholowo ya vhukoni ha zwa vhutsila; na
(d) mbofholowo ya zwa akademi na mbofholowo ya ṱhoḓisiso ya zwa saintsi.
(2)	Pfanelo i re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i pfukeli na kha-
(a)	mazwifhi a u ṱuṱuwedza nndwa;
(b)	u tuṱuwedza khakhathi; kana
(c)	u tikedza vengo ḽo ḓisendekaho kha lushaka, kutshilele, mbeu kana vhurereli, na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa.
17.	U kuvhangana, u gwalaba na u Ṋekedza Phethishini
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana, u gwalaba, u phikhetha na u nekedza phethishini, nga mulalo nahone a songo ḓiṱama.
18.	Mbofholowo ya u Vhumba vhukonani
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani.
19.	Pfanelo dza zwa Poḽotiki
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe o vhofholowa lune a nga ḓiṋangela kha zwa poḽotiki, zwine zwa katela pfanelo ya-
(a)	u vhumba dzangano ḽa poḽotiki;
(b)	u dzhenelela kha nyito kana u kunga miraḓo ya dzangano ḽa poḽotiki, na
(c)	u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa.
(2)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho, dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa.
(3)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe wa mualuwa u na pfanelo-
(a)	ya u voutha kha khetho dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho hu tshi tevhedzwa mulayotewa, na u ita nga u ralo nga tshidzumbe, na
(b)	u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso, na u dzhena kha tshiimo tshenetsho, arali o khethiwa.
20.	Vhudzulapo
A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo.
21.	Mbofholowo ya u Tshimbila na Vhudzulo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila.
(2)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki,
(3)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena, u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki,
(4)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila.
22.	Mbofholowo ya u ita mushumo wa zwanḓa, mushumo na phurofesheni
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa. Mashumele a mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo.
23.	Pfanelo dza zwa mushumo
(1)	Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni.
(2)	Mushumi muṅwe na muṅwe u na pfanelo -
(a)	ya u vhumba na u dzhenela dzangano ḽa vhashumi;
(b)	ya u dzhenelela kha mishumo kana mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhashumi; na
(c)	u gwalaba.
(3)	Mutholi muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
(a)	ya u vhumba na u dzhenela kha dzangano ḽa vhatholi; na
(b)	u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi.
(4)	Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi na dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi ḽi na pfanelo ya-
(a)	u ta vhulanguli, mbekanyamushumo na mishumo yaḽo ḽone ḽine;
(b)	u dzudzanya; na
(c)	u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano.
(5)	Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi, dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha dzithendelanoguṱe dza tshumisano. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
(6)	Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
24.	Vhupo
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
(a)	ya u tshila kha vhupo vhune ha sa vhe khombo kha mutakalo wawe; na
(b)	ya u tshila kha vhupo ho tsireledzeaho, u itela mirafho ya zwino na i ḓaho, nga vhusimamulayo vhu pfalaho na maṅwe maga ane a nga-
(i)	tsireledza tshikafhadzo, na u tshinyadzwa ha mupo wa maḓakani;
(ii)	ṱuṱuwedza tsireledzo ya mupo; na
(iii)	u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea.
25.	Ndaka
(1)	A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza, nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka.
(2)	Ndaka i nga dzhiwa fhedzi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza-
(a)	hu tshi itelwa vhathu kana dzangalelo ḽa vhathu; na
(b)	arali hu na mbadelo, tshelede ine ya tea u badelwa na tshifhinga na nḓila ya kubadelele kune kwa nga vha kwo tendelanwa nga vhane vha kwamea kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe.
(3)	Tshelede ya mbadelo na tshifhinga na nḓila ya kubadelele zwi fanela u vha zwo tea na u linganela, zwi tshi sumbedza u linganela vhukati ha lutamo lwa vhathu na lutamo lwa vhathu vha kwameaho, ho dzhielwa nṱha nyimele dzi kwameaho, hu tshi katelwa-
(a)	tshumiso ya zwino ya ndaka;
(b)	ḓivhazwakale ya kuwanelwe na kushumiselwe kwa ndaka;
(c)	mutengo wa maraga wa ndaka;
(d)	tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na mutikedzelo wa u wanala na khwiniso ya mbuelo kha ndaka yeneyo; na
(e)	ndivho ya u dzhiiwa ha ndaka.
(4)	U itela ndivho dza hei khethekanyo-
(a)	lutamo lwa vhathu lu katela vhuḓiimiseli ha lushaka kha tshandukiso ya zwa mavu na tshandukiso ya u ḓisa ndinganyiso kha tswikelelo ya zwoṱhe zwa mupo; nahone
(b)	ndaka a zwi ambi mavu fhedzi..
(5)	Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho, kha ndaka yawo, u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana.
(6)	Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu ha vha hu songo tsireledzea lwa mulayo nga mulandu wa milayo na zwiito zwa kale zwa tshiṱalula, u / tshi na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho.
(7)	Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula, u na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u liliswa kana thandululo i linganaho.
(8)	A hu na mbetshelo ya hei khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga kha u wana mavu, maḓi na dziṅwe tshandukiso dzi tshimbilelanaho nazwo, hu u itela u shandukisa mvelelo dza tshiṱalula tsho fhiraho, tenda u pambuwa kha mbetshelo dza khethekanyo hu tshi tevhedza mbetshelo dza khethekanyo ya 36 (1).
(9)	Phalamennde i fanela u phasisa mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya (6).
26.	Vhudzulo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho.
(2)	Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo.
(3)	A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe, kana u pwashelwa nnḓu, hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho. A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa.
27.	Ndondolamutakalo, zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya vhathu
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
(a)	tshumelo dza ndondolamutakalo, hu tshi kalelwa na ndondolamutakalo ya mbebo;
(b)	zwiḽiwa na maḓi zwo linganaho; na
(c)	tsireledzo ya vhathu, hu tshi katelwa na, arali vha sa koni u ḓilondola khathihi na muṱa wavho, thuso yo teaho ya u ḓitshidza.
(2)	Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele.
(3)	A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi.
28.	Vhana
(1)	Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
(a)	u vha na dzina na u vha muraḓo wa lushaka u bva a tshi tou bebiwa;
(b)	u londiwa nga muṱa kana vhabebi, kana ndondolo iṅwe yo teaho arali o bviswa kha muṱa;
(c)	zwiḽiwa zwi re na pfushi, vhudzulo, ndondolamutakalo na tshumelo dza vhathu;
(d)	u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓi, u litshedzelwa, u tambudzwa kana u nyadziswa;
(e)	u tsireledzwa kha mishumo i vhaisaho;
(f)	u sa humbelwa kana u tendelwa u shuma mushumo kana u ṋetshedza tshumelo dzine dza-
(i)	vha dzi songo tea muthu wa miṅwaha ya onoyo ṅwana; kana
(ii)	u vhea vhutshilo, pfunzo, mutakalo wa muhumbulo kana wa ṋama kana muyani, mveledziso ya ndayo kana matshilele a onoyo ṅwana kha khombo;
(g)	u sa valelwa nga nnḓa ha musi vhu hone vhukando ha u fhedzisela, hune, hu tshi ḓadziswa kha pfanelo dzine ṅwana a vha nadzo kha khethekanyo ya 12 na 35, ṅwana a nga valelwa lwa tshifhinga tshiṱukusa tsho teaho, nahone a na pfanelo ya u -
(i)	sa valelwa fhethu huthuhi na vhathu vho valelwaho vha miṅwaha i fhiraho 18, na
(ii)	u farwa nga nḓila, nahone kha nyimele, dzine dza dzhiela nṱha miṅwaha yawe sa ṅwana;
(h)	u vha na ramulayo o tholwaho nga muvhuso ane a ḓo thusa ṅwana, nahone tshinyalelo dzi tshi khou badelwa nga muvhuso, kha maitele oṱhe a tshitshavha ane a kwama ṅwana, u itela arali ha vha na u sa farwa zwavhuḓi; na
(i)	u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane, na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane.
(2)	Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana,
(3)	Kha hei khethekanyo 'ṅwana' zwi amba muthu ane miṅwaha yawe ya vha fhasi ha 18.
29.	Pfunzo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
(a)	pfunzo ya mutheo, hu tshi katelwa na pfunzo ya mutheo ya vhaaluwa; na
(b)	u isa phanḓa na pfunzo, zwine muvhuso, nga maga a pfalaho, wa fanela u ita uri i wanale na u swikelelea.
(2)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone. U itela u swikelelea, na u thomiwa, hei pfanelo, muvhuso u fanela u shumisa dziṅwe nḓila dza u ita uri pfunzo i kone u wanala, hu tshi katelwa na zwiimiswa zwine zwa shumisa luambo luthihi, hu tshi dzhielwa nzhele-
(a)	ndinganyiso;
(b)	u konadzea; na
(c)	ṱhoḓea ya u lulamisa milayo na nyito dza tshiṱalula dza tshifhinga tsho fhelaho.
(3)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa tshelede yawe kha u thoma na u londota zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho -
(a)	zwine zwa sa ḓo khethulula nga murafho;
(b)	zwo redzhisiṱariwaho, na
(c) u fara maimo ane a sa ḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso.
(4)	Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a i thivheli uri mutikedzelo wa muvhuso u ṋewe zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho,
30.	Luambo na mvelele
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama, fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo.
31.	Zwitshavha zwa mvelele, vhurereli na luambo
(1)	Vhathu vhane vha wela kha zwigwada zwa mvelele, vhurereli na luambo a vho ngo tea u hanelwa pfanelo, na miṅwe miraḓo ya tshitshavha ya-
(a)	u ḓiphiṋa nga vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho; na
(b)	u vhumba, u thoma, u dzhenela na u vhulunga, vhurereli na luambo lwavho na u vhumba vhushaka na maṅwe madzangano a tshitshavha.
(2)	Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a dzo ngo fanela u shumiswa nga nḓila i sa tendelani na mbetshelo na nthihi dza Mulayotibe wa Pfanelo.
32.	U swikelela mafhungo
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
(a)	mafhungo afhio na afhio ane muvhuso wa vha nao; na
(b)	mafhungo afhio na afhio ane a vha na muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓea kha u shumiswa na u tsireledza pfanelo dzifhio na dzifhio.
(2)	Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma, na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni.
33.	Maitele a ndangulo kwayo
(1)	Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni, i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo.
(2)	Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho.
(3)	Mulayo wa lushaka u fanela u phasiswa u ita uri hedzi pfanelo dzi shume, nahone u fanela u-
(a)	ita uri hu vhe na u dzudzanyululwa ha nyito dza ndangulo ya khothe kana, hune zwa vha zwo tea, zwi iswe kha khothe dziṅwe dzine dza sa dzhie sia;
(b)	hwesa muvhuso mushumo wa u ita uri pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu dza (1) na (2); na
(c)	u ṱuṱuwedza ndangulo yo fanelaho.
34.	U swikelela khothe
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓila yo teaho phanḓa ha khothe kana, hune zwa vha zwo tea, iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia.
35.	Vhathu vho farwaho, vho valelwaho na vhane vha humbulelwa
(1)	Muṅwe na muṅwe ane a farwa a tshi khou humbulelwa uri u na mulandu u na pfanelo ya -
(a)	u sa amba tshithu;
(b)	u ḓivhadzwa nga u ṱavhanya -
(i)	nga ha pfanelo ya u sa a mba tshithu; na
(ii)	nga ha mvelelo dza u sa fhumula;
(c)	u sa kombetshedzwa u ḓibula kana u tenda mulandu une wa ḓo shumiswa sa vhuṱanzi vhu lwaho nae;
(d)	u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea, fhedzi hu saathu u fhela-
(i)	awara dza 48 muthu o farwa; kana
(ii)	ḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha u fhela ha awara dza 48, arali awara dza 48 dza fhela nga nnḓa ha awara dza khothe kana nga ḓuvha ḽa khothe ḽi si ḓuvha ḽa khothe ḽo ḓoweleaho;
(e)	ya uri arali a tshi khou ya khothe nga murahu ha musi o farwa, a hweswa kana u vhudzwa tshiitisi tsha uri a valelwe na u bvela phanḓa na u valelwa, kana u vhofholowa; na
(f)	u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda, tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho.
(2)	Muṅwe na muṅwe o valelwaho, hu tshi katelwa mufariwa muṅwe na muṅwe o gwevhiwaho, u na pfanelo-
(a)	ya u ḓivhadzwa zwiitisi zwa u valelwa hawe nga u ṱavhanya;
(b)	ya u nanga, na u kwamana na ramulayo, na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(c)	ya u vha na mushumeli o tholelwaho mufariwa nga muvhuso nahone hu tshi khou badela muvhuso, u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo, na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(d)	u hanedza u valelwa hu si ho mulayoni phanḓa ha khothe nga tshavhukoma na uri arali u valelwa hu si ho mulayoni, a vhofhololwe;
(e)	nyimele dza u valelwa dzine dza vha dzavhuḓi kha tshirunzi tsha muthu, hu tshi katelwa na nyito na mbetshelo, dza vhudzulo, zwiḽiwa, matheriaḽa a u vhala na dzilafho ḽa mushonga ḽo teaho; na
(f)	u davhidzana na u dalelwa nga -
(i)	mufarisi kana mufarakani wawe;
(ii)	shaka ḽawe;
(iii)	mueletshedzi wa vhurereli we a tou nanga; na
(iv)	dokotela we a tou nangiwaho.
(3)	Muhwelelwa muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tsengo kwayo, ine ya katela pfanelo ya-
(a)	u ḓivhadzwa mulandu wawe hu na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwine zwa nga kona u ṱalutshedza;
(b)	u wana tshifhinga na tshomedzo dzo linganaho dza u ḓilugisela u ḓiimelela;
(c)	tsengo ya khothe kha khothe yo ḓoweleaho;
(d)	u vha na tsengo ine ya thoma na u fhela hu songo vha na tshilengo;
(e)	u vha hone tsengoni;
(f)	u nanga, na u imelelwa, nga ramulayo, na u ḓivhadzwa hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(g)	u vha na ramulayo ane a ḓo imelela muhwelelwa o tholwaho nga muvhuso, ho badela muvhuso, u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo, na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya;
(h)	u dzhiiwa a si na mulandu, u sa amba tshithu, na u ṋea vhuṱanzi tsengoni;
(i)	ṱanziela na u hanedza vhuṱanzi;
(j)	u sa kombetshedzwa u ṋea vhuṱanzi vhune ha ita uri a vhe na mulandu;
(k) u sengiswa nga luambo lune muhwelelwa a lu pfesesa kana, arali zwi sa konadzei, a tou ḓologelwa kha luambo lwonolwo;
(l) u sa vhonwa mulandu wa nyito kana u sa ita nyito ye ya vha i si vhukhakhi kha mulayo wa lushaka kana wa dzitshaka musi a tshi u ita kana a tshi litsha u u ita;
(m) u sa sengiselwa mulandu une u ya nga nyito kana u sa ita nyito zwe a sa vhonwe mulandu tshifhinga tsho fhiraho kana zwe a sa gwevhelwe zwone;
(n) u wana tshigwevho tshi sa vhaisesiho arali tshigwevho tsho randelwaho tsha mulandu wawe tsho shandukiswa vhukati ha tshifhinga tsha musi a tshi khakha na tshifhinga tsha musi a tshi gwevhiwa; na
(o) u haṱululwa, kana u sedzuluswa, kha khothe ya nṱha.
(4)	Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo, mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa.
(5)	Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi.
36.	Mikano ya pfanelo
(1)	Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi nga kanulwa nga u tevhedzwa ha milayo ya u angaredza nga nḓila ine u kanulwa ha pfesesea na u ṱanganedzea kha tshitshavha tshi si na tshidzumbe tsho ḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo, hu tshi dzhielwa nṱha zwoṱhe zwi tshimbilelanaho nazwo, hu tshi katelwa na-
(a)	lushaka lwa pfanelo;
(b)	ndeme ya ndivho ya mukano;
(c)	lushaka na vhuhulwane ha phungudzo;
(d)	vhushaka vhukati ha mukano na ndivho; na
(e)	nḓila i songo fhungudzeesaho ya u swikelela ndivho.
(2)	Nga nnḓa ha zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana kha iṅwe mbetshelo ya Mulayotewa, a hu na mulayo une wa nga fhungudza pfanelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
37.	Tshiimo tsha shishi
(1)	Tshiimo tsha shishi tshi nga vhewa fhedzi nga Mulayo wa Phalamennde, nahone fhedzi, musi-
(a)	vhutshilo ha lushaka vhu tshi shushedzwa nga nndwa, u govhelwa nga ḽiṅwe shango, u dzhiwa ha muvhuso nga ḽiṅwe shango, mufhirifhiri, tshiwo tsha mupo kana tshiṅwe tshiimo tsha shishi tsha muvhuso; na
(b)	u vhewa hu ha ndeme kha u ita uri hu vhe na mulalo na vhudziki.
(2)	U vhewa ha tshiimo tsha shishi, na mulayo muṅwe na muṅwe wo itwaho kana iṅwe nyito yo itwaho nga mulandu wa u vhewa honoho, hu nga shuma fhedzi-
(a)	tshifhinga tshi ḓaho; na
(b)	lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽe tsha vhewa, nga nnḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tshea uri hu iswe phanḓa. Buthano ḽi nga engedza u vhewa ha tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i fhiraho miraru. U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano. U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano.
(3)	Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo ya u tea ha-
(a)	u vhewa ha tshiimo tsha shishi;
(b)	u engedzwa huṅwe na huṅwe ha u vhewa ha tshiimo tsha shishi; kana
(c)	mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa, kana iṅwe nyito ine ya dzhiwa, i tshi tevhekana na u vhewa ha tshiimo tsha shishi.
(4)	Mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa hu tshi tevhelwa u vhewa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine -
(a)	u bviswa ha vha hu tshi shuma fhedzi kha tshiimo tsha shishi; na
(b)	mulayo-
(i)	u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki kha mulayo wa dzitshaka une wa shuma kha zwiimo zwa shishi;
(ii)	u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya (5); na
(iii)	u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa.
(5)	A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa vhea tshiimo tsha shishi, nahone a hu na mulayo wo phasiswaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽine ḽa dzhiwa ḽine ḽa tevhedza u vhewa, ḽine ḽa nga tendela kana u ṋea maanḓa-
(a)	u sa vha na vhuḓifhinduleli nga muvhuso kana muthu muṅwe na muṅwe kha vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe;
(b)	u fhungudzwa hufhio na hufhio kha iyi khethekanyo; kana
(c)	u fhungudzwa hufhio na hufhio, u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho, u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano.
Mbekanyo ya Pfanelo dzi sa fhungudzwi
1
Nomboro ya khethekanyo
2
Ṱhoho ya Khethekanyo
3
nḓila ine pfanelo dza sa fhungudzee ngayo
9
Ndinganyiso
Zwi tshi kwama u ṱalulwa hu songo
ḓaho hu tshi tevhelwa murafho,
muvhala, lushaka kana vhubvo ha
vhathu, mbeu, vhurereli, kana luambo
10
Tshirunzi tsha vhuthu
Tshoṱhe
11
vhutshilo
Tshoṱhe
12
Mbofholowo na
U ya nga ha Khethekanyo ṱhukhu ya
(1 ){d) na (e)	na (2){c) tsireledzo ya muthu
13
vhupuli, vhushumeli na
U ya nga ha vhupuli na vhushumeli u shuma nga u kombetshedzwa
28
Vhana
U ya nga ha:
- khethekanyo ṱhukhu ya (1)(d)	na (e);
- pfanelo dzi re kha phara ṱhukhu ya (i)
na (») dza khethekanyo ṱhukhu ya (1)(g);
- khethekanyo ṱhukhu ya (1) (i)
malugana na vhana vha miṅwaha ya 15 u ya fhasi.
35
Vho fariwaho, vho valelwaho na
U ya nga:
- khethekanyo ṱhukhu dza (1) (a)	, (b)	na (c)	na (2) (d)	;
- pfanelo dzi re kha phara ya (a)	u swika (o) kana khethekanyo ṱhukhu ya (3), nga nnḓa ha phara ya (d)	;
- khethekanyo ṱhukhu ya (4); na
- khethekanyo ṱhukhu ya (5) malugana na u sa dzhenisa vhuṱanzi vhune u ṱanganedzwa haho zwa nga tshinya tsengo.
(6)	Tshifhinga tshoṱhe musi muthu o valelwa nga nṱhani ha u vhewa ha tshiimo tsha shishi, hu tea u tevhelwa maitele a tevhelaho:
Muthu muhulwane wa shaka kana khonani ya muthu o
valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho, a ḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu.
(b)	Hu tea u anḓadzwa nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa, i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho, khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao.
(c) Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela.
(d) Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho, nga ramilayo.
(e) Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva nga ḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo, nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa, nga nnḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
(f) Arali khothe i sa vhofhololi Mufariwa u ya nga phara ya (e), uyo Mufariwa a nga ita khumbelo kha khothe uri hu vhe na tsedzuluso hafhu ya u valelwa hawe musi ho no fhela maḓuvha a 10, nahone khothe i tea u sedzulusa hafhu u valelwa hawe hune ya ḓo tea u vhofholola Mufariwa nga nnḓa ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
(g) Mufariwa u tea u tendelwa uri a ime phanḓa ha khothe iṅwe na iṅwe ine ya khou sedzulusa u fariwa hawe, khathihi na u imelelwa nga ramilayo kha u thetsheleswa huṅwe na huṅwe, khathihi na u bvisa vhupfiwa hawe malugana na u iswa phanḓa ha u valelwa hawe.
(h) Muvhuso u tea u bvisa zwiitisi zwo ṅwalwaho zwa u tikedza u valelwa na u isa phanḓa na u valelwa ha Mufariwa kha khothe, nahone u tea u ṋewa khophi ya zwiitisi zwenezwo kha onoyo muthu o valelwaho hu na maḓuvha mavhili musi khothe i saathu u sedzulusa u valelwa hawe.
(7)	Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa, uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi, nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu.
(8)	Khethekanyo ṱhukhu ya (6} na (7) a dzi shumi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho valelwaho nga mulandu wa phambano dza nndwa dza dzitshaka, vhudzuloni ha izwi, muvhuso u tea u tevhedza maimo a vhofhaho Riphabuḽiki kha mulayo wa vhuthu wa dzitshaka malugana na u valelwa ha vhathu.
38.	U shumiswa ha pfanelo
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho, a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa, nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo. Vhathu vhane vha nga ita khumbelo dza u ṋewa thuso ndi -
(a)	muṅwe na muṅwe ane a khou ita zwi kha dzangalelo ḽa ene muṋe;
(b)	muṅwe na muṅwe a no khou itela muṅwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina ḽawe;
(c)	Muṅwe na muṅwe a no khou ita ngauralo sa muraḓo, kana o imela tshigwada kana kiḽasi ya vhathu;
(d)	muṅwe na muṅwe a no khou itela tshitshavha; na
(e)	dzangano ḽi no khou ita zwi kha dzangalelo ḽa miraḓo yaḽo,
39.	Ṱhalutshedzo ya Mulayotibe wa pfanelo
(1)	Musi i tshi khou ṱalutshedza Mulayotibe wa Pfanelo, khothe iṅwe na iṅwe-
(a)	i fanela u ṱuṱuwedza ndeme dzine dza tikedza lushaka lu re khagala lwa demokirasi lwo ḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo;
(b)	i fanela u dzhiela nṱha mulayo wa dzitshaka; na
(c)	u dzhiela nṱha mulayo wa ḽiṅwe shango.
(2)	Musi i tshi khou ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe, na musi i tshi khou bveledza mulayo wo ḓoweleaho nahone u songo ṅwalwaho u si wa sialala (common law) kana mulayo wa zwa sialala (customary law), khothe iṅwe na iṅwe i ḓo ṱuṱuwedza muya, ṱhalutshedzo na nḓivho dza Mulayotibe wa Pfanelo.
(3)	Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha, mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo, nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe.
NDIMA YA 3
MUVHUSO WA TSHUMISANO (ss 40-41)
40.	Muvhuso wa Riphabuḽiki
(1)	Kha Riphabuḽiki, muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka, muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo, ine ya vha yo fhambanaho, i shumisanaho nahone i re na vhushaka.
(2)	Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao, a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima.
41. Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso.
(1)	Masia oṱhe a muvhuso na miraḓo ya muvhuso ngomu ha masia
oṱhe a fanela -
(a)	u londota mulalo, vhuthihi ha lushaka na u sa fhandekana ha Riphabuḽiki;
(b)	londola kutshilele kwavhuḓi kwa vhathu vha Riphabuḽiki,
(c)	u bveledza muvhuso u pfalaho, u re khagala, u re na vhuḓifhinduleli na u ṱumekana wa Riphabuḽiki yoṱhe;
(d)	u vha na vhuluvha kha Mulayotewa', Riphabuḽiki, na vhathu vhayo;
(e)	u ṱhompha maimo a zwa Mulayotewa, zwiimiswa, maanḓa na mishumo ya muvhuso kha maṅwe masia;
(f)	u sa tenda mishumo ifhio na ifhio nga nnḓani ha iyo ye ya avhelwa yone nga Mulayotewa;
(g)	u shumisa maanḓa na mishumo yayo nga nḓila ine ya si dzhenelele kha mbumbo ya ḓivhashango, kushumele kana zwiimiswa zwa muvhuso kha maṅwe masia; na
(h)	u shumisana nga nḓila i fhulufhedzeaho na nga u fulufhedzea vhukuma nga -
(i)	u fhaṱa vhushaka na vhukonani;
(ii)	u tikedza na u thusana;
(iii)	u ḓivhadzana na u kwamana kha mafhungo a lutamo Iwa vhoṱhe;
(iv)	u ṱumekanya nyito ya milayo ya vhusimamilayo nga tshayo;
(v) u nambatela matshimbidzele o tendelaniwaho; na
(vi) u thivhela uri hu songo vha na vhukando ha mulayo vhune ha nga dzhiiwa nga sia ḽiṅwe ḽi tshi itela ḽiṅwe.
(2)	Mulayo wa Phalamennde u fanela u -
(a)	thoma na u ita uri hu vhe na zwivhumbeo na zwiimiswa zwi no ḓo ṱuṱuwedza na u leludza vhushaka vhukati ha muvhuso.
(b)	u ita uri hu vhe na nḓila dzo teaho na maitele a u dzudzanya phambano vhukati ha mihasho ya muvhuso.
(3)	Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho, a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano.
(4)	Arali khothe i songo fushea uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya (3) dzo tevhelwa, i nga humisela khuḓano murahu kha Miraḓo ya muvhuso i kwameaho.
NDIMA YA 4
PHALAMENNDE (ss 42-82)
42.	Kuvhumbelwe kwa Phalamennde
(1)	Phalamennde yo vhumbwa nga-
(a)	Buthano ḽa lushaka; na
(b)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
(2)	Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa.
(3)	Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imelela vhathu na u ita uri hu vhe na muvhuso wa vhathu nga mulayotewa. Ḽi ita hezwi nga u ṋanga Muphuresidennde, nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya u sedzulusa zwi kwamaho vhathu, nga u phasisa milayo na nga u sedzulusa nyito dza khorotshitumbe.
(4)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka. I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu;
(5)	Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela.
(6)	Dzulo ḽa Phalamennde ḽi Kapa, fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho u ya nga khethekanyo ya 76 (1) na (5) u nga ta uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi huṅwe na huṅwe.
43.	Maanḓalanga a Riphabuḽiki
Kha Riphabuḽiki, maanḓalanga-
(a)	kha sia ḽa zwa muvhuso wa lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 44.;
(b)	kha sia ḽa zwa muvhuso zwa vunḓu maanḓa a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 104; na
(c)	kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156.
44.	Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Lushaka
(1)	Maanḓalanga a vhusimamilayo ha lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde -
(a)	a hwesa Buthano ḽa Lushaka maanḓa a u -
(i)	khwinisa Mulayotewa;
(ii)	u phasisa milayo malugana na maṅwe mafhungo, zwi tshi katela mafhungo a no wela kha mishumo yo ambwaho kha Muengedzo wa 4, zwi sa kateli mafhungo ane u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) a wela fhedzi zwanḓani zwa vhupo ha u shumela ho bulwaho kha Muengedzo 5; na
(iii)	u ṋea maanḓa afhio na afhio a Vhusimamilayo nga nnḓani ha maanḓa a u khwinisa Mulayotewa, kha Vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso; na
(b)	u hwesa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka maanḓa-
(i)	a u dzhenelela kha u khwiniswa ha Mulayotewa u ya nga khethekanyo ya 74;
(ii)	u phasisa milayo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 76, malugana na maṅwe mafhungo a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4, na mafhungo afhio na afhio a teaho u phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 ya Mulayotewa; na
(iii)	u sedza milayo yo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75.
(2)	Phalamennde i nga dzhenelela kha u phasiswa ha mulayo, u ya nga ha khethekanyo ya 76(1), zwi tshi kwama mafhungo a welaho kha vhupo ha vhushumelo ho bulwaho kha Muengedzo wa 5, musi zwo tea -
(a)	u ita uri hu dzule hu na tsireledzo ya lushaka;
(b)	u ita uri hu vhe na vhuthihi ha ikonomi;
(c)	u ita uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho,
(d)	u vhumba maimo a fhasisa a ṱoḓeaho kha u ṋetshedza tshumelo; kana
(e)	u thivhela nyito i songo fanelaho uri i sa itiwe nga vunḓu ine ya vha na luvhengelambiluni zwi tshi takadza ḽiṅwe vunḓu, kana kha shango ḽoṱhe
(3)	Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4, ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe, vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4.
(4)	Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo, Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa, nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa.
45.	Milayo na ndaulo zwo ṱanganelaho na komiti dzo ṱanganelanaho
(1)	Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Vunḓu ya Lushaka zwi fanela u vhumba milayo na ndaulo malugana na mafhungo o ṱanganelaho a Buthano ḽa Lushaka na Khoro, zwi tshi katela milayo na ndaulo-
(a)	u tea maitele a u tshimbidza maitele a vhusimamilayo, zwi tshi katela u vhekanya u kalwa ha tshifhinga tsha u fhedza tshipiḓa tsha maitele;
(b)	u vhumba komiti dzo ṱanganelaho dzo vhumbiwaho nga vhaimeleli vha bvaho kha Buthano na Khoro u itela u lavhelesa na u fha muvhigo nga ha Milayotibe i lavhelelwaho kha khethekanyo ya 74 na 75
(c)	u vhumba komiti yo ṱanganelaho u itela u sedzuluswa kha Mulayotewa nga ṅwaha; na
(d)	u langula mafhungo a-
(i)	milayo yo ṱanganelaho ya komiti;
(ii)	Komiti ya vhulamukanyi;
(iii)	komiti ya Mulayotewa ya u sedzulusa; na
(iv)	komiti dziṅwe na dziṅwe dzo ṱanganelanaho dzo vhumbwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (b)	.
(2)	Miraḓo ya Khabinethe, Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro.
Buthano ḽa Lushaka (ss 46-59)
46.	Kuvhumbelwe na u khwaṱha
(1)	Ho sedzwa Muengedzo wa 6A, Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 350 na 400 ya vhafumakadzi na vhanna vho nangwaho sa Miraḓo hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi -
(a)	yo randelwaho kha mulayo wa lushaka;
(b)	yo tewa nga mutevhe muthihi wa vhakhethi wa lushaka;
(c)	u tendela miṅwaha ya fhasisa ya u voutha ya 18; na
(d)	u bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli.
(2)	Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka.
[Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2005 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.]
47.	Vhuraḓo
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u khethela Buthano ḽa Lushaka u tewa uri a nga vha Muraḓo wa Buthano nga nnḓa ha -
(a)	muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso, zwi sa kateli -
(i)	Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa; khathihi na
(ii)	vhafaraofisi vhane mishumo yavho ya yelana na mishumo ya Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone iyo mishumo i tshi nga vha yo sumbedzwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri i a yelana na iyo mishumo;
(b)	vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana Khoro ya Masipala;
(c)	vhathu vha re na zwikolodo zwihulwane zwine vha kundelwa u zwi badela,
(d)	muthu muṅwe na muṅwe o sumbiwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi, kana
(e)	muthu muṅwe na muṅwe ane, nga murahu ha musi heyi khethekanyo yo no thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu nga nṱhani ha vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 a songo tendelwa u badela faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki, fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiwa uri o gwevhiwa u swikela khaṱhululo kha u wanwa mulandu kana u gwevhiwa yo no fhedziwa nga hayo, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha heyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
(2)	Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	na (b)	a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa magumo kana madzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
(3)	Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
(a)	a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa; kana
(b)	a sa vha hone Buthanoni musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza Buthano zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓo; kana
(c)	a imiswa u vha muraḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano, nga nnḓa ha musi muraḓo onoyo a tshi nga vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.]
(4)	Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
48.	Miano kana u ḓivhofha
Musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano, vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
49.	Tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka
(1)	Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu.
(2)	Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi nga fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsho fhela, Muphuresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza khetho na u
vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa, kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela. Hu nga itwa nḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 2 ya 1999.]
(3)	Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190, kana arali khetho dzo imiswa nga khothe, Muphuresidennde, nga nḓivhadzo, u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho, dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa.
(4)	Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho.
50.	U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela
(1)	Muphuresidennde u fanela u fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
(a)	Buthano ḽo dzhia tsheo ya uri ḽi fhaladzwe zwa tendelwa nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaḽo; na
(b)	musi ho no fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethiwa.
(2)	Muthusa Muphuresidennde a nga fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
(a)	hu na tshikhala kha ofisi ya Muphuresidennde; na
(b)	musi Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Muphuresidennde muswa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala.
51.	Zwifhinga zwa madzulo na zwa u awela
(1)	Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo. Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Muphuresidennde vha nga vhidza dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mishumo ya tshihaḓu
(3)	Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu, tsireledzo, ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano.
52.	Mulangadzulo na Muthusa mulangadzulo
(1)	Kha muṱangano waḽo wa u thoma u bva musi ḽi tshi khethiwa,
kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaḽo,
(2)	Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo.
(4)	Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa,
(5)	Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, ḽi nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
53.	Tsheo
(1)	Nga nnḓa ha afho hune Mulayotewa wa nga vha wo sumbedza nga iṅwe nḓila -
(a)	vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i tea u vha i hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe;
(b)	tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha Miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe;
(c)	mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho.
(2)	Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe, fhedzi -
(a)	o fanela u voutha kha mutsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo;
(b)	a nga ita vouthu ya mutsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano.
54.	Pfanelo dza miṅwe miraḓo ya Khabinethe ya Kha Buthano ḽa Lushaka
Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka, fhedzi, a nga si vouthe kha iyo miṱangano.
[S. 54 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
55.	Maanḓa a Buthano ḽa Lushaka
(1)	Musi ḽi tshi shumisa maanḓa aḽo a vhusimamilayo, Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
(a) lavhelesa, phasisa, khwinisa na u landula mulayo ufhio na ufhio u re phanḓa ha Buthano; na
(b)	u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
(2)	Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta na u ṋetshedza maitele a -
(a)	u vhona uri Miraḓo yoṱhe ya khoro ya muvhuso i re kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka, i na vhuḓifhinduleli khaḽo; na
(b)	u khwaṱhisa vhusedzi kwaho ha -
(i)	u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka, zwi tshi katela u shumiswa ha milayo; na
(ii)	Muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso.
56.	Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka
Buthano ḽa Lushaka kana iṅwe-vho ya dzikomiti i nga -
(a)	vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa haḽo, u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa maṅwalo;
(b)	ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo;
(c)	u kombetshedzwa, hu tshi tevhelwa milayo ya vhusimamilayo kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea sa samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b); na
(d)	u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
57.	Nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka
(1)	Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
(a)	ta na u laula nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
(b)	ita milayo na ndaela malugana na mafhungo aḽo, hu tshi
dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(2)	Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwi tea u ita uri hu vhe na -
(a)	u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo na tshifhinga tshi no dzhiwa nga komiti dzaḽo; na
U shela mulenzhe kha matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka, na komiti, dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Buthano, nga nḓila i yelanaho na demokirasi;
(c)	thuso ya tshelede na ndaulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽo imelelwaho kha Buthano zwi tshi ya nga u sielisana u itela uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ite mushumo waḽo kha Buthano ḽo khwaṱhisa; na
(d)	u dzhiela nṱha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihulwane kha maṱuku oṱhe kha Buthano sa Murangaphanḓa wa Ḽihoro Ḽihanedzi.
58.	Vhuṱalu
(1)	Miraḓo ya Khabinethe na miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka-
(a)	i na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dza tenda ya tevhedza milayo na ndaela; na
(b)	Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka a i nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi, u farwa, u honelwa kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
(i)	zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo; kana
(ii)	zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzayo.
[Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Miholo, magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
59.	U kona u swikelelea na u dzhenelela kha Buthano ḽa Lushaka nga nnyi na nnyi
(1)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tea -
(a)	u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Buthano na komiti dzaḽo; na
(b)	u shuma mafhungo aḽo hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo aḽo na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi, hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
(i)	u langula u swikelela ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo, kha Buthano na komiti dzaḽo; na u ita
(ii)	uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, kana u bviswa, arali zwo tea;
(2)	Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu, zwi tshi katela zwa nyanḓadzo, kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka (ss 60-72)
60.	Kuvhumbelwe kwa Khoro ya Lushaka
(1)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
(2)	Vhurumiwa ha fumi ndi -
(a)	vhurumiwa ha tshipentshela ha vhane vha vha -
(i)	Mulangavunḓu wa Vunḓu kana, arali Mulangavunḓu a siho, muraḓo muṅwe na muṅwe o rumiwaho nga Mulangavunḓu nga u angaredza kana lwa mushumo wo tiwaho phanḓa ha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka; na
(ii)	vhuṅwe vhurumiwa vhuraru; na
(b)	vhurumiwa ha rathi ha tshoṱhe ho nangwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 61(2)
(3)	Mulangavunḓu wa vunḓu, kana arali Mulangavunḓu a si ho, Muraḓo wa vhuimeleli ho khethwaho nga Mulangavunḓu a nga ranga phanḓa vhurumiwa.
61.	Mukovho wa Vhurumiwa
(1)	Mahoro a re na vhaimeleli kha vhusimamilayo ha vunḓu a tea u vha na vhurumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu hu tshi tevhelwa nḓila yo bulwaho kha tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 3
(2)	(a)	Hu saathu fhela maḓuvha a 30 ho ḓivhadzwa mvelelo dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu, vhusimamilayo vhu -
(i)	ta nga nḓila ya ndingano yo tiwaho nga vhusimamilayo ha vunḓu uri naa kha mahoro nga ḽithihi, ndi vhurumiwa vhungana vhune ha ḓo vha ha tshipentshela; na
(ii) u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro.
(b)	Tshipida (b) tsho bviswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008. ḓḓḓ
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
(3)	Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(a)	u tea u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe ha mahoro maṱuku kha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila i tendelanaho na zwa demokirasi.
(4)	Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu, vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela, sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga, u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo.
62.	Vhurumiwa ha tshoṱhe
(1)	Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu.
(2)	Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe, uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo.
(3)	Vharumiwa vha tshoṱhe vha vhewa Iwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela-
(a)	phanḓa ha dzulo ḽa u tou thoma ḽa vhusimamilayo ha vunḓu nga murahu ha khetho dzi tevhelaho; kana
(b)	ḓḓ
Tshipida (b) tsho bviswa nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhutahe ya Mulayotewa wa 2002 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
(4)	Muthu u ima u vha murumelwa wa tshoṱhe arali uyo muthu-
(a)	a tshi ima u vha muraḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vunḓu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe;
(b)	a tshi vha muraḓo wa Khabinethe;
(c)	a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vunḓu nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela;
(d)	a tshi ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu ta nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela; kana
(e)	a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vunḓu a si na thendelo kha maitele ane milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha Muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe.
(5)	zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
(6)	Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa, hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2.
63.	Madzulo a Khoro ya Lushaka
(1)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo.
(2)	Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu,
(3)	Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi, musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu, hu tshi sedzwa tsireledzo, u swikelelea, kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro.
64.	Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo
(1)	Kha vharumiwa vhayo, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
(2)	Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu, nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela.
(3)	Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi, nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe, u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa.
(4)	Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo. Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo.
[Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(5)	Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
(6)	Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe.
(7)	U ya nga milayo yayo na ndaela, Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo.
65.	Tsheo
(1)	Nga nnḓa ha hune Mulayotewa wa bula nga iṅwe nḓila -
(a)	vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vunḓu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo; na
(b)	mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo.
(2)	Mulayo wa Phalamennde, wo phasiswaho hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana (2) dza khethekanyo 76, u tea u ita uri hu vhe na maitele a fanaho ane ngao mavunḓu a ṋea vhurumiwa hao maanḓalanga a u a vouthela
66.	U shela mulenzhe nga mirafho ya Khorotshitumbe ya Lushaka
(1)	Miraḓo ya Khabinethe, na Vhathusa Dziminisiṱa, vha nga dzhenelela na u amba Khoroni, fhedzi vha nga si vouthe
(2)	Khoro ya Lushaka i nga ṱoḓa Muraḓo wa Khabinethe, Muthusa Minisiṱa, kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vunḓu uri a dzhenelele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro
67.	U shela mulenzhe nga vhaimeleli vha muvhuso wapo
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya, vha nga shela mulenzhe arali zwo tea, kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi a vha nga vouthi.
68.	Maanḓa a Khorotshitumbe ya Lushaka
Musi i tshi shumisa maanḓa ayo a vhusimamilayo, Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga -
(a)	lavhelesa, phasisa, khwinisa, gaganya khwiniso kha, kana u landula milayo ifhio na ifhio i re phanḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima iyi; na u
(b)	thoma kana u lugisela milayo i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 kana milayo miṅwe yo sumbwaho kha khethekanyo ya 76 (3) fhedzi i nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede.
69.	Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana komiti ifhio na ifhio yayo i nga -
(a)	vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa hayo, u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa ḽiṅwalo;
(b)	ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo;
(c)	u kombetshedzwa, hu tshi tevhelwa milayo ya vhusimamilayo kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea sa samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b); na
(d)	u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo kana yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
70.	Nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a Khoro ya Lushaka
(1)	Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga-
(a)	ta na u laula nzudzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
(b) u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(2)	Milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
(a)	u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzayo; na
(b) u shela mulenzhe kha matshimbidzele a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na komiti dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, nga nḓila ya demokirasi; na
(c)	u shela mulenzhe kha maitele a Khoro na komiti dzayo, nga mahoro maṱuku oṱhe a re na vhaimeleli kha Khoro nga nḓila i yelanaho na demokirasi, musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75.
71.	Vhuṱalu
(1)	Vhurumiwa vhu yaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 -
(a)	vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na kha komiti yayo, hu tshi tevhedzwa mulayo na nzunzanyo dzayo; na uri
(b)	vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi, u fariwa, u honelwa kana u sa vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
(i)	zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo; kana
(ii)	zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga ṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti.
(2)	Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67, vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
72.	U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi.
(1)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tea -
(a)	u tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a Khoro na komiti dzayo; na
(b)	u shuma mafhungo ayo hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo ayo na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi, hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
(i)	u laula u dzhena ha vhathu, zwi tshi katela vha nyanḓadzamafhungo, kha Khoro na kha komiti; na
(ii)	u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na, huṅwe na huṅwe ho teaho, u hanela u dzhena kha, kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe.
(2)	Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo, uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Maitele a Vhusimamilayo ha Lushaka (ss 73-82)
73.	Milayotibe yoṱhe
(1)	Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka.
(2)	Ndi Muraḓo wa Khabinethe kana Muthusa Minisiṱa, kana Muraḓo kana komiti ya Buthano fhedzi vhane vha nga ḓivhadza Mulayotibe kha Buthano ḽa Lushaka, fhedzi Mulayotibe wa tshelede u nga ḓivhadzwa nga Muraḓo wa Khabinethe fhedzi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwa Gwama, a nga ḓivhadza Mulayotibe wa zwa tshelede kha Buthano:
(a) mulayotibe wa tshelede; kana
(b) mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 (a)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(3)	Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76(3), nga nnḓani ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a)	kana (b)	ya hei khethekanyo, u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga . 1 (b)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(4)	Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
(5)	Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka, u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano.
74.	Milayotibe ine ya khwinisa Mulayotewa
(1)	Khethekanyo ya 1 na heyi khethekanyo ṱhukhu zwi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
(a)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza Miraḓo yaḽo; na
(b)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
(2)	Ndima ya 2 i nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga-
(a)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo; na
(b)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
(3)	Dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa dzi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
(a)	Buthano ḽa Lushaka, ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo; na
(b)	nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi, arali khwiniso i -
(i)	tshi elana na mafhungo a kwamaho Khoro;
(ii)	tshi shandukisa mikano ya vunḓu, maanḓa, mishumo kana zwiimiswa; kana
(iii)	tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu.
(4)	Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso.
(5)	Kha maḓuvha a si fhasi ha 30 musi Mulayotiobe u khwinisaho Mulayotewa wo ḓivhadzwa u ya nga ha khethekanyo ya 73(2), muthu kana komiti i ṱoḓaho u ḓivhadza Mulayotibe i tea u-
(a)	anḓadza kha Gazete ya Muvhuso ya lushaka, nahone zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka, zwidodombedzwa izwo khwiniso ine ya khou ṱoḓou u itiwa uri vhathu vha ṋee mahumbulwa avho; na u
(b)	ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano, zwidodombedzwa izwo kha vhusimamilayo ha vunḓu uri vhu ṋee mihumbulo yaho; na u
(c)	ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano nga hazwo, arali khwiniso idzo dzi ṱoḓaho u itiwa dzi si dzo teaho u phasiswa nga Khoro.
(6)	Musi Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u tshi ḓivhadzwa, muthu kana komiti i ḓivhadzaho Mulayotibe i tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vunḓu-
(a)	kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka; na
(b)	u ya nga ha khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu (1), (2) kana (3)(b), kha Mudzulaphanḓa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu uri a ambiwe kha Khoro.
(7)	Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka maḓuvha a 30 a-
(a)	u ḓivhadzwa hawo, arali Buthano hu musi ḽo dzula Mulayotibe u tshi ḓivhadzwa; kana
(b)	u ḓivhadzwa hawo kha Buthano, hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo.
(8)	Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (3)(b), kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe, u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓani ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
(9)	Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka, nahone hune zwa konadzea, nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo.
75.	Milayotibe i sa kwami mavunḓu
(1)	Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe u welaho nnḓa ha mishumo yo bulwaho kha Khethekanyo ya 74 kana 76, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro ya Vunḓu ya Lushaka wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Khoro ya Lushaka i fanela u-
(i)	phasisa Mulayotibe;
(ii)	phasisa Mulayotibe fhedzi ho sedzwa khwiniso yo anganyiwaho; kana
(iii)	landula Mulayotibe.
(b)	Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe i songo gaganya khwiniso, Mulayotibe u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
(c)	Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe kana u u phasisa, fhedzi ho sedzwa khwiniso, Buthano ḽa Lushaka ḽi nga sedzulusisa Mulayotibe, ḽi tshi dzhiela nṱha khwiniso ifhio na ifhio yo gaganywaho nga Khoro, nahone i nga -
(i)	phasisa Mulayotibe, u na, kana u si na khwiniso; kana ya
(ii)	tshea u sa bvela phanḓa na Mulayotibe
(d)	Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa phara ya (c)	u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo
(2)	Musi Khoro ya Lushaka i tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo iyo, khethekanyo ya 65 a i nga shumi arali zwo ralo -
(a)	murumelwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vunḓu u na vouthu nthihi;
(b)	mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓa ha musi vouthu i tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo; na
mafhungo ayo a tshi ḓo tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo
dzhiiwaho, fhedzi, arali hu na vouthu dza tshivhalo tshi eḓanaho kha masia oṱhe a mafhungo, murumelwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo.
76.	Milayotibe i kwamaho mavunḓu
(1)	Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), (4) na (5), Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu nahone wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Khoro i fanela u-
(i)	phasisa Mulayotibe;
(ii)	phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho; kana ya
(iii)	landula Mulayotibe.
(b)	Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(c)	Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(d)	Arali Khoro ya landula u phasisa Mulayotibe kana arali Buthano ḽa hana u phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho wo fhiriselwaho khaḽo hu tshi tevhedzwa phara ya (c), ya Mulayotibe, nahone arali zwi tshi konadzea, kana Mulayotibe wo khwiniswaho, u fanela u fhiriselwa kha komiti ya u fhelisa phambano (mediation committee) ine ya nga tenda kha -
(i)	Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano;
(ii)	Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Khoro;
(iii)	iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe.
(e)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu, fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo,
(f)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(g)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano (Mediation Committee) i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali wa phasiswa nga Buthano, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(h)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe ḽo fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro, nahone arali yo phasiswa nga Buthano na nga Khoro, yo fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
(i)	Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Khoro hu tshi tevhedzwa phara ya (f)	na ya (h)	i sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo tikedzwaho nga vouthu dza mbili tshararu tsha miraḓo yayo.
(j)	Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (f)	na ya (h)	u sa phasiwe nga Buthano, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe, fhedzi Mulayotibe sa zwe wa vha wo phasiswa nga Buthano, wa tikedzwa nga vouthu ya mbili tshararu tsha Miraḓo yalo.
(k) Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (e)	(i)	kana ya (j)	u tea u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo.
(2)	Musi Khoro ya Lushaka i tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Buthano ḽa Lushaka nahone wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Khoro i fanela u-
(i)	phasisa Mulayotibe;
(ii)	phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho; kana ya
(iii)	landula Mulayotibe.
(b)	Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(c)	Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(d)	Arali Buthano ḽa landula u phasisa Mulayotibe kana arali Khoro ya hana u phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho wo fhiriselwaho khayo hu tshi tevhedzwa phara ya (c)	ya Mulayotibe, nahone arali zwi tshi konadzea, kana Mulayotibe wo khwiniswaho, u fanela u fhiriselwa kha komiti ya u fhelisa phambano ine ya nga tenda kha -
(i)	Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro;
(ii)	Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Buthano;
(iii)	sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe.
(e)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe.
(f)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(g)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano, Mulayotibe u ḓo fhiriselwa kha Khoro, nahone arali wa phasiswa nga Khoro, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
(h)	Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro, nahone arali ho phasiswa nga Khoro na nga Buthano, u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
(i)	Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (f)	na ya (h)	u sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe
(3)	Mulayotibe u nga shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana khethekanyo ṱhukhu ya (2) arali u tshi wela fhasi ha Muengedzo 4 siani ḽa mushumo kana u tshi ita uri hu vhe na Milayo yo humbulelwaho kha iṅwe ya khethekanyo dzi tevhelaho:
(a)	Khethekanyo ya 65 (2);
(b)	khethekanyo ya 163;
(c)	khethekanyo ya 182;
(d)	khethekanyo ya 195 (3) na (4);
(e)	khethekanyo ya 196; na
(f)	khethekanyo ya 197.
(4)	Mulayotibe u fanela u shumiwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) arali hu si Mulayotibe wa tshelede, nahone u tshi ta milayo -
(a)	yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 44(2) kana 220(3), kana
(b)	yo lavhelelwaho huṅwe fhethu kha Ndima ya 13 nahone zwi tshi kwama lutamo Iwa tshelede Iwa sia ḽa muvhuso wa vunḓu
[Para. (b)	yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(5)	Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 42(6) u tea u shumiwa nawo hu tshi tevhedzwa maga o ṋewaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), nga nnḓa ha -
(a)	musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi vouthela Mulayotibe, mbetshelo dza khethekanyo ya 53(1) dzi sa shumi, nga nnḓa ha hezwo Mulayotibe u nga phasisiwa fhedzi arali tshigwada tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano tshi tshi vouthela u phasiswa ha mulayo uyo, na
(b)	musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya u fhelisa phambano, milayo i tevhelaho i a shuma:
(i)	Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhia Mulayotibe nga nḓila ye wa lavhelelwa ngayo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (g)	kana (h), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali tshigwada tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano tshi tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
(ii)	Arali Buthano ḽi tshi nga dzhia kana u dovha vha hafhu u dzhia Mulayotibe sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e), (i)	kana (j), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano i tshi voutela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
(6)	Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede.
77.	Milayotibe ya Tshelede
(1)	Mulayotibe wa tshelede ndi mulayotibe wa tshelede arali u tshi-
(a)	shumiswa zwavhuḓi kha tshelede;
(b) tevhedza mithelo ya lushaka;
(c) iledza kana u fhungudza, kana u vhofholola kha, mithelo ya lushaka, mbadelo, mishumo kana u tshadzhiwa huṅwe; kana
(d) u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka, nga nnḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii.
(2)	Mulayotibe wa tshelede u nga si ambe nga ha maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -
(a) mafhungo maṱuku ane a yelana na u sa shumiswa zwavhuḓi ha tshelede;
(b) u vhewa, iledzwa kana u fhungudzwa ha mithelo ya lushaka, mbadelo, mishumo kana tshadzhi;
(c) u ṋetshedzwa ha u sa katelwa kha mithelo ya lushaka, mbadelo, mishumo kana tshadzhi; kana
(d) u ṋewa maanḓa a tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo.
(3)	Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75. Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde.
[S. 77 yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo vhu 61 wa 2001.]
78.	Komiti ya u fhelisa dziphambano
(1)	Komiti ya u fhelisa dziphambano yo vhumbiwa nga -
(a)	Miraḓo ya ṱahe ya Buthano ḽa Lushaka yo khethwaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa maitele o tiwaho nga milayo na ndaela ya Buthano nahone i tshi bveledza vhuimeleli ha mahoro u ya nga u sielisana ha vhuimeleli vhu re kha Buthano; na
(b)	murumelwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa vhu bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, o rumelwaho nga Muraḓo wa vunḓu a re kha Khoro ya vunḓu.
(2)	Komiti ya u fhelisa dziphambano yo tendelana yo no tendelana na sia ḽa Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo, musi sia iḽo, kana tshipiḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo, tsho tikedzwa nga -
(a)	vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu; na
(b)	vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu.
79.	U ṋea thendelo kha Milayotibe
(1)	Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana, arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu.
(2)	Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu.
(3)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tea u dzhenela kha u sedzulusa Mulayotibe we Muphuresidennde a u humisela murahu kha Buthano ḽa Lushaka fhedzi -
(a)	arali u sa fushea ha Muphuresidennde malugana na u yelana ha Mulayotibe na Mulayotewa zwi tshi yelana na maṅwe mafhungo a kwamaho Khoro; kana
(b)	khethekanyo ya 74(1), (2) kana (3)(b)	kana 76-yo vha i tshi shuma kha u phasisa Mulayotibe.
(4)	Arali nga murahu ha u sedzuluswa, Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓea dza Muphuresidennde, Muphuresidennde u fanela u saina Mulayotibe, zwa sa ralo Muphuresidennde a nga -
(a)	tenda u saina Mulayotibe; kana
(b)	u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u elana hawo na Mulayotewa
(5)	Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa, Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina.
80.	Khumbelo nga Miraḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
(1)	Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa.
(2)	Khumbelo -
(a)	i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho thihi tshararu tsha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka; na uri
(b)	i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe.
(3)	Khothe ya zwa Mulayotewa i nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha vha tshipiḓa tsha u tevhedzwa zwi tshi yelana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) tshi shuma u swikela Khothe i tshi tshea uri tshi shumiswe arali -
(a)	dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itwe ngauralo; na
(b)	khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
(4)	Arali khumbelo i songo konadzea, nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee, Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo.
81.	Nyanḓadzo ya Milayo
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde, u vha Mulayo wa Phalamennde, u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo.
82.	Vhulungwa ha Milayo ya Phalamennde nga nḓila yo tsireledzeaho
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa.
NDIMA YA 5
MUPHURESIDENNDE NA KHOROTSHITUMBE YA LUSHAKA (ss 83-102)
83.	Muphuresidennde
Muphuresidennde-
(a)	ndi Ṱhoho ya muvhuso, na Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya lushaka;
(b)	u tea u tevhela, u tsireledza na u ṱhonifha Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki;
(c)	u ḓo ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka na zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki phanḓa;
84.	Maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde
(1)	Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo, hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka.
(2)	Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli ha -
(a)	u ṋea thendelo na u saina Milayotibe;
(b)	u humisela Mulayotibe murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa;
(c)	u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Mulayotewa u itela tsheo yawo malugana na u yelana ha Mulayotibe na zwa Mulayotewa;
(d)	u vhidza muṱangano u songo ḓoweleaho wa Buthano ḽa Lushaka, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana wa Phalamennde u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu;
(e)	u ita mbeo dzine mulayotewa kana mulayo zwa ṱoḓa uri zwi itwe nga Muphuresidennde, fhedzi a sa zwi iti sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka;
(f)	u vhea dzikhomishini dza ṱhoḓisiso,
(g)	u ḓivhadza dzireferandamu hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde;
(h)	u ṱanganedza na u ṋea thendelo kha vhaimeleli vha zwa vhudipulomati na vhaimeleli vha Khontsula vha mashango a nnḓa;
(i)	u vhea vhaambasada, Vhaambasada vhahulwane (plenipotentiaries), vhaimeleli vha dipulomati na Khontsula (consular);
(j)	u hangwela, fhungudza zwigwevho zwa vho tshinyaho na u fhungudza faini dziṅwe na dziṅwe, zwigwevho, u dzhielwa zwo itiswa nga vhukhakhi, na
(k) u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso.
85.	Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki
(1)	Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde.
(2)	Muphuresidennde khathihi na miṅwe Miraḓo ya Khabinethe vha nga shumisa maanḓa a zwa khorotshitumbe nga -
(a)	u shumisa milayo ya vhusimamilayo ha lushaka, nga nnḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi bula zwiṅwe-vho;
(b)	u bveledza na u shumisa phoḽisi dza lushaka;
(c)	u tshimbidza mishumo ya mihasho ya muvhuso na ndaulo;
(d)	u lugisela na u thoma milayo; na
(e)	u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo.
86.	U khethiwa ha Muphuresidennde
(1)	Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde.
(2)	Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Muphuresidennde, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo. Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
87.	U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Muphuresidennde
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde, u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone, hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu, u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
88.	Tshifhinga tsha Muphuresidennde tsha u dzula ofisini
(1)	Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
(2)	A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
89.	U bviswa ha Muphuresidennde
(1)	Buthano ḽa Lushaka, nga ḽikumedzwa ḽa tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo, i nga bvisa Muphuresidennde ofisini yawe nga nṱhani ha -
(a)	u thithiswa zwihulwane ha Mulayotewa kana mulayo;
(b)	u sa ḓifara zwavhuḓi zwihulwane; kana
(c)	u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe.
(2)	Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Muphuresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	kana (b)	a nga si wane mbuelo ifhio na ifhio ya yeneyo ofisi, nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso.
90.	Mufarela Muphuresidennde
(1)	Musi Muphuresidennde a nnḓa ha Riphabuḽiki kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Muphuresidennde, kana musi ofisi ya Muphuresidennde i si na muthu, mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi, u ḓo imela Muphuresidennde -
(a)	Muthusa Muphuresidennde;
(b)	Minisiṱa o rumiwaho nga Muphuresidennde.
(c)	Minisiṱa o rumiwaho nga miṅwe miraḓo ya Khabinethe.
(d)	Mulangadzulo, u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓo yaḽo,
(2)	Mufarela Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde.
(3)	Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde, Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
(4)	Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini.
[Sub-s. (4) yo engedzwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.]
91.	Khabinethe
(1)	Khabinethe yo vhumbiwa nga Muphuresidennde, sa ṱhoho ya Khabinethe, Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa.
(2)	Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa, u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
(3)	Muphuresidennde -
(a)	u tea u nanga Muthusa Muphuresidennde u bva kha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka;
(b)	a nga nanga tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dziminisiṱa u bva kha Buthano ḽa Lushaka; nahone
(c)	a nga si kone u nanga Dziminisiṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano.
(4)	Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka.
(5)	Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso.
92.	Vhuḓifhinduleli ha Miraḓo ya Khabinethe
(1)	Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde.
(2)	Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
(3)	Miraḓo ya Khabinethe i tea -
(a) u shuma i tshi tevhedza Mulayotewa;
(b) u ṋea muvhigo kha Phalamennde nga ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
93.	Vhathusa Dziminisiṱa
(1)	Muphuresidennde a nga
(a) vhea tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhathusa DziMinisiṱa u bva kha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka; na
(b) si vhee Vhathusa Dziminisiṱa vhane vha fhira vhavhili vhane vha sa bve kha Buthano, uri vha thuse miraḓo ya Khabinethe,
nahone a nga vha pandela.
(2)	Vhathusa Dziminisiṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b)	vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho.
[S. 93 yo imelwa nga s. 7 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
94.	U bvela phanḓa ha Khabinethe nga murahu ha khetho
Musi khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzi tshi fariwa, Khabinethe, Muthusa. Muphuresidennde, Dziminisiṱa, Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
95.	Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
96.	Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa
(1)	Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa DziMinisiṱa vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga Mulayo wa lushaka
(2)	Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa a vho ngo tendelwa u-
(a)	ita miṅwe mishumo i badelaho;
(b)	shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho, khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane, kana
(c)	shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
97.	U fhiriswa ha mishumo
Muphuresidennde, nga mulevho, a nga fhirisela kha Muraḓo wa Khabinethe -
(a)	ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe Muraḓo; kana
(b)	maanḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo.
98.	U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
99.	U kumedzwa mishumo
Muraḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo. U kumedzwa mishumo -
(a)	hu tea u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa Khabinethe na wa Khorotshitumbe kana Khoro Dzapo a shumanaho nazwo;
(b)	hu tea u yelana na mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo yo tea u itwa; na u
(c)	thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Muphuresidennde.
100.	U lavheleswa ha ndaulo ya vunḓu nga muvhuso wa lushaka
(1)	Musi vunḓu ḽi sa koni kana ḽi tshi balelwa u ita mishumo yaḽo ya khorotshitumbe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana Mulayotewa, Khorotshitumbe ya Lushaka i nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe, zwi tshi katela -
(a)	u bvisa ndaela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu, i ṱalutshedzaho tshipiḓa tsho dzhiwaho nga u sa kona u ita mishumo iyo, na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo;
(b)	u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu musi zwi zwa vhuthogwa -
(i)	u itela uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mushumo;
(ii)	u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi;
(iii)	u itela uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka; kana
(iv)	u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 2 (b)	ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(2)	Arali khorotshitumbe ya lushaka ya dzhenelela kha vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b)	-
(a)	nḓivhadzo ya u dzhenelela i fanela u vhewa ṱafulani kha Khoro ya lushaka ya vunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽa Dzulo ḽa u thoma nga murahu ha musi u dzhenelelwa ho thoma;
(b)	u dzhenelela hu tea u tendiwa nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 a Dzulo ḽa u thoma u bva tshe u dzhenelela ha thoma, na uri
(c)	Khoro i tea u sedzulusa u dzhenelela misi yoṱhe nahone ya ita themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya lushaka
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 (c)	ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(3)	Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo.
[S. 100 yo khwiniswa nga s. 2 (a)	ya Mulayo wa vhu 3 ya 2003.]
101.	Tsheo dza Khorotshitumbe
(1)	Tsheo ya Muphuresidennde, i tea u tou ṅwaliwa arali-
(a)	yo dzhiwa hu tshi tevhedzwa mulayo; kana
(b)	i na mvelelo dza mulayo.
(2)	Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe.
(3)	Milevho, milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu.
(4)	Mulayo wa Lushaka u nga sumbedzisa nḓila ine, nahone u swika hune, zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) zwa u-
(a)	vhewa ṱafulani Phalamenndeni; na u
(b)	ṱanganedzwa nga Phalamennde.
102.	Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo
(1)	Arali Buthano ḽa Lushaka, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe, zwi sa kateli Muphuresidennde, Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
(2)	Arali Buthano ḽa Lushaka, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yalo, i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Muphuresidennde, Muphuresidennde na miṅwe Miraḓo ya Khabinethe na Vhafarisa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha tea u ḓirula mushumo
NDIMA YA 6
MAVUNḒU (ss 103-150)
103.	Mavunḓu
(1)	Riphabuḽiki i na Mavunḓu a tevhelaho:
(a)	Kapa Vhubvaḓuvha;
(b)	Fureisiṱaṱa;
(c)	Gauteng;
(d)	KwaZulu-Natala;
(e)	Mpumalanga;
(f)	Kapa Devhula;
(g)	Limpopo;
[Para. (g)	yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
(h)	Devhula Vhukovhela;
(i)	Kapa Devhula.
(2)	Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu.
Vhusimamilayo ha Mavunḓu (ss 104-124)
104.	Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha zwa vunḓu
(1)	Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha zwa vunḓu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a-
(a)	u phasisa mulayotewa wa vunḓu yeneyo kana u khwinisa mulayotewa muṅwe na muṅwe wo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143;
(b)	u phasisa milayo kha, kana ya vunḓu malugana na -
(i)	mafhungo afhio na afhio a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4,
(ii)	mafhungo afhio na afhio a welaho kha Muengedzo wa 5, na
(iii)	mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha mishumo iyo, na yo tou ṋewaho vunḓu zwo tou buletshedzwa nga vhusimamilayo ha lushaka; na
(iv)	mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Mulayotibe ya vhona uri hu vhe na mulayotewa wa vunḓu; na
(c) u ṋewa maanḓa a vhusimamilayo hayo kha khoro ya vhoMasipala.
(2)	Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho, vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu.
(3)	Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa, na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo, nga wonoyo Mulayotewa, na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza, nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu.
(4)	Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha, kana maṱuku, u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4, ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4.
(5)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka, milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo, kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu.
105.	Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu
(1) Vhusimamilayo ha Vunḓu ho vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vho khethiwaho hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi ine ya -
(a)	randelwa nga mulayo wa lushaka;
(b)	vha yo tewaho kha mutevhe wa vhavouthi wa lushaka kha tshipiḓa tsha mutevhe wa ḽeneḽo vunḓu;
(c)	ta miṅwaha ya 18 sa miṅwaha ya fhasisa kha muvouthi; na
(d)	nga bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli.
[Sub-s. (1) yo khwiniswa nga . 3 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.]
(2)	Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 30 na 80. Tshivhalo tsha Miraḓo, tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo.
106.	U vha Muraḓo
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na ndalukano dza u voutha kha Buthano ḽa Lushaka u a tewa u nanga vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu nga nnḓa ha -
(a)	muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso, nga nnḓa ha -
(i)	Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu.
(ii)	Vhaṅwe vhafari vha ofisi vhane mishumo yavho ya yelana na ya Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu nahone ya vha yo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka une wa yelana naho;
(b)	miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana Miraḓo ya Khoro ya Masipala;
(c)	vhathu vhe khothe ya ḓivhadza uri vha a kundelwa u badela milandu (unrehabilitated insolvents);
(d)	muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi; kana
(e)	muthu muṅwe na muṅwe ane, musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki; fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi na u ṋewa tshigwevho tshi saathu u pfiwa, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
(2)	Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	kana (b)	a nga vha nkhetheni wa Vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa magumo kana nzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
(3)	Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
(a)	a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa; kana
(b)	a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha muraḓo.
(c)	a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽo mu taho uri a vhe muraḓo wa vhusimamilayo. ḓḓ
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.]
(4)	U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka.
107.	U ana kana u sumbedza u ḓiana
Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo, vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa, wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
108.	Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ḓo tshi fhedza
(1)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu.
(2)	Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109, kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela, Mulangavunḓu wa vunḓu, nga mulevho, u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo, kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela. Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 1999.]
(3)	Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe, Muphuresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo.
(4)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu.
109.	U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela.
(1)	Mulangavunḓu wa Vunḓu u fanela u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓu arali -
(a)	vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaho;na
(b)	musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa.
(2)	Mufarela Mulangavunḓu u tea u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓu arali -
(a)	hu na tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu;
(b)	Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu.
110.	Madzulo na tshifhinga tsha u awela
(1)	Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta nga hone hune, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu,
(3)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe.
111.	Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo
(1)	Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa, kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho.
(2)	Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo.
(4)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa.
(5)	Vhusimamilayo ha Vunḓu, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
112.	Tsheo
(1)	Nga nnḓa ha musi Mulayotewa u tshi bula nga iṅwe nḓila-
(a)	vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vha hone musi hu tshi vouthelwa Mulayotibe kana musi hu tshi khwiniswa Mulayotibe;
(b)	tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe;
(c)	mafhungo oṱhe ane a vha kha Vhusimamilayo ha Vunḓu a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho;
(2)	Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha, ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe, fhedzi -
(a)	a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe a no khou voutha kha ḽiṅwe fhungo;
(b)	a nga ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya vhusimamilayo.
113.	Pfanelo dza vhurumiwa ha tshoṱhe kha Vhusimamilayo ha Vunḓu
Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho, fhedzi a vha nga vouthi. Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti.
114.	Maanḓa a Vhusimamilayo ha Vunḓu
(1)	Musi vhu tshi shumisa maanḓa aho a vhusimamilayo, Vhusimamilayo vhu nga -
(a)	lavhelesa, phasisa, khwinisa na u sa ṱanganedza mulayotibe ufhio na ufhio u re phanḓa ha Vhusimamilayo; na
(b)	u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
(2)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo ta nḓila ya -
(a)	u vhona uri zwivhumbiwa zwoṱhe zwa khorotshitumbe ya vunḓu na vhuḓifhinduleli khaho; na
(b)	u vhea iṱo kha -
(i)	u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka, zwi tshi katela u shumiswa ha milayo; na
(ii)	muraḓo ufhio na ufhio wa vunḓu wa muvhuso.
115.	Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha Vunḓu
Vhusimamilayo ha Vunḓu kana komiti ifhio na ifhio dzaho vhu nga -
(a)	vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa hawo, u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa ḽiṅwalo;
(b)	ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo;
(c)	u kombetshedzwa, hu tshi tevhelwa milayo ya vhusimamilayo kana ndaulo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea dza samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b); na
(d)	u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
116.	Nzunzanyelo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a zwa Vunḓu
(1)	Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga-
(a)	ta na u laula kha nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na (b)	u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(b)	(b)	u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(2)	Ndayo na ndaela dza Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
(a)	u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzaḽo; na
(b)	u shela mulenzhe kha matshimbidzele a vhusimamilayo nga madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Vhusimamilayo nga nḓila i yelanaho na demokirasi;
(c)	thuso ya tshelede na ya ndangulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽihwe ḽo imelwaho kha vhusimamilayo, u ya nga ha vhuimeleli hao, uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na murangaphanḓa walo ḽi kone u shuma mishumo yaḽo kha vhusimamilayo; na
(d)	u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Vhuhanedzi.
117.	Vhuṱalu
(1)	Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu, na vhurumiwa ha vunḓu ha tshoṱhe kha Khoro ya Vunḓu ya Lushaka -
(a)	vhu na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho, hu tshi tevhedzwa ndayo na ndaela dzaho; na uri
(b)	a i nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi, u fariwa, u hoṋelwa kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza -
(i)	zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea kha vhusimamilayo ha vunḓu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaho; kana
(ii)	zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea.
(2)	Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo.
(3)	Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
118.	U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Vhusimamilayo ha Vunḓu
(1)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu-
(a)	tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Vhusimamilayo na komiti dzaho; na
(b)	u shuma na mafhungo aho hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo aho na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi, hu tea u dzhiiwa vhukando ho teaho-
(i)	u langula u swikelelea ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelelea ha vhoramafhungo, kha Vhusimamilayo na komiti dzaho;
(ii)	na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, nahone arali zwo tea, u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio.
(2)	Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi.
119.	U ḓivhadzwa ha Milayotibe
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu, fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu.
120.	Milayotibe ya Tshelede
(1) Mulayotibe ndi Mulayotibe wa tshelede arali u tshi -
(a) kovha tshelede;
(b) u vhila muthelo, mithelo miṅwe-vho, kana muingathengo;
(c) u fhelisa kana u fhungudza, kana gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo, miṅwe mithelo-vho, mishumo na muingathengo muṅwe na muṅwe wa mavunḓu; kana
(d) u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha vunḓu.
(2)	Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -.
(a) mafhungo maṱuku ane a tshimbilelana na kukovhekanyele kwa tshelede;
(b) u hweswa, u fheliswa kana u fhungudzwa ha muthelo wa vunḓu, muṅwe muthelo-vho, mushumo kana muingathengo;
(c) gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo, miṅwe mithelo-vho, muingathengo wa vunḓu; kana
(d) u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha vunḓu.
(3)	Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede.
[S. 120 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
121.	U ṋea thendelo kha Mulayotibe
(1)	Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu, arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu.
(2)	Arali, nga murahu ha tsedzuluso, zwa wanala uri Mulayotibe a u na u sa pfesesea ho sumbedzwaho nga Mulangavunḓu, Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe uyo, arali zwi songo ralo Mulangavunḓu u fanela u -
(a)	ṋea thendelo na u saina Mulayotibe; kana
(b)	u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Mulayotewa.
(3)	Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa, Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina.
122.	Khumbelo nga Miraḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
(1)	Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa.
(2)	Khumbelo -
(a)	i fanela u kunguwedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira phesenthe dza 20 dza Miraḓo ya Vhusimamilayo;
(b)	i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o no saina Mulayotibe.
(3)	Musi khumbelo i tshi itiwa, Khothe ya Mulayotewa i nga bula uri Mulayotibe u nga si ḓivhadzwe kana Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo a tshi shumi u swikela Khothe i tshi tshea kha khumbelo arali -
(a)	dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itiwe ngauralo;-na
(b)	khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
(4)	Arali khumbelo i songo bveledzea, nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa, Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe.
123.	Nyanḓadzo ya Milayo ya vunḓu
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u tea u ḓivhadziwa kha gurannḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓivhadzwa.
124.	U vhulungwa ha Milayo ya Vunḓu nga nḓila yo tsireledzeaho
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza vunḓu.
Khorotshitumbe dza vunḓu (ss 125-141)
125.	Maanḓalanga a Khorotshitumbe dza vunḓu
(1)	Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo.
(2)	Mulangavunḓu khathihi na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Khoro vha nga shumisa maanḓa a zwa Khorotshitumbe nga -
(a)	u shumisa milayo ya vunḓu kha Vunḓu;
(b)	u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka yo tetshelwaho fhethu ho sumbedzwaho kha Muengedzo wa 4 kana 5 nga nnḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u na mbetshelo dziṅwe-vho nga nnḓani ha idzi;
(c)	u langula milayo ya lushaka kha vunḓu i welaho nga nnḓa ha fhethu he mishumo yo ṋewaho kha Muengedzo wa 4 na 5, ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorombusi ya vunḓu hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde;
(d)	u bveledza na u thoma u shumisa phoḽisi dza vunḓu;
(e)	u ṱumekanya ndaulo ya mishumo ya muvhuso wa vunḓu na ndaulo na mihasho yawo;
(f)	u lugisa na u thoma milayo ya vunḓu; na
(g)	u ita miṅwe mishumo yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
(3)	U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b)	Vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b)	fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli hu shumaho. Muvhuso wa lushaka, nga milayo na nga maṅwe maitele-vho, u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2.
(4)	Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
(5)	U ya nga ha Khethekanyo ya 100, u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu.
(6)	Khorotshitumbe ya Vunḓu i tea u shuma i tshi tevhedza -
(a)	Mulayotewa; na
(b)	Mulayotewa wa vunḓu, arali Mulayotewa wo phasiselwa vunḓu.
126.	U kumedzwa mishumo
Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu a nga kumedza mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo, Mushumo u fanela -
(a)	u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa khorotshitumbe kana khoro dzapo a shumanaho nazwo,
(b)	tea u yelana na Mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo ya tea u itwa, na
(c)	u thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Mulangavunḓu.
127.	Maanḓa na mishumo ya Vhalangavunḓu
(1)	Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe.
(2)	Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli ha -
(a)	u ṋea thendelo na u saina Milayotibe;
(b)	u humisela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa;
(c)	u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Mulayotewa u itela tsheo yawo malugana na u yelana ha Mulayotibe na zwa Mulayotewa;
(d)	u vhidza muṱangano u songo ḓoweleaho wa Vhusimamilayo u itela mafhungo a tshihaḓu;
(e)	u nanga khomishini dza tsedzuluso, na
(f)	u ḓivhadza (vhidza) dzireferandamu kha vunḓu a tshi tevhedza mulayo wa lushaka.
128.	Khetho dza Vhalangavunḓu
(1)	Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu.
(2)	Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu. Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
129.	U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Mulangavunḓu
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
130.	Tshifhinga tsha Mulangavunḓu tsha u dzula ofisini
(1)	Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
(2)	A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
(3)	Vhusimamilayo ha vunḓu, nga ḽikumedzwa ḽe ḽa tikedzwa nga khwaṱhiso ya vouthu dzi linganaho mbili tshararu ya Miraḓo, vhu nga bvisa Mulangavunḓu kha ofisi zwi tshi bva kha-
(a)	u pfuka huhulwane ha Mulayotewa kana mulayo;
(b)	mikhwa yo bvaho nḓilani; kana
(c)	u balelwa u ita mishumo ya ofisi.
(4)	Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓu zwi tshi tevhela khethekanyo ṱhukhu ya (3)(a)	kana (b)	ha ngo fanela u wana pfanelo dza heyo ofisi, na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ya vhathu.
131.	Vhafarela Vhalangavunḓu
(1)	Musi Mulangavunḓu a siho kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Mulangavunḓu, kana musi ofisi ya Mulangavunḓu i si na muthu, mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi, u ḓo imela Mulangavunḓu:
(a)	Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga Mulangavunḓu.
(b)	Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro.
(c)	Mulangadzulo, u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓo yaho.
(2)	Mufarela Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu.
(3)	Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu, Mufarela Mulangavunḓu u tea u ana kana u khwaṱhisedza hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
132.	Khorotshitumbe
(1)	Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu, sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha vunḓu.
(2)	Mulangavunḓu wa vunḓu u vhea Miraḓo ya khorotshitumbe. U vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
133.	Vhuḓifhinduleli
(1)	Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavunḓu.
(2)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
(3)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea -
(a)	u shuma vha tshi tevhedza Mulayotewa nahone arali mulayotewa wa vunḓu wo fhiriswa nga vunḓu, na wonoyo-vho Mulayotewa; na
(b)	u ṋea muvhigo kha vhusimamilayo nga ha ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
134.	U ya phanḓa na u shuma ha Khabinethe nga murahu ha khetho
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa, khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
135.	Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
136.	Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe
(1)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(2)	Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu a vho ngo tendelwa u -
(a)	shuma miṅwe mishumo i badelaho;
(b)	shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho, khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane; kana
(c)	u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
137.	U fhiriswa ha mishumo
Mulangavunḓu, nga mulevho, a nga fhirisela kha Muraḓo wa Khorotshitumbe -
(a)	ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe Muraḓo; kana
(b)	mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo.
138.	U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
139.	U dzhenelela ha vunḓu kha zwa muvhuso wapo
(1)	Musi Masipala a sa koni kana a tshi balelwa u ita mishumo yawe ya khorotshitumbe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu yo livhanaho nazwo, u nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe, zwi tshi katela, -
(a)	u bvisa ndaela i yaho kha Khorotshitumbe ya Masipala, i ṱalutshedzaho he u balelwa nga u ita mishumo iyo ha swika hone, na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo;
(b)	u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu musi zwi zwa ndeme -
(i)	u itela uri hu vhe na maimo a lushaka zwa ndeme kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mishumo.
(ii)	u thivhela uyo Masipala kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa Masipala kana vunḓu ḽoṱhe; kana
(iii)	u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi.
(c)	u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa, arali nyimele dzi tshi swikisa henefho.
(2)	Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha zwa ha Masipala hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b)	-
(a) i fanela u ṋekedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u dzhenelela kha -
(i)	muraḓo wa khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo; na
(ii)	vhusimamilayo ha vunḓu vhu kwameaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka,
Hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u dzhenelela;
(b)	u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali-
(i)	minisiṱa wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela; kana
(ii)	khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela; nahone
(c) Khoro i fanela uri, musi i tshi khou dzhenelela, i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe, i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu.
(3)	Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)	-
(a)	khorotshitumbe ya vunḓu i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u phaḓaladza kha -
(i)	muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo; na
(ii)	vhusimamilayo ha vunḓu na khoro ya Mavunḓu ya Lushaka; nahone
(b)	u phaḓaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14.
(4)	Arali masipala a sa koni u fusha kana a sa fushi vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe, khorotshitumbe ya vunḓu i kwameaho i fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a tendelwa, hu tshi katelwa na u phaḓaladzwa ha Khoro ya Masipala-
(a)	u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala i tshi ambiwa uri yo khethiwa; na
(b)	u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala.
(5)	Arali masipala, nga mulandu wa thaidzo kha mafhungo awo a masheleni, u tshi khou kundelwa u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana u swikelela mbofho dzawo dza masheleni, khorotshitumbe ya vunḓu i kwameaho i fanela u -
(a)	thoma pulane ya u vhuisa yo livhaho kha u vhulunga vhuḓifhinduleli ha masipala uri hu swikelelwe vhuḓifhinduleli hawo ha u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana mbofho dza zwa masheleni, dzine dza vha-
(i)	u ḓilugisa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka; na
(ii)	u vhofha masipala kha u shumisa maanḓa awo a mulayo na a khorotshitumbe, fhedzi u swika hune wa kona u tandulula thaidzo dza mafhungo adzo a masheleni; na
(b)	phaḓaladza Khoro ya Masipala, arali masipala u tshi kundelwa kana u sa koni u ṋea thendelo ya maga a vhusimamilayo, hu tshi katelwa na mugaganyagwama kana maṅwe maga ane a gonyisa mbuelo, o teaho kha pulane ya u vhuisa, na-
(i)	u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala yo khethiwaho yo no ḓivhadzwa uri yo khethiwa; na
(ii)	u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo kana maṅwe maga ane a thusa pulane ya u vhuisa kha u tendela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala; kana
(c)	arali Khoro ya Masipala ya sa phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa phara ya (b)	, ya thoma vhuḓifhinduleli hayo kha u shumiswa ha pulane ya u vhuisa u ya nga hune masipala wa sa ḓo kona kana u shumisa pulane ya u vhuisa.
(6)	Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5), i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo ya u dzhenelela kha-
(a)	muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo; na
(b)	vhusimamilayo ha vunḓu vhu kwameaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka,
hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma.
(7)	Arali khorotshitumbe ya vunḓu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) nga nḓila yo teaho, khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho.
(8)	Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo, hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo.
[S. 139 yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.]
140.	Tsheo dza Khorotshitumbe
(1)	Tsheo ya Mulangavunḓu wa vunḓu i fanela u vha yo tou ṅwalwa arali yo -
(a)	dzhiiwa hu tshi tevhelwa mulayo; kana
(b)	i tshi nga bveledza u dzhielwa vhukando ha mulayo.
(2)	Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo muraḓo.
(3)	Milevho, ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi.
(4)	Milayo ya Vhusimamilayo ha vunḓu i fanela u sumbedza maitele ane, na nḓila ine zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) zwa tea -
(a)	u vhewa ṱafulani ḽa vhusimamilayo ha vunḓu; na
(b)	u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu.
141.	Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo
(1)	Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu, Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
(2)	Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo, vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu, Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo.
Milayotewa ya zwa Vunḓu (ss 142-145)
142.	U ṱanganedzwa ha milayotewa ya vunḓu
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓu kana, musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho, arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe.
143.	Zwi re ngomu ha Milayotewa ya Vunḓu
(1)	Mulayotewa wa vunḓu, kana khwiniso ya Mulayotewa, i tea u yelana na Mulayotewa, fhedzi u nga ita uri hu vhe na-
(a)	zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vunḓu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o tiwaho kha ndima iyi; kana
(b)	tshiimiswa, mishumo, maanḓalanga na maimo a zwa vhuhosi ha sialala, musi zwi tshi ṱoḓea.
(2)	Mbetshelo dzo dzheniswaho kha Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	kana (b)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) -
(a)	dzi tea u tendelana na ndeme dzi re kha khethekanyo ya (1) na kha Ndima ya 3; na uri
(b)	dzi nga si fhe vunḓu maanḓa afhio na afhio a welaho -
(i)	nnḓa ha fhethu ha maanḓa a vunḓu hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 4 na 5 kana;
(ii)	nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Mulayotewa.
144.	U ṱanzielwa ha Milayotewa ya Vunḓu
(1)	Arali vhusimamilayo ha vunḓu ho phasisa kana u khwinisa Mulayotewa, Mulangadzulo wa Vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela uri u ṱanzielwe.-
(2)	A hu na ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ine ya ḓo vha mulayo u swikela musi Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi ṱanziela -
(a)	zwauri ḽiṅwalo ḽo phasiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142; na
(b)	zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143.
145.	U sainiwa, u anḓadzwa na u vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha Milayotewa ya vunḓu
(1)	Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela, na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa.
(2)	Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavunḓu ḽi tea u anḓadzwa kha Gurannḓa ya lushaka ya Muvhuso nahone ḽi thoma u shuma u bva ḓuvha ḽa nyanḓadzo kana ḽo tiwaho nga Mulayotewa kana khwiniso.
(3)	Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri, nga murahu ha musi wo anḓadzwa, u fanela u fhiwa Khothe ya zwa Mulayotewa uri i u vhee nga nḓila ya tsireledzo.
Milayo i Fhambanaho (ss 146-150)
146.	Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vunḓu
(1)	Khethekanyo iyi i shuma kha phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu, i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4
(2)	Vhusimamilayo ha lushaka vhu shumaho nga nḓila i fanaho malugana na shango ḽoṱhe i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu arali zwidodombedzwa zwifhio na zwifhio zwi tevhelaho zwi tshi ḓo tevhelwa:
(a)	Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓu nga nḓila nthihi nga ndivhanele.
(b)	Lutamo Iwa shango nga vhuḓalo lu tshi ṱoḓa uri mafhungo a shumaniwe nao nga nḓila i fanaho vhukati ha lushaka, na uri milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tshi ḓo ita uri hu vhe na u fana nga u thoma -
(i)	ndayo na zwilinganyo;
(ii)	mitheo; kana
(iii)	phoḽisi dza lushaka.
(c)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u a ṱoḓea kha -
(i)	u ita uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka;
(ii)	u ita uri hu vhe na vhuthihi kha ikonomi;
(iii)	u tsireledzwa ha makete wa vhathu vhoṱhe malugana na u tshimbidzwa ha thundu, tshumelo, lupfumo na mishumo;
(iv)	u ṱuṱuwedza zwiito zwa ikonomi u mona na mikano ya vunḓu;
(v) u ṱuṱuwedza ndingano ya zwithu kana ndingano ya u swikelela kha tshumelo ya muvhuso; kana
(vi) Tsireledzo ya mupo.
(3)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha wa vhusimamilayo ha vunḓu arali mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito i songo teaho kha vunḓu ine -
(a)	yaa tshinyadza zwa ikonomi, mutakalo kana lutamo Iwa tsireledzo ya ḽiṅwe vunḓu kana shango nga vhuḓalo; kana
(b)	wa khakhisa u shumiswa ha phoḽisi dza ikonomi dza lushaka.
(4)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka une wa shumana na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(c)	na zwauri phambano i ḓiswe khothe uri i tandululwe, khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
(5)	Mulayo wa Vhusimamilayo ha vunḓu u ḓo langa ntha ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana (3) ya sa shuma.
(6)	Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya vunḓu.
(7)	Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo, mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro.
(8)	Arali Khoro ya Vunḓu i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (6) i fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo ita tsheo, i rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo.
147.	Dziṅwe phambano
(1)	Arali hu na phambano vhukati ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka na ya mbetshelo dza mulayotewa wa vunḓu, malugana na -
(a)	mafhungo, ane uyu Mulayotewa wa tou livhanyisa na u ṱoḓea kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka i ḓo langa nṱha ha mbetshelo dzi kwameaho dza Mulayotewa wa vunḓu;
(b)	u dzhenelela ha vhusimamilayo ha lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 (2) milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i ḓo langa nṱha ha mbetshelo dza Mulayotewa wa vunḓu; kana
(c)	mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4, khethekanyo ya 146 i ḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo.
(2)	Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka yo bulwaho kha khethekanyo ya 44 (2) i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha mishumo i re ngomu ha Muengedzo wa 5.
148.	Phambano dzine dza si kone u tandululwa
Arali khuḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe, mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana mulayotewa wa vunḓu.
149.	Maimo a milayo ine ya sa kone u langa
Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓo langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume, fhedzi i ḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa.
150.	Ṱhalutshedzo ya Phambano
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka, kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu, khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa, ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano.
NDIMA YA 7
MUVHUSO WAPO (ss 151-164)
151.	Vhuimo ha masipala
(1)	Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki,
(2)	Maanḓalanga a khorotshitumbe na vhusimamilayo ha masipala o hweswa kha Khoro ya Masipala
(3)	Masipala u na pfanelo ya u vhusa, nga u vhona hawe, mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho, hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa.
(4)	Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo.
152.	Ndivho dza muvhuso wapo
(1)	Mishumo ya muvhuso wapo ndi -
(a)	u bveledza muvhuso wa demokirasi u na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo;
(b)	u vhona uri hu vhe na tshumelo kha zwitshavha nga nḓila i sa khauwiho;
(c)	u ṱuṱuwedza mveledziso siani ḽa zwa matshilisano na ikonomi;
(d)	u ṱuṱuwedza vhupo ho tsireledzeaho na mutakalo wavhuḓi;
(e)	u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo.
(2)	Masipala u fanela u lwisa u bveledza mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) zwi tshi ya nga gwama na ndangulo zwine a vha nazwo.
153.	Mishumo ya mveledziso ya masipala
Masipala u fanela u -
(a)	dzudzanya na u langa ndangulo, mukovho, na dziṅwe mbekanyo u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshitshavha khulwane na u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi; na
(b)	shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu.
154.	Masipala kha muvhuso wa tshumisano
(1)	Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho, u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho.
(2)	Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo, zwiimiswa, maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo, masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo.
155.	U vhumbiwa ha Masipala
(1)	Hu na zwigwada zwi tevhelaho zwa masipala:
(a)	Khethekanyo ya A: Masipala a re na maanḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe.
(b)	Khethekanyo ya B: Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho.
(c)	Khethekanyo ya C: Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili.
(2)	Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
(3)	Mulayo wa lushaka u fanela u -
(a)	vhumba nḓila dzine dza fanela u shumiswa musi vhupo vhu tshi fanela u vha na khethekanyo nthihi ya masipala wa A kana musi hu tshi fanela u vha na vhomasipala vha khethekanyo ya B na C;
(b)	u vhumba nḓila na matshimbidzele a u vhea mikano nga tshigwada tsho ḓiimelaho; na musi
(c)	hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 229, u ita mbetshelo dzo teaho dza u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha vhomasipala musi vhupo vhu na vhomasipala vha khethekanyo ya B na ya C. U fhandekanya ha maanḓa na mishumo vhukati ha khethekanyo ya masipala ya B na khethekanyo ya masipala ya C zwi nga fhambana kha u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha iṅwe khethekanyo ya masipala ya B na ya masipala ya C
(4)	Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea nahone dzo fanela.
(5)	Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu.
(6)	Muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu u fanela u vhumba vhomasipala kha vunḓu ḽawo nga nḓila ine ya tshimbilelana na mulayo wa lushaka wo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya (2) na (3) na, nga mulayo wa lushaka kana zwiṅwe zwiimiswa, u fanela u-
(a)	vhona uri hu na u lavhelesa na u tikedzwa ha muvhuso wapo kha vunḓu; na u
(b)	ṱuṱuwedza mveledzo ya maanḓa a muvhuso wapo uri vhomasipala vha kone u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho.
(6A) Arali maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) (b)	a sa koni u swikelelwa nga nnḓa ha u engedzwa ha mikano ya masipala kha mukano wa vunḓu-
(a)	mikano ya masipala i nga tiwa u buḓa na mikano ya vunḓu, fhedzi -
(i)	nga thendelano ya Mavunḓu a kwameaho; nahone fhedzi
(ii)	nga murahu ha musi khorotshitumbe dza mavunḓu dzenedzo dzo ṋewa thendelo nga mulayo wa lushaka uri dzi thome masipala nga ngomu ha muṅwe masipala; na uri
(b)	mulayo wa lushaka u nga-
(i)	tendela u thomiwa kha vhupo ha masipala u vhumba masipala wa lushaka lwo tendelaniwaho nga mavunḓu a kwameaho, arali ho tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (5);
(ii)	ṋetshedza mutheo wa u shumiswa ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu kha masipala wonoyo malugana na masipala wonoyo; na
(iii)	tendela u tiwa hafhu ha mikano ya masipala arali ḽiṅwe ḽa mavunḓu ḽa ḓibvisa kha u tikedza mukano wa masipala wo tiwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (a).
[Sub-s. (6A) yo dzheniswa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.]
(7)	Muvhuso wa lushaka, u tshi tevhedza khethekanyo ya 44, na muvhuso wa vunḓu i na maanḓa a u sima milayo na maanḓalanga kha u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila i fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Muengedzo wa 4 na 5, nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 156(1).
156.	Maanḓa na mishumo ya masipala
(1)	Masipala u na maanḓalanga malugana na, nahone u na pfanelo ya u langa -
(a)	mafhungo a muvhuso wapo o dodombedzwaho kha Tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 4 na Tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 5; na
(b)	mafhungo maṅwe na maṅwe o kumedzwaho kana o rumelwaho khawo nga mulayo wa lushaka kana wa vunḓu.
(2)	Masipala a nga ita na u shumisa milayo-yapo (by-laws) kha uri hu vhe na ndangulo yo dziaho ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa.
(3)	Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 151(4), mulayo-wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi. Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149, mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi.
(4)	Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i tea u ṋea kana u rumelwa kha masipala nga u tendelana hu tshi tevhedzwa maga maṅwe na maṅwe, ndangulo ya mafhungo o dodombedzwaho kha Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa 4 na Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa 5, zwi yelanaho na muvhuso wapo, arali -
(a)	hayo mafhungo a tshi nga langulwa nga nḓila yo dziaho henefho; na
(b)	masipala e na maanḓa a u a langula.
(5)	Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho.
157.	Kuvhumbelwe na khetho dza Khoro dza Masipala
(1)	Khoro ya Masipala i vhumbiwa nga -
(a) Miraḓo yo khethiwaho hu tshi tevhedzwa Khethekanyoṱhukhu ya (2) na ya 3, kana
(b) arali zwo tendelwa nga mulayo -
(i)	Miraḓo yo nangwaho nga iṅwe Khoro ya Masipala u imela yeneyo Khoro, kana
(ii)	Miraḓo yoṱhe yo khethwa hu tshi tevhedzwa phara ya (a)	na Miraḓo yo nangiwa hu tshi tevhedzwa phara ṱhukhu ya (i)	ya hei phara.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 (a)	ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 na nga s. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.]
(2)	U khethiwa ha Miraḓo ya Khoro ya Masipala sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	zwi fanela u tevhedza mulayo wa lushaka u taho sisiṱeme ya -
(a)	vhuimeleli ho linganelaho kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala ho sedzwa mutevhe wa vhakhethi vha lushaka Iwoṱhe, nahone vhu tendelaho u khethiwa ha Miraḓo i bvaho kha mitevhe ya vhonkhetheni ya mahoro yo ṅwaliwaho nga u tevhekana zwi tshi ya nga lutamo Iwa ḽihoro ḽenelo, kana
(b)	vhuimeleli ho linganelaho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha phara ya (a)	ho ṱanganyiswa na sisiṱeme ya vhuimeleli ha dziwadi zwi tshi bva kha tshipiḓa tsha masipala kha mutevhe wa vhakhethi muthihi wa lushaka.
(3)	Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) i fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha Miraḓo i bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza tshivhalo tsha u Iinganyisa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 1 (b)	ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002.]
(4)	(a)	Arali sisiṱeme ya kukhethele i tshi katela vhuimeleli ha dziwadi, u khethekanywa ha dziwadi hu tea u itiwa nga tshigwada tsha vhathu tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho nangiwaho hu tshi tevhelwa, na u shuma nga maitele a u tevhela maga na khaḽo yo ṱaluswaho nga mulayo wa lushaka.
(b)	Hune mukano wa masipala wa vha wo tiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 155 (6A), wadi yo tingedzelwaho nga ngomu ha mukano wa masipala wonoyo a i koni u engedzwa u buḓa na mukano wa vunḓu ḽi kwameaho.
[Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.]
(5)	Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka.
(6)	Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b)	u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo o sumbedzwaho nga Khoro ya Masipala kha u ta uri a imelelwe zwavhuḓi.
158.	Miraḓo ya Khoro ya Masipala
(1)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a tendelwa u khetha kha khetho dza Khoro ya Masipala u a tendelwa u vha Muraḓo wa Khoro, nga nnḓa ha -
(a)	muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga, kana a re mushumeli wa masipala nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo we a tholelwa wone kana tshumelo, na muthu we a si iledzwe kha u sa tendelwa uhu hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka;
(b)	muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga, kana a re kha tshumelo ya muvhuso nga ḽiṅwe sia nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo kana tshumelo, na ane o iledzwaho u vha Muraḓo wa Khoro nga mulayo wa lushaka,;
(c)	muṅwe na muṅwe o iledzwaho u khetha kha Buthano ḽa Lushaka kana o iledzwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 47 (1) (c), (d)	kana (e)	u vha Muraḓo wa Buthano;
(d)	Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, murumelwa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu, fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho muvhuso wapo kha Khoro ya Lushaka; kana
(e)	Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala, fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho.
(2)	Muthu ane a si tee u vha Muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya (1) (a), (b), (d), kana (e)	a nga vha nkhetheni wa Khoro, u ya nga phimo kana maga o ṋewaho nga mulayo wa lushaka.
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka.
Sub-s. (3) yo engedzwa nga s 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanui ya Mulayotewa wa 1998.
159.	Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro dza Masipala
(1)	Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka.
(2)	Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela, hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela.
(3)	Khoro ya Masipala, iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139, i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa, u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa.
[S. 159 yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
160.	Matshimbedzele a nga ngomu
(1)	Khoro ya Masipala -
(a)	i fanela u dzhia tsheo nga ha u shumiswa ha maanḓa oṱhe na u shumiwa ha mishumo ya masipala;
(b)	i fanela u nanga mudzulatshidulo wayo;
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha phara ya (b)	: 30 Fulwi 1997.]
(c)	i nga nanga khorotshitumbe na dziṅwe komiti, hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka; na uri
(d)	i nga thola vhashumeli vhane vha khou ṱoḓea kha u bveledza mishumo yayo
(2)	Mishumo i tevhelaho i nga si ṋekedzwe nga Khoro ya Masipala:
(a)	u phasisa milayo-yapo;
(b)	u tendela mugaganyagwama;
(c)	u vhewa ha gemo ḽa rennde na miṅwe mithelo, nyingamithelo na mbadelo dza mishumo; na
(d)	u wana khadzimiso.
(3)	(a)	Miraḓo ya Khoro ya Masipala i tea u vha i hone nga vhunzhi phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo nga vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe.
(b)	Mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) dzi langiwa nga tsheo yo dzhiwaho nga Khoro ya Masipaia i tshi tikedzwa kha voutu dza tshivhalo tshihulwane tsha miraḓo,
(c)	Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane.
(4)	A hu na mulayo-wapo une wa phasiswa nga Khoro ya Masipala nga nnḓa ha musi-
(a)	Miraḓo yoṱhe ya Khoro yo thoma ya ḓivhadzwa zwavhuḓi; na
(b)	mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu.
(5)	Mulayo wa lushaka u fanela u ṋea tshikalo tsha u ta -
(a)	vhuhulu ha Khoro ya Masipala;
(b)	uri Khoro ya Masipala i khethe khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho; kana
(c)	vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala.
(6)	Khoro ya Masipala i nga ita milayo-yapo ine ya randela milayo na ndalea dza -
(a)	nzudzanyo dza nga ngomu;
(b)	mushumo wayo na matshimbidzele; na
(c)	kuthomelwe, kuvhumbelwe, maga, maanḓa na mishumo ya komiti dzayo.
(7)	Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho, nahone i nga vala madzulo ayo, kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa.
(8)	Miraḓo ya Khoro ya Masipala vha na pfanelo ya u dzhenela kha matshimbidzele ayo na a komiti dzayo nga nḓila ine -
(a)	mahoro oṱhe na madzangalelo a sumbedzwaho kha Khoro a vha o imelelwa zwavhuḓi;
(b)	ya yelana na demokirasi; na uri
(c)	ya langulwa nga mulayo wa lushaka.
161.	Vhuṱalu
Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo.
162.	U anḓadzwa ha milayo-yapo ya masipala
(1)	Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo.
(2)	Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala.
(3)	Milayo-yapo ya masipala i tea u swikelelea nga vhathu.
163.	Muvhuso wapo wo dzudzanywaho
Mulayo wa Phalamennde wo itwaho hu tshi tevhelwa maga o ṋewaho kha khethekanyo ya 76 u fanela u -
(a)	dzhiela nṱha madzangano a lushaka na a vunḓu o imelaho vhomasipala; na
(b)	ta maga ane ngao muvhuso wapo wa nga -
(i)	kwamana na muvhuso wa lushaka na wa vunḓu;
(ii)	nanga vhaimeleli vhane vha ḓo dzhenela kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu; na
(iii)	shela mulenzhe kha maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 221 (1) (c)
[Para.ya (b)	yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
164.	Maṅwe mafhungo-vho
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka.
NDIMA YA 8
DZIKHOTHE NA NDAULO YA ZWA VHULAMUKAIMYI (ss 165-180)
165.	Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli
(1)	Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe.
(2)	Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi, nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo, une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu, u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
(3)	A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe.
(4)	Zwipiḓa zwa muvhuso, nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe, u itela vhuḓilangi, u sa dzhia masia, tshirunzi, u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone.
(5)	Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama.
166.	Sisiṱeme ya zwa Vhuhaṱuli
Khothe ndi dzi tevhelaho -
(a)	Khothe ya zwa Mulayotewa;
(b)	Khothe Khulwane (Supreme Court) ya Khaṱhululo;
(c)	Khothe ya Nṱha (High Courts), zwi tshi katela na khothe khulwane dza khaṱhululo dzine dza nga thomiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde u itela u thetshelesa dzikhaṱhululo dzi bvaho kha Dzikhothe Khulwane;
(d)	Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa;
(e)	Khothe iṅwe na iṅwe yo thomiwaho [kana dzi no tendiwa] nga Ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Phalamennde, zwi tshi katela na khothe dzi re na tshiimo tshi fanaho na tsha Dzikhothe Khulwane kana Khothe dza ha madzhisiṱaraṱa.
167.	Khothe ya zwa Mulayotewa
(1)	Khothe ya zwa Mulayotewa yo vhumbwaho nga Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde na vhaṅwe Vhahaṱuli vha ṱahe (9).
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 11 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo.
(3)	Khothe ya zwa Mulayotewa -
(a)	ndi yone khothe ya nṱhesa kha mafhungo a kwamaho Mulayotewa;
(b)	i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa.
(c)	i ita tsheo ya Magumo malugana na uri mafhungo ayo a wela fhasi ha zwa Mulayotewa naa.
(4)	Ndi Khothe ya zwa Mulayotewa fhedzi ine ya nga -
(a)	ita tsheo kha phambano vhukati ha mbumbo dza muvhuso kha sia ḽa lushaka na dza vunḓu malugana na tshiimo tsha mulayotewa, maanḓa kana mishumo ya iṅwe na iṅwe ya dzenedzo mbumbo dza muvhuso;
(b)	ita tsheo kha u yelana na Mulayotewa nga Mulayotibe ufhio na ufhio wa Phalamennde kana ya vunḓu, fhedzi i nga ita hezwi kha nzudzanyelo yo humbulelwaho (lavhelelwaho) kha khethekanyo ya 79 kana ya 121;
(c)	ita tsheo nga ha kushumiselwe kwo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 80 kana ya 122;
(d)	ita tsheo nga ha u tea ha khwiniso ya Mulayotewa yo tewaho kha wone Mulayotewa;
(e)	ita tsheo nga ha u kundelwa ha Phalamennde kana Muphuresidennde kha u tevhela mbofho dza mulayotewa; kana u
(f)	fusha ṱhoḓea dza mulayotewa wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144.
(5)	Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu, na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde, a zwi yelani na Mulayotewa, nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa.
(6)	Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka na milayo ya Khothe ya zwa Mulayotewa i tea u tendela muthu muṅwe na muṅwe, musi zwi zwa lutamo Iwa khaṱhulo kwayo na thendelo ya Khothe ya Mulayotewa, uri a -
(a) ḓise mafhungo thwii kha Khothe ya zwa Mulayotewa na uri a
(b) ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe.
(7)	Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo, tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe.
168.	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo
(1)	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane, Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(3)	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo, nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa. I nga dzhia tsheo fhedzi kha -
(a)	dzikhaṱhululo;
(b)	mafhungo a kwamaho zwa dzikhaṱhululo; na
(c)	mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga kha ḓi rumelwa khayo u ya nga maitele ane a ḓo vha o tiwa nga Mulayo wa Phalamennde.
169.	Khothe dza Nṱha (High Courts)
Khothe dza Nṱha dzi nga tshea kha -
(a)	mafhungo oṱhe a zwa Mulayotewa nga nnḓa ha ayo ane -
(i)	a nga tshewa khao fhedzi nga Khothe ya zwa Mulayotewa; kana
(ii)	o ṋetshedzwaho nga Khothe iṅwe i re na maimo a fanaho na a Khothe Khulwane; na
(b)	maṅwe mafhungo oṱhe a songo ṋetshedzwaho iṅwe khothe nga Mulayo wa Phalamennde.
170.	Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe Khothe
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde.
171.	Matshimbidzele a Khothe
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo.
172.	Maanḓa a Khothe kha mafhungo a zwa Mulayotewa
(1)	Musi i tshi tshea kha mafhungo a zwa Mulayotewa, i tshi khou shumisa maanḓa ayo, Khothe -
(a)	i tea u bula uri mulayo kana vhuḓifari vhufhio na vhufhio vhu sa yelani na Mulayotewa a vhu shumi u swika afho hune zwa sa yelane ngaho; nahone
(b)	i nga ita ndaela ine ya vha yo teaho nahone nga nḓila ya ndingano, zwi tshi katela -
(i)	ndaela i no kala uri u bula uri a zwi shumi zwi ḓo dzhiiwa ngauralo u bva murahu ha musi zwo bulwa ngauralo;
(ii)	ndaela i no fhaheya nḓivhadzo ya uri a zwi shumi Iwa tshifhinga na nga maitele afhio na afhio, u itela uri maanḓalanga a vhusaho, a kone u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea.
(2)	(a)	Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane, kana khothe ya maimo a yelanaho nayo i nga bveledza mawanwa malugana na u yelana na Mulayotibe ha Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe nga Muphuresidennde, fhedzi ndaela ifhio na ifhio i nga vha na maanḓa u swikela i tshi khwaṱhiswa nga khothe ya zwa Mulayotewa.
(b)	Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa, i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu, kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana vhuḓifari.
(c)	Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa.
(d)	Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshi re na lutamo lu vhonalaho tshi nga ita khaṱhululo, kana u ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela u khwaṱhisa kana u shandukisa mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa malugana na hei khethekanyo ṱhukhu.
173.	Maanḓa ane ya vha nao (Inherent Power)
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala, i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi.
174.	U vhewa ha vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli
(1)	Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho, ane a vha muthu o teaho, a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe.
(2)	Musi hu tshi vhewa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha zwa khaṱhulo tshi tea u sumbedza nga u angaredza phambano ya lushaka na mbeu (munna kana mufumakadzi) i re kha lushaka Iwa Afurika Tshipembe.
(3)	Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka, u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe, nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(4)	Vhaṅwe Vhahaṱuli vha Khothe ya zwa Mulayotewa vha ḓo vheiwa nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka nga murahu ha musi o kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, na vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka, u ya nga maitele a tevhelaho:
(a)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa, nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde.
(b)	Muphuresidennde a nga vhea vhathu u bva kha uyu mutevhe, nahone u tea u eletshedza Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli o sumbedza zwiitisi, arali muṅwe kana vhaṅwe vhathu vha re kha mutevhe vha songo tendiwa, na musi hu tshi tea u vha na vhaṅwe vhane vha tea u nangiwa.
(c)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tea u engedza mutevhe nga madzina a vhaṅwe vhathu hune Muphuresidennde a ḓo kona u vhea vhathu u bva kha uyo mutevhe muswa.
[Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(5)	Tshifhinga tshoṱhe, Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa.
(6)	Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa vhuhaṱuli.
(7)	Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa, u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni.
(8)	Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana, u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa.
175.	Vhafarela Vhahaṱuli
(1)	Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho. U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 14 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo.
176.	Zwifhinga zwa u vha ofisini na mbadelo
(1)	Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12, kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70, zwine zwa nga swika u thoma, nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 15 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde.
(3)	Miholo, magavhelo na Mbuelo a zwi nga fhungudzwi.
177.	U Bviswa
(1)	Muhaṱuli a nga bviswa fhedzi ofisini arali -
(a)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tshi nga wana uri Muhaṱuli uyo u khou balelwa u ita mishumo yawe, ha koni na luthihi u ita mishumo yawe, kana o vhonwa mulandu wa u sa ḓifara zwavhuḓi ho kalulaho; na musi
(b)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli, iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yoṱhe.
(2)	Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe.
(3)	Muphuresidennde, o wana ngeletshedzo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga awedza Muhaṱuli, ane a khou ambiwa kha maitele a khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya uri a bvisiwe.
178.	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli
(1)	Hu na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, yo vhumbiwaho nga-
(a)	Muhaṱuli Muhulwane, ane a ranga phanḓa miṱangano ya Khomishini;
(b)	Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa;
[Para. (b)	yo imelwa nga s. 16 (a)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(c)	Muhaṱuli Muphuresidennde muthihi o rumelwaho nga Vhahaṱuli Muphuresidennde;
(d)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langa zwa khaṱhulo, kana muthu o nangiwaho ngae;
(e)	Maadivokhethi mavhili a no khou shuma sa maadivokhethi o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maadivokhethi, u imelela phurofesheni nga vhuḓalo, nahone vho vhewa nga Muphuresidennde;
(f)	Maaxende mavhili a no khou shuma sa maaxennde o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maaxennde nga vhuḓalo, nahone vho vhewa nga Muphuresidennde;
(g)	Mudededzi muthihi wa zwa milayo o rumelwaho nga vhadededzi vha milayo vha re yunivesithi dza Afurika Tshipembe;
(h)	Vhathu vha rathi vho rumelwaho nga Buthano ḽa Lushaka u bva kha Miraḓo ya mahoro mahanedzi a re na vhaimeleli kha Buthano;
(i)	Vharumiwa vhaṋa vha tshoṱhe u ya kha Khoro ya vouthu dzi si fhasi ha dza vunḓu dza rathi;
(j)	vhathu vhaṋa, vho rumelwaho nga Muphuresidennde, nga murahu ha musi o kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro a re kha Buthano ḽa Lushaka; na
(k) nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou shumaniwa na mafhungo ane a kwama tshipiḓa tsha vunḓu kana tshapo tsha Khothe Khulwane fhedzi, Muhaṱuli Phuresidennde wa tshipiḓa tshenetsho na Mulangavunḓu wa henefho; kana Mufareli, o rumelwaho nga Mulangavunḓu a kwameaho.
[Para. (k) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na nga s. 16 (b)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(2)	Arali tshivhalo tsho nangiwaho u bva kha phurofesheni ya maadivokhethi kana maaxende hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya (1) (e)	kana (f), tshi tshi eḓana na tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde u tea u vha vhea arali tshivhalo tsha vhathu vho nangiwaho tshi tshi fhira tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na phurofesheni yo livhanaho nazwo, u tea u vhea vhanangiwa vho eḓanaho u ḓadza zwikhala, hu tshi dzhielwa nṱha nḓivho ya uri, avho vhane vha ḓo vhewa vha vhe vho imelela phurofesheni nga vhuḓalo.
(3)	Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu, vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho. Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini, i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo.
(4)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(5)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga eletshedza muvhuso wa lushaka na mivhuso ya vunḓu nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa Vhuhaṱuli, fhedzi musi i tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓani ha u vhewa ha Muhaṱuli, i tea u dzula i si na Miraḓo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (h)	na (i).
(6)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo; fhedzi, tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo.
(7)	Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana, Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane, nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo, u ḓo farela kha Khomishini.
[Sub-s. (7) yo ḓadziswa nga s. 2 (b)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na u imelwa nga s. 16 (c)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(8)	Muphuresidennde na vhathu vhane vha vhea, u ta kana u ruma miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)	, (e)	, (f)	na (g), vha nga vhea, u ta kana u ruma muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo, uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a siho lwa tshifhinganyana nga tshiitisi tsha maanḓa awe tsha u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana tshiṅwe tshiitisi tshi teaho.
[Sub-s. (8) yo ḓadziswa nga s. 2(b)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
179.	Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi
(1)	Hu na maanḓalanga mathihi a zwa vhutshutshisi kha Riphabuḽiki o vhumbwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka ho vhumbwaho nga -
(a)	Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka ane a vha Ṱhoho ya maanḓalanga a zwa vhutshutshisi, nahone o vhewaho nga Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka; na
(b)	Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde.
(2)	Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso, na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga.
(3)	Milayo ya vhusimamilayo i tea u vhona uri vhalangi vha Vhatshutshisi -
(a)	vha na ndalukano dzo teaho; na uri
(b)	vha na vhuḓifhinduleli ha u sengisa kha vhupo (jurisdiction) ho tiwaho; hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (5).
(4)	Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa, a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho, tshiṱalula na luvhengelambiluni.
(5)	Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka -
(a)	o tendelana na Minisiṱa nahone nga murahu ha musi o kwamana na Vhalangi vha Vhatshutshisi, u fanela u tea mbekanyamaitele ya zwa vhutshutshisi ine ya tea u tevhedzwa kha maitele a zwa vhutshutshisi;
(b) u fanela u ṋea mbekanyamaitele, dzi teaho u tevhelwa kha maitele a u tshutshisa;
(c) a nga dzhenelela kha maitele a zwa u tshutshisa arali ndaela dza mbekanyamaitele dzi sa khou tevhelwa; na uri
(d)	a nga sedzulusa tsheo ya u sengisa kana u sa sengisa, nga murahu ha musi o kwamana na Mulanguli wa Vhatshutshisi o teaho nahone nga murahu ha musi o thetshelesa mafhungo a vhathu vha kwameaho zwi tshi wela kha tshifhinga tsho tiwaho nga Mulanguli wa Vhatshutshisi wa lushaka, u bva kha vha tevhelaho;
(i)	Muhwelelwa.
(ii)	Muhweleli.
(iii)	Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea.
(6)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi.
(7)	Mafhungo oṱhe maṅwe na maṅwe a kwamaho maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka
180.	Maṅwe mafhungo a kwamaho dzikhothe
Mulayo wa Lushaka u nga bula kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama ndaulo ya zwa vhulamukanyi i songo bulwaho kha Mulayotewa, zwi tshi katela -
(a)	Mbekanyamushumo dza ngudo dza vhashumi vha zwa vhulamukanyi;
(b)	maitele a u shumana na dzimbilaelo malugana na vhaofisiri vha zwa khaṱhulo; na
(c)	u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo.
NDIMA YA 9
ZWIIMISWA ZWA MUVHUSO ZWI TIKEDZAHO DEMOKIRASI YA ZWA MULAYOTEWA (ss 181-194)
181.	U thomiwa na mitheo i zwi vhusaho
(1)	Zwiimiswa zwa muvhuso zwi tevhelaho ndi zwone zwine zwa khwaṱhisa maitele a zwa Mulayotewa na demokirasi kha Riphabuḽiki:
(a)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
(b)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe.
[Para. (b)	yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(c)	Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Maitele a Sialala, Vhurereli na Nyambo dza zwitshavha.
(d)	Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu.
(e)	Muoditha Dzhenerala.
(f)	Khomishini ya u langa Khetho.
(2)	Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi, nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo, zwi tea u sa dzhia masia, khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu, u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi, na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
(3)	Zwivhumbeo zwa muvhuso, nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo, u sa dzhia masia, tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho.
(4)	A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa.
(5)	Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka, nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha.
Mutsireledzi wa Nnyi na nnyi (ss 182-183)
182.	Mishumo ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
(1)	Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u na maanḓa a u ita zwi tevhelaho, sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka -
(a)	u ita ṱhoḓisiso kha nyito iṅwe na iṅwe yo pomokiwaho kana i no khou humbulelwa uri a si ya vhukuma kana yo bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi kana zwa luvhengelambiluni, zwo iteaho muvhusoni kana kha ndaulo ya muvhuso kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso;
(b)	u ṋea muvhigo malugana na nyito iyo; na
(c)	u dzhia vhukando ho teaho ha u khakhulula.
(2)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe.
(4)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe.
(5)	Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu, nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe.
183.	Tshifhinga tsha u shuma ofisini
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe (s 184)
184.	Mishumo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe
(1)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe i ḓo -
(a)	ṱuṱuwedza ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na mveledziso ya mvelele ya zwa pfanelo dza vhuthu;
(b)	ṱuṱuwedza mveledziso, tsireledzo na u waniwa ha pfanelo dza vhuthu, na u
(c)	monithara na u gaganya u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu kha Riphabuḽiki
(2)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maanḓa, sa zwine ya laulwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a -
(a)	u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu;
(b)	u dzhia vhukando ha u wana nḓila ya u khakhulula fhethu he ha vha na u thithiswa ha pfanelo dza vhathu;
(c)	u ita vhuṱoḓisi na;
(d)	u funza.
(3)	Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i tea u ṱoḓa mafhungo u bva kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso, malugana na vhukando he zwa vhu dzhia ha u vhona uri hu na u bveledzwa nga nḓila yo teaho pfanelo dza u kona u wana dzinnḓu, mutakalo, zwiḽiwa, maḓi, tsireledzo ya vhapo, pfunzo, na zwa mupo.
(4)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka.
[S. 184 yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele, Zwigwada zwa Vhurereli na Zwi ambaho Luambo luthihi. (ss 185-186)
185.	Mishumo ya Khomishini
(1)	Mishumo ya ndeme ya Khomishini ya ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo ya pfanelo dza mvelele, vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi ndi i tevhelaho -
(a)	u ṱuṱuwedza ṱhompho ya pfanelo dza mvelele (vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi;
(b)	u ṱuṱuwedza, u bveledza na u swikelela mulalo, vhukonani, vhuthu, u kondelela vhukati ha mvelele, vhurereli na zwa vha ambaho luambo luthihi hu tshi tevhedzwa ndinganyiso, u sa vha na tshiṱalula na u ṱangana ho vhofholowaho; na
(c)	u themendela u thomiwa ha mvelele kana dziṅwe khoro dza zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
(2)	Khomishini i na maanḓa, sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo, ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme, zwi tshi katela, maanḓa a u monithara, u ṱoḓisa, vhuṱoḓesi, u funza, u ita khuwelelo, u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele, vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi.
(3)	Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso-
[Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(4)	Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
186.	Kuvhumbelwe kwa Khomishini
(1)	Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele, zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi, na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo, zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka.
(2)	Tshivhumbeo tsha khomishini -
(a)	tshi fanela u sumbedza nga vhuphara u vha hone zwihulusa ha mvelele, zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi Afurika Tshipembe; na
(b)	u sumbedza nga u angaredza zwi kwamaho zwa ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe.
Khomishini ya Ndinganyiso ya Zwa Mbeu (s 187)
187.	Mishumo ya Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu
(1)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa, u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu.
(2)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa, sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a u monithara, u ita ṱhoḓisiso, u ita vhuṱoḓesi, u funza, u ṱoḓa thuso, u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu.
(3)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu i na maanḓa na mishumo zwa nyengedzedzo zwo bulwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
Muoditha Dzhenerala (ss 188-189)
188.	Mishumo ya Muoditha Dzhenerala
(1)	Muoditha Dzhenerala u tea u oditha na u ṋea muvhigo malugana na mbadelano na zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama nga -
(a)	mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vunḓu khathihi na ndaulo dza hone;
(b)	mimasipala yoṱhe; na
(c)	tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbadelano zwine mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana wa vunḓu ya ṱoḓa zwi tshi odithiwa nga Muoditha Dzhenerala.
(2)	Hu tshi ḓadziswa kha mishumo yo sumbedziwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) na musi hu tshi tevhedzwa mulayo, Muoditha Dzhenerala a nga oditha na u ṋea muvhigo kha mbadelano, zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama nga -
(a)	tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho lambedzwaho nga tshikwama tsha mbuelo tsha lushaka, tshikwama tsha mbuelo tsha vunḓu, kana zwa vhapo;
(b)	tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi.
(3)	Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi, na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa.
(4)	Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
189.	Tshifhinga tsha u shuma ofisini
Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho, tshi sa dovhololwi, tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi.
Khomishini ya Zwa Khetho (ss 190-191)
190.	Mishumo ya Khomishini ya zwa Khetho
(1)	Khomishini ya zwa Khetho i ḓo
(a) langula, i tshi tevhela mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha shango, khetho dza zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha lushaka, vunḓu na zwivhumbeo zwapo;
(b)	vhona uri idzo khetho ndi khetho kwadzo dzo vhofholowaho; na u
(c)	bula mvelelo dza khetho hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, tshine tsha ḓo vha tsha u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho.
(2)	Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
191.	Kuvhumbelwe kwa Khomishini ya Khetho
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu. Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Maanḓalanga a ḓivhusaho a laulaho zwa Khasho (s 192)
192.	Maanḓalanga a Khasho
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga ane a ḓo langula zwa khasho, hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu, u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza.
Mbetshelo nga u angaredza (ss 193-194)
193.	U Vhewa (U tholiwa)
(1)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi na Miraḓo ya Khomishini miṅwe na miṅwe yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima vha tea u vha e mufumakadzi kana munna ane -
(a)	a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe;
(b)	vha vha vho tewaho nga u fara poswo yeneyo; na
(c)	vha tendelana na ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi tiwaho nga mulayo wa lushaka.
(2)	Musi khomishinari dzi tshi vhewa, hu tshi tevhedzwa Ndima iyi, hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe.
(3)	Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe, o tewaho nga u fara poswo yeneyo. Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela, kana tshenzhemo kha zwa u oditha, kha zwa tshelede dza muvhuso, khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso, musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala.
(4)	Muphuresidennde, hu tshi tevhelwa themendelo ya Buthano ḽa lushaka, u tea u thola Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala na Miraḓo ya -
(a)	Khomishini ya Pfanelo ya Vhuthu;
[Para. (a)	yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu; na
(c)	Khomishini ya zwa khetho.
(5)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho -
(a)	nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha Miraḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano; na
(b)	vho tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga thikhedzo ya vouthu -
(i)	i linganaho 60 tsha ḓana ya Miraḓo ya Buthano, arali themendelo i ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala; kana
(ii)	ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano, arali themenndelo i ya u tholiwa ha Muraḓo wa Khomishini.
(6)	U dzhenelela ha vhathu zwavho, kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 (1)(a).
194.	U bviswa ofisini
(1)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala kana Muraḓo wa Khomishini yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima a nga bviswa ofisini yawe fhedzi nga nthani ha -
(a)	u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa u ita mushumo na u sa kona mushumo;
(b)	u wanululwa malugana na izwo nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka, na
(c)	u dzhiiwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini, nahone ḽo dzhiiwa nga tshivhalo tsha vhunzhi tsha Miraḓo i re kha Buthano
(2)	Ḽikumedzwa ḽa Buthano ḽa Lushaka malugana na u bvisiwa ofisini ha -
(a)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu dza mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano; kana
(b)	Muraḓo wa khomishini u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano;
(3)	Muphuresidennde a nga -
(a)	imisa muthu Iwa tshifhinganyana u bva ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu; na
(b)	fanela u bvisa muthu ofisini musi ho tendelwa ḽikumedzwa kha Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe.
NDIMA YA 10
NDAULO YA MUVHUSO (ss 195-197)
195.	Ndeme dza mutheo na ndayo dzi vhusaho ndaulo ya Muvhuso
(1)	Ndaulo ya muvhuso i tea u vhuswa nga ndeme na mitheo zwa demokirasi zwo katelwaho kha Mulayotewa, hu tshi katelwa na mitheo i tevhelaho:
(a) Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala.
(b)	Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓila ya khwine nahone i sa ḓuri.
(c)	Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha yo livhanywa na mveledziso
(d)	Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia, nahone nga maitele kwao na nga nḓila yo linganelaho.
(e)	ṱhoḓea dza vhathu dzi tea u lavheleswa, nahone vhathu vha tea u ṱuṱuwedziwa kha u dzhenelela kha u bveledza mitheo.
(f)	Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha na vhuḓifhinduleli
(g)	Hu tea u kombetshedziwa uri hu vhe na u sa dzumbama nga u ṋea vhathu tshifhinga tshoṱhe mafhungo ane a vha a vhukuma
(h)	Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓa vhashumi kha mabuḓo avho a mishumo, u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓalo vhukoni ha vhathu.
(i)	Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hune maitele a u thola a ḓo vha a tshi sedza nga maanḓa vhukoni, muṱalukanyo, maitele kwao, khathihi na ṱhoḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale, hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho,
(2)	Ndayo dzi re afho nṱha dzi shuma kha -
(a)	ndangulo iṅwe na iṅwe ya muvhuso;
(b)	Miraḓo ya muvhuso; na
(c)	tshumelo ya vhathu.
(3)	Mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na ndayo dzo bulwaho kha khethekanyo (1).
(4)	U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso.
(5)	Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho, dzindaulo kana zwiimiswa.
(6)	Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso, mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho, ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha.
196.	Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
(1)	Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki,
(2)	Khomishini i na vhuḓilangi, nahone i tea u sa dzhia masia, i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho, u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu. Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
(3)	Miṅwe Miraḓo ya muvhuso, nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho, i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo, u sa dzhia sia, tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini. A hu na muthu kana Muraḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini
(4)	Maanḓa na mishumo ya Khomishini ndi -
(a)	U ṱuṱuwedza ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195, kha tshumelo ya vhathu nga u angaredza;
(b)	u ṱoḓisisa, u lavhelesa na u sengulusa nzudzanyo na ndaulo, na tshumelo ya vhashumi kha tshumelo ya vhathu;
(c)	u ṱahisa nḓila dza u ita uri hu vhe na u khwaṱhisa na tshumelo yo dziaho kha tshumelo ya vhathu;
(d)	u sumbedza nḓila hu u itela uri hu dzhiwe maga a kutholelwe, kusudzuluselwe, kugonyiselwe na kupandelelwe kwa vhashumi zwi vhe zwi yelanaho na ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195; na
(e)	u vhiga malugana na zwiitwa na mashumele ayo, hu tshi katelwa na mawanwa ane ya nga a bveledza na masia na ngeletshedzo ine ya nga i ṋea, u ṋea ndingululo ya kutevhedzelwe kwa ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195; na
(f)	u ya nga ha yone ine kana yo tou wana mbilaelo iṅwe-vho-
(i)	u ṱoḓisisa, na u lingulula kushumisele kwa maitele a vhashumi na ndangulo ya vhathu, na u vhiga kha khoro ya maanḓalanga na vhusimamilayo ho teaho;
(ii)	u sedzulusa mbilaelo dza vhashumi kha tshumelo ya vhathu malugana na zwiito zwa tshiofisi kana u pfukwa, na u themendela vhukando ho teaho;
(iii)	u lavhelesa na u sedzulusa kutevhedzele kwa maga o teaho a tshumelo ya vhathu; na
(iv)	u eletshedza Miraḓo ya muvhuso wa lushaka na ya vunḓu malugana na maitele a vhashumeli vha tshumelo ya vhathu, hu tshi katelwa na a u kunga vhashumeli, kutholelwe, u sudzulusa, u bvisa mushumoni, na zwiṅwe-vho zwi yelanaho na mishumo ya vhashumeli kha tshumelo ya vhathu
(g) u ita na u shumisa maanḓa o ḓadziswaho kana mishumo yo randelwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
[Para.(g)	yo ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(5)	Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka.
(6)	Khomishini i tea u ṋea muvhigo luthihi nga ṅwaha u ya nga ha Khethekanyo ṱhukhu ya (4) (e)	-
(a)	kha Buthano ḽa Lushaka; na musi
(b)	zwi tshi tevhedza mishumo yoṱhe yayo kha vunḓu, kha
vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
(7)	Khomishini i na dzikhomishinari dza 14 dze dza tiwa nga Muphuresidennde:
(a)	Vhaṱanu vha dzikhomishinari vha tendelwa nga Vhusimamilayo ha
Lushaka hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (8) (a); na
(b)	khomishinari muthihi muthihi wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe o nangwaho nga Mulangavunḓu wa ḽeneḽo vunḓu hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (8)
(8)	(a)	Mukhomishinari o nangiwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (7) (a)	u tea u vha-
(i)	o themendelwa nga komiti ya Vhusimamilayo ha Lushaka yo vhumbwaho nga Miraḓo yo linganelaho ya mahoro oṱhe o imelwaho Buthanoni; na uri
(ii) o tendelwa nga Buthano nga thendelano ye ya tikedzwa nga vouthu dza vhunzhi ha Miraḓo yaḽo
(b)	Mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u vha -
(i)	o themendelwa nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga ndinganyelo ya Miraḓo ya mahoro oṱhe o imelwaho kha vhusimamilayo; na musi
(ii) o tendelwa nga vhusimamilayo nga thendelano yo tikedzwaho nga voutu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo
(9)	Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari.
(10) Mukhomishinari u telwa u shuma miṅwaha mitanu, ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi, nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha -
(a)	mudzulapo wa Afurika Tshipembe;
(b)	muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo, kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu.
(11) Mukhomishinari a nga bviswa ofisini fhedzi -
(a)	arali hu na u sa ḓifara zwavhuḓi, u sa kona kana u kundelwa;
(b)	u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana, siani ḽa mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu, nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo, na
(c)	u dzhiiwa ha ḽikumedzwa nga Buthano kana vhusimamilayo ha
vunḓu ḽeneḽo, ḽi tikedzaho u bviswa ofisini ha mukhomishinari hu
na u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo,
(12) Muphuresidennde u fanela u bvisa mukhomishinari onoyo ofisini musi -
(a)	ho ṱanganedzwa nga Buthano mudzinginyo une wa themendela u bviswa ha mukhomishinari; kana
(b)	luṅwalo Iwa Mulangavunḓu lu sumbaho uri vhusimamilayo
ha vunḓu ho ṱanganedza ḽikumedzwa ḽa uri mukhomishinari a
bviswe ofisini.
(13) Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (7) (b)	vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone.
197.	Tshumelo ya Muvhuso
(1)	Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma, na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka, nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho.
(2)	Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. Vhashumi vha tewa nga u wana dziphesheni kwadzo sa zwine zwa ḓo sumbedziswa zwone nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
(3)	A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni, nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki,
(4)	Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga, u thola, u takusa, u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu.
NDIMA YA 11
TSHUMELO DZA TSIRELEDZO (ss 198-210)
198.	Ndayo dzi dzi vhusaho
Ndayo dzi tevhelaho dzi vhusa zwa tsireledzo ya lushaka kha Riphabuḽiki:
(a)	Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka, ha u tshila nga nḓila ya ndinganyiso, u tshila nga Iwa mulalo na pfano, u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓa, khathihi na u ṱoḓa u tshila vhutshilo ha khwine.
(b)	Vhuḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano, zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka, nga nnḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka.
(c)	Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo, hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe.
(d)	Tsireledzo ya lushaka i ḓo vha nga fhasi ha maanḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka.
199.	U thomiwa, kuvhumbelwe, na vhuḓifari ha tshumelo dza tsireledzo
(1)	Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli, tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa.
(2)	Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki,
(3)	Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa, madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(4)	Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(5)	Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma, na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo, zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki,
(6)	A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala.
(7)	A hu na tshumelo ya tsireledzo kana Muraḓo ufhio na ufhio wayo, ane a nga ita mishumo yawo nga nḓila -
(a)	ine ya vhaisa lutamo Iwa dzangano ḽa poḽotiki lu re mulayoni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa;
(b)	ine ya nga bvisela phanḓa nga tshiṱalula ndivho dza dzangano ḽa poḽitiki,
(8)	U itela uri hu vhe na u tevhedzwa ha mitheo ya uri hu vhe na u sa dzumbama na vhuḓifhinduleli, komiti ya madzangano o fhambananaho ya Phalamennde, i fanela u sedzulusa tshumelo dzoṱhe dza tsireledzo nga nḓila /maitele o tiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana ndaela dza Phalamennde.
Vhupileli (ss 200-204)
200.	Mmbi ya Vhupileli
(1)	Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi.
(2)	Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki, tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo, u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi.
201.	Vhuḓifhinduleli ha zwa poḽitiki
(1)	Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
(2)	Ndi Muphuresidennde fhedzi ane a vha Ṱhoho ya maanḓalanga a lushaka,ane a nga ḓivhadza u shumiswa ha mmbi -
(a)	kha tshumisano na tshumelo ya mapholisa;
(b)	kha tsireledzo ya Riphabuḽiki, kana
(c)	kha u khunyeledza mbofho ya mashango oṱhe.
(3)	Musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa kha mishumo ifhio na ifhio yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) Muphuresidennde u tea u ḓivhadza Phalamennde, nga u ṱavhanya, nahone nga vhuḓalo ho teaho nga ha -
(a)	zwiitisi zwa u shumiswa ha mmbi,
(b)	fhethu huṅwe na huṅwe hune mmbi ya khou shumiswa;
(c)	tshivhalo tsha vhathu vho dzhenelelaho; na
(d)	tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho.
(4)	Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), Muphuresidennde u tea u ṋea komiti ndaela ya u vhea iṱo kha mafhungo a ṱoḓeaho sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo ṱhukhu ya (3).
202.	U Khomandiwa/langiwa ha mmbi ya vhupileli
(1)	Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli, u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli.
(2)	Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
203.	Tshiimo tsha vhupileli ha lushaka
(1)	Muphuresidennde, sa ene ṱhoho ya khorombusi ya lushaka, a nga vhea tshiimo tsha vhupileli ha lushaka nahone u fanela u ḓivhadza Phalamennde nga u ṱavhanya na nga vhuḓalo ho teaho malugana na -
(a)	tshiitisi tsha u vhewa ha itsho tshiimo;
(b)	fhethu hune mmbi ya tsireledzo ya khou shumiswa hone; na
(c)	tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho.
(2)	Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa, Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
(3)	U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
204.	Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha vhupileli
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli.
Mapholisa (ss 205-208)
205.	Tshumelo ya Tshipholisa
(1)	Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu, na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea.
(2)	Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu.
(3)	Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu, u vhona uri shango ḽi lale, khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki, na ndaka dzavho, u ṱhonifha na u tevhedza mulayo.
206.	Vhuḓifhinduleli ha zwa Poḽitiki
(1)	Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa, na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa, nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza Mavunḓu;
(2)	Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu.
(3)	Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea -
(a)	u lavhelesa mikhwa ya mapholisa;
(b)	u sedzulusa, zwi tshi katela u ṱanganedza mivhigo i kwamaho u shuma nga nḓila kwayo i bveledzaho vhukoni ha Tshumelo ya Tshipholisa;
(c)	u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi vhukati ha mapholisa na tshitshavha, na
(d)	u kala mveledziso ya u pholisa zwi khagala; na
(e)	u kwamana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli
kha zwa vhupholisa malugana na vhuvemu na zwa vhupholisa kha
vunḓu.
(4)	Khorotshitumbe ya vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha mishumo ya vhupholisa -
(a)	yo vhewaho khayo nga Ndima heyi;
(b)	yo ṋekedzwaho khayo hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka; na uri
(c)	yo avhelwaho khayo u ya nga ha phoḽisi ya zwa vhupholisa ha lushaka.
(5)	Uri hu bveledzwe mishumo ye ya sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), vunḓu -
(a)	ḽi nga ita tsedzuluso, kana ḽa nanga khomishini ya ṱhoḓisiso kha mbilaelo ifhio na ifhio ya u sa ita mishumo ya mapholisa kana u kwashea ha vhushaka vhukati ha mapholisa na tshiṅwe tshitshavha; na u
(b)	ita themendelo kha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhunduleli ha zwa vhupholisa.
(6)	Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu, khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa, vhuaḓa ha, kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu.
(7)	Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa, mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala.
(8)	Komiti yo vhumbwaho nga Miraḓo ya Khabinethe na Miraḓo ya Khorotshitumbe dza DziKhoro yo sedzanaho na zwa vhupholisa i fanela u vhumbiwa u itela tshumisano yo khwaṱhaho ya vhupholisa na pfano yo khwaṱhaho vhukati ha masia a muvhuso
(9)	Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso.
207.	U langiwa ha Tshumelo ya Tshipholisa
(1)	Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mukhomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa, u itela uri a lange Tshumelo ya Tshipholisa
(2)	Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa.
(3)	Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu.
(4)	Dzikhomishinari dza vunḓu vha na vhuḓifhinduleli ha zwa mapholisa sa -
(a)	zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka; na
(b)	nga u tevhedza maanḓa a khomishinari dza lushaka a u vhusa
na u langula Tshumelo ya Tshipholisa hu tshi tevhedzwa
khethekanyo ṱhukhu ya (2)
(5)	Mukhomishinari wa vunḓu u tea u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu ṅwaha muṅwe na muṅwe malugana na zwa vhupholisa kha vunḓu ḽeneḽo, nahone u tea u rumela khophi ya muvhigo kha Khomishinari wa Lushaka
(6)	Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu, khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka.
208.	Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa.
Zwa vhusevhi (ss 209-210)
209.	U thomiwa na u langiwa ha tshumelo dza zwa vhusevhi
(1)	Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi, nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi.
(2) Muphuresidennde u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe ṱhoho ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana a vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo, kana a rumela Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli,
210.	Maanḓa, mishumo na u sedziwa
Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u langa ndivho, maanḓa na mishumo ya tshumelo dza zwa vhusevhi zwi tshi katela tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa vhusevhi ha mmbi ya vhupileli kana Tshumelo ya Tshipholisa nahone u tea u ita uri -
(a)	hu vhe na u ṱanganelana ha tshumelo dzoṱhe dza zwa vhusevhi; na
(b)	hu vhe na muthu zwawe ane a ḓo sedza kushumele kwa idzo
tshumelo, ane a ḓo vha e tshipikiṱere o vhewaho nga
Muphuresidennde hu na thendelo ya Buthano ḽa Lushaka nga
ḽikumedzwa ḽo dzhiiwaho nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira
mbili tshararu tsha Miraḓo yayo.
NDIMA YA 12
VHARANGAPHANḒA VHA ZWA SIALALA (ss 211-212)
211.	U tendiwa
(1)	Zwiimiswa, tshiimo na mushumo wa mahosi zwi ḓo tendiwa, u ya nga mulayo wa sialala, hu tshi tevhedzwa Mulayotewa.
(2) Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma, i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo,
(3) Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma, dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala.
212.	Mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala
(1)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo.
(2) U shumana na mafhungo a kwamanaho na zwa vhurangaphanḓa ha zwa sialala, milayo ya sialala, na maitele a zwitshavha a ṱhonifhaho sisiṱeme ya milayo ya sialala -
(a)	milayo ya vhusimamilayo ha lushaka kana ha vunḓu, i nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha nnḓu dza vharangaphanḓa vha zwa sialala, nahone
(b)	milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala.
NDIMA YA 13
GWAMA (ss 213-230A)
Mafhungo a zwa Gwama nga u tou angaredza (ss 213-219)
213.	Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka
(1)	Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho, tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
(2) Tshelede i ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka fhedzi -
(a)	hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde; kana
(b)	sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
(3)	Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka, u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 213: 1 Phando 1998.]
214.	Mukovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano
(1)	Mulayo wa Phalamennde u tea u ita uri hu vhe na -
(a) u kovhekanywa ha mbuelo yo kuvhanganywa ngauralo nga lushaka vhukati ha muvhuso wa sia ḽa lushaka, vunḓu na kha zwipiḓa zwa muvhuso wapo nga nḓila ya ndingano;
(b)	u itiwa ha mukovhe wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nḓila ya ndingano kha mukovhe wa mbuelo wa vunḓu; na
(c)	u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓu, muvhuso wapo kana masipala, na ṱhoḓea dzine uho u ṋewa ha ḓo tevhelelwa.
(2)	Mulayo une wa khou ambiwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho sedzwa mivhuso ya mavunḓu, mivhuso yapo yo dzudzanyeaho na Khomishini ya Gwama na Mivhalelano, nahone ho itwa themendelo kha Khomishini, nahone u fanela u dzhielwa nṱha -
(a)	lutamo Iwa lushaka;
(b)	nzudzanyelo iṅwe na iṅwe ine ya tea u itwa malugana na tshikolodo tsha
lushaka na dziṅwe mbofho dza lushaka;
(c) ṱhoḓea na lutamo Iwa muvhuso wa lushaka zwo livhanywa na (maitele a pfalaho);
(d) ṱhoḓea dza u vhona uri vunḓu na masipala vha a kona u bveledza tshumelo ya mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone;
(e)	khonadzeo ya zwa nzudzanyelo ya tshelede ya vunḓu na masipala;
(f) ṱhoḓea dza u bveledzisa phanḓa na dziṅwe-vho dza vunḓu, muvhuso wapo na masipala;
(g) phambano/thaidzo dza zwa ikonomi nga ngomu kha vunḓu na vhukati ha vunḓu ;
(h) u vhofhiwa ha vunḓu na masipala u ya nga ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka,
(i) lutamo Iwa mukovho wa tshipiḓa tsha mbuelo nga nḓila yo lulamaho nahone yo lavhelelwaho,
(j) ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi na ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi zwo tiwaho nga ndivho ya maitele (maitele a pfalaho).
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 214: 1 Phando 1998.]
215.	Mugaganyagwama wa Lushaka na wa Vunḓu
(1)	Mugaganyagwama wa lushaka, vunḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama, zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala, vhuḓifhinduleli na u kona uri ndaulo ya tshelede ya ikonomi, zwikolodo na vhathu zwi shume
(2)	Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ta -
(a)	tshivhumbeo tsha mugaganyagwama wa lushaka, vunḓu na masipala;
(b)	tshifhinga tshine mugaganyagwama wa lushaka kana wa vunḓu wa ḓo vhewa ṱafulani; nahone
(c)	mugaganyagwama kha masia oṱhe a muvhuso u tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
(3)	Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso i tea u vha na -
(a)	Mugaganyo wa mbuelo na zwibviswa i tshi fhambanyisa vhukati ha u pfuma na zwibviswa zwa zwino; nahone
(b)	khumbelo ya u lambedza ṱhahelelo i no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou lavhelelwa; nahone
(c)	tsumbo ya u ḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma s. 215: 1 Phando 1998.]
216.	Ndaulo ya Vhufaragwama
(1)	Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u ta vhukando ho teaho u ita uri hu vhe na u bvela khagala na u thoma u kona u langula u bviswa ha tshelede kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso nga u thoma uri hu vhe na -
(a)	maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza;
(b)	u vhekanya zwiimiswa zwi fanaho;
(c)	maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama.
(2)	Vhufaragwama ha lushaka, vhu tshi tendelana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo arali hu tshi nga wanala uri hu na nzulele ya u sa fara tshelede nga nḓila yavhuḓi u ya sa zwe zwa tiswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
[Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 5 (a)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(3)	Tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu i ḓo dzhiwa fhedzi hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2); nahone-
(a)	a i nga imisi u dzheniswa ha tshelede kha tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120; na uri
(b)	i nga tevhedzwa nga u ṱavhanya, fhedzi i ḓo fhela nga yoṱhe u bva murahu, nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde, i tshi tevhela maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76 (1), na u tiwa nga ndayo na milayo yo ṱanganelaho ya Phalamennde. Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo.
[Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 5 (b)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(4)	Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga luthihi, hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3).
(5)	Phanḓa ha musi Phalamennde i tshi nga tendela kana u vusulusa tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu -
(a)	Muoditha Dzhenerala u tea u ṋewa muvhigo kha Phalamennde; na uri
(b)	vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo ayo phanḓa ha komiti.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 216: 1 Phando 1998.]
217.	U wana (Procurement)
(1)	Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo, zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo, nga ndinganyiso, u vha khagala, i konaho u pikisana na u sa ḓura.
(2)	Khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i thivheli u ita mbekanyamaitele ya zwivhumbeo zwa mushumo ya gwama ine ya tea -
(a)	ṱhoḓea dza u ṱanwa hu tshi avhelwa thendelano; na
(b)	tsireledzo kana mveledziso ya vhathu, kana zwigwada zwa vhathu, vhe vha si wane vhukhwine nga vhanga ḽa tshiṱalula tshi si kwatsho.
(3)	Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo u tea u ta tshivhumbeo tshine mbekanyamaitele yo tiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), i tshi nga shumiswa.
[Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
218.	U ḓivhofha ha Muvhuso
(1)	Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
(2)	Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya Tshelede dzo no sedzuluswa.
(3)	Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe, muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 218: 1 Phando 1998.]
219.	U holelwa ha vhathu vho faraho poswo dza muvhuso
(1)	Mulayo wa Phalamennde u tea u thoma zwivhumbeo zwa u ta -
(a)	Muholo, magavhelo na mbuelo dza Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka,
vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, Miraḓo ya Khabinethe, Vhathusa Minisiṱa, vharangaphanḓa vha zwa sialala, na Miraḓo ifhio na ifhio ya vharangaphanḓa vha zwa sialala; na
(b)	u guma ha u elwa ha miholo, magavhelo kana mbuelo zwa Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, Miraḓo ya khorotshitumbe na Miraḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho.
(2)	Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓivhusaho ine ya ḓo ita thendelo malugana na miholo, magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
(3)	Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi, nga murahu ha musi yo sedzulusa thendelo ya khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
(4)	Khorotshitumbe ya Lushaka, ya vunḓu, masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o livhanaho nazwo a nga shumisa mulayo wa vhusimamilayo ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi nga murahu ha musi o sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
(5)	Mulayo wa lushaka, u tea u thoma zwivhumbeo zwi no ḓo ta miholo, magavhelo na mbuelo dza Vhahaṱuli, Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala, na Miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Mulayotewa, zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho, o bulwaho kha khethekanyo ya 192.
Khomishini ya Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede (ss 220-222)
220.	U vhumbiwa na mishumo
(1)	Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima, kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde, vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka.
(2)	Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo, nahone i tea u sa dzhia masia.
(3)	Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde, nahone kha u ita mishumo yayo, i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo livhanaho nazwo, hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214 (2).
221.	U vhewa (tholwa) ha Miraḓo na tshifhinga tsha ofisi
(1)	Khomishini yo vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vha tevhelaho vho vheiwaho nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka:
(a)	Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo;
(b)	vhathu vhararu vho nangiwaho, nga murahu ha vhukwamani na Vhalangavunḓu, vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka,
(c)	vhathu vhavhili vho nangiwaho, nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanyeaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka, na
(d)	vhathu vhaṅwe vhavhili.
[Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 7 (a)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(1A) Mulayo wa Lushaka une wa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u fanela u tendela u dzhenelela ha -
(a) vhalangavunḓu kha u dzudzanywa ha mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b)	; na
(b) muvhuso wapo wo dzudzanyeaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)	.
[Sub-s. (1A) yo dzheniswa nga 7 (b)	ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(2)	Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho.
(3)	Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka. Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa kana u sa kona u ita mushumo.
222.	Mivhigo
Khomishini i tea u ṋea muvhigo tshifhinga tshoṱhe kha Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓu
Bannga ya Vhukati (ss 223-225)
223.	U thomiwa
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe (South African Reserve Bank) ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone i langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde.
224.	Ndivho Khulwane
(1)	Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki,
(2)	Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe, musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo, i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu, i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu, fhedzi, hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka.
225.	Maanḓa na Mishumo
Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane, nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde, nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo.
Mafhungo a zwa Masheleni apo na a vunḓu (ss 226-230A)
226.	Zwikwama zwa Mbuelo dza Vunḓu
(1)	Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
(2)	Tshelede i nga bviswa kha Tshikwana tsha Mbuelo tsha Vunḓu fhedzi -
(a)	hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga Mulayo wa vunḓu; kana
(b)	i tshi tou bviswa u bva kha Tshikwama Tsha Mbuelo tsha Vunḓu,
arali Mulayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo.
(3)	Mbuelo yo kovhelwaho u fhira kha vunḓu i tshi ya kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 (1) i tshi tou dzhiwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
(4)	Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une ngawo-
(a) Mulayo wa Vunḓu u nga ṋea maanḓa a u ṱusa tshelede hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b)	thwii kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu; na
(b) mbuelo yo kovhiwaho nga kha Vunḓu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3) i fanela u badelwa masipala henefho kha vunḓu.
[Sub-s. (4) yo ḓadziswa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 226: 1 Phando 1998.]
227.	Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vunḓu na tsha muvhuso wapo
(1)	) Muvhuso wapo na vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe -
(a)	zwi tea u wana mukovhe wa ndinganyiso ya mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u itela u kona u ita tshumelo dza mitheo ya mishumo ye dza i ṋewa; na uri
(b)	i nga kona u wana miṅwe mikovhe u bva kha mbuelo ya
muvhuso wa lushaka, hu si na kana hu na zwidodombedzwa.
(2)	Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka, kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka. Nga ndingano, a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo.
(3)	Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa, nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216.
(4)	Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu, zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 227: 1 Phando 1998.]
228.	Mithelo ya vunḓu
(1)	Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga -
(a)	tea mithelo, u ita kose-kose ya dziṅwe tshelede, na u kuvhanganya tshelede ya mbadelo dza tshumelo, zwi sa kateli mithelo ya mbuelo, mithelo ya VAT (Value-added tax), mithelo ya thengiso, mithelo ya tshumelo khathihi na mithelo ya mbambadzo na mashango a nnḓa; na u
(b)	tea mithelo i eḓanaho ya tshelede yo badelwaho nga nṱha ha tshelede yo ḓoweleaho (surcharges) kha tshiimo tsha mithelo, dziḽevi na tshelede dza tshumelo dzo itwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, zwi sa kateli mithelo ya dzikhamphani, mithelo ya mbambadzo na mashango a nnḓa zwa mabindu mahulwane
[Para. (b)	yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
(2)	Maanḓa a vhusimamilayo ha vunḓu a ta mithelo, dziṅwe tshelede, tshelede dza tshumelo na dziṅwe dzimbadeliso dzo ingwaho kha tshelede yo ḓoweleaho (surcharges):
(a)	zwi nga si itwe nga nḓila ine zwa nga tshinyadza mitheo ya ikonomi ya shango, zwa thengiso vhukati ha vunḓu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni, tshumelo, tshelede kana zwa mishumo; nahone
(b)	zwi tea u langulwa nga mulayo wo itwaho nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Gwama na Nzudzanyo ya Tshelede.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 228: 1 Phando 1998.]
229.	Mbadelo dza ha masipala na mithelo
(1)	Hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2), (3), na (4), masipala a nga vhea -
(a)	mithelo ya zwifhaṱo na mbadelo ya tshumelo dza masipala kana dzi itwaho ho imelwa masipala; na musi
(b)	arali zwo tendelwa nga mulayotewa wa lushaka, miṅwe mithelo, dzimbadelo na mishumo yo teaho muvhuso wapo kana vhuimo kha muvhuso wapo une masipala a wela khayo, fhedzi a hu na masipala ane a nga ta muthelo wa mbuelo, muthelo wa vethe, muthelo wa thengiso kana wa zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa.
(2)	Maanḓa a masipala a u vhea mbadelo dza zwifhaṱo, mbadelo kha tshelede ya mbadelo dza tshumelo dzo ṋewaho nga (kana) ho imelwa masipala, kana miṅwe mithelo, mbadelo na mishumo -
(a)	dzi nga si tendelwe nga nḓila ine ya nga kundisa nḓila dza ikonomi ya Lushaka, zwiitwa zwa ikonomi u pfuka mikano ya masipala, kana tshimbidzo ya thundu, tshumelo, tshelede kana mushumo; na uri
(b)	zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
(3)	Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi, hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo, na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka. U fhandekanya uhu hu nga itiwa musi ho no dzhielwa nzhele zwi tevhelaho:
(a)	ṱhoḓea ya u tevhedza mitheo yo teaho ya mithelo.
(b)	Maanḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe.
(c)	Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe.
(d)	Nḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo, mbadelo na mishumo.
(e)	Ndinganyo
(4)	A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi.
(5)	Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 229: 1 Phando 1998.]
230.	Khadzimiso dza Vunḓu
(1)	Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano.
(2)	Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
[S. 230 yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.]
[Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 230: 1 Phando 1998.]
230A Khadzimiso dza Masipala
(1)	Khoro ya Masipala musi i tshi tevhedza i nga -
(a)	tendela masipala u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano; na u
(b)	ḓivhofhekanya na Khoro i ḓaho ya kha u shuma kha vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala.
(2)	Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
[S. 230A yo dzheniswa nga s. 17 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
NDIMA YA 14
MBETSHELO NGA UANGAREDZA (ss 231-243)
Mulayo wa dzitshaka (ss 231-233)
231.	Thendelano dza dzitshaka
(1)	Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka.
(2)	Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe i vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, nga nnḓani ha musi i thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3).
(3)	Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki, ndaulo kana khorotshitumbe, kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa, yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka, i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho.
(4)	Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka, fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde.
(5)	Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
232.	Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
233.	U shuma ha mulayo wa dzitshaka
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo, khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe.
Maṅwe mafhungo (ss 234-243)
234.	Tshata ya pfanelo
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi, yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa, Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa.
235.	Pfanelo dza vhathu dza u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa, a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo, u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila, yo itwaho nga mulayo wa lushaka.
236.	Ndambedzo ya madzangano a zwa poḽitiki
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho, milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana.
237.	U ita mishumo nga vhuronwane
Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga.
238.	Zhendedzi na vhurumiwa
Tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso tshi nga -
(a)	ṋekedza maanḓa na mushumo ufhio na ufhio wo teaho u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo kha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha khorotshitumbe ya muvhuso, tenda u ṋekedza uho ha vha hu tshi yelana na mulayo malugana na nḓila ine maanḓa a tea u shumiswa ngayo kana nḓila ine mushumo uyo wa tea u itiwa ngayo; kana
(b)	u shumisa maanḓa kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso i tshi zwi ita sa zhendedzi kana vhurumiwa.
239.	Ṱhalutshedzo
Kha Mulayotewa, nga nnḓa ha musi fhethu he ipfi iḽo ḽa shumiswa hu tshi amba zwiṅwe-vho-
"mulayo wa lushaka" zwi angaredza-
(a)	mulayo u welaho nga fhasi ha uyu wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde; na
(b)	mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u shumiswaho nga muvhuso wa lushaka;
"tshivhumbeo tsha muvhuso" zwi amba -
(a)	muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso kana ndangulo kha lushaka, vunḓu kana muvhuso wapo; na
(b)	tshiṅwe-vho tshishumiswa kana tshiimiswa-
(i)	tshi shumisaho maanḓa kana u ita mushumo u ya nga ha Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓu; kana
(ii) tshi shumisaho maanḓa a vhathu kana tsha ita mushumo wa vhathu u ya nga ha mulayo muṅwe-vho, fhedzi hu sa katelwi muofisiri wa khothe kana wa vhulamukanyi;
"mulayo wa vunḓu" ho angaredzwa na -
(a)	mulayo u welaho nga fhasi ha uyo wo itwaho hu tshi tevhelwa Mulayo wa vunḓu; na
(b)	mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓu.
240.	U sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa, ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma.
241.	Nzudzanyo dza tshanduko
Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa, na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo.
242.	U fheliswa kana u vhulahwa ha milayo
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa, u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6.
243.	Dzina ḽipfufhi na u thoma u shuma
(1)	Mulayo uyu u pfi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1996, nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde u ya nga mulevho, fhedzi hu saathu u fhira ḽa 1 Fulwana 1997.
(2)	Muphuresidennde a nga ta datumu iṅwe-vho hu saathu u swika iyo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) hu tshi tevhelwa mbetshelo dzo fhambanaho dza Mulayotewa.
(3)	Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu, u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma.
(4)	Arali hu tshi nga tiwa ḽiṅwe ḓuvha ḽo livhanywa na mbetshelo iṅwe-vho ya Mulayotewa u ya nga ha khethekanyo ṱhukhu ya (2), mbetshelo iṅwe-vho ine ya yelana na Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), yo bulwaho kha mulevho, i a fheliswa u bva kha ḓuvha ḽeneḽo.
(5)	Khethekanyo ya 213, 214 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229 na 230 dzi thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Phando 1998, fhedzi hezwi a zwi thivheli u thoma u shumiswa hu tshi tevhelwa Mulayotewa, mulayo wo lavhelelwaho kha mbetshelo idzi hu saathu u swika ḓuvha iḽo. Hu saathu u swika ḓuvha heḽo, mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1993, dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma.
Muengedzo 1
FULAGA YA LUSHAKA
(1)	Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele, ya lapfa khathihi na hafu u fhira vhuphara hayo
(2) I na muvhala mutswu, wa musuku, mudala (girini), mutshena, mutswuku na wa lutombo (buḽuu)
(3) I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala (girini) Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khonani ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu.
(4) ḽibannda iḽi ḽidala ḽo pendelwa nga nṱha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda Mupendelo muṅwe na muṅwe ndi thihi tsha fumiṱhanu tsha vhuphara ha fulaga.
(5) Ṱhiraiengele i re tsini na thanda ya fulaga ndi ntswu.
(6) Kha tshipiḓa tsha nṱha ha fulaga ho rambalala ḽibannda ḽitswuku, ngeno kha tsha fhasi hu na ḽa L na ḽiṅwe ḽa mabannda haya ḽi na vhuphara ha thihi tshararu tsha fulaga yoṱhe.
Muengedzo 1A
FHETHUVHUPO HA MAVUNDU
[Muengedzo 1A wo dzheniswa nga s. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumimbili ya Mulayotewa wa 1995 ye ya dzhenelwa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiraru ya Mulayotewa wa 2007 na nga Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha
[Mukano wa Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.]
Mapa wa vhu 3 wa Shedulu ya 1 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 6 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 7 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 8 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 9 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 10 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 11 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Fureisitata
Mapa wa vhu 12 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 13 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 14 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 15 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 16 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Gauteng
[Mukano wa Vundu la Gauteng wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 4 wa Nḓivhadzo ya 2008
[Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 4 zwo dzhenelwa nga s. 1(a) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 17 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 18 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 19 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 20 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 21 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la KwaZulu-Natal
[Mukano wa Vundu la KwaZulu-Natal wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.]
Mapa wa vhu 21 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 22 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 23 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 24 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 25 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 26 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 27 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 28 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 29 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 30 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 31 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 32 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Limpopo
Mapa wa vhu 33 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 34 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 35 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 36 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 37 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Mpumalanga
Mapa wa vhu 38 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 39 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 40 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Kapa Devhula
Mapa wa vhu 41 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 42 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 43 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 44 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 45 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Devhula Vhukovhela
[Mukano wa Vundu la Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 5 kha Nḓivhadzo ya 1490 ya 2008
[Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 5 zwo dzhenelwa nga s. 1(b) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.]
Mapa wa vhu 46 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 47 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 48 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vundu la Kapa Vhukovhela
Mapa wa vhu 49 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 50 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 51 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 52 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 53 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mapa wa vhu 54 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
MUENGEDZO WA 2
MIANO YA KHWAṰHISEDZO DZA U ḒIANA
[Muengedzo wa 2 ayo khwiniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 35 of 1997 and yo imelwa nga s. 18 ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.]
1.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ha Muphuresidennde kana Mufarela Muphuresidennde
Muphuresidennde kana Mufarela Muphuresidennde, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Muphuresidennde kana Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B., ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa, tevhedza, tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone nga u ḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓo -
 bveledza phanḓa zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki, na u hanedza zwoṱhe zwine zwa nga i vhaisa;
 tsireledza na u bveledza pfanelo dza vhoṱhe vha Afurika Tshipembe;
 ita mishumo yanga nga maanḓa oṱhe na vhuṱali nga afho hune nda ḓivha na u kona, nahone nga ngoho ya zwine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone;
 ita vhulamukanyi kha vhoṱhe, na
 ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe,
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse)
2.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Muthusa Muphuresidennde
Muthusa Muphuresidennde, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B., ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa, tevhedza, tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone nga u ḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓo -
 bveledza phanḓa zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki, na u hanedza zwoṱhe zwine zwa nga i vhaisa;
 ndi ḓo vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho;
 ita mishumo yanga nga maanḓa oṱhe na vhuṱali nga afho hune nda ḓivha na u kona, nahone nga ngoho ya zwine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone;
 ita vhulamukanyi kha vhoṱhe, na
 ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe,
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse)
3.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Minisiṱa na Vhathusa Minisiṱa
Minisiṱa na Muthusa Minisiṱa, muṅwe na muṅwe phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Nne, A.B., ndi a ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nahone ndi ḓo thetshelesa, ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone ndi fhulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Minisiṱa/ Muthusa Minisiṱa nga khuliso na tshirunzi, u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho; u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe.
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.) ,
4.	Muano kana khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, Vhurumiwa ha Tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu
(1)	Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho.
Nne A.B ndi a ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa, ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone ndi fhulufhedzisa u ita mishumo yanga sa muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka/ vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu/ Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu ha OD nga vhukoni hanga hoṱhe
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.)
(2)	Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana Vhusimamilayo ha Vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha (1) phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano, Khoro kana Vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone.
5.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Mulangavunḓu na miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu
Mulangavunḓu kana Mufarela Mulangavunḓu wa vunḓu, na muraḓo muṅwe na muṅwe wa khorotshitumbe ya vunḓu, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Nne, A.B., ndi ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki nahone ndi ḓo thetshelesa, u ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki; nahone ndi fulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Muphirimia/Muthusa Mulangavunḓu/muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu ya CD nga khuliso na tshirunzi, u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho, u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala kana zwi si khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.)
6.	Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli
(1)	Muhaṱuli kana Vhafarela-Muhaṱuli vhaṅwe na vhaṅwe, phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi kana muṅwe Muhaṱuli o rumelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane u fanela u ana kana u khwaṱhisa sa zwi tevhelaho:
Nne, A.B., ndi ana/khwaṱhisedza uri sa Muhaṱuli wa Khothe ya zwa Mulayotewa/Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane ya E.F. ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, tikedza na u tsireledza Mulayotewa, na pfanelo dza vhuthu dzi re khawo, nahone ndi ḓo shumisa khaṱhulo kwayo kha vhathu vhoṱhe nga u eḓana hu si na u ofha, tshiṱalula na luvhengelambiluni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa na mulayo.
(Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.)
(2)	Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa.
(3)	Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, na Vhafarela Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli hu sa katelwi vhahaṱuli, vha fanela u ana/khwaṱhisedza hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka.
MUENGEDZO 3
MATSHIMBIDZELE A KHETHO
[Muengedzo wo khwiniswa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001, nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
Tshipiḓa tsha A - Matshimbidzele a khetho dza vhafaraofisi vha zwa Mulayotewa
1.	Kushumele
Maitele o ambiwaho kha Muengedzo a shuma tshifhinga tshoṱhe musi-
(a)	Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi fara muṱangano wa u khetha Muphuresidennde kana Mulangadzulo waḽo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano;
(b)	Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi ṱangana u khetha Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo;
(c)	Vhusimamilayo ha Vunḓu (phalamennde ya vunḓu) vhu tshi fara muṱangano wa u khetha Mulangavunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo.
2.	U tiwa
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano.
3.	Ṱhoḓea dza tshiofisi
(1)	Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9.
(2)	Fomo ine dzina ḽa ṋewa ḽi khayo i tea u vha yo sainiwa -
(a)	nga miraḓo mivhili ya Buthano ḽa Lushaka, arali hu tshi khou tea u khethiwa Muphuresidennde kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano;
(b)	ho imelwa miraḓo mivhili ya vhurumiwa ha vunḓu, arali Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tshi tea u khethiwa; kana
(c)	nga miraḓo mivhili ya vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho, arali hu tshi khou tea u khethiwa Mulangavunḓu wa vunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa vhusimamilayo hayo.
(3)	Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho.
4.	U ḓivhadzwa ha madzina a vhonkhetheni
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano u tea u ḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano, fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana.
5.	Nkhetheni muthihi
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho, murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho.
6.	Matshimbidzele a khetho
Arali hu na vhonkhetheni vha no fhira muthihi vho nangiwaho -
(a)	hu tea u vouthiwa kha wonoyo muṱangano nga maitele a u voutha a tshidzumbe (secret ballot);
(b)	muthu muṅwe na muṅwe a re hone kana hu na muṱangano wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho muṱanganoni ḽi nga voutha luthihi fhedzi; na uri
(c)	murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uri muthu o wanaho vouthu nnzhi ndi ene muthu o khethiwaho.
7.	Maitele a u bvisa
(1)	Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho, dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6. Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe.
(2) Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi, hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni, nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa.
8.	Miṱangano i tevhelaho
(1)	Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe, nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho, hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano.
(2) Arali muṱangano u tevhelaho u tshi fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku (1) maitele o buliwaho kha hoyu Muengedzo a tea u dovhololwa sa musi uyo muṱangano u tevhelaho wo vha u muṱangano wa u thoma kha idzo khetho.
9.	Ndayo
(1)	Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ita ndayo dzi no bula -
(a)	kutshimbidzele kwa miṱangano ine hoyu Muengedzo wa shuma;
(b)	mishumo ya murangaphanḓa wa muṱangano na muthu muṅwe na muṅwe a no khou thusa murangaphanḓa wa muṱangano;
(c)	fomo ine madzina a vhonkhetheni a tea u vha e khayo; na
(d)	nḓila ine u voutha ha tea u vha ngaho
(2)	Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo.
[Tshiteṅwa tsha 9 tsho imelwa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
1. Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi.
2. Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho, masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro, nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro.
3. Arali masalela o ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 2 a tshi lingana, vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho kha vhurumiwa vha fanela u kovhekanyelwa ḽihoro kana mahoro, a re na masalela a linganaho u ya nga mutevhe wa vhunzhi ha masalela a vouthu nga tshifhinga tsha khetho dza vhusimamilayo vhu kwameaho
Muengedzo wa 4
MAANḒA A FHETHU HA MISHUMO YA VHUSIMAMILAYO HA LUSHAKA KHATHIHI NA VUNḒU
TSHIPIḒA TSHA A
Ndaulo ya maḓaka a ndavhuko
Zwa vhulimi
Vhukavhamabupo nga nnḓa ha vhukavhamabupo ha dzitshaka dzoṱhe kana ha lushaka
Ndangulo ya dziphukha na malwadze
Dzikhasino, dzimbambe, u gembula na u betsha, zwi sa kateli zwa dziḽothari (lotteries) na zwa u betsha kha zwa mitambo (sports pool)
U tsireledzwa ha vharengi
Mafhungo a mvelele
Ndangulo ya Zwiwo
Pfunzo kha zwipiḓa zwoṱhe zwi sa kateli dziyunivesithi na dzithekinikhoni dza pfunzo
Zwa mupo
Tshumelo dza mutakalo
Zwa dzinnḓu
Mulayo wa ndavhuko (indigenous law) na mulayo wo ḓoweleaho hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa
Ṱhuṱhuwedzo ya Indasiṱiri
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu, ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga, kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192.
Ndondolo ya mupo, zwi sa kateli dziphaka dza lushaka, dzingade dza zwa miri (botanical gardens) dza lushaka na tshomedzo dza Iwanzheni (marine resources)
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo.
Mveledziso ya vhathu
Mbadelo dza tsudzuluso ya ndaka
Thandela dza nnyi na nnyi dza vunḓu hu tshi sedzwa fhethu hune ha shumiwa kha hoyu muengedzo na muengedzo wa 5
Zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio.
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu.
Ndangulo dza vhuendi ha badani.
Ndondolo ya mavu.
Zwa vhuvhambadzi.
Zwa vhuendela mashango.
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa.
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani.
U ṋewa ḽaisentsi ha zwiendedzi
Tshumelo dza ndondolavhathu
TSHIPIḒA TSHA B
Mafhungo a muvhuso wapo a tevhelaho u swika afho he zwa bulwa kha khethekanyo ya 155 (6) (a)	na (7):
Tshikafhadzo ya mufhe
Ndangulo ya zwifhaṱwa
Tshomedzo dza vhulondola vhana
Nḓisedzo ya muḓagasi na gese
Tshumelo ya zwa zwidzimamililo
Vhuendelamashango hapo
Vhuimamabupo ha Masipala
Vhupulani ha zwa ha Masipala
Tshumelo ya zwa mutakalo ya ha masipala
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha Masipala
Mishumo ya nnyi na nnyi ya masipala fhedzi kha zwi kwamaho ṱhoḓea dza ha masipala kha vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya mishumo yayo ye ya ṋetshedzwa fhasi ha hoyu Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio
Magungwa, zwikepe, dzhetisi (jetties), phiasi (piers), vhuimazwikepe zwi sa kateli ndangulo ya zwikepe ya dzitshaka na lushaka na mafhungo a kwamanaho nazwo.
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha .
Ndangulo ya zwa vhurengisi.
Maḓi o kunaho na tshumelo ya zwa mabunga zwi tshi katela sisiṱeme ya zwa maḓi, ane a tou hwaliwa na u laṱiwa ha maḓi na tshika mahayani.
Muengedzo wa 5
MAANḒA A FHETHU HA MISHUMO YA VHUSIMAMILAYO HA VUNḒU FHEDZI
TSHIPIḒA TSHA A
Mivo
Tshumelo ya zwa dziambuḽentse
Dziakhaivi dzi si dza lushaka
Ḽaiburari dzi si dza lushaka
Ḽaisentsi dza zwikambi
Mimuziamu i si ya lushaka
Vhupulani ha zwa vunḓu
Mafhungo a mvelele a vunḓu
Vhuḓimvumvusi ha vunḓu na tshomedzo
Zwa mitambo ya vunḓu
Bada na vhuendi ha vunḓu
Tshumelo ya zwa vhulafhaphukha zwi sa kateli ndangulo ya phurofesheni.
TSHIPIḒA TSHA B
Mafhungo a tevhelaho a muvhuso wapo u swika afho he zwa buliswa hone nga khethekanyo ya 155 (6)(a)	na (7):
Dzibitshi na tshomedzo dza Vhuḓimvumvusi
Bodo dza u sumbedza na u kungedzela fhethu ha nnyi na nnyi
Mavhiḓani, ndugiselo dza mbulungo na u fhiswa ha zwitumbu
U kunakisa
Ndangulo ya thaidzo dza nnyi na nnyi
U langula u rengiselwa ha vhathu mahalwa
Fhethu ha u dzula, u londola na u vhulunga phukha.
U fhaṱa luhura na khura.
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa.
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi.
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa.
Tshomedzo dza mitambo yapo.
Mimakete.
Vhuviyela phukha ha masipala
Phakha na zwimvumvusi zwa masipala
Bada dza ha masipala
Tshikafhadzo ya phosho
Dziphaundu
Fhethu ha nnyi na nnyi
U hwala mashika (malaṱwa), u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa.
U rengisela tshiṱaraṱani
Mavhone a tshiṱaraṱani
Zwa vhuendi na u paka
MUENGEDZO WA 6
MBEKANYELE YA U PFUKISELA
[Muengedzo wa 6 wo khwiniswa nga s. 20 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
1.	Ṱhalutshedzo
Kha hoyu Muengedzo nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na hune zwa khou bulwa hone
"shangohaya" zwi amba tshipiḓa tsha Riphabuḽki, tshe musi Mulayotewa wa kale u saathu u thoma u shuma, tsha vha tshi tshi dzhiiwa nga mulayo wa Afurika Tshipembe, sa vhupo ha vhuḓilangi kana ha vhuḓivhusi;
"Mulayotewa muswa" zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1996,;
"Mulayo wa tshifhingani tsha kale" zwi amba mulayo wo vhewaho musi mulayotewa wa kale u saathu u thoma u shuma;
'Mulayotewa wo fhiraho' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993).
2.	U isa phanḓa na u shuma ha milayo i no shuma zwino
(1)	Milayo yoṱhe ye ya vha i tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela musi -
(a)	hu tshi nga vha na u khwiniswa na u fhelisa; na
(b)	u sa yelana na Mulayotewa muswa.
(2)	Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa isa phanḓa na u shuma u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) -
(a)	a u shumi nga nḓila yo ṱandavhuwaho kha vhupo kana huṅwe -vho, u fhirisa he wa vha u tshi shuma hone musi hu saathu u thoma u shuma Mulayotewa wa kale, nga nnḓa ha musi u tshi nga vha wo khwiniswa u itela uri u shume fhethu ho ṱandavhuwaho; na uri
(b)	u ḓo isa phanḓa na u laulwa nga maanḓalanga e a vha a tshi u laula musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma
3.	U pfesesa mulayo une wa vha hone
(1)	Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho, u sumbiwa huṅwe na huṅwe kha mulayo muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma -
(a)	kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kana shangohaya, nga nnḓa ha musi hu tshi ambwa vhupo zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga fhasi ha Mulayotewa muswa,
(b)	kha Phalamennde, Buthano ḽa lushaka kana Sinethe, zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde, Buthano ḽa lushaka kana Sinethe nga fhasi ha Mulayotewa muswa,
(c)	kha Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Minisiṱa, Muthusa Minisiṱa kana Khabinethe, fhasi na Mulayotewa muswa zwi tea u pfesesiwa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha uyu Muengedzo,
(d)	sa u sumba kha Muphuresidennde wa Sinethe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu,
(e)	kha vhusimamilayo ha vunḓu, Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa khorotshitumbe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha vhusimamilayo ha vunḓu, Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe nga fhasi ha Mulayotewa muswa, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha uyu Muengedzo, kana
(f)	kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
(2)	Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho, u sumba kha mulayo wa tshifhingani tsha kale, une wa kha ḓi vha hone -
(a)	kha Phalamennde, Nnḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana tshivhumbeo tsha Riphabuḽiki kana shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
(i)	kha Phalamennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋewa kha muvhuso wa shango u ya nga Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lushaka;
(ii) kha vhusimamilayo ha vunḓu, arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋewa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Mulayotewa wo fhiraho kana Muengedzo kha khorotshitumbe ya vunḓu.
(b)	kha Muphuresidennde wa shango, Minisiṱa muhulwane, Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane, Khabinethe, Khoro dza Dziminisiṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
(i)	Muphuresidennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lutshaka; kana
(ii) Mulangavunḓu wa Vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa Vunḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo.
4.	Buthano ḽa Lushaka
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
(2)	Buthano ḽa lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḽi ḓo dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo vha muengedzo wa 6 une wa guma nga ḽa 30 Lambamai 1999.
(3) Buthano ḽa lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga 30 ḽa Lambamai 1999, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 49(4), ya Mulayotewa muswa.
(4) Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
5.	Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓa ha Phalamennde
(1)	Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa.
(2)	Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
6.	Khetho dza Buthano ḽa Lushaka
(1)	A hu na khetho dza Buthano ḽa lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 (2) nga murahu ha musi ho itwa mudzinginyo wa u sa fulufhela kha Muphuresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 (2) ya Mulayotewa muswa.
(2)	Khethekanyo ya 50 (1) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela 30 Lambamai 1999.
(3)	Nangwe ho vha na u fheliswa ha Mulayotewa wo fhiraho, Muengedzo wa 2 wa uyo Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa nga Muengedzo wa A wa uyu Muengedzo i ḓo shuma -
(a)	kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa;
(b)	kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano kha madzulele a sa fani na e a tiwa kha khethekanyo ya 47(3) ya Mulayotewa muswa; na
(c)	kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano, na u ḓadzisa, u sedzuluswa na u shumiswa ha Mutevhe wa madzangano kha u ḓadzwa ha zwikhala, u swikelela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Mulayotewa muswa.
(4) Khethekanyo ya 47(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa.
7.	Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu
(1)	Kha tshifhinga tshi fhelaho khathihi fhedzi phanḓa ha dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha Vunḓu ho no ḓo fariwa nga murahu ha khetho dza u thoma fhasi ha Mulayotewa muswa -
(a)	Vhuimeleli ha madzangano nga u tevhekana kha vhurumiwa ha Vunḓu kha khoro ya lushaka ya Vunḓu vhu fanela u fana na thevhekano ine Sinethe dza 10 dza vha dzo nangiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho; na
(b)	U avhelwa ha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela kha madzangano o imelelwaho kha vhusimamailayo ha Vunḓu, ndi vhu tevhelaho:
VUNḒU
Vhurumiwa ha
tshoṱhe
Vhurumiwa ha
tshipentshela
1. Kapa Vhubvaḓuvha
ANC 5
NP 1
ANC 4
2. Fureisitata
ANC 4
FF1
NP 1
ANC 4
3. Gauteng
ANC 3
DP 1
FF 1
NP 1
ANC 3
NP 1
4. KwaZulu-Natala
ANC 1
DP 1
IFP 3
NP 1
ANC 2
IFP 2
5. Mpumalanga
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
6. Kapa Devhula
ANC 3
FF 1
NP 2
ANC 2
NP 2
7. Vunḓu ḽa Devhula (Limpopo)
ANC 6
ANC 4
8. Devhula Vhukovhela
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
9. Kapa Vhukovhela
ANC 2
DP 1
NP 3
ANC 1
NP 3
(2)	Dzangano ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ha Vunḓu -
(a)	Ḽi fanela u nanga vhurumiwa haḽo ha tshoṱhe u bva kha vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma na uri vha tshi ḓo kona u shuma sa vhurumiwa ha tshoṱhe, na hone
(b)	vha tea u nanga vhaṅwe vhathu sa vhurumiwa havho ha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓaniho tsha dzisinetha dza kale.
(3) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano.
(4) Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) na (3) zwi shuma fhedzi kha u vhewa ha u thoma vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu
(5) Khethekanyo ya 62(1) ya Mulayotewa muswa a i nga shumi kha u nangiwa na u vhewa ha sinetha dza u thoma sa vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa itshi
(6) Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma, hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio.
8.	Sinetha dza tshifhinga tsho fhelaho
(1)	Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho.
(2)	Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo, uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
(3)	Miholo, magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu, i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi.
9.	Khorotshitumbe ya Lushaka
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Minisiṱa, Muthusa Minisiṱa wa Riphabuḽiki nga fhasi ha Mulayotelwa wo fhiraho musi mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
(2)	U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999, khethekanyo ya 84,89,90,91,93, na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo.
(3)	Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) a tshi thivheli Minisiṱa we a vha e sinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, u isa phanḓa sa minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91(1)(a)	ya Mulayotewa muswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B.
10.	Vhusimamilayo ha Mavunḓu
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
(2) Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe, vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999.
(3) Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi, tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999, nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 108(4), vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Mulayotewa wo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha hoyu Muengedzo.
(4) Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa.
11.	Khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu
(1)	Naho ho vha na u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho, Muengedzo wa 2 wa uyu Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa ngaho nga Ṱhumetshedzo ya A kha Muengedzo uyu, u ḓo shuma -
(a)	Kha khetho dza u thoma dza vhusimamilayo ha Vunḓu fhasi ha Mulayotewa muswa;
(b)	Kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Vhusimamilayo kha nzulele yo fhambanaho yo tiwaho kha khethekanyo ya 106 (3) ya Mulayotewa muswa; na.
(c)	Kha u ḓadza zwikhala kha Vhusimamilayo na u khwinisa, u sedzulusa na u shumiswa ha mutevhe wa madzangano kha u ḓadza zwikhala, u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
(2)	Khethekanyo ya 106(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa malugana na Vhusimamilayo ha Vunḓu u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
12.	Khorotshitumbe dza Vunḓu
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa na mulayotewa ufhio na ufhio wa Vunḓu, fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
(2)	U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, a tshi thoma u shuma, kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo, u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho, khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu.
13.	Milayotewa ya vunḓu
Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa.
14.	U rumelwa ha milayo ya tshifhingani tsha kale kha mavunḓu
(1)	Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓi rumelwa kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu. Izwi zwi nga itwa nga Muphuresidennde nga mulevho.
(2)	Arali zwi tshi ṱoḓea uri mulayo wo rumelwaho nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) u bveledzwe nga nḓila i fushaho, Muphuresidennde, nga mulevho a nga -
(a)	Khwinisa kana a shandukisa mulayo uri u kone u langa ṱhalutshedzo yawo kana ndangulo;
(b)	hune u rumelwa ha si shume kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa mulayo wo fhelela, a nga vhulaha kana a bvisa nga huswa, hu na kana hu si na khwiniso kana u shandukiswa ho sumbedzwaho khawo;kana u
(c)	langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa, hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana, kana u pfulusiwa ha thundu, vhuḓifhinduleli, pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso, ndangulo, tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa.
(3)	(a)	Khophi ya mulevho muṅwe na muṅwe yo bviswaho hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) kana (2) i fanela u ṋetshedzwa Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka ya Vunḓu hu saathu u fhela maḓuvha a 10 mulevho uyo wo anḓadziwa.
(b)	Arali Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka nga u kumedzwa ḽi tshi tevhedza mulevho kana mbetshelo dziṅwe dzawo, mulevho kana mbetshelo zwi ḓo fhela nga zwoṱhe, fhedzi u sa kwami:
(i)	U kona u shuma ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo itwaho hu tshi khou tevhedzwa mulevho kana mbetshelo phanḓa ha musi u tshi fhela nga wotṱe, kana
(ii) Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe.
(4)	Musi mulayo u tshi rumelwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), u sumba huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha maanḓalanga we wa rumelwa khao.
(5)	U rumelwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 (8) ya Mulayotewa wo fhiraho zwi tshi katela na u vhulaha na u vhewa hafhu ha mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo, zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa.
15.	Milayo ya vhusimamilayo i no khou shuma nnḓa na maanḓa a vhusimamilayo na Phalamennde
(1)	Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo.
(2) Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma.
16.	Dzikhothe
(1)	Khothe iṅwe na iṅwe ya mulayo zwi tshi katela khothe dza vharangaphanḓa vha zwa sialala dzine dza vha hone musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, i ḓo isa phanḓa na u shuma khathihi na u shumisa maanḓa a re nga fhasi ha vhupo hayo u ya nga ha mulayo une wa shuma khayo, nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi, zwi tshi laulwa nga-
(a)	u Khwimiswa huṅwe na huṅwe kana u vhulahwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo yo teaho; na
(b)	u yelana na Mulayotewa muswa.
(2)	(a)	Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga Mulayotewa wo fhiraho i ḓo vha Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
(b)	......
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b)	tsho thuthwa nga s. 20 (a)	ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.]
(3)	(a)	Khothe Khulwane ya Tshipiḓa tsha Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe tshi ḓo vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
(b)	......
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b)	tsho thuthwa nga s. 20 (a)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
(4)	(a)	Tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tshapo tsha khothe khulwane ya Afurika Tshipembe kana Khothe Khulwane ya shangohaya kana khethekanyo ya zwa u angaredza ya yeneyo khothe, i ḓo vha Khothe Khulwane nga fhasi ha Mulayotewa muswa hu songo shandukiswa vhupo hayo ha mishumo, fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
(b)	Muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi kana a no dzhiiwa o fara ofisi sa Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana Muhaṱuli wa khothe yo bulwaho kha phara ya (a)	musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo vha Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana muhaṱuli wa yeneyo khothe nga fhasi ha Mulayotewa muswa fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyulula huṅwe na huṅwe ho sumbedzwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
(5 Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea, u sumba kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha -
(a)	Khothe ya zwa Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa muswa,
(b)	u sumba kha Tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo; na
(c)	u sumba kha tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afurika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Nṱha (High Court).
(6)	(a)	Nga u ṱavhanya hune zwi nga konadzea musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma, khothe dzoṱhe, zwi tshi katela na zwivhumbeo zwadzo, kuvhumbele, kushumele na vhupo ha mishumo khathihi na milayo yo teaho, zwi tea u dzudzanyululwa hu tshi khou itelwa u thomiwa tshiteṅwa tsha zwa Vhuhaṱuli tsho teaho kha ṱhoḓea dza Mulayotewa.
(b)	Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langula vhuhaṱuli, a tshi khou shuma o thoma a kwamana na Khomishini ya zwa Vhuhaṱuli, u fanela u langula ndinganyiso yo bulwaho kha phara ya (a)	.
(7)	(a)	Muṅwe na muṅwe o faraho ofisi, musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki, wa 2000, u tshi thoma u shuma, sa-
(i)	Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, u vha Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa;
(ii) Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, u vha Muthusa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa;
(iii) Muphuresidennde wa Vhulamukanyi u vha Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Mulayotewa muswa; na
(iv) Muthusa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi u vha Muthusa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Mulayotewa muswa.
(b)	Ndayo, ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma.
(c)	Nga nnḓa ha musi hu si na u fana kha zwine zwa amba kana zwi sa livhani, u sedza kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele maṅwe na maṅwe kha Muphuresidennde wa Vhulamukanyi kana Muphuresidennde wa Khothe wa Mulayotewa, u fanela u dzhiiwa sa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (7) tsho ḓadziswa nga s. 20 (b)	ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.]
17.	Milandu i saathu u fhela i re phanḓa ha khothe
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha i saathu u fhela phanḓa ha khothe musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, i fanela u swikela mafheleloni ayo sa zwine ha tou nga Mulayotewa muswa a u athu u phasiswa nga nnḓani ha musi lutamo Iwa zwa Vhulamukanyi lu tshi zwi ṱoḓisa nga nḓila iṅwe - vho
18.	Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi
(1)	Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma. Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179.
(2) Mulanga Vhatshutshisi o faraho ofisi musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha ofisi yawe, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (d).
19.	Miano na u ḓiana
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho, ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa.
20.	Zwiṅwe Zwiimiswa zwa Mulayotewa
(1)	Kha hoyu Mulayotewa, "Zwiimiswa zwa Mulayotewa" zwi amba -
(a)	Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi;
(b)	Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu;
[Phara. (b)	yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(c)	Khomishini ya zwa Ndinganyiso vhukati ha Munna na Musadzi;
(d)	Muoditha Dzhenerala;
(e)	South African Reserve Bank;
(f)	Khomishini ya Gwana na Nzudzanyo ya Tshelede;
(g)	Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli; kana
(h)	Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe.
(2)	Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho tshi ḓo isa phanḓa na u shuma u ya nga ha mulayo u no khou shuma khatsho, nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa khomishini, muraḓo wa Bodonyangaredzi ya nyambo dza Afurika Tshipembe, nnyi na nnyi kana Muoditha Dzhenerala, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi, hu tshi tevhelwa -
(a)	u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo i re na maanḓa a u ita ngauralo; na
(b)	u yelana na Mulayotewa muswa na uyu Muengedzo
(3)	Khethekanyo ya 199(1), 200(1), 3 na (5) u swika (11) na (201) u swika 206 dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
(4)	Miraḓo ya khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli vho bulwaho kha khethekanyo ya 105 (1)(h)	ya Mulayotewa wo fhiraho vha ḓo ima u vha miraḓo ya khomishini musi miraḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 178(1) (i)	ya Mulayotewa muswa vha tshi nangiwa.
(5)	(a)	(a)	Khoro ya Volkstaat yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho khayo, na hone muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa khoro musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, u ḓo i sa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha yeneyo ofisi, hu tshi ḓo tevhedzwa -
(i)	Khwiniso ifhio na ifhio kana u vhulaha iyo milayo;
(ii) u yelana hayo na Mulayotewa muswa.
(b)	Khethekanyo ya 184 A na 184 B (1) (a)	(b)	na (d)	ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
21.	U phasiswa ha milayo i ṱoḓiwaho nga Mulayotewa muswa
(1)	Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu, uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
(2) Khethekanyo ya 198 (b)	ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa.
(3) Khethekanyo ya 199(3)(a)	ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo i tshi ḓo phasiswa.
(4) Milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 217 (3) ya Mulayotewa muswa i tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma fhedzi na u sa vha hone ha iyo milayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha Phoḽisi dzo bulwaho kha khethekanyo ya 217 (2).
(5) U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65(2) ya Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, vhusimamilayo ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓa a ṋewa vhurumiwa hadzo u vouta vhuimoni hadzo kha Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
(6) U swika musi mulayo wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 229(1)(b)	ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma, masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe, muingamuthelo kana mbadelo dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
22.	Vhuthihi ha lushaka na u pfumedzana
(1)	Hu sa sedzwi mbetshelo dzifhio na dzifhio dza Mulayotewa muswa na nga nnḓani ha u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho mbetshelo dzoṱhe dzi kwamanaho na u farela hu re ngomu ha Mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho "Vhuthihi ha lushaka na pfumedzano" zwi ḓo dzhiiwa sa tshipiḓa tsha Mulayotewa muswa, u itela u bveledza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Vhuthihi ha Lushaka na Pfumedzano wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995), sa zwe wa khwinisiswa zwone hu tshi katelwa na ndeme yawo.
(2)	U itela ndivho dza tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḓuvha ḽa '6 Nyendavhusiku 1993' hune zwa vhonala kha mbetshelo dza mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho ine ya ri 'Vhuthihi ha Lushaka' na Vhupfumedzani', hu fanela u vhalwa sa '11 Shundunthule 1994'.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) tsho ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.]
23.	Mulayotibe wa Pfanelo
(1)	Mulayo wa lushaka wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 9 (4) 32 (2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa u fanela u phasiswa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
(2)	U swikela milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 32 (2) na 33 (3) ya Mulayotewa muswa i tshi phasiswa -
(a)	khethekanyo ya 32(1) i ḓo dzhiiwa i tshi vhalea ngaurali:
"(1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso, arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho."; na
(b)	khethekanyo ya 33(1) na (2) i fanela u dzhiiwa sa zwi tevhelaho:
"Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya -
(a)	nyito ya ndaulo i re mulayoni musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe kana lutamo Iwawe lu tshi kwamea kana u shushedzwa;
(b)	nyito ya matshimbidzele a ndaulo kwayo musi pfanelo dzawe kana ndavhelelo dzawe dzi re mulayoni dzi tshi kwamea kana u shushedzwa;
(c)	u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito ya ndaulo i kwamaho pfanelo dzawe kana lutamo Iwawe nga nnḓani ha musi zwiitisi izwo zwo anḓadziwa;
(d)	nyito ya ndaulo yo teaho malugana na zwiitisi zwo fhiwaho musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe dzi tshi kwamea kana u shushedzwa."
(3) Khethekanyo 32(2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa i ḓo fhela nga yoṱhe arali milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana i sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa wa thoma u shuma.
24.	Ndaulo ya muvhuso na tshumelo ya tsireledzo
(1)	215, 218(1), 219(1), 224 to 228, 236(1), (2), (3), (6), (7)(b)	na (8), 237(1) na (2)(a)	na 239(4) na (5) dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma sa zwine ha tou nga Mulayotewa wo fhiraho a wo ngo fheliswa, hu tshi tevhedzwa -
(a)	Khwiniso ya idzo khethekanyo sa zwe zwa buliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya D;
(b)	dziṅwe khwiniso kana u fheliswa ha idzo khethekanyo nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa; na
(c)	u yelana na Mulayotewa muswa.
(2) Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa, u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
(3) U fheliswa ha Mulayotewa wo fhiraho a zwi kwami mulevho ufhio na ufhio wo bveledzwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 237(3) ya Mulayotewa wo fhiraho nahone mulevho ufhio na ufhio wo raloho u ḓo isa phanḓa na u shuma, hu tshi tevhedzwa -
(a)	khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio; na
(b)	u yelana na Mulayotewa
25.	Muengedzo wa u sa tea u vha kha Vhusimamilayo
(1)	Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha vunḓu.
(2) U sa tea ha muthu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) -
(a)	hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha Khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha aphiḽi tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu; na uri
(b)	hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela.
26.	Muvhuso wapo
(1)	Hu sa sedzwi mbetshelo dza khethekanyo ya 151,155,156 na 157 dza
Mulayotewa muswa-
(a) mbetshelo dza Mulayo wa Pfukanyelo wa Muvhuso wapo wa 1993 (Mulayo wa vhu 209 wa 1993), sa zwine wa nga khwiniswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga mulayo wa lushaka zwi tshi yelana na Mulayotewa muswa, dzi kha ḓi shuma u ya nga Khoro ya Masipala u swikela Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza masipala dza u thoma dza u angaredza dza Khoro dza Masipala nga murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma; nahone
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (a)	tsho imelwa nga s. 5 (a)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(b)	murangaphanḓa wa sialala wa tshitshavha tshine tsha kha ḓi tevhela mulayo wa tshithu nahone a dzulaho fhethu hu re fhasi ha muvhuso wa pfukanyelo wa khoro yapo, khoro ya pfukanyelo kana khoro ya pfukanyelo ya vhaimeleli, yo bulwaho kha Mulayo wa Muvhuso wapo wa Pfukanyelo wa 1993, nahone wo ṱaluswaho kha khethekanyo ya 182 ya Mulayotewa wo fhiraho, u tea u vha muraḓo a songo nangiwaho wa khoro u swika Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza u thoma dza Masipala dza u angaredza murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b)	tsho imelwa nga s. 5(a)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
(2)	Khethekanyo ya 245 (4) ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe. Khethekanyo ya 16 (5) na (6) ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo, wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999.
[Tshiteṅwa tsha (2) tsho khwiniswa nga s. 5 (b)	ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
27.	U vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha milayo ya Phalamennde na ya Vunḓu
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo.
28.	U redzhisiṱariwa ha thundu i sa sudzulusei ya muvhuso
(1)	Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho, muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho, tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso.
(2) A hu na mbadelo kana tshelede kana u badeliswa hune ha ḓo vha hone malugana na u redzhisiṱariwa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1).
ṰHUMETSHEDZO YA A
KHWINISO KHA MUENGEDZO WA VHU 2 KHA MULAYOTEWA WA KALE
1. U bvisa tshiteṅwa tsha 1 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'1. Mahoro o redzhisiṱariwa kana u ṅwaliswa hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka nahone a khou pikisanaho kha khetho dza Buthano ḽa lushaka, a nga nanga vhonkhetheni kha idzo khetho, u bva kha mutevhethanḓu wa vhonkhetheni wo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Muengedzo uyu na mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.'
2. U bvisa tshiteṅwa tsha 2 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'2. Madzulo kha Buthano ḽa lushaka sa zwe zwa tiwa kha khethekanyo
ya 46 ya Mulayotewa muswa a ḓo ḓadzwa nga nḓila i tevhelaho:
(a)	Tshipiḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho, hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo.
(b)	Hafu ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mutevhe wa dzingu fhethu he mutevhe wa lushaka u si nekedzwe'.
3. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 3 ha dzheniswa tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'3. Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga Ḽihoro, u ḓo vha na madzina o fhelelaho ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa nga ḽihoro'.
4. U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 5 nga u bvisa maipfi a rangelaho phara ya (a)	a
imelwa nga maipfi a tevhelaho:
'5. Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(a)	a ḓo avhekanywa u ya nga madzingu kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:'.
5. U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 6--
(a)	u bviswa ha maipfi a rangelaho phara ya (a)	a imelwa nga maipfi a tevhelaho:
"6. Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(b)	a ḓo avhekanywa kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:"; na
(b)	nga u bvisa phara ya (a)	ya imelwa nga phara i tevhelaho:
"(a)	Tsha ina tsha dzivouthu u ya nga ha madzulo tshi ḓo tewa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha vouthu dzo swaiwaho nga lushaka Iwoṱhe nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, ha engedzwa na nthihi, ha dohwa ha engedzwa na nthihi kha mvelele, hu sa dzhielwi nṱha zwipiḓa, tshi ḓo vha tshone tsha ina tsha khetho tsha tshidzulo tshithihi.'
6. Khwiniso ya tshiteṅwa tsha 7(3) nga u bvisa phara ya (b)	ya imelwa nga phara i
tevhelaho:
'(b) Khwiniso ya Tsha ina (kwota) ya dzivouthu i ḓo itiwa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha dzivouthu dzo swaiwaho dza lushaka Iwoṱhe, ho ṱusiwa vouthu dza lushaka Iwoṱhe dzi vouthelaho ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a), nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano, ha engedzwa na nthihi, ha konou bviswa tshivhalo tsha madzulo tshi avhelwaho Iwa u fhedzisela Ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a).'
7. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 10 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'10. Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Mulayotewa muswa.'
8. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 11 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
"11. Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo na mutevhe wa vunḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa hoyu Muengedzo na mulayo wa lushaka."'
9. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 16 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'16.	U ḓivhadziwa ha vhaimeleli
(1)	Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu, tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa, Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa, ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe, u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka, vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni.
(2) Musi ho no itwa nḓivhadzo hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu (arali khetho ya Buthano ḽa Lushaka na ya vhusimamilayo ha vunḓu yo itiwa nga tshifhinga tshithihi), nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi, ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo, ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa, ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u ḓivhadziwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho, ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe.
(3) U bva afho Khomishini i ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli vhusimamilayoni'.
10. U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 18 nga u bvisa phara ya (b)	ya imelwa nga phara i tevhelaho:
'(b) muimeleli u vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe kha Khoro ya
Lushaka ya Mavunḓu;'.
11. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 19 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'19. Mutevhe wa vhonkhetheni vha ḽihoro wo bulwaho kha tshiteṅwa tsha
16(1) u nga engedzwa luthihi fhedzi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhira miṅwedzi ya 12 u bva tshe u ḓivhadziwa ha vhaimeleli hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 16 ho itiwa, u ḓadza zwikhala zwi si na vhathu: Tenda u engedzwa uho ha itwa mafheloni a mutevhe wonoyo'.
12. U shandukiswa ha tshiteṅwa tsha 23 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
'23.	Zwikhala
(1)	Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune hoyu Muengedzo wa shuma, ḽihoro ḽe ḽa nanga nkhetheni ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓo ḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu -
(a)	ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo; na
(b)	ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe.
(2) U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala.
(3) Arali ḽihoro ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ḽi tshi nga fheliswa kana ḽi si tsha vha hone, vhaimeleli vhaḽo vha ṱutshela madzulo avho hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 23A(1), madzulo ayo a ḓo avhelwa mahoro o salaho zwa tou nga ndi madzulo e a vha o balelwa vhane hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 7 kana 14, sa zwine zwa nga vha ngazwo..'.
13. U dzheniswa ha tshiteṅwa tshi tevhelaho nga murahu ha tshiteṅwa tsha 23:
'23A Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo
(1)	Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo
23A. (1) Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Muengedzo uyu wa shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo.
(2) Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽi nga shandula dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
(3) Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi sa fhedzi mbilu Mulayotewa muswa wo thoma u shuma, wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 (1) ya Mulayotewa muswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho.
(4) Mulayo wa Phalamennde wo buliwaho kha tshiteṅwa tsha (3) u nga tendela -
(a)	ḽihoro ḽi re hone ḽi tshi ṱangana na ḽiṅwe ḽihoro; kana
(b)	ḽihoro ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi'.
14. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24.
15. U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 25-
(a)	u imelwa ha ṱhalutshedzo ya "Khomishini" nga ṱhalutshedzo i tevhelaho:
"'Khomishini' zwi amba Khomishini ya Khetho yo bulwaho kha khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa;na
(b)	nga u dzhenisa ṱhalutshedzo i tevhelaho nga murahu ha ṱhalutshedzo ya "mutevhe wa lushaka":
"'Mulayotewa muswa' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996'.
16. U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26.
ṰHUMETSHEDZO YA B
MUVHUSO WA VHUTHIHI HA LUSHAKA:
SIA ḼA LUSHAKA
1. Khethekanyo ya 84 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya nyengedzo i tevhelaho:
'(3) Muphuresidennde u fanela u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde -
(a)	kha mveledziso na tshumiso ya phoḽisi (mbekanyamaitele) dza muvhuso wa lushaka;
(b)	kha mafhungo oṱhe a yelanaho na ndangulo ya khabinethe na
nga u shuma mafhungo a khabinethe;
(c)	kha u avhela vhathusa Muphurisidennde mishumo;
(d)	phanḓa ha musi a tshi ita mbeo ifhio na ifhio fhasi ha Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio zwi tshi katela na u vhewa ha vhaambasada kana vhaṅwe vhaimeleli vha zwa vhudipulomati;
(e)	phanḓa ha musi a tshi vhea khomishini ya ṱhoḓisiso;
(f)	phanḓa ha musi a tshi vhidza referandamu;
(g)	phanḓa ha musi a tshi hangwela kana u lungulula vhatshinyi.'
2. Khethekanyo ya 89 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya miengedzo i tevhelaho:
'(3) ) khethekanyo ṱhukhu ya (1) na (2) dzi shuma na kha Muthusa Muphuresidennde.'.
3. Phara ya (a)	ya khethekanyo 90 (1) ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea:
'(a) Muthusa Muphuresidennde o ruṅwaho nga Muphuresidennde;'.
4. Khethekanyo ya 91 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea nga u rali:
'91.	Khabinethe
(1)	Minisiṱa vha sa fhiriho 27 vhane vha vha miraḓo ya Buthano ḽa lushaka, vho vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (8) u swika 12, na
(b)	Minisiṱa muthihi ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa lushaka nahone o vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (13) tenda Muphuresidennde a tshi shuma o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, vha tshi vhona u vhewa ha Minisiṱa onoyo ho tea.
(2) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo faraho madzulo a 80 zwao Buthanoni ḽa lushaka ḽo fanelwa nga u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
(3) Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni, ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
(4) Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano.
(5) Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde.
(6) Muthusa Muphuresidennde u dzhena ofisini.
(a)	u swika 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha u thivhiwa kana u litshiswa nga ḽihoro ḽo fanelwaho nga u ita mbeo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) na (3) kana
(b)	u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma.
(7) Tshikhala ofisini ya Vhathusa Muphurisidennde tshi nga ḓadzwa nga ḽihoro ḽo taho onoyo Muthusa Muphurisidennde.
(8) Ḽihoro ḽo faraho madzulo zwao Buthanoni ḽa Lushaka nahone ḽe ḽa dzhia tsheo ya u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khabinethe dzine malugana nadzo Minisiṱa vho bulwano kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a)	vha tea u vha nga ndinganyiso ya tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga ḽone. Buthanoni ḽa Lushaka nga ndivhanele na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
(9) Ofisi ya Khabinethe i fanela u avhelwa mahoro nga ndivhanele a shelaho mulenzhe hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
(a)	Tshivhalo tsha madzulo nga ofisi tshi fanela u tiwa nga u kovha tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo Buthanoni ḽa Lushaka o farwaho nga oṱhe mahoro a khou shelaho mulenzhe nga tshivhalo tsha dziofisi dzine malugana nadzo Minisiṱa vho bulwano kha khethekanyo ṱhukhu ya (1)
(a)	vha tea u vhewa, ho ingwa nthihi.
(b)	Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone, ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi.
(c)	Tshivhalo tsha dziofisi tsho teaho u avhelwa ḽihoro ḽi shelaho mulenzhe tshi tiwa nga u kovha tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo o kovha tshivhalo itsho tsho bulwaho kha phara ya (b).
(d)	Mvelelo, hu tshi tevhedzwa phara ya (e)	tshi sumba tshivhalo tsha ofisi tsho teaho u avhelwa ḽeneḽo ḽihoro.
(e)	Hune u shumiswa ha maitele a re afha nṱha ha bveledza zwiengedzwa zwi songo milwaho nga tshivhalo tsha dziofisi tsho avhelwaho ḽihoro, tshiengedzwa tshi ṱaṱisana na
zwiṅwe zwiengedzwa zwo raloho zwi andelaho ḽiṅwe ḽihoro kana mahoro hune ofisi ifhio na ifhio kana dziofisi dzine dza sala dzi songo avhiwa dzi fanela u avhelwa Ḽihoro kana mahoro a kwameaho nga mutevhe wa tshiengedzwa tsha nṱhesa.
.
(10) Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela-
(a) ta phothifoḽio dzine dza fanela u kovhekanywa madzangano ane a khou dzhenelela u ya nga tshivhalo tsha dziphothifoḽio dze a kovhelwa nga khethekanyo ṱhukhu ya (9);
(b) u vhea u ya nga iṅwe na iṅwe ya phothifoḽio, muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽine ḽa khou ṋewa phothifoḽio yeneyo nga fhasi ha phara ya (a)	, sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli ha yeneyo phothifoḽio;
(c) arali zwa vha na ndeme u itela ndivho dza Mulayotewa kana zwi tshi itelwa vhuvhusi havhuḓi, ha fhambanywa u tiwa hu re kha phara ya (a), hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (9);
(d) ha fheliswa u vhewa huṅwe na huṅwe vhu re fhasi ha phara ya (b)	-
(i)	arali muphuresidennde a humbelwa uri a ite nga u ralo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine Minisiṱa a vha muraḓo waḽo; kana
(ii) arali zwa vha zwi tshi khou tea uri u itelwa Mulayotewa kana vhuḓi ha vhuvhusi havhuḓi; kana
(e) u ḓadza arali zwo tea, ho sedzwa phara ya (b)	, tshikhala tshi re kha ofisi ya minisiṱa dzenedzo dzine dza ḓo avhelwa mahoro a shelaho mulenzhe nga ndivhanelo hu tshi tevhelwa tshivhalo tsha dziofisi dze vha avhelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (9);
(b)	u vhea malugana na yeneyo ofisi iṅwe na iṅwe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽe iyo ofisi ya avhelwa ḽone fhasi na phara ya (a)	ya Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli na yeneyo ofisi;
(c)	arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi, a shandula khumbelo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (a)	hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (9);
(d)	u fhelisa mbeo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (b)	-
(i)	arali o humbelwa u ita nga u ralo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine Minisiṱa a kwameaho a vha muraḓo; kana
(ii) arali zwa fanela hu u itela Mulayotewa kana dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi, kana
(e)	u ḓadza musi zwo fanela, fhasi ha phara ya (b)	- tshikhala ofisini ya Minisiṱa,
(11) Khethekanyo ṱhukhu ya (10) i fanela u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, na Muphuresidennde na vhaṅwe vhaofisi vha kwameaho, kha u shumisa iyo khethekanyo ṱhukhu vha fanela u swikelela kha nyanḓano tshifhinga tshoṱhe: Tenda ha vha na uri arali nyanḓano i sa swikelei kha-
(a) u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya (a), (c)	kana (d)(ii) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu, tsheo ya Muphuresidennde i ḓo langa;
(b)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b)	(d)	(i)	kana (e)	ya khethekanyo ṱhukhu: kwamaho muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Muphuresidennde, tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine onoyo muthu a vha muraḓo waḽo a langa, na
(c)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b)	kana (e)	ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo i kwamaho muthu a re muraḓo wa ḽihoro ḽa Muphuresidennde, tsheo ya Muphuresidennde i a langa.
(12 ) Arali khumbulo ifhio na ifhio ya u avha dziofisi ya shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (10) (c), Minisiṱa vhe zwa vha kwama vha fanela u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa, hune zwa shuma, nga u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga Ndivhanelo hu tshi tevhedzwa khumbulo dzo fhambanaho.
(13) Muphuresidennde
(a)	O kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha khou shela mulenzhe, u fanela -
(i)	u ta yeneyo ofisi ya Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (i)	(b)	arali zwa ṱoḓea hu tshi tevhedzwa tsheo ya Muphuresidennde fhasi ha yeneyo khethekanyo ṱhukhu.
(ii) u vhea malugana na yeneyo ofisi muthu ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi.
(iii) u ḓadza arali zwo fanela, tshikhala malugana na yeneyo ofisi; kana
(b)	Nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, u fanela u fhelisa mbeo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (a)	arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi.
(14) Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde, kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo, nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila,
(15) Khabinethe i fanela u shuma nga maitele ane a vha a ṋetshedzo kha muya wa u ṱoḓa nyanḓano yo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.'
5. Khethekanyo ya 93 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea sa hezwi:
'93.	U vhewa ha Vhathusa Minisiṱa
(1)	Muphuresidennde a nga ri, nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro, vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa.
(2)	Ḽihoro ḽo tendelwa u avhelwa poso dzi fhiraho mbili dza vhathusa minisiṱa nga ndinganyo i fanaho na nga maitele ane phothifoḽio dza Khabinethe dza avhiwa ngao.
(3)	Mbetshelo dza khethekanyo ya 91 (10) u swika (12) dzi a shuma, dzi na tshanduko dzo teaho, ho sedzwa Vhathusa Minisiṱa, nahone u shuma honoho hu kha Minisiṱa onoyo kana Phothifoḽio yeneyo zwi tshi yelana na poso yeneyo ya Muthusa Minisiṱa,
(4)	Arali muthu o vhewa sa Muthusa Minisiṱa wa ofisi ifhio na ifhio yo kumedzwaho Minisiṱa -
(a)	onoyo Muthusa Minisiṱa u fanela u shumisa kana u shuma maimoni a Minisiṱa a kwameaho, maanḓa afhio na afhio na ndivhanelo dzo kovhelwaho onoyo Minisiṱa hu tshi tevhedzwa mulayo ufhio na ufhio kana nga iṅwe nḓila muṅwe u ṋewa nga u kovhelwa onoyo Muthusa Minisiṱa nga Minisiṱa hu tshi tevhedzwa ndaela dza Muphuresidennde, na
(b)	u bulwa hufhio na hufhio kha mulayo ufhio na ufhio ha onoyo Minisiṱa hu fanela u sedzwa sa hu katelaho hu tshi tevhedzwa mushumo fhasi ha phara ya (a)	nga Minisiṱa ane onoyo Muthusa Minisiṱa a khou shumela ene.
(5 Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe musi Minisiṱa a siho nga tshiitisi tshifhio na tshifhio, a sa koni u shuma kana u i ta maṅwe a maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo dza ofisi, a nga vhea muṅwe-vho ufhio na ufhio kana muṅwe-vho muthu ufhio na ufhio uri a shume vhuimoni ha Muthusa Minisiṱa, o bulwaho khamusi nga u angaredza kana kha u shumisa kana u itwa ha maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo.'.
6. Khethekanyo ya 96 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho:
'(3) Vhominisiṱa vha na vhuḓifhinduleli nga vhone vhane kha na kha Buthano ḽa Lushaka kha u laula ofisi dzavho na miraḓo yoṱhe ya khabinethe sa zwenezwo vha na vhuḓifhinduleli vho ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa lushaka na phoḽisi dzawo
(4) Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe.
(5) Arali Minisiṱa a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khabinethe, a nga ṱoḓa uri Minisiṱa onoyo a ite uri ndaulo ya ofisi i anane na yeneyo phoḽisi
(6) Arali onoyo Minisiṱa a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Muphuresidennde a nga ṱuswa ofisini -
(a)	arali e Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91 (1)(a), nga murahu ha u kwamana na Minisiṱa, huno arali Minisiṱa a si muraḓo na
(b)	arali e Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91 (1)(b)	nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vha shelaho mulenzhe.'.
ṰHUMETSHEDZO YA C
MUVHUSO WA VHUTHIHI HA LUSHAKA:
SIA ḼA VUNḒU
1. Khethekanyo ya 132 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea sa hezwi:
'132.	Khorotshitumbe
(1)	Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo.
(2) Ḽihoro ḽo faraho madzulo a phesenthe dza 10 a vhusimamilayo ha vunḓu nahone ḽo ḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe nga ndivhanelo na tshivhalo tsha madzulo a farwaho nga ḽone kha vhusimamilayo a livhanaho na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
(3) Ofisi dza Khorotshitumbe dzi fanela u a vhelwa mahoro a shelaho mulenzhe nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa aneo maitele o tiwaho kha khethekanyo ya 91(9), huno kha u shumisa ayo maitele o bulwaho kha iyo khethekanyo ya kha -
(a)	khabinethe, hu fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha muraḓo wa Khorotshitumbe; huno
(b)	Minisiṱa, zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha Khorotshitumbe, huno
(c)	-Buthano ḽa lushaka, zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha vhusimamilayo ha vunḓu
(4) Mulangavunḓu wa vunḓu nga murahu ha u kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela -
(a)	u ta dzenedzo ofisi dzo fanelaho u avhelwa mahoro a khou shelaho mulenzhe nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa tshivhalo tsha dziofisi dze a avhelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3),
(b)	u vhea malugana na iṅwe na iṅwe ya dzenedzo ofisi muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽe yeneyo ofisi ya avhelwa ḽone fhasi ha phara ya (a), sa muraḓo wa Khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi,
(c)	arali zwa fanela hu u itela Mulayotewa kana u itela muvhuso wavhuḓi, u shandula kuhumbulele kufhio na kufhio fhasi ha phara ya (a)	hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3),
(d)	u fhelisa u vhewa hufhio na hufhio fhasi ha phara ya (b)
(i)	arali Mulangavunḓu o humbelwa u ita zwenezwo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muraḓo wa Khorotshitumbe waḽo a kwameaho a vha e muraḓo, kana
(ii) arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi, kana
(e)	u ḓadza musi zwo fanela, hu tshi tevhedzwa phara ya (b)	tshikhala ofisini ya muraḓo wa Khorotshitumbe.
(5) Khethekanyo ya (4) i fanela u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, na Mulangavunḓu na vhaṅwe vhaofisi vha kwameaho vha u shumisa yeneyo khethekanyo ṱhukhu vha fanela u ṱoḓa u swikelela kha thendelano tshifhinga tshoṱhe tenda ha vha na uri arali thendelano i sa koni u swikelea kha -
(a)	u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya (a)	(c)	kana
d(ii) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu ya tsheo ya Mulangavunḓu i ḓo langa;
(b)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b), d (i)	kana (e)	ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu i kwamaho muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu, tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine onoyo muthu a vha muraḓo waḽo, i ḓo langa; na
(c)	u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b)	kana (e)	ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu i kwamaho muthu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu, tsheo ya Mulangavunḓu i ḓo langa;
(6) Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (4) (c), miraḓo ine zwa i kwama i fanela u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa, hune zwa shuma, u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho.
(7) Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu.
(8) Khorotshitumbe i fanela u shuma nga maitele ane a dzhiela nṱha muya wa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.'.
2. Khethekanyo ya 136 ya Mulayotewa muswa yo lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho:
'(3) Miraḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓifhinduleli nga muthihi kha Mulangavunḓu na kha vhusimamilayo ha vunḓu kha u laula ofisi dzavho, na miraḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa vunḓu wa kha phoḽisi dzawo.
(4) Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele.
(5) Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele, Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane.
(6) Arali muraḓo a kwameaho a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Mulangavunḓu fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (5), Mulangavunḓu a nga ṱusa muraḓo ofisini nga murahu ha nyambedzano na muraḓo, huno arali muraḓo a si muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu kana a si murangaphanḓa wa ḽihoro ḽi khou shelaho mulenzhe, na zwenezwo-vho nga murahu ha nyambedzano na murangaphanḓa wa muraḓo wa ḽeneḽo ḽihoro.'.
ṰHUMETSHEDZO YA D
NDAULO YA MUVHUSO NA TSHUMELO DZA TSIRELEDZO: KHWINISO DZA KHETHEKANYO DZA MULAYOTEWA WO FHIRAHO
1. Khwiniso ya khethekanyo ya 218 ya Mulayotewa wo fhiraho-
(a)	u bvisa maipfi a re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a rangelaho phara ya (a)	a imelwa nga a tevhelaho:
"(1) Hu tshi tevhelwa masia a ṋewaho nga Minisiṱa wa Mbavhalelo na Tsireledzo, Khomishinari ya Lushaka i ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha-";
(b)	u bvisa phara ya (b)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho.
"(b)	u tholiwa ha vhokhomishinari vha vunḓu;";
(c)	u bvisa phara ya (d)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho:
"(d)	tsedzuluso na u thivhelwa ha vhugevhenga ho dzudzanyiwaho kana vhune ha ṱoḓa tsedzuluso na thivhelo ya lushaka kana vhukoni ha tshipentshela;" na
d) u bvisa phara ya (k) ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho
"(k) u thomiwa na u ṱhogomeliwa ha tshigwada tsha mapholisa tsha vhudziki ha lushaka tshine tsha ḓo vhewa u tikedza na nga khumbelo ya Khomishinari wa Vunḓu;'.
2. U khwiniswa ha khethekanyo ya 219 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa maipfi a rangelaho phara ya (a)	i re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a imelwa nga maipfi:
'(1) Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 218(1), Khomishinari wa Vunḓu u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha -'.
3. U khwiniswa ha khethekanyo ya 224 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2) dza imelwa nga mbetshelo :
Tenda khethekanyo heyi i tshi ḓo shuma-vho na kha miraḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa miraḓo yayo nga murahu ha musi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa mulayotewa muswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Mulayotewa, nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza dzo shela mulenzhe kha Khoro ya Khorotshitumbe ya tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa wo bulwaho.'
4. U khwiniswa ha khethekanyo ya 227 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (2) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu i tevhelaho:
'(2) Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka i ḓo shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo fhedzi i tshi tevhela dzangalelo ḽa lushaka u ya nga ha Ndima ya 11 ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996.'
5. U khwiniswa ha khethekanyo ya 236 ya Mulayotewa wo fhiraho-
(a)	nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu i tevhelaho
"(1) Tshumelo ya vhathu, muhasho wa muvhuso, tshumelo dza ndangulo kana tsireledzo dze musi hu saathu u thoma u shuma Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996 (une u bva afha wa ḓo vhidzwa "Mulayotewa muswa"), dza vha dzi tshi shuma mishumo ya muvhuso, dzi isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhelwa mulayo u yelanaho nadzo u swika mulayo uyo u tshi fheliswa kana wa dzheniswa kana wa ṱanganyisiwa na tshiimiswa tsho teaho kana wa fhungudziwa zwavhuḓi kana wa khwaṱhisedzwa kha tshiṅwe tshiimiswa ",
(b)	u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (6) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu ya"(6) (a)	Muphuresidennde a nga ta khomishini u sedzulusa kuḓadzele kwa konṱiraka kana u khwiniswa ha konṱiraka, u tholiwa kana u phuromotiwa, kana u newa ha tshifhinga kana tshiiimo tsha tshumelo kana iṅwe mbuelo, zwe zwa itea vhukati ha ḽa 27 Lambamai 1993 na ḽa 30 Khubvumedzi 1994 malugana na muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha khethekanyoṱhukhu ya (2) kana tshigwada tshiṅwe-vho tsha vhathu vhenevho
(b)	Khomishini i nga humisela murahu konṱiraka kana ya shandula konṱiraka, u thola, u phuromotha na u lambedza arali zwi songo ḓa nga ngona kana u pfesesea kha tshiimo tsha mulandu wonoyo."; na
(c)	u bvisa ipfi "Mulayotewa uno" hune ḽa wanala kha khethekanyo ya 236, ḽa imelwa
nga "Mulayotewa muswa".
'.
6. U khwiniswa ha khethekanyo ya 237 ya Mulayotewa wo fhiraho-
(a)	nga u bvisa phara ya (a)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga
phara i tevhelaho:
'(a) u dzudzanywa nga huswa ha zwiimiswa zwoṱhe zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236(1), hu sa katelwi na mmbi ya vhupileli yo bulwaho kha khethekanyo 224(2), zwi ḓo bvela phanḓa nga murahu ha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996, hu na ndivho ya u bveledza:
(i)	ndangulo yo dziaho ya kha sia ḽa muvhuso wa lushaka u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho nga fhasi ha sialaka, lushaka, na
(ii) ndangulo yo dziaho ya vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho fhasi ha muvhuso wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ", na
(b)	nga u bvisa phara ṱhukhu (i)	ya khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a)	ya imelwa nga phara ṱhukhu i tevhelaho:
"(i)	zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236 (1), hu sa katelwi na mmbi ya lushaka, zwi ḓo wela zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka, une wa ḓo shumisa vhuḓifhinduleli hawo u tshi shumisana na mivhuso ya vunḓu;'.
7. U khwiniswa ha khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (4) ya imelelwa nga phara ṱhukhu i tevhelaho:
'(4) Hu tshi tevhelwa nahone zwi tshi yelana na mulayo muṅwe na muṅwe, ndaka, pfanelo, mishumo na dziḽaibilithi dza mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 224(2) dzi ḓo dzudzanywa ho sedzwa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na vhukando ha Minisiṱa wa Tsireledzo.'.
Muengedzo wa 6A
[Muengedzo wa 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 6 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.]
Muengedzo 6B
[Muengedzo wa 6B, we wa vha u Muengedzo wa 6A, wo dzheniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 ya khwiniswa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 na u nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.]
Muengedzo wa 7
MILAYO YO PHUMULWAHO
Nomboro na ṅwaha wa Mulayo
Dzina
Mulayo wa vhu 200 wa 1993
Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa, 1993
Mulayo wa vhu 2 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 3 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso wa Vhuvhili wa Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 13 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 14 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuna ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 24 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 29 wa 1994
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1994
Mulayo wa vhu 20 wa 1995
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1995
Mulayo wa vhu 44 wa 1995
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1995
Mulayo wa vhu 7 wa 1996
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe wa 1996
Mulayo wa vhu 26 wa 1996
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996
<fn>DAC-NLS.Adv.ThomasProfile.2009-11-17.ve.txt</fn>
Vho Adv. Thomas vha kha ḓi vha na dzangalelo nga murahu ha miṅwaha ya 11

Naho ho no fhela miṅwaha ya fumithihi vho tholiwa sa ṱhoho ya Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha (OPP) kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha, Vho Adv. Nomsa Thomas vha kha ḓi sumbedza u vha na dzangalelo ḽa u ita nga hune vha kona malugana na u khwinifhadza vhutshilo ha zwitshavha.

Vho Advocate vha re na mavhudzi a dzingwasa vho bebiwaho Queenstown, vho ṱuṱuwedzea lune vha nga takalela u ita na zwine zwa sa vhe mushumo wavho malugana na u thusa vhane vha ṱoḓa thuso.

U ṱuṱuwedza

"Ndi a ṱuṱuwedzea musi ndi tshi kona u shandukisa zwifhaṱuwo zwine zwi si tsha vha na fhulufhelo zwa mwemwela zwa dovha zwa vha na fhulufhelo. Hezwi ndi zwone zwine zwa nnyita uri nga ḽi tevhelaho ndi ḓiwane ndo lindela mudzulapo zwawe tshiṱaraṱani, "vho ralo. "Zwitshavha zwa mahayani zwine ra zwi shumela zwi ri vhona sa mesia kha nḓisedzo ya tshumelo."

U bva vhuṱukuni havho, Vho-Adv Thomas vho vha vha tshi ḓi vha na dzangalelo kha u shela mulenzhe kha muhumbulo wa u vha na tshitshavha tshavhuḓi hune vhathu, hu sa sedzwi uri ndi vha muvhala kana lutendo lufhio vha dzula vho vhofholowa, vha na zwikhala zwi linganaho kha vhupo ho tsireledzeaho.

Zwavhuḓivhuḓi ndi u sa lingana ho vhangiwaho nga muvhuso wa khethululo wo fhiraho zwe zwa vha ṱuṱuwedza uri vha tevhele buḓo ḽa mushumo kha zwa mulayo.

Vha tenda uri Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ndi iṅwe ya zwiimiswa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane u vhona uri muvhuso u ita mushumo wawo wa u khwaṱhisedza uri demokirasi i bvela phanḓa.

Naho Vho Adv. Thomas vha na muhumbulo wa u ri kuitele kwa Ofisi kwa u bveledza vhushaka havhuḓi na miṅwe miraḓo ya muvhuso ndi zwa ndeme, vho dovha hafhu vha ombedzela uri Ofisi naho zwo ralo, i tea u vha yo ḓiimisa na u sa dzhia sia.

"OPP i tea u vha iṅwe ya nḓila kha ndaulo ya muvhuso ine ya ḓo ḓisa zwivhuya nga u tevhedzela zwine ya zwi amba zwa u ita uri demokirasi i swikelelwe nga vhadzulapo zwavho," vho ralo.

Vho Adv. Thomas nga nḓila ine vha khou shuma ngayo a vha wani na tshifhinga tsha u awela, vha fhungadza nga u vhala na u humbula nga ha ḽifhasi".

Vha na dzangalelo ḽihulwane kha mafhungo ane a kwama u khwinifhadza kha tshitshavha tshavho nahone vho shela mulenzhe zwihulwane kha u thomiwa ha tshigwada tsha u tikedza tsha HIV/AIDS tshine tsha pfi Vukume.

Zwiṅwe zwa zwithu zwine vha zwi takalela ndi u tamba tshikwashi, thenisi, tshese na ragibii na ṅwana wavho wa mutukana na u ya u ita nyonyoloso dzhimuni, hu tshi khou iteswa nga maanḓa nyonyoloso dza sekhethe (nyonyoloso dzo fhambanaho dzine dza itiwa nga u ṱavhanya dzi tshi tevhelelana).



<fn>DAC-NLS.GEPF.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mufumakadzi vha tshilikadzi vha wana tshelede dzavho nga murahu ha musi Mutsireledzi wa Tshitshavha vho dzhenelela

Mufumakadzi wa munna wa vhaṋe vhe vha vha vha tshi shuma kha Tshikwama tsha Ndiliso vho wana mbuelo dzoṱhe dza phensheni dza munna wavho nga murahu ha ṅwedzi musi Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho dzhenelela.

Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha 'The Office of the Public' Protector (OPP) yo thoma ṱhoḓisiso dzayo yone iṋe malugana na mahumbulelwa a u lenga hu songo teaho malugana na u dzudzanya mbadelo dza mbuelo dza phensheni nga Tshikwama tsha Phensheni tsha Vhashumi vha Muvhuso 'Government Employees Pension Fund (GEPF) na Tshikwama tsha Ndiliso kha muhweleli Mufumakadzi Vho M du Toit.

Izwi zwo bvelela nga murahu ha musi OPP o pfa nga ha uri Mufumakadzi vho Du Toit vhe na vhone vha vha vha tshi shuma kha Tshikwama tsha Ndiliso, a vha athu u wana mbuelo dzavho nga murahu ha miṅwedzi miraru munna wavho vho lovha.

Mbuelo a dzi athu badelwa naho hu uri vho rumela maṅwalo oṱhe e a vha a tshi ṱoḓea sa zwe zwa vha zwo randeliswa zwone nga Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi vha Muvhuso na Milayo ya GEPF na kha Tshikwama tsha Ndiliso.

Mbuelo dzine vha tea u badelwa dzone ho vha hu phensheni ya GEPF na mbadelo ya ḽivi u bva kha Muhasho wa zwa Mishumo, zwine Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha wela nga fhasi hazwo.

Musi hu tshi itwa ṱhoḓisiso, ho wanala uri u lenga ho itiswa nga uri mufu vho vha vha songo ḓiṅwalisa sa mutheli wa muthelo u ya nga Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo wa 1962. Mulayo u ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe ane a wana muholo une wa tea u badela muthelo une wa fhira R120 000 nga ṅwaha wa u sedzulusa a badele muthelo wa mbuelo. Vhuimo ha mufu na tshikeili tsha muholo zwo vha zwi tshi fhira itshi tshikalo.

Hezwi zwo ita uri ndaela dza muthelo malugana na mbuelo dza mbulungo dzi haniwe musi dzi tshi iswa kha Tshumelo ya Zwa Muthelo ya Afrika Tshipembe South African Revenue Service (SARS) nga GEPF, naho zwo ralo, hu khou humbulelwa uri muhweleli ho ngo vhuya a vhudzwa nga ha zwithu zwi no khou bvelela GEPF.

Malugana na mbuelo dza mbadelo ya maḓuvha a ḽivi a songo shumiswaho, Muhasho wa zwa Mishumo wo wanala u songo tevhedzela ndaela dza Tsheo ya Khoro ya Nyambedzano ya u Konanya ya Tshumelo ya Muvhuso ya 7 ya 2000. Malugana na mbadelo ya maḓuvha a ḽivi a so ngo shumaho, ho wanala uri Muhasho wa zwa Mishumo na wone a wo ngo tevhedzela dzindaela dza Tsheo ya Khoro ya Nyambedzano ya u Konanya ya Tshumelo ya Muvhuso ya 7 ya 2000.

Tsheo yo ta uri musi mushumi o lovha, mbadelo kana tshelede ya ḽivi i tea u badelwa vhathu vho tiwaho, arali hu si na muthu o tiwaho, i tea u badelwa mufumakadzi wa mufu.

Nga murahu ha musi OPP yo dzhenelela, SARS yo ṱangana na mufumakadzi Vho Du Toit. Hu sa athu fhela awara dza 24, Vho Du Toit na mufu munna wavho vho vha vho no ṅwaliswa sa vhatheli vha muthelo nahone ho vha ho no rumelwa na tsedzuluso dzavhuḓi, dzi no khou lugisela uri vha kone u wana mbadelo dza mbuelo dzine vha tea u badeliwa dzone.

Mbuelo dza phensheni dzo mbo ḓi dzheniswa kha akhaunthu yavho uri vha kone u dzi bvisa na mbadelo dza ḽivi na dzone dzo mbo ḓi dzheniswa kha akhanthu ya ndaka ya mufu.

"Hune ndaela dza tshiofisi dza muthelo dza haniwa nga SARS, GEPF i tea u khwaṱhisedza uri vhavhuelwa vha a ḓivhadzwa nga u ṱavhanya uri vha kone u kwama ofisi ya SARS nga u ṱavhanya malugana u tandulula thaidzo," Adv. Vho Mushwana vho amba kha themendelo dzavho.

Vho dovha hafhu vha ṱuṱuwedza Muhasho wa zwa Mishumo u khwaṱhisedza uri ndaela dza tshiofisi dza Tsheo ya 7 ya 2000 malugana na mbadelo ya mbuelo dza ḽivi dza mufu dzi a tevhedzelwa.





<fn>DAC-NLS.Lebowakgomo.2009-11-17.ve.txt</fn>
U lindela tshifhinga tshilapfu ha nnḓu dza RDP hu tsini na u fhela

Vhadzulapo vha Yuniti R na S vha tshikolobulasi tsha Lebowakgomo ngei Limpopo , vhane vhaṅwe vhavho vha vha vho lindela nnḓu dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fhaṱulula nga Vhuswa u bva 1996, vha nga vha vho swika magumoni a u lindela dzinnḓu,

Izwi zwi khou itiswa nga ṱhoḓisiso yo itwaho nga Mutsireledzi wa Tshitshavha malugana na u kundelwa ha Muhasho wa zwa dzinnḓu na Muvhuso Wapo u bveledza phulufhedziso dzavho dza u fhaṱela itshi tshitshavha nnḓu dza RDP.

Aya mafhungo o thoma a ḓivhadzwa OPP nga Mukhantseḽara wapo, Vho Frans Letwaba, vho imela vhadzulapo.

Vhavhilaeli vho ita khumbelo ya mutikedzelo kana sabusidi ya dzinnḓu nga 1996 u swika nga 2006. Khumbelo dzavho dzo ṱanganedzwa nga Muhasho nga fhasi ha phurogireme ya sabusidi ine ya vhidzwa Sabusidi dzo ṱanganyiswaho na Thandela.

Thandela yo vha yo ṋetshedzwa khamphani ine ya vhidzwa COMDEV, ye ya kundelwa u fhaṱa dzinnḓu kana u ṋetshedza matheriala wa u fhaṱa, Ho waniwa uri dziṅwe dzinnḓu a dzo ngo fhela na uri hafu ya matheriala yo ṋetshedzwa vhaṅwe vha vhathu vhane vha khou fhaṱelwa dzinnḓu,

Hu khou humbulelwa uri Muhasho wo kundwa u fhaṱela vhavhilaeli dzinnḓu kana u vha fha matheriala wa u fhaṱa uri vha kone u ḓifhaṱela dzinnḓu,

Ṱhoḓisiso dza OPP dzo sumbedza uri khumbelo dza vhavhilaeli dza sabusidi dza dzinnḓu dzo ṱanganedzwa kana u tendelwa u bva nga 1997 u swika kha 2006. Vhavhilaeli vho mbo ḓi dzhia tsheo ya u ḓifhaṱela dzinnḓu nga vhone vhaṋe, hone hu uri vhaṅwe vho fhedzisa nnḓu dze dza vha dzi songo fhela vha tshi khou shumisa matheriala kana tshomedzo dza vhone vhaṋe.

Mutsireledzi wa Tshitshavha o themendela uri Muhasho u tea u fhaṱela vhathu vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedziwa kana u tendelwa nga kana phanḓa ha 2006. Muhasho u tea u fhedzisa dzinnḓu dze dza vha dzi songo fhela na u ṋetshedza matheriala wa u fhaṱa kha vhathu vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa,

Ho dovha hafhu ha themendelwa uri Muhasho u thusa vhavhilaeli vho no thomaho u fhaṱa nnḓu dzavho, fhedzi wo kundelwa u dzi fhedzisa na u lilisa vhathu vhoṱhe vhe vha ḓifhaṱela nnḓu dzavho nga nnḓa ha thuso ya Muhasho, nga murahu ha musi khumbelo dzavho dza u wana dzinnḓu dzo ṱanganedzwa,



<fn>DAC-NLS.Motsoaledi.2009-11-17.ve.txt</fn>
MEC a vho ngo vhonwa mulandu malugana na vhuḓifari vhu si havhuḓi

Vho Dr Aaron Motsoaledi vhe vhe vha vha MEC ya Pfunzo ngei Limpopo a vho ngo wanwa mulandu wa vhuḓifari vhu si havhuḓi nga Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso malugana na u humbulelwa malugana na u shumisa maanḓa nga nḓila i si yavhuḓi na u sa fhulufhedzea.

Hu khou humbulelwa uri, musi vha kha ḓi vha ṱhoho ya zwa poḽotiki kha Muhasho wa Pfunzo wa Vundu, Vho Dr Motsoaledi vho nanga vhaṅwe vhaṋetshedzi kana vho sumbedza dzangalelo kha vhaṅwe vhaṋetshedzi vha fanitshara ya tshikolo na kilasi dzine dza sudzulusea vhe vha humbela uri vha ṋetshedzwe konṱiraka ya nḓisedzo ya thundu kha Muhasho.

Muhweleli o dovha hafhu a bula uri vhaṋetshedzi vho bulwaho vha khou humbulelwa u vha khonani dza Vho Dr Motsoaledi na uri vho ṋewa 'mpho ya u ḓura' ya goloi ngavho.

U ya nga muhweleli, Muhasho we wa vha u tshi khou tevhedzela ndaela dza Vho Dr Motsoaledi, wo pfukha Ndaulo dza Ndangulo ya Ndunzhe ndunzhe ya nḓisedzo, yo bviswaho u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso (Public Finance Management Act (PFMA).

Musi ṱhoḓisiso dzi tshi sumbedza uri milandu ine ya khou pomokwa MEC na vhaṅwe vhaofisi a si zwa vhukuma, dzo dovha hafhu dza bvisela khagala uri Muhasho a u na mbekanyamaitele ya u renga thundu, sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga PFMA.

"U kundelwa ha Muhasho u bveledza na u shumisa Sisiteme ya Ndangulo ya Ndunzhendunzhe ya nḓisedzo yavhuḓi, sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga dziPFMA ndi thaidzo khulwane nga maanḓa," Vho ralo vho Adv. Mushwana.

Vho themendela uri Muhasho u tevhedzele PFMA, u bveledze na u ṱhogomela sisiteme ya u renga thundu ine ya si dzhie sia, ine ya pfesesea, i sa ḓuri nahone i vhuyedzaho.

<fn>DAC-NLS.Mphephu.2009-11-17.ve.txt</fn>
Gavhelo ḽa vhaaluwa ḽa mundende ḽo vhuedzedzwa nga murahu ha musi ho vha na u dzhenelela nga Mutsireledzi wa Tshitshavha

Mukegulu vha miṅwaha ya 86 vha Limpopo, vhe mundende wavho wa vha wo imiswa lwa miṅwaha miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu ngei Fureisitata, vha khou hola hafhu nahone vha livhuwa thuso ye vha i wana u bva kha Mutsireledzi wa Tshitshavha.

Vho Nyasedza Sophia Mphephu vha muḓini wa Thononda ngei Venda gavhelo ḽavho ḽa mundende ḽo vha ḽo imiswa nga vha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe (SASSA) nga Tshimedzi 2005 vha songo ṱalutshedzwa uri ndi ngani. Vho bvela phanḓa na u ya mundendeni lwa miṅwaha miraru yoṱhe vha tshi vhuya vha si na tshithu tshifhinga tshoṱhe.

Fhedzi nyimele yo ḓa ya shanduka ya vha khwine nga murahu ha thuso ya Vho Adv.Mushwana musi gavhelo ḽavho ḽa mundende ḽi tshi vhuedzedzwa. Vho dovha hafhu vha wana tshelede ye ya vha yo salela ya miṅwaha miraru. Mutsireledzi wa Tshitshavha o dovha hafhu a themendela uri vha dovhe vha ṋewe nzwalelo dza tshelede yeneyo ye ya vha yo salela. Vho Mphephu vho dovha hafhu vha fhiwa phasela dza zwiḽiwa dza miṅwedzi miraru musi SASSA i tshi khou ralo u shumana na thaidzo yavho.

Tshililo tshavho tsho swika Ofisini ya Mutsireledzi wa Tshitshavha (OPP) nga Shundunthule 2008 nga murahu ha musi gurannda ya dzingu, Capricorn Voice, i tshi anḓadza tshiṱori tshavho. OPP yo mbo ḓi thoma fulo ḽa u ṱoḓisisa malugana na iḽi fhungo.

Ṱhoḓisiso yo sumbedza uri vhuḓifari ha SASSA ho vha hu si hone vhunga ho vha hu si na ṱhalutshedzo i pfalaho malugana na u imiswa ha gavhelo. Ho dovha hafhu ha waniwa uri ho vha hu si na dziṅwe nḓila dze dza vha dzi tshi khou shumiswa malugana na u unḓa muvhuelwa na muṱa wawe lwa tshifhinga tshe gavhelo ḽa vha ḽo imiswa.

U ya nga mawanwa, Vho Adv Mushwana vho ṅwalela Muhulwane wa Khorotshitumbe ya SASSA, vha tshi khou themendela uri gavhelo ḽa mundende ḽa Vho Mphephu ḽi vhuyedzedzwe na uri tshelede ya miṅwaha miraru ine vha khou kolodiwa yone i badelwe na nzwalelo dzayo.

Vho Adv. Mushwana vho dovha hafhu vha amba uri Mulanguli wa Khorotshitumbe ya Dzingu wa SASSA u tea u thola thimu kana tshigwada tsha mushumo, u thoma u ita ṱhoḓisiso malugana na u imiswa ha magavhelo zwi tshi khou itiswa nga u fana ha nomboro dza vhuṋe nga u ṱavhanya," vho ralo Vho Mushwana.

Vho dovha hafhu vha themendela uri SASSA i tea u ṋetshedza vhathu vhenevho vhe magavhelo avho a imiswa phasela dza zwiḽiwa lwa tshifhinga tshoṱhe tsha musi ṱhoḓisiso dzi tshi kha ḓi itwa uri vha kone u tshila musi zhendedzi ḽi tshi kha ḓi tandulula thaidzo yavho ya u imiswa ha gavhelo.

Vho Adv. Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri SASSA i tea u vhona uri i khunyeledza dziṱhoḓisiso hu sa athu fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi magavhelo o imiswa.



<fn>DAC-NLS.NewsInBrief.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mafhungo nga u pfufhifhadza



GEPF i badela vhe vha vha vha pholisa ḽa kale



Mufumakadzi vhe vha vha vha pholisa vho vha vho tea u badelwa tshelede yavho ye ya vha yo bvisiwa kha phensheni sa tshipiḓa tsha u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho. Vho Mushwana vho themendela uri muvhilaeli a badelwe tshelede yawe na nzwalelo dzayo u bva nga datumu ye ya bviswa ngayo u swika nga datumu ya mbadelo.



Izwi zwo itea nga murahu ha musi ṱhoḓisiso nga Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha yo sumbedza uri maitele o randelwaho nga Tshikwama tsha Phensheni tsha Vhashumi vha Muvhuso Government Employees Pension Fund (GEPF) kha Manyuala wawo wa u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho u ya nga khethekanyo 21(3) ya Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi vha Muvhuso, wa 1996 (Mulayo wa GEP) wo vha u songo tevhedzelwa.



Ho dovha hafhu ha waniwa uri tsheo ya u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho kha mbuelo dza muvhilaeli dza phensheni a yo ngo tevhedzela ṱhoḓea dza Khethekanyo ya vhu3 ya Ṱhuṱhuwedzo ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo, wa 2000, nahone zwo vha zwi songo itwa nga nḓila yo teaho.



Tshiambi tsho ṱuṱuwedzwa u dzhia maga malugana na Mufarisa Minisṱa



Tshiambi tsha Buthano ḽa Lushaka tsho ṱuṱuwedzwa u dzhia maga malugana na Mufarisa Minisṱa wa zwa Muno Vho Malusi Gigaba malugana na u sa tevhedzela mbofho dza ndayotewa dza u shumisana na Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha (OPP).



Hezwi zwo itea nga murahu ha musi Vho Gigaba vho kundwa u shumisana na ṱhoḓisiso nga OPP malugana na mahumbulelwa a uri vho rengela mufumakadzi wavho maluvha nga tshelede ya muvhuso na uri vho rengela vhathu vha re na tshivhalo thikhithi dza bupo na u vha hirela dzigoloi lwo vhalaho.



U ya nga ṱhoḓisiso, Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho themendela uri Tshiambi tshi dzhie maga o teaho u khwaṱhisedza uri hu shumaniwa na u kundelwa ha Vho Gigaba u shumisana zwi a thasululwa.



Musi ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri mbadelo dzo itwaho nga Ofisi ya Vho Gigaba a dzo ngo tea, nahone a dzo ngo thusa nga tshithu na uri ho vha hu u tambisa tshelede, dzo dovha hafhu dza sumbedza uri u humbulelwa malugana na mbadelo dza u tshimbila dzo badelwaho nga ofisi ya Mufarisa Minisṱa a si hone.



Vho Adv. Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho, Vho Mavuso Msimang, vha khwinise nḓila dza u langa masheleni kha ofisi ya Vho Gigaba.



Phalamennde i ḓo lavhelesa u shumiswa ha themendelo dza NERSA kha 'u dzimelwa ha muḓagasi musi ṱhoḓea ya muḓagasi i tshi fhira une wa ṋetshedzwa' 'load shedding'



Komiti ya Phothifolio ya Phalamennde i re na vhuḓifhinduleli kha fulufulu i tea u lavhelesa na u vhiga tshifhinga tshoṱhe tshumiso yavhuḓi ya themendelo dzo itwaho nga Ndaulo ya Fulufulu ya Lushaka ya SA (NERSA) nga Shundunthule 2008 nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso dza ṱhahelelo ya muḓagasi,



Vha tshi khou themendela maga nga murahu ha ṱhoḓisiso dza tshifhinganyana dze vha tou ḓithomela kha zwiwo zwa ṱhahelelo ya muḓagasi na u dzimiwa ha muḓagasi zwi tshi khou vhangiwa nga "load shedding" nga tshumelo ya muḓagasi ya muvhuso, Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho ṱuṱuwedza Tshiambi tsha Buthano ḽa Lushaka u dzhia vhukando malugana na izwi.





Tshipiḓa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe tsho vha na ṱhahelelo ya muḓagasi na u dzimelwa ha muḓagasi zwi tshi khou itiswa nga "load shedding" u bva nga Lara 2007 u swika nga Phando 2008.



"Mahumbulwa na tsheo dzo dzhiiwaho u bva kha ṱhoḓisiso o vha a uri ho vha na u lenga kha sia ḽa muvhuso malugana na u khwinisa vhukoni ha Eskom ha u bveledza muḓagasi na uri wo humbela pfarelo kha tshitshavha malugana na u khakhisea kana thaidzo dzo vhangiwaho nga "load shedding," vho ralo Vho Mushwana.



Vho dovha hafhu vha bula uri NERSA, sa muṱhogomeli na mukonanyi kana mulanguli kana muimeleli wa u vhona uri mutheo wa ndaulo yo ṋetshedzwaho nga Mulayo wa Ndaulo ya Muḓagasi, wa 2006 u a shumiswa, i na maanḓa a u vhona uri themendelo dzo ṋetshedzwaho kha muvhigo wayo dzi a shumiswa na uri Eskom i tevhedzela nyimele dza ḽaisentsi yayo na Mbetshelo dzo teaho dza Mulayo.









<fn>DAC-NLS.PPMessage.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mulaedza u bva kha Mutsireledzi wa Tshitshavha

Zwino zwi a ḓivhea zwavhuḓi uri shango ḽashu, u fana na maṅwe u mona na ḽifhasi ḽoṱhe, ndi zwa tshiofisi uri ikonomi yo tsela fhasi, zwenezwo roṱhe ri kwamea nga tshiimo itshi.

Musi ri tshi khou ralo u bvela phanḓa na u kwamea nga idzi mvelelo dzi si dzavhuḓi dza itshi tshiwo tsha ikonomi, tshine tsha ṱoḓa uri ri vhe ro tsireledzea kha zwa ikonomi, ofisi yanga i khou bvela phanḓa na u shumana na idzi mbilaelo dza u imiswa ha magavhelo a phensheni ya vhaaluwa. Vhathu vhane vha wana aya magavhelo ndi vhaaluwa vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwine zwa si kone u ḓiitela zwithu kha shango ḽashu nahone vhane vha vha vhashai.

Nthihi ya nyimele ya u imiswa ha gavhelo ndi ya Vho Mphephu vha miṅwaha ya 86 vha Vundu ḽa Limpopo, vhe gavhelo ḽavho ḽo vha ḽo imiswa lwa miṅwaha i no ṱoḓou swika miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu kha Vundu ḽa Fureisitata.

Nga murahu ha musi ofisi yanga yo dzhenelela, gavhelo ḽa Vho Mphephu ḽa phensheni ḽo vhuedzedzwa vha badelwa na tshelede yoṱhe ye ya vha yo salela. Ndi dovha hafhu nda themendela uri Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano, ngei Limpopo, ḽi thole tshigwada kana thimu ya mushumo u ṱoḓisisa nga ha magavhelo o imiswaho, nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri hu na u fana ha nomboro dza vhuṋe vhunga izwi hu thaidzo ine ya khou bvela phanḓa na u bvelela. Hu ḓo tea u lavheleswa uri idzi themendelo dzi a shumiswa.

Naho hu uri ho vha na mvelaphanḓa kha muvhuso malugana na u ṋetshedzwa ha dzinnḓu dza mutengo wa fhasi kha vhashai kha miṅwaha yo fhiraho, hu kha ḓi vha na khaedu kha zwenezwo. A si kale kale ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo dza vhadzulapo vha Yuniti dza R na S ngei Lebowakgomo, malugana na Muhasho wa Muvhuso wapo na zwa Dzinnḓu malugana na u kundelwa u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza RDP dza tshitshavha.

Themendelo u bva kha ofisi yanga dzo vha dza uri Muhasho u tea u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza vhavhuelwa vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa, Tshiṅwe hafhu, tshelede ya sabusidi ine ya kha ḓi vha hone i tea u thusa vhahweleli vhunga mutengo wa matheriala wa u fhaṱa u tshi khou gonya ṅwaha nga ṅwaha.

U vhiga vhugevhenga zwi nga ita uri zwitshavha zwi dzule zwo tsireledzea, zwenezwo ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo ya tsevhi malugana na Tshumelo dza Tshipholisa dza Afrika Tshipembe (SAPS) malugana na u kundelwa u swikelela phulufhedziso yavho ya u badela mbadelo ya R75 000 nga murahu ha musi o ṋetshedza mafhungo e a ita uri hu vhe na u fariwa na u haṱulwa malugana na mulandu wa vhuvhava kana vhufobvu. Nga murahu ha ṱhoḓisiso, ndo themendela uri SAPS i badele muhweleli mbadelo nga vhuḓalo sa zwe zwa fhulufhedziswa na uri tshifhingani tshi ḓaho, SAPS i vhone uri i badela mbadelo hune phulufhedziso dza vha dzo itiwa.

Vha khou humbelwa uri vha bvisele khagala mbilaelo dzavho, ofisi yanga i wanala fhethu ho fhambanaho ha shango nahone ri dovha hafhu ra vha na luṱingo lwa mahala, 0800 11 20 40, lune vha tea u lu shumisa musi vha tshi vhiga mbilaelo. Ro ḓiimisela u shuma na vhone u itela u khwaṱhisedza demokirasi ya ndayotewa yashu.



U swikela tshifhinga tshi ḓaho



Vho Adv ML Mushwana





<fn>DAC-NLS.Propaganda.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mutsireledzi wa Tshitshavha u ṱanzwa dzina ḽa muhasho kha mafhungo a phuredzelo 'prophaganda' kha dzangano ḽa zwa poḽotiki

Mahumbulelwa a u ri tshelede ya muvhuso yo shumiswa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Gauteng u bveledza muhumbulo wa dzangano ḽa zwa polotiki zwo wanala zwi si zwone, zwo bviselwa khagala nga ṱhoḓisiso ya Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha 'Office of the Public Protector' (OPP).

OPP yo ita ṱhoḓisiso ya mafhungo e muraḓo wa phalamennde a vhilalela a tshi khou amba o zwi livhisa kha 'African National Congress' (ANC) kha MEC o fhiraho, uri tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha Vho Kgaogelo Lekgoro tsho vha tshi songo tea na u sa vha mulayoni. Tshipitshi tsho khakhululwaho tsho anḓadziwa sa khungedzelo kha gurannḓa

Muhweleli o gwalabela uri khungedzelo ya u galatshela dzangano ḽa zwa poḽotiki yo badelelwa nga tshelede dza muvhuso.

Hone ha, ṱhoḓisiso yo wana uri " zwo ḓowelea kana zwi mulayoni" uri ṱhoho dza zwa poḽotiki dza mihasho dzi shumise kuvhonele kwadzo kha tswikelelo dza dzangano ḽa zwa poḽotiki ḽine vha ḽi imelela, musi vha tshi amba kha vhusimamilayo nga ha mafhungo a dzangalelo ḽa lushaka.

"Muhasho u kombetshedziwa nga Ndayotewa u ḓivhadza tshitshavha nga ha kushumele kwa mishumo yayo na uri masheleni ayo a muvhuso o ṋetshedzwaho o shumiswa hani, " muvhigo wa OPP wa nga murahu ha ṱhoḓisiso wo sumbedza izwi.

"Masheleni o badeliwaho kha u anḓadzwa ha khungedzelo kha gurannḓa u ḓivhadza tshitshavha nga ha zwi re kha tshipitshi tsha MEC, zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo tendelwaho kana zwi songo ḓoweleaho."

Mutsireledzi wa tshitshavha o wana uri masheleni o badeliwaho zwi tshi ya nga khungedzelo a zwo ngo vha zwa ḽifhedzi sa zwenezwo zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo vhuedzaho na u tambisa.

<fn>DAC-NLS.SAPSReward.2009-11-17.ve.txt</fn>
Mapholisa vha tea u badela tsevhi sa zwe vha fhulufhedzisa zwone - Vho Mushwana

Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho eletshedza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) u badela tsevhi, ye ya thusa mapholisa na Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka (NPA) u thasulula mulandu wa vhuvhava, mbadelo ye vha fhulufhedzisa ya R75, 000.

Nga murahu ha u ita ṱhoḓisiso malugana na izwi, Vho Adv. Mushwana vho tsivhudza SAPS uri i litshe u ṋetshedza phulufhedziso dzine ya sa ḓo dzi swikelela kha dzitsevhi vhunga izwi zwi tshi ṱapanyedza kana u tshinyadza dzina ḽavho. "Uvhu vhuḓifari vhu nyadzisa SAPS," vha ralo.

Muhweleli o kwama OPP nga 2007, miṅwahani miraru yo fhelaho nga murahu ha musi kheisi kana mulandu wo khunyeledzwa, a tshi khou amba uri SAPS ngei Gauteng yo kundwa u mu badela mbadelo ye vha mu fhulufhedzisa.

Mapholisa vho vha vho fhulufhedzisa mbadelo muṅwe na muṅwe ane a nga thusa NPA navho malugana na u fara muhwelelwa na u mu haṱula kana u mu valela dzhele malugana na mulandu wonoyo, une wa kwama mafobvu a tshelede ine ya khou iswa huṅwe, mabulayo na u lingedza u vhulaha. Muhweleli o dovha hafhu a ṱanziela khothe malugana na izwi.

Hu khou humbulelwa uri mbadelo yo fhiwa SAPS nga Khulani Security, naho tshelede yeneyo yo vha yo fhulufhedziswa nga mapholisa vho imela khamphani.

Muhwelelwa o vha o vhewa nga fhasi ha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya Dziṱhanzi; Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso, OPP yo wana uri ndi zwa vhukuma uri Muhweleli o ṋetshedza SAPS mafhungo e a ita uri hu vhe na u fariwa na u vhona mulandu vhahwelelwa kha mulandu wa vhufhura.

Ho dovha hafhu ha waniwa uri ndi zwa vhukuma SAPS yo kundwa u badela Muhweleli mbadelo yeneyo.

Vho Adv. Mushwana vho rumela mawanwa avho na themendelo dzavho kha Minisṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzei (une zwa zwino wa vhidzwa Tshipholisa) Vho Nathi Mthethwa na Khomishinari wa Mapholisa Vho Perumal Naidoo.



<fn>DAC-NLS.TurnAroundAgreement.2009-03.ve.txt</fn>










THENDELANO YA TSHANDUKISO





YA VHUKATI HA:



MUHASHO WA ZWA MUNO

(DHA)



NA



DZANGANO ḼA VHASHUMI VHA MUVHUSO

[PSA]

NA

DZANGANO ḼA VHASHUMI VHA MUTAKALO NA PFUNZO ḼA LUSHAKA NA VHAṄWE VHASHUMI-VHO

[NEHAWU]



SA MIRAḒO KHA FORAMU YA TSIVHUDZO YA TSHANDUKISO







ZWI RE NGOMU



MVULATSWINGA

ṰHALUTSHEDZO

NYANGAREDZO NA NDIVHO YA THENDELANO

TSHIKOUPU TSHA HUNE ZWA ḒO SHUMA HONE

VHUḒIFARI

MILAYO NA NDIVHO DZA U PFULUWA

NDINGO DZA VHUKONI

U PFULUWA MAELANA NA POSO DZA KHETHEKAYO A

U PFULUWA MAELANA NA POSO DZA VHUIMO HA KHETHEKANYO B

NZUDZANYO KHA VHASHUMI VHANE VHA KHA ḒI ḒO ṊEWA ZWIKHALA

PHANELE YA U VHEA VHATHU VHUIMONI HAVHO

U HANEDZA U VHEWA KHA TSHIKHALA TSHE VHA VHEWA KHATSHO

U KUNGA VHASHUMI VHASWA (RECRUITMENT)

VHUGUDI NA MVELEDZISO

NDAULO YA KUSHUMELE

VHUDAVHIDZANI

ḒUVHA ḼA U THOMA U SHUMA NA TSHIFHINGA TSHINE IYI THENDELANO YA ḒO SHUMA TSHONE

U TANDULULA PHAMBANO






MVULATSWINGA

Miraḓo i khou dzhenela kha iyi Thendelano ya Tshandukiso nga tshifhinga tsha ḓivhazwakale ya shango ḽashu musi khaedu ya ndaulo ya maitele a tshandukiso kha muhasho wa zwa Muno i kha riṋe. Ndi tshifhinga tshine miraḓo yo livhana na khaedu dzi fanaho dza u fhaṱa na u shandukisa DHA ya zwino u ya kha Muhasho wa zwa Muno u khwinisa u swikelelea, nḓivho, themamveledziso, u shuma zwavhuḓi, u leludza na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA, nahone nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou dovha ha engedzwa mishumo na u khwinisa kushumele, na mveledziso ya vhugudisi na vhukoni, tshileme na u sa fhela ha mishumo kha vhashumeli vha DHA zwine zwa vha zwa ndeme kha tshandukiso ya DHA.

Miraḓo i tenda uri i na vhuḓikumedzeli vhu fanaho kha dzangalelo ḽihulwane ḽa u shumela ṱhoḓea dza mveledziso nga u angaredza dza Shango na Lushaka lwa Afrika Tshipembe. Vha isa phanḓa na u tenda uri Ndayotewa yo vhulunga pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha Riphabuliki na u khwaṱhisa mikhwa ya demokirasu ya tshirunzi tsha vhathu, u lingana na mbofholowo. Ndayotewa i ṋea Muvhuso mushumo wa u ṱhonifha, u ṱuṱuwedza na u swikelela pfanelo dzoṱhe dzo vhulungwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo.

Nga u tou ralo miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo kha nḓisedzo ya tshumelo ya tshitshavha kha DHA, u vhona uri tshumelo dza ndeme dzi khou iselwa tshitshavha na vhashumisi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA, na ndaulo ya tshitshavha yo leluwaho na u shumisa zwiko nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho, U alusa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha maelana na milayo ya ndaulo ya tshitshavha i tikedzwaho nga Mulayotibe na Mbekanyamaitele ya Batho Pele. Nga u tou ḓadzisa miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo nga mvelele ya tshumelo ya tshitshavha ya lufuno kha DHA yo ḓikumedzelaho kha ndaulo ya tshitshavha i tevhedzaho maitele o fanelaho, u tevhedza kuvhusele kwa mulayo na vhuḓifari na u ṱuṱuwedza nḓila dzi shumaho u thivhela vhuaḓa na ndaulo i si yavhuḓi.

Miraḓo kha thendelano ya tshandukiso i khou ana na u ḓikumedzela u ṱhonifhana nga maipfi na nga zwiito, na u tshila nga muya na vhusedzesi ha iyi thendelano ine ya ḓo vhusa ndivho, milayo na kuitele u itela ndaulo ya maitele a tshanduko u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa.



ṰHALUTSHEDZO

"Poso dza khethekanyo A" ndi poso dzi re kha khethekanyo ya vhu 9 u ya kha 12 dza tshivhumbeo tshiswa.

"Poso dza khethekanyo ya B" ndi poso dzi re kha khethekanyo ya vhu 8 u ya fhasi, fhedzi dzi sa kateli hedzo dzine dza wela kha khethekanyo A.

"Vhukoni" zwi amba nḓila ya pfunzo, vhutsila, vhuḓifari, na mihumbulo ine onoyo muthu a nga kona u i shumisa mushumoni, zwine zwa sumbedza vhukoni ha uyo muthu u swikelela thoḓea dza poso iyo.

"Ndayotewa" zwi amba Ndayotewa ya Mulayo wa vhu 108 wa 1996 wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, sa zwo khwiniswaho.

"DG" zwi amba Mulanguli Dzhenerala 'Director-General' wa DHA kana vhurumelwa hawe.[1]

"DHA" Zwi amba Muhasho wa zwa Muno 'Department of Home Affairs'.

"Mutholi" zwi amba Muhasho wa zwa Muno 'DHA'.

"Mutholiwa" zwi amba muthu muṅwe na muṅwe nga nnḓa ha rakhonṱiraka o ḓiimisaho nga eṱhe ane :

A shumela muvhuso a dovha a wana kana a vha na pfanelo dza u wana muholo kana;

Ane nga nḓila iṅwe na iṅwe a thusa kha u tshimbidza bindu ḽa DHA;

"GPSSBC" zwi amba Khoronyangaredzi ya Nyambedzano ya Sekithara ya Tshumelo ya Tshitshavha.

"HR" zwi amba Vhulanguli vhuhulwane ha Vhashumi ha DHA. 'Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa vhu 66 wa 1995'

"LRA" zwi amba Mulayo wa vhu 66 wa 1995 ', sa zwo khwiniswaho.

"U pfuluwa"zwi amba maitele a u vhea vhashumi u bva kha iṅwe poso ya tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha kale u ya kha tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshiswa.

"NEHAWU" zwi amba Dzangano ḽa Vhashumi vha Mutakalo na Pfunzo ḽa Lushaka na Vhaṅwe Vhashumi-vho'National Education Health and Allied Workers Union', ḽine ḽa vha dzangano ḽa vhashumi ḽo ḓiṅwalisaho,

"U Vhewa" zwi amba u vhea vhashumi vhane vha vha hone kha poso ya tshivhumbeo tshiswa.

"PSA"zwi amba Dzangano ḽa Tshumelo ya Tshitshavha, dzangano ḽo ḓiṅwalisaho ḽa vhashumi.

"Thendelano ya Tshandukiso" kana "Thendelano" zwi amba thendelanoguṱe.

"TCF" zwi amba Foramu ya Tsivhudzo ya Tshandukiso 'Turnaround Consultative Forum'.

"Vhashumi vha si na zwikhala zwe vha vhewa khazwo" kana "vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa vhuimo" zwi amba vhashumi vhane a vha athu u ṋewa zwikhala kha tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa.



3.	NYANGAREDZO NA NDIVHO YA THENDELANO

3.1	Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓiimisela u ṋea maanḓa vhathu vhawo u bva maḓuvha avho a u thoma u swika kha a u fhedza nga u vha ṋea maṅwalwa a vhukuma, na u tikedza nyaluwo na mveledziso nga u vhona uri vhathu vha re na vhukoni, vhaendelamashango , na vhabindudzi u itela u ḓidzhenisa kha zwa ikonomi.

3.2	DHA i ṋetshedza tshumelo nnzhi dzo fhambanaho kha shango ḽoṱhe. Sa tsumbo, nga kha mbetshelo ya u ṅwalisa mabebo na maṅwalo a vhuṋe, muhasho u konisa vhathu uri vha swikelele kha mutheo wa tshumelo ya tshitshavha. U dovha hafhu wa ṋetshedza maṅwalo a ndeme kha vhadali vhane vha tama u ita zwa vhubindudzi kha shango ḽino na u dovha hafhu wa tshimbidza zwa u ṱunḓa vhathu vha re na vhukoni vhu sa wanaliho kha shango ḽino, U shayeya ha uvhu vhukoni ho topoliwa sa tshone tshithithisi tsha nyaluwo ya mveledziso na ikonomi. Nga u angaredza, DHA i na mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza tswikelelo ya tshumelo ya tshitshavha na u tikedza nyaluwo ya ikonomi ya shango ḽino, Hezwi zwi amba uri i fanela u vha na vhukoni ha u ṋetshedza hedzi tshumelo nga nḓila yavhuḓi nahone yo leluwaho, u tikedza Nyito ya u Ṱavhanya na u Kovhekana Nyaluwo 'Accelerated and Shared Growth Initiative - South Africa (ASGI-SA)' na Nyito yo Ṱanganelanaho kha u Wana Vhukoni ha Ndeme 'Joint Initiative on Priority Skills Acquisition (JIPSA)'.

3.3	Ho sedzwa hedzi ndivho, muvhuso wo ṋetshedza zwiko zwo fanelaho u itela u shandukisa nga vhuḓalo DHA hu u itela u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa u itela u vhona uri Muhasho u khou ṋetshedza tshumelo i re na vhukonani, i si na vhuaḓa nahone yo leluwaho kha vhashumisi vhoṱhe zwi tshi tshimbilelana na mutheo wa mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 (1) tsha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe.

3.4	Maitele a tshandukiso a ḓo lingedza u swikelela hezwi nga u:

3.4.1	khwinisa maitele a kushumele kwa Muhasho;

3.4.2	u livhanya zwavhuḓi zwipiḓa zwawo na mishumo yazwo;

3.4.3	khwinisa themamveledziso ya Muhasho;

3.4.4	u engedza nga u ṱavhanya tshivhalo tsha vhashumi vhane vha ṋetshedza tshumelo ya tshitshavha nga nḓila yo leluwaho; na

3.4.3	u khwinisa na u bveledzisa vhukoni ha vhashumi vhavho vhoṱhe zwi tshi katela na vhashumi vha re kha vhulanguli.

3.5	u shuma zwavhuḓi na u leludza ha vhashumi vha DHA zwi ḓo khwiniswa nga kha:

3.5.1	vhugudisi, mveledziso, na u ṋewa maanḓa ha vhashumi; na

3.5.2	u vhona uri vhathu vha re na vhukoni ho fanelaho na u nga kona u wana vhutsila na vhukoni vha khou vheiwa kha maimo o fanelaho.

3.5.3 u vhona uri vha re na vhukoni ho fanelaho kana vhane ha vha na khonadzeo ya u nga wana vhukoni ho fanelaho u ri vha bveledziswe hu re na ṱhahelelo kha tshifhinga tshine tsho tiwa nga DHA ho kwamiwa mushumi/dzangano ḽa vhashumi.

3.6	Ndivho ya Thendelano ya Tshandukiso ndi u swikelela kha zwiṅwe- vho,

3.6.1	maitele a u pfulusa vhashumi vho tholiwaho kha khethekanyo ya vhu 12 na u ya fhasi kha poso dza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha kale u ya kha poso dza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshiswa u itela u swikelela ndivho dza Maitele a Tshandukiso sa zwo sumbedzwaho kha iyi thendelano.

3.6.2	nḓila, maitele na zwine zwa tevhedzwa zwine zwa laula kushumele kwa maitele a Tshandukiso kha vhashumi, zwi tshi katela vhugudisi na mveledziso ya mbekanyamushumo na tsireledzo ya mishumo na khwaṱhisedzo ya u tsireledza mbuelo.

3.6.3	u vhona uri a hu na muthu o tholwaho nga DHA ane a ḓo fhungudzwa mushumoni zwo itwa nga maitele tshandukiso.



4.	TSHIKOUPU TSHA VHANE VHA ḒO KWAMEA.

4.1	Heyi thendelano i shuma kha vhashumi vho tholiwaho nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u ya fhasi.

4.2	heyi Thendelano i vhofha:

4.2.1	mutholi;

4.2.2	madzangano a vhashumi ane o saina iyi Thendelano na vhashumi vhoṱhe vhane vha vha fhasi ha tshikoupu tsho ḓiṅwalisaho tsha GPSSBC vhane vho tholwa nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u tsa fhasi.

4.2.3	zwi tshi ya nga tshipida tsha vhu 23 (1)(d) tsha LRA, vhashumi vhoṱhe vha mutholi vhane vha si vhe miraḓo ya dzangano ḽa vhashumi ḽo ḓiṅwalisaho ḽine ḽa vha tshipida tsha Thendelano vho tholiwaho nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 na u tsa fhasi.[1]



5.	VHUḒIFARI

5.1	Miraḓo i fanela u tevhedza maitele a tevhelaho a vhuḓifari hoṱhe kha maitele oṱhe a u vhea vhashumi kha zwikhala na tshandukiso.



5.2	u swikela zwino, DHA, madzangano a vhashumi kha thendelano iyi , miraḓo yavho na vhashumi vha DHA, zwo engedzwa na nga u kombetshedzea havho nga milayo yo ḓoweleaho vha fanela:

5.2.1	U tevhedza milayo, nḓila ya kushumele na maitele, zwi re kha Thendelano.

5.2.2	U phaḓaladza mafhungo oṱhe vho ḓitika nga mbuno hu si ni nga u tou humbulela.

5.2.3	U lwela u swikelela thendelano hune ho fanela u dzhiwa tsheo.

5.2.4	U shuma vha na dzangalelo ḽa DHA, vhashumi vhayo na u ḓivhofha hayo kha u ṋetshedza tshumelo.

5.2.5	U shuma nga nḓila ya ṱhonifho na u sumbedza mikhwa kha vhaṅwe.

5.2.6	Zwo ḓitika nga Tshipiḓa 16 tsha LRA, a vho ngo fanela u bvisela khagala mafhungo a tshidzumbe.

5.2.7	U sumbedza dzangalelo ḽavho, vhuḓikumedzeli na u ṱuṱuwedzea kha u fhaṱa DHA ntswa.

5.2.8	U ṋetshedza nḓivhadzo i fushaho kha u sa kona havho u dzhenela muṱangano kana u swikelela ḓuvha ḽa u guma, na u sa ita zwine zwa sa fanele u itwa.

5.2.9	U bvisela khagala nga u ṱavhanya khonadzeo dzoṱhe dza khuḓano ya dzangalelo na u ḓitsireledza hune ha vha na kana ha nga vha na khuḓano ya dzangalelo.



6.	NDIVHO NA MILAYO YA U PFULUWA

Maitele a u pfuluwa na tshandukiso a ḓo sumbedzwa nḓila nga milayo na ndivho dzi tevhelaho.

6.1	U vhona u ri hu na nḓisedzo ya tshumelo i sa khakhiswiho nahone yo dzudzanyeaho nga tshifhinga tsha u pfuluwa na tshandukiso na u sumbedzisa vhashumi tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa.

6.2	U leludza kushumele kwo fanelaho kwa vhashumi na u swikelela gumofulu ḽa khonadzeo ya nyaluwo yavho.

6.3	U dzhia vhukando nga nḓila yo fanelaho, i sa shandukiho nahone i pfadzaho.

6.4	U ṋetshedza maitele a sa soliseiho ane a vha khagala ane a fhungudza u humbulela na phambano a ṋetshedza na fulufhelo kha vhashumi.

6.5	U davhidzana tshifhinga tshoṱhe na vhashumi u fhungudza nyofho na u sa dzudzanyea na u ṱuṱuwedza nga u angaredza u dzhenelela hu re na phaṱho kha maitele aya.

6.6	U konisa u shuma ha ndivho dza mveledziso ya vhukoni na u thola hune ha lingana kha DHA, na u ita uri zwi tshimbilelane he zwa fanela.

6.7	U vhea phanḓa na u laula u pfuluwa ha vhashumi vhane vha vha hone nga nḓila i sa soliseiho nahone i pfadzaho.

6.8	U ṋetshedza maitele ane DHA ya ḓo dzhia tsheo ya u vhea muthu huṅwe na huṅwe kha muhasho ho kwamiwa muthu onoyo kana dzangano ḽawe ḽa vhashumi ḽine ḽa vha kha ṱhoḓea dza kushumele kwa DHA.

6.9	Mushumi ha nga ḓo vhewa kha tshikhala tshi re fhasi ha khethekanyo ine a vha khayo zwino.

6.10	U dzudzanywa hafhu hu ḓo itwa ho tevhelwa mbekanyamaitele dza u dzudzanya hafhu hune ha vha hone na maitele a Tshumelo ya Tshitshavha.

6.11	U pfuluswa hu ḓo itwa hu tshi tevhedzwa muvhigo wa vhukoni ha mushumi na u sedzesa arali izwi zwi tshi tshimbilelana na mulayo.

6.12	U ṋetshedza ṱhalutshedzo ya mulayo wa u ṱuṱuwedza tshumisano kha DHA na u kovhekana nḓivho nga u kona u shandukisea musi vha tshi khou vhea vhashumi kha maṅwe masia ane vha nga vha vhe na vhukoni khao kana vha nga kona u wana vhukoni nga tshifhinga tsho fanelaho.

6.13	U kombetshedza mulayo wa uri vhafarazwikhala na vhane vho tou ṋangiwa u vha kha zwikhala zwenezwo a vha na pfanelo dza uri vha nga vha kha zwikhala zwenezwo lwa tshoṱhe kha tshivhumbeo tshiswa.

6.14	U vhona uri zwishumisa zwo linganaho nahone zwo fanelaho zwi khou ṋetshedzwa u itela u kona u shumisea ha Thendelano iyi.

6.15	U vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i khwinisee.



7.	NDINGO YA VHUKONI

7.1	Vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 12 u ya kha 9 kha tshivhumbeo tsha kale vha fanela u ita ndingo ya vhukoni i ṋetshedzwaho nga dzangano ḽo ḓiṅwalisaho na u dzhenela ndingo ya vhukoni ya u tou amba (inthaviyu).

7.2	Mvelelo dza ndingo dza vhukoni dzi ḓo shumiswa sa tshishumiswa tsha u bveledza ṱhoḓea ya vhugudi na mveledziso ya vhashumi.

7.3	Zwi tshi ya nga vhahumbeli vha u ḓadza zwikhala zwiṅwe na zwiṅwe zwi songo ḓadzwaho zwi tshi ya kha poso dza Tshipiḓa A, ndi ṱhoḓea uri muhumbeli a dzhenele ndingo ya vhukoni nga dzangano ḽo ḓiṅwalisaho na uri muhumbeli a dzhenele ndingo ya vhukoni ya u tou amba (inthaviyu).







8.	U PFULUWA MAELANA NA POSO DZA KHETHEKANYO A

8.1	Hune zwidodombedzwa zwa mushumo zwa vha zwo shanduka zwihulwane iṋe nga 50% u ya nṱha, poso iyo i ḓo dzhiiwa sa ntswa nahone milayo yo fanelaho ya kha poso ntswa i ḓo shuma.

8.2	Hune ndingo ya mushumo ya sumbedza khethekanyo ya poso nga iṅwe nḓila, mbekanyamaitele na maitele zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha zwa ḓo shuma.

8.3	Mufaraposo we a pfuluwa kana a sa swikeleliho ṱhoḓea dza poso ntswa u ḓo vhewa kha i re kha khethekanyo yeneyo kha muhasho.

8.4	U pfuluswa ha vhashumi vhoṱhe kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshiswa hu ḓo khwaṱhisedzwa nga u tou ṅwala nga DHA.

8.5	Hune poso dza vha ṱhukhu kha tshivhumbeo tshiswa zwi tshi vhambedzwa na tshivhumbeo tsha kale, ndingo dza vhukoni khathihi na nḓila ine ya ḓo sumbedzwa nga DHA yo kwamana na madzangano zwi ḓo shumiswa sa nḓila ya u ṋanguludza u sumbedza nḓila ya u vhea vhathu zwikhalani zwavho. DHA i ḓo ita nyambedzano na madzangano a re kha TCF hune nḓila yo bulwaho ya fhambana na zwiimo zwa kushumele kwa vhashumi.

8.6	DHA i ḓo dzhia tsheo ya u vhea vhashumi huṅwe na huṅwe kha Muhasho zwo ḓitika nga ṱhoḓea dza kushumele nga murahu ha u amba na mushumi onoyo kana dzangano ḽawe. Arali u hana u vhewa kha itsho tshikhala ha uyo mushumi hu sa pfesesei, DHA i ḓo shumisa milayo yo fanelaho ine ya vha nayo u swikelela thandululo yo faelaho.





9.	U PFULUWA HA VHA RE KHA POSO DZA KHETHEKANYO B

Zwi tshi ya nga poso dza khethekanyo B, mbetshelo dza muengedzo 6 dzi re afho nṱha dzi ḓo shuma kha u tsireledza ndingo dza vhukoni, dzine dza sa ḓo shuma.



10.	NZUDZANYO KHA VHASHUMI VHANE VHA KHA ḒI ḒO ṊEWA ZWIKHALA

10.1	Thuso kha vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala

10.1.1	Thuso na inthaviyu zwi fanela u itwa maelana na vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala u itela ndivho ya:

(a)	u vhona uri vha khou dzhia tsheo vha na nḓivho maelana na khonadzeo ya u shumisa nḓila ya u gudisa hafhu, na

(b)	u bvela khagala na u ṋea thuso kha vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala,

10.1.2	DHA i ḓo vhona uri hu na u davhidzana ha tshifhinga tshoṱhe na vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala maelana na maitele a u pfuluwa.

10.1.3	Ndavhelelo, mbilaelo kana maṅwe mafhungo-vho a kwamaho vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala zwi fanela u laulwa nga nḓila yavhuḓi, tshifhinga tshoṱhe na nga vhudavhidzani vhu si na tshidzumbe.



11.	PHANELE YA U VHEA VHASHUMI ZWKHALANI ZWAVHO

11.1	Phanele ya u vhea vhashumi zwikhalani zwavho i ḓo thomiwa u itela u sedza u thoma u shuma ha maitele a u pfuluwa.

11.2	Tshivhumbeo tsha Phanele

11.2.1	DG u ḓo thola vhushumi vha DHA vhaṱanu, muthihi wavho u ḓo vha Mudzulatshidulo wa Phanele. Tshiṅwe hafhu TCF i ḓo ṋanga Muthusamudzulatshidulo.

11.3	Vhalavhelesi

11.3.1	Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe kha thendelano iyi ḽi ḓo ta vhalavhelesi vhavhili vha Phanele.

11.4	Maanḓa na mishumo ya Phanele

Maanḓa na mishumo ya Phanele ndi i tevhelaho:

11.4.1	U sedza na u dzhia tsheo kha mafhungo oṱhe a elanaho na u pfulusa vhashumi u bva kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshivhumbeo tshiswa.

11.4.2	U ramba muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela muṱangano wa phanele kana ane a nga thusa kha u tshimbidza mushumo wayo dzine mbadelo dzazwo dza ḓo itwa nga DHA.

11.4.3	U davhidzana tsheo dzoṱhe dza u pfuluwa dzo dzhiwaho nga phanele kana DG kana nga vhurumelwa kha vhashumi vha kwameaho.

11.4.4	U ṱoḓisisa, na u vhiga kha DG kana kha vhurumelwa kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho maitele a u pfuluwa.

11.4.5	U vhona uri hu khou itwa maitele a mupfuluwo a sa soliseiho nahone a sa shandukiho o sumbedzwaho kha iyi thendelano.

11.4.6	U vhona uri maitele a u pfuluwa a swika magumoni nahone o sainiwa.




11.5	Miṱangano na Matshimbidzele a Phanele

11.5.1	Phanele i ḓo ṱangana musi yo tendelana, na nga tshifhinga tshine Mudzulatshidulo a vhona tsho fanela.

11.5.2	Ṱhoḓea dza khoramu ya Phanele ndi 50% vho ṱangana na muṅwe muraḓo wa Phanele.

11.6	Nḓivhadzo ya muṱangano wa Phanele

11.6.1	Mudzulatshidulo wa Phanele u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya Phanele u itela miṱangano.

11.6.2	Nga nnḓa ha musi ho vha na thendelano, nḓivhadzo dza muṱangano muṅwe na muṅwe, i fanela u vha na zwidodombedzwa zwa fhethu, ḓuvha, tshifhinga, adzhenda na maṅwe mafhungo a khwaṱhisedzaho kana maṅwalwa, zwi fanela u rumelwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe wa Phanele na muthu muṅwe na muṅwe o fanelaho kana a re na pfanelo dza u dzhenela muṱangano, hu tshe na maḓuvha mavhili hu saathu u swika ḓuvha ḽo vhewaho ḽa muṱangano.

11.7	Maambiwa a muṱangano wa Phanele

11.7.1	Mudzulatshidulo wa Phanele u fanela u vhona uri maambiwa, khophi dza mivhigo yoṱhe, na maṅwe mafhungo o fanelaho ane a khou shumiswa nga Phanele kha u swikelela tsheo yayo na vhudavhidzani ha tsheo he ya dzhia uri zwi khou londolwa zwavhuḓi.

11.7.2	Mudzulatshidulo wa Phanele u fanela u vhona uri:



11.7.2.1	matshimbidzele na tsheo dza Phanele, zwi tshi katela na madzina a vhoṱhe vho dzhenelaho muṱangano a khou ṅwaliwa; na

11.7.2.2	maambiwa a Phanele a rumelwa kha miraḓo yoṱhe hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu a u shuma nga murahu ha muṱangano muṅwe na muṅwe wa Phanele, nga nnḓa ha musi Phanele yo zwi humbula nga iṅwe nḓila,

11.7.3	Mudzulatshidulo a nga ta muṅwaleli ane a ḓo ṅwala maambiwa.

11.8	Vhuḓifari ha miraḓo ya Phanele na vhalavhelesi

11.8.1	Miraḓo ya Phanele i fanela u:

11.8.1.1	Shuma mishumo ya muraḓo wa Phanele hu na u fulufhedzea, ngoho na vhuḓikumedzeli.

11.8.1.2	U shuma hu na dzangalelo ḽihulwane ḽa u fhaṱa DHA na vhashumi vhayo.

11.8.1.3	U ḓifara hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dza milayo ya Phanele yo fhambanaho, mulayo wapo na dziṅwe ṱhoḓea dzine dza laula kutshilele kwae kwa vhaofisiri vha tshitshavha.

11.8.1.4	U tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane a vha tshiphiri tsha mu muraḓo wa Phanele.

11.9.1.5	U dzhenela muṱangano wa Phanele, nga nnḓa ha musi muraḓo a tshi khou fanela u litsha kana u ḓibvisa kha muṱangano, kana arali a tshi khou balelwa nga uri u a lwala, o huvhala kana dziṅwe nyimele dza vhukuma dzi songo lavhelelwaho.

11.8.2	Vhalavhelesi vha Phanele:

11.8.2.1	Vha fanela u tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane vha sa fanele u a bvisela khagala sa vhalavhelesi kana Phanele na miṱangano yayo.

11.8.2.2	U sa dzhenela kana u thithisa miṱangano na maitele a tshigwada.

11.8.3	Miraḓo ya Phanele na vhalavhelesi vha fanela:

11.8.3.1	U bvisela khagala dzangalelo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa phuraivethe ḽine muraḓo kana mulavhelesi, mufarisi, mushumisani, khonani ya tsini ya muṱa, khonani kana mushumisani kha zwa mabindu a nga vha naḽo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a elanaho na mushumi ane a khou sedzuluswa nga Phanele kana mushumi o itaho themendelo ya u pfuluwa.

11.8.3.2	U ḓibvisa kha matshimbidzele a tshigwada hune mafhungo a khou ya u ambiwa nga hao hune muraḓo kana mulavhelesi u khou vhonala kana a nga vhonala a na dzangalelo, nga nnḓa ha musi Phanele ya dzhia tsheo ya uri dzangalelo ḽa muraḓo kana mulavhelesi a si ḽa ndeme kana a ḽi elani na zwi no khou itwa.

11.8.4	A hu na muraḓo wa tshigwada ane a fanela u shumisa vhuimo hawe, u kona u swikelela kana mafhungo a tshidzumbe e a a ḓivha musi a muraḓo u itela u ḓiwanela zwawe kana u takadza muṅwe muthu.



12.	NDIVHO DZA U ṊEA ZWKHALA

12.1	U hanedzana na Tshikhala tshe vha vhewa khatsho

12.1.1	Mushumi kana dzangano ḽa vhashumi, ḽo imelaho miraḓo, kha thendelano iyi ane a pfa uri ha ngo fariwa zwavhuḓi maelana na tshikhala tsha uyo mushumi, kana maṅwe mafhungo a maitele a kwamaho u pfuluwa nga u angaredza, a nga livhisa u hanedza hawe kha tshigwada hu tshi tevhelwa maitele o sumbedzwaho afho fhasi.

12.1.2	U hanedza hu fanela u itwa nga u tou ṅwala nahone ha vha na zwidodombedzwa zwi fushaho u konisa tshigwada u dzhia tsheo tshi na nḓivho.

12.1.3	U hanedza hu fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu musi mushumi ane a khou hanedza o wana vhurifhi ha u mu ḓivhadza vhu bvaho kha DHA nga ha tsheo ya u vhea mushumi uyo kha tshikhala tshenetsho.



13.	U KUNGA VHASHUMI VHASWA (RECRUITMENT)

13.1	A hu na poso ine ya ḓo itelwa khungedzelo u swikela hu tshi fhela maitele a u vhambedza na u vhea vhashumi zwikhalani zwavho.

13.2	Arali u ḓadzwa ha zwikhala ha vha hu tshi khou tou ṱoḓeswa, khungedzelo dza nga ngomu kana dza nnḓa dzi nga itwa nga tsheo ya DHA hune ṱhoḓea ya vhukoni kha poso i sa tshimbilelane na vhukoni vhune vhashumi vho sudzuluswaho vha vha naho.



14.	VHUGUDISI NA MVELEDZISO

14.1	Miraḓo i ḓo ita vhukwamani arali hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamushumo ya mveledziso na vhugudi zwo ṱanḓavhuwaho u itela u bveledzisa vhukoni, vhutsila na kha vhashumi vha DHA .

14.2	Mbekayamushumo ya mveledziso na vhugudi i ḓo katela zwi tevhelaho:

14.2.1	Ndaulo ya mveledziso ya vhugudi ya vhalanguli vha re kha khethekanyo ya vhu 9 u swika kha 12, ine ya ḓo dzudzanywa nga DHA.

14.2.2	Vhugudisi ha u fara zwavhuḓi dzikhasitama kha vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 8 na u ya fhasi na ngudo ya vhulavhelesi kha vhalavhelesi vhoṱhe kha idzi khethekanyo.



15.	NDAULO YA KUSHUMELE

Miraḓo i ḓo ita zwa vhukwamani hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamaitele ya ndaulo ya kushumele yo ṱanḓavhuwaho na maitele a u laula kushumele kwa vhashumi vha DHA vho tholiwaho kha tshivhumbeo tshiswa. Mbekanyamaitele i ḓo tshimbilelana na mutheo wa ndaulo ya kushumele wa Tshumelo ya Tshitshavha.




16.	VHUDAVHIDZANI

TCF i ḓo ṋewa mushumo wa u shumana na mafhungo oṱhe a vhudavhidzani a elanaho na thendelano iyi.



17. ḒUVHA ḼA U THOMA U SHUMA NA TSHIFHINGA TSHA IYI THENDELANO

Heyi Thendelano i ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ya ḓo sainiwa ngaḽo ya fhela nga ḓuvha ḽe ḽa tiwa nga miraḓo,



18.	U TANDULULA PHAMBANO

18.1	Arali phambano i tshi elana na mafhungo a u pfuluwa, mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha Thendelano iyi vha fanela u thoma vha sedza kha khanedzano zwi tshi elanana na maitele o sumbedziswaho kha phara ya vhu 10.

18.2	Arali khanedzano i songo tandululwa lu fushaho, mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha thendelano iyi vha nga livhisa phambano dzavho nga ha ṱhalutshedzo kana kushumisele kwa thendelano iyi kha GPSSBC.

Arali phambano dzi tshi elana na u vhewa ha vhashumi, nahone phambano dzenedzo dzi sa weli fhasi ha tsheo ya maitele a kushumele a si a vhuḓi, miraḓo i tendelana u rumela phambano idzo kha vhapfumedzani vha phuraivethe.

Miraḓo i ḓo ta Phanele ya vhapfumedzani u itela ndivho iyi.



Yo sainiwa na u vhewa ḓuvha ___________________________ nga ḽa ______________ ḓuvha ḽa ________________.



_________________________

Ha DHA

I khou tendelana nazwo



_________________________

Ha PSA

I khou tendelana nazwo



_________________________

Ha NEHAWU

I khou tendelana nazwo

<fn>DOL.OhsAgriAndForestry.2010-12-07.ve.txt</fn>
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Mvulatswinga
Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu. Thandululo dzi dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini. U tsireledzea na mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa. U ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo na u tsireledzea, fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga,
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka. Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha lwalwa vhe mishumoni yavho. Mafuvhalo na khombo a zwi vhangi thambulo ya vhathu fhedzi; Hu dovha ha katelwa na tshinyalelo ya masheleni zwine nga nnḓa hazwo zwa dovha zwa katela:
-Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/ u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u imela mushumi.
_U xelelwa nga zwibveledzwa
_Mbadelo dza ndaulo - u sedzulusa tshiwo, u lugisa, nz
_Tshinyalelo kha mitshini, zwifhaṱo na zwibveledzwa
_ Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo. Sa zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho. Heyi bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha Nḓowetshumo. Mafhungo vha nga a wana kha websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.za
Ndangulo ya mutakalo, tsireledzo na ndingo ya khonadzeo ya khombo
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo, zwa swikelela mveledzo na u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi. Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone mushumoni.
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya kushumele kha mutakalo na tsireledzo, hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa khwine mushumoni. Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa, zwo dzudzanyea na u ḓitika nga vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
Mbekanyamaitele i fanela:
_U sedzesa kha bulasi yavho
_U sumbedzisa muhumbulo wavho nga u angaredza kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vhavho
_U sumbedzisa uri vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mutakalo na tsireledzo vhu kha vhone sa mutholi
_U ṱalusa sisiṱeme na nḓila dzo vhewaho u itela tsireledzo na mutakalo wa vhashumi vhavho
_I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
Ndingo ya khonadzeo ya khombo
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi zwa ndeme. Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine zwa nga vha hone vhuponi havho, na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa sumbedza, vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa hani. Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu, u itela uri vha kone u kala arali vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Hu na zwiko zwa tsivhudzo zwinzhi kha u thoma kushumele kwavhuḓi kune kwa ḓo vha thusa musi vha tshi ita ndingo ya khonadzeo ya khombo, fhedzi vha nga shumisa maga maṱanu a maitele o leluwaho u vha thusa:
Ḽiga 1: kha vha sedze kha zwi tevhelaho
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani. Kha vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo. Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho.
Ḽiga 2: kha vha dzhie tsheo ya uri ndi nnyi ane a nga vhaisala nahone hani
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana. Musi vha tshi sedza uri "hani" vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo, musi zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
Ḽiga 3: kha vha pime khonadzeo ya khombo ine ya nga bvelela u bva kha zwivhangakhombo na u dzhia maga a u dzi fhungudza kana u dzi langa
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa zwithu. Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea, zwo ḓitika nga mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia tsheo nga ha ndangulo.
Ḽiga 4: kha vha ṅwale fhasi mawanwa avho
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa, vha ḓo fanela u dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
Ḽiga 5: kha vha sedzuluso ndingo na u vusuludza arali zwo fanela
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha khwaṱha,
Thaidzo dza mutakalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U shuma kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka zwi nga ḓisa nyofho kha mutakalo wa vhashumi nga nḓila nnzhi, zwi tshi katela:
_ U kwamana na zwipuka
_ U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana thukhitha
_ Mbonalelo ya vhuvha hazwo
_ U anḓadzea kha mutsho, phosho, kana nzinginyeo
Mbonalo ya vhuvha ha mushumo
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga vhulwadze ha misipha na marambo. Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo, zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_ Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea, kana vha shumise sisiteme dza mitshini.
_ Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele - vha vhee milenzhe yavho zwavhuḓi, muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili wavho.
_ Kha vha vhone uri fhethu hune vha shumela hone ho dzudzanyea lune zwishumiswa na zwibveledzwa zwi nga swikelelea lwo leluwaho hu si na u hovhelela na u lingedza u shandukisa mushumo kana u tshimbilatshimbila lune vha shumisa misipha yo fhambanaho ya muvhili
_ U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
U shumisa mitshini lwo tsireledzeaho
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini. Dziṅwe dzi bvelela ngauri mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho, dziṅwe ngauri a yongo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa. Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo, zwi tshi katela mitshini, arali yo tsireledzea u i shumisa. Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho, zwi fanela u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza khombo, na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_ Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mitshini ine vha i shumisa yo fanela mushumo wonoyo
_ Mitshini yoṱhe i londolwe u itela uri i shumiswe lwo tsireledzeaho
_ Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo
_Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho yeneyo. Zwishumiswa zwa vhulimivhufuwi zwo dzulela u vha zwi songo fanelaho u shumiswa kha u ṱavha miri
_ Mifhini ya zwishumiswa zwa u ṱavha i fanela u tewa nga nḓila ine ya fhungudza u endedzwa ha mudzinginyeo kha tshanḓa arali luṱaha lwa tshishumiswa lu nga rwa tombo kana mudzi wo dzumbamaho
_ Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula na u fhandula i fanela u kwewa nga vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana baudu.
U renga kana u hira mitshini
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze ndindatsireledzo dzo fanelaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhone na vhashumi vhavho:
_Vha shumisa mitshini zwi tshi ya nga ndaela yo ḓiswaho nazwo
_ Hu vhe hu na tsireledzo i shumaho zwavhuḓi
_Vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe na u lugisa zwo tshinyalaho zwoṱhe musi zwi sa athu u shumiswa
_Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula, na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa khakhe wa zwi shumisa.
_Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Ndondolo na u thivhulula
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u thivhula. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
_Vhashumi vhavho vho gudiswa lwo fanelaho u ita mushumo
Zwishumiswa na ndaela dzo linganaho dzi a ṋetshedzwa u itela ndondolo, ndivhanyiso, u kunakisa, na u thivhululwa ha mitshini
_ Fulufulu ḽo linganaho, sa tsumbo, u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho, zwisima kana haidrolikisi zwi khou phumulwa musi hu sa athu u thomiwa u shuma
_ Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
Vhashumisi vhoṱhe vha fanela u vha na vhuṱanzi uri:
_Vha a ḓivha u imisa mutshini musi vha sa athu u thoma u u bvumisa
_Vha dzulela u u bvumisa vho ima ho fanelaho
_ Zwitsireledzi zwoṱhe zwo kweiwa na u shuma lwo fanelaho
_ Vhupo u mona na mutshini u sa sudzuluswi ho kuna, a hu na mashika na u sa vha na zwine zwa u tsira
_ Mulavhelesi u fanela u ṱavhanya u vhudzwa arali mutshini u sa khou shuma zwavhuḓi
_ Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Vha songo vhuya vha:
_ Shumisa mutshini nga nnḓa ha musi vho tendelwa na u gudiswa u u shumisa
_Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima.
Ambara tshaini dzi ṋembelelaho, zwiambaro zwi sa vha fari, magilavu kana rinngi kana vha vha na mavhudzi malapfu ane a nga haka zwipiḓa zwi no khou mona
_Tsa kha ṱereṱere ḽine ḽa khou tshimbila kana miṅwe mitshini ine ya ḓimonisa nga yoṱhe
_Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiendedzi na kufarele kwa matheriala
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa. U huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea, zwiwo izwo zwi katela vhareili, vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo. Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
Kha vha dzulele u sedza arali:
_Vhareili vho gudiswa lwo fanelaho na uri vhathu vha si na thendelo a vha tendelwi u reila
_Zwiendisi na vhaendangaṋayo vha tshi fhambanywa hune zwa konadzea
_Mihwalo i fhethu huthihi nahone yo tsireledzwa
_Vhareili vho tsireledzea kha zwithu zwi waho
_Vhareili vha na mutakalo wo fanelaho u reila
_Zwiendisi zwavho kana mitshini miṅwe na miṅwe ine vhashumi vha khou u i ṋamela kana u shuma ngayo yo kwewa nga kha zwifhaṱo zwo tsireledzaho u mona nayo
_Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
Mashumele a u hwala
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi, vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
_ Zwishumiswa zwoṱhe zwa u gagamisa zwo ṱolwa nga vhuronwane tshifhinga tshoṱhe nga muthu a re na vhukoni
_ Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa. Vha songo fhirisa na luthihi mihwalo iyo
_ Zwisumbi zwa u ḓalesa ha muhwalo kha mutshini wa u hwala zwi khou shuma zwavhuḓi
_ Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala, nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
Phosho na u dzinginyea
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u pfa, kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
Kha vha fhungudze u shuma fhethu hu re na phosho
_ Kha vha ṋange mitshini kana maitele o fhumulaho musi vha tshi ṋanga nḓila ya u bveledzisa kana mitshini miswa
_ Kha vha valele mitshini kana maitele nga zwitsireledzaphosho kana u i vhea kha dziṅwe phera
_ Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha mushumo
_ Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha, kha vha swaye vhupo uhu sa "fhethu hu tsireledzwaho nḓevhe" hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u ambara zwitsireledzanḓevhe.
U dzinginyea
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo wa zwanḓa - tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo. Zwiga zwa tsumbo zwi katela u tetemela kana tshivhevhe kha minwe, minwe i shanduka ya vha mitshena phephoni kana kha nyimele dzo ṋukalaho, zwi tshi tevhelwa nga u pfa vhuṱungu na u tswukuluwa
U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana vhuṱungu kha khundu na gona. Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
_ Kha vha shumise mutshini wo fanelaho mushumo
_ Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi, sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea kha saha dza ngeḓane.
_Vha shumise tshoṱhe madzulele a zwidulo zwa ṱereṱere na nzulele dza u ḓivhofha
_ Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
U tinya u vhaisala ha nyelelo, tsinga, misipha na marambo kha zwanḓa nga u dzinginyea ha zwanḓa:
_ Kha vha dzudznye mishumo u tinya u shumisa zwishumiswa zwi dzinginyeaho
_ Kha vha nange zwishumiswa zwire na mudzinginyeo wa fhasi
_ Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela.
_ Kha vha dudedze zwanḓa musi vha sa athu u thoma u shuma na u dzudzwa zwi tshi dudela
Mutsho
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho, nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi nga u vhaisa.
Zwine vha fanela u ita:
_ Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa luṱanḓala
_ Vha songo bvula; kha vha ḓole mapfura a thivhelaho nga maanḓa ḓuvha kha lukanda lwo anḓadzeaho
_ Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu, phopho kana u shanduka ha muvhala wa lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz. zwa nga mela, u bva malofha kana u ṱhoṱhona.
_ Zwiambaro zwa u shuma zwi fanela u bveledzwa nga labi ḽine ḽa ita uri muvhili wa mushumi u dzule wo oma na u vha kha mufhiso wo dzudzanyeaho kha u shuma kha kilima ya mufhiso na yo omaho, zwiambaro zwo fanelaho zwi fanela u shumiswa u tinya mufhiso wo kalulaho na u tendela u fema
_ Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho, u fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
Zwipuka
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese (vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva kha zwipuka u ya kha vhathu). Zwitshili zwi fanaho na bakitheria, vairasi, nzulatshinya na lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa, u milwa kana zwa dzhena kha lukanda. Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa.
Zwine vha fanela u ita u fhungudza khonadzeo ya khombo
_ Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo. Kha vha hayele ho fanelaho.
_ Kha vha vhone uri vha dzula vho kuna zwavhuḓi, vha dzulele u ṱamba zwanḓa musi vha sa athu u ḽa, u nwa kana u daha
_Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha tshi fara zwipuka, nga maanḓa arali zwi tshi khou lwala, na magilavu na fasikoṱi i sa dzheni maḓi arali vha tshi khou fara zwishumiswa zwi re na khonadzeo ya u nga kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa
_Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi,
Thukhitha dzi vhangaho khombo
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha, sa milimo, mishonga ya u lafha zwifuwo (zwi katela dipe ya nngu), buse, mutsihambe kana zwithu zwi fanaho na thophe, tshidziki tsha tshampungane kana manyoro; u hambela mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa, kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no khou fhufha, manyoro, maṱanga, pfuloṱhusa, u kwama thophe, mupfudze nz, kana nga u shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
Zwiga zwa tsivhudzo zwi katela
_ U ṱhoṱhona/u bvisa miṱodzi/lumilaḓi ha maṱo na ningo
_ Ningo dzo thivheaho dzi nukhaho
_ Mukulo wo zwimbaho
_ U hoṱola hu re kana hu si na tshilangwa
_ Misipha i remaho kana mufhiso vho no fhedza u shuma na pfuloṱhuswa yo undaho
_ U homelwa
_ U oma ha khana musi vha tshi khou shuma, vho no fhedza u shuma kana musi vha tshi khou ita nyonyoloso ine vha dzulela u i ita
_ U lila ha khana musi vha tshi fema
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo, kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune dza nga dzulela u vha vhone. Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa. Arali vha tshi daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho. Kha vha tinye u hambela thukhitha dzi vhaisaho nga u:
_ U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea
_ U tshintshela kha zwishumiswa zwi bvisaho buse ḽiṱuku sa thoro/thombwana
_ U valela zwiko zwa buse kana mufafadzelo
_ U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa
U fhungudza u femela ngomu nga u:
_ Shumisa phaiphi ya mvulelamufhe yapo, sa musi vha tshi khou fhisedzela tsimbi
_ U shumisa sefo dzi shumaho zwavhuḓi kha ṱereṱere/zwiendisi
_ U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi
_ U khwinisa zwifhaṱo zwa mvulelamufhe
_U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi. Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse, miḓimuwo kana erosolo.
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma - vha songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho kana buseni.
Musi vha tshi shumisa mishonga ya u lafha zwifuwo, kha vha dzulele:
_ U ṱanzwa zwe vha ḓihasha kha lukanda na kha zwiambaro nga u ṱavhanya, na u ṱamba musi vha sa athu u ḽa, u nwa na u daha, vha songo shuma vhukati ha zwifuwo zwine zwa kha ḓi bva u lafhiwa arali vha tshi nga kavhiwa
_ Kha vha tevhele maga maṅwe na maṅwe a shishi o themendelwaho nga mubveledzi sa kha mishonga yo itwaho nga oiḽi
_ Kha vha tevhedze ndaela, nga maanḓa hedzo dzi re na vhushaka na PPE
_ Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala
_ Kha kufarele na kuṱavhele kwa miri yo fafadzelwaho khemikhala dzi vhangaho khombo musi hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa mulimo, vhatholi vha fanela u ṋetshedza - vhashumi vha shumisa- zwishumiswa zwavho zwa u ḓitsireledza
_ Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u ḓikavhisa. Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa, u ita uri zwi konadzee u tinya u fara zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela.
_ Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
Ndondolo na tsireledzo ya mushumoni
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha, u piringedzwa na u wa, kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea, u fana na khebulu dzo ṋembelelaho, masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga zwishumiswa na matheriala. Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi, vha vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi, nga maanḓa kha vhupo ha u ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha. Vha fanela u ṋetshedza zwi tevhelaho:
_ Tsimbi dza u farelela kha zwiṱepisi kana remmpe ho fanelaho
_ Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana ḓeri
_ Tshedza tsho fanelaho na u lingana
_ Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu vhuponi ha u shumela
_ Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
Thusothanzi na u phuluswa lwa shishi
_ Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u gudiswa mutheo wa thusothanzi. Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo vuleaho na u phaphamisa. Vhupo vhune mushumo wa katela khonadzeo ya khombo ya u kambiwa nga khemikhala kana vhutsi, ṋowa, zwikhokhonono kana u luṅwa nga buvhi kha zwenezwo zwivhangakhombo, ngudo ya thusothanzi i fanela u ṱanḓavhudzwa nga nḓila yone hu na vhukwamani na dzangano kana muthu a re na ndalukano
_ Khithi kana mabogisi a thusothanzi a londolwaho zwavhuḓi a fanela u dzula o luga vhuponi ha u shumela na u tsireledzwa kha u kavhiwa nga murongwe kana matshakatshaka
_ Nzudzanyo dzi fanela u itwa u itela u bviswa nga u ṱavhanya ha vhathu arali hu na tshiwo tsha u huvhala kana vhulwadze zwine zwa ṱoḓa thuso ya mishonga
_ Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
Tshomedzo dza u kunakisela
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho khombo. Arali vha na vhashumi vha tshifhinga tshoṱhe, vha no ḓa tshiṅwe tshifhinga kana vha tshoṱhe, kha vha ṋetshedze zwileludzi zwa u homolowa zwi katelaho:
_ Mabunga o kunaho are na mvulelamufhe yavhuḓi
_ Masambelo a u ṱambela a re na maḓi a fhisaho na a rotholaho, tshisibe na thavhula (kana tshiomisazwanḓa)
_ Zwileludzi zwa u ṱambela zwiṱuku, kana zwiphumulazwanḓa zwa vhashumi kule na vhupo ha u ṱambela
_ Vhupo ha u tshintshela hune zwiambaro zwi si zwa misi zwa ambarelwa hone
_ Nḓisedzo ya maḓi o kunaho (o swaiwaho u ṱalula kha nḓisedzo ya maḓi maṅwe na maṅwe a sa nwiwiho).
U vhiga malwadze a re na vhushaka na mushumo
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa Vhashumi. Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma naho.
_ Phukha - malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi, leptospirosisi, vhulwadze vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi, kana huṅwe u kavhiwa hu vhangwaho nga u shuma na zwifuwo.
_ Milimo - u vhulaha nga khomphaundu dza oganofosiforasi kana metheili bromide
_ Thukhitha dza mupo -asima ya mushumoni u bva kha mungu kana zwikhokhonono zwi shumiswaho u ḽa zwitumbudzi, pfudzethukhwi ya ngowa dza rabulasi; kana thethanasi
_ Dziṅwe thukhitha - demathaithisi ya mushumoni i katelaho u anḓadzea kha zwinokisi kana zwivhulahi zwa tshitzhili
_ Mitshini - vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.
U wana mafhungo nga vhuḓalo ri humbela uri vha kwame senthara ya vhashumi ya tsini na ha havho kana ofisi ya vundu:
Mbalo ya maipfi: 4,235
<fn>DOL.OhsFoodbeverage.2010-12-07.ve.txt</fn>
Mutakalo na Tsireledzo kha Ḽimaga ḽa Zwiḽiwa na Zwinwiwa
Vhashumi kha iḽi ḽimaga vho livhana na khombo dzo fhambanaho dzine dza katela zwi tevhelaho:
_ U wa hune ha vhangwa nga u suvha hune hu nga vhanga u fhirea na u huvhala
_ Zwishumiswa zwine zwa tshea kana zwi re na vhuhali zwi no nga sa phanga
_ U thulana kana u kuḓana na tshiendedzi tsha nga ngomu tshi no nga sa fokḽift na zwithu zwa u fara
_ Mafuvhalo a u hwala zwithu, a mishumo ya u dovholola, na a nyimele kana nga nḓila ine vha ima ngayo musi vha tshi shuma zwi tshi itiswa nga u sa vha hone ha tshikhala tsha u shuma tsho linganaho na u sa olwa zwavhuḓi ha maitele a u shuma.
_ U shuma fhethu hu re na phosho
_ U vha kha tshiimo tshi re khombo muvhilini - u vha tsini na zwithu zwa u ṱanzwa kana u kunakisa zwa tsiko kana zwa mupo zwine zwa tshimbilelana na u fema buse khathihi na u shuma fhethu hu re na munula munzhi. Iḽi buse ḽi nga kha ḓi vha ḽi tshi bva kha zwishumiswa zwine zwa shumiswa musi hu tshi phurosesiwa nahone munula munzhi hu nga vhanga u ṱhoṱhona ha lukanda.
_ U vha khomboni ya dzikhemikhala - izwi zwi nga bveledzwa nga u ita mishumo ya u fara dzikhemikhala zwine zwi nga katela u kulumaga kana u kunakisa kana u vhulaha zwitshili fhethu ha u shumela.
_ U vha fhethu hu fhisaho na hu rotholaho. Ḽimaga ḽi nga ita uri hu vhe na u shanduka ha nyimele dza thempharetsha u bva kha u fhisa, u yak ha u rothola
. Vhashumi nga ḓi wana vhe fhethu hu fhisaho nga tshifhinga tsha musi hu tshi vhulawa zwitshili na musi hu tshi dzheniswa zwibveledzwa dzithinini na u ḓiwana vha fhethu hu no rotholesa u fana na dzifiridzhini.
_ U shuma kha zwikhala zwiṱuku. Dziṅwe tsumbo kha iḽi ḽimaga ndi: thannga dza u vhulunga na dzibini, milindi na fhethu ha u vhulunga zwiluḓi, thannga dza tshivhaswa kana peṱirolo, zwipwanyeledzi kana zwihamuli zwa nḓirivhe, thannga dza u ṱomba halwa na dzivesele.
Khombo dza u wa, u shumisa dziphanga, u thulana, u hwala zwithu kana thundu na u ita mushumo wa u dovholola kana u no fana
_ u ita uri fhethu ha u tshimbila na fhethu ha u shumela hu dzule ho kuna ho oma nga u thivhela u shuluwa zwithu musi hu tshi khou shumiwa na u ṋetshedza vhashumi zwienda zwa u thivhela u redza kana u suvha.
_ U ṋetshedza vhashumi dzigilavu u itela u vha tsireledza kha u tsheiwa
_ u fhungudza u thulana kana u kuḓana ha vhathu mushumoni
_ U kanula kana u khethekanya zwiḓila zwa zwiendedzi na fhethu ha u shumela. Na u khwaṱhisedza uri hu na tsimbi dza u farelela fhethu ha u gonya na zwiṱepisini.
_ Thivhela u shuluwa ha maḓi/zwiluḓi
_ Vhashumi vha tea u gudiswa nga ha nḓila dzo teaho dza u hwala na fhethu ha u shumela hu tea u vha ho itwa nga nḓila ine vhashumi vha ḓo vha na tshikhala tsho linganaho.
U shuma fhethu hune ha vha na phosho
_ Miṅwe mishumo i no nga sa u dzhenisa zwibveledzwa dzithinini, u dzhenisa maboḓeloni na u shumisa mabannda a u tshimbidza zwi nga ita uri vhashumi vha vhe fhethu hu re na phosho nnzhi.
- Maga a u langa phosho a vhuinzhiniara a tea u shumiswa u itela u fhungudza phosho, nahone hu tea u ombedzelwa u ḓitsireledza ha muthu ene muṋe.
Khombo malugana na mutakalo
Zwi tevhelaho zwi nga thivhela khombo kha iḽi ḽimaga:
_ Kha hu dzheniswe phaiphi dza u bvisa kana u fhungudza buse fhethu hune ha shumelwa hone.
_
3
Vhashumi kha iḽi ḽimaga vha ṱangana na khombo nnzhi dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u thulana ha vhuendi kana tshiendisi tsha nga ngomu u fana na dzifokiḽifithi na dzikhontheina.
U ṱuṱuwedza ndondolo ya mutakalo ya muthu ene muṋe na u khwaṱhisedza kana u kanulwa kana u fhandekanywa ha mushumo na zwishumiswa zwa ndondola mutakalo.
Khombo dza dzikhemikhala
Vhashumi vha tea u wana vhugudisi nga ha maitele ane a tea u tevhedzelwa malugana na u tsireledzea mushumoni hu tshi katelwa maga a thusoṱhanzi;
Mufhiso na u rothola
Madokotela na vhaongi vho redzhisiṱariwaho vha tea u ṱanziela uri vhashumi vha na mutakalo wavhuḓi.
Zwikhala zwiṱuku zwa u shumela
Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha u wana arali hu na zwikhala zwiṱuku fhethu ha u shumela. Arali zwi hone, fhethu hoṱhe ha u dzhena hu tea u vha ho tsireledzwa kana hu tea u shumiswa zwiga kana dzitswayo u sumbedza zwikhala zwiṱuku.
_ Hu tea u ṋetshedzwa phemithi kana thendelo dza mushumo dza u shuma kha tshikhala tshiṱuku
_ Vhashumi vha tea u ṋetshedzwa zwishumiswa zwa u fema phanḓa ha musi vha tshi dzhena fhethu huṱuku ha u shumela nahone vha tea u ṋetshedzwa vhugudisi malugana na u zwi shumisa.
Zwithu zwi waho
_ Ni khwaṱhisedze uri zwithu zwo vhewaho nṱha a zwi nga ḓo wa (kha dzisheḽifu) arali zwo thithiswa. Vheani zwithu zwi lemelesaho fhasi kana tsini na fuloro ni vhee zwi fhefhuwaho nṱha
_ Ni dzhiele nṱha nḓila dza u paka, u fara na u tshimbidza thundu u thivhela u wa ha zwithu
_ Khwaṱhisedzani uri zwithu zwilapfu zwo imaho nga zwoṱhe (tsumbo, siḽindara dza gese) dzo ḓitikaho nga mbondo a dzi nga ḓo wa arali dzo khukhuliwa, nahone dzo khwaṱha,
Zwishumiswa zwa zwanḓa
_ Phanga dzi vhanga mafuvhalo manzhisa nahone dzi tea u vhewa zwavhuḓi/kana u dzheniswa kha tshithu arali dzi sa khou shumiswa
_ Musi phanga dzi tshi shumiswa tshifhinga tshoṱhe, zwiambaro zwa u thivhela u tshewa nga phanga zwi tea u ambariwa sa zwo vhewaho kana u tiwa nga vhane vha ṱola kana u sedzulusa dzikhombo (tsumbo. Vhashumi vha silahani vha ambara dziephuroni na dzigilavu tshanḓani tshi songo faraho lufhanga)
_ Zwishumiswa zwa zwanḓa zwi tea u dzula zwi kha tshiimo tshavhuḓi uri musi zwi tshi vho ṱoḓa u shumiswa hu songo ṱoḓea maanḓa manzhi.
Zwithu zwa u hwala thundu
_ Vhaendanganayo vhane vha reila ṱhirakha kana dziḽori dza u hwala zwithu, raga kana zwithu zwa u dzhenisa zwithu, dziṱiroḽi na zwiṅwe vha tea u shumisa nḓila dzo itelwaho zwenezwo kule na vhaṅwe vhashumi arali zwi tshi konadzea. Muthu a kokodzaho kana a sukumedzaho u tea u vha a tshi vhonala zwavhuḓi.
_Vhathu vha u sedzulusa dzikhombo vha tea u dzhiela nṱha uri ndi khombo dzifhio dziṅwe dzine dza nga vha hone fhethu ha u shumela (tsumbo. maḓiromo a u kungulusa kana maḓiroṅwana, dzihuku dza zwikwama zwa zwigidi na zwithu zwine zwa bva mitshinini.
Vhabveledzi vha zwiḽiwa na zwinwiwa
Ḽimaga ḽa u bveledza zwiḽiwa na zwinwiwa kanzhi ḽi vha ḽo vhumbiwa nga mamaga a 30 o fhambanaho u bva kha dzisilaha, zwigayo zwa swigiri, zwigayo zwa vhukhopfu na mamaga a pfupfu u swika kha a u ṱomba wisiki.
Tshivhalo tsha mafuvhalo a mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa na tshone tshi nṱhesa. Naho zwo ralo tshivhalo tsha mafuvhalo tshi fhambana nga maanḓa vhukati ha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa.
Zwivhangi zwa mafuvhalo ndi hezwi:
_ u fara nga zwanḓa/fuvhalo ḽa misipha ya mutshilitshili
_ u redza kana u suvha kha fuloro yo nukalaho kana ine ya vha na zwiḽiwa zwo shuluwaho
_ u wa u bva nṱha
_ tshiendedzi tsha u hwala tsha mushumoni (hu tshi katelwa tshiendedzi tsha fokhiḽifithi)
_ u rwiwa kana u welwa nga tshiṅwe tshithu (tsumbo. Phanga dza vhuhali kana dza u pfa nga maanḓa kana zwithu zwi waho)
_ mitshini.
Kha izwi, zwivhangi zwihulwane zwa mafuvhalo ane a vhulaha ndi zwiendedzi zwa u hwala thundu mushumoni, hu tshi katelwa na u wa u tshi bva nṱha na kha mitshini.
_ mafuvhalo a misipha ya mutshilitshili
_ vhulwadze ha lukanda
_ phosho
_ asima yo wanalaho mushumoni
_ vhulwadze ha dziningo
_ mutsiko une wa vhangwa nga mushumo.
Mamaga
_ A u phurosesa nama na khovhe
_ A U gaya zwiḽiwa zwa phukha
_ A zwibveledzwa zwa bekhari
_ A Zwibveledzwa zwa mafhi
6
Vhashumi vha tea u ṋetshedzwa vhugudisi kana u pfumbudzwa nga ha maitele o tsireledzeaho a mushumoni a mushumo kana nyito iṅwe na iṅwe hu tshi katelwa na maga a thusoṱhanzi;
_ Mitshelo na miroho
_ Zwiḽiwa zwi re na swigiri, u fana na dzikhekhe na maḽegere
_ Zwikambi na nyamunaithi.
Zwibveledzwa zwi rotholaho
Mveledzo ya zwiḽiwa i na maga mararu - u zwala, u bveledza na u rengisa/ na u lugisa zwiḽiwa. U bveledza zwiḽiwa na zwinwiwa zwi itiwa kha mamaga o fhambanaho, a u bva kha ane a thola vhashumi vha si gathi u ya kha ane a thola vhashumi vha ḓana. Ndi zwa vhukuma, mamaga manzhi a vhukati kana mahulwane one ane ndi zwipiḓa zwa madzangano a lushaka, kana a dzitshaka kana ane a vha na fhethu hunzhi ane a thola zwigidi zwa vhashumi. Vhuḓifhinduleli ha Mushumo vhu angaredza maga mavhili a u thoma kha Muhasho zwa Mishumo ane a vha - u zwala kana u ṱavha na u bveledza. U rengisa na u lugisa zwiḽiwa zwi wela nga fhasi ha mihasho ya zwa mutakalo i re nga fhasi ha mahosi, naho Muhasho wa zwa Mishumo u tshi shuma na iyi mihasho u khwaṱhisedza uri hu vha na u fana kana u tshimbilelana ha nḓila kana kufarelwe kana kutshimbidzele kwa zwa mutakalo na tsireledzo.
Muhumbulo Muhulwane
U langula mutakalo wa mushumoni zwi konḓa u fhira u tsireledza.
Zwivhangi kana zwiitisi na mvelelo dza tsireledzo i si yavhuḓi mushumoni zwi itea nga u ṱavhanya nahone zwi a leluwa u shumana nazwo. Zwiitisi kana zwivhangi zwa mutakalo u si wavhuḓi mushumoni zwi nga konḓa u zwi wana kana u zwi vhona. Zwi nga dzhia tshifhinga uri tsumbadwadze dzi vhonale lune zwi nga ita uri vhushaka vhukati ha tshivhangi na mvelelo zwi sa kone u vhonala kana u vha khagala,
fhedzi musi thaidzo dzo no vhoniwa na u ṱanganedzwa, thasululo dzi a wanala na u rekhodiwa.
Malugana na thaidzo dza mutakalo dza mushumoni dzine dza ḓivheswa kana dzo ḓoweleaho, hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwivhangi kana zwiitisi zwi songo itiswaho nga mushumo, u fana na mafuvhalo a muṱana, hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwiitisi zwi sa yelani na mushumo.
Vhashumi vha nga kha ḓi si ṱanganedze uri vha na thaidzo dza mutakalo dzi tshimbilelanaho na mushumo vha tshi ofha malugana na mishumo yavho kana vha tshi itiswa nga tshitigima tsha maṅwe malwadze. Ngauralo, ndi zwa ndeme u fhungudza zwithu zwine zwa nanisa zwine zwa vhangwa nga mushumo.
Naho hu na mafhungo nga ha thasululo dza thaidzo dza malugana na mutakalo mushumoni, nḓivho yapo nga ha thasululo dzi shumaho i nga vha i ṱhukhu. Maṅwe a mabindu mahulwane kha mamaga a thola vhashumi vha malugana na mutakalo mushumoni vho zwi gudelaho, kanzhi vhane vha vha na nḓivho ya zwa dzilafho. Naho zwo ralo, vhunzhi ha mabindu, nga maanḓa mabindu maṱuku, ngeletshedzo ya dzilafho malugana na mutakalo mushumoni ndi ṱhukhu nga maanḓa. Musi vhunzhi ha vhathu vha na thaidzo vha ya ha Dokotela o ḓoweleaho, fhedzi vhunzhi ha madokotela a vha na ndalukanyo dzo linganaho malugana na zwa mutakalo wa mushumoni.
Vhunzhi ha mabindu a vho ngo tea u thoma mihasho ya vhomakone kana vhathu vho gudelaho zwenezwo kana u badela vhaeletshedzi malugana na u langa mutakalo mushumoni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Vhunzhi ha malwadze a mushumoni a vhangwa nga zwivhangi zwi si gathi zwa ndeme, zwine zwi nga langwa nga vhalanguli na vhashumi vha tshi shumisana u wana maga a u langula ane a shumisea o teaho fhethu havho ha mushumo. Naho zwo ralo, u shumisa madokotela ane a shumana na malwadze ane a vhangwa nga mushumo na vhaṅwe vhomakone zwi nga vhuedza vhukuma kana u vhulunga tshelede kha nyimele dzo teaho.
Iyi khethekanyo i ṱalutshedza zwivhangi kana zwiitisi zwo ḓoweleaho zwa malwadze a mishumoni kha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa na u ṋetshedza ngeletshedzo ya uri zwi nga langulwa hani.
Zwivhangi kana zwiitisi zwihulwane
Zwivhangi zwihulwane zwa mutakalo u si wavhuḓi mishumoni kha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa ndi:
_ malwadze a misipha ya mutshilitshili (dziMSD): a katela malwadze a
mikonwo (dziWRULD) na mafuvhalo a muṱana
_ mutsiko une wa vhangwa nga mushumo: une wa vhangwa nga nzudzanyo i si yavhuḓi ya mushumo
_ asima ine ya vhangwa nga mushumo: yo vhangwaho nga u fema mabuse a thoro na a bekharini
_ vhulwadze ha lukanda vhune ha vhangwa nga mushumo: vhu vhangwa nga u kwama zwiḽiwa, u kuvha nga zwanḓa na zwiṅwe,
_ Vhulwadze ha ningo: vhu vhangiwa nga mabuse a no nga sa ane a wanala bekharini na a kha dzithoro, dzikhanakhana na zwidohodohwane
_ phosho ine ya vhanga u sa tsha pfa: hune levele ya phosho ya fhira 85 dB(A).
(zwoṱhe dziWRULD na mafuvhalo a muṱana) ndi zwone zwo anzesaho. Naho zwo ralo, dziṅwe khombo ndi dza ndeme nahone dzi shuma hune nyimele dza dzi tendela.
Zwivhangi zwihulwane zwa fuvhalo ḽa misipha ya mutshilitshili
Kha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa, vhunzhi ha mafuvhalo a misipha ya mutshilitshili a vhangwa nga zwithu zwiṱanu:
_ khontheina dza u paka na u pakulula
(dzi no nga sa mabogisi, dzikhireithi na dzisaga)
_ u sukumedza raga dzi re na mavhili
(u fana na raga dza oveni na ṱiroḽi dza zwibveledzwa)
_ u tshea, u bvisa maramboni, na u paṱulukanya zwinungo,
u vhofha na u bvisa zwi re nga ngomu ha muraḓo
(u fana na nama tswuku na nama ya khuhu)
_ u paka zwibveledzwa (u fana na tshizi, zwiḽiwa zwi re na swigiri na mabisikitsi)
_ u hwala khontheina dza nyamunaithi (u fana na u diḽivara maḓiroṅwana, na dzikhireithi)
_ Iyi ndi mishumo ya ndeme ine ya tea u dzhielwa nṱha nga vhathu vha u sedzulusa dzikhombo.
Ri ḓivha hani uri ri na thaidzo kana ri a lwala?
Fuvhalo na thaidzo dza mutakalo zwi ḓisumbedza nga nḓila dzo fhambanaho, dzi no nga sa:
_ mafuvhalo kha muṱana na zwanḓa
_ vhuṱungu
_ khwaḽithi i si yavhuḓi ya tshibveledzwa
_ malaṱwa manzhi a matheriala
_ zwibveledzwa zwiṱuku
_ mbilaelo dza vhashumi tshifhinga tshoṱhe na fhethu ha u awela
_ U ḓilugisela kana u ḓikhwinisela fhethu ha u shuma na zwishumiswa kana dzithulusi tsumbo, u lugisa zwipontshi zwine zwa vhewa zwiduloni
_ vhashumi vho ambaraho dzibanditshi, dzikhiratshisi kana thanda dza u tshimbila, dzirub -ons, makunda a musina kana khopha kana dzimaginete.
Arali ni na thaidzo zwi ḓo itisa uri hu vhe na u lozwea ha tshelede nga u fhidza zwi tshi khou itiswa nga vhulwadze, u hiriwa ha vhashumi vhanzhi, u dovha hafhu u ṋetshedza vhugudisi kana u pfumbudza, u bveledza zwibveledzwa zwiṱuku.
Asima kana vhulwadze ha u fhelelwa nga muya ho vhangwaho nga mushumo
Zwiko zwa data zwo rekhoda levele ya nṱhesa ya asima kha u bveledzwa ha zwiḽiwa na zwinwiwa. Tshivhangi kana tshiitisi tshihulwane tsha asima ndi u fema buse ḽa u bva kha thoro na fuḽauru. Ngauralo, bekhari dzi kha vhuimo ha vhuvhili ha nṱhesa kha mishumo yoṱhe kha ḽimaga ḽiṅwe na ḽinwe.
Zwivhangi kana zwiitisi zwa asima yo vhangwaho nga mushumo
Asima yo wanalaho kana yo vhangiwaho nga mushumo une wa itwa i fara vhashumi vhane vha fema buse ḽine ḽa vhaisa miraḓo ya u fema, u fana na buse ḽa thoro, fuḽauru, zwiḓadzisi zwa enzaimi, tsumbo, phurotheini ya gumba, phurotheini ya khovhe, dzikhanakhana na thanda kana khuni - na vhashumi vhane vha gaya vhukhofu, u ṱomba halwa ha pfupfu, u baka na u phurosesa khovhe na vhone vha kha khombo ya u farwa nga uvhu vhulwadze. Asima ndi vhulwadze vhu vhavhaho nga maanḓa nahone vhu a vhulaha.
Vhulwadze ha lukanda ho vhangwaho nga mushumo une wa itiwa
Zwiko zwa data zwi sumbedza uri hu na vhathu vhanzhi vho farwaho nga vhulwadze ha lukanda.
Zwivhangi zwa vhulwadze ha lukanda ho vhangwaho nga mushumo une wa itiwa
Vhulwadze ha lukanda vhu fara vhashumi vhane vha shuma nga nama, khovhe, nama ya khuhu, mitshelo na miroho, khathihi na vhabaki, vhathu vhane vha shuma bekharini, vhabiki, vhakulumagi na vhaṅwe vhashumi vhanzhi.
_ Kha ndugiselo ya zwiḽiwa, vhu anzela u fara zwanḓa na zwifhanga
_ vhu ita uri lukanda lu tswukuluwe, lu ḓuvhudze na u bva mapundu, kanzhi vhu ita uri vhathu vha songo kona u shuma na u vha kombetshedza u ṱoḓa miṅwe mishumo
_ vhulwadze ha lukanda vhune ha vhangwa nga mushumo vhu vhangwa nga u kwama maḓi, zwisibe na zwiṅwe zwithu zwa u ṱanzwa na u kwamana na zwiḽiwa zwo fhambanaho zwi no nga sa swigiri, fulauru/dou, mitshelo ya swiri, miroho, zwidohodohwane, khovhe na zwiḽiwa zwa lwanzheni, nama na khuhu.
Vhulwadze ha dziningo
Vhulwadze ha dziningo (ningo i re na lumilaḓi kana yo thivhanaho) vhu ita uri hu vhe na u zwimba nga ngomu ningoni kha lukandakandane zwo vhangiwa nga buse.
Zwivhangi zwa vhulwadze ha ningo
Thoro, fuḽauru, dzikhanakhana, zwidohodohwane na buse ḽa thanda zwi nga vhanga vhulwadze ha ningo,na maṱo ane a bva maḓi na u ṱhavhaṱhavha kana u ṱhoṱhona na zwiṅwe zwine zwa ita uri muthu a pfe vhuṱungu.
Phosho ine ya vhanga u si tsha pfa.
Zwivhangi kana zwiitisi zwine zwa vhanga u si tsha pfa
U shuma fhethu hune ha vha na phosho khulwane zwi nga vhanga u si tsha pfa kana u dzinga nḓevhe lwa tshoṱhe, zwine zwi a konḓa u zwi wana vhunga zwi tshi itea nga zwiṱuku nga zwiṱuku. Phosho i nga vha khulwane, fhethu huhulwane (tsumbo, hune zwibveledzwa zwa dzheniswa maboḓeloni) kana fhethu hune ha shumiswa mitshini (phosho ya maṱhirakha ane a tsitsa thundu kana zwibveledzwa nga fhasi). Arali u sedzulusa hu tshi sumbedza uri ḽeveḽe ya phosho i nṱha, zwi tea u lugiswa kana u thasululwa nga u ṱavhanya.
U bveledza phoḽisi ya mutakalo wa vhashumi
Hu na zwithu zwiraru zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi bveledzwa ndangulo i shumaho zwavhuḓi ya mutakalo mushumoni:
1. U thivhela
Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha lwa mulayo ha u ita zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u thivhela malwadze ane a tshimbilelana na mushumo.
U itela u tsireledza mutakalo wa vhashumi, hu tea u thoma ha ḓivhiwa zwivhangi zwa khombo mushumoni. Kha nyimele nnzhi izwi a zwi vhuyi zwa vhudziswa. Musi khombo khulwane (dziMSD, buse, phosho, nz) dzo waniwa, hu nga dzhiiwa maga malugana na khombo u itela u asesa kana u sedzulusa idzi thero nga nthihi na nthihi u fana na mafhungo a zwa tsireledzo. Ndi zwa ndeme u sa wana fhedzi vhathu nga muthihi nga muthihi (kana zwigwada zwa vhathu nga muthihi nga muthihi) vhane vha shuma nga fhasi ha idzi khombo, fhedzi na u wana uri vha shuma nga fhasi ha khombo dzenedzo lungafhani khathihi na mvelelo dza hone. Iyi nḓivho i ḓo thusa musi hu tshi tholiwa vhashumi, kana nga tshifhinga tsha rihabiḽithesheni u khwaṱhisedza uri vhupo ha mushumo a vhu nanisi vhulwadze vhuṅwe na vhuṅwe he ha vha vhu hone u thomani.
12
Miṅwe mishumo i no nga sa u dzhenisa zwiveledzwa dzithinini, u dzhenisa zwibveledzwa maboḓeloni na u shumisa mabannda a u tshimbidza zwi ita uri vhashumi vha shume fhethu hune ha vha na phosho yo kalulaho
U monithara u fhidza mushumoni nga mulandu wa vhulwadze
Vhulanguli ha u ḓa mushumoni ndi tshithu tsha ndeme kha vhatholi vhanzhi. Mafhungo ane a wanala hune ha languleswa kuḓele kwa vhashumi mushumoni a nga vha na thuso vhukuma kha u wana thaidzo dza mutakalo dzine dza tshimbilelana na mushumo. Arali hu na miṅwe mishumo kana huṅwe fhethu ha mushumoni hune ha fhidzeswa, izwi zwi nga sumbedza uri hu na thaidzo. Hune ha wanala uri vhathu vha lwalesa miṱana kana vha na tsumbadwadze dza WRULD zwi nga vha zwi tshi tshimbilelana na dziṅwe tshakha dza mishumo.
U thetshelesa vhashumi
Vha nga wana mafhungo manzhi kha vhashumi vhone vhane.
Vhashumi zwi nga kha ḓi vha konḓela u ṱanganedza thaidzo dzavho dza mutakalo kha vhalanguli musi vha tshi vhona u nga zwi nga thithisa mishumo yavho kana mafhungo a hone a si avhuḓi. Naho zwo ralo, hu na nḓila nnzhi dza u kuvhanganya tshenzhemo dzavho kana mihumbulo ine i nga tsireledza zwiphiri zwavho na u vhona uri vha wana phindulo dzone.
U langula khombo
U fana na kha thaidzo iṅwe na iṅwe ya mutakalo na tsireledzo, hu tea u tevhedzelwa kutevhekanele kwa maga a ndaulo. Hune zwa konadzea, u bvisa khombo ndi khwine. U ḓitika nga tsireledzo ya muthu ene muṋe nga kha tshishumiswa tsha u tsireledza tsha muthu hu tea u vha tshithu tsha u fhedza tshine tshi nga shumiswa. Tshifhinga tshinzhi maitele a u langula mutakalo mushumoni a ṱoḓa fhedzi vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha vhalangi na vhashumi. Kanzhi zwi vha zwi songo tea u thola vhathu vhane vha vha vhomakone, naho zwo ralo u shumisa madokotela ane a shuma nga malwadze ane a vhangwa nga mishumo na vhomakone zwi nga vha ḓisela mbuelo dzavhuḓi kha dziṅwe nyimele dzo teaho. Musi ngeletshedzo ya makone i tshi nga ṱoḓea, i nga kha ḓi si vhe ya mutakalo kana dzilafho, tsumbo, kha thaidzo nnzhi dza MSD, ergonomist a nga vha o tea zwihulwane, hone kha thaidzo ya asima, mulondolamutakalo mushumoni a nga vha o tea.
2. Rihabiḽithesheni
Naho hu uri hu khou itwa zwoṱhe zwine zwa konadzea u thivhela vhathu u lwala mushumoni, fhedzi hu ḓo vha na zwifhinga zwine vhathu vha ḓo lwala. Tshivhangi tsha u thoma tsha vhulwadze hu nga kha ḓi vha tshine tsha si tshimbilelane na mushumo, fhedzi naho zwo ralo, mvelelo dzi tea u langulwa. Zwi a konadzea uri muthu a vhe na vhulwadze ha muṱana kana mutsiko zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwi si na vhushaka na mushumo, fhedzi arali vha tshi shuma kha mushumo une wa kwama u hwala zwithu zwi lemelaho kana zwine zwa netisa, hu na khonadzeo khulwane ya uri mushumo wavho u nga nanisa nyimele yavho wa ita uri vha lwale nga maanḓa. U kundelwa u langa malwadze maṱuku zwi nga ita uri hu vhe na vhulwadze ha tshoṱhe na u lozwea ha mushumi wa ndeme.
Naa vho asesa kana u sedzulusa na u swikelela kana u fusha ṱhoḓea dza mutakalo mushumoni?
U asesa kana u sedzulusa khombo zwi nga thusa kha u wana nyito dza ndeme na nyimele dzi re na khonadzeo ya u vhaisa mutakalo kana ya u vha khombo kha mutakalo zwine zwi nga vha thusa kha u dzhia tsheo ya uri vha nga fusha kana u swikelela hani ṱhoḓea idzi dza mutakalo mushumoni kha khamphani yavho. U ṱolwa ha mutakalo zwi a ṱoḓea nga maanḓa malugana na khombo dzine dza si vhe na maimo mushumoni u itela u dzhia tsheo arali maga a ndaulo a o linganaho. Tsumbo dza hune hu nga vha na khonadzeo ya ṱhoḓea ya u ṱola mutakalo dzi katela hune ha vha na khombo ya u vha na asima yo wanalaho mushumoni (u shuma hune ha vha na buse ḽa thoro, buse ḽa bekhari, phurotheini ya khovhe kana makumba kana dzikhanakhana). DziMSD (hu tshi katelwa dziWRULD),u shuma fhethu hu re na malwadze ane a pfukhela nga kha zwitshili (muvoni kana hune phukha dza ṱhavhiwa hone), khonadzeo ya u farwa nga vhulwadze ha lukanda na u shuma fhethu hu fhisaho nah u rotholaho. Ni elelwe uri zwiḽiwa zwi nga ni lwadza naho ni songo sendelesa tsini nazwo. Hu ṱoḓea nḓila ya phurofeshinala malugana na mutakalo mushumoni. Izwi zwi nga kwakwanywa na ṱhoḓea ya u tsireledzea ha zwiḽiwa/ndondolamutakalo kana vhuthathatshili.
Malwadze a misipha ya mutshilitshili
Naa vha na phakhedzhi ya ndangulo ya maga a u thivhela, u ṱoḓisisa na u langa mafuvhalo a misipha ya mutshilitshili, u fana na u fhirea zwi tshi itiswa nga u hwala zwithu zwi lemelaho tshifhinga tshoṱhe kana dziWRULD u bva kha mishumo ine ya dovhololwa. Maga a u thivhela a a vhuedza. A zwi konadzei u thivhela nyimele dzoṱhe dza dziMSD, ngauralo u vhiga tsumbadwadze nga u ṱavhanya, dzilafho ḽo teaho na u rihabiḽitheithiwa ndi zwa ndeme.
Nḓila yavhuḓi ya u langula dziWRULD
Dizaini ya mushumo
Vha katele ergonomics kha dizaini ya dzithulusi kana zwishumiswa, mitshini na fhethu ha u shumela na nḓila dza u shuma. Vha ṱhogomele kana vha dzhiele nṱha u fhungudza u dzinginyea, maanḓa ane a ṱoḓea na dzitshanduko dza nyimele.
Tshifhinga tsha u shuma fhethu henefho
Vha lavhelese kha u sielisana mushumo, luvhilo lwa u shuma, zwifhinga zwa u awela na ṋetshedzo ya thuso. Vha ṱhogomele musi tshifhinga tsha u shuma tsho engedzedzwa nga tshifhinga tsha ovathaimi kana tshine ṱhoḓea ya u shuma ya vha khulwane kana hu na mushumo munzhi.
15
Vha dzhiele nṱha nga vhuronwane nḓila dza u ṱhopha kana u paka,u fara na u tshimbila ha dzithundu u itela u thivhela u wa ha zwithu.
Vhupo
Ni khwaṱhisedze uri hu a dudela nahone hu na tshikhala tsho linganaho, vhudzulo nahone hu dzhena tshedza.
U asesa kana u sedzulusa khombo
Kha tsedzuluso yaṋu ya khombo, ni wane mishumo ine ya vhanga mafuvhalo ine ya ṱoḓa tshithihi kana tshi no fhira tshithihi tsha izwi:
_ u kombetshedza
_ u dovholola kana u ita tshithu tshithihi lunzhi
_ Nyimele i si yavhuḓi
Fhungudzani khonadzeo ya fuvhalo kha mishumo nga u shumana na izwi zwivhangi kana zwiitisi zwiraru.
U ṱolwa phanḓa ha u tholiwa
Izwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhathu a vha dzheniswi mishumoni ine ya ḓo nanisa nyimele dzo no ḓi vha ho hone kana malwadze e vha vha vha nao a misipha ya mutshilitshili na maṅwe malwadze.
U ṋetshedzwa mishumot
Ni khwaṱhisedze uri mishumo ine ya nga vhanga mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhane vha ḓivhea uri vha a lwala na mishumo ine ya nanisa mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhe vha vha vha tshi lwala.
Vhugudisi kana u pfumbudziwa ha vhashumi
Vhashumi vha tea u wana vhugudisi na mafhungo nga ha mafuvhalo ane a nga bvelela na zwivhangi kana zwiitisi zwao, nḓila dzo tsireledzeaho dza u hwala (nga maanḓa nyimele na nḓila dza u hwala) na ṱhoḓea ya u vhiga mafuvhalo..
U monithara vhashumi
Vha ṱole vhashumi kha mishumo ine ya vhanga mafuvhalo kana mishumo ine ya nanisa vha tshi kha ḓi bva u thoma mushumo muswa, tsumbo, nga murahu ha vhege nna, u khwaṱhisedza uri a hu na zwine zwa hanedzana na tshiimo tsha mushumo.
U ṱhogomela mutakalo wa vhashumi
Mishumo yo vhalaho ine i nga vhanga malwadze kana mafuvhalo yo sumbedzwa afho nṱha, fhedzi vha nga rihabiḽitheitha na u monithara vhalwadze.
U sedzulusa rekhodo dza u fhidza mushumoni zwi tshi itiswa nga vhulwadze
Vha dzhiele nṱha tsedzuluso kana u ṱolwa ha mutakalo wa vhashumi, tsumbo, nga murahu ha u fhidza mushumoni vhege nna, na u dzhiela nṱha u kona u swikelela dzilafho ḽa fisiotheraphi, na zwiṅwe, sa zwo humbeliwaho.
U monithara u shuma zwavhuḓi ha tshitirathedzhi kana pulani
U khwaṱhisedza uri nḓila ya u langula dziWRULD i a shuma, i tea u monithariwa tshifhinga tshoṱhe.
U langula khombo
_ Kha vha wane mishumo ine i nga vhanga khombo khulwane dza mafuvhalo mahulwane (tsumbo, u hwala thundu) kana fuvhalo ḽi sa fholi (tsumbo, u bva kha mishumo ya u dovholola ya u shumisa muvhili wa nṱha)
_ Vha asese kana u sedzulusa iyi mishumo nga vhuḓalo u wana uri ndi zwifhio zwine zwa ita uri hu vhe na khombo.
_ Vha shumise mitshini hune zwa konadzea, tsumbo, ṱhirakha dza u tshimbila nga muḓagasi, mabannda a u tshimbidza thundu kana zwithu, mitshini ya u hwala, mitshini ya u hwala thundu nga nnzhi kana ya othomethikhi.
_ Hune zwa si konadzee u shumisa mitshini, hu shumiswe maga a u thivhela u huvhala. Tsumbo, vha fhungudze tshileme tsha dzisaga kana mabogisi tshi vhe 25kg kana u ya fhasi, vha khwinise dizaini dza ikonomi dza fhethu ha u shumela, u sielisana mushumo, vhugudisi, u ṱola mutakalo na u iswa kha muṅwe mushumo.
_ Vha kwame vhaimeleli vha madzangano a vhashumi vha tsireledzo na vhashumi u khwaṱhisedza uri hu vha na thasululo dza thaidzo nga vhuḓalo dzavhuḓi nahone dzi shumaho.
U shuma fhethu hune ha fhisa na u rothola. Iḽi ḽimaga ḽi nga ita uri nyimele dza thempharetsha dzi shanduke zwi tshi itiswa nga mufhiso na u rothola.
Word count: 3,182
<fn>DOL.OhsGuide.2010-12-07.ve.txt</fn>
Gaidi ya Tsireledzo na Mutakalo kha zwa u Fhaṱa
U langula
Musi vha tshi langula bindu ḽavho, naa vha a
- ḓivhadza Muhasho wa zwa Mishumo sa zwine zwa ṱoḓiwa nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mushumoni?
- ḓinea tshifhinga tsho linganaho tsha u pulana, u dzudzanya na u laula mushumo wavho?
- lavhelesa kana u sedza zwine zwa khou bvelela na u dzhia vhukando kha nyito dza khombo?
- vha na muthu ane vha nga ya khae arali vha tshi ṱoḓa ngeletshedzo ya zwa mutakalo na tsireledzo
- ṋea vhashumi mbofholowo ya u vhiga nyito dzi songo tsireledzeaho kana nyimele na u thasulula zwo vhigwaho?
U vhiga dzikhombo
Arali muthu ane vha mu thola, kana ane a shuma fhethu ha u fhaṱa havho, a wana khombo, vha khwaṱhisedze uri:
- vha ḓivhadza Senthara ya zwa Mishumo nga u ṱavhanya i re tsini navho arali khombo i tshi nga vha ine ya nga vhanga lufu kana yo vhanga mafuvhalo mahulwane, u fana na u vunḓea, u tumuwa ha muraḓo kana u si tsha vhona.
Kha vha vhige khombo yo iteaho mushumoni ine ya ita uri vha fhidze mushumoni lwa maḓuvha a 14
-Kha vha vhige arali muraḓo wa tshitshavha o vhulawa kana o rumelwa sibadela zwi tshi khou itiswa nga khombo fhethu havho ha u fhaṱa kana i tshimbilelanaho na nyito dza fhethu havho ha u fhaṱa
U thola
Musi vha tshi thola kana u langa vhathu vhane vha vha shumela, vha a khwaṱhisedza uri:
- vha a gudiswa na u vha na vhukoni ha u ita mushumo wavho vho tsireledzea vha sa vhei mutakalo wavho khomboni.
- vha a lavheleswa nga nḓila yo teaho na u ṋewa ndaela dzi pfeseseaho na u ḓivha zwine vha fanela u ita
- vha na zwithu zwa u ṱamba na mabunga
- vha na thulusi dzo teaho, tshishumiswa, mutshini na zwiambaro zwa u ḓitsireledza
- vha amba navho nga ha zwa tsireledzo na zwa mutakalo kana vha amba na vhaimeleli vhavho
U nekedza mushumo wa konṱiraka
Musi vha tshi ṋetshedza vhaṅwe mushumo wa konṱiraka, naa vha a
- sedzulusa tshifhinga tshoṱhe mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha ṱoḓa u vha shumisa?
- vha ṋea mafhungo ane vha a ṱoḓa malugana na mutakalo na tsireledzo malugana na mushumo na u khwaṱhisedza uri vha na vhukoni phanḓa ha musi vha tshi thoma u shuma?
- amba navho nga ha mushumo phanḓa ha musi vha tshi thoma?
- khwaṱhisedza uri vho vha fha zwoṱhe zwe vha tenda uri vha ḓo vha fha (tsumbo, zwikhafula, mitshini yo teaho, u kona u swikelela ndondolo, nz)
- sedzulusa kushumele kwavho na u thasulula dzithaidzo?
U kona u swika fhethu hune ha khou fhaṱiwa hone
- Naa muṅwe na muṅwe u a kona u swika fhethu ha u shumela o tsireledzea - na u shuma henefho o tsireledzea
- Naa nḓila dza u dzhena dzi kha nyimele yavhuḓi na u vha na dzitswayo kana zwiga?
- Naa meme dzine vhathu vha nga wa nga khadzo dzi na tsimbi kana reili dza u tsireledza kana zwiṅwe zwithu zwo teaho zwa u tsireledza meme
-Naa milindi yo valiwa, u tsireledzwa na u fentseliwa na u swaiwa nga nḓila i vhonalaho u thivhela u wa?
- Fhethu ho kuna nahone matheriala wo vhulungwa zwavhuḓi.
-Naa mbone dzo lingana kana dzi vhonetshela zwavhuḓi.
Ndondolo
-Mabunga a hone nahone a dzula o kuna na u dzula ho fungiwa mbone?
-- Naa hu na ndishi dza u ṱambela, maḓi a bommbi, tshisibe na thaula dzine dza laṱiwa nga murahu ha u dzi shumisa
- hu na fhethu ha u tshintsha, u omisa na u vhea zwiambaro?
-hu na maḓi a u nwa na dzikhaphu?
- hu na fhethu hune vhashumi vha nga dzula vha ita tie kana zwinwiwa zwa u fhisa?
- Naa muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u shumisa tshomedzo dza ndondolo a nga dzi swikelela nga nḓila i leluwaho nahone nga nḓila yo tsireledzeaho?
Zwikhafula
-Naa zwikhafula zwo dzhenisiwa, u shandukisiwa na u vhofhololwa nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho.
- Naa tsimbi dza u ita uri tshikhafula tshi ime tswithithi (uprights) na dzibaseplates zwo ṋetshedzwa (nahone hune zwa vha zwo tea, timber sole plates dzo ṋetshedzwa.
- Naa dziuprights, dzithikho, dzistruts na dzibureisi zwo vhewa ho fanelaho
- Naa tshikhafula tsho tikiswa na tshifhaṱo nga nḓila ine tsha sa ḓo wa?
- Naa hu na reiḽi dza u tsireledza dzo linganaho na dzitoeboard (bodo dza u thivhela vhathu na zwishumiswa kha u wa, kana zwiṅwe zwithu zwo teaho zwa u tsireledza), kha lumeme luṅwe na luṅwe u itela u thivhela u wa?
- Naa hu na dzibrickguards dza u thivhela matheriala u wa kha tshikhafula
Thaidzo: Itshi tshikhafula tsho vha tshi songo vhofhelelwa kha luvhondo, ngauralo tsho vhea vhutshilo ha vhashumi khomboni.
Naa fhethu hoṱhe ha u shumela ho tsireledzwa nga dzibodo, naa dzibodo dzo vhewa nga nḓila ine vhathu vha sa ḓo wa kana u piringedzwa nga zwithu?
Naa hu na zwithu zwa u thivhela zwavhuḓi kana nḓivhadzo dza u kaidza u thivhela vhathu u shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho, tsumbo, hune fhethu ha u shumela ha vha hu songo tsireledzwa nga dzibodo?
Naa tshikhafula tsho khwaṱha lune tshi nga kona u hwala matheriala wo vhewaho nṱha hatsho na uri wo vhewa nga u lingana?
Naa zwikhafula zwi khou ṱhogomelwa nga nḓila yo teaho?
Naa muthu a re na nḓivho kana vhukoni u a ṱola tshikhafula tshifhinga tshoṱhe, tsumbo, luthihi nga vhege, tshifhinga tshoṱhe musi tsho shandukiswa, u tshinyadzwa na nga murahu ha musi ho vha na mutsho u si wavhuḓi.
Naa mvelelo dza u ṱola dzi a rekhodiwa?
Naa ho dzheniswa zwikhafula zwa thawara zwo teaho nahone zwi khou shumiswa u ya nga ndaela dza vhaṋetshedzi.
Naa mavhili a zwikhafula zwa thawara a vha o khielwa musi tshi tshi khou shumiswa nahone fhethu hune ha khou shumelwa hone hu vha hu si na tshithu musi zwi tshi bvisiwa?
Dziḽeri
Naa ḽeri dzo shumiswa zwavhuḓi malugana na u ita mushumo?
Naa dzi kha nyimele yavhuḓi.
Naa ḽeri dzo ḓitika nga kha fhethu ho khwaṱhaho hu si kha matheriala une u nga vunḓea kana u songo khwaṱhaho.
Naa ḽeri dzo vhofhiwa lune dzi nga si kone u ya ngei na ngei kana u nga dzi ṱoṱomotshela phanḓa.
Naa vhunṱha ha dziḽeri ndi ho teaho u bva he ya gogoḓedzwa hone? Arali zwi songo ralo, naa hu na zwithu zwa u farelela?
Naa ḽeri dzo vhewa nga nḓila ine vhashumisi vha sa ḓo tatamudza kana u ṱharamudza milenzhe?
Tshikhafula a tsho ngo tea u shumiswa sa ḽeri
Mushumo wa ṱhanga
Naa hu na lumeme lune lwa thivhela vhathu kana matheriala u wa?
Nga tshifhinga tsha u ita ṱhanga, ho ṋetshedzwa dzinete malugana na u thivhela vhathu u wa u bva kha ṱhanga na kha mazennge a songo dzheniswaho a fhela?
Naa nete dzo nembeledzwa zwavhuḓi hune ha shumiswa dzinete?
Naa vho sumbedza matheriala u vunḓeaho u fana na shithi dza semennde na mbone dza ṱhangani.
Naa hu na maga a u thivhela vho a dzhiaho u thivhela vhashumi u wa nga kha matheriala u vunḓeaho musi vha tshi khou shuma ṱhangani.
Naa hu na fhethu ho kanulwaho nahone vhashumi vha vhewa kule na fhethu ha nga fhasi ha mushumo wa ṱhanga.
Milindi yo bwiwaho
Naa hu na thikho yo linganaho ya mulindi, kana wo itwa sa kuvhundu, kana u na zwiṱepisi kana ho bwelwaho murahu kha engele yo tsireledzeaho?
Naa ho shumiswa nḓila yavhuḓi ya u vhea thikho, nahone a hu na vhathu vhane vha shuma kha dindi ḽi si na thikho?
Naa hu na nḓila ya u dzhena mulindini yo tsireledzeaho, tsumbo, hu na ḽeri ndapfu yo teaho nahone yo khwaṱhaho.
Naa hu na dziḽeri tshifhinga tshoṱhe.
Naa hu na zwithivheli kana dziṅwe tsireledzo u thivhela vhathu na zwiendisi u wela?
Naa ho ṋetshedzwa zwithu zwa u thivhela zwo khwaṱhaho u thivhela zwiendisi zwa u shululela zwithu u wela nga ngomu?
Naa zwiendisi zwoṱhe zwo tendelwa u sa sendelesa tsini na dindi hune zwi nga vhanga u mbombomela kana u wela?
Naa milindi i nga kwama u khwaṱha kana vhudziki ha zwifhaṱo zwa nga tsini kana dzitshumelo?
Naa matheriala, masalela (magwada kana mathukhwi) na mitshini na zwishumiswa zwo vhewa kule na lumeme lwa mulindi u thivhela khonadzeo ya u mbombomela kana u wela?
Naa mulindi u a ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho.
Zwithu zwine zwa hwaliwa kana u takuliwa nga zwanḓa
Naa hu na matheriala u lemelaho u no nga sa thikho dza ṱhanga, matombo ane a shumiswa u ita lumeme kana muṱoḓo vhukati ha bada na phevimennde zwine zwi nga vhanga thaidzo arali zwo tea u bviswa nga tshanḓa.
Arali zwo ralo, naa vha nga
Nanga matheriala u fhefhuwaho?
Shumisa wiḽibaro kana girivhani, dzikhireini kana mitshini ya u hwala kana u takula, dzitelehandlers na ḽiṅwe ḽimaga kana fekhiṱhiri kana tshishumiswa u itela uri hu songo vha na u hwala kana u takula nga zwanḓa hunzhi ha thundu kana zwithu zwi lemelaho?
Oda matheriala i no nga sa semennde dzine dzo ṱangana dza vha bege dzine dza lemela 25kg?
Thivhela u ita mushumo une wa netisa wa u hwala kana u takula buloko dza u fhaṱa dzine tshileme tshadzo tsha fhira 20kg?
Naa vhathu vho gudiswa na u laelwa nga ha u hwala kana u takula zwithu zwi lemelaho nga nḓila yo tsireledzeaho?
Vhuendi, zwiendisi na mitshini
Naa zwiendisi na vhaendanganayo zwo fhandekanywa nga zwithu zwa u thivhela kana u tsireledza?
Arali zwi songo ralo, naa vha a
shumisa zwithu zwa u kanula kana u fhandekanya fhethu ha u shumela?
Vha ṋetshedza tsivhudzo nga ha fhethu hu re khombo, na zwine vha nga ita malugana nazwo?
U ṱana kana u vhea tswayo dza u kaidza?
Naa a hu na zwithu tsini na zwiendisi zwa u mona kana u thwisita?
Naa zwi nga konadzea u sa rivesa kana u vhuyela murahu, tsumbo, nga u shumisa sisteme ya nḓila ya u ya fhethu huthihi kana, arali zwi songo ralo, naa hu khou shumiswa vhanna vha u ṋea ngafhadzo vho gudiswaho?
Naa vhuendi na mitshini kana zwishumiswa zwi khou ṱhogomelwa zwavhuḓi, tsumbo, naa tshiḓiraiva, dzimbone, biriki ya tshanḓa na ya mulenzhe zwi khou shuma zwavhuḓi.
Naa vhareili vho wana vhugudisi ho teaho na ṱhanziela dzo teaho malugana na u tshimbidza kana u reila luṅwe lushaka lwa zwiendisi zwa u hwala kana u takula kana mutshini une vha khou shumisa?
Naa thundu yo vhofhiwa zwavhuḓi.
Naa vho khwaṱhisedza uri vhathu vha khou hwaliwa nga vhuendi ho itelwaho u hwala vhathu?
Naa vho khwaṱhisedza uri vhuendi na mitshini a zwi shumiswi fhethu ho tsesaho ha khombo?
Zwiambaro zwa u ḓitsireledza zwi tea u ambariwa tshifhinga tshoṱhe musi hu tshi khou itwa mushumo wa u hwala kana u takula zwithu nga zwanḓa. Vha dzhiele nzhele mushumi muthihi a songo ambaraho magilafu na vhavhili vha si na magondolo.
Dzithulusi na mitshini
Naa hu khou shumiswa thulusi kana mitshini yo teaho mushumo?
Naa zwipiḓa zwoṱhe zwi re khombo zwo tsireledzwa, tsumbo, dzigere, vhareili vha dzitshaini, shafuti dza inzhini dzo ṱoṱomowaho.
Naa zwithu zwa u tsireledza zwo khwaṱha na u vha kha nyimele yavhuḓi.
Naa thulusi na mitshini zwi kha nyimele yavhuḓi nahone ndi zwishumiswa zwo tsireledzeaho zwine zwa shuma zwavhuḓi.
Naa vhashumisi vhoṱhe vho gudiswa nahone vha na vhukoni?
Zwishumiswa zwa u hwala kana u takula /Dzikhireini
Naa tshishumiswa tsho dzheniswa nga muthu a re na vhukoni?
Naa vhatshimbidzi vho gudiswa na u vha na vhukoni?
Naa tshilinganyo kana vhungafhani ha zwithu zwine zwa tea u hwaliwa kana u takuliwa zwo sumbedzwa zwavhuḓi.
Naa tshishumiswa tshi na muvhigo wa zwino kana tsho ṱoliwa nga vhuḓalo na rekhodo ya u ṱola.
Naa hu na fhethu ho teaho ho valiwaho u itela u thivhela vhathu kha u thuliwa kana u rwiwa nga tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshishumiswa tsha u hwala kana u takula?
Naa gethe dza u ḽaisulula dzi dzula dzo valiwa nga nnḓa ha musi pulatifomo i tshi khou laisulula?
Zwa shishi
Naa hu na maitele a shishi, tsumbo, a u bvisa vhathu fhethu ha u fhaṱa musi hu na mulilo?
Naa vhathu vha re fhethu ha u fhaṱa vha a ḓivha nga ha maitele?
Naa hu na aḽamu ya u lidza, nahone i thesitiwa lungana?
Naa hu na nḓila ya u kwama vha tshumelo ya shishi fhethu ha u fhaṱa,
Naa hu na nḓila dza u bva kana u shavha dzo linganaho nahone dzi khagala kana dzi a vhonala?
Naa hu ṋetshedzwa thusoṱhanzi yo linganaho?
Mulilo
Naa matheriala wa u duga, zwiluḓi zwa u duga na gese dza u duga a zwinzhi?
Naa wo vhewa zwavhuḓi.
Naa dzisilindara dza gese ya u duga dzi a vhuyiselwa fhethu ha u vhulunga hune ha dzhena muya musi shifthi yo fhela?
Naa silindara dzo ḓalaho na dzi si na tshithu dzi a vhewa thungo na thungo na u swaiwa zwavhuḓi.
Naa zwiko zwa u daha na zwiṅwe zwa u funga mulilo zwo iledzwa fhethu hune gese dza u duga kana zwiluḓi zwa u duga zwa vhewa kana zwa shumiswa?
Naa silindara dza gese, dziphaiphi dzadzo na zwishumiswa zwi a ṱhogomelwa zwavhuḓi na u vha kha nyimele yavhuḓi.
Musi silindara dza gese dzi sa khou shuma, naa vaḽivu dzadzo dzi vha dzo valwa dza khwaṱha,
Naa malaṱwa ane a duga a a bviswa tshifhinga tshoṱhe na u vhewa kha bini dzo teaho kana bini ḽa malaṱwa fhethu hune ha khou fhaṱiwa.
Naa hu na zwidzimamililo zwo teaho?
Matheriala wa khombo
Naa vho sumbedza matheriala woṱhe u re khombo une wa fana na asibesitosi, mutobvu, tshinwisi, dzipennde, semennde na buse?
Naa vho vhuya vha sedza uri hu nga vha hu tshi ṱoḓea rakonṱiraka a re na ḽaisentsi malugana na u shumana na asibesitosi i re fhethu ha u shumela? (Mishumo minzhi i re na asibesitosi i ṱoḓa ḽaisentsi, naho vha tshi nga ita mushumo muṱuku nga matheriala une wa vha na asibesitosi vha si na ḽaisentsi )
Naa vho sumbedza na u vhea maga a u tsireledza kana u langa matheriala une wa vha khombo nga u:
ita mushumo nga iṅwe nḓila, u itela u bvisa tshoṱhe khombo?
-	Shumisa matheriala une wa si vhe khombo nga maanḓa.
-	Shumisa thulusi dzine dza vha na tshithu tsha u bvisa buse?
- Naa vhashumi vho vha vha na nḓivho na vhugudisi uri vha kone u ḓivha uri khombo ndi dzifhio u bva kha matheriala wa khombo une wa shumiswa na u bveledzwa fhethu ha u shumela, na zwine vha tea u ita malugana na u thivhela khombo dzenedzo?
- Naa vho no wana maitele kana nḓila dza u thivhela u kwama semennde yo nukalaho (vhunga izwi zwi tshi nga vhanga vhulwadze ha lukanda na u fhiswa nga semennde)?
Naa vho dzudzanya u ṱola mutakalo wa vhathu vhane vha shumisa matheriala u re khombo (tsumbo, mutobvu)
Naa hu na zwidzimamulilo zwo teaho?
Phosho
- Naa vhashumi vha na nḓivho kana mafhungo na vhugudisi u itela uri vha kone u ḓivha uri ndi khombo dzifhio dzine dza vhangiwa nga phosho, na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo?
- Naa vho wana na u asesa vhashumi vhane vha shuma fhethu hune ha vha na phosho?
- Naa phosho i nga fhungudzwa nga u shumisa dziṅwe nḓila dzo fhambanaho dza u shuma kana u nanga miṅwe mitshini kana zwishumiswa zwi si na phosho, tsumbo, kana nga u shumisa zwishumiswa zwa u pwasha matombo kana zwiṅwe na zwiṅwe zwishumiswa kana mitshini ya u ita uri phosho i songo pfala?
- Naa vhathu vhane vha sa khou ita mushumo wonoyo vha vhetshelwa kule na tshiko tsha phosho?
- Naa vho ṋetshedzwa zwithu zwa u tsireledza dzinḓevhe nahone zwi a ambariwa fhethu hune ha vha na phosho?
- Naa fhethu hune ha tea u ambariwa zwithu zwa u tsireledza nḓevhe ho sumbedzwa nga luswayo?
- Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma hune ha vha na phosho khulwane u ṱoliwe.
Naa vho ṋetshedzwa zwithu zwa u tsireledza dzinḓevhe nahone zwi a ambariwa fhethu hune ha vha na phosho?
Zwishumiswa zwine zwa dzinginyisa zwanḓa (Hand-arm vibration)
- Naa vhashumi vho vha vha na mafhungo kana nḓivho na vhugudisi u itela u ḓivha uri zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa zwi na khombo dzifhio fhethu ha u fhaṱa, na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo?
- Naa vho kona u wana na u asesa khombo kha vhashumi vhane vha shumisa zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa tshifhinga tshilapfu zwi no fana na zwipwasha matombo, giraindara dza engele kana hamula dza u ḓirila kana u vhora?
- Naa u shumisa HAV ho fhungudzea nga hune zwi nga konadzea nga u shumisa nḓila dzo teaho mushumo na zwishumiswa kana mutshini?
- Naa zwishumiswa zwa u fhungudza u dzinginyea zwi a shumisiwa hune zwa konadzea?
- Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi.
- Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma nga zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa vha ṱoliwe, nga maanḓa arali vho shuma lwa tshifhinga tshilapfu?
Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa zwanḓa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi.
Muḓagasi na dziṅwe tshumelo
- Naa tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzo ṋetshedzwa fhethu ha u shumela phanḓa ha musi mushumo u tshi thoma nahone vho kona u wana uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone henefho (tsumbo, thambo dza muḓagasi, netiweke ya dzithambo/ meini dza gese) na u dzhia maga o teaho hune zwa vha zwo tea, u thivhela khombo khavho?
- Naa vha khou shumisa maanḓa maṱuku a muḓagasi kha dzithulusi na tshishumiswa, tsumbo, zwishumiswa zwine zwa shuma nga beṱiri kana nga sisṱeme dza maanḓa maṱuku,
- Naa dzikhebulu na dziḽidi zwo tsireledzwa uri zwi songo tshinyala?
- Naa u ṱumiwa hoṱhe kha sisṱeme ho itwa nga nḓila yo teaho nahone ho shumiswa puḽaka dzo teaho?
- Naa dzithulusi na zwishumiswa zwo sedzuluswa kana u ṱolwa nga vhashumisi, zwa sedziwa nga maṱo fhethu ha u fhaṱa na u ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe na u thesitiwa nga muthu a re na vhukoni kana nḓivho.
- Naa thambo dza muḓagasi dzo dzumbamaho na dziṅwe tshumelo zwo waniwa (tsumbo, nga tshithu tsha u ṱoḓa na dzipulani) na u swaiwa, na uri vho dzhia maga a u thivhela u itela u shuma vho tsireledzea?
Hune ha vha na thambo dzine dza tshimbila nga nṱha, muḓagasi wo dzimiwa, kana ho dzhiiwa maṅwe maga a u thivhela, u fana na u ita mapala a bola kana tswayo dzo nambatedzwaho nga theiphi
Mabogisi a u langa muḓagasi a tea u dzula o tsireledzwa na u khiiwa zwavhuḓi
U tsireledza tshitshavha kana vhathu
- Naa fhethu ha u shumela ho fentseliwa uri vhathu vha songo kona u dzhena?
- Naa fhethu hune ha khou shumiwa badani ho tsireledzwa na u fungiwa?
- Naa vhathu vho tsireledzwa kha matheriala u no wa?
- Musi mushumo wo ima lwa ḓuvha ḽeneḽo:
1. Naa nga matungo a fhethu hune ha khou fhaṱiwa ho tsireledzwa zwavhuḓi.
2. Naa ḽeri dzoṱhe dzo bvisiwa na zwiṱepisi zwadzo zwa valiwa nga bodo uri zwi songo shumiswa?
3. Naa milindi yo bwiwaho yo valiwa na u fentseliwa?
4. Naa mitshini yo itwa uri i songo shumisea u thivhela u shumiswa zwi songo tea?
5. Naa zwidina na matheriala zwo pakiwa kana u ṱhophiwa nga nḓila yo teaho?
6. Naa matheriala u dugaho kana wa khombo wo vhewa fhethu ho khielwaho ha khwaṱha ho tsireledzeaho?
Muthu ane a tea u kwamiwa
Muhasho wa zwa Mishumo
Ofisi Khulwane
Dairekhothoreithi Khulwane ya Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni
Vho - Rhoda Mbeki (012) 309 4388
Vho - Phumudzo Maphaha (012) 309 4389
Vho - Tibor Szana (012) 309 4389
<fn>DOL.OhsInAgriandforest.2010-10-04.ve.txt</fn>
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Mvulatswinga
Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu. Thandululo dzi
dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a
vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini. U tsireledzea na
mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa. U
ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo
na u tsireledzea, fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha
mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga,
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka. Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha
lwalwa vhe mishumoni yavho. Mafuvhalo na khombo a zwi vhangi thambulo ya vhathu
fhedzi; Hu dovha ha katelwa na tshinyalelo ya masheleni zwine nga nnḓa hazwo zwa
dovha zwa katela:
Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u
imela mushumi
U xelelwa nga zwibveledzwa
Mbadelo dza ndaulo - u sedzulusa tshiwo, u lugisa, nz
Tshinyalelo kha mitshini, zwifhaṱo na zwibveledzwa
Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo. Sa
zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi
vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo
dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho. Heyi
bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha Nḓowetshumo. Mafhungo vha nga a wana kha
websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.za
Ndangulo ya mutakalo, tsireledzo na ndingo ya khonadzeo ya khombo
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u
vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo, zwa swikelela mveledzo na
u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi. Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo
na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone
mushumoni.
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya
kushumele kha mutakalo na tsireledzo, hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa
khwine mushumoni. Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa, zwo dzudzanyea na u ḓitika nga
vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Mbekanyamaitele i fanela:
U sedzesa kha bulasi yavho
U sumbedzisa muhumbulo wavho nga u angaredza kha mutakalo na tsireledzo ya
vhashumi vhavho
U sumbedzisa uri vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mutakalo na tsireledzo vhu kha vhone sa
mutholi
U ṱalusa sisiṱeme na nḓila dzo vhewaho u itela tsireledzo na mutakalo wa vhashumi
vhavho
I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha
nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
Ndingo ya khonadzeo ya khombo
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi
zwa ndeme. Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine
zwa nga vha hone vhuponi havho, na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa
sumbedza, vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa
hani. Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha
bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu, u itela uri vha kone u kala arali
vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Hu na zwiko zwa tsivhudzo zwinzhi kha u thoma kushumele kwavhuḓi kune kwa ḓo vha
thusa musi vha tshi ita ndingo ya khonadzeo ya khombo, fhedzi vha nga shumisa maga
maṱanu a maitele o leluwaho u vha thusa:
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Ḽiga 1: kha vha sedze kha zwi tevhelaho
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani. Kha
vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo.
Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala
zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho.
Ḽiga 2: kha vha dzhie tsheo ya uri ndi nnyi ane a nga vhaisala nahone hani
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana. Musi vha tshi
sedza uri "hani" vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo, musi
zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
Ḽiga 3: kha vha pime khonadzeo ya khombo ine ya nga bvelela u bva kha
zwivhangakhombo na u dzhia maga a u dzi fhungudza kana u dzi langa
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme
tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa
zwithu. Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea, zwo ḓitika nga
mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia
tsheo nga ha ndangulo.
Ḽiga 4: kha vha ṅwale fhasi mawanwa avho
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa, vha ḓo fanela u
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
Ḽiga 5: kha vha sedzuluso ndingo na u vusuludza arali zwo fanela
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila
ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha
khwaṱha,
Thaidzo dza mutakalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U shuma kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka zwi nga ḓisa nyofho kha mutakalo wa
vhashumi nga nḓila nnzhi, zwi tshi katela:
U kwamana na zwipuka
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana thukhitha
Mbonalelo ya vhuvha hazwo
U anḓadzea kha mutsho, phosho, kana nzinginyeo.
Mbonalo ya vhuvha ha mushumo
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga
vhulwadze ha misipha na marambo. Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo,
zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea, kana vha shumise
sisiteme dza mitshini
Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele - vha vhee milenzhe yavho
zwavhuḓi, muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili
wavho
Kha vha vhone uri fhethu hune vha shumela hone ho dzudzanyea lune zwishumiswa
na zwibveledzwa zwi nga swikelelea lwo leluwaho hu si na u hovhelela na u lingedza u
shandukisa mushumo kana u tshimbilatshimbila lune vha shumisa misipha yo
fhambanaho ya muvhili
U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u
ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
U shumisa mitshini lwo tsireledzeaho
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini. Dziṅwe dzi bvelela ngauri
mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho, dziṅwe ngauri a yongo
lindwa kana u siiwa yo tsimiwa. Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza
zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo, zwi tshi katela mitshini, arali yo tsireledzea u i
shumisa. Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho, zwi fanela u
ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza
khombo, na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mitshini ine vha i shumisa yo fanela mushumo wonoyo
Mitshini yoṱhe i londolwe u itela uri i shumiswe lwo tsireledzeaho
Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo
Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho
yeneyo. Zwishumiswa zwa vhulimivhufuwi zwo dzulela u vha zwi songo fanelaho u
shumiswa kha u ṱavha miri
Mifhini ya zwishumiswa zwa u ṱavha i fanela u tewa nga nḓila ine ya fhungudza u
endedzwa ha mudzinginyeo kha tshanḓa arali luṱaha lwa tshishumiswa lu nga rwa
tombo kana mudzi wo dzumbamaho
Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula na u fhandula i fanela u kwewa nga
vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana
baudu.
U renga kana u hira mitshini
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze
ndindatsireledzo dzo fanelaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhone na vhashumi vhavho:
Vha shumisa mitshini zwi tshi ya nga ndaela yo ḓiswaho nazwo
Hu vhe hu na tsireledzo i shumaho zwavhuḓi
Vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe na u lugisa zwo tshinyalaho zwoṱhe musi zwi sa athu u
shumiswa
Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na
uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula, na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa
khakhe wa zwi shumisa
Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Ndondolo na u thivhulula
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u
thivhula. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
Vhashumi vhavho vho gudiswa lwo fanelaho u ita mushumo
Zwishumiswa na ndaela dzo linganaho dzi a ṋetshedzwa u itela ndondolo, ndivhanyiso,
u kunakisa, na u thivhululwa ha mitshini
Fulufulu ḽo linganaho, sa tsumbo, u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho, zwisima
kana haidrolikisi zwi khou phumulwa musi hu sa athu u thomiwa u shuma
Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi
nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege
musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
Vhashumisi vhoṱhe vha fanela u vha na vhuṱanzi uri:
Vha a ḓivha u imisa mutshini musi vha sa athu u thoma u u bvumisa
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Vha dzulela u u bvumisa vho ima ho fanelaho
Zwitsireledzi zwoṱhe zwo kweiwa na u shuma lwo fanelaho
Vhupo u mona na mutshini u sa sudzuluswi ho kuna, a hu na mashika na u sa vha na
zwine zwa u tsira
Mulavhelesi u fanela u ṱavhanya u vhudzwa arali mutshini u sa khou shuma zwavhuḓi
Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Vha songo vhuya vha:
Shumisa mutshini nga nnḓa ha musi vho tendelwa na u gudiswa u u shumisa
Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi
tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima
Ambara tshaini dzi ṋembelelaho, zwiambaro zwi sa vha fari, magilavu kana rinngi kana
vha vha na mavhudzi malapfu ane a nga haka zwipiḓa zwi no khou mona
Tsa kha ṱereṱere ḽine ḽa khou tshimbila kana miṅwe mitshini ine ya ḓimonisa nga yoṱhe
Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiendedzi na kufarele kwa matheriala
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa. U
huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea, zwiwo izwo zwi katela vhareili,
vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo. Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi
sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
Kha vha dzulele u sedza arali:
Vhareili vho gudiswa lwo fanelaho na uri vhathu vha si na thendelo a vha tendelwi u
reila
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Zwiendisi na vhaendangaṋayo vha tshi fhambanywa hune zwa konadzea
Mihwalo i fhethu huthihi nahone yo tsireledzwa
Vhareili vho tsireledzea kha zwithu zwi waho
Vhareili vha na mutakalo wo fanelaho u reila
Zwiendisi zwavho kana mitshini miṅwe na miṅwe ine vhashumi vha khou u i ṋamela
kana u shuma ngayo yo kwewa nga kha zwifhaṱo zwo tsireledzaho u mona nayo
Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
Mashumele a u hwala
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi, vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho
na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
Zwishumiswa zwoṱhe zwa u gagamisa zwo ṱolwa nga vhuronwane tshifhinga tshoṱhe
nga muthu a re na vhukoni
Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa.
Vha songo fhirisa na luthihi mihwalo iyo
Zwisumbi zwa u ḓalesa ha muhwalo kha mutshini wa u hwala zwi khou shuma
zwavhuḓi
Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi
si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala, nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga
khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
Phosho na u dzinginyea
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u
pfa, kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga
vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
Kha vha fhungudze u shuma fhethu hu re na phosho
Kha vha ṋange mitshini kana maitele o fhumulaho musi vha tshi ṋanga nḓila ya u
bveledzisa kana mitshini miswa
Kha vha valele mitshini kana maitele nga zwitsireledzaphosho kana u i vhea kha
dziṅwe phera
Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha
mushumo
Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha, kha vha swaye vhupo uhu sa "fhethu hu
tsireledzwaho nḓevhe" hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u
ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u
ambara zwitsireledzanḓevhe.
U dzinginyea
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya
ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
wa zwanḓa - tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo
tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo. Zwiga zwa tsumbo zwi
katela u tetemela kana tshivhevhe kha minwe, minwe i shanduka ya vha mitshena
phephoni kana kha nyimele dzo ṋukalaho, zwi tshi tevhelwa nga u pfa vhuṱungu na u
tswukuluwa U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri
muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana
vhuṱungu kha khundu na gona. Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha
muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
Kha vha shumise mutshini wo fanelaho mushumo
Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi, sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea
kha saha dza ngeḓane
Vha shumise tshoṱhe madzulele a zwidulo zwa ṱereṱere na nzulele dza u ḓivhofha
Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
U tinya u vhaisala ha nyelelo, tsinga, misipha na marambo kha zwanḓa nga u dzinginyea
ha zwanḓa:
Kha vha dzudznye mishumo u tinya u shumisa zwishumiswa zwi dzinginyeaho
Kha vha nange zwishumiswa zwire na mudzinginyeo wa fhasi
Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela
Kha vha dudedze zwanḓa musi vha sa athu u thoma u shuma na u dzudzwa zwi tshi
dudela
Mutsho
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho, nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi
nga u vhaisa.
Zwine vha fanela u ita:
Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa
luṱanḓala
Vha songo bvula; kha vha ḓole mapfura a thivhelaho nga maanḓa ḓuvha kha lukanda
lwo anḓadzeaho
Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu, phopho kana u shanduka ha muvhala wa
lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz.
zwa nga mela, u bva malofha kana u ṱhoṱhona
Zwiambaro zwa u shuma zwi fanela u bveledzwa nga labi ḽine ḽa ita uri muvhili wa
mushumi u dzule wo oma na u vha kha mufhiso wo dzudzanyeaho kha u shuma kha
kilima ya mufhiso na yo omaho, zwiambaro zwo fanelaho zwi fanela u shumiswa u
tinya mufhiso wo kalulaho na u tendela u fema
Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na
khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho, u
fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Zwipuka
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese (vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva
kha zwipuka u ya kha vhathu). Zwitshili zwi fanaho na bakitheria, vairasi, nzulatshinya na
lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa, u milwa kana
zwa dzhena kha lukanda. Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u
thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga
tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa.
Zwine vha fanela u ita u fhungudza khonadzeo ya khombo
Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo. Kha
vha hayele ho fanelaho
Kha vha vhone uri vha dzula vho kuna zwavhuḓi, vha dzulele u ṱamba zwanḓa musi
vha sa athu u ḽa, u nwa kana u daha
Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha
tshi fara zwipuka, nga maanḓa arali zwi tshi khou lwala, na magilavu na fasikoṱi i sa
dzheni maḓi arali vha tshi khou fara zwishumiswa zwi re na khonadzeo ya u nga
kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa
Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi,
Thukhitha dzi vhangaho khombo
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha,
sa milimo, mishonga ya u lafha zwifuwo (zwi katela dipe ya nngu), buse, mutsihambe kana
zwithu zwi fanaho na thophe, tshidziki tsha tshampungane kana manyoro; u hambela
mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa, kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
khou fhufha, manyoro, maṱanga, pfuloṱhusa, u kwama thophe, mupfudze nz, kana nga u
shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
Zwiga zwa tsivhudzo zwi katela
U ṱhoṱhona/u bvisa miṱodzi/lumilaḓi ha maṱo na ningo
Ningo dzo thivheaho dzi nukhaho
Mukulo wo zwimbaho
U hoṱola hu re kana hu si na tshilangwa
Misipha i remaho kana mufhiso vho no fhedza u shuma na pfuloṱhuswa yo undaho
U homelwa
U oma ha khana musi vha tshi khou shuma, vho no fhedza u shuma kana musi vha
tshi khou ita nyonyoloso ine vha dzulela u i ita
U lila ha khana musi vha tshi fema.
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo,
kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune
dza nga dzulela u vha vhone. Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha
iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa. Arali vha tshi
daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha
nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho. Kha vha tinye u
hambela thukhitha dzi vhaisaho nga u:
U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea
U tshintshela kha zwishumiswa zwi bvisaho buse ḽiṱuku sa thoro/thombwana
U valela zwiko zwa buse kana mufafadzelo
U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re
na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa.
U fhungudza u femela ngomu nga u:
Shumisa phaiphi ya mvulelamufhe yapo, sa musi vha tshi khou fhisedzela tsimbi
U shumisa sefo dzi shumaho zwavhuḓi kha ṱereṱere/zwiendisi
U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi
U khwinisa zwifhaṱo zwa mvulelamufhe
U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi. Kha vha vhe
na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse, miḓimuwo
kana erosolo.
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma - vha
songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho
kana buseni.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Musi vha tshi shumisa mishonga ya u lafha zwifuwo, kha vha dzulele:
U ṱanzwa zwe vha ḓihasha kha lukanda na kha zwiambaro nga u ṱavhanya, na u ṱamba
musi vha sa athu u ḽa, u nwa na u daha, vha songo shuma vhukati ha zwifuwo zwine
zwa kha ḓi bva u lafhiwa arali vha tshi nga kavhiwa
Kha vha tevhele maga maṅwe na maṅwe a shishi o themendelwaho nga mubveledzi
sa kha mishonga yo itwaho nga oiḽi
Kha vha tevhedze ndaela, nga maanḓa hedzo dzi re na vhushaka na PPE
Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u
ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala
Kha kufarele na kuṱavhele kwa miri yo fafadzelwaho khemikhala dzi vhangaho khombo
musi hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa mulimo, vhatholi vha fanela u
ṋetshedza - vhashumi vha shumisa- zwishumiswa zwavho zwa u ḓitsireledza
Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u
ḓikavhisa. Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila
ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa, u ita uri zwi konadzee u tinya u fara
zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela
Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela
zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na
u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
Ndondolo na tsireledzo ya mushumoni
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha, u
piringedzwa na u wa, kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea, u fana na
khebulu dzo ṋembelelaho, masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga
zwishumiswa na matheriala. Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi, vha
vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi, nga maanḓa kha vhupo ha u
ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha. Vha fanela
u ṋetshedza zwi tevhelaho:
Tsimbi dza u farelela kha zwiṱepisi kana remmpe ho fanelaho
Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana
ḓeri
Tshedza tsho fanelaho na u lingana
Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu
vhuponi ha u shumela
Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na
tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho
nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Thusothanzi na u phuluswa lwa shishi
Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma
nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u
gudiswa mutheo wa thusothanzi. Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo
vuleaho na u phaphamisa. Vhupo vhune mushumo wa katela khonadzeo ya khombo
ya u kambiwa nga khemikhala kana vhutsi, ṋowa, zwikhokhonono kana u luṅwa nga
buvhi kha zwenezwo zwivhangakhombo, ngudo ya thusothanzi i fanela u
ṱanḓavhudzwa nga nḓila yone hu na vhukwamani na dzangano kana muthu a re na
ndalukano
Khithi kana mabogisi a thusothanzi a londolwaho zwavhuḓi a fanela u dzula o luga
vhuponi ha u shumela na u tsireledzwa kha u kavhiwa nga murongwe kana
matshakatshaka
Nzudzanyo dzi fanela u itwa u itela u bviswa nga u ṱavhanya ha vhathu arali hu na
tshiwo tsha u huvhala kana vhulwadze zwine zwa ṱoḓa thuso ya mishonga
Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela
u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
Tshomedzo dza u kunakisela
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo
na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho
khombo. Arali vha na vhashumi vha tshifhinga tshoṱhe, vha no ḓa tshiṅwe tshifhinga kana
vha tshoṱhe, kha vha ṋetshedze zwileludzi zwa u homolowa zwi katelaho:
Mabunga o kunaho are na mvulelamufhe yavhuḓi
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Masambelo a u ṱambela a re na maḓi a fhisaho na a rotholaho, tshisibe na thavhula
(kana tshiomisazwanḓa)
Zwileludzi zwa u ṱambela zwiṱuku, kana zwiphumulazwanḓa zwa vhashumi kule na
vhupo ha u ṱambela
Vhupo ha u tshintshela hune zwiambaro zwi si zwa misi zwa ambarelwa hone
Nḓisedzo ya maḓi o kunaho (o swaiwaho u ṱalula kha nḓisedzo ya maḓi maṅwe na
maṅwe a sa nwiwiho).
U vhiga malwadze a re na vhushaka na mushumo
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa
Vhashumi. Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma
naho.
Phukha - malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi, leptospirosisi, vhulwadze
vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi, kana huṅwe u kavhiwa hu
vhangwaho nga u shuma na zwifuwo
Milimo - u vhulaha nga khomphaundu dza oganofosiforasi kana metheili bromide
Thukhitha dza mupo -asima ya mushumoni u bva kha mungu kana zwikhokhonono
zwi shumiswaho u ḽa zwitumbudzi, pfudzethukhwi ya ngowa dza rabulasi; kana
thethanasi
Dziṅwe thukhitha - demathaithisi ya mushumoni i katelaho u anḓadzea kha zwinokisi
kana zwivhulahi zwa tshitzhili
Mitshini - vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza
ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.
U wana mafhungo nga vhuḓalo ri humbela uri vha kwame senthara ya vhashumi ya tsini
na ha havho kana ofisi ya vundu:
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Contact details
Provincial Offices of the Department of Labour
Eastern Cape
Aliwal North Tel: (051) 633 2633
Butterworth Tel: (047) 491 0656
Cradock Tel: (048) 881 3010
East London Tel: (043) 702 7500
Fort Beaufort Tel: (046) 645 4686
Graaf-Reinet Tel: (049) 892 2142
Grahamstown Tel: (046) 622 2104
King William's Tel: (043) 643 4756
Town
Lusikisiki Tel: (039) 253 1996
Maclear Tel: (045) 932 1424
Mdantsane Tel: (043) 761 3151
Mount Ayliff Tel: (039) 254 0282
Mthatha Tel: (047) 501 5600
Port Elizabeth Tel: (041) 506 5000
Queenstown Tel: (045) 807 5400
Uitenhage Tel: (041) 992 4627
Free State
Bethlehem Tel: (058) 303 5293
Bloemfontein Tel: (051) 505 6215
Botshabelo Tel: (051) 534 3789
Ficksburg Tel: (051) 933 2299
Harrismith Tel: (058) 623 2977
Kroonstad Tel: (056) 215 1812
Petrusburg Tel: (053) 574 0932
Phuthaditjhaba Tel: (058) 713 0373
Sasolburg Tel: (016) 970 3200
Welkom Tel: (057) 391 0200
Zastron Tel: (051) 673 1471
Gauteng North
Atteridgeville Tel: (012) 386 5116
Bronkhorstspruit Tel: (013) 932 0197
Garankuwa Tel: (012) 702 4525
Krugersdorp Tel: (011) 955 4420
Mamelodi Tel: (012) 805 5090
Pretoria Tel: (012) 309 5050
Randfontein Tel: (011) 693 3618
Soshanguve Tel: (012) 799 7400
Temba Tel: (012) 717 9500
Gauteng South
Alberton Tel: (011) 861 6130
Benoni Tel: (011) 747 9601
Boksburg Tel: (011) 898 3340
Brakpan Tel: (011) 744 9000
Carletonville Tel: (018) 788 3281
Germiston Tel: (011) 345 6300
Johannesburg Tel: (011) 497 3000
Kempton Park Tel: (011) 975 9301
Nigel Tel: (011) 814 7095
Randburg Tel: (011) 781 8144
Roodepoort Tel: (011) 766 2000
Sandton Tel: (011) 444 7631
Sebokeng Tel: (016) 988 2626
Soweto Tel: (011) 939 1200
Springs Tel: (011) 365 3700
Vanderbijlpark Tel: (016) 981 0280
Vereeniging Tel: (016) 430 0000
KwaZulu-Natal
Dundee Tel: (034) 212 3147
Durban Tel: (031) 336 1500
Estcourt Tel: (036) 352 2161
Kokstad Tel: (039) 727 2140
Ladysmith Tel: (036) 638 1900
Newcastle Tel: (034) 312 6038
Eastern Cape
East London Tel: (043) 701 3000
Free State
Bloemfontein Tel: (051) 505 6200
Gauteng North
Pretoria Tel: (012) 309 5000
Gauteng South
Johannesburg Tel: (011) 497 3222
KwaZulu-Natal
Durban Tel: (031) 366 2000
Limpopo
Polokwane Tel: (015) 290 1744
Mpumalanga
Witbank Tel: (013) 655 8700
North West
Mmabatho Tel: (018) 387 8100
Northern Cape
Kimberley Tel: (053) 838 1500
Western Cape
Cape Town Tel: (021) 441 8000
Labour Centres of the Department of Labour
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Pietermaritzburg Tel: (033) 341 5300
Pinetown Tel: (031) 701 7740
Port Shepstone Tel: (039) 682 2406
Prospecton Tel: (031) 913 9700
Richards Bay Tel: (035) 780 8700
Richmond Tel: (033) 212 2768
Stanger Tel: (032) 551 4291
Ulundi Tel: (035) 879 1439
Verulam Tel: (032) 541 5600
Vryheid Tel: (034) 980 8820
Limpopo
Giyani Tel: (015) 812 9041
Jane Furse Tel: (013) 265 7210
Lebowakgomo Tel: (015) 633 9360
Lephalale Tel: (014) 763 2162
Makhado Tel: (015) 516 0207
Modimolle Tel: (014) 717 1046
Mokopani Tel: (015) 491 5973
Phalaborwa Tel: (015) 781 5114
Polokwane Tel: (015) 299 5000
Seshego Tel: (015) 223 7020
Thohoyandou Tel: (015) 960 1300
Tzaneen Tel: (015) 306 2600
Mpumalanga
Baberton Tel: (013) 712 3066
Bethal Tel: (017) 647 5212
Carolina Tel: (017) 843 1077
Eerstehoek Tel: (017) 883 2414
eMalahleni Tel: (013) 653 3800
/ Witbank
Ermelo Tel: (017) 819 7632
Groblersdal Tel: (013) 262 3150
Kwamhlanga Tel: (013) 947 3173
KaMhlushwa Tel: (013) 785 0010
Lydenburg Tel: (013) 235 2368
Middelburg Tel: (013) 283 3600
Nelspruit Tel: (013) 753 2844
Piet Retief Tel: (017) 826 1883
Sabie Tel: (013) 764 2105
Secunda Tel: (017) 631 2594
Standerton Tel: (017) 712 1351
Volksrust Tel: (017) 735 2994
Northern Cape
Calvinia Tel: (027) 341 1280
De Aar Tel: (053) 631 0952
Kimberley Tel: (053) 838 1500
Kuruman Tel: (053) 712 3952
Postmasburg Tel: (053) 313 0641
Springbok Tel: (027) 718 1058
Upington Tel: (054) 331 1752
North West
Brits Tel: (012) 252 3068
Christiana Tel: (053) 441 2120
Klerksdorp Tel: (018) 464 8700
Lichtenburg Tel: (018) 632 4323
Mafikeng Tel: (018) 381 1010
Mogwase Tel: (014) 555 5693
Potchefstroom Tel: (018) 297 5100
Rustenburg Tel: (014) 592 8214
Taung Tel: (053) 994 1710
Vryburg Tel: (053) 927 5221
Western Cape
Beaufort West Tel: (023) 414 3427
Bellville Tel: (021) 941 7000
Cape Town Tel: (021) 468 5500
George Tel: (044) 801 1201
Knysna Tel: (044) 382 3150
Mitchell's Plain Tel: (021) 376 1771
Mossel Bay Tel: (044) 691 1140
Oudtshoorn Tel: (044) 272 4370
Paarl Tel: (021) 872 2020
Somerset West Tel: (021) 852 2535
Vredenburg Tel: (022) 715 1627
Worcester Tel: (023) 347 0152
Tshivenda, Layout and design by the Design Studio, Chief Directorate of Communication,
Department of Labour. Website: www.labour.gov.za<fn>DOL.WhatEveryWorkerShouldKnow.2011-01-10.ve.txt</fn>
Zwine mushumi muṅwe na muṅwe na mutholi vha fanela u zwiḓivha nga ha zwa mutakalo na tsireledzo mushumoni
Zhendedzi heḽi ḽo ṅwaliwa ho sedzwa mutakalo na u tsireledzea zwa vhashumi vha Afrika Tshipembe. Muhumbulo muhulwane ndi wa u ṱalutshedza Mulayo nga nḓila i pfalaho kha vhoṱhe vha kwameaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni Afrika Tshipembe.
Mushumo wa zwipikiṱere vha zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni (OHS) vha Muhasho wa zwa Mishumo wo ṱalutshedzwa, Mishumo na pfanelo dza vhashumi, sa zwe wa ṋekedziswa zwone khavho kha Mulayo, zwo sumbedzwa. Mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhatholi, vhabveledzi, vhaoli, vhaṱunḓi, vhaḓisedzi na vharengisi, u itela u vhona uri hu na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwo sumbedzwa. Tsha u fhedzisela, mishumo yoṱhe ya vhuimeleli ha zwa mutakalo na tsireledzo na dzikomiti zwo ṱalutshedzwa,
Muofisiri muhulwane muṅwe na muṅwe u fanela u vhona uri mishumo ya mutholi wawe yo sumbedzwa kha uyu Mulayo nga nḓila yo teaho.
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, wa 1993, u ṱoḓa mutholi a tshi ita uri vhuponi hune ha shumelwa hone huvhe ho tsireledzeaho nahone hune ha si vhe khombo kha mutakalo wa vhashumi. Hezwi zwi amba uri mutholi u fanela u vhona uri vhupo hune ha shumelwa hone a hu na zwithu zwine zwa nga vhanga khombo, zwine zwa nga sa benzini, kiḽorini na zwitshili, zwithu, tshishumiswa, maitele, nz. zwine zwa huvhadza, tshinyadza kana zwine zwa nga vhanga vhulwadze. Hune zwa si konadzee, mutholi u fanela u ḓivhadza vhashumi nga ha khombo idzi, uri dzi nga tsireledzwa hani, na zwauri hu nga shumiwa ho tsireledzea nga nḓila-ḓe, nahone a ṋekedze maṅwe maga a tsireledzo uri hu vhe vhupo ha u shumela ho tsireledzeaho.
Hone-ha, a hu lavhelelwi uri mutholi hu vhe ene ane a hwala vhuḓifhinduleli hoṱhe kha mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo. Mulayo wo ḓisendeka kha maga a uri khombo mishumoni i fanela u ḓivhadzwa nga u davhidzana na tshumisano vhukati ha vhashumi na mutholi. Vhashumi na mutholi vha fanela u dzhia vhuḓifhinduleli vhoṱhe ha fhethu ha u shumela hune ha vha ha mutakalo wavhuḓi nahone ho tsireledzeaho. Vhoṱhe vha fanela u kona u vhona khombo lune vha kona u dzhia maga kana u bveledza maga a u langula uri mishumoni hu vhe ho tsireledzeaho. Nga hei nḓila, mutholi na vhashumi vha tea u kwamea kha sisiṱeme ine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u sedzulusa mishumoni tshifhinga tshoṱhe vha vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo, vhane mafhedziseloni vha ḓo tea u ṋekedza themendelo kha mutholi.
U vhona uri sisiṱeme iyi i a shuma, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u ḓivha pfanelo dzawe na mushumo wawe sa zwine zwa vhisa zwone kha Mulayo.
Mulayo na Ndaulo
Mulayo, une wa ḓivhea sa Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, wa 1993 (Mulayo 85, wa 1993) u na khethekanyo dza 50 dzo ṱanganedzwaho nga Phalamennde. Ndivho ya Mulayo ndi u ṋekedza mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha vha mushumoni kana malugana na u shumiswa ha mamaga na mitshini. U dovha hafhu wa ṋekedza tsireledzo kha vhathu nga nnḓani ha vhathu vhane vha vha mishumoni hune ha nga vha na khombo malugana na nyito dza vhathu vhane vha vha mushumoni.
Ndaulo dzo fhambanaho, nga ha ṱhoho-tiwa, dzo bviswa/ anḓadzwa u ya nga Mulayo tshifhinga tshoṱhe nga vha Muhasho wa zwa Mishumo.
Mulayo na Ndaulo zwi nga rengiwa kha vha Nyanḓadzo ya Muvhuso zwi kha nyimele ya Gazete kana zwi kha nyimele ine ya vha zwo paṱekanywa u bva kha khanḓiso dzo fhambanaho.
Muhasho wa zwa Mishumo
Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni u langulwa nga Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni vha Muhasho wa zwa Mishumo.
U itela u vhona uri nangoho mutakalo na tsireledzo mishumoni zwi ngonani, ofisi dza mavunḓu dzo thomiwa kha mavunḓu oṱhe. U fhedzisa izwi, zwipikiṱere zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi u bva kha aya mavunḓu vha ita tsedzuluso na ṱhoḓisisi mishumoni.
Tshipikiṱere tsha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso vho wana silinda ya gese yo ima i yoṱhe madzuloni a uri I vhofhelelwe na luvhondo kana pala.
Tsedzuluso
Tsedzuluso kanzhi dzi dzudzanywa nga maanḓa ho sedzwa tshitatasitiki tsha khombo, u vha hone ha zwithu zwine zwa vha khombo,zwine zwa nga sa benzini hune ha kuvhiwa hone, kana u shumisiwa ha mitshini ine ya vha khombo mishumoni. Tsedzuluso i songo dzudzanywaho, kha ḽiṅwe sia, kanzhi dzi vha hone musi zwo humbelwa kana hu na mbilahelo nga vhashumi, vhatholi, kana miraḓo ya tshitshavha. Mbilahelo hedzi kana khumbelo hedzi ndi dzine dza shumiwa nadzo nga nḓila ya vhufulufhedzei.
Maanḓa a zwipikiṱere
Arali tshipikiṱere a nga wana nyimele ine ya vha khombo mushumoni/ ine i si vhe yavhuḓi, u fanela u vhea maga kha mutholi nga nḓila i tevhelaho:
• Nḓivhadzo ya u thivhela/ nzivhiso
Kha nyimele ine ha ha vha tshutshedzo ya khombo, tshipikiṱere a nga thivhela nyito nkene, maitele, kana u shumiswa ha mutshini kana tshishumiswa, nga nḓivhadzo ya u thivhela/ nzivhiso.
A hu na muthu ane a fanela u sa dzhiela nṱha zwine nḓivhadzo iyo ya khou amba zwone nahone i fanela u tevhedzwa nga u ṱavhanya.
• Nḓivhadzo ya u pfuka mulayo
Arali mulayo wa nga pfukwa, tshipikiṱere u a ṋekedza nḓivhadzo ya u pfuka mulayo kha vhashumi kana mutholi. U pfuka Mulayo zwi ita uri muthu a mbo ḓi vhonwa mulandu na zwenezwo/ u laṱiswa na zwenezwo, hone arali ho pfukwa mulayo, mutholi u a ṋewa tshifhinga tsha u lulamisa zwo khakheaho hone kha tshifhinga tsho kaliwaho lune kanzhi zwa dzia makuvha a 60.
• Nḓivhadzo ya u khwinisa
Hune maga a zwa mutakalo na tsireledzo mutholi a vha o a ita, ngeno a sa tsireledzi lu fushaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi, tshipikiṱere a nga ṱoḓa mutholi a tshi engedza maga a tsireledzo nga nḓila i fushaho. Nḓivhadzo ya u khwinisa ine ya bula maga o teaho a u lulamisa i a ṋekedzwa mutholi.
Zwipikiṱere zwa Muhasho zwo ita ṱhoḓisiso nga ha u wa ha Buroho ya Coega he vhathu vhavhili (2) vha lovha ngeno vha 23 vho tou huvhala.
Maṅwe maanḓa
U tendela tshipikiṱere a tshi ita mushumo wawe, a nga dzhena hune ha shumelwa hone huṅwe na huṅwe kana vhupo hune ha vha na mitshini kana hune ha vha zwithu zwine zwa nga vhanga khombo zwine zwa khou shumisiwa a vhudzisa kana a ṋekedza samoni vhathu uri vhaḓivhonadze phanḓa hawe. Tsipikiṱere a nga humbela dokhumenthe iṅwe na iṅwe uri a ṋekedzwe, u ita ṱhoḓisiso na u ita dzikhophi dza dokhumenthe, na uri a ṱalutshedzwe nga ha zwoṱhe zwo ṅwalwaho kha idzo dokhumenthe.
Tshipikiṱere a nga sedzulusa nyimele iṅwe na iṅwe kana athikili na u dzhia dzisampulu dza hone, na u dzhia athikili iṅwe na iṅwe ine ya nga shuma sa vhuṱanzi,
Kha vha dzhiele nzhele: Maanḓa ayo o bulwaho afho nṱha a zwipikiṱere a si ane a tou vha one one a vhukuma. Muthu muṅwe na muṅwe a sa tendelani na tsheo yo dzhiwaho nga tshipikiṱere, a nga humbela khaṱhululo ndivhanyoni na tsheo iyo nga u tou ṅwalela Tshipikiṱere Muhulwane ,
wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni,Muhasho wa zwa Mishumo, Tshisagana tsha Poswo X117, Pretoria, 0001.
Mishumo nga u angaredza ya mutholi ndivhanyoni na vhashumi
Mutholi u fanela u ita mini u vhona uri vhupo hune ha shumelwa hone ho tsireledzea nahone a hu khombo siani ḽa zwa mutakalo wa vhashumi vhawe?
Mutholi u fanela u ṋekedza na u vhona uri zwishumiswa zwoṱhe zwo tea u ita mushumo, nahone sisiṱeme dzoṱhe dzo tea u nga kona u ita mushumo, dzi siho kha nyimele ine ya nga sia yo vhaisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi. Hu sa athu u shumisiwa zwishumiswa zwa tsireledzo, mutholi u fanela u thoma a bvisa kana u fhungudza khombo iṅwe na iṅwe ine ya nga kwama mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe. Ndi musi izwi arali zwi sa konadzei fhedzi, hune zwishumiswa zwa tsireledzo zwa muthu nga muthu zwa nga shumiswa.
Mutholi u fanela u vhona uri o dzhia maga a u tsireledza mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe ndivhanyoni na khombo dzine dza nga vha hone nga nṱhani ha zwine zwa khou bveledzwa, u itiwa, u shumisiwa, u fara/ u ita, u vhulungwa kana u endedzwa ha dziathikhili kana zwithu, nga maṅwe maipfi, zwiṅwe na zwiṅwe zwine vhashumi vha nga kwamana nazwo musi vhe mushumoni.
U vhona uri mishumo iyi i a tevhedzwa, mutholi u fanela:
• u topola zwine zwa nga vha khombo zwine zwa vha hone musi hu tshi khou itiwa mushumo, hu tshi khou bveledzwa zwiṅwe, u itiwa zwiṅwe, u shumiswa, u vhulungwa kana u endedzwa, na tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha nga vha tshi tshi khou shumiswa
• u bveledza maga a tsireledzo o teaho u tsireledza vhashumi vhawe ndivhanyoni na khombo yo vhonalaho na u ṋekedza nḓila dzine maga anea a tsireledzo a nga itwa ngadzo
• u ṋekedza mafhungo o teaho, ndaela, u gudisa na u lavhelesa ngeno vhukoni ha vhashumi hu tshi ḓi vha hu hone muhumbuloni. Nga maṅwe maipfi, zwine vha fanela u ita na zwine vha fanela u sa zwi ita
• u sa tendela muthu na muthihi a tshi ita mushumo nga nnḓani ha musi maga a tsireledzo o teaho o thoma a dzhiwa
• u dzia maga u vhona uri muthu muṅwe na muṅwe ane a vha nga fhasi ha ndango yawe u khou tevhedzela ṱhoḓea dza Mulayo
• u ombedzela maga a ndango o teaho ho sedzwa mafhungo a mutakalo na tsireledzo
• u vhona uri mushumo une wa khou itiwa na zwishumiswa zwine zwa khou shumiswa, zwi nga fhasi ha ndango nga u angaredza ya mushumi o gudisiwaho u pfesesa khombo ndivhanyoni na mushumo
• mushumi o raloho u fanela u vhona uri maga a tsireledzo a a shumisiwa nahone a a tevhedzwa.
Vhashumi vhoṱhe vha na pfanelo ya u ḓivhadzwa
Zwiambaro zwa tsireledzo zwi ambariwa nga vhathu vhavhili ngeno muthu wa vhuraru a shumaho kha vhupo honoho a tshi vha a si na tshitsireledzi tsha ningo/ masiki.
Mutholi u fanela u vhona uri mushumi muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwa nahone u pfesesa zwavhuḓi khombo dza zwa mutakalo na tsireledzo dza mushumo muṅwe na muṅwe une wa vha u khou itiwa, tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshi tshi khou bveledzwa, u itiwa, u shumiswa, u vhulungwa, u farwa kana u endedzwa, na tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana mitshini ine ya vha i khou shumiswa. Mutholi u fanela u ṋekedza mafhungo nga ha maga a tsireledzo malugana na khombo idzi.
Mutholi u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo musi tshipikiṱere a tshi mu ḓivhadza nga ha tsedzuluso na ṱhoḓisiso, zwine zwa ḓo itiwa henefho vhuponi. Mutholi u fanela hafhu u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya u vhofhololwa ho itiwaho, kana mbofholowo yo ṋekedzwaho khae u ya nga Mulayo une wa amba u vhofhololwa kha dziṅwe nyito dza Mulayo, ndaulo, nḓivhadzo kana ndaela dzo bviswaho u ya nga Mulayo.
Mutholi nga u ṱavhanya u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha zwo iteaho mushumoni. Zwo iteaho ndi tshiwo tshine tsha bvelela mushumoni hune muthu a vha o vhulawa, huvhala kana a lwala. Ndi u tevhukana ha khemikhala dzine dza vha khombo, sa tsumbo, musi tannge ḽi tshi khou bvuḓa formaldehyde (tshibveledzwa tsha khemikhala ine ya shumisiwa mamagani) nga nṱhani ha tshithivho/ veḽivu i sa shumi zwavhuḓi, kana hune mutshini wa si tsha kona u langulea, hune wa si vhulaye kana u huvhadza muthu.
Kha vha tsireledze muvhili wavho nga u ambara zwiambaro zwo teaho zwa tsireledzo tshifhinga tshoṱhe,zwa ṱhoho, zwanḓa, muvhili na milenzhe, nz.
Mishumo nga u angaredza ya vhabveledzi, vhaoli, vhaṱunḓi, vharengisi kana vhaḓisedzi siani ḽa u shumisa dziathikili na zwithu mushumoni
Athikili
Vhabveledzi, vhaoli, vhaṱunḓi, vharengisi na vhaḓisedzi vha fanela u vhona uri:
• athikili dzavho dzo tsireledzea nahone a dzi vhangi khombo kha mutakalo nahone dzo tea ṱhoḓea dzo bulwaho/ ṋewaho
• musi tshiimiswa kana athikili i tshi imiswa fhethu huṅwe na huṅwe, zwi fanela u itiwa nga nḓila ine ha sala hu sa bveledzwi nyimele i songo tsireledzeaho kana ha bveledzwa nyimele ine mutakalo was ala u khomboni.
Zwithu/ thukitha
Silinda ya gese ye ya thuthuba nga nṱhani ha mulilo
Vhabveledzi, vhaoli, vhaṱunḓi, vharengisi na vhaḓisedzi vha zwithu/ thukitha zwiṅwe na zwiṅwe vha fanela u vhona uri:
• zwithu zwenezwo zwo tsireledzea nahone a zwi bveledzi khombo kha mutakalo musi zwi tshi khou shumisiwa nga nḓila yo teaho
• mafhungo a hone kha -
- kushumiselwe kwa zwithu/ thukitha mushumoni
- khombo siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo ndivhanyoni na zwithu/ thukitha
- nyimele dzo teaho u vhona uri thukitha i ḓo vha yo tsireledzeaho nahone i sa vhangi khombo kha zwa mutakalo musi yo shumiswa zwavhuḓi
- maitele musi wa khombo.
Arali muthu ane athikili kana thukitha a vha o rengiselwa kana u isedzwa, u fanela u tou ṅwala maga o tiwaho u vhona uri athikili kana thukitha i ḓo kona u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dzo bulwaho, nahone i ḓo vha yo tsireledzeaho hu si na khombo kha mutakalo, mishumo ya muṱunḓi, muoli, murengisi, muisedzi kana mubveledzi zwi ḓo mbo ḓi pfukela kha muthu ane a dzhia maga aneo.
Mishumo nga u angaredza ya mushumi
Tsumbo ya u shumisa tshikhafula ha ṱanganedzei na luthihi nahone ndi nḓila ine ya vha khombo vhukuma.
Ndi mushumo wa mushumi u:
• londola mutakalo na tsireledzo yawe, khathihi na zwa vhaṅwe vhathu vhane vha nga kwamea nga nyito dzawe kana nga u sa vha na ndavha hawe. Hezwi zwi katela u tamba musi muthu e mushumoni. Vhathu vhanzhi vho huvhala khathihi na u vhulawa nga nṱhani ha u tamba musi muthu e mushumoni, hezwi ndi vhutshinyi vhuhulwane vhukuma
• shumisana na mutholi hune Mulayo wa kombetshedza mushumo kana ṱhoḓea kha mushumi
• ṋekedza mafhungo tshipikiṱere a bvaho kha Muhasho wa zwa Mishumo arali a tshi khou a ṱoḓa
• tevhedza ndaela nga nḓila yo teaho ine ya vha yo ṋekedzwa nga mutholi kana muthu o hweswaho maanḓa ndivhanyoni na zwa mutakalo na tsireledzo
• tevhedza milayo na maitele zwine a ṋekedzwa nga mutholi
• ambara zwiambaro zwa tsireledzo kana u shumisa zwithu zwa tsireledzo zwo teaho hune zwa ṱoḓea
• vhiga nyimele dzi songo tsireledzeaho nahone dzine dza vhaisa mutakalo kha mutholi kana muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nga u ṱavhanya
• arali o kwamea nga khombo ine ya nga kwama mutakalo wawe kana zwo vhanga u huvhala, kha vha vhige khombo kana zwo bvelelaho kha mutholi, na kha muthu o hweswaho maanḓa kana muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nga u ṱavhanya, hu hu si nga murahu ha musi vho no tshaisa.
Pfanelo dza mushumi
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni wo engedza pfanelo dza vhashumi wa katela zwi tevhelaho:
Pfanelo dza u wana mafhungo
Mushumi u fanela u kona u swikelela -
• Mulayo na Ndaulo zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni
• milayo ya zwa mutakalo na tsireledzo khathihi na maitele a mushumoni
• maimo/ zwikalo a/zwa mutakalo na tsireledzo zwine mutholi a tea u vha nazwo mushumoni.
Mushumi a nga humbela mutholi uri a mu vhudze mafhungo nga ha -
• khombo dzi kwamaho mutakalo na tsireledzo mushumoni
• maga a tsireledzo ane a fanela u dzhiwa
• maitele ane a fanela u tevhedzwa arali mushumi a nga ḓiwana o e khomboni ya zwithu kana thukitha i vhaisaho mutakalo wawe.
Mushumi a nga humbela uri dokotela wawe wa phuraivethe a ite ṱhoḓisiso nga ha rekhodo dzawe dza u sa tsireledzea.
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo, a nga ita ṱhoḓisiso a themendela nga u tou ṅwala nga u ndingo ya u sa tsireledzea na mivhigo ya u sedzulusa.
Pfanelo dza u dzhenelela kha tsedzuluso
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo, a nga thusana na tshipikiṱere wa zwa mutakalo na tsireledzo a bvaho kha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso ya mushumoni a fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe ine tshipikiṱere anga vhudzisa.
Pfanelo dza u ṋea muhumbulo kha theo ya mulayo nau ṋekedza
Mushumi a nga ṋea muhumbulo kana a ṋekedza nga ha mulayo muṅwe na muṅwe kana maimo a tsireledzo o anḓadzwaho u ya nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mishumoni.
Pfanelo dza u sa itwa tshipondwa
Mutholi a nga si pandele mushumi mushumoni wawe, u fhungudza muholo wa mushumi kana u fhungudza maitele a kushumele ngauri -
• mushumi u ṋekedza mafhungo, ane a ṱoḓea khae u ya nga Mulayo, kha muthu ane a vha o wanala vhukhakhi ha Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mishumoni
• mushumi u fanela u tevhedza nḓivhadzo ya mulayo, (sa tsumbo. u sa tendelwa, nḓivhadzo ya nzivhiso, nz.)
• mushumi u ita zwithu zwine u ya nga Mulayo zwa tea u itiwa
• mushumi ha tei u ita zwithu zwine nga mulayo zwa si tendelwe
• mushumi u ṋea vhuṱanzi phanḓa ha Khothe ya Vhashumi kana ha Khothe ya Mulayo ndivhanyoni na mafhungo a kwamaho zwa mutakalo na tsireledzo.
Pfanelo dza khaṱhululo
U ita uri fhethu hu vhe ha khombo ha puḽaga mbili madzuloni a ṱhanu sa kha tshifanyiso.
Mushumi a nga humbela khaṱhululo ndivhanyoni na tsheo yo dzhiiwaho nga tshipiṱere. Khaṱhululo dzi fanela u itiwa nga u tou ṅwalela Tshipikiṱere Muhulwane,
wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni, Muhasho wa zwa Mishumo, Tshisagana tsha Poswo X117, Pretoria, 0001.
Mishumo ine a i tei u khakhiswa kana u shumisa zwithu nga nḓila i si yone
A hu na ane a fanela u khakhisa kana u shumisa zwithu zwo ṋekedzwaho ho sedzwa mutakalo na tsireledzo nga nḓila i si yone. Muthu a nga, sa tsumbo, u sa bvisa bannda la tsireledzo kha mutshini wa shumisa mutshini kana wa tendela muṅwe muthu a tshi shumisa mutshini hu si na bannda.
Vhaimeleli vha zwa Mutakalo na Tsireledzo
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo ndi vhafhio?
Ndi vhashumi vha tshoṱhe vho nangiwaho kana vho tiwaho nga u tou ṅwala nga mutholi nga murahu ha musi mutholi na vhashumi vho thoma vha kwamana vha swikela kha nyanḓano uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo. Vha fanela u vha vhane vha ḓivha nga ha maimele na nyimele dza tshipiḓa tshenetsho tsha mushumoni he vha tiwa/ nangiwa hone.
Hu fanela u swikiwa kha nyanḓano nga tshifhinga tsha mushumo khathihi na mishumo ya muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nahone zwi fanela u itiwa vhukati ha mutholi na vhashumi.
U pakiwa ha matheriala zwi fanela u itiwa nga nḓila ine zwi nga si vhange khombo kha mushumi na muthihi.
Hu fanela u tiwa/ u nangiwa vhaimeleli vhangana vha zwa mutakalo na tsireledzo?
Muimeleli muthihi wa zwa mutakalo na tsireledzo u fanela u tiwa mushumoni muṅwe na muṅwe hune ha vha na vhashumi vha 20 kana u fhira. Ngauralo, hune ha vha ho tholiwa vhashumi vha 19, a zwi tou vha khombekhombe uri hu tiwe muimeleli.
Siani la mavhengele na dziofisi, muimeleli muthihi u fanela u tiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 100 kana vha fhiraho.
Sa tsumbo, muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 100. Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 101 u swika kha 200 vho tholiwaho, nz.
Siani ḽa huṅwe mishumoni, muimeleli muthihi u fanela u tiwa/ nangiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 50 kana u fhira. Sa tsumbo, muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 50. Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 51 u swika kha 100 vho tholiwaho.
Zwi tshi ya nga maimele, tshipikiṱere u ṱoḓa u tiwa ha vhaimeleli vho vhalaho, na hune nomboro ya vhashumi ya vha fhasi ha 20. Sa tsumbo, nyimele ya ḽimaga i nga vha i nga nḓila ine o tiwaho naho e muimeleli muthihi wa vhashumi vha 50 a vha a songo lingana kana u tea. Tshipikiṱere tshi nga ṱoḓa vhaimeleli vho vhalaho. Hone-ha, arali mutholi na vhashumi vha tshi tendelana, vhaimeleli vha fhiraho nomboro yo tiwaho vha nga tiwa/ nangiwa.
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u tiwa/ nangiwa?
Vho vha vha tshi zwiḓivha uri tsireledzo ya nḓila dza khebulu ndi nthihi ya mishumo ine tshipikiṱere tsha zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni ya ita?
Kha miṅwedzi miṋa nga murahu ha u thomiwa ha bindu ḽa vhashumi. Mutholi ane a vha na vhashumi vha 20,vhane bindu ḽawe ḽa vha ḽi tshi khou shuma miṅwedzi ine ya vha fhasi ha miṋa, a vha tei u nanga kana u ta vhaimeleli. Sa tsumbo, hune ha vha na vhashumi vha tshifhinganyana vho tholiwaho mabulasini, lune zwa ita uri nomboro ya vhashumi i fhire 20 lwa tshifhinga tshine tsha vha fhasi ha miṅwedzi miṋa, vhaimeleli vho tiwaho a vho ngo tea.
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u ita mishumo yavho?
Mishumo yoṱhe i kwamaho u ta/ u nanga, mushumo na u gudisa vhaimeleli i fanela u itiwa nga tshifhinga tsha awara dza mushumo.
Ndi zwifho zwine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u ita?
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u ita zwi tevhelaho:
• Mbalelano dza zw Mutakalo na Tsireledzo
Vhaimeleli vha nga sedza u shumisea ha maga a zwa mutakalo na tsireledzo nga u shumisa mbalelano ya zwa mutakalo na tsireledzo.
• U topola khombo dzine dza nga bvelela
Vhaimelli vha nga topola khombo dzine dza nga bvelela mishumoni na u dzi vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana kha mutholi.
• U ita ṱhoḓisiso ya zwo bvelelaho
Vhimeleli na mutholi vha nga ita ṱhoḓisiso ya zwo bvelelaho, kana mbilaelo dzi bvaho kha vhashumi malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo, vha vhiga nga hazwo zwo tou ṅwalwa,
Nyimele ine ya vha khombo. Tshikhafula tshi vha tshi songo nambatedzwa na tshifhaṱo nahone hu vha hu si na zwiambaro zwa tsireledo zwo ambariwaho.
• U ṋekedza
Vhaimeleli vha ṋekedza mafhungo malugana na tsireledzo mushumoni kha mutholi kana komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana, hune ṋetshedzo dza vha dzi songo kona u swikelwa, kha tshipikiṱere.
• Tsedzuluso
U ya nga hune tsedzuluso ya tea u vha ngao, vhaimeleli vha fanela u:
- sedzulusa mushumoni nga murahu hu ḓivhadza mutholi nga ha tsedzuluso
- dzhenelela kha nyambedzano na zwipikiṱere mushumoni vha ṱuwa na zwipikiṱere u ita tsedzuluso
- sedzulusa dzidokhumenthe
- nga tendelo ya mutholi wavho, vha fanela u ṱuwa na mueletshedzi wa thekhiniki nga tshifhinga tsha tsedzuluso.
• U dzhenelela miṱangano ya komiti
Vhaimeleli vha fanela u dzhenela miṱangano ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo.
Komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo
Ndivho ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo ndi mini?
Miraḓo i ṱangana u itela uri vha thome, aluse, u vhulunga na u sedzulusa maga a u vhona uri mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi zwi ngonani.
Ndi lini hune komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dza tea u thomiwa?
Komiti nthihi zwayo i fanela u thomiwa musi vhaimeleli vhavhili kana u fhira vho nangiwa.
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i vhumbwa nga miraḓo mingana?
Mutholi ndi ene ane a ta nomboro ya miraḓo ya komiti, ho sedzwa zwi tevhelaho:
• arali komiti nthihi yo thomiwa mushumoni, vhaimeleli vhoṱhe vha fanela u vha miraḓo ya komiti yeneyo
• arali komiti mbili kana u fhira dzo thomiwa mishumoni, muimeleli muṅwe na muṅwe muthihi zwawe wa komiti dzenedzo.
Ndi ngazwo, muimeleli muṅwe na muṅwe a tshi tea u vha muraḓo wa komiti. Mutholi na ene a nga nanga vhaṅwe vhathu uri vha mu imele kha komiti hone vhanangiwa vhenevho a vha tei u fhira nomboro ya vhaimeleli vhane vha vha kha komiti.
Arali tsipikiṱere a na muhumbulo wa uri u vhona nomboro dza dzikomiti mishumoni dzi songo lingana, a nga ita uri hu thomiwe komiti dza nyengedzedzo.
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo kanzhi vha ṱangana lungana?
Vha ṱangana musi zwo tea, hone luthihi kha miṅwedzi miraru. Komiti ndi yone ine ya ta fhethu na tshifhinga. Hone, arali 10% kana vhunzhi ha vhashumi vha tshi nga humbela muṱangano kha tshipikiṱere, tshipikiṱere a nga ri hu vhe na muṱangano fhethu na tshifhinga zwine a vha o tou zwi ta.
Ndi nnyi ane a ta kana u bula matshimbidzele a muṱangano.
Miraḓo ya komiti I nanga mudzulatshidulo vha dovha hafhu vha bula tshifhinga tshine a ḓo vha a ofisini, khathihi na matshimbidzele a muṱangano, nz.
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i nga kwamana na vhomakone vha tshi ṱoḓa tsivhudzo?
Ee, komiti I nga nanga vhathu sa miraḓo ya tsivhudzo nga nṱhani ha nḓivho na vhukoni zwine vha vha nazwo malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo. Hone-ha, muraḓo wa zwa tsivhudzo ha na pfanelo dza u voutha.
Komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dzi ita mini?
Komiti dzi shuma na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo mushumoni kana kha khethekanyo dzine komiti dzenedzo dza vha dzo thomiwa hone. Nga u angaredza, komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dzi na mishumo i tevhelaho:
Muṋango wa u shavha ngawo lwa shishi a wo ngo tea u dzula wo khiiwa na luthihi.
• Kha vha ite themendelo
Komiti I fanela u ita themendelo kha mutholi nga ha zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi. Hune themendelo dzenedzi dza vha dzi sa khou swika hune dza tandulula mafhungo, komiti I ita themendelo dzo livhiswa kha tshipikiṱere.
• Kha vha ambe zwo bvelelaho
Komiti I fanela u amba nga ha zwo bvelelaho zwe zwa ita uri hu vhe na u huvhala, u lwala, kana lufu lwa muṅwe mushumi nahone vha fanela u zwi vhiga nga u tou ṅwalela tshipikiṱere.
• U vhulunga dzirekhodo
Komiti I fanela u vhulunga dzirekhodo dza themendelo iṅwe na iṅwe yo iswaho kha mutholi na muvhigo muṅwe na muṅwe wo iswaho kha tshipikiṱere.
Minwe mishumo
Miraḓo ya komiti i fanela u ita miṅwe mishumo ine ya vha yo bulwa kha ndaulo.
Phungudzo
Mutholi a nga si ite phungudzo kha muholo wa mushumi nga nṱhani ha uri Mulayo wa zwa mutakalo na tsireledzo a u tendi.
U vhiga kha Tsipikiṱere Muhulwane malugana na malwadze mishumoni
Arali dokotela a ṱola kana u lafha muṅwe vhulwadze vhune a humbulela uri o vhu wana mushumoni, dokotela u fanela u vhiga mulandu kha mutholi na kha Tshipikiṱere Muhulwane.
Fhethu he vhathu vha 11 vha lovha nga mulilo hu si na nḓila ya u shavha ngauri mushumoni ha vha ho khiṋiwa nga nnḓa.
Tshumisano na tshipikiṱere
U tevhedza masia, saphina, khumbelo kana ndaela
Vhatholi na vhashumi vha fanela u tevhedza masia, saphina, khumbelo kana ndaela dza tshipikiṱere. Sa nyengedzedzo, a hu na ane a nga thivhela muṅwe u tevhedza ndaela.
U fhindula mbudziso
Mbudziso dza thipikiṱere dzi fanela u fhindulwa, hone a hu na ane a kombetshedzwa u fhindula mbudziso dzine dza nga mu dzhenisa khomboni ene muṋe. U ḓidzhenisa khomboni zwi amba uri u khou amba uri u na vhuḓifhinduleli ha zwo khakheaho.
Tsedzuluso
Musi tshipikiṱere a tshi ṱoḓa mafhungo, u fanela u ṋewa zwo teaho u itela uri a kone u ita tsedzuluso yawe. Tshipikiṱere a nga humbela uri tsedzuluso i dzhenelewe nga vhathu vhane vha nga mu thusa nga tsedzuluso. A hu na ane a tea u sema tshipikiṱere kana nga khole a thithisa tsedzuluso.
U haṱula/ u vhona mulandu
Musi vhashumi vha tshi ita zwiṅwe malugana na Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni zwi dzhiiwa sa mulandu, mutholi u na vhuḓifhinduleli ha mulandu wonoyo, nahone a nga waniwa mulandu a haṱulwa, nga nnḓani ha musi mutholi a tshi nga amba uri:
• ene sa ḓidzhenisi khazwo
• ene a tshi dzhia maga a u tsireledzo teaho
• mushumi a songo ita zwine zwa tea vhukoni hawe, nga maṅwe maipfi, o ita zwiṅwe zwithu zwine a zwiḓivha uri a zwi tei u itiwa.
U ya phanḓa na zwone zwi vha hone nga nṱhani ha ndaela ya mutholi, sa tsumbo, u tholiwa nga o tholiwaho, nga nnḓani ha musi vhathu vhenevho vho tendelana nga u tou ṅwala uri ndaela i ḓo tevhedzwa hani nahone zwi tshi khou tevhedzwa Mulayo.
Thuso i bvaho kha tshipikiṱere
Zwipikiṱere vha nga kwamiwa kha ofisi dzi tevhelaho dza Muhasho wa zwa Mishumo:
Ofisi dza Mavunḓu dza Muhasho wa zwa Mishumo
Word count: 4,056
<fn>DynamicAction.txt</fn>
Tshipikara a ṱhonifheaho;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Vhalangadzulo vha Mavunḓu ashu;
Miraḓo i ḓivhaleaho ya zwa vhulamukanyi;
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho;
Vharangaphanḓa vha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi Tikedzaho Ndayotewa ya Demokhrasi;
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati;
Vharangaphanḓa vha vhurereli;
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya muvhuso kha tshitshavha;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha;
Vhaeni vha ṱhonifheaho, vhashumisani na dzikhonani;
MaAfurika Tshipembe,
Nga dzi 22 Lambamai, zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha. Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine.
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono, vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe,
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho, Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe, lushaka lwo faranaho nga u fhambanana, vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe,
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu, vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho.
Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho.
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo, na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza.
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume. Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho.
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba, vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango, na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki, vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo.
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki, nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana, zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi.
MaAfurika Tshipembe,
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele, u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone.
Nga dzi 9 dza Shundunthule, nga tshifhinga tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde, ro sumbedza vhuḓiimiseli kha vhathu vhashu na ḽifhasi ha uri:
Arali huna vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha lovha nga malwadze ane a thivhelea;
Arali huna vhashumi vhane vha lwisana na u fusha miṱa yavho nahone vhane vha lwa uri vha wane mushumo;
Arali huna zwitshavha zwi sina maḓi o kunaho, madzulo a vhuḓi kana sanithesheni yo teaho;
Arali huna vhadzulapo vha vhupo ha mahayani vhane vha kundelwa nga u ita madzulo avhuḓi kha mavu ane vha dzula khao;
Arali hu na vhafumakadzi vhane vha khaḓi khethululiwa, u shumiswa kana u tambudzwa;
Arali huna vhana vhane a vha na nḓila kana zwikhala zwa u wana pfunzo yavhuḓi;
A ri nga aweli, na hone a ri nga timatimi, kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai.
Kha u swikelela miḽoro iyi, muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme, ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014.
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi.
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino.
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo, masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu. Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana.
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo.
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe, zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso, vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno. Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi.
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo. Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana.
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo, lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo.
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo, ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi.
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni.
U swika zwino, vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele, nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho.
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela. Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo, hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei:
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani, phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa.
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi, dzi khemikhaḽa, fabiriki dza tsimbi, vhuedelamashango, zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka, Ndi tshi ḓadzisa, hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo, ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi, kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi.
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso, Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa.
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa, nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani.
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho. Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu.
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho, dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu.
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, kha rifaranenga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe. Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika.
Muvhuso washu uḓo sedza phanḓa, hu si ni murahu!
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi. U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi. Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli.
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi.
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho.
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano. Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa.
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi. Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni. Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho, zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea.
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe, ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza.
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho.
Na, u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha, ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa, u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu.
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo.
Malugana na miano yashu, ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho.
Nga hetshi tshipiḓa, ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi, thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale.
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho.
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi, vhaswa na vhathu vho holefhalaho.
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku, Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu.
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo, muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu.
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe.
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso. Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa.
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014.
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009, ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000.
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi, muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso. Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai. U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009, vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso, hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo.
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona.
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino, ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana.
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana, Kha ri thusane sa vhadzulatsini.
Vhaeni vha ṱhonifheaho, sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo.
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma.
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo, zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi, dzi nnḓu , maḓi na tshampungane.
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010. Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara, ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho.
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa.
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano, tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi, mvelaphanḓa khulwane.
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai, ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela.
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri. Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri.
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT. Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe.
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa.
Nga u angaredza, ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga.
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho.
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi.
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi.
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi, zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka, ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi.
Nga muya uyu wa vhuthihi, ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu.
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani, ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa, sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru.
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi, Vho-Dirk du Toit, vhe vha risia ino vhenge, u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma.
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi, mabunga a u gwedzha, dzi bada, zwimvumvusi na senthara dza mitambo; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni.
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone uṱavha miroho na zwiṅwe zwithu; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone uḓifusha.
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome uḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi.Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani, ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela. Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe.
Ndi tshi ḓadzisa, ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone, nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura. Nga iyi nḓila, vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi.
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu, ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu.
Vhadzulapo,
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu, vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni.
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha, nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014.
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano. Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni, ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou funza, hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo! Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda, vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho, nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho.
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo, vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho.
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu.
MaAfurika Tshipembe,
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari.
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014. Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho, na u vha ṋea thikhedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani, nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo, nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse.
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha, na u dzhia tsheo ya tshihaḓu, u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana.
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe, mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa.
Vhadzulapo, Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi.
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili.
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi.
MaAfurika Tshipembe,
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo, yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho.
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo, kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi, u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS, TB na maṅwe malwadze. Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha, ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011. Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011.
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi. Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha.
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu.
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo, kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014.
Vhadzulapo,
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi. Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho,ya tshizwino, i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi.
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa, tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi. Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme, nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo.
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo . Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa.
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa. Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha.
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho, khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo, ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri.
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme, ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula, na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga.
Vhadzulapo,
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa.
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe, u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi.
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi, Vhusimamilayo na vhuhaṱuli. Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha.
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara, khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva, tshelende ya mundende, dzibugu ndaula, na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa.
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga.
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha. Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho, zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi.
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi. Nga iyi nḓila, ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho. Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho, ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho.
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu. Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani.
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu, Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka. Nga vhuthihi u vhu, ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka.
Vhana vhashu, u bva kha vha murole muṱuku, vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka, na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo. Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho, kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa.
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu.
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho, kha u kunda kararu.
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo. Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo. Nga u tou ḓadzisa, ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine.
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho.
Kha khaedu iyi, ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo, na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika.
Ndingano ya vhuṱhogwa, na u vhatsini na hayani, ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC, nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso. Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino. Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili.
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi, ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe.
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC, nga maanḓa kha Afurika Tshipembe. Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi.
Kha vha ntendele, vhueni vhu ṱhonifheaho, ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango.
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu, ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika.
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe.
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8, na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe.
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Afurika Tshipembe, u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo.
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho, ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo, ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi, Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu.
Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele.
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu, ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe, hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho, u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana.
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, maAfurika Tshipembe,
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo, wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo, ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha.
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo. Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso.
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo, ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho.
U rangaphanḓa nga tsumbo, mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde.
Ndi tshi ḓadzisa, kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha, ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho.
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe, u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka, ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni.
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa.
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa.
Tshipikara na Mudzulatshidulo, Vhueni vhu Ṱhonifheaho,
Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91. Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho.
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada.
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo, a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela, ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone.
Ḓuvhaḽa Mandela ḽi ḓo pempelelwa nga dzi 18 dza Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ḽi ḓo ṋea vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na vhoṱhe u mona na ḽifhasi tshikhala tsha u ita zwithu zwa vhuḓi u thusa vhaṅwe.
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67, nahone nga Ḓuvhaḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi, mishumoni, mahayani na zwikoloni, vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho, nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi.
Kha ri tikedze Ḓuvhaḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho na maAfurika Tshipembe,
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane, na zwipikwa zwa ndeme.
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale. Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka.
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi, zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli, u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine.
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni, nga muya wa u vhea shango phanḓa.
Ndi tshi ḓadzisa, Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe, vharema na vhatshena. U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa.
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi, ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni, u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho. Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho.
MaAfurika Tshipembe, nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho!
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela.
<fn>FINAL Memo - Tshivenda FAL P1 - Nov 2007.txt</fn>
MEMORANDAMU
Ndi mukalaha o dzhenwaho nga mutshinyalo nahone a no khou lwala.
Vho vha vhe na vhana vhararu, vhatuka vhavhili na musidzana muthihi.
U alusa vhana vha fhedza vha u hovhela vhuleme/vhulahisa.
Ndi nga ṱoḓa thuso kha mapholisa a henefho tsini phindulo iṅwe na iṅwe i pfalaho.
Ndi ngauri vho vha vho tea vha tshi khou ḓiphina nga zwe vha vha vhe nazwo fhedzi vho lovha vha tshi khou tambula.
Hai, vho lovha vha si na tshithu.
Hai, vha na muḓi muhulu we vha fhaṱa musi vha tshe nazwavho.
Hai, vho vha litshedzela vha tshi lwala uri vha fe vha kone u wana lupfumo.
Vho vha vha tshi khou tama uri vha ṱavhanye vha fe uri vha ḓo kona u wana lupfumo.
Vhushaka havhuḓi a ho ngo tsha vha hone vhukati ha vhana vhavho. David na Solomon vho nyala khaladzi o ḓa u ṱola mukalaha na vhone vha dovha vha vho fhambana nga tshavho nga mulandu wa lwone lupfumo.
Vha tshi tsiruwa- vha tshi lovha.
Malofha avho o sokou shashataho - vhana vhavho mikhwa yavho a si yavhuḓi.
U shingizhela- u lila lu pfisaho vhuṱungu, wo ḓala miṱodzi;
U swiṱwa- u vhulunga.
MEMORANDAMU
KHETHEKANYO YA B : MANWELEDZO (SAMARI)
Vhagudi vha ḓo avhelwa maraga vho ṅwala mafhungo o faredzaho mbuno dzi pfalaho. Tsumbo:
U vha na thumbu.
U beba nga muaro.
U tambisa tshifhinga tsha vhumatshelo hau.
U litsha tshikolo wa ya u ṱoḓa mushumo.
Kha vha dzhiele nzhele: Vhagudi vha ḓo wana maraga dza 6 u bva kha dzimbuno. Vha dovha vha wana maraga dza 4 dza ndunzhendunzhe ya mihumbulo,tshivhalo tshamaipfi na luambo. Maraga dzi ḓo avhelwa nga nḓila i tevhelaho:
Dzimbuno: 6 Ndunzhendunzhe ya mafhungo: 2 Luambo lu fushaho 2
KHETHEKANYO YA C : PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Maipfi aya o ambwa nga Vho-Marita vha tshi vhudza Vho-Khiresi
Vhuswina hashu ho thoma ḓuvha ḽe vha ḽisa mavhele anga nga mbudzi dzavho.
Shango ḽoṱhe ḽi bvuma ene - Zwiito zwawe zwivhi zwi dzulela u ambwa nga vhathu vhanzhi.
Vhupfimbi - lutamo lwo kalulaho lwa u funa vhafumakadzi.
MEMORANDAMU
Gwitha ḽo kavha kha danda
U sokou bula muhumbulo.
U ri zwi ambiwa nga vhathu vha songo dzivhuluwaho muhumbuloni.
3.3 Adzhenda na khungedzelo.
Adzhenda
Muimeleli wa vhagudi
Muimeleli wa vhagudisi
Muimeleli wa khorombusi ya tshikolo
U vala
Khungedzelo
A. Uri murengi a ṱavhanye u zwi vhona uri hu ḓo thoma u badelwa ṅwakani.
B. Nga u founela nomboro dzo kungedzelwaho.
D. Ndi vha dzikhamphani na vhane vha vha na magavhelo.
E. A hu bviswi diphosithi\Tshikaṱu tsha u badelwa nga 2007 nga ṅwedzi wa Fulwi.
MEMORANDAMU
<fn>FINAL QP - Tshivenda FAL P1 - Nov 2007.txt</fn>
PFESESANI
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo iṅwe na iṅwe i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa, Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo nakhethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindulambudziso dzo ḓisendekaho khao. Shumisani maipfi aṋu nga nnḓani ha musi ho pfi ni shumise a re mafhungoni e naṋewa.
Mukegulu vha amba vha fhedza nga u dzungudza ṱhoho. Vha fhedza nga u sokou ri 'zwanga nṋe a zwi na muṅwe'. A vha tsha ḓivha uri vha nga dzhia mini vha vhea mini. Dziṅanga vho dzi tshimbila vho neta, na Zimbabwe vha vhuya hone. Vhaporofitani na hone vha vhuya vhe hone.Zwi khou sokou sea zwi tshi ṱanama, vhukhwiṋe a vhuho.Ṅwana wavho muthihi fhedzi vha khou tou mu vhona a tshi ṱhoṱhela phanḓa havho. Ano maḓuvha zwi vho nga zwi khouya na ṱhohoni. Zwiitwana zwawe a zwi tsha ḓadza mudzio. U ḓi wana mushondwane i tshi khou sokou sea-sea i yoṱhe.
Zwiṅwe zwine zwa ṋaṋa u vha ḽisa mbilu musi vha tshi mulavhelesa ndi zwauri u vha humbudza muṋe wawe vhunga a tshi tou vha shomo. Vha thoma u vhuisa zwoṱhe uri ngavhemukalaha vha hone khamusi vho vha vha tshi ḓo ḓi vha fhumudza. Hafhu Maṱodzi ha ḓivhi tshifhaṱuwo tsha khotsi awe vhunga vho lovha mme awe vha tshe vho ḓihwala ngae khomboni ya tshidimela tsha u hwala thundu na moḓoro ngeiNaledi nga ṅwaha wa 1964. Ḓuvha iḽi mukegulu wa khuvhe vha nga si vuwe vho ḽi hangwa na luthihi nga mulandu wazwithu zwivhili zwo iteaho. Makhaulambilu a u ṱutshelwa nga mufunwa wavho we a lovha vha sa athu na u fhedza ṅwaha vho malana na uri vho ri u pfa nga ha khombo iyivha mbo ḓi hwalelwa sibadela he vha mbo ḓi swika vha vhofholowa. Ndi he ṅwana a irwa ḽa Maṱodzi.
Mukegulu vha zwi humbula vha sokou ri iṱali iṱo ḽithihi ḽi sa vhonwi nga tshilavhi. Arali zwo vha zwi tshi konadzea vho vha vha tshi ḓo bvisa vhuṱungu vhu re khaṅwana wawe vha vhu dzhenisa kha vhone muṋe. Mukegulu wa
vhathu vho vhona mboni. Vho no tou ṱovhowa vhunga vho imela ḽone ḓuvha ḽa uri vha mu ise vhuyoni.
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni fhindule nga ee kana hai, ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
Ndi ngani avha mukegulu vha tshi tama uri ngavhemukalaha wavho o vha e hone? 2
Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri mukegulu avha vha funa ṅwana wavho nga maanḓa. Tikedzani nga mbuno mbili dzi bvaho mafhungoni aya. 4
Bulani zwithu zwivhili zwo bulwaho afho mafhungoni zwine zwa khou ita uri mukegulu vha sa4 hangwe ḓuvha iḽo ḽa ṅwaha wa 1964.
Ndi ngani Maṱodzi a tshi humbudza mme awe 2 mukalaha wavho?
Ṋeani maambele ane a amba zwi fanaho na a tevhelaho afho fhasi:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Nga maipfi a re vhukati ha 60 na 70, nweledzani mafhungo aya nisumbedze zwithu zwihulwane zwo sumbedzwaho sa zwone zwiṱaluli zwa vhathu nga vhathu:
Wa hanga ndi nnyi?
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i iledza tshiṱalula ya bveledza vhuthihi na u ṱanganedzana. I imedzana na khethululo dzoṱhe dzine dza wanala shangoni, ya tikedza u ṱanganedzana. Khethululo i zwala vengo na phambano. Khethululo ya vha hone mulalo u a pfuluwa. Ḓivhazwakale ya shango ḽa Afrika Tshipembe i ri sumbedza masiandaitwa a si avhuḓi a vhangwaho ngakhethululo. Ndi zwiḽa muvhuso wa mulovha u tshi khethulula kana u ṱalula vhathu u ya nga vala. Izwi ndi zwe zwa vhanga vengo nadzinndwa vhukati ha vhadzulapo, vhaṅwe vha tshi ḓipfa vhe vha khwiṋe nge vha vha na vala ḽo fhambanaho na ḽa vhaṅwe kana nga uvha vha mbeu ino.
Dzinndwa nnzhi dzine dza wanala ḽifhasini mudzi wadzo ndi tshiṱalula. Vhathu u wana vha sa dzuli murunzi muthihi nga mulandu wa tshone tshiṱalula. Hu na nḓila nnzhi dzine vhathu vha ṱalulwa ngadzo. Vhathu vha nga u ṱalula nga luambo lune waamba lwone, nga shango ḽine wa bva khaḽo, na nga wone murole.Hezwi zwoṱhe zwone zwi tou sumbedza uri vhathu vho sikwa vho fhambana. U fhambana hohu a hu ngo tea u ri ita maswina ra dzula ri tshi vetana lini. Afrika Tshipembe hu na vhathu vhanzhi vha bvaho mashangoni o fhambanaho. Ri tshi vhala dzigurannḓa ri anzela u ṱangana na zwiwo zwa dzinndwa dzo vhangwaho nga tshiṱalula. Huṅwe ri wana vhabvannḓa vha tshi ṱambuludzwa na u tambudzwa. Vengo ḽa vhabvannḓa ḽi vhangwa ngakuhumbulele kwo khakheaho. Hu pfi vha a ri dzhiela mishumo,vhaṅwe vhe vha rengisa zwidzidzivhadzi; na liṅwe na ḽiṅwe vha andisa vhugevhenga kana ha pfi vha na madambi. Ndi zwinzhi zwine vha ambelelwa.
Huṅwe u khethana vhathu vha hu ita vha sa zwi pfi. U a wana vhathu vha tshi nyefulana nga uri uyu ndi wa vhurereli vhukenekana uyu ha na tshawe ngeno nṋe ndi na zwanga. U a ḓi wana vhathu vho ita zwigwada hu na vho funzeaho na vha songofunzeaho. Vhaṅwe vha pfi ndi vha mahayani a vho ngo tou ṱalifha zwavhuḓi vha tshi ambwa nga vha dziḓoroboni.
Ṅwali ene o ri sika ri sa fani. U sa fana hashu ndi lwone lupfumo lune ra tea u lu shumisa u fhaṱa shango ḽashu. U ṱanganedzana ndi yone nḓila ya vhutshilo.
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Mafhungoni e na vhala hu na thangi na mitshila zwo sendamiswaho. Inwi sumbedzani mushumo wa 4
tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo.
Topolani ḽiṱanganyi mafhungoni aya ni ḽi shumise fhungoni ḽe na tou ḓisikela. 2
Ṋeani pfanywa ya ipfi 'mwemwela' ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela. 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni a shandule sasumbedzwa afho zwitangini: zwe na
Takalani: "Murathu wanga, ni songo tsha dovha nalova tshikolo." 2
Roṱhe ri takalela pfunzo. (Isani fhungo iḽi khaḽiambaitwa.) 2
Goni na khuhu dzi a vhengana. Ṅwalani fhungo iḽini tshi tevhedza kushumisele kwone kwa 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho: Uḽa musidzana o ri u tsa mirini a thoma u vha na muvhili u sa takadzi. O ri sia nga murahu havhege mbili, afho muṱani ha sala hu sa tandwi ḽino fukwa. Hu dina ho sala hu si na na wa u ita mukapu wa ṅwana, Tsho mu ḽaho tshone a tshi ḓivhiwi. Naho vhaṅwe vho ri u vhona u onda vhahumbulela ḽone dwadze.
Topolani akhironimi yo shumiswaho ni bule na uri yo imela mini. 2
Topolani phurophaganda yo shumiswaho kha 2 khungedzelo iyi.
Ndi zwifhio zwine mudzudzanyi wa khungedzelo a khou ṱoḓa zwi tshi dzhielwa nzhele tshoṱhe. 2 Tikedzani phindulo yaṋu.
Muthu arali a tshi ṱoḓa u ḓivha zwinzhi a nga dzhia vhufhio vhukando? 2
Topolani ho shumiswaho mbofho kha khungedzelo1 iyi.
Sumbedzani vhushaka vhu re hone kha zwifanyiso zwo shumiswaho kha khungedzelo iyi. 3
<fn>FINAL QP - Tshivenda FAL P3 - Nov 2007.txt</fn>
MARAGA: 100 TSHIFHINGA: Awara 2ṋ
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi .
PFESESANI:
Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa: Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 200 u swika 250. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 120 u swika 150
zwi re ngomu fhedzi.Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 80 u swika 100.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u ya kha 250.
Ho vha na ḓumbu ḽihulu kusini kwa haṋu ḽa sia tshinyaleloi si na vhukono. Inwi ṅwalani maanea ni tshi khou buletshedza tshinyalelo yo ḓiswaho nga ḓumbu iḽo.
KANA
Khakhathi ano maḓuvha zwikoloni a dzi tsha fhela. Vhagudisi a vha tsha pfiwa, ngeno vhagudi na vhone vhatshi khou vhulahana. Ṅwalani maanea ni tshi khou sumbedza uri khakhathi idzi dzi nga fheliswa hani. Ṱhoho yamaanea: Khakhathi zwikoloni dzi nga fheliswa hani.
KANA
Muthu a tshi nanga buḓo u tea u sedzesa muholo u fhira dzangalelo ḽawe.
Ni tshi khou ima na ṱhoho heyi kana ni tshi khou hanedza, ṱaṱani.
KANA
Vhunzhi ha vhabebi vha shuma kule na mahaya avho, vhanavho sala vhe vhoṱhe, Inwi ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
vhuḓi na vhuvhi ha musi vhana vho sala vhe vhoṱhe muḓini.
KANA
No alutshela muṱani muhulwane ni na vhakomana na dzikhaladzi. Muṅwe wa vhakomana vhaṋu o vha a tshi ni tambudza. Zwino inwi no no hula ni vho shuma, fhedzi niita ni tshi humbula zwe mukomana waṋu a vha a tshi ni farisa zwone. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Ndi tshi humbula mukomana wanga mbilu yanga i a vhavha.
KANA
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150:
Ni muṅwaleli wa dzangano ḽa vhadzulapo vhuponi ha haṋu.Zwino hu na fhungo ḽa maviavhathu ḽine ḽa khou dina vhukuma. Ṅwalani adzhenda na maambiwa a muṱangano wo farwaho hu u itela u ladza fhungo iḽi.
KANA
No fhambana na khonani lwa tshifhinga tshilapfu nge a pfuluwa na vhabebi vhawe. Zwino no wana vhuṱanzi ha uri o ḓidzhenisa kha zwa zwidzidzivhadzi nahone ha tshe na ndavha na tshikolo. Mu ṅwaleleni luṅwalo ni mu eletshedze na u mu ṱuṱuwedza u tshila nga nḓila yo lulamaho.
KANA
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho.Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100:
Ni na khamera ya vidio ine na i shumisa u foda vhathu vhatshi ni badela nga mutengo u fushaho, fhedzi vhathu a vha ḓi u dzhia nga vhunzhi. Zwino inwi ṅwalani khungedzelo yakhamera yaṋu kha gurannḓa i wanalaho muvhunduni wa haṋu.
KANA
Vhabebi vhaṋu vha khou vhilwa tshelede ya ṅwedzi wo fhiraho u bva kha ḽiṅwe vhengele ḽe vha renga khaḽo thundu. Itani mvetomveto ya khavara ine ya ḓo fhelekedza tshiḽipi itsho.
KANA
<fn>FINAL QP - Tshivenda HL P3 - Nov 2007.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi .
PFESESANI:
Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B, na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, huneya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 350 u swika 400. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 zwi re ngomu fhedzi. Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400.
No vha ni phathini ya u takalela ḓuvha ḽa mabebo ḽa khonani yaṋu. Ho ri ni tshe kha madakalo nga madekwana ha mbo ḓi pfala mudzinginyo. Inwi ṅwalani maanea ni tshi ṱalutshedza zwoṱhe zwe zwa bvelela. Ṱhoho i vhe:
Mudzinginyo we wa bvelela nga ḓuvha ḽa mabebo a khonani yanga.
KANA
Vhathu vhanzhi fhano Afrika Tshipembe vha khou vhulawa lwa u bviswa miṱuvha. Inwi ṅwalani maanea ni tshi sumbedza uri mabulayo ayo a nga fhedzwa hani. Ṱhoho ya maanea i vhe:
Zwine zwa nga itwa u fhelisa mabulayo fhano Afrika Tshipembe.
KANA
Vhumatshelo ha shango ḽino ḽa Afrika Tshipembe vhu kha vhubindudzi mashangoni a nnḓa. Ni tshi khou ima na ṱhoho kana ni tshi khou hanedza, ṱaṱani.
KANA
Vhagudi vha tea u ḓinangela bugu dza u vhala zwikoloni.Ambani nga ha ḽikumedzwa iḽi ni tshi khou sedza vhuḓi na vhuvhi haḽo.
KANA
Mme aṋu vho lovha, no sala na mmane. Mmane waṋu vha khou ni tambudza nga nḓila ine na vho thithisea na u vhala bugu dza tshikolo. Hezwi zwoṱhe zwi ni humbudza mme aṋu.Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Zwi nkhumbudza mme anga.
KANA
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200:
KANA
KANA
KANA
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 - 120.
Tshikolo tsha haṋu tsho vha tsho fara lwendo lwa u ya vhugalaphukha ha Kruger National Park lwa vhege. Inwi novha muṅwe wa vhe vha fara lwendo holwo. Ṅwalani kha dayari yaṋu zwoṱhe zwo bvelelaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ubva tshe na ṱuwa u swika ni tshi vhuya.
KANA
Mukomana waṋu u khou ya u ambara gaweni ḽa u ṱhaphudzapfunzo dzawe dza vhudokotela ha mishonga. Vhabebi vhaṋu vha khou dzudzanya vhuṱambo ha u takala nae musi a tshivhuya hayani. Ṅwalelani khonani yaṋu garaṱa ya thambouri a ḓe a takale na inwi sa izwi zwi tshi ḓo dovha zwani ṱuṱuwedza kha zwa pfunzo.
KANA
<fn>Forestry Vision in Tshivenda.txt</fn>
Madaka a langelwa vhathu nahone ri tea u sika vhupo vhu ni tendelaho u ita zwithu ha mveledziso ya ikonomi na matshilisano nga kha vhusimamiri ha tshifhinga tshilapfu, nga maanda kha vhuimo hapo"
Bono li vhea vhathu, mushumo, nungo na zwikhala zwa mveledziso sa thikho ya u netshedza tshumelo ine ya do shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai.
Ri tea u sika
U sumba DWAF sa zhendedzi li re phanda kha sekithara kha u sika vhupo vhu ni tendelaho u ita zwithu ha mveledziso ya ikonomi na matshilisano nga kha vhusimamiri ha tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi katela avho vho tholwaho thwii kha poswo dza vhusimamiri (Ofisini Khulwane na vhuimo ha Tshigwada) na vhanwe vhashumi kha dzangano la DWAF nga vhuphara vhane maimo avho na mishumo yavho zwa vha na ndeme kha mafhungo a vhupo vhu ni tendelaho u ita zwithu.
Vhupo vhu ni tendelaho u ita zwithu ha mveledziso ya ikonomi na matshilisano
Vhu dzhiela nzhele ndila ine pholisi na milayo ya vhuthogwa zwa tutuwedza ngaho mvelelo dza vhukuma u itela vhashai, na uri u swikelelea ha tshivhumbeo tsha maitele a ndangulo zwi elanaho na izwi ndi mini, na uri tshivhumbeo na sisiteme ya makete zwo vuleisa hani kha thodea dza vhathu vhaswa vhane vha khou tou thoma na vhabveledzi vha zwithu tshituku.
U itela mveledziso ya ikonomi na matshilisano
Zwi katela mutevhe wa ndila dzine vhulanguli ha madaka (mveledziso i elanaho ya kuandadzelwe) zwa nga vha na mutsindo kha vhuvha ho fhambananaho ha mveledziso ya ikonomi na matshilisano sa tshipida tsha maitele a u lwa na vhushai. Hezwi zwi dzhiela nzhele tshivhumbeo tsho disendekaho nga masheleni na zwinwe zwivhumbeo zwa matshilisano zwa vhushai na ndeme ya madaka kha u bveledza mushumo.
Zwa uri, mveledziso ya madaka ya tshothe ya matshilisano, ikonomi na mupo ndi ndila ine ra shela ngayo mulenzhe kha u fhelisa vhushai.
<fn>Form - COID - W.As.150T(E) - Tshivenda.txt</fn>
Muhasho: wa zwa Mishumo
 Zwa vhufuwi na minwe mishumo ya bulasini ine ya sa vhe fhasi ha kilasi ya 0610 hu bveledzwaho Khovhe/lobster fhasi ha iyi sa zwe zwa vheiswa zwone kha khalo ya vha fhasi ha iyi kilasi, na vhone vha wela kha khalo ya ino kilasi 0612 hu vhekanywaho mitshelo, ya kaliwa na u vhewa.
tsimu ya mitshelo, vhulimi ha dzi nduhu kana sa ramabindu.
Zwa migodi (nga nnda ha malasha) na u tsireledza minerala yothe, tsimbi bveledzwaho tie, na zwa u i vhekanya, hu bveledzwaho dzi nduhu.
na manwe matombo a thengo khulu hune mishumo iyo ya itwa fhasi migodini. (ii)bveledzwaho fola, nahune la vhewa hone Kha vha dzhiele ntha Iyi khalo i katela na vhoramabindu vha hulwane vha tie 0411 zwa migodi ya malasha na kofi vhane vha gaya, na u vhekanya mugodi , hu tshi katelwa na zwa slate quarying nga nnda ha wa zwa malasha, u wana daimane lwanzheni, u gwa alluvial na u wana minerala KILASI VII ZWA MALABI NA ZIWNWE VHOmunwe na munwe, mutavha mavu na mavumba, u wana musuku kha 0700 hu bveledzwaho dzinguvho, na zwinwe zworaloho sa:zwiambaro, u runga, u mugodi wa kale kuvha, na malabi hu songo bulwaho hunwe fhethu sa masalela a malabi.
b khalo iyi i nekedza murengisi wa garatshi i rengisaho zwipida zwa goloi dza kale, arali mutholi a tshi padukanyulula goloi.
KILASI YA XV-ZWA MAKWEVHO NA MBAMBADZO
vhuendi ha zwidimela, ha dzithekhisi, bisi, ureila vhana u tshi vhaisa zwikoloni, vha adza zwidimela na goloi, vhashumanahao na cable dza muyani, na nyisedzo ya phasela.
Tshumelo dza poswo
Tshumelo ya tsireledzo
Tshumelo ya Ndulamiso
Tshumelo ya dzi phakha dza lushaka, zwa u thogomela ngade dza zoological, dzi safari dza u zwima.
<fn>Form - COID - W.As.5 - Tshivenda.txt</fn>
TSHIKWAMA TSHA NDILISO
NDI NNYI ANE A TEA U DINWALISA:MUTHOLI
Vhathu vhothe vhane vha thola mushumi muthihi kana vhano fhira kha mabindu avho kana zwa bulasini ,vha tea u dinwalisa na u badela vha tshikwama tsha ndiliso mbadelo dza tsedzuluso dza nwaha. Hu tea u dadzwa fomo ya thungo ine ya todea uitela mabindu o fhambananaho nga nndani arali ho itwa inwe thendelano u ya u shumisa fomo nthihi
MUSHUMI NDI NNYI?
MBUELO YA TSHIKWAMA TSHA NDILISO
Tshikwama tsha mbuelo tshi katela masheleni a mbadelo dza tsedzuluso nga vhatholi vho dinwalisaho ho sedzwa phesenthe kana mbuelo ya nwaha ine ya badelwa vhashumi.Mulayo tendela tsedzuluso ya fhasisa uitela uri tsedzuluso I si vhe fhasi ha masheleni a u tshimbidza
NDI ZWIFHIO ZWINE ZWA DZHIWA SA MBUELO?
KHALO NA NDILA INE YA SHUMISWA YA KHALO
khalo ya tsdezuluso,ine mutholi a sedzwa ngayo,I disendeka nga kushumele kwa bindu la mutholi. Uitela khalo vhatholi vha bviswa Zwipida zwo fhambananaho hune vha wela fhasi ha mirafho uya nga zwine mabindu avho a shumisa zwone.
Vhatholi vha a divhadzwa nga nwaha nga ha ndila ine vha tea u tevhedza ya khalo kha mabindu kana mabulasi avho.
MBUELO YA MUTHOLI
Mulayo una mbetshelwa ya ndiliso ya vhashumi vhane vha tangana na mafuvhalo vhe mushumoni.
Mutholi u tsireledzwa kha mbilo dzothe dzine anga itelwa nga tshifhinga tsha musi o huvhala mushumoni naho hu kha tshiimo tshine a humbulelwa uri o tou sa londa.
Mushumi ane a vhaisala e mushumoni una ndugelo ya u badelwa ndiliso ho sedzwa u balelwa u shuma lwa ha tshifhinganyana,kana lwa tshothe uya nga hune a nga vha o huvhalisa zwone kana lufu.
Mbadelo dza dzilafho dza mafuvhalo mushumoni dzi tea u badelwa lwa minwaha mivhili, kana tshifhinga tshilapfu arali hu tshi todea dzilafho li tshi bvelaphanda uitela u fhungudza vhuholefhali kana u balelwa.
U wana zwidodombedzwa nga vhudalo nga ha u vhiga mbilo kha vha sedze fomo ya W.C1.8
U khwinisa tshiimo tsha vhatholi vhane vha badela masheleni a vhonalaho kha tsedzuluso musi wa khombo, huna mbetshelwa ya ndivhuwo,nga murahu ha minwaha miraru.Phesenthe ya mbadelo idzo i langulwa nga mbilo ya mutholi na masheleni a tsedzuluso
<fn>Form - COID - W.As.8 - Tshivenda.txt</fn>
Muhasho:
Mbuelo yo badelwaho vhashumi vhothe hu sa katelwa vhalanguli na mirado ya
Khamphani kana CC ine ya swika R167700 muthu muthihi kha tshifhinga tsho bulwaho afho ntha.
kha vha sedze 2.2.2 kha zwa mbuelo ya vhalanguli /mirado mbuelo yo fhelelaho yo badelwaho vhalanguli vha Khamphani na mirado ya cc ine ya swika kha R167700 muthu muthihi kha tshifhinga tsho bulwaho afho ntha.
Tshelede ya zwiliwa zwa mahala /kana ya vhudzulo yo badelwahoarali I songo katelwa kha 2.2.1 na 2.2.2 0 0
Zwa ndeme: arali tshivhalo tsha vhashumi na mbuelo yo badelwaho zwi tshi fhambana na zwa nwaha wo fhelaho, kha vha dodombedze urindi ngani huna phambano:
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha lavhelelwa u tholwa kha tshifhinga tsha 1 Thafamuwe 2005 u swika 28 Luhuhi 2006.
Zwandeme. arali vhashumi kana mbuelo ine ya levhelelwa u badelwa I tshi fhambana zwihulwane na ya nwaha wo fhelaho, kha vhatalutshedze uri ndi ngani huna phambano:
Ndi khwathisedza uri zwidodombedzwa zwo bulwaho afho ntha ndi zwa vhukuma
Mushumi" zwi amba muthu ane o tholwa mushumoni kana a shumaho nga fhasi ha khonthirakha kana a tshi khou shuma fhasi ha ngudo,naho khonthirakha yo to u nwalwa kana ho tendelaniwa nga mulomo naho muholo u tshi itwa nga tshifhinga kana ngamurahu ha musi mushumo wo fhela kana hune ha badelwa tshandani hune zwa katela-a Mushumi wa tshifhinganyana o tholwaho uitela bindu la mutholi b Mulanguli a ne a shuma kana murado wa bodo ya tshiimiswa,ane a nekedzwa khonthirakha ya mushumo kana hu ngudo na tshiimiswa tshenetsho, hune mushumi a shuma atshi tevhedza mashumele o sedza khonthirakha.(hu sa katelwa vhare na mikovhe, kana vhashumisani vhane vha badelwa mbuelo)
Muthu ane a nekedzwa tshumelo nga muofisiri wa zwa mishumo, ane a wana mbadelo dza tshumelo yawe kana a badelwa nga muofisiri wa mushumo ndi mushumi wa muofisiri wa zwa mishumo. Mbuelo ya muthu o raloho a i tei u katelwa kha fomo ya mbuelo.
Zwa ndeme: mune wa bindu eethe kana vhashumisani kha bindu/vhorabulasi avha dzhiwi sa "vhashumi" sa zwe zwa sumbedzwa ngamulayo hune mbuelo dzavho a dzo ngo sumbedzwa.
Mbuelo ndi mbadelo dzothe dzine dza itwa tshifhinga tshinwe na tshinwe, hu saathu u bviswa masheleni ane a bviswa, hunga vha
Tshelede kha vha shumi.
l Masheleni a tshiendedzi ane a badelwa tshifhinga tshothe sa tshipida tsha muholo l Hune mushumi a badelwa ho sedzwa mbuelo ya muholo, Zwipida zwothe zwa muholo, hu sa katelwi zwine mutholi a nekedza sa zwa tshikimu tsha dzilafho.
Ho sedzwa u gonya ha zwithu tsedzuluso ya nwaha wa 2004-2005 yo gonya uya kha R360,00 nga nwaha.
Vhurifhi uvhu vhu wanala musi mutholi o tevhedza mulayo, hu tshi katelwa:
a u nekedza mbuelo ya tshifhinga tshenetsho b Tsedzuluso yo badelwa, kana ho dzudzanywa maduvha a mbadelo c Khumbelo I tea u itwa nga tshifhinga tsho tiwahovhege nthihi kha mabammbiri a sumbedzaho dzina la Khamphani nahone zwo tou nwalwa.
d Vha humbelwa uri vha sumbedze nomboro ya u dinwalisa, nomboro dza lutingo na fax na khoudu dza hone e Khumbelo ine ya khou ite lwa mutholi nga dzi edzhenthe i tea u itwa yo tou nwalwa ya nekedzwa nga ramilayo f Khumbelo dzo faxiwaho dzi a tanganedzwa g U sa londa zwire ngomu ha marifhi zwi dzhiwa hu mulandu
<fn>Form - COID - W.Cl.20 - Tshivenda.txt</fn>
MBUDZISO YA U SA BADELWA HA TSHIKIMU TSHA DZILAFHO KANA TSHIKOLODO TSHA KHEMISINI
Nomboro ya mbilo
Vha tshi dadza fomo iyi kha vha tevhedze maitele are nga murahu NO.ha siatari ili
Tshelede ine vha khou koloda ...
Nomboro ya akhaundu ...
Mafuvhalo ...
Tsaino
Phindulo(ha Vhaofisiri fhedzi) Zwo tea kha vhare na zwikolodo zwine zwa vho dzhia maduvha a furathi na u fhira
Mbadelo ya tshikolodo yo themendelwa nga la ...
Mbadelo ya tshikolodo yo imiswa ho lindelwa u tanganedzwa ha ...
Tshikolod tshavho this nga si kone u toduluswa kha ino ofisi. Vha khou humbelwa uri vha nekedze khophi ine ya sumbedza mbilo ire afho ntha.Dzikhophi dza muvhigo wa dzilafho a u thoma kana wa u fhedza na mivhigo mivhili ya X-Ray(tshivhonini) nay one I a todea.
Mbilo ya mushumi kha tshikwama tsha ndiliso ayo ngo tanganedzwa nahone tshikolodo tshavho this nga si badelwe.
Arali vha tshi toda uri kwama hafhu vha humbelwa uri vha sumbedze nomboro ya reference.
Fomo ya thungo yo dadziwaho masiatari othe,itea u nekedzwa ho bulwa nomboro ya akhaundu zwi tshi tevhedza tshikolodo tsha muthu tshine a khou kolodo tshinwe na tshinwe tshine tshine tsha vha na minwedzi mivhili kana u fhira.
<fn>Form - COID - W.Cl.3 - Tshivenda.txt</fn>
Nomboro ya mbilo ...
NDIVHADZO YA KHOMBO NA MBILO YA NDILISO
Ndiliso ya mafuvhalo na malwadze mushumoni uya nga mulayo wa 1993(mulayo no.130 wa 1993)
Khethekanyo 38 na khethekanyo 43 -milayo ya mukhomishina, fomo na zwidododmbedzwa-Muingo1
Fomo iyi I tea u dadziwa nga mushumi kana muthu o imelaho mushumi ya rumelwa kha mukhomishina wa ndiliso,
MUSHUMI:Tshifani ...Madzina nga vhudalo ...Nomboro ya basa ... Nomboro ya mushumo ...Diresi ya vhudzulo ... Khoudu ya poswo ...Duvha la mabebo ... Mbeu ... O mala/u malwa/kana ha ngo malwa/kana u mala ...Vhuimo ...
MUTHOLI:
Dzina la mutholi we khombo ya bvelela mushumi a tshi shuma fhasi hawe ...
Khoudu ya poswo ...
KHOMBO
Khombo yo bvelela ngafhi nahone lini? Duvha ... Tshifhinga ... Fhethu ...
Mushumi o vha a tshi khou ita mini nga I tsho tshifhinga na uri khombo yo bvelela ha...
4.MBUELO YA MUSHUMI NGA TSHIFHINGA TSHA KHOMBO
(a) arali khombo yo vhanga lufu lwa mushumi, zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwa vhathu vhe a vha a tshi vhaunda kana avha vhane vha khou ita mbilo, kha zwi nekedzwe:
Madzina nga vhudalo Diresi Vhushaka ndiliso uya nga mulayo wa ndiliso ya mafuvhalo na vhulwazde mushumo wa 9193(we kale wa vha u wa ndiliso ya vhashumi wa 1941) I khou vhilwa maelana na khombo yo talutshedzwaho afho ntha
Tsaino ya mushumi kana muthu o imelaho mushumi.
<fn>Form - COID - W.Cl.304 - Tshivenda.txt</fn>
kha vha thuthe zwi ne zwa sa do shuma
Muvhigo wa u fhedzisela wa dzilafho u tea u nekedzwa una muvhigo wo fhelelaho u bvaho kha dokotela la muhumbulo (Psychiatrist) we a lafha mushumi.
NDILISO YA MAFUVHALO NA VHULWADZE MUSHUMONI HO SEDZWA MULAYO WA 1993MULAYO NO.130 WA 1993Section 6Ab-milayo ya khomishina,fomo na zwidodombedzwa-Annexure 22
Madzina na Tshifani zwa Mushumi
Khoudu
Zwe zwa wanala na u bvelaphanda ha dzilafho?
a Ndi u bva nga duvha lifhio he mushumi avha o lugela u shuma mushumo wawe wa misi?
Tshiimo tsha mushumi tshi ngonani na? Arali zworalo, kha vha sumbedze muvhigo wa fhedzisela wa dzilafho u sumbedzaho 5Axis.
kha vha dodombedze nga vhudalo mafuvhalo ane a nga si tsha fhola a kundisaho mushumi u shuma mushumo wawe wa misi zwo vhangwa nga tshiimo itshi: (vha humbelwa u sumbedza GAF/SOFAS/SASOP scale):
Ndi tanziela zwauri ndo sedzulusa, nahone nda fushea nga vhutanzi ha uri tshiimo tshine mushumi avha khatsho tsho vhangwa nga khombo ye a tangana nayo.
Khoudu Nomboro ya vhudokotela
Zwa ndeme: Muvhigo u tea u nekedzwa nga nwedzi nga nwedzi kha mutholi u swikela tshiimo tsha mushumi tshi tshi vha fhasi ha ndango hune muvhigo wo fhelelaho wa tea u nekedzwa.
<fn>Form - COID - W.G.30 - Tshivenda.txt</fn>
Nomboro ya Mbilo ...
KHUMBELO YA NYENGEDZEDZO YA NDILISO NGA FHASI HA KHETHEKANYO 56 YA MULAYO
Zwandeme:Arali tshikhala tshire kha fomo iyo i sa lingani uitela phindulo ,vha nga nwala muvhigo nga fhasi ha fhungolenelo hune vha nekedza na zwidodombedzwa. tshitatamennde tshinwe na tshinwe tshi tea u vha na zwidodombedzwa zwo fhelelaho sa nomboro ya basa na khumbelo na tshitenwa tshi ne vha khou amba ngahatsho.
ZWIDODOMBEDZWA ZWA ANE A KHOU ITA KHUMBELO
diresi ya muhumbeli ... Khoudu ya poswo ...
hu tea u dadziwa arali khombo kana vhulwadze ho vhanga lufu kha vha bule Vhushaka ha muhumbeli na mufu ... ...
fhethu he khombo/kana vhulwadze mushumoni ha bvelela ...
ZWIDODOMBEDZWA ZWA NDILISO YO NEKEDZWAHO
Ho no badelwa ndiliso ya zwitevhelaho: ...
MAGA A U ITA KHUMBELO
hu khou humbulelwa uri khombo/vhulwadze mushumoni ho vhangwa nga u sa londa ha muthu ane a bulwa kha section 56 (EE kana Hai)
Kha vha bule arali muthu uyo a tshiwela fhasi ha tshipida tsha (a),(b),(c),(d),(e)
Dzina Vhuimo
hu khou humbulelwa uri khombo/vhulwadze ho vhanga nga Vhukhakhi ho buletshedzwaho kha section 56 EE kana Hai arali zworalo --
Vhukhakhi uho ho itea tshifhatoni tsha mushumo,kana kha zwishumiswa sa mitshini ine ya shumiswa kha bindu la mutholi? (kha vha buletshedze nga vhudalo) ...
Kha vha bule arali muthu uyo a tshiwela fhasi ha tshipida tsha (a),(b),(c),(d),(e)
Dzina Vhuimo
Section 56 ya mulayo kha vha buletshedze uri muhumbulelwa o ita zwa u sa londa nga khole nga mavhanga afhio:
Dzina
Dzina
MUIMELELI
<fn>GCIS.10ReasonsToTestForHivAids.2010-10-19.ve.txt</fn>
FRONT
Ndi na vhuḓivhufhinduleli.
Ri na vhuḓivhufhinduleli.
Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓivhufhinduleli.
BACK
Zwiitisi zwa 10 uri ndi ngani ZWINO tshi tshifhinga tsha u ita ndingo...
1. HIV i a lafhea nahone i a thivhelea. Dzhiani vhuḓivhufhinduleli nahone ni ite
ndingo ṋamusi.
2. Ndingo ya HIV na dzilafho ndi mahala kha kiḽiniki DZOṰHE dza muvhuso.
3. Arali ni nga ita ndingo na wana no kavhiwa, ni nga tshila vhutshilo vhu re na
mutakalo wa vhuḓi.
Arali ni nga ita ndingo na wana ni so ngo kavhiwa, ni nga ḓi tsireledza kha u pfukelwa.
5. Ni nga ḓitsireledza na tsireledza na vhaṅwe kha u pfukelwa nga HIV - misi yoṱhe
shumisani khondomu nahone ni fhungudze mbalo ya vhathu vhane na ita navho
zwa vhudzekani.
6. U ita ndingo na mufarisi waṋu zwi fhaṱa u fulufhedzana na u ṱhomphana.
7. Itani tsumbo kha muṱa wa haṋu na khonani dzaṋu. Itani ndingo ṋamusi ni
ṱuṱuwedze na vhaṅwe uri vha ite ndingo.
8. A hu na ṅwana o teaho u bebwa o kavhiwa nga HIV. Hu na mushonga une wa
nga thivhela hezwi, FHEDZI ni tea u ḓivha tshiimo tshaṋu tsha HIV ni tshi kha ḓi
tou bva u vhifha muvhilini.
9. Arali ni na TB, ni nga ḓi dovha na vha ni na HIV. Ivhani na vhuṱanzi ha u ita
ndingo dza HIV. Arali ni na HIV, ivhani na vhuṱanzi ha u ita ndingo ya TB.
10. Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓifhinduleli ha mutakalo waṋu. Inwi ni ḓo
dzhia lini vhuḓifhinduleli nahone na ita ndingo?
11. Arali ni so ngo kavhiwa, ḓitsireledzeni ni ḓithivhele inwi muṋe - nahone ni dzule
no ralo.
U wana senthara i itaho ndingo i re tsinisa na inwi, ni SMS HIV na khoudu yaṋu ya poswo kha 31771
Lidzelani Luṱingo kha hu netshedzwaho thuso ya AIDS kha 0800 012 322
U vhala nga ha nḓila dzoṱhe dzine na nga shumisa luṱingothendeleki lwaṋu u wana mafhungo a zwa HIV na thuso:
( lidzelani *120*923# (masenthe a 20 lwa mithethe ya 20)
<fn>GCIS.FIFA.2010-10-19.ve.txt</fn>
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na
Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA
tsha Afurika Tshipembe tsha 2009
DZIMBUNO
Ndi riṋe shango ḽa vhuvhili kha ḽifhasi ḽoṱhe kha e a fara tshiphuga tsha ḽifhasi tsha khirikhethe, ragabii na bola ya milenzhe.
ZWIṰEDIAMU
Zwiṱediamu zwiswa zwine zwa khou fhaṱiwa ndi zwa maimo a nṱhesa kha ḽifhasi nahone zwo ṱangana zwi na madzulo ane a nga lingana vhathu vha 570 000.
• Tshiṱediamu tsha Moses Mabhida tshi re Durban tshi na ṱhanga ya tsimbi nga nṱha vhukati ha mudavhi ine ya lingana 105 m, nahone nga u shumisa goloi ya khebulu, vhaṱaleli vha ḓo ḓiphiṋa nga u vhona Ḓanzhe ḽa Indian.
• Soccer City ire Johannesburg i na tshivhumbeo tsha tshikumbu, mudzio wa tshirema wa u nwela. Lukanda lwa nga nnḓa lwo lapfa 43 000 m2 nahone lu ḓo fhaṱiwa nga matheriaḽa une wa fara mafulufulu lwa mupo. Ndi tshone Tshiṱediamu tshihulwanesa Afurika, nahone tshi dzula vhathu vhane vha nga lingana 95 000.
• Tshiṱediamu tsha Mbombela tsha Nelspruit tsho fhaṱiwa kha dzingu ḽine ḽa ḓivhelwa u vha na lunako lwa mupo na phukha, tsini na Vhugalaphukha ha Lushaka ha Kruger. Luswayo lwatsho ndi thikho dzatsho dza ṱhanga dza 18 dzine dza vha na tshivhumbeo tsha ṱhuḓwa.
Zwiṱediamu zwi re dziḽokhishini zwi khou khwiniswa, zwiṅwe zwi ḓo shumiswa sa vhupo ha u itela nḓowenḓowe ya nyonyoloso. Hezwi zwi katela:
• Tshiṱediamu tsha Orlando, tsho fhelaho nga u ṱavhanya u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa, na Tshiṱediamu tsha Dobsonville tshi re Soweto
• Zwiṱediamu zwa Rand, Cecil Payne, Rabie Ridge na Ruimsig zwi re Johannesburg
• Zwiṱediamu zwa HM Pitje, Super na Giant zwi re Tshwane/Pretoria
• Tshiṱediamu tsha Sesa Ramabodu tshi re Rocklands, Cape Town
• Zwiṱediamu zwa Princess Magogo, King Zwelithini na Sugar Ray Xulu zwi re Durban
• Tshiṱediamu tsha Olympia Park tshi re Rustenburg.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
• R25 miḽiyoni i ḓo vhulungwa kha u bveledza dzikiḽabu kha mitambo yo fhambanaho, zwihulusa kha zwitshavha zwine zwa shayesa, u itela u bvisela khagala vhukoni na u khwinisa nyaluwo ya tshiimo tsha mitambo.
• R212 miḽiyoni i khou vhulungwa kha mveledziso ya mitambo ya zwikolo na zwitshavha lwa tshifhinga tshilapfu u swikela 2010.
• Mbekanyamushumo ya Zwikolo i ḓo ḓisa mvelele dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA ya ku tamba kwavhuḓi, matshilele avhuḓi na u ṱanganelana ha mvelele kha vhana vha zwikolo vha 12 miḽiyoni nga kha mitambo, vhutsila na mvelele.
VHUENDI
Iṅwe R11,7 biḽiyoni i khou vhulungwa kha mbekanyamushumo ya Vhuendi u itela u thusa vhaṱaleli u enda zwavhuḓi, dzithimu na midia. Thandela dza vhuendi dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 ndi tshipiḓa tshihulwane tsha vhubindudzi ha muvhuso kha Vhuendi, ngauri dzi khou shandukisa Sisteme ya vhuendi lwa khwine zwa tshifhinga tshilapfu u itela mbuelo ya vhaendi na ikonomi.
U khwiniswa ha dzibada dzashu, zwiporo na nḓila dza dzibasi zwi ḓo bveledza sisteme yo ṱanganelanaho ya vhuendi. Hezwi zwi katela vhurangeli vhu fanaho na sisteme dza Zwiporo zwa Tshihaḓu na Nḓila dza dzibisi dza tshihaḓu, zwine zwa katela nḓila dza vhuendi ha tshipentshela na fhethu ha u namela na u tsa hune vhaṋameli vha ḓo kona u tshintsha zwiendedzi. Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 tshi ḓo vha tshone dzhakanḓila ḽa u thoma u shumisa nḓila ya u shumisa thikhithi dza iḽekhiṱhironiki, zwine zwa ḓo sia vhaṋameli vha tshi kona u fara thikhithi nthihi kha u ṋamela basi, tshidimela na thekhisi.
THEKHINOḼODZHI DZA TSIVHUDZO NA VHUDAVHIDZANI
Satalaithi ya vhuṱumathingo na tshomedzo dza vhudavhidzanikule ha ṱhingo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo thusa tshirathisi tshi re na maanḓa ane a lingana gigabaithi dza 40 nga muthethe ine ya ḓo shumiswa nga murahu ha 2010 kha u ṋetshedza tshumelo dza burodobende (broadband).
Senthara ya Khasho ya Dzitshakatshaka i re Johannesburg i ḓo vha yone senthara ya vhukati ya midia ine ya ḓo rathisa khasho u bva zwiṱediamu na u i phaḓaladza u mona na ḽifhasi.
Senthara ya vhukati ya midia i katela "tshigwada" tsha dzisatheḽaithi dishi tshine tsha ḓadza vhupo vhune ha lingana 5 000 m². Tshivhalo tsha vhaṱaleli vha theḽevisheni vha vhuṱambo ha 2010 tshi ḓo hovhelela henefha kha 26,9 biḽiyoni.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
Tshiga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha tshiofisi ndi KE NAKO. Kha ri pembelele Vhuthu ha Afurika
"Ke Nako" ndi ipfi ḽa Tshisuthu, Tshisuthu tsha Ḽevhuwa na Tshitswana ḽine ḽa amba uri "ndi tshifhinga". Ndi khuwelelo ya u pembelela Afurika sa mudzi wa vhuthu na ushelamulenzhe kha masia oṱhe a vhutshilo ha vhathu.
VHUENDELAMASHANGO NA VHUEḒELO
Lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale, FIFA i khou tendela hu tshi shumiswa vhueḓelo vhune ha si vhe dzihodela, u fana na phakha dza lushaka, dza mmbete-na-zwiwa zwa nga matsheloni, dzilonzhi na nnḓu dza vhaeni. Ro no ḓivha na kamara dza 80 000 dzo elwaho kana u gireidiwa - dzine dza fhira mpimo kha u swikelela tshivhalo tsha 55 000 dzine dza ṱodiwa nga FIFA.
TSHUMELO DZA MUTAKALO NA ZWA MISHONGA
Shango ḽashu ḽi ḓo vha na ndondolo ya mutakalo ya mutheo kha vhupo ha tshiofisi, tshumelo dza shishi na mishonga dza awara dza 24 na ndindakhombo dza dzitshakatshaka na dzapo u itela arali ha bvelela malwadze. Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 tshi ḓo ṱavhanyisa khwiniso ya tshumelo dza shishi na mishonga dza Afurika Tshipembe:
• senthara mbili dza zwa vhudavhidzani dzi re na tshomedzo ine ya lingana R37 miḽiyoni dzi khou sikiwa kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela vhukwamani ha zwiendedzi zwa shishi u ya kha senthara ya zwa shishi ya tsinisa
• R8 miḽiyoni i khou shumiswa kha u khwinisa senthara dza shishi
• tshumelo dza dzilafho dza heḽikhophutha dzi ḓo engedzwa kha mavunḓu oṱhe
• hu ḓo sudzulusiwa goloi dza dziambuḽese dza kale dza 450 ha ḓiswa ntswa.
TSIRELEDZO NA VHUTSIRELEDZI
A huna tshine tsha ḓo salela musi hu tshi tsireledzwa mitambo na shango. U vhulunga hohu hu ḓo bvela phanḓa na u thusa mapholisa kha vhurangeli ha u lwa na vhugevhenga lwa tshifhinga tshilapfu nga murahu ha musi Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 tsho no fhela:
• Hu ḓo shumiswa R665 miḽiyoni kha u renga zwishumiswa zwa maimo a nṱha, hu tshi katelwa na tshomedzo dza u langula vhaṱaleli, mabufho a si na vhathu, dziheḽikhophutha, ganuni dza maḓi dza 10, BMW dza 100 dza u linda bada khulwane (highway) na masole o ḓiṱamaho u tsireledza mivhili
• senthara dza thekhinoḽodzhi ya maimo a nṱha dza u ṋea ndaela dzine dza ḓo wana zwifanyiso zwine zwa bva kha mabufho na dziṅwe dzikhamera.
• Mmbi ya vhaofisiri vha 41 000 i ḓo vhetshelwa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha.
Thikhedzo ya Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Mveledziso phanḓa, Afurika Tshipembe ḽo sumbedza nḓila ya tsireledzo ye ya khoḓiwa sa one maimo maswa a dzitshakatshaka - na hone u bva tshenetsho i vho shumiswa nga Mbumbano ya Dzitshaka sa yone nḓila ine ya shumiswa kha mishumo mihulwane.
U DZHENA AFURIKA TSHIPEMBE
• R1, 5 biḽiyoni i khou vhulungwa kha u khwinisa fhethu ha u dzhena, na hone ndugiselo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 dzi khou khwinisa maitele a kudzhenele kwa vhabvannḓa u itela uri hu vhe na u dzhena na u bva havhuḓi ha vhathu kha ḽino shango.
• Ri ḓo vha na visa dzo itelwaho mitambo dzine dza ḓo tendela vha re na dzithikhithi vha tshi dzhena hu si na vhuleme.
• Hezwi zwi katela u ṱavhanyisa kudzhenele kha vhukavhamabufho nga "dzinḓila dza tshihaḓu" zwi ḓo thusa kha u ita uri vhathu vha kone u ṅwaliswa uri vho dzhena shangoni vha tshi kha ḓi vha ngomu ha bufho vho livha hune vha khou ya hone.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi:
www.sa2010.gov.za
DZIMBUNO DZA TSHIHAḒU
Ndugiselo dza Muvhuso dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi na Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha Afurika Tshipembe 2009
2010 NA IKONOMI YASHU i ALUWAHO
Mishumo miswa i linganaho 415 000 i ḓo swikwa nga u fara hoyu muṱaṱisano. Miṅwe mishumo miswa ya 80 000 yo no sikwa kha indasiṱeri ya mafunda na ya 40 000 kha indasiṱeri ya vhufhaṱi. Tshelede i linganaho R55,7 biḽiyoni i ḓo engedzwa kha mawanwa a zwibveledzwa zwa hayani hashu nga 2010. Iṅwe ya tshelede i linganaho R2 biḽiyoni yo shumiswaho kha zwiṱediamu zwiswa i ḓo vhuyedza thwii kha miṱa ine ya hola miholo miṱuku? Tshelede i linganaho R8,5 biḽiyoni i ḓo shumiswa nga vhabvannḓa fhano Afurika Tshipembe nga 2010. Vhukati ha 2007 na 2015, Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u ṱanganedza vhaendela mashango vha miḽiyoni mbili vha bvaho mashangoḓavha nga mulandu wa u fara muṱaṱisano.
TSHIPHUGA TSHA KHUVHANGANO TSHA AFURIKA TSHIPEMBE TSHA 2009
14 - 28 Fulwi 2009
Hetshi tshi ḓivhea sa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tshine tsha vhidzwa upfi ndi bepha ḽa dzingweṋa, tshi tambiwa nga vhakundi vha miṱaṱisano ya khuvhangano a bola a FIFA a dzingu, vhakundi vha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsho fhiraho na vhane vha ḓo fara muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA. Musi hu tshi ḓo vha huna thimu dzi takadzaho dza maimo a nṱha-hu tshi katelwa thimu tharu dzi re kha vhuimo ha nṱha ha vhuṋa - na mafulufulu a lushaka lune lwa funesa bola, Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA ndi zwithu zwine a huna ane a nga takalela u ṱahela?
EGYPT - Dzingweṋa dza Tshiphuga tsha Mashango a Afurika tsha 2008 tsha CAF
Egypt ndi shango ḽihulwane kha bola ya milenzhe ya Afurika, zwi sa vhuyi zwa vhudziswa. Mugudisi; Hassan Shehat. Vhuimo ha FIFA: 22. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luthihi. Vhatambi vha bvumo: Hossam Hassan, Ahmed Hassan, Amr Zaky, Mohamed Zidan.
IRAQ - Vhafhenyi vha Tshiphuga tsha Asia tsha AFC tsha 2007
Kutambele kwavho kwa u ṱhasela na u konḓisa zwi ita uri vha ḓivhidze dzingweṋa dza Asia. Mugudisi: Jorvan Vieira. Vhuimo ha FIFA: 77. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: : luthihi. Vhatambi vha bvumo: Younis Mahmoud, Noor Sabri, Bassim Abbas, Nashat Akram.
SPAIN - Dzingweṋa dza UEFA EURO 2008
Spain ndi ḽone shango ḽi re kha vhuimo ha u thoma kha vhuimo ha FIFA ya ḽifhasi. Mugudisi: Vicente Del Bosque. Vhuimo ha FIFA: ha u thoma. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: Luthihi. Vhatambi vha bvumo: Fernando Torres, Xabi Alonso, Iker Casillas, Sergio Ramos.
UNITED STATES OF AMERICA (USA) - Dzingweṋa dza Tshiphuga tsha Musuku tsha CONCACAF 2007
Sa izwi ḽo kona u swikelela u tamba kha miṱaṱisano miṱanu yo fhiraho ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA na u kona u tsireledza vhugwena haḽo ha CONCACAF Tshiphuga tsha Musuku nga 2007 nga u kunda Mexico 2-1, USA ḽi dzhiwa sa ḽivhanda ḽo dzumbamaho kha ḽifhasi ḽa bola ya milenzhe. Mugudisi: Bob Bradley. Vhuimo ha FIFA: 21. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luraru. Vhatambi vha bvumo: Damarcus Beasley, Landon Donovan, Clint Dempsey, Tim Howard.
BRAZIL - Dzingweṋa dza Copa America dza 2007
A huna thimu ya lushaka yo no ḓiphiṋaho nga u bvelela u fhira Brazil. Ndi yone thimu i yoṱhe ye ya tamba miṱaṱisano yoṱhe ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA, he ḽa bveledza vhatambi vha maimo a nṱha vha ngaho Pelé na Ronaldinho. Mugudisi: Dunga. Vhuimo ha FIFA: ha vhuṋa. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luṱanu (yo no kunda luvhili lu tshi tevhekana). Vhatambi vha bvumo: Ronaldinho, Adriano, Gilberto, Robinho.
NEW ZEALAND - Dzingweṋa dza Tshiphuga tsha Mashango tsha OFC tsha 2008
Heyi thimu ine ya pfi "All Whites", yo tamba kha Tshiphuga tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dzitshaka tsha OFC u bva nga 1973, ḽo kunda luṋa. Mugudisi: Ricki Herbert. Vhuimo ha FIFA: 54. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luvhili. Vhatambi vha bvumo: Simon Elliot, Ryan Nelson, Chris Killen, Shane Smeltz.
AFURIKA TSHIPEMBE - Vhafari vha miṱaṱisano
Sa izwi ḽo kunda kha Tshiphuga tsha Mashango a Afurika tsha CAF tshithihi na zwivhili zwa COSAFA tsha dzina ḽavho, "Bafana Bafana" yo ḓiimisela u ḓiitela dzina sa vhafari vha muṱaṱisano. Mugudisi: Joel Santana. Vhuimo ha FIFA: 85. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: luthihi. Vhatambi vha bvumo: Benni Mcarthy, Aaron Mokoena, Steven Pienaar, Teko Modise.
ITALY - Dzingweṋa dza tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2006
Sa izwi ḽo no kunda kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi luṋa, Italy ndi ḽiṅwe ḽa mashango mahulwane kha bola ya milenzhe. Mugudisi: Marcello Lippi. Vhuimo ha FIFA: ha vhuvhili. Ḽo tamba lungana kha Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA: ndi lwa u thoma. Vhatambi vha bvumo: Fabio Cannavaro, Andrea Pirlo, Luca Toni, Gianluigi Buffon.
MBEKANYO YA MITAMBO
Kha vha ḓiphiṋe nga bola ya maimo a nṱha nga u badela R70 fhedzi - kha vha bukele vhudzulo kha ḓivhazwakale vha vhe tshiphiḓa kha Vhugwena ha Dzingweṋa.
Kha vha ite khumbelo kha inthanethe kha www.FIFA.com kana kha davhi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa First National Bank u mona na shango ḽoṱhe.
Mitambo ya bola ya tshiofisi ya Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA tsha Afurika Tshipembe tsha 2009 Ḽi bva kha ipfi ḽa Tshisuthu, Tshisuthu tsha Ḽevhuwa na Tshitswana ḽine ḽa amba uri "u ṱanganya", dzina ḽa bola ḽa "kopanya" ḽo imela u ṱangana ha ḽifhasi ḽa bola lwa u tou thoma Afurika nga Fulwi 2009.
Kuolelwe kwa bola kwo itwa hu tshi tevhedzwa vhutsila ha Mandevhele.
MBEKANYO YA MITAMBO
MITAMBO YA ZWIGWADA
MITAMBO YA TSHIGWADA
DZI-SEMI-FAINALA
3rd/4th NA DZI FAINALA
JOHANESBURG
TSHIṰEDIAMU TSHA ELLIS PARK
RUSTENBURG
TSHIṰEDIAMU TSHA ROYAL BAFOKENG
TSHWANE/PRETORIA
TSHIṰEDIAMU TSHA LOFTUS VERSVELD
MANGAUNG/BLOEMFONTEIN
TSHIṰEDIAMU TSHA FREE STATE
Swondaha
Fulwi 14
Musumbuluwo
Fulwi 15
Ḽavhuvhili
Fulwi 16
ḒUVHA ḼA U AWELA
Ḽavhuraru
Fulwi 17
Ḽavhuṋa
Fulwi 18
Ḽavhuṱanu
Fulwi 19
ḒUVHA ḼA U AWELA
Mugivhela
Fulwi 20
Swondaha
Fulwi 21
Musumbuluwo
Fulwi 22
ḒUVHA ḼA U AWELA
Ḽavhuvhili
Fulwi 23
ḒUVHA ḼA U AWELA
Ḽavhuraru
Fulwi 24
Ḽavhuṋa
Fulwi 25
Ḽavhuṱanu
Fulwi 26
ḒUVHA ḼA U AWELA
Mugivhela
Fulwi 27
ḒUVHA ḼA U AWELA
Swondaha
Fulwi 28
"KOPANYA"
Bola ya muṱaṱisano ya tshiofisi
Tshigwada tsha A
Afurika Tshipembe A1
Iraq A2
New Zealand A3
Spain A4
Tshigwada tsha B
USA B1
Italy B2
Brazil B3
Egypt B4
<fn>GCIS.HangerText.2010-10-19.ve.txt</fn>
NI SONGO SEDZA THUNGO
ITANI ZWIṄWE KHA U LWA NA U TAMBUDZWA
NI SONGO SEDZA THUNGO
MAḒUVHA A 16 A FULO ḼA VHULWELAMBOFHOLOWO • 25 ḼARA - 10 NYENDZVHASIKU
KHUTHADZO NA THIKHEDZO KHA VHAFUMAKADZI
Luṱingo lwa Thuso ya Mifhirifhiri lwa Lushaka (Lifeline) 0861 322 322
Luṱingo lwa Thuso lwa u Fhedza Khakhathi dzo Livhiswaho kha Mbeu 0800 150 150
Vhathu vha Hanedzanaho na u Tambudziwa ha Vhafumakadzi 011 642 4345
Khoro ya Muṱa na Mbingano ya Afrika Tshipembe 012 460 0733
Luṱingo lwa thuso ya u thivhela u di vhulaha 0800 567 567
KHUTHADZO NA THIKHEDZO KHA VHANA
Nomboro ya Luṱingo lwa Thuso ya Vhana 0800 055 555
VHUTSIRELEDZI HA TSHITSHAVHA
Magavhelo a Thikhedzo ya Vhana 0800 601 011
TSHUMELO DZA TSHIPHOLISA DZA AFRIKA TSHIPEMBE 10111
NDONDOLO YA MUTAKALO
Luṱingo lwa Thuso kha zwa AIDS 0800 012 322
MAFULO A VHANNA VHA TIKEDZAHO U HANEDZANA NA KHAKHATHI
Thandela ya Vhanna na Vhashumisani 011 403 4625
ITANI ZWIṄWE KHA U LWA NA U TAMBUDZWA
MAḒUVHA A 16 A FULO ḼA VHULWELAMBOFHOLOWO
ITANI ZWIṄWE KHA U LWA NA U TAMBUDZWA
NI SONGO SEDZA THUNGO, ITANI ZWIṄWE KHA U LWA NA U TAMBUDZWA
MAḒUVHA A 16 A VHULWELAMBOFHOLOWO KHA U LWA NA KHAKHATHI DZA VHAFUMAKADZI NA VHANA
25 ḼARA - 10 NYENDZVHASIKU
Kha vha dzhenelele u farisana ha muvhuso na vhadzulapo u amba ha u tikedza vha tambudzwa
• Ambara riboni tshena hu sumbedza u ḓiṋekedzela haṋu.
• Dzhenelelani vhuṱambo na mishumo yo fhambanaho ya Maḓuvha a 16 a Vhulwelambofholowo u bva nga ḽa 25 Ḽara u swika ḽa 10 Nyendavhusiku: U wana mafhungo manzhi, iyani kha: www.womensnet.org.za
• Ivhani maḓilonge kha u tikedza madzangano a si a muvhuso na zwigwada zwa tshitshavha zwi tikedzaho vhafumakadzi na vhana vho tambudzwaho.
• Ni nga lambedza nga tshelede kha madzangano a shumanaho na u fhelisa khakhathi kha vhafumakadzi na vhana nga u posela kha Mutheo wa Pfanelo dza Vhathu. U wana mafhungo manzhi, iyani kha: www.fhr.org.za kana ni rwele luṱingo kha 011 339 5560.
• Ambani ni tshi sasaladza u tambudziwa ha vhafumakadzi na vhana: Ṱuṱuwedzani zwipondwa zwa vhafumakadzi zwo fhumulaho u itela khaedu u tambudzwa. Vhigani u tambudzwa ha vhana mapholisani.
• Ḓidzheniseni kha foramu dza tshipholisa tsha tshitshavha (CPF) kana foramu dza tsireledzo ya tshitshavha ni ḓo kona u thusa kha u lwa na vhutshinyi vhuponi ha haṋu. U wana maṅwe mafhungo nga ha u ḓidzhenisa, kwamani tshiṱitshi tsha mapholisa tsha haṋu.
Arali ni tshi khou tambudzwa nga nḓila iṅwe na iṅwe kana ni tshi ḓivha muṅwe ane a khou tambudzwa, ni songo sedza thungo - wanani thuso.
(right side)
U wana mafhungo manzhi nga ha tshumelo dza muvhuso, rwelani luṱingo kha 1020, ṋomboro ya mahala ya luṱingo lwa nḓuni.
(left side)
U wana mafhungo manzhi nga ha tshumelo dza muvhuso, rwelani luṱingo kha 1020, ṋomboro ya mahala ya luṱingo lwa nḓuni.
<fn>GCIS.Healthposter.2010-10-19.ve.txt</fn>
ZWIDODOMBEDZWA ZWA TSHITSHAVHA NGA HA DWADZE ḼA MUKHUSHWANE WA A (H1NI) ḼA 2009
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) ḽa 2009. Ho thoma Mexico na Amerika nga Lambamai ṋaṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Mukhuswane wa Dzinguluvhe ngauri zwo vha zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na wa zwiṋoni, Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwa zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi ḽa A (H1N1) ḽa 2009.
U bva nga Lambamai ṋaṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽoṱhe. Afurika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala, kha shango lashu rina tshivhalo tshifhiraho 3 000 tsho kavhiwaho.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga dzi 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (WHO) ḽo dzhia tsheo ya uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, nahone Mulangi-Dzhenerala, Vho-Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (ḽiga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango madzinguni oṱhe a WHO nahone ḽo phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga dzi 6 Fulwi, WHO ḽo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, kha ḽifhasi na vhuponi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afurika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho). Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO ḽi eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha mashotha, musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsamula, na fema muya we vha u atsamula kana u u hoṱola, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u monaho hanefho vha nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
u hoṱola
mufhiso
u vhavha ha misipha na u pfa vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane. Fhedzi, ha vhathu vha tevhelaho vha re na tsumbadwadze dza u thoma kana dzi si khombo na vhone vha tea u vhona dokotela nga u ṱavhanya:
vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
vhafumakadzi vha vhaimana
vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwadze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
u fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
u konḓelwa u fema
meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
Ndingo dza tshitzhili
Ndingo dza tshiofisi dzi itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Western Cape. Ndingo dzi itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓaho ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori - ndi dokotela wavho ane a tea u dzhia tsheo.
Ro dzhielanzhele uri hu na ndingo dza tshitshavha kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesaho kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudiswa muṅwe na muṅwe, mudededzi na mushumi ane a vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudiswa vhanzhi na /kana vhadededzi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo, une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsamulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana nga nnḓa ha tshanda
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou ḓinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri zwithu zwoṱhe zwi khou itwa nga vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO i lingedza u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone miṅwedzini i si gathi.
Ndi tama u vha livhuwa kha u dzhia tshifhinga tsha u vhala uvhu mulaedza, na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO-DR A MOTSOALEDI, MP
MINISIṰA WA MUTAKALO
<fn>GCIS.Inaugurationleaflet.2010-10-19.ve.txt</fn>
U vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde - 2009
Khari pembelele u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde muswa wa shango ḽashu!
Dzimiḽiyoni dza maAfurika Tshipembe vho dzhenelela kha khetho dza guṱe nga dzi 22 Lambamai 2009. Vhathu vha Afurika Tshipembe vho shela mulenzhe kha nyelelo ya demokhrasi ya u khetha Muphuresidennde muswa wa shango, nga u tou voutha. Zwino ngauri ri a ḓivha mvelele dza khetho, ndi tshifhinga tsha uri Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe a vhewe tshiduloni.
U vhewa tshiduloni ndi mini?
U vhewa tshiduloni ndi vhuṱambo ho dzudzanyiwaho vhu sumbedzaho mathomo a kotara ya muvhuso muswa ofisini. Nga heḽi ḓuvha, Muphuresidennde u ḓo aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe. Dziṱhoho dza mashango na muvhuso na vhaimeleli vha muvhuso vha bvaho kha maṅwe mashango vho dzhenelela hovhu vhuṱambo ha vhuṱhogwa, Hu dovha ha vha na muzika, zwa mvelele na miṅwe mitambo kha hovhu vhuṱambo u pembelela heḽi ḓuvha.
U vhewa tshiduloni hu ḓovha hone lini?
Kha hoyu ṅwaha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde hu ḓo fariwa nga Mugivhela, nga dzi 9 Shundunthule 2009 nga 11:00 nga matsheleloni ngei Union Buildings kha ḽa Pretoria.
Ndi nga mini ḓuvha iḽi ḽi ḽa vhuṱhogwa,
Nga heḽi ḓuvha ri ḓo pembelela mvelaphanḓa ya demokhrasi kha shango ḽashu na pfanelo na tshifhinga tshine ra ḓi phina nga tsho kha demokhrasi, u sa khethulula nga lukanda na nga mbeu kha ḽa Afurika Tshipembe. Ndi ḓuvha ḽine ra ḓo ṱangana sa lushaka uri ri kone u isa phanḓa na u fhaṱa shango ḽa Afurika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḓo ḓi ṱongisa ngaḽo.
Vha nga vha hani tshipiḓa tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde?
U vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde zwi ḓo hashiwa thwii kha thelevishini na tshumelo dza khasho dza radio dzo vhalaho - kha vha thetshelese!
Hu dovha ha vha na vhuṱambo ho dzudzanyiwaho zwitshavhani u mona na shango - kha vha vhe tshipiḓa tshaho!
U wana zwidodombedzwa nga ha vhuṱambo shangoni ḽa havho, kha vha rwele luṱingo kha 1020 (ndi nomboro ya mahala kha luṱingo lwa nḓuni).
Ro ṱangana Roṱhe u itela u Khwinisa matshilo!
<fn>GCIS.KeyMessagesPublicParticipationWeek.2010-10-19.ve.txt</fn>
VHEGE YA U SHELAMULENZHE HA TSHITSHAVHA NGA DZI 9 - 15 ḼARA
[milaedza ya ndeme]
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha ndi nḓila ya u tamba tshipiḓa tshihulwane kha nyambedzano na ṱhanganyo vhukati ha muvhuso na vhathu. Zwi ṋea tshikhala kha muvhuso uri u kone u amba nga Mbekanyamushumo ya Kushumele na mvelaphanḓa dzo itwaho. Zwi hudza u shelamulenzhe na tshumisano vhukati ha tshitshavha na muvhuso.
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha i ṋea tshikhala kha muvhuso tsha ṱhanganyo na tshitshavha, u ṱalutshedza zwo itiwaho zwa mbekanyamushumo ya kushumele.
Ṱhanganyo ine ya vha vhukati ha zwiimiswa zwiraru zwa muvhuso (lushaka, vunḓu na muvhuso wapo) na uri tshitshavha tshi ṱanziele muvhuso musi u tshi kwamana na vhathu vhawo.
Kha henei vhege tshitshavha na muvhuso zwi ḓo ṱangana kha u thoma foramu i fanaho na komiti ya u kovhelana ndangulo, na miṱangano ya sia u bvisela khagala khaedu na u thusana nga thandululo.
Nyombedzelo i ḓo vha kha u maanḓafhadza tshitshavha sa tshone tshi sikaho thandululo, nga thikhedzo ya muvhuso u dzhenelelaho nga mafulufulu.
Ḽutingo lwa Muphuresidennde lwo dovha lwa ḓivhadza muelo wo engedziwaho u tamba tshipiḓa tshihulwane kha vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na vhathu, na u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo.
Ri khou amba nga khaedu dzo no ḓi waniwaho kha maṅwe madzangano na dzingudo dzo fhambananaho.
Ro ita mvelaphanḓa dza ndeme miṅwahani ya 15 yo fhiraho ya mbofholowo, khaedu nnzhi dzi kha ḓi bvelaphanḓa.
Phesenthe ya miṱa ine ya vha na tswikelelo ya maḓi yo engedzea u bva kha 61.7% nga 1994 u ya kha 91.8% nga Ṱhafamuhwe 2009, ṱhoḓea nnzhi dzi kha ḓi ḓo itiwa u isa tshumelo kha lushaka lwo salaho.
Ri khou sendela tsini kha u bveledza tshipikwa tshashu tsha u fhungudza mabunga a bakhethe vhuponi ho dzudzanyeaho, ro lavhelesa uri nga 2014 vhathu vhoṱhe vha vhe vha si tsha shumisa bakhethe.
Ri dzula ri na mbilaelo ya ḽeveḽe ya nṱha ya vhathu vha sa shumi, vhushai, u sa vha na ndondolo ya ndeme kha mutakalo, nga maanḓa vhuponi ha mahayani na madzulo a songo dzudzanyeaho.
Kha ri shumise foramu hei u ṱangana na vhaimeleli vha tshitshavha na u vha thivhela kha u tshinyadza ndaka na zwishumiswa zwo itelwaho u thusa vhone vhaṋe.
Ri na mbilaelo ya u lenga ha tshumelo ye ya fulufhedziswa tshitshavha; ri a zwi ḓivha uri nga u shuma roṱhe ndi tshiṱirathedzhi tsha u shumisana ri nga ita zwinzhi nahone nga u ṱavhanya.
"Nga u shuma roṱhe, ringa ita zwinzhi"
<fn>GCIS.LetterOnTraditionalAffairs.2010-10-19.ve.txt</fn>
Mahosi oṱhe
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha tshaṋu.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToBusinessLeaders.2010-10-19.ve.txt</fn>
Phuresidennde dzoṱhe dza mabindu o dzudzanywaho
Vhadzulatshidulo vhoṱhe na bodo dzoṱhe dza vhalangi
Vhaofisiri vhahulwane vha khorotshitumbe vhoṱhe vha mabindu mahulwane.
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha kha mabindu aṋu na tshitshavha tshine na khou tshi shumela..
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToEducators.2010-10-19.ve.txt</fn>
Tshantseḽa dzothe na vhafarisa dzitshantseḽa vha dziyunivesithi
Rekhitha dzoṱhe dza yunivesithi dza thekhinoḽodzi na magudedzi
Ṱhoho dzoṱhe dza zwikolo
Maḽekitshara oṱhe na vhagudisi
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha zwiimiswa zwa pfunzo zwaṋu?
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToNgos.2010-10-19.ve.txt</fn>
Vhalangi na vharangaphanḓa vhoṱhe vha madzangano a si a muvhuso (dziNGO)
Vhashumelavhapoiraḓo yoṱhe ya Phalamennde
Vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha
Vhashumeli vha mutakalo
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha tshine vha khou tshi shumela.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToOrganisedLabour.2010-10-19.ve.txt</fn>
Phuresidennde dzoṱhe na vhaṅwaleli-nyangaredzi na vhashumi vho imelelwaho nga dzangano ḽa vhashumi
Vhaimeleli vhoṱhe vha madzangano a vhashumi
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha dzangano ḽaṋu na vhukati ha vhashumi.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToReligiousLeaders.2010-10-19.ve.txt</fn>
Vharangaphanḓa vhoṱhe vha zwa vhurereli na vharangaphanḓa vhoṱhe vha zwigwada zwa kereke
Vhaakhibishopo na vhabishopo
Rekhitha dzoṱhe dza yunivesithi dza thekhinoḽodzi na magudedzi
Vharangaphanḓa vhoṱhe vha zwa Vhurereli ha Maislamu(imams) na vharangaphanḓa vhoṱhe vha zwa vhurereli ha Vhajuda (rabbis)
Vhafunzi vhoṱhe na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli
Kha Muakhiboshopo/Mubishopo/Rabbi/Mufunzi
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha zwivhidzo zwaṋu na tshitshavha.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToSportsOrganisation.2010-10-19.ve.txt</fn>
Phuresidennde dzoṱhe dza zwa mitambo na madzangano
Vhaofisi vhoṱhe vha khorotshitumbe ya zwa mitambo na madzangano
Aa!/Ndaa!
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A (H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha dzangano ḽaṋu ḽa zwa mitambo.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.LetterToTheMinisters.2010-10-19.ve.txt</fn>
Minisiṱa dzoṱhe
Miraḓo yoṱhe ya Phalamennde
Miraḓo yoṱhe ya Khoro dza Lushaka dza Vundu
Dziphirimia dzoṱhe
Miraḓo yoṱhe ya khoro dza khorotshitumbe
Miraḓo yoṱhe ya Vhusimamilayo
Kha mushumisani
DWADZE ḼA MUKHUSHWANE ḼA A(H1NI) 2009
Sa Minisiṱa wa Mutakalo, ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi:
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A (N1H1) 2009 kha tshitshavha.
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) 2009. Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A (H1N1) 2009.
U bva nga Lambamai uno ṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe. Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi, tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 (zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori) kha ḽifhasi ḽoṱhe) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa.
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (World Health Organisation (WHO)) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, hone Mulangi-dzhenerala, Vho Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (Liga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe.
Nga ḽa 6 Fulwi, WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, fhano hayani na kha ḽifhasi, ri kha ḓi vhilaedziswa nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afrika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho) . Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme.
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi, ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula, na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa.
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo.
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela:
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
mufhiso
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza
u hoṱola.
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo:
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Vhafumakadzi vha vhaimana
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma:
U fhelelwa nga muya
vhuṱungu kha khana
u ṱanza hu sa imi
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na:
U konḓelwa u fema
Meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi.
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho:
Gauteng 51%
Kapa Vhukovhela	30%
KwaZulu-Natal	7%
Kapa Vhubvaḓuvha	4%
Limpopo 2,4%
Mpumalanga 1,9%
Devhula Vhukovhela 1,8%
Fureisitata 0,7%
Kapa Devhula	0,1%
Mpfu dza rathi:
Kapa Vhukovhela:	tharu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Free State nthihi
Kwazulu-Natal nthihi
U linga ha tshitzhili
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela. U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori. Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo.
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha.
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano.
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe, mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho:
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi. Naho zwo ralo, hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe.
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi, na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO DR A MOTSOALEDI, MP
MINISITA WA MUTAKALO
DATUMU:
<fn>GCIS.TowardsAFifteenYearReview.2010-10-19.ve.txt</fn>
RO LIVHA KHA TSEDZULUSO YA MIṄWAHA YA FUMIṰHANU
Mvelaphanḓa u bva tshe ha vha na demokirasi - Ri sedza phanḓa
Musi mbofholowo i tshi vha hone nga 1994, vhathu vha Afrika Tshipembe vho maanḓafhadza muvhuso wavho wa uthoma wa demokirasi u itela u fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo - zwihulusa u salingana, vhushai na khethululo. Yo dovha hafhu ya humisela shango murahu kha vhuḽedzani na mashango ḓavha ane o vha o khethulula Afrika Tshipembe ḽa Khethululo.
Zwi tshiya ngaha Mulayotewa muswa wa demokirasi na Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo na Mveledziso (RDP), muvhuso wo ḓisa mbekanyamaitela u itela u:
•	swikelela ṱhoḓea dza ndeme
•	fhaṱa ikonomi
•	vhofholola shango na tshitshavha
•	bveledzisa tshomedzo kha vhathu
•	fhaṱa lushaka.
Nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya mbofholowo
Nga 2004, nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya demokirasi, hovha na mbvelaphanḓa vhukuma, fhedzi zwinzhi zwo ḓo tea u itiwa. Naho ro fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo, dzitshanduko zwitshavhani zwashu dzo ḓisa khaedu ntswa.
Mathomoni a miṅwaha-fumi ya mbofholowo, vhanzhi vho vha vha tshe vho khethululwa kha ikonomi ya shango na kha u wana mukovhe wa khwine wa mitshelo ya nyaluwo. Musi zwinzhi zwo khwinifhala nge muvhuso wa vha u tshi khou langa - u fana na tshumelo ya matshilisano - zwithu zwo bvela phanḓa nga u ongolowa vhukuma hune muvhuso wo ḓitika hafhu nga maitele a vhaṅwe-vho, u tou fana na u sika mishumo. Shango ḽone ḽine ḽi tea u vha ḽikonaho vhukuma ḽa ṋetshedza tshumelo ya khwine.
Dzikhetho dza 2004 dzo maanḓafhadza muvhuso u ḓisedza mbekanyamushumo dza u kona u vhona - na u ṱavhanyisa - mveledziso i pfadzaho khathihi na u amba ngaha dzi khaedu. Musi hu tshi rambiwa vhushumisani kha tshitshavha tshoṱhe, yo ta ndivho ya u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014. U swikelela izwi, yo ta yone iṋe kha masia aya a ndeme:
• u alusa ikonomi, sa nyalo khulwane ya u dzhenelela
• vhukando vhuswa ha u thusa vhashai uri vha dzhenelele kha ikonomi u itela uri vha bve kha vhushai
• u khwinifhadza maitele a muvhuso, fulo ḽa u lwa na vhutshinyi na vhuḽedzani ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango.
Zwino, nga murahu ha miṅwaha ya 15?
Mutheo wo tewaho nga kha Miṅwaha-fumi ya U thoma ya Mbofholowo na mahumbulwa maswa u bva nga 2004 zwo vhea Afrika Tshipembe fhethu ha nyaluwo nga u ṱavhanya. Nga tshifhinga tshithihi, dziṅwe khaedu dzo omelela. Zwiswa zwo tutuwa na dzikhaedu kha tshitshavha tshashu na ḽifhasini ḽine ravha tshipiḓa tshaḽo.
Musi ri tshi bvela phanḓa, ri fanela u guda ngudo dza tshifhingani tsho fhiraho.
Nga kha miṅwaha ya tsini naya 15 ya mbofholowo, zwe zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa mbekanyamaitele dza muvhuso kha u thusa Afrika Tshipembe uri ḽi bvele phanḓa kha lushaka lwo ḓisendekaho nga ndinganyiso, u sa khethulula nga muvhala, u sa khethulula nga mbeu? Muvhuso wo swikelela hani kha unga ita zwe wa ta, nahone izwi zwi nga khwinifhadzwa hani?
Hedzi ndi mbudziso dze muvhuso wa vhudzisa musi u tshi ita Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu.
Tsedzuluso dzo itiwa ngomu muvhusoni nga vhathu vha nnḓa. Mvelelo dzo anḓadziwa sa ḽiṅwalo ḽa nyambedzano.
Ndivho ndi u ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe u ita nyambedzano ngaha mafhungo aya sa izwi shango ḽashu ḽi tshi khou bvela phanḓa na u fhaṱa tshitshavha tshiswa.
Kubugwana (pamphlet) ukwu ku nga shumiswa hani?
Kha vhahura vhoṱhe na tshitshavha, kha sekithara kana dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshitshavha, mbudziso dzi nga vhudziswa:
• Zwithu zwo khwinifhadzwa nga nḓila de? Ndi zwifhio zwithu zwi so nga khwinifhadzwaho?
• Ndi ifhio phambano ye zwitshavha na vhathu vha ita? Ndi dzifhio nḓila dzine ngadzo ra nga shumisana u itela u bveledza phanḓa zwithu?
Ḽiṅwalo iḽi ndi manweledzo a muvhuso a Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu. Muvhigo wo dodombedzwaho uya wanala kha Webusaithi ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe (www.gov.za).
U SEDZULULUSA MASIANDOITWA A MAITELE A MUVHUSO
1. Mavhusele
Ubva nga 2004, ho vha ho sedzeswa kha u khwaṱhisedza demokirasi na u khwinifhadza maitele a muvhuso.
Tshanduko ya zwa demokirasi
• Demokirasi ya mulayotewa - zwiimiswa vhaimeleli vho khwaṱhaho na vhulamukanyi ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho thomiwa.
• U dziisa demokirasi - nḓila ntswa dzo sikiwa:
- vhukwamani ha tshitshavha kha pulane dza mbveledziso yo ṱanganelanaho
- izimbizo, dza vhushumisani vhukati ha muvhuso na tshitshavha
- komiti dza dziwadi, zwino dzi kha 96% ya dziwadi
- Senthara dza Tshumelo dza Thusong - senthara dza 125 nga 2008
vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha - vha fhiraho 3 000 vho pfumbudzwa.
• U ḓisa demokirasi kha vhurangaphanḓa - milayo miswa na zwiimiswa i ṋeya vhurangaphanḓa ha sialala tshikhala kha maitele ashu a demokirasi.
U alusa mavhusele avhuḓi
• Uya kha muvhuso ure khagala nahone u vhonadzaho: - Promotion of Access to Information Act, 2000 u ṋeya vhadzulapo tswikelelo ya zwidodombedzwa zwihulusa kha vhulangi ha muvhuso.
- Batho Pele i vhea "Vhathu Phanḓa" sa mulayo wa sumbanḓila ya Tshumelo ya Tshitshavha.
• u lwa na zwa tshanḓanguvhoni - muvhuso wo khwaṱhisa tshanḓa tshawo kha u lwa na u fhelisa zwa tshanḓa nguvhoni nga kha Special Investigating Units and Special Tribunals Act, 1996, Public Service Anti-Corruption Strategy (2002) na Combating of Corrupt Activities Act, 2004:
- maguvhangano mararu a u lwa na zwa tshanḓanguvhoni o engedzedza nndwa ya u lwa na zwa tshanḓanguvhoni kha tshitshavha tshoṱhe vhukati ha 2001 na 2008.
Tshumelo ya tshitshavha na zwiko zwa mivhuso yapo
•	U sudzuluwa ha Tshumelo ya Tshitshavha - ṅwahani ya fumi ya uthoma ho vha na mvelaphanḓa ya nnṱhesa kha u vhuyedza tshumelo ya zwitshavha yo thalanganaho uyo vha tshumelo ya tshitshavha yo ṱanganelanaho.
- The Public Finance Management Act, 1999 na Municipal Finance Management Act, 2003 zwi khou khwinifhadza vhulanguli ha masheleni.
•	U fhaṱa zwiko - zwo sedzeswaho u bva nga 2004:
- U puḽana, u sedzulusa na u ṱhaṱhuvha zwo maanḓafhadziwa. Huna pulane dza u khwinifhadza vhulanguli na tshumelo ya tshitshavha nnthihi.
- Ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwa vhugudi yo thoma musi tshikolo tsha vhugudisi ha vhashumeli vha muvhuso vha tshi rwelwa ṱari nga Ṱhangule 2008.
- u bva nga 2004, Thandela ya Khwaṱhisedzo yo fhaṱa zwiko kha mimasipala ya 136 ire na thaidzo dzo ketheaho. Nga 2006, maitele aya a u longa tshanḓa o dzhiiwa a iswa kha Five-Year Local Government Strategic Agenda.
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
• U engedzedzea ha migwalabo hu sumba ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza nḓila dza vhuḽedzani ha tshikhathi tshoṱhe vhukati ha vhaimeleli na vhadzulapo.
• Tshumelo ya tshitshavha i tea u khwinifhadzea vhukuma kha masia manzhi.
• Vhuhoṱa ha u simiwa uhu hu thivhela masiandoitwa a fulo ḽa u lwa na tshanḓanguvhoni.
• Muvhuso, zwihulusa mimasipala, u na khaedu kha u ṱoḓa na u fareledza vhathu vhane wa ṱoḓa.
2. Matshilisano
Mbekanyamushumo dza matshilisano dzo ita zwinzhi khau khwinifhadza matshilo a vhathu, fhedzi thandululo dza tshifhinga tshilapfu dzia shaeya.
U gonyisa mbuelo ya vhashai
•	Mbekanyamushumo ya gavhelo ḽa tshitshavha - iyi yovha ya ndeme khulwane kha u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhare na mbuelo ṱhukhu. Hovha na vhavhuyelwaho vha swikaho miḽioni dza 2,5 nga 1999 - huno zwino huna vha fhiraho miḽioni dza 12.
U fhungudza mbuelo ya vhashai
Phesenthe dza vhathu:
1995
2005
Fhasi ha R322 nga ṅwedzi
53%
48%
Fhasi ha R174 nga ṅwedzi
31%
23%
U engedza tswikelelo kha tshumelo
•	Tshumelo ya ndeme - mvelaphanḓa i khou itiwa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe uya swikelela maḓi a nweaho, tshampungane na muḓagasi,
Vhashai miḓini vha wana tshumelo ya ndeme nga mahala: ḽitha dza 6 000 dza maḓi na 50 kwh dza muḓagasi nga ṅwedzi
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
• Ndeme ya tshumelo ya tshitshavha iteya u khwinifhadzwa.
• Nga nnḓa ha mugaganyagwama muhulwane wa pfunzo, maitele a nḓisedzo ya mveledzoso ine ya khou thengathenga nga u angaredza.
• Muvhuso wo pika u kovhekanya hekithara dza miḽioni dza 24,9 dza mavu a vhulimi kha vharema nga 2014 - huno hekithara dza miḽioni dza 4,8 fhedzi dzo no kovhekanywa.
• Nga nnḓa ha u fhungudzea ha vhushai na nyaluwo khulwane ya ikonomi, u sa lingana ha mbuelo a hungo fhungudzea nahone kha dziṅwe sekithara ho gonya.
• U gonya huhulwane ha miraḓo ya miṱa hu ḓisa ṱhoḓea khulwane vhukuma kha tshumelo ya ndeme na thusedzo ya tshitshavha.
U engedza tswikelelo kha tshumelo
•	Pfunzo - vhukando ha u bveledzisa pfunzo ho engedza kudzhenelele.
- Zwinzhi zwi khou shumiswa kha zwikolo zwa tshitshavha, Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku, Pfunzo ya Vhalala yo Teyaho na Vhugudisi na Mvelaphanḓa ya Pfunzo na Vhugudisi (FET).
- Tshivhalo tsha matshudeni kha zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha tsho engedzea u bva kha 300 000 nga 1986 u swika kha 750 000 nga 2005. U ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET ho engedzea nga 34% u bva nga 1998 u swika 2002.
•	Mutakalo - mbekanyamushumo dza u fhaṱa dzikiḽiniki, zwibadela na senthara dza ndondolo ya mutakalo dzi sumba uri 95% ya maAfrika Tshipembe zwino vha dzula kha tshikhala tsha 5 km na zwiko zwa mutakalo.
- Zwivhangi zwa dali zwo fungudzea u bva kha 50 000 miṅwahani ya vho 1990 uya kha 5 000 nga 2007.
Nyanganyelo ya mvelaphanḓa ya ndondolo ya Lufhia yo vha hanefha kha 70%.
- Nga miṅwaha ya vho 1990, u kavhiwa nga HIV ho fhungudzea lu akhamadzaho hu nauri zwino hu khou tsela fhasi. Kha vhafumakadzi vha fhasi ha vhukale ha miṅwaha ya 20 vha yaho kiḽiniki dza u bebela yo tsela fhasi u bva kha 16% nga 2004 u swika 13,5 nga 2006. Vhukati ha 2008, vhathu vha fhiraho 480 000 vho thoma na zwa dzilafho ḽa antirithrovairaḽa.
U engedza vhulanguli ha zwiko
•	Dzinnḓu - nga 2008, luafhulelo lwa dzinnḓu dza 3 132 769 dzo tendelwa, nahone yunithi dza 2 358 667 dzo fhedzwa. Hezwi zwo ḓisa dzinnḓu kha vhadzulapo vhalinganaho miḽioni dza 9,9.
Mbekanyamushumo ya u humisela mavu kha vhaṋe vhao yo ṋetshedza zwiko kha avho vha vhuyelwaho zwi linganaho biḽioni dza R12,5 na thikhedzo ya magavhelo a linganaho biḽioni dza R15,2.
Miṱa i swikelelaho zwitevhelaho:
1996
2007
Muḓagasi wa u funga
58%
80%
Maḓi (vhukule ha mithara dza 200 fhedzi u bva nḓuni)
62%
88%
Maḓi afho hu dzulwaho hone
61%
70%
Tshampungane
50%
71%
Vha vhukale ha miṅwaha miṱanu zwikoloni
23%
81%
Vha vhukale ha miṅwaha ya rathi zwikoloni
49%
91%
3. Ikonomi
Nga murahu ha u dzikisa tshiimo tsha ikonomi, ndondolo yo sudzuluswa u itela nyaluwo nga u ṱavhanya kha vhoṱhe,
U sika nyaluwo na lupfumo
•	The Accelerated and Shared Growth Initiative for South Africa (AsgiSA) - u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014, nyaluwo ya ikonomi i anganyelwa kha 4,5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2009 na 6% u swika nga 2014. AsgiSA i sedzesa kha u fhelisa zwithu zwi imisaho nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya.
•	Nyaluwo - ikonomi yo aluwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga 1994, zwihulusa u bva nga 2006. I nṱha ha nyanganyelo ya 4,5% ya 2004-2009.
- Yo aluwa nga u ṱavhanya u fhirisa vhadzulapo, huno nyanganyelo ya mbuelo nga-muthu nga-muthu yo engedzea nga 1% u bva nga 1994-2003 na 4% u bva nga 2004-2007.
•	Mushumo - u shaea ha mishumo ho engedzea nga murahu ha 1994, u swika kha 31% nga 2003. u bva afho zwa tsa, nahone zwovha zwi 23% nga 2007.
U dzika ha ikonomi-khulwane (Macroeconomic stability)
•	Zwikolodo na nyingapfuma - muvhuso wo fhungudza tshikolodo tshawo u swika kha hafu ya zwibveledzwa zwa shango nga ṅwaha nga 1994 u swika kha 20%.
- Nyingapfuma yo vha i 19%. u bva nga 1994, yo ḓidzula i fhasi ha 10% u swika 2008.
•	U vhulunga - u vhulunga ho engedzea kha miṅwaha miṱuku yo fhelaho. Muvhuso wo vhulunga biḽion dza R482 kha themamveledziso vhukati ha 2008 na 2011. U vhulunga nga sekithara dza phuraivethe hu nṱha nga maanḓa u fhirisa zwe zwavha zwi zwone.
Tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu - u shandukisa ikonomi
•	Mbekanyamaitele ya nḓowetshumo - Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ya Lushaka (National Industrial Policy Framework) na Pulane ya nyito ya Nḓowetshumo ya 2007 (Industrial Action Plan of 2007) i ḓo ṱavhanyisa u khwinifhadzea ha zwiko zwa ikonomi u itela u ṋetshedza thundu na tshumelo.
•	Muṱaṱisano - u bva nga 2003, Khomishini ya Mbambe yo dzhia ḽiga ḽo khwaṱhaho u khwaṱhisedza uri huna mbambe na mbambadzo zwi pfalaho nga feme dzo andaho kha ikonomi yashu.
•	Mushumo - Broad-Based Black Economic Empowerment Act yo topolwa nga 2003 nahone Codes of Good Practice nga 2007.
- Vhuimeleli ha vharema ho swika kha 22% kha vhulanguli ha nṱha nga 2006, na 27% kha vhulanguli vhuhulwane.
•	Mveledziso ya vhukoni - sekithara ya maanḓa ya pfunzo na vhugudisi na Tshikwama tsha Vhukoni tsha Lushaka zwo thoma na u ḓidzhenisa kha zwa mveledziso ya vhukoni u thusa vhaswa, vha songo tholiwaho na vha sinaho vhukoni.
- Joint Initiative for Priority Skills Acquisition (Jipsa) yo rangaphanḓa u ṱhaphudza pfunzo ha vhorainzhiniara na u ḓiṅwalisa ha vhatsila na u isa avho vha songo tholiwaho nahone vho ṱhaphudzaho pfunzo dzavho kha dzikhamphani.
•	Ikonomi ya Vhuvhili - Expanded Public Works Programme (EPWP) yo sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho miḽioni nnthihi - nga ṅwaha wa phanḓa ha wo anganywaho wa 2009.
- Muvhuso wo engedzedza na u vhekanya ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku,
- Maitele a Ṱhanganelano ya Tsireledzo ya Zwiḽiwa (Integrated Food Security Strategy) na dziṅwe mbekanyamushumo dza mavunḓu u tikedza vhuhone ha zwavhulimi o sumbedza mvelaphanḓa ya vhuḓi.
- Mbekanyamushumo dzo fhambananaho dzi baḓekanyaho mabindu avho vha faraho zwiṱuku (smallholders) na ndeme ya tshaini ya vhubveledzi-havhulimi ha vhusimamaḓaka, swigiri, na biofuels.
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
• Miṅwaha miṱanu ya nyaluwo yo ṱavhanyaho yo bvisela khagala u thengathenga ha ikonomi yashu zwine zwa i thivhela u aluwa nga u ṱavhanya sa zwine ra ṱoḓa zwone. AsgiSA yo ṱalula thaidzo, fhedzi zwinzhi zwi tea u itwa u itela u dzi fhelisa.
• U shayea ha mishumo hu kha ḓi vha khaedu nahone vhathu vhaṱuku vha mishumoni kana vha khou ṱoḓa mishumo musi hu tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango.
• Sekithara ya mabindu ashu maṱuku ndi ṱhukhu i tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela.
• Ri tea u wana mbekanyamushumo ya ikonomi ya vhuvhili ine yavha na masiandoitwa mahulwane u fhirisa ayo maṱuku manzhi-manzhi.
4. Vhulamukanyi, u thivhela vhutshinyi na vhutsireledzi
Nga murahu ha u shandukisa zwiimiswa zwa vhulamukanyi na vhutshinyi, ho mbo ḓi sedzeswa kha u zwibveledzisa zwavhuḓi u itela u fhungudza vhutshinyi.
U shandukisa
•	U shandukisa na u maanḓafhadza mihasho - Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS), khothe na dzidzhele dzo mbo shandukiswa u bva kha zwiko zwa khethululo u itela u ṋetshedza tsireledzo na vhutsireledzi kha vhoṱhe,
- Khwinifhadzo ya thekhinoḽodzhi na u engedzea ha vhashumi zwi khou vha thusa uri vha shume nga mafulufulu. Nga 2010, SAPS i ḓovha na miraḓo ya 193 240.
- U ṱolwa ha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi nga muvhuso na nga mabindu a zwitshavha nga 2008 ho swikisa kha maga a phanḓa a u maanḓafhadza maitele.
•	U shandukisa vhulamukanyi - vhukati ha 2007, 52% ya vhahaṱuli na madzhisiṱaraṱa vha vharema na 30% ya vhafumakadzi.
- Khaṱhulo ya Khothe ya Mulayotewa wo mbo baḓekanywa na zwa Demokirasi ya mulayotewa. Khothe ntswa dzo sikiwa u itela u khwinifhadza u swikelelea ha vhulamukanyi, u tou fana na khothe dza ndingano, khothe ṱhukhu dza mbilo, na khothe dza mupo.
U fhungudza vhutshinyi na u engedza vhutsireledzi
•	Kha maitele oṱhe - vhutshinyi vhunzhi vhu khou dzika na u fhungudzea hut shi vhambedzwa na nga 1994. Huno ho vha na u sudzuluwa ri tshiya kha dzikhakhathi na vhutshinyi.
- U shumana na u ḓala ha zwivhotshwa dzidzhele, ndingo dzi fanaho na u fhaṱa dhzele ntswa; u valela ho teyaho; u tsivhudza ha vhululamisi, thandela ya musi ho lindelwa tsengo; na paruḽa (parole) zwo mbo ḓi thomiwa - fhedzi thaidzo yo engedzea.
- Vhushumisani na muvhuso u tou fana na foramu dza tshipholisa dza tshitshavha na Business Against Crime dzo engedzea - fhedzi zwinzhi zwi khaḓi shaeya.
•	Vhutshinyi ha dzikhakhathi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana - u fhelisa vhutshinyi uho zwo vha zwone zwa ndeme. Khothe dza furathiraru dzi sedzanaho nazwo khathihi na Senthara ya Ndondolo ya Thuthuzela (Thuthuzela Care Centres) dzi itiwa u itela u tikedza zwipondwa.
- U valelwa ha fhasisa na u sedzulusa hafhu huswa ha Mulayo wa Vhukhakhi ha zwa Vhudzekani (Sexual Offences Act na Children's Act) na Mulayo wa Vhana (Children's Act) zwo khwaṱhisa tshanḓa tsha muvhuso kha u lwa na u tambudzwa.
- Fulo ḽa maḓuvha a 16 a u Hanedzana na Zwiito zwa Vhutshinyi Vhuitelwaho Vhafumakadzi na Vhana (16 Days of Activism Campaign for No Violence Against Women and Children) ḽo thusa u fhaṱusa tshitshavha kha u lwa na u tambudzwa.
•	Vhutshinyi ho dzudzanywaho - yunithi dzo sedzanaho nazwo dzo sikwa u itela u lwa na vhutshinyi ho tou dzudzanywaho:
- Nga 2007, Unithi ya Vhutshinyi ho tou Dzudzanywaho yo fhaladza zwigwada zwa vhatshinyi zwa 783 nahone Directorate: Special Operations (DSO) yo thoma na zwa u fara hu fhiraho 1 000 na u wana milandu ya mbalo-ndavhelelwa ya 85%.
- Nga 2008, vhusimamilayo ho bveledzwa ha ṱanganelana na DSO na Unithi ya Vhutshinyi ho tou Dzudzanywaho ya SAPS zwa mbo vha zhendedzi ḽithihi ḽire kha SAPS.
•	Zwigidi zwi siho mulayoni - SAPS yo fhelisa zwigidi zwifhiraho 500 000 u bva nga 2000. Mulayo wo khwaṱhaho wa ṱhanziela dza zwigidi wo khwinifhadza kulangele kwa zwigidi.
Vhutsireledzi
•	Khakhathi dza poḽitiki - khakhathi dza poḽitiki dzo fhungudzea nga kha miṅwaha ya u thoma ya demokirasi. Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani yo thusa u shumana na zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu nga misi ya zwa khethululo.
• Ndango ya mikano - komiti ya mihasho yo dzhenelelanaho na vhukhwine ha thekhinoḽodzhi zwo khwinifhadza ndango mikanoni ya shango.
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
•
Mapholisa, khothe, dzhele zwi ṱoḓa zwiko zwinzhi, u shumiswa zwavhuḓi ha zwiko izwo na maitele o ṱanganelaho.
• Khakhathi na vhutshinyi ho tuo dzudzanywaho ndi khaedu dzo khetheyaho.
•U savha hone ha mbekanyamaitele ya mupfuluwo hu dzhiela fhasi vhuḽedzani ha vhuḓi.
• U dzudzanya thikhedzo ha tshitshavha uri tshi dzhenelele kha u lwa na vhutshinyi hu khou ṱoḓea.
• Maanḓa maṅwe a zwiimiswa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi a khou liṅwa nga maitele a zwitatamende zwa tshitshavha na zwiito zwa u lwa na vhaofisiri vha maimo a nṱha.
5. Vhushaka ha ḽifhasi, mulalo na tsireledzo
Afrika Tshipembe ḽono vha tshipiḓa tsha vhuthihi ha ḽifhasi, ḽi shumela ndavhelelo dza shango, Afrika na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela.
U lugisa vhushaka na mashango a ḽifhasi
•	Vhushaka ha vhudipuḽomati - nga 1994, Afrika Tshipembe ḽo vha na mishini ya 65 fhedzi mashangoni a nnḓa - nga 2008 yo vha i 121. Mishini Afrika yo aluwa u bva kha 17 u swika 45.
Zwiitei zwa ḽifhasi - Afrika Tshipembe ḽo fara zwithu zwi iteaho zwihulwane u bva nga 1994, u tou fana na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby (1995), Non-Aligned Movement Summit (1998), World Summit on Sustainable Development (2002) na World Association of Newspapers Conference (2007), nahone ḽo thuba bidi ya u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010.
U khwaṱhisedza adzhenda ya Afrika
• Zwiimiswa zwa dzhango - Afrika Tshipembe ḽo shela mulenzhe kha u sudzuluwa u bva kha African Unity uya kha African Union, ḽo fara Pan African Parliament nahone ḽo thusa kha mvelaphanḓa ya Khoro ya Vhuthihi ha Afrika ya Mulalo na Vhutsireledzi.
• Vhushumisani Vhuswa ha Mbveledziso ya Afrika - Nepad yo mbo ḓivha mutheo wa ḽifhasi ḽothe kha zwa vhukwamani na Africa.
• African Peer Review Mechanism (APRM) - Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a sumbe ḽa u fhira nga kha u ṱolwa honehone (peer review). Ḽo khoḓelwa maitele aḽo a khwinesa a 18 nahone ḽo topola mbekanyamushumo ya APRM ya Nyito ya Khwinesa u amba ngaha u thengathenga ha ho waniwaho musi hu tshi ṱolwa,
• Mulalo - Afrika Tshipembe ḽo tamba tshipiḓa tshihulwane kha u ḓisa Mulalo na u tandulula dziphambano kha Riphabiḽiki ya Demokirasi ya Congo (Democratic Republic of Congo), Burundi, Sudan, Ethiopia-Eritrea, Côte d'Ivoire, Liberia, Comoros na Zimbabwe.
• U vhulunga na u vhambadza kha mashango a Afrika - Afrika zwa zwino ndi shango ḽashu ḽa vhuṋa kha zwa u rengisela mashanga a nnḓa.
• U maanḓafhadza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Mashango a Tshipembe ha Afrika (SADC) - muvhuso u shumisana na mashango nga tshumisano ya nnṱhesa. U rwelwa ṱari ha SADC Free Trade Area nga Ṱhangule 2008 zwi ḓo ita uri hu vhe na vhuthihi ha tshitshavha na mimaraga i fanaho. Tshumisano kha tsireledzo yo engedzea, nga Dzangano ḽa Mulalo na Tsireledzo (Organ on Peace and Security), Sisteme ya Tsivhudzo dza u Ṱavhanya ya Dzingu (Regional Early Warning System), Senthara ya Vhugudisi ha zwa u Sika Mulalo ya Dzingu (Regional Peacekeeping Training Centre) na Tshigwada tsha SADC (SADC Brigade).
U shelamulenzhe kha mafhungo a dzitshakatshaka
•	U fhaṱa vhushaka kha mveledziso na ḽifhasi ḽa khwine - Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisa tshumisano vhukati ha mashango ane a khou bvelela, ḽa vhumba zwitirathedzhi zwiswa zwa vhushaka na mashango a fanaho na Brasil, India na China.
- Vhushaka vhukati ha mashango o belelaho vhu khou shandukiswa na u vusuludzwa nga huswa u itela u alusa Afrika Tshipembe na Afrika na u belela malugana na sisteme kwadzo dza dzitshakatshaka.
- Afrika Tshipembe ḽo vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Mbumbano ya Dzhitshaka (United Nations (UN) Security Council) nga 2007 lwa miṅwaha mivhili. Zwo shuma kha u tevhedzwa ha Tshata ya UN, tshumisano ya manzhi na vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha UN na AU.
•	U vhambadza Afrika Tshipembe na Afrika - ho vha na fulo u bva nga vho 1990 ḽa u alusa Afrika Tshipembe. Vhuendelamashango ho engedzea vhukuma, zwa sia ho sikwa mishumo i fhiraho 400 000.
Nyaluwo ya vhuendelamashango
1998
2001
2004
2007
U swika ha vhathu vhabvaho nnḓa
5,73m
5,79m
6,68m
9,10m
- Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 (2010 World Cup) ndi tshikhala tshihulwane tsha u vhambadza shango na, u shuma na Afrika ḽoṱhe kha u khwinisa mbonalo ya dzhango.
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
• U shumiswa ha Nepad ha tshihaḓu na kilima ya khwine zwi ḓo dzula zwi dzone khaedu khulwane.
• Hu ḓo fanela u vha na u dzudzanywa zwavhuḓi ha vhudziki kha polotiki na ikonomi na vhudavhidzani ho khwaṱhao ha mbekanyamaitele dza zwa nnḓa ngomu Afrika Tshipembe na seli.
Zwigwada zwo livhiwaho
U sedzwa ho khetheaho ha sekithara dzo khwamiwaho lu vhavhaho nga masiandoitwa a khethululo o thusa kha u khwinisa matshilo avho.
U sedzwa kha vhafumakadzi, vhana, vhaswa na vhaholefhali
•	Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo - mulayo, mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo beledzwa. Hu na mbumbo dza vhukonanyi kha Ofisi ya Muphuresidennde na ofisi dza mulangavunḓu dzine dza tshimbidza hedzi mbekanyamushumo. Madzangano ane a ṱuṱuwedza dzangalelo kha zwigwada zwo sedzeswaho hu katelwa Khomishini ya Ndinganyelo ya Mbeu (Commission for Gender Equality), Khoro ya Ngeletshedzo ya Pfanelo dza Vhana (Children's Rights Advisory Council), khomishini dza vhaswa dza lushaka na dza vunḓu na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu (Umsobomvu Youth Fund).
Zwine mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza ita
•
U thola na u dzhia tsheo - nga 2004, Khabinethe yo vha i na vhafumakadzi vha 40%. Vhaimeleli vha vhafumakadzi kha mivhuso yapo na ya mavunḓu vho engedzea. Phesenthe i fhiraho 30% ya vhalanguli vha maimo a nṱha muvhusoni ndi vhafumakadzi, fhedzi sekhithara ya phuraivethe yo salela murahu kha heḽi sia.
•	Tshumelo dza mutheo/ndeme - u rumela tshumelo dza ndeme kha vhashai zwi amba uri vhafumakadzi na vhana vhanzhi vha a wana mbuelo khazwo. U wana maḓi, muḓagasi na vhudavhidzani ha ṱhingo zwi ḓisa tshanduko khulwane kha vhafumakadzi na vhaswa.
•	Magavhelo - Nga vhathu vha miḽioni dza 12 million vhe vha wana magavhelo nga 2007, vha miḽioni dza malo vho wana Gavhelo ḽ u Unḓa Vhana (Child Support Grant). 53% ya luafhulelo lwa dzinnḓu yo wanwa nga miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi.
•	Mutakalo - tswikelelo khulwane ya tshumelo dza mutakalo na ndondolo ya mutakalo ya mutheo yo vhuyedza zwigwada zwinzhi zwe ha vha ho sedzwa zwone.
- U sika nga nḓala huhulwane kha vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu ho tsa zwihulwane, u bva kha vhana vha 88 971 nga 2001 u ya kha 28 165 nga 2007. Tshivhalo tsha vhana vho eḓelaho na nḓala kha ṅwaha wo fhiraho tsho tsa u bva kha 31% nga 2002 u ya kha 16% nga 2006.
•	Pfunzo - pfunzo ya khombekhombe ya vhana vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 15 yo sia vhana vhanzhi vho kona u ya zwikoloni - vho ḓiṅwalisaho vho ṱoḓa u swika 100%.
- Zwiimiswa zwa FET zwo sikwa nga 1998, uri zwi thuse vhaswa kha u bveledza zwikili zwavho. Nga 2007, tshelede ya Rannda dza biḽioni dza 1,3 yo Iswa kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Masheleni a Matshudeni (National Student Financial Scheme).
•	Ikonomi - Vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali vho vha vhawanambuelo vhahulwane kha u vha vhashumi-matshudeni, vhashumi-vhagudi, mbekanyamushumo ya tshumelo dza vhaswa, EPWP, vhuramabindu na vhurangeli ha mabindu maṱuku,
U dzhenelela hu fanaho na AsgiSA na Jipsa ho ita ure hu vhe na u lavhelesa kha mveledziso ya vhafumakadzi na vhaswa.
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
• Vhugevhenga vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana vhu kha ḓi vha khaedu khulwane.
• U tholiwa ha vhaholefhali kha sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe hu fhasi kha zwine ha fanela u vha zwone.
• Vhuyayamushumo vhu tshe nṱha nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhaswa.
RI TSHI SEDZA KHA VHUMATSHELO
Nga miṅwaha ya Fumiṱhanu kha demokirasi, ho no itwa zwinzhi malugana na u fheliswa ha masiandoitwa a khethululo na u fhaṱa tshitshavha tshi re kwaho tshiswa. Vhukati ha Miṅwahafumi ya Vhuvhili ya Mbofholowo, Afrika Tshipembe ḽo swikelela tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na mveledziso.
Fhedzi a zwi a thu u fusha.
Ndi afhio maitele ane a nga tendela muvhuso na shango zwi tshi engedza nyaluwo na mveledziso, u fhirisa nḓila ine zwa vha ngayo zwino?
Khaedu dzi nga swikelelwa nga nyendedzo ya tshumisano ya vhathu na muvhuso na u sedza kha zwa ndemesa zwi si gathi?
Naho ha nga itwa zwifhio kana zwifhio, u ya phanḓa zwi ḓo ṱoḓa uri zwi vhe kha mihumbulo ya ndeme, i fanaho na u ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi, u lwa na vhushai, u fhaṱa tshumisano ya tshitshavha, tshumisano na mashango a nnḓa na u fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza.
U ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi
Nyaluwo i ṱavhanyaho nahone nga u kovhekana ndi ya ndeme kha u fhungudza vhushayamushumo na vhushai. vhukoni ha shango vhu fanela u engedzwa u itela uri ri aluwe nga u ṱavhanya ri kone u vha na vhashumi vhanzhi, hu tshi katelwa na vhathu vha re na zwikili zwiṱuku, u itela uri hu vhe na muṱaṱisano, nyengedzo ya u ṱunḓela nnḓa na u lwela u khwinisea ha maimo a mabindu maṱuku, Hu na ṱhoḓea ya u mveledza mbekanyamushumo dza ikonomi ya vhuvhili dzine dza ri kwama zwihulwane.
Hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha tshanduko kha mutengo wa fulufulu na u tsireledza vhupo.
U lwa na vhushai
Maga a u fhelisa vhushai ndi one a re vhukati kha tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhushai tshine muvhuso wa khou tshi bveledza. U fhungudza vhushayamushumo ndi ḽone ḽiga ḽa ndeme ḽa u fhelisa vhushai. Zwi ṱoḓa u bviswa ha zwikhakhisi zwoṱhe zwine zwa sia shango ḽi na sekithara ya mabindu maṱuku i songo khwaṱhaho na u sa ṱuṱuwedzwa ha vha si vhaholefhali uri vha ṱoḓe mushumo.
U lwa na vhushai zwi ṱoḓa ndingedzo dzo khwaṱhao dza u engedza zwikhala zwa vhathu zwa u dzhena kha maraga wa zwa mishumo na u ḓithomela mabindu avho vheone vhaṋe. Pfunzo i na vhukoni vhuhulwane ha u vhulaha vhushai.
U fhaṱa tshumisano ya tshitshavha na maanḓa a muvhuso
U vhona uri tshitshavha tsho lugaho tshi ṱoḓa u fhungudzea ha u sa lingana, nga u swikelela zwikhala zwa ikonomi kha vhoṱhe na u bvelaphanḓa na u shumisa masheleni a muvhuso hu tshi itelwa vhashai.
Tshumisano ya tshitshavha yo khwaṱhaho i vhangwa nga zwiimiswa zwa nnyi na nnyo zwo khwaṱhaho nahone zwi re mulayoni. Hezwo zwi ṱoḓa tshumelo ya khwine nga muvhuso, nḓila dzo khwiniseaho dza u dzhenelela ha vhathu na u fhungudzea ha vhutshinyi na vhukwila.vhuaḓa. Kha ḽiṅwe sia-vho, tshitshavha tshi na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha na u tsireledza vhuimo na maanḓa a zwiimiswa zwa muvhuso.
U fhaṱa tshitshavha tshi re na tshumisano zwi ṱoḓa na u ṱuṱuwedzwa ha vhuthihi na lufuno kha Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u fhirisa zwiito zwa u sedza zwa iwe muṋe. Muvhuso na tshitshavha vha fanela u shuma vhoṱhe kha u beledza sisteme ya mikhwa ntswa.
U bela phanḓa na mikhwa ya tshumisano na mashango a nnḓa
Ho itwa mushumo munzhi wa u khwaṱhisa tshumisano u mona ma ḽifhasi, nga maanḓa Afrika na Tshipembe. Hezwi zwi fanela u belaphanḓa, hu tshi khou vhewa phanḓa Afrika na mashango a Tshipembe musi hu tshi khou khwaṱhiswa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa kana o pfumaho. U khwaṱhisa vhushaka ha tshitiratshedzhi zwi ḓo bveledza zwine zwa funwa nga kushaka lwashu, na u shumiswa ha tshomedzo dzashu kha u mveledza Afrika.
U fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza
Uri hu kone u itwa zwo sumbedzwaho afho nṱha, muvhuso u fanela u kona zwi katelaho n zwi tevhelaho:
• u ḓo fanela u vha wo sedza vhathu nahone u tshi khou shumela vhathu
• u ḓo fanela u kona u kungela sekithara dzothe dza tshitshavha uri dzi vhe na ndivho nthihi
• u ḓo fanela u kona u shumisa mbekanyamushumo dzine dza shuma na u vhon a uri u na mbumbo na sisteme dzo fanelaho dza mushumo une wa tshimbidzwa zwavhuḓi
• u ḓo fanela u kona u shandukisa ndivho dzo ṱanḓavhuwaho na ndivhotiwa dzi re kha mulayotewana zwe wa rumelwa zwone uri zwi fhe mbekanyamushumo na thandela dzi vhonalaho
• u dovha hafhu wa lavhelelwa u vha na nḓila dza vhudavhidzani havhuḓi na vhadzulapo na vhaimeleloi vhavho zwitshavhani.
Ndi zwifhio zwa ndeme zwine vha humbula uri muvhuso u fanela u zwi ita na vhone?
Kha vha bule muhumbulo wavho, kha vha rumele heyi fomo kha:
Ḓiresi: Vuk'uzenzele, Phuraivethe Bege Bag X745, Pretoria, 0001
U ḓivha zwinzhi nga ha mbekanyamushumo na tshumelo dza muvhuso, kha vha kwame: www.gcis.gov.za kana Senthara ya Vhukwamani ya Batho Pele kha 1020
Yo beledzwa nga vha Government Communications (GCIS)
<fn>GOV-ZA.10111.2010-03-25.ve.txt</fn>
Senthara ya 10111
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu. Vhathu vha rwela luṱingo nga founu ya nḓuni kana nga cellphone. Ṱhingo dzoṱhe dzi a rekhodiwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi. Vha songo shumisa iyi ṋomboro u founela zwithu zwi sa kwamani na shishi sa izwo tshumiso mmbi i tshi:
thivhela ṱhingo dza vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi shushaho nahone vha ṱo ḓaho thuso ya mapholisa ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga kombetshedzea u ḓiraiva kana u fhufha uya kha fhethu ho vhigwaho vhutshinyi ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga rumelwa hune hu sa vhe na shishi.
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi, kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe.
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme.
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi, nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhingo dzoṱhe dzi fhindulwa nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.2008PolPardon_AppForm[AllegedPolitically]TshiVenda.2010-03-25.ve.txt</fn>
THENDELO YA TSHIPENTSHELA YA U FARELWA LUFHANGA NGA MUPHURESIDENNDE KHA
MILANDU INE YA HUMBULELWA URI YO ITWA U SWIKELELA NDIVHO DZA ZWA poḽotiki

MBUDZISO dzoṱhe DZI FANELA U LIVHISWA KHA:
MR N. GAWULA
MUHASHO WA VHULAMUKANYI NA MVELEDZISO YA MULAYOTEWA
Luṱingo: 012-357 8573 / 8626
FEKISI: 0866 193 443
LU.INGOTHENDELEKI: 082 466 8968
IMPORTANT NOTE THE MAKING OF A FALSE STATEMENT IS A CRIMINAL OFFENCE


1. ZWIDODOMBEDZWA ZWA vhuṋe VHUKWAMANI


1.1 ZWIDODOMBEDZWA ZWA vhuṋe: Tshifani: _____________________________________________________ Madzina nga vhuḓalo (sa zwe a ṅwaliswa zwone kha bugu ya vhune - ID):
Nomboro ya vhuṋe: ________________________________________________
1.2 ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI:
1.2.1 ḓiresi ya poswo: ___________________________________________
ḓiresi ya vhudzulo: ___________________________________________
1.2.2 Zwidodombedzwa zwa dzhele, arali zwi hone: Nomboro ya dzhele: ___________________________________________ ḓuvha ḽa tsinisa ḽine vha nga tendelwa u wana parolo: _______________________ ḓuvha ḽa vhukuma ḽa u vhofhololwa: _______________________________________ Khoso dza mbueledzo/rihabi.ithesheni dzine dza dzhenelwa nga tshifhinga tsha musi vho farwa:




2.

ZWIDODOMBEDZWA ZWA MULANDU KANA MILANDU INE VHA KHOU HUMBELA U FARELWA LUFHANGA

MULANDU (DZINA ḽa MULANDU TSUMBO U VHULAHA) (Vha ṅwale mulandu muṅwe na muṅwe u wo.he) ḓuvha ḽa MULANDU FHETHU HE MULANDU WA ITWA HONE ḓuvha ḽa U VALELWA KHOTHE NOMBORO YA MULANDU TSHIGWEVHO


















heḽi siaṱari ḓi fanela u ṅwalwa thangadzina dza muhumbeli phanḓa ha Muhaṱuli wa mulalo kana Muanisi (Arali tshikhala tsho siwaho tshi sa lingani, vha nambatedze mafhungo eneo kha siaṱari ḽa thungo)

........... Initial





3. ZWIDODOMBEDZWA ZWA MULANDU KANA MILANDU NA ZWIITISI ZWA KHUMBELO


3.1 Kha vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
3.1.1 Mulandu wo itiwa hani (zwidodombedzwa zwa zwe zwa bvelela nga tshifhinga tsha u bvelela ha mulandu)):
3.1.2 Ndi ngani vho ita mulandu wonoyo:




3.2 Ho vha na muthu we a huvhala kana u lovha kana u tshinyadzwa ha ndaka nga nṱhani ha zwenezwo na vhuhulwane ha mafuvhalo kana tshinyalelo. Kha vha ṋetshedze na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhapondwa, arali vha hone:
3.3 (a) Vho wana mbuelo vhone vhaṋe naa nga u ita mulandu wonoyo?




(b)
Arali zwo ralo, kha vha ṱalutshedze lushaka na vhuhulwane ha mbuelo dzenedzo.

(c)
Ndivho dza poḽotiki dzo vha dzi dzifhio, arali dzo vha dzi hone, dze vha vha vha tshi khou tama u dzi swikelela nga u ita mulandu/milandu yeneyo ndi dzifhio?

(d)
ḽihoro, dzangano, tshiimiswa, kana mbumbano kana tshigwada tsha vhalwelambofholowo tsho wana mbuelo kha u ita mulandu/milandu yeneyo naa?






3.4 (a) Mulandu wo itwa hu tshi tevhedzwa ndaela, thendelo ya, kana u ya nga phoḽisi ya dzangano,
nga ḽihoro ḽa poḽotiki kana dzangano, tshiimiswa, tshigwada tsha vhalwelambofholowo kana
mbumbano na uri arali zwo ralo, kha vha bule dzina ḽa ḽihoro ḽa poḽotiki kana dzangano,
tshiimiswa, tshigwada tsha vhalwelambofholowo kana mbumbano yeneyo:
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
(b) Arali zwo ralo, vha nga ḓi amba zwidodombedzwa zwa ndaela yeneyo kana thendelo na ḓuvha
ḓe ya ṋewa na (ma)dzina, (dzi).iresi, nomboro dza/ya luṱingo kana zwiṅwe zwidodombedzwa
zwa muthu/vhathu vhe vha fha thendelo kana ndaela yeneyo:
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________










3.5 (a) Vho vha vha muofisiri/ mufaravhuimo/ mura.o/ mutikedzi wa ḽihoro ḽa po.otiki/ tshiimiswa/
mbumbano/ tshigwada tsha vhalwelambofholowo musi vha tshi ita mulandu? Arali zwo ralo, vho zwi ita vha kha vhuimo vhufhio?
(b)
Nomboro ya Vhuraḓo, arali i hone: ________________________________________

(c)
ḓuvha ḓe vha vha muraḓo wa .ihoro/tshiimiswa/mbumbani kana tshigwada tsha
vhalwelambofholowo:



3.6
Kha vha fhe zwiitisi zwa uri ndi ngani zwi tshi ḓo thusa lushaka arali muphuresidennde vha vha farela lufhanga.

4.
ZWIDODOMBEDZWA ZWA KHUMBELO YA VHUNGOHO NA VHUPFUMEDZANI (TRC)










4.1 Vho ita khumbelo ya u humbela pfarelo kha TRC?
4.2
Arali zwo ralo, kha vha ṋee zwidodombedzwa na nomboro ndaula ya TRC:

5.
ḓivhazwakale YA PARULA






5.1 Arali vha tshi khou shumela tshigwevho tshavho zwa zwino, kha vha bule arali vho no vhuya vha humbela parula:
5.2 Arali khumbelo yavho ya u wana parula ya haniwa, kha vha fhe tshiitisi tsha uri ndi ngani yo haniwa:




5.3
Arali vho vha vho vhofhololwa nga parula, ndi dzifhio mbetshelo dze dza vha dzo vhewa kha parula yavho? (Kha vha nambatedze khophi ya maga a parula)

6.
maṅwalo ANE A ṱoḓea






maṅwalo a tevhelaho a fanela u nambatedzwa kha fomo ya khumbelo:
(a)
Magunwe avho a vhukuma.

(b)
Khophi yo khwaṱhisedzwaho ya siaṱari ḽa u thoma ḽa ḽiṅwalo ḽa vhuṋe.

(c)
ṱhumetshedzo ya A yo ḓadziwaho nga ḽihoro ḽa po.otiki/tshiimiswa/mbumbano kana tshigwada tsha vhalwelambofholowo arali vha tshi tikedza khumbelo yavho.

(d)
Naahu na maṅwe maṅwalo ane vha vha nao malugana na u ita mbueledzo/rihabiithesheni ya dzhele kana nga murahu ha u vhofhololwa dzhele.








7.

TSAINO NA U khwaṱhisedza MUANO KANA vhuṱanzi



*(Hetshi tshipiḓa tshi fanela u ḓadzwa na uri hu tea u ṅwalwa thangadzina kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe phanḓa ha Muhaṱuli wa mulalo kana Muanisi)
nṋe ___________________________________________________________________________ Madzina na tshifani nga vhu.alo) ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma nga ngoho.
Yo sainiwa _____________ nga ḽa _______ ḽa ṅwedzi wa _____________ ṅwaha wa ______
Tsaino (Muhumbeli)
1.
Vha a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha itshi tshitatamennde?

Phindulo: ________________________________________

2.
Vha na zwine vha khou zwi hanedza malugana na u ita muano uyu wo randelwaho?

Phindulo: ________________________________________

3.
Vha dzhia uyu muano u tshi vha vhofha kha zwine vha tenda khazwo?


Phindulo: ________________________________________
A. Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo vhudziswa mbudziso dzi re afho nṱha na uri phindulo dzanga sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha dzo ṅwalwa ndi henefho.
___________________________________________________________ Tsaino ya Muani
B. Ndi khou khwaṱhisedza uri muani o tenda uri u a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha nḓivhadzo ye ya aniwa phanḓa hanga na uri tsaino ya muani yo sainiwa ndi henefho.
___________________________________________________________ Muhaṱuli wa Mulalo Muanisi
Dzina na tshifani nga vhuḓalo
(Nga maḽedere danzi)
Vhuimo (rennge) ________________________________________________________ Ex Officio wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe



Dzina na tshifani nga vhuḓalo
(Nga maḽedere danzi) ḓuvha ________________________ Fhethu _______________________
KANA

1. Vha khou khwaṱhisedza zwi re ngomu ha itshi tshitatamennde?
Phindulo _______________________________________
A. Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo vhudziswa mbudziso dzi re afho nṱha na uri phindulo dzanga sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha dzo ṅwalwa ndi henefho.
___________________________________________________________ Tsaino ya muani
B. Ndi khou khwaṱhisedza uri muani o tenda uri u a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha nḓivhadzo ye ya aniwa phanḓa hanga na uri tsaino ya muani yo sainiwa ndi henefho.
___________________________________________________________ Muhaṱuli wa mulalo Muanisi
Dzina na tshifani nga vhuḓalo
(Nga maḽedere danzi)
Vhuimo (rennge) ________________________________________________________ Ex Officio wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe
Dzina na tshifani nga vhuḓalo
(Nga maḽedere danzi)
ḓuvha ________________________ Fhethu _______________________





<fn>GOV-ZA.419advancefeefraudandlotteryscam.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa. Vhufhura uvhu vhu dovha ha ḓivhiwa sa "419 scam" na hone vhu itwa nga mufhuri ane a anzela u vha muraḓo wa tshigwada tsha vhugevhenga..
Vhufhura uvhu vhu thoṅwa musi mufhuri a tshi rumlea fax, lunwalo kana e-mail kha khamphani. Luṅwalo ulwo lu vha lu tshi khou amba zwa bindu, nahone mufhuri a ḓi ḓivhadza sa muofisiri muhulwane wa muvhuso. Vhafhuri vha amba uri vha na tshelede nnzhi i fhiraho yo bulwaho kha mugaganyagwama. Tshifhinga tshinzhi vha amba uri tshelede iyo ndi doḽara dza Amerika. Luṅwalo lu dzinginya u dzheniswa ha tshelede iyo kha akhaunthu ya bannga ine ya vha kha shango ḽa hune vhafhuri vha vha hone. Muthu a wanaho luṅwalo ulwo u fulufhedziswa u ṋewa vhukati ha phesenthe dza 20 na 35 ya tshelede ine ya ḓo dzheniswa kha akhaunthu ya bannga, sa mbadelo ya u tendela hawe u shumiswa ha akhaunthu yawe.
Tshelede i waniwa kha mufhurwa nga nḓila dzo vhalaho:
Mufhurwa u humbelwa u diphositha tshelede kha akhaunthu ya bannga yo bulwaho u thusa kha mbadelo dza u vhona uri thendelano i kone u konadzea.
Musi mufhurwa o no diphositha tshelede iyo, hu nga ṱaha "zwikhukhulisi" zwine zwa ḓo ita uri hu ṱo ḓee iṋwe tshelede.
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango, nahone musi mufhurwa o no swika shangoni iḽo u dzhielwa phasipoto yawe nahone a hombokwa u swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho.
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine zwa vha kha luswayo lwa bannga lwa tshiofiso zwi nga shumiswa u bvisa tshelede kha akhaunthu ya mufhurwa uya kha akhaunthu ya zwigevhenga.
Vhufhura ha lottery vhu thoṅwa nga mufhuri ane a ḓikwamanya na vhathu nga u rumela e-mail. Mufhuri u ḓi ḓivhadza sa muofisri wa Khamphani ya Lottery nahone a eletshedza muthu uri o wina lottery ngeno hu uri muthu uyo ha ngo renga thikhithi. Ṅomboro dzo winaho dzi a ṅwalwa kha iyo e-mail. Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu. Vhafhuri vha tevhela mikhwa i fanaho na ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa malugana na uvhu vhufhura vhuvhili zwi a wanalea kha website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura, zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura, nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede, na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura, kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol.
Kha vha ṅwale uri "Ndo xelelwa nga tshelede" kana "A tho ngo xelelwa nga tshelede" kha dokhumenthe dzine vha dzi rumela kha Interpol.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, kana zwa muthu a kwameaho
Vhathu vha nnḓa:
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga .
Arali huna muthu wa Afrika Tshipembe kha tshigwada tsha vhafhuri vha 419, kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha nazwo.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, kana zwa muthu a kwameaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya uri mivhigo ya mvelaphan ḓa siani ḽa ṱhodisiso i do bviswa lini. Mivhigo i anzela u bviswa nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi ya nga zwi kwamaho mulandu.
Mivhigo ya mvelaphan ḓa i nga si ṋewe vhathu vhe vha sa xelelwe nga tshelede. Fhedzi ndi zwa ndeme uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ṋewe khophi dza vhufhura ha 419 naho muthu a songo xelelwa nga tshelede, u itela uri tshumelo i kone u zwi dzhenisa kha database yayo.
Ofisi dza Muimeli dza Afrika Tshipembe dzine dza vha mashangoni a nnḓa dzi ḓo rumela dokhumenthe kha SAPS hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzi wana arali ho vha na u xelelwa ha tshelede.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi ndi zwa ndeme u sumbedzisa kha dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Aboutus.2010-03-25.ve.txt</fn>
Muhumbulo muhulwane na ndivho dza iyi website
Vhunzani ha mafhungo kha iyi website
Nyambo
Zwi'nwe zwine zwa vha kha iyi website
Mafhungo a dadziswa nga murahu ha tshifhinga tshingafhani
Vhune ha mafhungo
Zwidodombedzwa na milayo
Muhumbulo muhulwane na ndivho dza iyi website
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina, ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili. Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso.
Vhunzani ha mafhungo kha iyi website
Mafhungo malugana na tshumelo dza muvhuso
Tshumelo dza vhathu: tshumelo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uya nga zwino itea vhutshiloni
Tshumelo dza madzangano: tshumelo dzo lugelaho madzangano na mabindu
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni: mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe.
Khethekanyo i'nwe na i'nwe i dovha ya vhekanywa nga ndila i tshimbidzanaho na zwa vhutshilo . Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo.
Mafhungo a tshumelo i'nwe na i'nwe a vhekanywa uya nga swite'nwa zwa ndeme zwa sumbe, zwine zwa vha thalutshedzo, maga a tevhelwaho, milayo i shumiswaho, tshitandadi na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo, mbadelo, fomo dzi teaho u dadzwa, na zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
Tshipida itshi tsha website, tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula, tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo.
Nyambo
Zwi'nwe zwine zwa vha kha iyi webite
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso.
Miratho ya dziwebsite dza nnda iya sumbedzwa nga maipfi ane ari 'website ya nnda - i bvulwa kha muratho muswa' ine ya do velela kha bogisi musi khesa i tshi tshimbidzwa kha muratho. Website i do vulea kha muratho muswa.
Mafhungo a dadziswa nga murahu ha tshifhinga tshingafhani
Website i 'nwalwa mafhungo maswa tshifhinga tshothe. Pholisi yashu ndi ya u 'nwala mafhungo musi a tshi wanalea. Fhedzi vha bveledzi vha website ya Tshumelo dza Muvhuso vha nga si kone u divhofha uri zwine zwa 'nwalwa kha dzi'nwe website dzine ra rathisela khadzo zwo itea lini. Kha vha vhone Zwidodombedzwa na Milayo, paragirafu 4.3.
Vhune ha mafhungo
Tshi'nwe tshifhinga zwi a dzhia tshifhinga tshilapfu u vula dokhumenthe dza PDF. Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho.
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website.
<fn>GOV-ZA.Accesstoinformation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya Mulayo wa Ṱhu ṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ndi u vhona uri vhathu vha a kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela zwidodombedzwa zwo farwaho nga muvhuso, zwine zwa ṱo ḓea kha tsireledzo ya pfanelo iṅwe na iṅwe. Ndivho ya u vhona tswikelelo ya zwidodombedzwa ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete, na u ṱu ṱuwedza u vha hone ha tshitshavha tshine tsha vha na tswikelelo kha zwidodombedzwa u itela uri tshitshavha tshi kone u shumisa na u tsireledza pfanelo dzatsho.
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa vha kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa zwine vha nga kona u zwi swikelela?
Vha nga kona u swikelela dokhumenthe na rekhodo dza Muhasho, vhaofisiri vhawo kana dzangano ḽa tshitshavha. A huna ndavha uri zwidodombedzwa idzwo zwo vha hone lini. Zwidodombedzwa zwi katela:
rekhodo dza vhathu dzine dza vha hone kha Muhasho kana dzangano ḽa tshitshavha zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho nga vhaṅwe vhane vha si vhe vhaṋe vhadzwo kana rekhodo nga thendelo ya vho ṋekedzaho zwidodombedzwa, nga maanḓa arali zwidodombedzwa idzwo zwi zwa tshiphiri zwidodombedzwa zwi si zwa tshiphiri nahone zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
tswikelelo ya. zwidodombedzwa a i vhi ya nnyi na nnyi nga fhasi ha zwiṅwe zwiimo, u fana na:
musi rekhodo i tshi khou ṱo ḓelwa uri i shumiswe kha zwi kwamaho khothe musi zwi kwamaho khothe zwo no thoma, hune zwo waniwaho zwi nga si kone u shumiswa khothe, nga maanḓa arali khothe i tshi humbula uri u shumiswa ha zwidodombedzwa idzwo zwi ḓo vha zwi songo lugela vhulamukanyi.
Rekhodo dza khabinethe na komiti dza khabinethe.
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa vhulamukanyi kwa khothe.
Zwidodombedzwa zwo waniwaho nga khoro yo tshipentshela yo tiwaho nga fhasi ha mulayo.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muofisiri wa zwa mulayo wa khothe iyo kana khoro.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muraḓo wa phaḽamennde kana phaḽamennde ya vunḓu.
Mulayo wa Tswikelelo ya Zwidodombedzwa u nṱha ha miṅwe milayo ine ya nga vha thivhela u wana zwidodombedzwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha humbele Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa.
Arali zwidodombedzwa zwine vha zwi toda zwa vha zwi si zwa mahala, vha ḓo tea u badela mbadelo ya khumbelo . Vha nga dovha vha tea badela mbadelo ya tswikelelo na ṱho ḓisiso .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha nga ita aphiḽi na Minista wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa arali Information Officer a hanela khumbelo yavho.
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa zwa vha zwi siho muvhusoni, fhedzi zwi hone kha dzangano ḽa tshitshavha, Deputy Information Officer u ḓo rumela khumbelo yavho kha Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14.
Dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha li tea u fhindela nga tshifhinga tshi ṱanganedzeaho. Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga lavhelela lini phindulo.
Mbadelo
Kha vha kwame Unithi ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ya Muhasho wa Vhulamuknayi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa kha 012 315 1715 u ḓivha arali mbadelo dzo shanduka.
Mbadelo dza dzangano ḽa tshitshavha, sa zwe zwa bulwa kha mbadelo dza zwino.
<fn>GOV-ZA.Activitiesrelatingtogeneticallymodifiedorganisms.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya zwoṱhe zwi yelanaho na zwitshilaho zwe vhuvha hazwo ha shandukiswa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muhasho wa Vhulimi u langa Mulayo wa 1997 wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa . Hezwi zwi katela u bviswa ha thendelo kana ṱhanziela dza:
tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho.
Kha vha ḓivhe zwiṅwe zwi tevhelaho:
khumbelo dza vhunzhi dzi tea u rangwa phanḓa nga u itwa ha zwiṅwe zwa mupo Afrika Tshipembe tshifhingani tsha khala ṅwaha dza u lima dzi fhirahio tharu khumbelo dza u isa phanḓa na zwi itwaho dzi ḓo tendiwa fhedzi arali zwi itwaho zwo vha zwo wana thendelo mathomoni.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO.
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri.
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho .
Kha vha ṋekane nga muvhigo wa zwo itwaho .
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha nḓivhadzo dza tshitshavha .
Vhaiti vha khumbelo vha tea u shumisa tsumban ḓila dzi tevhelaho:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa.
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe.
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa.
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo, themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi, vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi, mutakalo, mupo, vhashumi, mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi.
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda, Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo.
Muṅwalisi u bvisa thendelo.
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo.
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Administrationandliquidation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Arali tshigwada tsha tshumisano, close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo.
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe. Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone. Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani.
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ita khumbelo kha Mulanguli-Dzhenerala, a nga balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana arali o fushea uri:
tsheo ya u balanganya yo dzhiwa muṱanganoni we wa dzhenelwa nga miraḓo yo vhalaho ya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana;
tsheo ya u balanganya yo tendelwa nga vhunzhi ha miraḓo ye ya vha i hone muṱanganoni; nahone zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya, hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo, zwo tandululwa.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala. Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu.
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe, Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya. Minita vha nga dovha vha ṱan ḓavhudza maanḓa na mishumo ya Mulanguli-Dzhenerala, Muofisiri wa u Ṅwalisa, tshigwada tsha tshumisano, miraḓo na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani, Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Maga a tevhelwaho
Khamphani yo ṅwaliswaho, tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ambe uri ndi ngani khamphani kana CC i tshi khou ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani, arali zwo tea.
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.AdmissiontoapublicorindependentschoolgradeRto12.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari. Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu. Vhabebi na vhalondoli vha vhana vha tea u ṅwalisa vhana tshikoloni phanḓa ha musi duvha ḽa u fhedzisela ḽa u ṅwalisa vhana, ḽine la vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe, ḽi tshi fhira.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo, ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi, ḽi tshi fhira.
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone.
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo, kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo.
Arali ṅwana a si mudzulapo wa Afrika Tshipembe, vha tea u ṋekedza na:
thendelo ya u guda thendelo ya vhudzulo ha tshifhinganyana kana ha tshoṱhe i bvaho kha Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Admissiontooldagehome.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ṱanganedzwa hayani ha vhalala halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala.
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo?
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala.
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala.
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira, na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa.
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho. Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa,
Mbadelo
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Adoptingafosterchild.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ite khumbelo ya u vha mulondoti wa ṅwana asi wavho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo zwi amba u vha na thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana nga fhasi ha mulayo. Ṅwana a londotwaho ndi ṅwana o bviswaho nga fhasi ha vhabebi a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana haya ha ndondolo.
Ṅwana ane a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana ane a vha haya ha ndondolo a nga dzhiwa a vha ṅwana wa vhabebi vha si vhawe nga mbebo, nga:
munna na mufumakadzi wawe;
tshikiladzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi;
muthu a songo malaho/malaho kana o ṱalaho;
muthu o malaho/malwaho ane we a malana nae a vha mubebi wa ṅwana; kana khotsi a ṅwana we a bebwa vhabebi vha songo malana.
Muthu kana vhathu vha teaho u tendelwa u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo vha tea u fusha ṱho ḓea dzi tevhelaho:
vha tea u vha na zwo teaho zwa ndondolo na pfunzo ya ṅwana vha tea u vha vhe vhathu vhane vha vha na vhuḓifari ha vhuḓi lune vha nga ṋewa vhuḓifhinduleli ha u hulisa ṅwana arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe, vhaiti vha khumbelo vha tea u vha vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha tshi dzula Afrika Tshipembe
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo.
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri, hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi, kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa, zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana,
Vhana a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi, hayani ha vhana, tshikoloni, kana fhethu ha tsireledzo. Vha rumelwa afho nga Madzhisi ṱira ṱa arali Khothe ya Vhana yo haṱula uri ṅwana u thoga ndondolo na tsireledzo. Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi, kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha. Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo.
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho.
Kha vha ise fomo na
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa.
Thendelo ya u dzhia ṅwana i tea u waniwa kha:
Vhabebi vha ṅwana vhuvhili havho, arali vho malana
Mme a ṅwana a songo malanaho na khotsi a ṅwana
Ṅwana ene mune u tea u nea thendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira, nahone khothe i tea u fushea uri ṅwana u pfesesa vhuvha na ndeme ya u nea thendelo.
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi. Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa, nga luṅwalo, uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana.
arali vhabebi vha ṅwana vho lovha nahone a sina mulondoti; kana arali mubebi-
a si kha tshiimo tsha u ṋea thendelo nga ṅwambo wa vhulwadze ha muhumbulo;
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi; kana o tambudza ṅwana nga u mu rwa, u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani, kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa; kana o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana, u hahedzwa ha ṅwana, u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani kana u mu ita uri a rengise muvhili, kana o itisa uri ṅwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho; kana a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16; kana o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Mbadelo
Kha vha kwame madzhendedzi a u dzhiwa ha vhana uri vhavhe vhana vha vhabebi vhane vha si vhe vhavho nga mbebo, kana Khothe dza Vhana, kana Ofisi dza Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya tshitshavha, ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa wana a si wau nga mbebo
Fomo 12: Thendelo nga mubebi kana mulondoti
Fomo 12A: U khantselwa ha thendelo nga mubebi kana mulondoti wana uri a londotwe
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.AmalgamatedBargainCouncil.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa khoro yo ṱanganelaho ya nyambedzano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho. Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho.
Vha rumele zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi:
Khophi mbili dza khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho
Khophi ya tsheo ya u ṱhanganelo, yo tendelwaho nga khoro iṅwe na iṅwe ya zwa nyambedzano
Ṱhanziela i bvaho kha khoro iṅwe na iṅwe i sumbedzaho uri tsheo yo dzhiwa nga nḓila i tevhedzaho ndayotewa dza khoro.
Vha katele na ṱhanziela ya vhaimelelei
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Anonymousreporting.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga, kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga. Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe.
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111.
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho. Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina.
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.AppPermImportFishRecreational.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhuḓimvumvusi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi. U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi, ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa. Khovhe dzo ṱun ḓwaho a dzo ngo tea u rengiswa. Dzi tea u ḽiwa kana u shumiswa nga muṱun ḓi ene muṋe. Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi. Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni. U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa.
NB: Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani. Khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Zwi tevhelaho zwa vhuṱun ḓi zwi a itwa:
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa, dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dzo teaho vha dzi ise kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango, nahone dzi fhelekedzwe nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
maḓuvha a u ṱwa na u vhuya Afrika Tshipembe dzina ḽa shango ḽine ḽa ḓo dalelwa fhethu hune vha ḓo swikela hone musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe a ḓirese ya fhethu, ṋomboro ya luṱingo na ṋomboro dza fax Afrika Tshipembe kha vha ṱalutshedze uri khovhe dzi ḓo ṱun ḓwa hani khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo vhuṱanzi ha mbadelo fomo dzi nga iswa nga muthu ene muṋe, kana u rumelwa nga poswo kha vha ḓivhe hezwi.
Kha vha ite khumbelo vhege mbili phanḓa ha u ṱuwa Afrika Tshipembe u itela u shumiwa zwavhu ḓi nayo.
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe. Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa.
Mbadelo
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa, nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.AppPermitExportFishCommercial.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe mashango ḓavha u itela vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe dza lwanzheni mashango ḓavha arali vha tshi ṱo ḓa u rengisa khovhe mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi.
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
a ḓirese ya vhudzulo ya vhaṱun ḓi kha shango ḽine vhone vha khou rengisela khaḽo madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa
Arali muiti wa khumbelo a si muthu ane a vha na thendelo ya u rea khovhe, kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
vhu ṱanzi ha nḓisedzo na aḓirese ya vhudzulo ya vhaisedzi vha khovhe dza lwanzheni dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dzi tevhelaho:
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho, close corporation kana trust thendelo dzine dza vha mulayoni dza thengiselonn ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo
Thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe .
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu. Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu, kha vha ḓivhadze Port of Health.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea.
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Appcitnat.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo

halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.

Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.

Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.

U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.

Top

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.

Top

Milayo i shumiswaho

South African Citizenship Act, 1995

Top

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.

Top

Mbadelo

A huna mbadelo.

Top

Fomo dzi teaho u ḓadzwa

Application for naturalisation, BI-63
Residence Questionnaire, BI-757
Police clearance certificate, SAP

Top

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Appealingagainsttherefusalofregistration.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela, kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro. Hu songo fhela ma ḓuvha a 30 vha saathu ita khanedzo kha tsheo yo dzhiwaho. Vha tea u badela mbadelo yo teaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini.
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro.
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti, u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa, a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho.
Mbadelo
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationforRegistrationofGroup1Fertilizer.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Group 1
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen, phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro, nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho.
U ḓi ṅwalisa zwi konadzea fhedzi arali nga tshifhinga tsha u ḓi ṅwalisa:
zwiiti zwa manyoro zwa vha zwi sa fhambani na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha ḽeibu ḽu kana mufaro, zwi songo shandukiswa nga nnḓa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi ho tevhedzwa ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa hu nga si fhiriselwe kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho. Luṅwalo lu tea u vha na hezwi:
dzina ḽa tshibveledzwa
ṋomboro ya u ṅwaliswa arali tshibveledzwa tsho no ḓi ṅwaliswa zwiitisi zwa u rumela khumbelo maṅwalo a thendelo hune ya ṱo ḓea kha muthu o ṅwaliswaho mbadelo ya khumbelo yo teaho tshekhe dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi na khumbelo dzi tea u rumelwa na luṅwalo lwa ṱhalutshedzotshekhe na posita ḽa oda zwi badeliwa kha
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele. Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili, dzifomo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwin'we zwibveledzwa .
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli ḽu isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili.
dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo.
dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho.
vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforabusinesspermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya bindu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe. Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe, mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone.
Maga a tevhelwaho vha tea u vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R2,5 million kana tshelede i swikaho R2 million na zwiṅwe zwa masheleni zwi linganaho R500 000. Masheleni o bulwaho afho nṱha a tea u vha a tshi bva nnḓa nahone a tea u bindudzwa sa tshipi ḓa tsha ndeme tsha bindu vha tea u vha na mbekanyamaitele ya bindu i ṱalutshedzaho kushumele kwa bindu lwa tshifhinganyana na lwa tshifhinga tshoṱhe kha vha ṋekedze vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vhadzulapo vhane vha si vhe fhasi ha vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vha ḓo tholwa sa vhashumi vha tshoṱhe kha vha vhe na vhuḓiimiseli ha u ṅwalisa na Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe kha vha vhe na luṅwalo lwa mapholisa u bva mashangoni oṱhe e vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula khao u tou bva musi vhe na miṅwaha ya 18, na vhana vhoṱhe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo ḓa navho kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vha tshi dalela kana vha tshi ṱo ḓa u dalela vhupo vhune ha vha na yellow fever kha vha vhe na diphosithi ya tshelede ine ya ḓo shumiswa u vha bvisa shangoni, nahone iyo diphosithi i vhe i ya thikhithi nthihi ya bufho ya u humela shangoni ḽine vha bva khaḽo: Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea kha vha ḓise mivhigo ya muthu muṋwe na muṋwe ya zwa mutakalo na radiology. Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforachildpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya phasipoto ya ṅwana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango. Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe. I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana,
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha.
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana, zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa,
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela, hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo, hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho.
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo, khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo. Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto.
Arali vhabebi vho ṱalana, thendelo ya vhabebi vhoṱhe i a ṱo ḓea, nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe yo bula zwiṅwe .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforacrewpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe


halutshedzo |Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi |


Ṱhalutshedzo

Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.

Ntha

Mbadelo

R425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



, BI-1738.

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani




<fn>GOV-ZA.Applicationforageneralquotaworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo tshivhalo gu ṱe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya tshivhalo guṱe ndi thendelo ine ya ṋewa mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha khethekanyo yo bulwaho nga Muhasho wa zwa Muno. Khethekanyo iyi i dzudanywa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga nḓivhadzo ine ya itwa kha gurann ḓa ya muvhuso nga murahu ha nyambedzano na Minista wa Mbambadzo na Minista wa Vhashumi. Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa pfulufhedziso ya mushumo.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri:
a vha nga tholwi nga fhasi ha zwidodombedzwa zwine zwi zwa vha fhasi ha zwine zwa tendelwa kha vhadzulapo
ṱhalutshezdo ya mushumo wavho mushumo u wela nga fhasi ha khethekanyo yo tiwaho nga Minista tshikhala tshi hone nahone tshi ḓo ḓadzwa nga vhone vha na pfunzo dzo teaho u ita zwo bulwaho kha ṱhalutshedzo ya mushumo.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi .
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo, BI-1738.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforamarriagecertificate.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ṱhanziela ya mbingano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ṱhanziela ya mbingano i shuma sa vhuṱanzi ha uri vho mala kana u malwa. Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho, ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe, na muofisiri wa mbingano.
Maga a tevhelwaho
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31.
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno.
Mbingano i tea u itwa kerekeni, kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi, ofisini ya tshitshavha kana nḓuni. Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa, mbingano i nga itwa vhuongeloni.
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31.
Vhavhili vha malanaho, ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana.
Mbingano ya Thanga ya Murole:
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala. Nga mulayo, vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano, a vha tsha vha thanga ya murole.
Thanga ya murole i tea:
U ḓisa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi na/kana vhalondoti, nahone lu fhelekedzwe nga fomo yo ḓadzwaho ya BI-32. Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano.
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya vhuponi honoho arali mubebi na/kana Khomishinari a tshi hana u tendela mbingano.
Vhathu vho ṱalaho vha ṱo ḓaho u mala/malwa hafhu vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho. Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala, i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone, na ḓuvha ḽa ṱhalano.
Vhathu vho lovhelwaho nga vhamu ṱani vhane vha tama u mala/malwa hafhu vha tea u ṋekana nga ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho vho lovhaho. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho. Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: I bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau: Khumbelo dzi nga dzhia vhage dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: R11
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau: R53
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-130
BI-31
BI-32
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforamaxipassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya phasipoto khulwane
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa. Phasipoto khulwane i a fana na phasipoto ya vhaendelamashango. Phambano ndi uri ina masia ṱari o andaho kavhili u itela uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa.
Phasipoto khulwane i:
ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na minwaha ya 16 kana u fhira a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia, vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforamedicaltreatmentworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya thendelo ya dzilafho


halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi


Ṱhalutshedzo

Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
Khumbelo yavho i tea u fhelekedzwa nga tshithihi kana zwiṅwe zwa zwi tevhelaho:

ṱhanziela yo fhelelaho ya zwa mutakalo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mabebo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mbingano
afidaviti BI-172A hune ha vha na vhushaka ha u funana hu sina mbingano na vhuṱanzi ha u dzula vhoṱhe
thendelano ya u dzula na mufunwa, arali vha tshi dzula na mufunwa ngeno vha songo vhingana
vhuṱanzi ha mbingano ya tshirema, arali vho malana tshirema
ndaela ya ṱhalano, arali vho ṱala
ndaela ya khothe ine ya vha ṋea ndondolo ya vhana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho, arali vho lovha
luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi o ṋewaho ndondolo ya vhana na vhuṱanzi ha ndondolo ya vhana
vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo, arali zwo ralo
ndaela ya mulayo ya u fhandekana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya mapholisa, arali vha na miṅwaha ya 21 na u fhira, ya mashango oṱhe e vha vhuya vha dzula khao lwa ṅwaha muthihi kana u fhira
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.


Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.

Ntha

Mbadelo

R425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



, BI-1738

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforanemergencypassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya phasipoto ya shishi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao. Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe. I mulayoni lwa miṅwedzi ya ṱahe u bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa. Fhedzi vha nga kona u i shumisa fhedzi kha lwendo luthihi lwa uya shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa zwinepe zwiṋa zwa phasipoto.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforanexceptionalskillsworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi
halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



, BI-1738

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforanintracompanytransferworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya u rumelwa u shuma fhano kha tavhi la khamphani ine ya vha hone nn ḓa

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi |

Ṱhalutshedzo

Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Kha vha ṋekane nga vhu ṱanzi ha ṅwaliso na dzangano kana bodo ya phurofeshenala, arai zwo tea.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Zwi nga dzhia ma ḓ uvha a 30 u shumana na khumbelo yavho.

Ntha

Mbadelo

R425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for temporary residence permit, BI-1738,

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforanofficialpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi. Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela.
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermanentresidencepermitspouses.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - Vhamu ṱ ani

halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.

Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.

Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.

Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.

Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.

Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.

Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.


Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

A huna mbadelo.

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit , BI-947
Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani




<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitapplicantsover21.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - vhaiti vhoṱhe vha khumbelo vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21 nahone vhe vhana vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho. Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko, ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo.
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitchildofcitizen.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - ṅ wana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe

halutshedzo| Maga a tevhelwaho| Milayo i shumiswaho| Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo| Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.

Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.

Ntha

Mbadelo

R1500

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitfamilyreunionscheme.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - tshikimu tsha u ṱangana hafhu ha muṱa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitownbusiness.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe - bindu ḽau halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitretiredpersons.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - vhaaluwa

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

kha vha ḓadze fomo dza khumbelo
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani









<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitworker.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - mushumi

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.



Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅwe na i ṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓa ha Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mutholi o vha fulufhedzisaho mushumo u tea u ṋea Muhasho wa zwa Muno zwi tevhelaho:

vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone
vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho
vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.

Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended


Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit, BI-947

Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E


Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforaretiredpersonpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya thendelo ya mualuwa
halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.

Ntha

Mbadelo

R425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



BI-1738 (Khumbelo ya thendelo ya vhdzulo ha tshifhinganyana

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforastudentexchangepermit.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya u ṋekana nga vhagudiswa


halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi


Ṱhalutshedzo

Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Pfunzo kana u bva kha yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe:

ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshina vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya kana u langa mbekanyamushumo
ḽu ṱalutshedzaho zwine zwa do itwa na tshifhinga tsha mbekanyamushumo
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.

Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshikolo tsha shango ḽa nnḓa:

ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa
u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.


Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.

Ntha

Mbadelo

R425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



BI-1738

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforasubsidyofachildrenshome.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndambedzo ya haya ha vhana halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana. Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho. Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho.
Ndi vhafhio vha teaho u ita khumbelo ya ndambedzo?
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services.
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana.
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano.
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho.
Musi vho no rumela khumbelo, hu ḓo ṱo ḓisiswa vhungoho ha khumbelo yavho.
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo, vha ḓo ṋekedzwa masheleni.
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo.
Muhasho u ṋekedza ndambedzo miṅwedzi mirari miṅwe na m'inwe. Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforasylum.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya tshavhi

halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.

Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.

Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.

Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.

U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.

Top

Maga a tevhelwaho

Vhone, sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi, vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa:

Vha ḓo ṱolwa
Minwe yavho i ḓo dzhiwa
Muḓologi u ḓo ṱo ḓiwa

Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
Phanḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer .
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
Arali thendelo yo ṋewa vha tea u ita khumbelo ya ID smart card ya tshavhi kha RRO hu saathu u fhela maḓuvha a 15.
Nga murahu ha u ṋewa garaṱa vha nga ita khumbelo ya United Nations Convention Travel Document kha RRO iṅwe na iṅwe.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.

Top

Milayo i shumiswaho

Refugee Act, 1998
Thendelano ya UN ya 1951 malugana na Tshavhi
Thendelano ya OAU ya 1969 ya Zwikwamaho Zwidodombedzwa zwa Thaidzo dza Tshavhi Afrika
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Thendelano ya 1993 ya Vhukati ha Afrika Tshipembe na UNHCR
The Immigration Act, 2002

Top

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.

Top

Mbadelo

A huna mbadelo.

Top

Fomo dzi teaho u ḓadzwa

Application for asylum, BI-1590

Top

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforasylumseekerspermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya tshavhi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
Maga a tevhelwaho
Vhone, sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi, vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa:
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Milayo i shumiswaho
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforatemporarypassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho. Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12. Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na dokhumenthe dzi tevhelaho:
luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani phasipoto ya tshifhinganyana i tshi ṱo ḓea
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo zwinepe zwiṋa zwa phasiphoto afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforatouristpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya phasipoto ya muendelamashango
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe. Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe. I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa. Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo. Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama, Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforavisa.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya visa

halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Visa ndi themendelo ine ya nambatedzwa kha phasipoto ine ya vha mulayoni ya mubvann ḓa u ṋea muthu uyo thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe

Visa i tea u:

waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe
waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe
humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao
humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.

Ntha

Maga a tevhelwaho

kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa, BI-84
Phasipoto yavho i tea u vha i kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho
phasipoto yavho i tea u vha na siatari ḽi siho fhasi ha ḽithihi nahone siaṱari iḽo ḽi tea u vha ḽi saathu u shumiswa musi hu tshi humbelwa themendelo
masheleni o tiwaho a tea u badelwa, arali zwo tea
Ṱhanziela ya muhaelo i tea u ṋekedzwa, arali zwo tea
Kha vha ṋekane nga tshitatamennde kana dokhumenthe i khwaṱhisedzaho ndivho na vhulapfu ha madalo
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha masheleni o linganaho u ḓitshilisa
Kha vha ṋekane nga thikhithi ya vhukum aya bufho ya u ḓa Afrika Tshipembe na u humela hayani
Diphosithi i nga humbelwa.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.

Ntha

Mbadelo

R 425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for a visa, BI-84

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani




<fn>GOV-ZA.Applicationforchangeofgender.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u shandukisa mbeu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vhe vha vha vho no thoma na mushumo wa u shandukisa mbeu, u bva kha u vha munna uya kha u vha mufumakadzi kana u bva kha u vha mufumakadzi uya kha u vha munna, phanḓa ha musi Mulayo wa Ṅwaliso ya Mbebo na Dzimpfu wa 1992 u tshi thoma u shuma, vha nga ita khumbelo ya tshandukiso ya mbeu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-526E ofisini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓise ṱhanziela yavho ya mabebo.
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro kana nga mishonga, kha vha ḓe na mivhigo i sumbedzaho vhuvha na mvelelo dza miaro miṅwe na miṅwe yo itwaho na dzilafho ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha ita miaro iyo kana dzilafho iḽo.
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino, siani ḽa zwa mbeu, ha muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo kha u fhelekedze khumbelo. Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu.
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe, nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko, uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu.
Arali muiti wa khumbelo ena miṅwaha ya 16 kana u fhira, u tea u ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽiswa ḽa vhuṋe.
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo, na u dzudzanya database ya HANIS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforcitizenbydescent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga ndavhuko
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe. U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24.
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529.
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo, kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo.
Kha vha ḓe na khophi dza muhumbeli na ṱhanziela dza mbingano dza vhabebi
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana, vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana, fomo BI-24.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforcitizenshipbynaturalisation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationfordeterminationofSAcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa, phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa. I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni, nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho. Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529.
Kha vha ḓadze luṅwalo lune lwari 'Kha o teaho'.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe.
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Luṅwalo lwa 'o teaho': R58
Khumbelo ya u dzula u mudzulapo wa Afrika Tshipembe: R128
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-529
BI-1664
Luṅwalo lwa 'o teaho'
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationfordualnationality.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya vhudzulapo ha mashango mavhili


halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi


Ṱhalutshedzo

Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.

Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.

Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.

Ntha

Milayo i shumiswaho



South African Citizenship Act, 1995

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.

Ntha

Mbadelo

R115

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



, BI-1664
, BI-529

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforexemptionfromlossofcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vha mudzulapo wa ḽi ṅwe shango hu sina u ḓibvula vhudzulapo ha ḽino halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Vhahumbeli vha ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango ngeno vha sa ṱo ḓi u xelelwa nga vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vha tea u ita zwi tevhelaho:
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho. Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane, nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa, vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili.
Vhahumbeli vha tea u ita zwi tevhelaho:
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe.
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1664
BI-529
BI-1666
BI-862
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforexemtionfromincometax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u sa badela muthelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha. Fhedzi ha, khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997, na milayo i yelenaho nawo.
Madzangano a tamaho u ita khumbelo ya u sa thela a tea u wela fhasi ha khethekanyo dzi tevhelaho:
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973. Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane.
U ṱangana ha vhathu. Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa.
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo, khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo. U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa.
Maga a tevhelwaho
Madzangano a sina thendelo ya tshiofisi ya u sa thela a nga rumela fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho u katela na mbammbiri a u tikedza khumbelo na luṅwalo lwa u ḓiimisela lwo sainwaho nga vhathu vhane vha vha na vhudifhunduleli ha zwa masheleni. Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedza u ḓiimisela u tevhedza ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo.
Mabammbiri a tevhelaho a tea u rumelwa na khumbelo:
khamphani: kha vha katele khophi ya Memorandamu na Mabambiri a thendelano ya ṱhangano vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi: Kha vha katele khophi ya mabambiri a u sika ha dzangano na tshanduko dzo itwaho nga mabambiri ayo u ḓi ṱanganya ha vhathu: kha vha katela khophi ya Ndayotewa ya dzangano ḽa zwino.
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi, bazari na pfuvho dza u gudela, ṱho ḓisiso na u funza, a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3 .
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe, zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha, zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho.
Fomo yo ḓadzwaho na mabambiri o teaho a tea u rumelwa kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa,
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforextension.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho| Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo| Mbadelo|
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.

Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo i ḓo hanwa arali sa mutheli vha na rekhodo ya zwi tevhelaho:

A ḓirese ya mutheli i sa ḓivhei kha South African Revenue Service .
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.

Ntha

Milayo i shumiswaho

Income Tax Act, 1962

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.

Ntha

Mbadelo

A huna mbadelo.

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa

Kha vha ṅwalise online.

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforfamilyreunionscheme.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - tshikimu tsha u ṱ angana hafhu ha mu ṱ a

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.

Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.

Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.


Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit , BI-947

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29

Ntha



Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationformaintenanceorder.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U londota muṅwe muthu nga masheleni ndi vhu ḓifhinduleli ha u mulondoti ha u vhona uri u, e.g. u londota ṅwana nga zwiḽiwa, vhudzulo, zwiambaro, pfunzo na ndondolo ya zwa mutakalo; kana u vhona uri u na zwoṱhe zwo teaho uri a wane zwo bulwaho. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu vhidzwa 'vhuḓifhinduleli ha ndondolo' kana 'vhuḓifhinduleli ha thikhedzo'.
Ndi nnyi a teaho u badela tshelede ya u unḓa.
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha, mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo, kana vhathu vho malanaho.
Ṅwana u tea u u unḓwa kana u tikedzwa nga:
mubebi kana vhabebi vhawe vha dzofha kana vha si vha mbebo, husa khanadzei uri vho malana, vha dzulaho vhoṱhe, vho fhamabanaho kana vho ṱalana, hu tshi katelwa na vhane vhabebi vha sa vhe vhavho nga mbebo; na/kana vhomakhulu wawe, hu sa khanadzei uri vhabebi vhawe vho vha vho malana kana hai. Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu.
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana, Muthu muṅwe na muṅwe, hu si na uri ndi mungafhani a nga ita khumbelo ya u londotwa nga muṅwe murado wa muṱa arali:
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota.
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho.
Ndi dzifhio mbadelo dzine vha nga dzi vhila?
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa. Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa, zwiambaro na fhethu ha vhudzulo, na u badelelela pfunzo. Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa. Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo, kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi. Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho.
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana, Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi o mala muṅwe muthu a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu a sa vha tendeli u vhona vhana a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu.
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani. Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo. Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone.
Arali vha sina vhuṱanzi, khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha miholo na mbadelo dza ṅwedzi, u fana na rasiti dza zwiḽiwa, muḓagasi na/kana mbadelo dza rennde.
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe.
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho.
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho.
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe.
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana, a tenda u badela tshelede yo vhilwaho, madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho. U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe.
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela, muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa.
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela, khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita. Khothe i ḓo dzhia tsheo ya uri mbadelo i ḓo itwa lini nahone hani.
Nḓila dza u badela
Khothe i nga bvisa ndaela uri tshelede i badelwe nga iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho:
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo.
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani.
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo, nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo. U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho, uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho.
Ṱhanzi dze dza vha hone tshifhingani tsha u pfiwa ha mulandu, hu tshi katelwa na muthu a vhilaho, vha na pfanelo ya u thuswa nga tshelede ya u ya khothe. Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa.
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa di i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998.
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationfornaturalisation2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-63
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforpermanentresidenceextraordinaryskill.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - zwikili zwi songo ḓ oweleaho

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.

Ntha

Maga a tevhelwaho

U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit
Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforpermanentresidencepermitrefugees.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - tshavhi

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa
kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani



<fn>GOV-ZA.Applicationforpermitownbusiness.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - bindu ḽau

| Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
| Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.

Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002 , as amended

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.

Ntha

Mbadelo

R1 520

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for permanent residence permit , BI-947
Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationforrecognitionofavarietylisting.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṱanganedzwa kha mutevhe wa zwimela halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list.
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi, miroho na mitshelo. Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo. Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho. Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho zwa Khwinifhadzo ya Tshimela:
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṱanganedzwa ha tshimela: R790
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela:
khethekanyo A : R900
khethekanyo B : R1 100
khethekanyo C : R1 900
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha hone kha mutevhe: R1 500
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationasamanufacturerunderagoa.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS.
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe, SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu.
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
dzina ḽa u bindula vhupo hune bindu ḽa wanala hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune bindu ḽa vha hone fhethu hune bindu ḽa wanala hone dzina ḽa ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, mulangulo, vhashumisani, Muraḓo, Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa. Vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga(), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Kha tshipi ḓa tsha Declaration, kha vha sumbedzise:
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo sethifaiwaho ya zwi tevhelaho:
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na ṋdowetshumo arali zwo tea ku ṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.10
Bugu dza vhuṋe kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana phasiphoto kha vhabvann ḓa kha:
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, vhashumisani vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara langi na wa zwa masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationforregistrationofGroup2fertilizer.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Tshigwada 2 kana Group 2
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano , e.g John Peter ane bindu ḽawe ḽa ḓihwa sa Diepsloot Stud.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili zwiṱuku na zwihulwane nahone a ḓivhea sa manyoro a tshilaho .
U ḓi ṅwalisa zwi konadzea arali ho tevhedzwa zwo bulwaho afho fhasi nga tshifhinga tsha u di ṅwalisa:
zwiiti zwa manyoro o bveledzwaho a zwo ngo tea u fhambana na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha leibulu kana mufaro, a zwongo tea u shandukiswa hu sina luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi u tevhedza ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa a hu fhiriselwi kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnda ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho. Luṅwalo lu tea u vha na hezwi:
dzina ḽa tshibveledzwa
ṋomboro ya u ṅwaliswa arali tshibveledzwa tsho no ḓi ṅwaliswa zwiitisi zwa u rumela khumbelo maṅwalo a thendelo hune ya ṱo ḓea kha muthu o ṅwaliswaho kana thendelo ya u shumisa tshibveledzwa tsha iṅwe khamphani mbadelo ya khumbelo yo teaho tsheke dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi na khumbelo dzi tea u rumelwa na luṅwalo lwa ṱhalutshedzo
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele; dzi rumelwe nga mbili. Fomo dza khumbelo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa .
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli. U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo zwidodombedzwa kha ḽeibu ḽu zwi tea u fana na zwire kha fomo ya khumbelo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofanexporter.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service.
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi,
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
dzina ḽa u bindula dzina na ṋomboro ya tshiṱarata tsha hune vha rengisela hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone
Ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poso ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo; nahone vha sumbedzise uri vha ḓo rengisela thundu dzavho Amerika fhasi ha thendelano ya AGOA.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu , a itaho khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
Hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Kha tshipi ḓa tsha Declaration , kha vha sumbedzise:
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo sethifaiwaho ya zwi tevhelaho:
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho.
thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo arali zwo tea.
muthu
Vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe Vhashumisani vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe, u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofanimporter.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu.
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
kha vha sedze tshibogisi tsha Muṱun ḓi, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
dzina ḽa u bindula dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune vha rengisela hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone dzina ḽa ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poswo ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, Mulanguli, Vhashumisani, Muraḓo Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, a hiato khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Kha tshipi ḓa tsha Declaration kha vha sumbedzise:
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi,
tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, .
muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo.
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo anwaho ya zwi tevhelaho:
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwanee Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mmbadzo na arali zwo tea kuṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.10
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, Phathinara vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara dza ndango na dza masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thoma maitele a tshumelo a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . Dzangano ḽo ḓi imisela u fhundula 80% ya vhukwamani ho ṱanganedzwaho hu saathu fhela maḓuvha a 21.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofarebate.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service. U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu.
Maga a tevhelwaho
Muitu wa khumbelo tea ene muṋe u ḓadza fomo ya khumbelo . Khumbelo yavho a i nga shumiwi nayo arali fomo yo ḓadzwa nga muṅwe muthu.
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa.
Kha tshipi ḓa tsha zwidodombedzwa zwa Thengiso , vha sumbedzise:
dzina ḽa thengiso ḽa bindu ḽavho

Ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo.
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha, hu si dzina ḽa vhubindudzi.
hune tshiga () tsha sumbedzwa, kha vha thuthe zwi yelanaho navho.
Kha tshipi ḓa tsha zwidodombedza zwa shopho ḽi teaho lifhelwa murahu vha sumbedzise:
Kha tshipi ḓa tsha Declaration, vha sumbedzise:
madzina na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, e,g. Mulanguli, Muṋe muthu a itaho khumbelo u tea u saina
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainiwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone.
Ṱhanziela ya u ṅwalisa bindu sa zwe ya ṋekedzwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulisei wa Khothe Khulu kha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi
Thendelo yo teaho

muthu vhashumisani kha Close Corporation na Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi - miraḓo yoṱhe/ Miraḓo kha mbumbano/Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi khamphani - Vhalanguli vhoṱhe, hu tshi katelwa Mulanguli Mutshimbidzi na Mulanguli wa zwa Masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationforrenunciationofSAcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya u ḓibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe

| Maga a tevhelwaho| Milayo i shumiswaho| Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo| Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.

Ntha

Milayo i shumiswaho



South African Citizenship Act, 1995

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.

Ntha

Mbadelo

A huna mbadelo.

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Determination of South African citizenship status, BI-529
Renunciation of South African citizenship, BI-246
Application for an identity document form, BI-9

Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani




<fn>GOV-ZA.Applicationforreplacementoflostorstolenpassport.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u sudzulusa phasipoto yo xelaho kana yo tswiwaho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa.
Maga a tevhelwaho
Ṱho ḓea dza u wana iṅwe phasipoto musi phasipoto yo xela kana u tswiwa :
kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau musi vha tshi ita khumbelo kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Ṱho ḓea dza u wana iṅwe phasipoto musi phasipoto ya ṅwana yo xela kana u tswiwa:
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-73
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationforresumptionofSAcitizenship.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko, vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo, vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu. Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe.
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano, arali vho vha vho mala/malwa kana vho mala/malwa zwazwino.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Mudzulapo ha Afrika Tshipembe hafhu: R128
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe: R16
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationforstateagriculturalland.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya mavu a ndimo a muvhuso halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai . Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Maga a tevhelwaho
Musi mavu a ndimo a muvhuso a hone u nga hadzimiswa, Muhasho wa Vhulimi u kungedzela mavu ayo. Khungedzelo i ḓo itwa nga nḓivhadzo dzine dza vhewa fhethu ho teaho dzinguni, u fana na ofisini dza madzhisi ṱira ṱa, zwiṱitshini zwa mapholisa na dzigurann ḓa.
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Senior Manager: wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu.
Mbadelo
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationforthereissueofanID.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u bviswa hafhu ha ḽi ṅwalo ḽa vhu ṋe
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ndi ḽi ṅwalo ḽi sumbaho vhuvha ha muthu. Ḽi ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe nahone vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira.
Ḽi ṅwalo ḽa vhune li a bviswa hafhu kha vhathu vha tevhelaho:
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela, u tswiwa kana u tshinyala.
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho.
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka.
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale.
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe.
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mbingano arali vho mala/malwa.
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
<fn>GOV-ZA.Applicationtochangesurnamesofminors.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya tshandukiso ya madzina na zwifani zwa vhana
| Maga a tevhelwaho| Milayo i shumiswaho| Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo| Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi

Ṱhalutshedzo

Mubebi a nga ita khumbelo ya u shandukisa tshifani tsha ṅwana arali:

o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha
mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa
sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe
nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Identification Act, 1997

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Khumbelo dzi nga dzhia vhage nna uya kha dza rathi.

Ntha

Mbadelo

R58

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Change of surname of a minor, BI-193

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applicationtogetmarriedundercustomarylaw.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbingano ya tshirema ndi mbingano ine ya itwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema. Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano, nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga, mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana, i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti.
Vha malanaho vha tea u vha hone, nahone hu vhe na ṱhanzi dzi bvaho miṱani mivhili ya vha malanaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya tshikhau: i bviswa zwenezwo
Ṱhanziela isi ya tshikhau: vhege dza rathi uya kha dza malo
Mbadelo
Ṱhanziela ya tshikhau: R10
Ṱhanziela isi ya tshikhau: R45
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtogivenoticeofdeath.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Lufu lu tea u vhigwa kha muthihi wa vhathu vha tevhelaho:
Miraḓo yo khetheaho ya Muhasho wa zwa Muno
Miraḓo ya SAPS, nga maanḓa fhethu hune Muhasho wa zwa Muno u sa vhe na dziofisi
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Dokotela we a ṱola tshitumbu tsha mufu u tea:
ḓadza ṱhanziela ya tsho vhangaho lufu BI-1663
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e,g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu .
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
Arali muvhulungi ana thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, u ḓadza redzhista dza mpfu na u bvisa ndaela dza mbulungo, muvhulungi u ḓo:
ḓadza ndima dzo teaho dza BI-1663
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Arali muvhulungi a sina thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, zwine a nga ita zwone ndi u ḓadza fhedzi tshipi ḓa C tsha fomo BI-1663
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Mbadelo
Ṱhanziela ya tshikhau ya lufu: Mahala
Ṱhanziela isi ya tshikhau ya lufu: R43
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtohavedetailsofyouraddresschanged.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u shandukisa a ḓirese halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplicationtorectifyerroneousdetailsinyourID.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa zwo khakheaho kha ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na maṅwalo a vhuṋe ane a vha na zwidodombedzwa zwo khakheaho vha nga ita khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Zwi anzelaho u khakhea kha maṅwalo a vhuṋe:
madzina na tshifani zwi si zwone zwinepe zwi si zwone a ḓiresi dzi si dzone ma ḓuvha o khakheaho a mabebo mbeu i si yone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-9, BI-526 na BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwidodombedzwa zwa vhukuma e.g. ṱhanziela ya mabebo, ya ndovhedzo, kana luṅwalo lwa tshikolo.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya liṅwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisteracustomarymarriage.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130.
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha nyambedzano dza u malana
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma.
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema, u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: R11
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau: R53
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisteranoldagehome.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa haya ha vhalala halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu kana madzangano ane a tama u ṅwalisa haya ha vhalala.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Kha vha ḓadze fomo iyo phanḓa ha muofisiri wa muhasho.
Vha ḓo ṋewa rasiti ine vha ḓo i shumiswa sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Muhasho u ḓo sedza khumbelo yavho wa dovha wa vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza khumbelo.
Arali khumbelo yavho ya haniwa, vha ḓo ṅwalelwa luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani yo haniwa.
Kha vha aphiḽe hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha u wana tsheo yo dzhiwaho malugana na khumbelo yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu u ḓo ramba vhaṅwe vhane vha vha na mukovhe u fana na vhashumeli vha zwa mutakalo na muofisiri wa muvhusowapo u sedzana na khumbelo yavho.
Vhane vha vha na mukovhe vha ḓo ṅwala muvhigo u ambaho nga zwe vha wanisisa.
Mivhigo i ṋewa ofisi yapo ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu yapo uri iṋee thendelo ya u fhedzisela.
Mbadelo
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda.
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisterforemployeetax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe, nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela Pay As You Earn .
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000. SITE I sumbedziwa mafheloni a tshifhinga tsha muthelo. I nga vha tshipi ḓanyana tsha muthelo wa mushumi u kokodziwaho kha ṅwaha wa muthelo.
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE, muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS.
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisterpremisesasanagriculturalcentr.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ṅwalise fhethu sa senthara ya zwa vhulimi ya khuvhanganyo ya tsinga halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Fhethu hune ha kuvhanganywa tsinga, u ṱolwa, u bveledzwa, u pakwa, u ḽeibu ḽiwa, u vhulungwa na u rengiswa, hu nga ṅwaliswa sa senthara arali:
zwiko zwo tiwaho zwi hone fhethu afho zwa thekiniki zwa afho fhethu, zwa ndondolo ya phukha dzine dza vha hone afho fhethu, na khuvhanganyo, u ṱolwa, u bveledzwa, u pakwa, u ḽeibu ḽwa na u vhulungwa ha tsinga, zwi tshi langwa nga muthu ane a tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho fhethu afho hu tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo tharu. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha.
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho kha fomo:
khophi mbili dza pulane ya fhethu afho na pulane dzoṱhe dzo fhelelaho dza fhasi mbadelo dzo teaho nga tshekhe ine ya badelwa kha: Director General: Agriculture.
Mbadelo ya khumbelo i nga itwa kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga:
Kha vha rumele khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo,
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applicationtoreportanoccupationaldiseasetothecompe.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vhiga dwadze ḽo ṱahiswaho nga zwa mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso.
Maga a tevhelwaho
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze.
Mutholi u tea u rumela muvhigo kha:
Vhatholi vha tea u rumela zwi tevhelaho:
muvhigo wa mutakalo wa u thoma wa dwadze ḽo ṱahaho mushumoni mbilo ya ndiliso ya vhulwadze ho ṱahaho mushumoni mivhigo ya tshiimo tsha vhulwadze , u swikela vhulwadze ha mushumi vhu tshi langea muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa wa vhulwadze ho ṱahaho mushumoni musi mushumi o no vha tshiimoni tshavhu muvhigo wa zwa nḓevhe arali mushumi o dzinga nḓevhe nga phosho i re mushumoni muvhigo wa ENT u tea u fhelekedza muvhigo wa zwa nḓevhe ndingo dza mafhafhu, arali hu vhulwadze ha mafhafhu mivhigo ya lukanda, arali lukanda lwo kwamea mvelelo dza ndingo dza malofha, mvelelo dza ndingo dza tshilangwa, na mivhigo ya x-ray, etc.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplyforImportCertificateforLiquor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hu nga si ṱo ḓee ṱhanziela ya u ṱun ḓa kha zwibveledzwa zwa halwa zwine zwa vha na phesenthe i fhiraho nthihi ya halwa zwo rengelwaho u nwiwa, hu si thengiso, nahone zwine zwa vha tshipi ḓa tsha muhwalo wa muthu a swikaho Afrika Tshipembe, arali:
zwi sa fhiri ḽithara dza 12 nga nga vhunzhi; nahone zwine zwa ḓo nwiwa nga onoyo muthu, muṱa wawe kana khonani dzawe dzine dza ḓo nwa mahala.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa.
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni, kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo.
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone. Arali thanziela i siho, Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu.
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni, ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989.
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa.
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe.
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe, muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Mbadelo dza tsedzisiso ndi dzo tiwaho nga mbadelo dza tsedzisiso
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplyforRegistrationofFarmFeedsandPetFood.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho, mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro.
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi, furu, kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe.
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi, Mulayo 36 wa 1947.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini ina:
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli. Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu tea u katela:
dzina ḽa tshibveledzwa
ṋomboro ya u ṅwalisa arali tshibveledzwa tsho no ṅwaliswa tshiitisi tsha khumbelo maṅwalo a thendelo arali thendelo ya muṋe wa tshibveledzwa i tshi ṱo ḓea mbadelo yo teaho tshekhe dzi sa rumelwi na khumbelo dzi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani: tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha Director-General: Agriculture.
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso.
Kha vha ḓadze fomo yoṱhe hu sina u ṅwala nga khumbelo dza kale, ṋomboro dza masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa .
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko.
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo. U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo.
kha vha dzi ise nga mbili kha vha dzi ḓise dzo ṅwalwa nga English na Afrikaans. A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo. Vha nga shumisa luambo luthihi dzi tea u vhonala zwavhu ḓi; nga fomathi yo teaho vha songo ṋambara zwidodombedzwa zwa u kaidza zwidodombedzwa zwothe zwine zwa vha kha ḽeibu ḽu zwi tea u tshimbidzana na zwine zwa vha kha fomo ya khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applyforastudypermit.2010-03-25.ve.txt</fn>

Khumbelo ya thendelo ya u guda


halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi


Ṱhalutshedzo

Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:

luṅwalo lwa tshiofisi kana vhuṱanzi ha u ṅwaliswa tshikoloni tsha Afrika Tshipembe
zwidodombedzwa zwa hune vha ḓo dzula hone
vhuṱanzi ha masheleni o linganaho a u badelela pfunzo, u ḓitshilisa na zwiṅwe
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo
khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho
luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.


Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.

Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.

Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.

Ntha

Milayo i shumiswaho



Immigration Act, 2002

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

Vhege dza malo.

Ntha

Mbadelo

R425

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



, BI-159

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani




<fn>GOV-ZA.Applyforatreatypermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya mulanga
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo, u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano.
Ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe.
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea. Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo, shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo.
Dokhumenthe dzi sumbedzaho uri vho mala/malwa naa, na afidaviti ya vhamu ṱani wavho na vhana arali vha tshi ḓo fhelekedzwa nga vhamu ṱani wavho na/kana vhana.
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applyforplantbreedersrights.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya pfanelo ya u medza zwimela halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976. Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo.
Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela a nga dzhia tsheo ya u dzhia tshimela sa tshiswa nahone a ṋekana nga pfanelo dzatsho arali:
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi.
Arali hu muri kana nḓirivhe, zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi, kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri.
Zwo bviswaho zwi tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS :
tshi tea u fhambana na zwiṅwe zwimela zwa lushaka luthihi tshimela zwoṱhe zwi a fana tshi na vhudziki, iṋe. na nga murahu ha u andiswa ho zwimela zwi dzula zwi tshi fana na zwa u thoma nahone arali tshimela tshi a ṱangandedzea.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela, u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa.
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table, kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela.
Arali tshakha ya tshimela i hone kha table, zwi tevhelaho zwi tea u ṋekedzwa:
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela. Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso. Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa. Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṋewa pfanelo dza muthu a medzaho zwimela: R1 300 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela: Khethekanyo A : R2 200 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela: Khethekanyo B : R2 600 ndingo i ṅwe na iṅwe
Khethekanyo C : R3 000 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbilo ya u ṱo ḓa u itwa ha zwithu nga u ṱavhanya nga fhasi ha ndima 8 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe pfanelo ya mumedzi wa zwimela: R4 500 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha R250 ndingo i ṅwe na iṅwe
Khumbelo ya u bviswa ha laisentsi ya khombe-khombe ya pfanelo dza mumedzi wa zwimela: R3 600 ndingo i ṅwe na iṅwe
Nḓivhadzo ya u fhirisela pfanelo kha muṅwe muthu: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha hone kha mutevhe:R1 500 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe thendelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha kha mutevhe: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ita khumbelo ya u hana pheliso ya pfanelo ya mumedzi wa zwimela: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Nḓivhadzo ya u humisela pfanelo ya mumedzi wa zwimela: Mahala
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivedirectors.2010-03-25.ve.txt</fn>


Khumbelo ya ndaela ya muthelo: muholo wa mulanguli


halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi


Ṱhalutshedzo

Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.

Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.

Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.

Ntha

Maga a tevhelwaho

Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.

Zwi tevhelaho ndi thoḓea ṱhukhusa dzine vha tea u dzi ṋekedza na fomo ya khumbelo:

Muholo wa zwinozwino we vha u wana .
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma. .
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.

Ntha

Milayo i shumiswaho

Income Tax Act, 1962

Ntha

Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo

A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.

Ntha

Mbadelo

A huna mbadelo.

Ntha

Fomo dzi teaho u ḓadzwa



Application for a tax directive - directors remuneration, IRP3

Ntha

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani


<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivedirectors2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya muthelo: muholo wa mulanguli halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Maga a tevhelwaho
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Zwi tevhelaho ndi thoḓea ṱhukhusa dzine vha tea u dzi ṋekedza na fomo ya khumbelo:
Muholo wa zwinozwino we vha u wana .
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivefixedamount.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - mutengo wo tiwaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
Kha vha ṋekedze zwi tevhelaho u thusa SARS kha u ṋekedza thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo:
fomo ya khumbelo ya IRP3
yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo
ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama tshitatamennde tsha zwidodombedzwa zwa tshelede yo ṱanganedzwaho na yo shumiswaho. Davhi ḽa ofisi ḽa SARS i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ha tshelede ye ya shuma zwiṅwe musi vha saathu ṋekedza thendelo kha khumbelo ya ndaela maitele o shumiswaho kana kuṱanganyisele kwa mbadelo ya muthelo.
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivefixedpercentage.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - phesenthe yo tiwaho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli. Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi.
Ndaela a i fhiriselwi phanḓa. Arali mushumi o ṱitshela mushumo kana tshiimo hu tea u itwa khumbelo ntswa. Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi, vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho.
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12, vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
Vha ṋekedze zwi tevhelaho kha fomo ya khumbelo yavho ya ndaela:
nomboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya mutholi wavho.
Vha katele mabammbiri a tevhelaho kha khumbelo:
khophi ya konṱhiraka ya tshumelo lu ṅwalo lu sumbedzisaho zwiitisi zwa u sa vha hone ha ṋomboro yavho ya vhuṋe kana ṋomboro ya referentsi ya PAYE.
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS, sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo, vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivegratitude.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - dzindivhuwo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo.
Kha vha rumele zwi tevhelaho u thusa SARS kha u ṋekedza thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo:
nomboro ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi thendelo yo waniwa u bva kha SARS, khwaṱhisedzo i wanala nga murahu ha maḓuvhanyana. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Applytoimportgoodsintothecountry.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
U ya nga Mulayo wa Vhuvhambadzi ha Ḽifhasi wa 2002, Minista vha nga bvisa nḓivhadzo kha Gazette, arali zwo tea, i ambaho uri a huna thundu, nga nnḓa ha thundu dzo tshakha dzo bulwaho, dzine:
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista.
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho.
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union . Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo, na vhuḓi ha thundu. I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na N ḓowetsumo .
Maga a tevhelwaho
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ApplytoundertakeCommercialFishing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe. Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso. Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa. Uri vha kone u ita izwi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa. Thendelo dza zwoṱhe kana dzi si dza zwoṱhe dza vhureakhovhe dzi bviswa kha sekhithara dzo khethwaho nga DEA&T zwi tshi ya nga Tshivhalo tsha zwine zwa nga Fashwa, kana Total Allowable Catch or Effort tshine tsha tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango. A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu. Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe, u fheliswa kana u thuthwa.
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe:
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho nahone/kana nga khumbelo dza sekhithara dza khala ṅwaha dza vhureakhovhe.
khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe:
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Apppermitoimportfishcommercialbasis.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa khovhe u bva mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Zwi tevhelaho zwi kwamaho vhuṱun ḓi zwi a shumiswa:
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa abalone, rock lobster na zwiṅwe zwo bulwaho kha Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni Appendix 4, 5 & 12 dzi ḓo shumiswa kha muhwalo muṅwe na muṅwe .
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ḽi lemelaho 600 g kana u fhira, na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa .
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
a ḓirese ya vhudzulo ya vharengisi kha shango ḽine vhone vha khou ṱun ḓa khaḽo madzina o ḓoweleaho na madzina a saintsi a zwine zwa do rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dzi tevhelaho:
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho, close corporation kana trust thendelo dzine dza vha mulayoni dza u ṱun ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe .
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Approveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya mboho, nguluvhe kana bere i songo fhalulwaho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phukha i nga tendelwa u vha muṋetshedzi wa zwa dzitsinga arali dokotela wa phukha o ombedzela:
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna zwiṅwe zwine zwa nga tea u sedzwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso.
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi tea u fhelekedza khumbelo:
ṱhalutshedzo ya ndavhuko ya phukha yo sethifaiwaho nga Studbook Association kana Dzangano ḽa u Ṅwalisa
ṱhanziela ya DNA/tshakha ya malofha rekhodo dza kushumele kwa phukha mbadelo yo teaho ya khumbelo.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture. Mbadelo dzi nga badelwa na kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga:
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Kha vha ise khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo, muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa.
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo, hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Appsetuplearnemp.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u thoma vhugudisi arali vha mutholi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhugudisi ndi ngudo dzine dza itwa ho sedzwa mushumo wone uṋe.
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority .
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi. Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa. Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo.
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo.
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi. Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA.
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe. Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi. Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa.
Vhatholi, vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi. A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho.
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA. Arali vha sa ita ngauralo, vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe . Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo.
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no phethwa, vhatholi vha nga kona u thoma nga vhugudisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Appvisa.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Visa ndi themendelo ine ya nambatedzwa kha phasipoto ine ya vha mulayoni ya mubvann ḓa u ṋea muthu uyo thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe
Visa i tea u:
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa, BI-84
Phasipoto yavho i tea u vha i kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho phasipoto yavho i tea u vha na siatari ḽi siho fhasi ha ḽithihi nahone siaṱari iḽo ḽi tea u vha ḽi saathu u shumiswa musi hu tshi humbelwa themendelo masheleni o tiwaho a tea u badelwa, arali zwo tea
Ṱhanziela ya muhaelo i tea u ṋekedzwa, arali zwo tea
Kha vha ṋekane nga tshitatamennde kana dokhumenthe i khwaṱhisedzaho ndivho na vhulapfu ha madalo
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha masheleni o linganaho u ḓitshilisa
Kha vha ṋekane nga thikhithi ya vhukum aya bufho ya u ḓa Afrika Tshipembe na u humela hayani
Diphosithi i nga humbelwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Arrangetopayoutstandingtaxesduetosars.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo, i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service . Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo, vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso.
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo, vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela.
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa, vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo.
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho, ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda. Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo ya u ita ndungiselo ya kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u badela kha SARS nga nḓila i tevhelaho:
khumbelo dza ndungiselo dza kubadelele kwa muthelo u kolodwaho SARS dzi nga rumela nga tshan ḓa davhini ḽa ofisi ya tsini khumbelo dza luṱingo dzi nga itwa kha Call Centre dzo teaho khumbelo dza fax dzi nga rumelwa Call Centre ya SARS yo teaho kana davhini ḽa ofisini ya SARS vhuponi havho.
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo.
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho, thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Asylum.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Vhone, sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi, vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa:
Vha ḓo ṱolwa
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Milayo i shumiswaho
Thendelano ya UN ya 1951 malugana na Tshavhi
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.CJReview-TOR.2010-03-25.ts.txt</fn>
MUENGEDZO WA A

MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA MUSI HU TSHI ITWA TSEDZULUSO YA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI YA AFRIKA TSHIPEMBE
1.
MARANGAPHANḒA

Ho dzhiiwa tsheo nga tshifhinga tsha Lekgotla, nga Fulwana 2003 na 2004, ya u sedzulusa Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi Afrika Tshipembe. iḽi ḽiṅwalo ḓi na ndivho, maga ane a tea u tevhedzelwa na zwithu zwo teaho zwine zwa tshimbilelana na tsedzuluso yeneyo, zwo talatadziwaho maelana na mahumbulwa o ṋetshedzwaho kha Khabinete Lekgotla nga Fulwana 2004 na mahumbulwa a Phuresidennde Vho Thabo Mbeki, kha muṱangano wa JCPS wa ḽa 12 Ṱhangule 2004.

2.
NDIVHO DZA TSEDZULUSO


Ndivho dza Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi ndi-
•
U wana masia ane a tea u khwiniswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa bindu, khathihi na u shandukiswa ha vhuimeleli na zwithu zwa tshizwinozwino, kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, zwine zwa tea u sedzeswa kana u dzhielwa Nṱha;

•
U ṋetshedza sethe dza zwipiḓa zwo fhambanaho dza dzithemendelo dzine dza nga ṱanganedzwa kana u dzhielwa nṱha na u shumiswa nga Muvhuso u itela u bveledza sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo teaho i re na vhukoni nahone ine ya shumisea zwavhuḓi;

•
U bveledza modele wo teaho kana mutheo u itela u ela na u kona u tevhelela kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na modele wa u kuvhanganya datha nga u angaredza wo teaho u itela uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha zwa vhutshinyi i vhonale sa ya tshisaintsi; na

•
U ṋetshedza Vhaṋetshedzi vha mbekanyamaitele mafhungo ane a ṱoḓea malugana na u sedzulusa kana u ṱola kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ya Afrika Tshipembe ya zwino kha zwa saintsi.


3. TSHIKOUPU NA MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA A TSEDZULUSO
Tsedzuluso i tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo ṱhuṱhuwedzo kana mvelelo, vhukoni, u shumisea, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa migaganyagwama ya zwino, matshimbidzele, kuitele na milayo ine ya laula sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na ṱhuṱhuwedzo kana mvelelo dza matshimbidzele o tevhelwaho, tshivhumbeo tsha dzangano na kutshimbidzele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nahone i tea u katela zwithu zwi tevhelaho -
•
U sedzuluswa ha milayo yo no ḓi vha ho hone, kuitele na matshimbidzele zwine zwa shumiswa kha vhuimo hoṱhe ha sisiteme ya vhulamukanyi;

•
U sedzulusa mugaganyagwama une wa vha hone, vhashumi na dziṅwe tshomedzo dzine dza shumisiwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho na vhushaka vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho;

•
U sedzulusa kuitele kwa zwino kana matshimbidzele malugana na vhukonanyi na tshumisano kha sekithara yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maanḓa vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na nḓila kana ngona dza u kuvhanganya datha;

•
U sedzulusa kuitele kwa zwino na matshimbidzele malugana na kutshimbidzele kwa mulandu, hu tshi katelwa mushumo wa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na nḓila kana ngona dza u kuvhanganya datha;

•
U sedzulusa kushumisele kwa kuitele na mulayo wa vhuṱanzi na matshimbidzele a vhutshinyi, na mushumo wazwo na mvelelo dzazwo kha u khunyeledzwa ha milandu ya vhutshinyi;

•
U sedzulusa beiḽi ya zwino na kugwevhele kana kuhaṱulele na milayo; na

•
U sedzulusa u ḓala ha dzidzhele na uri zwi vhangiwa nga mini, hu tshi katelwa na mvelelo kana zwine zwa ḓiswa nga beiḽi na nḓila dza u gwevha na milayo; na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga kha dzhele dzo ḓalaho,


hu tshi khou itelwa -
•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha u shumiswa ha kuitele kune kwa vha hone na matshimbidzele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na mugaganyagwama, vhashumi na dziṅwe tshomedzo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na vhukonanyi na tshumisano kha sisiteme ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, nga maanḓa vhukati ha Mihasho, hu tshi katelwa na zwithu zwine zwa kwama u kuvhanganya datha na sisiteme dza mafhungo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza yelana na kutshimbidzele kwa mulandu kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na zwine zwa kwama u kuvhanganya datha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha kushumisele kwa mulayo wa vhuṱanzi na matshimbidzele a vhutshinyi kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo malugana na beiḽi na kugwevhele kana kuhaṱulele kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; na

•
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga na u ḓala ha dzidzhele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

na u ita dzithemendelo nga ha -

•
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa kha kuitele na matshimbidzele na maitele avhuḓi a u fhelisa milandu ya vhutshinyi nga nḓila i sa ḓuri kana ine ya vhuedza;

•
Dzitshanduko dzine dza tea u itiwa malugana na mugaganyagwama, vhashumi na dziṅwe tshomedzo u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
Dzitshanduko dza vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na u itiwa ha modele wa u kuvhanganya datha ya u angaredza uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i vhonale zwihulu sa ya tshisaintsi na modele une wa angaredza zwoṱhe wo ṱanganyiswaho nahone wo teaho wa sisiteme dza mafhungo;

•
Tshanduko dzine dza tea u itwa kha kutshimbidzele kwa mulandu u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; na

•
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhuṱanzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi; beiḽi na kuhaṱulele kana kugwevhele na milayo; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo ḓalaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi.


4. ZWIBVELEDZWA ZWA TSEDZULUSO
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, zwibveledzwa zwi tevhelaho zwi tea u ṋetshedzwa:
•
Tshigwada tsha Tsedzuluso tsha u konanya mishumo ya Tshigwada tsha ṱhoḓisiso, zwoṱhe zwi na vhaimeleli u bva kha vhasheli vha mulenzhe vha ndeme na vha si vha ndeme, hu tshi khou katelwa na Vhaṱoḓisisi vha Ṱhonifheaho;

•
Muvhigo wo tou ṅwaliwaho wa tsedzuluso une wa katela:

o Kuitele na nyito;

o Mawanwa na dzitsheo; na

o Dzithemendelo;



•
U ṋetshedza manweledzo a muvhigo nga u tou amba;

•
Wekishopho hune mvelelo dza tsedzuluso dzi nga ṋetshedzwa khabinete;

•
Modele wa u lavhelesa kana u ṱola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na kuitele kwa tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya dzangano ḽa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi

•
U itela u lavhelesa na u linga kana u ṱola u shumisea, vhukoni, u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi; hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwoṱhe na modele wa sisiteme dza mafhungo; na

•
Arali zwo tea, khoniferentsi ya u ṱanganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso, zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo.


5. KUITELE KWA TSEDZULUSO
5.1 Maga
Tsedzuluso i tea u itwa nga maga a tevhelaho:
•
Ndugiselo na khumbelo ya ndambedzo;

•
Mveledziso ya modele;

•
Tsedzuluso; na

•
U ṋetshedza muvhigo kana phindulo.


5.2 Tshivhumbeo
Tsedzuluso i tea u shumisa zwivhumbeo zwi tevhelaho:
•
Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi (Tshigwada tsha Tsedzuluso); na

•
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi (Tshigwada tsha .ho.isiso).


5.2.1 Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo eletshedza malugana na zwa poḽitiki zwine zwa khou bvela phanḓa zwa Tsedzuluso.
Dzindivho:
•
U wana ndambedzo ya tsedzuluso;

•
U monithara, u lavhelesa na u langula maitele a ṱhoḓisiso a Tshigwada tsha ṱhoḓisiso;

•
U vhiga nga ha mvelaphanḓa ya tsedzuluso; na

•
U khwaṱhisedza uri mvelelo dza u fhedza dzi ṋetshedzwa vhafaramikovhe.


Tshivhumbeo:
Muimeleli muthihi u bva kha mihasho kana madzangano a tevhelaho:
•
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;

•
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe;

•
Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi;

•
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Matshilisano;

•
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;

•
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka; na

•
Vhufaragwama.


Minis.a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso.
5.2.2 Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi
Tshigwada tsha ṱhoḓisiso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo sedzesa kha mushumo wa ṱhoḓisiso ine ya khou ṱoḓou u itwa.
Dzindivho:
Kha mikano ya ndivho dzi re afho nṱha na maga ane a tea u tevhedzelwa a Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi:
•
U sedzulusa mitheo ya mulayo, kuitele, matshimbidzele, mugaganyagwama na tshomedzo kha muhasho wa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U sedzulusa kuitele, matshimbidzele na ndangulo ya vhukonanyi na tshumisano kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi;

•
U ita ṱhoḓisiso yo teaho ya ndeme na i si ya ndeme;

•
Muvhigo nga ha tsedzuluso arali vho humbelwa u ita ngauralo; na

•
U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni, kushumele, u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, u itela u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe zwo buliwaho afho nṱha.


Mbumbelwe:
Tshigwada tshi tea u vha tsho vhumbiwa nga:
Muimeleli u bva kha mihasho i tevhelaho na madzangano:
•
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;

•
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka;

•
Muhaṱuli kana madzhisiṱaraṱa o nangiwaho nga Muhaṱuli Muhulwane nga murahu ho vha na eletshedzana na Minis.a wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa;

•
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe;

•
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi;

•
Tshitatasitiki tsha Afrika Tshipembe;

•
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo; na tshigwada tsha Vhaṱoḓisisi vha Ṱhonifheaho, hu tshi katelwa Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe.


.
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha ṱhoḓisiso-
Hu tea u vha na ofisi ya muṅwaleli u itela u ṋetshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa ṱhoḓisiso- Ofisi ya muṅwaleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.
6. ṱhoḓea DZA TSHOMEDZO YA TSEDZULUSO
6.1 Zwifhinga zwo vhewaho
Muvhigo wa u fhedza u tea u ṋetshedzwa Phuresidennde, ṅwaha phanḓa ha datumu ya u thoma, na mivhigo ya tshifhinganyana, musi i tshi ṱoḓea.
6.2 Mugaganyagwama
Hu khou lavhelelwa uri hu ḓo ṱoḓea mugaganyagwama wa R10m une wa ḓo ṋetshedzwa nga Vhufaragwama.
<fn>GOV-ZA.Cancelvat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
hune mutengo wa zwirengwa wa vha fhasi ha R300 000 nga ṅwaha hune vha ima u bindula na u sa isa phanḓa na vhubindudzi kha miṅwedzi ya 12 nga murahu ha ḓuvha arali vho ita khumbelo ya u ṅwaliswa vho lavhelela u ḓo thoma bindu fhedzi vha saathu u thoma bindu i'lo.
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa.
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho.
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone.
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Ccmapicketingruls.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 u dzhiela nṱha ndungelo ya u ita misumbedzo. Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo.
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela, fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo, nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi.
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa. Arali hu sina thendelano yo swikelwaho, CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo, i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho.
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo.
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅwe muraḓo nga u katela zwi tevhelaho:
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni.
khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa.
tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo.
khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi: Ofisi ya Vunḓu ya CCMA.
Arali tshigwada tshithihi tshi fhiraho tshithihi tshi tshi kwameaho kha phambano, kana arali phambano yo livhanyiswa kha mirado yo vhalaho, kha vha ṅwale fhasi madzina na zwidodombedzwa zwa miṅwe miraḓo kha bammbiri liṅwe vha katele izwi kha fomo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ya ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u tandulula mbilahelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.CertificateOfAccreditation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya themendelo ya dzhendedzi ḽa phuraivethe ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzhendedzi ḽa phuraivethe ndi dzhendedzi ḽo ṅwaliswaho ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano.
Komiti iṅwe na iṅwe ya nyambedzano kana dzhendedzi ḽa phuraivethe ḽi nga ita khumbelo kha khoro ya ndango u vha mulayoni u:
Tandulula phambano nga vhupfumedzani; na
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani.
Khoro ya ndango i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ho ḓalaho u tikedza khumbelo. Komiti i nga humbela muiiti wa khumbelo u ḓa muṱanganoni muthihi kana yo vhalaho ya khoro ya ngango.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni.
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa.
Vha rumela fomo ya khumbelo kha khoro ya ndango ya CCMA.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Certificateofacceptabilityforhandlingandtransporti.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea ya u endedza na u shumana na zwiḽiwa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱo ḓa u vha na bindu ḽa zwiḽiwa kana u endedza zwiḽiwa u tea u vha na ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea. Ṱhanziela i bviswa nga murahu ha musi mimasipala yo ṱola fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mutakalo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa,
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi, mashika, kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo.
Vhaingameli vha bvaho ha masipala vha ḓo ṱola tshiendedzi kana fhethu hune ha ḓo vhewa zwiḽiwa. Nga murahu vha nga ṋewa thendelo arali vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u shumana na zwiḽiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala.
Mbadelo
A huna mbadelo, fhedzi mimasipala i nga vha badelisa tshelede ṱhukhu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Certificateofacceptabilityformilkhandlingnadtransp.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ite khumbelo ya thanziela ya u hama na u endedza mafhi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhuhameloni ndi fhethu hune ha hamiwa mafhi nga nahone ho kunaho. Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mutakalo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise khumbelo yavho kha masipala wa havho nahone ina zwidodombedzwa hezwi:
Dzina ḽavho, ḓiresi na ṋomboro ya luṱingo
Ṱhalutshedzo ya vhuhamelo
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola, na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa.
Kha vha ise dokhumenthe dzi tevhelaho kha masipala wa hune vhuhamelo ha vha hone kana hune vha ṱo ḓa vhu tshi vha hone:
Phuḽene ya vhuhamelo i sumbedzaho Devhula na zwifha ṱo zwa tsini na zwine zwa shumiselwa zwone
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9. Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi, vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu.
Masipala u nga vha humbela uri vha ḓise zwiṅwe zwidodombedzwa.
Muingameli wa masipala u ḓo ṱola vhuhamelo havho a nwala muvhigo u yaho ha masipala une wa vha na themendelo.
Vha ḓo ṋewa ṱhanziela arali vhuhamelo havho ha vha ho lugela u hamiwa na u farwa zwavhu ḓi ha mafhi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ya nga dzingu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo. Fomo i a wanalea ha masipala
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Certificatetoremoveimportedliquor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa. Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi.
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga zwi tevhelaho:
sambulu ya 750ml ine muingameli a ḓo i bvisa kha muhwalo
Ṱhanziela dza vhubvo, nwaha, vhuvha na tshakha ya tshimela dzo bviswaho nga dzangano la tshiofisi ḽa shango ḽine muhwalo wa bva hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Changegeographicalnames.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u shandukisa madzina a fhethu kha Database ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho. Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu.
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa, zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares, phakha dza vhuponi na mavhi ḓa, na zwifha ṱo zwa phuraivethe. Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo, dzisababu na zwikolobulasi, vhupo ha vhathu, ofisi dza poswo, zwiṱitshi, vhukavhamabufho, vhuimangalavha, bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha, milambo, dzibei dza lwanzheni, zwitangadzime, matshabva na vhugalaphuka ha lushaka.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u shandukisa ya dzina?
Mihasho yoṱhe ya muvhuso, mihasho yoṱhe ya mavun ḓu, mivhuso ya mavuṋdu, dziofisi dzapo, Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe, vhabveledzi vha zwifha ṱo, kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe.
Maga a tevhelwaho
Vha rumele fomo i na vhuṱanzi vhu tevhelaho:
luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo vhubvo na ṱhalutshedzo ya dzina arali vha tshi zwi ḓivha tshithu tshine ha khou hirwa ngatsho, e.g. poswo kana tshiṱitshi tsha zwidimela tshitiriki tsha madzhisitirata na vundu ḽa hune vhupo ha wanala vhukule, vhuyo ha tshivhumbeo u ya ḓoroboni kana madzhisitarata wa tsini.
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4.
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa,
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi.
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Changingmaintenanceamount.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vha nga shandukisa hani mbadelo ya u ndondolo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela, arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa
Maga a tevhelwaho
Arali vha muthu a wanaho tshelede ya u unḓa ṅwana:
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi.
Arali vha muthu a badelaho tshelede ya u unḓa ine vha sa tsha kona u i badela:
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana.
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi, na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo, vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana, husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa. Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
Kha vha vhige mbilahelo dzoṱhe dzine vha vha nadzo kha muṅwe wa vhathu vha tevhelaho:
Muṱo ḓisisi wa zwa u unḓwa ha vhana
Muofisiri wa zwa u unḓwa ha vhana
Mulanguli wa Khothe;
Ṱhoho ya Dzingu: Senthara ya Tshumelo ya Vhukoni ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa
Thandela ya Vhuuṋdi ya Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa; kana
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa.
Mbadelo
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo, nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Childu21.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Combined.2010-03-25.ve.txt</fn>
Senthara ya 10111
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu. Vhathu vha rwela luṱingo nga founu ya nḓuni kana nga cellphone. Ṱhingo dzoṱhe dzi a rekhodiwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi. Vha songo shumisa iyi ṋomboro u founela zwithu zwi sa kwamani na shishi sa izwo tshumiso mmbi i tshi:
thivhela ṱhingo dza vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi shushaho nahone vha ṱo ḓaho thuso ya mapholisa ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga kombetshedzea u ḓiraiva kana u fhufha uya kha fhethu ho vhigwaho vhutshinyi ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga rumelwa hune hu sa vhe na shishi.
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi, kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe.
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme.
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi, nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhingo dzoṱhe dzi fhindulwa nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa. Vhufhura uvhu vhu dovha ha ḓivhiwa sa "419 scam" na hone vhu itwa nga mufhuri ane a anzela u vha muraḓo wa tshigwada tsha vhugevhenga..
Vhufhura uvhu vhu thoṅwa musi mufhuri a tshi rumlea fax, lunwalo kana e-mail kha khamphani. Luṅwalo ulwo lu vha lu tshi khou amba zwa bindu, nahone mufhuri a ḓi ḓivhadza sa muofisiri muhulwane wa muvhuso. Vhafhuri vha amba uri vha na tshelede nnzhi i fhiraho yo bulwaho kha mugaganyagwama. Tshifhinga tshinzhi vha amba uri tshelede iyo ndi doḽara dza Amerika. Luṅwalo lu dzinginya u dzheniswa ha tshelede iyo kha akhaunthu ya bannga ine ya vha kha shango ḽa hune vhafhuri vha vha hone. Muthu a wanaho luṅwalo ulwo u fulufhedziswa u ṋewa vhukati ha phesenthe dza 20 na 35 ya tshelede ine ya ḓo dzheniswa kha akhaunthu ya bannga, sa mbadelo ya u tendela hawe u shumiswa ha akhaunthu yawe.
Tshelede i waniwa kha mufhurwa nga nḓila dzo vhalaho:
Mufhurwa u humbelwa u diphositha tshelede kha akhaunthu ya bannga yo bulwaho u thusa kha mbadelo dza u vhona uri thendelano i kone u konadzea.
Musi mufhurwa o no diphositha tshelede iyo, hu nga ṱaha "zwikhukhulisi" zwine zwa ḓo ita uri hu ṱo ḓee iṋwe tshelede.
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango, nahone musi mufhurwa o no swika shangoni iḽo u dzhielwa phasipoto yawe nahone a hombokwa u swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho.
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine zwa vha kha luswayo lwa bannga lwa tshiofiso zwi nga shumiswa u bvisa tshelede kha akhaunthu ya mufhurwa uya kha akhaunthu ya zwigevhenga.
Vhufhura ha lottery vhu thoṅwa nga mufhuri ane a ḓikwamanya na vhathu nga u rumela e-mail. Mufhuri u ḓi ḓivhadza sa muofisri wa Khamphani ya Lottery nahone a eletshedza muthu uri o wina lottery ngeno hu uri muthu uyo ha ngo renga thikhithi. Ṅomboro dzo winaho dzi a ṅwalwa kha iyo e-mail. Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu. Vhafhuri vha tevhela mikhwa i fanaho na ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa malugana na uvhu vhufhura vhuvhili zwi a wanalea kha website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura, zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura, nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede, na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura, kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol.
Kha vha ṅwale uri "Ndo xelelwa nga tshelede" kana "A tho ngo xelelwa nga tshelede" kha dokhumenthe dzine vha dzi rumela kha Interpol.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, kana zwa muthu a kwameaho
Vhathu vha nnḓa:
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga .
Arali huna muthu wa Afrika Tshipembe kha tshigwada tsha vhafhuri vha 419, kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha nazwo.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, kana zwa muthu a kwameaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya uri mivhigo ya mvelaphan ḓa siani ḽa ṱhodisiso i do bviswa lini. Mivhigo i anzela u bviswa nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi ya nga zwi kwamaho mulandu.
Mivhigo ya mvelaphan ḓa i nga si ṋewe vhathu vhe vha sa xelelwe nga tshelede. Fhedzi ndi zwa ndeme uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ṋewe khophi dza vhufhura ha 419 naho muthu a songo xelelwa nga tshelede, u itela uri tshumelo i kone u zwi dzhenisa kha database yayo.
Ofisi dza Muimeli dza Afrika Tshipembe dzine dza vha mashangoni a nnḓa dzi ḓo rumela dokhumenthe kha SAPS hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzi wana arali ho vha na u xelelwa ha tshelede.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi ndi zwa ndeme u sumbedzisa kha dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Muhumbulo muhulwane na ndivho dza iyi website
Vhunzani ha mafhungo kha iyi website
Nyambo
Zwi'nwe zwine zwa vha kha iyi website
Mafhungo a dadziswa nga murahu ha tshifhinga tshingafhani
Vhune ha mafhungo
Zwidodombedzwa na milayo
Muhumbulo muhulwane na ndivho dza iyi website
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina, ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili. Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso.
Vhunzani ha mafhungo kha iyi website
Mafhungo malugana na tshumelo dza muvhuso
Tshumelo dza vhathu: tshumelo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uya nga zwino itea vhutshiloni
Tshumelo dza madzangano: tshumelo dzo lugelaho madzangano na mabindu
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni: mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe.
Khethekanyo i'nwe na i'nwe i dovha ya vhekanywa nga ndila i tshimbidzanaho na zwa vhutshilo . Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo.
Mafhungo a tshumelo i'nwe na i'nwe a vhekanywa uya nga swite'nwa zwa ndeme zwa sumbe, zwine zwa vha thalutshedzo, maga a tevhelwaho, milayo i shumiswaho, tshitandadi na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo, mbadelo, fomo dzi teaho u dadzwa, na zwidodombedzwa zwa vhukwamani.
Tshipida itshi tsha website, tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula, tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo.
Nyambo
Zwi'nwe zwine zwa vha kha iyi webite
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso.
Miratho ya dziwebsite dza nnda iya sumbedzwa nga maipfi ane ari 'website ya nnda - i bvulwa kha muratho muswa' ine ya do velela kha bogisi musi khesa i tshi tshimbidzwa kha muratho. Website i do vulea kha muratho muswa.
Mafhungo a dadziswa nga murahu ha tshifhinga tshingafhani
Website i 'nwalwa mafhungo maswa tshifhinga tshothe. Pholisi yashu ndi ya u 'nwala mafhungo musi a tshi wanalea. Fhedzi vha bveledzi vha website ya Tshumelo dza Muvhuso vha nga si kone u divhofha uri zwine zwa 'nwalwa kha dzi'nwe website dzine ra rathisela khadzo zwo itea lini. Kha vha vhone Zwidodombedzwa na Milayo, paragirafu 4.3.
Vhune ha mafhungo
Tshi'nwe tshifhinga zwi a dzhia tshifhinga tshilapfu u vula dokhumenthe dza PDF. Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho.
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website.
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya Mulayo wa Ṱhu ṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ndi u vhona uri vhathu vha a kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela zwidodombedzwa zwo farwaho nga muvhuso, zwine zwa ṱo ḓea kha tsireledzo ya pfanelo iṅwe na iṅwe. Ndivho ya u vhona tswikelelo ya zwidodombedzwa ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete, na u ṱu ṱuwedza u vha hone ha tshitshavha tshine tsha vha na tswikelelo kha zwidodombedzwa u itela uri tshitshavha tshi kone u shumisa na u tsireledza pfanelo dzatsho.
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa vha kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa zwine vha nga kona u zwi swikelela?
Vha nga kona u swikelela dokhumenthe na rekhodo dza Muhasho, vhaofisiri vhawo kana dzangano ḽa tshitshavha. A huna ndavha uri zwidodombedzwa idzwo zwo vha hone lini. Zwidodombedzwa zwi katela:
rekhodo dza vhathu dzine dza vha hone kha Muhasho kana dzangano ḽa tshitshavha zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho nga vhaṅwe vhane vha si vhe vhaṋe vhadzwo kana rekhodo nga thendelo ya vho ṋekedzaho zwidodombedzwa, nga maanḓa arali zwidodombedzwa idzwo zwi zwa tshiphiri zwidodombedzwa zwi si zwa tshiphiri nahone zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
tswikelelo ya. zwidodombedzwa a i vhi ya nnyi na nnyi nga fhasi ha zwiṅwe zwiimo, u fana na:
musi rekhodo i tshi khou ṱo ḓelwa uri i shumiswe kha zwi kwamaho khothe musi zwi kwamaho khothe zwo no thoma, hune zwo waniwaho zwi nga si kone u shumiswa khothe, nga maanḓa arali khothe i tshi humbula uri u shumiswa ha zwidodombedzwa idzwo zwi ḓo vha zwi songo lugela vhulamukanyi.
Rekhodo dza khabinethe na komiti dza khabinethe.
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa vhulamukanyi kwa khothe.
Zwidodombedzwa zwo waniwaho nga khoro yo tshipentshela yo tiwaho nga fhasi ha mulayo.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muofisiri wa zwa mulayo wa khothe iyo kana khoro.
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muraḓo wa phaḽamennde kana phaḽamennde ya vunḓu.
Mulayo wa Tswikelelo ya Zwidodombedzwa u nṱha ha miṅwe milayo ine ya nga vha thivhela u wana zwidodombedzwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha humbele Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa.
Arali zwidodombedzwa zwine vha zwi toda zwa vha zwi si zwa mahala, vha ḓo tea u badela mbadelo ya khumbelo . Vha nga dovha vha tea badela mbadelo ya tswikelelo na ṱho ḓisiso .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha nga ita aphiḽi na Minista wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa arali Information Officer a hanela khumbelo yavho.
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa zwa vha zwi siho muvhusoni, fhedzi zwi hone kha dzangano ḽa tshitshavha, Deputy Information Officer u ḓo rumela khumbelo yavho kha Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14.
Dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha li tea u fhindela nga tshifhinga tshi ṱanganedzeaho. Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga lavhelela lini phindulo.
Mbadelo
Kha vha kwame Unithi ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ya Muhasho wa Vhulamuknayi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa kha 012 315 1715 u ḓivha arali mbadelo dzo shanduka.
Mbadelo dza dzangano ḽa tshitshavha, sa zwe zwa bulwa kha mbadelo dza zwino.
Khumbelo ya thendelo ya zwoṱhe zwi yelanaho na zwitshilaho zwe vhuvha hazwo ha shandukiswa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muhasho wa Vhulimi u langa Mulayo wa 1997 wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa . Hezwi zwi katela u bviswa ha thendelo kana ṱhanziela dza:
tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho.
Kha vha ḓivhe zwiṅwe zwi tevhelaho:
khumbelo dza vhunzhi dzi tea u rangwa phanḓa nga u itwa ha zwiṅwe zwa mupo Afrika Tshipembe tshifhingani tsha khala ṅwaha dza u lima dzi fhirahio tharu khumbelo dza u isa phanḓa na zwi itwaho dzi ḓo tendiwa fhedzi arali zwi itwaho zwo vha zwo wana thendelo mathomoni.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO.
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri.
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho .
Kha vha ṋekane nga muvhigo wa zwo itwaho .
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha nḓivhadzo dza tshitshavha .
Vhaiti vha khumbelo vha tea u shumisa tsumban ḓila dzi tevhelaho:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa.
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe.
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa.
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo, themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi, vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi, mutakalo, mupo, vhashumi, mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi.
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda, Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo.
Muṅwalisi u bvisa thendelo.
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo.
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Arali tshigwada tsha tshumisano, close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo.
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe. Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone. Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani.
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ita khumbelo kha Mulanguli-Dzhenerala, a nga balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana arali o fushea uri:
tsheo ya u balanganya yo dzhiwa muṱanganoni we wa dzhenelwa nga miraḓo yo vhalaho ya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana;
tsheo ya u balanganya yo tendelwa nga vhunzhi ha miraḓo ye ya vha i hone muṱanganoni; nahone zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya, hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo, zwo tandululwa.
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala. Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu.
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana, muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe, Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya. Minita vha nga dovha vha ṱan ḓavhudza maanḓa na mishumo ya Mulanguli-Dzhenerala, Muofisiri wa u Ṅwalisa, tshigwada tsha tshumisano, miraḓo na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani, Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Maga a tevhelwaho
Khamphani yo ṅwaliswaho, tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ambe uri ndi ngani khamphani kana CC i tshi khou ita khumbelo ya u thuthisa.
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani, arali zwo tea.
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari. Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu. Vhabebi na vhalondoli vha vhana vha tea u ṅwalisa vhana tshikoloni phanḓa ha musi duvha ḽa u fhedzisela ḽa u ṅwalisa vhana, ḽine la vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe, ḽi tshi fhira.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo, ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi, ḽi tshi fhira.
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone.
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo, kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo.
Arali ṅwana a si mudzulapo wa Afrika Tshipembe, vha tea u ṋekedza na:
thendelo ya u guda thendelo ya vhudzulo ha tshifhinganyana kana ha tshoṱhe i bvaho kha Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U ṱanganedzwa hayani ha vhalala halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala.
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo?
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala.
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala.
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira, na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa.
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho. Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa,
Mbadelo
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
i sa lifhelwi ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha: 0800 60 10 11
Kha vha ite khumbelo ya u vha mulondoti wa ṅwana asi wavho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo zwi amba u vha na thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana nga fhasi ha mulayo. Ṅwana a londotwaho ndi ṅwana o bviswaho nga fhasi ha vhabebi a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana haya ha ndondolo.
Ṅwana ane a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana ane a vha haya ha ndondolo a nga dzhiwa a vha ṅwana wa vhabebi vha si vhawe nga mbebo, nga:
munna na mufumakadzi wawe;
tshikiladzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi;
muthu a songo malaho/malaho kana o ṱalaho;
muthu o malaho/malwaho ane we a malana nae a vha mubebi wa ṅwana; kana khotsi a ṅwana we a bebwa vhabebi vha songo malana.
Muthu kana vhathu vha teaho u tendelwa u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo vha tea u fusha ṱho ḓea dzi tevhelaho:
vha tea u vha na zwo teaho zwa ndondolo na pfunzo ya ṅwana vha tea u vha vhe vhathu vhane vha vha na vhuḓifari ha vhuḓi lune vha nga ṋewa vhuḓifhinduleli ha u hulisa ṅwana arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe, vhaiti vha khumbelo vha tea u vha vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha tshi dzula Afrika Tshipembe
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo.
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri, hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi, kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa, zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana,
Vhana a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi, hayani ha vhana, tshikoloni, kana fhethu ha tsireledzo. Vha rumelwa afho nga Madzhisi ṱira ṱa arali Khothe ya Vhana yo haṱula uri ṅwana u thoga ndondolo na tsireledzo. Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi, kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha. Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo.
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho.
Kha vha ise fomo na
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa.
Thendelo ya u dzhia ṅwana i tea u waniwa kha:
Vhabebi vha ṅwana vhuvhili havho, arali vho malana
Mme a ṅwana a songo malanaho na khotsi a ṅwana
Ṅwana ene mune u tea u nea thendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira, nahone khothe i tea u fushea uri ṅwana u pfesesa vhuvha na ndeme ya u nea thendelo.
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi. Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa, nga luṅwalo, uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana.
arali vhabebi vha ṅwana vho lovha nahone a sina mulondoti; kana arali mubebi-
a si kha tshiimo tsha u ṋea thendelo nga ṅwambo wa vhulwadze ha muhumbulo;
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi; kana o tambudza ṅwana nga u mu rwa, u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani, kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa; kana o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana, u hahedzwa ha ṅwana, u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani kana u mu ita uri a rengise muvhili, kana o itisa uri ṅwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho; kana a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16; kana o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Mbadelo
Kha vha kwame madzhendedzi a u dzhiwa ha vhana uri vhavhe vhana vha vhabebi vhane vha si vhe vhavho nga mbebo, kana Khothe dza Vhana, kana Ofisi dza Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya tshitshavha, ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa wana a si wau nga mbebo
Fomo 12: Thendelo nga mubebi kana mulondoti
Fomo 12A: U khantselwa ha thendelo nga mubebi kana mulondoti wana uri a londotwe
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa khoro yo ṱanganelaho ya nyambedzano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho. Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho.
Vha rumele zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi:
Khophi mbili dza khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho
Khophi ya tsheo ya u ṱhanganelo, yo tendelwaho nga khoro iṅwe na iṅwe ya zwa nyambedzano
Ṱhanziela i bvaho kha khoro iṅwe na iṅwe i sumbedzaho uri tsheo yo dzhiwa nga nḓila i tevhedzaho ndayotewa dza khoro.
Vha katele na ṱhanziela ya vhaimelelei
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u shandula zwidodombedzwa zwa khamphani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Arali khamphani i tshi ṱ o ḓ a u shandula zwidodombedzwa zwayo, mulayo u amba uri i tea u ḓ adza fomo yo teaho. Ndi zwidodombedzwa zwi ṱ uku fhedzi zwine zwa nga shandukiswa nga nn ḓ a ha u ḓ adzwa ha fomo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga, kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga. Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe.
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga.
ya shishi ya vhugevhenga ndi 10111.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111.
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho. Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina.
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela, kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro. Hu songo fhela ma ḓuvha a 30 vha saathu ita khanedzo kha tsheo yo dzhiwaho. Vha tea u badela mbadelo yo teaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini.
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro.
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti, u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa, a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho.
Mbadelo
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya bindu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe. Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe, mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone.
Maga a tevhelwaho vha tea u vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R2,5 million kana tshelede i swikaho R2 million na zwiṅwe zwa masheleni zwi linganaho R500 000. Masheleni o bulwaho afho nṱha a tea u vha a tshi bva nnḓa nahone a tea u bindudzwa sa tshipi ḓa tsha ndeme tsha bindu vha tea u vha na mbekanyamaitele ya bindu i ṱalutshedzaho kushumele kwa bindu lwa tshifhinganyana na lwa tshifhinga tshoṱhe kha vha ṋekedze vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vhadzulapo vhane vha si vhe fhasi ha vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vha ḓo tholwa sa vhashumi vha tshoṱhe kha vha vhe na vhuḓiimiseli ha u ṅwalisa na Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe kha vha vhe na luṅwalo lwa mapholisa u bva mashangoni oṱhe e vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula khao u tou bva musi vhe na miṅwaha ya 18, na vhana vhoṱhe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo ḓa navho kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vha tshi dalela kana vha tshi ṱo ḓa u dalela vhupo vhune ha vha na yellow fever kha vha vhe na diphosithi ya tshelede ine ya ḓo shumiswa u vha bvisa shangoni, nahone iyo diphosithi i vhe i ya thikhithi nthihi ya bufho ya u humela shangoni ḽine vha bva khaḽo: Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea kha vha ḓise mivhigo ya muthu muṋwe na muṋwe ya zwa mutakalo na radiology. Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya phasipoto ya ṅwana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango. Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe. I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana,
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha.
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana, zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa,
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela, hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo, hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho.
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo, khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo. Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto.
Arali vhabebi vho ṱalana, thendelo ya vhabebi vhoṱhe i a ṱo ḓea, nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe yo bula zwiṅwe .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo tshivhalo gu ṱe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya tshivhalo guṱe ndi thendelo ine ya ṋewa mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha khethekanyo yo bulwaho nga Muhasho wa zwa Muno. Khethekanyo iyi i dzudanywa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga nḓivhadzo ine ya itwa kha gurann ḓa ya muvhuso nga murahu ha nyambedzano na Minista wa Mbambadzo na Sdowetshumo na Minista wa Vhashumi. Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa pfulufhedziso ya mushumo.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri:
a vha nga tholwi nga fhasi ha zwidodombedzwa zwine zwi zwa vha fhasi ha zwine zwa tendelwa kha vhadzulapo
ṱhalutshezdo ya mushumo wavho mushumo u wela nga fhasi ha khethekanyo yo tiwaho nga Minista tshikhala tshi hone nahone tshi ḓo ḓadzwa nga vhone vha na pfunzo dzo teaho u ita zwo bulwaho kha ṱhalutshedzo ya mushumo.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi .
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo, BI-1738.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ṱhanziela ya mbingano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ṱhanziela ya mbingano i shuma sa vhuṱanzi ha uri vho mala kana u malwa. Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho, ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe, na muofisiri wa mbingano.
Maga a tevhelwaho
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31.
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno.
Mbingano i tea u itwa kerekeni, kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi, ofisini ya tshitshavha kana nḓuni. Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa, mbingano i nga itwa vhuongeloni.
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31.
Vhavhili vha malanaho, ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana.
Mbingano ya Thanga ya Murole:
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala. Nga mulayo, vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano, a vha tsha vha thanga ya murole.
Thanga ya murole i tea:
U ḓisa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi na/kana vhalondoti, nahone lu fhelekedzwe nga fomo yo ḓadzwaho ya BI-32. Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano.
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya vhuponi honoho arali mubebi na/kana Khomishinari a tshi hana u tendela mbingano.
Vhathu vho ṱalaho vha ṱo ḓaho u mala/malwa hafhu vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho. Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala, i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone, na ḓuvha ḽa ṱhalano.
Vhathu vho lovhelwaho nga vhamu ṱani vhane vha tama u mala/malwa hafhu vha tea u ṋekana nga ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho vho lovhaho. Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho. Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: I bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau: Khumbelo dzi nga dzhia vhage dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: R11
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau: R53
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-130
BI-31
BI-32
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya phasipoto khulwane
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa. Phasipoto khulwane i a fana na phasipoto ya vhaendelamashango. Phambano ndi uri ina masia ṱari o andaho kavhili u itela uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa.
Phasipoto khulwane i:
ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na minwaha ya 16 kana u fhira a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia, vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya dzilafho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
Khumbelo yavho i tea u fhelekedzwa nga tshithihi kana zwiṅwe zwa zwi tevhelaho:
ṱhanziela yo fhelelaho ya zwa mutakalo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mabebo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mbingano afidaviti BI-172A hune ha vha na vhushaka ha u funana hu sina mbingano na vhuṱanzi ha u dzula vhoṱhe thendelano ya u dzula na mufunwa, arali vha tshi dzula na mufunwa ngeno vha songo vhingana vhuṱanzi ha mbingano ya tshirema, arali vho malana tshirema ndaela ya ṱhalano, arali vho ṱala ndaela ya khothe ine ya vha ṋea ndondolo ya vhana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho, arali vho lovha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi o ṋewaho ndondolo ya vhana na vhuṱanzi ha ndondolo ya vhana vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo, arali zwo ralo ndaela ya mulayo ya u fhandekana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya mapholisa, arali vha na miṅwaha ya 21 na u fhira, ya mashango oṱhe e vha vhuya vha dzula khao lwa ṅwaha muthihi kana u fhira
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya phasipoto ya shishi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao. Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe. I mulayoni lwa miṅwedzi ya ṱahe u bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa. Fhedzi vha nga kona u i shumisa fhedzi kha lwendo luthihi lwa uya shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa zwinepe zwiṋa zwa phasipoto.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u rumelwa u shuma fhano kha tavhi la khamphani ine ya vha hone nn ḓa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi. Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela.
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - vhaiti vhoṱhe vha khumbelo vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21 nahone vhe vhana vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho. Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko, ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo.
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - tshikimu tsha u ṱangana hafhu ha muṱa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe - bindu ḽau halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - vhaaluwa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo dza khumbelo
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - mushumi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mutholi o vha fulufhedzisaho mushumo u tea u ṋea Muhasho wa zwa Muno zwi tevhelaho:
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mualuwa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṋekana nga vhagudiswa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Pfunzo kana u bva kha yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe:
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshina vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya kana u langa mbekanyamushumo
ḽu ṱalutshedzaho zwine zwa do itwa na tshifhinga tsha mbekanyamushumo
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshikolo tsha shango ḽa nnḓa:
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndambedzo ya haya ha vhana halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana. Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho. Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho.
Ndi vhafhio vha teaho u ita khumbelo ya ndambedzo?
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services.
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana.
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano.
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa.
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho.
Musi vho no rumela khumbelo, hu ḓo ṱo ḓisiswa vhungoho ha khumbelo yavho.
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo, vha ḓo ṋekedzwa masheleni.
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo.
Muhasho u ṋekedza ndambedzo miṅwedzi mirari miṅwe na m'inwe. Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Vhone, sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi, vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa:
Vha ḓo ṱolwa
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Milayo i shumiswaho
Thendelano ya UN ya 1951 malugana na Tshavhi
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya tshavhi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
Maga a tevhelwaho
Vhone, sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi, vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa:
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Milayo i shumiswaho
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho. Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12. Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na dokhumenthe dzi tevhelaho:
luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani phasipoto ya tshifhinganyana i tshi ṱo ḓea
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo zwinepe zwiṋa zwa phasiphoto afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya phasipoto ya muendelamashango
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe. Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe. I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa. Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo. Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama, Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Visa ndi themendelo ine ya nambatedzwa kha phasipoto ine ya vha mulayoni ya mubvann ḓa u ṋea muthu uyo thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe
Visa i tea u:
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa, BI-84
Phasipoto yavho i tea u vha i kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho phasipoto yavho i tea u vha na siatari ḽi siho fhasi ha ḽithihi nahone siaṱari iḽo ḽi tea u vha ḽi saathu u shumiswa musi hu tshi humbelwa themendelo masheleni o tiwaho a tea u badelwa, arali zwo tea
Ṱhanziela ya muhaelo i tea u ṋekedzwa, arali zwo tea
Kha vha ṋekane nga tshitatamennde kana dokhumenthe i khwaṱhisedzaho ndivho na vhulapfu ha madalo
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha masheleni o linganaho u ḓitshilisa
Kha vha ṋekane nga thikhithi ya vhukum aya bufho ya u ḓa Afrika Tshipembe na u humela hayani
Diphosithi i nga humbelwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u shandukisa mbeu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vhe vha vha vho no thoma na mushumo wa u shandukisa mbeu, u bva kha u vha munna uya kha u vha mufumakadzi kana u bva kha u vha mufumakadzi uya kha u vha munna, phanḓa ha musi Mulayo wa Ṅwaliso ya Mbebo na Dzimpfu wa 1992 u tshi thoma u shuma, vha nga ita khumbelo ya tshandukiso ya mbeu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-526E ofisini ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓise ṱhanziela yavho ya mabebo.
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro kana nga mishonga, kha vha ḓe na mivhigo i sumbedzaho vhuvha na mvelelo dza miaro miṅwe na miṅwe yo itwaho na dzilafho ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha ita miaro iyo kana dzilafho iḽo.
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino, siani ḽa zwa mbeu, ha muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo kha u fhelekedze khumbelo. Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu.
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo. Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe, nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko, uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu.
Arali muiti wa khumbelo ena miṅwaha ya 16 kana u fhira, u tea u ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽiswa ḽa vhuṋe.
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo, na u dzudzanya database ya HANIS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga ndavhuko
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe. U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24.
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529.
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo, kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo.
Kha vha ḓe na khophi dza muhumbeli na ṱhanziela dza mbingano dza vhabebi
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana, vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana, fomo BI-24.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa, phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa. I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni, nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho. Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529.
Kha vha ḓadze luṅwalo lune lwari 'Kha o teaho'.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe.
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Luṅwalo lwa 'o teaho': R58
Khumbelo ya u dzula u mudzulapo wa Afrika Tshipembe: R128
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-529
BI-1664
Luṅwalo lwa 'o teaho'
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya dokhumenthe ya u enda halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dokhumenthe ya u enda i ṋewa vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe fhedzi vha sa koni u wana phasipoto u bva mashangoni avho, vhathu vhane vha sa vhe na shango ḽavho kana tshavhi. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha vhudzulo ha tshoṱhe.
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu .
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-73
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya vhudzulapo ha mashango mavhili halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1664
BI-529
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vha mudzulapo wa ḽi ṅwe shango hu sina u ḓibvula vhudzulapo ha ḽino halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Vhahumbeli vha ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango ngeno vha sa ṱo ḓi u xelelwa nga vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vha tea u ita zwi tevhelaho:
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho. Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane, nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa, vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili.
Vhahumbeli vha tea u ita zwi tevhelaho:
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa.
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe.
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1664
BI-529
BI-1666
BI-862
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u sa badela muthelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha. Fhedzi ha, khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997, na milayo i yelenaho nawo.
Madzangano a tamaho u ita khumbelo ya u sa thela a tea u wela fhasi ha khethekanyo dzi tevhelaho:
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973. Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane.
U ṱangana ha vhathu. Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa.
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo, khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo. U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa.
Maga a tevhelwaho
Madzangano a sina thendelo ya tshiofisi ya u sa thela a nga rumela fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho u katela na mbammbiri a u tikedza khumbelo na luṅwalo lwa u ḓiimisela lwo sainwaho nga vhathu vhane vha vha na vhudifhunduleli ha zwa masheleni. Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedza u ḓiimisela u tevhedza ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo.
Mabammbiri a tevhelaho a tea u rumelwa na khumbelo:
khamphani: kha vha katele khophi ya Memorandamu na Mabambiri a thendelano ya ṱhangano vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi: Kha vha katele khophi ya mabambiri a u sika ha dzangano na tshanduko dzo itwaho nga mabambiri ayo u ḓi ṱanganya ha vhathu: kha vha katela khophi ya Ndayotewa ya dzangano ḽa zwino.
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi, bazari na pfuvho dza u gudela, ṱho ḓisiso na u funza, a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3 .
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe, zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha, zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho.
Fomo yo ḓadzwaho na mabambiri o teaho a tea u rumelwa kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa,
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo i ḓo hanwa arali sa mutheli vha na rekhodo ya zwi tevhelaho:
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U londota muṅwe muthu nga masheleni ndi vhu ḓifhinduleli ha u mulondoti ha u vhona uri u, e.g. u londota ṅwana nga zwiḽiwa, vhudzulo, zwiambaro, pfunzo na ndondolo ya zwa mutakalo; kana u vhona uri u na zwoṱhe zwo teaho uri a wane zwo bulwaho. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu vhidzwa 'vhuḓifhinduleli ha ndondolo' kana 'vhuḓifhinduleli ha thikhedzo'.
Ndi nnyi a teaho u badela tshelede ya u unḓa.
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha, mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo, kana vhathu vho malanaho.
Ṅwana u tea u u unḓwa kana u tikedzwa nga:
mubebi kana vhabebi vhawe vha dzofha kana vha si vha mbebo, husa khanadzei uri vho malana, vha dzulaho vhoṱhe, vho fhamabanaho kana vho ṱalana, hu tshi katelwa na vhane vhabebi vha sa vhe vhavho nga mbebo; na/kana vhomakhulu wawe, hu sa khanadzei uri vhabebi vhawe vho vha vho malana kana hai. Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu.
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana, Muthu muṅwe na muṅwe, hu si na uri ndi mungafhani a nga ita khumbelo ya u londotwa nga muṅwe murado wa muṱa arali:
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota.
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho.
Ndi dzifhio mbadelo dzine vha nga dzi vhila?
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa. Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa, zwiambaro na fhethu ha vhudzulo, na u badelelela pfunzo. Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa. Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo, kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi. Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho.
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana, Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi o mala muṅwe muthu a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu a sa vha tendeli u vhona vhana a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu.
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani. Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo. Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone.
Arali vha sina vhuṱanzi, khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha miholo na mbadelo dza ṅwedzi, u fana na rasiti dza zwiḽiwa, muḓagasi na/kana mbadelo dza rennde.
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe.
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho.
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho.
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe.
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana, a tenda u badela tshelede yo vhilwaho, madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho. U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe.
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela, muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa.
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela, khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita. Khothe i ḓo dzhia tsheo ya uri mbadelo i ḓo itwa lini nahone hani.
Nḓila dza u badela
Khothe i nga bvisa ndaela uri tshelede i badelwe nga iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho:
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo.
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani.
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo, nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo. U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho, uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho.
Ṱhanzi dze dza vha hone tshifhingani tsha u pfiwa ha mulandu, hu tshi katelwa na muthu a vhilaho, vha na pfanelo ya u thuswa nga tshelede ya u ya khothe. Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa.
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa di i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998.
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
i wa 1998
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu.
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano.
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe, vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili, zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe, arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15. Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni.
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-63
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
Maga a tevhelwaho
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - tshavhi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - bindu ḽau
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṱanganedzwa kha mutevhe wa zwimela halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list.
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi, miroho na mitshelo. Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo. Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho. Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho zwa Khwinifhadzo ya Tshimela:
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṱanganedzwa ha tshimela: R790
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela:
khethekanyo A : R900
khethekanyo B : R1 100
khethekanyo C : R1 900
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha hone kha mutevhe: R1 500
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS.
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe, SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu.
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
dzina ḽa u bindula vhupo hune bindu ḽa wanala hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune bindu ḽa vha hone fhethu hune bindu ḽa wanala hone dzina ḽa ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, mulangulo, vhashumisani, Muraḓo, Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa. Vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga(), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Kha tshipi ḓa tsha Declaration, kha vha sumbedzise:
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo sethifaiwaho ya zwi tevhelaho:
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na ṋdowetshumo arali zwo tea ku ṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.10
Bugu dza vhuṋe kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana phasiphoto kha vhabvann ḓa kha:
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, vhashumisani vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara langi na wa zwa masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service.
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi,
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
dzina ḽa u bindula dzina na ṋomboro ya tshiṱarata tsha hune vha rengisela hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone
Ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poso ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo; nahone vha sumbedzise uri vha ḓo rengisela thundu dzavho Amerika fhasi ha thendelano ya AGOA.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu , a itaho khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
Hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Kha tshipi ḓa tsha Declaration , kha vha sumbedzise:
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise.
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo sethifaiwaho ya zwi tevhelaho:
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho.
thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Sdowetshumo arali zwo tea.
muthu
Vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe Vhashumisani vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe, u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu.
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo.
kha vha sedze tshibogisi tsha Muṱun ḓi, fhasi ha u ḓi ṅwalisa.
dzina ḽa u bindula dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune vha rengisela hone dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone dzina ḽa ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khoudu ya poswo ya fhethu hune bindu ḽa vha hone muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo.
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe, Mulanguli, Vhashumisani, Muraḓo Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano, a hiato khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana/na murengisi mashangoni wa AGOA.
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa, vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi.
hune ha vhonala tshiga (), kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho.
Kha tshipi ḓa tsha Declaration kha vha sumbedzise:
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi,
tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, .
muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo.
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo anwaho ya zwi tevhelaho:
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwanee Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo.
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mmbadzo na Sdowetshumo arali zwo tea kuṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 and 607.04.10
muthu vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe, Phathinara vhoṱhe, vhaimeli vhoṱhe vha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe, u katela dairekhithara dza ndango na dza masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thoma maitele a tshumelo a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . Dzangano ḽo ḓi imisela u fhundula 80% ya vhukwamani ho ṱanganedzwaho hu saathu fhela maḓuvha a 21.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service. U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu.
Maga a tevhelwaho
Muitu wa khumbelo tea ene muṋe u ḓadza fomo ya khumbelo . Khumbelo yavho a i nga shumiwi nayo arali fomo yo ḓadzwa nga muṅwe muthu.
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa.
Kha tshipi ḓa tsha zwidodombedzwa zwa Thengiso , vha sumbedzise:
dzina ḽa thengiso ḽa bindu ḽavho
Somboro na dzina ḽa tshiṱara ṱa tsha shopho ḽo teaho u lifhelwaho muthelo murahu dzina na ṋomboro ya lufhera lwa tshifha ṱo tshine ha bindulelwa hone dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone
Ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone.
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo.
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha, hu si dzina ḽa vhubindudzi.
hune tshiga () tsha sumbedzwa, kha vha thuthe zwi yelanaho navho.
Kha tshipi ḓa tsha zwidodombedza zwa shopho ḽi teaho lifhelwa murahu vha sumbedzise:
Kha tshipi ḓa tsha Declaration, vha sumbedzise:
madzina na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo, e,g. Mulanguli, Muṋe muthu a itaho khumbelo u tea u saina
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainiwa ngaḽo fhethu he khumbelo ya sainelwa hone.
Ṱhanziela ya u ṅwalisa bindu sa zwe ya ṋekedzwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulisei wa Khothe Khulu kha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi
Thendelo yo teaho
Thendelo ya Muhasho wa Makwevho na Sdowetshumo arali i tshi ṱo ḓea
muthu vhashumisani kha Close Corporation na Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi - miraḓo yoṱhe/ Miraḓo kha mbumbano/Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi khamphani - Vhalanguli vhoṱhe, hu tshi katelwa Mulanguli Mutshimbidzi na Mulanguli wa zwa Masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Group 1
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen, phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro, nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho.
U ḓi ṅwalisa zwi konadzea fhedzi arali nga tshifhinga tsha u ḓi ṅwalisa:
zwiiti zwa manyoro zwa vha zwi sa fhambani na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha ḽeibu ḽu kana mufaro, zwi songo shandukiswa nga nnḓa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi ho tevhedzwa ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa hu nga si fhiriselwe kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho. Luṅwalo lu tea u vha na hezwi:
dzina ḽa tshibveledzwa
ṋomboro ya u ṅwaliswa arali tshibveledzwa tsho no ḓi ṅwaliswa zwiitisi zwa u rumela khumbelo maṅwalo a thendelo hune ya ṱo ḓea kha muthu o ṅwaliswaho mbadelo ya khumbelo yo teaho tshekhe dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi na khumbelo dzi tea u rumelwa na luṅwalo lwa ṱhalutshedzotshekhe na posita ḽa oda zwi badeliwa kha
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele. Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili, dzifomo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwin'we zwibveledzwa .
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli ḽu isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili.
dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo.
dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho.
vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Tshigwada 2 kana Group 2
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho, a itwaho, a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano , e.g John Peter ane bindu ḽawe ḽa ḓihwa sa Diepsloot Stud.
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe. Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino, kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino,
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili zwiṱuku na zwihulwane nahone a ḓivhea sa manyoro a tshilaho .
U ḓi ṅwalisa zwi konadzea arali ho tevhedzwa zwo bulwaho afho fhasi nga tshifhinga tsha u di ṅwalisa:
zwiiti zwa manyoro o bveledzwaho a zwo ngo tea u fhambana na zwo ṅwaliswaho zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha leibulu kana mufaro, a zwongo tea u shandukiswa hu sina luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi u tevhedza ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ḓi ṅwalisa a hu fhiriselwi kha muṅwe muthu vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnda ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho. Luṅwalo lu tea u vha na hezwi:
dzina ḽa tshibveledzwa
ṋomboro ya u ṅwaliswa arali tshibveledzwa tsho no ḓi ṅwaliswa zwiitisi zwa u rumela khumbelo maṅwalo a thendelo hune ya ṱo ḓea kha muthu o ṅwaliswaho kana thendelo ya u shumisa tshibveledzwa tsha iṅwe khamphani mbadelo ya khumbelo yo teaho tsheke dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi na khumbelo dzi tea u rumelwa na luṅwalo lwa ṱhalutshedzo
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele; dzi rumelwe nga mbili. Fomo dza khumbelo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha, masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa .
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina.
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli. U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo.
dzi ḓiswe nga mbili dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru. A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo zwidodombedzwa kha ḽeibu ḽu zwi tea u fana na zwire kha fomo ya khumbelo.
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ḓibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u sudzulusa phasipoto yo xelaho kana yo tswiwaho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa.
Maga a tevhelwaho
Ṱho ḓea dza u wana iṅwe phasipoto musi phasipoto yo xela kana u tswiwa :
kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau musi vha tshi ita khumbelo kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto.
Ṱho ḓea dza u wana iṅwe phasipoto musi phasipoto ya ṅwana yo xela kana u tswiwa:
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-73
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko, vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo, vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu. Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe.
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano, arali vho vha vho mala/malwa kana vho mala/malwa zwazwino.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Mudzulapo ha Afrika Tshipembe hafhu: R128
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe: R16
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya mavu a ndimo a muvhuso halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai . Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Maga a tevhelwaho
Musi mavu a ndimo a muvhuso a hone u nga hadzimiswa, Muhasho wa Vhulimi u kungedzela mavu ayo. Khungedzelo i ḓo itwa nga nḓivhadzo dzine dza vhewa fhethu ho teaho dzinguni, u fana na ofisini dza madzhisi ṱira ṱa, zwiṱitshini zwa mapholisa na dzigurann ḓa.
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Senior Manager: wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu.
Mbadelo
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u bviswa hafhu ha ḽi ṅwalo ḽa vhu ṋe
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ndi ḽi ṅwalo ḽi sumbaho vhuvha ha muthu. Ḽi ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe nahone vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira.
Ḽi ṅwalo ḽa vhune li a bviswa hafhu kha vhathu vha tevhelaho:
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela, u tswiwa kana u tshinyala.
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho.
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka.
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale.
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe.
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu.
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mbingano arali vho mala/malwa.
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili.
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo.
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
Khumbelo ya tshandukiso ya madzina na zwifani zwa vhana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mubebi a nga ita khumbelo ya u shandukisa tshifani tsha ṅwana arali:
o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbingano ya tshirema ndi mbingano ine ya itwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema. Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano, nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga, mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana, i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda.
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti.
Vha malanaho vha tea u vha hone, nahone hu vhe na ṱhanzi dzi bvaho miṱani mivhili ya vha malanaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya tshikhau: i bviswa zwenezwo
Ṱhanziela isi ya tshikhau: vhege dza rathi uya kha dza malo
Mbadelo
Ṱhanziela ya tshikhau: R10
Ṱhanziela isi ya tshikhau: R45
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Lufu lu tea u vhigwa kha muthihi wa vhathu vha tevhelaho:
Miraḓo yo khetheaho ya Muhasho wa zwa Muno
Miraḓo ya SAPS, nga maanḓa fhethu hune Muhasho wa zwa Muno u sa vhe na dziofisi
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Dokotela we a ṱola tshitumbu tsha mufu u tea:
ḓadza ṱhanziela ya tsho vhangaho lufu BI-1663
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e,g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu .
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
Arali muvhulungi ana thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, u ḓadza redzhista dza mpfu na u bvisa ndaela dza mbulungo, muvhulungi u ḓo:
ḓadza ndima dzo teaho dza BI-1663
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Arali muvhulungi a sina thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, zwine a nga ita zwone ndi u ḓadza fhedzi tshipi ḓa C tsha fomo BI-1663
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Mbadelo
Ṱhanziela ya tshikhau ya lufu: Mahala
Ṱhanziela isi ya tshikhau ya lufu: R43
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u shandukisa a ḓirese halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maitele a anzela u livha kha mbadelo ṱhuku musi tshifhinga tshi tshi ya, ngeno hu tshi engedzwa mbadelo kha thundu dzo khethwaho. Nyengedzo ya mbadelo i dzhiwa u vha ya ndeme arali i tshi thusa kha mvelaphan ḓa ya nḓowetshumo uya nga ndivho dza ikonomi ya lushaka.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i dzhia miṅwedzi miṋa uya kha ya fumimbili uri i shumiwe nayo.
Mbadelo
Mbadelo dzi ya nga vhuvha ha thundu kana zwibveledzwa zwine zwa khou ṱun ḓwa,
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa zwo khakheaho kha ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na maṅwalo a vhuṋe ane a vha na zwidodombedzwa zwo khakheaho vha nga ita khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Zwi anzelaho u khakhea kha maṅwalo a vhuṋe:
madzina na tshifani zwi si zwone zwinepe zwi si zwone a ḓiresi dzi si dzone ma ḓuvha o khakheaho a mabebo mbeu i si yone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-9, BI-526 na BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwidodombedzwa zwa vhukuma e.g. ṱhanziela ya mabebo, ya ndovhedzo, kana luṅwalo lwa tshikolo.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya liṅwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130.
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha nyambedzano dza u malana
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma.
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema, u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: R11
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau: R53
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa haya ha vhalala halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu kana madzangano ane a tama u ṅwalisa haya ha vhalala.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Kha vha ḓadze fomo iyo phanḓa ha muofisiri wa muhasho.
Vha ḓo ṋewa rasiti ine vha ḓo i shumiswa sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Muhasho u ḓo sedza khumbelo yavho wa dovha wa vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza khumbelo.
Arali khumbelo yavho ya haniwa, vha ḓo ṅwalelwa luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani yo haniwa.
Kha vha aphiḽe hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha u wana tsheo yo dzhiwaho malugana na khumbelo yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu u ḓo ramba vhaṅwe vhane vha vha na mukovhe u fana na vhashumeli vha zwa mutakalo na muofisiri wa muvhusowapo u sedzana na khumbelo yavho.
Vhane vha vha na mukovhe vha ḓo ṅwala muvhigo u ambaho nga zwe vha wanisisa.
Mivhigo i ṋewa ofisi yapo ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu yapo uri iṋee thendelo ya u fhedzisela.
Mbadelo
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda.
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe, nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela Pay As You Earn .
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000. SITE I sumbedziwa mafheloni a tshifhinga tsha muthelo. I nga vha tshipi ḓanyana tsha muthelo wa mushumi u kokodziwaho kha ṅwaha wa muthelo.
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE, muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS.
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ṅwalise fhethu sa senthara ya zwa vhulimi ya khuvhanganyo ya tsinga halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Fhethu hune ha kuvhanganywa tsinga, u ṱolwa, u bveledzwa, u pakwa, u ḽeibu ḽiwa, u vhulungwa na u rengiswa, hu nga ṅwaliswa sa senthara arali:
zwiko zwo tiwaho zwi hone fhethu afho zwa thekiniki zwa afho fhethu, zwa ndondolo ya phukha dzine dza vha hone afho fhethu, na khuvhanganyo, u ṱolwa, u bveledzwa, u pakwa, u ḽeibu ḽwa na u vhulungwa ha tsinga, zwi tshi langwa nga muthu ane a tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho fhethu afho hu tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo tharu. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha.
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho kha fomo:
khophi mbili dza pulane ya fhethu afho na pulane dzoṱhe dzo fhelelaho dza fhasi mbadelo dzo teaho nga tshekhe ine ya badelwa kha: Director General: Agriculture.
Mbadelo ya khumbelo i nga itwa kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga:
Kha vha rumele khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo,
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vhiga dwadze ḽo ṱahiswaho nga zwa mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso.
Maga a tevhelwaho
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze.
Mutholi u tea u rumela muvhigo kha:
Vhatholi vha tea u rumela zwi tevhelaho:
muvhigo wa mutakalo wa u thoma wa dwadze ḽo ṱahaho mushumoni mbilo ya ndiliso ya vhulwadze ho ṱahaho mushumoni mivhigo ya tshiimo tsha vhulwadze , u swikela vhulwadze ha mushumi vhu tshi langea muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa wa vhulwadze ho ṱahaho mushumoni musi mushumi o no vha tshiimoni tshavhu muvhigo wa zwa nḓevhe arali mushumi o dzinga nḓevhe nga phosho i re mushumoni muvhigo wa ENT u tea u fhelekedza muvhigo wa zwa nḓevhe ndingo dza mafhafhu, arali hu vhulwadze ha mafhafhu mivhigo ya lukanda, arali lukanda lwo kwamea mvelelo dza ndingo dza malofha, mvelelo dza ndingo dza tshilangwa, na mivhigo ya x-ray, etc.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u guda halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
luṅwalo lwa tshiofisi kana vhuṱanzi ha u ṅwaliswa tshikoloni tsha Afrika Tshipembe zwidodombedzwa zwa hune vha ḓo dzula hone vhuṱanzi ha masheleni o linganaho a u badelela pfunzo, u ḓitshilisa na zwiṅwe
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vhege dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-159
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mulanga
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo, u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano.
Ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe.
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea. Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo, shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo.
Dokhumenthe dzi sumbedzaho uri vho mala/malwa naa, na afidaviti ya vhamu ṱani wavho na vhana arali vha tshi ḓo fhelekedzwa nga vhamu ṱani wavho na/kana vhana.
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hu nga si ṱo ḓee ṱhanziela ya u ṱun ḓa kha zwibveledzwa zwa halwa zwine zwa vha na phesenthe i fhiraho nthihi ya halwa zwo rengelwaho u nwiwa, hu si thengiso, nahone zwine zwa vha tshipi ḓa tsha muhwalo wa muthu a swikaho Afrika Tshipembe, arali:
zwi sa fhiri ḽithara dza 12 nga nga vhunzhi; nahone zwine zwa ḓo nwiwa nga onoyo muthu, muṱa wawe kana khonani dzawe dzine dza ḓo nwa mahala.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa.
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni, kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo.
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone. Arali thanziela i siho, Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu.
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni, ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989.
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa.
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe.
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe, muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Mbadelo dza tsedzisiso ndi dzo tiwaho nga mbadelo dza tsedzisiso
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe - tshavhi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
Kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio:Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya pfanelo ya u medza zwimela halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976. Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo.
Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela a nga dzhia tsheo ya u dzhia tshimela sa tshiswa nahone a ṋekana nga pfanelo dzatsho arali:
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi.
Arali hu muri kana nḓirivhe, zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi, kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri.
Zwo bviswaho zwi tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS :
tshi tea u fhambana na zwiṅwe zwimela zwa lushaka luthihi tshimela zwoṱhe zwi a fana tshi na vhudziki, iṋe. na nga murahu ha u andiswa ho zwimela zwi dzula zwi tshi fana na zwa u thoma nahone arali tshimela tshi a ṱangandedzea.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela, u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa.
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table, kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela.
Arali tshakha ya tshimela i hone kha table, zwi tevhelaho zwi tea u ṋekedzwa:
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo technical questionnaire mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo mbeu kana tshimela thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela, arali vha songo dzwala tshimela, o khethwaho kana o bveledzaho tshimela.
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano.
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela. Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso. Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa. Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa.
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi. Maḓuvha ayo, vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone, zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi.
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea, vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṋewa pfanelo dza muthu a medzaho zwimela: R1 300 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela: Khethekanyo A : R2 200 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela: Khethekanyo B : R2 600 ndingo i ṅwe na iṅwe
Khethekanyo C : R3 000 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbilo ya u ṱo ḓa u itwa ha zwithu nga u ṱavhanya nga fhasi ha ndima 8 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe pfanelo ya mumedzi wa zwimela: R4 500 ndingo i ṅwe na iṅwe
Mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha R250 ndingo i ṅwe na iṅwe
Khumbelo ya u bviswa ha laisentsi ya khombe-khombe ya pfanelo dza mumedzi wa zwimela: R3 600 ndingo i ṅwe na iṅwe
Nḓivhadzo ya u fhirisela pfanelo kha muṅwe muthu: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha hone kha mutevhe:R1 500 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe thendelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha kha mutevhe: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ita khumbelo ya u hana pheliso ya pfanelo ya mumedzi wa zwimela: R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Nḓivhadzo ya u humisela pfanelo ya mumedzi wa zwimela: Mahala
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho, mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro.
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi, furu, kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe.
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi, Mulayo 36 wa 1947.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini ina:
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli. Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu tea u katela:
dzina ḽa tshibveledzwa
ṋomboro ya u ṅwalisa arali tshibveledzwa tsho no ṅwaliswa tshiitisi tsha khumbelo maṅwalo a thendelo arali thendelo ya muṋe wa tshibveledzwa i tshi ṱo ḓea mbadelo yo teaho tshekhe dzi sa rumelwi na khumbelo dzi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani: tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha Director-General: Agriculture.
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso.
Kha vha ḓadze fomo yoṱhe hu sina u ṅwala nga khumbelo dza kale, ṋomboro dza masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa .
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi.
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa. Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko.
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo. U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo.
kha vha dzi ise nga mbili kha vha dzi ḓise dzo ṅwalwa nga English na Afrikaans. A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo. Vha nga shumisa luambo luthihi dzi tea u vhonala zwavhu ḓi; nga fomathi yo teaho vha songo ṋambara zwidodombedzwa zwa u kaidza zwidodombedzwa zwothe zwine zwa vha kha ḽeibu ḽu zwi tea u tshimbidzana na zwine zwa vha kha fomo ya khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya muthelo: muholo wa mulanguli halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Maga a tevhelwaho
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Zwi tevhelaho ndi thoḓea ṱhukhusa dzine vha tea u dzi ṋekedza na fomo ya khumbelo:
Muholo wa zwinozwino we vha u wana .
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya muthelo: muholo wa mulanguli halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa.
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE, zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu.
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo, i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone.
Maga a tevhelwaho
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo, kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho.
Zwi tevhelaho ndi thoḓea ṱhukhusa dzine vha tea u dzi ṋekedza na fomo ya khumbelo:
Muholo wa zwinozwino we vha u wana .
Ṅwaha wa muthelo we muholo wa waniwa ngawo.
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo.
Muholo wa ṅwaha uno wa u humbulelwa kana wa vhukuma..
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela. Vha tikedze izwi nga mabammbiri, e.g.zwitatamennde zwa masheleni zwa tshifhinganyana na minetse dza miṱangano ya vhalanguli, i sumbedzaho uri muholo wa vhalanguli u ḓo vha fhasi kha wa ṅwaha wa muthelo wo fhiraho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - mutengo wo tiwaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
Kha vha ṋekedze zwi tevhelaho u thusa SARS kha u ṋekedza thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo:
fomo ya khumbelo ya IRP3
Somboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo
Somboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama tshitatamennde tsha zwidodombedzwa zwa tshelede yo ṱanganedzwaho na yo shumiswaho. Davhi ḽa ofisi ḽa SARS i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ha tshelede ye ya shuma zwiṅwe musi vha saathu ṋekedza thendelo kha khumbelo ya ndaela maitele o shumiswaho kana kuṱanganyisele kwa mbadelo ya muthelo.
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - phesenthe yo tiwaho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli. Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi.
Ndaela a i fhiriselwi phanḓa. Arali mushumi o ṱitshela mushumo kana tshiimo hu tea u itwa khumbelo ntswa. Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi, vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho.
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12, vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho.
Vha ṋekedze zwi tevhelaho kha fomo ya khumbelo yavho ya ndaela:
nomboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya mutholi wavho.
Vha katele mabammbiri a tevhelaho kha khumbelo:
khophi ya konṱhiraka ya tshumelo lu ṅwalo lu sumbedzisaho zwiitisi zwa u sa vha hone ha ṋomboro yavho ya vhuṋe kana ṋomboro ya referentsi ya PAYE.
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS, sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo, vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - dzindivhuwo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo. A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo.
Kha vha rumele zwi tevhelaho u thusa SARS kha u ṋekedza thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo:
nomboro ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi thendelo yo waniwa u bva kha SARS, khwaṱhisedzo i wanala nga murahu ha maḓuvhanyana. Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
U ya nga Mulayo wa Vhuvhambadzi ha Ḽifhasi wa 2002, Minista vha nga bvisa nḓivhadzo kha Gazette, arali zwo tea, i ambaho uri a huna thundu, nga nnḓa ha thundu dzo tshakha dzo bulwaho, dzine:
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista.
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho.
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union . Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo, na vhuḓi ha thundu. I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na N ḓowetsumo .
Maga a tevhelwaho
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe. Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso. Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa. Uri vha kone u ita izwi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa. Thendelo dza zwoṱhe kana dzi si dza zwoṱhe dza vhureakhovhe dzi bviswa kha sekhithara dzo khethwaho nga DEA&T zwi tshi ya nga Tshivhalo tsha zwine zwa nga Fashwa, kana Total Allowable Catch or Effort tshine tsha tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango. A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo.
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu. Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe, u fheliswa kana u thuthwa.
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe:
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho nahone/kana nga khumbelo dza sekhithara dza khala ṅwaha dza vhureakhovhe.
khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe:
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama.
Mbadelo
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhuḓimvumvusi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi. U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi, vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi, ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa. Khovhe dzo ṱun ḓwaho a dzo ngo tea u rengiswa. Dzi tea u ḽiwa kana u shumiswa nga muṱun ḓi ene muṋe. Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi. Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni. U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa.
NB: Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani. Khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Zwi tevhelaho zwa vhuṱun ḓi zwi a itwa:
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa, dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dzo teaho vha dzi ise kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango, nahone dzi fhelekedzwe nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
maḓuvha a u ṱwa na u vhuya Afrika Tshipembe dzina ḽa shango ḽine ḽa ḓo dalelwa fhethu hune vha ḓo swikela hone musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe a ḓirese ya fhethu, ṋomboro ya luṱingo na ṋomboro dza fax Afrika Tshipembe kha vha ṱalutshedze uri khovhe dzi ḓo ṱun ḓwa hani khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo vhuṱanzi ha mbadelo fomo dzi nga iswa nga muthu ene muṋe, kana u rumelwa nga poswo kha vha ḓivhe hezwi.
Kha vha ite khumbelo vhege mbili phanḓa ha u ṱuwa Afrika Tshipembe u itela u shumiwa zwavhu ḓi nayo.
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe. Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa.
Mbadelo
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa, nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe mashango ḓavha u itela vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe dza lwanzheni mashango ḓavha arali vha tshi ṱo ḓa u rengisa khovhe mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi.
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
a ḓirese ya vhudzulo ya vhaṱun ḓi kha shango ḽine vhone vha khou rengisela khaḽo madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa
Arali muiti wa khumbelo a si muthu ane a vha na thendelo ya u rea khovhe, kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
vhu ṱanzi ha nḓisedzo na aḓirese ya vhudzulo ya vhaisedzi vha khovhe dza lwanzheni dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dzi tevhelaho:
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho, close corporation kana trust thendelo dzine dza vha mulayoni dza thengiselonn ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo
Thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe .
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu. Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu, kha vha ḓivhadze Port of Health.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea.
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi. Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa khovhe u bva mashango ḓavha. Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho. A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo. Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela, vha tea u ita iṅwe khumbelo. U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani. Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi.
Zwi tevhelaho zwi kwamaho vhuṱun ḓi zwi a shumiswa:
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa abalone, rock lobster na zwiṅwe zwo bulwaho kha Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni Appendix 4, 5 & 12 dzi ḓo shumiswa kha muhwalo muṅwe na muṅwe .
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ḽi lemelaho 600 g kana u fhira, na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa .
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo.
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
a ḓirese ya vhudzulo ya vharengisi kha shango ḽine vhone vha khou ṱun ḓa khaḽo madzina o ḓoweleaho na madzina a saintsi a zwine zwa do rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dzi tevhelaho:
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho, close corporation kana trust thendelo dzine dza vha mulayoni dza u ṱun ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe .
Kha vha ḓadze, vha saine na u rumela fomo nga poswo, nahone vho dzhenisa dokhumenthe dzo teaho kha Ofisi ya Marine and Coastal Management..
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa. Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe.
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea. Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho, nga tshumisano ya Minista wa Gwama.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mboho, nguluvhe kana bere i songo fhalulwaho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phukha i nga tendelwa u vha muṋetshedzi wa zwa dzitsinga arali dokotela wa phukha o ombedzela:
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna zwiṅwe zwine zwa nga tea u sedzwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso.
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi tea u fhelekedza khumbelo:
ṱhalutshedzo ya ndavhuko ya phukha yo sethifaiwaho nga Studbook Association kana Dzangano ḽa u Ṅwalisa
ṱhanziela ya DNA/tshakha ya malofha rekhodo dza kushumele kwa phukha mbadelo yo teaho ya khumbelo.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture. Mbadelo dzi nga badelwa na kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga:
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Kha vha ise khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo, muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa.
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo, hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u thoma vhugudisi arali vha mutholi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhugudisi ndi ngudo dzine dza itwa ho sedzwa mushumo wone uṋe.
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority .
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi. Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa. Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo.
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo.
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi. Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA.
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe. Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi. Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa.
Vhatholi, vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi. A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho.
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA. Arali vha sa ita ngauralo, vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe . Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo.
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no phethwa, vhatholi vha nga kona u thoma nga vhugudisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Visa ndi themendelo ine ya nambatedzwa kha phasipoto ine ya vha mulayoni ya mubvann ḓa u ṋea muthu uyo thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe
Visa i tea u:
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho. Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa, BI-84
Phasipoto yavho i tea u vha i kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho phasipoto yavho i tea u vha na siatari ḽi siho fhasi ha ḽithihi nahone siaṱari iḽo ḽi tea u vha ḽi saathu u shumiswa musi hu tshi humbelwa themendelo masheleni o tiwaho a tea u badelwa, arali zwo tea
Ṱhanziela ya muhaelo i tea u ṋekedzwa, arali zwo tea
Kha vha ṋekane nga tshitatamennde kana dokhumenthe i khwaṱhisedzaho ndivho na vhulapfu ha madalo
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha masheleni o linganaho u ḓitshilisa
Kha vha ṋekane nga thikhithi ya vhukum aya bufho ya u ḓa Afrika Tshipembe na u humela hayani
Diphosithi i nga humbelwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo, i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service . Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo, vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso.
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo, vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela.
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa, vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo.
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho, ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda. Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo ya u ita ndungiselo ya kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u badela kha SARS nga nḓila i tevhelaho:
khumbelo dza ndungiselo dza kubadelele kwa muthelo u kolodwaho SARS dzi nga rumela nga tshan ḓa davhini ḽa ofisi ya tsini khumbelo dza luṱingo dzi nga itwa kha Call Centre dzo teaho khumbelo dza fax dzi nga rumelwa Call Centre ya SARS yo teaho kana davhini ḽa ofisini ya SARS vhuponi havho.
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo.
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho, thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe. Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo.
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe . Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi.
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno.
Maga a tevhelwaho
Vhone, sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi, vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa:
Vha ḓo ṱolwa
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590.
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa, i sainwe, i ṱempiwe nahone vha i ṋewe.
Thendelo, ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30, i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana. Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu.
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi.
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili, fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho.
Milayo i shumiswaho
Thendelano ya UN ya 1951 malugana na Tshavhi
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
hune mutengo wa zwirengwa wa vha fhasi ha R300 000 nga ṅwaha hune vha ima u bindula na u sa isa phanḓa na vhubindudzi kha miṅwedzi ya 12 nga murahu ha ḓuvha arali vho ita khumbelo ya u ṅwaliswa vho lavhelela u ḓo thoma bindu fhedzi vha saathu u thoma bindu i'lo.
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa.
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho.
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone.
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 u dzhiela nṱha ndungelo ya u ita misumbedzo. Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo.
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela, fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo, nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi.
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa. Arali hu sina thendelano yo swikelwaho, CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo, i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho.
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo.
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅwe muraḓo nga u katela zwi tevhelaho:
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni.
khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa.
tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo.
khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi: Ofisi ya Vunḓu ya CCMA.
Arali tshigwada tshithihi tshi fhiraho tshithihi tshi tshi kwameaho kha phambano, kana arali phambano yo livhanyiswa kha mirado yo vhalaho, kha vha ṅwale fhasi madzina na zwidodombedzwa zwa miṅwe miraḓo kha bammbiri liṅwe vha katele izwi kha fomo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ya ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u tandulula mbilahelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea ya u endedza na u shumana na zwiḽiwa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱo ḓa u vha na bindu ḽa zwiḽiwa kana u endedza zwiḽiwa u tea u vha na ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea. Ṱhanziela i bviswa nga murahu ha musi mimasipala yo ṱola fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mutakalo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa,
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi, mashika, kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo.
Vhaingameli vha bvaho ha masipala vha ḓo ṱola tshiendedzi kana fhethu hune ha ḓo vhewa zwiḽiwa. Nga murahu vha nga ṋewa thendelo arali vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u shumana na zwiḽiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala.
Mbadelo
A huna mbadelo, fhedzi mimasipala i nga vha badelisa tshelede ṱhukhu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ite khumbelo ya thanziela ya u hama na u endedza mafhi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhuhameloni ndi fhethu hune ha hamiwa mafhi nga nahone ho kunaho. Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mutakalo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise khumbelo yavho kha masipala wa havho nahone ina zwidodombedzwa hezwi:
Dzina ḽavho, ḓiresi na ṋomboro ya luṱingo
Ṱhalutshedzo ya vhuhamelo
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola, na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa.
Kha vha ise dokhumenthe dzi tevhelaho kha masipala wa hune vhuhamelo ha vha hone kana hune vha ṱo ḓa vhu tshi vha hone:
Phuḽene ya vhuhamelo i sumbedzaho Devhula na zwifha ṱo zwa tsini na zwine zwa shumiselwa zwone
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9. Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi, vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu.
Masipala u nga vha humbela uri vha ḓise zwiṅwe zwidodombedzwa.
Muingameli wa masipala u ḓo ṱola vhuhamelo havho a nwala muvhigo u yaho ha masipala une wa vha na themendelo.
Vha ḓo ṋewa ṱhanziela arali vhuhamelo havho ha vha ho lugela u hamiwa na u farwa zwavhu ḓi ha mafhi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ya nga dzingu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo. Fomo i a wanalea ha masipala
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya themendelo ya dzhendedzi ḽa phuraivethe ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzhendedzi ḽa phuraivethe ndi dzhendedzi ḽo ṅwaliswaho ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano.
Komiti iṅwe na iṅwe ya nyambedzano kana dzhendedzi ḽa phuraivethe ḽi nga ita khumbelo kha khoro ya ndango u vha mulayoni u:
Tandulula phambano nga vhupfumedzani; na
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani.
Khoro ya ndango i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ho ḓalaho u tikedza khumbelo. Komiti i nga humbela muiiti wa khumbelo u ḓa muṱanganoni muthihi kana yo vhalaho ya khoro ya ngango.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni.
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa.
Vha rumela fomo ya khumbelo kha khoro ya ndango ya CCMA.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa. Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi.
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga zwi tevhelaho:
sambulu ya 750ml ine muingameli a ḓo i bvisa kha muhwalo
Ṱhanziela dza vhubvo, nwaha, vhuvha na tshakha ya tshimela dzo bviswaho nga dzangano la tshiofisi ḽa shango ḽine muhwalo wa bva hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u shandukisa madzina a fhethu kha Database ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho. Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu.
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa, zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares, phakha dza vhuponi na mavhi ḓa, na zwifha ṱo zwa phuraivethe. Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo, dzisababu na zwikolobulasi, vhupo ha vhathu, ofisi dza poswo, zwiṱitshi, vhukavhamabufho, vhuimangalavha, bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha, milambo, dzibei dza lwanzheni, zwitangadzime, matshabva na vhugalaphuka ha lushaka.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u shandukisa ya dzina?
Mihasho yoṱhe ya muvhuso, mihasho yoṱhe ya mavun ḓu, mivhuso ya mavuṋdu, dziofisi dzapo, Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe, vhabveledzi vha zwifha ṱo, kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe.
Maga a tevhelwaho
Vha rumele fomo i na vhuṱanzi vhu tevhelaho:
luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo vhubvo na ṱhalutshedzo ya dzina arali vha tshi zwi ḓivha tshithu tshine ha khou hirwa ngatsho, e.g. poswo kana tshiṱitshi tsha zwidimela tshitiriki tsha madzhisitirata na vundu ḽa hune vhupo ha wanala vhukule, vhuyo ha tshivhumbeo u ya ḓoroboni kana madzhisitarata wa tsini.
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4.
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa,
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi.
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Vha nga shandukisa hani mbadelo ya u ndondolo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela, arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa
Maga a tevhelwaho
Arali vha muthu a wanaho tshelede ya u unḓa ṅwana:
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi.
Arali vha muthu a badelaho tshelede ya u unḓa ine vha sa tsha kona u i badela:
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana.
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi, na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo, vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana, husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa. Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
Kha vha vhige mbilahelo dzoṱhe dzine vha vha nadzo kha muṅwe wa vhathu vha tevhelaho:
Muṱo ḓisisi wa zwa u unḓwa ha vhana
Muofisiri wa zwa u unḓwa ha vhana
Mulanguli wa Khothe;
Ṱhoho ya Dzingu: Senthara ya Tshumelo ya Vhukoni ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa
Thandela ya Vhuuṋdi ya Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa; kana
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa.
Mbadelo
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo, nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Vha nga shandukisa hani mbadelo ya u ndondolo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela, arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa
Maga a tevhelwaho
Arali vha muthu a wanaho tshelede ya u unḓa ṅwana:
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi.
Arali vha muthu a badelaho tshelede ya u unḓa ine vha sa tsha kona u i badela:
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone.
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana.
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi, na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo, vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana, husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa. Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi, ya vhuthu, na nga ṱhonifho.
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane.
Kha vha vhige mbilahelo dzoṱhe dzine vha vha nadzo kha muṅwe wa vhathu vha tevhelaho:
Muṱo ḓisisi wa zwa u unḓwa ha vhana
Muofisiri wa zwa u unḓwa ha vhana
Mulanguli wa Khothe;
Ṱhoho ya Dzingu: Senthara ya Tshumelo ya Vhukoni ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa
Thandela ya Vhuuṋdi ya Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa; kana
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa.
Mbadelo
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo, nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha sedze dzina ḽavho kha mutevhe wa vhakhethi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vhakhethi vha ṅwaliswaho vha nga khwaṱhisedza uri vho ṅwaliswa nga nḓila yone kha mutevhe wa vhakhethi naa. Arali dzina ḽavho ḽi siho kha mutevhe wa vhakhethi, vha ḓo eletshedzwa u dalela ofisi yapo ya Independent Electoral Commission uri vha ṅwalise.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame IEC nga tshifhinga tsha mushumo kha ṋomboro i tevhelaho i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga ṋomboro yavho ya ḽinwalo ḽa vhune ,
Kha vha rumele ṋomboro ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga SMS kha 32810, kana
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Hu do khwaṱhisedzwa zwenezwo vho lindela.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21, nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe.
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu.
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10. Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani. Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni, zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea.
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani, nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha, a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC. Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano.
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu. Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu.
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo, CK1
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo,
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC.
Mbadelo
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubinudzi i ṋewa tshigwada tsha vhubindudzi. Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe, kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe.
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo, kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi. ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso. Kanzhi i vha i na khethekanyo dza rathi dzine dza vha:
Zwidodombedzwa na Ṱho ḓea: kushumele kune kwa ḓo tevhelwa
Tshiimo tsha Khamphani: Tshiimo tsha mulayo tsha muiti wa khumbelo; Luambo; Mbekanyamushumo dzine dza ḓo hashwa
Mbekanyamushumo: Tshivhalo tsha Mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
R30 000, isa lifhelwi murahu.
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha: ine ya vha mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṋ a
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ḽaisentsi ya Khasho ya Tshitshavha i fusha ṱho ḓea dza tshitshavha lwa miṅwaha miṋa. Ḽaisentsi iyi i a bvusuludzwa nahone khumbelo ya mvusuludzo i tea u itwa miṅwedzi miraru phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi guma u vha mulayoni. Ḽaisentsi i nga bvusuludzwa nga ICASA arali tshumelo yo tevhela milayo yoṱhe tshifhingani tsha miṅwaha miṋa yo fhiraho. Ḽiasentsi i ṋewa zwitshavha zwe zwa vhumba khamphani ya Section 21, Trust, voluntary association kana tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha mulayoni. Ndivho dza Ḽaisentsi ya miṅwaha miṋa ya Khasho ya Tshitshavha ndi dzi tevhelaho:
ṱhu ṱhuwedzo ya pfanelo ya u davhidzana na mbofholowo ya vhuḓiambeli u anda ha tshumelo dza khasho u shela mulenzhe ha tshitshavha sa vhabveledzi, vhalanguli na vhathetshelesi kha vhudavhidzani u vha ipfi ḽa tshitshavha mbekanyamushumo dzine dz sedzana na ṱho ḓea dza tshitshavha, dzine dza katela mvelele, luambo, vhurereli na vhupo
Ḽaisentsi ya miṅwaha miṋa ya Khasho ya Tshitshavha i nga ṋekedzwa kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Tshumelo ya khasho ya radio
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini.
Ḽaisentsi i mulayoni lwa miṅwaha miṋa.
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho.
Maga a tevhelwaho
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone. Vhone sa muiti wa khumbelo vha tea u ita zwi tevhelaho:
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo
Kha vha vhone uri tshigwada itsho tshi ita zwi tevhelaho:
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo tshi dzhia tsheo ya uri tshirathisi tshi do vha ngafhi.
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa.
Mbadelo
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa.
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa.
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo. Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani. Khamphani ya phuraivete i nga dzhia Table B ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho dza khumbelo:
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1. Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽia
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela.
Khamphani ine ya khou ṅwalisa nga masheleni a u thoma bindu i tea u dovha ya ṋekedza dokhumenthe dzi tevhelaho:
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni.
Mbadelo
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe, kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U khwaṱhisisa tshanduko ya zwidodombedzwa zwa goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhaṋe vha goloi dzi ne zwidodombedzwa zwadzo zwa vha zwo shanduka. Tshanduko dzi katela nzhini kana ṋomboro ya vhuṋe ya goloi . Vha tea u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi arali tshanduko dzo raliho dzo itwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani
ṱhanziela ya mapholisa ya uri goloi i mulayoni kana afidaviti
ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Thendelo na khantselwa ha thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo nga mubebi kana mulondoti wa ṅwana halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo. Thendelo i nga ṋewa nga vhabebi vha dzofha, mulondoti wa ṅwana kana ṅwana ene muṋe. Ṅwana a nga nea ṱhendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira. Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe, u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo. Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela.
Hune thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo ya sa ṱo ḓee
Arali vhabebi vha ṅwana vho lovha nahone hu sina mulondoti wa ṅwana o khethwaho
Arali mubebi a si kha tshiimo tsha u ṋea thendelo nga ṅwambo wa vhulwadze ha muhumbulo;
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi;
o tambudza ṅwana nga u mu rwa, u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani, kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa;
o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana, u hahedzwa ha ṅwana, u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani, kana o itisa uri nwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho;
o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho;
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana, kana o kundelwa u dzhia vhuḓifhinduleli hawe ha mubebi;
ane a vha khotsi a ṅwana o vha khotsi nga vhushaka ha vhudzekani vhune ha vha vhukati hawe na khaladzi hawe kana ṅwana wawe;
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o vhonwa mulundu wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana; kana vhonwa mulandu, nga khothe ya vhana nahone nga murahu ha ṱho ḓisiso, wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana: Arali u vhonwa mulandu hu songo sia muthu uyo a na rekhodo ya vhutshinyi; kana ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana,
Nḓivhadzo ya thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo, nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo, khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14. Nḓivhadzo i ḓivhadza mubebi uri thendelo yo ṋewa nahone u ṋewa tshikhala tsha u tendela kana u hanedza thendelo; kana
ṋea zwiitisi uri ndi ngani thendelo yawe i tshi tea u dzhielwa nṱha nahone hu sa iswe phanḓa na zwo vhekanywaho; kana ita khumbelo ya u dzhia ṅwana arali a khotsi a ṅwana nahone ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana.
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa. Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo.
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei.
Nḓivhadzo ya khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi arali khotsi o tenda nga luṅwalo uri ndi ene khotsi a ṅwana; na musi o ṅwalisa zwidodombedzwa zwawe kha u ṅwaliswa ha ṅwana nahone o vhona uri zwidodombedzwa idzwo ndi zwone; kana arali mme a ṅwana, tshifhingani tsha u ṋea thendelo o khwaṱhisedza nga luṅwalo uri khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana; na khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi; kana mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi. Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme, kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone. Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme, kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana.
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa
Maga a tevhelwaho
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo. Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe, muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo.
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae, kana nga muhaṱuli, madzhisi ṱira ṱa, muofisiri wa mulalo, kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo.
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo, khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana,
U shandula Muhumbulo
Arali ni ṅwana, ḓadzani Fomo 13A phanḓa ha khomishinari phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana.
Arali thendelo ya khantseliwa kha tshiṱiriki tshe thendelo ya sa bviswe khatsho kana kha tshiṱiriki tshine khumbelo ya sa ḓo pfiwa hone, khomishinari u ḓo,
ḓivhadza khothe yo teaho nga u ṱavhanya na mushumeli wa tshitshavha hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone; kana
ḓivhadza khomishinari wa khothe ya hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone we a khwaṱhisedza thendelo.
Khomishinari u ḓo wanisisa khothe ine khumbelo ya ḓo pfiwa hone a ḓivhadza khothe na mushumeli wa tshitshavha nga ha u khantselwa ha thendelo
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
Phanḓa ha u khwaṱhisedza thendelo khomishinari u tea u ḓivhadza muthu a ṋeaho thendelo nga masiandoitwa a zwa mulayo a u dzhia ṅwana;
uri mubebi a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo nga u ḓadza Fomo 12A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo;
ṅwana a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo yea a i ṋea nga u ḓadza Fomo 13A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana; na muthu a ṱo ḓaho u vha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a nga vha hone musi khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo i tshi pfiwa ngauri khothe i pfa uri u vha hone hawe hu tshi ḓo vha ho lugela ṅwana,
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhulanguli Vhuhulwane ha Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa vhune ha vha na Zwipi ḓa zwa Vhuimeli zwa Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vhu ṋekedza tshumelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shumaho, u dzula na u dalela mashango ḓavha.
Ndi dzifhio tshumelo dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi lavhelela kha vhaofisri vha Vhuimeli?
Tshumelo dza Shishi:
Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki, zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu.
Vhudavhidzani na muṱa na/kana khonani dzine dza vha Afrika Tshipembe ho imelwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha arali huna shishi.
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa.
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha, nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo.
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha.
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa.
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo.
U farwa:
Ri kwama miṱa ya vhathi vho farwaho mashango ḓavha arali ro humbelwa nga mufariwa.
Ri vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa.
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshumelo dza zwa mulayo:
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa, maṅwalo rogatory, zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri dzhenisa aposilles na ṱhanziela dza khwaṱhisedzo kha dokhumenthe dza tshitshavha dza tshiofisi.
Ri ṋea thuso i si ya masheleni kha vhapondiwa vha zwa vhutshinyi.
Ri ṋea nyeletshedzo, ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha. Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni, tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi.
Ri ṋekana nga mutevhe wa vhoramulayo vhapo.
Dziwe tshumelo:
Thuso kha u renga zwo xelaho, u tswiwa, u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga .
Tshikolo tsha zwa shishi .
U ḓivhadza shaka ḽa tsini arali ho ṱaha lufu, vhulwadze vhu shushaho kana fuvhalo la vhadzulapo vha Afrika tshipembe. Thuso ine i sa vhe ya zwa masheleni na nyeletshedzo siani ḽa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha na yone i ḓo ṋekedzwa.
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
U ṋea thuso na nyeletshedzo kha zwa u dzhiwa ha ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nga tshumisano na Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Thuso na nyeletshedzo kha vhaimeli vha nnḓa malugana na vhadzulapo vha mashango avho Afrika Tshipembe.
U shumana na khumbelo dza zwidodombedzwa kana u rumela muvhudzisi kha tshiko tsho teaho.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza sa ṋekedzwe nga vhaofisiri vha vhuimeli?
u thusa uri mufariwa a bve dzhele u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzhenelela kha zwa khothe kana u thoma zwi kwamanaho na zwa khothe u humbela vhalanguli vhapo uri vha fare vhadzulapo vha Afrika nga nḓila yo khetheaho u ṱo ḓisisa vhutshinyi kana dzimpfu u wanela muthu rekhodo yawe ya zwa vhutshinyi u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha u dzhia ṅwana we a budukedzwa kana u tswiwa u vhona uri thendelano yo itwaho Afrika Tshipembe ya pfanelo ya mubebi kha ṅwana i a tevhedzwa kana u kombetshedza shango uri ḽi dzhie tsheo kha idzwi mbadelo dza hodela, zwa milayo, mutakalo na zwiṅwe mbadelo dza zwa vhuendi u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga na zwiṅwe u wanela muthu fhethu ha vhudzulo, mushumo kana thendelo dza u shuma u vhetshela muthu thundu dzawe kana u mu ṱo ḓisisa zwo xelaho u ṱanganedza maṅwalo a muthu u bvisa mindende na zwiṅwe zwivhuya zwa ndondolo ya tshitshavha u thusa vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango ḽa vhudzulapo ha vhuvhili.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria. Vhuṱanzi ha Vhuṋe vhu nga humbelwa, zwi tshi ya nga tshumelo i ṱo ḓiwaho. Kha vha thome nga u rwela luṱingo arali vha sina vhuṱanzi ha zwine zwa nga ṱo ḓiwa.
Tshumelo dza Vhuimeli dzi shuma awara dza 24 nga ḓuvha, nahone maḓuvha a sumbe kha vhege. Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Kha vha ri kwame
Ri livhuwa u dalela havho website ya Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe. Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa Muvhuso ndi u isa phanḓa na u khwinifhadza tshiimo tsha tshumelo ine ra i ṋea vhathu. Arali vha na mbudziso kana vhupfiwa malugana na iyi website, kha vha ri rumele e-mail kana vha ri rwele luṱingo kha ṋomboro i sa lifhelwi ine ya vha 1020.
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Kha vha ite khophi ya fomo dza CM1 u swika kha CM44C
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa, u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo, u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni, fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani. Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online.
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo. Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo, zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo.
Mbadelo
R350 ya memorandamu na dziatiki ḽi
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ṱho ḓea dza vhulanguli ha close corporation dzi a leluwa u fhira dza khamphani. Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC.
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa, khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bulaho dzina na muofisiri muswa wa zwa masheleni
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984. Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho. Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso, Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho. Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa. Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop. Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi. Mafhungo o ḓivhadzwaho a rumelwa kha mafogisi a ṱo ḓisisaho.
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling. Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi.
Kha vha ḓivhe hezwi: hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho.
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111.
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa.
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea, mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee, nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo.
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone.
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa.
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga, mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe.
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi. Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa.
Arali vha tshi khou vhiga vhugevhenga nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback kha website. Somboro ya nḓivhadzo i ḓo sumbedzwa musi vho no rumela fomo ya feedback.
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
Mbadelo
Lu ṱingo u bva kha cellphone : mbadelo dzo ḓoweleaho dza ṱhingothendeleki
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga Luṱingo: Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000. Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi, mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa. Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi, mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni. Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha.
Mbingano ya tshirema i mulayoni arali vhathu vh malanaho nga fhasi ha mulayo wa tshirema vho tshimbidzana na zwi tevhelaho:
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo.
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema.
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano.
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema.
Ndi lini hune nda tea u ṅwalisa mbingano?
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000, mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno. Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo, vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano.
Milayo ya Tshirema na Tshanga ndi Tshau, Tshau ndi Tshanga
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga, tshanga ndi tshau. Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo, tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo. Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau, tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana. Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane.
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema, mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu. Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna.
Zwino arali munna wanga a mala muṅwe mufumakadzi?
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka. Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa.
Zwino arali ri tshi ṱo ḓa u malana nga nḓila dza zwino nga murahu ha mbingano ya tshirema?
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi, vha nga malana nga nḓila dza zwino. Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema.
Maga a tevhelwaho
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno. Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano. Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi, a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe, a ḓa na vhuṱanzi ho teaho.
ṋomboro dza ID, madzina na maḓuvha a mabebo a munna na mufumakadzi madzina a vhabebi vha munna na mufumakadzi na dzina ḽa vhamusanda zwidodombedzwa zwa tshelede ya mbingano, na vhathu vhavhili vhe vha vha ṱhanzi dza mbingano lu ṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti.
Fomo i tea u khwaṱhisedzwa na u sainwa phanḓa ha:
muofisiri a ṅwalisaho, kana muthu o teaho o khethwaho nga Mulanguli-Dzhenerala uri a shumane na mbingano idzi.
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu.
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela i si ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa.
Mbadelo
Mbadelo dzi tevhelaho dzi badelwa kha Muhasho wa zwa Muno:
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano ys tshirema: R11
U ṱo ḓisisa na u kopa redzhisita ya mbingano ya tshirema kana vhuṱanzi ha thikhedzo : R53
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo.
U ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo kha vha kwame Muhasho wa zwa Muno
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndi zwifhio zwine zwa nga itelwa shaka ḽa muthu wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo thusa shaka ḽa muthu o lovhelaho mashango ḓavha u wana zwidodombedzwa zwa mbadelo dzo fhambananaho.
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
Kuitele ku a fhambana u ya nga mashango. Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha vhudza zwo teaho u itwa.
Tsheo 1: U vhuiswa ha tshitumbu Afrika Tshipembe
Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno. Kudzdudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓidiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure.
Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu, nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa.
Tsheo 2: U fhiswa na u vhuiswa ha milora Afrika Tshipembe
Mashaka vha nga dzhia tsheo ya u fhisa tshitumbu, huvhe mulora fhedzi une wa vhuya hayani.
Muvhulungi wa shango ḽe mufu a lovhela hone a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri hu vhe na muimeli nga ṅwambo wa u sa kona havho u ḓa lufuni.
Kufarele kwa milora ku ya nga mikhwa na maitele a shango ḽe mufu a lovhela hone.
Tsheo 3: Mbulungo yapo
Mashaka vha nga khetha u vhulunga mufu shangoni ḽe a lovhela khaḽo.
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga ḓa mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Muvhulungi u ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Tsheo 4: Mbulungo ya muthu a sa ḓihwi
Arali mashaka vha sa koni u waniwa kana vha sa koni u khetha zwo bulwaho afho nṱha, mbulungo ya muthu a sa ḓihwi i nga itwa.
Vhalanguli vhapo vha vhulunga tshitumbu mahala. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Vhalanguli vhapo vha ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ndindakhombo ya mufu arali mufu o vha o tsireledzwa nga ndindakhombo. Arali mufu o vha a songo tsireledzwa nga ndindakhombo, kha vha khethe iṅwe ya mbulungo dzo bulwaho afho nṱha.
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi ḓo ṱo ḓea:
Dokhumenthe dza u ḓisa tshitumbu haya na u rumela tshitumbu nnḓa na u fhira ha tshitumbu Afrika Tshipembe:
Ṱhanziela ya lufu
Ṱhanziela ya u omisa tshitumbu
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho u ḓiswa ha tshitumbu hayani kana u rumelwa nnḓa
U ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Lu ṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa katela zwi tevhelaho:
Dzina ḽa mufu
Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Tshivhangi tsha lufu
Shango ḽe mufu a lovhela hone
Fhethu ha mbulungo
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi katelaho na khoudu dza fhethu
Dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho kha u bwilulwa ha tshitumbu na u ḓiswa ha tshitumbu haya:
Ṱhanziela ya lufu
Ṱhanziela ya u omiswa ha tshitumbu
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri tshitumbu this ḓe muno
Ṱhanziela ya u ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Lu ṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina ḽa mufu
Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Tshivhangi tsha lufu
Shango ḽe mufu a lovhela hone
Fhethu ha mbulungo
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi katelaho na khoudu dza fhethu
Dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho kha u bwilulwa ha tshitumbu na u ḓiswa ha tshitumbu haya
Luṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa vha na zwi tevhelaho:
Dzina ḽa mufu
Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Fhethu ha mbulungo
Fhethu ha u vhulungwa hafhu
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa vhukwamani, hu tshi katelwa khoudu dzone dza ṱhingo na fax
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri mufu a bwululwe
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Khumbelo i bvaho kha khamphani kana muvhulungi i tea u katela zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Fhethu ha vhiḓa
Fhethu ha mbulungo
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu.
Dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho kha u bwululwa na u fhiswa ha tshitumbu
Ṱhanziela ya lufu
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho u bwululwa ha tshitumbu kana u fhiswa hatsho
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Ṱhanziela ya u ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Lu ṅwalo lu bvaho kha muvhulungi lu tea u katela:
Dzina ḽa mufu
Uri mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Tshivhangi tsha lufu
Fhethu ha mbulungo
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24.
Mbadelo
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashango ḓavha ndi thuso ya mahala, fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Lufu lu tea u vhigwa kha muthihi wa vhathu vha tevhelaho:
Mira ḓo ya SAPS, nga maanḓa fhethu hune Muhasho wa zwa Muno u sa vhe na dziofisi
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni
Maga a tevhelwaho
Dokotela we a ṱola tshitumbu tsha mufu u tea:
ḓadza ṱhanziela ya tsho vhangaho lufu BI-1663
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e,g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu .
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
Arali muvhulungi ana thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, u ḓadza redzhista dza mpfu na u bvisa ndaela dza mbulungo, muvhulungi u ḓo:
ḓadza ndima dzo teaho dza BI-1663
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Arali muvhulungi a sina thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, zwine a nga ita zwone ndi u ḓadza fhedzi tshipi ḓa C tsha fomo BI-1663
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Mbadelo
Ṱhanziela ya tshikhau ya lufu: R11
Ṱhanziela isi ya tshikhau ya lufu: R50
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Goloi yo fhedzaho miṅwaha miṋa i sina ḽaisentsi ya badani i ḓo thuthiwa kha mutevhe wa goloi dzine dza vha badani. Ofisi ya zwa badani i ṋekedza ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badani.
Kha vha humise mabambiri a tevhelaho:
Khophi yo ṱanzielwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Khophi yo ṱanzielwaho ya vhuṋe ha goloi
Ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi walisaho dzigoloi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi, i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database. Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC.
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa, kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani. U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho.
a i koni u badela zwikolodo zwayo;
yo litsha u shuma kana miraḓo i tama u kovhekana thundu dza CC.
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe kana nga tsheo ya miraḓo . Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC, hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone. Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo, tshi fanaho na bindu la muthu muthihi, nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe.
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC.
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe, khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva i ṋea muthu thendelo ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ina zwidodombedzwa zwavho zwa vhu ṋesa mureili o phasaho. U ita khumbelo ya ḽaisentsi, vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
ḽaisentsi ya mugudiswa
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwa musi muthu a tshi dzhia ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo dzhiiwa magunwe.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva i ṋea muthu thendelo ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ina zwidodombedzwa zwavho zwa vhu ṋesa mureili o phasaho. U ita khumbelo ya ḽaisentsi, vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
ḽaisentsi ya mugudiswa
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwa musi muthu a tshi dzhia ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo dzhiiwa magunwe.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa na mugudisi wa u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Milayo ya Lushaka ya zwa Badani i amab uri muthu muṅwe na mun'we a ṱo ḓaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi. U vha mugudisi wa u ḓiraiva,vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo. Muthu a tamaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u ḓo shuma kha khethekanyo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva goloi ye a ṋetshedzwa yone. Ṱhanziela ya mugudisi i vha mulayoni ṅwaha muthihi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya mugudisi sentharani ya ndingo dza goloi in'we na iṅwe.
Kha vha ḓadze fomo RI, Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva.
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa.
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa. Arali khumbelo yo tendiwa, senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo.
Mbadelo
Khumbelo ya vhudzulapo ha mashango mavhili halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1664
BI-529
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ofisi ya zwa badani i ṋetshedza bammbiri ḽa dupuḽikheithi ya goloi ḽi ngaho sa ṱhanziela ya u ṅwalisa, ṱhanziela ya ndungelo u tshimbila badani, disiki ya ḽaisentsi kana mabammbiri o xelaho, o kheruwa, o lozwea na musi maleḓere kana maṅwalwa a si tsha vhalea.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
U humisa mbuyelo dza mithelo na mbadelo nga computer
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Zwa zwino, mbuyelo dzi tevhelaho dzi a wanalea:
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza, u ḓadza, u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha.
Vhatheli, feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms, vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo, vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi, vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet. A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga.
Maga a tevhelwaho
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS.
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela, vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo. Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki.
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing.
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza, SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing. Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki. SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers.
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo, nga sms kana e-mail, tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa.
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho.
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri. Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website.
Musi vho no ḓadza mbuyelo, vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane. Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho.
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo.
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma, vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila, Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi i tendela muthu, tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho. Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea, na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho. Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṅwale fhasi zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi ṋekedzwaho nga SARS nga murahu ha musi vho ḓi ṅwalisa:
khoudu ya vhuḓi ḓivhisi yo ṋekedzwaho nga SARS
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS.
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha.
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao, faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili . Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo, SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U humisa mbuyelo dza mithelo na mbadelo nga computer
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Zwa zwino, mbuyelo dzi tevhelaho dzi a wanalea:
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza, u ḓadza, u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha.
Vhatheli, feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms, vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo, vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi, vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet. A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga.
Maga a tevhelwaho
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS.
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela, vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo. Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki.
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing.
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza, SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing. Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki. SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers.
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo, nga sms kana e-mail, tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa.
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho.
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri. Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website.
Musi vho no ḓadza mbuyelo, vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane. Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho.
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo.
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma, vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila, Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ite khumbelo ya mushumo kha Tshumelo ya Tshitshavha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo. Zwikhala zwa poso dza nṱha, iṋe vhulanguli ha nṱha zwi tea u kengedzelwa shango ḽo ṱhe u itela u kunga vhathu vha shumelaho muvhuso na vha sa shumeli muvhuso.
Zwikhala zwi kungedzelwa kha a ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha . Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso, muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa.
a ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha. Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa. Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa.
Mi ṅwe mihasho, i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo, i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo.
Vha nga kha ḓi wana luṅwalo lune lwa vha vhudza uri khumbelo yavho yo waniwa. Izwi zwi ya nga mihasho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho, nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo kha ya tsheo kha komiti ya tshumelo dza ndeme uri tshumelo ndi ya ndeme halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo ya ndeme ndi tshumelo ine arali ya nga thithisea, vhutshilo kana kulelutshele kwa vhutshilo kana mutakalo zwi nga vha khomboni.
Musi huna mugwalabo, muraḓo muṅwe na muṅwe wa phambano ya zwi tevhelaho a nga humbela vhulamukanyi nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme:
uri tshumelo ndi ya ndeme kana a si ya ndeme uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme.
Muthu kana tshigwada tshi humbelaho vhulamukanyi kha komoti ya tshumelo dza ndeme tshi tea u ṋekedza khophi ya khumbelo kha miraḓo miṅwe ine ya vha hone kha iyo phambano.Komiti ya tshumelo dza ndeme i tea u tandulula phambano nga u ṱavhanya.
Tshumelo dza phalamenndeni, dza mapholisa na tshumelo dza mutakalo ndi tshumelo dza ndeme.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo LRA4.2, U humbela vhulamukanyi u wana tsheo sa tshumelo ya ndeme.
Kha vha dzhenise khophi ya ṱhanziela ya zwino ya themendelo kha fomo ya khumbelo.
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha vhane vha khou hanedzana navho.
Kha vha ṋee vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khophi ya fomo ya khumbelo yo ṋewa vhane vha khou hanedzana navho
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliwaho tshi bvaho Posoni; kana
Khophi ya risithi yo sainiwaho arali khophi yo ṋekedzwa nga tshan ḓa; kana
Tshitatamennde tsho sainiwaho tshi bvaho kha muthu o swikisaho fomo; kana
Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme, zwanḓani zwa Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ya nga miraḓo i taho tshumelo sa dzine dza vha ndeme.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo kha komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo uri tshumelo dzoṱhe, kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi ndi tshumelo ya u lugisa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutholi a nga ita khumbelo nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo arali bindu ḽothe kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi kana tshumelo i ya u lugisa.
Tshumelo ndi ya u lugisa arali u thithisea ha tshumelo iyo zwi tshi vhanga u tshinyala ha vhupo ha u shumela, dzifeme kana mitshini.
Vhaṅwe vhathu vhane vha vha na dzangaleleo vha nga ṱahisa vhupfiwa nga u vhu rumela kha komiti ya tshumelo dza ndeme hu saathu fhela maḓuvha a 21 khumbelo yo ṱanganedzwa,
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite humbelo kha Komoti ya tshumelo dza Ndeme ya Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱhulo .
Kha vha ḓadze LRA form 4.3 vha i rumele kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme ya CCMA.
Khophi ya fomo i tea u ṋekedzwa muraḓo. Vha sumbedze vhuṱanzi ha uri khophi ya fomo yo ṋekedzwa nga u paṱekanya:
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliswaho tshi bvaho posoni.
Khophi ya rasiti yo sainiwaho arali fomo yo ḓiswa nga tshan ḓa.
Tshitatamennde tsho sainiwaho nga muthu o ḓisaho fomo, tshi khwaṱhisedzaho uri fomo yo ḓisiwa.
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisedzaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho; zwi ya nga ane a khou ita khumbelo ya tshumelo ya ndeme.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniwaho mashangoni a nnḓa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnda kana thendelo ya u ḓiraiva ya ḽifhasi i kona fhedzi u shandukiswa u vha ḽaisentse ya Afrika Tshipembe arali muthu a itaho khumbelo a mudzulapo wa Afrika tshipembe kana o wanaho vhudzulapo ha tshoṱhe .
Ḽaisentsi ya u reila ya nnḓa i tea u vha i mulayoni nga ḓuvha ḽa u shandukiswa nahone i tea u ṅwalwa nga iṅwe ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe. Arali zwi songo ralo, khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho.
Ḽaisentsi ya nnḓa i vha mulayoni musi muṋe wayo a tshi dovha hafhu u azula Afrika Tshipembe kana musi o wana thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho sa zwine mulayo wa Afrika Tshipembe wa ṱo ḓa luṅwalo lwa ofisi yo teaho ḽi khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi ya shango ḽa nnḓa. Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi,
ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnḓa zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva. Vha ḓo ṋekedzwa ḽaisensi ya u ḓiraiva zwenezwo h usina mbadelo. Ḽaisentsi iyo ndi ya tshifhinganyana nahone i mulayoni miṅwedzi ya rathi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola.
Mbadelo
Khumbelo ya thendelo ya u ṋekana nga vhathu u itela mbekanyamushumo dza zwa mvelele, ikonomi na zwa matshilisano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele, ikonomi kana zwa matshilisano, i itwaho nga dzangano la muvhuso, kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa. Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe, nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone. Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso kana dzangano ḽi lambedzaho ḽa shango ḽavho. Luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze u vha hone ha iyo mbekanyamushumo na uri vho ṱanganedzwa u ṅwalisa kha iyo mbekanyamushumo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṋekana nga vhagudiswa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Pfunzo kana u bva kha yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe:
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshina vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya kana u langa mbekanyamushumo
ḽu ṱalutshedzaho zwine zwa do itwa na tshifhinga tsha mbekanyamushumo
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshikolo tsha shango ḽa nnḓa:
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ṱhanziela ya u rengisa halwa mashango ḓ avha
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password.
Kha vha ite khumbelo dzoṱhe online .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa. Sambulu ya 2.25 litres i tea u bviswa kha muhwalo uri i lingwe. Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa, kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho.
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa.
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu. Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga, vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
U sa tea u tevhela zwo tiwaho: R37
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno: R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo online .
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u rengisela nnḓa phukha zwibebwa zwi saathu u dzwalwa makumba a mbebo na vhunna halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya thengiselonn ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga rumela phukha nnḓa kana zwithu zwi fanaho na zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna u bva Afrika Tshipembe. Dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa i tea u themendela thengiselonn ḓa.
Khumbelo dzi tea u iswa kha Muṅwalisi maḓuvha a 30 phanḓa ha thengiselonn ḓa.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ṋetshedzo ya zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna kana phukha dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa sa tshipi ḓa C tsha fomo ya khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: Director-General: Agriculture. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi:
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa u itela u wana themendelo.
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thuso ya khungedzelo ya u rengisela nnḓa na vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe, nahone vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe.
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi. I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo.
Tshumelo ndi ya dzikhasi ṱama dzi tevhelaho:
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe, hut shi katelwa mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa, na maṅwe mabindu.
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa.
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa.
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe, Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana.
Mbekanyamushumo dzi tevhelaho dzi a wanalea nga fhasi ha tshikimu tsha EMIA:
MBEKANYAMUSHUMO
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Maga a tevhelwaho
Tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA ina bugwana yayo ya tshumban ḓila. Bugwana iyo ina zwidodombedzwa zwa zwa kushumele, tshifhinga tsha tshumelo na zwivhuya zwa zwo fhambanaho
Ḽiga ḽa u thoma: Kha vha shumise bugwana
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele.
Ḽiga ḽa vhuvhili: Kha vha ḓadze fomo
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho, vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA.
Ḽiga la vhuraru: Kha vha ḓise fomo
Mabindu a nga ḓisa khumbelo dzi sa fhiri dza rathi nga ṅwaha. Fhedzi khumbelo a dzo ngo tea u fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu. Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA.
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA.
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo.
Ḽiga ḽa vhuṋa: U shumina na khumbelo
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika, nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo. Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA.
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho, i nga sedzwa uri i tendiwe.
Ḽiga ḽa vhuṱanu: Thendelo kana u haniwa ha khumbelo
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa, hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo.
Thendelo dzi nga irte nga mulomo. Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa.
Khophi ya nḓivhadzo ya thendelo i tea u fhelekedza vhudavhidzani hoṱhe na/kana u ḓiswa ha dziṅwe dokhumenthe kha EMIA. Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo, EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela. U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele.
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa, fomo ya u kiḽeima ya EMIA, dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho.
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru, kiḽeimi i ḓo haniwa.
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo.
Mbadelo
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu. Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha dalele website ya dti. Tshumelo iṅwe na iṅwe ina fomo yayo ya khumbelo na tsumban ḓila. Fomo dza u kiḽeima na dzone dzi a wanalea kha tshumelo dzo fhambanaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi. Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho.
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara. Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho. Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo, vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa.
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha. Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho, maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho. Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone. Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail, kana nga fax kana nga poswo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṋetshedzwa ṱhanziela i sumbedzaho uri zwimela a zwina malwadze u itela u rengisela zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela mashango ḓavha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe, vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo.
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa.
Ṱhanziela ya vhukuma ya phytosamitary i ṱuwa na zwimela.
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho, vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa.
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela. Thendelo iyi i tea u waniwa hanefho he zwimela zwa swikela hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u wana ṱhanziela ya phytosanitary tshi ya nga milayo ya u rengisela mashango ḓavha i kwamaho tshibveledzwa tshenetsho na shango .
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u engedza kana u shandukisa thendelo ya mushumo ya muthu a shumaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo. Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni. Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.1 zwa BI-159: G fomo ya khumbelo vhatholi vha tea u saina muano na u ṱempa nga zwiṱempe zwa khamphani arali hu sina tshiṱempe, u tholwa ha mutholwa hu tea u khwaṱhisedzwa kha luṅwalo lwa thungo lune lwa vha na luswayo lwa khamphani kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa mapholisa kha vha ṋekane nga khophi ya tshiofisi ya konṱiraka ya vhutholi kha vha ṋekane, arali zwo tea, nga vhuṱanzi ha ṅwaliso na dzangano ḽo teaho ḽa phurofeshena ḽa kha vha ṋekane nga mbekanyamaitele dza vhumatshelo dza muiti wa khumbelo
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso, arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u engedza kana u shandukisa thendelo ya mushumo ya muthu a shumaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo. Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni. Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.1 zwa BI-159: G fomo ya khumbelo vhatholi vha tea u saina muano na u ṱempa nga zwiṱempe zwa khamphani arali hu sina tshiṱempe, u tholwa ha mutholwa hu tea u khwaṱhisedzwa kha luṅwalo lwa thungo lune lwa vha na luswayo lwa khamphani kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa mapholisa kha vha ṋekane nga khophi ya tshiofisi ya konṱiraka ya vhutholi kha vha ṋekane, arali zwo tea, nga vhuṱanzi ha ṅwaliso na dzangano ḽo teaho ḽa phurofeshena ḽa kha vha ṋekane nga mbekanyamaitele dza vhumatshelo dza muiti wa khumbelo
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso, arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo i ḓo hanwa arali sa mutheli vha na rekhodo ya zwi tevhelaho:
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhanziela i ḓo ṋekedzwa nahone ya sumbedza arali vho ita vhukhakhi ha vhugevhenga ho ṅwaliwaho kha rekhodo ya vhathu vho vhonwaho mulandu khothe.
Naho u dzhiiwa ha minwe zwi tshi ḓo itwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhuponi ha havho, minwe i ḓo sedzuluswa fhedzi Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i wanalaho Pretoria. Ndi hanefha hune ṱhanziela ya bviswa hone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe, yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini, vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga. Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo, tshifani, ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe.
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo .
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe. Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo. Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe. Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo.
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga. Arali khumbelo i ya shishi, vha nga rumela khumbelo kha:
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe.
Khumbelo i nga rumelwa kha:
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza vhugevhenga ya Afurika Tshipembe
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe.
Arali vha ita khumbelo ya u ṋekedzwa hafhu ṱhanziela ya tshipholisa kha khumbelo ye vha i ita u thomani hu saathu fhela miṅwedzi ya rathi, a huna mbadelo i ṱo ḓeaho. Ṱhanziela dzi fhedza miṅwedzi ya ṱahe dzo vheiwa kha rekhodo, vha ḓo tea u ita khumbelo ntswa nga murahu ha miṅwedzi ya ṱahe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maḓuvha a 28 a mushumo. Ṱhanziela dzi ṱo ḓeaho dzi dzo rumelwa nga poswo ya nḓowelo, nga nnḓa ha musi vho ita ndungiselo ya u dzhia maṅwalo nga vhone vhaṋe kana nga tshumelo ya u ḓisa maṅwalo vhuponi havho i bvaho Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga.
Mbadelo
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29.
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi, vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho.
Vhathu vha tamaho u vha na tshigidi vha tea u phasa ndingo dza vhugudisi kha tshikolo tsho ṅwalisaho. Vha tea u wana na ṱhanziela ya vhukoni kha vhugudisi ngudoni idzo. Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho,
Maga a tevhelwaho
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000, kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo.
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhanziela ya vhugudisi u bva kha tshikolo tsho themendelwaho kana kha SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha vha ḓadze fomo SAPS 517 .
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni. Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini.
Kha vha ise dokhumenthe dzi tevhelaho kha DFO:
Ṱhanziela ya Vhugudisi ye vha i wana kha SASSETA
Ṱhanziela ya Vhukoni lu ṅwalo lwa u dzhiwa sa mutshimbidzaifa, arali tshigidi tshi ifa zwinepe zwivhili zwa muvhala zwa phasipoto zwine a hu athu u fhela miṅwedzi miraru zwo dzhiwa.
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho.
DFO u ḓo vha nea invoice nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho. Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga. Vha ḓo rasiti ya sa vhuṱanzi ha mbadelo. Vha tea u ṋea DFO rasiti iyi uri a kone u isa phaṋda na u sedzana na khumbelo yavho.
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo, na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo, kha Central Firearms Register uri i sedzwe. Arali khumbelo yo tendelwa DFO u ḓo vha humbela uri vha renge na u dzhenisa sefo ya tshigidi hu saathu fhela maḓuvha a 14. Sefo iyo i tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza Biro ya Zwitandadi ya Afrika Tshipembe kana South African Bureau of Standards . DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo. Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo, ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone.
Mbadelo
Ṱhanziela ya Vhukoni: R70
Ṱhanziela ya Tshigidi: R140
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi ndi u vhona uri muthu a ne a vha na tshigida u na vhukoni ho teaho u vha na tshigidi.
Maga a tevhelwaho
Vha tea u phasa ndingo dzo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya mulayo kha mugudisi o ṅwaliswaho. Musi vho no ṱangandeza ṱhanziela i bvaho kha mugudisi o ṅwaliswaho kana SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
Vha nga ita khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi dzo vhalaho dza zwigidi. Zwifhinga zwi tevhelaho zwa mvusuludzo zwi ya nga maḓuvha a mabebo:
U ṅwalisa ha Madzangano a Tsireledzo ya Mulilo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa. Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo.
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF.
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa, muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa.
Khumbelo nyavho i tea u vha na zwi tevhelaho:
zwidodombedzwa zwa dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ranga phanḓa u ṅwaliswa ha dzangano muano wa uri a huna muṋe wa fhethu we a thudzelwa nga thungo miṱanganoni kana nyambedzanoni dze dza vha hone musi hu tshi vhumbwa dzangano zwidodombedzwa zwa fhethu hune dzangano ḽa ḓo vha ḽi tshi khou lwisa mulilo hone muano wa uri a huna ḽi ṅwe dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo vhuponi honoho muano wa muthu o rangaho phanḓa u vhumbwa ha dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo themendelo nga muimeli o teaho wa muvhusowapo themendelo nga muimeli wa dzingu wa muhasho wa maḓi na vhusimama ḓaka muano wa mulanguli muhulwane wa dzingu wa Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tshine muṋe watsho a sa vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe, iṋe. mubvann ḓa nahone o ṅwaliswaho nga fhasi ha Fuḽaga ya ḽi ṅwe Shango ḽine ḽi sa vhe Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe. Tshikwekwete itsho tshi nga hirwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana u wana thendelo yo tou ṅwalwaho na ḽaisentsi na thendelo yo bviswaho nga Minista wa zwa Mupo kana dzhendedzi ḽo teaho phanḓa ha u rea khovhe. A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe. Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa, muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Ṱhanziela ya vhukuma i bvaho kha shango ḽo teaho.
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea. Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedzisa uri:
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo, muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete. Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo.
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo, muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
R21 200- kha ḽaisentsi ya tshikwekwete tsha nnḓa
R1 695 - kha ḽaisentsi ya vhukati ha lwanzhe
R790 - kha thendelo ya u fasha
Khumbelo dza phiriselo ya tshikwekwete a dzi badelwi zwazwino
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisela tshikolo tsha phuraivete tsha pfunzo phanda na vhugudisi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete. Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 .
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza, mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo, a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500. Tshelede iyi i nga badelwa nga tshekhe yo garantiwaho ya bannga kana phosita ḽa oda.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo.
Sdivhadzo ya mbebo i tea u itwa nga muṅwe wa vhabebi vha ṅwana kana mulondoti arali vhabebi vha ṅwana vha sa koni u ita ngauralo. Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi. Arali vhabebi vho malana, ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Muthu o humbelwaho u ita nḓivhadzo u tea u vha na luṅwalo lu mu ṋeaho maanḓa a u ita nḓivhadzo. Luṅwalo ulwo lu tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vhabebi vhone vhaṋe vha sa koni u ita nḓivhadzo.
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe, nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha, i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo.
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24. Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya gavhelo hu tshi tevhedzwa mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulimi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema, makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi.
U wana thendelo, vha fanela u:
vha vha muraḓo wa tshigwada tshe kale tsha vha tsho kandeledzwa u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira u vha vho ḓiimisela u shumisa mavu a vhulimu kha u lima fhedzi u vha mulimi wa misi yoṱhe u vha muthu a si na vhuimo kha zwiimiswa zwa muvhuso u vha vho ḓiimisela u dzhenelela kha mbekanyamushumo ya vhugudisi musi vho no wana mavu u vha vho ḓiimisela u ṋekedza u vha tshigwada tsho ḓidzudzanyaho arali vha tshi khou ita khumbelo vha tshigwada u vha na akhaunthu ya bannga.
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000. Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani.
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo. Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai. U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000, vha fanela u bvisa R5 000. Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima, zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi. Vhashumi vhane vha shumiswa kha thandela na vhone vha nga vhaliwa sa zwibviswa zwa mutheo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Zwa Mavu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga. Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu, u fana na mavu a nnyi na nnyi.
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo.
Vha ḓise zwi tevhelaho khathihi na fomo yavho:
khumbelo ya kushumisele kwa mavu kana pulane ya u lima khonadzeo ya u rengisa nga mutengo wo tendelaniwaho, arali vha tshi khou hira hu na khonadzeo ya u renga mutevhe wa vhathu vhane vha dzula muṱani wavho kana miraḓo ya tshigwada, arali khumbelo i ya tshigwada khwa ṱhisedzo ya uri vhuṋe ha mavu vhu khagala, a huna mbilo ya mavu, mavu o ṅwaliswa nga dzina ḽa murengisi na uri mutengo wo tendelanwaho khawo a u ho nṱha ha mutengo wa maraga wo tendelwaho vhu ṱanzi ha uri masheleni o salaho a hone masheleni avho vhone vhaṋe kana thendelano ya khadzimiso ane a ṱo ḓea muvhigo wa tsedzuluso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana.
Mbadelo
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000 . Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000. Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa, hu na magavhelo o fhambanaho, zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi khaṱhiseza vhuvha ha muthu. Maṅwalo a vhuṋe a ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo dza vhudzulapo ha tshoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Ḽi nga kha ḓi ṋewa muthu muṅwe na muṅwe a shumaho kha muvhuso kana tshivhumbiwa tsha mulayo tshine tsha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kana muthu wa o rumelwaho u shumela muvhuso wa ḽino, Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Arali u bebwa ho vha hu songo ṅwaliswa, nahone hu sina ṱhanziela ya mabebo, kha vha ḓadze BI-24/15 nahone vha ḓise na dokhumenthe ine ya tikedza vhuvha havho, e.g. ṱhanziela ya ndovhedzo, luṅwalo lwa tshikoloni kana ṱhanziela ya vhudzadze.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu.
Vhaiti vha khumbelo vho malaho/malwaho vha tea u ḓa na khophi ya ṱhanziela ya mbingano.
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo, ṱhanziela ya mbingano, na fomo BI-529.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-529
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṱun ḓa phukha na zwibveledzwa zwa phukha u zwi ḓisa Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha. Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe, ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza.
Kha vha diphosithe mbadelo ya thendelo kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho:
Nḓivhadzo ya ndeme: Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga, hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa.
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu.
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga Fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha:
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo.
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino, fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469. Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo. Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi.
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo. Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo.
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa.
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha, khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha.
Thendelo ya u thoma ya u Ṱunda Phukha
Thanziela ya u thoma ya Mutakalo wa Phukha dokhumenthe iṅwe na iṅwe yo humbewaho, e.g Muano wa u vula vhuḓifhinduleli, Ṱhanziela ya Muhaelo wa Rabies, etc.
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi, fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone. Fomo ya khumbelo i tea u sainwa na u ṱempiwa nga dokotela wa phukha o teaho ane a ḓo rumela fomo murahu kha ofisi ya thendelo nga Fax Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa.
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo, nngu, mbudzi, bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa.
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe, nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
maṱano na miṱa ṱisano pfulo ya zwa vhubindudzi zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi u diana ha bere u itela nzwaliso.
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo vha tshi khou tou ṅwala zwavhu ḓi nahone vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha.
Kha vha ise khumbelo dzavho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo
Maṱano, tshumelo dza phukha na nzwaliso ya tshifhinganyana: R230
Pfulo u itela vhubindudzi: R86
Zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi: R65
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro, Zwiḽiwa zwa Bulasini, Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha.
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha. Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi.
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe, vha ḓo tea u vha na thendelo mbili. Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo. Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa.
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni, zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho. Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga.
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni, nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo. Kha zwo raliho, muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa.
Maga a tevhelwaho
Arali muhaelo u song ṅwaliswa nahone u tshi ḓo shumiswa kha ndingo, kha vha rumele luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lwo sainiwaho nahone lune lwa vha na luswayo lwa khamphani. Luṅwalo lu tea u rumelwa kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, nahone lu tea u humbela thendelo ya u ṱun ḓa. Luṅwalo lwavho lu tea u vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
vhunzhi ha mishonga dzina ḽa Tshibveledzwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo shango ḽa hune mushonga wa bva hone muiti nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone hune tshibveledzwa tsha ḓo swikela hone Afrika Tshipembe uri tshibveledzwa tshi do ṱo ḓea lini uri tshi ḓo shumiswa kha ndingo tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi.
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965, kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha.
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947, vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa.
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo, na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa. I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea u bva kha Muhasho wa Mbammbadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na/kana lunwalo arali vha tshi khou ita khumbelo ya khamphani
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna.
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe, luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine, lu tea i fhelekedza khumbelo.
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo, kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa, khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo.
Maga a tevhelwaho
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho:
ṱhalutshedzo ya ndavhuko ya phukha rekhodo ya kushumele kwa phukha
ṱhanziela ya tshakha ya malofha.
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi hezwi:
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Kha vha ise khumbelo kha:
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha. A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha ina ṱho ḓea dza mutakalo dzine dza tea u khwaṱhisedzwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso wa shango ḽi rumelaho phanḓa ha musi muhwalo u tshi rumelwa. Ṱho ḓea dzi a wanalea kha Senior Manager: Mutakalo wa Phukha .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni.
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi.
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi, fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo, phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango, kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo, nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe.
Kha vha diphosithe tshelede yo teaho kha akhaunthu ya Muhasho wa Vhulimi:
Kha vha divhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105.
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General: Agriculture, kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho.
Vha nga kona u ita mbadelo ofisini ya Muhasho wa Vhulimi, yo ṅwalwaho kha mutevhe wa 'Vhukwamani na fhethu'.
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha:
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo. Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia.
Musi ro no wana fomo ya khumbelo ri ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa zwibveledzwa zwa Phukha nahone ra vha rumela yone ya fhelekedzwa nga tsumbo ya Ṱhanziela ya Phukha
Ṱhanziela iyi i tea u ḓadzwa, nga English, nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho, nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo, nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa.
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa, vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo.
thendelo ya vhukuma ya u Ṱun ḓa Phukha
ṱhanziela ya vhukuma ya Phukha yo bviswaho nga dokotela wa phukha wa shango ḽa hune zwibveledzwa zwa bva hone.
Zwibveledzwa zwa mafhi zwi tea u ṱolwa kha huṅwe ha fhethu hu tevhelaho:
Ṱho ḓea dza u tunda dzi a wanalea Ofisini ya Thendelo kana kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa goloi yo no shumiswaho uri i ḓe Afrika Tshipembe, vha ṱo ḓa thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana madzhendedzi awo. Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri goloi dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwe.
Vha tea u ḓisa fomo yo tiwaho ya khumbelo musi vha tshi ita khumbelo ya u ṱun ḓa. Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea kha thundu dzoṱhe dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱun ḓi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya goloi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu ndi ndambedzo ya vhathu vhane vha ṱo ḓa u renga tshitentsi tshine tsha vha na tshomedzo dzo teaho. Ndambedzo iyi i tendela muthu o ṋewaho ndambedzo u saina konṱiraka ya u fhaṱa, kana u renga nnḓu ine i sa vhe tshipi ḓa tsha thandela ya nnḓu yo tendelwaho.
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho u engedza ndambedzo dzavho uri vha kone u swikelela zwikolodo na vhane vha tama uri vha tendelwe u koloda.
Vha nga ita khumbelo ya ndambedzo arali:
vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vho mala/malwa kana hu kale vha tshi dzula na mufunwa wavho vha songo mala/malwa, vha na miṅwaha ya ntha ha 21 nahone vha na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone muholo wa muṱa woṱhe u R3 500 kana u fhasi ha R3 500
vha saathu u vhuya vha vha na iṅwe nnḓu vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya tshipentshela .
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise kha conveyancer uri a ḓadze Ndima G.
Kha vha ise fomo kha muhadzimisi wa tshelede kana bannga uri hu ḓadzwe Ndima H arali hu khumbelo ine ya katela khadzimiso ya tshelede.
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa.
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano.
Kha vha ḓise na dokhumenthe dzi tevhelaho:
ṱhanziela ya mbingano
ṱhanziela ya mabebo vhuṱanzi ha muholo thendelano ya thengiso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya mafhungo kha muṅwalisi wa maṅwalo a vhu ṋ e ha ndaka halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhuṅwalisi ha maṅwalo a vhuṋe ha ndaka ho tendelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha u wana mafhungo ane a tshimbilelana na zwi tevhelaho:
Muṋe wa ndaka o ṅwaliswaho
Tshiimo tshine tsha kwama ndaka yeneyo
Mikano kana thendelano ya ndaka
Mutengo we ndaka ya rengwa ngawo
Milayo ya u thoma tshikolobulasi
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka.
Maga a tevhelwaho
Phanḓa ha musi mafhungo a tshi wanala kha vhuṅwalisi ha maṅwalo, vha fanela u vha na mafhungo a tevhelaho:
madzina nga vhuḓalo na/ kana nomboro ya vhuṋe ya muṋe wa ndaka, kana ḓuvha ḽawe ḽa mabebo.
nomboro ya erf na tshikolobulasi kana dzina ḽa bulasi na nomboro, hu si ḓiresi ya tshiṱara ṱa,
ya kha ofisi iṅwe na iṅwe ya maṅwalo a vhuṋe ha ndaka kha vha ye kha desike ya mafhungo hune muofisi a ḓo vha thusa kha u ḓadza fomo yo randelwaho na u vha ṱalutshedza maitele kha vha humbele muthaiphi wa data uri a vha itele thoḓiseso kha ndaka yeneyo
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo. Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱho ḓisiso i nga dzhia minete dza 30 u swika 60. Kha dziṅwe, khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho.
Mbadelo
Khophi ya milayo ya u thoma tshikolobulasi : R4 nga siaṱari
U gandiselwa nga khomphiyutha: R6 khandiso nthihi
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze,
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muhasho wa Vhulimi u ṋ ekana nga zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha malwadze a phukha Afrika Tshipembe kha vho ṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha kha a ḓ irese ine ya vha afho fhasi kana vha dalele website ya Muhasho wa Vhulimi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha website.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya Tshumelo dza Tshitshavha dza Ḽifhasi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
International Social Service ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽi si ḽa muvhuso ḽine ḽi sa khethulule nga zwa poḽitiki, murafho, vhurereli kana vhubvo. Dzangano iḽi ḽina General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva, Switzerland. Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha vhashumeli vha tshitshavha ḽifhasini ḽo ṱhe. Vhashumeli avha vho gudiswa nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho.
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho. Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha vha Afrika Tshipembe:
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha.
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Khumbelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe:
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa. ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu. Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo.
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa, ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu. Muvhigo u rumelwa kha ISS SA ine ya u sedza ya dovha ya u rumela kha vho teaho, nahone wo fhelekedzwa nga vhupfiwa, mbudziso na/kana zwiṅwe zwi ṱo ḓeaho u thusa kha khumbelo.
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA. Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS:General Secretariat.
Mbadelo
Tshumelo ndi ya mahala Afrika Tshipembe. Fhedzi kha maṅwe mashango vha nga tea u badelela dziṅwe tshumelo. Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A vha tei u ḓadza fomo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u rumelwa u shuma fhano kha tavhi la khamphani ine ya vha hone nn ḓa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa. Tshaka idzo ndi Ṱhanziela ya Seed Lot na Ṱhanziela ya Sambulu ya Mbeu .
Ṱhanziela ya Muvhala wa Swiri i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori nthihi yo dzhiaho sambulu.
Ṱhanziela Dala i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori ine ya vha na themendelo fhedzi ndingo dza itwa nga iṅwe ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango.
Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo i bviswa musi ḽaborathori yo themendelwaho ina vhuḓifhindulei ha u ita ndingo fhedzi.
Ṱhanziela Dala dzi shumiswa fhedzi kha ndima ye ya bviswa khayo, ngeno Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutendo i tshi shumiswa fhedzi kha sambulu yo lingwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri. Kha vha kwame OSTS sa idzwo ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango i tshi ḓo bvisa Ṱhanziela Dala .
Somboro dza dzi seed lot dzi ṋo ṋewa nahone khumbelo i ḓo rumelwa murahu nga fax kha vhone. I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu.
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu. Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho. Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot.
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa, kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu.
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo, ha bviswa ṱhanziela yo teaho.
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu. Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi:
Mbadelo dzi nga itwa nga Internet kana banngani. Fhedzi ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i nwalwe u itela u ḓivha uri vho badela.
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano, sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo. Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano. Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani. Kha vha vhudzise hune ndingo dza itwa .
Mbadelo
Khumbelo ya u dzhenela vhugudisi arali muthu a sa shumi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhugudisi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi i swikelelisaho kha u phasela u kona mushumo. Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma. U shela mulenzhe kha vhugudisi, mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi.
Ndi vhafhio vha itaho khumbelo?
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo, gudedzini kana univesithi a sa shumiho. Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo.
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara, fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone. Nga maṅwe maipfi, arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda,vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini.
Kha vha ṅwale CV i ṋeaho zwidodombedzwa zwavho zwi ngaho zwi tevhelaho:
Dzina ḽavho na ḓuvha ḽa mabebo
Pfunzo; zwikolo zwe vha zwi dzhena na pfunzo dze vha phasa dzone
Tshenzhemo ya mushumo; madzina a vhatholi vhe vha vhuya vha shumela vhone na zwe vha vha vha tshi shuma zwone
Vhathu vhane vha nga kwamiwa
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi. Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi.
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi.
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa.
Vha dzule vha tshi kwamana na senthara ya vhashumi ya tsini na u shandukisa zwidodombedzwa musi huna tshanduko khazwo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi kana sentharani ya vhashumi ya tsini.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Malugana na u dzhielwa mavu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo.
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa wa u vhona uri - hune zwa ṱo ḓea nahone nga zwishumiswa zwi re hone - vhadzulapo vhoṱhe vha a ḓiphi ṋa nga pfanelo ya ndeme ya u vha na mavu/ kana dzinn ḓu. Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane, muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho.
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza ndeme dza sa vhe khomboni vha fanela u pandelwa, vharangaphan ḓa vha muvhuso vha re na vhuḓifhinduleli ha mavu a muvhuso a kwameaho kana vhaṋe vha shango vha phuraivethe vha fanela uri, hu si na na u lenga, vha kwame khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi tevhedzwa Mulayo une wa pfi Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act, of 1998 . Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu.
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho. Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe.
Muhasho wa Zwa Mavu u ḓo:
kwama khothe uri u ṋekedze ndaela ya u pandela vhadzulapo vha shango ḽa muvhuso ḽine ḽa langulwa ngawo tenda pfanelo dza ndeme dza vhadzulapo vhenevho vha siho mulayoni dza sa khakhise u ḓo thusa vhadzulapo vha siho mulayoni vha mavu a muvhuso na wa phuraivethe vhane vha shaya ngeno vha sina ndimo uri vha wane mavu a ndimo o fanelaho u ḓo thusa vhaṅwe vharangaphan ḓa vha muvhuso uri vha wane maṅwe mavu ane vhadzulapo vha siho mulayoni vhane vha shaya dzinn ḓu vha nga ḽi shumisa u ḓo thusa hune zwa ṱo ḓea na hune ha vha na nyimele dza tshipentshela, vhaṋe vha mavu a ndimo a phuraivethe vhane mavu avho o dzhiwa uri vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho.
Maga a tevhelwaho
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo.
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U thomani, zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya: Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu. Hone ha, nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa, mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele.
Mbadelo
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele. Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya u guda ndi ḽaisentsi ya tshifhinganyana i ṱanzielaho uri vha na nḓivho nyana ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ya u guda yo khethekanywa kha khoudu tharu dzi sumbedzaho miṅwaha i ṱo ḓeaho kha khoudu iṅwe na iṅwe.
Khoudu 1: Thuthuthu iṅwe na iṅwe
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16.
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18.
Khoudu 2: Goloi dza tshileme lelu
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17.
Khoudu 3: Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18.
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo.
Tshifhinga tsha u lindela ndingo tshi a fhambana uya nga mimasipala. Ḽaisentsi ya u guda i mulayoni lwa miṅwedzi ya 18 nahone miṅwedzi a i engedzwi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini.
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo.
Mbadelo
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya u guda ndi ḽaisentsi ya tshifhinganyana i ṱanzielaho uri vha na nḓivho nyana ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ya u guda yo khethekanywa kha khoudu tharu dzi sumbedzaho miṅwaha i ṱo ḓeaho kha khoudu iṅwe na iṅwe.
Khoudu 1: Thuthuthu iṅwe na iṅwe
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16.
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18.
Khoudu 2: Goloi dza tshileme lelu
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17.
Khoudu 3: Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18.
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo.
Tshifhinga tsha u lindela ndingo tshi a fhambana uya nga mimasipala. Ḽaisentsi ya u guda i mulayoni lwa miṅwedzi ya 18 nahone miṅwedzi a i engedzwi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini.
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo.
Mbadelo
U vhea dokhumenthe dza tshiofisi mulayoni na Ṱhanziela dza Mushumisi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho, u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague.
Khethekanyo ya u vheya Mulayoni:
i vhea mulayoni dokhumenthe dza tshitshavha dzo ṅwalwaho Afrika Tshipembe dzine dza ḓo shumiswa nnḓa ha Afrika Tshipembe nga tshumiso ya Ṱhanziela ya Apostilee kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo i ṋekana nga tsumban ḓila dza u waniwa ha tswayo kwayo kana dokhumenthe i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo, poswo kana email.
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa nnḓa. Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni.
Khethekanyo ya u vhea i nga vha ṋea khwaṱhisedzo yo teaho kana Ṱhanziela ya Apostille nga fhasi ha zwi tevhelaho:
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi.
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi, u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa.
Phan ḓa ha musi Khethekanyo ya u vhea Mulayoni i tshi nga bvisa Ṱhanziela yo teaho ya Khwaṱhisedzo kana ya Apostille, dokhumenthe i tea u tendelwa nga:
Kha vha rumele dokhumenthe kha Khethekanyo ya u vhe Mulayoni nga iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho:
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti. Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe.
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe. Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho.
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail - Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone. Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho, na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone, lu tea u fhelekedza dokhumenthe. Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani.
Dokhumenthe dzi tevhelaho a dzi ṱanganedzei:
Khophi dzo sethifaiwaho dza mbingano, mabebo, lufu kana ṱhanziela Police clearance
Khophi dzo sethifaiwa dza Tshiimo tsha Mbingano kana Vhuṱanzi ha Vhudzulapo
Khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dza vhuendi kana maṅwalo a vhuṋe
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma. Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya.
Dokhumenthe dzi tevhelaho a dzi tei u vhewa mulayoni nga Khothe sa zwe zwa bulwa afho nṱha arali dzo sainwa nga vhulanguli vhu bvisaho:
Ṱhanziela dzi si dza tshikhau kana dzo fhelelaho dza mbebo, mbingano na/kana lufu na maṅwalo a khwaṱhisedzaho tshiimo tsha vhudzulapo, o sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Muno.
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi.
Ṱhanziela dza pfunzo dzo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Pfunzo.
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa, hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange, dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya luṅwalo lwa thendelo ya goloi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa, goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi.
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili. Vha tea u wana luṅwalo kha tshakha dza dzigoloi dzi tevhelaho:
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS.
Kha vha ḓadze fomo vha katele na mabammbiri a tevhelaho:
khophi ya ḽin'walo ḽa vhuṋe luṅwalo lwa thendelo kha khamphani kana dzangano lu ṅwalo lwo aniwaho lwa kufhatele kwa goloi lu bvaho mapholisani. Lu katele ṋomboro dza nzhini na tsheisisi, zwidodombedzwa zwo ḓalaho zwa mushumo we wa itwa na tshiko tsha zwipi ḓa zwihulwane thanziela ya thendelo i bvaho mapholisani thanziela yau lugela u tshimbila badani thanziela ya muleme kha buroho zwinepe zwivhili zwa goloi.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
muthu kana vhathu Afrika Tshipembe dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe.
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe. Tshikwekwete tshi na zwothe, thundu na mapfura . Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe. Hezwi zwi katela:
A huna muthu ane a ḓo shumisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe kana tshiṅwe tshikwekwete kha zwiṅwe nga nnḓa ha musi ho bviswa ḽaisentsi ine ya vha na thendelo arali muṋe wa tshikwekwete a na thendelo ya u rea khovhe. Arali muṋe wa tshikwekwete a sina thendelo ya u rea khovhe, hu tea u vha na konṱiraka ya u shumisa tshikwekwete itsho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango .
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe, arali vha si muṋe wa tshikwekwete.
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo dzi ya nga vhulapfu ha tshikwekwete
Kha vha vhilahele nga u kundelwa ha mapholisa u thusa vhapondiwa vha nndwa dza muṱani halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998. Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela. U kundelwa u thusa zwi nga katela:
u sa fara muhwelelwa u sa thusa muvhilaheli u bvula mulandu, u sa thusa u wana fhethu ho teaho, u sa thusa nga dzilafho, u sa fhelekedza muvhilaheli u dzhia thundu dzawe na u dzhia zwihali kha muhwelelwa u sa eletshedza muvhilaheli nga ha zwiṅwe zwine a nga ita, u fana na u bvula mulandu kana u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe.
Nndwa ya muṱani ndi nndwa ine ya itwa musi muthu ane vha vha na vhushaka nae ha muṱani a tshi ita zwiṅwe zwa zwi tevhelaho:
A tshi vha rwa kana u vha tshipa.
A tshi vha sema.
A tshi vha tambudza, e.g. a tshi vha founela, u vha rumela maṅwalo kana zwithu, kana u vha sala murahu.
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi.
A tshi vha tambudza siani ḽa zwa masheleni, e.g. musi munna kana mufunwa a tshi ṱo ḓa uri hu vhe ene fhedzi ane a dzhia tsheo ya zwa masheleni kana a tshi hana u renga zwiḽiwa, u badelwa tshikolo, etc.
A tshi vha shushedza, e.g. a tshi vha fulufhedzisa u vha vhulaha arali vha ya mapholisani.
A tshi tshinyadza thundu yavho, e.g. u fhisa zwiambaro, u vunḓa fanitshara kana u tshea mathaila a goloi yavho.
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo.
Vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhu khakhisaho tsireledzo yavho, mutakalo wavho kana ndondolo yavho.
Maga a tevhelwaho
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama, nga luṱingo, luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD.
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA.
Kha vha ṋee ICD zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na/kana muvhilaheli
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa
Somboro ya mulandu, arali i hone
Ḓuvha, tshifhinga na vhuvha ha u sa tevhedza zwa DVA
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi, arali dzi hone
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muhweleli u a swika: U a ṱanganedzwa nga u ṅwalwa kha redzhisita ya vhathu
U imela nyambedzano - zwi nga dzhia minita dza 30
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa
Muvhigo wa u fhedzisela - hu saathu u fhela maḓuvha a 90
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mbilahelo malugana na vhuḓifari vhu si ha vhuḓi kana vhukhakhi ho itwaho nga miraḓo ya SAPS na MPS
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate . Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka, mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise .
Tshakha dza mbilahelo dzine dza nga iswa kha ICD ndi:
Mbilahelo ya Kiḽasi II: Ndi mbilahelo ya u sa tevhela mulayo nga SAPS nga fhasi ha Mulayo Nndwa dza Muṱani wa 1998..
Mbilahelo ya Kiḽasi III: Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe. Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa. Zwi tevhelaho ndi mutevhe wa mbilahelo dza Kiḽasi III:
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho; tshelede yo shumiswaho; tshifhinga tshe zwa itea.
U voṱa mulilo
U rwa wo ḓiimisela u huvhadza kana u ṱo ḓa u vhulaha
U hahedza
U linga u kunda vhukando ha zwa mulayo
U fodzhara kana u ṋekana nga dokhumenthe yo fodzhiwaho u tshi zwi ḓivha uri a si ya vhukuma nahone ine ya vha na ndeme ya R50 000 kana u fhira
Vhufhura
U fara muthu vhudzimu kana u tshipa
U zwifha mulayoni
Pfudzungule tshitshavhani
U shushedza
U thuba
U tshinyadza thundu
U shela mulenzhe kha tshigwada tsha zwa vhutshinyi
U vha na thundu dzo tswiwaho
U tshipa
U dzhia thundu dzo tswiwaho
U fhura nga vhugevhenga
U tshipwa ha munna nga muṅwe munna
U tswa
U rwa
U kombetshedza muthu uri a u ṋee tshelede nga u mu shushedza
U ṱu ṱuwedza vhathu u ita zwa dzinndwa, tshimbevha kana u lingedza u ita zwo bulwaho afho nṱha
Mbilahelo ya Kiḽasi IV: Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo.
Mbilahelo ya Kiḽasi V: Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD.
Mbilahelo dzi songo teaho u iswa kha ICD:
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD. Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD, nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga.
Mbilahelo dza malugana na vhashumi vha Tshumelo dza Vhululamisi, vhaofisri vha khothe na miraḓo ya Mmbi ya Tsireledzo Lushaka ya Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama, nga luṱingo, nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD. Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo, vhukati ha 08h00 na 16h30.
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD.
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa.
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama, vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumana na mbilahelo:
Zwi nga dzhia miniti miṱanu uri vha ṱanganedzwe
U imela nyambedzano na mushumi kana musedzulusi zwi nga dzhia minita ya 30
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa
Muvhigo wa u fhedzisela u nga dzhia maḓuvha a 90
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mbilahelo malugana na lufu lu ṱahaho muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa, nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa, u riwa kana khethululo nga lukanda. Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I .
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhige mpfu dzi ṱahaho tshiṱitshini tsha mapholisa nga luṱingo kana vha ṅwale luṅwalo vha lu rumele ofisini ya tsini ya ICD, kana vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele ofisini ya tsini ya ICD nga fax.
Kha vha ṋee ICD zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na/kana muvhilaheli.
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho.
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone.
Somboro ya mulandu ya mapholisa, arali i hone.
Ḓuvha, tshifhinga na vhuvha ha u kundelwa u thusa mupondiwa.
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi, arali zwi hone.
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone.
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha. Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u vhonwa mulandu, kana u sa vhonwa mulandu kha muvhilaheli.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱho ḓisiso dzi nga dzhia maḓuvha a 30 kana u fhira, zwi tshi ya nga vhuvha ha mulandu.
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180.
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database.
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi. Ndivho dza Tshumelo ya Khasho i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi ndi dzi tevhelaho:
u ombedzela zwi kwamanaho na 'tswikelelo' siani la pfanelo ya u wana mafhungo na tswikelelo siani ḽa mbekanyamushumo dza khasho mofholowo ya vhuan ḓadzamafhungo, mbofholowo ya u wana na u fhirisela mafhungo na mihumbulo kha vhathu, mbofholowo ya vhukoni ha vhutsila; na mbofholowo ya pfunzo na ṱho ḓisiso siani ḽa zwa saintsi u vhona uri huna ndinganyo kha nḓowetshumo ya khasho nga u ṱu ṱuwedza u vha hone ha vhathu vhaswa kha nḓowetshumo ya khasho.
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi nga avhiwa kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho, midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala, vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli, na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Ḽaisentsi dza tshumelo idzi mbili dza Khasho dza Radio dzi Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi mulayoni lwa miṅwaha miraru, ngeno ḽaisensti ya khasho ya zwo khetheaho i mulayoni maḓuvha a furaru.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi,
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli.
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo.
Kha vha vhone uri tshigwada itsho tshi ita zwi tevhelaho:
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo.
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru.
Mbadelo
Ḽaisentsi ya vhubindudzi: R5 000
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa. Tshelede iyi a i lifhelwi murahu
Ḽaisentsi ya vhubindudzi ya zwo khetheaho: R2 000
Ḽaisentsi ya tshitshavha: R1 500
R200 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa. Tshelede iyi a i lifhelwi murah
Ḽaisentsi ya tshitshavha ya zwo khetheaho: R500
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Muthu muṅwe na muṅwe a fhaṱaho, a shandukisaho na u ṱun ḓa dzigoloi u itela vhubindundzi kana u rengisa, u tea u ḓI ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi.
Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa, muhasho wa vunḓu u ḓo rumela muingameli u ṱola uri muiti wa khumbelo o tevhedza ṱho ḓea dza milayo yo vhewaho naa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele Muhasho wa Vhuendi wa vunḓu.
khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhubindudzi lu ṅwalo lwa thendelo arali vha muimeleli wa khamphani nomboro ya Khoudu ya Khasi ṱama i bvaho South African Revenue Services thanziela ya mulayoni i bvaho mapholisani.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo ngeno ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa i ṋekedzwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho.
Mbadelo
Khumbelo ya ndungelo dza vhudzadze kha Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha vhashumi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya mbadelo dza vhudzadze ndi u badela mushumi tshifhingani tsha vhudzadze.
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana,
Zwi itaho uri mudzadze a wane mbadelo:
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi.
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121.
Arali mudzadze a tshinyalelwa kana ṅwana a bebwa o lovha nahone phanḓa ha tshifhinga, mbadelo i itwa tshifhinga tshi sa fhiri vhege dza rathi.
Ṱhanziela ya zwa mutakalo i khwaṱhisedzaho vhuimana na/kana u bebwa ha ṅwana i tea u ṋekedzwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo nahone dzi fhelekedzwe nga ṱhanziela ya zwa mutakalo, vha zwi rumele sentharani ya vhashumi.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code.
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya dzilafho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
Khumbelo yavho i tea u fhelekedzwa nga tshithihi kana zwiṅwe zwa zwi tevhelaho:
ṱhanziela yo fhelelaho ya zwa mutakalo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mabebo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mbingano afidaviti BI-172A hune ha vha na vhushaka ha u funana hu sina mbingano na vhuṱanzi ha u dzula vhoṱhe thendelano ya u dzula na mufunwa, arali vha tshi dzula na mufunwa ngeno vha songo vhingana vhuṱanzi ha mbingano ya tshirema, arali vho malana tshirema ndaela ya ṱhalano, arali vho ṱala ndaela ya khothe ine ya vha ṋea ndondolo ya vhana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho, arali vho lovha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi o ṋewaho ndondolo ya vhana na vhuṱanzi ha ndondolo ya vhana vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo, arali zwo ralo ndaela ya mulayo ya u fhandekana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya mapholisa, arali vha na miṅwaha ya 21 na u fhira, ya mashango oṱhe e vha vhuya vha dzula khao lwa ṅwaha muthihi kana u fhira
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya pfanelo ya u gwa mugodi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho. Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30.
Pfanelo i ṋekedzwa arali:
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi.
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi.
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi.
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka.
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa .
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Minerala na Fulufulu
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone.
Kha vha ḓadze Form D: Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu. Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi.
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu.
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo yavho, u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽe a ṱanganedza khumbelo uri:
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo.
Vha ḓivhadze na u kwama vhathu vhoṱhe vha kwameaho hu saathu fhela maḓuvha a 180 u bva nga ḓuvha ḽa nḓivhadzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi, vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minirala u gwiwaho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u gwa mugodi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini. A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo.
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu. Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea, ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli,
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo, isa fhiriho miṅwaha mivhili. Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Thendelo ya u gwa mugodi i ṋekedzwa arali:
minirala uyo u tshi nga gwiwa kha miṅwaha mivhili vhupo ha mugodi hu sa fhiri mithara dza 1.5m²
hu sina muṅwe muthu o wanaho pfanelo dza ṱho ḓisiso, thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u fara pfanelo kha minirala wonoyo na mavu aneo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho, arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo, u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo tendelwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Mbadelo
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U vhiga muthu o xelaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho. Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae.
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho. Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe, kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane, nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho. U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children.
Maga a tevhelwaho
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo, nga maanḓa tshinepe tsha zwino.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha nga vhiga muthu o xelaho tshiṱisthini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa. A vha kombetshedzei uri vha vhige u xela ha muthu tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhupo he muthu a xela hone.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo na ṋomboro ya u bindula nga dzigoloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
mubveledzi a tshi diḽivara, u rengisa, u shandukisa kana u lugisa goloi vhoradzikhon ṱiraka vha vhuendedzi ha goloi vha tshi diḽivara dzigoloi vharengisi vha goloi vha tshi diḽivara goloi, kana vhaṱu ṋdi vha tshi diḽivara goloi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo MTN 1 ofisini ya vhuponi havho ya zwa badani.
Vha sumbedzise uri ndi ngani vha tshi ṱo ḓa ṋomboro ya thengiso.
khopi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana luṅwalo lwa thendelo arali vho imelela khamphani
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Akhaunthu ya Mzansi ndi tshumelo ya vhathu i langulwaho nga South African Post Office . Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo. Tshelede yavho yo vhulungea kha heino akhaunthu.
A huna mbadelo dza tshumelo dza ṅwedzi. Tshelede ine vha i vhulunga i vha fhedzi na nzwalelo. A huna tshelede yo tiwaho. Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa. A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi. Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone. Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Maga a tevhelwaho
U vula akhaunthu hu ṱo ḓea zwi tevhelaho:
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede, kana Financial Intelligence Centre Act, une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi, Arali hune vha dzula hone vho tou hira, kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira. Arali vha tshi dzula na vhabebi, kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi.
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani.
Mbadelo
Hu todea diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea Poswoni dzoṱhe Afrika Tshipembe.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ambe na Mulanguli wa hanefho Poswoni kana vha rwele luṱingo kha: 0800 53 54 55
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho. Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo, uya kha muofisiri wa zwa masheleni, aḓirese ya poswo, etc.
Musi tshanduko dzi tshi itwa malugana na close corporation - dzine dza nga katela u dzheniswa ha muraḓo muswa kana u bviswa ha muraḓo, etc, kana tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya poswo ya CC - ndi zwa ndeme u ṅwalisa tshanduko idzo na Ofisi ya u Ṅwalisa dzi Close Corporation.
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2. Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho.
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa.
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu. Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya u ṅwalisela CC.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe a miraḓo ya CC.
Kha vha badele masheleni o tiwaho.
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo. Musi tshanduko dzo no shumiwa, ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Nḓivhadzo ya tshanduko ya zwidodombedzwa zwa muṋe wa dzina kana wa goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo heyi ndi ya u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi nga tshanduko ya ḓiresi ya muṋe wa dzina kana wa goloi. Vhaṋe vha dzigoloi vha tea u vhona u ri ḓiresi yo ṅwaliwaho kha redzhisi ṱara ya goloi ndi ya vhukuma.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze na u humisa fomo ya nḓivhadzo.
khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe vhuṱanzi ha ḓiresi ntswa ya hu ne vha dzula hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U ḓivhadza Nedlac uri dzangano ḽa vhashumi ḽi khou saukanya nga ha mugwalabo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi, 1995, i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa, na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso. Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo.
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha fomo yo teaho . Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo. A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo, sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano.
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa, dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo. Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma.
Maga a tevhelwaho
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo.
Muṅwaleli wa dzangano ḽa vhashumi u tea u ḓadza fomo ya khumbelo, LRA 4.5.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana u rengiswa ha goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka. Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa.
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa.
Maga a tevhelwaho
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani.
ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi disiki ya ḽaisentsi i re mulayoni
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi, vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vhiga khombo mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso.
Maga a tevhelwaho
Vhatholi vha tea u kherula tshipi ḓa kha Part B ya form W.Cl.2 vha tshi ṋekedze dokotela kana vhuongelo uri vha ḓadze nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo. Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo, vha nga rumela fomo yeneyo.
Mbilo dzi nga rumelwa kha:
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo. Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu.
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela.
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu, vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe.
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu, vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwahoitle halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Reserved postal services dzi katela maṅwalo, dzipostcard, zwo gandiswaho, phasela ṱhukhu na dziṅwe postal articles. Ḽaisentsi i ṋea muisedzi ndugelo ya u ita tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho nahone ya dovha ya ita uri a tevhedze zwo bulwaho kha ndima 6 ya Mulayo wa Tshumelo dza Poswo, 1998.
Kha vha ḓivhe hedzwi: U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo. Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho. A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise fomo ya khumbelo nahone i fhelekedzwe nga mbadelo yo teaho kha ICASA
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu kha muhumbeli nahone a huna vhuḓifhinduleli vhune ha ḓo ṱanganedzwa siani ḽa u sa tshimbila zwavhu ḓi ha zwithu
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Mbadelo ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ya R500
Mbadelo ya u bviswa ha ḽaisentsi ndi R25 000
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u bveledzisa zwibveledzwa zwa khovhe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, kana fish processing establishment ndi goloi, tshikwekwete, kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe. Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea, u ṱhukhukanya, u fhandekanya zwipi ḓa, u kunakisa, u vhekanya, na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete. Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini, u paka, u omisa, u omisa sa muhwaba nga muṋo, u xwatudza, kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe. Vha tea u thoma nga u ita khumbelo ya thendelo ya ṅwaha nga ṅwaha kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE. Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo. U sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana i fheliswe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
Hu nga dzhiwa tsheo ya uri vha nga bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, nahone izwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha zwo khetheao nahone tsheo i zwanḓani zwa Minista wa DEA&T.
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho.
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
R6 000 - Khumbelo ya u vha na Fhethu ha u Bveledza Zwibveledzwa zwa Khovhe
R1 330 - Thendelo ya u vha na fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe and R125 - Khumbelo ya thendelo
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana - mbadelo ya u thoma halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo. Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe .
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi tea u vha phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṱanganyise muthelo wa tshifhinganyana wa tshikhala tsha u thoma nga nḓila i tevhelaho:
hafu ya mbalogu ṱe ya muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa vhashumi wa tshifhinga itsho vha ṱuse mbadelo ya muthelo mashango a nnḓa yo tendelwaho tshfhingani itsho
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika. SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho.
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS:
kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS, Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu, vhukati ha 08:00 na 15:30, hu sa kateliwi nga holodei hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwine zwa ṱo ḓea ndi:
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19; na
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha u thoma dzi tea u rumelwa naho arali u ya nga kuṱanganyisele kwavho, hu sina muthelo wa tshifhinganyana u teaho u badelwa.
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki, vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo. Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho. Arali SARS i songo fushea, vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe.
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo, kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga. Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga.
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo.
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thomana na maitele a tshumelo ane a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . SARS yo ḓiimesela u bveledza hezwi musi vha tshi rumela mbuyelo:
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho. Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mbuyelo ya mbadelo ya vhuvhili ya muthelo wa tshifhinganyana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi vhe phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme, thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi, vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho. Miholo miṅwe i ḓo vha i tshi kha ḓi wela fhasi ha ṅwaha wa muthelo u fhelaho nga 28/29 Luhuhi.
Kha vha ṱanganyise muthelo wa tshifhinganyana nga nḓila i tevhelwa u itela tshikhala tsha vhuvhili:
mbalogu ṱe ya mugaganyo wa muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho vha ṱuse na mbadelo yo tendelwaho ya muthelo wa mashango a nnḓa ya ṅwaha woṱhe vha ṱuse na mbadelo yo itwaho kha tshikhala tsha u thoma.
Maga a tevhelwaho
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa.
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS:
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwine zwa ṱo ḓea ndi:
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho, ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana.
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo.
Vha nga tea u badela muthelo wo engedzwaho arali muholo wa u humbulela u fhasi nga 90% ya muholo wa u theliswaho wa vhukuma na fhasi ha muholo wavho wa vhukuma.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika. Vha ita ngaurali, khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga, na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso.
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thoma service standards kana maitele a tshumeloa ne a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . SARS yo ḓiimesela u bveledza hezwi musi vha tshi rumela mbuyelo:
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - bindu ḽau
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u shela mulenzhe kha tshikimu tsha nnḓu dza vhathu     
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe.
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo, zwa thekiniki na ndangulo. Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho.
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo, dza madzangano na dza thandela. Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao.
Kuitele ukwu ku shuma hani?
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho. Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme.
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu.
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu tshi vha tendela:
uri vha sa shumise tshelede nnzhi kha u badela vhafha ṱi nga u ḓifha ṱela vhone vhaṋe kana nga thuso ya miraḓo ya muṱa, vhadzulatsini, khonani na vhaṅwe uri vha sa badele tshelede nnzhi kha vhafha ṱi uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia.
U ri vha dzhiwe sa muthu o teaho u wana thuso vha tea u:
vha vho mala/malwa, u dzula na mufunwa wavho kana vha tshi dzula na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone siani ḽa zwa masheleni vha vhe vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha mudzuli wa Afrika Tshipembe lwa mulayoni vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka. Hezwi zwi amba uri vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya 21, vho mala/malwa nahone vha na khithi vha tea u vha vha tshi hola muholo une wa vha nga fhasi ha R3 500 nga ṅwedzi vha tea u vha vha sa wani ndambedzo ya Muvhuso ya thengo ya nnḓu vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho.
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni. Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo.
Maga a tevhelwaho kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho, ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu. Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29.
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - tshavhi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo. Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli.
kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - vhaaluwa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo dza khumbelo
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
Maga a tevhelwaho
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - mushumi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mutholi o vha fulufhedzisaho mushumo u tea u ṋea Muhasho wa zwa Muno zwi tevhelaho:
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo .
Vha nga vha pholisa ḽa ridzeve kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Khethekanyo A - tshipholisa tsha mashumele:
vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini, vhuponi havho kana vunḓuni, fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho.
vha nga ambara yunifomo vha ḓo gudiswa kha maitele oṱhe a mapholisa.
Khethekanyo B - Tshumelo dza Thikhedzo:
vha shuma mishumo ya thikhedzo sa mulanguli kha ofisi dza lushaka, dza vunḓu, kana tshiṱitshini tshapo vha sa iti mishumo ya tshipholisa a vha ambari yunifomo musi zwo tea, vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
Khethekanyo C - Tshumelo ya tshipholisa yo khetheaho/ya vhukoni:
vha tea u vha na zwikili kana vhukoni vhune vha nga vhu shumisa kha Tshumelo ya Tshipholisa, e.g. madiraibva vha mabufho, madokotela, vhabambeli, vhashumeli vha tshitshavha kana madokotela a mihumbulo vha ḓo ita miṅwe mishumo ine vha vha makone khayo ine vha ḓo i shuma vha nga ambara yunifomo arali thendele yo ṋekedzwa nga khomanda wavho vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
Khethekanyo D - tshipholisa kha sekhithara ya mahayani na dziḓoroboni:
vha shuma mishumo kha sekithara ya tshumelo ya tshipholisa vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni kha sekhithara yo tiwaho tshiṱitshini, kana sekithara yo tiwaho sa zwe khomanda a tisa zwone vha nga ambara yunifomo u ya nga zwine ya ambarelwa zwone vha ḓo tea u gudiswa nga ha maitele a sekhithara ya mushumo une vha ḓo ita wone. Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara.
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho.
U ya nga zwidodombedzwa zwa Tshumelo ya Ridzeve ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe vha tea:
u vha mudzulapo wa tshoṱhe wa Afrika tshipembe u vha na miṅwaha ya 18 na fhasi ha miṅwaha ya 70
u ḓadza mbudziso dza mutakalo sa zwe zwa tiwa nga Khomishinari wa lushaka u sa vha na vhulwadze ha muhumbulo, kana u shaya nungo hune ha nga vha khakhisa u ita mushumo wavho zwavhu ḓi vha na vhuḓifari ha vhuḓi, hu tikedzwaho nga ṱho ḓisiso dzo teaho phasa ndingo dza kuhumbulele kana ndingo dzo tiwaho nga Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa u vha na ṱhanziela ya maṱiriki kana pfunzo dzi eḓanaho na izwi vha sumbudze na ṱhanziela u vha vha tshi kona u amba, u vhala na u ṅwala English na nthihi ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe u dzhiiwa minwe na u sa vha vho wanwa mulandu kana u vha fhasi ha u sengiswa kha mulandu u ḓi imisela u gudiswa u vha vho ḓiimisela u dzhia muano wa ofisi u sa vha na makolo a muvhili a vhonalaho ; na u vha na ḽaisentsi ya u ḓiraibva, naho i si ṱho ḓea u vha pholisa ḽa ridzeve.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, SAPS 93
fomo ya zwidodombedzwa zwa vhuṋe u ḓi ṋekedza mbudziso dza mutakalo mbudziso dza tsireledzo, Z204 arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe fomo ya mbudziso dza u gandisa minwe
thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21.
Vha fare na mabammbiri a tevhelaho:
khophi yo sethifaiwaho ya bugu yavho ya vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva, arali vha na yo khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
Ndi vhafhio vha songo teaho u khethwa sa mapholisa a ridzeve:
muthu o litshiswaho mushumo nga ṅwambo wa mutakalo u si wa vhuḓi mura ḓo wa kale wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe we khumbelo ya u ṅwaliswa hafhu kha mutevhe ya haniwa muthu o faraho poswo ianwe na ianwe kana ofisi kha dzangano ḽa zwa poḽitiki ramafhungo wa kana mushumeli wa tshumelo ya vhuan ḓadzamafhungo
ṅwana wa tshikolo muofisiri wa tsireledzo mura ḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Masipala.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali vha wanala vho tea, khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa. A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho. Nga murahu, vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo sa ḓiraiva wa phurofeshena ḽa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi. Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho. Thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa i kwama tshakha dza goloi dzi i tevhelaho:
goloi ya u hwala thundu, goloi ya u kokodza goloi dzo tshinyalaho kana basi goloi dza tshileme tshifhiraho 3 500 kg kana dzo itwelaho u halwa vhathu vha fumimbili kana u fhira .
Tshikalo kha vhukale ha ḓiraiva kha tshakha dza goloi dzo ima nga ṋdila i tevheleaho:
goloi dza u hwala thundu - vha tea u vha na miṅwaha ya 18 na u fhirisa goloi dza vhaṋamedzwa - vha tea vha na miṅwaha ya 21
goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25.
Vha wana thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa arali:
vha na ḽaisentsi ya u ḓiraiva ine ya mulayoni ya tshakha ya goloi yeneyo vhana ṱhanziela ya dokotela i sumbedzaho uri mutakalo wavho wo lugela zwezwo vha na ṱhanziela i bvaho kha gudedzi ḽo tendelwaho vha saathu u gwevhelwa u ḓiraiva vho kambiwa, u ḓiraiva lwa khombo kana mulandu wa u vhanga khakhathi na musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa.
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa. Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi.
Ḓiraiva kana muṋe wa goloi ane a vha na thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa ha ngo tea u tendela muṅwe muthu u ḓiraiva goloi iyo badani. Goloi iyo i nga ḓiraiviwa fhedzi nga muthu ane a vha na ḽaisentsi yo teaho.
Maga a tevhelwaho
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo.
bammbiri ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho , ḽaisentse ya u ḓiraiva ya garaṱa, phasiphoto ya mulayoni ya Afrika Tshipembe zwinepe zwivhili zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe zwa mivhala mitswu na mitshena
ḽaseintsi ya u ḓiraiva ine ya vha mulayoni thanziela ya vhugudisi thanziela ya mutakalo wavho thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Nga murahu ha mbadelo, vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu.
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele. Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa, Garaṱa dzine maḓuvha a 120 a fhira vhaṋe vhadzo vha saathu u dzi tevhela, dzia ṱshinyadzwa .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo ya ṱho ḓisiso ya zwa migodi ndi thendelo i tendelaho khamphani kana muthu u sedzulusa tshipi ḓa tsha mavu u itela u wanulusa khonadzeo zwayo kana u vha hone ha minirala. Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe.
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i vha mulayoni ṅwaha miṱanu. Musi tshifhinga tsho fhela, muiti wa khumbelo a nga humbela u vusuludza pfanelo ya ṱho ḓisiso i sa fhiriho miṅwaha miraru.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo.
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi.
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Minerala na Fulufulu
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo, u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo, u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho.
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho, u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo, na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho.
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30.
Musi ṱho ḓea idzi dzo no fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya tsireledza siani ḽa nndwa dza muṱani halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Nndwa ya muṱani ndi mini?
Uya nga Mulayo wa Nndwa dza Muṱani , nndwa ya muṱani ndi:
thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya katela u rwiwa, vhudzekani, u seṅwa kana u sasaladzwa kana zwi kwamaho masheleni u tshinywa ha thundu kana muḓi u sala muthu murahu u dzhena muḓini wa muthu nga nnḓa ha thendelo ya muṋe wa muḓi thambudzo iṅwe na iṅwe kana zwiito zwa ndangulo hune zwiito izwo zwa nga ita uri mutakalo wa muthu, tsireledzo yawe kana vhuvha hawe vhu vhe khomboni.
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha, vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo. Ndaela ya tsireledzo ya nndwa dza muṱani ndi dokhumenthe i bviswaho nga khothe nahone i thivhelaho:
muhwelelwa uri a tambudze muhweleli muhwelelwa uri a sa humbele muṅwe muthu u mu thusa kha u tambudza muṅwe muthu muhwelelwa uri a sa dzhene muḓini hune ha dzula muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa dzhene ho bulwaho ngomu muḓini wa muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa ye muḓini wa muhweleli muhwelelwa uri a sa ye hune muhweleli a shuma hone muhweleli ane a dzula kana we a vha a tshi dzula fhethu hune hu sa vhe hawe e eṱhe uri a sa dzhene kana u sala afho fhethu kana kha inwe ya dzibulege dzine hu sa vhe yawe e eṱhe muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya tsireledzo?
Muṅwe na muṅwe ane a khou tambudzwa kana o no tambudzwaho
Ṅwana ane a nga ita khumbelo a sa thusiwi
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa. Vhathu vha tevhelaho vha nga ita khumbelo arali vho wana thendelo ya mutambudzwa, nga nnḓa ha musi mutambudzwa a ṅwana, muthu a songo takalaho muhumbuloni, muthu o dzidzivhalaho kana arali khothe yo fushea uri mutambudzwa ha kha tshiimo tsha u ṋea thendelo:
Mueletshedzi
Mushumeli wa zwa mutakalo
Pholisa
Mushumeli wa tshitshavha
Mudededzi
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya ndaela ya tsireledzo Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ya tsini, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na nga maḓuvha a vhuawelo kana mafheloni a vhege
Khumbelo i tea u itwa nga afidaviti ine ya ṱalutshedza:
Mbuno dzine khumbelo ya itwa nga fhasi hadzo
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo.
Arali khumbelo yo itwa nga mu ṅwe muthu a tshi itela muṅwe, afidaviti i tea u ṱalutshedza zwi tevhelaho:
Zwiitisaho uri muthu uyo a vhe na dzangalelo ḽa tsireledzo ya mutambudzwa
Mushumo wa mutambudzwa na tshiimo tshine a vha khatsho tshi itaho uri hu itwe khumbelo
Thendelo ya luṅwalo lwo ṅwalwaho nga mutambudzwa, nga nnḓa ha musi:
mutambudzwa a ṅwana mutambudzwa a muthu a songo takalaho muhumbuloni mutambudzwa a muthu o dzidzivhalaho arali khothe yo fushea uri mutambudzwa haho kha tshiimo tsha u ṋea thendelo.
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe.
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo.
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi.
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo, fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela.
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi, ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe. Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani. U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha hu katela zwi tevhelaho:
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe.
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe, a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe.
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe.
Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani.
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza,
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo kha Muhasho.
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5.
Kha vha ḓadze dokhumenthe dza thikhedzo dzi tevhelaho:
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho.
Maanḓa a Ramulayo - Sdivhadzo ya u imela vhaṋe vha bindu.
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli, vhaofisiri
CM31 - Thendelo ya u vha muṱoli wa dzibugu
CM46 - Khumbelo ya ṱhanziela ya u thoma bindu na R60 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe.
Kha vha ḓadze memorandamu na atiki ḽi dza tshumisano
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha.
Mbadelo
R60 - Ṱhanziela ya u thoma bindu
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
Mbadelo dzo fhelelaho - R465
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndifhelo ya mbadelo ya zwo shumiswaho kha thengiselonn ḓa ya thundu
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ita khumbelo ya u badelwa murahu tshelede ya mbadelo ya vhuṱundi kha zwibveledzwa zwe zwa ṱun ḓwa u itela u faṱwa, u bveledzwa, u fhedziselwa, kana u pakwa ha zwibveledzwa zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, 470.03/00.00/01.00.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya thendelo ya thengiselonn ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege mbili uya kha nṋa u ḓivha uri khumbelo yavho yo tshimbila hani u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ṱhanganedzo ya mbingano ya tshirema halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni. Fhedzi arali yo itwa nga murahu ha 15 Lara 2000, mbingano iyo i tea u tshimbidzana na zwi tevhelaho:
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema.
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18.
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana.
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano. Arali ni sina vhabebi, mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano. Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano, khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano. Arali mubebi kana vhabebi, kana mulonditi, kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano, ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo.
Arali muṅwe wa vhamalanaho o mala/malwa nga nḓila dza tshizwino-zwino, mbingano ya tshirema i nga si konadzee musi a tshe o mala/malwa. Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988.
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema, a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa.
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau kana khophi ya redzhisita kana ya dokhumnethe iṅwe na iṅwe ya vha hone kha redzhisitara yo teaho, i a ṋekedzwa, nahone ha khwaṱhisedzwa vhuṱanzi,
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i a ṋekedzwa na zwenezwo, tenda ha vha hu sina masheleni o teaho u badelwa a u bvisa ṱhanziela nga tshifhinga tsha u ṅwalisa mbingano.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i ṋekedzwa na zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: R11
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau: R53
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzulo ḽa vhupfumedzani ndi musi khomishinari a tshi ṱangana na miraḓo kha phambano u sedza nḓila dza u tandulula phambano nga thendelano
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi. Nga maitele aya, zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi, arali zwi tshi ṱodea.
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone. Ndi maitele a sa konḓiho, a sa ḓuriho, a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo. Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho.
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi. Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muofisiri wa dzangano ḽa vhashumi
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho, hu vha u fhela ha mafhungo. Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa, khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae.
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho.
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho:
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzulo ḽa vhupfumedzani ndi musi khomishinari a tshi ṱangana na miraḓo kha phambano u sedza nḓila dza u tandulula phambano nga thendelano
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi. Nga maitele aya, zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi, arali zwi tshi ṱodea.
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone. Ndi maitele a sa konḓiho, a sa ḓuriho, a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo. Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho.
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi. Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muofisiri wa dzangano ḽa vhashumi
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho, hu vha u fhela ha mafhungo. Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa, khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae.
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho.
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho:
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya mbadelo murahu ya mbadelo ya masheleni a ḽaisentsi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa, u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo.
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo RFL, Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi.
Ṱhanziela i khwaṱhisaho u tswiwa ha goloi, u tshinyala lwa tshoṱhe kana ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo, fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe, kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo, na dza u rewa ha khovhe, kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo. Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe, na ndugiselo, nḓisedzo, u vhulunga, vhuxwatudzi, vhuendi, kana vhubveledzi. South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete.
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ṱola u lugela hatsho u vha lwanzheni. Ndingo dzi itwa nga SAMSA. Nga murahu ha ndingo SAMSA i tea u bvisa Ṱhanziela ya Tsireledzo. Ṱhanziela iyi i tea u fhelekedza khumbelo yavho ya u ṅwalisa.
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete .
Ṱhanziela ya tsireledzo ya SAMSA
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe.
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete.
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10. Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani. Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni, zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea.
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani, nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha, a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC. Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano.
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu. Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu.
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo, CK1
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo,
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC.
Mbadelo
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu, ine ya nga vha yo tou ṅwalwa, mbekanyamushumo dza computer, mbekanyamushumo dza khasho, mudzika, fiḽimu kana vidio.
U tsireledza" zwi amba u thivhela vhaṅwe vhathu uri vha sa kope kana u bveledza uyo mushumo na u u shumisa u itela u wana masheleni. Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe.
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha, vha nga si kone u wana tsireledzo yawo. Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu, garaṱa, CD, tshioliwa, tshifanyiso, kana fiḽimu.
Muthu we a ṅwala, a gandisa, a phaḓaladza, a rengenyela, a vhaḓa, a ola, a ita fiḽimu, kana u rekhoda mushumo, ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo. Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo, pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi.
Kha mishumo minzhi a zwi kombetshedzi uri vha ite khumbelo ya pfanelo ya vhuṋe
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe. Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe.
Pfanelo ya vhuṋe ya dzifi ḽimu dzo itelwaho thengiso i tea u itwa nga u dadza dokhumenthe dzi tevhelaho dzine dza wanalea mahala kha Ofisi ya Pfanelo ya Vhuṋe:
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni. Luswayo lwa pfanelo ya vhuṋe lune lwa anzelwa u vhonwa ndi ©.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho:
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo, arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Tshiolwa" ndi tshivhumbeo na zwiga zwi fushaho maṱo. Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako.
Tshiolwa ndi tshivhumbeo, vhuvha, kuitele, tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽia Tsumbo, kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu.
Huna tshakha mbili dza zwiolwa dzine dza nga ṅwaliswa arali dzi tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi:
Tshiolwa tsha vhuḓi ha zwithu tshi tea u vha tshi tshiswa nahone hu sina muṅwe o no tshiitaho;
tshi tea u vha tsho naka nga tshivhumbeo tshatsho, kuvhekanyele kana kuitele; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
Tshiolwa tsha mushumo tshi tea u vha tshi tshiswa nahone tshi songo anda;
tshi tea u vha na tshivhumbeo tshi tshimbidzanaho na mushumo une wa khou itwa; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10.
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho, ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho. Vha tea u dalela ofisi nga vhone vhaṋe kana vha rumele dzhendedzi ḽi fanaho na ramulayo wa zwisikwa.
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa, vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli.
Zwiolwa zwi a bvusuludzwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa. U ṅwaliswa ho lengaho hu nga ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha. Fhedzi u ṅwaliswa a ho ngo tea u itwa nga murahu ha mi ṅwaha ya 15.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/1 u ṅwalisa ṅwana ane a vha uri ho no fhela ṅwaha o bebwa fhedzi ṅwana ha athu u swika kha miṅwaha ya 15.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/15 u ṅwalisa ṅwana o no swikaho kha miṅwaha ya 15.
Kha vha ḓe na dokhumenthe zwi tevhelaho:
ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a sa tendi uri ṅwana ndi wawe. Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe, kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho. Arali vhabebi vho malana kha vha ḓe na maṅwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho kana
ṱhanziela i bvaho vhuongeloni kana haya ha vhadzadze he ṅwana a bebelwa hone. Ṱhanziela i tea u sainwa nga muthu a langaho nahone i tea u vha na dzina ḽa tshiofisi ḽa vhuongelo kana haya ha vhadzadze na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
vhu ṱanzi ha zwidodombedzwa zwa ṅwana sa zwe zwa ṅwaliswa tshikoloni, kana ṱhanziela yo sainiwaho nga Ṱhoho ya tshikolo tsha u thoma tshe ṅwana a dzhena khatsho. Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
ṱhanziela ya ṅwana ya ndovhedzo, arali yo bviswa ṅwana a saathu u fhedza miṅwaha miṱanu arali vhabebi vha siho, shaka ḽa tsini ḽine ḽa sia ṅwana nga miṅwaha ine i sa vhe fhasi ha ya 10 nahone ḽine ḽa ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana ḽi tea u ita afidaviti u khwaṱhisedza vhuvha ha ṅwana,
tshitatamennde tshi bvaho kha muthu ane a vha na nḓivho ya vhabebi vha ṅwana tshi a ṱo ḓea. Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya zwa badani.
Bammbiri ḽi sumbedzaho vhuṋe ha goloi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo .
Mbadelo
Khumbelo ya ḽaisentsi ya goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa, u thuthiwa u ṅwaliswa, u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa. Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu.
Ḽaisentse ya goloi i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani.
Kha vha ṋekedze:
Ṱhanziela ya goloi ya u lugela u tshumbila badani i wanalaho tshiṱitshini tsha u linga goloi
Ṱhanziela ya Mapholisa i sumbedzaho uri goloi i mulayoni
Ṱhanziela ya lufu lwa mufu .
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ya nnḓa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa. Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe.
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa.
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo.
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo sa zwe dza vhekanywa nga fhasi ha ṱhoho ine yari "Fomo dzi teaho u ḓadzwa". Fomo idzo dzi hone afho fhasi.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe kana dziphasipoto dzine dza vha mulayoni dza vhathu vhoṱhe vhane vha na vhukwamanyi na khamphani ine ya ḓo ṅwaliswa.
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano, dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ṋambaphuleithi ine ya vha yau lwa tshoṱhe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa mbedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu kana madzangano vha nga ita khumbelo ya ṋambaphuleithi ine ya vha ya muthu lwa tshoṱhe arali vha tshi ṱo ḓa u shumisa dzina ḽavho kana ḽa dzangano sa ṋomboro yo ṅwaliswaho ya goloi. Somboro iyi i vha thundu ya we a n'walisa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha ṋetshedze khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani. Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50. Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani.
Maga a tevhelwaho
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo. Hu tea u shumiswa tshumelo dza vhoramulayo sa idzwo u ṅwalisa hu mushumo u lemelaho.
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho:
U ridzeva dzina - Fomo CM5 ine ya fhelekedzwa nga R50 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha u aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho
Maanḓa a Ramulayo - Sdivhadzo ya u imela vhaṋe vha bindu
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli, vhaofisiri
CM31 - Thendelo ya u vha muṱoli wa dzibugu
CM46 - Khumbelo ya ṱhanziela ya u thoma bindu na R60 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe
Kha vha ḓadze memorandamu na atiki ḽi dza tshumisano
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete.
Mbadelo
R60 - Ṱhanziela ya u thoma bindu
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
Mbadelo dzo fhelelaho - R465
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO. A vho ngo tea u ṅwalisa hafhu rali vho no ḓinwalisa. Vha ḓo ṅwaliswa sa dzhendedzi nahone vha nga si lozwe khoudu yavho ya vhudzhendedzi.
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa. Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa, akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo. Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe. Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangano ḽa u ṅwalisa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangalo ḽa u ṅwalisa u itela nzwaliso ya phukha nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Phukha wa 1998, ḽi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website vha i ḓadze yoṱhe. Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Kha vha rumele khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa phurofeshena ḽa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo . Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe, u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela, u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
U kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa
U shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo 'Rasaintsi wa mupo/natural scientist' kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho
U shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza
U ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni
U wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho
U tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa ndi dzifhio?
Kha u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa phurofeshena ḽa - digirii kana dipuḽoma ya miṅwaha miṋa yo ingwaho nga tshenzhemo ya miṅwaha miraru
U ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo a kha ḓi gudaho - digirii/dipu ḽoma ya miṅwaha miṋa hu sina tshenzhemo
U ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo a na ṱhanziela - digirii /dipu ḽoma ya miṅwaha miraru na tshenzhemo ṱhukhusa ya ṅwaha muthihi
Khethekanyo dza u ḓi ṅwalisa dzo ima nga nḓila i tevhelaho:
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa
Rasaintsi wa Mupo a Pfumbudzwaho
Rasaintsi wa Mupo a na ṱhanziela
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo arali:
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe, muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho.
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973.
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu.
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa.
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
Mbadelo
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa: 620 nga buḓo
Rasaintsi wa Mupo a Gudiswaho: 340 nga buḓo
Rasaintsi wa Mupo ane a vha na ṱhanziela: 400 nga buḓo
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutheli wa tshifhinganyana u ṱalutshedzwa sa:
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo mulanguli wa khamphani ya phuraivethe, arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe- nga nṋda ha musi Khomishinari wa South African Revenue Service o ita ndaela iṅwe vho muraḓo wa close corporation arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe - nga nnḓa ha musi Khomishinari o ita ndaela iṅwe vho khamphani iṅwe na iṅwe muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana.
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli, mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo. Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho.
Vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u badela muthelo wa tshifhinganyana:
muthu a wanaho tshelede ya muholo fhedzi muthu a holaho tshelede i sa swikiho R43 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65, na R69 000 kha vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 65
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo. Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000.
muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya 65 kana u fhira ha badeli muthelo wa tshifhinganyana arali:
Muholo wa ṅwaha wa u thela u sa fhiri R80 000 o katela muholo, phensheni, nzwalo, mbadelo dza u hirisa fhethu, nahone
Muthu uyo a si mulanguli wa khaphani ya phuraivethe kana muraḓo wa close corporation nahone
U si na na bindu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini. Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutheli wa tshifhinganyana u ṱalutshedzwa sa:
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo mulanguli wa khamphani ya phuraivethe, arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe- nga nṋda ha musi Khomishinari wa South African Revenue Service o ita ndaela iṅwe vho muraḓo wa close corporation arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe - nga nnḓa ha musi Khomishinari o ita ndaela iṅwe vho khamphani iṅwe na iṅwe muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana.
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli, mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo. Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho.
Vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u badela muthelo wa tshifhinganyana:
muthu a wanaho tshelede ya muholo fhedzi muthu a holaho tshelede i sa swikiho R43 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65, na R69 000 kha vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 65
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo. Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000.
muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya 65 kana u fhira ha badeli muthelo wa tshifhinganyana arali:
Muholo wa ṅwaha wa u thela u sa fhiri R80 000 o katela muholo, phensheni, nzwalo, mbadelo dza u hirisa fhethu, nahone
Muthu uyo a si mulanguli wa khaphani ya phuraivethe kana muraḓo wa close corporation nahone
U si na na bindu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini. Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa luswayo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Luswayo ndi tshiga, muano, kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo. Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani.
Tsumbo dzi katela:
Dzina ḽa thengiso ndi ṱhanganyo ya maipfi . Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho. Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo.
Musi luswayo lwo ṅwaliswa, a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho. Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho, hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo. Ho no ḓi vha na milandu ya nṱha Afrika Tshipembe, u fana na musi MacDonalds i tshi suwa iṅwe khamphani ya maḽiwa ya Afrika Tshipembe ye ya vha i tshi khou shumisa tshiga "M".
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu. Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa.
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1.
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1.
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo. Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho, vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho. U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo.
Tshipi ḓa 74 tsha TM1 "address for service" ndi aḓirese ya hune vha ḓo wana hone vhudavhidzani hoṱhe u bva kha Trade Mark office. Vha tea u ḓivhadza Muhasho, nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka.
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe, vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro. Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro. Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo, vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo.
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer.
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho.
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo, Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo.
Arali hu sa vhe na u hanedza hune ha itwa vha ḓo ṋewa Ṱhanziela ya u Ṅwaliswa ha Luswayo.
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha .
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo.
Mbadelo
R85 u ṱo ḓisisa u vha hone ha tswayo dzo ṅwaliswaho
R266 kha kiḽasi iṅwe na iṅwe ya luswayo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani. Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi. Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani. Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa, Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi .
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi.
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo.
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe, kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo TS1, Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo, ofisini ya tsini navho ya zwa badani.
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano.
Vha rumele zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi:
Khophi mbili dza khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano
Khophi tharu dza ndayotewa ya khoro ya nyambedzano
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa.
Vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṱo ḓeaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho. Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo, vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva.
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
Arali MEC o fushea nga tsedzuluso, a nga ṋea senthara ya ḽaisentse ya u ḓiraiva khethekanyo. U ḓo ṅwala fhasi zwidodombedzwa kha ridzhisi ṱara ya senthara dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva, a ṋetshedza ṱhaziela ya u ṅwaliswa kha muiti wa khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi.
Vha fare mabambiri a tevhelaho:
mabammbiri a vhuṋe a ndango ya senthara ya ndingo ḽaisentsi ya u ḓiraiva
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo.
Mbadelo
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzhendedzi ḽa muṱun ḓi u itela tsinga dza phukha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe.
Dzhendedzi ḽa u ṱun ḓa ḽi tea u tevhela zwi tevhelaho:
fhethu hu tea u vha na zwishumiswa zwoṱhe zwo teaho zwa u shumana na tsinga dza phukha
ḽaborathori na fhethu hune zwi bvaho nnḓa zwa tendelwa u dzhena shangoni zwi tea u tshimbidzana na zwitandadi zwo tiwaho vhatholi vha tea u vha na vhukoni ha u fara luḓi lwa vhunna.
Maga a tevhelwaho
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi hezwi:
Kha vha ise khumbelo dzavho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽi sa ḽa mbuyelo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha. Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita. Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha.
Kanzhi madzangano asi a mbuyelo a isedza tshumelo zwitshavhani zwo fhambanaho u fana na zwikimu zwa nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa vhana, madzangano a londotaho vhana vhe vhabebi vhavho vha vhulahwa nga AIDS, madzangano a zwa vhurereli, etc. Mbuyelo dzine madzangano aya a dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao.
Madzangano asi a mbuyelo a anzela u lambedzwa nga ndambedzo na masheleni a bvaho mashango ḓavha. Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973. Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili.
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa. Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea u dzudzanywa uri dzi tshimbidzane na khamphani hu sina masheleni a mikovhe nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
R350 ya Memorandamu na Dziatiki ḽi
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa mavu a u fuwa ṋari
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha.
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari.
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe, na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga:
ṱhanziela ya tshiofisi ya uri fhethu afho ho bvalelwa nga ngona. Ṱhanziela iyo i bviswa nga vhalangi vha tsireledzo ya mupo khophi ya mmapa u sumbedzaho mavu ane a khou itelwa khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu. Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ṅwalisele u khetha
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka, dza vundu kana dza masipala. Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala. Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu.
U vha mukhethi vha tea u:
mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi.
Kha vha ḓe na ID yavho.
Kha vhaḓadze fomo yo teaho.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo.
Mbadelo
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi na ḽa vhatholi na Muhasho wa Vhashumi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni, nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi.
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi. Arali vha tshi ṱo ḓa u ṅwalisa dzangano, vha tea u rumela zwi tevhelaho kha Muṅwalisi:
Mutevhe wo ḓalaho wa vhaofisiri vha dzangano, u sumbedzaho tshiimo kana mishumo yavho
Ḓirese yo ṅwaliswaho ya ofisi dza dzangano
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano, sa khophi dza vhukuma.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo.
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi.
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi, sa khophi dza vhukuma.
Vha pose kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vhane vha sa wane maḓi u bva kha muisedzi wa maḓi, muvhusowapo, bodo ya maḓi, bodo ya tsheledzo, tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso kana muṅwe muisedzi wa maḓi manzhi, vha tea u ṅwalisa tshumiso yavho ya maḓi na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka . Vhashumisi avha vha tea u vha vha vhane vha shumisa maḓi kha zwi tevhelaho:
u sheledza migodini kha nḓowetshumo pfulo tshumiso iṅwe na iṅwe yo sumbedziswaho kha uya nga Ndima 39 ya Mulayo wa Maḓi a Lushaka wa 1998 .
Dzinwe tshumiso dzine dza tea u ṅwaliswa dzi katela:
u la ṱwa ha tshikha kana maḓi ane a vha na tshikha tshandukiso ya nḓila ine milambo na zwidambo zwa elela ngayo kana tshandukiso ya philiphili kana vhuvha ha kueletshele kwa maḓi,
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo, migodi, vhulimi ha zwa maḓini, khovhe, mitambo ya maḓini, zwa lunako, ngade, tshandukiso ya vhupo, goḽofu, etc u bva kha maḓi a elelalo, maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo.
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu, hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu, he ha itwa phanḓa ha 1972, hu tea u ṅwaliswa. Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa, sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea. Dokhumenthe idzo dzi ḓo tea u sainwa dza humiselwa kha muhasho.
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi,
Zwiiti zwi langwaho, u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha, u bveledza muḓagasi nga maḓi, u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi,
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
ḓadze fomo dzo teaho, vha tshi khou thuswa nga muofisiri wa dzingu.
Ise fomo ofisini ya dzingu ya tsini ya DWAF nahone i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzi tevheleaho:
zwidodombedzwa zwa muhumbeli fhethu hune maḓi a shumiswa hone zwidodombedzwa zwa muṋe wa fhethu muano wa muhumbeli moano wa muṋe wa fhethu zwidodombedzwa zwa dzimbadelo khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya vhuṋe ha fhethu khophi yo sethifaiwaho ya thendelano ya u hira fhethu tshisumbi tsha thevhedzo ya zwoṱhe zwi kwamaho tshumelo dzine dza khou humbelelwa thendelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ḓo dzhia ṅwedzi muthihi u nwalisa
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanala ofisini dza dzingu dza DWAF
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo . Khoro i kunguwedza:
kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo,na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
u kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa u shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo Rasaintsi wa mupo/natural scientist kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho u shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza u ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni u wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho u tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni.
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa: U kona u ḓi wana vha tshi ṅwaliswa kha buḓo ḽa u mushumo wa Saintsi ya Forensikhi vha tea u swikelela ṱho ḓea dzi tevhelaho:
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ṅwaliswa sa rasaintsi wa phurofeshena ḽa wa mupo kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha a na digirii ya B.Sc ya miṅwaha miṋa , B.Sc. Honours kana B.Tech. kha saintsi dza mupo.
u gudela nga u ṱan ḓavhuwa kha miṅwaha miṋa, na u vha yo livhanywa na mbili dza ḽeve ḽe dzo teaho-dza thero dza u thoma dza saintsi ya mupo, kana physics, chemistry, mbalo na/kana biology.
% ya thero dzine dza vha kha mbekanyamushumo dzi tea u khethekanywa sa thero dza saintsi ya mupo.
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho ya mushumo na ṱho ḓisiso dzi yelanaho na Saintsi ya Forensikhi. Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho: Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi. Ndi zwa ndeme uri mugudiswa wa sainsti ya forenskhi bveledze ku pfesesele kha zwikhala zwa n ḓ ivho zwi ṱ hogeaho kha Saintsi ya Forensikhi na u wana zwikili na tshenzhemo kha mudzio wa kupfesesele kha kushumele kwa forensikhi:
n ḓivho ya u tandulula thaidzo u ṋekedza vhuṱanzi khothe ngudo dza mathomo dza zwa Mulayo themendendelo ya vhuḓi ha zwibveledzwa vhuḓifari mashumele a phurofeshena ḽa u sumba, u kuvhanganya na u shumana na vhuṱanzi zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na u shumisa nḓivho ya saintsi kha kushumele kwa mulayo thekiniki dza ṱho ḓisiso dza Forensikhi u ṱodisisa fhethu ho bvelelaho vhutshinyi maitele a vhuṱanzi kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu zwidzidzivhadzi, milimo ya zwa khemikhala, microscopy, na u pfesesa mbumbeo ya zwith forensic biology tshenzhemo.
Zwigidi/zwihali:
ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali u kwakwanya tshihali na vhugevhenga, u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga, u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi.
u ṱo ḓisisa mulilo u vhala mabammbiri a mbudziso - u vhonolola muṅwalo wa tshan ḓa mbonalelo phanḓa ya vhuḓi kha u sumba na u wana vhuṱala tshumiso kwayo ya vhutanzi u ṅwala lwa tshisaints
ṱho ḓisiso i yelanaho na zwa Forensikhi tshenzhemo kha mashumele a ḽebu mushumo wa u pfesesa zwa biologi - na mushumo wa u pfesesa zwa chemistry u vha vhuponi he vhugevhenga ha itea sa mutsivhudzi vhuḓifhinduleli ha u langa ḽebu i shumanaho na zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga u pfesesa - zwa biology, chemistry, zwidzivhadzi na ngudo ya milimo vhuṱanzi vhu sa dzhii sia khothe dza mulayo u tikedza vhahweleli vha mulandu kana vhaimeleli vha vhahwelela vha mulandu kha ṱho ḓisiso dza vhugevhenga mushumo wa u dzhia zwinepe.
Khethekanyo dza u ḓi ṅwalisa dzo ima nga nḓila i tevhelaho:
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa
Rasaintsi wa Mupo a Gudiswaho
Rasaintsi wa Mupo a na ṱhanziela
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo arali:
nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe, muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act, 2002
arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
Mbadelo
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vha muraḓo wa Sisiṱeme ya Mafhungo ya Vhuḓi ṅwalisi ya Inthanethe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo. Vhashumisi vha DeedsWeb vha nga wana mafhungo a tevhelaho kha website:
Mafhungo a vhuḓi ṅwalisi ha ndaka i sa sudzulusei, i fanaho na:
madzina, zwidodombedzwa zwa vhuṋe na tshiimo tsha mbingano tsha vhaṋe vho ḓi ṅwalisaho nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo zwidodombedzwa zwa u pfukiselwa ha ndaka, hu tshi katelwa maḓuvha a vhuḓi ṅwalisi na mitengo ya hone zwidodombedzwa zwa khadzimo, hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho.
U wana hezwi, vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa.
Maga a tevhelwaho
Vha nange nga u puṱedza khayo. Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho.
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho.
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho.
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa . Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni. Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu.
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa. Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website.
ofisi ya Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde. Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi vho no ḓi ṅwalisa, vha wana mafhungo na zwenezwo.
Mbadelo
Mbadelo ya u ḓi ṅwalisa: R240
Mbadelo ya u tshimbidza ya ṅwedzi nga ṅwedzi: R10
Ṱho ḓisiso: ya fhasisa ndi R1, ya nṱhesa ndi R3 u ya nga tshikalo tshi tsaho tsho ṱumanywaho na tshivhalo tsha ṱho ḓisiso dzine dza itwa nga ṅwedzi
Mbadelo ya u ṱumiwa hafhu arali akhaunthu i tshi koloda kana yo imiswa lwa maḓuvha a 30: R80
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo. Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi, geologist, rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo. Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili.
Vhathu vha tamaho u shuma sa vho rasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mabuḓo a Saintsi ya Mupo .
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo o gudiswaho kha buḓo ḽa saintsi ya Mupo u tea u vha o gudela miṅwaha miṋa ya B.Sc, B.Sc. Honours kana B.Tech. kha saintsi dza mupo.
Pfunzo dzo teaho u bveledzwa:
pfunzo dzi tea u gudwa lwo ṱandavhuwaho kha miṅwaha miṋa, nahone i tea u sendekwa kha thero mbili dzo teaho dza saintsi dza mupo dza physics, chemistry, mbalo kana/na biology.
% ya thero kha mbekanyamushumo dzi tea u wela kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo.
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha, muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo . Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari. Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo. Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi.
Vhakonanyi vha mupo vho ṱhapudzaho khoso dziṅwe dza ndango ya mupo vha sinaho vhugudisi ho teaho ha saintsi ya mupo, u fana na vhapulani vha dziḓorobo, dzisociologists, vhoraikonomi, vhabveledzi vha zwifha ṱo na vhabveledzi vha fhethu vhane vha vha na digirii dza B.A/ vha nga si ḓi ṅwalise sa vho rasaintsi vha mupo vho tou gudelaho. Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho.
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili. Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha, arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe.
U inga kha izwi, vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo, mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa.
Khethekanyo dza u ṅwalisa yo ima ngaurali:
Maga a tevhelwaho
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho.
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano.
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo:
arali nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996, muiti wa khumbelo a vha o gwevhelwa mulandu Afrika Tshipembe kana kha liṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa.
arali khothe khulu yo ita ndaela ya uri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze vhuṅwe ha muhumbulo kana o valelwa nga fhasi ha Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo wa 2002.
arali u ṅwaliswa ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa maga a ndaṱiso o hweswaho muiti wa khumbelo nga fhasi ha uyu mulayo arali muiti wa khumbelo a vha o pandelwa u vha murado wa ofisi ya vhuimeli nga ṅwambo wa vhuḓifari ha vhuaḓa arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela, lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa, vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela.
Mbadelo
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mutheli kana u shandukisa zwidodombedzwa zwa muthelo wa miholo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe, a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa.
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli, u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala.
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa, zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu. Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese. Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS.
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS. Arali zwo khakhea, kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS.
Kha vha khakhulule zwidodombedzwa zwavho kana aḓirese nga nḓila hedzi:
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mutheli kana u shandukisa zwidodombedzwa zwa muthelo wa miholo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe, a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa.
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli, u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala.
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa, zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu. Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese. Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS.
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS. Arali zwo khakhea, kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS.
Kha vha khakhulule zwidodombedzwa zwavho kana aḓirese nga nḓila hedzi:
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa mishonga ya zwa vhulimi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya fhano fhedzi, na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi.
Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga.
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha, na vhuvha hawo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze yoṱhe. Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo.
Kha vha ise kha Muṅwalisi:
fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho kararu nahone i fhelekedzwe nga luṅwalo lwa ṱhalutshedzo
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho.
Arali mushonga u tshi ḓo ṱun ḓwa, kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
hune wa ḓo swikela hone vhunzhi ha mushonga zwo tevhelwaho hu tshi itwa ndingo he ndingo dza itwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine Munwalis a nga zwi humbela tshivhalo tsha mushonga une wa ḓo ṱun ḓwa,
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha.
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi. Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula. Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele, kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo.
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki. Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20. Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we, tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo.
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisela mbadelo murahu dza diziḽi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT. Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System.
Ma ḓuvha a mbadelo a vhe e maḓuvha a phanḓa ha dzi 4 Fulwana 2001. Ḓuvha ḽa u ṅwalisa nga huswa hu ḓo vha ḓuvha ḽi ne muiiti wa khumbelo a tea u ḓi ṋwalisela VAT.
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi. A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa. Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT, arali zwi sa fani.
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa fhethu dza u vhulaha malwadze halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Fhethu dzoṱhe dza u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Fhethu ya u vhulaha malwadze i shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze kararu. Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u
ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha, kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho.
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya khombe-khombe kana ya u ḓi ṋangela u ṅwaliswa kha fomo VAT 101 , i wanalaho kha website kha tshipi ḓa tshi wanalaho fhasi ha dzifomo kana ofisini ya tsini navho ya South African Revenue Service . Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela.
Mabammbiri a teaho u rumelwa na khumbelo ndi a tevhelaho:
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa murengisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mufarisi arali vho malana fhasi ha "tshanga-ndi- tshau-tshau-ndi-tshanga".
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani, close corporation, vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo, hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli.
Arali hu bindu ḽa shangoni ḽa nnḓa, zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe.
Khophi ya ṱhanziela ya u ṅwaliswa yo teaho i bvaho kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani/Close Corporations .
Khophi yo sethifaiwaho ya bammbiri ḽa u thoma dzangano arali zwo tea , kana luṅwalo lune lwa vha na tshiṱempe kha ofisi dza tshumelo dza muvhusowapo kana dza tshitshavha. Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi, vha tea u ḓadza fomo VAT 128. Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea.
Mabambiri maṅwevho :
Tshitatamennde tsha banngani tsha zwino, tsheke yo ṅwaliwaho "cancelled" kana vhurifhi vhubvaho banngani vhu khwaṱhisaho zwidodombedzwa zwavho zwa Afrika Tshipembe. Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi, kha vha ḓadze fomo VAT 119i.
Vhurifhi ha u tholiwa sa mufari wa dzibugu, muofisiri wa zwa masheleni kana muṱoli wa dzibugu arali tshipi ḓa tsha 7 tsha VAT 101 tsho ḓadzwa.
Khophi ya zwino ya akhaunthu ya masipala kana u hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese.
Mbekanyamaitele ya bindu, ṱho ḓisiso kha khonadzeo ya u bvelela ha bindu khonṱhiraka dzo saiṅwaho, thendelano ya franchise kana ndavhelelo kana vhuṱanzi vhuṅwevho vhu sumbedzaho uri thundu ine vha i rengisa ine vha ḓo theliswa khayo i nga fhira R300 000. Hezwi a zwi nga ṱo ḓei arali vho no fhirisa R300 000. Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela, vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000.
Ḽaisentsi ya u rengisa arali i tshi ṱo ḓea kha bindu, e.g. ḽaisentsi ya zwikambi kana ya u rea khovhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa, Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa. Vha ḓo wana na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisela .
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa.
Kha vha tendele maḓuvha a swikaho 10 a mushumo uri davhi ḽa ofisi ḽa vhuponi havho ḽi shumane na mabammbiri avho. Ṱhanziela i ḓo poswa kha aḓirese ya poswo ye vha i ṋekedza musi vha tshi khou ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa. Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa. Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo na u ṅwalisa vhupo ha zwifuwo zwau rengiselwa mashango ḓavha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo. Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni, senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni, senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni, bulasi ine ya vha mulayoni, pfulo ine ya vha mulayoni, ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, etc.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u vusuludzwa musi wo dzhielwa thundu nga nwambo wa zwikolodo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa. Arali vho mala/malwa nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga nahone, vhamu ṱani wavho vha swika hune vha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo, Mulayo u zwi dzhia uri na vhone a vha koni u badela zwikolodo.
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
muthu o dzhielwaho thundu nga ṅwambo wa u koloda dzhendedzi la muthu o dzhielwaho thundu, arali dzhendedzi iḽo ḽi sa dzuli Afrika Tshipembe tshilikadzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi, arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga munna kana mufumakadzi wa kale , arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga mutshimbidza ifa ḽa muthu o dzhielwaho thundu o lovhaho.
Ndi nga murahu ha tshifhinga tshi ngafhani nga murahu ha u dzhielwa thundu hune muthu o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe:
musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila zwikolodo dzo no badelwa arali mukolodi o ita nzudzanyo dza mbadelo dze dza ṱanganedzwa nga kotara tharu dza vhane a vha koloda nahone o badela kana u ṋea khwathisedzo ya u badela.
Nga murahu ha miṋwedzi ya rathi arali hu songo vha na mbilo dza vhukuma dzo itwaho tshfhingani tsha miṋwedzi ya rathi nahone arali ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
Nga murahu ha miṋwedzi ya fumimbili u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali:
ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
Nga murahu ha miṅwaha miraru:
u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi.
Nga murahu ha miṅwaha miṱanu:
arali mokolodi o no vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
Mukolodi u tea u sedzwa uri a nga vusuludzwa nga murahu miṅwaha ya fumi:
nga nnḓa ha musi huna muthu we ita khumbelo khothe, hu saathu fhela miṅwaha ya fumi, uri mukolodi a sa vusuludzwe, nahone khumbelo yo tendiwa.
Maga a tevhelwaho
Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe. Vha ḓo tea u wana thuso ya zwa mulayo.
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela. Huna maga maṋa a tshumelo dza mvusuledzo dza u thusa kha vhuhole ho fhambanaho dzine dza vha:
Tshumelo dza mvusuludzo ya mathomo
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya nṱha
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na pfunzo
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Tshitshavha
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela. Huna maga maṋa a tshumelo dza mvusuledzo dza u thusa kha vhuhole ho fhambanaho dzine dza vha:
Tshumelo dza mvusuludzo ya mathomo
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya nṱha
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na pfunzo
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya shaka halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni. Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa. Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu .
Vha nga humbelwa uri vha ḓe na iṅwe kana nnzhi dza dokhumenthe dzi tevhelaho:
visa ine ya vha mulayoni
Ṱhanziela dza zwa mutakalo dza muiti wa khumbelo na miraḓo yoṱhe ya muṱa ine ya khou ḓa navho
Ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau i ṱanzielaho vhabebi vha muiti wa khumbelo
Ṱhanziela ya mbingano vhuṱanzi ha vhushaka ha vhudzekani arali vho mala/malwa, vho fhandekana, vho ṱala kana vho lovhelwa vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo
Ṱhanziela ya mapholisa arali vha na miṅwaha ya 21 kana u fhira, ya mashango oṱhe e vha dzula khao, i tea u ḓiswa hu saathu u fhela miṅwedzi ya 12 arali vha si nayo nga tshifhinga tsha u ita khumbelo
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi yavho ya garaṱa ya u ḓiraiva i mulayoni miṅwaha miṱanu u bva nga ḓuvha ḽe vha i ṋetshedzwa. Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi. Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi, vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso.
Vha nga vusuludza ḽaisensti yavho tshifhinga tshi saathu u swika. Ḽaisentsi ntswa i vha mulayoni miṅwaha miṱanu.
Maga a tevhelwaho
Vha nga vusuludza ḽaisentsi yavho sentharani dza ndingo dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva shangoni ḽo ṱhe. Vha ḓo tea u tevhela garaṱa yavho kha senthara yeneyo.
Kha vha ḓadze fomo DL1, Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani.
li ṅwalo ḽa vhuṋe, basa, ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa tshifhinganyana, ḽaisentsi ya garaṱa ya kale kana phasiphoto ine ya vha mulayoni ya Afrika Tsipembe zwinepe zwivhili zwa mivhala mutswu na mitshena zwa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe mbadelo ya khumbelo.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga ḓo ita ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva. Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo. Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi, hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi ntswa ya u ḓiraiva i ḓo luga vhukati ha vhege nṋa na dza rathi.
Mbadelo
Khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwaliswa fethu dza u vhulaha malwadze halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Fethu hoṱhe ha u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Fethu ha u vhulaha malwadze dzi shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha.
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze kararu. Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947. Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mvusuludzo ya ḽaisentsi ya goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani ya nnyi na nnyi dzi tea u vusuludzelwa ḽaisentsi ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋe wa goloi u vhona uri ḽaisentsi i a vusuludzwa. Vha balelwaho u vusuludza ḽaisentsi vha ya lifhiswa.
Huna maḓuvha a tshilidzi a 21 kha vhaṋe vha saathu u vusuludza ḽaisentsi dza goloi dzo fhelelwaho nga tshifhinga. Maḓuvha ha ya a vhaleliwa u bva kha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa disiki ya laisentsi. Mvusuludzo ya ḽaisentsi i tea u itwa ofisini ya vhuṅwalisi he goloi ya ṅwaliswa hone.
Maga a tevhelwaho
Vha fare ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na luṅwalo lwa nḓivhadzo.
Kha vha badele mbadelo yo sumbedzwaho kha nḓivhadzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Khumbelo ya mvusuludzo ya thendelo ya phukha u itela u bviswa ha vhunna halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Dokotela wa Phukha u tea u khwaṱhisedza uri phukha iyo yo tendelwa ho sezwa:
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna.
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela. Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture. Mbadelo dzi nga badelwa na kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga:
Kha vha ise khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u nwaliswa ha manyoro halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe, a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i ḓo itwa fhedzi arali nga tshifhinga tsha u ṅwalisa:
vhuvha ha manyoro ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Mvusuludzo:
kha vha ḓadze fomo tharu dza khumbelo nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele khumbelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947
Pheliso:
kha vha ḓadze fomo tharu dza Fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo:
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na fomo A.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya mvusuludzo kana u fheliswa ha u ṅwaliswa ha mishonga ya vhulimi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Maga a tevhelwaho
Mvusuludzo:
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi kha vha ise fomo ya khumbelo kha Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947
Pheliso:
kha vha ḓadze Fomo B kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane fhedzi kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya vhukuma.
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo:
kha vha ḓadze Fomo C u shandukisa rekhodo ya muṅwalisi siani ḽa zwidodombedzwa zwa vhukwamani, u fana na aḓirese, ṋomboro ya luṱingo, na muthu a teaho u kwamiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ite khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u ṅwaliswa ha fhethu hune phukha dza newa zwiliwa kana zwiliwa zwa zwifuwo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i ḓo ṋewa arali nga tshifhinga tsha u ṅwalisa kana tsha mvusuludzo:
vhuvha ha zwiḽiwa ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe ofisi ya Muṅwalisi i rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Mvusuludzo:
kha vha ḓadze fomo tharu dza khumbelo nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele khumbelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947
tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika 30 Khubvumedzi.
kha vha ḓadze fomo tharu dza fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo:
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na Fomo A.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ḓibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ḓibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea, vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu, nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo. Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi, ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea.
Zwivhangi zwihulwane zwa u imiswa ha ndambedzo:
Lufu. Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho, masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu.
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso.
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana.
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira.
Maga a tevhelwaho
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea, kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo.
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo.
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa. Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha.
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana. Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo. Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ḽaisentsi yo xelaho kana yo tswiwaho ya u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila. U wana ḽaisentsi iṅwe, kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwine zwa shumswa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe.
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana.
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi yavho ntswa i nga vha yo no luga vhukati ha vhege ṋna na dza rathi.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinga nyana i waniwa na zwenezwo.
Mbadelo
Kha vha vhige u tambudzwa ha vhalala halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala. Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala. Tshakha idzo ndi:
U rwiwa: Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa. Tsumbo, u rwa nga mpama, u likita, u sukumedza, u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone, u tshea muthu, na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa, u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo, u vhaisa muvhili, u dzidzivhadza kana lufu.
Thambudzo ya vhudzekani: Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi, kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho.
Thambudzo ya muhumbulo, u tambudzwa muyani na u seṅwa: U nyadza kana u shonisa mulala, zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli. Tsumbo, u sanda, u khethulula kana u kwanyeledza, u sa londola, u sema na u nyefula, u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala.
Thambudzo ya zwa masheleni: Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende, thundu, kana tshelede nga nnḓa ha thendelo, u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi, kana nga khombe-khombe.
U sa londola: U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo. Tsumbo, ṱhahelelo ya zwiḽiwa, vhududo, zwiambaro, mishonga, thuso ya zwa muya na muhumbulo, u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela.
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu: Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa, vhuḓipfi, mbofholowo ya muhumbulo, zwine muthu a tenda zwone, vhupfiwa, zwine muthu a amba, vhuḓiambeli, na hune vhalala vha tama u vha hone. Tsumbo, u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi, a khethululwa, a rwiwa na u vhulahwa.
Ndi nnyi o teaho u vhiga thambudzo?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala, u tambudzwa, u sa farwa zwavhu ḓi, kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa, u tea u vhiga thambudzo iyo.
Maga a tevhelwaho
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu.
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu, mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha, ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala, nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha, mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo.
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo, u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini.
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala, kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio. Minista kana MEC u tea u dzhenelela.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Ṅwedzi muṅwe na muṅwe madokotela vha phukha vha muvhuso vha ṋekana nga mivhigo ya malwadze a phukha kha Vhalanguli vha Mavun ḓu vha Tshumelo dza Phukha. Mivhigo iyi i a ṱolwa ya rumelwa kha Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha vhune ha vha Pretoria. Mivhigo iyi i dzheniswa kha database. Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi. Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Maga a tevhelwaho
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi. Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager: Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U vhiga vhugevhenga kha tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu, vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo.
Maga a tevhelwaho
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu .
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga, ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea.
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS.
Muvhigi wa mulandu u tea u vha na ṋomboro ya CAS sa nomboro ine a do i shumisa musi a tshi ṱo ḓa u ḓivha zwinwe nga ha mulandu
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu, u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha.
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS.
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho.
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso, Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho.
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso, ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu.
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ifa la mufu li vha hone musi muthu o lovha a sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili. Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili, kana arali mufu a songo sia wili, hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo. Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu.
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu. Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu, kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili.
Ndi lini hune lufu lwa tea u vhigwa kha Master?
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe nahone o sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili arali mufu o lovhela nnda ha Afrika Tshipembe, fhedzi o sia thundu Afrika Tshipembe na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili.
Maga a tevhelwaho
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe kha vha vhige ifa kha Master wa vhupo he mufu a vha a tshi dzula hone tshifhingani tsha u lovha hawe arali mufu o vha a sa dzuli Afrika Tshipembe tshifhingani tsha u lovha hawe, vha nga vhiga ifa kha Master muṅwe na muṅwe kha vha vhige ifa nga u dadza Fomo J294: Death Notice na dzinwe dokhumenthe dzo teaho dza u vhiga dzo ṅwalwaho afho fhasi vha nga wana Ndivhadzo ya lufu na dzinwe dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Master wa khothe khulwane kana ofisini dza madzhisitirata ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo.
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000, kha vha dadze dokhumenthe dzi tevhelaho:
Fomo J243: Fomo ya thundu dzine dza vha hone
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho kha fomo dzo bulwaho afho ntha:
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwaho thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili, kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone mutevhe wa vhathu vhe mufu a vha a tshi vha koloda - arali u hone muano u khwathisedzaho uri ifa a li athu u vhigwa kha ofisi ya muṅwe Master kana huṅwe fhethu ha tshumelo ha Master.
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000, Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa, a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Kha vha dadze dokhumenthe dzi tevhelaho arali ifa li tshi fhira R125 000:
Fomo J243: Fomo ya thundu dzine dza vha hone.
tendelwa uri a sa nekane nga tsireledzo kha wili, kana a mubebi, vhamutani kana ṅwana wa mufu.
Kha vha nekane nga fomo dzo dadzwaho dzo bulwaho afho ntha nahone dzi fhelekedzwe nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwa thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea.
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000. Lunwalo lwa nethsedzomaanda lu nea muimeli o khethwaho maanda a u langa ifa nga nnda ha u tevhedza zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo - phensheni na tshikwama tsha provident halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu, u litsha mushumo, tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo, pfanelo dzi songo vhiliwaho, mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama.
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo. Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe.
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo.
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho. A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino.
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo - phensheni na tshikwama tsha provident halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune vhalangi vha tshikwama vha tea u badela tshelede, fomo ya khumbelo ya ndaela i tea u itwa. Ndaela ya muthelo i bvaho kha South African Revenue Service i ṋea ndaela mulangi wa tshikwama kana mutholi nga ha mbadelo ya muthelo u teaho u kokodzwa kha tshelede ya mbadelo iyo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha SARS.
Ṱho ḓea dzi tevhelaho dzi dzone ṱhukhusa dzi ṱo ḓeaho uri khumbelo ya ndaela ya muthelo i kone u shumiwa:
tshifani tsha mutheli madzina a mutheli
Ḓuvha ḽa mabebo ḽa mutheli.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ndaela ya muthelo yo itwaho online i tendelwa hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muvhilaheli kana mupondiwa, sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi, wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi.
Maga a tevhelwaho
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi.
Arali khumbelo ya tendelwa, Bodo i ḓo ḓivhadza muvhilaheli kana mupondiwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngafhi nahone lini hune ha tea u ṱahiswa vhupfiwa. Ḓuvha na fhethu hune muṱangano wa Bodo ya Pharou ḽu wa ḓo farelwa hone zwi ḓo ḓivhadzwa.
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱirikini tshavho tsha khetho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa. Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone. Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone.
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Close corporation ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira u vha na khamphani. CC yo tea mabindu maṱuku, Ṱho ḓea dza vhulanguli ha CC ndi dzi leluwaho musi hu tshi vhambedzwa na dzikhamphani.
Dzina ḽo anganywaho ḽa CC ḽi tea u ṱolwa phanḓa ha musi ḽi tshi tendelwa kana u hanwa. Ofisi ya u Ṅwalisa Close Corporation i ḓo ḓivhadza u tendiwa kana u haniwa ha dzina nahone nḓivhadzo i ḓo iwa nga lunwalo kana e-mail.
Dzina ḽo tendiwaho li mulayoni lwa miṅwedzi mivhili.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise fomo ya khumbelo ofisini ya CIPRO.
Ṱho ḓisiso dzi ḓo itwa u vhona arali huna madzina a songo teaho, kana ane a fana na ḽavho, kana o iledzwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ridzeva dzina zwi nga dzhia maḓuvha mararu uya kha a sumbe.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Hu tea u diphosithwa R150 kha khoudu ya khasi ṱama ine ya ḓo bviswa kha akhaunthu ya khasi ṱama nga murahu ha u ṋekedzwa ha fomo
Maga a tevhelwaho
Arali CC yo vha i na nnḓu ine ya vha yayo, kha vha wane maṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na kha Gwama ḽa Lushaka lu ambaho uri mihasho a i na thaidzo ya u bvusuludzwa ha CC.
Mvusuludzo i ḓo tea u kungedzelwa kha gurann ḓa yapo u vhona dzangalelo ḽa tshitshavha kha CC ine ya khou bvusuludzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mualuwa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana - mbadelo ya vhuraru halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo.Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Mbadelo ya vhuraru i ḓivhea sa mbadelo ya tshifhinganyana ya u engedza kana u ḓadzisa.Arali mbadelo yo raliho yo itwa, i tea u badelwa hu saathu swika ḓuvha ḽo tiwho. Ḓuvha ḽo tiwaho ndi:
hune ṅwaha wa muthelo wa fhela nga dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya sumbe u bva kha ḓuvha i ḽoi tevhelaho miṅwaha ya masheleni i fhelaho nga ḽinwe ḓuvha ḽi si dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya rathi u bva kha ḓuvha i ḽo.
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela. Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira, a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela.
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshipi ḓa tsha vhuraru tsho imela muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wo ḓalaho, ho ṱusiwa:
muthelo wo badelwaho wa mushumi ṅwaha woṱhe muthelo wa mashangoni a nnḓa wo tendelwaho wa ṅwaha woṱhe mbadelo dzo itwaho tshikhalani tsha u thoma na tsha vhuvhuli tsha muthelo wa tshifhinganyana.
Maga a tevhelwaho
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe.
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website, vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo.
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli, ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi. Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone, mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho.
Zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwo ima nga nḓila hei:
ṋomboro ya referentsi ya muthelo wa mutheli
P0003 - i sumbedza tshifhinga tsha mbadelo
- i sumbedza ṅwaha wa muthelo.
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS:
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwine zwa ṱo ḓea ndi:
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19; na
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho, sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U humisa vhu ṱ anzi zwaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Hune ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi, na muthelo wa mushumi wa vha u songo kokodzwa, IT3 kana mutevhe wa aḽifabethe u sumbedzaho zwidodombodzwa zwo ḓalaho zwa muthu nga muthihi nga muthihi zwi tea u ṋekedzwa:
Madzina a tshikhau na tshifani kana dzina ḽine vha bindula nga ḽo
Somboro ya muthelo ya referentsi
Somboro ya vhuṋe kana ṋomboro ya phasipoto
A ḓirese
Tshelede ya muholo
Tshifhinga tshe vha tholwa kana ḓuvha ḽa u tea u thoma mbadelo
Ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi i sa fhiri tshikalo tsha muthelo. yo tea u ṋekedzwa naa.
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo.
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo.
Vha songo ṋekedza mbuyelo kha zwi tevhelaho:
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho, tsumbo; vhashumi vha mutakalo, vhoramilayo, akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu.
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5.
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha, i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo.
Shedu ḽu B: Zwifha ṱo, mbulungo ya tshelede, pfanelo na mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu mbuyelo
Kha vha ṋekedze zwidodombedzwa zwa mbadelo dze vha dzi wana kana dze vha badela kha:
nzwalelo kha tshelede ye vha i hadzima na bondo dza nnḓu nzwalelo kha tshelede i vhulungwaho na vhone nzwalelo kana mikovhe nzwalo kha akhaunthu ya u vhulunga masheleni ya zwino mbadelo kha mikovhe rennde i badelwaho nga vhone sa muhiri kana i ṱanganedzwaho nga vhone sa dzhendedzi tshelede yo badelwaho kha pfanelo ya u shumisa zwifha ṱo mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu, kana mbadelo dza u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe, kana u fhirisa nḓivho i kwamanaho na kushumisele kwa zwisikwa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekedze zwidodombedzwa kha u rengisa unithi kana zwishumiswa zwa zwa masheleni vha tshi itela muṅwe muthu:
Ṱhalutshedzo ya unithi kana tshishumiswa tsha zwa masheleni tshivhalo tsha unithi kana zwishumiswa zwo rengiswaho tshileme tsha mutengo wa u rengisa tshelede ye vha i ṱanganedza kha thengiso mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa.
Shedu ḽu D: Zwibveledzwa zwa masimuni, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, minerala kana matombongwende na bonsai dzo badelwaho miraḓo ya miraḓo ya khamphani dzi shumisanaho na madzangano mbuyelo
Vha ṋekedze zwidodombedzwa zwa:
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende .
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi.
Zwibveledzwa zwoṱhe, tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki.
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tshi tiwaho tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Mbuyelo ya mbadelo dza mbulungo ya tshelede, pfanelo kha zwifha ṱ o na mbadelo dza u shumisa pfanelo dza vhutsila dzo tsireledzwaho nga mulayo dza mu ṅ we muthu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbuyelo i ḓadzwa musi:
nzwalo na mikovhe i bvaho kha Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo mbadelo ya u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3.
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dzi tea u ṱolwa u itela u lugela hadzo u tshimbila badani. Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋne wa goloi u vhona u ri goloi i itwe ndingo. Ndingo dza goloi dzi nga itwa kha zwiṱitshi zwa phuraivethe kana zwa nnyi na nnyi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele ofisi ya zwi ṱitshi ya zwa badani.
ṱhanziela ya u ṅwalisa ha goloi
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha o ḽeneo ḽo.
Mbadelo
Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya T
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ḽaisentsi ya theḽevishini i tendela muthu uri a renge theḽevishini na u sedza theḽevishini. Ḽaisentsi i vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha vusuludze ḽaisentsi yavho Poswoni ya tsini.
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
Ḽaisentsi ya zwino ya theḽevishini
Khophi ya nḓivhadzo ya mvusuludzo
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe
Vhuṱanzi ha aḓirese ya haya na ya poswo, na ṋomboro ya Luṱingo:
Kha vha badele tshelede yo bulwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi.
Mbadelo
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho. Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango. Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe, o imela mufarwa, kha iḽo shango, kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria, o imela mufarwa.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga vhaofisiri vha Vhuimeli kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha.
Vhaofisiri vha Vhuimeli vha:
ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe. Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe. Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo, luṱingo, kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho.
ṋekana nga zwidodombedzwa zwa sisiteme ya zwa mulayo ya iḽo shango. Zwidodombedzwa zwi nga katela; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi, mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo, beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi, Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo.
vhona uri vhukwamani vho dzula vhu hone vhukati havho na mufarwa ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o farwaho mashango ḓavha, ngeno vha tshi khou tevhela milayo ya shango iḽo.
dalela mufarwa dzhele. Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango, fhethu, mvelele milayo ya shango iḽo, na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo.
kwama muṱa kana khonani - arali vho humbelwa nga jufarwa nga u tou ṅwala. A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu, kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa.
thusa u vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa. Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba, zwiḓolo, zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi. Tshivhalo tshi nga si fhiriselwe kha ṅwedzi u tevhelaho. Kha vha kwame Consular Services section u ṱo ḓa thuso.
vhona uri thaidzo dza zwa mutakalo dzi ḓivhadzwa vhalanguli vha dzhele.
thusa kha u rumelwa ha maṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede, maṅwalo, zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya. Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy, High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha. Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa.
Vhaofisiri vha Vhuimeli a vha koni u ṋekana nga tshumelo dzi tevhelaho kha vhafarwa vha Afrika Tshipembe:
u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzudzanya u bviswa dzhele kana u ṋewa beiḽi u ya fhethu hu songo tsireledzeaho kana dzhele dzi shushaho u ṱo ḓisisa mulandu u thusa uri mufarwa a farwe nga nḓila yo khetheaho u fhira nḓila ine vhafarwa vha iḽo shango vha fariswa zwone - nga nnḓa ha musi milayo United Nations ya kufarelwe kwa vhafarwa i sa khou tevhelwa u bvisa ndaela ya uri mashaka kana dzikhonani vha rumele tshelede u badela mbadelo dza Ramulayo kana dza zwa mutakalo u wana fhethu ha vhudzulo, mushumo, visa kana thendelo dza vhudzulapo u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga kana khamphani dza zwa khadzimo dza dzigoloi u thusa vhadzulapo vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango la vhudzulapo ha vhuvhili u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Maga a tevhelwaho
Vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili vhane vha farwa kha shango ḽine vha vha na vhudzulapo haḽo vha nga si wane thuos ya Vhaimeli vha Afrika Tshipembe. Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo, u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango.
Milayo i shumiswaho
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari.
Mbadelo
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa, nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo nga muṋetshedzi wa vhugudisi u thoma vhugudisi sa a ṋekedzaho vhugudisi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u tshea uri ndi vhugudisi vhufhio vhune vha nga vhu ṋekedza. Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi.
U wana themendelo mu ṋekedzi wa vhugudisi u tea:
Tevhela pfunzo yo dziaho, vhugudisi na maitele a mveledziso: na
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi, vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha no ḓo ṋekedza tshenzhemo ya mushumo vha tea u tendelana kha:
Tshivhalo tsha vhagudisi vhane vha ḓo gudiswa;
Nḓila ya u ṋanga vhagudiswa; na
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo.
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho. Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho.
Vhatholi, vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u thoma vhugudisi nga ḓuvha ḽe ha tendelaniwa khaḽo kha thendelano ya vhugudisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phungudzo ya tsiku ya tshitshavha ndi thuso ya tshifhinganyana i ṋewaho vhathu vha shayaho lu kalulaho lune vha sa kone u tshelela miṱa yavho.
Ndi nnyi ane a nga wana thuso ya phungudzo ya tsiku?
Vha nga wana thuso u bva kha muvhuso arali vha tshi khou tshila nga fhasi ha tsiku i shushaho.
Tshiimo tsha tsiku tshi shushaho tshi nga vha tsho vhangwa nga zwi tevhelaho:
u ṱo ḓa thuso musi vho lindela phindulo u bva kha muvhuso malugana na khumbelo ya ndambedzo ya vhana ho vha na tshiwo tsho iteaho, u fana na u swa ha nnḓu a vha tei u wana ndambedzo nahone vha kha tshiimo tshi shavhisaho a vha koni u shuma ngauri a vha vuwi zwavhu ḓi - hezwi zwi amba uri vha na miṅwedzi ine ya vha nga fhasi ha rathi vha tshi lwala a vha koni u wana masheleni a u unḓa ṅwana u bva kha khotsi kana mme a ṅwana wavho muthu we a vha a tshi ṱun ḓa zwiḽiwa muṱani o lovha muthu we a vha a tshi ṱun ḓa zwiḽiwa muṱani o farwa a bvalelwa dzhele tshifhinga tshi sa swiki miṅwedzi ya rathi vho kwamiwa nga tshiwo tsho iteaho, fhedzi vhupo vhune vha dzula khaho a hongo ḓivhadzwa sa vhupo ha tshiwo.
Ndi mini zwine vha wana?
Thuso ya Phungudzo ya Tsiku i nga vha nga nḓila ya phasela dza zwiḽiwa kana vautshara ya u renga zwiḽiwa. Maṅwe mavun ḓu a ṋea tshelede. Thuso iyi i ṋewa lwa tshifhinga tshiṱuku - kanzhi lwa miṅwedzi miraru, tshiṅwe tshifhinga lwa miṅwedzi ya rathi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu.
Kha vha ṋekedze khumbelo yavho na dokhumenthe dzi tevhelaho:
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code na ṋomboro dza 13 na ṱhanziela dza vhana vhavho dza mabebo.
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi ḓo ṱoḓea kha khumbelo arali ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na/kana ṱhanziela ya mabebo zwi siho:
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo. Afidavithi i tea u vha na tshipiḓa tshi sumbedzaho uri vhuṱanzi vhu si hone kana ha madzwifhi vhu nga ita uri muṋei wa vhuṱanzi a tovholwe lwa mulayo nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Thuso ya Tshitshavha wa 2004
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe. Tshitatamennde tshi nga itwa nga mukhantselara, vhamusanda, mushumeli wa tshitshavha kana mufunzi vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo kana ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe yo itwa kha Muhasho wa zwa Muno
ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelomuvhigo wa tshikolo.
Kha vha sumbedze vhuṱanzi ha uri:
vho ita khumeblo ya ndambedzo ho vha na tshiwo vho linga u wana masheleni a u unḓa vhana a vha na iṅwe thikhedzo vho mala/malwa, kana vho ṱala kana a vha athu u vhuya vha mala/malwa a vha na muholo vha na vhuholefhali ha tshifhinganyana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Khumbelo yavho i sedzwa zwenenzwo vha tshi fhedza u i ḓisa.
Hu ḓo sedzwa vhungoho ha mafhungo na ṱho ḓea ya thuso.
Vha ḓo wana phasela ya zwiḽiwa, vautshara kana tshelede ya ṅwedzi wa u thoma naho vha songo ḓisa dokhumenthe dzoṱhe dzi ṱo ḓeaho.
Vha humbule u ṋea muofisiri dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho phanḓa ha musi mbadelo dza ṅwedzi wa vhuvhili dzi tshi itwa. Arali vha sa ita ngauralo vha nga fhedza vha si tsha wana phasela ya zwiḽiwa, vautshara kana. tshelede ya ṅwedzi wa vhuraru.
Arali hu sina tshanduko kha tshiimo tshavho nga murahu ha u wana ndambedzo lwa miṅwedzi miraru, vha nga ita khumbelo ya u engedza ndambedzo lwa miṅwedzi miṅwe miraru.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Khumbelo ya khethekanyo yo khetheaho i yelanaho na mbadelo ya ḽaisentsi kana u sa badela u ṅwalisa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khethekanyo yo khetheaho ya dzigoloi i ṋekedzwa kha tshakha dza goloi dzine dza vha na mishumo yo khetheaho nahone dzi sa anzeli u tshimbila badani.
A huna mbadelo ya ḽaisentse kha gariki kana ṱere ṱere arali muṋe wayo a mulimi wa vhukuma a shumisaho tshiendedzi itsho kha mishumo i yelanaho na zwa vhulimi. Hezwi zwi shuma na musi tshiendedzi tsho shandukiswa, u fhaṱululwa kana u shandukiswa u shumiswa kha mbambe kana u ṱaniwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo EFL 1 ofisini ya tsini ya zwa badani.
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha goloi lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Khoro ya Zwiṱandadi ya Afrika Tshipembe
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khethenyano kana u tea u sa ṅwalisa zwi nga dzhia vhege dza rathi.
Mbadelo
U ṅwalisa ho khetheaho sa rasaintsi wa mupo - U ṱanganedzwa ha ngudo dza phanḓa na tshenzhemo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa. Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi, nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho.
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala, nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho.
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi.
Vhaiti vha khumbelo vha tea u:
vha vha tshi thonifhiwa nga vhaṅwe vhorasaintsi siani la nḓivho yavho kha zwine vha ita vha vho shela mulenzhe kha zwa saintsi vha vhe na miṅwaha ine i vhe fhasi ha ya 10 vha tshi khou shuma vha sa imi, nahone vha na tshenzhemo ya phurofeshena ḽa ya zwine vha khou itela zwone khumbelo phanḓa ha u ita khumbelo.
Kha vha ḓivha hedzi: Arali vho tutshela mushumo: Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi, vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi.
Khumbelo dzi do sedzwa nga Komiti ya Nyeletshedzo ya Phurofeshena ḽa yo teaho. Themendelo i ḓo itwa nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP, ngeno thendelo i tshi ḓo itwa nga miraḓo yoṱhe ya Khoro.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha rumele fomo yo sainiwaho na ngudo na tshenzhemo dzi tevhelaho:
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu. Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa, khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa.
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho.
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe, zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa.
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso.
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro.
Mbadelo
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha: Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa banngani:
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya u guda halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
luṅwalo lwa tshiofisi kana vhuṱanzi ha u ṅwaliswa tshikoloni tsha Afrika Tshipembe zwidodombedzwa zwa hune vha ḓo dzula hone vhuṱanzi ha masheleni o linganaho a u badelela pfunzo, u ḓitshilisa na zwiṅwe
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vhege dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-159
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya vhureakhovhe u itela u ḽa iwe muṋe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha u itela u a iwe muṋe vhu kwama zwitshavha zwa vhuponi ha phendelashango zwine zwa shumisa zwiko zwa lwanzheni u itela zwone zwiṋe, naho hu uri zwi nga rengisa zwiṅwe zwa idzwo zwiko hanefho zwitshavhano. Zwazwino vhareivhakhovhe vha reaho u itela u ḽa vhone vhaṋe a vha langulwi nga mulayo nahone zwi do dzula zwo rali u swikela hu tshi vha na phoḽisi, Fhedzi uri vha kone u rea khovhe vha tea u ita khumbelo ya mureiwakhovhe ane a rea uri a ḽe ene muṋe na vha muṱa wawe.
Kha vha ite khumbelo kha Minista wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo maanḓa nga fhasi ha ndima 81 ya Marine Living Resources Act, . Khumbelo i tea u rumelwa kha komiti dza ndangulo Dzapo nahone i tea u fusha ṱho ḓea. A huna muthu o tendelwaho u rea khovhe u itela u ḽa ene muṋe na vha muṱa wawe na u rengisa tshitshavhani nga nnḓa ha thendelo.
Thendelo i a vusuludzwa nga ṅwaha nahone u kundelwa u tevhedza thendelo hu nga ita uri thendelo i fhahehwe, u khantselwa kana u fheliswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo yavho kha Komiti dza Ndangulo Dzapo mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe musi tshifhinga tsha thendelo tsho no vha tsini na u fhela.
Vhareivhakhovhe vhaswa vha tea u fusha ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga ṋewa thendelo.
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa sekhithara kana vhureihakhovhe vhune a ḓo vhu ita.
Hu khwaṱhisedzwa tshiimo tsha zwino tsha thendelo phanḓa ha musi iṅwe thendelo i tshi nga bviswa. U sa fusha ṱho ḓea zwi ita uri mureiwakhovhe a bviswe kha mutevhe.
Vhaofisiri vha Muhasho vha vhidza muṱangano wa tshitshavha u ṋekana nga thendelo kha vhoṱhe vhareivhakhovhe vho ṅwaliswaho.
Vhaofisiri vha thoma nga u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa thendelo phanḓa ha u ṋekana nga thendelo.
Vhoṱhe vhane vha vha na thendelo vha lavhelelwa u saina kha mutevhe u tenda uri vho wana thendelo dzavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo - phensheni na tshikwama tsha provident halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu, u litsha mushumo, tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo, pfanelo dzi songo vhiliwaho, mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama.
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo. Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe.
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo.
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho. A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino.
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - tshikwama tsha phesheni
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni.
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe.
Maga a tevhelwaho
Zwi tevhelaho ndi ṱho ḓea ṱhukhusa dzi ṱo ḓeaho u kona u shumana na khumbelo ya ndaela:
tshifani tsha mutheli madzina a mutheli duvha ḽa mabebo a mutheli nomboro ya vhuṋe ya mutheli kana iṅwe ṋombaro yo khetheaho mufuda wa khumbelo ya ndaela zwiitisi zwa u ita khumbelo ya ndaela a ḓiresi na khoudu ya hune mutheli a dzula hone a ḓiresi ya poswo na khoudu ya tshiivhumbiwa kana mutholi muholo wa ṅwaha wa mutheli.
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo, kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa.
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha tea u wana thendelo ya tshifhinganyana ya goloi arali vha na goloi i songo ṅwaliswaho kana ine i sina ḽaisentsi nahone vha tshi tama u i ḓiraiva badani u itela uri vha kone uya u i ṅwalisa uri i wane ḽaisentsi, u i diḽivara kha murengisi wa dzigoloi, u isa kha ndingo ya dzigoloi kana u dzhiululwa ha dzigoloi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo TSP1, khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ofisini ya tsini ya zwa badani kana ofisi ya u ṅwalisa.
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentse ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana ndi ḽaisentsi i ṋekedzwaho maḓiraiva vho:
lindelaho ḽaseintsi ya garaṱa itaho khumbelo ya u vuseledze ḽaisentsi xedzaho ḽaseintsi ya u ḓiraiva.
Ḽaisentse i ṋetshedzwa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndigo ya u ḓiraiva nahone i mulayoni lwa miṅwedzi ya rathi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
Kha vha fare mabambiriri a tevhelaho:
basa kana phasipoto zwinepe zwivhili zwa muvhala mutsu na mutshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Ndingo ya maṱo i ḓo itwa vha sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentse ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana ndi ḽaisentsi i ṋekedzwaho maḓiraiva vho:
lindelaho ḽaseintsi ya garaṱa itaho khumbelo ya u vuseledze ḽaisentsi xedzaho ḽaseintsi ya u ḓiraiva.
Ḽaisentse i ṋetshedzwa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndigo ya u ḓiraiva nahone i mulayoni lwa miṅwedzi ya rathi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
Kha vha fare mabambiriri a tevhelaho:
basa kana phasipoto zwinepe zwivhili zwa muvhala mutsu na mutshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Ndingo ya maṱo i ḓo itwa vha sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Zwidodombedzwa na milayo
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo. Arali mushumisi a sa ṱo ḓ i u tevhela iyi milayo mushumisi ha ngo tea u shumisa, u ṱana, kana u ṱahisa na/kana u kopa kana u phaḓaladza zwire ngomu kha website.
Tshumiso na Vhuṋe ha Mafhungo
Pfanelo dzoṱ he dza mikhwa na dziṅwe pfanelo dza Government Communications and Information System kana tshiṅwe tshivhumbiwa tsha zwa mulayo tshine mafhungo atsho a vha hone kha iyi website fhedzi nga nnḓ a ha thendelo, ndi pfanelo dzine dza vha na muṋe wa mafhungo.
Pfanelo dza Vhuṋe ha Mahumbulwa
Zwothe zwire ngomu, mbalo na tswayo, hu tshi katelwa, software, thekhinolodzhi, dzidatabeisi, ṋdivho, maṅwalwa, zwo olwaho, zwifanyiso, zwirathisi zwihulu, mafhungo asi a nnyi na nnyi, kuitele, mbekanyamushumo, kuhumele, kana mihumbulo yo ṱ alutshedzwaho kha ino website zwi nga vha zwi nga fhasi ha dziṅwe pfanelo, hu tshi katelwa na dziṅwe pfanelo dza vhuṋe ha mahumbulwa, dzine dza vha thundu dza GCIS, kana tshivhumbiwa tsha zwa mulayo, nahone dzo tsireledzwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe na thendelano dza ḽifhasi. Ho sedzwa pfanelo dzo ṋewaho mushumisi afha, dziṅwe pfanelo dzothe dza vhuṋe ha mahumbulwa kha ino website dzi nga fhasi ha muṋe wadzo, nahone u shumisa website a zwi ambi uri mushumisi o ṋewa ḽ aisentsi ya vhuṋe ha pfanelo.
Ndivho ya zwine zwa vha kha iyi website ndi u ṋekana nga mafhungo malugana na zwi kwamaho muvhuso nahone zwi ṋekedzwaho a zwi vhi zwo bulwa zwoṱ he zwa fhelela.
Zwiṅwe zwirathisi zwi rathisela kha zwiko zwine zwa vha nga fhasi ha dzi'nwe tshumelo dzine GCIS ya sa vhe na ndangulo khadzo. GCIS a i ḓ ivhofhi malugana na vhungoho ha zwiko izwo.
Tsireledzo
U Tsireledzwa
GCIS i na zwitandadi zwa thekhino ḽ odzhi zwi pfadzaho na kushumele kwa tsireledzo u itela u tsireledza mafhungo oṱ he a ḓ iswaho nga mushumisi uri a sa lodzwee, kana a sa shumiswe nga nḓ ila i si yone, kana a sa shandukiswe kana u tshinywa. Hu ḓ o dzhiwa maga oṱ he a pfadzaho u tsireledza mafhungo a mushumisi. Vhashumi vho tendelwaho vhane vha vha na vhuḓ ifhinduleli ha u dzhenisa mafhungo a tshiphiri o waniwaho vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri a vha fhiriseli mafhungo kha vhaṅwe vhathu. Phoḽ isi iyi i kwama vhashumi vhoṱ he vha GCIS kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha zwine zwa nga wana mafhungo u bva kha GCIS. Muthu muṅwe na muṅwe, bindu, na tshivhumbiwa zwo iledzwa u nga dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe ḽ a iyi website hu sina thendelo, nahone zwo iledzwa u rumela kana u linga u rumela zwi songo tendelwaho, na khoudu dzo bvaho nḓ ilani. Muthu ane a rumela kana ane a lingedza u rumela zwi songo tendelwaho, zwo bvaho nḓ ilani kha ino website kana ane a lingedza u dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe nga nnḓ a ha thendelo kha ino website u ḓ o tovholwa lwa mulayo, nahone arali GCIS kana tshivhumbiwa tshiṋwe na tshiṋwe tsha tshitshavha tsha tshinyalelwa, hu ḓ o vhilwa tshelede ya tshinyalelo kha onoyo muthu kana tshivhumbiwa.
GCIS i nga ṋekana nga miratho ya uya kha dziṅwe website u itela u thusa mushumisi. Fhedzi u vha hone ha miratho a hu ambi uri GCIS i themendela dzi website idzo. Website na masia ṱ ari ane ra vha na vhurathiseli nao a zwi ho nga fhasi ha ndangulo ya GCIS. GCIS a i na vhuḓ ifhinduleli kana vhukoma ha zwire ngomu ha website yo rathiselwaho khayo, tshumiso, kana u sa kona u swikelela website yo rathiselwaho kana vhurathiseli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha kha website ye ha rathiselwa khayo.
Tshiphiri
Mvulatswinga
Tshitatamennde tsha tshiphiri tshi shumiselwa GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo tshine tsha langula, u ombedzela kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga tshumiso ya iyi website.
Mushumisi a nga dalela website iyi a songo ṋekana nga zwidodombedzwa zwawe. Fhedzi mushumisi u tenda u shumisa mafhungo nga fhasi ha tshitatamennde tsha tshiphiri. Ri vha eletshedza uri website ino i nga i na miratho i yaho kha dziṅwe website dzine dzi sa langulwe nga tshitatamennde tsha tshiphiri.
Arali mushumisi a na mbudziso kana mbilahelo malugana na itshi tshitatamennde tsha tshiphiri kana tshiphiri tsha mushumisi musi a tshi khou shumisa website iyi, muratho wa feedback u nga shumiswa.
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi shumiswa fhedzi kha zwi si zwi ngana e.g musi mushumisi a tshi ṅwalisa na website u humbela vhudavhidzani ha tshifhinga tshiḓ aho malugana na zwine zwa vha zwa ndeme kha GCIS. GCIS i nga shumisa zwidodombedzwa izwo u sedza zwine zwa takadza mushumisi u vhona uri i fhindula hani musi i tshi ṱ oḓ a zwiṅwe zwidodombedzwa kana u ṱ oḓ a u khwinisa website. Musi mushumisi a tshi khetha u ṅwalisa online malugana na zwino itwa nga GCIS, GCIS i ḓ o shumia zwidodombedzwa izwo u fhindula mushumisi. Web administrator a nga shumisa zwidodombedzwa zwo fhambanaho zwa website. GCIS i ḓ o vhona uri zwa khungedzelo zwi tshimbidzana na mulayo na uri zwi itwa hu tshi tevhelwa zwo tiwaho uri hu kone u waniwa thendelo yo teaho phanḓ a ha u rumela e-mail ine ya sedzana na tshumelo dza GCIS kha mushumisi. Mushumisi a nga humbela, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, uri GCIS i ṱ utshele u rumela e-mail kha mushumisi nga u shumisa muratho wa feedback kana unsubscribe.
U Fhirisela Zwidodombedzwa kha Vhaṅwe Vhathu
Naho GCIS i tshi nga ṋekana nga zwidodombedzwa kha vhaḓ isi vha tshumelo vhane vha fara mafhungo a GCIS, GCIS i nga si fhirisele zwidodombedzwa kha vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha siani ḽ a zwi sa tshimbidzani na zwa website nga nnḓ a ha musi mushumisi o sumbedzisa, tshifhingani tsha u ṅwalisa, uri zwo luga
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi nga fhiriselwa kha kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwa ḽ ifhasi kana vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha u itela fhedzi zwo bulwaho afho nṱ ha. Hezwi a zwi nga kateli u fhirisela kha mashango a sina milayo ya tsireledzo i fanaho na milayo ya tsireledzo ya shango ḽ a mushumisi. Musi mushumisi a tshi ṋea zwidodombedzwa zwawe kha GCIS nga ino website, mushumisi u khou tenda uri phiriso ya u ralo i itwe.
Arali zwo tea, zwidodombedzwa zwi nga ṋewa tshumelo dza zwa mulayo, madzhendedzi a ndangulo kana a muvhuso, kana dziṅwe tshumelo u itela u tevhela mulayo kana khumbelo kana u tevhedza zwo bulwaho afho nṱ ha.
Tswikelelo ya Zwidodombedzwa Zwa Muthu
Arali zwidodombedzwa zwa muthu zwa vha zwo dzheniswa kha ino website, vhashumisi vha tamaho u shandukisa zwidodombedzwa vha nga shandukisa nga tshumiso ya muratho wa feedback. Vhashumisi vha ḓ o kona u swikelela zwidodombedzwa zwavho, vha zwi khakhulule na u zwi shandukisa, kana vha ḓ ibvise kha u vha mushumisi wa nga misi. Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo ya u swikelela zwidodombedzwa zwavho, kana vhane vha tama u humbela khophi ya zwidodombedzwa zwavho vha tea u kwamana na web administrador nga tshumiso ya muratho wa feedback.
GCIS i ḓ o shumana na khumbelo dza tswikelelo ya zwidodombedzwa kana tshandukiso ya zwidodombedzwa i tshi khou tevhela mulayo.
Asi Thendelano
A huna na tshithihi tshine tsha vha afha tshine ndivho yatsho ha vha u vhofha mulanga kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe a dalelaho website.
Tsireledzo ya Vhana
U Phumulwa
Zwidodombedzwa zwa tshumiso na milayo ya tshumiso zwi vhumba vhushaka hoṱ he ha phurofeshena ḽ a vhukati ha GCIS na mushumisi wa website iyi. U sa londa hune ha nga itwa nga GCIS kha u vhona uri zwo bulwaho nga zwidodombedzwa zwi a itwa, a zwi nga ambi uri GCIS yo ḓ ikovha. Arali huna zwiṅwe kha zwe zwa bulwa zwine zwa sa konadzee u nga itwa, zwi ḓ o phumulwa uri zwi si tsha vha tshipi ḓ a tsha zwidodombedzwa. Zwiṅwe zwidodombedzwa na milayo yo salaho i nga si kwamiwe nga u phumulwa na u sa konadzea u itwa ha zwidodombedzwa zwo phumulwaho, nahone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa.
U Engedzwa ha izwi Zwidodombedzwa na Milayo
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa, u khwinifhadza, u engedza kana u phumula zwipi ḓ a kana zwidodombedzwa na milayo yothe ya tshumiso musi zwo tea. Tshanduko dzi ḓ o thoma u shuma musi dzi tshi tou fhedza u rumelwa kha website. Ndi vhuḓ ifhinduleli ha mushumisi u vhona uri u ṱ ola zwidodombedzwa izwi na milayo tshifhinga tshoṱ he u vhona arali huna tshanduko dzo itwaho. Tshumiso ya website nga mushumisi, nga murahu ha u rumelwa ha zwidodombedzwa zwo shandukiswaho kha website, i ḓ o dzhiwa sa nḓ ivhadzo ya uri mushumisi o tenda u tevhedza na u vhoxwa nga zwidodombedzwa na milayo ya tshumiso, hu tshi katelwa na tshanduko dzo itwaho.
Zwidodombedzwa zwa website na muṋe wayo
Zwidodombedzwa zwa Vhukwamanyi zwa muṋe wa website ndi:
Ndingo ya sambulu dza mbeu dza tshiofisi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu, kumelele na vhuḓi.
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976, dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo. Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa.
Maga a tevhelwaho
Vha ṱoli vha ofisini dza madzingu dza Muhasho wa Vhulimi vha ḓo dzhia sambulu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa kha ndango ya mbambadzo na mbeu dzo ṱun ḓwaho kha vhathu, iṋe madzangano, zwivhumbiwa, dzikhamphani, madzangano a tshumisano na vhalimi, vhane a rengisa mbeu.
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone, dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho, dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe.
Mbeu dzi sedzwa nga nḓila i tevhelaho:
mbeu dzine dza dzhiwa hu songo dzudzanywa mbeu dzi soliseaho tshakha dza zwimela zwi dzindelaho.
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela, u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi.
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo.
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo, mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa.
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka. Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu, muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama. Mubadeli u ḓo ṋewa invoice. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi zwi tevhelaho:
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio. Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho, tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone .
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U lingwa ha mbeu u itela mbilahelo na khanedzano
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976. Vha nga vhiga dzi ṅwe mbilahelo dza ndingo kana khanedzano dzine dza yelana na vhu ḓi ha mbeu. Fhedzi vha tea u thoma vha kwamana na OSTS u vhona arali tshenzhemo yo teaho kha ndingo i hone nahone/kana tshakha ya mbeu i hone. Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe, dzangano, tshivhumbiwa, khamphani kana mulimi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo, nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano. Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu.
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe, fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS.
Kha vha ṋekane nga sambulu.
Arali mbilahelo yavho ya wanalea ina mudzio, iṋe. vhuvha vhu sa tshimbidzani na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela wa 1976, a vha nga badeli tshithu. Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio, vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice.
Mbadelo i nga itwa kha Internet kana ofisini dzo teaho. Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i ṅwalwe u itela u ṱanganywa ha mbadelo na invoice yo bviswaho. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi zwi tevhelaho:
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo. Vhuhulu ha khanedzano kana mbilahelo, iṋe. tshivhalo tsha sambulu, tshakha ya tshimela na tshakha ya ndingo ine ya ḓ o itwa, zwi ḓ o ṱ u ṱ uwedza tshifhinga tshine tsha ḓ o dzhiwa kha u ita ndingo. A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone .
Mbadelo
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio. Fhedzi arali mbilahelo i sina mudzio, mbadelo dzi tevhelaho dzi ḓ o tea u itwa kha tshi ṅ we na tshi ṅ we:
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani.
Kha vha ḓadze fomo ANR, Khumbelo na nḓivhadzo ya Somboro ya u ḓi ṅwalisela zwa Badani
Khophi yo sethifaiwaho ya phasiphoto kana thendelo ya tshifhinganyana ya vhudzulapo.
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽo ṋekedzwaho nga ofisini yo teaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Vhugudisi kha maitele a tsedzuluso ya mbeu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu. Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo, u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi, na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu. Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso, vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa.
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai.
Wekhishopho ya ṅwaha nga ṅwaha ya u ṱu ṱuwedza maitele a fanaho a ndingo ya mbeu i vha hone nga ṅwedzi wa Lara. Ṱhoho ya wekhishopho na ma ḓ uvha ane ya farwa ngao zwi ya nga thaidzo dzine ha khou ṱanganiwa nadzo siani ḽa ndingo ya mbeu.
Maga a tevhelwaho
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe hu rumelwa nḓivhadzo ya vhugudisi, hu tshi katelwa na ṱhoho ya wekhishopho. Nḓivhadzo i rumelwa muṅwe na muṅwe ane a vha kha mutevhe wa Muhasho.
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa, Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu. Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho. Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ.
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa.
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ḽaisentsi ya theḽevishini halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya theḽevishini i tendela muthu u renga theḽevishini na u sedza theḽevishini.
Vha badela R225 musi vha tshi renga ḽaisentsi ya theḽevishini lwa u thoma. Ḽaisentsi ya thendelo ndi R65 nga ṅwaha.
Vhathu vha tevhelaho ndi vho teaho u badela ḽaisentsi ya thendelo:
Muṅwe na muṅwe ane a vha na miṅwaha ya 70 na u fhira nahone a sa dzuli na vhathu vhane shuma kana a sina vhathu vho ḓisendekaho ngae
Muṅwe na muṅwe ane a wana ndambedzo ya tshitshavha u bva kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha - mundende, ndambedzo ya vhaholefhali kana ya maswole o lwaho nndwa dza kale
Madzangano a tea u vha na ḽaisentsi ya theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo. Miṱa i tea u vha na ḽaisentsi nthihi fhedzi ya theḽevishini.
Murengisi u tea u vhudza vhathu vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi uri vha nga si kone u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi, Vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Poswoni ya tsini kana vha i renga hanefho hu rengiswaho theḽevishini.
Ḽaisentsi i vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo Poswoni ya tsini kana kha murengisi wa theḽevishini o ṋewaho maanḓa a u rengisa dziḽaisentsi dza theḽevishini.
Kha vha ḓe na zwi tevhelaho:
o ḽinwalo ḽavho ḽa vhuṋe o fomo ya khumbelo na tshelede i ṱo ḓeaho o vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani na ya poswo, na ṋomboro dza Luṱingo:
Vha nga ita khumbelo online.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi.
Mbadelo
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Nḓisedzo ya maṅwalo ane a vha na aḓirese
Nḓisedzo ya phasela dzine dza vha na tshileme tsha khiḽogiramu nthihi kana fhasi ha khiḽogiramu nthihi
Tshumelo ya u koḽeka maṅwalo nḓilani na mabogisi a aḓirese.
Hezwi a zwi kateli mabindu ane a diḽivara zwibveledzwa zwao, u fana na mabindu a maluvha, butshara kana shopho ya girodzara.
Vhathu na mabindu vha a tendelwa u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u vha na tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho .
Vhaiti vha khumbelo vha tea u badela R500 ya khumbelo ine i sa lifhelwe murahu. Mbadelo dzi nga itwa nga tshelede kana tshekhe kana nga u bannga kha Internet.
U ṅwaliswa hu mulayoni lwa ṅwaha muthihi u bva nga ḓuvha ḽa u bviswa ha ṱhanziela.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhudavhidzani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu.
Kha vha badele mbadelo ya khumbelo nga tshelede kana tshekhe yo themendelwaho nga bannga nahone vha i ṅwale uri i badelwa kha:
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa Vhudavhidzani nahone i fhelekedzwe nga vhuṱanzi ha mbadelo.
Kha vha ḓise na zwi tevhelaho:
ṅwaliso ya ṱhanziela dza vhubindudzi khophi dzo sethifaiwaho dza u thoṅwa ha bindu zwidodombedzwa zwa vhane vha vha na mukovhe na phesenthe dza mikovhe yavho zwidodombedzwa zwa tshivhumbiwa tshi langaho mbekanyamaitele yo fhelelaho ya bindu
Kha vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax kha: 012 427 8536.
U sa tovhela zwidodombedzwa zwo bulwaho zwi nga ita uri khumbelo i thudzelwe nga thungo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
R500 ya u ṅwalisa i sa lifhelwi murahu
R25 000 ya ḽaisentsi
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maitele a u ṱola murengisi o ṅwaliselaho VAT ndi tshishumiswa ya u ṱo ḓa murengisi o ṅwaliselwaho VAT online kha website ine ya nga shumiswa nga vho ramabindu, miraḓo ya tshitshavha, vhaendelamashango na mihasho ya muvhuso.
Tshishumiswa i tshi tshi nga shumiswa u ṱola arali muisedzi wa thundu kana tshumelo o ṋwaliselwa VAT na u ṱu ṱuwedza u vhigwa ha vhathu vha sa badeliho muthelo.
Maga a tevhelwaho
dzina ḽa u bindula ḽa murengisi
Dzina ḽi tea u fana na dzina ḽa bindula ḽo ṅwaliswaho nga murengisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwo tiwaho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya tshandukiso ya madzina na zwifani zwa vhana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mubebi a nga ita khumbelo ya u shandukisa tshifani tsha ṅwana arali:
o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbekanyamushumo ya ṋetshedzomaa ṋda kha Vhapondiwa i tshimbidza u thomiwa na u ṱanganyiswa ha mbekanyamushumo dza mihasho kana sekhithara dzo fhambanaho. Mbekanyamushumo iyi i dovha ya ta pholisi dza thikhedzo na ṋetshedzomaanda ya ya vhapondiwa vha vhutsinyi na dzikhakhathi.
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana. Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo.
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa, fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho, vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani.
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150.
Mueletshedzi, mushumeli wa mutakalo, muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa, mushumeli wa tshitshavha, mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee, a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo.
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu, luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone.
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga. Thendelo yo ṅwaliwaho a i ṱo ḓei arali:
mupondiwa a ṅwana mupondiwa o holefhala muhumbuloni mupondiwa o dzidzivhala arali khothe yo fushea uri mupondiwa u ḓo balelwa u ṋea thendelo i ṱo ḓeaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u shumiwa ha ndaela ya tsireledzo tshi fhambana u ya nga khothe. Zwi ya nga ḓuvha ḽine ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ya ḓo thetsheleswa ngaḽo sa zwe zwa tiwa nga muṅwaleli wa khothe.
Mushumeli wa tshitshavha na madzangano asi a muvhuso vha:
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa, khothe,vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso.
Sea vhuṱanzi nga ha ṋdila dzi tevhelwaho, ndugelo dza mupondiwa, u wana ndaela ya tsireledzo na iṋwe thuso.
Ndi vhuḓifhunduleli ha mushumeli wa tshitshavha u:
Rumela vhapondiwa kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwine zwa nga dzhenelela e.g. ndaela ya tsireledzo, thuso ya mutakalo, tshumelo ya khuthadzo na fhethu ha tsireledzo.
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani.
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi.
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa .
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo J 480 E i wanala ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya ndambedzo ya mulwi wa kale     
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulwi wa kale ndi muthu we a lwa kha Nndwa ya u Thoma ya Lifhasi kana Nndwa ya Vhuvhili ya Lifhasi kana Nndwani ya Korea .
Vhalwi vha kale vhane vha sa kone u ḓilondota nahone vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe vha nga ita khumbelo ya vhalwi vha kale vha dovha vha ita khumbelo ya ndambedzo ya thuso .
Tshelede ine ya newa vhalwi vha kale ndi R960 nga ṅwedzi u tou bva nga Lambamai 2008.
U ita khumbelo vha tea u vha:
mudzulapo wa Afrika tshipembe kana muthu ane a vha mudzulapo wa tshoṱhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe musi vha tshi ita khumbelo na miṅwaha ya 60 na u fhira, kana vhe muholefhali muthu we a lwa Nndwani ya u Thoma kana ya Vhuvhili ya Lifhasi, Nndwa ya Korea kana vho shuma nndwani ye ya thoma nga 6 Khubvumedzi 1939
Tshiimo tshavho tsha masheleni tshi tea u vha tshi fhasi ha tshelede yo tiwaho. Nga 2008 means test ya vhalwi vha kale yo amba uri mulwi a songo malaho/malwaho ha tei u wana ndambedzo arali ndeme ya thundu dzawe ya vha i tshi paḓa R451 200. A hu katelwi na nnḓu yavho kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vha a hola a tea u vha e fhasi ha R26 928 nga ṅwaha.
Arali vho mala/malwa vha nga si wane ndambedzo arali ndeme ya thundu dzavho na dza vhamu ṱani wavho wa vha u tshi paḓa R902 400. Nnḓu yavho a i katelwi kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vhone na vhamu ṱani wavho vha a hola nga ṅwaha a tea u vha e fhasi ha R53 856 nga ṅwaha.
mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi londotwa fhethu hune ha vha ha muvhuso mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi khou wana iṅwe ndambedzo .
Ndambedzo i badelwa nga nḓila dzi tevhelaho:
vha ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho nga ḓuvha ḽo tiwaho tshelede i nga diphosithiwa kha akhaunthu yavho ya bannga vha nga dzheniselwa tshelede kha akhaunthu yavho ya Postbank vha nga ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo SASSA.
Vha humbele muṅwe muthu a vha itele khumbelo. Muthu onoyo u tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho kha vhone na lu bvaho kha dokotela lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha muofisiri wa Muhasho.
Kha vha ṋee muofisiri fomo ine ya fhelekedzwa nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa vhamu ṱani, arali vho mala/malwa, ḽa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na bar-code vhu ṱanzi ha uri vho lwa nndwani, vhuṱanzi uho vhu nga vha ṱhanziela ya nndwa kana medaḽa dza nndwa arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 60 kha vha ḓise muvhigo wa dokotela u ambaho uri a vha koni u shuma
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi ḓo ṱoḓea kha khumbelo arali ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na/kana ṱhanziela ya mabebo zwi siho:
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo. Afidavithi i tea u vha na tshipiḓa tshi sumbedzaho uri vhuṱanzi vhu si hone kana ha madzwifhi vhu nga ita uri muṋei wa vhuṱanzi a tovholwe lwa mulayo nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Thuso ya Tshitshavha wa 2004
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe. Tshitatamennde tshi nga itwa nga mukhantselara, vhamusanda, mushumeli wa tshitshavha kana mufunzi vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo kana ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe yo itwa kha Muhasho wa zwa Muno
ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelo muvhigo wa tshikolo.
Zwidodombedzwa zwa tshiimo tshavho tsha mbingano:
arali vha songo mala/malwa, kha vha ḓe na afidaviti i ambaho uri a vho ngo mala/malwa arali vho mala/malwa, kha vha ḓe na ṱhaziela ya mbingano arali vho ṱala, kha vha ḓe na maṅwalo a ṱhalana arali vhamu ṱani wavho vho lovha, kha vha ḓe na thanziela ya lufu.
Zwidodombedzwa zwavho zwa muholo na thundu dzavho:
arali vha tshi shuma, kha vha ḓe na tshiḽipi tsha muholo arali vha sa shumi, kha vha ḓe na yavho ya Unemployment Insurance Fund 'blue book' kana ṱhanziela ya u ṱutshela mushumo i bvaho kha mutholi we vha vha vha tshi mu shumela musi vha tshi guma u shuma arali vha na phenisheni, kha vha ḓe na vhuṱanzi ha phenisheni ya phuraivete arali vha na akhaunthu ya banngani, kha vha ḓe na zwitatamennde zwa bannga zwa miṅwedzi miraru i tevhekanah rali vha na vhubindudzi he vha ita, kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa uvho vhubindudzi na mikovhe ye vha i wana.
Kha vha wane rasiti ine ya vha vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo:
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendiwa naa.
Arali khumbelo yavho i songo tendiwa ofisi ya SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa.
Kha vha aphiḽe kha Minista wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha kana MEC nga u rumela aphiḽi yavho kha ofisi ya lushaka kana ya vunḓu arali vha sa tendelani na tsheo.
Kha vha ite aphiḽi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa nga tsheo. 
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo.
Vha ḓo badelwa u bva nga ḓuvha ḽe vha ita ngaḽo khumbelo arali khumbelo yavho yo tendiwa. 
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Tshumelo dza vhuṱhogwa dza masipala dzi sa badelwi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho. Tshumelo dzi katela maḓi, muḓagasi, tshampungane, na u bviswa ha malwa ṱwa. Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi, maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho. Fhedzi phoḽisi dzi langaho kunekedzele kwa ṱho ḓea dza tshumelo ya mabunga na u bviswa ha malaṱwa a dzi athu u fhedziswa nga sekithara ya mihasho yo teaho ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka , na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango .
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi. Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala, vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio. Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo.
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid . Muḓagasi u kona u funga mavhone, u dudedza maḓi nga geḓela, u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala.
Vhathu vha shumisaho u badelelwaho phanḓa ha u shumiswa vha a kona u vhona musi muḓagasi wa mahala wo fhela. Vha ḓo tea u renga mudagasi nga tshelede yavho. Vhathu vha shumisaho muḓagasi wa nḓowelo kana wa u badela mafheloni a ṅwedzi zwi 'do vha konḓela u vhona musi vho fhedza unithi dza muḓagasi u sina mbadelo. Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi.
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala. Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho.
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho, vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone.
Kha vhuṅwe vhupo, Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho.
Tshumelo ya mabunga i sina mbadelo
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala. Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
U badela tshumelo dza masipala
Huna nḓila mbili dza kubadelele kwa tshumelo dza masipala:
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho, vha shumisa unithi dze vha dzi renga. Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe, vha ḓo tea u dzi renga.
Akhaunthu dzi kolodwaho.
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa, vhabadela mafhelonia a nwedzi. Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho.
khophi yo sethifaiwaho ya ḽinwalo ḽa vhuṋe
ṱhanziela ya fhethu hune vha dzula hone kana ya fhethu ha bindu
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso . Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi. Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho.
Mbadelo
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi, ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
K humbelo ya thikhedzo . Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala. Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya u thoma foramu ya mushumoni halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Foramu dza mushumoni dzi thomiwa u itela:
U vhea phanḓa ndugelo dza vhashumi vhoṱhe, hu si fhedzi vhashumi vha miraḓo ya dzangano ḽa vhashumi;
U khwinisa u tshimbila ha zwithu mushumoni;
U kwamana na vhashumi kha mafhungo; na
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo.
Foramu ya mushumoni i nga thomiwa mushumoni muṅwe na muṅwe nga vhashumi vha fhiraho 100. Somboro heyi a i kateli vhashumi kha vhulanguli ha nṱha. Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995.
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo, i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi.
Muimeleli wa dzangano kana madzangano a vhashumi u tea ḓadza fomo LRA 5.1.
Khophi ya hone i tea u ṋekedzwa kha mutholi sa vhuṱanzi ha u ṋekedziwa ha khophi ya fomo nga u katela dokhumenthe dzi tevhelaho:
Khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni
Khophi ya risithi yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa shitatamennde tso sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fom
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho na ṱhanziela ya u rumela kha Muṅwalisi, Ofisi ya Vuṅdu ya Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mushumo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe. Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho.
Kha vha nekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone.
phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho Afrika Tshipembe.
ṱhanziela ya muhaelo mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana
ṱhanziela ya mbingano , afidaviti ya vhamu ṱani wavho, thanziela ya lufu kana ṱhanziela ya ṱhalano
ṱhanziela dza mabebo dza vhana vhoṱhe vhane vha ḓo vha fhelekedza
ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Khumbelo ya thendelo ya mushumo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe. Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho.
Kha vha nekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone.
phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho Afrika Tshipembe.
ṱhanziela ya muhaelo mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana
ṱhanziela ya mbingano , afidaviti ya vhamu ṱani wavho, thanziela ya lufu kana ṱhanziela ya ṱhalano
ṱhanziela dza mabebo dza vhana vhoṱhe vhane vha ḓo vha fhelekedza
ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Commercialbroadcastinglicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubinudzi i ṋewa tshigwada tsha vhubindudzi. Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe, kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe.
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi.
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo, kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi. ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso. Kanzhi i vha i na khethekanyo dza rathi dzine dza vha:
Zwidodombedzwa na Ṱho ḓea: kushumele kune kwa ḓo tevhelwa
Tshiimo tsha Khamphani: Tshiimo tsha mulayo tsha muiti wa khumbelo; Luambo; Mbekanyamushumo dzine dza ḓo hashwa
Mbekanyamushumo: Tshivhalo tsha Mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
R30 000, isa lifhelwi murahu.
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa.
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Communitysoundbroadcasting.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha: ine ya vha mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṋ a
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ḽaisentsi ya Khasho ya Tshitshavha i fusha ṱho ḓea dza tshitshavha lwa miṅwaha miṋa. Ḽaisentsi iyi i a bvusuludzwa nahone khumbelo ya mvusuludzo i tea u itwa miṅwedzi miraru phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi guma u vha mulayoni. Ḽaisentsi i nga bvusuludzwa nga ICASA arali tshumelo yo tevhela milayo yoṱhe tshifhingani tsha miṅwaha miṋa yo fhiraho. Ḽiasentsi i ṋewa zwitshavha zwe zwa vhumba khamphani ya Section 21, Trust, voluntary association kana tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha mulayoni. Ndivho dza Ḽaisentsi ya miṅwaha miṋa ya Khasho ya Tshitshavha ndi dzi tevhelaho:
ṱhu ṱhuwedzo ya pfanelo ya u davhidzana na mbofholowo ya vhuḓiambeli u anda ha tshumelo dza khasho u shela mulenzhe ha tshitshavha sa vhabveledzi, vhalanguli na vhathetshelesi kha vhudavhidzani u vha ipfi ḽa tshitshavha mbekanyamushumo dzine dz sedzana na ṱho ḓea dza tshitshavha, dzine dza katela mvelele, luambo, vhurereli na vhupo
Ḽaisentsi ya miṅwaha miṋa ya Khasho ya Tshitshavha i nga ṋekedzwa kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Tshumelo ya khasho ya radio
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini.
Ḽaisentsi i mulayoni lwa miṅwaha miṋa.
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho.
Maga a tevhelwaho
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone. Vhone sa muiti wa khumbelo vha tea u ita zwi tevhelaho:
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo
Kha vha vhone uri tshigwada itsho tshi ita zwi tevhelaho:
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo tshi dzhia tsheo ya uri tshirathisi tshi do vha ngafhi.
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane.
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa.
Mbadelo
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa.
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Companysharecapital.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa.
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo. Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani. Khamphani ya phuraivete i nga dzhia Table B ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya. Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho dza khumbelo:
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu. Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1. Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽia
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela.
Khamphani ine ya khou ṅwalisa nga masheleni a u thoma bindu i tea u dovha ya ṋekedza dokhumenthe dzi tevhelaho:
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni.
Mbadelo
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe, kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Consenttoadoption.2010-03-25.ve.txt</fn>
Thendelo na khantselwa ha thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo nga mubebi kana mulondoti wa ṅwana halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo. Thendelo i nga ṋewa nga vhabebi vha dzofha, mulondoti wa ṅwana kana ṅwana ene muṋe. Ṅwana a nga nea ṱhendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira. Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe, u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo. Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela.
Hune thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo ya sa ṱo ḓee
Arali vhabebi vha ṅwana vho lovha nahone hu sina mulondoti wa ṅwana o khethwaho
Arali mubebi a si kha tshiimo tsha u ṋea thendelo nga ṅwambo wa vhulwadze ha muhumbulo;
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi;
o tambudza ṅwana nga u mu rwa, u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani, kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa;
o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana, u hahedzwa ha ṅwana, u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani, kana o itisa uri nwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho;
o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho;
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana, kana o kundelwa u dzhia vhuḓifhinduleli hawe ha mubebi;
ane a vha khotsi a ṅwana o vha khotsi nga vhushaka ha vhudzekani vhune ha vha vhukati hawe na khaladzi hawe kana ṅwana wawe;
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o vhonwa mulundu wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana; kana vhonwa mulandu, nga khothe ya vhana nahone nga murahu ha ṱho ḓisiso, wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana: Arali u vhonwa mulandu hu songo sia muthu uyo a na rekhodo ya vhutshinyi; kana ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana,
Nḓivhadzo ya thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo, nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo, khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14. Nḓivhadzo i ḓivhadza mubebi uri thendelo yo ṋewa nahone u ṋewa tshikhala tsha u tendela kana u hanedza thendelo; kana
ṋea zwiitisi uri ndi ngani thendelo yawe i tshi tea u dzhielwa nṱha nahone hu sa iswe phanḓa na zwo vhekanywaho; kana ita khumbelo ya u dzhia ṅwana arali a khotsi a ṅwana nahone ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana.
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa. Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo.
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana, khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei.
Nḓivhadzo ya khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi arali khotsi o tenda nga luṅwalo uri ndi ene khotsi a ṅwana; na musi o ṅwalisa zwidodombedzwa zwawe kha u ṅwaliswa ha ṅwana nahone o vhona uri zwidodombedzwa idzwo ndi zwone; kana arali mme a ṅwana, tshifhingani tsha u ṋea thendelo o khwaṱhisedza nga luṅwalo uri khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana; na khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi; kana mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi. Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme, kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone. Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme, kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana.
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa
Maga a tevhelwaho
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo. Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe, muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo.
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae, kana nga muhaṱuli, madzhisi ṱira ṱa, muofisiri wa mulalo, kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo.
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo, khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana,
U shandula Muhumbulo
Arali ni ṅwana, ḓadzani Fomo 13A phanḓa ha khomishinari phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana.
Arali thendelo ya khantseliwa kha tshiṱiriki tshe thendelo ya sa bviswe khatsho kana kha tshiṱiriki tshine khumbelo ya sa ḓo pfiwa hone, khomishinari u ḓo,
ḓivhadza khothe yo teaho nga u ṱavhanya na mushumeli wa tshitshavha hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone; kana
ḓivhadza khomishinari wa khothe ya hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone we a khwaṱhisedza thendelo.
Khomishinari u ḓo wanisisa khothe ine khumbelo ya ḓo pfiwa hone a ḓivhadza khothe na mushumeli wa tshitshavha nga ha u khantselwa ha thendelo
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
Phanḓa ha u khwaṱhisedza thendelo khomishinari u tea u ḓivhadza muthu a ṋeaho thendelo nga masiandoitwa a zwa mulayo a u dzhia ṅwana;
uri mubebi a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo nga u ḓadza Fomo 12A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo;
ṅwana a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo yea a i ṋea nga u ḓadza Fomo 13A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana; na muthu a ṱo ḓaho u vha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a nga vha hone musi khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo i tshi pfiwa ngauri khothe i pfa uri u vha hone hawe hu tshi ḓo vha ho lugela ṅwana,
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Consularandagencyservicesinsouthafricaandabroad.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhulanguli Vhuhulwane ha Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa vhune ha vha na Zwipi ḓa zwa Vhuimeli zwa Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vhu ṋekedza tshumelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shumaho, u dzula na u dalela mashango ḓavha.
Ndi dzifhio tshumelo dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi lavhelela kha vhaofisri vha Vhuimeli?
Tshumelo dza Shishi:
Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki, zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu.
Vhudavhidzani na muṱa na/kana khonani dzine dza vha Afrika Tshipembe ho imelwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha arali huna shishi.
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa.
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha, nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo.
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha.
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa.
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo.
U farwa:
Ri kwama miṱa ya vhathi vho farwaho mashango ḓavha arali ro humbelwa nga mufariwa.
Ri vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa.
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshumelo dza zwa mulayo:
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa, maṅwalo rogatory, zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho.
Ri dzhenisa aposilles na ṱhanziela dza khwaṱhisedzo kha dokhumenthe dza tshitshavha dza tshiofisi.
Ri ṋea thuso i si ya masheleni kha vhapondiwa vha zwa vhutshinyi.
Ri ṋea nyeletshedzo, ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha. Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni, tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi.
Ri ṋekana nga mutevhe wa vhoramulayo vhapo.
Dziwe tshumelo:
Thuso kha u renga zwo xelaho, u tswiwa, u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga .
Tshikolo tsha zwa shishi .
U ḓivhadza shaka ḽa tsini arali ho ṱaha lufu, vhulwadze vhu shushaho kana fuvhalo la vhadzulapo vha Afrika tshipembe. Thuso ine i sa vhe ya zwa masheleni na nyeletshedzo siani ḽa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha na yone i ḓo ṋekedzwa.
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
U ṋea thuso na nyeletshedzo kha zwa u dzhiwa ha ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nga tshumisano na Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Thuso na nyeletshedzo kha vhaimeli vha nnḓa malugana na vhadzulapo vha mashango avho Afrika Tshipembe.
U shumana na khumbelo dza zwidodombedzwa kana u rumela muvhudzisi kha tshiko tsho teaho.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza sa ṋekedzwe nga vhaofisiri vha vhuimeli?
u thusa uri mufariwa a bve dzhele u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzhenelela kha zwa khothe kana u thoma zwi kwamanaho na zwa khothe u humbela vhalanguli vhapo uri vha fare vhadzulapo vha Afrika nga nḓila yo khetheaho u ṱo ḓisisa vhutshinyi kana dzimpfu u wanela muthu rekhodo yawe ya zwa vhutshinyi u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha u dzhia ṅwana we a budukedzwa kana u tswiwa u vhona uri thendelano yo itwaho Afrika Tshipembe ya pfanelo ya mubebi kha ṅwana i a tevhedzwa kana u kombetshedza shango uri ḽi dzhie tsheo kha idzwi mbadelo dza hodela, zwa milayo, mutakalo na zwiṅwe mbadelo dza zwa vhuendi u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga na zwiṅwe u wanela muthu fhethu ha vhudzulo, mushumo kana thendelo dza u shuma u vhetshela muthu thundu dzawe kana u mu ṱo ḓisisa zwo xelaho u ṱanganedza maṅwalo a muthu u bvisa mindende na zwiṅwe zwivhuya zwa ndondolo ya tshitshavha u thusa vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango ḽa vhudzulapo ha vhuvhili.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria. Vhuṱanzi ha Vhuṋe vhu nga humbelwa, zwi tshi ya nga tshumelo i ṱo ḓiwaho. Kha vha thome nga u rwela luṱingo arali vha sina vhuṱanzi ha zwine zwa nga ṱo ḓiwa.
Tshumelo dza Vhuimeli dzi shuma awara dza 24 nga ḓuvha, nahone maḓuvha a sumbe kha vhege. Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
<fn>GOV-ZA.Convertaclosecorporation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Kha vha ite khophi ya fomo dza CM1 u swika kha CM44C
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa, u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo, u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni, fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani. Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online.
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo. Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo, zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo.
Mbadelo
R350 ya memorandamu na dziatiki ḽi
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Convertacompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ṱho ḓea dza vhulanguli ha close corporation dzi a leluwa u fhira dza khamphani. Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC.
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa, khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bulaho dzina na muofisiri muswa wa zwa masheleni
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984. Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Crewpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe. Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru. Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha, vhuimamabufho, getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe, vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002.
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe. Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala.
Kha vha badele diphosithi, arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno, uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe. Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea.
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.CrimeStop0860010111.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho. Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso, Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho. Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa. Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop. Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi. Mafhungo o ḓivhadzwaho a rumelwa kha mafogisi a ṱo ḓisisaho.
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling. Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi.
Kha vha ḓivhe hezwi: hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho.
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111.
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa.
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea, mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee, nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo.
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone.
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa.
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga, mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe.
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi. Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa.
Arali vha tshi khou vhiga vhugevhenga nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback kha website. Somboro ya nḓivhadzo i ḓo sumbedzwa musi vho no rumela fomo ya feedback.
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali vha tshi tea u pfufhiwa, fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2/2001.
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa, Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo.
Mbadelo
Lu ṱingo u bva kha cellphone : mbadelo dzo ḓoweleaho dza ṱhingothendeleki
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga Luṱingo: Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS, kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Customarylawmarriages.2010-03-25.ve.txt</fn>
U malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000. Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi, mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa. Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi, mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni. Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha.
Mbingano ya tshirema i mulayoni arali vhathu vh malanaho nga fhasi ha mulayo wa tshirema vho tshimbidzana na zwi tevhelaho:
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo.
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema.
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema.
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano.
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema.
Ndi lini hune nda tea u ṅwalisa mbingano?
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000, mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno. Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo, vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano.
Milayo ya Tshirema na Tshanga ndi Tshau, Tshau ndi Tshanga
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga, tshanga ndi tshau. Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo, tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo. Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau, tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana. Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane.
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema, mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu. Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna.
Zwino arali munna wanga a mala muṅwe mufumakadzi?
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka. Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa.
Zwino arali ri tshi ṱo ḓa u malana nga nḓila dza zwino nga murahu ha mbingano ya tshirema?
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi, vha nga malana nga nḓila dza zwino. Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema.
Maga a tevhelwaho
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno. Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano. Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi, a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe, a ḓa na vhuṱanzi ho teaho.
ṋomboro dza ID, madzina na maḓuvha a mabebo a munna na mufumakadzi madzina a vhabebi vha munna na mufumakadzi na dzina ḽa vhamusanda zwidodombedzwa zwa tshelede ya mbingano, na vhathu vhavhili vhe vha vha ṱhanzi dza mbingano lu ṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti.
Fomo i tea u khwaṱhisedzwa na u sainwa phanḓa ha:
muofisiri a ṅwalisaho, kana muthu o teaho o khethwaho nga Mulanguli-Dzhenerala uri a shumane na mbingano idzi.
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu.
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela i si ya tshikhau i bviswa zwenezwo.
Ṱhanziela ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa.
Mbadelo
Mbadelo dzi tevhelaho dzi badelwa kha Muhasho wa zwa Muno:
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano ys tshirema: R11
U ṱo ḓisisa na u kopa redzhisita ya mbingano ya tshirema kana vhuṱanzi ha thikhedzo : R53
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo.
U ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo kha vha kwame Muhasho wa zwa Muno
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.DeathofsouthAfricancitizensabroad.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndi zwifhio zwine zwa nga itelwa shaka ḽa muthu wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo thusa shaka ḽa muthu o lovhelaho mashango ḓavha u wana zwidodombedzwa zwa mbadelo dzo fhambananaho.
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
Kuitele ku a fhambana u ya nga mashango. Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha vhudza zwo teaho u itwa.
Tsheo 1: U vhuiswa ha tshitumbu Afrika Tshipembe
Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno. Kudzdudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓidiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure.
Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu, nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa.
Tsheo 2: U fhiswa na u vhuiswa ha milora Afrika Tshipembe
Mashaka vha nga dzhia tsheo ya u fhisa tshitumbu, huvhe mulora fhedzi une wa vhuya hayani.
Muvhulungi wa shango ḽe mufu a lovhela hone a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri hu vhe na muimeli nga ṅwambo wa u sa kona havho u ḓa lufuni.
Kufarele kwa milora ku ya nga mikhwa na maitele a shango ḽe mufu a lovhela hone.
Tsheo 3: Mbulungo yapo
Mashaka vha nga khetha u vhulunga mufu shangoni ḽe a lovhela khaḽo.
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga ḓa mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Muvhulungi u ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Tsheo 4: Mbulungo ya muthu a sa ḓihwi
Arali mashaka vha sa koni u waniwa kana vha sa koni u khetha zwo bulwaho afho nṱha, mbulungo ya muthu a sa ḓihwi i nga itwa.
Vhalanguli vhapo vha vhulunga tshitumbu mahala. Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni.
Vhalanguli vhapo vha ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ndindakhombo ya mufu arali mufu o vha o tsireledzwa nga ndindakhombo. Arali mufu o vha a songo tsireledzwa nga ndindakhombo, kha vha khethe iṅwe ya mbulungo dzo bulwaho afho nṱha.
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi ḓo ṱo ḓea:
Dokhumenthe dza u ḓisa tshitumbu haya na u rumela tshitumbu nnḓa na u fhira ha tshitumbu Afrika Tshipembe:
Ṱhanziela ya lufu
Ṱhanziela ya u omisa tshitumbu
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho u ḓiswa ha tshitumbu hayani kana u rumelwa nnḓa
U ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Lu ṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa katela zwi tevhelaho:
Dzina ḽa mufu
Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Tshivhangi tsha lufu
Shango ḽe mufu a lovhela hone
Fhethu ha mbulungo
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi katelaho na khoudu dza fhethu
Dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho kha u bwilulwa ha tshitumbu na u ḓiswa ha tshitumbu haya:
Ṱhanziela ya lufu
Ṱhanziela ya u omiswa ha tshitumbu
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri tshitumbu this ḓe muno
Ṱhanziela ya u ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Lu ṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina ḽa mufu
Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Tshivhangi tsha lufu
Shango ḽe mufu a lovhela hone
Fhethu ha mbulungo
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi katelaho na khoudu dza fhethu
Dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho kha u bwilulwa ha tshitumbu na u ḓiswa ha tshitumbu haya
Luṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa vha na zwi tevhelaho:
Dzina ḽa mufu
Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Fhethu ha mbulungo
Fhethu ha u vhulungwa hafhu
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa vhukwamani, hu tshi katelwa khoudu dzone dza ṱhingo na fax
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri mufu a bwululwe
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Khumbelo i bvaho kha khamphani kana muvhulungi i tea u katela zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Fhethu ha vhiḓa
Fhethu ha mbulungo
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu.
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu.
Dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho kha u bwululwa na u fhiswa ha tshitumbu
Ṱhanziela ya lufu
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho u bwululwa ha tshitumbu kana u fhiswa hatsho
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu, hu si mavu a tshitshavha, hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu. Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho, u fana na mulanguli wa mavhi ḓa, Masipala wa Tshiṱiriki.
Ṱhanziela ya u ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Lu ṅwalo lu bvaho kha muvhulungi lu tea u katela:
Dzina ḽa mufu
Uri mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Tshivhangi tsha lufu
Fhethu ha mbulungo
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24.
Mbadelo
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashango ḓavha ndi thuso ya mahala, fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Deathregister.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Lufu lu tea u vhigwa kha muthihi wa vhathu vha tevhelaho:
Mira ḓo ya SAPS, nga maanḓa fhethu hune Muhasho wa zwa Muno u sa vhe na dziofisi
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni
Maga a tevhelwaho
Dokotela we a ṱola tshitumbu tsha mufu u tea:
ḓadza ṱhanziela ya tsho vhangaho lufu BI-1663
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo, ṱhanziela ya lufu u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663.
Arali hu sina dokotela, e,g. mahayani, vhamusanda vha ḓo dadza Muvhigo wa Lufu .
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu.
Arali muvhulungi ana thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, u ḓadza redzhista dza mpfu na u bvisa ndaela dza mbulungo, muvhulungi u ḓo:
ḓadza ndima dzo teaho dza BI-1663
bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini.
Arali muvhulungi a sina thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu, zwine a nga ita zwone ndi u ḓadza fhedzi tshipi ḓa C tsha fomo BI-1663
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe a lovhela nnḓa, lufu lwa uyo muthu lu tea u vhigwa embasini kana mishinini wa tsini. Ṱhanziela yo sethifaiwaho ya lufu yo bviswaho nga shango ḽe muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa.
Mbadelo
Ṱhanziela ya tshikhau ya lufu: R11
Ṱhanziela isi ya tshikhau ya lufu: R50
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Deregisterorliquidateaclosecorporation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi, i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database. Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC.
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa, kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani. U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho.
a i koni u badela zwikolodo zwayo;
yo litsha u shuma kana miraḓo i tama u kovhekana thundu dza CC.
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe kana nga tsheo ya miraḓo . Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC, hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone. Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo, tshi fanaho na bindu la muthu muthihi, nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe.
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC.
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe, khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Drivinginstructor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa na mugudisi wa u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Milayo ya Lushaka ya zwa Badani i amab uri muthu muṅwe na mun'we a ṱo ḓaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi. U vha mugudisi wa u ḓiraiva,vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo. Muthu a tamaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u ḓo shuma kha khethekanyo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva goloi ye a ṋetshedzwa yone. Ṱhanziela ya mugudisi i vha mulayoni ṅwaha muthihi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya mugudisi sentharani ya ndingo dza goloi in'we na iṅwe.
Kha vha ḓadze fomo RI, Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva.
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa.
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa. Arali khumbelo yo tendiwa, senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Dunat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya vhudzulapo ha mashango mavhili halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno. Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango. Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili.
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21.
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529.
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1664
BI-529
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Electronicinterface.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi i tendela muthu, tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho. Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea, na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho. Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṅwale fhasi zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi ṋekedzwaho nga SARS nga murahu ha musi vho ḓi ṅwalisa:
khoudu ya vhuḓi ḓivhisi yo ṋekedzwaho nga SARS
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS.
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha.
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao, faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili . Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo, SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Electronicsubmissionoftaxreturns.2010-03-25.ve.txt</fn>
U humisa mbuyelo dza mithelo na mbadelo nga computer
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Zwa zwino, mbuyelo dzi tevhelaho dzi a wanalea:
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza, u ḓadza, u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha.
Vhatheli, feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms, vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo, vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi, vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet. A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga.
Maga a tevhelwaho
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS.
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela, vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo. Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki.
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing.
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza, SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing. Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki. SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers.
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo, nga sms kana e-mail, tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa.
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho.
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri. Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website.
Musi vho no ḓadza mbuyelo, vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane. Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho.
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo.
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma, vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila, Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Employmentinthepublicservice.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ite khumbelo ya mushumo kha Tshumelo ya Tshitshavha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo. Zwikhala zwa poso dza nṱha, iṋe vhulanguli ha nṱha zwi tea u kengedzelwa shango ḽo ṱhe u itela u kunga vhathu vha shumelaho muvhuso na vha sa shumeli muvhuso.
Zwikhala zwi kungedzelwa kha a ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha . Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso, muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa.
a ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha. Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa. Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa.
Mi ṅwe mihasho, i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo, i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo.
Vha nga kha ḓi wana luṅwalo lune lwa vha vhudza uri khumbelo yavho yo waniwa. Izwi zwi ya nga mihasho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho, nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.EssentialServices.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo kha ya tsheo kha komiti ya tshumelo dza ndeme uri tshumelo ndi ya ndeme halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo ya ndeme ndi tshumelo ine arali ya nga thithisea, vhutshilo kana kulelutshele kwa vhutshilo kana mutakalo zwi nga vha khomboni.
Musi huna mugwalabo, muraḓo muṅwe na muṅwe wa phambano ya zwi tevhelaho a nga humbela vhulamukanyi nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme:
uri tshumelo ndi ya ndeme kana a si ya ndeme uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme.
Muthu kana tshigwada tshi humbelaho vhulamukanyi kha komoti ya tshumelo dza ndeme tshi tea u ṋekedza khophi ya khumbelo kha miraḓo miṅwe ine ya vha hone kha iyo phambano.Komiti ya tshumelo dza ndeme i tea u tandulula phambano nga u ṱavhanya.
Tshumelo dza phalamenndeni, dza mapholisa na tshumelo dza mutakalo ndi tshumelo dza ndeme.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo LRA4.2, U humbela vhulamukanyi u wana tsheo sa tshumelo ya ndeme.
Kha vha dzhenise khophi ya ṱhanziela ya zwino ya themendelo kha fomo ya khumbelo.
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha vhane vha khou hanedzana navho.
Kha vha ṋee vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khophi ya fomo ya khumbelo yo ṋewa vhane vha khou hanedzana navho
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliwaho tshi bvaho Posoni; kana
Khophi ya risithi yo sainiwaho arali khophi yo ṋekedzwa nga tshan ḓa; kana
Tshitatamennde tsho sainiwaho tshi bvaho kha muthu o swikisaho fomo; kana
Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme, zwanḓani zwa Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ya nga miraḓo i taho tshumelo sa dzine dza vha ndeme.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exceptionalskillsworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi. I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani, zwiḽipi zwa miholo, vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe, dzibadzari, thuso ya zwa mutakalo, kana masheleni ane a vha hone, hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya muhaelo, arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana lwa tshikolo, dzangano ḽa mvelele, kana ḽa bindu Afrika Tshipembe, lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi.
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone.
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exchangeofforeignlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniwaho mashangoni a nnḓa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnda kana thendelo ya u ḓiraiva ya ḽifhasi i kona fhedzi u shandukiswa u vha ḽaisentse ya Afrika Tshipembe arali muthu a itaho khumbelo a mudzulapo wa Afrika tshipembe kana o wanaho vhudzulapo ha tshoṱhe .
Ḽaisentsi ya u reila ya nnḓa i tea u vha i mulayoni nga ḓuvha ḽa u shandukiswa nahone i tea u ṅwalwa nga iṅwe ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe. Arali zwi songo ralo, khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho.
Ḽaisentsi ya nnḓa i vha mulayoni musi muṋe wayo a tshi dovha hafhu u azula Afrika Tshipembe kana musi o wana thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo DL1, khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho sa zwine mulayo wa Afrika Tshipembe wa ṱo ḓa luṅwalo lwa ofisi yo teaho ḽi khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi ya shango ḽa nnḓa. Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi,
ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnḓa zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva. Vha ḓo ṋekedzwa ḽaisensi ya u ḓiraiva zwenezwo h usina mbadelo. Ḽaisentsi iyo ndi ya tshifhinganyana nahone i mulayoni miṅwedzi ya rathi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Exchangeprogrammepermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u ṋekana nga vhathu u itela mbekanyamushumo dza zwa mvelele, ikonomi na zwa matshilisano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele, ikonomi kana zwa matshilisano, i itwaho nga dzangano la muvhuso, kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa. Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe, nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone. Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa, dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso kana dzangano ḽi lambedzaho ḽa shango ḽavho. Luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze u vha hone ha iyo mbekanyamushumo na uri vho ṱanganedzwa u ṅwalisa kha iyo mbekanyamushumo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exchprogpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṋekana nga vhagudiswa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Pfunzo kana u bva kha yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe:
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshina vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya kana u langa mbekanyamushumo
ḽu ṱalutshedzaho zwine zwa do itwa na tshifhinga tsha mbekanyamushumo
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshikolo tsha shango ḽa nnḓa:
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa, hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exportcertificateforliquor.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ṱhanziela ya u rengisa halwa mashango ḓ avha
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password.
Kha vha ite khumbelo dzoṱhe online .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho, vhuvha, ḽeibu ḽu, dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo.
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa. Sambulu ya 2.25 litres i tea u bviswa kha muhwalo uri i lingwe. Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa, kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho.
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa.
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu. Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga, vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
U sa tea u tevhela zwo tiwaho: R37
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno: R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo online .
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exportembryos.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u rengisela nnḓa phukha zwibebwa zwi saathu u dzwalwa makumba a mbebo na vhunna halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya thengiselonn ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga rumela phukha nnḓa kana zwithu zwi fanaho na zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna u bva Afrika Tshipembe. Dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa i tea u themendela thengiselonn ḓa.
Khumbelo dzi tea u iswa kha Muṅwalisi maḓuvha a 30 phanḓa ha thengiselonn ḓa.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ṋetshedzo ya zwibebwa zwi saathu u dzwalwa, makumba a mbebo kana vhunna kana phukha dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa sa tshipi ḓa C tsha fomo ya khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: Director-General: Agriculture. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi:
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa u itela u wana themendelo.
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exportmarketing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thuso ya khungedzelo ya u rengisela nnḓa na vhubindudzi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe, nahone vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe.
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi. I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo.
Tshumelo ndi ya dzikhasi ṱama dzi tevhelaho:
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe, hut shi katelwa mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa, na maṅwe mabindu.
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa.
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa.
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe, Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana.
Mbekanyamushumo dzi tevhelaho dzi a wanalea nga fhasi ha tshikimu tsha EMIA:
MBEKANYAMUSHUMO
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Maga a tevhelwaho
Tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA ina bugwana yayo ya tshumban ḓila. Bugwana iyo ina zwidodombedzwa zwa zwa kushumele, tshifhinga tsha tshumelo na zwivhuya zwa zwo fhambanaho
Ḽiga ḽa u thoma: Kha vha shumise bugwana
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele.
Ḽiga ḽa vhuvhili: Kha vha ḓadze fomo
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho, vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA.
Ḽiga la vhuraru: Kha vha ḓise fomo
Mabindu a nga ḓisa khumbelo dzi sa fhiri dza rathi nga ṅwaha. Fhedzi khumbelo a dzo ngo tea u fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu. Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA.
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA.
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo.
Ḽiga ḽa vhuṋa: U shumina na khumbelo
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika, nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo. Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA.
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho, i nga sedzwa uri i tendiwe.
Ḽiga ḽa vhuṱanu: Thendelo kana u haniwa ha khumbelo
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa, hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo.
Thendelo dzi nga irte nga mulomo. Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa.
Khophi ya nḓivhadzo ya thendelo i tea u fhelekedza vhudavhidzani hoṱhe na/kana u ḓiswa ha dziṅwe dokhumenthe kha EMIA. Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo, EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela. U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele.
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa, fomo ya u kiḽeima ya EMIA, dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho.
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru, kiḽeimi i ḓo haniwa.
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo.
Mbadelo
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu. Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha dalele website ya dti. Tshumelo iṅwe na iṅwe ina fomo yayo ya khumbelo na tsumban ḓila. Fomo dza u kiḽeima na dzone dzi a wanalea kha tshumelo dzo fhambanaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exportpermits.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi. Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho.
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara. Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho. Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo, vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa.
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha. Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho, maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho. Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone. Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani, mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail, kana nga fax kana nga poswo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Exportplantsandplantproducts.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṋetshedzwa ṱhanziela i sumbedzaho uri zwimela a zwina malwadze u itela u rengisela zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela mashango ḓavha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe, vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo.
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa.
Ṱhanziela ya vhukuma ya phytosamitary i ṱuwa na zwimela.
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho, vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa.
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela. Thendelo iyi i tea u waniwa hanefho he zwimela zwa swikela hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u wana ṱhanziela ya phytosanitary tshi ya nga milayo ya u rengisela mashango ḓavha i kwamaho tshibveledzwa tshenetsho na shango .
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Extendoralterworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u engedza kana u shandukisa thendelo ya mushumo ya muthu a shumaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo. Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni. Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.1 zwa BI-159: G fomo ya khumbelo vhatholi vha tea u saina muano na u ṱempa nga zwiṱempe zwa khamphani arali hu sina tshiṱempe, u tholwa ha mutholwa hu tea u khwaṱhisedzwa kha luṅwalo lwa thungo lune lwa vha na luswayo lwa khamphani kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa mapholisa kha vha ṋekane nga khophi ya tshiofisi ya konṱiraka ya vhutholi kha vha ṋekane, arali zwo tea, nga vhuṱanzi ha ṅwaliso na dzangano ḽo teaho ḽa phurofeshena ḽa kha vha ṋekane nga mbekanyamaitele dza vhumatshelo dza muiti wa khumbelo
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso, arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Extensiononsubmissionofincometax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo.
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo i ḓo hanwa arali sa mutheli vha na rekhodo ya zwi tevhelaho:
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho.
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho.
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa.
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa, tsumbo, lufu, u mbwandamela zwikolodoni, khamphani yo nwaho nga zwikolodo.
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo.
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo.
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira.
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho.
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa.
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo.
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo.
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho.
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail.
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi khumbelo yo no shumiwa, hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone. Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail, vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Famreusch.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe, u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo, kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo. Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo, vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni, mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Fingerprintsclearance.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhanziela i ḓo ṋekedzwa nahone ya sumbedza arali vho ita vhukhakhi ha vhugevhenga ho ṅwaliwaho kha rekhodo ya vhathu vho vhonwaho mulandu khothe.
Naho u dzhiiwa ha minwe zwi tshi ḓo itwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhuponi ha havho, minwe i ḓo sedzuluswa fhedzi Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i wanalaho Pretoria. Ndi hanefha hune ṱhanziela ya bviswa hone.
Maga a tevhelwaho
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe, yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini, vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga. Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo, tshifani, ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe.
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo .
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa.
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe. Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo. Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe. Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo.
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga. Arali khumbelo i ya shishi, vha nga rumela khumbelo kha:
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe.
Khumbelo i nga rumelwa kha:
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza vhugevhenga ya Afurika Tshipembe
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe.
Arali vha ita khumbelo ya u ṋekedzwa hafhu ṱhanziela ya tshipholisa kha khumbelo ye vha i ita u thomani hu saathu fhela miṅwedzi ya rathi, a huna mbadelo i ṱo ḓeaho. Ṱhanziela dzi fhedza miṅwedzi ya ṱahe dzo vheiwa kha rekhodo, vha ḓo tea u ita khumbelo ntswa nga murahu ha miṅwedzi ya ṱahe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maḓuvha a 28 a mushumo. Ṱhanziela dzi ṱo ḓeaho dzi dzo rumelwa nga poswo ya nḓowelo, nga nnḓa ha musi vho ita ndungiselo ya u dzhia maṅwalo nga vhone vhaṋe kana nga tshumelo ya u ḓisa maṅwalo vhuponi havho i bvaho Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga.
Mbadelo
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Firearmlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi, vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho.
Vhathu vha tamaho u vha na tshigidi vha tea u phasa ndingo dza vhugudisi kha tshikolo tsho ṅwalisaho. Vha tea u wana na ṱhanziela ya vhukoni kha vhugudisi ngudoni idzo. Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho,
Maga a tevhelwaho
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000, kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo.
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhanziela ya vhugudisi u bva kha tshikolo tsho themendelwaho kana kha SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha vha ḓadze fomo SAPS 517 .
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni. Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini.
Kha vha ise dokhumenthe dzi tevhelaho kha DFO:
Ṱhanziela ya Vhugudisi ye vha i wana kha SASSETA
Ṱhanziela ya Vhukoni lu ṅwalo lwa u dzhiwa sa mutshimbidzaifa, arali tshigidi tshi ifa zwinepe zwivhili zwa muvhala zwa phasipoto zwine a hu athu u fhela miṅwedzi miraru zwo dzhiwa.
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho.
DFO u ḓo vha nea invoice nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho. Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga. Vha ḓo rasiti ya sa vhuṱanzi ha mbadelo. Vha tea u ṋea DFO rasiti iyi uri a kone u isa phaṋda na u sedzana na khumbelo yavho.
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo, na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo, kha Central Firearms Register uri i sedzwe. Arali khumbelo yo tendelwa DFO u ḓo vha humbela uri vha renge na u dzhenisa sefo ya tshigidi hu saathu fhela maḓuvha a 14. Sefo iyo i tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza Biro ya Zwitandadi ya Afrika Tshipembe kana South African Bureau of Standards . DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo. Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo, ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone.
Mbadelo
Ṱhanziela ya Vhukoni: R70
Ṱhanziela ya Tshigidi: R140
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Fireprotectionassociations.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ṅwalisa ha Madzangano a Tsireledzo ya Mulilo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa. Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo.
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF.
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa, muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa.
Khumbelo nyavho i tea u vha na zwi tevhelaho:
zwidodombedzwa zwa dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ranga phanḓa u ṅwaliswa ha dzangano muano wa uri a huna muṋe wa fhethu we a thudzelwa nga thungo miṱanganoni kana nyambedzanoni dze dza vha hone musi hu tshi vhumbwa dzangano zwidodombedzwa zwa fhethu hune dzangano ḽa ḓo vha ḽi tshi khou lwisa mulilo hone muano wa uri a huna ḽi ṅwe dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo vhuponi honoho muano wa muthu o rangaho phanḓa u vhumbwa ha dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo themendelo nga muimeli o teaho wa muvhusowapo themendelo nga muimeli wa dzingu wa muhasho wa maḓi na vhusimama ḓaka muano wa mulanguli muhulwane wa dzingu wa Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ForfishVessel.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tshine muṋe watsho a sa vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe, iṋe. mubvann ḓa nahone o ṅwaliswaho nga fhasi ha Fuḽaga ya ḽi ṅwe Shango ḽine ḽi sa vhe Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe. Tshikwekwete itsho tshi nga hirwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana u wana thendelo yo tou ṅwalwaho na ḽaisentsi na thendelo yo bviswaho nga Minista wa zwa Mupo kana dzhendedzi ḽo teaho phanḓa ha u rea khovhe. A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe. Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa, muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango.
Ṱhanziela ya vhukuma i bvaho kha shango ḽo teaho.
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea. Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedzisa uri:
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo, muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete. Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo.
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo, muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
R21 200- kha ḽaisentsi ya tshikwekwete tsha nnḓa
R1 695 - kha ḽaisentsi ya vhukati ha lwanzhe
R790 - kha thendelo ya u fasha
Khumbelo dza phiriselo ya tshikwekwete a dzi badelwi zwazwino
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Furthereducationandtraining.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisela tshikolo tsha phuraivete tsha pfunzo phanda na vhugudisi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete. Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 .
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza, mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo, a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998.
U wana zwidodombedzwa zwinzi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo.
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500. Tshelede iyi i nga badelwa nga tshekhe yo garantiwaho ya bannga kana phosita ḽa oda.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.GiveNoticeofabirth.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo.
ya mbebo i tea u itwa nga muṅwe wa vhabebi vha ṅwana kana mulondoti arali vhabebi vha ṅwana vha sa koni u ita ngauralo. Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi. Arali vhabebi vho malana, ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno.
Muthu o humbelwaho u ita nḓivhadzo u tea u vha na luṅwalo lu mu ṋeaho maanḓa a u ita nḓivhadzo. Luṅwalo ulwo lu tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vhabebi vhone vhaṋe vha sa koni u ita nḓivhadzo.
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe, nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha, i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo.
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24. Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.GrantApplication.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya gavhelo hu tshi tevhedzwa mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulimi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema, makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi.
U wana thendelo, vha fanela u:
vha vha muraḓo wa tshigwada tshe kale tsha vha tsho kandeledzwa u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira u vha vho ḓiimisela u shumisa mavu a vhulimu kha u lima fhedzi u vha mulimi wa misi yoṱhe u vha muthu a si na vhuimo kha zwiimiswa zwa muvhuso u vha vho ḓiimisela u dzhenelela kha mbekanyamushumo ya vhugudisi musi vho no wana mavu u vha vho ḓiimisela u ṋekedza u vha tshigwada tsho ḓidzudzanyaho arali vha tshi khou ita khumbelo vha tshigwada u vha na akhaunthu ya bannga.
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000. Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani.
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo. Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai. U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000, vha fanela u bvisa R5 000. Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima, zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi. Vhashumi vhane vha shumiswa kha thandela na vhone vha nga vhaliwa sa zwibviswa zwa mutheo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Zwa Mavu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga. Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu, u fana na mavu a nnyi na nnyi.
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo.
Vha ḓise zwi tevhelaho khathihi na fomo yavho:
khumbelo ya kushumisele kwa mavu kana pulane ya u lima khonadzeo ya u rengisa nga mutengo wo tendelaniwaho, arali vha tshi khou hira hu na khonadzeo ya u renga mutevhe wa vhathu vhane vha dzula muṱani wavho kana miraḓo ya tshigwada, arali khumbelo i ya tshigwada khwa ṱhisedzo ya uri vhuṋe ha mavu vhu khagala, a huna mbilo ya mavu, mavu o ṅwaliswa nga dzina ḽa murengisi na uri mutengo wo tendelanwaho khawo a u ho nṱha ha mutengo wa maraga wo tendelwaho vhu ṱanzi ha uri masheleni o salaho a hone masheleni avho vhone vhaṋe kana thendelano ya khadzimiso ane a ṱo ḓea muvhigo wa tsedzuluso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana.
Mbadelo
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000 . Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000. Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa, hu na magavhelo o fhambanaho, zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Identitydocumentforthefirsttime.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi khaṱhiseza vhuvha ha muthu. Maṅwalo a vhuṋe a ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo dza vhudzulapo ha tshoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira. Ḽi nga kha ḓi ṋewa muthu muṅwe na muṅwe a shumaho kha muvhuso kana tshivhumbiwa tsha mulayo tshine tsha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kana muthu wa o rumelwaho u shumela muvhuso wa ḽino, Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986.
Arali u bebwa ho vha hu songo ṅwaliswa, nahone hu sina ṱhanziela ya mabebo, kha vha ḓadze BI-24/15 nahone vha ḓise na dokhumenthe ine ya tikedza vhuvha havho, e.g. ṱhanziela ya ndovhedzo, luṅwalo lwa tshikoloni kana ṱhanziela ya vhudzadze.
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu.
Vhaiti vha khumbelo vho malaho/malwaho vha tea u ḓa na khophi ya ṱhanziela ya mbingano.
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho.
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo, ṱhanziela ya mbingano, na fomo BI-529.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-529
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Implem_plan_tshivenda.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
U SHUMISWA HA PULANE: MUTHEO WA PHOÞISI YA LUAMBO YA LUSHAKA
MVETAMVETO YA U FHEDZISELA 10 Lambamai 2003
MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE

ZWI RE NGOMU
FHUNGO ÞA U RANGA ÞA MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE
MUTEVHE WA MAIPFI-TSHIKHAU
1. MARANGAPHANßA
1.1_ Ndivho 1.2_ U ûetshedzwa ha Phoþisi ya Luambo
1.2.1 Nyambo dzi no shumiswa
1.2.2 Mihasho ya Muvhuso ya Lushaka
1.2.3 Mavunÿu
1.2.4 Mihasho ya Mivhuso-yapo
1.2.5
Vhudavhizano na miraÿo ya phabuþiki 1.3_ Fhethu ha tsedzuluso 1.4_ Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5_ Tsenguluso ya Muhumbulo 1.6_ U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo

2.
MADZANGANO/ZWIÝIRAKITSHARA ZWINE ZWA ßO THOMA U SHUMA


2.1 Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
2.2 Hansard
2.3 Yuniti dza Nyambo
2.4 Foramu ya Nyambo ya Lushaka
2.5
Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe

3.
NßILA DZA U THOMA U SHUMISA


3.1 Mveledziso ya mathemo
3.2 Vhuÿologi, u pindulela na u khakhulula
3.3 Vhugudisi
3.4 Thekinolodzhi lwa Luambo
3.5 Luambo lwa Khoudu ya Vhuÿifari ya Vhashumeli vha Muvhuso
3.6 Ndaedzo ya tshumelo na tshisiku tsha mafhungo
3.7 Vhulanguli na vhusedzulusi
3.8 Fulo þa tsivhudzo ya nyambo
3.9 Vhuÿologi ha Luýingo
3.10 U phuromota Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe
3.11
Midia

4.
MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA TSHIÝAFU TSHINE TSHA ßO ÝOßEA


4.1 Mbadelo dzo anganyelwaho
4.2 Maitele a mugaganyagwama wa MTEF
4.3
Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea

5.
MAHUMBULWA A U PENDELA

6.
MANWELEDZO: PULANE YA U THOMA U SHUMISA


6.1 Pulane ya u thoma u shumisa kha mihasho ya muvhuso ya lushaka
FHUNGO . A U RANGA NGA
MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE
Ndi dakalo fulu u ûetshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siüwa nga Minisiýa kha tshino tshifhinga. Hei Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miüwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nÿila dzine dza ÿo shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoþisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiýirakitsha zwine zwa ÿo vha zwone khoûo dza u thoma u shumisa, na nÿila dzine dza nga shumiswa u ýavhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nÿila dzine dza nga shandukisea na u bvela phanÿa. Musi hu tshi sedzwa fhungo þa u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo iþi ndi wone üongo wa u ûetshedzwa ha iyi Phoþisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siüwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nÿila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo, i ÿo shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa ÿo khwaýhisedza u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwaýhisa u ûetshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela ýhoÿea dza vhadzulapo vhoýhe, sa izwi luambo i nÿila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoþisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u ýavhanya.
Nga zwenezwo, ndi ÿo tama u humbela vhashumisani vhoýhe, ho katelwa na zwiýirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwaýhisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu ûetshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhoýhe vha Afrika Tshipembe.
.................................................. PROF I MOSALA
MUTEVHE WA MADZINA-TSHIKHAU

CBO Community-Based Organisation .Madzangano a Tshumelo-Dzapo
DAC Department of Arts and Culture .Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele
DoE Department of Education .Muhasho wa Pfunzo.
DoJ Department of Justice and Constitutional Develpoment .Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa
DPSA Department of Public Service And Administration .Muhasho wa Vhushumela-Vhapo na Ndangulo
NGO Non-Governmental Organisation .Madzangano a si a Muvhuso
NLB National Language Body .Dzangano þa Luambo þa Lushaka
NLPF National Language Policy Framework .Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka
NLS National Language Service .Tshumelo Lushaka. ya Nyambo ya
NLU National Lexicography Unit Yuniti ya Lushaka Þekizikhogirafi ya
NQF National Qualifications Framework MutheoLushaka wa Ndalukano ya
PanSALB Pan South African Language Board Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
PLC Provincial Language Committee Komiti ya Luambo ya Vunÿu
SADC Southern African Development Comminuty Dzangano Mashango Afrika þa a Mveledziso ya Tshipembe ha
SAQA South African Qualifications Authority Ndangulo ya Ndalukano Afrika Tshipembe ya
TCS Terminology Coordination Section Khethekanyo ya kudzudzanyele kwa Mathemo

TISSA Telephone Interpreting Service Tshumelo ya Vhuÿologi ha
Luýingo Afrika Tshipembe
for South Africa

1. MARANGAPHANßA
Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipiÿa tsha Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ûea ndeme ya u ûetshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yoýhe i ÿo katela Tshitatamennde tsha Phoþisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono lºa u siüwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono þa u siüwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro.
Pulane ya u thoma u shumiswa i khou ûetshedzwa sa þihumbulwa þine þa nga shandukiswa, hune zwiýirakitshara zwiüwe zwa nga dzheniswa na nÿila dziüwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha ÿo ýanganedzwa.
Fhungo þa Phoþisi ya NLPF þo ÿivhadzwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga þa 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo ÿi ýanganedza tshitatamennde itshi nga þa 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoþisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzoýhe dza fuminthihi(11), hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzoýhe dzine dza ûetshedzwa kha muvhuso, nÿivho ya mafhungo, na u vha na ýhompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi ÿitika kha u bvela phanÿa ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhoýhe, ndi zwa ndeme uri zwiýirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nÿila i linganaho zwo tea u simiwa.
1.1. Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i ûetshedza zwidodombedzwa malugana na zwiýirakitsha na nÿila dzine dza ýoÿea kha u shumisea ha Phoþisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa ÿo ýoÿea kha lushaka na kha mihasho ya mavunÿu.
1.2 U ûetshedzwa ha Phoþisi ya Luambo
Phoþisi i pfesesea zwavhuÿi kha tshipiÿa tsha u thoma u shumiswa. Zwiýirakitshara zwoýhe zwa muvhuso wa (lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo) zwo ûewa mbofho nga u ûetshedzwa ha Phoþisi, sa izwi hu na zwiüwe zwiimiswa zwine zwa khou ita nÿowe-nÿowe ya u shumisa maanÿa kana u ita mushumo wa u sumbedzisa malugana na zwa vhusimamilayo. Phoþisi ya Luambo i isa phanÿa na u ûetshedza u shumiswa ha dzinyambo nga nÿila dzi tevhelaho:
1.2.1 Nyambo dzi no shumiswa
Muhasho kana Vunÿu þiüwe na þiüwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na ýhoÿea, tshumelo ya vhuÿologi kana vhupinduleli i fanela u ûetshedzwa.
1.2.2 Mihasho ya Muvhuso wa Lushaka
Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho üwalwaho, mbekanyamushumo ya nyanÿadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa ýoÿe nyanÿadzo ya nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwaýhaho ha muvhuso kha tshiüwe tshiimo ha ýoÿa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanÿadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi.
Kha masia ane maüwalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anÿadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo. Kunangelwe kwa dzinyambo hu ÿo itwa nga nÿila hedzi:
C Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Nguni (Tshindevhele, Tshithoza,
Tshizulu na Tshiswati);
C Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Sotho (Tshisuthu tsha devhula,
Tshisuthu, Tshitswana);

C Tshivenÿa;
C Tshitsonga;
C English;
C Afrikaans.

Mulayo wa madeüwa a u sielisana u ÿo shumiswa kha u nanga luambo lune lwa ÿo shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. Ýhoÿea ýhukhu-ýhukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anÿadza maüwalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi (6) zwadzo.
1.2.3 Mavunÿu
Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunÿu, sa izwi dzi tshi ÿo shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho.
1.2.4 Mivhuso-Yapo
Mivhuso-yapo i ÿo ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha þi sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoþisi ya vunÿu þeneþo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho ýandavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anÿadza na u thoma u shumisa phoþisi ya nyambo nnzhi.
1.2.5	Vhudavhidzano na miraÿo ya phabuþiki Kha vhudavhidzano hoýhe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hoýhe ha u amba hu fanela u ûetshedzwa nga luüwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na ýhoÿea, hu fanela u luswa nga nungo dzoýhe u shumiswa ha tshomedzo dzoýhe dza luambo dzine dza nga vhuÿologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luýingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunÿu na mihasho ya mivhuso ya lushaka.
1.3 Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nÿila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza ûetshedzwa kha Phoþisi. Hu tevhelaho ndi fhethu ha deme ha tsedzuluso ya u thoma u shumiswa ha pulane:
(a)
U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siüwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga ýhalusa maipfi na luambo.

(b)
U khwaýhisedzwa ha vhuÿifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u ûetshedzwa ha tshumelo hu khou phaÿaladzwa nga nÿila i linganaho nga u ûetshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhoýhe nga nÿila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u ýuýuwedza u ÿidzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho.

(c)
U langulwa ha dzinyambo u khwaýhisa u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi na u phuromota tshiimo tshavhuÿi tsha Muvhuso.


(d)U ýuýuwedza u guda luambo, nga maanÿa lune lwa swikelela ýhoÿea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u aûwa mitshelo mishumoni na u ûetshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi.
(e)U ýuýuwedza u isa phanÿa na vhudavhidzano nga ha u shumiswa ha nyambo nnzhi na vhashelamulenzhe kha zwa dzinyambo na vhaüwe vhashumisani vha zwiüwe zwiimiswa.
(f) U simiwa ha vhukwamani na vhaüwe vhashumisani u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi.
1.4 Mutheo wa u thoma u shumisa
U thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo ýalulwa nga u tevhedza zwiga zwo tiwaho, zwi tevhelaho:
(a)
U thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo dzheniswa nga þiga nga þiga nga tshifhinga tshi fushaho;

(b)
Maitele u thoma u shumisa a ÿo itea kha zwifhinga zwo tiwaho nahone zwi swikeleleaho;

(c)
Maanÿa a u shumisa a ÿo vhumbwa na u engedzedzwa nga nÿila i pfadzaho ine ya ûea khonadzeo ya u shumiswa;

(d)
U bvelela ha u shumiswa hu ÿo ýoÿa u shanduka ha mvelele ya kushumisele kwa nyambo dza tshiofisi kha zwiýirakitsha zwa muvhuso u iteala uri nyambo dza ngwaniwapo dzi kone u shumiseswa hune ha vha ho fanela;

(e)
Kulangulelwe kwavhuÿi kwa zwishumiswa ku ÿo vha kwa ndeme malugana na u anda ha ýhoÿea ya u pindulela na u khakhulula, nga maanÿa kha Nyambo dza Tshirema;

(f)
Ýhoÿea dza u thoma dza vhugudisi ha u khwinisa zwikili zwa u pindulela na u khakhulula, vhuÿologi, tsiko ya ýhalusa maipfi na mathemo;

(g)
U bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo senguluswa tshifhinga tshoýhe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB). Zwidodombedzwa zwa muvhigo une wa ÿo senguluswa zwi ÿo anÿadzwa;

(h)
Ýhoÿisiso nga ha u shumisa luambo hu ÿo rwelwa ýari musi zwo fanela u ÿivhadza Phoþisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho.


1.5 Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha þino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maanÿa a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa. Hedzi nyambo dza tshiofisi dza fumithihi (11) dzi ambiwa sa nyambo dza ÿamuni nga vhathu vhane vha swika tshivhalo tsha 98%, sa izwi zwi tshi ÿo sumbedzwa kha tsumbedzi i tevhelaho, ye ya ÿisendeka kha Mbalavhathu ya 1996:
Cut and paste statistics figure, pg 9. No translation.
Figara ya 1: U phaÿaladzwa ha Luambo Afrika tshipembe u ya nga ha luambo lwa u thoma kana lwa ÿamuni (Vhubvo: Muvhalelano wa 2002 nga u pfufhifhadza, Tshitatesitiki tsha Afrika Tshipembe)
Tshiüwe tsha zwiga zwine zwa ýalula u ýanÿavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipiÿa tsha u dzhielwa maanÿa ha tshivhumbeo tsha luambo kha þiüwe sia, na u pwanyeledzwa kha þiüwe sia. Phoþisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo.
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu ýanganedzeaho na kuüwalele, mathemo a thekinikhaþa na ýhalusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. U ÿadzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa (1996) u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhaûe vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhaûe. Dzangalelo þa u shumisa English na /kana Afrikaans þi khou ýuýuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia þa u shumisa luambo lwa thekinikhaþa.
Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a ýumana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe þi si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiýirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganÿiswaho na ya eþekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi ûetshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nÿivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoûo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u ýhomphiwa, i ÿisa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi.
Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaÿaladzwa nga nÿila ye ha vha ho tea u phaÿaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwoýhe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ûewa maanÿa a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nÿila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani þa luambo.
U ÿadzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi ÿo vha zwa ndeme u khwaýhisedza u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i ÿo kwama na mafhungo aya nga u ÿa na muhumbulo wa u sima zwiüwe zwiýirakitshara na u wana dziüwe nÿila dza u lulamisa nyimele iyi.
1.6 U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo þa uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nÿila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiýuku nga zwiýuku ha pulane hu ÿo tevhedzwa. U thivhela u sa tshimbila zwavhuÿi ha u thoma u shumiswa ha pulane, ho ýahiswa mahumbulwa haya:
(1)
Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yoýhe ya muvhuso i ÿo lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo.

(2)
Nyanÿadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miüwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha üwaha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanÿadzo dzavho dzi fanela u anÿadzwa.


2. ZWIÝIRAKITSHA ZWA U THOMA U SHUMISA
Zwiüwe zwa zwiýirakitsha na nÿila dze dza ýalutshedzwa kha tshipiÿa tshine tsha ÿo tevhela dzo ûetshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino ÿo bvelela. Zwiýirakitsha zwi ÿo vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaþa na u ûea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u ÿo ranga phanÿa u simiwa ha zwiýirakitsha zwine zwa ÿo ýoÿea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nÿila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ho ÿitika nga tshumisano na zwiýirakitsha zwoýhe zwa shango þoýhe na zwa vunÿu, khathihi na vha PanSALB.
U ÿadzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe.
2.1 Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
PanSALB ndi mushumisani wa zwiýirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzoýhe dzine dza tshimbidzana na u siüwa ha zwiýirakitsha zwiswa na dziüwe nÿila dzi ÿo shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB. Zwiýirakitsha zwi tevhelaho, nga maanÿa maanÿa, zwi ÿo vha zwishumiswa zwa ndeme kha u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo:
(a)
Komiti ya Luambo lwa vunÿu (dzi PLC)

(b)
Yuniti dza u dzudzanya Ýhalusa maipfi/dikishinari na Mathemo a Lushaka


lwothe (dzi NLU) © Dzangano þa Luambo lwa Lushaka lwoýhe (dzi NLB)
2.1.1 Mushumo wa Komiti ya Luambo ya Vunÿu
Dzi PLC dzi ÿo tea u shumisana na mavunÿu kha sia þa zwa dzinyambo dzine dza kwama vunÿu þavho. Dzi ÿo shumana na u ûea ngeletshedzo kha mafhungo ane a kwamana na -
(1)
u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi;

(2)
vhusimamilayo ha phoþisi ya luambo, ho katelwa phoþisi ya luambo, maitele na zwa vhusimamilayo ha vunÿu na ha vhalanguli vha na maanÿa kha vhupo ha vunÿu þeneþo;

(3)
luambo lwa pfunzo, u pindulela, vhuÿologi, u bveledzisa na u phuromota maüwalo a maüwalwa a nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo, pfanelo dza nyambo na vhukonanyi, na u bveledziswa ha lekizikhogirafi na mathemo;

(4)
ýhoÿisiso; na

(5)
dzithandela


2.1.2	Mushumo wa dziyuniti dza Lekizikhogirafi ya Lushaka
Dzi NLU dzi ÿo isa phanÿa na u bveledzisa dzidikishinari kana ýhalusa maipfi nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Dzi ÿo fanela u ÿibaÿekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nÿila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u ýalutshedzwa nga vhuronwane.
2.1.3 Mishumo ya Madzangano a Luambo a Lushaka
Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga miraÿo ine ya vha vhaambi vha luambo lwa ÿamuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nÿivho ya tshipentshele kana ya nýha ya luambo sa izwo vha tshi ÿo ûetshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Maüwalwa. Vha na maanÿa a u ýanganedza þekizikhogirafi na luambo kwalwo.
2.2 Hansard
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunÿu na ha Phaþamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza ûetshedza tshumelo kha nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga maüwe maipfi, mavunÿu a dzi tou fanela u ûetshedza nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaþamenndeni kha mavunÿu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuÿifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya.
2.3 Dziyuniti dza Luambo kha mihasho ya muvhuso na kha Mavunÿu
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza u alusa ýhoÿea dza tshumelo dza luambo, nga maanÿa nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya üwaha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiýirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunÿu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou ÿo thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ýhoÿea ndi ya uri mihasho yoýhe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunÿu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo.
2.3.1	Tshakha dza zwiýirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza ÿiimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo simiwa kha mihasho yoýhe ya muvhuso kha vunÿu þiüwe na þiüwe. Yuniti iüwe na iüwe ya luambo i ÿo vhumbwa nga muraÿo wa tshiýafu une wa vha na vhukoni ha u pindulela kana u bviseala mushumo uyo wa u pindulela nnÿa ha kona u sedzuluswa ndeme ya mushumo wonoyo kha -
.
nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, kha mihasho ya muvhuso ya lushaka lwoýhe; kana

.
luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunÿu þeneþo.


U bvisela mushumo wa vhupinduleli nnÿa kha mupinduleli hu ÿo langulwa nga phoþisi ya zwa u bvisela nnÿa ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u ýalula kuûetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya ûetshedzwa nga murahu ha miüwaha mivhili zwayo.
2.3.2	Muhumbulo muhulwane
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha vhukati na u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi ya Luambo. Dzi ÿo dovha dza tikedza maanÿa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi.
2.3.3	Mushumo
Mushumo wa hedzi yuniti u ÿo vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muüwe wa mihasho kana vunÿu na u kwamana na miüwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo.
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha na vhuÿifhinduleli, vhukati ha zwiüwe zwithu, na zwi tevhelaho:
Cu sima Phoþisi ya Luambo kha muhasho na kha mavunÿu;
Cu bva fulo þa tsivhudzo ya Phoþisi ya Luambo na Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo vhukati ha mihasho kana vunÿu.
CU langula na u leludza tshumelo yoýhe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nnÿa.
CU vhalulula na u ganÿisa maüwalwa oýhe a nyambo dza tshiofisi. CU leludza u shumiswa ha tshumelo ya vhuÿologi kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. CU ûea ngeletshedzo muhasho kana vunÿu kha luambo lune lwa tea u shumiswa (kha u amba kana u üwala).
CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha ÿi vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunÿu.
CVhukwamani na miraÿo ya DAC na PanSALB (tsumbo, komiti dza luambo lwa vunÿu, miraÿo ya luambo lwa lushaka na dziyuniti dza lekizikhogirafi ya lushaka) u bveledzisa mathemo.
CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunÿu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha ûetshedzwa nga DAC na/kana PanSALB.
CU ýuýuwedza u shumiswa ha luambo lwo leluwaho kha Tshumelo dza Nnyi
na Nnyi Yuniti dzoýhe dza luambo dzine dza khou themendelwa nga Phoþisi dzi fanela u simiwa mafheloni a üwaha wa 2005
2.4 Foramu ya Luambo ya Lushaka
2.4.1	Tshakha dza zwiýirakitsha
Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiýirakitsha zwi si zwa muvhuso i ÿo simiwa. Foramu i ÿo ýangana nga kotara. I ÿo vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunÿu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha ÿo vha tshipiÿa tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiýirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nÿivho ya vhukonesesi vhune ha ÿo ýoÿea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nýha, u fanela u vha tshipiÿa tsha Foramu iyi.
2.4.2 Muhumbulo muhulwane
Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u ýuýuwedza nyambedzano nga ha phoþisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphanÿa ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha ÿo sedzeswa hu ÿo vha kha vhukwamani ha zwiýirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhuÿi ha zwiko. I ÿo dovha hafhu ya vha luvhanÿe lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia þa u pulana dziüwe thandela na maüwe maitele ane a tshimbidzana na fhungo iþi.
2.4.3 Mushumo
Mushumo muhulwane wa Foramu u ÿo vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoþisi, u sengulusa na u sedza ýhoÿea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phanÿa mafulo a u rwela ýari. I ÿo dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ýoÿa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha ÿo sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa ÿo gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa.
Ho ýahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo ÿi rwelwa ýari lwa tshiofisi.
2.5 Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe
2.5.1 Tshakha dza zwiýirakitsha
Khoro iyi i ÿo tholiwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya ÿo vhumbwa nga muraÿo we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nýha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na maüwe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuÿologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Miraÿo ya Khoro i ÿo shuma kha iyi ofisi miüwaha i no swika miýanu fhedzi, fhedzi vha nga ÿi sudzuluselwa kha vhuüwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iüwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miüwaha miýanu ya u thoma. Khantsela i ÿo vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaþamennde.
2.5.2 Muhumbulo muhulwane
Ndivho hulwane ya Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe i ÿo vha u alusa tshiimo tsha phurofesheni na u ýola tshileme tsha zwibveledzwa. I ÿo dovha ya tsireledza miraÿo ya phabuþiki ine ya shumisa tshumelo dza luambo.
2.5.3
Mishumo

Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u ÿo vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ýari, na u redzhisiýariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i ÿo shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA).

3.
DZIÜWE NßILA


Nÿila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuýoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuÿologi ha Ýhingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama.
3.1 U bveledziswa ha Mathemo
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza ýhoÿea ya nýha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia oýhe hu ÿo vha na ndeme khulu, ýhoÿea ya tshumisano na vhaüwe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiýirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunÿu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i ÿo wana tshumisano ya nýha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a ÿo vha o longelwa kha khomphyutha, tshi ÿo simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaÿaladzwa ha mathemo kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi ÿo swikelelea nga kha inthanete nahone i ÿo khwiniswa luthihi zwalwo nga üwedzi.
Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka zwa zwino vho ÿidzhenisa kha thandela dza tshivhalo, ndivho hu u itela u sika tshisiku tsha mathemo a u shumiswa ha nyambo nnzhi, tshine tsha ÿo o katela masia o fhambanaho a mafhungo, hune
ha nga vha na khonadzeo ya uri u ýanganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha ýhoÿea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa ûetshedza mafhungo ane a kwama ýhalutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanÿadzo. U ri hu kone u swikelelwa ndivho ya tshifhinga tshipfufhi, dziüwe dza thandela dzi tevhelaho dzi khou iswa phanÿa:
(1)
Vhuthu, Matshilisano, Zwa ikonomi na vhulanguli ha zwa saintsi

(2)
Zwasaintsi na Thekinolodzhi ya Murole 1-6

(3)
ßivhambalo ya Murole 1-6

(4)
Zwakhomphyutha na IT

(5)
Radio Dzapo


Vhukwamani vhukati ha maüwe mashango a re vhahura vha þa Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a ÿo ýuýuwedzwa.
3.2 Vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi ÿo vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo iþi, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha ýhoÿea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa ÿo swikelela u ûetshedzwa ha tshumelo iyi zwi ýoÿa u lingululwa. Zwiga zwine zwa ÿo sedzuluswa zwi ÿo katela hezwi zwi tevhelaho:
(6)
Khoso dza vhugudisi dza vhapinduleli

(7)
Zwiko zwa vhupinduleli/vhuÿologi

(8)
Phoþisi ya vhupinduleli na vhukhakhululi


Tsumbanÿila ya Phoþisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u ûetshedza tsumbanÿila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa maüwalwa na kha u bvisela nnÿa ha maüwalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nýha vhukuma.
3.3 Vhugudisi u fhaýa tshumelo, nga maanÿa ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuÿologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i ÿo vha ýhoÿea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Vhugudisi siani þa ndango ya u shumiswa ha luambo i ÿo sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaûetshedzi vha u rwela ýari.
Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi ÿo ambedzaniwa nga hadzo nga vhaûetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u ûetshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha ÿi vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi ÿo katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiüwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ýahela ha vhashumeli vha phurofeshenaþa vha luambo. Ýhodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i ÿo tevhedzwa kha u dzudzanya na u ûetshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi.
U ka nÿivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhoýhe vha muvhuso kha dzinyambo dziüwe nga nnÿa ha luambo lwa ÿamuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u ûetshedza tshumelo ya lushaka. Zwiýuýuwedzi zwi ÿo bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u ýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo þa u guda na u vhulunga dziüwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ÿivha nyambo nnzhi.
3.4 Luambo lwa Thekinolodzhi Thekinolodzhi i fanela u shumiswa u leludza vhukwamani vhukati ha vhashumisani kha sia þa zwa dzinyambo, hu na ndivho ya u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo. Dzi software dza Khomphyutha dzine dza nga mbekanyamushumo dza word processing "word processing programme", sisiýeme dza vhulanguli ha mathemo "Terminology management systems" na Software dza vhupinduleli "translation software", dzi fanela u shumisana na u ýuýuwedza u shandukiswa ha mathemo na maüwe mafhungo vhukati ha yuniti dza dzinyambo na vhaüwe vhashumisani vhane vha nga vha Hansard na vha dziyuniti dza lekizikhogirafu dza lushaka (dzi-NLU).
U fusha ýhoÿea ya u ýavhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nÿivho na u langa þiüwalo þa didzhithaþa þine þa kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo ÿiimisela u fhaýa maanÿa a tshumelo ya u ûetshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoþodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi ÿo tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiýirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa.
3.5 Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i ÿo sumbedzisa nÿila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuþiki u itela u ûetshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuÿifari i ÿo katela maitele kana milayo a dzangano þa Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u ûetshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a ûetshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiýama. Khoudu i ÿo ombedzela fhungo þa uri hu songo vha na khasiýama kana mushumeli wa muvhuso ane a ÿo thudzelwa thungo kana a ÿo vha kha vhuimo vhu si havhuÿi nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha ÿo vha vha tshi kwamana na miüwe mihasho ya muvhuso, vha ÿo bveledzisa na u anÿadza Khoudu u ya nga mbonelaphanÿa ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisiýa vha ÿo anÿadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a üwaha wa 2005.
U ÿadzisa kha fhungo þa u anÿadza kha Gazethe, hu ÿo shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya ÿo anÿadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhoýhe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ÿivha nga ha heyi khoudu.
3.6 Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi ÿo bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi ÿo phaÿaladzwa kha zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunÿu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I ÿo dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i ÿo dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshoýhe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoþisi vhu ÿo engedzedzwa nga u ûetshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiýirakitsha zwa dzinyambo.
Hu na ýhoÿea ya u luvhanÿe/matshimbidzele o ÿimiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaÿaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a ÿo tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoÿavha).
Ndivhotiwa ndi u ýuýuwedza u kovhekana ha mafhungo, na ýhoÿisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U ÿadzisa kha luüwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu ÿo rwelwa ýari website. Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a ÿo ýahiswa nga vhawe vhashumisani a ÿo sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS.
3.7 Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phanÿa na u thoma u shumiswa ha phoþisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhuÿi na zwisi zwavhuÿi kha Phoþisi na u langula mvelaphanÿa yayo. Tsedzuluso na vhuýoli ha zwa dzinyambo vhu ÿo ûetshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na ýhoÿisiso na u bveledziswa ha zwiüwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza ÿo wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuýoli dzi ÿo thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Yuniti dza Luambo dzi ÿo ýoÿea u ýola zwikili/vhukoni na maanÿa a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunÿu avho. Mafhungo aya a ÿo vha a ndeme kha sia þa u kunga miraÿo miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo na u wana ýhoÿea na zwiga zwine zwa ýoÿea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunÿu.
3.8 Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo þa nnyi na nnyi siani þa luambo. Vha DAC, vha tshi shumisana na PanSALB, vha ÿo isa phanÿa na u bva mafulo a tsivhudzo a nyambo u -
(a)
lulamisa phoþisi dza luambo na maitele ane a shumiswa kha zwipiÿa zwo fhambanaho zwa muvhuso;

(b)
u ita uri NLPF i ÿivhee na u ita uri vhathu vha dzhiele nzhele u ûetshedziwa ha u shumisa nyambo nnzhi kha ndayotewa;

(C)
uýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u ûetshedza tshumelo kha dzikhasiýama nga luambo lune dza lu pfesesa;

(d)
u ýuýuwedza vhathu u shumisa nyambo dzavho na u vha na dzangalelo þa u guda dziüwe dzinyambo;

(e)
u ýalutshedza sekithara dza vhubindudzi na dzo ÿiimisaho nga ha mbuelo dzi sa timatimisi dzine dza nga kaûiwa kha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi kha madzangano avho;

(f)
u sima muya wa tshenzhemo wa ndeme dza u fhambana na u anda ha dzinyambo sa tshiga tsha vhufa tshashu Afrika Tshipembe;

(g)
u ýuýuwedza muya wa u konÿelelana kha u fhambana ha dzinyambo fhano Afrika Tshipembe;

(h)
u sima muya wa u dzhiela nzhele mbuelo dza u dzula kha shango þine ha ambiwa nyambo nnzhi;

(i)
khwaýhisedza u pfesesa ha vhukuma zwine zwa khou ýalutshedzwa nga pholº isi kha vhuimo hoýhe.


Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a ÿo thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunÿu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoþisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha ÿo vha vhone vhawanatshumelo kha miüwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhoýhe vha ÿo dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaþa o fhambanaho a u phuromota ( sa tsumbo, nyanÿadzo dzine dza longelwa kha dzigurannÿa na kha maüwalo a mafhungo a ÿo phaÿaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu ÿo bveledziswa kha fulo þiüwe na þiüwe þo tiwaho.
3.9 Vhuÿologi ha Ýhingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuÿologi ha ýhingo vhu ûetshedza Muvhuso nÿila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nÿivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza ûetshedzwa. Heyi nÿila ya vhuÿologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muÿologi kha kha luýingo. Zwenezwo, Vhuÿologi ha luýingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya ÿo ýoÿea, u leludza nÿivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiýama kha vhuüwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiýitshini zwa mapholisa, hune ha nga ýoÿea luüwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ÿivhea zwavhuÿi.
Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuÿologi ha Luýingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuÿologi ha luýingo kha þa Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiýitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi (11) na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiýama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council.
3.10 U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipiÿa zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziüwe thandela dzine dza khou bvela phanÿa dzi ÿo tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi.
3.11 Midia Midia u ÿo shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia þa Mutheo wa Phoþisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i ÿo vha ya u kwama tshigwada tsha phabuþiki u tshi ûetshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoþisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuÿifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoþisi ya Luambo a ÿo khwaýhisedzwa. U ÿadzisa kha midia wa zwa u ganÿisa na wa eþekiýhironiki, website ya DAC i ÿo shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miüwe mihasho ya Muvhuso i ÿo ýuýuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanÿadzo dza nga nnÿa.
DAC i ÿo dovha ya shumisana na SABC na dziüwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiýitshi zwa radio zwo ÿiimisaho kha u ýuýuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iüwe thandela na tshiýitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo.
4. MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA ßO ÝOßEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa ûetshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga üwaha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a ÿo swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso ýhukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho. Mushumo uyu wa u avhela masheleni wo itwa u ya nga ha u sielisana ha zwigwada zwiûa zwa nyambo, he mawanwa a sumbedzisa uri hu ÿo ýoÿea u engedzedzwa ha mugaganyagwama une wa
vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi ÿo gonyisa zwiýuku mutengo fhedzi a u nga paÿi 2%.
Ngeno hu na þa uri mavunÿu na mivhuso yapo i ÿo langwa nga nyambo dzine dza shumiswa kha vhupo honoho, mihasho ya muvhuso wa lushaka u ÿo fanela u ita þiüwalwa þa tshiofisi þine þa ÿo wanala nga -
a.
Afrikaans

b.
English

c.
Tshitsonga

d.
Tshivenÿa; na Luthihi lwa nyambo dzi tevhelaho:

e.
Tshizulu, Tshithoza, Tshindevhele, Tshiswati (tshigwada tsha Nguni);

f.
Tshisuthu, Tshitswana, Tshisuthu tsha Devhula (tshigwada tsha Sotho).


Zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso zwi ÿo ûetshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha üwaha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha ÿo thoma mathomoni a üwaha wa muvhalelano wa 2003/4.
4.1 Masheleni o anganyelwaho Masheleni o anganyelwaho u thoma u shumiswa ha Phoþisi a ÿo dzhiela nzhele zwiga zwi tevhelaho:
(1) U dzudzanya tshomedzo kha yuniti ya luambo ya muhasho/vunÿu þiüwe
na þiüwe
(2) Vhukungi na vhugudisi
(3) Miholo na mbuelo dza tshiýafu tsha dziyuniti
(4) Mbekanyamushumo dza yuniti dzine dza ÿo ýuýuwedza u thoma u
shumiswa
(5) U bvisela nnÿa tshumelo ya vhupinduleli
(6) tshivhalo tsha vhuanÿadzi kha muhasho muüwe na muüwe
(7) u bvela phanÿa na vhugudisi ha tshiýafu tsha kha dziyuniti

Zwiteüwa zwine zwa vha tshipiÿa tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza ýhingo), na tshisiku tsha maüwalwa (vhuanÿadzi, u ganÿisa, maüwalwa, zwishumiswa zwa u üwala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha ýhingo) zwoýhe hezwi zwi ÿo vha na mutsiko kha mutengo.
Thebulu i re afho fhasi i ûetshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou ÿo thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF).
C Mbadelo dza yuniti ya luambo
(Tsenguluso u ya nga tshikalo tsha tshifhinga tsha MTEF)
2002/03 2003/04 2004/05 Ýhanganyelo
30% 60% 100%
Tshiýafu 760 675 797 948 833 055 2 391 678
Ndaulo 1 180 874 575 477 883 798 2 640 149

Zwisiku 1 011 839 2 067 965 3 574 768 6 654 572
Zwishumiswa 130 222 51 004 53 198 234 425
Shango - - - -
Tshumelo dza Phurofeshinaþ a na ya Tshipentshela. 1 017 640 1 957 452 3 347 595 6 322 686
Tsudzuluso - - - -
Zwiüwe-vho - - - -
Ýhanganyelo 4 101 250 5 449 847 8 692 413 18 243 510

4.2 Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo þa uri Mihasho i ÿo fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha ýhoÿea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u ýandavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a ÿo katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa ÿo ûetshedzwa nga tshifhinga tsha üwedzi wa muvhalelano une wa ÿa nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoþisi ya üwaha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga üwedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha üwaha, ine ya pfi (MTEC) ya ÿo ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaÿaladzwa ha mafhungo dzi ÿo vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha Üwaha (MTEF) yo na ýanganedzwa henefhaþa kha üwedzi wa Tshimedzi nga 2003.
A tevhelaho ndi maga ane a fanela u dzhiiwa phanÿa ha musi mugaganyagwama u saathu u thoma u shumiswa:
CU ridzhisiýara phoþisi kha maitele a zwine zwa tea u dzhielwa nýha kha lushaka na kha vunÿu;
CU dzhielwa nzhele ha phoþisi nga Muhasho na pulane yo ýandavhuwaho ya u thoma u shumisa;
C	U vhekanywa ha pulane ya u thoma u shumisa na u anganyela masheleni
ane a ÿo ýoÿea kha Muhasho.
C	U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho.
C	U wana zwiko zwa ndambedzo ya masheleni
Mihasho na mavunÿu zwi ÿo vha na vhuÿifhinduleli ha u anganyela
mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia þa kuvhusele.
4.3 Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea Tshiýafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi ÿo kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha ûetshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuÿifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya ÿo vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi ÿo bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2).
Hu ÿo vha na u fhambana nga tshikalo ya dziyuniti dza mihasho yo fhambanaho na mavunÿu. Tshivhalo tsha vhoradzinyambo tshine tsha ÿo ýoÿea kha yuniti iüwe na iüwe tshi ÿo langwa zwi tshi ya mbekanyamushumo dza nyanÿadzo na mugaganyagwama wa muhasho na wa vunÿu.
Vhuhulwane ha dziyuniti vhu ÿo bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha ÿo ýoÿea u ýuýuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiýafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw.
5.	MAHUMBULWA A U PENDELA
Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoþisi zwi ÿo ÿisa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i ÿo ÿitika zwihulu nga tshumisano ya maüwe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzoýhe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee.
6.	MANWELEDZO: PULANE NYANGAREDZI YA U THOMA U SHUMISA YA NLPF
NDIVHOTIWA NYITO TSUMBAVHUYO VHUßIFHIND TSHIFHINGA
DZA ULELI TSHO TIWAHO
KUSHUMELE
U phasisa Mulayo wa Nyambo wa 1.U ûetshedza mvetamveto ya 1. U ýanganedzwa ha Pholisi nga DAC 1. 5 Luhuhi 2003 2. Ýhafamuhwe
Afrika Tshipembe NLPF kha Khabinethe 2003
Phalamenndeni Khabinethe 2. U ýanganedzwa 3. Fulwi 2003
2. U ûetshedza ha pulane ya u 4. Fulwana 2003
pulane ya u thoma thoma u shumisa 5. Ýhangule 2003
u shumisa kha nga Khabinethe
Khabinethe 3. U ýanganedzwa
3. U ûetshedza ha mulayotibe wa
Mulayotibe wa Nyambo wa Afrika
Nyambo dza Tshipembe nga
Afrika Tshipembe khabinethe
kha Khabinethe 4. U ýanganedzwa
4. Vhukwamani na nga Komiti ya
Komiti ya Photifolio
Photifolio 5. U phasiswa na u
5. Mulayotibe wo ýanganedzwa ha
kumedzwaho Mulayotibe
Phaþamenndeni
U sima Foramu ya U dzudzanya Vhuimeli u bva kha DAC Luhuhi 2003
Luambo ya dziwekishopo dza mihasho na
Lushaka nyambedzano nga mavunÿu
ha u thoma u
shumisa phoþisi
U anÿadza ndangulo fhasi ha Mulayo wa 1. Dziyuniti dza Luambo 2. Khoudu ya 1.Dziyuniti dza luambo dzi no shuma DAC na DPSA 1. Tshimedzi 2003 2. Fulwana 2004

Nyambo ya Afrika Tshipembe Vhuÿifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi 2. Khoudu u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi
U sima dziyuniti 1. Vhuýoli ha 1. Mafhungo a Mihasho yo 1. Lambamai 2004
dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2. Fulwi 2004
na tshomedzo dza sumbedzisa tshiimo
u leludza vhukungi tsha zwiýirakitsha
kha tshiýafu tshi zwa luambo zwa
re hone muvhuso
2. Tshiýafu tsho kungiwaho na u tholiwa 2. U tshimbidzana na zwine zwa lavhelelwa nga
Phoþisi na ýhoÿea
dza mihasho
U sima Khoro ya Vhoradzinyambo vha Afrika Tshipembe U thoma dzangano þine þa ÿo rwela ýari vhapinduleli, vhaÿologi vhoramathemo, lekizikhogirafasi na u langula phurofesheni 1. Redzhisiýara ya vhoraphurofesheni vha luambo ya Afrika Tshipembe 2. U rwelwa ýari ha vhoraphurofesheni vha luambo 3. Vhuhulwane ha u linga pfunzo ya phurofesheni dza luambo dzo fhambanaho
U ýoÿisisa, u shumisa na u bveledzisa U wana vhushumisani na vhabveledzisi vha Nyambo dza Tshirema dzo bveledziswaho nga DAC i tshi shumisana na PanSALB, 2003 na u isa phanÿa
thekinoþodzhi yo teaho thekinoþodzhi Thekinoþodzhi Muhasho wa Vhudavhidzano,
dzi-NLU,
Vhoradzinyambo
, zwiimiswa zwa

u guda, IT,
mazhendedzi na
sekhithara dzo
ÿiimisaho
U ûetshedza U thoma vhuýoli Tsheo yo Zwiýirakitsha Tshifhinga
ngeletshedzo ya ha yuniti dza ÿisendekaho kha zwa Muvhuso, tshoýhe, luthihi
luambo i fushaho luambo ngeletshedzo dzi no DAC, PanSALB, zwalwo nga
pfadza Stats SA üwaha
U alusa tshiimo 1. U bva fulo þa 1. U tendelana na DAC, PanSALB Tshifhinga
tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo tshenzhemo ya Dzinyambo 2. U topola zwiýirakitsha zwa muvhuso u ya nga ha u thoma u na mihasho ya muvhuso tshoýhe
dza Khoe na San zwiüwe zwiga shumiswa ha
na Nyambo dza Zwiga dza Afrika zwine zwa kwama luambo lwa Phoþisi 2. U tendelana na
Tshipembe lushaka phabuliki u ya nga
3. U Tsivhudzanga ha zwine ya
ha mushumo une lavhelela kha
luambo lwa vha nyambo dzayo
nawo kha lushaka
U bveledzisa 1. U topola masia 1. Dikishinari dza 1. PanSALB, Tshifhinga
Nyambo dza ane a tea u thekhinikhaþa DAC na miraÿo tshoýhe
Tshirema na dzhielwa nýha 2.Kuüwalele/othogir ya vhadzulapo
Nyambo dza zwiga 2. U tikedza afi vha muvhuso
dza Afrika Tshipembe zwiýirakitsha zwi re hone zwi no 3. Milayo ya Mupeleýo & 2 PanSALB, dzi-PLC, dzi-NLB,
khou phuromota dzigirama dzi-NLU, DAC,
mveledziso Zwiimiswa zwa
3. U thusa kha u pfunzo,
sima zwiimiswa zwa
zwiýirakitsha/mbe ýhoÿisiso,
kanyamushumo sekhithara dzo
dzine dza ÿiimisaho,
ÿidzhenisa kha muthu o

mveledziso 4. U tikedza thandela dza nyambo dzi re vhahura na dzashu ÿiimisaho nga eýhe, madzangano a phurofeshenala, dzi-NGO, dzi-CBO na mihasho ya muvhuso 3. PanSALB, dzi-PLC, dzi-NLB, DAC, zwiimiswa zwa pfunzo, zwiimiswa zwa ýhoÿisiso, madzangano a phurofeshen aþa, dzi-NGO, dzi-CBO, na mihasho ya muvhuso 4. SADC, DAC, PanSALB, Ofisi ya Phuresidennde, Muhasho wa Mafhungo a zwa Nnÿa, Zwagwama, Zwa makwevho, UNESCO na AU

6.1 PULANE YA U THOMA U SHUMISWA KHA MUHASHO WA LUSHAKA (TSUMBO. MUHASHO WA PFUNZO)
Pulane ya u thoma u shumiswa yo ÿisendeka kha u humbulela uri Mulayo wa Luambo wa Afrika Tshipembe u ÿo thoma u shumiswa nga üwedzi wa Khubvumedzi 2003
NDIVHOT IWA NYITO TSUMBAVHUYO DZA KUSHUMELE VHUßIFHIND ULELI TSHIFHINGA TSHO TIWAHO
1. U ýanganedz a Phoþisi ya luambo 1. U thola Komiti ya Phoþisi ya Luambo 2. U fara dziwekishopo na tshiýafu 3. U vetaveta Phoþisi ya Luambo 4. Mugaganyagwama u ya nga u aluwa ha u shumiswa ha pulane ya Phoþisi (üwaha wa u thoma 30%, wa vhuvhili 60%, wa vhuraru 100% 1. Phoþisi i swikelela ýhoÿea dza NLPF 2. Tshiýafu tshi a tendelana 3. Phoþisi ya Luambo i re na Ndunzhe-ndunzhe 4. Thikhedzo ya masheleni ya u thoma u shumisa Phoþisi 1. Vhulanguli ha nýha 2. Vhulanguli ha nýha 3. Vhulanguli ha nýha 4. DG 1. Khubvumedzi 2003 2. Phando 2004 3. Ýhafamuhwe 2004
2. U sima yuniti dza luambo 1. Tsheo ya vhuhulwane ha yuniti 2. Vhuýoli ha zwikili na maanÿa a tshiýafu 3. U kunguwa ha miraÿo ya tshiýafu ya vhapinduleli vha 6 na vhaofisiri vhavhili: CKhunguwedzo CNdingo na u thola 1. U kovhekanywa u ya nga ha ýhoÿea dza mbekanyamushumo dza nyanÿadzo 2. Mafhungo a vhukuma ane a sumbedza zwikili, pfunzo na vhukonesesi ha u shumisa luambo kha 1. Vhulanguli ha nýha 2.Vhudavhidza no 3. HR i tshi shumisana na NLS 4. NLS 1. Þara 2003 2. Þara-. Nyendavhusiku 2003 3. Phando- Lambamai 2004 4. Shundunthule 2004

4. Vhugudisi ha tshiýafu tsha yuniti dza luambo u thoma u shumisa Phoþisi ya Luambo tshiýafu 3. Vhapinduleli vha phurofeshenala vha zwigwada zwa rathi vha nyambo (Nguni, Sotho, Tshivenÿa, Xitsonga, English, Afrikaans) 4. Tshiýafu tshi re na zwikili zwa nýha
3. U engedza u pfesesea ha Phoþisi ya Luambo 1. Dziwekishopo tshiýafu tsha DoE nga ha Pho lºisi ya Luambo na vhuÿifhinduleli na pfanelo dzavho fhasi ha Mulayo wa Dzinyambo 1. U shumiswa ho teaho ha Phoþisi ya Luambo 2. U pfesesa pfanelo na vhuÿifhinduleli ha tshiýafu khathihi na idzo dza khasiýama Yuniti ya Luambo Fulwi -Fulwana 2004
4. U pindulela na u khakhulula maüwalwa fhasi ha Phoþisi 1. U pindulela na U khakhulula ha maüwalwa e a thomiwa nga (üwaha wa u thoma 30%, üwaha wa vhuvhili 60%, üwaha wa vhuraru 100% 2. U langula mushumo wa u pinduelela uno khou itwa nnÿa nga vhapinduleli vha nnÿa: Cndangulo ya ndeme ya mushumo CU ita thendelano dza vhapinduleli vha nnÿa vhupinduleli ha tshiimo tsha nýha Yuniti dza Luambo Fulwi 2004 u isa phanÿa


5. U ganÿisa maüwalwa a re fhasi ha Phoþisi 1. U ita thendelano ya vhaganÿisi u ganÿisa maüwalwa oýhe u ya nga ha u tiwa hao (üwaha wa u thoma 30%, üwaha wa vhuvhili 60%, üwaha wa vhuraru 100%) 2. U vhalulula na u khakhulula tshivhumbeo nyanÿadzo ine ya fusha ýhoÿea dza Phoþisi ya Luambo Yuniti ya Luambo, Vhudavhidzano Fulwi 2004 u isa phanÿa
6. U ûetshedza vhudologi fhasi ha Phoþisi u ita thendelano ya vhaÿologi arali hu na ýhoÿea Vhuÿologi vhu pfadzaho kha luambo lu ýoÿeaho Yuniti ya Luambo Fulwi 2004 u ya phanÿa
7. U ûetshedza ngeletshed zo ya luambo U dzulela u ûetshedza ngeletshedzo kha vhalanguli na tshiýafu malugana na u shumisa luambo, u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, u pindulela na u ÿologa, u ýuýwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi Ngeletshedzo u ya nga ha ýhoÿea dza Phoþisi ya Luambo na dza tshiýafu Yuniti ya Luambo Fulwi 2004
8. U ûetshedza vhugudisi ha khoso dza luambo U ita konýiraka ya vhagudisi vho teaho u ûetshedza khoso dza u guda luambo Khoso dzo dzudzanywaho kha luüwe na luüwe lwa nyambo dza tshiofisi dza fumuthihi u ya nga ha zwigwada zwa u sielisana Yuniti ya Luambo Fulwi 2004
9. U 1. U shela mulenzhe kha 1. U dzhenela Yuniti ya Fulwi 2004 na u

shumisana na NLS seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi 2. U ûetshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo dziseminara tshifhinga tshoýhe 2. Mutevhe wa mathemo wa nyambo dzo teaho tshifhinga tshoýhe Luambo isa phanÿa



<fn>GOV-ZA.Importanimalsandanimalproducts.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṱun ḓa phukha na zwibveledzwa zwa phukha u zwi ḓisa Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha. Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe, ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza.
Kha vha diphosithe mbadelo ya thendelo kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho:
Nḓivhadzo ya ndeme: Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga, hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa.
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu.
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga Fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha:
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo.
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino, fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469. Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo. Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi.
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo. Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo.
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa.
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha, khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha.
Thendelo ya u thoma ya u Ṱunda Phukha
Thanziela ya u thoma ya Mutakalo wa Phukha dokhumenthe iṅwe na iṅwe yo humbewaho, e.g Muano wa u vula vhuḓifhinduleli, Ṱhanziela ya Muhaelo wa Rabies, etc.
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi, fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone. Fomo ya khumbelo i tea u sainwa na u ṱempiwa nga dokotela wa phukha o teaho ane a ḓo rumela fomo murahu kha ofisi ya thendelo nga Fax Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa.
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo, nngu, mbudzi, bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa.
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe, nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Importanimalsforspecificpurposes.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
maṱano na miṱa ṱisano pfulo ya zwa vhubindudzi zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi u diana ha bere u itela nzwaliso.
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha.
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo vha tshi khou tou ṅwala zwavhu ḓi nahone vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane.
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha.
Kha vha ise khumbelo dzavho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo
Maṱano, tshumelo dza phukha na nzwaliso ya tshifhinganyana: R230
Pfulo u itela vhubindudzi: R86
Zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi: R65
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Importanimalvaccines.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro, Zwiḽiwa zwa Bulasini, Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha.
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha. Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi.
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe, vha ḓo tea u vha na thendelo mbili. Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo. Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947. Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa.
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni, zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho. Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga.
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni, nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo. Kha zwo raliho, muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa.
Maga a tevhelwaho
Arali muhaelo u song ṅwaliswa nahone u tshi ḓo shumiswa kha ndingo, kha vha rumele luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lwo sainiwaho nahone lune lwa vha na luswayo lwa khamphani. Luṅwalo lu tea u rumelwa kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, nahone lu tea u humbela thendelo ya u ṱun ḓa. Luṅwalo lwavho lu tea u vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
vhunzhi ha mishonga dzina ḽa Tshibveledzwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo shango ḽa hune mushonga wa bva hone muiti nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone hune tshibveledzwa tsha ḓo swikela hone Afrika Tshipembe uri tshibveledzwa tshi do ṱo ḓea lini uri tshi ḓo shumiswa kha ndingo tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi.
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947, kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965, kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha.
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947, vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha. Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Importchemicals.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo. Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa.
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo, na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa. I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea u bva kha Muhasho wa Mbammbadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na/kana lunwalo arali vha tshi khou ita khumbelo ya khamphani
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli: Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Importofanimalsandgeneticmaterial.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna.
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe, luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine, lu tea i fhelekedza khumbelo.
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo, kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa, khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo.
Maga a tevhelwaho
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho:
ṱhalutshedzo ya ndavhuko ya phukha rekhodo ya kushumele kwa phukha
ṱhanziela ya tshakha ya malofha.
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi hezwi:
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi.
Kha vha ise khumbelo kha:
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha. A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha.
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha ina ṱho ḓea dza mutakalo dzine dza tea u khwaṱhisedzwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso wa shango ḽi rumelaho phanḓa ha musi muhwalo u tshi rumelwa. Ṱho ḓea dzi a wanalea kha Senior Manager: Mutakalo wa Phukha .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Importormovedairyproducts.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni.
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi.
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi, fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo, phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango, kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo, nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe.
Kha vha diphosithe tshelede yo teaho kha akhaunthu ya Muhasho wa Vhulimi:
Kha vha divhe hezwi: Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105.
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General: Agriculture, kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho.
Vha nga kona u ita mbadelo ofisini ya Muhasho wa Vhulimi, yo ṅwalwaho kha mutevhe wa 'Vhukwamani na fhethu'.
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu, kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu.
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo. Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha: 012 329 8292, kha Vho-Ina Labuschagne.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha:
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo. Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia.
Musi ro no wana fomo ya khumbelo ri ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa zwibveledzwa zwa Phukha nahone ra vha rumela yone ya fhelekedzwa nga tsumbo ya Ṱhanziela ya Phukha
Ṱhanziela iyi i tea u ḓadzwa, nga English, nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho, nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo, nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa.
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa, vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo.
thendelo ya vhukuma ya u Ṱun ḓa Phukha
ṱhanziela ya vhukuma ya Phukha yo bviswaho nga dokotela wa phukha wa shango ḽa hune zwibveledzwa zwa bva hone.
Zwibveledzwa zwa mafhi zwi tea u ṱolwa kha huṅwe ha fhethu hu tevhelaho:
Ṱho ḓea dza u tunda dzi a wanalea Ofisini ya Thendelo kana kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Individualhousing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu ndi ndambedzo ya vhathu vhane vha ṱo ḓa u renga tshitentsi tshine tsha vha na tshomedzo dzo teaho. Ndambedzo iyi i tendela muthu o ṋewaho ndambedzo u saina konṱiraka ya u fhaṱa, kana u renga nnḓu ine i sa vhe tshipi ḓa tsha thandela ya nnḓu yo tendelwaho.
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho u engedza ndambedzo dzavho uri vha kone u swikelela zwikolodo na vhane vha tama uri vha tendelwe u koloda.
Vha nga ita khumbelo ya ndambedzo arali:
vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vho mala/malwa kana hu kale vha tshi dzula na mufunwa wavho vha songo mala/malwa, vha na miṅwaha ya ntha ha 21 nahone vha na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone muholo wa muṱa woṱhe u R3 500 kana u fhasi ha R3 500
vha saathu u vhuya vha vha na iṅwe nnḓu vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya tshipentshela .
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise kha conveyancer uri a ḓadze Ndima G.
Kha vha ise fomo kha muhadzimisi wa tshelede kana bannga uri hu ḓadzwe Ndima H arali hu khumbelo ine ya katela khadzimiso ya tshelede.
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa.
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano.
Kha vha ḓise na dokhumenthe dzi tevhelaho:
ṱhanziela ya mbingano
ṱhanziela ya mabebo vhuṱanzi ha muholo thendelano ya thengiso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Informationfromthedeedsregistry.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya mafhungo kha muṅwalisi wa maṅwalo a vhu ṋ e ha ndaka halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhuṅwalisi ha maṅwalo a vhuṋe ha ndaka ho tendelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha u wana mafhungo ane a tshimbilelana na zwi tevhelaho:
Muṋe wa ndaka o ṅwaliswaho
Tshiimo tshine tsha kwama ndaka yeneyo
Mikano kana thendelano ya ndaka
Mutengo we ndaka ya rengwa ngawo
Milayo ya u thoma tshikolobulasi
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka.
Maga a tevhelwaho
Phanḓa ha musi mafhungo a tshi wanala kha vhuṅwalisi ha maṅwalo, vha fanela u vha na mafhungo a tevhelaho:
madzina nga vhuḓalo na/ kana nomboro ya vhuṋe ya muṋe wa ndaka, kana ḓuvha ḽawe ḽa mabebo.
nomboro ya erf na tshikolobulasi kana dzina ḽa bulasi na nomboro, hu si ḓiresi ya tshiṱara ṱa,
ya kha ofisi iṅwe na iṅwe ya maṅwalo a vhuṋe ha ndaka kha vha ye kha desike ya mafhungo hune muofisi a ḓo vha thusa kha u ḓadza fomo yo randelwaho na u vha ṱalutshedza maitele kha vha humbele muthaiphi wa data uri a vha itele thoḓiseso kha ndaka yeneyo
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo. Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱho ḓisiso i nga dzhia minete dza 30 u swika 60. Kha dziṅwe, khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho.
Mbadelo
Khophi ya milayo ya u thoma tshikolobulasi : R4 nga siaṱari
U gandiselwa nga khomphiyutha: R6 khandiso nthihi
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze,
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Internationalsocialservices.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya Tshumelo dza Tshitshavha dza Ḽifhasi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
International Social Service ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽi si ḽa muvhuso ḽine ḽi sa khethulule nga zwa poḽitiki, murafho, vhurereli kana vhubvo. Dzangano iḽi ḽina General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva, Switzerland. Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha vhashumeli vha tshitshavha ḽifhasini ḽo ṱhe. Vhashumeli avha vho gudiswa nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho.
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho. Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa.
Maga a tevhelwaho
Khumbelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha vha Afrika Tshipembe:
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha.
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Khumbelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe:
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa. ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu. Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo.
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa, ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu. Muvhigo u rumelwa kha ISS SA ine ya u sedza ya dovha ya u rumela kha vho teaho, nahone wo fhelekedzwa nga vhupfiwa, mbudziso na/kana zwiṅwe zwi ṱo ḓeaho u thusa kha khumbelo.
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA. Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS:General Secretariat.
Mbadelo
Tshumelo ndi ya mahala Afrika Tshipembe. Fhedzi kha maṅwe mashango vha nga tea u badelela dziṅwe tshumelo. Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A vha tei u ḓadza fomo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Intrcomptransworkpermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u rumelwa u shuma fhano kha tavhi la khamphani ine ya vha hone nn ḓa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe. Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili. Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho.
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho, na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone.
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.IssuanceofISTAcertificates.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa. Tshaka idzo ndi Ṱhanziela ya Seed Lot na Ṱhanziela ya Sambulu ya Mbeu .
Ṱhanziela ya Muvhala wa Swiri i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori nthihi yo dzhiaho sambulu.
Ṱhanziela Dala i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori ine ya vha na themendelo fhedzi ndingo dza itwa nga iṅwe ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango.
Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo i bviswa musi ḽaborathori yo themendelwaho ina vhuḓifhindulei ha u ita ndingo fhedzi.
Ṱhanziela Dala dzi shumiswa fhedzi kha ndima ye ya bviswa khayo, ngeno Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutendo i tshi shumiswa fhedzi kha sambulu yo lingwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri. Kha vha kwame OSTS sa idzwo ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango i tshi ḓo bvisa Ṱhanziela Dala .
Somboro dza dzi seed lot dzi ṋo ṋewa nahone khumbelo i ḓo rumelwa murahu nga fax kha vhone. I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu.
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu. Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho. Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot.
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa, kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu.
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo, ha bviswa ṱhanziela yo teaho.
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu. Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi:
Mbadelo dzi nga itwa nga Internet kana banngani. Fhedzi ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i nwalwe u itela u ḓivha uri vho badela.
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano, sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo. Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano. Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani. Kha vha vhudzise hune ndingo dza itwa .
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Joinleanership.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u dzhenela vhugudisi arali muthu a sa shumi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhugudisi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi i swikelelisaho kha u phasela u kona mushumo. Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma. U shela mulenzhe kha vhugudisi, mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi.
Ndi vhafhio vha itaho khumbelo?
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo, gudedzini kana univesithi a sa shumiho. Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo.
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara, fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone. Nga maṅwe maipfi, arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda,vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini.
Kha vha ṅwale CV i ṋeaho zwidodombedzwa zwavho zwi ngaho zwi tevhelaho:
Dzina ḽavho na ḓuvha ḽa mabebo
Pfunzo; zwikolo zwe vha zwi dzhena na pfunzo dze vha phasa dzone
Tshenzhemo ya mushumo; madzina a vhatholi vhe vha vhuya vha shumela vhone na zwe vha vha vha tshi shuma zwone
Vhathu vhane vha nga kwamiwa
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi. Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi.
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi.
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa.
Vha dzule vha tshi kwamana na senthara ya vhashumi ya tsini na u shandukisa zwidodombedzwa musi huna tshanduko khazwo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi kana sentharani ya vhashumi ya tsini.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Landinvasions.2010-03-25.ve.txt</fn>
Malugana na u dzhielwa mavu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo.
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa wa u vhona uri - hune zwa ṱo ḓea nahone nga zwishumiswa zwi re hone - vhadzulapo vhoṱhe vha a ḓiphi ṋa nga pfanelo ya ndeme ya u vha na mavu/ kana dzinn ḓu. Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane, muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho.
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza ndeme dza sa vhe khomboni vha fanela u pandelwa, vharangaphan ḓa vha muvhuso vha re na vhuḓifhinduleli ha mavu a muvhuso a kwameaho kana vhaṋe vha shango vha phuraivethe vha fanela uri, hu si na na u lenga, vha kwame khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi tevhedzwa Mulayo une wa pfi Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act, of 1998 . Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu.
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho. Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe.
Muhasho wa Zwa Mavu u ḓo:
kwama khothe uri u ṋekedze ndaela ya u pandela vhadzulapo vha shango ḽa muvhuso ḽine ḽa langulwa ngawo tenda pfanelo dza ndeme dza vhadzulapo vhenevho vha siho mulayoni dza sa khakhise u ḓo thusa vhadzulapo vha siho mulayoni vha mavu a muvhuso na wa phuraivethe vhane vha shaya ngeno vha sina ndimo uri vha wane mavu a ndimo o fanelaho u ḓo thusa vhaṅwe vharangaphan ḓa vha muvhuso uri vha wane maṅwe mavu ane vhadzulapo vha siho mulayoni vhane vha shaya dzinn ḓu vha nga ḽi shumisa u ḓo thusa hune zwa ṱo ḓea na hune ha vha na nyimele dza tshipentshela, vhaṋe vha mavu a ndimo a phuraivethe vhane mavu avho o dzhiwa uri vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho.
Maga a tevhelwaho
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo.
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone, muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana, arali zwo fanela, Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U thomani, zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya: Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu. Hone ha, nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa, mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele.
Mbadelo
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele. Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Learnerslicenceyouth.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya u guda ndi ḽaisentsi ya tshifhinganyana i ṱanzielaho uri vha na nḓivho nyana ya u ḓiraiva goloi. Ḽaisentsi ya u guda yo khethekanywa kha khoudu tharu dzi sumbedzaho miṅwaha i ṱo ḓeaho kha khoudu iṅwe na iṅwe.
Khoudu 1: Thuthuthu iṅwe na iṅwe
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16.
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18.
Khoudu 2: Goloi dza tshileme lelu
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17.
Khoudu 3: Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18.
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo.
Tshifhinga tsha u lindela ndingo tshi a fhambana uya nga mimasipala. Ḽaisentsi ya u guda i mulayoni lwa miṅwedzi ya 18 nahone miṅwedzi a i engedzwi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini.
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Legalisingofficialdocuments.2010-03-25.ve.txt</fn>
U vhea dokhumenthe dza tshiofisi mulayoni na Ṱhanziela dza Mushumisi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho, u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague.
Khethekanyo ya u vheya Mulayoni:
i vhea mulayoni dokhumenthe dza tshitshavha dzo ṅwalwaho Afrika Tshipembe dzine dza ḓo shumiswa nnḓa ha Afrika Tshipembe nga tshumiso ya Ṱhanziela ya Apostilee kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo i ṋekana nga tsumban ḓila dza u waniwa ha tswayo kwayo kana dokhumenthe i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo, poswo kana email.
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa nnḓa. Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni.
Khethekanyo ya u vhea i nga vha ṋea khwaṱhisedzo yo teaho kana Ṱhanziela ya Apostille nga fhasi ha zwi tevhelaho:
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi.
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi, u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa.
Phan ḓa ha musi Khethekanyo ya u vhea Mulayoni i tshi nga bvisa Ṱhanziela yo teaho ya Khwaṱhisedzo kana ya Apostille, dokhumenthe i tea u tendelwa nga:
Kha vha rumele dokhumenthe kha Khethekanyo ya u vhe Mulayoni nga iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho:
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti. Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe.
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe. Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho.
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail - Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone. Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho, na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone, lu tea u fhelekedza dokhumenthe. Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani.
Dokhumenthe dzi tevhelaho a dzi ṱanganedzei:
Khophi dzo sethifaiwaho dza mbingano, mabebo, lufu kana ṱhanziela Police clearance
Khophi dzo sethifaiwa dza Tshiimo tsha Mbingano kana Vhuṱanzi ha Vhudzulapo
Khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dza vhuendi kana maṅwalo a vhuṋe
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma. Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya.
Dokhumenthe dzi tevhelaho a dzi tei u vhewa mulayoni nga Khothe sa zwe zwa bulwa afho nṱha arali dzo sainwa nga vhulanguli vhu bvisaho:
Ṱhanziela dzi si dza tshikhau kana dzo fhelelaho dza mbebo, mbingano na/kana lufu na maṅwalo a khwaṱhisedzaho tshiimo tsha vhudzulapo, o sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Muno.
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau, nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi.
Ṱhanziela dza pfunzo dzo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Pfunzo.
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa, hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange, dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa, fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Letterofauthority.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya luṅwalo lwa thendelo ya goloi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa, goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi.
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili. Vha tea u wana luṅwalo kha tshakha dza dzigoloi dzi tevhelaho:
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS.
Kha vha ḓadze fomo vha katele na mabammbiri a tevhelaho:
khophi ya ḽin'walo ḽa vhuṋe luṅwalo lwa thendelo kha khamphani kana dzangano lu ṅwalo lwo aniwaho lwa kufhatele kwa goloi lu bvaho mapholisani. Lu katele ṋomboro dza nzhini na tsheisisi, zwidodombedzwa zwo ḓalaho zwa mushumo we wa itwa na tshiko tsha zwipi ḓa zwihulwane thanziela ya thendelo i bvaho mapholisani thanziela yau lugela u tshimbila badani thanziela ya muleme kha buroho zwinepe zwivhili zwa goloi.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.LocFishVessel.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
muthu kana vhathu Afrika Tshipembe dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe.
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe. Tshikwekwete tshi na zwothe, thundu na mapfura . Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe. Hezwi zwi katela:
A huna muthu ane a ḓo shumisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe kana tshiṅwe tshikwekwete kha zwiṅwe nga nnḓa ha musi ho bviswa ḽaisentsi ine ya vha na thendelo arali muṋe wa tshikwekwete a na thendelo ya u rea khovhe. Arali muṋe wa tshikwekwete a sina thendelo ya u rea khovhe, hu tea u vha na konṱiraka ya u shumisa tshikwekwete itsho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu.
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango .
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe, arali vha si muṋe wa tshikwekwete.
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo dzi ya nga vhulapfu ha tshikwekwete
<fn>GOV-ZA.Lodgeacomplaintonfailure.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha vhilahele nga u kundelwa ha mapholisa u thusa vhapondiwa vha nndwa dza muṱani halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998. Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo, vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela. U kundelwa u thusa zwi nga katela:
u sa fara muhwelelwa u sa thusa muvhilaheli u bvula mulandu, u sa thusa u wana fhethu ho teaho, u sa thusa nga dzilafho, u sa fhelekedza muvhilaheli u dzhia thundu dzawe na u dzhia zwihali kha muhwelelwa u sa eletshedza muvhilaheli nga ha zwiṅwe zwine a nga ita, u fana na u bvula mulandu kana u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe.
Nndwa ya muṱani ndi nndwa ine ya itwa musi muthu ane vha vha na vhushaka nae ha muṱani a tshi ita zwiṅwe zwa zwi tevhelaho:
A tshi vha rwa kana u vha tshipa.
A tshi vha sema.
A tshi vha tambudza, e.g. a tshi vha founela, u vha rumela maṅwalo kana zwithu, kana u vha sala murahu.
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi.
A tshi vha tambudza siani ḽa zwa masheleni, e.g. musi munna kana mufunwa a tshi ṱo ḓa uri hu vhe ene fhedzi ane a dzhia tsheo ya zwa masheleni kana a tshi hana u renga zwiḽiwa, u badelwa tshikolo, etc.
A tshi vha shushedza, e.g. a tshi vha fulufhedzisa u vha vhulaha arali vha ya mapholisani.
A tshi tshinyadza thundu yavho, e.g. u fhisa zwiambaro, u vunḓa fanitshara kana u tshea mathaila a goloi yavho.
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo.
Vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhu khakhisaho tsireledzo yavho, mutakalo wavho kana ndondolo yavho.
Maga a tevhelwaho
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama, nga luṱingo, luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD.
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA.
Kha vha ṋee ICD zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na/kana muvhilaheli
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa
Somboro ya mulandu, arali i hone
Ḓuvha, tshifhinga na vhuvha ha u sa tevhedza zwa DVA
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi, arali dzi hone
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muhweleli u a swika: U a ṱanganedzwa nga u ṅwalwa kha redzhisita ya vhathu
U imela nyambedzano - zwi nga dzhia minita dza 30
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa
Muvhigo wa u fhedzisela - hu saathu u fhela maḓuvha a 90
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Lodgeacomplaintonmisconduct.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbilahelo malugana na vhuḓifari vhu si ha vhuḓi kana vhukhakhi ho itwaho nga miraḓo ya SAPS na MPS
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate . Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka, mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise .
Tshakha dza mbilahelo dzine dza nga iswa kha ICD ndi:
Mbilahelo ya Kiḽasi II: Ndi mbilahelo ya u sa tevhela mulayo nga SAPS nga fhasi ha Mulayo Nndwa dza Muṱani wa 1998..
Mbilahelo ya Kiḽasi III: Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe. Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa. Zwi tevhelaho ndi mutevhe wa mbilahelo dza Kiḽasi III:
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho; tshelede yo shumiswaho; tshifhinga tshe zwa itea.
U voṱa mulilo
U rwa wo ḓiimisela u huvhadza kana u ṱo ḓa u vhulaha
U hahedza
U linga u kunda vhukando ha zwa mulayo
U fodzhara kana u ṋekana nga dokhumenthe yo fodzhiwaho u tshi zwi ḓivha uri a si ya vhukuma nahone ine ya vha na ndeme ya R50 000 kana u fhira
Vhufhura
U fara muthu vhudzimu kana u tshipa
U zwifha mulayoni
Pfudzungule tshitshavhani
U shushedza
U thuba
U tshinyadza thundu
U shela mulenzhe kha tshigwada tsha zwa vhutshinyi
U vha na thundu dzo tswiwaho
U tshipa
U dzhia thundu dzo tswiwaho
U fhura nga vhugevhenga
U tshipwa ha munna nga muṅwe munna
U tswa
U rwa
U kombetshedza muthu uri a u ṋee tshelede nga u mu shushedza
U ṱu ṱuwedza vhathu u ita zwa dzinndwa, tshimbevha kana u lingedza u ita zwo bulwaho afho nṱha
Mbilahelo ya Kiḽasi IV: Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo.
Mbilahelo ya Kiḽasi V: Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD.
Mbilahelo dzi songo teaho u iswa kha ICD:
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD. Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD, nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga.
Mbilahelo dza malugana na vhashumi vha Tshumelo dza Vhululamisi, vhaofisri vha khothe na miraḓo ya Mmbi ya Tsireledzo Lushaka ya Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama, nga luṱingo, nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD. Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo, vhukati ha 08h00 na 16h30.
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD.
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa.
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama, vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumana na mbilahelo:
Zwi nga dzhia miniti miṱanu uri vha ṱanganedzwe
U imela nyambedzano na mushumi kana musedzulusi zwi nga dzhia minita ya 30
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa
Muvhigo wa u fhedzisela u nga dzhia maḓuvha a 90
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Lodgenotificationofdeaths.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbilahelo malugana na lufu lu ṱahaho muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa, nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa, u riwa kana khethululo nga lukanda. Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I .
Maga a tevhelwaho
Kha vha vhige mpfu dzi ṱahaho tshiṱitshini tsha mapholisa nga luṱingo kana vha ṅwale luṅwalo vha lu rumele ofisini ya tsini ya ICD, kana vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele ofisini ya tsini ya ICD nga fax.
Kha vha ṋee ICD zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na/kana muvhilaheli.
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho.
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone.
Somboro ya mulandu ya mapholisa, arali i hone.
Ḓuvha, tshifhinga na vhuvha ha u kundelwa u thusa mupondiwa.
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi, arali zwi hone.
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone.
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha. Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli.
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u vhonwa mulandu, kana u sa vhonwa mulandu kha muvhilaheli.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱho ḓisiso dzi nga dzhia maḓuvha a 30 kana u fhira, zwi tshi ya nga vhuvha ha mulandu.
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180.
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database.
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Lowersoundbroadcastingservice.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi. Ndivho dza Tshumelo ya Khasho i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi ndi dzi tevhelaho:
u ombedzela zwi kwamanaho na 'tswikelelo' siani la pfanelo ya u wana mafhungo na tswikelelo siani ḽa mbekanyamushumo dza khasho mofholowo ya vhuan ḓadzamafhungo, mbofholowo ya u wana na u fhirisela mafhungo na mihumbulo kha vhathu, mbofholowo ya vhukoni ha vhutsila; na mbofholowo ya pfunzo na ṱho ḓisiso siani ḽa zwa saintsi u vhona uri huna ndinganyo kha nḓowetshumo ya khasho nga u ṱu ṱuwedza u vha hone ha vhathu vhaswa kha nḓowetshumo ya khasho.
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi nga avhiwa kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho, midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala, vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli, na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli, kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo.
Ḽaisentsi dza tshumelo idzi mbili dza Khasho dza Radio dzi Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi mulayoni lwa miṅwaha miraru, ngeno ḽaisensti ya khasho ya zwo khetheaho i mulayoni maḓuvha a furaru.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi,
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli.
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo.
Kha vha vhone uri tshigwada itsho tshi ita zwi tevhelaho:
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo.
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane.
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo.
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru.
Mbadelo
Ḽaisentsi ya vhubindudzi: R5 000
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa. Tshelede iyi a i lifhelwi murahu
Ḽaisentsi ya vhubindudzi ya zwo khetheaho: R2 000
Ḽaisentsi ya tshitshavha: R1 500
R200 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa. Tshelede iyi a i lifhelwi murah
Ḽaisentsi ya tshitshavha ya zwo khetheaho: R500
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.MINSTANDVenda.2010-03-25.ve.txt</fn>




NDIVHO YA MAIMO A FHASISA
v
MARANGAPHANḒA v
tshipiḓa TSHA I:


PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUTSHINYI 1
tshipiḓa TSHA II:
MAITELE NA vhuḓifhinduleli HA VHASHELAMULENZHE VHO


TEAHO VHA MUHASHO KHA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI 3
Hu ḓo bvelela mini - 3
• Arali muthu o ita vhutshinyi 3
• Musi mulandu u tshi iswa kha vhutshutshisi 3
• Arali vha vhidzwa uri vha vhe ṱhanzi ya vhutshutshisi 4
• Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe 5
• Tsengoni 6
• Nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo 7
• Musi tshigwevho tsho fhela 8
• Arali vha tshi ṱoḓa thuso 9
tshipiḓa TSHA III:


MAIMO A FHASISA A VHAPONDWA VHA VHUTSHINYI 11
1. Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho 11
2. Pfanelo ya u ṋetshedza mafhungo 15
3. Pfanelo ya u ṱanganedza mafhungo 18
4. Pfanelo ya u wana tsireledzo 22


5. Pfanelo ya u wana thuso 25
6. Pfanelo ya ndiliso 30
7. Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu 31
tshipiḓa TSHA IV:
nḓila DZA U VHILAELA 33 MAFHUNGO NGA vhuḓalo 38 MUTEVHE WA ḓiresi DZA NDEME 39 NOTSI 44




NDIVHO YA MAIMO A FHASISA
Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi (" Maimo a Fhasisa) ndi ḽiṅwalo ḽa mafhungo ḓe ḽa bveledzwa hu tshi itelwa u ṱalutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe (Tshatha) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa. Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa, zwo itelwa u ḓea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi. Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi. Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo, a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a ḓo vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha, nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo. Maimo a Fhasisa a Tshumelo a ḓo vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho.

MARANGAPHANḒA
Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi ḓea vhuṱanzi khothe, vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi. Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone i tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho, na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela Ṱhoḓea: Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela, nga u vha ḓea mafhungo o teaho ane a ḓo thusa u shumisa pfanelo dzavho.


Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwiḽai tshipiḓa tsha 1 tshi ṋetshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo. tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa ḓo bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani. tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa. Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa, vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa. Ndi kha iyi khethekanyo hune vha ḓo vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo i wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa. tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo. Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho i tshi ḓo vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu.
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo. Zwiimiswa, mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi ḓo lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na, sa tshipiḓa tsha u lavhelesa, aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone. dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha ḓi anḓadzwa.


Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi, vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa, dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o .alutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa.
Hu tshi itelwa iḽi ḽiṅwalo, na u tshimbilelana na Ṱhalutshedzo yo ṋetshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya maanḓa (GA/Res/40/30), he Afrika Tshipembe ḽa shela mulenzhe, mupondwa wa vhutshinyi u ṱalutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu, hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani, kha zwa ikonomi; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi. Ipfi 'mupondwa' hune zwa vha zwo tea ḓi dovha hafhu ḽa katela shaka ḽa tsini kana vhaun.iwa vha mupondwa onoyo. Muthu a nga kha ḓi vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a ḓivhea, o valelwa, o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa.
Muthu muṅwe na muṅwe u dzhiiwa sa mupondwa hu sa sedzwi uri mupondi wawe o farwa, o gwevhiwa kana u valelwa, hu sa sedzi na vhushaka vhukati ha mupondwa na phondi.
zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha tshitshavha kana murafho, muvhala, tshiimo tsha zwa mbeu, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996).


Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho, dzi ḓo tevhedzelwa:
•
Pfanelo ya u fariwa nga nḓila yo teaho na nga u ṱhonifha tshirunzi na zwithu zwa tshidzumbe zwa muthu

•
Pfanelo ya u ḓea mafhungo

•
Pfanelo ya u wana mafhungo

•
Pfanelo ya u wana tsireledzo

•
Pfanelo ya u thusiwa

•
Pfanelo ya u wana ndiliso

•
Pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwau murahu




Hu ḓo bvelela mini?
Arali ho itwa vhutshinyi:
1 Arali ho itwa vhutshinyi, u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi ḓo ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho. Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u ṱoḓisisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa. Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi, muthu onoyo ha nga ḓo gwevhiwa nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo, mapholisa vha ḓo bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ḓea Muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a ḓo dzhia tsheo.
2 U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa, ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa ḓo thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya ḓo tevhela. Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa. Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u ṋetshedzwa, hune zwa vha zwo tea.
3 Musi muthu o vhonwa mulandu, mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a ḓo ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu.

Musi mulandu wo rumelwa kha mutshutshisi:
4 Mutshutshisi u ḓo sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane. Mutshutshisi a nga ita tshithihi tsha zwithu zwiraru:
•
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa.

•
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu.




• Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo ḽa tshitshavha, a dzhia tsheo ya u thutha mulandu.
Mutshutshisi u ḓo dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha ḓi ṱoḓa u shandukisa zwigwevho, zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu.
5 Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya, zwine zwa ḓo ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.
6 Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u ḓo ṱoḓa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe, u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho.
7 phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu, u ḓo dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho.


Arali vho vhidzwa uri vha vhe ṱhanzi kha vhutshutshisi:
8 Mapholisa vha ḓo vha ḓivhadza arali vho tea u ya khothe sa ṱhanzi, Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa, hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane.
9 U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma, nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea. Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.
10 Muofisi wa u ṱoḓisisa, mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u ḓo vhona uri, nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa, vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa.



Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe:
11 U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina. Vhane vha kwamea - pholisa, mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha ḓo tikedza, vha vha lugisela na u vha ḓea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela.
12 Vha ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe, ḽine ḽa ḓo vha ḓivhadza nga ha uri tsengo i ḓo vha lini nahone ngafhi. Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe, vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe. Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe, vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu, kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone, vhane vha ḓo vha rumela kha muthu o teaho ane a ḓo vha kwamanya na khothe.
13 Musi vha tshi swika khothe vha nga kha ḓi wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila, Arali hu si na dzitswayo nahone vha sa ḓivhi uri khothe i ngafhi, vha nga vhudzisa kha Desike ya Ngeletshedzo/Mafhungo/ Thuso u wana uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha ḓo thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe. Vha nga kha ḓi kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele. Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u ḓo vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi,


14 Mutshutshisi u ḓo lingedza uri vha vhidziwe u ḓea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona. Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ḓea vhuṱanzi arali zwo tea. Naho zwo ralo, tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga. Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga. Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi ḓo lenga u swika kana arali vha sa ḓo kona u ḽa khothe nga ḓuvha ḽa tsengo.

Tsengoni:
15 Arali vho tea u ḓea vhuṱanzi, huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe. Nga murahu ha u ḓea vhuṱanzi, vha ḓo vhudzwa uri vha ṱuwe. Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa.
16 Mulayo u tendela zwi tevhelaho musi vha tshi khou ḓea vhuṱanzi:
•
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele, vha nga ḓea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television system) (izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa, vha vha vha kha iṅwe rumu).

•
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, nahone muofisi mulanguli (ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muha.uli) a tshi vhona u nga u ḓea vhuṱanzi tsengoni hu ḓo vha vhangela mutsiko u songo teaho, vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ḓea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho.

•
Arali vha tshi tea u ḓea vhuṱanzi khothe, tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera (fhethu ho dzumbamaho).


17 vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu. Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa. Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu, o wanala a si na mulandu. Iyi a si khaṱhulo, fhedzi zwi vha zwo thewa kha tshileme tsha vhutshutshisi ha khaṱhulo ya mulandu woṱhe


18 Mutshutshisi u ḓo vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho. Muḓologi u ḓo ṋetshedzwa arali zwo tea. Muhwelelwa u ḓo ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso, u ḓea vhuṱanzi na u vhidza Dziṱhanzi; Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela, zwigwada zwi ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi ṋewa.

Nga murahu ha tshigwevho/kha.hulo:
19 Arali muhwelelwa o gwevhiwa (o vhonwa mulandu), vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ḓea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha ḓo ṋetshedzwa. Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho (uri tshi vhe tshihulwane) kana ya u tshi fhungudza (uri tshi vhe tshi.uku). Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma, mafhungo eneo a ḓo tea u ḓivhadzwa khothe. Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga ṱoḓa ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo. Arali khothe ya ṋetshedza ndiliso, a i dzhiiwi sa tshigwevho, ndiliso i nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa. Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele, hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ḓea ndiliso. Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea.


20 phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa, muofisi mulanguli, mutshutshisi kana mupileli a nga kha ḓi ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha ḓi lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa. Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone. Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa, kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ṋee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho.
21 Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku, vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo, ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho. Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphi.i. aphiḽi dzi fanela u ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho.
22 Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa. Arali aphiḽi yo failiwa, vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma, kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo, uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu, tsumbo, ḓuvha ḓo vhewaho ḽa u thetsheleswa ha aphiḽi, arali muaphi.i o ṋetshedzwa beiḽi, na mvelelo dza aphiḽi,
23 Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea, pholisa, mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha ḓo vha ḓea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa. Vha ḓo vha thusa nga hune vha nga kona.

Musi tshigwevho tsho fhela:
24 Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u ḓo vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo. Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa, Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u ḓo ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa.


25 Vha nga humbelwa uri vha ye tsengoni dza Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole (Correctional Supervision and Parole Board (the "Parole Board") hearings). Arali vha tshi ṱoḓa u ya vha ḓo ḓivhadzwa nga ha ḓuvha ḽa tsengo nahone Bodo i ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole.
26 Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole, Bodo ya parole i ḓo vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa, arali hu zwine vha funa zwone.
27 Arali, nga murahu ha u vhofhololwa nga parole, muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha, kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe, a nga kha ḓi fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala.

Arali vha tshi ṱoḓa thuso:
28 Mihasho ya muvhuso i re na tshivhalo i ḓo vha ṋetshedza thuso. Mapholisa vha ḓo vha thusa hune ha vha hu na thaidzo; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso (dziNGO na dziCBO) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha, nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi; nga u vhulunga vhuṱanzi, na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi.
29 Arali hu kha ḓi vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho, muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi;


30 Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha ḓo ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito, arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe.
31 Vhashumela mutakalo vha ḓo khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho, sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa.
32 Muhasho wa zwa Mvelele u ḓo vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi, dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo.


1 PFANELO YA U FARIWA zwavhuḓi NA NGA U ṱhonifhiwa
HA TSHIRUNZI TSHAVHO NA TSHIPHIRI TSHAVHO
1.1 Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha ḓo vha fara zwavhuḓi na u ṱhonifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho, na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu.


Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani, vha nga lavhelela uri -
1.2 vhutshinyi vhu ḓo ṱoḓisiswa;
1.3 arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa, vha ḓo fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona.
1.4 hu ḓo dzhiiwa maga ane a ḓo fhungudza thaidzo dzine dzi nga vha hone kha vhone;
1.5 pholisa ḓi ḓo dzhia tshitatamennde na u ḓadza fomo dzo teaho dza u redzhisiṱara vhutshinyi;
1.6 vha ḓo rumelwa ṅangani kana kha vhaeletshedzi arali zwo tea;
1.7 arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani, vha ḓo vhudziswa dzimbudziso thungo vha vhoṱhe nga pholisa;
1.8 vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa, arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa, vha nga humbela mu.ologi;
1.9 vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa ḽa mbeu i no fana na yavho.


Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela uri: Muofisi mulanguli -
1.10 u ḓo khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.

mutshutshisi -
1.11 u ḓo dzhia maga, nga maanḓa kha milandu ya zwa vhudzekani na pfudzungule kana khakhathi dza mahayani, u khwaṱhisedza uri mulandu u tshimbidzwa nga mutshutshisi muthihi u swikela u tshi fhela;
1.12 u ḓo vha vhidza uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi nga u ṱavhanya, nahone arali hu na u lenga, mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha ḓivhadza uri ndi ngani hu na u lenga na uri vha tea u ima kana u lindela tshifhinga tshingafhani;
1.13 u ḓo vha ḓea tshifhinga tsha u awela, u vhala tshitatamennde na, arali zwo tea u amba kana u vha eletshedza; na
1.14 muṅwe wa vhashumi vha khothe u ḓo vha ḓivhadza uri vha tea u badelwa tshelede ya u tshimbila vha tshi ya khothe na dziṅwe tshinyalelo dza tshifhinga tshe vha tshi fhedza khothe vha tshi khou ḓea vhuṱanzi; nahone vha ḓo vha ḓea mafhungo malugana na u ita mbilo dza tshinyalelo dzenedzo kana u vha thusa malugana na zwenezwo.

Vhashumi vha khothe -
1.15 vha lingedza nga nḓila dzoṱhe u vha tsireledza kha u tovholwa kana u shushedzwa nga zwine zwa bvelela khothe;


1.16 vha ḓo nanga vhashumi na vhathu vho gudiswaho u bva kha tshumelo ya u Tikedza Vhapondwa vhane vha takalela u thusa uri vha vha thuse na muṱa wavho khothe phanḓa ha tsengo, nga tshifhinga tsha tsengo na musi tsengo yo fhela;
1.17 vha ḓo humbela uri vha vhone khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma uri vha kone u ḓivha nga ha zwishumiswa zwa khothe, u itela uri vha vhe na nḓivho ya zwine vha tea u zwi lavhelela musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;
1.18 vha ḓo vha tendela uri vha humbele muthu wa u vha tikedza (hu nga vha shaka kana khonani) uri a vha fhelekedze khothe; na
1.19 vha ḓo vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana ṱhanzi dzawe, arali dzi hone nahone arali vho humbela.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha Vhaṋetshedzi vhatshumelo dza zwa matshilisano na vhathu vhane vha takalela u thusa -
1.20 arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo, nyambedzano i ḓo vha tshiphiri nahone vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu takalela;
1.21 a vha nga ḓo litshiwa uri vha lwe na mulandu nga vhone vhane. Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani, muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u ḓo vha thusa u ita ngauralo; na
1.22 arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani, mapholisa vha ḓo humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi, ngauralo vha ḓo tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ṋee zwiṅwe zwiambaro.



Ebasebenzini betlhogomelo lezamaphilo ungalindela bona -
1.23 tsedzuluso yo fhelelaho ya tshiimo tshavho tsha muvhili, muya na muhumbulo;
1.24 vha ḓo eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo i ḓo vha nga luambo lune vha lu pfesesa;
1.25 vha ḓo humbela uri vha ṋee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho, fhedzi vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga kha ḓi hana u lingiwa kana u ṋetshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo, fhedzi vha ḓo ṱalutshedzwa mvelelo dza izwi;
1.26 kha milandu ya zwa vhudzekani, arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea, ṋanga ya mbeu i no fana na yeneyo i ḓo ita ndingo dza mutakalo kana u alafha muthu onoyo;
1.27 vha ḓo khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe a malugana na mutakalo o katelwa kha rekhodo dzavho dza mulandu; na
1.28 vha ḓo alafhiwa nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi -
1.29 Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole, Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u ḓo, phanḓa ha tsengo, vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa, nga ha kutshimbidzele kwa tsengo na zwe zwa lavhelelwa khae;


1.30 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha ṋetshedza mihumbulo yavho, vha nga humbela muṅwe na muṅwe uri a vha fhelekedze tsengoni uri vha wane thikhedzo; na
1.31
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole, hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo.

2.
PFANELO YA U ṋetshedza MAFHUNGO


Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso ya mulandu wavho, vha ngalavhelela zwi tevhelaho -
2.1 a. pholisa ḓi ḓo dzhia tshitatamennde ḽa dovha ḽa vha humbela uri vha tshi vhale na u khwaṱhisedza zwi re ngomu nga u tshi saina;
b.
arali vha sa koni u vhala, vha tea u ḓivhadza pholisa, uri ḓi kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u gan.isa gunwe khatsho; na

c.
arali hu na Muḓologi nahone vha tshi tama uri tshitatamennde tshavho tshi vhaliwe nga luambo lune vha lu pfesesa phanḓa ha musi vha tshi tshi khwaṱhisedza nga tsaino kana nga u gan.isa gunwe, Muḓologi hu ḓo vha ene ane a ita uyu mushumo.


2.2 Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela, vha ḓo tendelwa u ḓadzisa kana u shandukisa tshitatamennde tshavho tsha u thoma kana u ita tshiṅwe tshitatamennde;
2.3 Vha ḓo ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ṱalutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa ṱoliwa nga vhone zwi ḓo dzhielwa Nṱha;
2.4 Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga ita khumbelo ya khophi ya tshitatamennde tshavho;


2.5 Pholisa ḓi ḓo humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo. Izwi zwoṱhe zwi ḓo rekhodiwa;
2.6 Vha ḓo humbelwa uri vha dzule vha tshi khou ḓivhadza muofisi wa u ṱoḓisisa nga ha aḓirese, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela ṱhoḓisiso na tsengo zwi tshi khunyeledzwa; na
2.7 Vha ḓo humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu, arali a sa ḓo ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhela zwi tevhelaho:
Mutshutshisi u ḓo -
2.8 Hu tshi katelwa na zwiṅwe, dzhiela nṱha zwine vha ṱoḓa zwone musi a tshi dzhia tsheo ya u tshutshisa kana u sa tshutshisa;
2.9 Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi, tsumbo, a uri muhwelelwa u khou khakhisa vhuṱanzi kana Dziṱhanzi, kana uri muhwelelwa u khou shushedza muṱa wavho, kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa, na uri, arali zwo tea, mutshutshisi u ḓo vha humbela uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya beiḽi;
2.10 Vha ḓo vha ḓea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha ḓea ngeletshedzo kana nga u vha ḓea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;
2.11 Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho. Kha iyi nyambedzano, vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo ḓe vha ḓi wana nga mulandu wa vhutshinyi. Mutshutshisi u ḓo dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku, Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muṱa wavho dzi ḓo bviselwa khagala khothe kana vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ḓea vhuṱanzi khothe, kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u ḓea tshigwevho; na


2.12 Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana, u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho. Arali zwo tea mutshutshisi u ḓo vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo -
2.13 Arali zwo tea, vha ḓo vha vhudzisa dzimbudziso, nahone arali zwo tea uri vha ṋetshedza vhuṱanzi malugana na mutakalo wavho, vha ite ndugiselo malugana na ndingo dza zwa mutakalo; na
2.14 U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea.
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓo -
2.15 Arali khothe (madzhisi.ara.a kana mutshutshisi) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo, vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ḓea one.


Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi -
2.16 Vha ḓo vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga ha tshifhinga, ḓuvha na fhethu hune tsengo ya ḓo vha hone; na
2.17
Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole, vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho.

3.
PFANELO YA U WANA MAFHUNGO


Arali vhutshinyi ho vhigiwa, vha nga lavhelela pholisa u vha.ivhadza nga ha -
3.1 Vhuvha na ndivho ya tshitatamennde;
3.2 Dzina na nomboro ya luṱingo ya muofisi ane a khou ṱoḓisisa o faraho mulandu na nomboro ya mulandu ya pholisa (CAS kana Nomboro ya Sisiteme ya Ndaulo ya Vhutshinyi);
3.3 Khonadzeo ya vhutshutshisi ha phuraivete vhune vhone vhane vha tou vhu badela arali Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a hana u tshutshisa mulandu; na
3.4 Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho:
a.
U fariwa ha muhwelelwa

b.
Uri naa vha tea u ya kha phareidi ya u nanga muhwelelwa na ḓuvha ḽa phareidi;

c.
Nomboro ya mulandu ya khothe

d.
maḓuvha a tsengo ya beiḽi

e.
Mvelelo dza tsengo dza beiḽi (uri naa muhwelelwa ane a khou humbulelwa u ḓo vhofhololwa nga beiḽi naa))

f.
mvelaphanḓa ya ṱhoḓisiso na u tshutshiswa ha mulandu wavho

g.
Tsheo ifhio kana ifhio ya u phumula kana u shandukisa tshigwevho

h.
Uri na vha ḓo ya tsengoni khothe naa, ḓuvha kana maḓuvha a tsengo khothe

i.
ḓuvha ḽa tsengo na mvelelo dza u fhedza

j.
ḓuvha ḽa tshigwevho na mvelelo

k.
Uri naa muhwelelwa o aphila naa malugana na tshigwevho na mvelelo dza aphiḽi,

l.
Uri naa thundu dzo dzhiiwaho dzi nga vhilwa lini nahone hani

m.
Ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone dza malugana na ṱhoḓea dzavho na uri vha nga shumisa hani idzi ṱhoḓea




Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri: Vhashumi vha khothe vha nga-
3.5 Nga hune zwa konadzea, tendela u ya u vhona khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma, uri vha kone u vha na nḓivho ya zwine zwa lavhelelwa kha vhone; na
3.6 khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi ḓo laedza hune rumu ya khothe ya vha hone. Hune zwa vha hone, Desike ḽa Thuso/Ngeletshedzo/Mafhungo ḓi ḓo vha ḓivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu ḓo thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe.
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo -
3.7 ḓivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni;


3.8 Vha ḓivhadza arali Mulangi wa Vhutshitshisi ha Nnyi na nnyi o dzhia tsheo ya u sa tshutshisa mulandu; lune vha nga fheleledza vho ṱoḓa vhutshutshisi ha phuraivete na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na izwi;
3.9 Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele/kuitele kwa khothe na, arali hu na u lenga, u ḓo vha vhudza uri vha nga lindela zwingafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;
3.10 Arali zwi tshi ṱoḓea, vha ḓo ṋewa tshifhinga u wana ngeletshedzo yo teaho phanḓa ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo malugana na mulandu;
3.11 Vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi, nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi, nahone ndi ḓo ṱalutshedza zwine nyimele dza beiḽi yeneyo dza amba zwone;
3.12 Vha tsireledza kha u halifhelwa hu songo teaho, u huvhala na mbudziso dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu zwi songo tea;
3.13 Vha ḓo vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza mulandu na uri naa hu na aphiḽi naa malugana na tshigwevho;
Vhatikedzi vha vhapondwa kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha ḓo -
3.14 ṱalutshedza pfanelo dzavho na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa;
3.15 Thusa u wana mulandu nga sisiteme arali ho itwa khumbelo;
3.16 Vha fhelekedza khothe phanḓa ha musi vha tshi sengiswa, u itela u vha ḓowedza rumu ya khothe na hune ya vha hone arali zwi tshi konadzea; na


3.17 Vha ḓea thikhedzo na ngeletshedzo kana vha vha rumela kha mueletshedzi wa phurofeshinala na tshumelo dza thikhedzo;
Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a -
3.18 Vha ṋee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa ḓo itwa kha vhone;
3.19 Vha ṋee khophi ya rekhodo dza mutakalo wavho arali vho dzi humbela; na
3.20 ḓivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na ṱhingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone.
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha ḓo -
3.21 Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho.
Arali mutshinyi o valelwa dzhele, Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u ḓo:
3.22 Vha ḓivhadza arali mutshinyi a tshi ḓo vhofhololwa nga parole arali vho ita khumbelo;
3.23 Vha ḓivhadza nga ha Tshumelo dza ngeletshedzo na thikhedzo dzine dza vha hone nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya parole;
3.24 Vha ḓivhadza nga u tou ṅwala nga ha tshanduko dzine dza vha hone dza maḓuvha a tsengo kana u fhiriselwa phanḓa, mvelelo dza tsengo ya Bodo ya Parole na dziṅwe nyimele dzo vhewaho;


3.25 Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole, Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa nga ha kuitele/kutshimbidzele nga tshifhinga tsha tsengo na zwe zwa lavhelelwa kha vhone; na
3.26
Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa.

4.
PFANELO YA U WANA TSIRELEDZO


Musi vhutshinyi ho vhigwa mapholisani -
4.1 ha wanala uri vha ṱhanzi nahone vhone kana muraḓo wa muṱa wavho vha khou shushedzwa kana vhutshilo havho vhu khomboni, vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u ṱavhanya kana kha mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi khothe vha ite khumbelo ya u tsireledzwa ha ṱhanzi, hune vha nga lavhelela uri -
4.1.1 u shushedzwa havho hu ḓo ṱoḓisiswa nga pholisa;
4.1.2 hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa, vha ḓo humbelwa uri vha ite thendelano na Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi phanḓa ha musi vha tshi iswa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
4.1.3 arali vha iswa kha Mbekanyamushumo, vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano. Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a ḓo vha tshiphiri;
4.1.4 Arali vha sa tevhedzela iyi thendelano vha ḓo vha vha tshi khou ḓi vhea khomboni nahone vha nga bvisiwa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;



4.1.5 Hu nga kha ḓi dzudzanywa uri vha ṋewe tshelede ya mbadelo musi vha kha Mbekanyamushumo, vhunga zwo tiwa nga Milayo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
4.1.6 vha ḓo tea u ḓea vhaofisi vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi zwidodombedzwa zwavho zwoṱhe zwa masheleni, u itela uri hu kone u tiwa mbadelo ya masheleni o teaho;
4.1.7 musi vho ṱanganedzwa kha Mbekanyamushumo, vha ḓo vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a i nga ḓo fhiwa muthu na muthihi, hu nga vha miraḓo ya muḽa;
4.1.8 nga murahu ha musi vho ḓea vhuṱanzi, vha ḓo ṋewa nḓivhadzo ya u vha ḓivhadza uri vha ḓo bvisiwa kha mbekanyamushumo hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu; na
4.1.9 vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo malugana na Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
4.2 Arali vha sa ṱoḓi uri muhwelelwa a ḓivhe zwidodombedzwa zwavho, vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa /kana mutshutshisi vha humbela uri mafhungo a songo sumbedzwa muhwelelwa;
4.3 Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u ḓo khwaṱhisedza uri thundu iṅwe na iṅwe yavho na yo dzhiiwaho u itela vhuṱanzi, i fariwa zwavhuḓi nahone i humiselwa murahu kha vhone nga u ṱavhanya musi i si tsha ṱoḓea; na


4.4 Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muṱani, na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphiḽa -
4.4.1 Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya ṱalutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphiḽa; na
4.4.2 Pholisa ḓi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza muṱani, wa vhu 116 wa 1998.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela zwi tevhelaho: Mutshutshisi u .o-
4.5 Vha ḓivhadza, arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo, vha nga kha ḓi si tendelwe u vha hone tsengoni, nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe, kana hune ṱhanzi ya vha i na miṅwaha ya 18, a vha nga ḓo tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha ṱhanzi yeneyo;
4.6 Vha ḓivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u gan.iswa ha mafhungo maṅwe na maṅwe (hu tshi katelwa u ḓivhadzwa ha muvhilaeli kana .hanzi) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshayo ye ya farelwa tshiphirini; na
4.7 Hune zwa vha zwo tea, vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a gan.isa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi, u na mulandu, nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa.


Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo -
4.8 dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhone na muṱa wavho vha a tsireledzwa khomboni.
Vhashumi vha zwa mutakalo vha ḓo -
4.9 vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa.
Tshumelo dza zwa Vhululamisi
4.10 arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa, Tshumelo ya zwa Vhululamisi i ḓo vha ḓivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho; na
4.11
kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani, Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa.

5.
PFANELO YA U WANA THUSO


Vha nga lavhelela uri pholisa ḓi ḓo vha thusa -
5.1 Nga u vha rumela kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha kone u wana thuso yo teaho na thuso hune vha vha hone, tsumbo, thusoṱhanzi;
5.2 Nga u ṱalutshedza kuitele kana kushumele kwa mapholisa;


5.3 Nga u vha ḓivhadza nga ha pfanelo dzavho;
5.4 Nga u vhea phanḓa u tsireledzea;
5.5 Nga u vhulunga vhuṱanzi;
5.6 Nga u ṋetshedza ngeletshedzo nga ha u thivhela vhutshinyi; na
5.7 Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi.
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela zwi tevhelaho -
5.8 Mutshutshisi u ḓo imelela mulandu wa khothe nahone u ḓo dzhiela nṱha zwine vha zwi .o.a;
5.9 Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu, nga maanḓa arali vha tshi ṱoḓa u vhila ndiliso malugana na tshinyadzo kana mafuvhalo a muvhilini na a muhumbulo;
5.10 Vha ḓo ṋetshedzwa vha.ologi, nahone hune zwa vha zwo tea, vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa mafhungo;
5.11 Vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho arali i hone;
5.12 Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani i ḓo thetsheleswa kha khothe dza tshipentshela hune khothe dzenedzo dza wanala hone;
5.13 Mutshutshisi na pholisa vha ḓo vha ḓivhadza uri, arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo nahone vha tshi khou ḓea vhuṱanzi tsengoni zwi nga ita uri vha vhe na mutsiko kana vha kwamee muhumbuloni, ngauralo khothe, nga khumbelo yo itwaho nga mutshutshisi, i nga thola mukonanyi (muthu ane a shuma sa mukonanyi) u itela u vha thusa nga u ḓea vhuṱanzi kana nga u ḓea vhuṱanzi nga thelevishini (CCTV) fhethu ho dzumbamaho;


5.14 Muofisi mulanguli u ḓo khwaṱhisedza uri mbudziso dzoṱhe dze vha dzi vhudziswa dzi fhindulwe nga mukonanyi arali o tholiwa;
5.15 muofisi mulanguli u ḓo ḓivhadza uri mukonanyi a nga ṱalutshedza nga vhuḓalo zwine mbudziso ya amba zwone; nga nnḓa ha musi khothe yo laela nga iṅwe nḓila;
5.16 muofisi mulanguli a nga, arali mukonanyi o tholiwa, vha laela uri vha ṋee vhuṱanzi fhethu huṅwe na huṅwe hune -
a.
ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha ḓo ḓi pfa vha hayani;

b.
muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vha sinyusa a vha a kule navho;

c.
khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a ḓo kona u vhona na u thetshelesa - kana hu tshi khou shumiswa i.ekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa - na vhone na mukonanyi nga tshifhinga tsha u ḓea vhuṱanzi;


5.17 Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u ḓithusa i ḓo ṱavhanyiswa nga hune zwa konadzea; na
5.18 Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television (CCTV)) i tshi ḓo shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo, mutshutshisi u ḓo ṱalutshedza uri i shuma hani kana hune zwa konadzea u ḓo tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma


Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano, hune zwa konadzea na hune vha vha hone -
5.19 vha ṋetshedza ngeletshedzo na thikhedzo;
5.20 vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza Vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha ḓi lingiwa; na
5.21 u ṋetshedza -
a.
thuso nga u kwamana na muṱa na dzikhonani

b.
thuso arali vha na tsumbadwadze ḽa mutsiko une wa vha hone nga murahu ha musi vho bvelelwa nga zwithu zwi si zwavhuḓi

c.
Ṱhalutshedzo ya kuitele kune kwa ḓo tevhelwa

d.
thuso malugana na u davhidzana na Tshumelo ya Tshipholisa ya SA na mutshutshisi

e.
themendelo ya u ya kha vhaeletshedzi vha phurofeshinala arali vhuṱungu kana thambulo yo no tou hulela nga murahu ha musi muthu

o bvelelwa nga zwithu zwivhi

f.
tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo, nga maanḓa hune tshumelo dzine dza vha hone dza angaredza na 'Thikhedzo ya Khothe', hu tshi katelwa na -


i. u vha thusa u pfesesa kuitele kana kutshimbidzele kwa khothe;
ii. u vha ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha ḓe vha vhe ṱhanzi;
iii. u vha ṱalutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhe khothe na uri mushumo wavho u ḓo vha ufhio, khathihi na u vha thusa uri vha wane khothe; na
iv. u vha lugisela u ḓea vhuṱanzi khothe na u ṱuṱuwedza vhukwamani na mutshutshisi.


Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhaofisi vha Tshumelo dza zwa Vhululamisi -
5.22 vha ḓo, arali vho ita khumbelo, ḓivhadzwa nga ha zwo shandukiswaho kha zwigwevho zwa vhulavhelesi ha vhululamisi; mishumo ya Bodo ya Parole, mushumo wavho nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole, na zwine vha tea u zwi lavhelela tsengoni;
5.23 arali zwo tea, vha ḓo ṋewa Muḓologi nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole;
5.24 arali ho itwa khumbelo, vha ḓo tshimbidza vhukonanyi vhukati havho na muhwelelwa musi zwi tshi ṱoḓea; na
5.25 arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea, tsumbo, arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha ṱoḓa thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole, vha ḓo rumelwa kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo.
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u ḓo khwaṱhisedza uri -
5.26 hune zwa vha zwo tea, vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni.


6. PFANELO YA NDILISO
"Ndiliso" i amba tshelede ine vha i ṋewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu (hu tshi katelwa na tshelede) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi. Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo.
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri -
6.1 mutshutshisi na pholisa, hune zwa vha zwo tea, vha ḓo vha ḓivhadza uri vha nga kha ḓi ḽa khothe nga ḓuvha ḽa tshigwevho nahone vha nga humbela mutshutshisi u ita khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso;
6.2 Hune zwa vha zwo tea, khothe i nga imisa tshigwevho arali muhwelelwa a vha ḓea ndiliso malugana na ndozwo kana tshinyalelo ye ya vha hone kha thundu dzavho nga mulandu wa vhutshinyi;
6.3 Mutshutshisi u ḓo ḓivhadza vhone nahone muṅwaleli wa khothe u ḓo kombetshedza uri mbadelo dzenedzo dzi itiwe;
6.4 muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi, hune zwa vha zwo tea, u ḓo vha ḓivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa, khothe i ḓo ita ndaela ya uri a badelwe tshelede yeneyo nga u ṱavhanya;
6.5 Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri, arali ndaela ya ndiliso i songo ṋetshedzwa vhone kha tsengo ya vhutshinyi, vha nga hwelela muhwelelwa;


6.6 Mutshutshisi kana muofisi mulanguli (madzhisi.ara.a kana muha.uli) u ḓo vha ḓivhadza uri ndifho yo ṋetshedzwaho nga khothe i kwama tshigwevho kana khaṱhulo na uri vha nga kombetshedza uri ndaela i tevhedzelwe;
6.7 Muofisimulanguliu.ovha.ivhadza,aralindifhoitshi.o.etshedzwa vhone, vha nga i ṱanganedza kana vha i hana nga u tou ṅwala hu sa athu fhela maḓuvha a furathi (60), arali vha ita ngauralo, vha ḓo tea u vhuisela murahu tshelede ye vha i badelwa kha muredzhisi.arara kana muṅwaleli wa khothe;
6.8 Muofisi mulanguli u ḓo vha ḓivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi (60), a vha nga ḓo kona u hwelela muhwelelwa; na
6.9
Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi, vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha ḓo tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo.

7.
PFANELO YA U WANA ZWITHU ZWINE ZWA VHA ZWAU MURAHU


"U wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu" zwi amba uri, nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo, khothe i laela muhwelelwa uri a vha ṋee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni, u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi.


Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri mutshutshisi a -
7.1 Vha ḓivhadze uri hune zwa vha zwo tea vha nga humbela mutshinyi a vhuisele thundu khavho, muṱa wavho na vhaun.iwa nga nḓila yavhuḓi;
7.2 Vha ḓivhadza uri u vhuiselwa zwithu zwine zwa vha zwau zwi amba u vhuiselwa murahu ha thundu kana ndiliso; na
7.3 Vha ḓivhadza uri khumbelo yavho malugana na izwi i nga kombetshedzwa nga khothe nahone hune zwa vha zwo tea, vha ḓo tendelwa u rumela khumbelo yeneyo khothe.


nḓila DZA U ITA DZIMBILAELO
Mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha, fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo. Arali zwa ralo, mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi zwi ṱoḓa u ḓivha uri ho bvelela mini. Itshi tshipiḓa tsha ḽiṅwalo tshi vha vhudza uri ndi zwifhio zwine vha nga ita arali vha songo fushea nga -
a.
nḓila ye vha farwa ngayo;

b.
mafhungo e vha a wana, kana

c.
tsheo dze dza dzhiiwa


Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe:
1 Vha nga vhilaela nga ha pholisa, pholisi ya tshumelo ya tshipholisa, kuitele, nga u ṅwalela kha Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho.
2 Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani, vha nga kha ḓi tea u wana ndiliso. Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa tshiṱitshi, kana arali vha songo fushea, vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia ḽeneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo. Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
3 Arali mbilo yavho i songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ndangulo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, vhe vha kundwa u ita mishumo yavho.


Vhatshutshisi:
4 Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo. Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo. Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila i fushaho, vha nga ṅwalela Mutshutshisi Muhulwane kha sia ḽeneḽo. Ene u ḓo ita tsedzuluso nga ene muṋe. Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu, vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi.
5 Arali ha ḓi dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, u ya nga mulayo, i nga kha ḓi si ṱoḓisise tsheo dza khothe.
Dzikhothe:
6 Arali mbilaelo yavho i nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Khothe dza Tshiṱiriki. Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo.
7 Arali vha songo fushea nga phindulo ya ṱhoho ya tshiṱiriki, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo.
8 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo.


9 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama Muhaṱuli muhulwane wa khothe, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane.
10 Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga ṅwalela Khomishini ya madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane. Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
11 Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe, tsumbo, vhomabalane kana vha.ologi, vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona. Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe, vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano:
12 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo. Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya vunḓu, khathihi na Ofisi ya Lushaka.
13 Arali vha kha ḓi vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso, vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.


Vhashumi vha zwa mutakalo:
14 Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi, vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa. Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone.
15 Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi, vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa vunḓu. Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo, vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe, uri i ṱoḓisise aya mafhungo.
Vhashumi vha Tshumelo ya Pfunzo:
16 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo, vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo. Arali mbilaelo i tshi kwama ṱhoho ya tshikolo, vha nga kwama tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu.
17 Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo.
18 Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.


Vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi:
19 Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa vhululamisi, vha nga ṅwalela Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa. Musi o wana mbilaelo yavho, Khomishinari u ḓo i rumela kha ofisi yo teaho uri i sedzuluswe.
dziṅwe nḓila dza u Vhilaela: -
20 Arali vha vha vha kha ḓi vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga madzangano a no nga sa:
a.
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi

b.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe

c.
Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ßiimisaho

d.
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu

e.
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe

f.
Muimeleli we vha tou ḓinangela ane a ḓo badeliwa nga vhone vhane




MAFHUNGO NGA vhuḓalo
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi ḽiṅwalo, vha nga kwama Dairekhithoreithi ya Mbeu ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa kha nomboro dzi tevhelaho:
Luṱingo: (012) 315 1670
Fekisi: (012) 315 1960
Emei.i: VictimCharter@justice.gov.za

Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo ḽa Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa, nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, Mutakalo, khathihi na Dzangano ḽa Vhutshutshisi ḽa Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Ndangulo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisi.ara.a na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro.
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso.


• MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa • MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano Private Bag X 901
Private Bag X 81 PRETORIA
PRETORIA 0001
0001 Nomboro ya Luṱingo.:
Nomboro ya Luṱingo: : (012) 312 7601
(012) 315 1111 Nomboro ya Fekisi.:
Nomboro ya Fekisi.: (012) 312 7782
(012) 326 0991 Webusaithi:
Webusaithi: http://www.welfare.gov.za
• http://www.doj.gov.za MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Pfunzo • KHOMISHINARI Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi
Private Bag X 895 Private Bag X 136
PRETORIA PRETORIA
0001 0001
Nomboro ya Luṱingo.: Nomboro ya Luṱingo.:
(012) 312 5911 (012) 307 2000
Nomboro ya Fekisi.: Nomboro ya Fekisi.:
(012) 321 6770 (012) 325 8080
Webusaithi: Webusaithi:
http://education.pwv.gov.za http://www.dcs.gov.za



• KHOMISHINARI WA LUSHAKA
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
Private Bag X 94
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.:

(012)
339 1000
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
339 1530 Webusaithi: http://www.saps.org.za


• MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa zwa Mutakalo
Private Bag X 828
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.:

(012)
312 0000
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
325 5706 Webusaithi: http://www.doh.gov.za


• Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka (The National Prosecuting Authority)
Private Bag X 752 Silverton PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo.:
(012)
845 6000
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
845 7311 Webusaithi: http://www.npa.gov.za


• MUNWALELI Khomishini ya madzhisiṱaraṱa
PO Box 9096 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo.:
(012)
325 3951
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
325 3957




• Mulanguli wa Lushaka wa Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Thanzi
Private Bag X 655 PTA 0001 Nomboro ya Luṱingo: :
(012)
315 1732/33
Nomboro ya Fekisi. :


(012)
323 5434 Webusaithi: www.npa.gov.za


• Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
Private Bag X 677
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.:

(012)
322 2916
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
322 5093
Webusaithi:
http://www.polity.org.za/govt/
pubprot



• Vhaimeleli vha Pfanelo dza Vhuthu
357 Visagie Street, cnr Prinsloo Street PRETORIA 0002 Nomboro ya Luṱingo.:
(012)
320 2943/8
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
320 2949
Webusaithi:
http://www.lhr.org.za



• Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo dza Vhuthu
The Registrar Private Bag X 2 Hatfield 0028 Nomboro ya Luṱingo.:
(012)
342 5437
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
342 3025




• Dairekhithoreithi ya Dzimbilaelo yo Diimisaho
Private Bag X 941 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo.:
(012)
320 0431
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
320 3116 Webusaithi: http://www.icd.gov.za


• Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
Private Bag X 2700 HOUGHTON 2047 Nomboro ya Luṱingo.:
(011)
484 8300
Nomboro ya Fekisi.


(011)
484 1360 Webusaithi: http://www.sahrc.org.za


• Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhaimeleli vha demokiratiki
(National Association of Democratic Lawyers (NADEL)) PO Box 15803 Vlaeberg CAPE TOWN 8018 Nomboro ya Luṱingo.:
(021)
421 0577 Nomboro ya Fekisi.:

(021)
421 0633 Webusaithi: http://sunsite. wits.ac.za/nadelproject/


• Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu
PO Box 32175 BRAAMFONTEIN 2017 Nomboro ya Luṱingo.:
(011)
403 7182 Nomboro ya Fekisi.:

(011)
403 7188 Webusaithi: ttp://www.cge.org.za




• Khoro ya Phurofesheni dza Afrika Tshipembe
PO Box 205 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo.:
(012)
338 9300/01
Nomboro ya Fekisi.:


(012)
328 5120


• Khomishini ya Tshumelo dza Khothe
Munwaleli PO Box x 258 BLOEMFONTEIN 9300 Nomboro ya Luṱingo.:
(051)
447 2769
Nomboro ya Fekisi.:


(051)
447 0836









Private Bag X81 Pretoria, 0001 329 Pretorius Street, Momentum Building Pretoria, 0002

the doj &cd
Department:
Justice and Constitutional Development

REPUBLIC OF SOUTH AFRICA



<fn>GOV-ZA.MaternityBenefitsUIF.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndungelo dza vhudzadze kha Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha vhashumi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndivho ya mbadelo dza vhudzadze ndi u badela mushumi tshifhingani tsha vhudzadze.
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana,
Zwi itaho uri mudzadze a wane mbadelo:
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi.
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121.
Arali mudzadze a tshinyalelwa kana ṅwana a bebwa o lovha nahone phanḓa ha tshifhinga, mbadelo i itwa tshifhinga tshi sa fhiri vhege dza rathi.
Ṱhanziela ya zwa mutakalo i khwaṱhisedzaho vhuimana na/kana u bebwa ha ṅwana i tea u ṋekedzwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo nahone dzi fhelekedzwe nga ṱhanziela ya zwa mutakalo, vha zwi rumele sentharani ya vhashumi.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code.
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Medtreat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya dzilafho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe. Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi. Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738.
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho.
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze. Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo, arali i hone, nahone vhu ḓe sa zwitatamennde, zwiḽipi zwa muholo, kana tshekhe dza muendi arali dzi hone.
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho, tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo, arali zwi hone. Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho.
Khumbelo yavho i tea u fhelekedzwa nga tshithihi kana zwiṅwe zwa zwi tevhelaho:
ṱhanziela yo fhelelaho ya zwa mutakalo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mabebo
ṱhanziela yo fhelelaho ya mbingano afidaviti BI-172A hune ha vha na vhushaka ha u funana hu sina mbingano na vhuṱanzi ha u dzula vhoṱhe thendelano ya u dzula na mufunwa, arali vha tshi dzula na mufunwa ngeno vha songo vhingana vhuṱanzi ha mbingano ya tshirema, arali vho malana tshirema ndaela ya ṱhalano, arali vho ṱala ndaela ya khothe ine ya vha ṋea ndondolo ya vhana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho, arali vho lovha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi o ṋewaho ndondolo ya vhana na vhuṱanzi ha ndondolo ya vhana vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo, arali zwo ralo ndaela ya mulayo ya u fhandekana, arali zwo ralo
ṱhanziela ya mapholisa, arali vha na miṅwaha ya 21 na u fhira, ya mashango oṱhe e vha vhuya vha dzula khao lwa ṅwaha muthihi kana u fhira
ṱhanziela ya mihaelo, arali zwo tea.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.MininPermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u gwa mugodi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini. A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo.
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu. Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea, ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli,
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo, isa fhiriho miṅwaha mivhili. Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Thendelo ya u gwa mugodi i ṋekedzwa arali:
minirala uyo u tshi nga gwiwa kha miṅwaha mivhili vhupo ha mugodi hu sa fhiri mithara dza 1.5m²
hu sina muṅwe muthu o wanaho pfanelo dza ṱho ḓisiso, thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u fara pfanelo kha minirala wonoyo na mavu aneo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho, arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo, u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo tendelwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Mbadelo
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.MiningRight.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya pfanelo ya u gwa mugodi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho. Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30.
Pfanelo i ṋekedzwa arali:
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi.
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi.
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi.
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka.
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa .
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Minerala na Fulufulu
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone.
Kha vha ḓadze Form D: Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu. Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi.
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu.
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo yavho, u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽe a ṱanganedza khumbelo uri:
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo.
Vha ḓivhadze na u kwama vhathu vhoṱhe vha kwameaho hu saathu fhela maḓuvha a 180 u bva nga ḓuvha ḽa nḓivhadzo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa, zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe.
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14.
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi, vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Mbadelo
Mbadelo i tiwa nga muhasho, ndi mbadelo i sa badeliwi murahu.
Mbadelo i fhambana u ya nga minirala u gwiwaho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Missingpersons.2010-03-25.ve.txt</fn>
U vhiga muthu o xelaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho. Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae.
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho. Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe, kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane, nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho. U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children.
Maga a tevhelwaho
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo, nga maanḓa tshinepe tsha zwino.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho.
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa.
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha nga vhiga muthu o xelaho tshiṱisthini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa. A vha kombetshedzei uri vha vhige u xela ha muthu tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhupo he muthu a xela hone.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Mzansiaccount.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Akhaunthu ya Mzansi ndi tshumelo ya vhathu i langulwaho nga South African Post Office . Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo. Tshelede yavho yo vhulungea kha heino akhaunthu.
A huna mbadelo dza tshumelo dza ṅwedzi. Tshelede ine vha i vhulunga i vha fhedzi na nzwalelo. A huna tshelede yo tiwaho. Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa. A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi. Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone. Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Maga a tevhelwaho
U vula akhaunthu hu ṱo ḓea zwi tevhelaho:
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede, kana Financial Intelligence Centre Act, une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani. Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi, Arali hune vha dzula hone vho tou hira, kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira. Arali vha tshi dzula na vhabebi, kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi.
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti.
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Kha vha ḓivhe hezwi: Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani.
Mbadelo
Hu todea diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea Poswoni dzoṱhe Afrika Tshipembe.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Kha vha ambe na Mulanguli wa hanefho Poswoni kana vha rwele luṱingo kha: 0800 53 54 55
<fn>GOV-ZA.Notificationofamendments.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho. Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo, uya kha muofisiri wa zwa masheleni, aḓirese ya poswo, etc.
Musi tshanduko dzi tshi itwa malugana na close corporation - dzine dza nga katela u dzheniswa ha muraḓo muswa kana u bviswa ha muraḓo, etc, kana tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya poswo ya CC - ndi zwa ndeme u ṅwalisa tshanduko idzo na Ofisi ya u Ṅwalisa dzi Close Corporation.
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2. Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic, CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho.
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa.
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu. Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya u ṅwalisela CC.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe a miraḓo ya CC.
Kha vha badele masheleni o tiwaho.
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo. Musi tshanduko dzo no shumiwa, ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.NotifyNedlac.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ḓivhadza Nedlac uri dzangano ḽa vhashumi ḽi khou saukanya nga ha mugwalabo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi, 1995, i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa, na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso. Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo.
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha fomo yo teaho . Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo. A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo, sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano.
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa, dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo. Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma.
Maga a tevhelwaho
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo.
Muṅwaleli wa dzangano ḽa vhashumi u tea u ḓadza fomo ya khumbelo, LRA 4.5.
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Notifyownershipchange.2010-03-25.ve.txt</fn>
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana u rengiswa ha goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka. Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa.
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa.
Maga a tevhelwaho
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani.
ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi disiki ya ḽaisentsi i re mulayoni
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi, vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Occupationaccident.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vhiga khombo mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni, vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso.
Maga a tevhelwaho
Vhatholi vha tea u kherula tshipi ḓa kha Part B ya form W.Cl.2 vha tshi ṋekedze dokotela kana vhuongelo uri vha ḓadze nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo.
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo. Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo, vha nga rumela fomo yeneyo.
Mbilo dzi nga rumelwa kha:
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo. Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu.
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela.
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu, vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe.
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu, vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.OperFishProcEst.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u bveledzisa zwibveledzwa zwa khovhe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, kana fish processing establishment ndi goloi, tshikwekwete, kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe. Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea, u ṱhukhukanya, u fhandekanya zwipi ḓa, u kunakisa, u vhekanya, na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete. Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini, u paka, u omisa, u omisa sa muhwaba nga muṋo, u xwatudza, kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe.
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe. Vha tea u thoma nga u ita khumbelo ya thendelo ya ṅwaha nga ṅwaha kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE. Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo. U sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana i fheliswe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso.
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho.
Kha vha vhale nga vhuronwane, vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo.
Kha vha ḓadze, vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu.
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo,
Hu nga dzhiwa tsheo ya uri vha nga bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, nahone izwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha zwo khetheao nahone tsheo i zwanḓani zwa Minista wa DEA&T.
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe, vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho.
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira, zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
R6 000 - Khumbelo ya u vha na Fhethu ha u Bveledza Zwibveledzwa zwa Khovhe
R1 330 - Thendelo ya u vha na fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe and R125 - Khumbelo ya thendelo
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Operatereservedpostalservice.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwahoitle halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Reserved postal services dzi katela maṅwalo, dzipostcard, zwo gandiswaho, phasela ṱhukhu na dziṅwe postal articles. Ḽaisentsi i ṋea muisedzi ndugelo ya u ita tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho nahone ya dovha ya ita uri a tevhedze zwo bulwaho kha ndima 6 ya Mulayo wa Tshumelo dza Poswo, 1998.
Kha vha ḓivhe hedzwi: U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo. Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho. A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ise fomo ya khumbelo nahone i fhelekedzwe nga mbadelo yo teaho kha ICASA
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu kha muhumbeli nahone a huna vhuḓifhinduleli vhune ha ḓo ṱanganedzwa siani ḽa u sa tshimbila zwavhu ḓi ha zwithu
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Mbadelo ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ya R500
Mbadelo ya u bviswa ha ḽaisentsi ndi R25 000
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Oreturnforfirstpaymentofprovisionaltax.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana - mbadelo ya u thoma halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo. Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe .
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi tea u vha phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṱanganyise muthelo wa tshifhinganyana wa tshikhala tsha u thoma nga nḓila i tevhelaho:
hafu ya mbalogu ṱe ya muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa vhashumi wa tshifhinga itsho vha ṱuse mbadelo ya muthelo mashango a nnḓa yo tendelwaho tshfhingani itsho
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika. SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho.
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS:
kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS, Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu, vhukati ha 08:00 na 15:30, hu sa kateliwi nga holodei hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwine zwa ṱo ḓea ndi:
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19; na
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha u thoma dzi tea u rumelwa naho arali u ya nga kuṱanganyisele kwavho, hu sina muthelo wa tshifhinganyana u teaho u badelwa.
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki, vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo. Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho. Arali SARS i songo fushea, vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe.
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo, kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga. Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga.
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo.
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thomana na maitele a tshumelo ane a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . SARS yo ḓiimesela u bveledza hezwi musi vha tshi rumela mbuyelo:
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho. Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Oreturnforsecondprovisionaltaxpayment.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbuyelo ya mbadelo ya vhuvhili ya muthelo wa tshifhinganyana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo. Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi vhe phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme, thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi, vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho. Miholo miṅwe i ḓo vha i tshi kha ḓi wela fhasi ha ṅwaha wa muthelo u fhelaho nga 28/29 Luhuhi.
Kha vha ṱanganyise muthelo wa tshifhinganyana nga nḓila i tevhelwa u itela tshikhala tsha vhuvhili:
mbalogu ṱe ya mugaganyo wa muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho vha ṱuse na mbadelo yo tendelwaho ya muthelo wa mashango a nnḓa ya ṅwaha woṱhe vha ṱuse na mbadelo yo itwaho kha tshikhala tsha u thoma.
Maga a tevhelwaho
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa.
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS:
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwine zwa ṱo ḓea ndi:
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho, ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana.
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo.
Vha nga tea u badela muthelo wo engedzwaho arali muholo wa u humbulela u fhasi nga 90% ya muholo wa u theliswaho wa vhukuma na fhasi ha muholo wavho wa vhukuma.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika. Vha ita ngaurali, khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga, na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso.
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo. Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
SARS yo thoma service standards kana maitele a tshumeloa ne a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili . SARS yo ḓiimesela u bveledza hezwi musi vha tshi rumela mbuyelo:
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24.
Kha vha ḓivhe hezwi: Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela, kha vha ḓivhadze SARS. Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Ownbus.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - bindu ḽau
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa. Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa, muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe, na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho. U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Peopleshousing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u shela mulenzhe kha tshikimu tsha nnḓu dza vhathu     
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe.
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo, zwa thekiniki na ndangulo. Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho.
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo, dza madzangano na dza thandela. Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao.
Kuitele ukwu ku shuma hani?
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho. Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme.
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu.
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu tshi vha tendela:
uri vha sa shumise tshelede nnzhi kha u badela vhafha ṱi nga u ḓifha ṱela vhone vhaṋe kana nga thuso ya miraḓo ya muṱa, vhadzulatsini, khonani na vhaṅwe uri vha sa badele tshelede nnzhi kha vhafha ṱi uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia.
U ri vha dzhiwe sa muthu o teaho u wana thuso vha tea u:
vha vho mala/malwa, u dzula na mufunwa wavho kana vha tshi dzula na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone siani ḽa zwa masheleni vha vhe vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha mudzuli wa Afrika Tshipembe lwa mulayoni vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka. Hezwi zwi amba uri vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya 21, vho mala/malwa nahone vha na khithi vha tea u vha vha tshi hola muholo une wa vha nga fhasi ha R3 500 nga ṅwedzi vha tea u vha vha sa wani ndambedzo ya Muvhuso ya thengo ya nnḓu vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho.
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni. Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo.
Maga a tevhelwaho kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho, ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu. Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Permrespermitretiredpers.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - vhaaluwa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe. A huna miṅwaha yo tiwaho. Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo dza khumbelo
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende, masheleni e vha vhulunga, kana akhaunthu ya vhualuwa, ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi.
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Permrespermitskills.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana pfunzo. Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe. Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea.
Maga a tevhelwaho
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na/kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno, vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe, kana u bva kha tshikolo, dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho.
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na/kana ha pfunzo.
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale, u itela u tikedza khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Permrespermitspouse.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo, BI-947 and BI-29.
Tshakha mbili dza vhushaka, vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho, dzi a ṱanganedzea. Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano, vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti.
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa, thendelo i nga si tsha shuma, nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu.
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe.
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu.
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Permrespermitworker.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - mushumi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe. Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo.
Mutholi o vha fulufhedzisaho mushumo u tea u ṋea Muhasho wa zwa Muno zwi tevhelaho:
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo.
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe. DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Policereservist.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo .
Vha nga vha pholisa ḽa ridzeve kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Khethekanyo A - tshipholisa tsha mashumele:
vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini, vhuponi havho kana vunḓuni, fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho.
vha nga ambara yunifomo vha ḓo gudiswa kha maitele oṱhe a mapholisa.
Khethekanyo B - Tshumelo dza Thikhedzo:
vha shuma mishumo ya thikhedzo sa mulanguli kha ofisi dza lushaka, dza vunḓu, kana tshiṱitshini tshapo vha sa iti mishumo ya tshipholisa a vha ambari yunifomo musi zwo tea, vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
Khethekanyo C - Tshumelo ya tshipholisa yo khetheaho/ya vhukoni:
vha tea u vha na zwikili kana vhukoni vhune vha nga vhu shumisa kha Tshumelo ya Tshipholisa, e.g. madiraibva vha mabufho, madokotela, vhabambeli, vhashumeli vha tshitshavha kana madokotela a mihumbulo vha ḓo ita miṅwe mishumo ine vha vha makone khayo ine vha ḓo i shuma vha nga ambara yunifomo arali thendele yo ṋekedzwa nga khomanda wavho vha ḓo gudiswa maitele a mulayo, phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho.
Khethekanyo D - tshipholisa kha sekhithara ya mahayani na dziḓoroboni:
vha shuma mishumo kha sekithara ya tshumelo ya tshipholisa vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni kha sekhithara yo tiwaho tshiṱitshini, kana sekithara yo tiwaho sa zwe khomanda a tisa zwone vha nga ambara yunifomo u ya nga zwine ya ambarelwa zwone vha ḓo tea u gudiswa nga ha maitele a sekhithara ya mushumo une vha ḓo ita wone. Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara.
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho.
U ya nga zwidodombedzwa zwa Tshumelo ya Ridzeve ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe vha tea:
u vha mudzulapo wa tshoṱhe wa Afrika tshipembe u vha na miṅwaha ya 18 na fhasi ha miṅwaha ya 70
u ḓadza mbudziso dza mutakalo sa zwe zwa tiwa nga Khomishinari wa lushaka u sa vha na vhulwadze ha muhumbulo, kana u shaya nungo hune ha nga vha khakhisa u ita mushumo wavho zwavhu ḓi vha na vhuḓifari ha vhuḓi, hu tikedzwaho nga ṱho ḓisiso dzo teaho phasa ndingo dza kuhumbulele kana ndingo dzo tiwaho nga Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa u vha na ṱhanziela ya maṱiriki kana pfunzo dzi eḓanaho na izwi vha sumbudze na ṱhanziela u vha vha tshi kona u amba, u vhala na u ṅwala English na nthihi ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe u dzhiiwa minwe na u sa vha vho wanwa mulandu kana u vha fhasi ha u sengiswa kha mulandu u ḓi imisela u gudiswa u vha vho ḓiimisela u dzhia muano wa ofisi u sa vha na makolo a muvhili a vhonalaho ; na u vha na ḽaisentsi ya u ḓiraibva, naho i si ṱho ḓea u vha pholisa ḽa ridzeve.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, SAPS 93
fomo ya zwidodombedzwa zwa vhuṋe u ḓi ṋekedza mbudziso dza mutakalo mbudziso dza tsireledzo, Z204 arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe fomo ya mbudziso dza u gandisa minwe
thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21.
Vha fare na mabammbiri a tevhelaho:
khophi yo sethifaiwaho ya bugu yavho ya vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva, arali vha na yo khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho.
Ndi vhafhio vha songo teaho u khethwa sa mapholisa a ridzeve:
muthu o litshiswaho mushumo nga ṅwambo wa mutakalo u si wa vhuḓi mura ḓo wa kale wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe we khumbelo ya u ṅwaliswa hafhu kha mutevhe ya haniwa muthu o faraho poswo ianwe na ianwe kana ofisi kha dzangano ḽa zwa poḽitiki ramafhungo wa kana mushumeli wa tshumelo ya vhuan ḓadzamafhungo
ṅwana wa tshikolo muofisiri wa tsireledzo mura ḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Masipala.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali vha wanala vho tea, khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa. A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho. Nga murahu, vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Professionaldriverspermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo sa ḓiraiva wa phurofeshena ḽa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi. Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho. Thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa i kwama tshakha dza goloi dzi i tevhelaho:
goloi ya u hwala thundu, goloi ya u kokodza goloi dzo tshinyalaho kana basi goloi dza tshileme tshifhiraho 3 500 kg kana dzo itwelaho u halwa vhathu vha fumimbili kana u fhira .
Tshikalo kha vhukale ha ḓiraiva kha tshakha dza goloi dzo ima nga ṋdila i tevheleaho:
goloi dza u hwala thundu - vha tea u vha na miṅwaha ya 18 na u fhirisa goloi dza vhaṋamedzwa - vha tea vha na miṅwaha ya 21
goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25.
Vha wana thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa arali:
vha na ḽaisentsi ya u ḓiraiva ine ya mulayoni ya tshakha ya goloi yeneyo vhana ṱhanziela ya dokotela i sumbedzaho uri mutakalo wavho wo lugela zwezwo vha na ṱhanziela i bvaho kha gudedzi ḽo tendelwaho vha saathu u gwevhelwa u ḓiraiva vho kambiwa, u ḓiraiva lwa khombo kana mulandu wa u vhanga khakhathi na musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa.
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa. Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi.
Ḓiraiva kana muṋe wa goloi ane a vha na thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa ha ngo tea u tendela muṅwe muthu u ḓiraiva goloi iyo badani. Goloi iyo i nga ḓiraiviwa fhedzi nga muthu ane a vha na ḽaisentsi yo teaho.
Maga a tevhelwaho
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo.
bammbiri ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho , ḽaisentse ya u ḓiraiva ya garaṱa, phasiphoto ya mulayoni ya Afrika Tshipembe zwinepe zwivhili zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe zwa mivhala mitswu na mitshena
ḽaseintsi ya u ḓiraiva ine ya vha mulayoni thanziela ya vhugudisi thanziela ya mutakalo wavho thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Nga murahu ha mbadelo, vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu.
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele. Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa, Garaṱa dzine maḓuvha a 120 a fhira vhaṋe vhadzo vha saathu u dzi tevhela, dzia ṱshinyadzwa .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.ProspectingRight.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo ya ṱho ḓisiso ya zwa migodi ndi thendelo i tendelaho khamphani kana muthu u sedzulusa tshipi ḓa tsha mavu u itela u wanulusa khonadzeo zwayo kana u vha hone ha minirala. Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe.
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i vha mulayoni ṅwaha miṱanu. Musi tshifhinga tsho fhela, muiti wa khumbelo a nga humbela u vusuludza pfanelo ya ṱho ḓisiso i sa fhiriho miṅwaha miraru.
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo.
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi.
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Minerala na Fulufulu
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone.
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu.
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo, u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu, vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo, u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho.
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho, u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo, na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho.
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30.
Musi ṱho ḓea idzi dzo no fushwa, Mulangi wa Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Protectionorder.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya tsireledza siani ḽa nndwa dza muṱani halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Nndwa ya muṱani ndi mini?
Uya nga Mulayo wa Nndwa dza Muṱani , nndwa ya muṱani ndi:
thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya katela u rwiwa, vhudzekani, u seṅwa kana u sasaladzwa kana zwi kwamaho masheleni u tshinywa ha thundu kana muḓi u sala muthu murahu u dzhena muḓini wa muthu nga nnḓa ha thendelo ya muṋe wa muḓi thambudzo iṅwe na iṅwe kana zwiito zwa ndangulo hune zwiito izwo zwa nga ita uri mutakalo wa muthu, tsireledzo yawe kana vhuvha hawe vhu vhe khomboni.
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha, vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo. Ndaela ya tsireledzo ya nndwa dza muṱani ndi dokhumenthe i bviswaho nga khothe nahone i thivhelaho:
muhwelelwa uri a tambudze muhweleli muhwelelwa uri a sa humbele muṅwe muthu u mu thusa kha u tambudza muṅwe muthu muhwelelwa uri a sa dzhene muḓini hune ha dzula muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa dzhene ho bulwaho ngomu muḓini wa muhweleli na muhwelelwa muhwelelwa uri a sa ye muḓini wa muhweleli muhwelelwa uri a sa ye hune muhweleli a shuma hone muhweleli ane a dzula kana we a vha a tshi dzula fhethu hune hu sa vhe hawe e eṱhe uri a sa dzhene kana u sala afho fhethu kana kha inwe ya dzibulege dzine hu sa vhe yawe e eṱhe muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya tsireledzo?
Muṅwe na muṅwe ane a khou tambudzwa kana o no tambudzwaho
Ṅwana ane a nga ita khumbelo a sa thusiwi
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa. Vhathu vha tevhelaho vha nga ita khumbelo arali vho wana thendelo ya mutambudzwa, nga nnḓa ha musi mutambudzwa a ṅwana, muthu a songo takalaho muhumbuloni, muthu o dzidzivhalaho kana arali khothe yo fushea uri mutambudzwa ha kha tshiimo tsha u ṋea thendelo:
Mueletshedzi
Mushumeli wa zwa mutakalo
Pholisa
Mushumeli wa tshitshavha
Mudededzi
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya ndaela ya tsireledzo Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ya tsini, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na nga maḓuvha a vhuawelo kana mafheloni a vhege
Khumbelo i tea u itwa nga afidaviti ine ya ṱalutshedza:
Mbuno dzine khumbelo ya itwa nga fhasi hadzo
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo.
Arali khumbelo yo itwa nga mu ṅwe muthu a tshi itela muṅwe, afidaviti i tea u ṱalutshedza zwi tevhelaho:
Zwiitisaho uri muthu uyo a vhe na dzangalelo ḽa tsireledzo ya mutambudzwa
Mushumo wa mutambudzwa na tshiimo tshine a vha khatsho tshi itaho uri hu itwe khumbelo
Thendelo ya luṅwalo lwo ṅwalwaho nga mutambudzwa, nga nnḓa ha musi:
mutambudzwa a ṅwana mutambudzwa a muthu a songo takalaho muhumbuloni mutambudzwa a muthu o dzidzivhalaho arali khothe yo fushea uri mutambudzwa haho kha tshiimo tsha u ṋea thendelo.
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe.
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo.
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi.
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo, fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu.
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela.
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi, ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Publiccompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe. Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani. U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha hu katela zwi tevhelaho:
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe.
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe, a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe.
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe.
Ipfi "Limited" ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani.
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza,
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo kha Muhasho.
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5.
Kha vha ḓadze dokhumenthe dza thikhedzo dzi tevhelaho:
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho.
Maanḓa a Ramulayo - Sdivhadzo ya u imela vhaṋe vha bindu.
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli, vhaofisiri
CM31 - Thendelo ya u vha muṱoli wa dzibugu
CM46 - Khumbelo ya ṱhanziela ya u thoma bindu na R60 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe.
Kha vha ḓadze memorandamu na atiki ḽi dza tshumisano
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha.
Mbadelo
R60 - Ṱhanziela ya u thoma bindu
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
Mbadelo dzo fhelelaho - R465
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Recognitionofcustomarymarriage.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ṱhanganedzo ya mbingano ya tshirema halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni. Fhedzi arali yo itwa nga murahu ha 15 Lara 2000, mbingano iyo i tea u tshimbidzana na zwi tevhelaho:
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema.
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18.
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana.
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano. Arali ni sina vhabebi, mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano. Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano, khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano. Arali mubebi kana vhabebi, kana mulonditi, kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano, ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo.
Arali muṅwe wa vhamalanaho o mala/malwa nga nḓila dza tshizwino-zwino, mbingano ya tshirema i nga si konadzee musi a tshe o mala/malwa. Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988.
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema, a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa.
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau kana khophi ya redzhisita kana ya dokhumnethe iṅwe na iṅwe ya vha hone kha redzhisitara yo teaho, i a ṋekedzwa, nahone ha khwaṱhisedzwa vhuṱanzi,
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i a ṋekedzwa na zwenezwo, tenda ha vha hu sina masheleni o teaho u badelwa a u bvisa ṱhanziela nga tshifhinga tsha u ṅwalisa mbingano.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i ṋekedzwa na zwenezwo.
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo.
Mbadelo
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau: R11
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau: R53
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ReferringadisputetotheCCMA.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzulo ḽa vhupfumedzani ndi musi khomishinari a tshi ṱangana na miraḓo kha phambano u sedza nḓila dza u tandulula phambano nga thendelano
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi. Nga maitele aya, zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi, arali zwi tshi ṱodea.
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone. Ndi maitele a sa konḓiho, a sa ḓuriho, a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo. Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho.
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi. Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muofisiri wa dzangano ḽa vhashumi
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho, hu vha u fhela ha mafhungo. Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa, khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae.
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho.
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho:
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Refundlicencefees.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya mbadelo murahu ya mbadelo ya masheleni a ḽaisentsi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa, u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo.
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo RFL, Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi.
Ṱhanziela i khwaṱhisaho u tswiwa ha goloi, u tshinyala lwa tshoṱhe kana ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo, fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.RegFishVessel.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe, kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo, na dza u rewa ha khovhe, kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo. Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe, na ndugiselo, nḓisedzo, u vhulunga, vhuxwatudzi, vhuendi, kana vhubveledzi. South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete.
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ṱola u lugela hatsho u vha lwanzheni. Ndingo dzi itwa nga SAMSA. Nga murahu ha ndingo SAMSA i tea u bvisa Ṱhanziela ya Tsireledzo. Ṱhanziela iyi i tea u fhelekedza khumbelo yavho ya u ṅwalisa.
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea.
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho:
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete .
Ṱhanziela ya tsireledzo ya SAMSA
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe.
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira, zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa.
Mbadelo
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete.
<fn>GOV-ZA.RegisterBargainCouncil.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe, u tandulula phambano dza vhashumi, u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi.
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano.
Vha rumele zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi:
Khophi mbili dza khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano
Khophi tharu dza ndayotewa ya khoro ya nyambedzano
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa.
Vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṱo ḓeaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.RegisterTradeUnion.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi na ḽa vhatholi na Muhasho wa Vhashumi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni, nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi.
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi. Arali vha tshi ṱo ḓa u ṅwalisa dzangano, vha tea u rumela zwi tevhelaho kha Muṅwalisi:
Mutevhe wo ḓalaho wa vhaofisiri vha dzangano, u sumbedzaho tshiimo kana mishumo yavho
Ḓirese yo ṅwaliswaho ya ofisi dza dzangano
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano, sa khophi dza vhukuma.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo.
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi.
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi, sa khophi dza vhukuma.
Vha pose kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeraclosecorporation.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10. Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani. Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni, zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea.
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani, nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha, a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC. Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano.
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu. Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu.
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo, CK1
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu.
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo,
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC.
Mbadelo
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeracopyright.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu, ine ya nga vha yo tou ṅwalwa, mbekanyamushumo dza computer, mbekanyamushumo dza khasho, mudzika, fiḽimu kana vidio.
U tsireledza" zwi amba u thivhela vhaṅwe vhathu uri vha sa kope kana u bveledza uyo mushumo na u u shumisa u itela u wana masheleni. Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe.
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha, vha nga si kone u wana tsireledzo yawo. Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu, garaṱa, CD, tshioliwa, tshifanyiso, kana fiḽimu.
Muthu we a ṅwala, a gandisa, a phaḓaladza, a rengenyela, a vhaḓa, a ola, a ita fiḽimu, kana u rekhoda mushumo, ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo. Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo, pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi.
Kha mishumo minzhi a zwi kombetshedzi uri vha ite khumbelo ya pfanelo ya vhuṋe
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe. Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe.
Pfanelo ya vhuṋe ya dzifi ḽimu dzo itelwaho thengiso i tea u itwa nga u dadza dokhumenthe dzi tevhelaho dzine dza wanalea mahala kha Ofisi ya Pfanelo ya Vhuṋe:
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni. Luswayo lwa pfanelo ya vhuṋe lune lwa anzelwa u vhonwa ndi ©.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho:
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo, arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeradesign.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Tshiolwa" ndi tshivhumbeo na zwiga zwi fushaho maṱo. Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako.
Tshiolwa ndi tshivhumbeo, vhuvha, kuitele, tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽia Tsumbo, kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu.
Huna tshakha mbili dza zwiolwa dzine dza nga ṅwaliswa arali dzi tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi:
Tshiolwa tsha vhuḓi ha zwithu tshi tea u vha tshi tshiswa nahone hu sina muṅwe o no tshiitaho;
tshi tea u vha tsho naka nga tshivhumbeo tshatsho, kuvhekanyele kana kuitele; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
Tshiolwa tsha mushumo tshi tea u vha tshi tshiswa nahone tshi songo anda;
tshi tea u vha na tshivhumbeo tshi tshimbidzanaho na mushumo une wa khou itwa; na uri tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa Nḓowetshumo.
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10.
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho, ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho. Vha tea u dalela ofisi nga vhone vhaṋe kana vha rumele dzhendedzi ḽi fanaho na ramulayo wa zwisikwa.
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa, vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli.
Zwiolwa zwi a bvusuludzwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeralateregistrationsbirth.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa. U ṅwaliswa ho lengaho hu nga ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha. Fhedzi u ṅwaliswa a ho ngo tea u itwa nga murahu ha mi ṅwaha ya 15.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/1 u ṅwalisa ṅwana ane a vha uri ho no fhela ṅwaha o bebwa fhedzi ṅwana ha athu u swika kha miṅwaha ya 15.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24/15 u ṅwalisa ṅwana o no swikaho kha miṅwaha ya 15.
Kha vha ḓe na dokhumenthe zwi tevhelaho:
ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a sa tendi uri ṅwana ndi wawe. Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe, kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho. Arali vhabebi vho malana kha vha ḓe na maṅwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho kana
ṱhanziela i bvaho vhuongeloni kana haya ha vhadzadze he ṅwana a bebelwa hone. Ṱhanziela i tea u sainwa nga muthu a langaho nahone i tea u vha na dzina ḽa tshiofisi ḽa vhuongelo kana haya ha vhadzadze na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
vhu ṱanzi ha zwidodombedzwa zwa ṅwana sa zwe zwa ṅwaliswa tshikoloni, kana ṱhanziela yo sainiwaho nga Ṱhoho ya tshikolo tsha u thoma tshe ṅwana a dzhena khatsho. Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi.
ṱhanziela ya ṅwana ya ndovhedzo, arali yo bviswa ṅwana a saathu u fhedza miṅwaha miṱanu arali vhabebi vha siho, shaka ḽa tsini ḽine ḽa sia ṅwana nga miṅwaha ine i sa vhe fhasi ha ya 10 nahone ḽine ḽa ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana ḽi tea u ita afidaviti u khwaṱhisedza vhuvha ha ṅwana,
tshitatamennde tshi bvaho kha muthu ane a vha na nḓivho ya vhabebi vha ṅwana tshi a ṱo ḓea. Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registerandlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ḽaisentsi ya goloi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa, u thuthiwa u ṅwaliswa, u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa. Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu.
Ḽaisentse ya goloi i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani.
Kha vha ṋekedze:
Ṱhanziela ya goloi ya u lugela u tshumbila badani i wanalaho tshiṱitshini tsha u linga goloi
Ṱhanziela ya Mapholisa i sumbedzaho uri goloi i mulayoni
Ṱhanziela ya lufu lwa mufu .
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Registeranexternalcompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ya nnḓa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa. Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe.
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa.
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo.
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo sa zwe dza vhekanywa nga fhasi ha ṱhoho ine yari "Fomo dzi teaho u ḓadzwa". Fomo idzo dzi hone afho fhasi.
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe kana dziphasipoto dzine dza vha mulayoni dza vhathu vhoṱhe vhane vha na vhukwamanyi na khamphani ine ya ḓo ṅwaliswa.
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano, dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeraprivatecompany.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani. Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973, khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50. Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani.
Maga a tevhelwaho
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo. Hu tea u shumiswa tshumelo dza vhoramulayo sa idzwo u ṅwalisa hu mushumo u lemelaho.
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho:
U ridzeva dzina - Fomo CM5 ine ya fhelekedzwa nga R50 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha u aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho
Maanḓa a Ramulayo - Sdivhadzo ya u imela vhaṋe vha bindu
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli, vhaofisiri
CM31 - Thendelo ya u vha muṱoli wa dzibugu
CM46 - Khumbelo ya ṱhanziela ya u thoma bindu na R60 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe
Kha vha ḓadze memorandamu na atiki ḽi dza tshumisano
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete.
Mbadelo
R60 - Ṱhanziela ya u thoma bindu
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho.
Mbadelo dzo fhelelaho - R465
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registerasaciproagent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO. A vho ngo tea u ṅwalisa hafhu rali vho no ḓinwalisa. Vha ḓo ṅwaliswa sa dzhendedzi nahone vha nga si lozwe khoudu yavho ya vhudzhendedzi.
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa. Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa, akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo. Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe. Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo.
Mbadelo
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registerasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa phurofeshena ḽa
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo . Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe, u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela, u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
U kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa
U shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo 'Rasaintsi wa mupo/natural scientist' kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho
U shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza
U ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni
U wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho
U tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa ndi dzifhio?
Kha u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa phurofeshena ḽa - digirii kana dipuḽoma ya miṅwaha miṋa yo ingwaho nga tshenzhemo ya miṅwaha miraru
U ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo a kha ḓi gudaho - digirii/dipu ḽoma ya miṅwaha miṋa hu sina tshenzhemo
U ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo a na ṱhanziela - digirii /dipu ḽoma ya miṅwaha miraru na tshenzhemo ṱhukhusa ya ṅwaha muthihi
Khethekanyo dza u ḓi ṅwalisa dzo ima nga nḓila i tevhelaho:
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa
Rasaintsi wa Mupo a Pfumbudzwaho
Rasaintsi wa Mupo a na ṱhanziela
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo arali:
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe, muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho.
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973.
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu.
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa.
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
Mbadelo
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa: 620 nga buḓo
Rasaintsi wa Mupo a Gudiswaho: 340 nga buḓo
Rasaintsi wa Mupo ane a vha na ṱhanziela: 400 nga buḓo
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registerasaprovisionaltaxpayer.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mutheli wa tshifhinganyana u ṱalutshedzwa sa:
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo mulanguli wa khamphani ya phuraivethe, arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe- nga nṋda ha musi Khomishinari wa South African Revenue Service o ita ndaela iṅwe vho muraḓo wa close corporation arali a mudzulapo wa Afrika Tshipembe - nga nnḓa ha musi Khomishinari o ita ndaela iṅwe vho khamphani iṅwe na iṅwe muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana.
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli, mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo. Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho.
Vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u badela muthelo wa tshifhinganyana:
muthu a wanaho tshelede ya muholo fhedzi muthu a holaho tshelede i sa swikiho R43 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65, na R69 000 kha vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 65
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo. Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000.
muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya 65 kana u fhira ha badeli muthelo wa tshifhinganyana arali:
Muholo wa ṅwaha wa u thela u sa fhiri R80 000 o katela muholo, phensheni, nzwalo, mbadelo dza u hirisa fhethu, nahone
Muthu uyo a si mulanguli wa khaphani ya phuraivethe kana muraḓo wa close corporation nahone
U si na na bindu.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini. Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeratrademark.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa luswayo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Luswayo ndi tshiga, muano, kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo. Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani.
Tsumbo dzi katela:
Dzina ḽa thengiso ndi ṱhanganyo ya maipfi . Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho. Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo.
Musi luswayo lwo ṅwaliswa, a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho. Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho, hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo. Ho no ḓi vha na milandu ya nṱha Afrika Tshipembe, u fana na musi MacDonalds i tshi suwa iṅwe khamphani ya maḽiwa ya Afrika Tshipembe ye ya vha i tshi khou shumisa tshiga "M".
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu. Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo.
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa.
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1.
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1.
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo. Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho, vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho. U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo.
Tshipi ḓa 74 tsha TM1 "address for service" ndi aḓirese ya hune vha ḓo wana hone vhudavhidzani hoṱhe u bva kha Trade Mark office. Vha tea u ḓivhadza Muhasho, nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka.
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe, vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro. Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro. Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo, vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo.
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer.
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho.
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo, Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo.
Arali hu sa vhe na u hanedza hune ha itwa vha ḓo ṋewa Ṱhanziela ya u Ṅwaliswa ha Luswayo.
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha .
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo.
Mbadelo
R85 u ṱo ḓisisa u vha hone ha tswayo dzo ṅwaliswaho
R266 kha kiḽasi iṅwe na iṅwe ya luswayo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeravehicletestingcentre.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani. Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi. Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani. Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa, Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi .
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi.
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo.
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe, kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo TS1, Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo, ofisini ya tsini navho ya zwa badani.
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo.
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Registerdrivinglicencetestingcentre.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho. Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo, vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva.
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva.
Arali MEC o fushea nga tsedzuluso, a nga ṋea senthara ya ḽaisentse ya u ḓiraiva khethekanyo. U ḓo ṅwala fhasi zwidodombedzwa kha ridzhisi ṱara ya senthara dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva, a ṋetshedza ṱhaziela ya u ṅwaliswa kha muiti wa khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi.
Vha fare mabambiri a tevhelaho:
mabammbiri a vhuṋe a ndango ya senthara ya ndingo ḽaisentsi ya u ḓiraiva
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Registerimportagentanimalgeneticmaterial.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzhendedzi ḽa muṱun ḓi u itela tsinga dza phukha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa, makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe.
Dzhendedzi ḽa u ṱun ḓa ḽi tea u tevhela zwi tevhelaho:
fhethu hu tea u vha na zwishumiswa zwoṱhe zwo teaho zwa u shumana na tsinga dza phukha
ḽaborathori na fhethu hune zwi bvaho nnḓa zwa tendelwa u dzhena shangoni zwi tea u tshimbidzana na zwitandadi zwo tiwaho vhatholi vha tea u vha na vhukoni ha u fara luḓi lwa vhunna.
Maga a tevhelwaho
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo.
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe. Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi hezwi:
Kha vha ise khumbelo dzavho kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registeringanonprofit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽi sa ḽa mbuyelo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha. Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita. Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha.
Kanzhi madzangano asi a mbuyelo a isedza tshumelo zwitshavhani zwo fhambanaho u fana na zwikimu zwa nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa vhana, madzangano a londotaho vhana vhe vhabebi vhavho vha vhulahwa nga AIDS, madzangano a zwa vhurereli, etc. Mbuyelo dzine madzangano aya a dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao.
Madzangano asi a mbuyelo a anzela u lambedzwa nga ndambedzo na masheleni a bvaho mashango ḓavha. Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973. Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili.
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa. Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea u dzudzanywa uri dzi tshimbidzane na khamphani hu sina masheleni a mikovhe nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
R350 ya Memorandamu na Dziatiki ḽi
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registerlandforkeepingbuffalo.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa mavu a u fuwa ṋari
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website. Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo. Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha.
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari.
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe, na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga:
ṱhanziela ya tshiofisi ya uri fhethu afho ho bvalelwa nga ngona. Ṱhanziela iyo i bviswa nga vhalangi vha tsireledzo ya mupo khophi ya mmapa u sumbedzaho mavu ane a khou itelwa khumbelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu. Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registertovote.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ṅwalisele u khetha
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka, dza vundu kana dza masipala. Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala. Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu.
U vha mukhethi vha tea u:
mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe.
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi.
Kha vha ḓe na ID yavho.
Kha vhaḓadze fomo yo teaho.
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo.
Mbadelo
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registerwateruse.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vhane vha sa wane maḓi u bva kha muisedzi wa maḓi, muvhusowapo, bodo ya maḓi, bodo ya tsheledzo, tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso kana muṅwe muisedzi wa maḓi manzhi, vha tea u ṅwalisa tshumiso yavho ya maḓi na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka . Vhashumisi avha vha tea u vha vha vhane vha shumisa maḓi kha zwi tevhelaho:
u sheledza migodini kha nḓowetshumo pfulo tshumiso iṅwe na iṅwe yo sumbedziswaho kha uya nga Ndima 39 ya Mulayo wa Maḓi a Lushaka wa 1998 .
Dzinwe tshumiso dzine dza tea u ṅwaliswa dzi katela:
u la ṱwa ha tshikha kana maḓi ane a vha na tshikha tshandukiso ya nḓila ine milambo na zwidambo zwa elela ngayo kana tshandukiso ya philiphili kana vhuvha ha kueletshele kwa maḓi,
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo, migodi, vhulimi ha zwa maḓini, khovhe, mitambo ya maḓini, zwa lunako, ngade, tshandukiso ya vhupo, goḽofu, etc u bva kha maḓi a elelalo, maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo.
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu, hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu, he ha itwa phanḓa ha 1972, hu tea u ṅwaliswa. Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa, sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea. Dokhumenthe idzo dzi ḓo tea u sainwa dza humiselwa kha muhasho.
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi,
Zwiiti zwi langwaho, u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha, u bveledza muḓagasi nga maḓi, u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi,
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
ḓadze fomo dzo teaho, vha tshi khou thuswa nga muofisiri wa dzingu.
Ise fomo ofisini ya dzingu ya tsini ya DWAF nahone i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzi tevheleaho:
zwidodombedzwa zwa muhumbeli fhethu hune maḓi a shumiswa hone zwidodombedzwa zwa muṋe wa fhethu muano wa muhumbeli moano wa muṋe wa fhethu zwidodombedzwa zwa dzimbadelo khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya vhuṋe ha fhethu khophi yo sethifaiwaho ya thendelano ya u hira fhethu tshisumbi tsha thevhedzo ya zwoṱhe zwi kwamaho tshumelo dzine dza khou humbelelwa thendelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi ḓo dzhia ṅwedzi muthihi u nwalisa
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanala ofisini dza dzingu dza DWAF
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo . Khoro i kunguwedza:
kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo, Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo, kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo,na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001.
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho.
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa.
u kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa u shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo Rasaintsi wa mupo/natural scientist kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho u shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza u ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni u wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho u tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni.
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa: U kona u ḓi wana vha tshi ṅwaliswa kha buḓo ḽa u mushumo wa Saintsi ya Forensikhi vha tea u swikelela ṱho ḓea dzi tevhelaho:
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ṅwaliswa sa rasaintsi wa phurofeshena ḽa wa mupo kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha a na digirii ya B.Sc ya miṅwaha miṋa , B.Sc. Honours kana B.Tech. kha saintsi dza mupo.
u gudela nga u ṱan ḓavhuwa kha miṅwaha miṋa, na u vha yo livhanywa na mbili dza ḽeve ḽe dzo teaho-dza thero dza u thoma dza saintsi ya mupo, kana physics, chemistry, mbalo na/kana biology.
% ya thero dzine dza vha kha mbekanyamushumo dzi tea u khethekanywa sa thero dza saintsi ya mupo.
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho ya mushumo na ṱho ḓisiso dzi yelanaho na Saintsi ya Forensikhi. Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho: Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi. Ndi zwa ndeme uri mugudiswa wa sainsti ya forenskhi bveledze ku pfesesele kha zwikhala zwa n ḓ ivho zwi ṱ hogeaho kha Saintsi ya Forensikhi na u wana zwikili na tshenzhemo kha mudzio wa kupfesesele kha kushumele kwa forensikhi:
n ḓivho ya u tandulula thaidzo u ṋekedza vhuṱanzi khothe ngudo dza mathomo dza zwa Mulayo themendendelo ya vhuḓi ha zwibveledzwa vhuḓifari mashumele a phurofeshena ḽa u sumba, u kuvhanganya na u shumana na vhuṱanzi zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na u shumisa nḓivho ya saintsi kha kushumele kwa mulayo thekiniki dza ṱho ḓisiso dza Forensikhi u ṱodisisa fhethu ho bvelelaho vhutshinyi maitele a vhuṱanzi kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu zwidzidzivhadzi, milimo ya zwa khemikhala, microscopy, na u pfesesa mbumbeo ya zwith forensic biology tshenzhemo.
Zwigidi/zwihali:
ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali u kwakwanya tshihali na vhugevhenga, u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga, u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi.
u ṱo ḓisisa mulilo u vhala mabammbiri a mbudziso - u vhonolola muṅwalo wa tshan ḓa mbonalelo phanḓa ya vhuḓi kha u sumba na u wana vhuṱala tshumiso kwayo ya vhutanzi u ṅwala lwa tshisaints
ṱho ḓisiso i yelanaho na zwa Forensikhi tshenzhemo kha mashumele a ḽebu mushumo wa u pfesesa zwa biologi - na mushumo wa u pfesesa zwa chemistry u vha vhuponi he vhugevhenga ha itea sa mutsivhudzi vhuḓifhinduleli ha u langa ḽebu i shumanaho na zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga u pfesesa - zwa biology, chemistry, zwidzivhadzi na ngudo ya milimo vhuṱanzi vhu sa dzhii sia khothe dza mulayo u tikedza vhahweleli vha mulandu kana vhaimeleli vha vhahwelela vha mulandu kha ṱho ḓisiso dza vhugevhenga mushumo wa u dzhia zwinepe.
Khethekanyo dza u ḓi ṅwalisa dzo ima nga nḓila i tevhelaho:
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa
Rasaintsi wa Mupo a Gudiswaho
Rasaintsi wa Mupo a na ṱhanziela
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro.
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa.
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano.
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo arali:
nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe, muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act, 2002
arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela, we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa.
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga.
Mbadelo
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationasasubscribertodeedsweb.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vha muraḓo wa Sisiṱeme ya Mafhungo ya Vhuḓi ṅwalisi ya Inthanethe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo. Vhashumisi vha DeedsWeb vha nga wana mafhungo a tevhelaho kha website:
Mafhungo a vhuḓi ṅwalisi ha ndaka i sa sudzulusei, i fanaho na:
madzina, zwidodombedzwa zwa vhuṋe na tshiimo tsha mbingano tsha vhaṋe vho ḓi ṅwalisaho nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo zwidodombedzwa zwa u pfukiselwa ha ndaka, hu tshi katelwa maḓuvha a vhuḓi ṅwalisi na mitengo ya hone zwidodombedzwa zwa khadzimo, hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho.
U wana hezwi, vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa.
Maga a tevhelwaho
Vha nange nga u puṱedza khayo. Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho.
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho.
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho.
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa . Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni. Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu.
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa. Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website.
ofisi ya Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde. Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi vho no ḓi ṅwalisa, vha wana mafhungo na zwenezwo.
Mbadelo
Mbadelo ya u ḓi ṅwalisa: R240
Mbadelo ya u tshimbidza ya ṅwedzi nga ṅwedzi: R10
Ṱho ḓisiso: ya fhasisa ndi R1, ya nṱhesa ndi R3 u ya nga tshikalo tshi tsaho tsho ṱumanywaho na tshivhalo tsha ṱho ḓisiso dzine dza itwa nga ṅwedzi
Mbadelo ya u ṱumiwa hafhu arali akhaunthu i tshi koloda kana yo imiswa lwa maḓuvha a 30: R80
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationasenvironmentalservices.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo. Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi, geologist, rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo. Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili.
Vhathu vha tamaho u shuma sa vho rasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mabuḓo a Saintsi ya Mupo .
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo o gudiswaho kha buḓo ḽa saintsi ya Mupo u tea u vha o gudela miṅwaha miṋa ya B.Sc, B.Sc. Honours kana B.Tech. kha saintsi dza mupo.
Pfunzo dzo teaho u bveledzwa:
pfunzo dzi tea u gudwa lwo ṱandavhuwaho kha miṅwaha miṋa, nahone i tea u sendekwa kha thero mbili dzo teaho dza saintsi dza mupo dza physics, chemistry, mbalo kana/na biology.
% ya thero kha mbekanyamushumo dzi tea u wela kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo.
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha, muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo . Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari. Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo. Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi.
Vhakonanyi vha mupo vho ṱhapudzaho khoso dziṅwe dza ndango ya mupo vha sinaho vhugudisi ho teaho ha saintsi ya mupo, u fana na vhapulani vha dziḓorobo, dzisociologists, vhoraikonomi, vhabveledzi vha zwifha ṱo na vhabveledzi vha fhethu vhane vha vha na digirii dza B.A/ vha nga si ḓi ṅwalise sa vho rasaintsi vha mupo vho tou gudelaho. Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho.
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili. Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha, arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe.
U inga kha izwi, vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo, mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa.
Khethekanyo dza u ṅwalisa yo ima ngaurali:
Maga a tevhelwaho
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho.
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho.
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho, thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe.
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano.
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo:
arali nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996, muiti wa khumbelo a vha o gwevhelwa mulandu Afrika Tshipembe kana kha liṅwe shango, na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa.
arali khothe khulu yo ita ndaela ya uri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze vhuṅwe ha muhumbulo kana o valelwa nga fhasi ha Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo wa 2002.
arali u ṅwaliswa ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa maga a ndaṱiso o hweswaho muiti wa khumbelo nga fhasi ha uyu mulayo arali muiti wa khumbelo a vha o pandelwa u vha murado wa ofisi ya vhuimeli nga ṅwambo wa vhuḓifari ha vhuaḓa arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela, lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo.
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa, vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela.
Mbadelo
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii: Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationastaxpayer1.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mutheli kana u shandukisa zwidodombedzwa zwa muthelo wa miholo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe, a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa.
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli, u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala.
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa, zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu. Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese. Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS.
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS. Arali zwo khakhea, kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS.
Kha vha khakhulule zwidodombedzwa zwavho kana aḓirese nga nḓila hedzi:
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationofagriculturalremedy.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa mishonga ya zwa vhulimi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe. Ndi khamphani ya fhano fhedzi, na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi.
Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga.
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha, na vhuvha hawo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website, nahone vha i ḓadze yoṱhe. Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo.
Kha vha ise kha Muṅwalisi:
fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho kararu nahone i fhelekedzwe nga luṅwalo lwa ṱhalutshedzo
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho.
Arali mushonga u tshi ḓo ṱun ḓwa, kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho:
hune wa ḓo swikela hone vhunzhi ha mushonga zwo tevhelwaho hu tshi itwa ndingo he ndingo dza itwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine Munwalis a nga zwi humbela tshivhalo tsha mushonga une wa ḓo ṱun ḓwa,
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha.
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi. Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationofapatent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula. Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele, kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo.
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki. Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20. Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we, tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa.
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa.
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe.
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo.
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo.
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationofdieselfuelrefund.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisela mbadelo murahu dza diziḽi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT. Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System.
Ma ḓuvha a mbadelo a vhe e maḓuvha a phanḓa ha dzi 4 Fulwana 2001. Ḓuvha ḽa u ṅwalisa nga huswa hu ḓo vha ḓuvha ḽi ne muiiti wa khumbelo a tea u ḓi ṋwalisela VAT.
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi. A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa. Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT, arali zwi sa fani.
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationofvat.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha, kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho.
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo ya khombe-khombe kana ya u ḓi ṋangela u ṅwaliswa kha fomo VAT 101 , i wanalaho kha website kha tshipi ḓa tshi wanalaho fhasi ha dzifomo kana ofisini ya tsini navho ya South African Revenue Service . Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela.
Mabammbiri a teaho u rumelwa na khumbelo ndi a tevhelaho:
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa murengisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mufarisi arali vho malana fhasi ha "tshanga-ndi- tshau-tshau-ndi-tshanga".
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani, close corporation, vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo, hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli.
Arali hu bindu ḽa shangoni ḽa nnḓa, zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe.
Khophi ya ṱhanziela ya u ṅwaliswa yo teaho i bvaho kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani/Close Corporations .
Khophi yo sethifaiwaho ya bammbiri ḽa u thoma dzangano arali zwo tea , kana luṅwalo lune lwa vha na tshiṱempe kha ofisi dza tshumelo dza muvhusowapo kana dza tshitshavha. Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi, vha tea u ḓadza fomo VAT 128. Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea.
Mabambiri maṅwevho :
Tshitatamennde tsha banngani tsha zwino, tsheke yo ṅwaliwaho "cancelled" kana vhurifhi vhubvaho banngani vhu khwaṱhisaho zwidodombedzwa zwavho zwa Afrika Tshipembe. Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi, kha vha ḓadze fomo VAT 119i.
Vhurifhi ha u tholiwa sa mufari wa dzibugu, muofisiri wa zwa masheleni kana muṱoli wa dzibugu arali tshipi ḓa tsha 7 tsha VAT 101 tsho ḓadzwa.
Khophi ya zwino ya akhaunthu ya masipala kana u hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese.
Mbekanyamaitele ya bindu, ṱho ḓisiso kha khonadzeo ya u bvelela ha bindu khonṱhiraka dzo saiṅwaho, thendelano ya franchise kana ndavhelelo kana vhuṱanzi vhuṅwevho vhu sumbedzaho uri thundu ine vha i rengisa ine vha ḓo theliswa khayo i nga fhira R300 000. Hezwi a zwi nga ṱo ḓei arali vho no fhirisa R300 000. Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela, vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000.
Ḽaisentsi ya u rengisa arali i tshi ṱo ḓea kha bindu, e.g. ḽaisentsi ya zwikambi kana ya u rea khovhe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa, Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa. Vha ḓo wana na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisela .
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa.
Kha vha tendele maḓuvha a swikaho 10 a mushumo uri davhi ḽa ofisi ḽa vhuponi havho ḽi shumane na mabammbiri avho. Ṱhanziela i ḓo poswa kha aḓirese ya poswo ye vha i ṋekedza musi vha tshi khou ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa. Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa. Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Registrationofveterinaryexportfacilities.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo na u ṅwalisa vhupo ha zwifuwo zwau rengiselwa mashango ḓavha halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo. Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni, senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni, senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni, bulasi ine ya vha mulayoni, pfulo ine ya vha mulayoni, ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni, etc.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha.
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationbyinsolvent.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u vusuludzwa musi wo dzhielwa thundu nga nwambo wa zwikolodo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa. Arali vho mala/malwa nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga nahone, vhamu ṱani wavho vha swika hune vha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo, Mulayo u zwi dzhia uri na vhone a vha koni u badela zwikolodo.
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo.
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
muthu o dzhielwaho thundu nga ṅwambo wa u koloda dzhendedzi la muthu o dzhielwaho thundu, arali dzhendedzi iḽo ḽi sa dzuli Afrika Tshipembe tshilikadzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi, arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga munna kana mufumakadzi wa kale , arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau/tshau ndi tshanga mutshimbidza ifa ḽa muthu o dzhielwaho thundu o lovhaho.
Ndi nga murahu ha tshifhinga tshi ngafhani nga murahu ha u dzhielwa thundu hune muthu o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo?
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe:
musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila zwikolodo dzo no badelwa arali mukolodi o ita nzudzanyo dza mbadelo dze dza ṱanganedzwa nga kotara tharu dza vhane a vha koloda nahone o badela kana u ṋea khwathisedzo ya u badela.
Nga murahu ha miṋwedzi ya rathi arali hu songo vha na mbilo dza vhukuma dzo itwaho tshfhingani tsha miṋwedzi ya rathi nahone arali ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
Nga murahu ha miṋwedzi ya fumimbili u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali:
ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
Nga murahu ha miṅwaha miraru:
u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi.
Nga murahu ha miṅwaha miṱanu:
arali mokolodi o no vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi.
Mukolodi u tea u sedzwa uri a nga vusuludzwa nga murahu miṅwaha ya fumi:
nga nnḓa ha musi huna muthu we ita khumbelo khothe, hu saathu fhela miṅwaha ya fumi, uri mukolodi a sa vusuludzwe, nahone khumbelo yo tendiwa.
Maga a tevhelwaho
Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe. Vha ḓo tea u wana thuso ya zwa mulayo.
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationfordisabled.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela. Huna maga maṋa a tshumelo dza mvusuledzo dza u thusa kha vhuhole ho fhambanaho dzine dza vha:
Tshumelo dza mvusuludzo ya mathomo
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya nṱha
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na pfunzo
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya a ya Tshitshavha
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationofdisabledpersons.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela. Huna maga maṋa a tshumelo dza mvusuledzo dza u thusa kha vhuhole ho fhambanaho dzine dza vha:
Tshumelo dza mvusuludzo ya mathomo
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya nṱha
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na pfunzo
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa. Zwi katela khuthadzo ya phodzo, tshumelo dzi wanalaho hayani, zwigwada zwa thikhedzo, u ḓi thusa, ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo.
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga . Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo, fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi, u sika malamba, mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku, mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela.
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana, mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo.
Maga a tevhelwaho
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho. Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi.
Mbadelo
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo. Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho. Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone. Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Relativespermit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya shaka halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe. Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni. Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa. Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu .
Vha nga humbelwa uri vha ḓe na iṅwe kana nnzhi dza dokhumenthe dzi tevhelaho:
visa ine ya vha mulayoni
Ṱhanziela dza zwa mutakalo dza muiti wa khumbelo na miraḓo yoṱhe ya muṱa ine ya khou ḓa navho
Ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau i ṱanzielaho vhabebi vha muiti wa khumbelo
Ṱhanziela ya mbingano vhuṱanzi ha vhushaka ha vhudzekani arali vho mala/malwa, vho fhandekana, vho ṱala kana vho lovhelwa vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo
Ṱhanziela ya mapholisa arali vha na miṅwaha ya 21 kana u fhira, ya mashango oṱhe e vha dzula khao, i tea u ḓiswa hu saathu u fhela miṅwedzi ya 12 arali vha si nayo nga tshifhinga tsha u ita khumbelo
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Renewaloflicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi yavho ya garaṱa ya u ḓiraiva i mulayoni miṅwaha miṱanu u bva nga ḓuvha ḽe vha i ṋetshedzwa. Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi. Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi, vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso.
Vha nga vusuludza ḽaisensti yavho tshifhinga tshi saathu u swika. Ḽaisentsi ntswa i vha mulayoni miṅwaha miṱanu.
Maga a tevhelwaho
Vha nga vusuludza ḽaisentsi yavho sentharani dza ndingo dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva shangoni ḽo ṱhe. Vha ḓo tea u tevhela garaṱa yavho kha senthara yeneyo.
Kha vha ḓadze fomo DL1, Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani.
li ṅwalo ḽa vhuṋe, basa, ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa tshifhinganyana, ḽaisentsi ya garaṱa ya kale kana phasiphoto ine ya vha mulayoni ya Afrika Tsipembe zwinepe zwivhili zwa mivhala mutswu na mitshena zwa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe mbadelo ya khumbelo.
Kha vha ḓivhe hezwi: A vha nga ḓo ita ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva. Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo. Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi, hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi ntswa ya u ḓiraiva i ḓo luga vhukati ha vhege nṋa na dza rathi.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Renewapproveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya mvusuludzo ya thendelo ya phukha u itela u bviswa ha vhunna halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi. Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha.
Dokotela wa Phukha u tea u khwaṱhisedza uri phukha iyo yo tendelwa ho sezwa:
mutakalo wa phukha u sa vha hone ha vhulwadze vhuḓi ha luḓi lwa vhunna.
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela. Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga.
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha: The Director-General: Agriculture. Mbadelo dzi nga badelwa na kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga:
Kha vha ise khumbelo kha:
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.ReneworCancelRegistrationofFertilizers.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u nwaliswa ha manyoro halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe, a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i ḓo itwa fhedzi arali nga tshifhinga tsha u ṅwalisa:
vhuvha ha manyoro ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Mvusuludzo:
kha vha ḓadze fomo tharu dza khumbelo nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele khumbelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947
Pheliso:
kha vha ḓadze fomo tharu dza Fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo:
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na fomo A.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Renewregistrationofagriculturalremedy.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya mvusuludzo kana u fheliswa ha u ṅwaliswa ha mishonga ya vhulimi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa, u itwa, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947.
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Maga a tevhelwaho
Mvusuludzo:
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi kha vha ise fomo ya khumbelo kha Muṅwalisi: Mulayo 36 wa 1947
Pheliso:
kha vha ḓadze Fomo B kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane fhedzi kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya vhukuma.
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo:
kha vha ḓadze Fomo C u shandukisa rekhodo ya muṅwalisi siani ḽa zwidodombedzwa zwa vhukwamani, u fana na aḓirese, ṋomboro ya luṱingo, na muthu a teaho u kwamiwa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Renewregistrationoffarmfeedorpetfood.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha ite khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u ṅwaliswa ha fhethu hune phukha dza newa zwiliwa kana zwiliwa zwa zwifuwo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe, u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947.
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i ḓo ṋewa arali nga tshifhinga tsha u ṅwalisa kana tsha mvusuludzo:
vhuvha ha zwiḽiwa ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe ofisi ya Muṅwalisi i rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo.
Maga a tevhelwaho
Mvusuludzo:
kha vha ḓadze fomo tharu dza khumbelo nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele khumbelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947
tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika 30 Khubvumedzi.
kha vha ḓadze fomo tharu dza fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma.
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo:
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na Fomo A.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Renunofsacit.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ḓibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili, vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa. Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246, BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe.
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ḓivhe hezwio: Fomo a dzi wanalei online. Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Repayingsocialgrants.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea, vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu, nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo. Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi, ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila.
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea.
Zwivhangi zwihulwane zwa u imiswa ha ndambedzo:
Lufu. Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho, masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu.
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso.
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana.
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira.
Maga a tevhelwaho
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea, kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo.
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo.
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa. Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha.
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana. Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo. Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Replacementoflost.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ḽaisentsi yo xelaho kana yo tswiwaho ya u ḓiraiva halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila. U wana ḽaisentsi iṅwe, kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini.
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwine zwa shumswa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe.
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana.
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ḽaisentsi yavho ntswa i nga vha yo no luga vhukati ha vhege ṋna na dza rathi.
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinga nyana i waniwa na zwenezwo.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Reportabuseofelderly.2010-03-25.ve.txt</fn>
Kha vha vhige u tambudzwa ha vhalala halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala. Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala. Tshakha idzo ndi:
U rwiwa: Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa. Tsumbo, u rwa nga mpama, u likita, u sukumedza, u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone, u tshea muthu, na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa, u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo, u vhaisa muvhili, u dzidzivhadza kana lufu.
Thambudzo ya vhudzekani: Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi, kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho.
Thambudzo ya muhumbulo, u tambudzwa muyani na u seṅwa: U nyadza kana u shonisa mulala, zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli. Tsumbo, u sanda, u khethulula kana u kwanyeledza, u sa londola, u sema na u nyefula, u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala.
Thambudzo ya zwa masheleni: Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende, thundu, kana tshelede nga nnḓa ha thendelo, u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi, kana nga khombe-khombe.
U sa londola: U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo. Tsumbo, ṱhahelelo ya zwiḽiwa, vhududo, zwiambaro, mishonga, thuso ya zwa muya na muhumbulo, u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela.
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu: Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa, vhuḓipfi, mbofholowo ya muhumbulo, zwine muthu a tenda zwone, vhupfiwa, zwine muthu a amba, vhuḓiambeli, na hune vhalala vha tama u vha hone. Tsumbo, u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi, a khethululwa, a rwiwa na u vhulahwa.
Ndi nnyi o teaho u vhiga thambudzo?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala, u tambudzwa, u sa farwa zwavhu ḓi, kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa, u tea u vhiga thambudzo iyo.
Maga a tevhelwaho
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha.
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu.
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu, mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha, ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa.
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala, nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha, mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo.
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo, u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini.
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala, kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio. Minista kana MEC u tea u dzhenelela.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Reportedlivestockdiseaseoutbreak.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi.
Ṅwedzi muṅwe na muṅwe madokotela vha phukha vha muvhuso vha ṋekana nga mivhigo ya malwadze a phukha kha Vhalanguli vha Mavun ḓu vha Tshumelo dza Phukha. Mivhigo iyi i a ṱolwa ya rumelwa kha Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha vhune ha vha Pretoria. Mivhigo iyi i dzheniswa kha database. Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi. Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo.
Maga a tevhelwaho
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi. Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager: Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Reportingacrime.2010-03-25.ve.txt</fn>
U vhiga vhugevhenga kha tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu, vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo.
Maga a tevhelwaho
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu .
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga, ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea.
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS.
Muvhigi wa mulandu u tea u vha na ṋomboro ya CAS sa nomboro ine a do i shumisa musi a tshi ṱo ḓa u ḓivha zwinwe nga ha mulandu
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu, u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha.
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS.
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho.
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso, Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho.
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso, ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu.
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Reportingestateofdeceased.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ifa la mufu li vha hone musi muthu o lovha a sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili. Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili, kana arali mufu a songo sia wili, hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo. Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu.
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu. Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu, kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili.
Ndi lini hune lufu lwa tea u vhigwa kha Master?
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe nahone o sia thundu na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili arali mufu o lovhela nnda ha Afrika Tshipembe, fhedzi o sia thundu Afrika Tshipembe na/kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili.
Maga a tevhelwaho
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe kha vha vhige ifa kha Master wa vhupo he mufu a vha a tshi dzula hone tshifhingani tsha u lovha hawe arali mufu o vha a sa dzuli Afrika Tshipembe tshifhingani tsha u lovha hawe, vha nga vhiga ifa kha Master muṅwe na muṅwe kha vha vhige ifa nga u dadza Fomo J294: Death Notice na dzinwe dokhumenthe dzo teaho dza u vhiga dzo ṅwalwaho afho fhasi vha nga wana Ndivhadzo ya lufu na dzinwe dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Master wa khothe khulwane kana ofisini dza madzhisitirata ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo.
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000, kha vha dadze dokhumenthe dzi tevhelaho:
Fomo J243: Fomo ya thundu dzine dza vha hone
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho kha fomo dzo bulwaho afho ntha:
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwaho thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili, kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone mutevhe wa vhathu vhe mufu a vha a tshi vha koloda - arali u hone muano u khwathisedzaho uri ifa a li athu u vhigwa kha ofisi ya muṅwe Master kana huṅwe fhethu ha tshumelo ha Master.
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000, Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa, a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Kha vha dadze dokhumenthe dzi tevhelaho arali ifa li tshi fhira R125 000:
Fomo J243: Fomo ya thundu dzine dza vha hone.
tendelwa uri a sa nekane nga tsireledzo kha wili, kana a mubebi, vhamutani kana ṅwana wa mufu.
Kha vha nekane nga fomo dzo dadzwaho dzo bulwaho afho ntha nahone dzi fhelekedzwe nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwa thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea.
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000. Lunwalo lwa nethsedzomaanda lu nea muimeli o khethwaho maanda a u langa ifa nga nnda ha u tevhedza zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.RequesttoattendaParoleBoardhearing.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muvhilaheli kana mupondiwa, sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi, wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi.
Maga a tevhelwaho
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi.
Arali khumbelo ya tendelwa, Bodo i ḓo ḓivhadza muvhilaheli kana mupondiwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngafhi nahone lini hune ha tea u ṱahiswa vhupfiwa. Ḓuvha na fhethu hune muṱangano wa Bodo ya Pharou ḽu wa ḓo farelwa hone zwi ḓo ḓivhadzwa.
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Reregisterinyournewvotingdistrict.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱirikini tshavho tsha khetho halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa. Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone. Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone.
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Retperperm.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya mualuwa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million.
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma, u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo.
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano.
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu.
Kha vha badele diphosithi. Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo. Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea.
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Returnforpaymentofprovisionaltaxthirdpayment.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana - mbadelo ya vhuraru halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana. Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe.
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo.Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo.
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana, a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30. Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo.
Mbadelo ya vhuraru i ḓivhea sa mbadelo ya tshifhinganyana ya u engedza kana u ḓadzisa.Arali mbadelo yo raliho yo itwa, i tea u badelwa hu saathu swika ḓuvha ḽo tiwho. Ḓuvha ḽo tiwaho ndi:
hune ṅwaha wa muthelo wa fhela nga dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya sumbe u bva kha ḓuvha i ḽoi tevhelaho miṅwaha ya masheleni i fhelaho nga ḽinwe ḓuvha ḽi si dzi 28 kana 29 Luhuhi, miṅwedzi ya rathi u bva kha ḓuvha i ḽo.
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela. Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira, a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela.
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo.
Tshipi ḓa tsha vhuraru tsho imela muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wo ḓalaho, ho ṱusiwa:
muthelo wo badelwaho wa mushumi ṅwaha woṱhe muthelo wa mashangoni a nnḓa wo tendelwaho wa ṅwaha woṱhe mbadelo dzo itwaho tshikhalani tsha u thoma na tsha vhuvhuli tsha muthelo wa tshifhinganyana.
Maga a tevhelwaho
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe.
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website, vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo.
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli, ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi. Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone, mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho.
Zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwo ima nga nḓila hei:
ṋomboro ya referentsi ya muthelo wa mutheli
P0003 - i sumbedza tshifhinga tsha mbadelo
- i sumbedza ṅwaha wa muthelo.
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS:
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM, kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa.
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic, vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu.
Zwidodombedzwa zwa bannga:
Zwine zwa ṱo ḓea ndi:
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19; na
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa.
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6.
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi.
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege, mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege.
Kha vha ḓivhe hezwi:
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho, sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Returnofgeneralinformation.2010-03-25.ve.txt</fn>
U humisa vhu ṱ anzi zwaho
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Maga a tevhelwaho
Hune ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi, na muthelo wa mushumi wa vha u songo kokodzwa, IT3 kana mutevhe wa aḽifabethe u sumbedzaho zwidodombodzwa zwo ḓalaho zwa muthu nga muthihi nga muthihi zwi tea u ṋekedzwa:
Madzina a tshikhau na tshifani kana dzina ḽine vha bindula nga ḽo
Somboro ya muthelo ya referentsi
Somboro ya vhuṋe kana ṋomboro ya phasipoto
A ḓirese
Tshelede ya muholo
Tshifhinga tshe vha tholwa kana ḓuvha ḽa u tea u thoma mbadelo
Ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi i sa fhiri tshikalo tsha muthelo. yo tea u ṋekedzwa naa.
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo.
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo.
Vha songo ṋekedza mbuyelo kha zwi tevhelaho:
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho, tsumbo; vhashumi vha mutakalo, vhoramilayo, akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu.
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5.
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha, i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo.
Shedu ḽu B: Zwifha ṱo, mbulungo ya tshelede, pfanelo na mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu mbuyelo
Kha vha ṋekedze zwidodombedzwa zwa mbadelo dze vha dzi wana kana dze vha badela kha:
nzwalelo kha tshelede ye vha i hadzima na bondo dza nnḓu nzwalelo kha tshelede i vhulungwaho na vhone nzwalelo kana mikovhe nzwalo kha akhaunthu ya u vhulunga masheleni ya zwino mbadelo kha mikovhe rennde i badelwaho nga vhone sa muhiri kana i ṱanganedzwaho nga vhone sa dzhendedzi tshelede yo badelwaho kha pfanelo ya u shumisa zwifha ṱo mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu, kana mbadelo dza u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe, kana u fhirisa nḓivho i kwamanaho na kushumisele kwa zwisikwa Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekedze zwidodombedzwa kha u rengisa unithi kana zwishumiswa zwa zwa masheleni vha tshi itela muṅwe muthu:
Ṱhalutshedzo ya unithi kana tshishumiswa tsha zwa masheleni tshivhalo tsha unithi kana zwishumiswa zwo rengiswaho tshileme tsha mutengo wa u rengisa tshelede ye vha i ṱanganedza kha thengiso mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa.
Shedu ḽu D: Zwibveledzwa zwa masimuni, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, minerala kana matombongwende na bonsai dzo badelwaho miraḓo ya miraḓo ya khamphani dzi shumisanaho na madzangano mbuyelo
Vha ṋekedze zwidodombedzwa zwa:
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende .
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu, mabulannga, zwifuwo, tsimbi, mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi.
Zwibveledzwa zwoṱhe, tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki.
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tshi tiwaho tsha u itwa ha tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Returnofincomeforinvestment.2010-03-25.ve.txt</fn>
Mbuyelo ya mbadelo dza mbulungo ya tshelede, pfanelo kha zwifha ṱ o na mbadelo dza u shumisa pfanelo dza vhutsila dzo tsireledzwaho nga mulayo dza mu ṅ we muthu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbuyelo i ḓadzwa musi:
nzwalo na mikovhe i bvaho kha Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo mbadelo ya u shumisa tshisikwa, tshiolwa, luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa.
Kha vha ḓivhe hezwi: Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze IT 3: Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3.
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.SAcitizensarrestedabroad.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho. Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango. Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe, o imela mufarwa, kha iḽo shango, kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria, o imela mufarwa.
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga vhaofisiri vha Vhuimeli kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha.
Vhaofisiri vha Vhuimeli vha:
ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe. Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe. Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo, luṱingo, kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho.
ṋekana nga zwidodombedzwa zwa sisiteme ya zwa mulayo ya iḽo shango. Zwidodombedzwa zwi nga katela; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi, mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo, beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi, Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo.
vhona uri vhukwamani vho dzula vhu hone vhukati havho na mufarwa ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o farwaho mashango ḓavha, ngeno vha tshi khou tevhela milayo ya shango iḽo.
dalela mufarwa dzhele. Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango, fhethu, mvelele milayo ya shango iḽo, na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo.
kwama muṱa kana khonani - arali vho humbelwa nga jufarwa nga u tou ṅwala. A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu, kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa.
thusa u vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa. Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba, zwiḓolo, zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi. Tshivhalo tshi nga si fhiriselwe kha ṅwedzi u tevhelaho. Kha vha kwame Consular Services section u ṱo ḓa thuso.
vhona uri thaidzo dza zwa mutakalo dzi ḓivhadzwa vhalanguli vha dzhele.
thusa kha u rumelwa ha maṅwalo, mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe. Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo. Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede, maṅwalo, zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya. Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy, High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha. Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa.
Vhaofisiri vha Vhuimeli a vha koni u ṋekana nga tshumelo dzi tevhelaho kha vhafarwa vha Afrika Tshipembe:
u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo u dzudzanya u bviswa dzhele kana u ṋewa beiḽi u ya fhethu hu songo tsireledzeaho kana dzhele dzi shushaho u ṱo ḓisisa mulandu u thusa uri mufarwa a farwe nga nḓila yo khetheaho u fhira nḓila ine vhafarwa vha iḽo shango vha fariswa zwone - nga nnḓa ha musi milayo United Nations ya kufarelwe kwa vhafarwa i sa khou tevhelwa u bvisa ndaela ya uri mashaka kana dzikhonani vha rumele tshelede u badela mbadelo dza Ramulayo kana dza zwa mutakalo u wana fhethu ha vhudzulo, mushumo, visa kana thendelo dza vhudzulapo u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi, mabufho, dzibannga kana khamphani dza zwa khadzimo dza dzigoloi u thusa vhadzulapo vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango la vhudzulapo ha vhuvhili u badela mbadelo dza ndugiselo, vhuendi, mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha.
Maga a tevhelwaho
Vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili vhane vha farwa kha shango ḽine vha vha na vhudzulapo haḽo vha nga si wane thuos ya Vhaimeli vha Afrika Tshipembe. Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo, u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango.
Milayo i shumiswaho
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa.
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari.
Mbadelo
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa, nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.SetupLearnership.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo nga muṋetshedzi wa vhugudisi u thoma vhugudisi sa a ṋekedzaho vhugudisi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u tshea uri ndi vhugudisi vhufhio vhune vha nga vhu ṋekedza. Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi.
U wana zwidodombedzwa zwinzhi, kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA. Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi.
U wana themendelo mu ṋekedzi wa vhugudisi u tea:
Tevhela pfunzo yo dziaho, vhugudisi na maitele a mveledziso: na
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi, vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha no ḓo ṋekedza tshenzhemo ya mushumo vha tea u tendelana kha:
Tshivhalo tsha vhagudisi vhane vha ḓo gudiswa;
Nḓila ya u ṋanga vhagudiswa; na
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo.
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho. Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho.
Vhatholi, vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi.
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u thoma vhugudisi nga ḓuvha ḽe ha tendelaniwa khaḽo kha thendelano ya vhugudisi.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Specialclassification.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya khethekanyo yo khetheaho i yelanaho na mbadelo ya ḽaisentsi kana u sa badela u ṅwalisa halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khethekanyo yo khetheaho ya dzigoloi i ṋekedzwa kha tshakha dza goloi dzine dza vha na mishumo yo khetheaho nahone dzi sa anzeli u tshimbila badani.
A huna mbadelo ya ḽaisentse kha gariki kana ṱere ṱere arali muṋe wayo a mulimi wa vhukuma a shumisaho tshiendedzi itsho kha mishumo i yelanaho na zwa vhulimi. Hezwi zwi shuma na musi tshiendedzi tsho shandukiswa, u fhaṱululwa kana u shandukiswa u shumiswa kha mbambe kana u ṱaniwa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo EFL 1 ofisini ya tsini ya zwa badani.
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha goloi lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Khoro ya Zwiṱandadi ya Afrika Tshipembe
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khethenyano kana u tea u sa ṅwalisa zwi nga dzhia vhege dza rathi.
Mbadelo
<fn>GOV-ZA.Specialregistrationasaprofessionalscientist.2010-03-25.ve.txt</fn>
U ṅwalisa ho khetheaho sa rasaintsi wa mupo - U ṱanganedzwa ha ngudo dza phanḓa na tshenzhemo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa. Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi, nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho.
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala, nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho.
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi.
Vhaiti vha khumbelo vha tea u:
vha vha tshi thonifhiwa nga vhaṅwe vhorasaintsi siani la nḓivho yavho kha zwine vha ita vha vho shela mulenzhe kha zwa saintsi vha vhe na miṅwaha ine i vhe fhasi ha ya 10 vha tshi khou shuma vha sa imi, nahone vha na tshenzhemo ya phurofeshena ḽa ya zwine vha khou itela zwone khumbelo phanḓa ha u ita khumbelo.
Kha vha ḓivha hedzi: Arali vho tutshela mushumo: Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi, vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi.
Khumbelo dzi do sedzwa nga Komiti ya Nyeletshedzo ya Phurofeshena ḽa yo teaho. Themendelo i ḓo itwa nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP, ngeno thendelo i tshi ḓo itwa nga miraḓo yoṱhe ya Khoro.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Kha vha rumele fomo yo sainiwaho na ngudo na tshenzhemo dzi tevhelaho:
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu. Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa, khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa.
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho.
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe, zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa.
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso.
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro.
Mbadelo
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha: Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057.
Zwidodombedzwa zwa banngani:
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Studypermit2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya u guda halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe. Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo, BI-159.
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
luṅwalo lwa tshiofisi kana vhuṱanzi ha u ṅwaliswa tshikoloni tsha Afrika Tshipembe zwidodombedzwa zwa hune vha ḓo dzula hone vhuṱanzi ha masheleni o linganaho a u badelela pfunzo, u ḓitshilisa na zwiṅwe
ṱhanziela ya mapholisa i ṱanzielaho u dzula havho mashangoni e vha vhuya vha dzula khao lu fhiraho ṅwaha muthihi. ṱhanziela i tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya fumimbili, arali i siho tshifhingani tsha u itwa ha khumbelo khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani, ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi, arali diphosithi i tshi ṱo ḓea. Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi.
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa.
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho.
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho. Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo, vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe, kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Vhege dza malo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-159
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Subsistenceandasmallscalefishingexemption.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya vhureakhovhe u itela u ḽa iwe muṋe halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Vhureakhovhe ha u itela u a iwe muṋe vhu kwama zwitshavha zwa vhuponi ha phendelashango zwine zwa shumisa zwiko zwa lwanzheni u itela zwone zwiṋe, naho hu uri zwi nga rengisa zwiṅwe zwa idzwo zwiko hanefho zwitshavhano. Zwazwino vhareivhakhovhe vha reaho u itela u ḽa vhone vhaṋe a vha langulwi nga mulayo nahone zwi do dzula zwo rali u swikela hu tshi vha na phoḽisi, Fhedzi uri vha kone u rea khovhe vha tea u ita khumbelo ya mureiwakhovhe ane a rea uri a ḽe ene muṋe na vha muṱa wawe.
Kha vha ite khumbelo kha Minista wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo maanḓa nga fhasi ha ndima 81 ya Marine Living Resources Act, . Khumbelo i tea u rumelwa kha komiti dza ndangulo Dzapo nahone i tea u fusha ṱho ḓea. A huna muthu o tendelwaho u rea khovhe u itela u ḽa ene muṋe na vha muṱa wawe na u rengisa tshitshavhani nga nnḓa ha thendelo.
Thendelo i a vusuludzwa nga ṅwaha nahone u kundelwa u tevhedza thendelo hu nga ita uri thendelo i fhahehwe, u khantselwa kana u fheliswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele khumbelo yavho kha Komiti dza Ndangulo Dzapo mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe musi tshifhinga tsha thendelo tsho no vha tsini na u fhela.
Vhareivhakhovhe vhaswa vha tea u fusha ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga ṋewa thendelo.
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa sekhithara kana vhureihakhovhe vhune a ḓo vhu ita.
Hu khwaṱhisedzwa tshiimo tsha zwino tsha thendelo phanḓa ha musi iṅwe thendelo i tshi nga bviswa. U sa fusha ṱho ḓea zwi ita uri mureiwakhovhe a bviswe kha mutevhe.
Vhaofisiri vha Muhasho vha vhidza muṱangano wa tshitshavha u ṋekana nga thendelo kha vhoṱhe vhareivhakhovhe vho ṅwaliswaho.
Vhaofisiri vha thoma nga u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa thendelo phanḓa ha u ṋekana nga thendelo.
Vhoṱhe vhane vha vha na thendelo vha lavhelelwa u saina kha mutevhe u tenda uri vho wana thendelo dzavho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.TVlicence.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ḽaisentsi ya theḽevishini halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Ḽaisentsi ya theḽevishini i tendela muthu u renga theḽevishini na u sedza theḽevishini.
Vha badela R225 musi vha tshi renga ḽaisentsi ya theḽevishini lwa u thoma. Ḽaisentsi ya thendelo ndi R65 nga ṅwaha.
Vhathu vha tevhelaho ndi vho teaho u badela ḽaisentsi ya thendelo:
Muṅwe na muṅwe ane a vha na miṅwaha ya 70 na u fhira nahone a sa dzuli na vhathu vhane shuma kana a sina vhathu vho ḓisendekaho ngae
Muṅwe na muṅwe ane a wana ndambedzo ya tshitshavha u bva kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha - mundende, ndambedzo ya vhaholefhali kana ya maswole o lwaho nndwa dza kale
Madzangano a tea u vha na ḽaisentsi ya theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo. Miṱa i tea u vha na ḽaisentsi nthihi fhedzi ya theḽevishini.
Murengisi u tea u vhudza vhathu vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi uri vha nga si kone u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi, Vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Poswoni ya tsini kana vha i renga hanefho hu rengiswaho theḽevishini.
Ḽaisentsi i vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ite khumbelo Poswoni ya tsini kana kha murengisi wa theḽevishini o ṋewaho maanḓa a u rengisa dziḽaisentsi dza theḽevishini.
Kha vha ḓe na zwi tevhelaho:
o ḽinwalo ḽavho ḽa vhuṋe o fomo ya khumbelo na tshelede i ṱo ḓeaho o vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani na ya poswo, na ṋomboro dza Luṱingo:
Vha nga ita khumbelo online.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi.
Mbadelo
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Taxdeductionsb.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo - phensheni na tshikwama tsha provident halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu, u litsha mushumo, tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo, pfanelo dzi songo vhiliwaho, mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama.
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo. Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe.
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo.
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho. A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino.
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa.
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Taxdirectiveretirementannuityrequest.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - tshikwama tsha phesheni
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni.
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe.
Maga a tevhelwaho
Zwi tevhelaho ndi ṱho ḓea ṱhukhusa dzi ṱo ḓeaho u kona u shumana na khumbelo ya ndaela:
tshifani tsha mutheli madzina a mutheli duvha ḽa mabebo a mutheli nomboro ya vhuṋe ya mutheli kana iṅwe ṋombaro yo khetheaho mufuda wa khumbelo ya ndaela zwiitisi zwa u ita khumbelo ya ndaela a ḓiresi na khoudu ya hune mutheli a dzula hone a ḓiresi ya poswo na khoudu ya tshiivhumbiwa kana mutholi muholo wa ṅwaha wa mutheli.
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo, kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa.
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling. Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.TermsAndConditions.2010-03-25.ve.txt</fn>
Zwidodombedzwa na milayo
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo. Arali mushumisi a sa ṱo ḓ i u tevhela iyi milayo mushumisi ha ngo tea u shumisa, u ṱana, kana u ṱahisa na/kana u kopa kana u phaḓaladza zwire ngomu kha website.
Tshumiso na Vhuṋe ha Mafhungo
Pfanelo dzoṱ he dza mikhwa na dziṅwe pfanelo dza Government Communications and Information System kana tshiṅwe tshivhumbiwa tsha zwa mulayo tshine mafhungo atsho a vha hone kha iyi website fhedzi nga nnḓ a ha thendelo, ndi pfanelo dzine dza vha na muṋe wa mafhungo.
Pfanelo dza Vhuṋe ha Mahumbulwa
Zwothe zwire ngomu, mbalo na tswayo, hu tshi katelwa, software, thekhinolodzhi, dzidatabeisi, ṋdivho, maṅwalwa, zwo olwaho, zwifanyiso, zwirathisi zwihulu, mafhungo asi a nnyi na nnyi, kuitele, mbekanyamushumo, kuhumele, kana mihumbulo yo ṱ alutshedzwaho kha ino website zwi nga vha zwi nga fhasi ha dziṅwe pfanelo, hu tshi katelwa na dziṅwe pfanelo dza vhuṋe ha mahumbulwa, dzine dza vha thundu dza GCIS, kana tshivhumbiwa tsha zwa mulayo, nahone dzo tsireledzwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe na thendelano dza ḽifhasi. Ho sedzwa pfanelo dzo ṋewaho mushumisi afha, dziṅwe pfanelo dzothe dza vhuṋe ha mahumbulwa kha ino website dzi nga fhasi ha muṋe wadzo, nahone u shumisa website a zwi ambi uri mushumisi o ṋewa ḽ aisentsi ya vhuṋe ha pfanelo.
Ndivho ya zwine zwa vha kha iyi website ndi u ṋekana nga mafhungo malugana na zwi kwamaho muvhuso nahone zwi ṋekedzwaho a zwi vhi zwo bulwa zwoṱ he zwa fhelela.
Zwiṅwe zwirathisi zwi rathisela kha zwiko zwine zwa vha nga fhasi ha dzi'nwe tshumelo dzine GCIS ya sa vhe na ndangulo khadzo. GCIS a i ḓ ivhofhi malugana na vhungoho ha zwiko izwo.
Tsireledzo
U Tsireledzwa
GCIS i na zwitandadi zwa thekhino ḽ odzhi zwi pfadzaho na kushumele kwa tsireledzo u itela u tsireledza mafhungo oṱ he a ḓ iswaho nga mushumisi uri a sa lodzwee, kana a sa shumiswe nga nḓ ila i si yone, kana a sa shandukiswe kana u tshinywa. Hu ḓ o dzhiwa maga oṱ he a pfadzaho u tsireledza mafhungo a mushumisi. Vhashumi vho tendelwaho vhane vha vha na vhuḓ ifhinduleli ha u dzhenisa mafhungo a tshiphiri o waniwaho vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri a vha fhiriseli mafhungo kha vhaṅwe vhathu. Phoḽ isi iyi i kwama vhashumi vhoṱ he vha GCIS kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha zwine zwa nga wana mafhungo u bva kha GCIS. Muthu muṅwe na muṅwe, bindu, na tshivhumbiwa zwo iledzwa u nga dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe ḽ a iyi website hu sina thendelo, nahone zwo iledzwa u rumela kana u linga u rumela zwi songo tendelwaho, na khoudu dzo bvaho nḓ ilani. Muthu ane a rumela kana ane a lingedza u rumela zwi songo tendelwaho, zwo bvaho nḓ ilani kha ino website kana ane a lingedza u dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe nga nnḓ a ha thendelo kha ino website u ḓ o tovholwa lwa mulayo, nahone arali GCIS kana tshivhumbiwa tshiṋwe na tshiṋwe tsha tshitshavha tsha tshinyalelwa, hu ḓ o vhilwa tshelede ya tshinyalelo kha onoyo muthu kana tshivhumbiwa.
GCIS i nga ṋekana nga miratho ya uya kha dziṅwe website u itela u thusa mushumisi. Fhedzi u vha hone ha miratho a hu ambi uri GCIS i themendela dzi website idzo. Website na masia ṱ ari ane ra vha na vhurathiseli nao a zwi ho nga fhasi ha ndangulo ya GCIS. GCIS a i na vhuḓ ifhinduleli kana vhukoma ha zwire ngomu ha website yo rathiselwaho khayo, tshumiso, kana u sa kona u swikelela website yo rathiselwaho kana vhurathiseli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha kha website ye ha rathiselwa khayo.
Tshiphiri
Mvulatswinga
Tshitatamennde tsha tshiphiri tshi shumiselwa GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo tshine tsha langula, u ombedzela kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga tshumiso ya iyi website.
Mushumisi a nga dalela website iyi a songo ṋekana nga zwidodombedzwa zwawe. Fhedzi mushumisi u tenda u shumisa mafhungo nga fhasi ha tshitatamennde tsha tshiphiri. Ri vha eletshedza uri website ino i nga i na miratho i yaho kha dziṅwe website dzine dzi sa langulwe nga tshitatamennde tsha tshiphiri.
Arali mushumisi a na mbudziso kana mbilahelo malugana na itshi tshitatamennde tsha tshiphiri kana tshiphiri tsha mushumisi musi a tshi khou shumisa website iyi, muratho wa feedback u nga shumiswa.
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi shumiswa fhedzi kha zwi si zwi ngana e.g musi mushumisi a tshi ṅwalisa na website u humbela vhudavhidzani ha tshifhinga tshiḓ aho malugana na zwine zwa vha zwa ndeme kha GCIS. GCIS i nga shumisa zwidodombedzwa izwo u sedza zwine zwa takadza mushumisi u vhona uri i fhindula hani musi i tshi ṱ oḓ a zwiṅwe zwidodombedzwa kana u ṱ oḓ a u khwinisa website. Musi mushumisi a tshi khetha u ṅwalisa online malugana na zwino itwa nga GCIS, GCIS i ḓ o shumia zwidodombedzwa izwo u fhindula mushumisi. Web administrator a nga shumisa zwidodombedzwa zwo fhambanaho zwa website. GCIS i ḓ o vhona uri zwa khungedzelo zwi tshimbidzana na mulayo na uri zwi itwa hu tshi tevhelwa zwo tiwaho uri hu kone u waniwa thendelo yo teaho phanḓ a ha u rumela e-mail ine ya sedzana na tshumelo dza GCIS kha mushumisi. Mushumisi a nga humbela, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, uri GCIS i ṱ utshele u rumela e-mail kha mushumisi nga u shumisa muratho wa feedback kana unsubscribe.
U Fhirisela Zwidodombedzwa kha Vhaṅwe Vhathu
Naho GCIS i tshi nga ṋekana nga zwidodombedzwa kha vhaḓ isi vha tshumelo vhane vha fara mafhungo a GCIS, GCIS i nga si fhirisele zwidodombedzwa kha vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha siani ḽ a zwi sa tshimbidzani na zwa website nga nnḓ a ha musi mushumisi o sumbedzisa, tshifhingani tsha u ṅwalisa, uri zwo luga
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi nga fhiriselwa kha kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwa ḽ ifhasi kana vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha u itela fhedzi zwo bulwaho afho nṱ ha. Hezwi a zwi nga kateli u fhirisela kha mashango a sina milayo ya tsireledzo i fanaho na milayo ya tsireledzo ya shango ḽ a mushumisi. Musi mushumisi a tshi ṋea zwidodombedzwa zwawe kha GCIS nga ino website, mushumisi u khou tenda uri phiriso ya u ralo i itwe.
Arali zwo tea, zwidodombedzwa zwi nga ṋewa tshumelo dza zwa mulayo, madzhendedzi a ndangulo kana a muvhuso, kana dziṅwe tshumelo u itela u tevhela mulayo kana khumbelo kana u tevhedza zwo bulwaho afho nṱ ha.
Tswikelelo ya Zwidodombedzwa Zwa Muthu
Arali zwidodombedzwa zwa muthu zwa vha zwo dzheniswa kha ino website, vhashumisi vha tamaho u shandukisa zwidodombedzwa vha nga shandukisa nga tshumiso ya muratho wa feedback. Vhashumisi vha ḓ o kona u swikelela zwidodombedzwa zwavho, vha zwi khakhulule na u zwi shandukisa, kana vha ḓ ibvise kha u vha mushumisi wa nga misi. Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo ya u swikelela zwidodombedzwa zwavho, kana vhane vha tama u humbela khophi ya zwidodombedzwa zwavho vha tea u kwamana na web administrador nga tshumiso ya muratho wa feedback.
GCIS i ḓ o shumana na khumbelo dza tswikelelo ya zwidodombedzwa kana tshandukiso ya zwidodombedzwa i tshi khou tevhela mulayo.
Asi Thendelano
A huna na tshithihi tshine tsha vha afha tshine ndivho yatsho ha vha u vhofha mulanga kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe a dalelaho website.
Tsireledzo ya Vhana
U Phumulwa
Zwidodombedzwa zwa tshumiso na milayo ya tshumiso zwi vhumba vhushaka hoṱ he ha phurofeshena ḽ a vhukati ha GCIS na mushumisi wa website iyi. U sa londa hune ha nga itwa nga GCIS kha u vhona uri zwo bulwaho nga zwidodombedzwa zwi a itwa, a zwi nga ambi uri GCIS yo ḓ ikovha. Arali huna zwiṅwe kha zwe zwa bulwa zwine zwa sa konadzee u nga itwa, zwi ḓ o phumulwa uri zwi si tsha vha tshipi ḓ a tsha zwidodombedzwa. Zwiṅwe zwidodombedzwa na milayo yo salaho i nga si kwamiwe nga u phumulwa na u sa konadzea u itwa ha zwidodombedzwa zwo phumulwaho, nahone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa.
U Engedzwa ha izwi Zwidodombedzwa na Milayo
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa, u khwinifhadza, u engedza kana u phumula zwipi ḓ a kana zwidodombedzwa na milayo yothe ya tshumiso musi zwo tea. Tshanduko dzi ḓ o thoma u shuma musi dzi tshi tou fhedza u rumelwa kha website. Ndi vhuḓ ifhinduleli ha mushumisi u vhona uri u ṱ ola zwidodombedzwa izwi na milayo tshifhinga tshoṱ he u vhona arali huna tshanduko dzo itwaho. Tshumiso ya website nga mushumisi, nga murahu ha u rumelwa ha zwidodombedzwa zwo shandukiswaho kha website, i ḓ o dzhiwa sa nḓ ivhadzo ya uri mushumisi o tenda u tevhedza na u vhoxwa nga zwidodombedzwa na milayo ya tshumiso, hu tshi katelwa na tshanduko dzo itwaho.
Zwidodombedzwa zwa website na muṋe wayo
Zwidodombedzwa zwa Vhukwamanyi zwa muṋe wa website ndi:
<fn>GOV-ZA.Testingofofficialseedsamples.2010-03-25.ve.txt</fn>
Ndingo ya sambulu dza mbeu dza tshiofisi
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu, kumelele na vhuḓi.
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976, dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo. Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa.
Maga a tevhelwaho
Vha ṱoli vha ofisini dza madzingu dza Muhasho wa Vhulimi vha ḓo dzhia sambulu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa kha ndango ya mbambadzo na mbeu dzo ṱun ḓwaho kha vhathu, iṋe madzangano, zwivhumbiwa, dzikhamphani, madzangano a tshumisano na vhalimi, vhane a rengisa mbeu.
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone, dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho, dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe.
Mbeu dzi sedzwa nga nḓila i tevhelaho:
mbeu dzine dza dzhiwa hu songo dzudzanywa mbeu dzi soliseaho tshakha dza zwimela zwi dzindelaho.
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela, u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi.
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo.
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo, mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa.
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka. Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu, muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama. Mubadeli u ḓo ṋewa invoice. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi zwi tevhelaho:
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio. Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho, tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone .
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
A huna fomo dzine dza ḓadzwa.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Testingseedforcomplaintsanddisputes.2010-03-25.ve.txt</fn>
U lingwa ha mbeu u itela mbilahelo na khanedzano
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976. Vha nga vhiga dzi ṅwe mbilahelo dza ndingo kana khanedzano dzine dza yelana na vhu ḓi ha mbeu. Fhedzi vha tea u thoma vha kwamana na OSTS u vhona arali tshenzhemo yo teaho kha ndingo i hone nahone/kana tshakha ya mbeu i hone. Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe, dzangano, tshivhumbiwa, khamphani kana mulimi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo, nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano. Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu.
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe, fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS.
Kha vha ṋekane nga sambulu.
Arali mbilahelo yavho ya wanalea ina mudzio, iṋe. vhuvha vhu sa tshimbidzani na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela wa 1976, a vha nga badeli tshithu. Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio, vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice.
Mbadelo i nga itwa kha Internet kana ofisini dzo teaho. Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i ṅwalwe u itela u ṱanganywa ha mbadelo na invoice yo bviswaho. Zwidodombedzwa zwa bannga ndi zwi tevhelaho:
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo. Vhuhulu ha khanedzano kana mbilahelo, iṋe. tshivhalo tsha sambulu, tshakha ya tshimela na tshakha ya ndingo ine ya ḓ o itwa, zwi ḓ o ṱ u ṱ uwedza tshifhinga tshine tsha ḓ o dzhiwa kha u ita ndingo. A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa. Arali vha na mbudziso, kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone .
Mbadelo
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio. Fhedzi arali mbilahelo i sina mudzio, mbadelo dzi tevhelaho dzi ḓ o tea u itwa kha tshi ṅ we na tshi ṅ we:
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Traininginseedanalysismethodsandtechniques.2010-03-25.ve.txt</fn>
Vhugudisi kha maitele a tsedzuluso ya mbeu halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu. Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo, u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi, na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu. Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso, vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa.
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai.
Wekhishopho ya ṅwaha nga ṅwaha ya u ṱu ṱuwedza maitele a fanaho a ndingo ya mbeu i vha hone nga ṅwedzi wa Lara. Ṱhoho ya wekhishopho na ma ḓ uvha ane ya farwa ngao zwi ya nga thaidzo dzine ha khou ṱanganiwa nadzo siani ḽa ndingo ya mbeu.
Maga a tevhelwaho
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe hu rumelwa nḓivhadzo ya vhugudisi, hu tshi katelwa na ṱhoho ya wekhishopho. Nḓivhadzo i rumelwa muṅwe na muṅwe ane a vha kha mutevhe wa Muhasho.
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa, Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu. Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho. Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ.
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa.
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Tshivenda.2010-03-25.ve.txt</fn>

Mutholi u do vha fha livi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza thodisiso kha vhuvha na vhungafhani ha livi yeneyo.
Mutholi u do langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Pholisi na Maitele a livi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. Hu nga kha ḓi ṱoliwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo ḓivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.
U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUDI NDI MINI?
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshothe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.

IZWI ZWI TODANI?
Munwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhudi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshothe.
Arali vho ita khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi yeneyo, thodisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshothe, vha nga kha di shandukisa khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.

VHULIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO?
•
Vha do humbelwa u dadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.

•
U isa thanziela ya dokotela na vhunwe vhutanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na manwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela.

•
U tevhedza na u thonifha milanga ya dzinwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.



MUTHOLI U NA vhuḓifhinduleli VHUFHIO?
Mutholi u do langula na u todisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha di todiwa uri vha ite dzinwe ndingo sa tshipida tsha thodisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshothe, u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana munwe mushumo wa thungo.
Mutholi u do vha divhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
THANGANEDZO YA THANZIELA YA DZILAFHO YA DOKOTELA!
Malugana na livi ya vhulwadze yo doweleaho, thanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho dinwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi do tanganedzwa
•
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe

•
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo dzo tanganywaho ya Afrika Tshipembe (The Allied Health Professions Council of South Africa)

•
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.


Malugana na livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho mutholi u do tanganedza fhedzi thanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o didwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze. ṱhanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou ṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
ṱhanziela ya dokotela kana ya dzilafho i fanela u vha yo fara mafhungo a tevhelaho:
•
Dzina, diresi na ndalukanyo dza dokotela.

•
Dzina na mulwadze.

•
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.

•
Uri naa dokotela u bvisa thanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulwanzi vhu tanganedzeaho ha zwa dzilafho.

•
Thalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo.

•
Uri mulwadze ho ngo tsha ḓiimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.

•
Tshifhinga tsha livi yo themendelwaho na u bviswa ha thanziela ya malwadze.

•
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa thanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo nwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe.


Vha khou fhulufhedziswa uri mutholi, u ya nga pfanelo dza ndayotewa dza tshiphiri, Khoudu ya vhuḓifari kha Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso,

u ḓo vhona uri tshifhinga tshoṱhe mafhungo malugana na nyimele ya mutakalo wa mushumi a a ṱhonifhiwa na uri a vhe tshiphiri. U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE!

Mutholi a nga dzhiela ntha na u thoma thodisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo dadziwaho zwavhudi na manwalo othe ane a todea. Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a dadze kana a nwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipida tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo dadzwaho zwavhudi i nga ita uri vha si kone u wana livi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze yo doweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
Arali vha-
•
tshi doda tshifhinga tsha u ya u vhona dokotela, therapisiti, nz, malugana na mutakalo wavho; kana

•
songo vha hone mushumoni tshipida tsha duvha nga mulandu wa vhulwadze kana fuvhalo; kana

•
vho holefhala vha tshi doda u ya u lugisa tshithu tshine vha tshi shumisa nge vha holefhala,


Mutholi u do vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u do rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita duvha do fhelelaho. Duvha kana maduvha eneo a do thuswa kha livi yavho ya vhulwadze.
Kha nyimele yeneyo vha do humbelwa uri vha dadze redzhisitara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
Hu do dotea vhutanzi malugana na zwiwo zwenezwo.
maṅwe MAFHUNGO VHA NGA A WANA KHA OFISI YAVHO YA HR/VHASHUMI. maṅwalo A phoḽisi VHA NGA A WANA KHA WEBUSAITHI YA www.dpsa.gov.za




<fn>GOV-ZA.VerifyBirthDetails.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya tshandukiso ya madzina na zwifani zwa vhana
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mubebi a nga ita khumbelo ya u shandukisa tshifani tsha ṅwana arali:
o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho, mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno. Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe.
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea, hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Victimempowermentprogramme.2010-03-25.ve.txt</fn>
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mbekanyamushumo ya ṋetshedzomaa ṋda kha Vhapondiwa i tshimbidza u thomiwa na u ṱanganyiswa ha mbekanyamushumo dza mihasho kana sekhithara dzo fhambanaho. Mbekanyamushumo iyi i dovha ya ta pholisi dza thikhedzo na ṋetshedzomaanda ya ya vhapondiwa vha vhutsinyi na dzikhakhathi.
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana. Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo.
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa, fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho, vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani.
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150.
Mueletshedzi, mushumeli wa mutakalo, muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa, mushumeli wa tshitshavha, mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee, a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo.
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu, luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone.
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga. Thendelo yo ṅwaliwaho a i ṱo ḓei arali:
mupondiwa a ṅwana mupondiwa o holefhala muhumbuloni mupondiwa o dzidzivhala arali khothe yo fushea uri mupondiwa u ḓo balelwa u ṋea thendelo i ṱo ḓeaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Tshifhinga tsha u shumiwa ha ndaela ya tsireledzo tshi fhambana u ya nga khothe. Zwi ya nga ḓuvha ḽine ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ya ḓo thetsheleswa ngaḽo sa zwe zwa tiwa nga muṅwaleli wa khothe.
Mushumeli wa tshitshavha na madzangano asi a muvhuso vha:
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa, khothe,vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso.
Sea vhuṱanzi nga ha ṋdila dzi tevhelwaho, ndugelo dza mupondiwa, u wana ndaela ya tsireledzo na iṋwe thuso.
Ndi vhuḓifhunduleli ha mushumeli wa tshitshavha u:
Rumela vhapondiwa kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwine zwa nga dzhenelela e.g. ndaela ya tsireledzo, thuso ya mutakalo, tshumelo ya khuthadzo na fhethu ha tsireledzo.
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani.
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi.
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa .
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo J 480 E i wanala ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Warveteransgrant.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya ndambedzo ya mulwi wa kale     
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Mulwi wa kale ndi muthu we a lwa kha Nndwa ya u Thoma ya Lifhasi kana Nndwa ya Vhuvhili ya Lifhasi kana Nndwani ya Korea .
Vhalwi vha kale vhane vha sa kone u ḓilondota nahone vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe vha nga ita khumbelo ya vhalwi vha kale vha dovha vha ita khumbelo ya ndambedzo ya thuso .
Tshelede ine ya newa vhalwi vha kale ndi R960 nga ṅwedzi u tou bva nga Lambamai 2008.
U ita khumbelo vha tea u vha:
mudzulapo wa Afrika tshipembe kana muthu ane a vha mudzulapo wa tshoṱhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe musi vha tshi ita khumbelo na miṅwaha ya 60 na u fhira, kana vhe muholefhali muthu we a lwa Nndwani ya u Thoma kana ya Vhuvhili ya Lifhasi, Nndwa ya Korea kana vho shuma nndwani ye ya thoma nga 6 Khubvumedzi 1939
Tshiimo tshavho tsha masheleni tshi tea u vha tshi fhasi ha tshelede yo tiwaho. Nga 2008 means test ya vhalwi vha kale yo amba uri mulwi a songo malaho/malwaho ha tei u wana ndambedzo arali ndeme ya thundu dzawe ya vha i tshi paḓa R451 200. A hu katelwi na nnḓu yavho kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vha a hola a tea u vha e fhasi ha R26 928 nga ṅwaha.
Arali vho mala/malwa vha nga si wane ndambedzo arali ndeme ya thundu dzavho na dza vhamu ṱani wavho wa vha u tshi paḓa R902 400. Nnḓu yavho a i katelwi kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo. Masheleni ane vhone na vhamu ṱani wavho vha a hola nga ṅwaha a tea u vha e fhasi ha R53 856 nga ṅwaha.
mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi londotwa fhethu hune ha vha ha muvhuso mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi khou wana iṅwe ndambedzo .
Ndambedzo i badelwa nga nḓila dzi tevhelaho:
vha ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho nga ḓuvha ḽo tiwaho tshelede i nga diphosithiwa kha akhaunthu yavho ya bannga vha nga dzheniselwa tshelede kha akhaunthu yavho ya Postbank vha nga ṋewa tshelede fhethu ho tiwaho.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo SASSA.
Vha humbele muṅwe muthu a vha itele khumbelo. Muthu onoyo u tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho kha vhone na lu bvaho kha dokotela lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe.
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha muofisiri wa Muhasho.
Kha vha ṋee muofisiri fomo ine ya fhelekedzwa nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa vhamu ṱani, arali vho mala/malwa, ḽa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na bar-code vhu ṱanzi ha uri vho lwa nndwani, vhuṱanzi uho vhu nga vha ṱhanziela ya nndwa kana medaḽa dza nndwa arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 60 kha vha ḓise muvhigo wa dokotela u ambaho uri a vha koni u shuma
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi ḓo ṱoḓea kha khumbelo arali ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na/kana ṱhanziela ya mabebo zwi siho:
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo. Afidavithi i tea u vha na tshipiḓa tshi sumbedzaho uri vhuṱanzi vhu si hone kana ha madzwifhi vhu nga ita uri muṋei wa vhuṱanzi a tovholwe lwa mulayo nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Thuso ya Tshitshavha wa 2004
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe. Tshitatamennde tshi nga itwa nga mukhantselara, vhamusanda, mushumeli wa tshitshavha kana mufunzi vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo kana ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe yo itwa kha Muhasho wa zwa Muno
ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelo muvhigo wa tshikolo.
Zwidodombedzwa zwa tshiimo tshavho tsha mbingano:
arali vha songo mala/malwa, kha vha ḓe na afidaviti i ambaho uri a vho ngo mala/malwa arali vho mala/malwa, kha vha ḓe na ṱhaziela ya mbingano arali vho ṱala, kha vha ḓe na maṅwalo a ṱhalana arali vhamu ṱani wavho vho lovha, kha vha ḓe na thanziela ya lufu.
Zwidodombedzwa zwavho zwa muholo na thundu dzavho:
arali vha tshi shuma, kha vha ḓe na tshiḽipi tsha muholo arali vha sa shumi, kha vha ḓe na yavho ya Unemployment Insurance Fund 'blue book' kana ṱhanziela ya u ṱutshela mushumo i bvaho kha mutholi we vha vha vha tshi mu shumela musi vha tshi guma u shuma arali vha na phenisheni, kha vha ḓe na vhuṱanzi ha phenisheni ya phuraivete arali vha na akhaunthu ya banngani, kha vha ḓe na zwitatamennde zwa bannga zwa miṅwedzi miraru i tevhekanah rali vha na vhubindudzi he vha ita, kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa uvho vhubindudzi na mikovhe ye vha i wana.
Kha vha wane rasiti ine ya vha vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo:
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendiwa naa.
Arali khumbelo yavho i songo tendiwa ofisi ya SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa.
Kha vha aphiḽe kha Minista wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha kana MEC nga u rumela aphiḽi yavho kha ofisi ya lushaka kana ya vunḓu arali vha sa tendelani na tsheo.
Kha vha ite aphiḽi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa nga tsheo. 
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo.
Vha ḓo badelwa u bva nga ḓuvha ḽe vha ita ngaḽo khumbelo arali khumbelo yavho yo tendiwa. 
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Water.2010-03-25.ve.txt</fn>
Tshumelo dza vhuṱhogwa dza masipala dzi sa badelwi halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho. Tshumelo dzi katela maḓi, muḓagasi, tshampungane, na u bviswa ha malwa ṱwa. Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi, maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho. Fhedzi phoḽisi dzi langaho kunekedzele kwa ṱho ḓea dza tshumelo ya mabunga na u bviswa ha malaṱwa a dzi athu u fhedziswa nga sekithara ya mihasho yo teaho ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka , na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango .
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi. Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala, vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio. Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo.
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid . Muḓagasi u kona u funga mavhone, u dudedza maḓi nga geḓela, u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala.
Vhathu vha shumisaho u badelelwaho phanḓa ha u shumiswa vha a kona u vhona musi muḓagasi wa mahala wo fhela. Vha ḓo tea u renga mudagasi nga tshelede yavho. Vhathu vha shumisaho muḓagasi wa nḓowelo kana wa u badela mafheloni a ṅwedzi zwi 'do vha konḓela u vhona musi vho fhedza unithi dza muḓagasi u sina mbadelo. Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi.
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala. Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho.
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho, vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone.
Kha vhuṅwe vhupo, Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho.
Tshumelo ya mabunga i sina mbadelo
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala. Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala. Musi maitele o no fhela, ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo.
U badela tshumelo dza masipala
Huna nḓila mbili dza kubadelele kwa tshumelo dza masipala:
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho, vha shumisa unithi dze vha dzi renga. Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe, vha ḓo tea u dzi renga.
Akhaunthu dzi kolodwaho.
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa, vhabadela mafhelonia a nwedzi. Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela.
Maga a tevhelwaho
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho.
khophi yo sethifaiwaho ya ḽinwalo ḽa vhuṋe
ṱhanziela ya fhethu hune vha dzula hone kana ya fhethu ha bindu
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo.
Vha badele mbadelo yo tiwaho.
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso . Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi. Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho.
Mbadelo
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi, ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
K humbelo ya thikhedzo . Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala. Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Workforum.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya u thoma foramu ya mushumoni halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Foramu dza mushumoni dzi thomiwa u itela:
U vhea phanḓa ndugelo dza vhashumi vhoṱhe, hu si fhedzi vhashumi vha miraḓo ya dzangano ḽa vhashumi;
U khwinisa u tshimbila ha zwithu mushumoni;
U kwamana na vhashumi kha mafhungo; na
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo.
Foramu ya mushumoni i nga thomiwa mushumoni muṅwe na muṅwe nga vhashumi vha fhiraho 100. Somboro heyi a i kateli vhashumi kha vhulanguli ha nṱha. Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995.
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi.
Maga a tevhelwaho
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo, i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi.
Muimeleli wa dzangano kana madzangano a vhashumi u tea ḓadza fomo LRA 5.1.
Khophi ya hone i tea u ṋekedzwa kha mutholi sa vhuṱanzi ha u ṋekedziwa ha khophi ya fomo nga u katela dokhumenthe dzi tevhelaho:
Khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni
Khophi ya risithi yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa shitatamennde tso sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fom
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho na ṱhanziela ya u rumela kha Muṅwalisi, Ofisi ya Vuṅdu ya Khomishini ya Vhupfumedzani, Vhulamuli na Khaṱulo .
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>GOV-ZA.Workpermit2.2010-03-25.ve.txt</fn>
Khumbelo ya thendelo ya mushumo halutshedzo
Maga a tevhelwaho
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mbadelo adzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ṱhalutshedzo
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe. Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi.
Maga a tevhelwaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho.
Kha vha nekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho:
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone.
phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho Afrika Tshipembe.
ṱhanziela ya muhaelo mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo. Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana
ṱhanziela ya mbingano , afidaviti ya vhamu ṱani wavho, thanziela ya lufu kana ṱhanziela ya ṱhalano
ṱhanziela dza mabebo dza vhana vhoṱhe vhane vha ḓo vha fhelekedza
ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18, na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe
Milayo i shumiswaho
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo.
Mbadelo
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
BI-1738
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
<fn>Grivance Rules- Tshivenda.txt</fn>
MILAYO YA U TANDULULA MBILAELO DZA VHATHOLIWA VHA MUVHUSO
Hu khou ḓivhadzwa u itela nḓivho uri fhasi ha khethekanyo ya vhu 11 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi, wa 1997 (Mulayo wa vhu 46 wa 1997), i tshi vhalwa khathihi na khethekanyo ya vhu 196 (f) (ii) ya mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, ya 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi yo ita Milayo ye ya sumbedzwa kha Shedulu ya vhu 1. Hezwi zwo itwa zwa sainiwa Pretoria nga ḓuvha ḽa vhu Fumbili ṱhanu ḽa Fulwana 2003.
Vho S. S. SANGWENI Mudzulatshidulo Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi
SHEDULU YA VHU 1
Kha haya maitele, nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe n.ila-- "khomishini" zwi amba Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ya vhu 196 1 ya mulayotewa; "mulayotewa" zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996 Mulayo wa vhu 108 wa 1996; "ma.uvha" hu ambiwa maḓuvha a mushumo;
Vhulanguli vhu dzhiaho tsheo" zwi amba vhulanguli sa zwo ṱalutshedzwaho kha khethekanyo.hukhu ya vhu 1 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi wa 1994;
mbilaelo" zwi amba u sa fushea malugana na zwiito zwa tshiofisi kana u sa itwa ha nyito nga mutholi zwine zwa nga kwama mutholiwa lu vhaisaho kha vhushaka ha mushumo, hu sa katelwi u pandelwa mushumoni hune ha dzhiiwa hu songo fanela;
hoho ya muhasho" zwi amba muthu a re kha vhuimo ho ambiwaho kha Shedulu dza 1, 2 na 3 dza Mulayo wa Tshumelo wa Nnyi na nnyi, wa 1994, kana muthu o farelaho;
Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi" zwi amba Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi wa 1994 (Mulevho wa vhu 103 wa 1994);
u tandulula" zwi amba u dzudzanya mbilaelo lune lwa fusha muvhilaeli;
muimeleli" zwi amba mutholiwa nga iwe, muimeleli kana muofisi wa dzangano ḽa vhashumi ḓi ivheaho
NDIVHO NA NYITO
Ndivho ya haya maitele a u tandulula mbilaelo ndi u bveledza vhushaka ha vhashumi havhuḓi na u tandulula mbilaelo dza tshumelo ya nnyi na nnyi nga u fusha ndivho dza haya maitele dzine dza vha--
u itela u khwaṱhisedza khethekanyo ya vhu 196 (f) (ii) ya mulayotewa ine ya ḓea maanḓa Khomishini uri i ṱoḓisise mbilaelo dza vhatholiwa vha tshumelo ya nnyi na nnyi malugana na nyito kana u sa itwa, na u ta nḓila dza u lugisa dzo teaho;
u khwaṱhisedza khethekanyo ya vhu 11 ya Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi, wa 1997 (Mulayo wa vhu 46 wa 1997), une wa ḓea khomishini maanḓa uri i ite Milayo ya u tandulula mbilaelo;
u tshimbidzwa ha mbilaelo ha u ṱavhanya, hu sa dzhii sia na hone hu linganaho;
iii u tandululwa ha mbilaelo dza muthu a re kha vhuimo ha fhasisa kha muhasho.
KULANGULELE KWA MBILAELO
Mbilaelo dzi fanela uri dzi tandululwe nga mutholi nahone arali zwi tshi konadzea dzi tandululwe dzi tshi kha ḓi tou bva u thoma.
Mutholi u fanela u vhona uri mbilaelo dzi a tandululwa nga nḓila kwayo, i sa dzhii sia nahone i sa khethululi, na uri milayo ya vhulamukanyi i khou tevhedzwa.
Maitele a fanela u vha a nga nḓila ine a thusa na u konisa mutholi na mutholiwa u fhelisa u sa fushea.
a hu na mutholiwa ane a fanela u khethululwa, lwo livhanaho kana lu songo livhanaho nga mulandu wa uri o ḓisa mbilaelo.
Arali maga a ndaṱiso a tshi khou dzhielwa mutholiwa, u shumiswa ha haya maitele nga mutholiwa kha u tandulula mafhungo ane a yelana na maga a ndaṱiso hu songo imisa maitele a ndaṱiso.
Mbilaelo i fanela u vhigiwa nga u tou ṅwala na tsheo dzoṱhe dzine dza dzhiwa dzi fanela u tou waliwa.
Mutholiwa a nga ḓi thusiwa nga muimeleli.
D. U TEVHEDZA TSHIFHINGA TSHO VHEWAHO
Kha u ta zwifhinga zwa u guma, hezwi zwi fanela u .anganyelwa nga u sa katela ḓuvha ḽa u thoma na u katela ḓuvha ḽa u fhedzisela.
Masia oṱhe a fanela u tevhedza tshifhinga tsha u guma tsho vhewaho kha maitele, nga nnḓa ha musi vho tendelana vhoṱhe u engedza.
Mbilaelo i fanela u vhigiwa kha mutholi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshee mutholiwa a thoma u ḓivha uri hu na nyito i songo teaho yo itwaho kana u sa itwa ha iṅwe ya nyito zwine zwa mu kwama.
Mutholiwa a nga kombetshedza uri mbilaelo yawe i fhiriselwe kha Khomishini hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva tshee a wana tsheo i no bva kha vhulanguli.
Mutholi u fanela u ṋetshedza mafhungo o teaho a re na ndeme kha u thusa mutholiwa u vhiga mbilaelo kana u bvela phanḓa na mbilaelo, arali o humbelwa.
U ṋetshedzwa ha mafhungo o raloho zwi bva kha mugumo wo vhewaho nga mulayo.
Mutholiwa u fanela u ṋetshedzwa mafhungo a ambaho nga ha tshiimo tsha mbilaelo na mvelaphanḓa yo itwaho malugana na ḓuvha ḓo dzudzanyelwaho u fhedza.
Mutholi u fanela u ṋetshedza mutholiwa khophi ya fomo ya mbilaelo nga murahu ha u fhela ha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo wo itwaho nga vhulanguli kha mbilaelo yawe.
F. MAGA A MUHASHO A U TANDULULA MBILAELO
Mutholiwa a nga vhiga mbilaelo kha mutholiwa o nangiwaho kha muhasho.
Fomo yo randelwaho I re kha ṱhumetshedzo ya A i fanela u shumiswa musi hu tshi vhigiwa mbilaelo.
Mutholiwa o nangiwaho u fanela u davhidzana na zwipiḓa zwa vhulanguli zwa muhasho zwo fanelaho u itela u lingedza u tandulula mbilaelo.
Mbilaelo i nga tandululwa nga muthu muṅwe na muṅwe a re kha tshipiḓa tsho teaho tsha vhulanguli ane a vha na maanḓa a u ita zwenezwo.
Muvhilaeli u ḓo ḓivhadzwa nga muthu ane a khou tandulula thaidzo yawe nga ha tshiimo na mvelaphanḓa ya u tandululwa ha mbilaelo yawe.
Arali mbilaelo yo tandululwa lu fushaho muvhilaeli, mutholiwa o nangiwaho u ḓo ṅwalela muvhilaeli.
Arali mbilaelo i tshi khou konḓa u tandulula, vhulanguli vhu dzhiaho tsheo vhu fanela u ḓivhadza muvhilaeli nga nḓila yo fanelaho.
Muhasho (hu tshi katelwa na vhulanguli vhu dzhiaho tsheo) vhu na maḓuvha a 30 a u tandulula mbilaelo. Hetshi tshifhinga tshi nga ḓi engedzwa nga thendelano yo tou ṅwalwaho.
Arali muvhilaeli a vhudzwa mvelelo dza mbilaelo a ḓi vha a saathu u fushea--
u ya nga khethekanyo ya vhu 35 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi wa 1994, vhulanguli vhu dzhiaho tsheo vhu fanela u swikisa mbilaelo na maṅwalo o teaho kha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi uri i ṋee themendelo hu saathu u fhela maḓuvha a fumi muvhilaeli o vhiga mbilaelo.
Arali mbilaelo i tshi katela na humbulela uri hu na u sa farwa zwavhuḓi mushumoni sa zwo ṱalutshedzwaho kha Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995, mutholiwa a nga ḓivhadza vhulanguli vhu dzhiaho tsheo nga u tou ṅwala uri u khou tama u shumisa maitele a u tandulula mbilaelo o ṋetshedzwaho kha mulayotewa wa Public Service Co-ordinating Bargaining Council kana khoro ya sekithara yo teaho (i.we na iṅwe ine ya nga konadzea) na hone Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi I fanela u ṱanganedza mbilaelo.
Arali muhasho u tshi khou kundelwa u fhindula mbilaelo nga tshifhinga tsho bulwaho kha Mulayo wa vhu F8, muvhilaeli a nga vhiga mbilaelo yawe--
U FHIRISELWA KHA KHOMISHINI
Musi khomishini i tshi tou wana mafhungo kha vhulanguli vhu dzhiaho tsheo, i fanela u ṱanganedza mbilaelo yeneyo hu saathu u fhela maḓuvha a 30 ya ḓivhadza vhulanguli vhu dzhiaho tsheo nga ha themendelo yayo na zwiitisi zwa uri ndi ngani yo dzhia tsheo yeneyo nga u tou ṅwala.
H. MBILAELO DZA ṱhoho DZA MUHASHO
Arali ṱhoho ya muhasho a na mbilaelo, arali hu--
Mulayo wa vhu F9 na wa vhu 10 i ḓo shuma kha mbilaelo dzoṱhe dza ṱhoho dza muhasho, yo vhalwa na tshanduko dzo teaho nyimele.
I. NDINGO
hoho ya muhasho u fanela vhona uri thandululo ya thaidzo yo lingiwa nga u vhulunga rekhodo ya tshivhalo tsha mbilaelo dze dza tandululwa u bva mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe wa khaḽenda a vhiga kha khomishini nga murahu ha miṅwedzi miṅwe na miṅwe ya rathi.
Khomishini i fanela u vhiga nga ha kulangele kwa dzimbilaelo na vhukoni ha matshimbidzele a dzimbilaelo luthihi nga ṅwaha kha Buthano ḽa Lushaka, arali hu kha vunḓu, u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
Musi mbilaelo yo vhigiwa hu tshi tevhedzwa haya maitele, muvhilaeli u fanela u zwi bvisela khagala uri a hu na maṅwe maitele ane a khou a shumisa.
K. MAGA A VHUKATI
Mbilaelo yo vhigiwaho phanḓa ha musi hu tshi vhewa Milayo ya Tshifhinganyana, zwine zwa amba phanḓa ha ḽa 1 Fulwana 1999, dzi ḓo tandululwa dza fhela u fana na musi Milayo ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi i songo thuthiwa.
Mbilaelo yo vhigiwaho phanḓa ha musi hu tshi anḓadzwa milayo ya mbilaelo, dzi fanela u tandululwa dza fhela hu tshi tevhedzwa Milayo ya Mbilaelo ya Tshifhinganyana yo anḓadzwaho kha Gazethe ya Muvhuso Ya vhu 20231 ya 1999.
uvha ḽa u thoma ḽa heyi Milayo ndi, u ya nga makumedzwa a Mulayo wa vhu K, 19 Khubvumedzi 2003.
FOMO YA MBILAELO
KHA VHA VHALE NDAELA DZI TEVHELAHO MUSI VHA SAATHU U ḓadza HEI FOMO
Hei fomo i fanela u shumiswa kha u vhiga mbilaelo (nga nnḓa ha u pandelwa mushumoni hu songo fanelaho) musi vha songo fushea nga u itwa kana u sa itwa ha zwiṅwe zwithu zwa mushumo nahone vhone vho kundelwa u tandulula thaidzo nga nyambedzano dzi si dza tshiofisi.
Vha fanela u vhiga mbilaelo yavho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḓe vha ḓivha nga ha u itwa kana u sa itwa ha zwiṅwe zwithu zwa tshiofisi zwe zwa vha vhaisa.
Vha nga ḓi thuswa kana u imelelwa nga mushumisani navho kana muimeleli kana muofisi ane a bva kha dzangano ḽa vhashumi ḓi .ivheaho.
Ndi zwa ndeme u ḓadza mafhungo oṱhe nga nḓila yone. Musi fomo yo fhela u ḓadziwa, i fanela u ṋetshedzwa muofisi o nangiwaho wa tshiimiswa tshavho. Muhasho u ḓo ṱuma hei fomo kha maṅwalo a mbilaelo yavho nahone i ḓo shumiswa kha maga oṱhe a matshimbidzele a mbilaelo.
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine muthu muṅwe na muṅwe a re na maanḓa a lingedza u tandulula thaidzo, sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi fanela u ḓadza tshipiḓa tsho teaho tsha fomo. Vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha uri vha fhindule kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ambiwa.
Mafheleloni a ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa matshimbidzele a mbilaelo, muhasho u o dzhenisa fomo kha faela.
Musi mbilaelo yo tandululwa, a vha faneli u fhedzisa u ḓadza fomo yoṱhe. Khethekanyo ya Vhushumeli ha Vhashumi ya muhasho wavho i ḓo vhea fomo kha faela. I ḓo shumiswa kha u vhiga tshi.atisitiki tsha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi tsha ṅwaha nga ṅwaha.
Vha khou humbelwa uri vha ḓadze tshipiḓa tsha A na tsha B tsha hei fomo vha i ṋetshedze muofisi o nangiwaho wa tshiimiswa tshavho. Muofisi u ḓo saina kha tshidanga tshi re nga fhasi ha tshipiḓa tsha B kha fomo u sumbedza uri mbilaelo yo ṱanganedzwa, Kha vha vhone uri vha a wana khophi ya fomo ine ya sumbedza uri mbilaelo yo ṱanganedzwa,
tshipiḓa tsha C tsha mbilaelo tshi ḓo ḓadziwa nga vhone na mutholi kha maga o fhambanaho musi mbilaelo i tshi khou lingedzwa u tandululwa.
tshipiḓa TSHA A: MAFHUNGO A vhuṋe
Tshi ḓadziwa nga muvhilaeli: Dzinishiala na Tshifani : ... Nomboro ya PERSAL : ... Muhasho une vha shuma khawo : ... Mulangi : ... Vhuimo : ...uvha ḓe vha thoma u ḓivha nga ha u : U itwa kana u sa itwa ha nyito ya tshiofisi : ... Nomboro dza vhukwamani : luṱingo ... Fekisi ... Dzina ḽa muimeleli (arali a hone) : ... Nomboro dza vhukwamani dza muimeleli : luṱingo ... Fekisi ... Nomboro dza vhukwamani dza dzangano ḽa vhashumi : luṱingo ... Fekisi ...
tshipiḓa TSHA B: ZWIDODOMBEDZWA ZWA MBILAELO
Tshi ḓadziwa nga muvhilaeli: Vha khou vhilaela nga mini? Arali tshikhala tshi re afho fhasi tshi tshiṱuku vha .ume ḽiṅwe sia.ari: Vha khou humbula uri i nga tandululwa hani? Tsaino: Mutholiwa ḓuvha
Dzina:
Vhuimo:
tshipiḓa TSHA C: THANDULULO YA THAIDZO: MAIMO
Notsi:
Hetshi tshipiḓa tsha fomo tsho itelwa uri vhalanguli vha maimo o fhambanaho vha lingedze u tandulula thaidzo. A hu na maga o randelwaho a u tandulula Mbilaelo. Zwi tshi ya nga nyimele, hu fanelwa u ḓadziwa siaṱari kana masiaṱari manzhi.
Arali mbilaelo i tshi khou konḓa u tandulula u swika kha vhuimo ha ṱhoho ya muhasho, i fanela u netshedzwa vhulanguli vhu dzhiaho tsheo (zwi amba uri siaṱari ḓi re hafho fhasi ḽine ḽa amba nga ha vhulanguli vhu dzhiaho tsheo ḓi fanela u .adziwa).
Mbilaelo i fanela u tandululwa nga maimo oṱhe o teaho (hu tshi katelwa na vhulanguli vhu dzhiaho tsheo) hu saathu u fhela maḓuvha a 30, nga nnḓa ha musi tsho engedzwa nga thendelano na muvhilaeli.
tshipiḓa tsha C tshi khou bvela phanḓa VHUIMO: MUTHOLIWA O NANGIWAHO---------
Tshi ḓadziwa nga muofisi o rumiwaho
Dzina : ...
Vhuimo : ...
Fekisi : ...
Mbilaelo yo tandululwa naa? Ee . Hai . Arali phindulo i Ee, kha vha ṋee zwidodombedzwa zwa thendelano arali tshikhala tshi sa lingani vha .ume masiaṱari a u .adzisela
Tshi ḓadziwa nga mutholiwa
Mbilaelo yo tanduluwa naa? Ee . Hai .
Vha na zwine vha nga amba naa?
tshipiḓa tsha C tshi khou bvela phanḓa VHUIMO: VHULANGULI VHU DZHIAHO TSHEO Tshi ḓadziwa nga vhulanguli vhu dzhiaho tsheo Tsheo malugana na mbilaelo na zwiitisi zwa tsheo (arali tshikhala tshi re afho fhasi tshi sa lingani kha vha .ume ḽiṅwe sia.ari/masia.ari)
YO SAINIWA:
Vhulanguli vhu dzhiaho tsheo ḓuvha
Tshi ḓadziwa nga muvhilaeli
Naa mbilaelo yo tandululwa? Ee . Hai .
Arali i songo tandululwa kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha saathu u fushea:
Vha a ṱoḓa mbilaelo i tshi fhiriselwa kha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi? Ee . Hai .
<fn>Hansards.16DaysPamphlet.2009-11-11.ve.txt</fn>

Vha so ngo Sedza Thungo!

Kha vha Lwe na u Tambudzwa!

maḓuvha a 16 a Fulo ḽa u sa vha na khakhathi kha Vhafumakadzi na Vhana


Fulo ḽa maḓuvha a 16 ndi mini?

Ndi FULO ḽa ḽifhasi yoṱhe ḽine ḽa HANEDZANA na KHAKHATHI dzi itelwaho VHAFUMAKADZI na VHANA

nḓivho ya ḓo ndi u tsivhudza nga ha masiandaitwa MAVHI ane KHAKHATHI na U TAMBUDZWA zwa ḓisa kha VHAFUMAKADZI na VHANA na
U FHELISA U TAMBUDZWA LWA tshoṱhe ha tshitshavha

Ndi lini hune Fulo ḽa vha hone?

maḓuvha a 16 a Fulo a vha hone u bva nga ḽa 25 ṱara u swika nga ḽa 10 Nyendavhusiku ṅwaha muṅwe na muṅwe

ḓi KATELA maḓuvha O KHETHEAHO A TEVHELAHO
25 ṱara ...
ḓuvha ḽa Dzitshakhatshakha ḓi sa Tendeli Khakhathi kha Vhafumakadzi

1 Nyendavhusiku ...
ḓuvha ḽa ḽifhasi ḽa Eidzi

10 Nyendavhusiku ...
ḓuvha ḽa Dzitshakhatshakha ḽa Pfanelo dza Vhathu


Ndi mini zwiṅwe zwa zwi vhangaho khakhathi kha vhafumakadzi?

Dzi sima kha tshiimo tsha fhasi tsha vhafumakadzi muṱani na kha tshitshavha
Dzi bvelela musi vhanna vha tshi shumisa maanḓa na VHUIMO HE VHA ṋewa hu u itela u LANGA vhafumakadzi.
U TAMBUDZA ndi mini?

Tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhuḓifari tshine tsha .isa:
nyofho
u huvhadza muvhili
uri muthu a ite tshithu a sa funi

Tsumbo dza u tambudza:

MUVHILI

MUHUMBULO

MASHELENI

U TAMBUDZA LWA VHUDZEKANI

U TSHIPA

Vho vha tshi zwi ḓivha ...

uri Phalamennde yo phasisa milayo uri i tsireledze pfanelo dza vhathu kha u tambudzwa naa?

Ndi heyi:

Mulayo wa Khakhathi dza miṱani wa 1998
Mulayo wa Vhana wa 2005
Mulayo wa u unḓa wa 1998
Mulayo wa u ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u Thivhela u Khethulula hu so ngo teaho wa 2000
Mulayo wa Vhugevhenga (Mulayo wa Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani na Mafhungo a Yelanaho) Mulayo wa Khwiniso wa 2007

Komiti dza Phalamennde dzi shumaho na vhuimo ha vhafumakadzi na vhana Afurika Tshipembe:

Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali



VHA SONGO VHA TSHIPONDWA:
Kha vha lwe na khakhathi
Kha vha ambe
Kha vha ḓivhe pfanelo dzavho
Kha vha lwe na u TAMBUDZWA
Vha so ngo sedza thungo!

Vha nga wana ngafhi thuso?
Kha vha kwame:

Mapholisa kha 10111
Ofisi dza Lushaka dza FAMSA kha luṱingo lwa: (011) 975 7107 kana kha fakisi ya: (011) 975 7108
Nomboro ya u Thusa Vhana: luṱingo lwa: 08000 55 555
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu: Luṱingo: 011 - 403 7182
<fn>Hansards.AfricaDay.ve.txt</fn>
U PEMBELELA ḒVHA ḼA AFURIKA
Ḓuvha ḽa Afurika ḽi pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ḽa 25 Shundunthule
Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afurika (OAU) ḽo vhumbwa nga dzi 25 Shundunthule 1963 ngei Adis Ababa, Ethiopia
U elelwa vhuṱambo uhu, Ḓuvha ḽa Afurika ḽi ḓo vha ḽi tshi khou pembelelwa lwa vhu 48 uno ṅwaha
Dzangano ḽa OAU ḽo rangela ḽa Vhuthihi ha Afurika (AU) ḽe ḽa rwelwa ṱari ngei Durban, Afurika Tshipembe nga ḽa 9 Fulwana 2002
Hu na mashango a 54 Afurika hune a 53 a vha miraḓo ya AU. Shango ḽa Morocco a si muraḓo wa AU.
AU ḽo ḓisa dzhango ḽa Afurika huthihi, shuma na vhunzhi ha khaedu dzaḽo u fana na khuḓano dza u ḓiṱama nga zwiṱhavhane, tshanduko dza kilima , na vhushai.
NDEME YA ḒUVHA ḼA AFURIKA
Duvha ḽa Afurika ndi vhuṱambo ha Afurika, vhathu vhaḽo na vhuthihi
Ndi u ṱanganedza mvelaphanḓa ye ya itwa nga vhathu vha Afurika na u sumba khaedu dzi fanaho dzine ra ṱangana nadzo kha vhungomu ha ḽifhasi
MUSHUMO WA DZANGANO ḼA VHUTHIHI HA AFURIKA (AU) KHA DZHANGO
AU ndi tshiimiswa tsha ṋtha tsha u alusa ṱhanganyo ya ikonomi na matshilisano a dzhango, u itela vhuthihi ha ndeme na madzangalelo guṱe a mashango na vhathu vha Afurika
AU ḽo ḓisendeka kha bono-guṱe ḽa dzhango ḽa vhuthihi ho khwaṱhaho
Ḽi dovha hafhu ḽa ḓisendeka kha ṱhoḓea ya u fhaṱa vhufarakani vhukati ha mivhuso na madungo oṱhe a tshitshavha tshapo, nga maanḓa vhafumakadzi, vhaswa na sekhithara ya phuraivethe
Sa dzangano ḽa dzhango, ḽi sedzana na mulalo, vhutsireledzi na vhudziki, na uri ndi tshidziki tsha mvusuludzo ya dzhango
Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika, nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho.
BONO
Bono ḽa Vhuthihi ha Afurika ndi: "Afurika ḽo ṱanganelaho, ḽi bvelaho phanḓa ḽa mulalo, ḽine ḽa tshimbidzwa nga vhadzulapo vhaḽo ḽi imelaho maanḓa a fulufulu kha arena ya ḽifhasi".
MISHUMO-GUṰE YA DZANGANO ḼA VHUTHIHI HA AFURIKA
Vhathu vha Afurika vho rangela mishumo guṱe ya AU nga u:
Tsireledza vhupo
Lwa na vhuthororisi ha dzitshakhatshakha
Thivhela u vha hone ha dwadze-tshifu ḽa HIV/EIDZI, malaria na lufhiha
u dzudzanya mafhungo a vhuthu u fana na vhuleme vhu shushaho ha vhafhalali na vhathu vha si na vhudzulo
u andisa mulalo, vhutsireledzi na vhudziki na u tshimbidza nyanḓano na mvelaphanḓa Afurika
khwaṱhisa vhuthihi ha madzangelelo kha dzhango ḽothe na u fhaṱa vhumatshelo vhu fanaho kha vhathu vha Afurika
AFURIKA TSHIPEMBE NA ḒUVHA ḼA AFURIKA
Vhuṱambo ha u elelwa Ḓuvha ḽa Afurika vhu khwathisa mushumo we wa itwa na u dzhenela ha Afurika Tshipembe kha mbekanyamushumo ya dzhango
Ḓuvha ḽa Afurika ḽi shuma sa ḓuvha ḽa u pembelela vhufa hashu ha Afurika, na u sumbedza ḓivhazwakale na mvelele ya dzhango nga vhutsila
U dzhenisa vhupfa ha vhuḓifhinduleli kha vhothe, nga maanḓa vhaswa, u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha kwameaho kha vhupo ha matshilisano, u katela:
Mutakalo na vhutsireledzi
Mvusuludzo ya mvumbo
Vhuthihi ha matshilisano na pfunzo
Kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika, ri na tshifhinga tsha u vusuludza vhuḓikumedzeli hashu, dzhango ḽa Afurika na khovhekanyo ya vhufa hashu na vhumatshelo
MUSHUMO WA PHALAMENNDE YA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE
Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe i shela mulenzhe kha vhunzhi ha madzangano a Afurika, u katela na Pan African Parliament (PAP) na Foramu ya Phalamennde ya SADC (SADC PF)
Hu tshi tevhelwa phoḽisi ya mashango a nnḓa ya shango, Phalamennde ya Afurika Tshipembe i ṋea tshenzhemo yo khetheaho kha Afurika kha mutheo waḽo wa phoḽisi ya dzitshakhatshakha . Izwi zwi katela u dzhenela kha maguvhangano a vhusimamilayo a mashango hune Muvhuso wa Afurika Tshipembe wa vha u hone kha ndingo dza u fhaṱa mulalo
Uno ṅwaha Phalamennde ya Afurika i ḓo vha i tshi khou swielela African Dialogue nga 22 Shundunthule ine ya ḓo tevhelwa nga khanedzano nga ḽa 25 Shundunthule dzi re na thero "African renewal, advancement and development" kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika
AFURIKA NA ZWI BVELELAHO 2011
Foramu ya Ikonomi ya Afurika 2011: Cape Town, Afurika Tshipembe, 4-6 Shundunthule 2011
Thero: "U bva kha Bono u ya kha Nyito, Ndima i tevhelaho ya Afurika
Foramu ya Ikonomi ya Afurika ndi dzangano ḽi ḓilangaho ḽa dzitshakhatshakha ḽo ḓiimiselaho u khwinisa tshiimo tsha ḽifhasi nga u shumisa vharangaphanḓa vha mabindu, poḽitiki, akhademi na vhaṅwe vha tshitshavha u nea tshivhumbeo tshiswa tsha mbekanyamushumo dza ḽifhasi, dzingu na Nḓowetshumo.
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika 9-11 Shundunthule, 2011
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika ḽi ḓo rwelwa ṱari nga Shundunthule 2011 ngei Johannesburg Expo Centre, Nasrec, Afurika Tshipembe. Dzangano ḽa Africa Health ḽi ḓo ṋetshedza ṱano ḽa maḓuvha mararu ḽi tshi khou ṋetshedza mutevhe wo fhambananaho wa ṱhoho dza thero dzi yelanaho na ndondolo ya mutakalo Afurika, na uri i ḓo kunga vhoradzipfunzo vha zwigidi u bva kha madzingu na u mona na ḽifhasi khoroni dzaḽo
NEW AFRICA DAY FESTIVAL 27 - 29 Shundunthule
U pembelela Ḓuvha ḽa Afurika, ndi nga Shundunthule 27 - 29 Johannesburg, u ḓiphina nga vhuṱambo ha mafhelo a vhege ane a pfi Sanaa Afurika, Muya wa u Pembela u ḓo katela tshidziki tsha mutevhetsindo wa Afurika na muya u takadzaho, u swielela vhutsila vhu nyanyulaho ha dzhango, vhuḓimvumvusi, muzika na zwiṅwe.
MAṄWE MAḒUVHA A NDEME A AFURIKA
Ḓuvha ḽa16 Fulwi ḽa African Child
Ḓuvha ḽa 9 Fulwana ḽa Vhuthihi ha Afurika
Ḓuvha ḽa 25 Khubvumedzi ḽa Pan African Women
<fn>Hansards.Announcements.ve.txt</fn>
NḒIVHADZO
MULAEDZA WA MUPHURESIDENNDE KHA LUSHAKA
10 LUHUHI 2011
Nḓivhadzo nga u tevhekana
TSHIFHINGA
NḒIVHADZO
17:20
Vhaimeli vha midia vho tendelwaho vha fanela u dzhia maimo avho nga 17:30
17:25
Vhaimeli vha midia vho tendelwaho vha fanela u dzhia maimo avho nga 17:30
17:27
Vhaimeli vha midia vhoṱhe vha khou vhidzelelwa uri vha dzhie maimo avho zwino.
17:30
Vhaimeli vha midia vhoṱhe vha fanela uri zwino vha vhe vha kha maimo avho u itela Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (u dovholola)
17:30
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 15.
17:35
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 10
17:40
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 4
17:43
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi khou vala zwino
17:45
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi. A hu na o tendelwaho u pfuka kha khaphethe tswuku
17:50
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi. A hu na o tendelwaho u pfuka kha khaphethe tswuku
17:53
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi. A hu na o tendelwaho u pfuka kha khaphethe tswuku ( Repeat)
TSHIFHINGA
NḒIVHADZO
20:10
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini kha Plein Street u ya CTICC. Vha humbelwa uri vha ṋetshedze ḽiṅwalo ḽa thambo musi vha tshi ṋamela.
20:15
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u ya kha Plein Street nga u ṱavhanya vha ṋamele bisi u ya CTICC. Vha humbelwa u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa thambo yavho vhuṱanganedzeloni zwezwo vha tshi ṋamela..
20:20
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini nga u ṱavhanya kha Plein Street. Vha humbelwa u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽavho ḽa thambo vhuṱanganedzeloni zwezwo vha tshi ṋamela. (U dovholola)
<fn>Hansards.GreenLight.ve.txt</fn>
PHALAMENNDE I ṊEA THENDELO ...
Phalamennde ya Afurika Tshipembe yo bveledzisa Mbekanyamaitele ya Ndaulo ya Malaṱwa, sa tshipiḓa tsha pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi ya u laula vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho.
Mulayotewa u amba uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha na pfanelo ya u vha kha mupo une u si vhaise mutakalo wavho kana vhuvha havho. Hezwi zwi katela tsireledzo ya mupo nga milayo yo teaho na maṅwe maga u thivhela tshikafhadzo ya mufhe na tshinyadzo kha vhudzulavhathu, u ṱuṱuwedza ndondolamupo, na u tsireledza mveledziso ya vhudzulavhathu yo khwaṱhaho. Ri nga kona u humisela murahu iṅwe ya tshinyadzo yo no iteaho kha pulanete yashu arali ra dzhia vhukando ha uri hu vhe na tshanduko.
Phalamennde yo ḓiimisela u khwaṱhisedza mutakalo na tsireledzo zwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe na vhathu vhoṱhe vhane vha shuma lwa mulayo na vhane vha dzhena vhuponi ha zwifhaṱo zwayo. Tshiimiswa tsho ḓiimisela u dzudza vhupo ha Phalamennde hu kha tshiimo tshavhuḓi u bveledza vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone havhudi, khathihi na u langa khombo ine ya nga ṱaha vhuponi ha mushumo phanḓa ha musi i sa athu u bvelela.
MUSHUMO NA VHUḒIFHINDULELI ZWA PHALAMENNDE KHA U LONDOTA MUPO
Mulayo u ngaho Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni (OHSA) u kombetshedza Phalamennde u ṋetshedza na u dzudza u ya nga hune zwa konadzea, vhupo ha u shuma hune ha vha ho tsireledzeaho hu si na zwivhangakhombo kha mutakalo wa vhashumi vhayo. Hu na ndavhelelo ya uri vhashumi vha tea u shumisana na mutholi u vhona uri ṱhoḓea dza Mulayo uyu dzi a swikelelwa. Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza nzhele kha vhashumi vhayo vhoṱhe nga ha ndeme ya u vhulunga mupo na mushumo khathihi na vhuḓifhinduleli hu elanaho nawo.
MAGA NA MAITELE
Phalamennde yo bveledza pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi u langa vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone ho teaho hu tshi katelwa na mveledziso ya Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya malaṱwa.
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ṋea muhanga wa u bveledza tshumelo i re na ndingano, i swikeleleaho nahone yo khwaṱhaho kha vhashumi na vhathu vha re vhuponi ha Phalamennde. Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u vhona uri hu vhe na u laṱwa ha malaṱwa ho tsireledzeaho u fhungudza tshikafhadzo ya mupo, na u engedza u bikululwa ha malaṱwa khathihi na u vhona uri malaṱwa a bveledzwaho Phalamenndeni a shumaniwa nao u ya nga ha tsumbedzelo dzi re khayo.
U VHULUNGA MUḒAGASI
Phalamennde i ṱuṱuwedza tshumiso ya gulupu dzi vhulungaho muḓagasi u itela u fhungudza tshikafhadzo ya mupo, u vhulunga muḓagasi na mbadelo. Dzigulupu dzi vhulungaho muḓagasi dzi shumiswa u funga mavhone fhethu hoṱhe ha nnyi na nnyi na dziphasedzhini dza Phalamennde.
NDANGULO YA MALAṰWA
"Malaṱwa" zwi amba zwithu zwiṅwe na zwiṅwe u fana na zwithu zwi re na gese, tshiluḓi kana zwo omaho kana zwiṅwe na zwiṅwe zwo ṱanganyelaho izwi, zwine nga tshiṅwe tshifhinga zwa tiwa nga Minisiṱa wa zwa Mupo na Vhuendelamashango nga nḓivhadzo kha Gazete ya Muvhuso.
Ndangulo ya Malaṱwa o Omaho
Malaṱwa o Omaho
Malaṱwa o omaho a dzhiiwa ḓuvha na ḓuvha a dzheniswa kha bege dza puḽasiṱiki na kha zwifaredzi u bva fhethu hoṱhe a iswa fhethu ha u laṱa malaṱwa ho tendelwaho lwa mulayo.
Malaṱwa a mishonga
Malaṱwa a mishonga a dzheniswa kha zwifaredzi zwa puḽasiṱiki zwo tiwaho (zwa muvhala wa dzivha) na u bviswa nga muṋeyatshumelo o ṋewaho khonṱhiraka ya u ita mushumo uyu tshifhinga tshoṱhe kana hu na ṱhoḓea
Malaṱwa a muḓagasi
Mavhone oṱhe ane a si tsha shuma a tea u kuvhanganyiwa a poswa fhethu hune a ḓo gaiwa hone nga nḓila yo tsireledzeaho
Malaṱwa maṋu
Malaṱwa maṋu a dzheniswa kha zwifaredzi /mabini o tiwaho nahone a bviswa tshifhinga tshoṱhe
Malaṱwa a Khemikhala
Dzikhemikhala dzi dzheniswa kha tshitolo tsha dzikhemikhala tsho loḓelwaho u thivhela u shumiswa hu siho mulayoni. Khemikhala dzoṱhe dzi tea u vhulungwa kha zwifaredzi zwo swaiwaho, nahone dzikhemikhala ṱhukhu dza khombo dzi tea u ṅwaliwa nga nḓila yo lulamaho.
Dzisilinda dza Gese
Muṋeyatshumelo u tea u bvisa dzisilinda dza gese dzi si tsha shumaho vhuponi ha zwifhaṱo na u vhona uri dzisilinda dzi laṱwa u ya nga ha ṱhoḓea ya mulayo u thivhela u shumiswa hafhu zwi songo tea.
NYITO DZA TSHIFHINGA TSHIḒAHO
U laṱwa ha Mapfura a u Bika
Phalamennde i kha nzudzanyo dza u wana zwifaredzi zwa mvusuludzo ya malaṱwa a mapfura a u bika zwine zwa shandukisa malaṱwa aya a mapfura a u bika a vha dizili. Maitele a u shela malaṱwa a mapfura a u bika kha dziḓireini dza maḓi a mvula a zwi ṱuṱuwedziwi.
U bviswa ha malaṱwa a mabambiri na u bikulula
Phalamennde i kha nzudzanyo ya u wana muṋeyatshumelo wa u bvisa mabambiri a malaṱwa uri a bikululwe. Ofisi dzoṱhe dza Phalamennde dzi ḓo ṋewa makhadibogisi a u kuvhanganyela mabambiri a malaṱwa. Makhadibogisi aya a ḓo shululwa vhege iṅwe na iṅwe.
Vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ha u tsireledza mupo washu, hu u vhulunga muḓagasi na u fhungudza tshivhalo tsha malaṱwa ndi ha ndeme. Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka lwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hu tshi katelwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe u vhulunga mupo washu u itela mirafho i ḓaho na u ṱuṱuwedza mvelele ya mveledziso yo khwaṱhaho.
<fn>Hansards.HowTheBudgetWorksForUs.ve.txt</fn>
MUGAGANYAGWAMA U RI SHUMELA HANI
Mugaganyagwama ndi mini?
Mugaganyagwama ndi pulane ine ya sumbedza uri mbuelo yo ṱanganedzwaho ndi vhugai na uri i ḓo shumiswa nga nḓila-ḓe kha tshifhinga tsho tiwaho. Muthu nga ene muṋe u a ita pulane dzo vhalaho nga ha mbuelo na tshinyalelo zwawe. U ita mugaganyagwama ndi zwa ndeme ngauri naho ri tshi nga tama u renga zwithu zwinzhi, a ri anzeli u vha na masheleni o linganaho. Zwenezwo zwi amba uri ri na zwinyagwa zwinzhi fhedzi zwiko zwone ndi zwiṱuku kha uri ri wane zwoṱhe zwine ra ṱoḓa. U ita mugaganyagwama ndi u rengela ngomu na u khetha uri masheleni ashu ri a shumisa nga nḓila ifhio. Arali ra renga tshiṅwe tshithu, ri fanela u pfesesa uri zwiṅwe ri ḓo kundelwa u vha nazwo.
Naa Muvhuso u vhekanya hani Mugaganyagwama wawo?
Nga nḓila i fanaho, Muvhuso wo livhana na khetho. Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi tea u linganyisa zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza vhathu. Mugaganyagwama u kovhiwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u itwa u thoma u ya nga tsheo ye ya dzhiiwa ya ṅwaha wonoyo. Mugaganyagwama wa lushaka u ṋekedza nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya Muvhuso kha ṅwaha wa muvhalelano, u bva nga ḽa 1 Lambamai kha ṅwaha uno u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe kha ṅwaha u tevheleho. Mugaganyagwama wa lushaka a u anzeli u fana na muṅwe, ngauri u sumbedza uri masheleni a ḓo shumiswa hani, na u sumbedza nga vhuḓalo uri masheleni a ḓo kuvhanganywa hani u kona uri a swikelele tshinyalelo ya shango.
Naa Muvhuso u kuvhanganya hani masheleni awo?
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ya masheleni a Muvhuso ndi muthelo. Muthelo ndi mbadelo ya khombekhombe kha Muṱanganedzi wa Mbuelo nga vhathu, mabindu na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho u badela mithelo. Tshumelo dza zwa Mbuelo ya Afurika Tshipembe (SARS) ndi yone i kuvhanganyaho muthelo. Hu na tshaka dzo fhambanaho dza mithelo. Muvhuso u wana muthelo muhulwane kha miholo ya vhathu. Muthu muṅwe na muṅwe shangoni ane a wana muholo u fhiraho tshelede ṋkene u tea u badela muthelo kha muvhuso. Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi muthelo wa mbuelo. Maṅwe maitele a muthelo a katela Muthelo wa Zwirengiswa (VAT) na muthelo wa mveledzo dza shango. Vhathu vhanzhi vho no pfa nga ha VAT, na uri dziṅwe thundu dza mutheo a dzi dzheniswi muthelo. Fhedzi-ha, mithelo yo engedzwaho tshiṅwe tshifhinga i a dzheniswa kha thundu dza maimo. Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi "muthelo wa tshivhi". Mulayotewa u sumbedza uri Muphuresidennde u tea u laula mbuelo nga nḓila ifhio. Mbuelo iṅwe na iṅwe ine shango ḽa i wana i dzheniswa kha Akhaunthu ya Muvhuso. Mulayo wa Phalamennde u a ṱoḓea musi hu tshi bviswa masheleni kha akhaunthu iyi. Mugaganyagwama muṅwe na muṅwe u tea u vha na sia ḽa tshinyalelo na ḽa mbuelo.
Mugaganyagwama u shuma nga nḓila ifhio?
Mugaganyagwama wa Muvhuso wo khethekanywa nga Mbuelo na Tshinyalelo, Ṱhahelelo phanḓa ha Nyadzimo na Tshikolodo tsha Lushaka. Mbuelo na Tshinyalelo dzi vhidzwa hafhu u pfi Akhaunthu dza Mbuelo dza Muvhuso. Mugaganyagwama wa Muvhuso u thoma nga tshinyalelo ngeno migaganyagwama miṅwe minzhi i tshi thoma nga mbuelo. Phambano vhukati ha mbuelo na tshinyalelo i vhidzwa u pfi ṱhahelelo kana mbuelo ya nṱhesa. Ṱhahelelo i vha hone musi Muvhuso u tshi pulana u shumisa masheleni manzhi a fhiraho masheleni ane wa nga a kuvhanganya kha muthelo zwawo. Tshikolodo tsha muvhuso tshi vha hone musi muvhuso u tshi hadzima masheleni fhano hayani kana kha mashango a nnḓa u shumisa kha tshinyalelo dzawo. Musi mbuelo i tshi fhira tshinyalelo, sa tsumbo, musi muthelo wa vhathu u tshi gonyiswa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa, hu vha na mbuelo ya nṱhesa.
Kutshimbidzele kwa Mugaganyagwama
Mugaganyagwama u dzhia miṅwedzi ya 14 u dzudzanya. Izwi zwi amba uri musi Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tshi ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni, Mugaganyagwama wa ṅwaha u ḓaho u vha wo no vha na miṅwedzi mivhili wo thomiwa u dzudzanywa. Mihasho yo fhambanaho i a dzhenela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama. Vha rumela nyanganyelo dzavho dzo fhelekedzwaho nga mbuno kha Ofisi Khulwane dzo teaho. Ofisi khulwane dzi ḓo ita manweledzo dza a rumela kha Muhasho wa Gwama. Muhasho wa Gwama u ḓo ita manweledzo a sumbedzaho tshinyalelo dza mihasho yo fhambanaho. Vhulangi ha Mbuelo dza Shango na Vhulangi ha Muingatengo na hone vhu ita nyanganyelo ya mugaganyagwama ine ya rumela kha Muhasho wa Gwama. Minisiṱa wa Gwama na Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka vha a ṱangana u amba nga ha nyanganyelo ya mugaganyagwama. Therisano i ḓo ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya polotiki, ya ikonomi na ya masheleni. Mulangi Muhulwane wa Gwama u dzudzanya mugaganyagwama.
Kanzhi nga Luhuhi, ṅwaha muṅwe na muṅwe, Minisiṱa wa Gwama u ṋea Tshipitshi tsha Mugaganyagwama Phalamenndeni. Nga murahu, hu vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama Phalamenndeni. Vhaminisiṱa vha Khabinethe vha tea u tikedza nga mbuno tshinyalelo dza kha mihasho yavho yo fhambanaho. Tshipitshi tshi anzela u tevhela mutevhe wo tewaho. Tshi thoma nga tsedzisiso ya mvelelo dza masheleni dza ṅwaha wo fhiraho, tsha ṋea tsedzisiso nyangaredzi ya mafhungo a ikonomi ya shango, na tsedzisiso ya ṅwaha wa muvhalelano u no khou ḓa. Tshi sumbedzisa uri nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo zwi ḓo linganyiswa hani. Ndi kuitele kwa Mulayotewa wa demokirasi yashu uri Muvhuso u nga kona fhedzi u shumisa tshelede arali yo phasiswa nga Phalamennde. Mugaganyagwama u dzhiiwa sa mulayo muṅwe na muṅwe une wa tea u phasiswa nga Phalamennde phanḓa ha musi u tshi vha mbofho. Nga murahu ha Tshipitshi tsha Minisiṱa, Miraḓo ya Phalamennde vha vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama na u u voutela. Nga murahu ha musi ho no vha na khanedzano nga voutu ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe, Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo dzi tea u u voutela. Arali mugaganyagwama wo phasiswa, muhasho wonoyo u nga ṋewa thendelo ya u ita mbekanyamushumo ya masheleni awo.
Mugaganyagwama na Vhulavhelesi?
U kuvhanganywa ha mbuelo na tshinyalelo zwi tea u laulwa u itela u khwaṱhisedza uri tshelede i shuma sa zwe Phalamennde ya sumbedzisa zwone. Muoditha Dzhenerala u vhiga kha Phalamennde nga ha uri ndaela dza tshinyalelo dzo tevhedzwa naa. Mugaganyagwama ndi tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tsha ndeme na kha vhulavhelesi, hune muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli kha uri tshelede i shumiswa nga nḓila-ḓe?
<fn>Hansards.LabourBroking.2009-11-11.ve.txt</fn>
Phalamennde
ya Afurika Tshipembe











Phalamennde na Vhu.o.eli ha Vhashumi
















VHU.O.ELI HA VHASHUMI NDI MINI
Vhu.o.eli ha vhashumi ndi ṋetshedzo ya vhashumi vha tshifhinganyana kana vhashumi vha zwenezwo nga muthu a kana bindu ḓi tshi itela muṅwe muthu kana ḽiṅwe bindu, o lavhelela mbadelo. Mu.o.eli wa vhashumi ndi muthu ane a kana bindu ḽine ḽa ṋetshedza tshumelo iyi.

Vhu.o.eli ha vhashumi zwi fana na zwine zwa vhidzwa u pfi ndi Tshumelo ya Tshifhinganyana ya Mushumo (TTM). Ho vha na nyaluwo i vhonalaho kha sekhithara iyi kha lushaka lwoṱhe. iṅwe ya tsumbo dza zwenezwino dza vhu.o.eli ha vhashumi yo vha hone kha zwa vhulimi ngauri vhorabulasi vho vha vha tshi khou ṱoḓa vhashumi nga tshifhinga tsha khaḽo. Ngauralo vhashumi vho vha vha tshi tholiwa na u pandelwa nga rabulasi u ya nga ṱhoḓea dzavho dza Khalaṅwaha? Nga murahu, vha.o.eli vha vhashumi vho ḓo dzhenelela hu u itela u ṋetshedza tshumelo ya zwigwada zwa vhafuli kana vhakani. Nyaluwo ya tshihaḓu ya sekhithara ya TTM mishumoni ya tshizwino i khou ḓiswa nga muvhilo u re nṱha wa phatheni dza mishumo dzi tepatepaho, u ṱanganedza, sa tsumbo:

Phidza ya vhashumi, lwa tshifhinga tshipfufhi kana tshilapfu (zwo dzulaho zwo tewa)
Tshanduko dza khalaṅwaha dzi ṱoḓaho zwibveledzwa
ṱhoḓea ya tshifhinga tshipfufhi ya vhashumi vha re na vhukoni vhu shaeaho.

Hu na mulayo u re hone une wa kwama Nḓowetshumo ya vhu.o.eli ha vhashumi. Naho hu si na muthu ane a ḓo kombetshedzwa u shuma nga kha mu.o.eli wa vhashumi, hone-ha, zwi iteaho ndi zwa uri vhathu vha si na vhukoni ha mushumo, u fana na vhashumi vha bulasi vha khalaṅwaha, vha nga vha na vhuleme ha u wana mushumo vha so ngo shumisa mu.o.eli wa vhashumi.


NDI MULAYO UFHIO U KWAMAHO VHU.O.ELI HA VHASHUMI
Mulayo u kwamaho Vhu.o.eli ha Vhashumi u katela:
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi
Mulayo wa Nyimelo dza Mutheo dza Vhashumi
Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni
Mulayo wa Ndifhelo ya Khuvhalo na Malwadze zwa Mushumoni

Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa vhu 66 wa 1995
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi u sumbedza milayo na nyimele zwa tshumelo zwa mushumo wa tshifhinganyana. U ṋetshedza mbetshelwa ya u ita khonṱhiraka na vha.o.eli vha vhashumi. U ya nga mulayo uyu, murengi wa tshumelo na mu.o.eli wa vhashumi vhuvhili havho vha fanela u ita zwine milayo ya vhashumi ya amba zwone. U fana na bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe, vha.o.eli vha vhashumi a vha koni u tinya tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo wa vhashumi.

Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Vhashumi wa vhu 75 wa 1997 (MNMV)
Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Vhashumi (MNMV) u vhea ṱhoḓea dza fhasisa dzine vhatholi vha fanela u dzi tevhela musi vha tshi dzhena kha khonṱhiraka na vhashumi. Thendelano iṅwe na iṅwe i sainiwaho vhukati ha mutholi na mutholiwa i fanela u sa kuḓana na MNMV.

Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa vhu 97 wa 1998
Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni u ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe ane a kana bindu ḽine ḽa takalela u ṋetshedza tshumelo ya mushumo a/.i tshi ḓinwalisa. Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya mushumo, u fana na vha.o.eli vha vhashumi, vha nga ṅwaliswa fhedzi arali vha tshi fusha dziṅwe ṱhoḓea dzo vhewaho na u bulwa kha Mulayo.

Mulayo wa Ndifhelo dza Khuvhalo na Malwadze zwa Mushumoni wa vhu 130 wa 1993
U ya nga uno Mulayo, vhashumi vha tea u lifhelwa kha vhuholefhali vhuṅwe na vhuṅwe ho / khuvhalo iṅwe na iṅwe yo wanalaho kana vhulwadzwe vhuṅwe na vhuṅwe vhu vha faraho nga murahu ha u ita mushumo wavho. Mulayo u dovha hafhu wa ṋetshedza ndifhelo musi ho itea lufu lwo vhangwaho nga u vhaisala kana nga vhulwadze honoho.

MAFHUNGO MAHULWANE NGA HA VHU.O.ELI HA VHASHUMI
Vha.o.eli vha vhashumi vha amba uri vhone a si vhatholi, vhatholi ndi vharengi vha tshumelo vhavho vhane vha vha ṋetshedza tshumelo, tsumbo, vhorabulasi. Nga ḽiṅwe sia, mabindu a shumisaho tshumelo ya vha.o.eli vha vhashumi, vha vhila uri vha.o.eli vha vhashumi ndi vhatholi vha vhatholiwa. Izwi zwo kanganyisa vhatholiwa vhane vha wanala vha kha pfudzungule idzi.

Vhashumi vho tholiwaho nga nḓila ya vha.o.eli vha vhashumi vha nga vha kha tshiimo tsha khombo arali vha nga huvhala vhe mushumoni. Ndi nnyi a dzhiaho vhuḓifhinduleli ha mafhungo a yelanaho na mutakalo na tsireledzo na mafhungo a ndifhelo?

Naho vhu.o.eli ha vhashumi vhu tshi ṋetshedza zwikhala zwa mushumo kha vhashumi vha tshifhingnanyana, mbuelo dza mushumo wa tshifhinganyana dzi nga vha ṱhukhu kha idzo dzi ṋetshedzwaho vhashumi vha tshoṱhe u fana na ḽivi, miholo na mundende.

Vhashumi vha tshifhinganyana vha anzela u ṱolwa u saina thendelano dza hu si na mushumo, a hu na muholo dzi re na mbuelo ṱhukhu kha dza vhashumi vha tshoṱhe.

FULO ḽa MUSHUMO WA VHU.I: ZWI KATELA MINI?
Dzangano ḽa Vhashumi ḽa Dzitshakhatshakha (DVD) na miraḓo yaḽo, ḓo thoma muhumbulo wa Mushumo wa vhuḓi. miraḓo i katela mivhuso, vhatholi na madzangano a vhashumi. Dzangano ḽa Vhashumi ḽa Dzitshakhatshakha ḓo tikedza Adzhenda ya Mushumo wa vhuḓi u bva nga 1999. Ndivho ya Adzhenda ndi u bveledza mvelaphanḓa na u lwa na vhushai.

Mushumo wa vhuḓi ndi nga ha zwine vhathu vha lavhelela u swikela kha vhutshilo havho ha mushumo. Wo ḓisendeka nga kupfesesele kwa uri mushumo ndi tshiko tsha tshirunzi tsha vhuṋe, hu tshi katelwa na zwikhala zwi na u farwa ha vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe nga nḓila i linganaho.

Ndivho ya mushumo wa vhuḓi ndi uri:
mushumi muṅwe na muṅwe a vhe na muholo une wa tendela vhutshilo ha vhuḓi
hu vhe na tshikhala tsha mvelaphanḓa ya vhuṋe
madzangano a vhashumi a tendelwe u vha na vhupfiwa kha mafhungo a mushumo.

Adzhenda ya Mushumo wa vhuḓi i swikelwa nga ndivho dza maano a vhuṱali nṋa:
U Sika Mishumo
U dzhiela nṱha na u tsireledza pfanelo mishumoni
U engedza tsireledzo ya matshilisano, zwine zwa amba uri, vhafumakadzi na vhanna vha vhe na ndifhelo dza mushumo dzo lulamaho nahone dzo vhulungeaho
U isa phanḓa nyambedzano na thandululo ya khuḓano, zwine zwa amba uri, madzangano a vhashumi a ṋewa mushumo muhulwane wa u tinya phambano mishumoni

Ndi Nḓowetshumo dzifhio dzi kwameaho nga maanḓa nga vhu.o.eli ha vhashumi?

Nḓowetshumo dzi kwameaho nga maanḓa nga vhu.o.eli ha vhashumi ndi:
vhufhaṱi
Vhashumi vha mahayani
Vhashumi vha bulasini
Vhureakhovhe
zwiḽiwa na zwinwiwa
Tsimbi na Vhuinzhiniara
Nḓowetshumo ya dzigoloi
Vhuvhambadzi ha thundu

Phalamennde na vhu.o.eli ha vhashumi
Hu tshi tevhedzwa mushumo wa Phalamennde wa u ṱuṱuwedza khanedzano dza tshitshavha kha mafhungo mahulwane a lushaka, Phalamennde i ḓo takalela u pfa mahumbulwa a vhakwameaho, hu tshi katelwa madzangano a vhashumi, tshitshavha tshapo na vha.o.eli vha mushumo kha fhungo ḽa vhu.o.eli ha vhashumi.

Kha vha vhe tshipiḓa tshazwo!
Kha vha vhe hone vha ṋetshedze vhupfiwa uri vha pfiwe, kana vha rumele mahumbulwa avho kha:
muṅwaleli wa Komiti, Albertina Kakaza
P.O.Box 15, Phalamennde, Cape Town 8000 kana vha rwele luṱingo kha (021) 403 3765, Fakisi: 086 694 3529 kana vha shumise imei.i: akakaza@parliament.gov.za



BONO
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone yo ḓisendekaho nga muhumbulo wa u swikela vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.

Yo bviswa nga Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha, Tshumelo ya Vhudavhidzani ya Phalamennde

Yo ṱuṱuwedzwa nga Vhathu

Kha vha dalele Webusaithi ya Phalamende www.parliament.gov.za, Luṱingo: 021 403 2911, Fakisi: 021 403 3817
<fn>Hansards.LiftMessage.2009-11-11.ve.txt</fn>
Lufhera lwa fhasi, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Lufhera lwa nṱha, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya u thoma, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya vhuvhili, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya vhuraru, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya vhuḽa, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya vhuṱanu, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi



Fu.oro ya vhurathi, Mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya vhusumbe, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi

Fu.oro ya vhumalo, mavothi a khou vulea
Mavothi a khou vala
Ri khou gonya nṱha. / Ri khou tsa fhasi


<fn>Hansards.NABrochure.2009-11-11.ve.txt</fn>
Buthano ḽa Lushaka

PHALAMENNDE YA AFURIKA TSHIPEMBE

Phalamennde i na nnḓu mbili, Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;


BUTHANO ḽa LUSHAKA (NA)

Buthano ḽa Lushaka ḓi khethiwa miṅwaha miṱani miṅwe na miṅwe kha khetho dza lushaka.
Nga tshifhinga tsha khetho, vhakhethi vha nanga muthu ane vha mu takalela sa muimeli wavho nga u khetha mahoro a poḽitiki ane vha a funa.


MUSHUMO WA BUTHANO ḽa LUSHAKA

Buthano ḽa Lushaka ḓi na maanḓa a ndayotewa a:

Mushumo wa u sika milayo
muṅwe wa mishumo mihulwane ya Buthano ḽa Lushaka ndi u sika milayo ine shango ḽa vhuswa ngayo.
Buthano ḽa Lushaka ḓi livhisa Milayotibe kha Komiti uri i sedziwe nahone ḓi ita khanedzano nga ha Milayotibe.
Buthano ḽa Lushaka ḓi nga phasisa, ḽa landula kana ḽa livhisa Milayotibe murahu kha Komiti uri hu vhe na u isa phanḓa na therisano.

Mushumo wa vhulavhelesi
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ṱola nga vhuronwani, u sedza na u lavhelesa mushumo wa muvhuso kana ḽiṅwe davhi ḽa Muvhuso, ho sedzwa u thoma u shuma ha milayo, u shumiswa ha mugaganyagwama na u tevhedzwa ha Ndayotewa.

Phalamennde i ita uri Khorondanguli i vhe na vhuḓifhinduleli nga u phasisa mugaganyagwama, nga u vhudzisa mbudziso dza phalamenndeni, u vha na khanedzano dza phalamenndeni nga ha mafhungo a ndeme na nga u ḓea makumedzwa na u voutha kha makumedzwa a yelanaho na mushumo wa muvhuso.

U Khetha Muphuresidennde
Buthano ḽa Lushaka ḓi na maanḓa a ndayotewa a u khetha Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe u bva kha miraḓo yaḽo,


KUVHUMBELWE KWA BUTHANO ḽa LUSHAKA

Buthano ḽa Lushaka ḓo vhumbwa nga miraḓo ya Phalamennde ya 400 yo tou khethwaho.
miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khethiwa hu tshi tevhedzwa maitele a vhidzwaho u pfi vhuimeli ha ndivhanele.
phanḓa ha khetho, ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi vha na mutevhe wa vhonkhetheni u ya nga thevhekano ya u ṱoḓea havho. Vhonkhetheni avha vha ḓo nangwa u ya nga ndivhanele ya tshivhalo tsha vouthu tshine ḽihoro ḽa dzi wana kha khetho. Sa tsumbo, arali ḽihoro ḽa wana hafu ya vouthu, ḓi ḓo vha na hafu ya madzulo kha Buthano ḽa Lushaka.



VHAFARAOFISI VHA BUTHANO ḽa LUSHAKA

Vhatshimbidzi
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka, miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khetha Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vhane vha vhidzwa sa Vhatshimbidzi vha nnḓu,
Vhatshimbidzi vho ṋewa maanḓa a u tshimbidza mafhungo a Buthano ḽa Lushaka.
Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vha Phalamennde vha tshimbidza miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka.
Vha vhona uri miraḓo ya Phalamennde vha amba vho vhofholowa, fhedzi vha tshi tevhedza milayo ya nnḓu,


Vhadzulatshidulo vha nnḓu
Milayo ya nnḓu i lugisela uri Vhadzulatshidulo vha nnḓu vha thuse Vhatshimbidzi kha u ita mishumo yavho. Vhadzulatshidulo vha nnḓu vha nga ṱoḓea uri vha tshimbidze madzulo a nnḓu,

Mishumo ya Vhadzulatshidulo vha nnḓu i katela u:
Konanya mishumo ya Komiti
Dzudzanya mivhigo nga ha mulayo
Konanya mishumo ya vhulavhelesi ya Komiti
ṋetshedza thikhedzo ya poḽitiki na ya maano a vhuṱali kha Vhatshimbidzi.

Zwimebi Zwihulwane
ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi re kha Buthano ḽa Lushaka ḓi khetha Tshimebi Tshihulwane tshine tsha ḓo tshimbidza mafhungo a.o.
Zwimebi zwi ṱhogomela miraḓo ya mahoro azwo.

murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso
Muphuresidennde u ta murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso ane a shuma na vhafaraofisi vha nnḓu dzothe.
murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u ṱhogomela madzangalelo a Khabinethe na mushumo wa Muvhuso kha Phalamennde.
murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u vhona uri miraḓo ya Khabinethe vha a ita vhuḓifhinduleli havho ha phalamenndeni.


KOMITI DZA BUTHANIO ḽa LUSHAKA

Mushumo munzhi wa Buthano ḽa Lushaka u vha hone kha Komiti.
Komiti dza Buthano ḽa Lushaka dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka.
Mushumo wa komiti iṅwe na iṅwe u yelana na muhasho wa muvhuso. Sa tsumbo, Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mbambadzo na Nḓowetshumo i shuma na mafhungo oṱhe a kwamaho Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo.
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo u itela u tshimbidza zwavhuḓi mushumo wayo.
Komiti dza u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u rera, u hanedzana na u khwinisa Milayotibe.
Komiti dzi nga vha na Vhupfiwa nga Vhathu nga ha milayo kana mafhungo a yelanaho na mulayo.
Komiti dzi dovha hafhu dza vha na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi na u sedza mushumo wa mihasho ya muvhuso.



U DZHENELA HA TSHITSHAVHA

U ya nga Ndayotewa, Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha u sika milayo na kha maṅwe miaitele a Phalamennde.
Komiti dza u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhudzisa mihumbulo kha miraḓo ya tshitshavha u itela u wana mahumbulwa nga ha Mulayotibe kana u pfa kuhumbulele kwavho nga ha mafhungo a re a ndeme kha lushaka.
Tshitshavha tshi ṱuṱuwedzwa u dzhenela nga mafulufulu kha matshimbidzele musi Komiti dzi tshi vha na Vhupfiwa nga Vhathu.
Vhathu kana zwigwada na vhone vha a ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza mihumbulo yavho nga u tou ṅwala kana nga tou amba nga ha mafhungo a vha vhilaedzaho.
miraḓo ya tshitshavha vha na pfanelo ya u dzhenela kha maitele na mishumo zwa Phalamennde nga u:

• Dzhenela miṱangano ya Komiti dza u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi
dza Buthano ḽa Lushaka.
• Kwamana na miraḓo ya Phalamennde vha shumaho kha Buthano ḽa
Lushaka u vhudzisa nga ha kana u humbela mafhungo nga ha mushumo
wavho Phalamenndeni.
• Dzhenela kha Vhupfiwa nga Vhathu vhu itwaho nga Komiti dza u
ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka.
• U thetshelesa khanedzano dza dzulo ḽihulwane kha nnḓu, sa tsumbo,
Vouthu ya Mugaganyagwama.
• ṋetshedza Phalamennde Phethisheni nga ha mafhungo maṅwe na
maṅwe a vha vhilaedzaho. Phethisheni dzi livhiswaho kha
Phalamennde dzi tea u vha na thikhedzo ya muraḓo wa
Phalamennde.


Yo Bveledzwa nga Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha
Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamennde
YO ṱuṱuwedzwa NGA VHATHU

www.parliament.gov.za
Phoḽ Box 15, Cape Town, 8000
Lu?ingo:	(021) 403 3341
Fakisi:	(021) 403 3303

Bambiri iḽi ḓi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe.
<fn>Hansards.NCOPContent.2009-11-11.ve.txt</fn>
Phalamennde ya Afurika Tshipembe


Phalamennde i na nnḓu mbili.
Buthano ḽa Lushaka (NA), ḽine ḽa vha na miraḓo ya 400, na
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP), ine ya vha na vhurumelwa ha henefha kha 90.

Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu

Ndayotewa i amba uri Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela Mavunḓu u vhona uri madzangalelo a Mavunḓu a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa lushaka ḽa muvhuso.

I ita izwi nga u dzhenela kha maitele a vhusimamilayo a lushaka, na nga u ṋetshedza foramu ya lushaka ya khanedzano dza tshitshavha nga ha mafhungo a ndeme a kwamaho Mavunḓu;

NCOP i vhona hafhu uri madzangalelo a muvhuso wapo o imelwa kha vhuimo ha nṱhesa.


Kuvhumbelwe kwa NCOP

NCOP yo vhumbwa nga vhurumelwa ha ṱahe he ha tiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu, na vhurumelwa vhu bvaho kha Dzangano ḽa Mivhuso yapo ya Afurika Tshipembe (SALGA).

Vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe ha vunḓu ho vhumbwa nga miraḓo ya fumi vhu re na:

Vhurumelwa ha rathi ha tshoṱhe
miraḓo miṋa yo khetheaho (ya tshifhinganyana)

Vhurumelwa vhu rangwa phanḓa nga Mulangavun.u wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, ane a vha muṅwe wa vhurumelwa ho kheaho.

Arali zwo tea, Mulangavun.u a nga ta muṅwe-vho u dzhia vhuimo hawe.

Murumelwa wa SALGA u nangiwa nga komiti khulwane u bva kha tshigwada tsha vhaimeli vha Madzangano a Muvhuso Wapo kha Mavunḓu a ṱahe.


Vhaofisiri vha NCOP

NCOP i khetha Vhaofisiri Vhatshimbidzi u bva kha miraḓo yayo.

Mudzulatshidulo, na
Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili.

Vhaofisiri avha vha laula mushumo wa NCOP na u ranga phanḓa khanedzano, na u vhona uri vhurumelwa vhu amba ho vhofholowa ngeno vha tshi tevhela milayo ya nnḓu,

Mufarisa Mudzulatshidulo wa tshoṱhe u nangiwa lwa miṅwaha miṱanu ngeno Vhalangavunḓu vha Mavunḓu vha tshi sielisana u vha Vhafarisa Mudzulatshidulo lwa ṅwaha.

Mushumo wa NCOP

NCOP i vhonwa sa tshiimiswa tsha u swikela vhuvhusi ha tshumisano na dimokirasi ya u dzhenela, na u vha tshigambilu tsha u amba zwi kwamaho muvhuso wapo na wa vunḓu kha vhuimo ha lushaka.

NCOP i ḓea vhupfiwa kha vhuvhambedzanyi ha Mavunḓu a ṱahe a Afurika Tshipembe na u ṋetshedza hafhu muvhuso wapo vhuimo ha u dzhenela kha khaseledzo dza vhusimamilayo kha vhuimo ha lushaka.

1. Mushumo wa u sika milayo

NCOP i dzhiela nṱha, ya phasisa, ya khwinisa, ya dzinginya khwiniso kha kana ya thudzela thungo milayo.

I fanela u dzhiela nṱha Milayotibe yoṱhe ya lushaka.

I nga rangela phanḓa kana u dzudzanya Milayotibe i welaho ngomu ha Shedulu ya 4 ya Ndayotewa (mafhungo ane vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu ho ṱanganela ha vha na maanḓa a u sika milayo) na miṅwe Milayotibe i kwamaho Mavunḓu;


Vhunzhi ha mushumo wa vhusimamilayo hu itwa kha komiti, fhedzi Milayotibe yothe i tea u livhiswa kha dzulo ḽa NCOP u itela khanedzano kana u vouta uri Mulayotibe u a ṱanganedzwa kana a u ṱanganedzwi.

I na mushumo wa Ndayotewa wa vhusimamilayo wa u shuma na tshakha tharu dza Milayotibe:

Milayotibe i sa kwamiho mavun.u:

Milayotibe i sa kwamiho Mavunḓu ndi iyo i re na vhushaka na mishumo ya lushaka; u fana na vhupileli, mafhungo a zwa nnḓa na vhulamukanyi.

Musi Milayotibe iyo yo phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka, i iswa kha NCOP uri i voutelwe.

Arali NCOP i tshi ṱoḓa u ita tshanduko kha Mulayotibe, u humiselwa kha Buthano ḽa Lushaka, ḽine ḓi nga tenda kana ḽa hana tshanduko.

Milayotibe i kwama Mavunḓu thwii:

Tsumbo dza Milayotibe i kwamaho Mavunḓu dzi katela pfunzo, vhuendi, vhulondavhathu na mutakalo.

Vhunzhi ha Milayotibe iyi i nga dzheniswa kha NCOP nga iṅwe ya Nn.u; fhedzi hu na Milayotibe miṅwe ine ya fanela thoma kha Buthano ḽa Lushaka.

Musi hu tshi voutelwa Milayotibe iyi kha NCOP, vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi na voutu nthihi.

Arali hu na u sa tendelana vhukati ha NA na NCOP nga ha Mulayotibe u kwamaho Mavunḓu, Mulayotibe u fanela u rumelwa kha Komitikhonanyi.


Milayotibe i khwinisaho Ndayotewa:

Musi Mulayotibe u khwinisaho kana u shandukisa Ndayotewa u tshi kwama Mavunḓu thwii, Mavunḓu a henefha kha rathi kha a ṱahe a tea u tendelana nawo.

Arali Mulayotibe wa u khwinisa Ndayotewa u sa kwami Mavunḓu thwii, Ndayotewa i ṱoḓa NCOP i tshi hanedzana nga ha Mulayotibe (hu si na u vouta) musi u sa athu u ya kha NA u vuotelwa.


2. Mushumo wa vhulavhelesi

Vhulavhelesi ndi mushumo wa ndayotewa wo ṋetshedzwaho Phalamennde (hu tshi katelwa na Vhusimamilayo ha Mavun?u) u ṱola na u vhea iḽo kha mishumo wa muvhuso.

NCOP i na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa Mavunḓu na muvhuso wapo.

NCOP i nga vhidza muraḓo wa Khabinete, muofisiri kha muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu, uri a dzhenela muṱangano wa Khoro kana wa komiti ya Khoro.


Vhurumelwa ha NCOP vhu nga vhudzisa Vhaminisi.a vha Khabinethe mbudziso dzi ne dza fanela u fhindulwa kha NCOP.

NCOP kana iṅwe ya komiti dzayo i nga ṱanganedza phethisheni, vhuimeleli kana makumedzwa a bvaho kha vhathu vha re na dzangalelo kana zwiimiswa.


NCOP i ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha u vhona uri vhathu vha wana mafhungo a ngoho nga ṱhoḓea na khaedu zwa vhathu.

Komiti dza NCOP
Komiti dza NCOP dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa na vhulavhelesi , sa tsumbo, Komiti ya u ṱoḓisisa na vhulavhelesi ya zwa dzinnḓu, ya Mishumo ya Muvhuso na ya Vhuendi.

Komiti iṅwe na iṅwe i vhonana na mushumo wa mihasho yo tiwaho ya muvhuso. Komiti i dovha ya dzhena kha khanedzano na u khwinisa Milayotibe, na u dzudzanya vhupfiwa ha vhathu arali fhungo ḓi na dzangalelo ḽa tshitshavha.


Komiti dzi nga vhidza muthu muṅwe na muṅwe uri a ṋee vhuṱanzi kana u bvisa maṅwalo, nahone vha nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi tshi vhiga khavho.

Musi ho no itwa khanedzano dza Mulayotibe nga komiti, u ṋetshedzwa kha NCOP uri u voutelwe.

Vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe ha Mavunḓu vhu na voutu nthihi ine ya itwa nga murangaphanḓa wa vhurumelwa o imela vunḓu.


Mushumo wa muraḓo wa Tshitshavha kha Vhulavhelesi

miraḓo ya tshitshavha vha nga vha na zwine vha dzhenisa zwa ndeme kha vhulavhelesi u vhona uri muvhuso u na vhuḓifhinduleli kha ṱhoḓea dza vhathu. Hedzi ndi nḓila dziṅwe dzi ne dza nga shumiswa.

1. U bvisa vhupfiwa
U ṋetshedza vhupfiwa kha komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya uri u pfiwe kha Phalamennde.
Nga u ṋetshedza vhupfiwa, vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa miraḓo ya komiti vhane vha khou rera na u hanedzana nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mulayo musi tshi sa athu fhela.

2. Phethisheni:
Phethisheni ndi iṅwe nḓila ya u ṋetshedza mbilaelo kana fhungo ḓi kwamaho tshitshavha kha tshenzhemo ya Phalamennde uri i dzhie vhukando vhu re kha maanḓa ayo.
Pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde ndi pfanelo ya mudzulapo muṅwe na muṅwe wa shango nahone yo ṋetshedzwa kha Ndayotewa.
Muthu muṅwe na muṅwe, zwigwada zwa vhathu kana dzangano vha na pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde.

3. Kha vha kwame muraḓo wa Phalamennde
miraḓo ya tshitshavha vha nga kona u kwama MP kha ofisi dza vhukhethelo u mona na shango kana Phalamenndeni arali vha tshi ṱoḓa u wana thikhedzo kha fhungo ḽine vha vhona ḓi ḽa ndeme kana musi vha tshi ṱoḓa thuso kha iṅwe thaidzo.


<fn>Hansards.NCOPProvWeek.2009-11-11.ve.txt</fn>
Vhege ya Mavunḓu, 07 - 11 Khubvumedzi 2009

Tshivhumbeo tsha Phalamennde yashu
Phalamennde ya Afurika Tshipembe i na nnḓu mbili:
Buthano ḽa Lushaka (NA), ḽine ḽa vha na miraḓo ya 400, na
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka (NCOP), ine ya vha na miraḓo ya 90

Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na mushumo wayo

Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i na mbetshelwa ya uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka (NCOP) i vhone uri madzangalelo a Mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa lushaka ḽa muvhuso. Izwi zwi swikelwa nga u dzhenela maitele a vhusimamulayo ha lushaka na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka hu u itela uri hu ambiwe nga mafhungo a tshitshavha a kwamaho Mavunḓu;
Mushumo muhulwane wa NCOP ndi u fara khanedzano, u phasa milayo na u lavhelesa (u vhea i?o) kha nyito dza muvhuso.
NCOP i imela Mavunḓu u vhona uri madzangalelo a vunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa lushaka ḽa muvhuso.
Mushumo wa NCOP ndi vhulavhelesi ha mafhungo a lushaka a kwamaho mivhuso ya Mavunḓu na yapo.







Vhege ya Mavunḓu ya NCOP ndi mini?

NCOP yo thoma Vhege ya Mavunḓu u vhona uri Mavunḓu a ita mushumo wo fhelelaho kha mishumo ya Phalamennde ya Lushaka.
Kha vhege iyi vhurumelwa ha Mavunḓu vhu re kha NCOP khathihi na vhane vha nga vhone kha Mavunḓu vha ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha hu u itela uri vha wane mafhungo ngoho nga ha ṱhoḓea na khaedu zwa vhathu.
Vhege ya Mavunḓu i bveledzaho mbetshelwa ya Ndayotewa, ine ya kombetshedza NCOP u vhona uri madzangalelo a Mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa lushaka ḽa muvhuso.
Vhege ya Mavunḓu i ita uri vhurumelwa ha Mavunḓu kha NCOP vhu ḓivhe zwine zwa khou bvelela, khathihi na khaedu dzine Mavunḓu a khou ṱangana nadzo.

I ṋetshedza vhurumelwa tshikhala tsha u shumisana na Mavunḓu na u vhiga nga mishumo yaho kha NCOP vha na muhumbulo wa u wana maanḓa kha mafhungo ane a ḓo vhewa kha adzhenda ya lushaka.
Vhege ya Mavunḓu i ṋetshedza foramu ya u ṋekana na u kovhana mihumbulo kha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo, na khaedu dzine Mavunḓu a ṱangana nadzo kha u ita mishumo yao.



I dovha hafhu ya ita tshikhala tsha uri Phalamennde na Mavunḓu zwi shume zwoṱhe kha u ṱoḓa thasululo na u wana nḓila ntswa dza u swikela ṱhoḓea dza vhathu vha Afurika Tshipembe.

Hu ḓo itea mini nga Vhege ya Mavunḓu;

Nga Vhege ya Mavunḓu, vhurumelwa ha tshoṱhe ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu ḓo ṱangana na zwiimiswa zwo fhambanaho kha Mavunḓu aho, hu tshi katelwa na:
Mivhuso ya Mavunḓu - Vhalangavunḓu, na miraḓo ya Khoro Ndanguli (MECs), khathihi na Mihasho yao
Vhusimamilayo ha Mavunḓu na Vhalangadzulo vhaho,
Zwimebi Zwihulwane na Vhadzulazwidulo vha Komiti, na
Vhakwameaho vha.we; u fana na vharangaphanḓa vha sialala, NGO, CBO, na Dzangano ḽa Muvhuso Wapo ḽa Afurika Tshipembe (SALGA).

Vhurumelwa ha Mavunḓu kha NCOP, na vhane vha nga vhone kha Mavunḓu, vha ḓo ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha.





Vhurumelwa vhu ḓo dovha hafhu ha dalela thandela dzo thomiwaho nga muvhuso wa lushaka na wa vunḓu kha Mavunḓu aho.

Vhege ya Mavunḓu i ḓo vhuedza hani vunḓu ḽavho.

Nga madalo a vhulavhelesi a Vhege ya Mavunḓu, vhurumelwa ha vunḓu kha NCOP vhu ḓo wana mafhungo a vhukuma nga ha ṱhoḓea dza vhathu vha kha Mavunḓu;

Vhege ya Mavunḓu i konisa NCOP u shela mulenzhe kha muvhuso u bveledzaho nga u vhona uri zwikwamaho Mavunḓu na vhupo hapo zwi a dzhielwa nṱha musi hu tshi itwa phoḽisi dza lushaka.

I dovha hafhu ya konisa mivhuso ya Mavunḓu, yapo, na wa lushaka uri i shume yoṱhe nga nḓila i bveledzaho na vhukoni hu u itela uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi.

NDI KHORO YA Mavunḓu YA LUSHAKA YAVHO!
NDI PHALAMENNDE YAVHO!
KHA VHA SHELE MULENZHE KHAYO!
<fn>Hansards.Oversight.2009-12-02.ve.txt</fn>








PHALAMENNDE NA VHULAVHELESI



Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi (u vhea iṱo) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso.



Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi ṋee vhuṱazwi kana u bvisa maṅwalo, na u vhiga khadzo.



Maanḓa a Ndayotewa

Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso, hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya Mavunḓu;



Vhulavhelesi ndi mini?

Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iṱo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.

Musi i tshi khou ita vhulavhelesi, Phalamennde i sedza kha masia a tevhelaho:

u thoma u shuma ha milayo

tshumiso ya migaganyagwama

u tevhedza nga vhutevheleli ha milayo ya Phalamennde na Ndayotewa

ndangulo i bveledzaho ya mihasho ya muvhuso.



Ndi ngani mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde u wa ndeme?



Nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso, Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i a vha hone, u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha a kona u tshila vhutshilo ha khwine.





Phalamennde i ita vhulavhelesi nga zwiitisi zwi tevhelaho:

u vhona na u thivhela u sa shumisa zwithu zwavhuḓi

u thivhela vhuḓifari ha muvhuso vhu sa tendelwi nga mulayo na Ndayotewa

u tsireledza pfanelo na mbofholowo zwa vhadzulapo

uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ha u ri tshelede ya vhatheli i khou shumiswa hani

u ita uri matshimbidzele a muvhuso a vhe a vhonadzaho na u takusa fulufhelo ḽa tshitshavha kha muvhuso.



Mushumo wa vhulavhelesi wa Nnḓu mbili dza Phalamennde

Phalamennde yo vhumbwa nga Nnḓu mbili, dzine dza vha:

Buthano ḽa Lushaka (NA), na

Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP).



Iṅwe na iṅwe i na mushumo wa vhulavhelesi wo khetheaho une ya u ita.



Ndayotewa i amba uri Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imela vhathu na u vhona uri hu vhe na muvhuso nga vhathu nga fhasi ha Ndayotewa. Ḽi ita izwi nga u:



vhona uri madavhi a vhulangi a muvhuso kha vhuimo ha lushaka ha muvhuso a na vhuḓifhinduleli khaḽo, na

khwaṱhisa vhulavhelesi kha u shumiswa ha maanḓa a muvhuso, na u thoma u shuma ha mulayo.













Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo ao a dzhielwa nṱha kha sia ḽa muvhuso wa lushaka.



Mushumo wa NCOP ndi u vha na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo.

NCOP i nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe, kana muofisiri wa muvhuso wa lushaka kana Muraḓo wa Khorotshitumbe wa muvhuso wa vunḓu a tshi dzhenela muṱangano wa Khoro kana komiti.



Mushumo wa Komiti dza Phalamennde

U ya nga Ndayotewa, Komiti dza Phalamennde dzo vhumbiwa sa zwishumiswa zwa Nnḓu zwa u leludza vhulavhelesi na u vhea iṱo muvhuso.

Komiti idzi ndi fhethu hune mushumo munzhi wa vhulavhelesi na wa milayo wa Phalamennde wa itwa hone.

Komiti dzi sedzesesa mulayo, dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha.

Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzheneraḽa nga komiti.

Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi, komiti i ḓo humbela ṱhalutshedzo u bva kha davhi ḽa Muvhuso kana ya ḽi dalela u itela u wana mawanwa a ngoho.



Maitele a Vhulavhelesi



a) Voutu dza Mugaganyagwama

Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano, khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe.

Phalamennde i fanela u tendela Mugagayagwama.

Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama, komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo.

Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho.



b) Mbudziso dzi fhindulwaho nga khorondanguli

U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo.

Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou ṅwalwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao.

Tshifhinga tsha mbudziso tshi ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo, vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi.



c) Zwitatamennde zwa miraḓo

Nga u shumisa kuitele ukwu, Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu, nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe.



d) Nḓivhadzo dza makumedzwa

Nga u ṋetshedza Nḓivhadzo ya Ḽikumedzwa, muraḓo wa ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe a nga ḓisa mafhungo uri a reriwe Phalamenndeni, nga u ralo hu vha u fusha vhuḓifhinduleli havho ha vhulavhelesi.



e) Khanedzano dza dzulo ḽihulwane

Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo.



f) Mushumo wa fhethu ha Vhukhetholo

Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane.

Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha Miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha.

Miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi.



Vha nga shela mulenzhe hani



a) U ṋetshedza vhupfiwa

U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni.

Nga u ṋetshedza vhupfiwa, vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa Miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo.



b) Phethisheni

Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde, sa zwe zwa ṋetshedzwa nga Ndayotewa.

Muthu muṅwe na muṅwe a, tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḽi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde.

Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo, khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo.





<fn>Hansards.ParliamentGPA.2009-11-11.ve.txt</fn>



GROUP PERSONAL ACCIDENT INSURANCE

SAMARI KHULWANE
















Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe


01 Fulwana 2009 u swika 30 Fulwi 2010




Mushumo wa ḽiṅwalo ḽino ndi u ṋetshedza ndangulo i re na Vhulavhelesi Vhuhulwane ha masia mahulwane a tsireledzo a ṋetshedzwaho nga fhasi ha Nomboro ya phoḽisi ya GPA ya FASA/1998-00426 i tikedzwaho nga FASA (Vhalanguli Vhatikedzi vha Khamphani ya Ndindakhombo ya Hollard).



Vho Tsireledzwaho

Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (Kha vha dzhiele n.ha: Mbuelo dzoṱhe dzi re fhasi ha phoḽisi ino dzi ḓo badelwa Phalamennde u thoma)


Vhathu vho ṅwaliswaho

miraḓo ya Phalamennde
Vhashumi vha Phalamennde


Tsireledzo

Lufu lwa mawela kana fuvhalo kha muvhili
Tsireledzo ya awara dza 24, maḓuvha a 365 nga ṅwaha


Notsi dza Ṱhalutshedzo ya tsireledzo

Mbuelo malugana na Lufu na vhuholefhali ha tshoṱhe dzi badelwa nga nṱha ha dziṅwe mbuelo dzine dzi nga badelwa u bva kha zwiṅwe zwiko (sa tsumbo, Group Life, COID, RAF)
Mbuelo ya Vhuholefhali ha tshoṱhe ya Tshifhinganyana i badelwa u swika musi Phalamennde i tshi kundelwa u badela Vhuholefhali ha Tshifhinganyana ha muthu o tsireledzwaho.
Mbuelo ya Tshinyalelo ya Ngalafho i wanala fhedzi kha fuvhalo kha muvhili.
Tshinyalelo ya Ngalafho i bvaho kha tshiwo tshi yelanaho na mushumo tsho ṅwaliswaho kha COID i fanela u vhilwa kha COID. Tsireledzo i re fhasi ha phoḽisi ya GPA i ḓo ḓea "nyengedzo" musi wa .hahelelo. KHA VHA DZHIELE N.HA: Izwi a zwi anzeli sa musi COID i tshi ṋetshedza Tshinyalelo ya Ngalafho i sa gumi ya mafuvhalo a yelanaho na zwa mushumo.
Tshinyalelo dza Ngalafho dzi sa vhiliwiho kha COID dzi fanela u vhilwa kha ino phoḽisi ya GPA.


Mbuelo dza vho Tsireledzwaho

Lufu lwa Mawela -	60% ya 5 x Miholo ya ṅwaha sa zwe zwa
ṱalutshedzwaho
Vhuholefhali ha tshoṱhe - Phesenthe ya Mbuelo ya Lufu, zwi tshi bva kha
tshiimo tsha vhuholefhali (sa tsumbo, 100% ya u
lozwa tshanḓa kana mulenzhe, fhedzi ndi 1% ya u
lozwa tshikunwane)
Vhuholefhali ha tshoṱhe ha Tshifhinganyana - 100% ya Tshikati tsha Miholo ya Vhege kha
gumofulu ya vhege dza 104 (vhege ya u thoma i so
ngo katelwa)
. Tshinyalelo dza Ngalafho - Gumofulu ḽa R50, 000 nga muthu o tsireledzwaho
(R250 ya u thoma i so ngo katelwa)

Tshelede ya nṱha i badelwaho kha phoḽisi ino yo elwa nga nḓila i tevhelaho:
Muthu muthihi -	R10, 000, 000
Tshiwo tshithihi tsho tsireledzwaho	-	R80, 000, 000

Zwi so ngo Katelwaho Zwihulwane

vhuḓivhulahi, vhu.ivhaisi nga khole, u ḓi vhea kha tshiimo tsha khombo kana fuvhalo (nga nnḓa ha ndingo dza u phulusa vhutshilo ha muthu).
Lufu kana Vhuholefhali vhune ha livhanywa na ṱhahelelo i re hone kana vhulwadze ha muvhili ha u shaya maanḓa (Kha vha dzhiele n.ha: Kha vha ḓivhadze Glenrand M.I.B arali vha na vhashumii vha re na vhuholefhali uri ri ḓo lindedza u engedza tsireledzo)
Vhathu vha re fhasi ha miṅwaha ya 16 na vha re na miṅwaha ya u fhira 75 (fhedzi vhaṅwe vho tiwaho vha a tsireledzwa u swika kha vhukale ha miṅwaha ya 85)
U fhufha nga nnḓa ha musi vhe munamedzwa.
Lufu kana fuvhalo hune zwa wanala uri muthu o tsireledzwaho o vha e fhasi ha ndango ya zwikambi kana zwidzidzivhadzi kana hune tshiimo tsha malofha/zwikambi tsha fhira vhuimo ho tendelwaho nga mulayo
Mitambo ya phurofeshinaḽa, mitambo ya u fhufha muyani nga zwifu.aimatshini zwi.uku.uku.
Lufu kana fuvhalo nga nṱhani ha u ita zwithu zwa vhugevhenga.






Maitele a Mbilo

Zwiwo zwoṱhe zwine zwa nga ḓisa mbilo fhasi ha ino phoḽisi zwi tea u vhigwa kha Glenrand M.I.B (zwa vhashumi vha Phalamennde nga kha Pam Hintsho kana Linda Harper kha zwa miraḓo ya Phalamennde) nga u ṱavhanya fhedzi kha miṅwedzi miraru tshifhinga tshoṱhe.
Mbilo dzoṱhe dza lufu dzi tea u vhigwa nga u ṱavhanya hu si na u lenga.
U itela thuso kana ngeletshedzo kha mafhungo a mbilo kha vha kwame vhashumi vha Glenrand M.I.B vha tevhelaho:

Vho Frank Ndaba	011 - 329 1556

Mbuelo dzoṱhe dza iyi pholisi dzi ḓo badelwa Phalamende lwa u tou thoma.


Hune ha vhudziswa zwiṅwe na zwiṅwe

Vhashumi vha tevhelaho vha Glenrand M.I.B vho ḓi imisela u vha thusa nga mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na phoḽisi ya GPA ya Phalamennde.

Vho Themba Zulu	011 - 329 1813 (Minidzhere wa Akhaunthu)

Mufumakadzana Khanyisa Gogela	021 - 442 4145

Mufumakadzana Takalani Tshibalo	011 - 329 1180
<fn>Hansards.PetitionsPamphlet.2009-11-11.ve.txt</fn>
PHALAMENNDE YA Riphabuḽiki YA AFURIKA TSHIPEMBE

VHO VHA VHA TSHI ZWI ḓivha.

PHETHISHENI

U DZHENELA PHALAMENNDENI

U dzhenela ha nnyi na nnyi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha dimokirasi yashu i aluwaho, ndi iṅwe nḓila ya u vhona uri Muvhuso u na vhuḓifhinduleli kha vhathu kha zwe wa ita. Phalamennde yo bveledza nḓila dzo vhalaho dza u ṱuṱuwedza u dzhenela ha nnyi na nnyi kha maitele a u sika milayo na u ṱanḓavhudza vhuswikeleli kha Phalamennde ya vhathu. U dzhenela kha mishumo ya Phalamennde a zwi konḓi sa zwine zwa vhonalisa zwone. iṅwe nḓila ine tshitshavha tshi nga i shumisa u sumbedza pfanelo ya Ndayotewa, ndi u shumisa phethisheni.

PHETHISHENI NDI MINI?

Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi i livhiswaho kha vhulanguli uri vhu dzhie vhukando. I nga vha nga nḓila ya muvhilo wa thuso kana wa u tandululelwa mbilaelo. Uri phethisheni i vhe i bveledzaho, i tea u sumbedza uri yo livhiswa kha nnyi, tshivhumbeo tsha khumbelo i itwaho, khathihi na ṱhuṱhuwedzo nahone i fanela u katela dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa avho vho i rumelaho.

TSHAKHA DZA PHETHISHENI

Phethisheni dzo khethekanywa nga zwipiḓa zwivhili, zwine zwa vha phethisheni dzo khetheaho na phethisheni dza nnyi na nnyi kana dza u angaredza. Phethisheni yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo kana a tshi humbela thuso ya vhuṋe u bva kha Muvhuso, zwi songo tendelwaho nga mulayo, u fana na swikela kha mundende. Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na dzangalelo ḓi fanaho vha tshi humbela thuso nga u angaredza, zwine zwi nga katela phethisheni iṅwe na iṅwe.

U ṋetshedzwa HA PHETHISHENI

Ndi pfanelo ya miraḓo ya tshitshavha kha tshitshavha tsha dimokirasi u dzudzanya na u ṋetshedza phethisheni musi hu na Ṱhoḓea: U ya nga Khethekanyo ya 17 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (Mulayo 108 wa 1996), tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhadzulapo na muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ita khumbelo ya u ri mulandu u sedzuluswe hafhu nga nḓila ya mulalo, a so ngo ḓirama, u kuvhangana, u ita misumbedzo, u gwalaba na u ṋetshedza phethisheni. Hone-ha, hu na maṅwe maitele ane vhathu kana zwigwada zwa tea u a tevhela kha kuitele kwa phethisheni dzazwo.


Ndi muraḓo wa Phalamennde fhedzi ane a nga ṋetshedza phethisheni nga nḓila ya tshiofisi uri i sedzuluswe Phalamendeni. muraḓo wa tshitshavha kana tshigwada tsha vhathu tshi tea u rumela phethisheni yatsho kha miraḓo ya Phalamennde yatsho vha i humbela uri i vha swikisele yone Phalamenndeni.

TSHIVHUMBEO TSHA PHETHISHENI

Musi i sa athu u swikiswa, phethisheni i tea u tevhedza ṱhoḓea dzi tevhelaho:
U vha i kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka (NA) kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP);
U vha nga luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi;
U sainwa nga vharumeli vha phethisheni vhone vhaṋe (nga nnḓa ha musi Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo vho sumbedzisa nga iṅwe n?ila);
U sa vha na luambo lu si lwavhuḓi na u shaya .honifho;
U ṱalutshedza zwi khagala mafhungo kana nyimele ine Phalamennde ya tea u i dzhiela Nṱha; na uri
I fanela u sumbedza lushaka lwa thuso i humbelwaho kha Phalamennde ine Phalamennde ya nga kona u i ṋetshedza u ya nga maanḓa ayo.

PHETHISHENI I SWIKISWA HANI PHALAMENNDENI

Ngauri phethisheni i tea u ṋetshedzwa nga nḓila ya tshiofisi Phalamenndeni, vha rumelaho phethisheni vha fanela u wana thikhedzo ya muraḓo wa Phalamennde.

Musi vha sa athu u swikisa phethisheni, ndi zwa ndeme uri vha range u amba na muraḓo wa Phalamennde u wanulusa arali a tshi ḓo vha tikedza na u vhona uri tshivhumbeo na zwi re ngomu kha phethisheni yavho zwo lulama.

Arali hu na maṅwalo a u tikedza mafhungo o ḓiswaho nga vharumeli vha phethisheni, kha vha a dzhenise kha phethisheni.

muraḓo wa Phalamennde u ḓo hwelela phethisheni kha muṅwaleli wa Phalamennde uri i sedzuluswe na u ṱanziela uri tshivhumbeo na zwi re nga ngomu zwo lulama phanḓa ha musi i tshi swikiswa kha Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo.

Phethisheni i ḓo swikiswa ṱafulani ḽa Phalamennde na u livhiswa kha Komiti dzi shumaho na mafhungo a re kha Phethisheni.

Mbudziso nga ha phethisheni dzi nnga livhiswa kha:
Mabalane wa u swikisa maṅwalo ṱafulani na u a phaḓaladza kha tshitshavha
Luṱingo: (021) 403 - 2224/6
<fn>Hansards.PocketGuide.2010-02-05.ve.txt</fn>
PHALAMENNDE YASHU

- TSHIBUGWANA TSHA TSUMBANḒILA



ZWI RE NGOMU

Ndima ya 1

Phalamennde kha dimokirasi yashu

Phalamennde u bva 1994

Zwigaṱhalu na zwiga



Ndima ya 2

Phalamennde i mushumoni

Maanḓa na mushumo zwa Phalamennde

Buthano ḽa Lushaka

Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka

Vhaofisiri vha Phalamennde

Vhupo ha Phalamennde na vhathu vha shumaho hone



Ndima ya 3

Zwine milayo ya simiswa zwone



Ndima ya 4

Vhushelamulenzhe nga nnyi na nnyi

U wana zwinzhi nga Phalamennde



Ndima ya 5

Maitele a no tevhedzwa na Phalamennde



Ndima ya 6

Madzulo Mahulwane a ṅwaha

Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka

Tshipitshi tsha Mugaganyagwama

Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha



Ndima ya 7

Vhukwamani

Hu vhudzisiwaho zwoṱhe zwoṱhe

Komiti dza Buthano ḽa Lushaka

Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka

Komitiṱhanganelo

Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo

Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde

Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamennde

Nyendo dza Phalamenndeni

Vhudavhidzani ha Muvhuso na Sisiṱeme ya Mafhungo













NDIMA YA 1

Phalamennde kha dimokirasi yashu



Phambano vhukati ha Phalamennde na muvhuso ndi mini?

Phalamennde ndi davhi ḽa u sima milayo (vhusimilayo) ḽa muvhuso wa Afurika Tshipembe. Ḽiṅwe davhi ḽa muvhuso ndi Vhuhaṱuli kana sisiṱeme ya khothe, i ne ya ṱalutshedza na u shumisa milayo. Muvhuso, wo rangwa phanḓa nga Khorondanguli, i ne ya vha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Vhaminisiṱa vha Khabinete, vha shumisa milayo na mbekanyamaitele.

PCS DIAGRAM ADAPTED COMES HERE (PHALAMENNDE, VHATHU, VHUHAṰULI, KHORONDANGULI)



Mushumo wo khetheaho wa Phalamennde, sa davhi ḽa vhusimamulayo ḽa muvhuso, ndi u phasisa milayo na u vhona uri Khorondanguli i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumiswa ha milayo iyo, ye ya livhiswa kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhukoni na u vhuedza kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.



Phalamennde ndi fhethu ha ndeme nga maanḓa ha nnyi na nnyi uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho lushaka, sa tsumbo, vhugevhenga kana u wa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu. Ndi hune milayo miswa ya phasiswa ngeno ya kale i tshi khwiniswa. Phalamennde i tea hafhu u lavhelesa uri muvhuso u khou thoma hani u shumisa milayo ya shango.





Phalamennde u bva 1994

Phalamennde ya dimokirasi ya u thoma Afurika Tshipembe, u bva 1994 u swika 1999, yo vha yo sedzana na ṱhoḓea ya tshanduko ye ya vha i sa athu u vha hone nahone ya ndeme. Sa zwe zwa ṱoḓea nga Ndayotewa yashu ntswa, yo vha yo tea u thoma zwiimiswa zwa polotiki na vhulanguli zwiswa zwi re na milayo, maitele, nḓila dza u ita zwithu zwiswa na vhukoni vhu si ha u shumela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe fhedzi, hone na ha u vha dzhenisa kha mushumo wayo. Tshifhinga tshinzhi na nungo zwo fhedzwa kha u dzeula na u phasisa milayo miswa yo livhiswaho kha u bveledza Ndayotewa na milayo ya dimokirasi yashu ntswa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu.



Nga tshifhinga tsha Phalamennde ya dimokirasi ya vhuvhili, u bva 1999 u swika 2004, ho vha hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya u sima milayo zwa ita uri Phalamennde i kone u ḓi ṋea tshifhinga tshinzhi tsha u vhea iṱo kha Khorondanguli - Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho ya muvhuso - na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo na u thoma u shumiswa ha milayo.



Phalamennde ya dimokirasi ya vhuraru, u bva 2004 u swika 2009, yo vhona tshiimiswa tshi tshi engedza u ombedzela u khaṱhisa mushumo watsho wa vhulavhelesi na u ṱuṱuwedza tshitshavha u shela mulenzhe kha mishumo ya Phalamennde.



Phalamennde ya dimokirasi ya vhuṋa, ye ya thomiwa nga murahu ha khethoguṱe dza 2009, yo ṱalusa masia maswa o vhalaho a ne a tea u sedziwa.



Hezwi zwi katela u bveledza maitele a u khwinisa vhulavhelesi ha Phalamennde kha Khorondanguli, u bveledza mushumo wa Phalamennde kha u fhaṱa lushaka na u wana uri Phalamennde i nga vha hani tshiimiswa tshine tsha vha tsho khwaṱhaho na u ṱanganya nga maanḓa. Zwi amba u sika Phalamennde ya u ḓidzhenisa, yo sedzesaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi ya Maafurika Tshipembe vhoṱhe, Phalamennde i khou dovha ya ṱola hafhu uri i nga engedza hani mushumo wayo sa tshiṅwe tsha zwiimiswa zwihulwane zwa dimokirasi. Kha mushumo uyu Phalamennde a i vhoni uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli fhedzi, i dovha hafhu yone ine ya tea u vha na vhuḓifhinduleli kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe nga u vhona uri ṱhoḓea dzavho dzi a ṱahiswa na u tandululwa.



Mulayo wa Maitele a Khwiniso ya Mulayotibe wa Masheleni na Mafhungo a Ṱutshelanaho nawo wo phasiswaho nga 2008 u vhea mutheo wa Phalamennde "ya u ḓidzhenisa" he Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka, Vho Max Sisulu, vha amba ngawo kha tshipitshi tshavho tsha voutu ya mugaganyagwama tsha 2009.



Mulayo u maanḓafhadza Phalamennde uri i ite tshanduko kha mugaganyagwama woṱhe, khathihi na migaganyagwama miṅwe ya mihasho ya muvhuso wa lushaka. Phanḓa ha musi Mulayo u tshi phasiswa, Phalamennde i nga tendela kana ya hanedza mugaganyagwama fhedzi ya sa ite tshanduko khawo. Mulayo uyu muswa u vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha Phalamennde. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu ḓo thoma u shandukisa vhuvha ha vhushaka vhukati ha Phalamennde, Vhusimamilayo, na Khorondanguli, sa vhalanguli vha nḓisedzo ya tshumelo.



Ḽiṅwe fhungo ḽi no tea u sedzuluswa ndi mushumo wa Phalamennde kha thendelano dza dzitshaka. Mushumo munzhi kha maga a mathoma a thendelano dza dzitshaka na mushumo wa Phalamennde kha u isa phanḓa dimokirasi u tea u dzeulwa. Zwi ḓo tea u sumbedzwa arali Phalamennde i tshi imela nga nḓila yone lutamo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe kha mafhungo a vhuvhusi ha dzitshaka a kwamaho vhutshilo havho. Nḓila i ne Phalamennde ya ita ngayo vhulavhelesi vhu vhuedzaho kha u tevhedzwa ha thendelano dza dzitshaka na yone i tea u ṱolwa,



Thendelano ya dzitshaka i vhofha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi nga murahu ha musi yo tendelwa nga tsheo ya Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo. Zwi sa katelwi ndi thendelano dza lushaka lwa thekhinikaḽa, vhulanguli kana Khorondanguli, kana edzo dzine a dzi ṱoḓi u tendelana kana u tevhedzwa. Tendelano dzo raliho dzi tea u swikiswa ṱafulani kha Nnḓu mbili dza Phalamennde hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu.





Parliament's emblems and symbols

REPRODUCE ILLUSTRATIONS AND TEXT FROM INSIDE COVER OF FOLDER ENTITLED ESTABLISHMENT OF 4TH DEMOCRATIC PARLIAMENT



Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi

Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi ndi tshiga tsha u sumbedza maanḓa a Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. I hwaliwa nga Mulindadzulo, musi a tshi khou ṱanganedza vhueni vhu dzhenaho kha Nnḓu hu na dzulo ḽa kana muṱangano wa tshiofisi wa nnḓu, I sumbedza mushumo wa ndeme wa mavunḓu kha kushumele kwa Phalamennde. Musi yo imiselwa nṱha tsini na tshidulo tsha Muofisiri, i sumbedza uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzula lwa tshiofisi.

PHOTO OF BLACK ROD

Mbaḓa ya Vhuhosi ya vhathu (Meisi)

Meisi ndi tshiga tsha maanḓa a Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. U vha hone hayo zwi sumbedza dzulo ḽa tshiofisi ḽa Buthano ḽa Lushaka. Meisi ntswa yo dizainiwa uri i sumbedze ḓivhazwakale, sialala, phambano, mvelele na nyambo dza Afurika Tshipembe. I dovha hafhu ya pembelela lunako lwa mupo lwa shango, vhutshilo ha tshimela na ha tshifuwo zwaḽo na lupfumo lwa tshomedzo dza minerala lwaḽo.

PHOTO OF MACE



Fulaga ya Afurika Tshipembe

Fulaga ya lushaka i na muelo wo tou kokotolo woṱhe na wa muvhala muṅwe na muṅwe. Fulaga i tea hafhu u ṋembeledzwa nga nḓila yo khetheaho kha pala ya fulaga. Fulaga yoṱhe ndi khuḓanḓeiṋa nahone vhuphara hayo vhu fhira vhunavha nga nthihi na hafu. I na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku sa phiriphiri na wa lutombo. I na lubannda ludala lwa tshivhumbeo tsha Y lwo ṱanḓavhuwaho nthihi tsha ṱhanu tsha muelo wa fulaga. Mitalo ya vhukati ya lubannda i thoma kha khuḓa ya nṱha na ya fhasi tsini na pala ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya ya phanḓa i vhutengu u swikwa vhukati ha lumeme. Lubannda ludala lo itelwa meme tshena nga nṱha na nga fhasi ngeno hu uri u ṱutshela magumoni kha pala ya fulaga, hu nga musuku. Lumeme luṅwe na luṅwe ndi nthihi tsha fumiṱhanu tsha muelo wa fulaga. Ṱhofunḓeraru i re tsini na pala ya fulaga ndi ntswu. Lubannda lwa vhutengu lwa nga nṱha ndi lutswuku sa phiriphiri ngeno lubannda lwa vhutengu lwa nga fhasi hu lutombo. Luṅwe na luṅwe lwa vhubannda uvhu ndi nthihi tsha raru tsha muelo wa fulaga.

DIAGRAM OF THE FLAG FROM THE CONSTITUTION



NDIMA YA 2

Phalamennde i mushumoni



Maanḓa na mushumo zwa Phalamennde

U ya nga Ndayotewa, i ne ya vha mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Phalamennde i tea u imela vhathu vha Afurika Tshipembe, i tea u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu na u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a a imelwa kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka.



Ṱhoḓea na pfanelo idzi zwi itiwa nga musi Phalamennde i tshi phasisa milayo, ya lavhelesa mushumo wa muvhuso, u leludza vhushelamulenzhe nga tshitshavha, u leludza vhuvhusi ha tshumisano na nga u dzhenela ha Phalamennde kha zwa dzitshaka.



Phalamennde i dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ṱuṱuwedza mikhwa ya tshirunzi tsha vhathu, ndinganyelo, u sa ṱalula nga murafho, u sa ṱalula nga mbeu, vhuhulu ha Ndayotewa na pfanelo ya vhathu vhoṱhe vhahulwane ya u khetha na u nga khethiwa kha ofisi ya nnyi na nnyi kha sisiṱeme ya muvhuso wa mahoro manzhi.



Ndayotewa i dovha hafhu ya vhea zwine Phalamennde ya shumisa zwone na uri miraḓo i khethiwa hani uri i ye Phalamenndeni.



Hu na Nnḓu mbili dza Phalamennde - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.



Buthano ḽa Lushaka ḽo nangelwa u imela vhathu na u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu. Ḽi ita izwi nga u nanga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nga u ṋetshedza foramu ya lushaka kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo, nga u phasisa milayo na nga u lavhelesa mushumo wa zwa mihasho na mihasho ya muvhuso.



Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imela mavunḓu u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka. I ita izwi nga u shelamulenzhe kha maitele a u sima milayo a lushaka na nga u ṋetshedza foramu kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo a kwamaho Mavunḓu;



Phalamennde i ita mushumo wayo kha madzulo a Phalamennde, hune miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana kha tshigwada tshithihi, kha madzulo o ṱanganelaho, hune Nnḓu vhuvhili hadzo dza ṱangana sa tshigwada tshithihi, na kha komiti, hune zwigwada zwiṱuku zwa miraḓo zwa ṱangana uri zwi vhe na therisano nga vhuḓalo.



Kha sisiṱeme ya khetho yashu ya zwino, vhakhethi a vha khethi Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) thwii. Maafurika Tshipembe vha khetha mahoro a polotiki ane a dzhenela kha khethoguṱe ngeno hu uri mahoro a polotiki a tshi ita mitevhe ya vho nkhetheni vha Phalamennde. Dzi MP dzi ya Phalamenndeni arali vho vhewa nṱha nṱha kha mitevhe ye ya itwa nga mahoro aya. Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha khethela ḽihoro ḽine vha humbula uri ḽi nga imela madzangalelo avho zwavhuḓisa,



Sisiṱeme ya vhuimeleli nga nyeḓano i ita uri zwi konadzee uri mahoro maṱukusa a wane madzulo Phalamenndeni. Kha madzulo a 400 kha Buthano ḽa Lushaka, ḽihoro ḽine ḽa dzhenela kha khethoguṱe ḽi wana vhudzulo vhuthihi kha 0.25% iṅwe na iṅwe ya voutu dzo khethiwaho kha khethoguṱe.



Nga khethoguṱe dza Lambamai 2009, mahoro a polotiki a 13 o wana madzulo kha Buthano ḽa Lushaka, sa zwe zwa vheiswa zwone afho fhasi.

African National Congress (ANC) - madzulo a 264

Democratic Alliance (DA) - madzulo a 67

Congress of the People (COPE) - madzulo a 30

Inkatha Freedom Party (IFP) - madzulo a 18

Independent Democrats (ID) - madzulo maṋa

Freedom Front Plus (FF+) - madzulo maṋa

United Democratic Movement (UDM) - madzulo maṋa

African Christian Democratic Party (ACDP) - madzulo mararu

United Christian Democratic Party (UCDP) - madzulo mavhili

African People's Convention (APC) - dzulo ḽithihi

Azanian People's Organisation (AZAPO) - dzulo ḽithihi

Minority Front (MF) - dzulo ḽithihi

Pan Africanist Congress (PAC) - dzulo ḽithihi



Buthano ḽa Lushaka

Muhaṱuli Muhulwane u tshimbidza khetho dza Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na khetho dza Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe.



Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ndi muṱangano wa tshiofisi wa Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde, hune Nnḓu iyi ya Phalamennde ya ḓithoma.



Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i bva kha mitevhe ya vho nkhetheni wa mahoro a polotiki e a wana voutu dzo linganaho kha khethoguṱe dza Lambamai 2009 uri a wane madzulo kha Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde.



Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane nga zwigwada zwa 10. U bva afho Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta vho nkhetheni kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. Arali ha tiwa vhathu vha fhiraho muthihi kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka, hu farwa voutu ya tshiphiri.



Musi Mulangadzulo o no nangiwa, hu itiwa thambo ya u ta poso ya Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. Mulangadzulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho iyi. Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhirahi muthihi kha vhuimo ha Mufarisa Mulangadzulo, hu farwa voutu ya tshiphiri.



Musi Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vho no nangiwa, Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta poso ya Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe. Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhiraho muthihi, hu farwa khetho nga voutu ya tshiphiri.



Muphuresidennde, musi vho no khethiwa, a vha tsha vha Muraḓo wa Phalamennde.



Nga murahu ha khetho dza Muphuresidennde, mahoro a polotiki a a ṋewa tshikhala tsha u nyanyuwa.





Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka

Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i na vhurumelwa ha 90 ho ṱangana hoṱhe, 54 wavho ndi vhurumelwa ha tshoṱhe. Vhurumelwa uvhu ha tshoṱhe ha 54 vhu aniswa nga dzulo ḽa u thoma ḽa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga murahu ha khethoguṱe.



Vhurumelwa ha tshoṱhe ha 54 ho itwa nga vhurumelwa ha tshoṱhe ha rathi u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe.



Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe u tshimbidza u aniswa ha vhurumelwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na khetho ya Mudzulatshidulo wa Khoro.



Mudzulatshidulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho dza Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili.



Vhaofisiri vha Phalamennde

Photos and blogs from website





Vhupo ha Phalamennde na vhathu vha shumaho hone

Vhathu vha ndeme Phalamenndeni ndi Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP). Fhedzi hu na vhathu vho fhambanaho vha tikedzaho mushumo wa dzi MP.



Phalamennde i thola vhashumi vha tsireledzo vhayo - Tshumelo ya Tsireledzo ya Phalamennde. Miraḓo ya vha Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe na vhone vha wanala hanefha vhuponi ha Phalamennde.



Hu na vhulanguli ha vhashumi vha henefha kha 1 200 vha ṋetshedzaho tshumelo dzo fhambanaho - dza mulayo, dza vhudzavhidzani, dza ṱhoḓisiso, dza vhuṅwaleli, dza u dzudzanya, ḽodzhisitikaḽa, dza zwiḽiwa, dza vhuṋenḓila na dza u kulumaga, vhukati ha dziṅwe,



Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde vha na ofisi na vhashumi Tuynhuys. Mufarisa Muphuresidennde, e kha vhuimo ha u vha Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso Phalamenndeni, na ene u na ofisi na vhashumi Phalamenndeni.



Hu dovha hafhu ha vha na miraḓo ya Sisiṱeme ya Vhudavhidzani na Mafhungo zwa Muvhuso vha ne vha Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamenndeni vha shumisana navho nga maanḓa kha madzulo mahulwane a Phalamennde ane Phalamennde ya a fara, u fana na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha ṅwaha. Iyi ndi mishumo i kungaho midia nga maanḓa na u ṱoḓa tshumisano kha madavhi a Muvhuso hu u itela uri i langee zwavhuḓi. Nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, sa tsumbo, Phalamennde i anzela u ṱanganedza na u langa miraḓo ya midia i swikaho henefha kha 500 kha vhupo.



Khamphani khulwane dza midia dza gurannḓa na dza eḽekiṱhuroniki dzapo na dza nnḓa dzi na ofosi kha vhupo. Izwi zwi ita uri midia u kona u dzhena zwo leluwa uri u vhee iṱo na u vhiga kha mushumo wa Phalamennde.



Phalamennde i ṱuṱuwedza midia uri u ḓiṅwalise na Dzangano ḽa Gaḽari ya Vhoramafhungo ya Phalamennde na u ita khumbelo ya garaṱa ya thendelo uri vha kone u swika kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi Phalamenndeni. Izwi zwi thusa u khwinisa u pfesesana ha mushumo wa Phalamennde na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde kha tshitshavha.



Nnḓu dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka vhuvhili hadzo dzi na gaḽari dza vhoramafhungo hune midia wo tendelwaho, wa tendelwa u dzhena kha madzulo oṱhe - nga nnḓa ha tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka musi ho ḓala hu si na tshikhala tsha u dzula. Nga zwifhinga izwi, hu vha na thendelano ya sisiṱeme ya u dzhena ya ndinganelo na vhoramafhungo.



Tshifhaṱo tsha Slave Lodge

Tshifhaṱo itshi a tshi ho kha vhupo ha Phalamennde, fhedzi ndi tshipiḓa tsha u tevhelana ha tshiofisi hune ha vha hone nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka. Tshifhaṱo tsha Slave Lodge ndi tshipiḓa tsha Munyuziamu wa Iziko wa Cape Town nahone tshi shuma sa fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzo tsha vhupuli Afurika Tshipembe. Tshifhaṱo tsha Slave Lodge tsho fhaṱwa nga 1679 nahone ndi tshifhaṱo tsha vhukoloni tsha vhuvhili nga vhukale Cape Town. U thomani tsho shumiswa sa vhudzulo ha phuli dza Dutch East India Company. Fhedzi, sa tshiṅwe tsha zwifhaṱo zwihulwane zwa Cape Town, kha tshifhinga tshifhiraho maḓana a miṅwaha tsho shuma mishumo minzhi, hu tshi katelwa na u shuma sa poswo, vhuongelo, ḽaiburari ya tshitshavha na dzulo ḽa Khothekhaṱhuli.



U bva 1827 u swika 1833 tsho vha tshi dzulo ḽa Khoro ya Ngeletshedzo ya Birithishi. Nga 1834 Cape yo ṋetshedzwa ndayotewa ntswa nga Birithishi, ha mbo ḓi thomiwa khoro mbili: Khorotshitumbe na Khoro ya Vhusimamilayo. Khoro ya Vhusimamilayo yo ṱangana kha tshifhaṱo tsha Slave Lodge. Lwa u tou thoma miraḓo ya tshitshavha na vhoramafhungo vha tshi tendelwa u dzhenela madzulo a Khoro iyi ntswa - tshifhingani tsho fhiraho mushumo woṱhe wo itelwa tshiphirini.



Phalamennde ya Cape ya nnḓu mbili ya u thoma yo thomiwa nga 1853. Khoro ya Vhusimamilayo ntswa ya miraḓo ya 15 yo shuma sa "Nnḓu Khulwane" ya u thoma ya vhukoloni he miraḓo yoṱhe ya khethiwa hone. Vho isa phanḓa na u ṱangana kha lufhera lwa rekhodo lwa tshifhaṱo itshi u swika nga 1884 musi vha tshi pfulutshela kha tshifhaṱo tshiswa tsha Phalamennde.







Tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka

Tshipiḓa tsha kalesa tsha zwifhaṱo zwa Phalamennde, tshine namusi tsha shumiswa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, tsho fhedzwa nga 1885. Nyolo ya u thoma yo vha nga Charles Freeman. Ho ṱanganiwa na thaidzo dzo fhambanaho dza masheleni na dza u fhaṱa zwa ita uri thandela i mbo ḓi fhiwa mufhaṱi a bvaho Sikotiḽandi Vho Henry Greaves, we a vha a tshi kha ḓi bva u dzhoina Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha. Mafheloni, tshifhaṱo tsho fhedza miṅwaha ya 10 u tshi fhedza, u bva 1875 u swika 1885, tsha ḓura £220 000 - u fhira mugaganyagwama wa u thoma wa £40 000 luṱanu.



Tshifhaṱo tsho shumiswa u bva 1885 u swika 1910 nga Nnḓu mbili dza Phalamennde ya Cape. Ho vha hu Khoro ya Vhusimamilayo ya Cape (Nnḓu Khulwane ho sedzwa sisiṱeme ya Phalamennde ya Westminster) na Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Cape kana Nnḓu ṱhukhu.



Musi hu tshi thomiwa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 Phalamennde ya Cape yo ima u vha hone. Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ya Cape ya kale yo mbo ḓi vha Vhutendelwamilayo, ya u thoma ya Yuniyoni ya Afurika Tshipembe u bva 1910 u swika 1961, u bva hone ya vha ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u swika 1980, musi Vhutendelwamilayo i tshi fheliswa. Nnḓu yo shumiswa hafhu u bva 1983 u swika 1994 kha madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhaimeli, i katelaho miraḓo ya vhe vha vhidzwa upfi vha muvhala vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha Phalamennde ya nnḓu tharu yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ya 1983.



Nga 1994 Vhutendelwamilayo yo thomiwa hafhu sa iṅwe ya Nnḓu mbili dza dimokirasi ya u thoma ya Phalamennde ya Afurika Tshipembe. Nga 1997, Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzhia vhuimo ha Vhutendelwamilayo.



Nnḓu yo vusuludzwa yoṱhe nga 2001, hu tshi shandukiswa kudzulele u bva kha tshivhumbeo tsha khuḓanḓeiṋa u ya kha tsha hafu ya tshivhumbeo tsha tshitendeledzi. Fhedzi ha, i kha ḓi vha na muvhala wayo wa tsiko mutswuku u bva kha maḓuvha a musi i tshi kha ḓivha Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Cape nahone yo itwa hu tshi edziselwa Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Westminster.



Tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Kale

Musi Afurika Tshipembe ḽi tshi ṱangana nga 1910, tshifhaṱo tsho engedzwa kha tshifhaṱo tsha u thoma tsha 1885 nahone ha mbo ḓi fhaṱiwa Nnḓu ntswa ya Phalamennde ya Yuniyoni. Tsho shumiselwa mushumo uyu u swika 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha izwi tsho shumiswa, u swika 1994, sa Nnḓu ya Buthano ḽa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe. U bva 1994 tsho shumiswa kha miṱangano ya komiti na miṱangano ya tsivhudzo ya Miraḓo ya Phalamennde ya African National Congress. Mishumo ya tshitshavha, u fana na Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa na yone i farelwa henefha.



Nga murahu ha u Ṱanganywa nga 1910, nnḓu ya vhuvhili ya Phalamennde ya Cape ya kale yo shandukiswa ya vha lufhera lwa u ḽela lwa maimo a nṱha lwa miraḓo na vhaṱhomphei, zwine ya kha ḓi vha zwone na namusi. Ndi henefha kha lufhera lwa u ḽela lwa Nnḓu ya Kale he Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vha ita hone tshipitshi tshavho tshi ḓivheaho tsha "Wind of Change" nga 1960.



Africa House

Yo dzula zwavhuḓi tshivhindini tsha vhupo ha Phalamennde ya Afurika Tshipembe, Ofisi ya kale ya Mukhomishinari Muhulwane wa Birithishi ndi tshihumbudzi tsha vhuṱumani ha vhukoloni na Khare ya Vhuhosi ya Birithishi. Vhafhaṱi Vho John Perry & Lightfoot vho dizaina tshifhaṱo itshi tsha ḽiheṱavha nga 1937 vha wina pfufho ya vhufhaṱi ngatsho.



Tshifhaṱo tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha nga 2003. Tsho ḓo ṋewa dzina ḽa Africa House nahone zwa zwino tshi khou shumisiwa nga Ofisi ya Matshimbidzele a Phalamennde na komitiṱhanganelo kha zwa Vhuṱoli.



Marks Building

Ramabindu na mulambedzi Vho Sammy Marks sa afha ofisi dzavho dza Cape Town, dzo renndisa tshifhaṱo itshi nga 1904. Muoli ho vha hu Muhulisei vho Herbert Baker vha ḓivheaho nga maanḓa. Mathomoni, ho vha hu tshifhaṱo tshisekene, tsho vha tsho ṱanḓavhuwa fhethu hu raru fhedzi, he ha ḓo engedzwa nga maanḓa nga murahu.



Tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha miṅwaha i si gathi nga murahu ha musi tsho fhela u fhaṱiwa.



Tshifhaṱo itshi tsho shumiswa nga nnḓu ya khanedzano ya Nnḓu ya Vhurumelwa (miraḓo ya Vhaindiya ya Phalamennde ya Nnḓu Tharu ya 1983) u swika nnḓu yavho kha tshifhaṱo tshiswa tsho ṱumetshedzwaho i tshi fhela nga 1987. Namusi i shumiswa nga dzi MP dza mahoro mahanedzi, vhashumi na vhoramafhungo vha Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe.



National Assembly Wing

National Assembly Wing yo fhaṱiwa nga 1983. Yo vha yo fhaṱelwa u ṱanganedza ṱhoḓea dzo engedzwaho dza Phalamennde ya Nnḓu tharu, nahone yo engedzwa kha lurumbu lwa tshipembe lwa tshifhaṱo tshi re hone. Yo tevhedzela tshitaela tsha kufhaṱele tshi fanaho na tsha zwifhaṱo zwa kale. Vharangaphanḓa vha thandela ho vha hu vha oli Vho Jack van der Lecq na Vho Hannes Meiring.



Mbonalo yatsho khulwane ndi nnḓu ntswa khulwane, yo fhaṱelwaho miṱangano ya muṱanganelo ya Nnḓu tharu dza Phalamennde ya nnḓu tharu. Namusi nnḓu iyi i shumiswa kha madzulo a Phalamennde a Buthano ḽa Lushaka. I dovha hafhu ya shumiswa kha madzulo a muṱanganelo a Nnḓu mbili, sa tsumbo, Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na u ṋewa ha tshipitshi nga ṱhoho dza muvhuso dza dzitshaka.

Nga nṱha ha Nnḓu khulwane ntswa hu na nnḓu ṱhukhu, ye ya fhaṱelwa u shumiswa nga madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhurumelwa. U ya nga Ndayotewa ya 1983 Nnḓu iyi yo thomelwa vhaimeli vha tshigwada tsha vhathu vha Vhaindiya. Nnḓu iyi yo fhela nga 1987. Namusi i ḓivhea sa Committee Room E249 na uri i shumiselwa miṱangano ya komiti.

Good Hope Building

Tshifhaṱo itshi tshi na vhuṱumani na Phalamennde vhu ne ha bva kule. Tsho shumiswa kha madzulo a Buthano ḽa Nnḓu ya Cape u bva 1854 u swika 1884. Nga murahu ha izwo tsho shuma sa holo ya u ḽela ya Good Hope Masonic Lodge u swika tshi tshi tshinyadziwa nga mulilo nga 1892. Henefha nga 1900, tsho fhaṱiwa hafhu sa holo ya muzika na thietha tsha ḓivhiwa sa Good Hope Theatre.



Muvhuso wo tshi renga u bva kha Vho Freemasons nga 1916 vha tshi itela ofisi dza vhashumi vha Muluvhisi, we a vha a tshi wanala Tuynhuys. Luvhondo lwa tshifhaṱo lwa nga phanḓa luswa lwo fhaṱiwa nga 1925 nga tshitaela tsha Cape Revival. Tsho mbo ḓi shuma sa Ofisi ya Muphuresidennde wa Shango na u vha vhudzulo ha Khoro ya Muphuresidennde nga vho 1980. Miraḓo ya Phalamennde ya Inkatha Freedom Party yo ḓo dzudzwa henefho u bva 1994 u swika 2004. U bva zwenezwo tsho mbo ḓi shumiswa nga Miraḓo ya Phalamennde na vhashumi vha African National Congress.



Tuynhuys na Stalplein

Tuynhuys, hune ha wanala ofisi dza Vhuphuresidennde, hu wela fhasi ha zwa Vhuphuresidennde nahone hu langwa nga Phalamennde i yoṱhe.



Nga ḓivhazwakale Tuynhuys (kana Nnḓu ya Muvhuso sa zwe ya vha i tshi vhidziswa zwone nga Birithishi) yo ṋetshedza luvhanḓe lwe Phalamennde ya fhaṱiwa khalwo, u engedzwa huṅwe na huṅwe hu tshi khou yela thungo ya tshipembe u ya ngadeni dza Tuynhuys u swika, nga 1988, zwifhaṱo zwi tshi swika Tuynhuys. Tuynhuys na zwino hu kha ḓi vha na nomboro ya puloto nthihi na Phalamennde, nahone zwoṱhe zwo ḓivhadzwa sa zwieledzi zwa lushaka nga 1984.



Luvhanḓe luhulwane vhukati ha gethe khulwane dza Phalamennde na phanḓa ha Tuynhuys hu vhidzwa u pfi Stalplein. Dzina iḽi ḽi bva kha zwitale zwa bere dza Muluvhisi. Fhethu afho ho thoma hu nga murahu ha tshifhaṱo, gethe khulwane i nga thungo ya Government Avenue na Company's Garden. Izwi zwo shanduka nga 1913, musi Government Avenue tshi tshi valiwa tsha sa tsha shumiswa nga vhuendi, Stalplein ha mbo vha gethe khulwane ya u ya Tuynhuys. Stalplein ho bveledzwa hafhu mathomoni a vho 1980, musi tshanduko kha Tuynhuys dzi tshi itea u itela uri hu vhe na Ofisi ya vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa Shango.





NDIMA YA 3

Zwine milayo ya itiswa zwone



Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ita milayo ine ya shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe. Minisiṱa wa Khabinethe, Mufarisa Minisiṱa, Komiti ya Phalamennde kana Muraḓo wa Phalamennde nga eṱhe (MP) a nga swikisa mvetamveto ya mulayo, ine ya vhidzwa hafhu u pfi ndi Mulayotibe. Milayotibe yo swikiswaho nga dzi MP nga dzoṱhe i vhidzwa upfi Milayotibe ya Miraḓozwawo.



Miraḓo ya tshitshavha a i koni u ḓisa Milayotibe Phalamenndeni. Fhedzi vha nga galatsha dzi MP kana Komiti dza Phalamennde uri vha kumedze Milayotibe ine vha pfa uri ndi ya ndeme.



Milayotibe i tevhela nthihi kha nṋa dza nḓila kana maitele zwo fhambanaho, zwi tshi bva kha zwine ya shuma nazwo na uri yo khethekanywa hani. Maitele aya a dzumbululwa nga Khethekanyo 74 u swika kha 77 dza Ndayotewa khathihi na milayo yo fhambanaho i ne ya langa Phalamennde. U ya nga Ndayotewa hu na tshaka dzi tevhelaho dza Milayotibe.

Milayotibe ya Khethekanyo 74 - i shuma na khwiniso kha Ndayotewa nahone hu ṱoḓea voutu nnzhi dza mbili tsha raru.

Milayotibe ya Khethekanyo 75 - Milayotibe zwayo ine a i kwami Mavunḓu;

Milayotibe ya Khethekanyo 76 - Milayotibe i sa kwami Mavunḓu;

Milayotibe ya Khethekanyo 77 - Milayotibe ya Masheleni i re na vhushaka na mugaganyagwama na u avhelwa ha mugaganyagwama.



Milayotibe i kwamaho mavunḓu (Milayotibe ya Khethekanyo 76) i tea u thoma ya tendeliwa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka phanḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi i sedzulusa.



Miṅwe Milayotibe yoṱhe i swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka.



Musi Mulayotibe wo swikiswa Phalamenndeni u anzelwa u livhiswa kha Komiti ya Phalamennde ine ya vha na vhulavhelesi kha muhasho wa muvhuso une wa khou swikisa Mulayotibe. Komiti idzi dzi vhidzwa upfi Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi kha Buthano ḽa Lushaka na Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Kha Buthano ḽa Lushaka hu na Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso. Kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi dzi imela zwigwada zwa mihasho ya muvhuso.



Musi Komiti yo no dzeula mahumbulwa a tshitshavha nga ha Mulayotibe nahone yo no rera nga Mulayotibe, Komiti i ita themendelo kha dzulo ḽa, kana muṱanganoguṱe wa Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha uri Mulayotibe u nga tendelwa u na kana u si na khwiniso. Dzulo ḽa Phalamennde ḽi nga humisela Mulayotibe murahu kha Komiti uri i u dzeule hafhu.



Arali Phalamennde ya tendela Mulayotibe u rumelwa kha Muphuresidennde. Muphuresidennde vha nga rumela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u shumiwe nga maanḓa arali u sa swikeli ṱhoḓea dza Mulayotewa. Musi Muphuresidennde vho no saina uri vha tendelana nawo, Mulayotibe u mbo ḓi vha mulayo une wa tea u thoma u shuma.



Komiti dza Phalamennde na vhusimamilayo

Komiti ndi muṱoḓo wa Phalamennde. Dzi ṋetshedza zwikhala hune miraḓo ya tshitshavha vha nga ṱahisa mihumbulo yavho na u lingedza u ṱuṱuwedza mvelelo dza tsheo dza Phalamennde.



Hu na Komiti dza 52 dzo ṱangana dzoṱhe Phalamenndeni - dza 34 dzi kha Buthano ḽa Lushaka, dza 12 dzi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ngeno dza rathi hu Komitiṱhanganelo dzine dza vha na Miraḓo ya Nnḓu vhuvhili hadzo. Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhusevhi, Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhupileli na Komiti dza Mukovho na Masheleni ndi komiti dzi re mulayoni. Hezwi zwi amba uri dzo thomiwa nga Ndayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde.



Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo na Muṅwaleli wa Komiti. Arali muṅwe muthu a tshi ṱoḓa u kwama komiti, a vha ndi vhathu vhane a nga amba navho.



Kuvhumbelwe kwa Komiti kha Buthano ḽa Lushaka ndi, nga u angaredza, nyeḓano kha saizi ya mahoro a polotiki o fhambanaho o imelwaho Phalamenndeni. Kha Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe ḽo imelwa.



Tshaka dzo fhambanaho dza Komiti dzi na muthihi kana u fhira wa mishumo i tevhelaho:

Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli,

Dzi lavhelesa akhauthu dza mihasho ya muvhuso wa lushaka na zwiimiswa zwa muvhuso.

Dzi ṱhogomela mafhungo a Phalamennde a hayani.

Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha tshitshavha kana mafhungo a kwamaho tshitshavha.

Dzi dzeula Milayotibe na u i khwinisa na uri dzi nga thoma Milayotibe.

Dzi dzeula makumedzwa a miraḓo zwayo, makumedzwa a vhusimamulayo ha vunḓu na phethisheni dzo khetheaho.

Dzi dzeula milangano na thendelano zwa dzitshaka.



Komiti dzi na maanḓa a u vhudza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo, a ṋee vhuṱanzi na u bvisa maṅwalo, Dzi nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi vhige khadzo na uri dzi nga ṱanganedza phethisheni, vhuimeleli kana vhupfiwa zwi bvaho kha tshitshavha. Dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u sima milayo.



Vhunzhi ha Komiti dzi anḓana na mihasho ya muvhuso i ne Phalamennde ya ita mushumo wa vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli ha vhusimamilayo kha yo.



Fhedzi ha, dziṅwe Komiti dzi a fhira kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho. Tsumbo ndi Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i vheaho iṱo kha nḓila ine muvhuso wa langa tshelede ya vhatheli ngayo. Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i na mushumo wo khetheaho wa u vhona uri tshelede iṅwe na iṅwe i bvaho kha voutu dza mugaganyagwama na u vha yo avhelwa kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho i shumiswa zwavhuḓi.



Phalamennde yo ita na u thoma komiti dza tshifhinganyana uri dzi sedze kha mafhungo o khetheaho, a tshifhinga tshipfufhi.



Mushumo wa Komiti a u gumi kha vhulavhelesi ha u shumiswa ha milayo. Komiti dzi nga ṱoḓisisa mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho tshitshavha ane a wela fhasi ha fhethu ha vhuḓifhinduleli,



Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone miṱangano ya Komiti nnzhi i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela. Miṅwe miṱangano ya Komiti, u fana na iyo i shumaho na mafhungo a vhuṱoli, i a anzela u sa tendela tshitshavha. Fhedzi nga u angaredza, miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha.



Komiti ndi zwigwada zwo khetheaho zwine zwa ita mushumo wa ndeme kha masia o tiwaho. Nḓila ine komiti ya shuma ngayo i tendela Phalamennde uri i:

Engedze tshivhalo tsha mushumo une u nga itiwa. Zwi a vhuedza uri tshigwada tshihulwane tshi rumele mushumo watsho kha zwigwada zwiṱuku u fhirisa u edzisa u u ita kha tshigwada tshithihi.

Vhone uri mafhungo a nga hanedzaniwa nga vhuḓalo u fhirisa zwine zwi nga itiwa kha madzulo a Phalamennde. Hezwi ndi ngauri hu na tshifhinga tshinzhi kha Komiti uri dzi sedzese kha zwidodombedzwa.

Engedze vhushelamulenzhe ha dzi MP kha therisano. Miraḓo ya tshigwada i nga dzhenela nga maanḓa musi tshigwada tshi tshiṱuku,

Konisa dzi MP u bveledza vhukoni na nḓivho nnzhi zwa kushumele kwa komiti.

Ṋetshedze foramu kha tshitshavha uri tshi ḓise mihumbulo yatsho thwii kha dzi MP, zwithu zwine a zwi konadzei kha dzulo ḽa Phalamennde.

Ṋetshedze foramu kha Phalamennde uri i thetshelese vhuṱanzi na u kuvhanganya maṅwalo a tshimbilelanaho na mushumo wa komiti wo tiwaho.



Komiti dzi tea u vhiga kha tshigwada dza dzulo (Nnḓu) ye ya dzi ta nahone Nnḓu i tea u tendela dziṅwe tsheo dzine komiti dza dzhia. Sa tsumbo, musi komiti ya vhu ya ya dzeula Mulayotibe, hu tea u vha na khanedzano na u vouta nga Mulayotibe ngomu Nnḓuni.



A list of Committees in Parliament's National Assembly and National Council of Provinces and how to get in touch with them is on pages ...to ...





NDIMA YA 4

Vhushelamulenzhe nga vhathu



U phasisa milayo ndi muṅwe wa mishumo ya Phalamennde.



Phalamennde i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ita uri muvhuso - zwi amba Muphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho - u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhone, vhathu.



Phalamennde i ita izwi nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Hezwi zwi katela u ṱola arali milayo, mbekanyamishumo na phoḽisi zwi tshi khou thoma u shumiswa na uri zwi khou shuma hani.



Izwi zwi vhidzwa upfi vhulavhelesi. Iṅwe ya nḓila dza u ita vhulavhelesi nga Komiti ndi u dalela fhethu ho tiwaho kana mbekanyamushumo uri dzi wane mafhungo a vhukuma nga zwine zwa khou itea. Iṅwe nḓila ya u ita vhulavhelesi ndi u fara miṱangano - ine ya tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela - hune vhaofisiri vha muvhuso vha nga vhudziswa nga ha mishumo yavho.



U ita uri hu vhe na vhushelamulenzhe nga vhathu

Phalamennde yo ḓiimisela u swikela vhadzulapo nga u vha yo thoma mbekanyamishumo dza vhushelamulenzhe nga vhathu dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u khwinisa u dzhenela ha vhadzulapo zwavho kha maitele a Phalamennde.

Vhupfiwa nga vhathu ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Phalamennde ya shumisa u ṱuṱuwedza na u leludza vhushelamulenzhe nga vhathu kha mushumo wayo. Kha vhupfiwa nga vhathu, vhathu vha a kona u ṱuṱuwedza mvelelo dza mafhungo a no khou reriwa Phalamenndeni. Vhupfiwa nga vhathu vhu dovha hafhu ha leludza vhukwamani vhukati ha tshitshavha na Miraḓo ya Phalamennde.

Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha Phalamennde nga ha maṅwalo a Milayotibe kana phoḽisi zwine Phalamennde ya khou zwi dzeula. Komiti dza Phalamennde dzi dzeula mvetamveto ya mulayo iyi, ine ya vhidzwa hafhu upfi Milayotibe. Komiti idzi dzi nga dovha hafhu dza ṱoḓisisa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kushumele kwa muhasho wa muvhuso na uri dzi nga vhidza muofisiri wa muvhuso kana Minisiṱa wa Khabinethe muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo a ṋetshedze mafhungo.



Phalamennde, nga u angaredza, i ramba vhupfiwa ha tshitshavha kha Milayotibe ine ya khou i vhalulula. I ṋetshedza ṱhalutshedzo na manweledzo a zwine Milayotibe iyi ya tama u ita. Phalamennde i dovha hafhu ya dzudzanya mishumo yo livhiswaho kha sekithara dza tshitshavha dzo tiwaho kha mafhungo o tiwaho uri vhathu vha rere nga mafhungo a ndeme.



Miraḓo ya tshitshavha i nga dovha hafhu ya ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone vhunzhi ha miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela. Nḓowelo ya uri Komiti dza Phalamennde dzi ṱangane hu sa tendelwi tshitshavha u dzhenela yo fhela nga khetho dza u thoma dza dimokirasi dza Afurika Tshipembe dza 1994.



Tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme tsha u thomiwa ha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha Phalamennde ndi fulo ḽa radio ḽi ṱuṱuwedzaho u pfesesa ha tshitshavha ha mushumo wa tshiimiswa na u lingedza u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzhenele kha mushumo wa Phalamennde. Mbekanyamushumo i hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwa 18 zwa SABC nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi.



Nga vhuṅwe vhuḓidini ha u ṱoḓa u engedza u swikela, u swikelea na khaphasithi zwa vhudavhidzani na tshitshavha, Phalamennde yo thoma Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde kha mavunḓu mararu - Limpopo, North West na Northern Cape.



Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde (ODP) dzi pika u engedza u swikelea, tshikhala na vhupo zwa Phalamennde uri zwi vhe na vhudavhidzani na u isa phanḓa na u amba na vhathu. ODP dzo pika u ṋetshedza tshikhala tsha therisano u wana mihumbulo ya vhathu kha mafhungo a ndeme kha lushaka, phoḽisi khulwane kana mvetamveto ya milayo zwi no khou ambiwa Phalamenndeni. Thandela iyi zwa zwino i khou tshimbidzwa ngei Limpopo, North West na Northern Cape nahone i ḓo fhiriselwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga murahu.





U ita vhupfiwa

Vhupfiwa ndi nḓila ya u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe musi Mulayotibe u tshi khou reriwa ngawo Phalamenndeni. Vhu ṋea vhadzulapo tshikhala tsha u shandukisa mihumbulo ya dzi MP phanḓa ha musi Mulayotibe u tshi vha mulayo.



Vhu nga vha vhurifhi zwaho ha thikhedzo kana khanedzo. Hu nga ḓi dovha hafhu ha vha ḽiṅwalo ḽilapfu kana vhupfiwa vhu re na khumbudzo dza tshanduko kha Mulayotibe kana phoḽisi,



Ngeletshedzo dzi tevhelaho dzi nga vha thusa musi vha tshi ita vhupfiwa havho:

Komiti dzi ṱanganedza vhupfiwa vhunzhi na uri vhupfiwa vhu ne ha vha vhupfufhi nahone ha livha thwii kha fhungo vhu ḓo leludza mushumo wadzo.

Arali ḽiṅwalo ḽavho ḽo lapfa, kha vha katele na manweledzo a mbuno khulwane na themendelo.

Arali vha tshi khou ita vhupfiwa vha vhoṱhe, kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u ṱahisa mahumbulwa kha mvetamveto ya mulayo. Kha vha sumbedze arali vho pfumbudzwa kana vha na tshenzhemo i tshimbilelanaho na fhungo iḽi.

Arali vha tshi khou ita vhupfiwa sa dzangano, nga u pfufhifhadza kha vha ṱalutshedze dzangano. Miraḓo yaḽo ndi vho nnyi? Ndi ngani vha tshi kwamea nga fhungo iḽi. Dzangano ḽi na vhukoni ho khetheaho kana tshenzhemo kha mafhungo a no khou reriwa naa?



Phalamennde, sa muimeli wa vhathu, i ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nahone i nga takalela vhadzulapo vhoṱhe vha tshi pfa vho vhofholowa u dzhenela kha mushumo wa tshiimiswa nga luambo lune vha funa.



Vhadzulapo vha nga isa vhupfiwa havho ho ṅwaliwaho nga tshavhukoma, vha vhu posa kana vha vhu rumela nga imeiḽi kana fekisi.



Miraḓo ya tshitshavha vha nga dzhenela miṱangano ya Komiti dza Phalamennde na madzulo a Phalamennde.



U wana zwinzhi nga Phalamennde

Kha vha dalele webusaithi

Ḓiresi ya webusaithi ndi http://www.parliament.gov.za nahone afha vha nga, vhukati ha zwiṅwe zwithu:

Wana uri hu khou itea mini Phalamenndeni. Izwi zwi katela mafhungo a uri ndi Komiti dzifhio dzi re na miṱangano na zwine dza khou rera, ndi mafhungo afhio ane Nnḓu dza Phalamennde dza khou a dzeula.

Buka lwendo lwa Phalamenndeni.

Thetshelesa kha khasho ya khanedzano dzo khethiwaho na zwitatamennde kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Khasho thwii dza misi yoṱhe dzi itwa nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha ṅwaha. Fhedzi hu na dziṅwe khanedzano dzo khethiwaho dzine dza hashiwa thwii.

Wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa dzi MP na Komiti dza Phalamennde.

Wana uri ndi Miraḓo ifhio ya Phalamennde i re kha Komiti dza Phalamennde dzifhio.

Vhala nga mafhungo manzhi o fhambanaho o lungamaho na Phalamennde ane a nga vha takadza.







Kha vha buke lwendo lwa u ya Phalamenndeni

Nyendo dza Phalamenndeni ndi mahala nahone dzi farwa vhukati ha vhege u bva nga 9.00 u swika nga 12.00, nga nnḓani ha holodei dza nnyi na nnyi. A hu na nyendo nga holodei dza nnyi na nnyi. Nyendo dzi dzhia henefha kha awara.





Kha vha thetshelese zwipiḓa zwa nga ha Phalamennde kha radio

Hezwi zwi kha zwiṱitshi zwa radio zwoṱhe zwa SABC, luthihi kha vhege.





NDIMA YA 5

Maitele a no tevhedzwa na Phalamennde



Phalamennde ya u thoma ya dimokirasi yo ṱalusa maitele a no tevhedzwa sa zwithu zwa ndeme. Ndi ngazwo, nga Lambamai 1996 vhukati ha maitele a u ita Ndayotewa, Phalamennde yo ṱanganedza Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari ya Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP).



Phalamennde ntswa yo ṱoḓa u ṋetshedza tsumbanḓila ya nḓila i ne dzi MP vha tea u ḓifara ngayo kha mafhungo a vhone vhane. Yo ṱoḓa hafhu u wana nḓila dza u shuma na khuḓano ya dzangalelo na u vhona uri dzi MP a vho ngo vhea mbuelo dzavho dza masheleni nṱha ha madzangalelo a vhathu.



Mutevhe wa milayo i ṱoḓa dzi MP vha tshi bvisela khagala mbuelo dzavho dza masheleni na u ṋea ngeletshedzo kha u ḓibvisa ha dzi MP musi hu na khuḓano ya dzangalelo. I dovha hafhu ya kombetshedza dzi MP uri vha wane thendelo ya mushumo wa nnḓa kha mahoro a vho a polotiki. A i tendeli u galatshela mbadelo. Dzi MP vha nga ita na u galatsha vho imela fhethu ha vhukhethelo havho fhedzi a vha nga ḓo badelwa u ita izwi.



Komitiṱhanganelo ya maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya vhuḓifari.



Mutevhe wa milayo u na khethekanyo dza u bvisela khagala dza 10:

mikovhe na mbuelo dza masheleni

mushumo wa thungo

vhulangi na vhufarakani

vhueletshedzi

mpho na mafunda

vhulambedzi

madalo o badelwaho nga zwiko zwa nnḓa

mbuelo dzo ṱanganedzwaho

mavu na ndaka

mbuelo ya mundende.



MP dzi tea u bvisela khagala mbuelo dzadzo dza masheleni kha redzhisiṱara i ne Phalamennde ya i anḓadza luthihi nga ṅwaha.



Mbuelo dza munna/musadzi wa MP kana vhafunani na vhana vhavho vhaṱuku dzi a bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya Mulanguli wa Mbuelo dza miraḓo,



U bviselwa khagala nga vhafunani kana munna/musadzi ndi tshiphiri ngauri vhathu a vha a vha koni u kombetshedzwa u bvisela khagala mbuelo dzavho kha redzhisiṱara ya tshitshavha. Fhedzi ha, iḽi ndi fhungo ḽine Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Miraḓo yo ḽi ṱalusa sa fhungo ḽine ḽa kha ḓi tea u hanedzaniwa ngaḽo.



Mbadelo kha dzi MP dza vhuvhambedzelani ha mabindu a phuraivethe dzi bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya redzhisiṱara.



Mbadelo kha dzi MP ya vhueletshedzi i tea u bviselwa khagala kha tshitshavha - u thivhela u galatshela malamba nga u nga ndi vhueletshedzi, hu si hone.



Arali ha vha na khuḓano dza madzangalelo, dzi MP dzi tea u bvisela khagala na u ḓibvisa - nga nnḓani ha musi foramu i ne vha khou shela mulenzhe khayo ya dzhia tsheo ya uri khuḓano a si nngafhani.



Sisiṱeme ya Phalamennde ya u bvisela khagala yo ḓisendeka kha kupfesesele kwa uri dzi MP vha nga tevhela madzangalelo a masheleni tenda ha vha uri zwo bviselwa khagala kha tshitshavha nahone a zwi vhangi khuḓano ya madzangalelo na mushumo wa dzi MP sa vhaimeli vha vhathu.



Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho Muoditha Dzheneraḽa o ṱola u bvuselwa khagala ha khamphani nga dzi MP u vhona vhungoho ha u bviselwa khagala ha vhulanguli.



Kha dzi MP dza 454, vha ṱahe vho wanala vha songo tevhedza. Vhunzhi ha u sa bvisela khagala uhu ho lungama na khamphani dzi sa khou shumaho. Fhedzi ha, Komiti yo ṋetshedza ndifhiso dza u sa bvisela khagala uhu.



Miraḓo ya tshitshavha i nga isa mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo arali vha tshi fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala mbuelo dza masheleni dzavho dzoṱhe.



Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari nahone i dzeula mbialelo dzoṱhe dzine dza ḓisiwa. Mawanwa a Komiti a a ḓivhadzwa tshitshavha.



Arali Komiti ya wana mulandu MP, i nga mu ṋea khaidzo kana mulifho. Nḓaṱiso khulwane ndi mulifho u linganaho 50% ya muholo wa MP wa ṅwedzi.



Komiti a i ṱanganedzi mbilaelo dza vhathu vha sa ḓivhei, nga nnḓa ha musi dzi na vhuṱanzi,



Komiti i ḓo tsireledza vhuṋe ha muvhilaeli, arali izwi zwi tshi ṱoḓea.



U bvisela khagala kha vhathu ha mbuelo dza masheleni nga dzi MP zwi bveledza ṱhoḓea ya Mulayotewa ya u dzhia tsheo ha u sa vha na tshiphiri na u vha khagala. I dovha hafhu ya vha nḓila ya u ita uri dzi MP dzi vhe na vhuḓifhinduleli, Ri ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise nḓila idzi dza vhuḓifhinduleli u vhona uri Phalamennde i imela madzangalelo a vhathu vha Afurika Tshipembe.



Komitiṱhangenelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo yo ḓiimisela uri Mutevhe wa milayo u tea u khwaṱhisedzwa nahone wo kumedza u sedzulusa mafhungo o fhambanaho, hu tshi katela na aya o ṅwaliwaho afha.



U thoma tshikalo tsha nṱha tsha ndeme ya mpho dzine dzi MP dzi nga ṱanganedza,



U dzeula nga vhuḓalo mutevhe wa maitele a no tevhedzwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala dza u tandulula khuḓano dza dzangalelo.



Arali milifho i tshi tea u sedzuluswa, nga maanḓa ya vhuḓifari ha vhuaḓa.



Arali vhaimeli vha vhathu na vhanna/vhasadzi vhavho kana vhafunani vha tshi tea u tendelwa uri vha thendere kha makwevho a muvhuso.



Milayo yo tiwaho ya u shuma na khuḓano dza dzangalelo.



Arali hu tshi tea u vha na milayo ya u thivhela u shumiswa ha mafhungo a tshiphiri u vhuelwa u woṱhe.



U thoma milayo yo no ḓo thivhela kushumisele ku si kone kwa u pfiwa u tshi itela u vhuelwa nga masheleni.



Komiti yo ḓiimisela u wana mahumbulwa a vhathu kha mafhungo aya a ndeme.





Miraḓo ya tshitshavha ine ya fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala zwavhuḓi mbuelo dza masheleni dzavho vha nga rumela mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza miraḓo,

Ḓiresi: PO Box 15 Cape Town, 8000

Luṱingo: 021-403 2476/7

Fekisi: 021-461 0090.





NDIMA YA 6

Madzulo mahulwane a ṅwaha



Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka

Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mushumo muhulwane kha khaḽenda ya zwa polotiki nahone Phalamennde i vha na vhuṱambo ṅwaha muṅwe na muṅwe.



Kha ṅwaha u ne ha vha na khethoguṱe, hu na u ṋewa ha zwipitshi huvhili, tshithihi phanḓa ha khethoguṱe na tshiṅwe nga murahu ha khetho.



Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi tshipitshi nga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Kha tshipitshi, Muphuresidennde vha ombedzela mishumo ya muvhuso kha ṅwaha we wa fhela na u dodombedza zwipikwa zwa ndeme zwa ṅwaha u ḓaho. Nga musi uyu, Muphuresidennde vha amba na lushaka sa Ṱhoho ya Shango, hu si ṱhoho ya Muvhuso.



Hu anzela u vha vhuṱambo ha ṅwaha ha muvhuso nga Luhuhi hune Khorondanguli, Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo zwa ita mushumo wazwo wa Mulayotewa phanḓa ha lushaka lwoṱhe. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u farwa luvhili kha ṅwaha musi khethoguṱe dzi tshi farwa.



Hu tshi vha na dimokirasi nga 1994, musi mavothi a Phalamennde a tshi vulea kha Maafurika Tshipembe, mushumo wa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo vha u pembelela lushaka lwashu, hu na vhushelamulenzhe nga vhathu hu tshi khou engedza kha mishumo ya vhuṱambo ha Muvhuso.



Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ḓivhadza tshipiḓa tsha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha vhuṱambo. Vhushelamulezhe nga vhathu kha vhuṱambo u vhu ndi ha ndeme ngauri Phalamennde i lwela u ita uri tshiimiswa tshi swikelee nga vhathu na u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe nga vhathu kha kushumele kwayo.



Tshipiḓa tsha u thoma tsha u tevhelana ha vhaṱhomphei kha vhuṱambo ha tshiofisi u bva Slave Lodge u ya getheni dza Phalamennde hu katela Mufolo wa Khuliso wa Mmbi.



Murendi u ṱanganedza Muphuresidennde.



U bva getheni ya vhupo ha Phalamenndeni, Mufolo wa Vhana vha Tshikolo vha folaho u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.



Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho vha fola nga murahu ha uyu u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Old Assembly.



Vhamvumvusi na vhone vha tshina fhethu ho fhambanaho kha tshipiḓa tsha nḓila ya hune vhathu vha shela hone mulenzhe.



U bva kha zwiṱepisi zwa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka, u tevhelana kha mushumo wa tshiofisi hu dovha hafhu havha tshiofisi, vhuṱambo ha muvhuso.



Mufholo wa Khuliso nga Mmbi wa Vhuṱambo u dzhia vhuimo phanḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka nahone bennde ya mmbi i lidza luimbo lwa lushaka. U thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 na Mmbi ya Muyani i fhufhaho nga nṱha ha vha hu hone Muphuresidennde vha tshi khou lumelisa lushaka.



Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u ḓaho nga murahu ha khethoguṱe ndi wa ndeme nga maanḓa ngauri ndi Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa Muphuresidennde a kha ḓi bvaho u khethiwa kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa u thoma ḽa Phalamennde ntswa i kha ḓi bvaho u thoma.



Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u rambiwa nga Muphuresidennde, nga kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, musi Muphuresidennde vha tshi vha ṅwalela hu u itela u humbela dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde.



Ndi muṅwe wa misi i sa dzuleli u itea hune madavhi mararu a muvhuso - Khorondanguli, Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo - a ṱangana fhethu huthihi.



U bva 1994, Milaedza ya Muphuresidennde kha Lushaka yo vha mishumo ya vhuṱambo yo fhelelaho - i ṱamiwa nga mapholisa manzhi a u tsireledza na goloi dza u tsireledza dza mmbi dza vhuṱambo, u fola kha nḓila ya Muphuresidennde ya u ya Phalamenndeni nga vha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe (SANDF), u lumeliswa ha lushaka nga Mufolo wa Vhuṱambo wa SANDF, bennde ya mmbi, u fhufha nga vha Mmbi ya Muyani ya Afurika Tshipembe na u lumelisa nga u thuthubiswa ha zwigidi lwa 21.



Mishumo nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka i anzela u tevhela mutevhe u re afha fhasi.



Miraḓo ya Vhuhaṱuli, Vhadzulatshidulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu, Vhalangavunḓu vha Mavunḓu na Vhaṱhomphei vha swikela Company Gardens kha munango wa tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu a Lushaka.



Vhaeni na miraḓo ya Khabinethe vha thoma u swika.



Mufolo wa Khuliso wa Vhana vha tshikolo na wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho u dzhia vhuimo kha matungo oṱhe a khaphethe tswuku kha Parliament Street u bva getheni u swika vhuponi ha Phalamenndeni.



Murendi u dzhia vhuimo kha Slave Lodge u ḓo ṱanganedza Muphuresidennde. Murendi u dovha a ita zwifanaho na zwenezwi munangoni wa u dzhena kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka musi Muphuresidennde vha tshi dzhena Nnḓuni.



Vhaphuresidennde vha kale, Vhafarisa Muphuresidennde vha kale, Vhaofisiri vha kale na Vhahaṱuli Vhahulwane vha kale vha swika munangoni u livhaho kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.



U tevhelana ha tshiofisi ha Vhalangamavunḓu, Vhalangadzulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu, Vhuhaṱuli, Vhaofisiri vha Phalamenndeni, Mufarisa Muphuresidennde na Muphuresidennde u ya kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.



Muphuresidennde vha lumelisa lushaka kha phodiamu nnḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.

Muphuresidennde vha amba Mulaedza wavho kha Lushaka ngomu ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka.



Vhaofisiri vha Phalamennde vha tiba dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.



Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Vhaofisiri vha Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u thoma u ya u fodiwa tshiṋepe tsha tshiofisi.



Vhaeni na Miraḓo ya Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka.





Tshipitshi tsha Mugaganyagwama

Afha ndi musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi swikisa kha Phalamennde zwine mugaganyagwama wa ṅwaha wa ḓo vha zwone na uri u ḓo avhelwa kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa. Tshipitshi tsha Mugaganyagwama tshi anzela u vha nga Luhuhi, nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka.













Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha

Itshi tshi anzela u farwa nga Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone tshi ṋetshedza Minisiṱa wa Gwama tshikhala tsha u ita nzudzanyo kha mugaganyagwama, we wa ḓivhadzwa nga Luhuhi wa ṅwaha wonoyo, arali nyimele dzo ita nzudzanyo dzo raliho uri dzi vhe dzo tea.



Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi sumba nḓila ya u anganyela tshelede ya mbuelo, u shumisa na u hadzima kha ṅwaha wa muvhalelano uno. Tshi sumbedza u pfesesa ha Khabinethe yoṱhe ha khaedu dza ikonomi na dza mugaganyagwama dzi kha ḓi ḓaho.



Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi na fhethu ho khetheaho kha mbekanyamushumo ya Phalamennde, ngauri tshi konisa vhasimamilayo na tshitshavha, mabindu na vharangaphanḓa vha zwitshavha zwapo, vhashumi na vhadzulapo, u dzeula pulane dza mugaganyagwama wa muvhuso miṅwedzi yo vhalaho phanḓa ha Mugaganyagwama wone une.



NDIMA YA 7

Vhukwamani Phalamenndeni



Komiti

Buthano ḽa Lushaka

Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Vhulimi, Maḓaka na Vhureakhovhe

021- 403 3844

083 709 8572



Komiti ya Tshoṱhe ya Mikovho

021-403 3716

083 709 8489



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhutsila na Mvelele

021-403 3849

083 709 8389



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Pfunzo ya Mutheo

021-403 3764

083 709 8450



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Vhudavhidzani

021-403 3751

083 709 8520



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhuvhusi ha Vhufarisani na Mafhungo a zwa Sialala

021-403 3769

083 709 8533



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Tshumelo dza zwa Ndulamiso

021-403 3667

073 158 4696



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhupileli na Vhahali vha Nndwani

021-403 3673

073 123 3551



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi

021-403 3662

083 709 8470



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Fulufulu

021-403 8072

083 412 1577



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi

021-403 3760

083 412 1585



Komiti ya Tshoṱhe ya Gwama

021-403 3759

083 412 1475



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mutakalo

021-403 3770

083 709 8522



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Muno

021-403 3826

084 630 1992



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Madzulele a Vhathu

021-403 3725

083 709 8495



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhushaka ha Dzitshaka na Vhufarisani

021-403 3808

083 709 8463



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa

021-403 3820

083 709 8427



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Mishumo

021-403 3765

083 354 4031



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Migodi

021-403 3671

083 574 4072



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mapholisa

021-403 3806

076 168 2230



Komiti ya Makumedzwa a zwa Mulayo na Phethisheni dzo Khetheaho zwa Miraḓozwayo

021-403 3822

083 268 8748



Komiti ya Tshoṱhe ya Akhaunthu dza Muvhuso

021-403 2376

082 922 9636



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mabindu a Tshitshavha

021-403 8115

072 677 5940



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo

021-403 3664

083 709 8428



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mishumo ya Tshitshavha

021-403 3859

083 709 8390



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhubveledzisi ha zwa Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu

021-403 3852

083 709 8492



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi

021-403 3763

083 709 8536



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Mveledziso ya Matshilisano

021-403 3755

083 709 8397



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Mitambo na Vhuḓimvumvusi

021-403 3761

083 707 2185



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Vhuendelamashango

021-403 3774

072 231 2337



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mbambadzo na Nḓowetshumo

021-403 3776

083 709 8482



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Vhuendi

021-403 3727

083 709 8391



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Maḓi na Mupo

021-403 3713

083 709 8401



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali

021-403 3840

083 709 8472



Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka

Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhuvhusi ha Vhufarisani na Mafhungo a zwa Sialala

021-403 3823

083 709 8534



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi

021-403 3779

083 709 8393



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Pfunzo na Vhuḓimvumvusi

021-403 3838

076 918 2994



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Masheleni na Mikovho

021-403 8071

083 707 2188



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya zwa Mushumo na Mabindu a Tshitshavha

021-403 3660

083 709 8449



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya zwa Mavu na zwa Mupo

021-403 3762

083 709 8530



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Phethisheni na Makumedzwa a zwa Mulayo a Miraḓo

021-403 3742

083 709 8412



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Tshumelo dza Tshitshavha

021-403 3027

083 709 8528



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Tsireledzo na Mveledziso ya Mulayotewa

021-403 3771

083 709 8513



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Tshumelo dza Matshilisano

021-403 3799

083 709 8451



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Mbambadzo na Vhushaka ha Dzitshaka

021-403 8077

083 294 2067



Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali

021-403 3768

083 709 8532



Komitiṱhanganelo (dzi katela Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka)

Komiti ya Muoditha Dzheneraḽa

021-403 3774

072 231 2337



Komitiṱhanganelo ya u Sedzulusa zwa Mulayotewa

021-403 3661

083 709 8453



Komitiṱhanganelo ya tshoṱhe ya Vhupileli

021-403 2223

083 709 8487



Komitiṱhanganelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo

021-403





Komitiṱhanganelo ya tshoṱhe ya Vhuṱoli

021-403 2319

083 709 8432





Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo

Ḓiresi

PO Box 15 Cape Town, 8000

Luṱingo

021-403 2476/7

Fekisi

021-461 0090





Ofisi dza Dimokirasi ya Phalamennde

Limpopo

Ḓiresi ya hune vha wanala hone

One Stop Shop

Ga-Matlala

0756



Ḓiresi ya poswoni

PO Box 1516

Bakone

0746



Luṱingo

082 938 2023



Imeiḽi

msekonya@parliament.gov.za







Northern Cape

Ḓiresi

4 Meul Singel

PO Box 754

Kakama

8870



Luṱingo

054-431 0508

062 804 8591



Fekisi

054-431 1951



Imeiḽi

mlekwene@parliament.gov.za



North West

Ḓiresi ya hune vha wanala hone

Old Municipal Building/Old Governor's House

Phola Section



Ḓiresi ya poswoni

PO Box 561

Ganyesa

8613



Luṱingo

053-998 4262

082 465 6343



Fekisi

053-998 4261



Imeiḽi

wseoposengwe@parliament.gov.za





Tshumelo dza Vhudzavhidzani dza Phalamennde

Hu vhudziswaho zwoṱhe zwoṱhe

021-403 3635



Nyendo dza Phalamenndeni

021-403 3341



Thikithi dza gaḽari ya tshitshavha uri vha dzhenele dzulo ḽa Phalamennde

021-403 297 kana 021-403 298





Sisiṱeme ya Vhudavhidzani na Mafhungo zwa Muvhuso

U wana mafhungo manzhi nga zwa Vhuphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho ya muvhuso wa lushaka

021-461 8145 kana 021-461 8146





<fn>Hansards.ServiceDelivery.2010-02-19.ve.txt</fn>




PHALAMENNDE

YA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE









KHA VHA VHE NA VHUPFIWA !





VHUPFIWA NGA VHATHU

KOMITI YA TSHIFHINGANYANA NGA HA NḒISEDZO YA TSHUMELO



22 Luhuhi - 21 Lambamai 2010















































VHUPFIWA NGA VHATHU

KOMITI YA TSHIFHINGANYANA NGA HA NḒISEDZO YA TSHUMELO



Buthano ḽa Lushaka ḽo thoma Komiti ya Tshifhinganyana ine ya ḓo ita vhulavhelesi ho konanywaho nga ha nḓisedzo ya tshumelo fhasi ha thero "Ri shuma roṱhe u ḓisa nḓisedzo ya tshumelo ya khwine kha zwitshavha". Komiti i ḓo vha na Maanḓa a u vhudzisa nga ha mvelaphanḓa ya nga ha nḓisedzo ya tshumelo na zwine zwa vha khaedu, he ha vha na migwalabo, u itela u swikisa mivhigo, ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka, i re na themendelo dzi re khagala na u swikelea khathihi na u dzhenisa pulane dzo dzinginywaho.



U swika zwino, Komiti i ḓo vha na madalo o konanywaho a mahayani na dziḓoroboni na u ita vhupfiwa nga vhathu Phalamenndeni na kha Mavunḓu; Vhupfiwa nga vhathu vhu ḓo vha hone Phalamenndeni u bva nga ḽa 2 - 4 Luhuhi 2010.



Nga tshifhinga tsha madalo kha mavunḓu, Komiti i ḓo ita zwa u ṱola fhethu na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha, vhaofisiri vha Muvhuso Wapo, vhaofisiri vha Mihasho ya Muvhuso wa Vunḓu, komiti dza wadi, madzangano a zwitshavha zwapo na miraḓo ya zwigwada zwa madzangalelo a mabindu.



Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u vha hone kha vhupfiwa nga vhathu

vhune ha ḓo vha hone kha mavunḓu o fhambanaho nga nḓila i tevhelaho:



















Vunḓu

FHETHU

DATUMU

TSHIFHINGA







MPUMALANGA

eMkhondo Local Municipalty

(Mkhondo Tourism Centre)

22 Luhuhi 2010

16h00





Dipaleseng Local Municipality

(Siyathemba Stadium)

24 Luhuhi 2010

16h00





EASTERN CAPE



Buffalo City Local Municipality

(Orient Theater)

22 Luhuhi 2010

16h00





Great Kei Local Municipality

(Makazi Public School Sports Ground)

24 Luhuhi 2010





10h00



WESTERN CAPE





City of Cape Town

(O.R Tambo Hall)

22 Luhuhi 2010

16h00





City of Cape Town

(Dunoon Sports Ground)

24 Luhuhi 2010



16h00





GAUTENG



Nokeng Tsa Taemane

(Rayton Town Hall)

15 Ṱhafamuhwe 2010

16h00





Emfuleni Local Municipality

(Saul Tsotetsi Sports Centre)

17 Ṱhafamuhwe 2010



16h00





FREE STATE

Kopanong Local Municipality

(Chaleb Matshabi Stadium)

15 Ṱhafamuhwe 2010

15h00





Nala Local Municipality

(Open ground opposite

Hlaboloha Public School)

17 Ṱhafamuhwe 2010

16h00



NORTH WEST

Greater Taung Local Municipality

(Mmabana Taung Gymnasium)

15 Ṱhafamuhwe 2010

16h00





Ramotshere Moiloa Local Municipality

(Lehurutshe Civic Centre)

17 Ṱhafamuhwe 2010

13h00



LIMPOPO

Thulamela Local Municipality

(Malamulele Boxing Gym Hall)

19 Lambamai 2010

10h00



NORTHERN CAPE

Dikgatlong Local Municipality

(Mataleng Sports Ground)

19 Lambamai 2010

16h00



KWA-ZULU NATAL

eThekwini Metro Municipality

(eThekwini City Hall)



19 Lambamai 2010

16h00





Msunduzi Local Municipality

(Edendale Lay Centre)



21 Lambamai 2010

16h00







PHALAMENNDE

YA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE



U wana mafhungo manzhi kha vha kwamane na:

Mavunḓu: Eastern Cape, Free State na Northern Cape

Zintle Ngoma

(w) 021 403 3843

(c) 072 745 3843

(f) 086 625 7056

Imeiḽi: zingoma@parliament.gov.za



Mavunḓu: Gauteng, Mpumalanga na Limpopo

Shereen Cassiem

(w) 021 403 3769

(c) 083 774 4019

(f) 086 5237591

Imeiḽi: scassiem@parliament.gov.za





Mavunḓu: Western Cape, North West na Kwa-Zulu Natal

Ajabulile Mtiya

(w) 021 403 3740

(c) 073 805 5928

(f) 086 544 0628

Imeiḽi: amtiya@parliament.gov.za



Yo bveledzwa nga: Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe



Yo anḓadzwa nga: Parliamentary Communication Services,

Yo ṱuṱuwedzwa nga vhathu!

Kha vha dalele Webusaithi yashu ya Phalamennde: www.parliament.gov.za

Luṱingo: +2721 403 2911 Fakisi: +2721 403 3784, Phoḽ Box 15, Cape Town, 8000



<fn>Hansards.Sona.2009-04.ve.txt</fn>
MUPHURESIDENNDE VHA AFURIKA TSHIPEMBE VHO KGALEMA

MOTLANTHE VHA AMBA NA LUSHAKA KHA DZULO ḼO

ṰANGANELAHO ḼA PHALAMENNDE

KAPA, 6 LUHUHI 2009



Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka; Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Mufarisa Muphuresidennde; Mufarisa Mulangadzulo na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Muhaṱuli Muhulwane Vho Langa; vhe vha vha vhe Mufarisa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC; Vhalangamavunḓu; miraḓo ya Khabinethe na Vhalangadzulo vha vhusimamilayo; vhe vha vha vhe Muhaṱuli Muhulwane na Vhaofisiri vha Phalamennde; Vhahulisei; Vhaambasada na Vhokhomishinari Vhahulwane na vhahulisei vha bvaho mashangoni a nnḓa vho dalaho; vhahulisei vha mahoro a poḽitiki na Miraḓo ya Phalamennde, Vharangaphanḓa vha Sialala; Muhulisei Raḓorobo wa Kapa; vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeli vha tshitshavha; khonani nndwani na dzikhonani; vhaeni vho khetheaho, ndi pfa ndi wa mashudu u amba na Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a tshipiḓa tsha u fhedza tsha Phalamennde ya Dimokirasi ya Vhuraru.

Ndo ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi na u ḓiṱukufhadza kha tshifhinga tshe nda vha natsho tsha u vha kha ofisi khulwane ya shango zwo vhangwa nga nyimele i sa fani na iṅwe i bvaho kha ḽihoro ḽivhusi ḽa muvhuso ḽi tshi litshisa mushumo Muphuresidennde wa kale.



Tshanga ndi vhuḓifhinduleli, kha miṅwedzi i si gathi, u langa Khorondangi ya Lushaka uri i fhedzise maanḓa o newaho African National Congress nga khetho dza 2004, na u vhea mutheo wa uri nga murahu ha khetho vhulauli vhu thome u shuma nga nungo.



Sisiṱeme ya ndayotewa yashu yo ita uri ri kone u vha na tshanduko na u ya phanḓa kha sisiṱeme dza muvhuso kha miṅwedzi miṱanu yo fhiraho, zwi vhonalaho nga tshumisano ya miraḓo ya Khorondangi, ya kale na miswa khathihi na thuso ya vhalanguli vha sekithara ya tshitshavha.



Musi ri tshi sedza murahu kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho, ndi tama u tenda kha u ḓikumedzela na u shuma nga nungo ha Vhaphuresidennde Vho Nelson Mandela na Vho Thabo Mbeki na vhanna na vhafumakadzi vhanzhi vhe vha ita mushumo wavho wa u tshimbidza gungwa ḽa muvhuso fhasi ha dimokirasi: kha Khorondangi na vhulauli, vhusimamilayo u ya nga matavhi mararu a muvhuso na kha vhuhaṱuli, vhe na lutamo lwa u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.



Nga nnḓa ha izwo, ndo ima phanḓa havho nga u ḓikukumusa na u ḓifhulufhela uri Afurika Tshipembe ri ḽi pembelelaho ṋamusi - ḽi si na dziphambano, khuḓano na khethululo kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho - ndi tshibveledzwa tsha mishumo ya vhanna na vhafumakadzi vha masia oṱhe a vhutshilo. Havha Ma-Afurika Tshipembe vha imela fulufhelo na u kona u vutsheledza zwi vhumbaho lushaka lwashu.



Vhukati ha Ma-Afurika Tshipembe vha ḓivheaho na u konesa hu na miraḓo ya Phalamennde ya dimokirasi yashu vhe tsha Luhuhi ṅwaha wo fhelaho ra vha na mashudumavhi a u onesana navho lwa tshoṱhe. Vhenevho hu katelwa Vho Brain Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joel Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Vho Jan van Eck.



Kha vho, ndi tama u engedza Vho Helen Suzman, Mu-Afurika Tshipembe o khetheaho tshoṱhe, we a imela mikhwa ya Phalamennde yashu ntswa kha nnḓu dza kale.



Ndi avha na vhaṅwe vhafunashango vhane vha tea u wana tshifhiwa tshihulwane tsha mukovhe musi ri tshi zwi bula, naho hu na maḓumbu a ikonomi a itaho magabelo, u timatima kha zwa poḽitiki hune ha nga dalela nḓivho dzashu roṱhe sa zwino ri kha tshanduko, lushaka lwashu lu kha tshiimo tsha vhuḓi.



Naho zwo ralo, ri songo dzhiela fhasi khaedu dzo ri livhanaho. U wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwi na khombo kha ikonomi yashu ro sedza u fhela ha mishumo na ndeme ya vhutshilo ya vhathu vhashu.



Ndi ngoho, u timatimisa ha tshanduko ya poḽitiki zwi nga vha na mbudziso nnzhi u fhirisa phindulo dzi re hone.



Nga ṅwambo wa zwezwo, vhunzhi hashu ri nga vha na vhuḓifhinduleli ha magabelo a tshifhinganyana a mutsho wa maḓumbu ra kutela mahaḓa ashu kha muya u ḓaho wa ikonomi na poḽitiki zwi si zwavhuḓi.



Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u vutsheledza.



Ri nga kha ḓi amba rari, u shanduka ha vhuyo hu so ngo lavhelelwaho, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa yashu zwo lingwa zwenezwino, nahone tshiṅwe na tshiṅwe tsho phasa ndingo u sumba dimokirasi ine ya vha ya u vutsheledza.



Dimokirasi yashu ndi ya vhuḓi. Nga zwiṱukuṱuku i khou dzulela u khwaṱha, i tshi tikedzwa nga Mulayotewa u sa linganyiswi na miṅwe ḽifhasini,



Zwa vhukuma, u khwaṱha ha therisano yashu nga ha poḽitiki nga tshino tshifhinga tsha muṱaṱisano wa khetho, dzine roṱhe ra tenda uri dzi tea u vha dzo huliseaho nahone dza mulalo, ndi khwaṱhisedzo ya vhutshilo na dimokirasi zwo khwaṱhaho.



Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vhe vha ḓisa mvelaphanḓa yayo, nahone hu ḓo vha vhone vhane vha ḓo tsireledza dimokirasi yashu kha miṅwaha i ḓaho.



Kha vha ntendele, Mulangadzulo na Mudzulatshidulo, kha nyimele ino ndi humbele vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho teaho u ḓinwalisele na u voutha kha khetho dza lushaka na dza vunḓu dzi ḓaho, uri ri kone u vhekanya vhumatshelo hashu roṱhe.



Izwi ri tea u zwi ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dziofisini dza masipala musi mutevhe wa vhakhethi u sa athu u vala. Fhedzi ri tea u dzhia tshivhuya tsha u ḓiṅwalisela zwo khetheaho zwa mafhelo a vhege zwo dzudzanywaho nga vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Afurika Tshipembe, IEC, matshelo na nga Swondaha, dzi 7 na dzi 8 Luhuhi nga u tevhekana.



Ndi tea u dzhia tshifhinga itshi u sumbedza uri, kha maḓuvha a si mangana a tevhelaho, ndi ḓo khunyeledza vhukwamani na vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe na Vhalangamavunḓu nda kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa khetho.



Miraḓo i ṱhompheaho; zwine ra vha zwone sa dimokirasi ndi nga nṱhani ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, lwa u tou thoma vha vhoṱhe vha dzhia vhumatshelo havho vha vhea zwanḓani zwavho.



Nga mushumo wonoyo muṱukuṱuku fhedzi u wa ndeme, wa u vouta u itela muvhuso wa vhathu vha shango ḽashu, ro ṱanutshela tshifhinga tsha kale tshe tshi si ri ite vhathu.



Zwenezwo ndi zwa ndeme kha vhuno vhuṱambo u pembelela anivesari ya vhu 20 ya u ṱanganedzwa ha Declaration of the Organisation of African Unity's Ad hoc Committee on Southern Africa on the question of South Africa ḽi tshi ṱanganedzwa nga Ṱhangule 1989 - ine ya ḓivhea nga uri the Harare Declaration. Vhurangeli uho ho nea mutheo wa thendelano ya ḽifhasi, nga Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshaka, nga ha nḓila ya kudzhenele kwa dzinyambedzano Afurika Tshipembe. Yo dovha ya amba zwe zwa ḓo reriwa kha Khonifarentsi ya Vhumatshelo ha Dimokirasi ya 1989 kha ḽa Afurika Tshipembe, u vhuisa vhafunashango u bva kha masia oṱhe a vhutshilo.



Hezwi zwoṱhe zwo livha kha phurosese ya nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza dimokirasi dza u thoma dza 1994.



Nga heyi nḓila, ri tea u livhuwa muṱahabvu muphurusidennde wa African National Congress, Vho Oliver Reginald Tambo, vhe vha thoma na u ranga phanḓa nga kha zwiimiswa zwa dzhango na zwa ḽifhasi zwe zwa vha tsumbavhuyo ya thandululo ya mulalo ya khuḓano dza shango ḽashu.



Iyo nḓila ya vhuhali ya u ṱoḓa u ḓisa muteo une wa ṱoḓa mulalo na mbuyelano vhudzuloni ha dzinndwa na khuḓano yo humisela murahu lwa tshoṱhe mazwifhi a miṅwaha ya ḓana yo fhelaho - zwine zwa vha magumo a 1909 a Khuvhangano ya Lushaka, ye ya ḓisa u vhumbwa ha Vhuthihi ha Afurika Tshipembe.





Musi iyo khuvhangano i tshi khou ṱalusa vhuvha ha mikano ya Afurika Tshipembe, sa zwine ra zwi ḓivha namusi, yo vha yo ḓisendeka nga mutsiko na khethululo.



Na zwino kha miṅwaha ya 15 ya dimokirasi, ri a kona u amba uri nyofho, u sa tsireledzea na vengo zwo ḓiswaho nga miṅwaha ya 100 yo fhiraho, zwo ḓisa mulalo wa khethululo u si wa vhukuma vhukati ha vhakoloni we wa vha u si wone fhedzi wa dovha wa vhewa hu si hone.



Idzo nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa miṅwaha minzhi ya u konḓelela, Nga iyi nḓila, ri fhululedza murwa wa vhuhali wa vhathu vhashu, Solomon Kalushi Mahlangu, we a ya thamboni miṅwaha ya 30 yo fhiraho a tshi ḓiṱongisa, nga nḓivho yo khwaṱhaho ya uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo. Kha vha ntendele hafhu ndi ṱanganedze vhukati hashu Vho Lucas Mahlangu, mukomana wa Kalushi, vhane vha khou imela muṱa,



Solomon Mahlangu o vha a tshi khou isa phanḓa maitele a maswole a miṅwaha yo fhiraho, vhukati havho ri vhala vhe vha vha vhe fhasi ha Vho King Cetshwayo vhe nga 1879, vha kunda mmbi ya Mabirithishi ngei Isandlwana, vha tshi tsireledza mbofholowo ya vhathu vhapo vha shango ḽashu na vhuḓivhusitshoṱhe ha shango ḽavho.



Nga murahu ha miṅwaha ya ḓana na mahumi mararu, ri nga kona u akhamadzwa kha fulufhelo na u vutsheledza zwo dzhenaho kha mbilu idzo dza mafulufulu.



Kha senthara dza u guda, u konḓelela ho ḓisa nndwaa nga vhathu vhanzhi nga tshifhinga tsha vhuria vhu rotholaho nga murahu ha u iledzwa ha dzangano ḽa mbofholowo na u farwa ha vhunzhi ha vharangaphanḓa vhahulwane vhaḽo.

Tshigwada tsha matshudeni tsha vhahali tsho ḓo paḓuwa u bva kha Nusas tsha vhumba Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe, Saso miṅwaha ya 40 yo fhiraho.



Kha murafho uyu hu na vharangaphanḓa vha kale vha Saso, vhane ha katelwa Strini Moodley, Muphurofesa Vho Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johny Issel na Mthuli ka Shezi u bula vhaṱuku fhedzi. U ṱuṱuwedza fulufhelo nga tshifhinga tsha u ḽi shaya, ri a vha fhululedza. Nga heyi nḓila ri tama u ṱanganedza uri ri na Pat Tlhagwana vhukati hashu ṋamusi, muzwala wa Onkopotse Tiro, o imelaho muṱa,



Nga tshino tshifhinga ri tama u livhuwa muṱahabvu Vho Ephraim Mogale, muphuresidennde muthomi wa Dzangano ḽa Matshudeni ḽa Afurika Tshipembe, Cosas, miṅwaha ya 30 yo fhiraho, na thanga dzawe.



Musi ri tshi elelwa matshudeni aya a miṅwaha yo fhiraho ri na mulaedza wa uri ḓora ḽa mbofholowo na nḓivho zwi duge nga maanḓa kha dzimbilu dza vhaswa vhashu.



Mulaedza wa zwe vha ita zwa vhuhali u kha ḓi vha wa ngoho na namusi, sa zwe wa ita miṅwaha minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u ṱharamudze mikano ya khonadzeo; uri ri, nga ngoho, nga u amba ha Freedom Charter, vule tshoṱhe "mavothi a u guda na mvelele".



Ri elelwa madzangano aya na vharangaphanḓa u ombedzela muya wa fulufhelo na u vutsheledza zwe zwa vha hone kha nndwa ya dimokirasi naho tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhonala tshi si na vhuyo; u ombedzela vhuḓifhinduleli ro vhu hwalaho mahaḓani ashu na u isa phanḓa mihumbulo ye vhunzhi vha ḓinetshedzela khayo, ri si tende u thithiswa nga zwikhakhisi na zwikonḓaho.



Zwa zwino, Mulangadzulo na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho, ri tea u ḓivhudzisa: Zwe ra ita zwo ita mini sa nḓila ya u shandukisa tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya 15 tshe dimokirasi ya vha hone, na uri ro ita mini u isa phanḓa mvelaphanḓa ya vhathu na tshirunzi tsha vhathu tshe ra wana maanḓa a dimokirasi nga 2004?



Ri na sisiṱeme ya dimokirasi i shumaho zwavhuḓi ṋamusi, yo ḓisendekaho nga milayo ya u vha khagala na u swikelea, na nḓila nnzhi dza u dzhenela ha tshitshavha na zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwo newaho maanḓa nga Mulayotewa u tikedza dimokirasi.



Nga murahu ha miṅwaha minzhi, ro kona u khwinisa zwiimiswa zwa vhulauli. Ro fhaṱa sisiṱeme ya vhushaka ya mivhusoḽedzani kha matavhi oṱhe na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati hao.



Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓikukumusa uri ro shandukisa tshivhumbeo tsha Tshumelo ya Muvhuso, zwine tshitshavha tshashu tsha ṱoḓa.



Naho zwo ralo, vhafumakadzi vha tshi vhumba phesenthe dza 34 dza poso khulwane dza Muvhuso, hezwi ndi zwiṱuku kha tshipikwa tsha ndinganyiso tshe ra ḓivhetshela.



Kha vhuimo ha lushaka na ha vhusimamilayo ha mavunḓu, lushaka lu ḓo pfuka phesenthe dza 32 dza vhuimeli ha vhafumakadzi ho swikelwaho nga 2004, nga fulufhelo, na phesenthe dza 40 dzo swikelwaho kha khetho dza mivhuso yapo dza 2006. Ri a fulufhela uri mahoro oṱhe a poḽitiki a ḓo shela mulenzhe kha heḽi ḽikumedzwa ḽa ndeme, musi a tshi khunyeledza mitevhe ya vhakhethi yao.



Naho mvelaphanḓa yo no itwa, kha phesenthe dza 0,2 tshiimo tsha vhathu vha re na vhuholefhali vhe vha tholwa nga muvhuso a tshi takadzi, zwi tshi vhambedzwa na phesenthe 2 dze ra ḓitetshela.



Kha maga aya mavhili, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga kule.



Ho no vhewa maga a u khwinisa vhukoni ha Tshumelo ya Muvhuso, hu tshi katelwa na ndangulo ya masheleni, Thusong Service Centres na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo, izimbizo na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho zwa zwino kha Muhasho wa zwa Muno.



Naho zwo ralo, zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa u khwinisa mvelele ya tshumelo na thwasiso ya vhaṅwe vhashumeli vha muvhuso, nga maanḓa avho vha re kha tshiimo tsha vhukwamani na tshitshavha.



Sa afha vhahulisei vha tshi ḓo zwi elelwa, muvhuso washu wo vhea u lwa na vhuaḓa sa tshone tshipikwa tshashu tshihulwane. Hezwi zwi vhonala, vhukati ha zwiṅwe, kha milayo i langaho vhashumeli vha muvhuso na vhafari vha dziofisi vha poḽitiki u fana, tshumisano na tshitshavha tshapo na tshitshavha tsha vhoramabindu, khathihi na ṱhingo dza u lwa na vhuaḓa.



Zwi nga vha zwone uri sisiṱeme dza u thivhela na u kaidza vhuaḓa a dzo ngo lingana, fhedzi u ya nga ha kuvhonele kwa sisiṱeme dza muvhuso, ri nga vha na khuthadzo kha ngoho ya uri phesenthe dza 70 dza milandu ya vhuaḓa yo vhigwaho kha midia i vha ya nnyi na nnyi ngauri muvhuso wo vhona kuitele ku si kwa vhuḓi nahone u khou lwa nazwo.

Khaedu dzo raliho dzo angarela sekhithara ya phuraivethe. Mafheleledzoni, khaedu i vha yo livha kha mulayo sa musi i tshi ṱoḓa nzio ya uri zwi itwe.



Miraḓo i huliseaho, ndi a tenda uri roṱhe ri khou tendelana uri vhuvha ha tshitshavha tshashu ho ḓitika, lwa tshoṱhe, nga mvelaphanḓa ri i itaho u bveledza lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza nyaluwo ya ikonomi dzi kovhelwa vhathu vhoṱhe,



Zwi a ḓivhea uri, nga murahu ha u ima ha ikonomi nga miṅwaha ya mafheloni a vho 1980 na miṅwaha ya mathomoni a vho 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela kha tshifhinga tshilapfu tsha pfareledzo ya nyaluwo ya ikonomi tshe u rekhodiwa ha dzimbalombalo dzedzo ha thoma nga ṅwaha wa 1940.



Nga miṅwaha ya fumi ya u thoma ya mbofholowo, nyaluwo ya ikonomi yo vha na tshikati tsha phesenthe 3 nga ṅwaha, na uri hezwi zwo khwinisea u swika phesenthe 5 nga ṅwaha nga mbalo tshikati u bva nga 2004 u swika 2007.



Musi hu na nyaluwo ya vharengi, yo ḓiswaho nga nyaluwo ya mishumo na miholo na inifuḽesheni na phimo ya muingapfuma zwi re fhasi, yo vha na zwe ya ita hafha, ri ṱuṱuwedzwa nga khungetshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya zwikhala u itela nyaluwo ya u isa phanḓa.



Hezwi zwi katela, kha tshiimo tsha u thoma, phimo ya nṱha ya u bindudza nga sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe. Kha iḽi ḽiga, kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho, ro vha ri tshi khou tshimbila kha phesenthe dza 16 dza ndaka ya goroso sa phesenthe ya zwibveledzwa zwoṱhe zwa shango, GDP. Izwo zwo vha u vhiluledza ha vhubindudzi hune ṋamusi mbalo iyo ya ima kha phesenthe dza 22, tsini na phesenthe dza 25 dze dza pimiwa u ḓo swikelwa nga 2014. Hezwi zwi ḓi vha tshipiḓa tsha mvelelo ya mbekanyamushumo dza muvhuso dza u engedza themamveledziso ya tshitshavha.



Izwi ndi mvelelo dza phoḽisi dza u khwinisa nyimele ya sekhithara ya phuraivethe, na u tshimbidza phoḽisi ya muthelo na tshelede nga nḓila ine ya alusa vhuswikeli kha tshumelo na u fhungudza thaidzo ya inifuḽesheni ngeno hu uri nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou vhonwa uri ikonomi yo dzika na na u do vha I kha tshiimo tshavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu.



U livha kha tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, na ndingedzo, nga maanḓa u bva 2004, dzo itwaho nga ngona ya u bvisa zwikhukhulisi zwo fhambanaho zwa nyaluwo zwo vha na kuitele kwa vhuḓi.



Ndi henefha he Accelerated and Shared Growth Initiative, Asgisa, ya vha i tshi khou shumiswa, hu tshi vhonwa uri zwikhukhulisi zwihulwane u fana na zwiongolosi zwa themanveledziso, phoḽisi dzo ṱanganelaho dza nḓowetshumo na mbekanyamushumo, khaedu ya zwikili, milayo na vhukoni ha tshumelo dza muvhuso dzi a ambwa ngadzo nga nḓila ya ndumbo na u vha yo dzudzanyea.



Ikonomi yashu yo no vha khagala, u bva nga 1994 yo no ṱanganyiswa na sisiṱeme ya ḽifhasi. Zwiimiswa zwashu zwa masheleni ndi tsumbo dzone-dzone, zwine zwo no ri kuvhatedza kha maḓumbu a ikonomi ya ḽifhasi.



Naho zwo ralo, hune ya swika hone kha tshitshavha tshashu hu kha ḓi vha fhasi vhukuma. Ikonomi yashu yo ḓitika nga migodi na vhulimi kha u vhambadzelaseli. Nga nnḓa ha sekithara ya tshumelo, a ri athu u vhona nyaluwo nngafho-ngafho kha sekhithara dza ndeme, nga maanḓa kha vhubveledzi.





Ngauralo phimo ya nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa a yo ngo tou hula u fhira ya maṅwe mashango. Ndi honovhu vhuhoṱa vhu ḓisaho tshikolodo tshihulwane musi zwi rengwaho kha mashango a nnḓa zwi tshi fhira zwi rengiselwaho mashango a nnḓa, nga maanḓa musi ri tshi dzhena kha vhupimakone ha nyalulo khulwane. Ngauri ro vha ri na phimo ya mbulungelo ṱhukhu, ro ḓo tea u ḓisendeka kha masheleni a tshifhinga tshipfufhi u badela tshikolodo na mbekanyamushumo dzashu dza vhubindudzi.



Hedzi ndi khaedu dzine shango ḽashu ḽa tea u dzi tandulula musi ri tshi ya phanḓa.



Mbudziso ya vhuṱhogwa ndi heyi: Nna nyaluwo ya ikonomi i tea u vha hani? Lupfumo lu vha hone u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu. Ngauralo, mbudziso ya uri nyaluwo i khou kovhelwa vhathu u eḓana i tea u vha mutsetse wa u ṱhogomelwa ha ikonomi.



Zwa ndeme, u kovhelana mbuelo dza nyaluwo zwi tea u katela u dzheniswa ha vhashumi, u vhona uri hu na mishumo yavhuḓi. Ndi ngoho, ndi mafhungo a rekhodo ya vhukati ha 1995 na 2003, ikonomi yo ḓisa henefha kha miḽiyoni nthihi na hafu ya mishumo miswa, na uri zwi vhonalesaho ndi mishumo ya henefha kha 500 000 nga ṅwaha vhukati ha 2004 na 2007.



Nga tshifhinga itshi tsho tevhelaho, lwa u tou thoma nga murahu ha dimokirasi, mishumo minzhi yo vha hone u fhira vhathu vhaswa vha dzhenaho kha maraga wa mishumo, zwenezwo zwa fhungudza phimo ya u shaya mishumo u bva kha phesenthe dza 31 nga 2003 u ya kha phesenthe dza 23 nga 2007.



Ndi zwone, izwi zwi so ngo ri bvisa kha vhuḓifhinduleli ha u vhudzisesa nga ha ndeme ya iyo mishumo, hu tshi katelwa na pfanelo na mbuelo dzine vhashumi vha khou ḓiphina ngadzo.



U kovhelwa ha mbuelo dza nyaluwo zwi tea hafhu u katela na ṱavhanya u dzheniswa ha ndinganyiso, khathihi na u manḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi ho ṱanḓavhuwaho, BBEE.



Izwi a si u ita izwo zwa adzhenda yo livhaho kha u ṱuṱuwedza lushaka. Nga ngoho, shango ḽine ḽa si tendele u dzhenela ha vhathu vhaḽo vhoṱhe kha masia oṱhe a ikonomi ḽi khou ḓo shuma nga nḓila i re fhasi vhukuma kha vhukoni haḽo.



Fhungo ḽa uri sekhithara ya phuraivethe i murahu kha u shandula tshivhumbeo tsha vhulauli na mishumo ya zwikili, mvelaphanḓa ya vhubindudzi na zwiṅwe, zwi ita uri shango ḽashu ḽi salele murahu kha nyaluwo.



U kovhana mbuelo dza nyaluwo zwi dovha hafhu zwa amba nḓila ya vhukoni nahone yo teaho ya muvhuso ya u shumisa gwama sa nḓila ya u nea hafhu na u ṱaḓulana kha muhwalo wa u netshedza ndaka dza muvhuso.



Miraḓo i huliseaho i ḓo vha i tshi ḓivha nga ha vhunzhi ha data nga ha mafhungo a elanaho na miholo ya matshilisano. Ndi ḓo, naho zwo ralo, nea tsumbo hafhu u bvisela khagala nḓila ine mvelaphanḓa ye ra i ita khathihi na khaedu dzine ra ṱangana nadzo.



Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhushai vhu tshe vhunzhi kha tshitshavha tshashu, na tshiimo tsha u sa lingana tshi nṱha vhukuma.



Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro ita zwinzhi u lwa na itshi tshiwo nga miholo ya matshilisano. U topola mushumo wo itwaho nga tshigwada tsha vhoradzipfunzo vha Yunivesithi ya Stellenbosch, vho rangwa phanḓa nga Muphurofesa Vho Servaas van den Berg:



Firstly, money-metric poverty declined substantially since the turn of the century. The reduction is to a large extent due to a dramatic expansion in social grants expenditure from 2002 onwards. This improvement is mirrored in access to basic servises - a rapid decline in asset poverty even preceded the decline in money-metric poverty. Secondly, although the reductions in poverty have been substantial, aggregate inequality increased during the 1990s.Thirdly, the dynamics underlying the poverty and inequality trends determine the broad policy outlook... [P]poverty has decreased since the transition, but ...inequality has not improved."



...Among households that include children (defined as those aged 17 and younger), the number of households reporting that a child went hungry declined dramatically (from just over 31 percent to 16 per cent) between 2002 and 2006. This suggests that the poverty situation has improved remarkably, particularly among people experiencing the greatest degree of welfare deprivation. The prevalence of hunger among children has virtually halved over four years.

(This is from Poverty since the transition: What we know, p25 by Prof van den Berg of Stellenbosch)



Ndi ngoho, mbono idzi dzi tikedzwa nga ṱhoḓisiso yashu, ine ya sumba uri vhushayi ha mbuelo, nga maanḓa kha zwitshavha zwa vharema na makhaḽadi, ho fungudzea nga ṅwambo wa phimo dza mishumo khathihi na magavhelo a matshilisano zwi re nṱha. Ngeno tshivhalo tsha vha wanaho magavhelo ho vha hu 2,5 miḽiyoni nga 1999, nga 2008 tsho gonya u swika kha miḽiyono dza 12,4.



Izwi zwi vhangwa nga u engedzwa nga maanḓa kha u swikela Gavhelo ḽa u Unḓa Ṅwana, ḽe ḽa takuwa u bva kha vha wanaho vha 34 000 nga 1999 u swika miḽiyoni dza 8,1nga 2008.



Sa tshipiḓa tsha u shela mulenzhe kha mbuelo ya vhashai, tshipikwa tsha zwikhala zwa miḽiyoni 1 nga kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Muvhuso zwo swikelwa nga 2008, ho sala ṅwaha muthihi kha tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa nga maanḓa a khetho dza 2004. Hezwi zwo ita uri hu vhe na khonadzeo ya u ṱanḓavhudza mbekanyamushumo iyi na u khwinisa vhukwae hayo.



Musi ho sedzwa muteo wa tshumelo i livhiswaho miṱani, figara dzi tou ḓiambela dzone dzine. Sa tsumbo, u swikela maḓi a nweaho zwo khwinisea u bva kha phesenthe dza 62 nga 1996 u swika kha phesenthe dza 88 nga 2008.



Vhuṱanzi vhunzhi nga ha miholo ya matshilisano vhu vhonala nga u khwiniswa nga maanḓa ha vhuswikeli kha zwiimiswa zwa ndondolothangeli ya mutakalo. Phesenthe dza 95 dza Ma-Afurika Tshipembe vha dzula kha tshikhala tsha kiḽomitha 5 u bva kha tshiimiswa tsha mutakalo, nahone ro vhudzwa uri kiḽiniki dzoṱhe dzi na maḓi a nweaho. Nyelulo ya vhana yo gonyela nṱha kha phesenthe dza 85 ngeno maḽaria o fhungudzea vhukuma.



Ri pfa ri tshi takadzwa nga ṱhoḓisiso ya u vha hone ha HIV i sumbaho u dzudzanyea na u tsela fhasi siani ḽa u fhirela.

Nṱha ha izwo, mbekanyamushumo ya dzilafho ḽa anthirithiroviraḽa a i tou vha yone khulwanesa ḽifhasini fhedzi, i khou ṱanḓavhuwa i tshi ya tshifhinga tshoṱhe, hu na vhalwadze vha 690 000 vho dzheniswaho khwayo tshe ya thoma.



Hone zwiimiswa zwinzhi zwa mutakalo a zwi na mishonga i ṱoḓeaho, vhashumi vho linganaho, na ṋetshedzo ya tshumelo ya muteo u fana na maḓi a vhuḓi na muḓagasi, Kha zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi, vhulanguli ndi ha fhasi na maime a vhashumi a ṱoḓou khwiniswa.









Kha sia ḽa pfunzo, hu na u fhungudzea ha ndivhanele ya mudededzi na mugudi, ine ya ṱanganedzwa hoṱhe hoṱhe u ya nga ṱhanganedzo ya phuraimari na khwiniso kha vhana vha phasaho mbalo, u tou nea tsumbo dzi si gathi.



Nga tshifhinga tshithihi, hu khou shumiswa nungo nnzhi u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.



Zwi a ḓivhea uri a ri zwi ḓivhi uri phimo ya vha litshaho, nga maanḓa kha sekondari na magudedzi i nṱha, hone sisiṱeme ya pfunzo i kha ḓi tea u bvisa zwikili zwi ṱoḓeaho nga tshitshavha.



Nṱha ha izwo, vhukoni, kha u funza na kha u guda, vhu kha ḓi sumba u vhilaela hu sa gumi ha dziphambano dza matshilisano dza kale.



Ndi tshi shanda fhungo, hune pfunzo ya ṱoḓea hone nga maanḓa u vunḓa mutevheṱhandu wa vhushai, ndi hune themamveledziso, vhulanguli na vhukoni na tshivhalo zwa vhadededzi zwa vha zwi sa fushi.



Mbekanyamushumo dza matshilisano dza muvhuso dzo khwinisa muteo wa ndaka ya vhashai, nga nḓila ya dzinnḓu, hune miḽiyoni 2,6 wa dzinnḓu dzo tikedzwaho dza vha dzo nekedzwa.



Ri tea u zwi ṱanganedza uri Mbekanyamushumo ya u Kovhiwa hafhu ha Mavu, na thikhedzo ya vhudzulo nga murahu yo vha yo tea yo itwa nga u ṱavhanya nahone lwa khwine.



Kha zwothe, ri a ḓikhoḓa kha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo dza matshilisano, fhedzi a ri koni u fushea nga tshanduko dza vhunzhi ha zwithu fhedzi.



Hu nga vha kha zwa pfunzo, zwa mutakalo, zwa dzinnḓu, zwa maḓi kana vhutatatshili, mbudziso ya ndeme ine ra ṱangana nayo ḓuvha na ḓuvha ndi ya uri ri nga khwinisa hani ndeme ya tshumelo idzi. Kha izwi ri tshe na vhuyo.



Miraḓo i huliseaho, vhugevhenga i kha ḓi vha tshiko tsha u sa tsireledzea kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Tshenzhemo ya ḓuvha na ḓuvha, kha vhupo ha vhashayaho na ha vhopfumaho, ndi nyofho ya u ḓivha khonadzeo dza u nga tshoṱhelwa lwo vhifhaho.



Kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe, khonadzeo ya zwikimu zwi si ho mulayoni zwi bvisaho zwishumiswa nga vhuaḓa i dzulela u vha tshiko tsha zwithu zwi ri kwamaho vhukuma.



Zwi tou vha khagala, phimo ya vhugevhenga ho fhelela, yo vha yo gonya nga 2002, yo no tsela fhasi zwino. Tshakha dzoṱhe dza dzimbalombalo dzi nga bulwa u khwaṱhisedza hezwi.



Fhedzi ri a zwi ḓivha uri u fhungudzea a ho ngo ṱavhanya lwo linganelaho, hu si nga phimo ya phesenthe dza 7 u ya kha dza 10 dze ra ḓitetshela kha tshaka dzo fhambanaho dza vhugevhenga kha muṅwe muthu. Ngoho ya uri zwiwo zwa vhugevhenga ha dzikhakhathi miṱani na kha mabindu zwi khou gonya, na vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana a ho ngo tou dzika nga nḓila ya vhuḓi, ndi thaidzo i ri kwamaho vhukuma.



Hezwi zwi sumbedza u kundelwa kha vhupo ha vhudzulo hashu, nga maanḓa kha u fhaṱa vhushaka ha u vha tshithu tshithihi ha tshitshavha zwine zwa nga ri thusa kha u thivhela khathihi na ulwa na vhugevhenga. Zwi dovha hafhu zwa sumbedza u sa khwaṱha ha maitele a vhulamukanyi, u thoma kha ṱhoḓuluso ya milandu u swika kha u lulamisa vho itaho vhukhakhi. Hezwi zwi sumbedza u sa khwaṱha ha vhukoni ha mashumele a khothe, zwi tshi katela zwa thekiniki na dziṅwe themamveledziso na vhulangi. Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine maitele a u vusuludza tshumelo ya zwa vhugevhenga na vhulamukanyi nga hu hulu o no thoma u zwi dzudzanya.



Musi ri tshi khou ḓisasaladza lwa tshiṱuhu, ri songo balelwa u vhona uri ri khou sengulusa maitele ane a takalelwa nga nḓila khulwane nahone ane a dzhiiwa sa maitele a vhukuma u fhirisa zwe zwa vhuya zwa ṱanganiwa nazwo fhano kha shango ḽashu.



Hezwi zwi khou bva kha tshanduko dzo iteaho kha zwiimiswa hezwi, hu tshi tevhedzwa zwine zwiimiswa izwi zwa tenda khazwo, zwo ḓitika nga mvelele ya pfanelo dza vhathu, tshivhumbeo tsha tshaka dzavho dzo fhambanaho na maitele azwo a vhuḓifhinduleli,



Fhedziha ri songo ḓi fhura: U tou fana na kha vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, tshanduko yeneyi i kha ḓivha kha zwiimo zwa lushie. Ri kha ḓi vha na lwendo lulapfu lune ra fanela u lu tshimbila.



Ndi a fulufhela uri miraḓo i ṱhonifheaho i ḓo tendelana na nṋe uri vhuthu ha demokirasi yashu vhu ḓi sumbedza nga kha nḓila ine ra dzhiela nṱha ngayo avho vhane zwa leluwa u vha vhaisa kana uri vha lingee kha zwitshavha zwashu.



kha fhungo heḽi, nga kha milayo yo phasiswaho, maitele ane a ṱanganedzwa sa avhudi ḽifhasini ḽoṱhe, milayo na mafulo zwo ita uri hu itiwe nungo dzo khwaṱhaho u itela u khwinisa nyimele dza vhana, vhafumakadzi, vhathu vhane vha vha na vhuholefhali khathihi na vhaaluwa.



Nga kha mafulo a u amba vhathuni, na nga nṱhani ha tshumisano ye ra i fhaṱa na madzangano a imelaho zwigwada zwine zwa leluwa u zwi vhaisa kana uri zwi lingee, ro khwinisa mafhungo a uri hu dzhielwe nṱha zwithu zwi vha kwamaho, nahone ra dovha ra kona u ṱuṱuwedza uri zwi dzule zwi tshi dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe.



Ndi rekhodo ine ra pfa ri tshi ḓihudza ngayo, sa tsumbo, uri miṱa i rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi yo wana mikovhe i fhiraho gumoṱuku ya magavhelo a vhulonda vhathu, zwi tshi katela dzinnḓu na zwa mutakalo na zwauri kha dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dze dza bvelela vhukuma hu katelwa mafulo a u haela vhana na u vha ṋea zwiḽiwa.



Naho zwo ralo, mafhungo a u shaya mushumo a wanala a tshi lemelesa vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani, vhaswa na vhathu vhane vha vha na vhuholefhali. HIV i kwama nga nḓila khulwanesa vhafumakadzi vhaṱuku. Khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana dzo no aluwa zwihulwanesa.



Hezwi zwoṱhe ndi mishumo yo lindelaho tshifhinga tshine tsha khou ḓa.



Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo, hedzi, ndi dzone, dziṅwe dza tsumbo dza zwe demokirasi ya ḓisa na mvelaphanḓa ye muvhuso wa ita u tshi khou ita zwe wa fhulufhedzisa vhakhethi. Ndi zwithu zwine zwa tou vha khagala, naho zwi tshi nga kaliwa nga nḓila ifhio kana ifhio, zwauri mvelaphanḓa yo itwaho ubva nga 1994 yo vha ine ya takadza vhukuma, fhedzi hu nga si vhe na u timatima uri hu kha ḓi vha na dzikhaedu nnzhi vhukuma dzo salaho.



Ngauralo ndi zwithu zwo teaho vhukuma uri ri ḓi humbudze nga ha ndaela ya u vhona fulufhelo na u konḓelela, u isa phanḓa khathihi na tshanduko, ye ra ṋewa nga Muphuresidennde washu wa kale Vho Nelson Mandela, kha bugu i ambaho nga ha nganea-vhutshilo yavho, Long Walk to Freedom:



I have walked that long road to freedom. I have tried not to falter; I have made missteps along the way. But I have discovered the secret that after climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb. I have taken a moment here to rest, to steal a view of the glorious vista that surrounds me, to look back on the distance I have come. But I can rest only for a moment, for with freedom comes responsibilities, and I dare not linger, for my long walk is not yet ended.



Miṅwedzi i si gathi ubva zwino, vhathu vha shango ḽashu vha ḓo bula murangaphanḓa ane vha mutakalela uri a ise phanḓa na mushumo wavhuḓi wa havha mulwela mbofholowo muhulwane na vhaṅwe vha tumbuli vha demokirasi.



Naho khamusi mashumele ashu a tshi nga fhambana, zwipikwa zwine ra tea u sedza khazwo zwi khagala nahone zwo vhewa nga nḓila isa xedziho kha Mulayotewa washu, zwine ha vha u sika tshitshavha tshine tsha vha na vhuthihi, tshi si na zwa khethano nga muvhala, khethano nga mbeu, tsha demokirasi nahone tshine tsha khou bvelela tsha dovha hafhu tsha shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi khau fhaṱa ḽifhasi ḽa khwine.



Miṅwahani ya rathi yo fhelaho, vharangaphanḓa vha vhathu vhashu vho kuvhangana kha Growth and Development Summit vha swikela thendelano kha mishumo ine roṱhe ra fanela u i ita uri ri khwinise ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe, nga maanḓa u hafula u shaea ha mishumo na vhushai nga 2014. hezwi zwi katela:



u sika mishumo minzhi, mishumo ya khwine na mishumo yavhuḓi ya vhoṱhe nga kha vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha, mbekenyamishumo dza mishumo ya muvhuso, vhushaka ha dzisekithara na maano, u rengiwa ha zwithu zwo itwaho fhano hayani, u alusa mabindu maṱuku na u tikedza dzikoporasi.



U tandulula khaedu ya vhubindudzi nga u khwinisa zwa u vhulunga tshelede, u shumisa nga nḓila yone tshelede i bvaho kha pensheni na tshelede ya tshikwama tsha mbulungelo tsha muthu a tshi awela mushumoni, zwa dzinnḓu, u shela mulenzhe ha sekithara ya zwa dzitshelede na zwa u manḓafhadza vharema lwa ikonomi.



U ṱavhanyisa zwa ndinganyiselo, u bveledzisa zwikili, u sika zwikhala zwa ikonomi na u engedza tshumelo; na



U ita tshithu kha fhethu-hapo na u ḓisa mveledziso, zwi tshi katela nḓisedzo ya themabveledziso na uri tshumelo i kone u swikelelea.



Ndi na vhuṱanzi ha uri, sa tshipiḓa na hone hu tshi katelwa hedzi ndivho, vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga konḓelwa u hanedzana kha ḽa uri hu na ṱhoḓea ya u khwinisa mbekanyamaitele ya pfunzo yashu; u ḓisedza maitele a tshumelo ya mutakalo a pfadzaho, avhuḓi nahone a linganaho; u bveledzisa vhupo hashu ha mahayani na u vhona uri hu na zwiḽiwa zwo linganaho; na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa.



A thi khou amba hezwi zwithu ngauri zwi katela zwoṱhe kana ngauri nga u kona u zwi vhona ri ḓo kona u ilafha malwadze oṱhe ane a khou dina lushaka lwashu lini. Fhedzi ndo nanga u ita nga u ralo u itela u khwaṱhisedza fhungo ḽa uri Afurika Tshipembe a ḽi khou tambula nga vhushai ha bono. Khaedu yashu ndi u shandukisa bono ḽa vha mbekanyamushumo na thandela zwine zwa nga shumiswa zwavhuḓi.



Heyi ndi mihumbulo ine ya ṱanganedzwa nga vhathu vhoṱhe, sa zwine zwa sumbedzwa kha Millenium Developmet Goals dza United Nations. Naho zwo ralo, vhathu vhoṱhe ṋamusi vho lavhelesana na khombo ya uri zwivhangalelwa zwenezwi zwi swika hune zwa fhiriselwa phanḓa nga miṅwaha minzhi, arali ha sa vha miṅwaha ya fumi, zwi tshi khou vhangwa nga vilili ḽa zwa ikonomi ḽo ambarelaho ḽifhasi loṱhe.



Kha zwe zwa thoma, zwi tshi vhonala nga nnḓa, sa vilili kha zwiimiswa zwi si gathi zwi hadzimisaho masheleni zwo mbo ḓi thuthuba zwa ḓisa thaidzo dza zwikolodo ḽifhasini ḽoṱhe, zwe zwa ḓisa masiandaitwa a si avhuḓi kha zwi kwamaho vhubveledzisi na zwa mbambadzo.



Ri nga ḓi sasaladza tseḓa, na u ṱoda u swikela zwthu zwinzhi nga tshifhinga tshiṱuku khathihi na u sa londa ha vhalangi vha mabindu mahulwane zwe zwa ita uri huvhe na vilili. Ri nga ḓi sasaladza mbekanyamaitele dza muvhuso dze dza bvisa maṱo adzo kha bola dza tendela zwiito zwa tseḓa nga mimaraga ye ya vha i si tsha langiwa zwa swikisa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi kha maitele a zwa masheleni. Hezwi zwoṱhe ri nga zwiita, nahone ri nga si vhonwe mulandu khazwo.



Fhedziha, zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha riṋe nahone zwo dzhayaho ndi u pfesesa masiandaitwa a hezwi zwoṱhe kha ikonomi yashu na ya dzingu ḽashu, na u vhamba maano ane a ḓo sia hu na u fhungudzea ha tshinyalelo, zwihulwanesa kha masia ane a ṱavhanya u vhaisala kha tshitshavha tshashu.



Zwine ra zwi ḓivha ndi zwauri nzulele yashu ya vhulangi kha shango ḽashu na mbekanyamaitele dza u lwa na mugaganyagwama wa u langa nyaluwo ya ikonomi u tshi vhuya fhethu huthihi zwine ra khou zwi shumisa zwo ri thusa uri ri thivhele u vhaiseswa nga vhuhali ha thaidzo hei.



Fhedzi roṱhe ri a zwiḓivha uri, ngauri ri tshipiḓa tsha ikonomi ya ḽifhasi nga nḓila khulwane, ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwashu zwi vhambadzelwaho mashangoni a nnḓa yo fhungudzea; nḓila ya u wana masheleni na u tshimbila ha masheleni zwo no vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi; u tsela fhasi ha ṱhoḓea zwo vhanga u tsela fhasi ha vhubveledzisi; u sikwa ha mishumo zwo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nahone, kha dziṅwe nḓowetshumo, zwa u fhungudza vhashumi zwo no tou vha zwithu zwa vhukuma.



Hovhu vhukonḓi ho ḓa nga tshifhinga tshithihi tshamusi inifuḽesheni na nyingapfuma zwi tshi kha ḓi vha nṱha vhukuma. Ri livhuwa Muluvhisi wa Reserve Bank, we mulovha vha i tsitsa nga phesenthe 1.



Hezwi zwoṱhe zwo ṱangana, zwi kwama nga nḓiḽa mmbi mbuelo ine ra i ṱoḓa uri ri aluse nḓisedzo ya tshumelo na uri ri thome thandela dzashu dza mveledziso. Ngauralo, ro kombetshedzea uri ri tsitsele fhasi mbonelaphanḓa yashu kha zwi kwamaho nyaluwo na u sikwa ha mishumo.



Ri a zwi ḓivhavho uri Afurika Tshipembe a ḽo ngo tou kwamea nga nḓila i dinaho u fana na maṅwe mashango manzhi. Ndi zwavhukuma, kha tshifhinga tshine vhaṅwe vha khou ṱangana kana u lavhelela mutsiko wa zwa ikonomi, Afurika Tshipembe na Dzhango ḽoṱhe a kha ḓi vha o lavhelela nyaluwo naho i tshi nga ḓa nga luvhilo luṱuku.



Kha fhungo ḽeneḽi, miraḓo i ṱhonifheaho, ndi pfa ndo takala u vhiga zwauri kha vhuṱanganelani he ha vha hone kha Ofisi ya Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha vhashumisani vha tshitshavha vho fhambanaho, ro tendelana roṱhe uri ri ḓe na maano ane a ḓo kona u fhungudza vhuhali ha vilili heḽi kha tshitshavha tshashu. Tshigwada tsha vha tshipentshela tshine tsha khou shumana na mafhungo haya tshikati na mushumo, nahone zwigwada zwi tevhelaho zwo ṱanḓavhuwaho zwa zwe zwa wanala zwi khou reriwa nga hao.



Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza u bindulisa kha tshitshavha, hune ndeme ya hone yo no aluwa u swika kha R690 biḽiyoni kha miṅwaha miraru i tevhelaho. Kha zwenezwi, hune zwa vha zwo tea, ri ḓo wana nḓila dzine ngadzo ra nga kona u wana masheleni.



Hezwi zwi ḓo katela thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso na masheleni a u pamba kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka, zwi tshi katelavho na u shumisana na sekithara ya phuraivethe na u shumiswa ha tshomedzo dzi langiwaho nga vhashumi, u tou fana na masheleni a phensheni.



Tshavhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamushumo dza sekithara ya tshitshavha dza u thola. Kha ḽiṅwe sia, pulane dza u engedza u thola kha sia ḽa mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa u tevhedzwa ha milayo zwi ḓo ya phanḓa. Kha ḽiṅwe siavho, ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha Mbekanyamushumo yo Ṱanḓavhuwaho ya Mishumo ya Muvhuso.



Tshavhuraru, maga ane a nga leludza u thivhela u ongolowa ho kalulaho ha vhubindudzi na u vala ha mamaga na dzifeme kha sekithara ya phuraivethe a nga kha ḓi dzhiiwa.



Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo ita zwa u lambedza dzi indasiṱiri na u ṋea magavhelo u itela u shumana na dzikhaedu kha sekithara dzo fhambanaho, na u dovha hafhu wa ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso uri zwi thuse dzifeme dzine dza vha fhasi ha mutsiko nga nṱhani ha vilili ḽa zwa ikonomi.



Zwine zwa nga itiwa u itela u thivhela u fhelelwa ha vhashumi nga mushumo zwi ḓo itiwa, hu tshi katelwa maḓuvha a u awela malapfu, tshifhinga tsha u pfumbudza tsho lapfaho, tshifhinga tshipfufhi na u kovhekana mushumo. Hezwi zwi ḓo ṱanganyiswa na u kunguwedza fulo ḽa Proudly South African na u dzhia vhukando vhukonḓaho kha zwiṱundiwaho zwisiho mulayoni.



Tshavhuṋa, muvhuso u ḓo isa phanḓa na u engedza u shumiswa ha tshelede kha zwa matshilisano, zwi tshi katela na u engedzwa lwa tshifhinga tshilapfu ha u swikela kha Magavhelo a u Unḓa Vhana kha vhana vha miṅwaha ya vhukale ha 18 na u fhungudza vhukale ha vhanna vha teaho u wana mundende ha vha miṅwaha ya 60. Zwi tou pfala, sa vhunga na nṋe ndi tshi khou fara miṅwaha ya 60 ṋaṅwaha, ndi ḓo vha ndo no lugela u ya phenshenini.



Ri tshi engedza kha zwenezwo, ri ḓo shumisa Social Distress Relief Grant na u ṋekedza zwiḽiwa nga maanḓa kha havho vhane a vho ngo tsireledzwa nga Tshikwama tsha Ndindakhombo ya vha sa Shumi kana vhane vho no fhedza masheleni avho.



Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa nga maanḓa kha khaedu ya maitele a u pfana u gonyisa mmitengo ya zwirengiswa nga nḓila yo kalulaho zwine zwa khou itwa nga maṅwe mabindu ashu mahulwane. Kha zwenezwi, ri tama u khoḓa Competition Commission kha u khwaṱhisa tshanḓa u itela uri avho vhane vha vha na mulandu vha ḓiswe mulayoni.



Naho zworalo, ri na fhulufhelo ḽauri, lushaka nga u ngaredza lu ḓo khwaṱhisa tshiimo tsha u dzula lwo fhaṱuwa uri musi mitengo ya tshomedzo dza u bveledza i tshi tsela fhasi, na lushaka lu vhe na u vhuelwa khazwo.



Maga haya ane o dzhaya vhukama a ḓo langiwa nga mulayo une wa lwa na mbekanyamaitele ya u langa nyanluwo ya masheleni. Naho zworalo, ri ḓo vhona uri tshikalo tshine muvhuso wa hadzima ngatsho masheleni ndi tsha vhuṱali nahone tshi nga nḓila ine tsha nga langea lwa tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi amba u tshitsela fhasi nga hu hulu zwikolodo zwa muvhuso musi nyimelo dzi tshi vho khwinisea.



Ndingedzo dzashu dzi ḓo dovha hafhu dza langiwa nga u dzhiela nṱha zwauri maga a u tsireledza mupo na u fhungudza zwi si zwavhuḓi zwine zwa ḓiswa nga u shanduka ha mupo zwi nga thusa kha u sika mishumo.



Kha miṱangano ya G20 na huṅwe u ṱangana kha zwiimiswa zwine zwa vha na madzangalelo a kwamaho dzitshaka, muvhuso washu wo amba zwauri hu na ṱhoḓea yo fanelaho nahone yo dzhayayo ya u dzhenelela, nga maanḓa kha mashango o no bvelaho phanḓa hune ha vha hone he thaidzo ya thoma hone nahone hune ya vha kha tshiimo tshivhi. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa milayo ya fhano hayani na u langa mbekanyamaitele ya masheleni; fhedzi nga phanḓa ha hezwi, u lavhelesa nga nḓila yo khwaṱhaho na u dzhia vhukando ho sedzwa ḽifhasi ḽoṱhe zwo no vha zwithu zwo teaho nahone zwi sa thivheleiho.



Hu na vhusedzi, ri fanela hafhu u dovha ra tsireledza tshiimo tshavhuḓi tsha mashumele a makete wa ḽifhasi, ri fhedze dzinyambedzano dza Doha Round dzine dza vha hone zwino dzine dza vha dza mbambadzo ya ḽifhasi, nahone ri fanela u dovha hafhu ra vhona uri mvelaphanḓa ya thuso a i khou tsitselwa fhasi.



Pfunzo ine ya ḓo ḓi dzula i hone u bva kha tshenzhemo heyi ndi ya uri ri ṱoḓa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha avho vhane vha shela mulenzhe kha ikonomi fhano hayani na kha maraga wa ḽifhasi, a si mafhungo a u tou thivhela fhedzi zwivhi zwo vhangwaho nga vilili ḽa ikonomi ya ḽifhasi, zwi tshi amba u dovha hafhu ha vhewa maga ane a ḓo thivhela u dovha hafhu u itea ha thaidzo hei.



Kha shango ḽashu, ri ḓo ita hezwi zwoṱhe sa tshipiḓa tsha maitele a u vhea lushaka lwashu kha nḓila ya nyaluwo ya nṱha na mvelaphanḓa. U lapfa ha tshifhinga tshine tsha nga dzhiiwa kha u swikela zwe ra ḓivhetshela zwone hu nga ḓi vha hu hulwane nyana, fhedzi a ri timatimi uri hetsho tshikhathi tshi kha ḓi ḓo ḓa, hu nga vha zwino kana hu si kale.



Kha fhungo ḽeneli, nḓila ine ra vhea shango ḽashu ngayo uri ḽi vhuyelwe nga zwivhuya zwi sa fani na zwiṅwe zwe zwa ḓa nḓilani yashu zwi ḓo vha zwithu zwa ndeme vhukuma. Ndi khou amba hafha nga maanḓa ndi tshi khou zwi livhisa kha FIfa World Cup ya 2010 hu tshi katelwa na Confederations Cup ine ya khou ḓa miṅwedzi i si gathi u bva zwino. Nga nḓila ine zwa vhonala ngayo dzithandela dzoṱhe na dzipulane dzoṱhe dzo no khunyelela kana dzi tsini na u khunyelela - u bva kha zwiṱediamu, themamveledziso ya zwa vhuendi, maga a tsireledzo, zwi kwamaho madzulo, u ya kha zwa mutakalo na pulane dza zwa vhathu vha bvaho nnḓa - u khwaṱhisedza fulufhelo ḽa vhaṱaleli vha bola ya milenzhe vha ḽifhasi zwauri yashu i ḓo vha thonamennde ine ya ḓo bvelela vhukuma.

Nahone ri tenda zwauri, nga murahu ha u kunda luṱanu lutshi khou tou tevhekana, thimu yashu ya lushaka i khou ya phanḓa i na fulufhelo ḽa uri i ḓo shuma u fhirisa zwe zwa lavhelelwa!



Fhedzi zwifhiraho hezwo, bvumo ḽa ṱano heḽi ḽa manakanaka ḽi ḓo vha kha u kona u sumbedza vhuthu na vhulenda zwa Afurika Tshimbembe na zwa Afurika - u shandukisa, lwa tshoṱhe, ku humbulele nga ha shango ḽashu na nga dzhango ḽashu kha vhathu vho fhambanaho vha ḽifhasi. Hezwo zwoṱhe zwo ḓi tika nga riṋe, nahone kha zwenezwo a hu na mutengo une ra nga u vhea!



Ri kha fhungo ḽeneli ri dovha hafhu ra tama u fhululedza dzithimu dzoṱhe dza zwa mitambo dze dza kwaṱhisedza u ṱoḓesa u ita zwa khwinesa ha Afurika Tshipembe kha ṅwaha wo fhiraho. Zwikhoḓo zwa tshipentshela zwi ya kha thimu yashu ya khirikhethe, ye ya gonya ya ya maṱhakheni hune ya vhaliwa sa ine ya vha nṱha ḽifhasini,



Zwi tou vha khagala zwauri ri dzi ngweṋa dza ragabi ya ḽifhasi; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda kha Dakar Rally; thimu yashu ya vhane vhatshila vha na vhuholefhali i khou isa phanḓa na u ita uri ri ḓi hudze; thimu yashu ya bola ya vha fhasi ha minwaha ya 20 yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha nyimelo ye ya vha i na u ṱaṱisana hu hulwane vhukuma.



Mulangadzula na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho, vhege mbili dzo fhelaho, Afurika Tshipembe na Mali o fhedza tshipiḓa tsha u vhulunga maṅwalo a kale a vhuṱhogwa a Timbuktu. Heḽi ifa ḽo pfumaho ḽa vhuṱhogwa ḽi sumbedza Afurika sa sumbanḓila kha zwa saintsi na maṅwalwa, fiḽosofi na zwa vhubindudzi, zwe zwa thithiswa nga zwa u rengisa dziphuli na u lwela lupfumo lwa Afurika. Mbekanyamushumo idzi dzi fanela u ri ṱuṱuwedza uri ri shumisane na maṅwe mashango kha dzhango ḽashu na mashango a kule u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu.



Ndi ngoho, kha miṅwaha ya 15 yo fhelaho, ro shuma nga nungo dzoṱhe u itela uri Afurika ḽi thetshele u vusuludzwa haḽo kha zwine ri tshi sedza zwa vha zwo tea u tou vha Ṅwahaḓana wa Afurika. Nga nḓila yavhuḓi nahone i na vhuṱanzi, dzhango ḽashu ḽi khou tshimbila ḽo livha kha u vusuludzwa haḽo, hune madzangalelo a vhathu vhaḽo a khou gonyela nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa vhaḽo, ḽi tshi khou khwaṱhisedza fulufhelo ḽaḽo na u konḓelela haḽo kha luvhanḓe lwa ḽifhasi.



Ndi zwenezwi, nahone ndi zwenezwi fhedzi, zwe zwa ṱuṱuwedza u konḓelela hashu kha u thusa vhathu vha Zimbabwe uri vha wane thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya thaidzo kha shango ḽenelo, Ndi nga zwenezwo hune nga hetshi tshifhinga ra tama u fululedza madzangano oṱhe kha ḽa Zimbabwe e a khunyeledza dzinyambedzano, ha vha u nekedza tshifhiwa tshe tsha vha tshi tshone lutamo luhulwane lwa vhathu vha shango ḽeneḽo na vha dzingu ḽa tshipembe ha Afurika nga u angaredza: hezwi zwi amba uri, muvhuso wo dzikaho nahone une wa vha mulayoni une wo ḓiimisela u tandulula dzikhaedu dzine vhathu vha ṱangana nadzo. Ri pfa ri tshi takala vhukuma uri, mulovha, Phalamennde ya Zimbabwe yo phasisa Mulayo wa u khwinisa Mulatewa wa vhu 19, ha vha u vhea mutheo wa u dzhenia muvhuso une wa katela vhoṱhe, Lwa tshipentshela kha ḽeneḽi fhungo zwo tea uri ri bule mutshimbidzi wa dzinyambedzano dza SADC, Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki, na tshigwada tshe tsha shuma tshi sa neti nahone tshi sa fheli mbilu u thusa u ḓisa mushumo woṱhe kha magumo avhuḓi.



Zwa zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga thoma nga nḓila khulwane, nahone Afurika Tshipembe ḽo dzula ḽo ḓilugisela u thusa henefho hune ḽa nga kona hone. Kha fhungo ḽeneḽi, hu na ṱhoḓea ya shishi ya u thusa kha u shumana na tshiimo tshi si tshavhuḓi tshine vhathu vha khou tshila vha khatsho kha shango heḽo. Ri na fulufhelo uri, ngauri tshi a ṱhogomela, tshitshavha tsha ḽifhasi tshi ḓo farisana na vhathu vha Zimbabwe musi vho fara nḓila ntswa.



Ri do vha hafhu ra pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri, zwifhio na zwifhio zwine zwa nga vha zwi tshi khou vhonala kha u bvelela ha vhathu vha Democratic Republic of Congo musi vha tshi khou matsha vha tshi ya kha mulalo na u nakelwa nga zwithu, u bvelela honoho a hu thivhelwi nga tshithu.



Vhushaka ha u shumisana he ha fhaṱea hu si kale murahunyana vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda hu fara fulufhedziso kha u bvelela ha mafhungo a tsireledzo na vhutshilo ha vhadzulapo hune ha vha khomboni, fhedzi ri a fulufhela hafhu, uri zwi ḓo katela dzinyambedzano dza zwa poḽitiki, Ri kha fhungo ḽeneḽi ḽithihi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na Mbumbano ya Vhuthihi ha Afurika u lwela madzangalelo eneo kha ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara, Cȏte d'lvoire, Somalia na huṅwevho.



Sa zwine zwa nga vha zwo sumbedzisiwa nga mvelaphanḓa dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi yo fhelaho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa tshikhala tshaḽo tsha u vha mudzulatshidulo wa SADC u khwaṱhisa hetshi tshiimiswa tsha dzingu tsha vhuṱhogwa, nga maanḓa u khwaṱhisedza u ita zwe zwa pfaniwa khazwo kha muṱangano muhulwane na u khwaṱhisa tshoṱhe maano a dzingu.



Nga tshenetshi tshifhinga tshithihi, ri ḓo khwinisa u dzhenelana ha SADC na Common Market wa Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afurika, Comesa na East African Community, EAC. Haya maga a ḓo dzhiiwa hu u itela u ṱanḓavhudza, hu si u fhedza maanḓa a vhushaka ho ṱokaho midzi vhune ra ḓiphiṋa ngaho ngomu ha Southern African Customs Union, Sacu.



Kha vhuṱambo hovhu ri tama u fhululedza vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana, ri sa hangwi na vha United States of America kha dzikhetho, dzine zwine dza amba zwone, zwa fhira kule mikano i sa ambi tshithu ya mashango a vho. Sa nga misi, ri ḓo dzulela u ṱoḓa u khwaṱhisa tshumisano na haya mashango na maṅwe mashangovho ri tshi khou toḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu.



Ri vha mashudu ngauri naṅwaha ri pendela u pembelela vhushaka hashu ha miṅwaha ya fumi ya vhudipuḽomati na the People's Republic of China. Kha miṅwaha heyi yoṱhe zwo swika he zwa tou vha khagala tshoṱhe u fhirisa na u thomani zwauri hu na u vhuelwa kha masia oṱhe kha vhushaka hashu.



Ri tama hafhu u dovha ra khwaṱhisedza u ḓiimisela hashu kha vhushaka hashu ha tsini he ra sika na shango ḽa Brazil na India nga kha Ibsa na u dovha hafhu ra khwaṱhisa mbofho dzashu na vhushaka he ra vhuthoma na Russia na maṅwe mashango a Asia na a Mabvaḓuvhakati ri tshi katela Latin na North America.



Ndi kanzhi he ngau tou angaredza ra bvisela vhupfiwa hashu khagala kha dzinndwa dzine dza kha ḓi bvela phanḓa ngei Mabvaḓuvhakati, nga maanḓa Israel na Paḽestine. Vhudzivha ha u shona hashu nga nṱhani ha u hulela ha dzinndwa dza zwenezwino na u lozwea ha matshilo manzhi, nga maanḓa vhadzulapo - hu tshi katelwa vhana, vhafumakadzi na vhaaluwa - ndi zwithu zwine ra shaya maipfi a u zwi ṱalutshedza,



A hu na zwine zwa nga ita uri ri pfe zwo tea uri hu vha na zwiito zwa u tshinyadza nga khole nahone lwa tshiṱuhu nga u ralo. Nahone ri fulufhela uri, nga tshino tshifhinga, u vusuludzwa hafhu ha ndingedzo dza tshitshavha tsha ḽifhasi dza uri hu wanale thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha nndwa hedzi zwi ḓo anwa mitshelo, u itela uri vha Israel na vha Palestine vha kone u ḓifhelwa nga mulalo na tsireledzo sa vhahura vhane vha dzula kha mashango avho a ḓi langaho.



Ri fululedza lwa tshipentshela muvhuso na vhathu vha Cuba musi vha tshi khou pembelela miṅwaha ya 50 vho wana vhuḓilangi he, nga zwenezwo, vha vha vho wana mbofholowo ya u nanga nḓila yavho ya mvelaphanḓa.



Kha ṅwaha wo fhelaho ro kona u khunyeledza dzinyambedzano na European Union kha vhushaka hashu ha maano, nahone ri fulufhela uri muya we wa ri thomisa nyambedzano u ḓo di dzula u hone musi ri tshi khou khunyeledza dzinyambedzano dza Economic Partnership Agreements na mashango ane a vha kha dzingu ḽashu. Ro dzula ro lavhelesa phanḓa kha u khwaṱhisa hovhu vhushaka musi ri tshi ḓo swielela Muṱangano wa South Africa - Eu phanḓanyana ṋaṅwaha.



Ri tshi khou shumisana na maṅwe mashango a Tshipembe, ri ḓo isa phanḓa na u ṱoda swikela u dzudzanyulula hafhu nga hu swa United Nations, International Monetary Fund na zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa khwama madzangalelo a dzitshaka u itela uri zwi sumbedze dzitshanduko na vhungoho ha tshanduko ine ya khou itea ḽifhasini na uri zwi shume nga nḓila ya demokirasi, ine ya vha na u linganela nahone nga nḓila i re khagala.



Nahone ri do vha hafhu ra ḓiṋekedzela u swikela zwivhangalelwa zwa thendelano dza ḽifhasi hu tshi katelwa na Kyoto Protocol na dziṅwe dzo ḓaho nga murahu hayo, u itela uri mirafho i ḓaho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi ivhe na zwine ya wana kha.



Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo, zwine zwa ḓo ita uri ri swikele hezwi zwoṱhe ndi ndi milayo mivhili mihulwane: ṱhoḓea ya u khunyeledza vhuḓifhinduleli he ha ṋewa muvhuso hoyu nga 2004 na vhuṱhogwa ha u vhona uri muvhuso une wa ḓo ḓa nga murahu ha dzikhetho u wane luvhanḓe lwo luga u itela u shuma dzimbekanyamushumo dzawo hu si na u lenga hu so ngo teaho.



Kha miṅwedzi i si gathi ine ya khou ḓa musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza mavunḓu, ri ḓo lingedza u vuledza zwe ra khethelwa zwone zwine zwa ḓivhea vhukuma. Sa tshipiḓa tsha zwidodombedzwa zwinzhi zwa dzithandela dzine dza vha kha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso, ri ḓo dzhiela nṱha zwithu zwitevhelaho.



u sika khonadzeo ine ya ṱoḓea uri hu ḓise tshumelo ya khwine na vhushumisani havhuḓi nga ngomu na vhukati ha matavhi oṱhe a muvhuso hu tshi katelwa maano a vhupulani a lushaka;

u isa phanḓa na fulo ḽa Nndwa ya Ulwa na Vhushai na u fhedzisa Mvetamveto ya Maano a Ulwa na Vhushai nag nḓila khulwane ya vhukhwamani ha tshitshavha vhune ha khou ya phanḓa zwa zwino;

u shumisa mbekanyamushumomo yo khwaṱhaho ye ra i vhea u itela u fhelisa zwiwo zwa khoḽera kha zwipiḓa zwofhambanaho zwa shango;

u isa phanḓa na tsedzuluso na vhukwamani kha Mbekanyamaitele yo Khwaṱhaho ya zwa Magavhelo a Muvhuso, hu tshi katelwa fhungo ḽa Ndindakhomo ya Mutakalo wa Lushaka.

u khwaṱhisedza fulo ḽa u vhulunga muḓagasi, u itela uri ri kone u langa vhukonḓi vhune ra vha naho zwino na u shandukisa nḓila ine ra ḓifara ngayo, ngeno nga tshifhinga tshenetshi tshithihi ri tshi khou ṱavhanyisa dzithandela dza u fhaṱa vhukoni vhuswa na u shumisa zwiṅwe zwiko zwa fulufulu, ri tshi khou dzhiela nṱha zwauri nga nṱha ha zwine zwa vhangiwa nga u shanduka ha mupo, tshomedzo dzine dza fana na dzioili dzine dza wanala mavuni na maḓi zwi khou fhungudzea nga luvhilo lu fanaho na lwa u aluwa ha ṱhoḓea;

u ṱanganyisa mawanwa a ṱhoḓuluso kha u dzhenelela ha Ikonomi ya Vhuvhili u fana na mishumo ya mbekanyamushumo dza tshitshavha, u tshi ṱanganyiswa na mushumo u fanaho nawo, u tikedza mabindu maṱuku na nḓowetshumo ṱhukhu na u thomiwa ha mveledziso ya vhupo ha mahayani;

u klhwaṱhisa nungo dza u vusuludza nga huswa mbekanyamaitele ya zwa vhulamukanyi na vhugevhenga, zwi tshi katela u khwinisa vhukoni ha forentsiki, na u alusa nga u ṱavhanya tshivhalo tsha mafogisi, u shumisa nga nḓila ya nṱhesa mafhungo na vhudavhidzani ha zwa thekhinoḽodzhi na u langiwa zwavhuḓi ha dzikhothe; na

U tshimbidza maitele ane a livhiswa kha u khwaṱhisa maitele a shumanaho na mafhungo a ndinganyiselo ya mbeu u fana na vhuimeleli ha 50/50 zwi tshi ḓa kha zwiimiswa zwi dzhiaho tsheo, mveledziso ya vhaswa, pfanelo dza vhathu vha tshilaho na vhuholefhali na pfanelo dza vhana - hu tshi katelwa na u khunyeledza vhudavhidzani kha Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhaswa , u lugisela u shumiswa ha Tshata ya Vhaswa ya Afurika musi yo no phasiswa nga Phalamennde, na u thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa; u isa mashumele a SADC kha zwi kwamaho Mbeu na Mveledziso Phalamenndeni; u khwaṱhisa vhupfiwa ha vha tshilaho na vhuholefhali; na u engedza tshivhalo tsha mimasipala ine ya vha na Fhethu hu Shumanaho na Pfanelo dza Vhana uri i fhire tshivhalo tsha zwino tsha 60%.



Hezwi na dziṅwe mbekanyamushumo hu tshi katelwa na Apex Priorities dze dza buliwa musi Muphuresidennde vha tshi Amba na Lushaka kha ṅwedzi wa Luhuhi wo fhiraho, zwi vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nungo dzashu uri ri khunyeledze zwiḓivheaho zwe ra khethelwa zwone, khathihi na u vhea mutheo wa vhumatshelo.



Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu ri tshi ṱuṱuwedzwa nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi khou ṱoḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe, Hezwo, nahone zwizwone zwa ndeme, ndi tshone tshiko tsha fulufhelo ḽashu musi ri tshi ri lushaka lu kha tshiimo tshavhuḓi. Demokirasi yashu yo takala. Nga zwiṱuku i khou aluwa ya dovha ya khwaṱha,



Zwo ralo, nga maipfi a Muphuresidennde wa kale Vho Mandela, "[we] dare not linger, for [our] long walk is not yet ended".



Ndi a livhuwa.













<fn>Hansards.SonaContent.ve.txt</fn>
MULAEDZA WA MUPHURESIDENNDE KHA LUSHAKA
(SoNA)
"U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na Vhathu"
Luhuhi ndi ṅwedzi wa ndeme kha Phalamennde na Maafurika Tshipembe oṱhe. Ndi tshifhinga tsha u sedza zwe zwa swikelwa, u humbulela phanḓa na u dzhia ṱhoḓea dza shango ḽashu sa zwipikwa zwihulwane. Ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Luhuhi hu vha na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, musi vha tshi amba na lushaka sa ṱhoho ya shango.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mini?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha hune Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha amba na Phalamennde na Lushaka, kha u vulwa ha Phalamennde. Mulaedza uyu u ṋetshedzwa kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ḽa Buthano ḽa Lushaka (NA) na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP). U sedzana na tshiimo tsha zwino tsha poḽitiki na matshilisano a zwa ikonomi kha shango. Dzulo ḽi vhidzwa nga Muphuresidennde ngeno Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka vha na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha tshi vha ṋemuṱa. Ndi tshiṅwe tsha zwifhinga zwi so ngo ḓoweleaho hune masia mararu a muvhuso ane a vha, Khorondangi, i imelwaho nga Muphuresidennde, Mufarisa Phuresidennde na Dziminisiṱa; Vhuhaṱuli, ho imelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane wa shango, Vhahaṱuli Phuresidennde; na Vhusimamilayo, ho imelwaho nga Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) vha ṱangana fhethu huthihi. Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha na vhaimeli kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzhenela vhuṱambo uhu vhu re na ndeme kha u ṋea lushaka lwashu tshivhumbeo.
Ndi ngani Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u wa ndeme?
Kha mulaedza, Muphuresidennde vha dzhiela nṱha zwo swikelwaho na khaedu dze ha ṱanganiwa nadzo kha ṅwaha wo fhiraho khathihi na u bvisela khagala zwa ṅwaha u ḓaho. Mulaedza u katela mafhungo a poḽitiki, a ikonomi na mafhungo a matshilisano na u dzhiela nṱha tshiimo tsha muvhuso wa Afurika Tshipembe nga u angaredza. Mulaedza u amba nga ha mafhungo a fhano Afurika Tshipembe khathihi na vhushaka haḽo na dzhango ḽa Afurika na ḽifhasi. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi nḓila ya ndeme ya u sumbedza vhuḓifhinduleli kha Phalamennde na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha zwe zwa itea kha ṅwaha wo fhiraho na u dzhenisa vhadzulapo kha adzhenda ya poḽitiki ya ṅwaha u ḓaho. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dovha hafhu wa vha nga ha u pembelela lushaka na u vhufhaṱalushaka.
U vha hone lini?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzulela u vha hone nga ṅwedzi wa Luhuhi. Hone, musi hu na khetho-guṱe, hu vha na milaedza mivhili, muthihi u vha u tshi sumbedza dzulo ḽa u fhedzisa ḽa Phalamennde ine ya khou bva, ngeno muṅwe u tshi vha hone nga murahu ha khetho, musi Muphuresidennnde muswa na Phalamennde zwi tshi ṱanganedzwa, Kha u ṱutshela nḓowelo, nga Luhuhi 2010, Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo ṋetshedzwa nga madekwana lwa u tou thoma, u ṋea tshifhinga vhathu vhazhi vha Afurika Tshipembe tsha u vha dziṱhanzi dza uvhu vhuṱambo na u thetshelesa Mulaedza wa Muphuresidennde. Nga mulandu wa tshanduko iyi, mbalo ya vhalavhelesi vha theḽevishini yo gonya u bva kha vhalavhelesi vha henefha kha miḽiyoni mbili u ya kha vhane vha nga swika miḽiyoni nṋa.
U dzhenela ha tshitshavha kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka
U dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuṱambo. Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u dzhenela vhuṱambo sa vhaeni vho rambiwaho vha Phalamennde. Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u bva kha ḽothe ḽa Afurika Tshipembe na u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavunḓu vha vha tshipiḓa tsha Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na wa Vhana. Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo, une wa ṱanganedza Muphuresidennde Phalamenndeni, u katela Maafurika Tshipembe zwao. Mufolo wa Khuliso wa Vhana u bva kha zwikolo u mona na shango nahone u imela vhaswa, vhane Afurika Tshipembe ḽa vhea vhumatshelo ha shango khavho. Vhaḓivhalea vha Afurika Tshipembe vha anzela u rambiwa u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo. Vha wanala u bva kha mavunḓu nahone ndi vhathu vhe vha ita zwithu zwihulwane kha shango.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli, Ndingo ya ngoho ya dimokirasi ndi tshiimo tshine ngatsho Phalamennde ya
vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa u ṱola na u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Phalamennde yo ṋewa maanḓa a vhulavhelesi kha masia oṱhe a Muvhuso hu tshi katelwa na ayo a mavunḓu na a muvhuso wapo u itela uri:
Muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli kha tshelede dza vhatheli
Maitele a muvhuso a vhe khagala na u
Alusa fhulufhelo ḽa vhadzulapo kha muvhuso.
Kha u ita mushumo wa vhulavhelesi Phalamennde i sedzesa kha uri:
Milayo i shumisiswa hani
Migaganyagwama yo shumiswa hani, na
Uri mihasho ya muvhuso i khou langulwa lu bveledzaho naa.
Mushumo wa vhulavhelesi u katela vhulanguli vhu bveledzaho ha mihasho ya muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikela vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhoṱhe,
Kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Muphuresidennde vha dzhia ndivhitho ya lushaka vha vhea ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga swikelwa dza ṅwaha u ḓaho. Ndi kha ndivho dzenedzi na zwine zwa nga swikelwa hune Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho, u anzelaho u vha hone nga Luhuhi. Ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga zwikelwa zwa ndeme zwi vhumba mutheo wa zwine muvhuso wa ḓo tea u ita kha ṅwaha u ḓaho. Ndi mutheo une khawo Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhathu, zwine ya ḓisedza, na uri tshelede yo kovhiwaho i shumiswa hani
Hu itea mini nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka?
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, hu hanedzanwa ngawo kha Nnḓu mbili dza Phalamennde. Mahoro a poḽitiki a vha na tshifhinga tsha u ṋea mihumbilo yao na u vhudzisa mbudziso nga ha mafhungo o ambiwaho kha tshipitshi. Mafhungo a ndeme a a vhudziswa na fhethu ha ndeme kha lushaka hu a sumbedziswa. Vhadzulapo vha rambiwa u vha hone na u vhona khanedzano idzi u fana na kha maṅwe madzulo a Phalamennde. Nga murahu, Muphuresidennde vha fhindula mafhungo o vhudziswaho na mbudziso dzi bvaho kha khanedzano.
Thero ya Phalamennde ya uno ṅwaha ndi ifhio?
Thero ya Phalamennde ya 2011 ndi "U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na vhathu". Ṅwaha muṅwe na muṅwe Phalamennde i ṱalusa thero ine ya ḓiswa nga ndumbo ya maitele a Phalamennde. Muvhuso wa dimokirasi wa ngoho u wana maanḓa kha vhathu, nga khetho dza nga misi na u dzhenela ha vhadzulapo ha misi yoṱhe kha maitele a vhuvhusi. Thero i ṱuṱuwedza u vhona uri hu na vhudzheneli, vhuimeli na dimokirasi ya ndayotewa, hune vhadzulapo vha dzhenela kha mafhungo a vhusimamilayo na vhulavhelesi. I khwaṱhisedza mushumo wa Phalamennde, une wa vha wa u imela vhathu na u vhona uri ndi muvhuso wa vhathu u re fhasi ha Ndayotewa. Mushumo wa Phalamennde na wa Miraḓo yayo u fanela u sedza kha u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha vhathu na vhaimeli vhavho vhe vha tou khethiwa. U bvelela ha Phalamennde ho ḓitika kha u dzhenela ha nungo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u ṋea sia kha mushumo wa Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) ye vha i khetha na kha tshiimiswa.
Tshitshavha tshi nga dzhenela hani kha Phalamennde?
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho. Hu na dziṅwe nḓila dza u dzhenela kha Phalamennde nahone idzo dzi katela u vouta kha khetho, u dzhena kha ḽihoro ḽa poḽitiki, u ṋea ṱhuṱhuwedzo na u dzhena kha dzangano ḽi sa kombetshedzwi kana dzangano ḽi si ḽa muvhuso, u kwamana na Miraḓo ya Phalamennde, u swikisa vhupfiwa kana u ṋetshedza na u rumela phethisheni kha Phalamennde.
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe: vhanna na vhafumakadzi, vho funzwaho na vha so ngo funzwaho, vha shumaho na vha sa shumi, vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali, vhashai (nga maanḓa vhashai vha mahayani), na zwiṅwe zwigwada zwo tiwaho: u kuvhangana na u bvisa mihumbulo yavho nga ha mafhungo a elanaho na ṱhoḓea dzavho dza mutheo. Mbekanyamushumo dzo tiwaho u fana na Buthano ḽa Vhathu, U isa Phalamennde kha Vhathu, Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa, dzoṱhe ndi pulatifomo dzo itelwaho u ambedzana na tshitshavha u pfa mavhonele atsho nga ha zwine zwa vha zwa ndeme khavho. Phalamennde i ṱoḓa u engedza u dzhenela na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u tevhedza thero ya uno ṅwaha "U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa u vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na Vhathu".
Vha ḓo takalela u dalela Phalamennde?
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Nzudzanyo dzi nga ḓi itwa hafhu uri tshitshavha tshi ṱangane na Miraḓo ya Phalamennde na u dzhenela Vhupfiwa nga Vhathu kana miṱangano ya Komiti. Arali vha sa koni u swika Phalamenndeni, vha nga dalela webusaithi yashu ya www.parliament.gov.za na u dzhenela kha nyendo dza Phalamennde yashu u bva kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽifhasi.
U wana mafhungo manzhi vha nga kwama:
Muthu ane vha nga mu kwama:	Nhlanhla Mrwerwe
Luṱingo: (021) 403 2266
Fakisi: (021) 403 3817 / 403 3303
Imeiḽi: nmrwerwe@parliament.gov.za
MBUNO DZO KHWAṰHAHO
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (SONA) u ḓo dovha hafhu wa vha hone nga madekwana, a ḽa 10 Luhuhi 2011.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru. U thoma ndi u dzhenela ha tshitshavha musi Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo u tshi ṱanganedza Muphuresidennde na vhaeni vhavho musi vha tshi tshimbila kha khaphethe tswuku. Izwi zwi tevhelwa nga vhuṱambo ha muvhuso vhune ha katela saluthi dza ganuni dza 21 na u fhufhela fhasi ha fuḽaimatshini dza Mmbi ya Muyani, ha fhedzisela nga u amba ha Muphuresidennde ho lavhelelwaho vhukuma.
Miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe (SANDF) i fola na ṋdila ine Muphuresidennde vha i shumisa u ya Phalamenndeni.
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe.
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango, fulaga ya lushaka, Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili, muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale.
BONO
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu na ine ya tshimbidzwa nga ndivho ya u vhona uri hu na vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
<fn>Hansards.Survey.2009-11-11.ve.txt</fn>
SURVEY - TSHIVENḒA

ṱhoḓisiso BOKAMOSO BA RONA
ZWI AMBENI ZWINO VHUMATSHELO HASHU VHU
zwanḓani zwaṋu

Ri a livhuwa no kona u dzhenela kha ṱhoḓisiso ya vhaswa ya Bokamoso Ba Rona

A zwi nga dzhii tshifhinga u dzhenela ṱhoḓisiso iyi na u fhindula mbudziso hedzi nga u fhulufhedzea. Ni ḓo vha ni tshi khou shela mulenzhe kha thandela ya ndeme.

Ni humbule uri phindulo dzanu a dzi ḓihwi nga muthu; ngauralo a ri nga ḓivhi uri ndi inwi nnyi

Ndi zwa ndeme uri ni vhale mbudziso dzoṱhe nga vhulondo nahone ni fhindule nga u fhulufhedzea.

ṱhoḓisiso iyi yo livhiswa kha vhafhinduli vha vhukale ha miṅwaha ya 12 na 14.


Mbudziso dza Dimogirafi

vhuṱanzi hovhu ndi ha ndeme uri ri kone u pfesesa arali zwigwada zwo fhambananaho zwa vhathu vhaṱuku zwi tshi ḓi pfa u fana nga ha mafhungo maṅwe, nguralo fhindulani mbudziso dzoṱhe kha ino khethekanyo.

Khethekanyo ya vhukale (swayani)

miṅwaha ya 15

miṅwaha ya 16-20

miṅwaha ya 21-24



Tshiduna / Tshisadzi (swayani)

Tshisadzi

Tshiduna



Tshigwada tsha Murafho (Swayani)

Vharema vha Afurika




Vha Lukanda lwa vhukati




MaIndia




MaAsia




Vhatshena




vhaṅwe-vho, .alulani






Ni dzula kha vunḓu ḽifhio? (Swayani)

Eastern Cape

Free State

Gauteng

KwaZulu Natal

Limpopo

Mpumalanga

NorthWest Province

Northern Cape

Western Cape



Mbudziso dza zwi re ngomu
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha khethekanyo iyi ya ṱhoḓisiso-
Hune ha vha na mutevhe wa u nanga, ni tangeledze

1. Ni a ḓikukumusa nga u vha Muafurika Tshipembe?
a) Misi yoṱhe
b) Na khathihi
c) zwiṅwe zwifhinga
d) A thi na ndavha

2. Nga murahu ha miṅwaha miṱanu, ni humbula uri Afurika Tshipembe ḓi ḓo vha ḓi
a) Khwine
b) ḓo vha ḓo rali
c) ḓo vhifhesa
d) A thi na vhuṱanzi

3. Ndi kha sia ḽifhio ḽine na khou ṱangana na zwikhukhulisi vhutshiloni haṋu (Itani mutevhe u bva kha tsha ndeme [1] u ya kha tshi si na ndeme [7])


Nomboro
a) Mutakalo (HIV/EIDZI, Zwidzidzivhadzi, n.z)

b) Pfunzo

c) U shaea ha thuso miṱani na kha zwitshavha

d) Dzikhakhathi (mi?ani na kha tshitshavha)

e) Vhugevhenga

f) U wana mushumo

g) zwiṅwe-vho, .alulani .......................................................


Kha Afurika Tshipembe, nga u tou angaredza, ni humbula uri ndi zwithu zwifhio zwa ndeme zwo livhanaho na vhathu vhaswa?
(Tevhedzani u bva kha tsha ndeme [1] u ya kha tshi si na ndeme [7])


Nomboro
a) Vhugevhenga

b) u wana mushumo

c) Mutakalo (HIV/EIDZI, Zwidzidzivhadzi, n.z

d) Dzikhakhathi (mahayani, zwikoloni, kha tshitshavha)

e) U shaea ha thuso miṱani na kha zwitshavha

f) Pfunzo

g) zwiṅwe-vho, .alulani


5. Ni ḓi pfa ni tshi nga ita zwiṅwe uri Afurika Tshipembe ḓi vhe ḽa khwine?

Ee
Hai
A thi na vhuṱanzi
Ee, fhedzi a thi ḓivhi

Ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u ita uri Afurika Tshipembe ḓi vhe fhethu ha khwine?

Muvhuso
Madzangano a Tshitshavha
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe
vhaṅwe-vho, .alulani

Arali no vha ni na thaidzo ya shishi, no vha ni tshi nga ya kha nnyi u wana thuso?

muṱa wanga
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi thusaho vhathu vha re na thaidzo dza lushaka ulwu
Mudededzi wanga kana muraḓo wa khoro ya tshikolo
Khonani dzanga
murangaphanḓa wa vhurereli
Ndi ḓo lwa nayo nṋe muṋe

Arali muṅwe muthu ane na mu fhulufhela ari iyani kha dzangano ḽine ḽa thusa vhathu vha re na thaidzo dzo raliho no vha ni tshi ḓo ya naa?

Ee, zwa vhukuma
Khamusi
Ndi a timatima
Na khathihi
A thi ḓivhi

Ni a ḓivha dzangano ḽine ḽa thusa vhathu nga thaidzo dzo raliho?
a) Ee
b) Hai

Nga u vhona haṋu, vhathu vha Afurika Tshipembe vha khou guda u konana zwavhuḓi.

Ee, zwa vhukuma
Ee, u swika kha tshiṅwe tshiimo
Hai, na khathihi
Hai, a vho ngo vhuya vha linga
A thi ḓivhi

Kha vhutshilo haṋu, muvhala wa lukanda, ndi tshivhangi tsha uri inwi ni ḓivhe uri ni tshilisana na nnyi ?

Ee, ndi ngoho
Ee, u ya nga tshiṅwe tshiimo
Hai, a zwo ngo ralo
Hai, a zwo ngo vhuya zwa tou ralo

Kha vhathu vhaswa vha Afurika Tshipembe nga u angaredza, ni humbula uri muvhala wa lukanda ndi tshivhangi tsha uri vha tshilisane na nnyi?

Ee, ndi ngoho
Ee, u ya nga tshiṅwe tshiimo
Hai, a zwo ngo ralo
Hai, a zwo ngo vhuya zwa tou ralo



NO FHEDZA. RO LIVHUWA!
<fn>Hansards.TshivendaFlyerEdDoc.2010-06-10.ve.txt</fn>
Komiti ya Tshifhinganyana nga ha Nḓisedzo ya Tshumelo (TSHANDUKO YA DATUMU)



Buthano ḽa Lushaka ḽo thoma Komiti ya Tshifhinganyana u itela uri hu vhe na vhulavhelesi ho dzudzanyiwaho kha nḓisedzo ya tshumelo fhasi ha thero "U shumisana u itela nḓisedzo ya tshumelo ya vhuḓi kha zwitshavha" Maanḓa o ambadzwaho Komiti ndi u sedzulusa maitele a nḓisedzo ya tshumelo na uri he migwalabo ya vha hone khaedu ndi dzifhio u itela u isa muvhigo kha Buthano ḽa Lushaka une wa vha khagala, themendelo dzine dza swikelelea na u ḓisa madzinginywa nga ha kushumele.



U swika zwino, Komiti yo no ita madalo o dzudzanyiwaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni, na u tshimbidza vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni na kha Mavunḓu; Vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni ho vha hone nga dzi 2nd - 4th Luhuhi 2010.





I tshi dalela mavunḓu, Komoti i ḓo ṱola vhupo na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha, vhaofisiri vha muvhuso wapo, vhaofisiri vha muvhuso wa vunḓu, komiti dza wadi, madzangano a vhadzulapo na miraḓo ya madzangano a vhoramabindu. Vhupfiwa u vhu vhu ḓo vha hone nga dzi 17-21 Shundunthule 2010 kha mavunḓu mararu.



Miraḓo ya tshitshavha i khou rambiwa kha vhupfiwa ha nnyi na nnyi ho dzudzanyelwaho u vha hone mavunḓuni o fhambanaho nga nḓila i tevhelaho:



VUNḒU

FHETHU

ḒUVHA

TSHIFHINGA



LIMPOPO

Masipala Wapo wa Thulamela

(Malamulele Boxing Gym Hall ,kha Tshiṱiriki tsha Vhembe)

Masipala Wapo wa Molemole (Matseke Resource Centre)



17th Shundunthule 2010





19th Shundunthule 2010

10h00





10h00



NORTHERN CAPE

Masipala Wapo wa Dikgatlong (Mudavhini wa Mitambo wa Mataleng u re Barkley West)



17th Shundunthule 2010



16h00



KWA-ZULU NATAL

eThekwini Metro Municipality

(eThekwini City Hall)

Masipala Wapo wa Msunduzi

(Edendale Lay Centre i re kwaMachibisa)



17th Shundunthule 2010



19th Shundunthule 2010

16h00



16h00





<fn>Hansards.VirtualTour.2010-02-19.ve.txt</fn>
ḼIṄWALO ḼA LWENDO LWA U SUMBEDZWA PHALAMENNDE

MARANGAPHANḒA (FLASH INTRO)

Vho ṱanganedzwa kha Phalamennde ya Afurika Tshipembe, Phalamennde ya ṅwahaḓana 21!

Phalamennde iyi ndi ya vhathu!

Bono ḽashu ndi u fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone i tshimbidzwaho nga muhumbulo wa u swikela ndeme ya vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.

Nga mbekanyamushumo dzashu, ri lwela u vhona uri zwitshavha zwo tsikeledzwaho zwo katelwa tshifhinga tshoṱhe.

Mushumo na tshipikwa tsha ndeme tsha Phalamennde ndi u imela vhathu na u vhona uri hu na muvhuso wa vhathu fhasi ha Ndayotewa.

Hezwi zwi swikelwa nga u phasisa milayo, mushumo wa vhulavhelesi wa muvhuso na u dzhenisa tshitshavha kha maitele a Phalamennde.

Ndayotewa ndi mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki nahone u vhea mitheo ya tshitshavha tsha dimokirasi tshi re khagala hune muvhuso wa ḓisendeka kha zwine vhathu vha funa na uri mudzulapo muṅwe na muṅwe o tsireledzwa u lingana nga mulayo.

I vhekanya nga mutevhe wa thendelano ndeme na maitele a vhuvhusi ha dimokirasi ho ḓisendekaho nga vhathu.



Phalamennde yo vhumbwa nga vhaimeli vha vhathu vha 400 vho khethwaho nga mbofholowo ya dimokirasi vhane vha vhumba Buthano ḽa Lushaka.

Mavunḓu a imelwa kha Phalamennde nga Khoro ya Lushaka ya Mavundu, yo vhumbwaho nga vharumelwa vha 10 nga vunḓu.

Phalamennde yashu ya dimokirasi i na ḓivhazwakale ya u ḓihudza ya vhuimeli ha vhafumakadzi.

Zwa zwino vhafumakadzi vha ita 43% ya miraḓo,

Zwa zwino nga 2009, ri kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi u ya nga vhuimeli ha vhafumakadzi.

Ndivho ya Phalamennde kha vhuimeli ha vhafumakadzi ndi 50%.

Ri dovha hafhu ra vha na Phalamennde ya vhufuteleli!

Phalamennde yashu ya u thoma ya dimokirasi nga 1994, sa muṅwe wa mishumo yayo, yo ḓo khetha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela sa ṱhoho ya shango.

Nga ḽa 24 Shundunthule, Muphuresidennde Vho Mandela vho ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa u thoma kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya u thoma yo khethwaho lwa dimokirasi.

U bva tshitshetsho Phalamennde yo ṱanganedza Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga 1996 na u phasisa milayo miswa i fhiraho tshigidi!



Vho ḓilugisela u guda zwinzhi nga ha mbondo dza Phalamennde iyi i nyanyulaho naa?

Kha ri ise phanḓa lwendo lwashu lwa Phalamennde ya Afurika Tshipembe!



Lwendo ulu lwa u sumbedzwa lwo sedza masia mararu a Phalamennde, ane a vha, Buthano ḽa Kale, Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;

Kha vha ḓifhe tshifhinga tsha u guda zwinzhi! ...



Parliament Street

Hetshi ndi Parliament Street. Nnḓu, dzine dza vha Buthano ḽa Lushaka, Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, khathihi na Tuynhuys dzi wanala tsini na tshiṱaraṱa hetshi hune ofisi dza muvhuso khathihi na dza Mahoro a Phalamennde dza vha hone. Muphuresidennde vha tshimbila kha Parliament Street u ya kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa ṅwaha nga ṅwaha kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa nnḓu mbili dza Phalamennde. Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, une wa ḓihwa nga upfi "U vulwa ha Phalamennde", masia mavhili a Parliament Street a vha o tingwa nga Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo.

Slave Lodge

Slave lodge ndi fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzi. Ho fhaṱwa nga Dutch East India Company nga 1679. Ho vha hu tshi shuma sa vhudzulo ha Khoro ya Ngeletshedzo musi hu sa athu fhaṱwa Phalamennde ya Kapa nahone ho shumiswa sa tshifhaṱo tsha ofisi dza muvhuso, Khothe Khulwane, Poswo ha fhedzisela nga u vha Muziamu wa Mvelele wa Ḓivhazwakale.

Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Muphuresidennde na u tevhelana ha tshiofisi vha tshimbila kha khaphethe tswuku u bva Slave Lodge u ya kha Buthano ḽa Lushaka u itela dzulo ḽo ṱanganelaho.



Marks Building

Tshifhaṱo tsha Marks tshi wanala u livhana na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha Parliament Street. Tsho fhaṱwa nga 1904, Marks Building zwa zwino tshi dzula mahoro mahanedzi na vhashumi vhao. U rangani tsho vha tshi tshi shumiswa nga Nnḓu ya Vhurumelwa kha Phalamennde ya nnḓu tharu, hu sa athu swika 1987. Phalamennde ya nnḓu tharu (kana nnḓu tharu) ya 1985 yo vha i na nnḓu dza Vhatshena, vha Lukanda lwa Vhukati na Maindia fhedzi i tshi sia Vharema nnḓa.



Africa House

Africa House yo vhewa nga maano a vhuṱali vhukati ha vhupo ha Phalamennde u livhana na Buthano ḽa Lushaka. Yo vha i tshi shumiswa sa ofisi ya Khomishinari Muhulwane wa Birithishi, hone zwino i dzula Komitiṱhanganelo ya Vhusevhi na ofisi dziṅwe dza Phalamennde.



Africa House 2

Ngomu ha Africa House hu na zwivhaḓwa zwa kalesa zwapo zwa Phalamennde: khasikhethe ya fesheni ya u bva kha muunga wa miṅwaha ya 350 we wa vhudzulwa nga mimuya ya maanḓa ya tshipembe-vhubvaḓuvha nga 1892. Thonga ya Vhuhosi ya Mulangadzulo wa Phalamennde yo vha yo vhewa kha khasikhethe lwa miṅwaha minzhi.( consider for a pop-up)



Stal Plein

Ipfi "Stal" nga Luisimane ḽi amba tshitale. Munango wa u thoma muhulwane wa Stalplein, ḽe ḽa vha ḽi dzina ḽa zwitale zwa Muluvhisi wa Kapa, wo vha u kha sia ḽa Company Gardens ḽa Tuynhuys, we wa thoma vhutshilo sa tshishumiswa tsha shede tsha VOC ye ya vha i tshi ḓihwa nga ḽa Dutch East India Company nahone nga murahu yo ḓo shumiswa nga Vhaluvhisi vhoṱhe vha Kapa. Zwifhaṱo zwo tevhelaho zwa Phalamennde zwo ḓo sendedzwa tsini musi khethekanyo ntswa dzi tshi fhaṱwa, u swika nga 1988 musi lufhafha luswa lu dzulaho Buthano ḽa Lushaka lu tshi swika Tuynhuys. Nga tshifhinga tsha madzulo a Phalamennde, Muphuresidennde vha shumisa Tuynhuys sa ofisi ya tshiofisi. Ndangulo ya Tuynhuys a i ho fhasi ha Phalamennde.



Entrance to Parliament from Roeland Street



Phalamennde ndi kale i tshi amba zwithu zwo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho. Kha gethe ya u dzhena Phalamenndeni nga Roeland Street, tshifanyiso tsha tshiṱaniswa tsha Vho Dzhenerala Louis Botha tshifhinga tshinzhi tshi ḓisa mbudziso: Hu ḓo itwa mini nga vhahali vhaswa vha lushaka? Naho zwo ralo, tshitaniwa hetshi ndi tsha Ḓorobo ya Kapa. Mikano ya Phalamennde yo sumbedzwa nga ḓaraṱa u gonya nga Plein Street, na Company Gardens nga dubo ḽa vhukovhela. Gethe ya Roeland Street i ṋetshedza vhuswikeli kha miraḓo na bai dza u paka nga fhasi dza dzi MP na tshiṱafu tsha Phalamennde.





The Flame of Remembrance

Nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha u vula na miṅwe mishumo ya Muvhuso, Flame of Remembrance i a dugiswa Phalamenndeni u hulisa vhoṱhe vhe vha lovha musi wa nndwa dzi kwamaho Afurika Tshipembe. Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe ndi vhone Mukomunda Muhulwane wa vhashomi.


The Visitor's Centre

Visitor's Centre i wanala kha Poswo ya kale ine zwino ya vha tshipiḓa tsha vhupo ha Phalamennde. Phalamennde i vha ṋemuṱa kha vhadali vha bvaho kule na tsini na vhagudi na vhone vho ṱanganedzwa, Vhadali vha fhiraho 25 000 vha dalela Phalamennde ṅwaha muṅwe na muṅwe. Vhadali vha humbelwa u bvisa vhuṱanzi ha u ḓiḓivhisa ha tshiofisi musi vha sa athu tendelwa u dzhena Phalamenndeni. Hu vha hu tshi khou shumiwa nga maanḓa musi hu tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (zwine zwa vhidzwa hafhu u pfi u vulwa ha Phalamennde ha ṅwaha nga ṅwaha) kana musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza tshipitshi tsha mugaganyagwama.

Poorthuis, public entrance to Parliament

Poorthuis ine ya ḓivhea hafhu sa Gate House ndi munango wa u dzhena Old Assembly Building. Muthu u tea u fhira kha munango wa vhutsireledzi. Henefho kha mithara dza 30 dza u thoma ndi Keiskamma Tapestry (see Hotspot).

Lobby Leading to National Assembly Chamber

Musi vho no gonya zwiṱepisi zwa u ya kha munango muhulwane wa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka, zwiṱepisi zwa u thoma zwi livha kha fuḽoro ya mabuḽu ya Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka. Munango wa ḽobi u livha kha munango wa miraḓo, Hu na zwiṱepisi zwa u gonya zwivhili kha masia a munango wa ḽobi zwi livhaho kha gaḽari ya tshitshavha, gaḽari ya midia, bai dza Vhadipulomati na ofisi. Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na madalo a Muvhuso khaphethe tswuku i adzwa hoṱhe kha ḽobi ya u dzhena miraḓo,



National Assembly

Nnḓu heyi ndi haya ha madzulo mahulwane a Buthano ḽa Lushaka na madzulo o ṱanganelaho. Zwa zwino, Miraḓo ya Phalamennde ya 400 vha ṱangana henefha u phasisa milayo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Muphuresidennde vha dzula kha sia ḽa tsha uḽa ḽa Mulangadzulo, kha tshidulo tshi re na khare. Ḽihoro ḽihulwane ḽi dzula kha sia ḽa tsha uḽa ḽa Mulangadzulo ngeno mahoro mahanedzi a tshi dzula kha tsha monde. Ndi kha nnḓu yeneyi he nga tshifhinga tsha Tshiṱalula, Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk vha ḓivhadza u sa iledzwa ha ANC na zwiṅwe zwivhumbiwa zwa poḽitiki, Nga murahu ha maḓuvha a ṱahe, nga ḽa 11 Luhuhi 1990, Vho Nelson Mandela vho vhofhololwa u bva dzhele nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 27. Kha vhuṱambo vhu nyanyulaho vhukuma nga 1994, Vho Mandela vho ṱanganedza u vha Muphuresidennde wa u thoma o khethwaho lwa dimokirasi wa Afurika Tshipembe.(maybe a link to the speech)

Phodiamu i re phanḓa ha tshidulo tsha Mulangadzulo i shumiswa nga tshifhinga tsha madalo a muvhuso kana nga Muphuresidennde kana Vhaminisiṱa vhane vha khou fhindula mbudziso. Nga tshifhinga tsha khanedzano kana musi miraḓo i tshi ita zwitatamennde vha anzela u shumisa phodiamu, fhedzi vha nga ṋetshedza nḓivhadzo ya ḽikumedzwa kana u vhudzisa mbudziso na u dzinginya ndaelandulamisi u bva he vha dzula hone, hune ha vha ho shomedzwa nga maikhurofouni. Hu na maitele a u khetha a eḽekiṱhironiki kha tshidulo tshiṅwe na tshiṅwe u itela u khetha ha tshiphiri, fhedzi ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a kona u vhona uri ndi miraḓo mingana yaḽo yo voutelaho kana yo hanedzaho mulayo.



Speaker's Chair

Tshidulo tsha Mulangadzulo tshi wanala kha tshiṱedzhi tshi re nṱha kha ḽiṅwe sia ḽa bvungwi ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka. Ndi afha hune Mulangadzulo a tshimbidza matshimbidzele a Nnḓu e hone.



Mulangadzulo wa u thoma wa Phalamennde ya dimokirasi, Dokotela Vho Frene Ginwala, vho dzudzanya uri vharangaphanḓa vha mahoro maṱuku vha fanela u vha na madzulo a bannga dza phanḓa, u itela uri vhakhethi vhoṱhe vha kone u vhona mahoro e vha a nanga. Musi hu na dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu, sa tsumbo, musi hu tshi ṋetshedzwa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, madzulo a a engedzwa kha fuḽoro vhukati ha khethekanyo mbili u kona u dzudza miraḓo i bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;



Old Assembly Chamber



Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910, u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994. Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi: tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho. Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano, ḽa mbo vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki, Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane, Dokotela Vho Hendrik Verwoerd, he vha vha vho dzula hone.



Zwa zwino Nnḓu iyi i vho shumiswa kha vhupfiwa nga vhathu, u phasisa milayo na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde. I shumiswa hafhu sa fhethu ha miṱangano ya seminara, zwigwada na miṱangano ya tsivhudzo ya ANC na Vhupfiwa nga Vhathu.


Old Assembly Dining Room



Lufhera lwa u Ḽela lwa Buthano ḽa Kale lwo vha lu tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha u thoma tsha 1885, tshe tsha vha tshi tshi shuma sa Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa. Nga murahu ha u vhumbwa ha Yuniyoni nga 1910, ho ḓo engedzwa Nnḓu ya Buthano. Nnḓu ya muvhuso wa Kapa yo mbo ḓi vha lufhera lwa u ḽela lwa miraḓo na vhadali. Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vho ita tshipitshi tshavho tshine tsha pfi "Wind of Change" fhano nga 1960, tshe tsha vha tshi tshi khou bvumba nga ha vhuḓilangi ha koḽoni dza Birithishi kha ḽa Afurika.







National Council of Provinces lobby

Ḽobi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu yo vha i tshi ḓihwa nga u pfi Queen's Hall ye ya ṋewa dzina ḽa Queen Victoria nahone dzina iḽi ḽo ḓo dzula u swika 1961. Yo ḓo vhidzwa u pfi ndi Gallery Hall nga 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki,



Fuḽoro ya ḽobi yo phatheniwa nga seramiki ye ya vha i tshi takalelwa nga tshifhinga tsha Victoria.



The NCOP Chamber

Hei ndi Nnḓu ya NCOP, iṅwe ya zwisikwa zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe, ine ya ṋea vhadzulapo vha mavunḓu oṱhe vhuimeli kha Phalamennde. Khanedzano dza milayo i kwamaho mavunḓu na u i khunyeledza zwi itwa kha nnḓu yeneyi. NCOP yo vhumbwa nga miraḓo ya 10 i bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe - miraḓo ya rathi ya tshoṱhe na miṋa ya vhurumelwa ho khetheaho.



Kha nnḓu iyi, miraḓo i dzula u ya nga Vunḓu ḽavho na uri vha khetha sa tshipiḓa tsha vunḓu. Vhakhethi vha vha na voutu ya thungo ya u khetha miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ṱahe, miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe, nga ḓuvha ḽithihi na ḽa khetho dza lushaka. Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiphugaṱhalu tshaḽo tsho ṱaniwaho kha nnḓu ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;



President's crested table NCOP



Musi Muphuresidennde vho rambiwa u dzhenela dzulo ḽihulwane ḽa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, vha dzula kha rou ya phanḓa u ya kha tshanḓa tsha u ḽa tsha Mudzulatshidulo, kha tshidulo tsha Vhuphuresidennde tsho korwaho tshiphugaṱhalu khatsho.



Gallery of NCOP



Fhethu ha gaḽari kha NCOP hu shumiswa nga dzi VIP na tshitshavha musi vha tshi dzhenela Phalamennde.



Coat of Arms

Tshiphugaṱhalu tsha Afurika Tshipembe ndi tshigambonalo tshihulwanesa tsha Muvhuso. Vhukati ha mbonalo ya tshigaṱhalu ndi phurothiya, dzuvha ḽa lushaka, ḽi imelaho u shumisana ha mvelele dzoṱhe, na shango ḽi titimaho sa lushaka. Nṱha ha phurothiya, hu na tshiṋoni tsha ṱhame tshi na phapha dzo imelaho nṱha, na ḓuvha ḽi tshi bva. Nḓevhe dza gorou dzi sumbedza u vhibvela ha shango, ngeno ṋanga dza nḓou ya Afurika hu tshiga tsha vhuṱali, maanḓa na vhuḓikumedzeli.



Coat of Arms 2

Tshiṱangu tshi re vhukati tshi sumbedza tsireledzo ya Maafurika Tshipembe, nga fhasi pfumo na thonga (mbaḓana yo vhaḓiwaho), zwo vhetshelwaho u ombedzela tsireledzo ya mulalo hu si u ḓiimisela nndwa. Kha tshiṱangu hu na zwifanyiso zwa vhathu vha Khoisan, vhadzuli vha u ranga kha shango. Zwifanyiso zwo wanala kha zwifanyiso zwa Linton Stone, tsumbo i ḓivheaho ḽifhasini ya vhutsila ha matombo ha Afurika Tshipembe. Tshilivho tsha tshiphugaṱhalu tshi amba uri "vhathu vho fhambanaho vha a ṱangana ", kana "vhathu vho fhambanaho vha tshi ṱangana vhoṱhe," nga luambo lwa Khoisan lwa /vhathu vha Xam: !ke e:/xarra//ke (provide link to parliamentary website for audio pronunciation?)

Queen's entrance NCOP building

Munango wa Queen u wanala kha Phalamennde ya Kapa ya u thoma ye ya ṋewa maanḓa a vhulanguli nga 1885. Yo ṋetshedza vhuswikeli kha nnḓu, tsini na munango wa u dzhena Company Gardens. Company Gardens dzo wana dzina iḽo u bva kha Dutch East India Company ye nga 1652 ya rumela Jan na Maria Van Riebeeck kha ḽa Kapa. Zwifhaṱo zwiswa zwo ḓo engedzwa kha tshifhaṱo tserekano tsha Phalamennde nga murahu ha koloni mbili dza Birithishi (Kapa na Natal) na Riphabuḽiki mbili dza Mavhuru (Transvaal na Orange Free State) dzo vhumba Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910.





Library (off lobby of NCOP building)

Ḽaiburari i wanala nnḓa ha ḽobi ya tshifhaṱo tsha NCOP. Nga 1857 ḽaiburari khulwane yo vha yo fhaṱwa u bva kha khuvhanganyo ya bugu dzo shumiswaho nga Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa ḽa Kale na Khoro ya Vhusimamilayo. Nga 1910, nga u vhumbiwa ha Yuniyoni, khuvhanganyo idzi dzo mbo ḓi vha Ḽaiburari ya Phalamennde. Nga 1919, bugu dzi so ngo ḓoweleaho, zwifanyiso, mimapa na miolokone zwo engedzwa, uri zwi vhe Khuvhanganyo dzo Khetheaho.



U fhira miṅwaha ya 150 ho vha na nyengedzo ya ṱhuṱhuwedzo kha ḽaiburari iyi khulwane, hu tshi katelwa na khuvhanganyo ya Vho Sidney Mendelssohn. Nga 1917, vho ṋetshedza Phalamennde khuvhanganyo yavho ya Africana ine ya vha na zwiteṅwa zwa 7 000. Hu na maṅwe madzina a bugu a 200 000 a re ḽaiburari, hu tshi katelwa rekhodo dza mathomo dza ndeme dza Afurika Tshipembe na Afurika.







Artworks of Parliament

Vhukati ha mishumo ya vhutsila yo ṱaniwaho kha mbondo dza muziamu hu na mishumo ya mutsila wa mvetamveto, Vho Francois Le Valliant. Vho vha vhe mutshimbili wa Fura we a fara nyendo dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhubvaḓuvha ha na devhula ha Kapa vhukati ha 1781 na 1784.

Pennde dzi shumisaho maḓi dzi rekhoda nyendo idzi.



Mishumo ya vhutsila, zwivhaḓwa na khuvhanganyo zwa vhufa ha Phalamennde zwo vhulungwa, zwa ṅwalwa fhasi na u londotwa nga ofisi ya mishumo ya vhutsila ya Phalamennde nahone zwi a swikelea nga tshitshavha. Khuvhanganyo idzi dzi na ḓivhazwakale khulwane nahone ndi dza ndeme, fhedzi a dzi imeli vhathu vhoṱhe na vhutsila ha shango ḽino, Phalamennde i lwela u vha muimeli kha u vhonisa vhutsila vhune ha imela Maafurika Tshipembe vhoṱhe, Tshaka dza mishumo miswa yo fhambanaho i khou humbulelwa u ṱaniwa u itela uri vhutsila ha Phalamennde vhu vhe tshipiḓa tsha lwendo, hu si vhuiwa.



Keiskamma Tapestry

Zwa vhutsila ha masila ha Keiskamma zwi imela khuvhangano ya vhatsila, hu si mutsila muthihi lini. Tshanduko ya ḓembe i vhonalaho Afurika Tshipembe, yo ḓiswa nga zwa Vhutsila ha Masila ha Keiskama kha mbondo dza tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka ḽa Kale. Zwa Vhutsila ha Masila izwi zwi sumbedzaho ḓivhazwakale ya muombano wa Afurika Tshipembe, zwo itwa nga vhafumakadzi vha bvaho Eastern Cape, nahone zwi katela zwifanyiso zwa matheriaḽa a khunguwedzo a mafhungo a khetho e a ṋetshedzwa vhakhethi vha Afurika Tshipembe kha khetho dza u thoma dza dimokirasi.



Display case in foyer downstairs, at GOLD CARD entrance 2



Thonga ya vhuhosi ya musuku ye ya ṋetshedzwa Phalamennde nga 1963 nga Nnḓu dza zwa Migodi dza Transvaal na Orange Free State, yo thivhiwa nga Thonga ya vhuhosi ya vhathu. Tsho ṱumiwaho nga nṱha ha Thonga ya vhuhosi ya vhathu ndi bugu yo vuleaho (yo imelaho Ndayotewa), i re na ngoma i huwelelaho vhaimeli vha lushaka uri vha ḓe kha indaba.



Display Case upstairs

Vhunzhi ha zwithu na mabogisi zwo ṱaniwa phasedzhini i ṱumanaho na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Mulayo wo sainiwaho wa u fhaṱa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 na wone wo ṱaniwa, na tshigivho tsha vhuhosi, sa Mulayo wa 1961 wa u thoma Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe.





Display Cases upstairs

Tshidulo tsho vha tshi tshi shumiswa nga Vhalangadzulo vha Phalamennde ya Kapa, nga murahu nga Buthano

Thonga ya vhuhosi ya kale i edza ye ya vha i tshi shumiswa kha Nnḓu ya Fhasi ya Ingiḽandi. Heyi yo vha i tshi vhewa kha ṱhiresele kha Ṱafula ḽa Buthano.



Display Cases upstairs

Kha vhupo uvhu hu na mabogisi a u ṱana a re na:

Die Stem

Luaimbo lwa lushaka lwo ṅwalwaho nga Vho CJ Langenhoven vha tshi itela Yuniyoni ya Afurika Tshipembe, "Die Stem", lu ṱaniwa hafha, tsini na mutevhe wa vhahulisei avho vho lovhaho kha nndwa mbili dza ḽifhasi, hu na madzina a maswole a Vharema o thudzelwaho nga murahu ha Bugu dza Zwihumbudzo.

Case with wigs

Wigi dza vhatshimbidzi na vhaofisiri vhahulwane maṱafulani a Buthano na Vhutendelwamilayo (Sinethi) zwo ḓo kaṱudzwa nga Phando 1987 nga murahu ha muṱangano wo ṱanganelaho wa Komiti dza Milayondango na Ndaela naho hu uri wigi ya u fhedzisela yo ambariwa nga 1994.



MORE DISPLAY CASES

Zwipiḓa zwiṱuku zwa ḓaba ḽi bvaho ṅwedzini, zwo ṋetshedzwaho Afurika Tshipembe nga Muphuresidennde Vho Richard Nixon na zwone zwo ṱaniwa.





<fn>Hansards.WomenAndParliament.2009-11-11.ve.txt</fn>
VHAFUMAKADZI NA PHALAMENNDE

1. NDI NGANI ZWI ZWA NDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHENELE KHA U SIKA MILAYO?
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa.

U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo. Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoḽisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha. Zwa ndeme ndi zwa uri ṱhoḓisiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo, zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe, U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnḓu, pfunzo na ndondolo.

2. VHAFUMAKADZI VHA NGA SHELA HANI MULENZHE KHA U SIKA MILAYO?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo. Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo.

Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ḽihoro ḽa poḽitiki ḽine vha vhona u nga ḓi nga imela zwavhuḓi kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni. Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ḽihoro ḓe vha ḓi khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwaḽo, Vhafumakadzi vho no ḓi swika kha vhuimo ha nṱhesa nga hei nḓila,

Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miṱangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha. Arali fhungo ḽa vha ḓi na dzangalelo ḽihulwane ḽa tshitshavha, Komiti i re kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa. Tshitshavha tshi nga ṱalutshedza Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka kana Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao. miraḓo ya tshitshavha vha nga kwama muraḓo wa Phalamennde u ṱahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipiḓa tsha mulayo.
.

3. NDI MBETSHELWA DZIFHIO DZA NDAYOTEWA DZI ITAHO URI VHAFUMAKADZI VHA SHELE MULENZHE?

Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu, zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo. Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u khwaṱhisa u farwa ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u fana. A u tendeli u khethulula hu si ha vhuḓi ho sendekaho kha murafho, .ibulambeu na mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eḓana kha masia oṱhe a tshitshavha.

Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi. Hezwi zwi katela, vhukati ha zwiṅwe, Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe.

U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa, Afurika Tshipembe ḓo ḓikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW) na Platform of Action, ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women. Afurika Tshipembe ndi tshipiḓa tsha dziṅwe mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi, sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika (SADC).


4. NDI ZWIFHIO ZWIVHUMBIWA ZWIHULWANE ZWINE VHAFUMAKADZI VHA NGA DZHENELA U SIKA MILAYO?

nḓila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho. nḓila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Khetho dza lushaka dzi ḓea vhathu vhoṱhe vha miṅwaha ya u fhira 18 u voutela ḽihoro ḽine vha ḓi funa. Vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u ṱuṱuwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nṱha mveledziso ya vhafumakadzi.

Phalamennde ya vhuḽa yo vhumba Komiti dzi tevhelaho dzine dza shuma thwii na mafhungo a kwamaho vhafumakadzi:

Komiti ya u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakdzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali

Komiti ya u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali


Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu.

5. NDI KHAEDU DZIFHIO DZINE VHAFUMAKADZI VHA ṱangana NADZO MUSI VHA TSHI DZHENELA KHA U SIKA MILAYO?

Nga nnḓa ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe, vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku kha u dzhia tsheo. Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme, khaedu khulwanesa ndi vhushai. Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe, nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani.

U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo, maḓi na ndondolo zwo ṱuṱuwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu, murafho na vhushaka ha kilasi. U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshoṱhe kha u sika milayo, u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa. Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo.

Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maan.afhadzwa lwa ikonomi. Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha ḽa Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe. Ri tshi ya phanḓa, HIV/EIDZi i khou fara vhafumakadzi vhanzhi, nga maanḓa vhafumakadzi vhaṱuku vha re kha vhukale ha u beba.

Khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi ndi iṅwe ya khaedu dzo ṱanganelaho ḽa Afurika Tshipembe.

Dimokirasi i aluwaho yo khwinisa vhuswikeli ha vhafumakadzi kha maanḓa a poḽitiki na u dzhia tsheo. Afurika Tshipembe ḓo ṱanganedza milayo ine ya amba nga ha ndinganyiso ya mbeu.

Khaedu ndi u ita uri pfanelo dzi swike kha vhafumakadzi vhoṱhe,


VHAFUMAKADZI VHO IMELWA HANI KHA PHALAMENNDE?

Vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Buthano ḽa Lushaka ho engedzea u swika kha 45%. Afurika Tshipembe ḓi kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi nga vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Phalamennde

7. NDI MUSHUMO UFHIO UNE VHANNA VHA NGA ITA?

Vhanna vha na mushumo wa ndeme kha u swikela ndinganyiso ya mbeu kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. Vhanna vhanzhi vha khou ḓiimisela u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana. Vhanna vha tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe vhanna uri vha shandukise kuvhonele, na u uri vha ṱhonifhe vhafumakadzi. Vhanna na vhafumakadzi vha na mushumo u fanaho wa ndeme kha u ḓisa tshanduko ya vhushaka ha mbeu kha tshitshavha. A hu na tshitshavha tshi ne tshi nga vha na mbofholowo arali vhanna na vhafumakadzi vha so ngo vhofholowa, vha sa lingani, nahone kha iḽi ḽiga, vhanna na vhafumakadzi vha na vhuḓifhinduleli vhu ne ha fana.

___________________________________________________________________

U vhala vha tshiya phan.a:

1 Molokomme, Representation of Women and Men in Politics and Decision-making Positions in SADC, 2001
___________________________________________________________________



ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA NDEME

Komiti ya u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Luṱingo: (021) 403 3840

Komiti ya u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Kohoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Luṱingo: (021) 403 3768

Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Luṱingo: (012) 300 5575 / 5516 / (021) 464 2203


___________________________________________________________________


Yo bveledzwa nga vha Tshumelo ya Vhudavhidzani ha Phalamenndeni
YO ṱuṱuwedzwa NGA VHATHU


www.parliament.gov.za
Phoḽ Box 15, Cape Town, 8000
Luṱingo: (021) 403 3341
Fakisi: (021) 403 3303


Bambiri iḽi ḓi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe
<fn>Hansards.Youth.2009-11-12.ve.txt</fn>
U Pembelela Vhaswa vha Afurika Tshipembe

Tsiangane
Nga 1974, muvhuso wa tshiṱalula wo tshea u thoma hafhu mulayo we Dokotela Vho HF Verwoerd vha lingedza u thoma u shumisa fhedzi zwe vhutoto nga 1953 musi vho fara phothifo.io ya pfunzo. Muvhuso wa itsho tshifhinga wo ḓo dzhenisa mulayo wa "50/50" uri Tshivhuru tshi vhe luambo lwa u gudisa, kha u funza, ḓivhambalo na ḓivhavhupo, ngeno saintsi, vhuvhaḓi na vhutsila zwi tshi ḓo funzwa nga Luisimane. U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi.

Nga 1975, Khoro dza Zwikolo dza zwikolo zwa sumbe dzo laedza vhagudisi uri vha so ngo funza nga Tshivhuru, zwe zwa ita uri vhadzulatshidulo vhaṱanu vha Khoro vha pandelwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Vharema.

Nga 1976, vengo ḽa Muhasho wa Pfunzo ya Vharema ḓo vha ḓi tshi khou aluwa. Musi hu tshi ṱoḓou swikiwa kha mvutshelano dza Fulwi 1976, vhagudi vha Soweto vho mbo ḓi ṅwala muano ''Dhenani uri ni Gude,.uwani uri ni Shumele" getheni ya tshiṅwe tsha zwikolo zwa sekondari.

Nga ṅwedzi wa.hafamuhwe, Tshivhuru tsho vha tsho no tewa sa luambo lwa u gudisa kha zwiṅwe zwikolo u mona na Soweto, na u hanedza mulayo wa "50/50" ha thoma u ṱaha.

Nga dzi 17 Shundunthule zwiṅwe zwikolo zwo dzudzanya migwalabo, zwi tshi vhila uri Tshivhuru tshi litshiwe u vha luambo lwa u gudisa.

Nga Fulwi, zwiṅwe zwikolo zwo hana u ṅwala mulingo wa ḓivhavhupo nga Tshivhuru nahone zwa shushedza u ita migwalabo yo ṱanganyaho hoṱhe ya milingo ya Fulwi.

Nga Swondaha ya ḽa 13 Fulwi, ho ḓo farwa muṱangano he ha tshewa uri hu ḓo vha na mumatsho u mona na Soweto nga dzi 16 na dzi 17 dza Fulwi, une wa ḓo khunyeledzwa nga ra.i ya vhathu vhanzhi nga Ḽavhuṱanu ḽa dzi 18 Fulwi. Kha muṱangano wa Swondaha, komiti ine ya pfi Soweto Action Committee (SAC) yo ḓo vhumbiwa, i na miraḓo mivhili mivhili i bvaho kha tshikolo tsha sekondari tshiṅwe na tshiṅwe tsha Soweto. Komiti yo tiwa u ḓo pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho.

SAC na vhoṱhe vho dzhenelaho muṱangano vho aniswa u ḓo vha na tshidzumbe nga dzi 13 dza Fulwi, u itela uri pulane dzi sa ḓivhiwe nga tsevhi. Kha maḓuvha mararu o tevhelaho vho ḓo phaḓaladza mulaedza na u ṋetshedza ndaela dza zwine zwa ḓo itwa nga iḽo ḓuvha.

Nga matsheloni a Ḽavhuraru ḽa 16 Fulwi 1976, vhana vha zwikolo u mona na Soweto vho kuvhangana fhethu ha vhukuvhangano hu fhiraho 12 vha tshi itela mumatsho. Vhaofisiri vha u laula, u sumbedza na u ḓisa vhudziki vho phaḓaladza miano yo tou ṅwalwaho nga zwanḓa kha makhadibogisi u fana na "Fhasi nga Tshivhuru" na "Tshivhuru ndi Luambo lwa Tshitshavha".

Ndeme ya 16 Fulwi
heḽi ḓuvha ḓi sumba tshiimo tsha nṱha tsha u hanedza nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, tshe tsha thoma murahu nahone tsha ya phanḓa u swika hu tshi swika dimokirasi nga1994. Mvutshelano dza Soweto, tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango yoṱhe, ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshiṱalula. Vhathu vhanzhi vho lovha, vha maḓana vha farwa nahone vhanzhi vho ṱutshela shango ḽavho u ya u vha miraḓo ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura. Ndeme ya 16 Fulwi i vha nga nḓila ine ya sumba u ḓikumedzela ha vhathu, u ḓiimisela kha mbofholowo na fulo ḽa vhudzulapo

Hezwi zwo livha kha mvelaphanḓa ya maitele a pfunzo ine ya ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele, u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli.

Mishumo ya vhathu vhaṱuku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ḽashu. Sa vharangaphanḓa vha matshelo, vho kona u ṱalusa vhuyo havho na u khurela nḓila ine vha funa u i tevhela. Nga bono, mushumo na u ḓikumedzela zwavho vho .anisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza, zwe mafheleloni zwa ḓisa dimokirasi.
Vhathu vhaṱuku vha isa phanḓa na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo ḓiimisela u bveledza vhaswa, vhane vha vha vharangaphanḓa vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga nḓila i vhavhaho vhukuma. Dzangalelo ḽa vhaswa zwa zwino ḓi khou tsireledzwa nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽine ḽa kha ḓi bva u vhumbiwa, ḓe ḽa dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu, sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa.

Khaedu dza Vhaswa
Vhaswa vha ṋamusi vha na khaedu nnzhi dzi katelaho tshivhalo tsha nṱha tsha u shaya mushumo, vhushai na vhugevhenga. U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa, u bva kha vha maṱiriki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.

Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha dovha hafhu vha ṱangana na khaedu dzi ḓiswaho nga malwadze a u fhirela nga vhudzekani, hu tshi katelwa na HIV/EIDZI.

miṋa i unḓwaho na u rangwaphan.a nga vhaswa na vhana i khou gonya nga mulandu wa u lovha ha vhabebi zwi vhangwaho nga malwadze a yelanaho na HIV/EIDZI na a kavhaho musi maswole a muvhili a sa khou shuma, u fana na lufhiha.

Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha ṱalukanye vhuvha havho, vha vhe na nzhele ya ḓivhazwakale yavho na u vha ṱuṱuwedza uri vha vhe na vhufunashango. U tshi sedza dzangalelo ḓo sumbedzwaho nga vhathu vhaṱuku kha khetho dza vhuḽa dza dimokirasi, hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa.

Zwikhala zwa Vhaswa
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka ḓo ṋewaho maanḓa a u shuma na mafhungo oṱhe a vhaswa, u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso. Minisiṱa kha Vhuphuresidennde vha na vhuḓifhinduleli kha Zhendedzi. Zhendedzi iḽi ndi dzangano ḓo sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vhaṱuku vha ṱangana nadzo, nahone sa Zhendedzi ḓi lambedzaho mvelaphanḓa, ḓo itelwa u sika luvhanḓe lwa u sika mishumo, mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha Afurika Tshipembe.

Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya nṱha dzi na Minisiṱa dzo fhambanaho, u vhona uri mihasho yavho i a ṱhogomelwa.

Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano ḽa Lushaka na Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa. Komiti hedzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhaṱuku.

Nga maanḓa oṱhe a u sika milayo, Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u ṋewa maanḓa ha Vharema ha Ikonomi ho ṱanµavhuwaho wa 2003, Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi.

Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi, Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango.

Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha nga dzhenela hani kha Phalamennde
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maanḓa, hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u pfi "Vhu.umanyi ha muraḓo" ine khayo vhaswa vha nga ṱangana na muraḓo wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho. Vha nga ita uri vha pfiwe nga u ṋetshedza vhupfiwa nga u tou amba kana u ṅwala.

Vhaswa vha vha tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela miṱangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone, nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u di.ama na u .iman.afhadza vhone vhane.

Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho, sa tsumbo, Phalamennde ya Vhaswa ( ine ya vha hone nga ṅwedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi, na matshimbidzele o itelwaho vhone.

Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo, ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga vhathu, u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dziṅwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu.

Produced by the Public Education Office
Parliamentary Communication Services
INSPIRED BY PEOPLE


www.parliament.gov.za
Phoḽ Box 15, Cape Town, 8000
Luṱingo: (021) 403 3341
Fakisi:	(021) 403 3303

Bambiri iḽi ḓi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe.

<fn>Hansards.YouthDay.ve.txt</fn>
'U Pembelela Ṅwedzi wa Vhaswa'
Thero: "Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa ya u swikela mbofholowo ya ikonomi."
"Ḓivhazwakale yashu yo ḓi dzulela u kombetshedza vhaswa vhashu u dzhia vhuḓifhinduleli u bva vhuṱukuni. Vho ḓo vha vhalwela mbofholowo musi vha tshi tea u vha vha tshi khou tamba kana vhe tshikoloni. Zwino vhaswa vha Afurika Tshipembe vha khou ṱangana na khaedu khulwane nga mulandu wa u ṱangulwa, khakhathi na pfunzo yo thithiswaho. Ṱhuṱhuwedzo khulwane na vhuḓikumedzeli zwi ḓo ṱoḓea u fhenya zwikundisi na uri vhathu vhaṱuku vha ḓiphine tshoṱhe nga mbuelo dzi ḓaho na dimokirasi yashu." (Nelson Mandela, 15 Fulwi 1997)
Ndeme ya 16 Fulwi
Nga murahu ha 1994, ḓuvha ḽa Fulwi 16 ḽo itwa holodei ya nnyi na nnyi nga muvhuso wa dimokirasi wa Afurika Tshipembe. Hezwi ndi u elelwa mugwalabo wa vhaswa we wa vha hone nga Fulwi 1976. Ṅwedzi woṱhe wo vhetshelwa thungo u pembelela nndwa ya vhaswa vha Afurika Tshipembe na muvhuso wa tshiṱalula.
Ndi tshiga tsha tshifhinga tsha ndeme tsha nndwa nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, ye ya thoma nga 1976 ya isa phanḓa u swika hu tshi vha na dimokirasi nga 1994.
Nndwa iyi nga vhathu vhaswa yo ḓo livha kha mveledziso ya maitele a pfunzo ane a ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele na mbofholowo ya u nanga na ane a lwela u ṋea vhuswikeleli hu linganaho.
Nga minwaha ya vho 1970 vhathu vhaswa vho shela mulenzhe zwihulu kha u ṋea tshivhumbeo tsha vhumatshelo ha shango ḽashu.
Vha isa phanḓa na u ita mushumo wa ndeme kha tshitshavha, na uri muvhuso wa dimokirasi wo ḓikumedzela kha mveledziso ya vhaswa sa vharangaphanḓa vha matshelo na vhaunḓi vha mbofholowo ye ya konḓa u wanala.
Khaedu dzo livhanaho na vhaswa
Vhaswa vha ṋamusi vho livhana na khaedu nnzhi dzi katelaho:
u sa vha na mushumo hu re nṱha
vhushai
vhutshinyi
malwadze na phirela
u shaea ha zwikili
u shaea ha vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo.
Masiandaitwa a HIV/EIDZI a khou pfiwa nga maanḓa nga vhathu vhaswa. Miṱa i unḓwaho nga vhana na vhaswa i khou anda ngauri vhabebi vha khou lovha nga mulandu wa malwadze-ndelelo a elanaho na HIV/EIDZI, u fana na TB.
Zwikhala zwi re hone zwa Vhaswa
Kha Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka, Muphurusidennde vho Jacob Zuma vho ḓivhadza ṅwaha wa 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo. Vho bula uri pulane dza mishumo dzi tea u livhiswa kha u tikedza mveledziso ya vhaswa.
U tandulula thaidzo ya u shaea ha mishumo, muvhuso u khou ṋea thikhedzo ya masheleni u ṱuṱuwedza vhatholi kha sekhithara ya phuraivethe u thola vhaswa na vhathu vha si na tshenzhemo.
Mafhungo a mveledziso ya pfunzo, zwikili na vhubindudzi vhuṱuku zwi hoṱhe-hoṱhe kha tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha Minisiṱa wa Gwama vho Pravin Gordhan, tsha ṅwaha wa muvhalelano wa 2011/2012.
Minisiṱa wa Gwama vho sumbedza uri thuso ya masheleni i ḓo engedzwa u ṋea vhaswa vhanzhi vhuswikeleli kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhugudisi, u itela mveledziso ya zwikili. Masheleni manzhi o dzheniswa kha Tshikwama tsha Zwikili tsha Lushaka, tshi lambedzaho vhugudisi ha vhaṱoḓi vha mishumo.
Dziṅwe mbekanyamushumo dza muvhuso dzi katela:
Mbekanymushumo ya Lushaka ya Rural Youth Service Corps, yo rangelwaho nga muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu u thusa vhathu vhaswa u bveledza zwikili zwi swa zwine zwa ḓo vhuedza zwitshavha
Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Vhugudisi ha Maguga a Vhaswa, yo rangelwaho nga Muhasho ya Vhuendelamashango, u ṋetshedza zwikili, nḓivho na tshenzhemo kha vhathu vhaswa uri vha kone u wana mishumo yo fareledzwaho kha nḓowetshumo ya mafunda na vhuendelamashango
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhatsila, yo rangelwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mishumo ya Tshitshavha u bveledza zwikili zwa ndeme zwa vhathu vhaswa kha sekhithara ya vhupo ha zwifhaṱwa
Muvhuso wa dimokirasi wo thoma zwiimiswa zwi ngaho Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa (NYDA), ḽo ṋewaho maanḓa nga mulayo uri ḽi shume na mafhungo a vhaswa, u bva kha phoḽisi u ya kha mveledziso.
NYDA ndi tshiimiswa tsho vhumbwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dza ikonomi dzine vhathu vhaswa vha livhana nadzo, na uri sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mveledziso, ḽo ima kha u ḓisa puḽatifomo ya u sika mishumo, mveledziso ya zwikili na u ṋekana zwikili zwa vhaswa vha Afurika Tshipembe.
Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
Kha u alusa thero: "Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa u swikela mbofholowo ya ikonomi", Phalamennde yo vhumba pulatifomo dzo fhambananaho dza u shuma na mafhungo a kwamaho vhaswa.
Phalamennde i na komiti dzi tevhelaho dzi shumaho na mafhungo a vhaswa:
Komiti ya Phothifoḽio ya Vhafumakadzi, Vhana, na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Komiti ya Tshoṱhe ya Vhafumakadzi, Vhana, na Vhathu vha re na Vhuholefhali.
Komiti idzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa nahone dzi tea u shuma na mulayo u kwamaho vhathu vhaswa.
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambananaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambananaho, sa tsumbo Phalamennde ya Vhaswa,(ine ya vha hone nga Ṅwedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a elanaho na vhaswa a reriwa. Vha shelaho mulenzhe ndi vhathu vhaswa fhedzi, nahone matshimbidzele a livhiswa khavho.
Ndayotewa i ṋea Phalamennde vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na phurosese dzayo, ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha, vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga Vhathu, Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhuswikeli na vhudzheneli ha tshitshavha.
Vha nga kona hafhu u vha na vhupfiwa nga vhupfiwa ha u tou amba kana ha u tou ṅwala.
Vhaswa vha dovha hafhu vha vhumba tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune vhunzhi ha mishumo ya Phalamennde ya itwa hone, nahone vhathu vhaswa vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u ḓitama na u ḓimandafhadza vhone vhane.
"Phalamennde ya Vhaswa: U langa vhumatshelo"
<fn>LanguagePolicy_Venda.txt</fn>
Ṱhangule 2007
Vhathu vhoṱhe vha na ndugelo dzine dza lingana dza u shumisa nyambo dzavho na u bveledzisa mvelele na matshilele avho.
phoḽisi ine ya ṱanganedza nyambo dzoṱhe ndi tshipiḓa tsha ndeme kha u ḓisa tshanduko nga nḓila ine vhathu vhoṱhe vha kona u dzhenelela kha maitele a dimokirasi Afurika Tshipembe.
Musi vha tshi vhudzisiwa uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa bugu yavho The Long Walk to Freedom i tshi tea u wanala na kha nyambo dzoṱhe dza fumi-mbili dza tshiofisi, muphuresidennde wa kale Vho- Nelson Mandela vho amba uri:
Heyi bugu i wanala nga nyambo dzoṱhe dza ḽifhasi. hoṱhe hune nda ya hone, nganea vhutshilo yanga i a wanala nga nyambo dzoṱhe. Afurika Tshipembe ndi hone hu hoṱhe hune ya wanala nga Tshikhuwa fhedzi. Ndi ngazwo ndi tshi khou ṱoḓa uri i wanale nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe. Hu songo swika hune dziṅwe nyambo dza fa. Ndi ngazwo ndi tshi tenda uri ri tshile roṱhe zwavhuḓi, nyambo dzoṱhe dzi tea u dzhielwa nṱha."
ZWI RE NGOMU
siaṱari
Milayo ine ya langula phoḽisi 3
Ndivho 3
Vhane vha kwamea nga phoḽisi 4
Nyambo dzine dza ambiwa Tshwane 5
Nyambo dzine dza wanala kha Mbalavhathu 5
Tsedzuluso dza nyambo dza nnḓa na dza ngomu ha Masipala wa Tshwane 5
Nyambo dza tshiofisi dza Tshwane 6
Luambo lwa vhudavhidzani vhukati ha vhashumi 7
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nnḓa 7
Luambo lwa vhudavhidzani vhukati ha vhashumi lwa u tou ṅwala 7
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nnḓa lwa u tou ṅwala 8
Tswayo dza Masipala 9
Vhathu vhane vha sa kone u amba 9
Vhugudisi ha Masipala 9
Zwine zwa ṱoḓea u ita uri phoḽisi i shumisee 11
Madzangano a zwa nyambo 11
maṅwe madzangano a zwa nyambo 12
Hu saathu swika ṅwaha wa 1994 Tshiisimane na Tshivhuru dzo vha dzi dzone nyambo dza tshiofisi dzi dzoṱhe kha vhupo ha masipala vhune zwino ha vha tshipiḓa tsha Masipala wa Tswane. Nyimele ntswa ya zwa poḽitiki ye ya thoma nga yo ḓisa Mulayo wa Mashumele, 2000 Mulayo 32 wa 2000, une wa amba uri vhadzulapo vha tea u dzhenelela kha zwoṱhe zwine zwa itwa nga mivhuso yapo. Uri vhathu vha kone u dzhenelela, Masipala u tea u shumisa nyambo dzine vhadzulapo vha dzi pfesesa.
Murango wa phoḽisi ya Nyambo ya Lushaka ye ya bveledzwa nga vha Tshumelo ya
Nyambo ya Lushaka ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa amba zwone. phoḽisi ya lushaka i amba zwauri nyimele ya nyambo kha dzingu na kha mivhuso yapo i tea u sedziwa musi vha mivhuso yapo na ya dzingu vha tshi bveledza phoḽisi dzavho dza luambo.
Sa zwenezwo, ndivho ya phoḽisi ya Nyambo ya Tshwane ndi u sumbedza nḓila ine nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza tea u shumiswa ngayo kha vhudavhidzani u itela uri vhadzulapo vha kone u swikelela tshumelo dza Masipala nga nyambo dzine vha kona u dzi pfesesa.
Khoro" zwi amba Khoro ya Masipala;
kushumisele kwo teaho" zwi amba u shumisa luambo lwo teaho nahone lu si na tshi.alula;
u shumisa nyambo dzo fhambanaho" zwi amba u nanga dziṅwe nyambo ho sedzwa nyimele ya hune nyambo dza ḓo shumiswa hone. Hu vha ho sedzwa mushumo, vhathu na mulaedza une wa khou tea u vhudzwa vhadzulapo;
u .ologa", zwi amba u ṱalutshedza mulaedza u bva kha luṅwe luambo u ya kha lu.we; fhedzi zwi tshi ya kha luambo lwa zwiga zwi amba u ṱalutshedza ulwo luambo u ya kha u tou amba maipfi nahone zwine zwa khou ambiwa zwi tshi fana;
luambo lwa u rekhoda mafhungo" zwi amba luambo lwa tshiofisi lwe lwa nangiwa uri lu vhe lwone lune lwa tea u shumiswa kha u ṅwala maitele na u vhulunga vhudavhidzani hoṱhe ha u ṅwala ha Masipala;
pfanelo dza luambo" zwi mba milayo ine ya tea u sedzwa musi hu tshi sedzwa nyimele dzine khadzo vhadzulapo vha nga kona u nanga luambo lune vha ṱoḓa u vha na vhudavhidzani ngalwo;
u ḓologa nga nyambo mbili dzi tshi tou tshintshana" zwi amba nḓila ine Muḓologi a ḓologa nga nyambo mbili dzi tshi tou tshintshana, kha nyimele dzine -
mushumi wa Masipala a vha a sa pfesesi luambo lwa muṅwe mushumisani nae kana hune vhaṅwe vhashumi vha Masipala vhane vha nga swika fumi vha vha vha tshi khou hanedzana na Masipala kha nḓila dza mashumele kana musi hu tshi khou sengiwa mulandu wa vhuḓifari vhu si havhu.i; kana mushumi wa Masipala sa pfesesi luambo lwa khasiṱama ya Masipala kana mudzulapo wa Tshwane (hune ha vha na vhadzulapo kana khasiṱama vhane vha swika fumi) musi huna nyambedzano vhukati ha mushumi wa kiḽiniki na mulwadze, vhukati ha khasiṱama na vhabadelisi vha tshumelo kana vhukati ha muofisiri na tshitshavha musi huna muṱangano wa tshitshavha;
u shumisa nyambo nnzhi" zwi amba u shumiswa ha nyambo tharu na u fhira nga muthu muthihi kana nga tshigwada tsha vhathu;
luambo lwa tshiofisi" zwi amba luambo lune lwa shumiswa muvhusoni, kha zwa pfunzo, kha vhubindudzi na kha vhudavhidzani ha radio, theḽevishini na gurann.a;
PanSALB" zwi amba Bodo ya Dzinyambo ya Afurika Tshipembe, ye ya vhumbiwa nga Mulayo wa Bodo ya Dzinyambo ya Afurika Tshipembe, 1995 (Mulayo 59 wa 1995);
mathemo" zwi amba maipfi e a vhumbiwa nahone nga murahu ha tsedzuluso a ṱanganedziwa sa ane a nga shumiswa kha sia lo khethwaho;
u pindula" zwi amba nḓila ya u ṅwala mafhungo u bva kha luṅwe luambo a tshi ya kha luṅwe, ngeno vhupinduli" zwi amba u vha na Ṱhalutshedzo ine ya fana na ya luambo lune ha khou ṱalutshedzwa u bva khalwo ; na luambo lwa mushumoni" zwi amba luambo lwa tshiofisi lwe lwa nangiwa nga Masipala sa lwone luambo lune lwa tea u shumiswa. Hezwi zwi itwa nga murahu ha musi ho sedzwa nyimele ya zwithu fhethu hune vhudavhidzani ha ḓo itea hone.
MILAYO INE YA LANGULA phoḽisi
Zwi tevhelaho ndi zwone murango wa mulayoni wa heyi pho.isi:
Khethekanyo 1.2.4 dza nḓila ine Pulane ya Luambo ya Tshitshavha ya
Afurika Tshipembe: phoḽisi ya Nyambo ya Tshitshavha, ine ya amba zwauri mivhuso yapo i tea u nanga nyambo dzine ya tea u dzi shumisa nga murahu ha musi ho sedzwa zwine vhadzulapo vha ṱoḓa zwone. Nga murahu ha musi vho sedza nyimele ya nyambo, mivhuso yapo i tea u vha na vhudavhidzani na vhathu musi vha tshi bveledza phoḽisi na musi vha tshi ita zwine phoḽisi ya ṱoḓa zwone.
Khethekanyo 3 ya Mutheo wa phoḽisi ya Luambo ya Muvhuso wa vunḓu wa
Gauteng (.hangule 1995) ine ya sumbedza ndivho khulwane dza phoḽisi hu:
c u ita uri vhathu vha kone u wana tshumelo dza muvhuso wa dzingu dzo teaho na uri vha kone u dzhenelela kha nḓila dza mavhusele "
d u thusa, u bveledza na u ita uri u shumiswa ha nyambo nnzhi hu ye phanḓa kha vhupo ha mivhuso yapo na kha ya Dzingu musi vha tshi ita zwa vhudavhidzani na vhathu kha vhupo havho"
f u tsireledza nyambo dzoṱhe na u ita uri dzi .honifhiwe.
Mulayo wa u ita uri vhathu vha kone U Swikelela Mafhungo (Access to Information Act) wa 2000 (Mulayo 2 wa 2000)
NDIVHO
phoḽisi heyi yo bveledzwa ho sedzwa zwine Ndayotewa ya Afurika Tshipembe ya amba zwone nga ha nyambo, na zwe Masipala wa Tshwane wa zwi khetha sa zwone zwa ndeme kha u ḓisa tshumelo kha vhathu. Ndivho khulwane ya heyi phoḽisi ndi -
u ita uri huvhe na nḓila yavhuḓi ine ngayo, pfanelo dza vhathu zwi tshi ya kha nyambo, hu tshi tevhedzwa Ndayotewa, dza ḓo kona u swikelelea zwavhuḓi;
u thusa uri nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala dzi shumiswe nga nḓila ine ya lingana;
u thusa uri vhathu vha kone u swikelela ndivho na pfanelo dza vhathu;
u ita uri nyambo dza vharema dze dza tsikeledzwa nga muvhuso wa kale wa tshiṱalula dzi aluswe-vho;
u tsireledza nyambo dzoṱhe na u ita uri vhathu vha ṱhonifhe nyambo dzoṱhe na vhuthihi; na u shumiswa ha nyambo nnzhi kha u khwinifhadza vhulangi na vhudavhidzani kha Masipala wa Tshwane.
Pfanelo dza nyambo
U ita uri pfanelo dza vhadzulapo zwi tshi ya kha nyambo dzi ṱhonifhiwe hu tshi tevhedzwa Ndayotewa.
U lingana ha nyambo
U itela uri nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi shumiswe nga nḓila ine ya lingana.
U khakhulula U itela uri nyambo dza vharema dze dza tsikeledzwa nga muvhuso wa kale dzi alusiwe.
U sa ṱalula
U thivhela u shumiswa ha nyambo u itela u ṱalula, u tsikeledza na u shengedza.
U dzhiela vhathu nṱha
U swikelela zwine madzangano a nyambo a ṱoḓa zwone hu tshi tevhedzwa zwine Batho Pele ya amba zwone.
U shumisana
U shumisana na madzangano o fhambanaho u anḓadza kushumisele kwa nyambo nnzhi.
Mavhusele a ngona
U shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala u itela uri muvhuso wapo u vhe na vhuḓifhinduleli, hu sina zwa tshiphiri nahone u tshi ṱhonifha ho.ea dza vhathu zwi tshi ya kha nyambo.
U dzhenelela U itela uri vhashumi na vhadzulapo vha Tshwane vha kone u dzhenelela musi hu tshi dzhiiwa maga ane a vha kwama.
VHANE VHA KWAMEA NGA phoḽisi
NYAMBO DZINE DZA AMBIWA TSHWANE
Heyi phoḽisi i kwama vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tshwane na vhane vha nga ṱoḓa u divha zwiṅwe nga ha mashumisele a nyambo ha Masipala.
Musi hu tshi nangiwa nyambo dzine dza tea u vha dzone dza tshiofisi dza Masipala, ho sedzwa Mbalavhathu ya 2000 na mivhigo ya tsedzuluso dze dza itwa nna na ngomu ha Masipala.
Nyambo dzine dza wanala kha Mbalavhathu
Thebulu i tevhelaho ye ya dzhiiwa kha Mbalavhathu ya 2001, i sumbedza nyambo dzine dza vha dzone dza ḓamuni Tshwane.
Luambo Phesenthe ya tshivhalo tsha vhathu vhane vha amba luambo
Tswana 17,11
dziṅwe 0,83
Mbalavhathu ya 2001 ho sedzwa Masipala yo fhambanaho: Ripoto ya Komiti ṱhukhu ya Mbalavhathu ye ya ṅwalelwa vha
Tshizulu na Tshiisimane . Zwi tou vha khagala uri a huna luambo luthihi lune lwa vha lwone luhulwane tshoṱhe Tshwane. Hu tou vha na nyambo dza rathi dzine dza vha dzone nyambo dza ḓamuni Tshwane. Hedzi nyambo dzi ambiwa nga vhathu vhane vha swika 84,68% ya vhadzulapo vha Tshwane.
Tsedzuluso dza nyambo dza nnḓa na dza ngomu ha Masipala wa Tshwane
vhuḓimvumvusi wa Gauteng. Tsedzuluso iyi yo sumbedza uri vhunzhi ha vhaofisiri vhane vha shuma fhethu hune vha dzulela u vha na vhukwamani na vhadzulapo vha a kona u vha na vhudavhidzani na vhadzulapo nga nyambo nnzhi dza vharema khathihi na Tshiisimane na Tshivhuru. Tsedzuluso iyi yo dovha hafhu ya sumbedza uri vhunzhi ha vhadzulapo vha ṱoḓa u thusiwa hu tshi khou shumiswa nyambo dza vharema uri vha kone u swikelela tshumelo dza muvhuso.
Tsedzuluso yo dovha ya sumbedza uri kha tshiṅwe sibadela tsha dzingu vhathu vho vha vha tshi ṱoḓa u thusiwa nga nyambo dzi tevhelaho:
Nyambo dza vharema: 58,5%
Tshiisimane: 36,8%
Tshivhuru: 7,9%
Mvelelo dza tsedzuluso heyi dzi sumbedza uri huna ṱhoḓea ya tshumelo dza vhupinduli na vhuḓologi u itela uri vhadzulapo na dzikhasiṱama vha thusiwe hu tshi khou shumiswa nyambo dzavho.
Makumedzwa a tevhelaho o itwa malugana na mashumisele a luambo kha Masipala wa Tshwane:
Nyambo dza tshiofisi dza Tshwane
Musi ho sedzwa Mbalavhathu ya 2001 hune vha sumbedza nyambo dza ḓamuni, nḓila ine dza shumiswa ngayo na nyambo dzine vhadzulapo vha Tshwane vha funa dzone, na zwine phoḽisi ya luambo ya Muvhuso wa dzingu wa Gauteng 30
Lambamai 2004, Masipala u khou ṱuṱuwedzwa uri u ṱanganedze nyambo dza rathi dzi tevhelaho sa dzone nyambo dza tshiofisi:
Tswana
Masipala u tea u kona u ita uri hu shumiswe na dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe, hu tshi katelwa na luambo lwa Zwiga lwa Afurika Tshipembe. Fhedzi hezwi zwi tea u itwa arali ho itwa khumbelo. Hune zwa konadzea, Masipala u tea hafhu u ita uri zwoṱhe zwine zwa ṅwaliwa hu tshi itelwa vhuṱambo ho khethwaho, zwi tea u ṅwalwa na nga luambo lwa mabofu (Braille).
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri zwiṅwe zwipiḓa zwa phoḽisi ya nyambo ya Masipala zwi nga tshintsha nga murahu ha musi ho no itwa tsedzuluso ya kushumisele kwa nyambo na vhudavhidzani Tshwane. Hezwi zwi khou pulaniwa u itwa miṅwahani i aho.
Luambo lwa vhudavhidzani vhukati ha vhashumi
Luambo luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza masipala lu nga shumiswa kha vhudavhidzani vhukati ha vhashumi vha Masipala. Musi hezwi zwi tshi itwa, vhathu vhoṱhe vhane vha kwamea vha tea u vha vha tshi pfesesa luambo lune lwa khou tea u shumiswa.
Tshiisimane ndi lwone luambo lwe lwa nangiwa kha vhudavhidzani vhukati ha vhashumi. luṅwe luambo lwa tshiofisi lwa Masipala lu nga shumiswa arali vhathu vhoṱhe vhane vha kwamea vha tshi lu pfesesa.
Luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi lwa Masipala lu nga shumiswa kha nyambedzano dza Khoro. Kha heyi nyimele, Masipala u tea u ita uri hu vhe na ḓologi ane a ḓo ḓologa a tshi isa kha lunwe luambo lwa tshiofisi lwa Masipala.
Nga u angaredza, miṱangano ya Khoro dza ndaṱiso, u thola, na nḓila ine murangaphanḓa a amba na vhathu vhane vha shuma fhasi hawe malugana na mushumo, zwi do itwa nga Tshikhuwa. Kha heyi nyimele, hu tea u vha na muthu ane a ḓo ḓologa arali huna muthu ane a kwamea ane a sa pfe Tshikhuwa.
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nnḓa
Kha vhudavhidzani hoṱhe ha u amba, Masipala u tea u ita nga nḓila dzoṱhe u thusa vhathu nga nyambo dzine vha ṱoḓa u thuswa ngadzo.
Arali vhashumi vha Masipala vhane vha amba luambo lwa mudzulapo vha siho fhethu hune vha tea u thusa vhathu hone, arali zwi tshi konadzea hu tea u shumiswa vhuḓologi vhune muthu ane a ḓivha luambo ulwo a vha o tou founelwa.
Masipala u tea u ita uri hu vhe na vha.ologi arali mafhungo a ndeme a tshi khou ambiwa nga hao na tshigwada tsha vhadzulapo vhane vha amba nyambo nnzhi nahone arali muṱangano uyo wo dzudzanywa nga Masipala. Hezwi zwi katela mitangano ya nga ha mutakalo yo dzudzanywaho nga vha Muhasho wa Vhulondola Vhathu.
Luambo lwa vhudavhidzani vhukati ha vhashumi lwa u tou ṅwala
Uri vhathu vha kone u ita mishumo yavho zwavhuḓi, Tshiisimane tshi ḓo vha lwone luambo lwa mashumele ha Masipala..halutshedzo nga dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza Masipala dzi ḓo ṋewa arali muthu o ita khumbelo fhedzi.
Masipala u tea u nea tshumelo ya thalutshedzo nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi kha vhudavhidzani hoṱhe ha u tou nwala vhukati ha mihasho ya Masipala arali ho itwa khumbelo.
Tshumelo ya Ṱhalutshedzo nga dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza Masipala arali ho itwa khumbelo i ḓo ṋewa. Hezwi zwi katela miṱangano ya Khoro ya Masipala.
dziphoḽisi dza Masipala, nḓila dza mashumele, milayo ya mashumele na mafhungo a zwa mutakalo, tsireledzo na zwiṅwe zwa ndeme zwi tea u nwalwa na nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala.
Masipala u tea u ita uri hu vhe na vha.ologi vhane vha ḓo kona u thusa vhashumi vha Masipala vhane vha sa kone u vhala na u ṅwala uri vha kone u ḓivha zwinzhi nga ha Masipala. Havha vha.ologi vha tea u vhoniwa sa vhathu vhane vha thusa uri vhudavhidzani ha u tou ṅwala vhu pfesese.
Naho hu si na mushumi wa Masipala ane a nga thivhelwa u shumisa luambo lwa tshiofisi lune a lu funa, maṅwalwa oṱhe ane a tea u vhulungiwa a tea u ṅwalwa nga Tshiisimane sa izwi lu lwone luambo lwa rekhodo.
U itela uri hu vhe na vhudavhidzani havhuḓi, na uri vhashumi vhoṱhe vha Masipala vha kone u pfesesa maṅwalwa oṱhe, vhashumi vha ṱuṱuwedzwa uri vha shumise luambo lune lwa sa konḓe u lu pfesesa.
Luambo lwa vhudavhidzani na vhashumisani vha nnḓa lwa u tou ṅwala
nḓivhadzo dzoṱhe dza tshiofisi, zwitatamennde, milayo, mbadelo, dziphoḽisi, na vhuanḓadzi hoṱhe zwine Masipala wa ṱoḓa vhadzulapo vha tshi zwi divha, zwi tea u nwalwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hezwi zwoṱhe zwi tea u itwa ho sedzwa khonadzeo na masheleni ane a vha hone.
Masipala u tea u ita uri vhukati ha vhashumi hu vhe na vha.ologi u itela uri vha kone u ṱalutshedza vhudavhidzani hoṱhe he ha tou nwalwa, na uri vha kone u thusa vhashumi na vhadzulapo vhane vha sa kone u vhala na ṅwala uri na vhone vha kone u wana tshumelo dza Masipala. Vha.ologi vha tea u vha hone fhethu hune ha nga dzikiḽiniki, hune ha badelwa hone tshumelo, hune vhadzulapo vha wana thuso hone na fhethu hune ha shumiswa nga vhathu vhanzhi arali hu si na vhathu vhane vha kona u amba nyambo nnzhi.
Masipala u tea u ita nga nungo dzoṱhe u shumisa nyambo dzoṱhe kha Webusaithi na kha maṅwalwa oṱhe ane a tea shumiswa nga vhadzulapo na dzikhasiṱama. Nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala dzi tea u shumiswa.
Vhudavhidzani hoṱhe ha u tou ṅwala na vhadzulapo vhu tea u pindulelwa kha luambo lwe vhudavhidzani ha u thoma ha da ngalwo. Fhedzi, hu tea hafhu ha vha na vhupinduleli ha ulwo luṅwalo kha Tshiisimane hune ha ḓo vhulungiwa. Masipala u tea u vhudza khasitama uri luṅwalo lwa Tshikhuwa lu ḓo shumiswa fhedzi arali ha nga vha na vhukando ha mulayo vhune ha tea u dzhiiwa.
Kha vhudavhidzani hoṱhe ha Masipala na vhathu vha mashango-.avha, Tshiisimane tshi tea u shumiswa. Masipala u dovha a lavhelelwa u ita uri hu vhe na vhuḓologi ha tshifhinga-nyana nga luambo lwa vhathu vha shango ine ḽa kwamea.
Kha vhudavhidzani hoṱhe na dzikhasiṱama, vhathu vha ṱuṱuwedzwa uri vha shumise luambo lune lwa sa konde u lu pfesesa.
Tswayo dza Masipala
Masipala u tea u sedza zwine vhadzulapo vha ṱoḓa zwone musi hu tshi ṅwalwa tswayo dza badani na dza u sumbedza nḓila, Tswayo dzoṱhe dza tsumba-n.ila, na dza dzibada dzine dza sumbedza zwifhaṱo zwa Masipala, tshumelo na zwishumiswa hune zwa konadzea, zwi tea u ṅwalwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hune zwa sa konadzee musi ho sedzwa masheleni,
Tshiisimane na luṅwe luambo lwa tshiofisi tshi tea u shumiswa. Kha heyi nyimele Tshikhuwa tshi tea u shumiswa na luambo lune lwa ambiwa nga vhathu vhanzhi kha vhupo vhune ha kwamea.
Vhathu vhane vha sa kone u amba
Arali zwi tshi konadzea, nahone ho itwa khumbelo, Masipala u tea u ita uri vhathu vhane vha sa kone u amba na vhone vha thusiwe uri vha kone u davhidzana na vhanwe zwavhuḓi.
Vhugudisi ha masipala
Luambo lune lwa tea u shumiswa musi vhashumi vha Masipala vha tshi khou ṋewa ngudo ndi Tshikhuwa. Fhedzi-ha, hune zwa konadzea, vhagudiswa vha tea u tendelwa uri vha ambe nga nyambo dzine vha kona u amba ngadzo zwavhuḓi. Mugudisi a nga shumisa luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Masipala arali vhagudiswa vha tshi pfesesa ulwo luambo nahone vho tendelana nae uri a ite ngauralo. Kha nyimele dzoṱhe, luambo lune lwa shumiswa lu tea u thusa kha uri hu vhe na u guda ho teaho nahone mvelelo dza ngudo idzo dzi swikelelee.
zwoṱhe zwine Masipala a zwiita hu u itela mutakalo wa vhashumi vhoṱhe zwi tea u itwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hu nga shumiswa na video u ḓivhadzana na vhashumi nga ha zwoṱhe zwine zwa kwama mutakalo wavho.
U itela u kona u thusa vhadzulapo nga nḓila yo teaho, vhashumi vha
Masipala vha tea u ṱuṱuwedzwa uri vha gude nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala. Hezwi zwi katela na luambo lwa zwiga lwa Afurika Tshipembe.
Masipala u tea u dzudzanya dzingudo dza mvusuludzo dzine dza ḓo thusa vhashumi vhoṱhe uri vha kone u bveledza phanḓa vhukoni havho ha u shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala na u kona u thusa vhadzulapo nga nḓila yo teaho.
Arali vhagudiswa vha tshi ṱoḓa uri bugu dza u gudiswa ngadzo dzi wanale nga luambo lune vha lu pfesesa, vha Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) vha Masipala vha nga kona u ita uri bugu dzavho dzi wanale nga luambo lwavho.
U itela uri vhathu vhoṱhe vha kone u pfesesa dzingudo dzoṱhe, na uri hu vhe na vhudavhidzani havhuḓi vhakati ha vhagudisi na vhagudiswa, vhagudisi vha ṱuṱuwedzwa uri vha shumise luambo lune lwa leluwa musi vha tshi ṅwala bugu dzavho dza u gudisa.
Zwine phoḽisi heyi ya khou ṱoḓa zwi tshi itwa a zwi nga ḓo itwa zwoṱhe nga khathihi; zwi ḓo itwa nga zwipi.a. Hezwi zwi khou itiswa ngauri hu tea hafhu ha sedzwa nyimele ya zwa masheleni na u vha hone ha vhathu vhane vha ḓo ṱoḓea kha zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine phoḽisi ya amba uri zwi tea u itwa. Hezwi zwi ḓo thusa uri ri kone u vha na tshifhinga tshavhuḓi tsha u ita nzudzanyo dzo teaho uri zwine phoḽisi ya ṱoḓa zwi itwe nga nḓila yo fhelelaho. tshiṅwe tshine tsha khou itisa uri zwine phoḽisi iyi ya ṱoḓa zwi tshi itwa zwi itwe nga zwipiḓa ndi u itela uri ri kone u khakhulula vhukhakhi hoṱhe vhune ha nga vha hone musi phoḽisi i saathu itwa nga nḓila yo fhelelaho.
nḓila dzi tevhelaho dzi ḓo shumiswa uri mashumisele a phoḽisi iyi a tshimbile zwavhuḓi:
Masipala u tea u vha na tshigwada tsha vha.ologi uri hu vhe na khonadzeo ya u shumisa nyambo dzoṱhe.
maṅwalwa oṱhe ane a amba nga ha tshumelo na pfanelo dza vhadzulapo a tea u pindulelwa kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala.
Muhasho wa Tshumelo dza Nyambo wa Masipala The Language Services
Section u tea u bveledza maipfi maswa ane a ḓo thusa u bveledza na u alusa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala nga maanḓa nyambo nna dza tshiofisi dza vharema.
Mivhigo ya Komiti ya Meyara na ya Khoro i tea u sedzuluswa zwavhuḓi u itela uri luambo lune lwa shumiswa lu vhe lwo teaho.
Vhashumi vhoṱhe vha Masipala vhane vha shuma na vhathu vhane vha amba nyambo dzo fhambanaho vha tea u ṋewa ngudo dza nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Masipala uri vha kone u thusa vhu nga nḓila yo teaho, nahone hu si na thaidzo ya vhudavhidzani.
Thandela ya TISSA (vhu.ologi vhune muthu ane a khou ḓologa a vha a tshi khou ambiwa nae nga lu.ingo) i ḓo shumiswa sa nḓila ya u khwinifhadza vhudavhidzani dzikiḽiniki, na hune vhathu vha wana tshumelo dza Masipala hone.
ZWINE ZWA ṱoḓea U ITA URI phoḽisi I SHUMISEE
U shumiswa ha heyi phoḽisi hu ḓo ita uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya tshumelo ya vhupinduleli, u bveledzwa ha maipfi maswa, na vhuḓologi kha nyambo nnḓa dza tshiofisi dza vharema. Hezwi zwi ḓo sia huna ṱhoḓea khulwane ya vhukoni ha ngudo dza luambo.
U itela uri vha Muhasho wa Tshumelo dza Nyambo (Language Services Section) vha vhe na vhathu vhanzhi vhane vha vha na vhukoni ha luambo, Masipala u tea u ita uri, hu tshi khou tevhedza phoḽisi ya bazari, u ṋee bazari matshudeni vhane vha ṱoḓa u gudela luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Masipala kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha.
Uri nyambo nnzhi dzi kone u shumisea, Masipala u tea u ita uri hu vhe na vha.ologi, nahone wa ḓea ngudo dza luambo vha.ologi vha Masipala; sa tsumbo, ngudo dza vhuḓologi dzine dza sa dzhie tshifhinga tshilapfu.
MADZANGANO A ZWA NYAMBO
U itela uri mashumisele a phoḽisi heyi a bvele phanḓa, hu ḓo shumiwa na zwiimiswa zwa luambo zwa Afurika Tshipembe. Zwi tevhelaho ndi vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa zwa luambo zwa ndeme zwine Masipala wa ḓo shumisana nazwo:
ea tshumelo dza u pindula, vhuḓologi, u khakhulula luambo lwo shumiswaho, ngudo dza luambo na u bveledzwa ha maipfi maswa;
ita tsedzuluso u itela u kona u vhona uri phoḽisi iyi na mashumele a
Masipala zwi kha ḓi vha zwo tea naa. Arali zwi zwa ndeme, vha ḓo ita uri hu vhe na tshanduko dzo teaho;
ita uri vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha ḓivhe nga ha phoḽisi uri vha kone u i tevhedza;
u ḓea mivhigo zwiimiswa zwine zwa nga sa Foramu ya Nyambo ya
Lushaka (National Language Forum) na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe (PanSALB) nga ha zwe vha ita kha kushumisele kwa pho.isi; na u ita uri vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tswane vha ḓivhe nga ha vhuḓifhinduleli ha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Lushaka (PanSALB) sa tshone tshiimiswa tshine tsha tsireledza pfanelo dzavho dza nyambo, vhahulwane vha Mihasho ya Masipala, uri vha shumise luambo nga nḓila ine ya yelana na zwine phoḽisi ya amba zwone. Hezwi zwoṱhe zwi ḓo itelwa u thivhela u tsikeledzwa ha pfanelo dza luambo dza vhashumi na vhadzulapo vha Tshwane.
maṅwe madzangano a zwa nyambo
Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) u ḓo shumisana na zwiṅwe zwiimiswa zwa luambo zwine zwa nga sa vha Tshumelo ya Luambo ya Lushaka (National Language Service), Muhasho wa Mitambo, Vhutsila na
sedza mashumisele a nyambo dza tshiofisi dza Masipala kha mihasho yoṱhe ya Masipala;
u sedza nḓila ine phoḽisi ya khou tevhedzwa ngayo;
u ita uri vhathu kha vhupo ho fhambanaho vha kone u thoma u amba nga ha kushumisele kwa nyambo nnzhi; na u thoma ngudo na tsedzuluso nga ha-
nyaluso ya nyambo dza tshiofisi dza Masipala;
vhuḓipfi ha vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tshwane zwi tshi ya kha u shumiswa ha nyambo nnzhi;
u gudiwa na u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi dza Masipala;
u aluswa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi ha Masipala; na u shumiswa nga nḓila yo teaho ha zwiko zwa ndivho zwine Masipala a vha nazwo.
Masipala u tea u ita tsedzuluso nga ha vhukoni ha nyambo kha vhashumi, na zwine vhashumi vha ṱoḓa zwone maelana na nyambo dza vhudavhidzani.
Hezwi zwi ḓo thusa uri hu kone u vhonala ṱhoḓea dza luambo dzine vhashumi vha Masipala na vhadzulapo vha Tshwane vha vha nadzo.
Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) u tea u shumisa mvelele dza tsedzuluso idzi u ita tshanduko dzo teaho kha phoḽisi,
Muhasho wa Tshumelo dza Luambo (Language Services Section) u tea u dzulela u sedzulusa nḓila ine phoḽisi ya khou tevhedzwa ngayo nahone wa isa tshanduko hune zwa vha zwo tea.
<fn>MIN STAND Venda.txt</fn>
NDIVHO YA MAIMO A FHASISA
tshipiḓa TSHA I:
PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUTSHINYI 1
MAITELE NA vhuḓifhinduleli HA VHASHELAMULENZHE VHO
TEAHO VHA MUHASHO KHA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI 3 Hu ḓo bvelela mini - 3
Arali muthu o ita vhutshinyi 3
Musi mulandu u tshi iswa kha vhutshutshisi 3
Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe 5
Tsengoni 6
Nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo 7
Musi tshigwevho tsho fhela 8
Arali vha tshi ṱoḓa thuso 9
tshipiḓa TSHA III: MAIMO A FHASISA A VHAPONDWA VHA VHUTSHINYI 11
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho 11
Pfanelo ya u wana tsireledzo 22
Pfanelo ya u wana thuso 25
Pfanelo ya ndiliso 30
Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu 31
nḓila DZA U VHILAELA 33MAFHUNGO NGA vhuḓalo 38MUTEVHE WA ḓiresi DZA NDEME 39NOTSI 44
NDIVHO YA MAIMO A FHASISA
Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi (" Maimo a Fhasisa) ndi ḽiṅwalo ḽa mafhungo ḓe ḽa bveledzwa hu tshi itelwa u ṱalutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe (Tshatha) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa. Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa, zwo itelwa u ḓea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi. Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi. Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo, a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a ḓo vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha, nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo. Maimo a Fhasisa a Tshumelo a ḓo vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho.
Musivhatshivhigavhutshinyinamusivhatshi.eavhu.anzikhothe,vhavhavha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi. Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone i tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho, na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela Ṱhoḓea: Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela, nga u vha ḓea mafhungo o teaho ane a ḓo thusa u shumisa pfanelo dzavho.
Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwiḽai tshipiḓa tsha 1 tshi .etshedzamafhungoamurahungahapfanelodzavhokhathihinau.alutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo. tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa ḓo bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani. tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa. Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa, vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa. Ndi kha iyi khethekanyo hune vha ḓo vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo i wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa. tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo. Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho i tshi ḓo vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu.
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo. Zwiimiswa, mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi ḓo lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na, sa tshipiḓa tsha u lavhelesa, aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone. dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha ḓi anḓadzwa.
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi, vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa, dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o .alutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa.
Hu tshi itelwa iḽi ḽiṅwalo, na u tshimbilelana na Ṱhalutshedzo yo ṋetshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya maanḓa (GA/Res/40/30), he Afrika Tshipembe ḽa shela mulenzhe, mupondwa wa vhutshinyi u ṱalutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu, hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani, kha zwa ikonomi; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi. Ipfi 'mupondwa' hune zwa vha zwo tea ḓi dovha hafhu ḽa katela shaka ḽa tsini kana vhaun.iwa vha mupondwa onoyo. Muthu a nga kha ḓi vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a ḓivhea, o valelwa, o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa.
Muthu muṅwe na muṅwe u dzhiiwa sa mupondwa hu sa sedzwi uri mupondi wawe o farwa, o gwevhiwa kana u valelwa, hu sa sedzi na vhushaka vhukati ha mupondwa na phondi.
zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha tshitshavha kana murafho, muvhala, tshiimo tsha zwa mbeu, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996).
Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho, dzi ḓo tevhedzelwa:
Pfanelo ya u fariwa nga nḓila yo teaho na nga u ṱhonifha tshirunzi na zwithu zwa tshidzumbe zwa muthu
Pfanelo ya u ḓea mafhungo
Pfanelo ya u wana mafhungo
Pfanelo ya u wana tsireledzo
Pfanelo ya u thusiwa
Pfanelo ya u wana ndiliso
Pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwau murahu
Hu ḓo bvelela mini?
Arali ho itwa vhutshinyi:
Arali ho itwa vhutshinyi, u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi ḓo ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho. Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u ṱoḓisisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa. Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi, muthu onoyo ha nga ḓo gwevhiwa nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo, mapholisa vha ḓo bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ḓea Muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a ḓo dzhia tsheo.
Musi muthu o vhonwa mulandu, mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a ḓo ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu.
Musi mulandu wo rumelwa kha mutshutshisi:
Mutshutshisi u ḓo sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane. Mutshutshisi a nga ita tshithihi tsha zwithu zwiraru:
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa.
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu.
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo ḽa tshitshavha, a dzhia tsheo ya u thutha mulandu.
Mutshutshisi u ḓo dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha ḓi ṱoḓa u shandukisa zwigwevho, zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu.
Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya, zwine zwa ḓo ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.
Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u ḓo ṱoḓa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe, u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho.
phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu, u ḓo dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho.
Mapholisa vha ḓo vha ḓivhadza arali vho tea u ya khothe sa ṱhanzi, Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa, hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane.
Muofisi wa u ṱoḓisisa, mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u ḓo vhona uri, nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa, vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa.
Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe:
U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina. Vhane vha kwamea - pholisa, mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha ḓo tikedza, vha vha lugisela na u vha ḓea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela.
Vha ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe, ḽine ḽa ḓo vha ḓivhadza nga ha uri tsengo i ḓo vha lini nahone ngafhi. Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe, vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe. Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe, vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu, kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone, vhane vha ḓo vha rumela kha muthu o teaho ane a ḓo vha kwamanya na khothe.
Musi vha tshi swika khothe vha nga kha ḓi wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila, Arali hu si na dzitswayo nahone vha sa ḓivhi uri khothe i ngafhi, vha nga vhudzisa kha Desike ya Ngeletshedzo/Mafhungo/ Thuso u wana uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha ḓo thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe. Vha nga kha ḓi kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele. Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u ḓo vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi,
Mutshutshisi u ḓo lingedza uri vha vhidziwe u ḓea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona. Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ḓea vhuṱanzi arali zwo tea. Naho zwo ralo, tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga. Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga. Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi ḓo lenga u swika kana arali vha sa ḓo kona u ḽa khothe nga ḓuvha ḽa tsengo.
Tsengoni:
Arali vho tea u ḓea vhuṱanzi, huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe. Nga murahu ha u ḓea vhuṱanzi, vha ḓo vhudzwa uri vha ṱuwe. Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa.
Mulayo u tendela zwi tevhelaho musi vha tshi khou ḓea vhuṱanzi:
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele, vha nga ḓea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television system) (izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa, vha vha vha kha iṅwe rumu).
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, nahone muofisi mulanguli (ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muha.uli) a tshi vhona u nga u ḓea vhuṱanzi tsengoni hu ḓo vha vhangela mutsiko u songo teaho, vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ḓea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho.
Arali vha tshi tea u ḓea vhuṱanzi khothe, tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera (fhethu ho dzumbamaho).
vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu. Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa. Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu, o wanala a si na mulandu. Iyi a si khaṱhulo, fhedzi zwi vha zwo thewa kha tshileme tsha vhutshutshisi ha khaṱhulo ya mulandu woṱhe
Mutshutshisi u ḓo vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho. Muḓologi u ḓo ṋetshedzwa arali zwo tea. Muhwelelwa u ḓo ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso, u ḓea vhuṱanzi na u vhidza Dziṱhanzi; Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela, zwigwada zwi ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi ṋewa.
Nga murahu ha tshigwevho/kha.hulo:
Arali muhwelelwa o gwevhiwa (o vhonwa mulandu), vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ḓea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha ḓo ṋetshedzwa. Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho (uri tshi vhe tshihulwane) kana ya u tshi fhungudza (uri tshi vhe tshi.uku). Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredzamafhungoasiavhukuma,mafhungoeneoa.oteau.ivhadzwa khothe. Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga ṱoḓa ndiliso malugana na tshinyaleloyevhavhanayo.Aralikhotheya.etshedzandiliso,aidzhiiwisa tshigwevho, ndiliso i nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa. Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele, hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ḓea ndiliso. Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea.
phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa, muofisi mulanguli, mutshutshisi kana mupileli a nga kha ḓi ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha ḓi lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa. Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone. Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa, kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ṋee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho.
Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku, vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo, ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho. Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphi.i. aphiḽi dzi fanela u ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho.
Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa. Arali aphiḽi yo failiwa, vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma, kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo, uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu, tsumbo, ḓuvha ḓo vhewaho ḽa u thetsheleswa ha aphiḽi, arali muaphi.i o ṋetshedzwa beiḽi, na mvelelo dza aphiḽi,
Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea, pholisa, mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha ḓo vha ḓea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa. Vha ḓo vha thusa nga hune vha nga kona.
Musi tshigwevho tsho fhela:
Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u ḓo vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo. Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa, Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u ḓo ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa.
Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole, Bodo ya parole i ḓo vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa, arali hu zwine vha funa zwone.
Arali, nga murahu ha u vhofhololwa nga parole, muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha, kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe, a nga kha ḓi fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala.
Arali vha tshi ṱoḓa thuso:
Mihasho ya muvhuso i re na tshivhalo i ḓo vha ṋetshedza thuso. Mapholisa vha ḓo vha thusa hune ha vha hu na thaidzo; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso (dziNGO na dziCBO) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwadzatshitshavha,ngaukhwa.hisedzaurivhavhavhotsireledzea hehabvelelavhutshinyi;ngauvhulungavhu.anzi,nangauvhaeletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi.
Arali hu kha ḓi vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho, muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi;
Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe Vhaṋetshedzi vha tshumelodzazwamatshilisanovha.o.etshedzatshumelodzaukhuthadza na dza nyito, arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe.
Vhashumela mutakalo vha ḓo khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho, sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa.
Muhasho wa zwa Mvelele u ḓo vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi, dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo.
HA TSHIRUNZI TSHAVHO NA TSHIPHIRI TSHAVHO
Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani, vha nga lavhelela uri -
vhutshinyi vhu ḓo ṱoḓisiswa;
arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa, vha ḓo fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona.
hu ḓo dzhiiwa maga ane a ḓo fhungudza thaidzo dzine dzi nga vha hone kha vhone;
vha ḓo rumelwa ṅangani kana kha vhaeletshedzi arali zwo tea;
arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani, vha ḓo vhudziswa dzimbudziso thungo vha vhoṱhe nga pholisa;
vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa, arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa, vha nga humbela mu.ologi;
vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa ḽa mbeu i no fana na yavho.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela uri: Muofisi mulanguli -
u ḓo khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
mutshutshisi -
u ḓo dzhia maga, nga maanḓa kha milandu ya zwa vhudzekani na pfudzungule kana khakhathi dza mahayani, u khwaṱhisedza uri mulandu u tshimbidzwa nga mutshutshisi muthihi u swikela u tshi fhela;
u ḓo vha vhidza uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi nga u ṱavhanya, nahone arali hu na u lenga, mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha ḓivhadza uri ndi ngani hu na u lenga na uri vha tea u ima kana u lindela tshifhinga tshingafhani;
u ḓo vha ḓea tshifhinga tsha u awela, u vhala tshitatamennde na, arali zwo tea u amba kana u vha eletshedza; na muṅwe wa vhashumi vha khothe u ḓo vha ḓivhadza uri vha tea u badelwa tshelede ya u tshimbila vha tshi ya khothe na dziṅwe tshinyalelo dza tshifhinga tshe vha tshi fhedza khothe vha tshi khou ḓea vhuṱanzi; nahone vha.ovha.eamafhungomalugananauitambilodzatshinyalelodzenedzo kana u vha thusa malugana na zwenezwo.
Vhashumi vha khothe -
vha lingedza nga nḓila dzoṱhe u vha tsireledza kha u tovholwa kana u shushedzwa nga zwine zwa bvelela khothe;
vha ḓo nanga vhashumi na vhathu vho gudiswaho u bva kha tshumelo ya u Tikedza Vhapondwa vhane vha takalela u thusa uri vha vha thuse na muṱa wavho khothe phanḓa ha tsengo, nga tshifhinga tsha tsengo na musi tsengo yo fhela;
vha ḓo humbela uri vha vhone khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma uri vha kone u ḓivha nga ha zwishumiswa zwa khothe, u itela uri vha vhe na nḓivho ya zwine vha tea u zwi lavhelela musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;
vha ḓo vha tendela uri vha humbele muthu wa u vha tikedza (hu nga vha shaka kana khonani) uri a vha fhelekedze khothe; na vha ḓo vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana ṱhanzi dzawe, arali dzi hone nahone arali vho humbela.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano na vhathu vhane vha takalela u thusa -
arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo, nyambedzano i ḓo vha tshiphiri nahone vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu takalela;
a vha nga ḓo litshiwa uri vha lwe na mulandu nga vhone vhane. Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani, muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u ḓo vha thusa u ita ngauralo; na arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani, mapholisa vha ḓo humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi, ngauralo vha ḓo tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ṋee zwiṅwe zwiambaro.
tsedzuluso yo fhelelaho ya tshiimo tshavho tsha muvhili, muya na muhumbulo;
vha ḓo eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo i ḓo vha nga luambo lune vha lu pfesesa;
vha ḓo humbela uri vha ṋee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho, fhedzi vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga kha ḓi hana u lingiwa kana u ṋetshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo, fhedzi vha ḓo ṱalutshedzwa mvelelo dza izwi;
kha milandu ya zwa vhudzekani, arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea, ṋanga ya mbeu i no fana na yeneyo i ḓo ita ndingo dza mutakalo kana u alafha muthu onoyo;
vha ḓo khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe a malugana na mutakalo o katelwa kha rekhodo dzavho dza mulandu; na vha ḓo alafhiwa nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi -
Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole, Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u ḓo, phanḓa ha tsengo, vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa, nga ha kutshimbidzele kwa tsengo na zwe zwa lavhelelwa khae;
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha ṋetshedza mihumbulo yavho, vha nga humbela muṅwe na muṅwe uri a vha fhelekedze tsengoni uri vha wane thikhedzo; na
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole, hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo.
Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso ya mulandu wavho, vha nga lavhelela zwi tevhelaho -
a. pholisa ḓi ḓo dzhia tshitatamennde ḽa dovha ḽa vha humbela uri vha tshi vhale na u khwaṱhisedza zwi re ngomu nga u tshi saina;
arali vha sa koni u vhala, vha tea u ḓivhadza pholisa, uri ḓi kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u gan.isa gunwe khatsho; na c.
Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela, vha ḓo tendelwa u ḓadzisa kana u shandukisa tshitatamennde tshavho tsha u thoma kana u ita tshiṅwe tshitatamennde;
Vha ḓo ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ṱalutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa ṱoliwa nga vhone zwi ḓo dzhielwa Nṱha;
Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga ita khumbelo ya khophi ya tshitatamennde tshavho;
Pholisa ḓi ḓo humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo. Izwi zwoṱhe zwi ḓo rekhodiwa;
Vha ḓo humbelwa uri vha dzule vha tshi khou ḓivhadza muofisi wa u ṱoḓisisa nga ha aḓirese, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela ṱhoḓisiso na tsengo zwi tshi khunyeledzwa; na
Vha ḓo humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu, arali a sa ḓo ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhela zwi tevhelaho:
Mutshutshisi u ḓo -
Hu tshi katelwa na zwiṅwe, dzhiela nṱha zwine vha ṱoḓa zwone musi a tshi dzhia tsheo ya u tshutshisa kana u sa tshutshisa;
Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi, tsumbo, a uri muhwelelwaukhoukhakhisavhu.anzikanadzi.hanzi,kanaurimuhwelelwa u khou shushedza muṱa wavho, kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa, na uri, arali zwo tea, mutshutshisi u ḓo vha humbela uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya beiḽi;
Vha ḓo vha ḓea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha ḓea ngeletshedzo kana nga u vha ḓea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;
Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho. Kha iyi nyambedzano, vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo.evha.iwanangamulanduwavhutshinyi.Mutshutshisiu.odzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku, Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muṱa wavho dzi ḓo bviselwa khagala khothe kana vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ḓea vhuṱanzi khothe, kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u ḓea tshigwevho; na
Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana, u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho. Arali zwo tea mutshutshisi u ḓo vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo -
Arali zwo tea, vha ḓo vha vhudzisa dzimbudziso, nahone arali zwo tea uri vha ṋetshedza vhuṱanzi malugana na mutakalo wavho, vha ite ndugiselo malugana na ndingo dza zwa mutakalo; na
U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea.
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓo -
Arali khothe (madzhisi.ara.a kana mutshutshisi) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo, vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ḓea one.
Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi -
Vha ḓo vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga ha tshifhinga, ḓuvha na fhethu hune tsengo ya ḓo vha hone; na
Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole, vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho.
PFANELO YA U WANA MAFHUNGO
Arali vhutshinyi ho vhigiwa, vha nga lavhelela pholisa u vha ḓivhadza nga ha -
Vhuvha na ndivho ya tshitatamennde;
Dzina na nomboro ya luṱingo ya muofisi ane a khou ṱoḓisisa o faraho mulandu na nomboro ya mulandu ya pholisa (CAS kana Nomboro ya Sisiteme ya Ndaulo ya Vhutshinyi);
Khonadzeo ya vhutshutshisi ha phuraivete vhune vhone vhane vha tou vhu badela arali Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a hana u tshutshisa mulandu; na
Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho:
U fariwa ha muhwelelwa b.
Nomboro ya mulandu ya khothe d.
Uri naa thundu dzo dzhiiwaho dzi nga vhilwa lini nahone hani m.
Ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone dza malugana na ṱhoḓea dzavho na uri vha nga shumisa hani idzi ṱhoḓea
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri: Vhashumi vha khothe vha nga-
khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi ḓo laedza hune rumu ya khothe ya vha hone. Hune zwa vha hone, Desike ḽa Thuso/Ngeletshedzo/Mafhungo ḓi ḓo vha ḓivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu ḓo thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe.
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo -
ḓivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni;
Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele/kuitele kwa khothe na, arali hu na u lenga, u ḓo vha vhudza uri vha nga lindela zwingafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;
Arali zwi tshi ṱoḓea, vha ḓo ṋewa tshifhinga u wana ngeletshedzo yo teaho phanḓa ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo malugana na mulandu;
Vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi, nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi, nahone ndi ḓo ṱalutshedza zwine nyimele dza beiḽi yeneyo dza amba zwone;
Vha tsireledza kha u halifhelwa hu songo teaho, u huvhala na mbudziso dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu zwi songo tea;
Vhatikedzi vha vhapondwa kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha ḓo -
ṱalutshedza pfanelo dzavho na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa;
Thusa u wana mulandu nga sisiteme arali ho itwa khumbelo;
Vha fhelekedza khothe phanḓa ha musi vha tshi sengiswa, u itela u vha ḓowedza rumu ya khothe na hune ya vha hone arali zwi tshi konadzea; na
Vha ḓea thikhedzo na ngeletshedzo kana vha vha rumela kha mueletshedzi wa phurofeshinala na tshumelo dza thikhedzo;
Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a -
Vha ṋee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa ḓo itwa kha vhone;
Vha ṋee khophi ya rekhodo dza mutakalo wavho arali vho dzi humbela; na
ḓivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na ṱhingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone.
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha ḓo -
Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho.
Arali mutshinyi o valelwa dzhele, Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u ḓo:
Vha ḓivhadza arali mutshinyi a tshi ḓo vhofhololwa nga parole arali vho ita khumbelo;
Vha ḓivhadza nga ha Tshumelo dza ngeletshedzo na thikhedzo dzine dza vha hone nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya parole;
Vha ḓivhadza nga u tou ṅwala nga ha tshanduko dzine dza vha hone dza maḓuvha a tsengo kana u fhiriselwa phanḓa, mvelelo dza tsengo ya Bodo ya Parole na dziṅwe nyimele dzo vhewaho;
Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole, Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa nga ha kuitele/kutshimbidzele nga tshifhinga tsha tsengo na zwe zwa lavhelelwa kha vhone; na
Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa.
PFANELO YA U WANA TSIRELEDZO
Musi vhutshinyi ho vhigwa mapholisani -
ha wanala uri vha ṱhanzi nahone vhone kana muraḓo wa muṱa wavho vha khou shushedzwa kana vhutshilo havho vhu khomboni, vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u ṱavhanya kana kha mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi khothe vha ite khumbelo ya u tsireledzwa ha ṱhanzi, hune vha nga lavhelela uri u shushedzwa havho hu ḓo ṱoḓisiswa nga pholisa;
hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa, vha ḓo humbelwa uri vha ite thendelano na Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi phanḓa ha musi vha tshi iswa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
arali vha iswa kha Mbekanyamushumo, vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano. Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a ḓo vha tshiphiri;
Arali vha sa tevhedzela iyi thendelano vha ḓo vha vha tshi khou ḓi vheakhomboninahonevhangabvisiwakhaMbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
Hu nga kha ḓi dzudzanywa uri vha ṋewe tshelede ya mbadelo musi vha kha Mbekanyamushumo, vhunga zwo tiwa nga Milayo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
vha ḓo tea u ḓea vhaofisi vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi zwidodombedzwa zwavho zwoṱhe zwa masheleni, u itela uri hu kone u tiwa mbadelo ya masheleni o teaho;
musi vho ṱanganedzwa kha Mbekanyamushumo, vha ḓo vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a i nga ḓo fhiwa muthu na muthihi, hu nga vha miraḓo ya muḽa;
nga murahu ha musi vho ḓea vhuṱanzi, vha ḓo ṋewa nḓivhadzo ya u vha ḓivhadza uri vha ḓo bvisiwa kha mbekanyamushumo hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu; na vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo malugana na Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;
Arali vha sa ṱoḓi uri muhwelelwa a ḓivhe zwidodombedzwa zwavho, vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa /kana mutshutshisi vha humbela uri mafhungo a songo sumbedzwa muhwelelwa;
Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u ḓo khwaṱhisedza uri thundu iṅwe na iṅwe yavho na yo dzhiiwaho u itela vhuṱanzi, i fariwa zwavhuḓi nahone i humiselwa murahu kha vhone nga u ṱavhanya musi i si tsha ṱoḓea; na
Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muṱani, na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphiḽa -
Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya ṱalutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphiḽa; na
Pholisa ḓi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza muṱani, wa vhu 116 wa 1998.
Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela zwi tevhelaho: Mutshutshisi u .o-
Vha ḓivhadza, arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo, vha nga kha ḓi si tendelwe u vha hone tsengoni, nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe, kana hune ṱhanzi ya vha i na miṅwaha ya 18, a vha nga ḓo tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha ṱhanzi yeneyo;
Vha ḓivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u gan.iswa hamafhungoma.wenama.we(hutshikatelwau.ivhadzwahamuvhilaeli kana .hanzi) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshayo ye ya farelwa tshiphirini; na
Hune zwa vha zwo tea, vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a gan.isa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi, u na mulandu, nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo -
Vhashumi vha zwa mutakalo vha ḓo vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa.
Tshumelo dza zwa Vhululamisi arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa, Tshumelo ya zwa Vhululamisi i ḓo vha ḓivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho; na kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani, Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa.
PFANELO YA U WANA THUSO
Vha nga lavhelela uri pholisa ḓi ḓo vha thusa -
Nga u vha rumela kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha kone u wana thuso yo teaho na thuso hune vha vha hone, tsumbo, thusoṱhanzi;
Nga u ṱalutshedza kuitele kana kushumele kwa mapholisa;
Nga u vha ḓivhadza nga ha pfanelo dzavho;
Nga u vhulunga vhuṱanzi;
Nga u ṋetshedza ngeletshedzo nga ha u thivhela vhutshinyi; na
Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi.
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela zwi tevhelaho -
Mutshutshisi u ḓo imelela mulandu wa khothe nahone u ḓo dzhiela nṱha zwine vha zwi .o.a;
Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu, nga maanḓa arali vha tshi ṱoḓa u vhila ndiliso malugana na tshinyadzo kana mafuvhalo a muvhilini na a muhumbulo;
Vha ḓo ṋetshedzwa vha.ologi, nahone hune zwa vha zwo tea, vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa mafhungo;
Vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho arali i hone;
Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani i ḓo thetsheleswa kha khothe dza tshipentshela hune khothe dzenedzo dza wanala hone;
Mutshutshisi na pholisa vha ḓo vha ḓivhadza uri, arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo nahone vha tshi khou ḓea vhuṱanzi tsengoni zwi nga ita uri vha vhe na mutsiko kana vha kwamee muhumbuloni, ngauralo khothe, nga khumbelo yo itwaho nga mutshutshisi, i nga thola mukonanyi (muthu ane a shuma sa mukonanyi) u itela u vha thusa nga u ḓea vhuṱanzi kana nga u ḓea vhuṱanzi nga thelevishini (CCTV) fhethu ho dzumbamaho;
Muofisi mulanguli u ḓo khwaṱhisedza uri mbudziso dzoṱhe dze vha dzi vhudziswa dzi fhindulwe nga mukonanyi arali o tholiwa;
muofisi mulanguli u ḓo ḓivhadza uri mukonanyi a nga ṱalutshedza nga vhuḓalo zwine mbudziso ya amba zwone; nga nnḓa ha musi khothe yo laela nga iṅwe nḓila;
muofisi mulanguli a nga, arali mukonanyi o tholiwa, vha laela uri vha ṋee vhuṱanzi fhethu huṅwe na huṅwe hune -
ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha ḓo ḓi pfa vha hayani;
muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vha sinyusa a vha a kule navho;
khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a ḓo kona u vhona na u thetshelesa - kana hu tshi khou shumiswa i.ekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa - na vhone na mukonanyi nga tshifhinga tsha u ḓea vhuṱanzi;
Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u ḓithusa i ḓo ṱavhanyiswa nga hune zwa konadzea; na
Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho closed-circuit television CCTV i tshi ḓo shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo, mutshutshisi u ḓo ṱalutshedza uri i shuma hani kana hune zwa konadzea u ḓo tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma
Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano, hune zwa konadzea na hune vha vha hone -
vha ṋetshedza ngeletshedzo na thikhedzo;
vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza Vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha ḓi lingiwa; na u ṋetshedza -
thuso nga u kwamana na muṱa na dzikhonani b.
thuso arali vha na tsumbadwadze ḽa mutsiko une wa vha hone nga murahu ha musi vho bvelelwa nga zwithu zwi si zwavhuḓi c.
halutshedzo ya kuitele kune kwa ḓo tevhelwa d.
thuso maluganana u davhidzana na Tshumelo ya Tshipholisa ya SA na mutshutshisi e.
themendelo ya u ya kha vhaeletshedzi vha phurofeshinala arali vhuṱungu kana thambulo yo no tou hulela nga murahu ha musi muthu o bvelelwa nga zwithu zwivhi f.
tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo, nga maanḓa hune tshumelo dzine dza vha hone dza angaredza na 'Thikhedzo ya Khothe', hu tshi katelwa na -
u vha thusa u pfesesa kuitele kana kutshimbidzele kwa khothe;
u vha ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha ḓe vha vhe ṱhanzi;
u vha ṱalutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhe khothe na uri mushumo wavho u ḓo vha ufhio, khathihi na u vha thusa uri vha wane khothe; na iv. u vha lugisela u ḓea vhuṱanzi khothe na u ṱuṱuwedza vhukwamani na mutshutshisi.
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhaofisi vha Tshumelo dza zwa Vhululamisi -
vha ḓo, arali vho ita khumbelo, ḓivhadzwa nga ha zwo shandukiswaho kha zwigwevho zwa vhulavhelesi ha vhululamisi; mishumo ya Bodo ya Parole, mushumo wavho nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole, na zwine vha tea u zwi lavhelela tsengoni;
arali ho itwa khumbelo, vha ḓo tshimbidza vhukonanyi vhukati havho na muhwelelwa musi zwi tshi ṱoḓea; na arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea, tsumbo, arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha ṱoḓa thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole, vha ḓo rumelwa kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo.
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u ḓo khwaṱhisedza uri -
hune zwa vha zwo tea, vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni.
PFANELO YA NDILISO
Ndiliso" i amba tshelede ine vha i ṋewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu (hu tshi katelwa na tshelede) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi. Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo.
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri -
mutshutshisi na pholisa, hune zwa vha zwo tea, vha ḓo vha ḓivhadza uri vha nga kha ḓi ḽa khothe nga ḓuvha ḽa tshigwevho nahone vha nga humbela mutshutshisi u ita khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso;
Hune zwa vha zwo tea, khothe i nga imisa tshigwevho arali muhwelelwa a vha ḓea ndiliso malugana na ndozwo kana tshinyalelo ye ya vha hone kha thundu dzavho nga mulandu wa vhutshinyi;
muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi, hune zwa vha zwo tea, u ḓo vha ḓivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa, khothe i ḓo ita ndaela ya uri a badelwe tshelede yeneyo nga u ṱavhanya;
Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri, arali ndaela ya ndiliso i songo ṋetshedzwa vhone kha tsengo ya vhutshinyi, vha nga hwelela muhwelelwa;
Muofisi mulanguli u ḓo vha ḓivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi , a vha nga ḓo kona u hwelela muhwelelwa; na
Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi, vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha ḓo tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo.
PFANELO YA U WANA ZWITHU ZWINE ZWA VHA ZWAU MURAHU
U wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu" zwi amba uri, nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo, khothe i laela muhwelelwa uri a vha ṋee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni, u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi.
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri mutshutshisi a -
Vha ḓivhadza uri u vhuiselwa zwithu zwine zwa vha zwau zwi amba u vhuiselwa murahu ha thundu kana ndiliso; na
Vha ḓivhadza uri khumbelo yavho malugana na izwi i nga kombetshedzwa nga khothe nahone hune zwa vha zwo tea, vha ḓo tendelwa u rumela khumbelo yeneyo khothe.
nḓila DZA U ITA DZIMBILAELO
Mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulanduanandivhoyau.etshedzatshumelodzamaimoan.ha,fhedzitshi.we tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo. Arali zwa ralo, mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi zwi ṱoḓa u ḓivha uri ho bvelela mini. Itshi tshipiḓa tsha ḽiṅwalo tshi vha vhudza uri ndi zwifhio zwine vha nga ita arali vha songo fushea nga a.
nḓila ye vha farwa ngayo;
mafhungo e vha a wana, kana c.
tsheo dze dza dzhiiwa
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe:
Vha nga vhilaela nga ha pholisa, pholisi ya tshumelo ya tshipholisa, kuitele, nga u ṅwalela kha Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho.
Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani, vha nga kha ḓi tea u wana ndiliso. Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa tshiṱitshi, kana arali vha songo fushea, vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia ḽeneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo. Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Aralimbiloyavhoisongotshimbidzwangan.ilainevhapfavhofushea,vha nga kwama Ndangulo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, vhe vha kundwa u ita mishumo yavho.
Vhatshutshisi:
Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo. Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo. Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavhongan.ilaifushaho,vhanga.walelaMutshutshisiMuhulwanekhasia ḽeneḽo. Ene u ḓo ita tsedzuluso nga ene muṋe. Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu, vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi.
Arali ha ḓi dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, u ya nga mulayo, i nga kha ḓi si ṱoḓisise tsheo dza khothe.
Dzikhothe:
Arali vha songo fushea nga phindulo ya ṱhoho ya tshiṱiriki, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo.
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo.
Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga ṅwalela Khomishini ya madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane. Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe, tsumbo, vhomabalane kana vha.ologi, vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona. Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe, vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala.
Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano:
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo. Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya vunḓu, khathihi na Ofisi ya Lushaka.
Arali vha kha ḓi vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso, vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Vhashumi vha zwa mutakalo:
Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi, vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa. Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone.
Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi, vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa vunḓu. Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo, vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe, uri i ṱoḓisise aya mafhungo.
Vhashumi vha Tshumelo ya Pfunzo:
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo, vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo. Arali mbilaelo i tshi kwama ṱhoho ya tshikolo, vha nga kwama tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu.
Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo.
Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.
Vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi:
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa vhululamisi, vha nga ṅwalela Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa. Musi o wana mbilaelo yavho, Khomishinari u ḓo i rumela kha ofisi yo teaho uri i sedzuluswe.
dziṅwe nḓila dza u Vhilaela:
Arali vha vha vha kha ḓi vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana Vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga madzangano a no nga sa:
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi b.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe c.
Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ßiimisaho d.
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu e.
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe f.
Muimeleli we vha tou ḓinangela ane a ḓo badeliwa nga vhone vhane
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi ḽiṅwalo, vha nga kwama Dairekhithoreithi ya Mbeu ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa kha nomboro dzi tevhelaho:
Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo ḽa Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa, nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, Mutakalo, khathihi na Dzangano ḽa Vhutshutshisi ḽa Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Ndangulo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisi.ara.a na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro.
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso.
MULANGI-DZHENERALA
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa
Nomboro ya Fekisi.:
MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Pfunzo
Nomboro ya Fekisi.:
MULANGI-DZHENERALA
Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano
Nomboro ya Fekisi.:
KHOMISHINARI
Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi
Nomboro ya Fekisi.:
KHOMISHINARI WA LUSHAKA
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
Nomboro ya Fekisi.:
MULANGI-DZHENERALA
Muhasho wa zwa Mutakalo
Nomboro ya Fekisi.:
Nomboro ya Fekisi.:
Nomboro ya Fekisi.:
Mulanguli wa Lushaka wa Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Thanzi
Nomboro ya Fekisi. :
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
Nomboro ya Fekisi.:
Vhaimeleli vha Pfanelo dza Vhuthu
Nomboro ya Fekisi.:
Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo dza Vhuthu
Nomboro ya Fekisi.:
Dairekhithoreithi ya Dzimbilaelo yo Diimisaho
Nomboro ya Fekisi.:
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
Nomboro ya Fekisi.
Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhaimeleli vha demokiratiki
0577 Nomboro ya Fekisi.:
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu
7182 Nomboro ya Fekisi.:
Khoro ya Phurofesheni dza Afrika Tshipembe
Nomboro ya Fekisi.:
Khomishini ya Tshumelo dza Khothe
Nomboro ya Fekisi.:
<fn>NPA_ven.txt</fn>
muthu ane a hwesa muhwelelwa mulandu u dovha a pfi mutshutshisi wa muvhuso kana mutshutshisi wa vhathu ndi dzangano ḽine ḽa fara vhatshinyi khathihi na u sedza uri vhathu vha khou tevhedza milayo u wanulusa mbuno dzi no vhea zwithu khagala u hwesa na u sengisa mulandu muthu a ne a khou pomokwa u ri o pfuka mulayo madzhisitirata kana Muhaṱuli ane a thetshelesa mulandu vha shuma na khothe u laṱiswa ho teaho hu no tiwa nga muha.uli/ madzhisiṱiraṱa u thusa mutshinyi uri a dovhe a vhe a fhulufhedzeaho na thuso tshitshavhani muthu a no khwatisedza uri muthu a re kha phurobesheni u a difara a sa vha na nungo kana a zwi konḓi u vha .hupha 
vhutshinyi kha muthu kana kha ndaka; muthu ane a kona u .alusea we a vhaiswa e eṱhe nahone zwo tou mu lumba zwo itwa nga muhwelelwa, hu si nga lushaka nga huswi u vhudzisa vhone mbudziso malugana na vhuṱanzi havho 9
nyanetshelo yo tou ṅwalwaho kana ya mulomo ya zwe zwa bvelela, ine ya nga shumiswa khothe sa vhuṱanzi u ana uri mafhungo magede ndi ngoho tshitatamennde tshi no khwaṱhisedza uri tshigede tsho itea kana ndi ngoho u fha vhuṱanzi khothe nothisi ya tshiofisi i no shumiswa kha u ḓivhadza ṱhanzi uri dzi tea u ḽa khothe u ḓea vhuṱanzi 1
muthu ane a shuma na mafhungo a sapoto khothe; vhatshutshisi vhoṱhe ndi vhaofisiri  vha sapoto; vhaṅwe vhahu vha nga kha ḓi twa vhaofisiri vha sapoto
Thusedzo ya Tsireledzo ya Thanzi na tshumelo dzi no tutshelana nayo
Lushaka lwa khothe
Khothe ya Mulayotewa ndi yone khothe khulwane shangoni. Tsheo dzayo ndi ambadzifhele nahone a hu na iṅwe khothe ine ya nga zwi shandula.
Khothe Khulwane ya aphiḽi ndi yone ambadzifhele kha mafhungo a aphiḽi nga nnḓa ha a no kwama mulayotewa. A hu na khothe dza fhasi na nthihi dzine dza nga hanedza zwe ya tshea.
Khothe Kha.huli (ya N.ha)
Khothe ya Dzingu
Khothe ya Mbilo ṱhukhu - tsheo dza hone ndi ambadzifhele nahone a hu na aphiḽi dzi no iswa kha khothe kha.huli.
biḽi ya Pfanelo Khothe Khulwane ya ndi mutevhe wa pfanelo na mbofhololo dza aphiḽi vhathu vhoṱhe vha no dzula shangoni ḽeneḽo, ndi yone khothe ya zwi tshipiḓa tsha milayo ya shango .ene.o; maṱhakheni shangoni Afrika Tshipembe ḓi na biḽi ya Pfanelo nga nga nnḓa ha Khothe ngomu ha Mulayotewa washu ya Mulayotewa
Zwine khothe ya shuma
I shuma na milayo ya shango fhedzi. I khwaṱhisedza uri Milayo ya Phaḽamennde i tevhedza Mulayotewa - hu tshi katelwa na biḽi ya Pfanelo.
aphiḽi dza milandu yoṱhe ya vhutshinyi i no bva kha Khothe Kha.huli.
Vhutshinyi ho kalulaho sa vhupondi, u tshipa na u lila u minula muvhuso (tirizini).
Vhufhura vhuhulwane na ho dombelaho.
aphiḽi na tsedzuluso zwi no bva khothe dza zwiṱiriki na dza dzingu.
Milandu minzhi nga nnḓa ha lila u minula muvhuso.Milandu i sa dini na i si mihulwane.
vhufhura Khothe ya Dzingu u fhura muṅwe muthu hu khothe ine ya sengisa tshi shumiswa mazwifhi milandu yo kalulaho na vhumbulu, ha vho vha kana mihulwane kha na khuvhabvu/u vhaiswa ya khothe ya tshitiriki
Maipfi a no shumiswa khothe
Hu na maipfi manzhi ane a shumiswa khothe ane vha nga vha vha sa athu a pfa. Mutevhe wa maṅwe a a no shumiseswa khoyu. Hu na maṅwe e a swifhadza a dovha a ṋewa Ṱhalutshedzo magumoni a masia.ari.
Afidaviti- tshitatamende tsho tou ṅwalwaho phanḓa ha khomishinari wa muano tshine muiti watsho a ana u ri zwi re khatsho ndi mafhungo ngoho - tshi nga kha ḓi shumiswa sa vhuṱanzi khothe
Alibi - tsumbo ya u ṱanziela uri vho vha vhe hunwe fhethu vho musi vhutshinyi vhu tshi bvelela
aphiḽi - u humbela khothe khulwane uri i shandule khaṱhulo, tshigwevho kana tsheo ye ya itwa nga khothe ya fhasi
Bodo ya Thuso ya Vhaimeleli - i ḓea vhathu vha si na tshelede vhaimeleli na nyeletshedzo
Bona fide - u ita tshithu vha na fulufhelo la u ri vha na pfanelo ya u tshi ita.
Dokhethe ya mulandu - fai.i kana ḽiṅwalo ḓi no ṅwalwa nga mapholisa musi vha tshi sedzulusa vhutshinyi
Inthadikhithi - Ndaela ya Khothe i no tsireledza muṅwe muthu kana i no kombetshedza muṅwe muthu uri a ite tshiṅwe tshithu
Khaidzo/u vhofhololwa nga khaidzo - u vhofhololwa hu si na beiḽi, na u kaidziwa uri vha vhuye khothe nga ḓuvha .igede
Khothe ya Sapoto - khothe iṅwe na iṅwe ya madzhisiṱiraṱa ine ya dzhiwa i Khothe ya Sapoto i a kona u shuma na milandu ya sapoto
Khothe ya Vhana - Khothe ya madzhisiṱiraṱa ya tshipentshela i no tshea milandu i no kwama ndondolo ya vhana
Khothe ya Vhana - khothe ya tshipentshela ha madzhisiṱiraṱa hune muhwelelwa a vha ṅwana
Khothe ya Vhutshinyi (dza tshiṱiriki, ridzhini na kha.huli) - hune muhwelelwa a sengiselwa hone vhutshinyi
Khumbulelo- u humbulela muthu zwithu zwi si zwone, zwo peamela lurumbu luthihi
Lu siho mulayoni - u pfuka mulayo
Lufhera lwa u khuthadza - lufhera lwa khamera
Mawanwa - tsheo dzi o itwa nga khothe kana nga Khomishini ya ṱhoḓisiso
Mbingano (lu si lwa mulayo) - u dzala nothe hu songo vha na mbingano
Muimeleli - dzina ḽa u angaredza ḽa muthu ane a vha na ndavhuko dza mulayo; .oyara
Mukhuthadzi - muthu a no dzula na mukhakhelwa lufherani lu re dubo (lufherani lwa khamera) nnḓa ha khothe a tshi thusa vhakhakhelwa uri vha pfesese mbudziso dzi no khou vhudziswa khothe
Mulandu - mulandu wo pomokwaho muthu o itaho vhutshinyi
Muofisiri wa ndugiselo dza khothe- u shuma kha dziṅwe khothe u tikedza na u thusa ṱhanzi
Mutshutshisi wa khothe - muthu ane a hwesa mulandu muhwelelwa ḽiṅwe upfi mutshutshisi kana mutshutshisi wa phabu.iki
Mutshutshisi wa sapoto - mutshutshisi we a tiwa uri a shume fhedzi na zwa sapoto
Mutshutshisi wa tshipentshela - muthu we a gudiswa u sengisa milandu migede, sa vhutshinyi ha vhudzekani
Mutsireledzi wa phabu.iki (wa vhathu) - muofisiri o tholwaho nga muvhuso uri a ite ṱhoḓisiso ya mbilahelo dza zwan.anguvhoni na zwiṅwe zwiito zwi siho mulayoni zwe zwa itwa nga vhaofisiri vha muvhuso na vhashumi vha muvhuso
Muun.i- muthu ane a vha na maanḓa a u alusa ṅwana arali a si na vhabebi
Muvhili - muthu a no khou vhila zwithu lwa sivili
Ndaela ya Khothe - ndaela ya tshiofisi i no bva kha muofisirimuha.uli i tshi vhudza muthu uri a ite mini kana i tshi mu thivhela u ita tshiṅwe tshithu
Ndingo ya u .ikona - ndingo ine ya itwa hu u itela u vhona uri vhushai ha muthu ndi vhuhulu lune a tea u wana thuso ya vhaimeleli kana giranthi dza muvhuso naa.
Oda.i ya khothe - u ita uri khothe hu vhe na vhudziki
Phareidi ya u sumba mutshinyi- hune vha sumba hone muthu we a ita vhutshinyi musi a vhukati ha vhaṅwe vhathu Phedzhuri- vhutshinyi ha u zwifha muthu o ita muano khothe kana u ita tshitatamennde tsha muano
Phurobesheni - tshifhinga tshi no fhiwa vhathu uri vha sumbedze uri vha a kona u ḓifara
Rekhodo ya vhutshinyi- mutevhe wa vhutshinyi he vhone vha waniwa mulandu khaho; zwi ḓi vhidzwa upfi ndi milandu ya kale
Rifomethiri - lushaka lwa tshipentshela lwa dzhele hu tshi itelwa vhatshinyi vha re vhana
Risithi - bammbiri ḽa u sumbedza uri tshelede yo badeliwa kana ḽa u ṱoḓa murahu zwithu zwe vha dzhielwa
Samanisi - liṅwalo ḽine ḽa khou vhidza muthu uri a ḓe khothe u senga nge a pfuka mulayo
musi vha songo tea u vha na zwine vha amba ngauri mulandu a u athu vhiniwa hama ya ṱhanzi - muthu a re khothe dza madzhisiṱiraṱa ane a ṱalutshedza ṱhanzi pfanelo dzavho kathihi na u mu badelela zwinamelwa arali zwo tea hama ya tshivhotshwa- muofisiri wa Khothe ya madzhisiṱiraṱa ane a nga thusa nga u wana tshelede ya u badela beiḽi kana faini hangano/u malana ha tshirema - u malana hu tshi shumiswa milayo ya mvelele dza tshirema hanzi ya muvhuso - ṱhanzi i no shumiswa nga mutshutshisi u khwaṱhisa mulandu wa muhwelelwa
Tho.uluso ya tsho ḓaho mufu - tsedzuluso ya u lingedza u vhona arali hu na muthu we a vhanga lufu lwa muthu we a si fe nga lwawe
Thuso ya vhaimeleli - thuso i no bva muvhusoni ya muthu ane a si kone u hira .oyara
Tsedzuluso - musi khothe ya nṱha i tshi sedzulusa tsheo dzo itwaho nga khothe kana maanḓalanga a fhasi, u itela u vhona arali hu na tshiṅwe tshithu tshi songo itwaho nga ngona Tsengo- musi hu tshi ḓiswa khothe vhuṱanzi ha vhutshinyi ha muhwelelwa a no khou hweswa mulandu wa vhukhakhi ho itwaho
Tsengo ya tshiphirini - tsengo kana kheisi ine khothe hu si dzhene vhaṱaleli
Tshigwevho tsho fhaiwaho - tshipiḓa tsha tshigwevho tsha dzhele kana faini tshi a hukulwa kana u fhiriselwa phanḓa
Tshitatamennde tsha Vhupfi ha Vhakhakhelwa - ndi tshitatamende nga mulomo kana tsho tou ṅwalwa tshi tshi bva kha vho khakhelwaho nga vhutshinyi; tshi nga kha ḓi ṅwalwa nga vha muṱa kha nzulele ye ha vha na lufu, kana nga phurofeshina.a; ḓi nga vhalelwa khothe
Tsumbo - vhuṱanzi ho linganaho hune vha nga winisa mulandu
U adzhena - u awela lwa tshifhinga nyana ha khothe u itela u nwa tie; kana u tshaisa
U .ifashisa/pfanelo ya u tsireledzwa kha u .ifashisa - pfanelo ya u fhumula khathihi na u sa amba zwithu zwine zwa ḓo shumiswa kha u lwa navho khothe
U nyadza Khothe - u sa tevhedza Ndaela ya Khothe kana u sumbedza u sa ṱhonifha khothe
U sa vha mulayoni - zwi lwaho na mulayo; u pfuka mulayo
U shanda mafhungo - u amba zwithu zwi si zwone kana mazwifhi
U tenda mulandu - u tenda uri vho ita vhutshinyi
U vhuthedzela- mafhungo a no sumbedza uri ndi ngani muthu we a vhonwa mulandu a tshi tea u pfelwa vhuṱungu a ṋewa tshigwevho tshiṱuku tshi sa dini Vha.ivhi/.hanzi i re muḓivhi - muthu ane a vha na nḓivho i songo ḓoweleaho ya tshiṅwe tshithu nahone a nga khaḓi vhidziwa uri a ḓe a ṋee vhuṱanzi hu no kwama nḓivho yawe
Vhukoni ha mulayo- maanḓa a u kona u dzhiya kana u dzhielwa maga a mulayo
Vhulamuli - u shumisa muṅwe muthu kha u lamula vhathu vhavhili vha re na phambano
vhuṱanzi ha phungo (mavharivhari) - zwe vha tou pfa zwi tshi ambiwa nga muṅwe muthu
Waranthi - ḽiṅwalo ḓi no bviswa nga muofisirimuha.uli kana tshiṅwe tshifhinga nga muofisiri wa mapholisa ane a vha .efuthenenthi kana nṱha ḽine ḽa ḓea thendelo ya u ita zwithu zwi ngaho sa u fara, u setsha na u shakulisa vhathu
Zwi no khou pomokiwa - musi zwe zwa hweleliwa zwi sa athu sumbedziwa uri ndi zwone khothe
Bodo ya Thuso ya Vhaimeleli
I ḓea vhathu vha si na tshelede vhaimeleli na nyeletshedzo Lutingo: 086 1053 425/011 877 2000
Nomboro dza Shishi
Nomboro ya thuso ya vhafumakadzi vhe vha gigidwa na u itelwa tshiṱuhu Lutingo: 0800 150 150
Senthara dza Mbavhalelo dza Thuthuzela
<fn>PAIA MANUAL DPW TSHIVENDA.txt</fn>
TUTUWEDZA U SWIKELEA HA MAFHUNGO MULAYO NO.2 WA
KHETHEKANYO 14 YA MUHASHO WA MISHUMO SA ZWE ZWARANDELISWA ZWONE KHA MULAYO WA 2000 WA U
ZWI RE NGOMU
TSHITENWA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 THALUTSHEDZO Zwidodombedzwa u ya nga Khethekanyo 14 Mishumo na tshivhumbeo tsha Muhasho wa Mishumo Zwidodombedzwa zwa vhukwamani U swikela rekhodo dza Muhasho wa Mishumo U buletshedza hu re khagala Rekhodo dzine dza nga humbelwa Ndila ya u ita khumbelo Tshumelo dzine dza vha hone Naa vha nga swikela hani hedzi tshumelo Ndulamiso dzine dza itwa arali mbetshelo dza mulayo dzi sontevhedzwa Mbadelo dzo tiwaho Fomo ye ya dzudzanyelwa u swikela dzirekhodo MASIATARI 2 2 3 4 4 4 5 7 7 go 7 8 9
ZWIDODOMBEDZWA U YA NGA KHETHEKANYO 14
A. MISHUMO NA TSHIVHUMBEO TSHA MUHASHO WA MISHUMO
MISHUMO
Mishumo ya muhasho ndi ine ya vha i tevhelaho:
U langa themamveledziso dza mishumo ya muvhuso
U langa zwa ndondolo ya zwifhato zwa muvhuso
NYOLO YA TSHIVHUMBEO TSHA MUHASHO WA MISHUMO YA VHATHU YO IMA NGA NDILA I TEVHELAHO: -
Tshivhumbeo tsha Muhasho wa Mishu
B. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani Khethekanyo 141b
C. U swikela rekhodo dzine dza vha kha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu
U buletshedza hu re khagala Khethekanyo 141e
Dzidzhenala dza zwa mulayo
Rekhodo hedzi dzothe dzi hone kha muhasho u itela u dzi phadaladza nahone dzi dovha-vho dza vha hone kha webusaiti ya muhasho.
REKHODO DZINE DZA NGA HUMBELWA Khethekanyo 141d
Thalutshedzo ya mafhungo na khethekanyo ya rekhodo dzine dzavha hafha kha Muhasho wa Mishumo:
Ndangulo ya digathalusi na Mbekanyamaitele U laula na u tshimbidza vhupulani ha mveledziso ya magathalusi
Mbekanyamushumo mveledziso
Mivhigo mbekanyamushumo Mveledziso
Mivhigo ya thodisiso dza ikonomi dza dza ya ya
Tshandukiso na tshumelo dza transversal
U laula zwa u itwa ha mbekanyamaitele dza tshandukiso
U laula zwa u itwa ha sisiteme ya ndangulo ya rekhodo
U laula mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhashumi
U laula mushumo wa thoho ya Muhasho
U langa vhukonanyi ha ndisedzo ya tshumelo
Ndaulo ya vhudavhidzani na mafhungo
U laula sisiteme ya ndangulo ya mashumele
Mivhigo
Adzhenda na minetse dza mitangano ya inthaviwu
Zwipitshi
U isa mafhungo kha Vhoramafhungo
U laula zwa u itwa ha ndaulo ya nga ngomu Mivhigo ya odithi
U nea tshumelo dza zwa mulayo na vhushaka mushumoni
Maitele a u isa mbilo khothe ya zwa mulayo
Vhukonanyi na vhupfumedzanyi
Tsheo
Thendelano
Mivhigo
Tshumelo dza Vhashumi Mbekanyamaitele dza: -
U thomiwa ha rekhodo
Matholele a vhashumi
U dzhenisa kha zwikhala zwa mishumo
Malamba
U aluswa ha vhashumi
Faela dza muthu nga muthu
Maitele a u renga na u rengisa (Procurement)
Miholo
Mbekanyamaitele dza maitele a u renga na u rengisa
Mugaganyagwama
Tshumelo dza
Mavu
Zwa u pfukhisela vhune ha thakha kha munwe
Vhutsireledzi
U kunakisa na mbono ya shango
Muhumbeli u do wana thendelo ya u swikela rekhodo dzine dza vha kha Muhasho wa Mishumo arali o tevhedza thodea dzi tevhelaho: -
Muhumbeli o tevhedza ndila dzothe dza thodea ya Mulayo u yelanaho na zwa khumbelo ya u swikela rekhodo yeneyo; na
U swikela rekhodo yeneyo u ya nga ha thodea dza Mulayo.
Nzulele ya khumbelo:
Muhumbeli u tea u sumbedza arali a tshi khou kona khophi ya rekhodo kana arali muhumbeli a tshi toda u tou lavhelesa rekhodo. Inwe ndila ndi ya uri arali rekhodo i si nga ndila ya tshinwalwa, arali zwi tshi konadzea i nga kha di vhoniwa i kha tshiimo tshe ya humbelwa khatsho. s29 2.
Arali muthu a tshi humbela u swikela rekhodo kha inwe ya fomo, muhumbeli u fanela u swikela rekhodo nga ndila ye ya humbelwa ngayo. Nga nnda ha musi arali u ita ngauralo zwi tshi do thithisa ndila ya kushumele kwa Muhasho, kana u tshinya rekhodo, kana u tshinya rekhodo kana u khakhisa khophi i siho fhasi ha ndangulo ya muvhuso. Arali hu na zwiitisi zwi vhonalaho, rekhodo dza vha dzi sa koni u wanala dzi nga ndila ye dza humbelwa ngayo hone zwa vha zwi tshi konadzea nga inwe-vho ndila, hone mbadelo i do tea u vhalelwa nga ndila ye muhumbeli a ita mathomoni s29 3 na 4.
Arali, nga nnda ha phindulo yo tou nwalwaho ya khumbelo dza vhahumbeli vha rekhodo, muhumbeli a vha a tshi kona u divha nga tsheo nga ndila inwe-vho, sa tsumbo lutingo, hezwi zwi tea u sumbedzwa s18 2 e.
Arali muhumbeli a tshi khou humbela mafhungo e vhuimoni ha munwe muthu, tshiimo tshine khumbelo ya khou itwa e khatsho tshi tea u sumbedzwa s18 2f.
Arali muhumbeli a vha a sa koni u nwala na u vhala kana e na vhuholefhali, vha nga ita uri khumbelo i nga itwa nga mulomo. Muofisiri wa mafhungo u tea-ha u laedza fomo vhuimoni ha muhumbeli uyo, nahone u fanela u nekedza khophi s18 3
Hu na tshaka mbili dza mbadelo dzine dza tea u badelwa u ya nga milayo, ine ya vha mbadelo ya khumbelo na mbadelo ya thendelo, s22:
Muhumbeli a konaho u swikela rekhodo dzo faraho mafhungo o livhanaho na muthu ene mune muhumbeli ho ngo tea u badeliswa. Muhumbeli munwe na munwe ane a sa khou humbetshela ene mune u tea u badela tshelede yo tewaho:
Muofisiri wa zwa mafhungo u tea u divhadza muhumbeli(nga nnda ha musi e muhumbeli ene mune) nga u tou mu divhadza, u mu vhudza uri a badele mbadelo ye ya tewa (arali i hone) musi hu sa athu u vha na ndugiselo dza khumbelo.
Mutengo wa u humbela ndi R35. Zwithu zwothe zwa malugana na mbadelo zwo sumbedzwa kha phara i re afho fhasi. Hune zwa konadzea, muhumbeli a nga swikisa khathululo ya nga ngomu, kana khumbelo kha khothe a tshi hanedzana na mutengo kana mbadelo ya khumbelo.
Nga murahu ha musi muofisiri wa zwa mafhungo o no dzhia tsheo nga ha khumbelo, muhumbeli u do divhadzwa nga ha tsheo iyo nahone u do divhadzwa nga ndila ine a tama uri a divhadzwe ngayo.
Arali khumbelo yo tendelwa, hu do vha na tshelede ine ya badelwa, ine ya vha ya thodisiso, ndugiselo na u bveledza hafhu, kathihi na ya tshifhinga arali tshifhinga tsha u todisisa na lugisela rekhodo uri dzi vhe khagala tsho di fhira.
D. TSHUMELO DZI RE HONE 141f]
Nyimele ya Tshumelo
TSHUMELO
U tsivhudza nga pfanelo dza:
Mbilaelo
Nomboro ya lutingo ya fhedzi
U LWA NA VHUFHURA NA VHUADA
Mbilaelo
Nomboro ya lutingo ya fhedzi
NAA VHA NGA SWIKELA HANI TSHUMELO HEDZI
Vha nga swikela tshumelo dza Muhasho wa Mishumo nga u swikisa khumbelo kha thoho ya Muhasho.
Thoho ya Muhasho: Muhasho wa mishumo
E. Ndulamiso dzine dza vha hone arali mbetshelo dza hoyu Mulayo dza vha dzi songo swikelwa Khethekanyo 141h
Arali muhumbeli a vha a sa fushei nga tsheo inwe na inwe ye ya dzhiiwa nga Muofisiri wa zwa Mafhungo/Muthusa Muofisiri wa zwa Mafhungo, muhumbeli a nga humbela khathululo kha Murado wa Khoro Tshitumbe o hweswaho vhudifhinduleli ha Muhasho wa Mitambo.
Mbadelo ya khophi ya bupfarwa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha ndaulo 5(c) ndi R0, 60
Mbadelo dza u bveledza hafhu ho bulwaho kha ndaulo 7 dzo ima nga ndila i tevhelaho:
c Khophi ine ya vhalea nga khophyutha - i disiki ya sitifi ii disiki-tsitsikana 5.00 40.00
ii Khophi ya zwifanyiso zwi vhonalaho 60.00
Mbadelo ya khumbelo ine ya badelwa nga muhumbeli munwe na munwe, nga nnda ha muhumbeli ene mune, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha ndaulo 7 ndi R35, 00.
Mbadelo dza u swikela dzine dza badelwa nga muhumbeli dzo bulwaho kha d ndaulo 7 ndi dzi tevhelaho:
c Khophi ine ya vhalea nga khomphyutha - i disiki ya sitifi ii disiki-tsitsikana 5.00 40.00
f U toda na u lugisela muvhigo uri u kone u wanala, R15,00 nga awara kana tshipida tsha awara, hu tshi katelwa awara ya u thoma, ine ya todea kha u toda na u ita ndugiselo.
U itela ndivho dza khethekanyo 22 ya Mulayo, hu shuma zwi tevhelaho:
awara dza rathi sa dzine dza tea u pfukwa musi hu sa athu u badelwa diphosithi; na thihi tshararu tsha tshelede yo salaho ine ya badelwa sa diphosithi nga muhumbeli.
Mbadelo ya poswo I badelwa musi khophi ya muvhigo i tshi poselwa muhumbeli.
FOMO DZE DZA RANDELWA U SWIKELA REKHODO
Khethekanyo 181 ya Mulayo wa u tutuwedza u Swikelea ha Mafhungo, 2000 Mulayo No. 2 wa 2000
Ndaulo 2
KHUMBELO YA U SWIKELA DZIREKHODO HU SHUMISWA NGA MUHASHO Nomboro ya Ndaulo :... Khumbelo yo tanganedzwa nga: -
Dzina:...
Vhuimo:...
Deithi:...
Fhethu:...
Mbadelo ya khumbelo (arali i hone): R ...
Diphosithi (arali i hone): R ...Mbadelo ya u swikela: R ...
TSAINO: MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO
A. Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha vhathu B. Zwidodombedzwa zwa ane a khou ita khumbelo
MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO DIRESI
C. Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbetshelwa
Khethekanyo heyi i tea u dadzwa fhedzi, arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itwa vhuimoni ha munwe muthu.
NOMBORO YA VHUNE:
D. Zwidodombedzwa zwa rekhodo
Kha vha nee zwidodombedzwa nga vhudalo zwa rekhodo ine vha khou i humbela, hu tshi katelwa na nomboro ya ndaulo arali vha tshi i divha, u itela uri muvhigo u kone u wanala.
Arali tshikhala tsho nekedzwaho tshi tshituku, kha vha ise phanda kha bambiri la thungo vha talutshedze, bambiri yeneyo vha di nambatedze kha fomo heyi. Muhumbeli u tea u saina mabambiri o engedzwaho.
THALUTSHEDZO YA REKHODO: ... NOMBORO YA NDAULO:...(arali i hone) ZWINWE ZWIDODOMBEDZWA-VHO ZWA MUVHIGO...
E. Mbadelo
Khumbelo ya u swikela muvhigo, nga nnda ha u re na zwidodombedzwa nga ha iwe mune, i do shumiwa musi tshelede ya khumbelo ine ya todea yo no badelwa.
Vha do divhadzwa nga mbadelo ine ya fanela u badelwa sa mbadelo ya khumbelo.
Mbadelo yo teaho ya u swikela muvhigo i tiwa zwo bva kha tshiimo tshine vhuswikeleli ha khou konea vhu khatsho na tshifhinga tshi todeaho musi hu tshi tolwa na u lugisa muvhigo.
Arali vha sa tei u badeliswa, vha khou humbelwa uri vha bule tshiitisi tsha hone.
Tshiitisi tsha uri vha si badeliswe:
F. Fomo ya u swikela muvhigo
Arali vha sa koni u vhala nga nthani ha vhuholefhali, kha vha sedze kana vha thetshelese rekhodo ine ya vha kha tshivhumbeo tsha u swikela rekhodo ye ya nekedzwa kha 1 u swika kha 4 afho fhasi, vha bule vhuholefhali havho kathihi na uri muvhigo vha khou toda u tshi vha nga tshivhumbeo-de.
Vhuholefhali: Tshivhumbeo tshine rekhodo ya khou todea i khatsho:
Kha vha swae tshibogisi tsho teaho nga "X". NOTSI: NOTSI: (a) Tsumbedzo yan=u kha fomo i t odeaho ya u swikelela i bva tshivhumbeo tshine muvhigo wa vha hone khatsho. (b) U swikelela fomo yo humbelwaho hu nga haniwa kha dzinwe nyimele. Kha nyimele dzenedzo ni do divhadzwa arali u swikelela hu tshi do tendelwa kha in we fomo. © Mbadelo dza u swikelela muvhigo, arali dzi hone, dzi do laulwa nyana nga tshivhumbeo tshine u swikelelwa ha khou humbelisa zwone.
khophi ya rekhodo
Arali muvhigo u na zwifanyiso zwi vhonalaho -(hezwi zwi katela zwinepe, zwilaidi, rekhodo ya video, zwifanyiso zwa khophytha, zwiketshe, na zwinwe.)
arali rekhodo yo itwa nga maipfi o tou rekhodiwaho kana mafhungo ane a nga tou thetsheleswa -
Arali rekhodo I kha khomphyutha kana kha elekithironiki kana I kha tshivhumbeo tshine ya nga kona u vhalea nga mutshini -
Khophi ya rekhodo yo gandiswaho
Khophi yo gandiswaho mafhungo a bvaho kha rekhodo
Khophi ine ya vhalea nga khomphyutha
(tshitifi kana disiki yo tsitsikanaho)
Arali vho humbela khophi kana munwalululo wa rekhodo (afho ntha), vha tama khophi kana munwalululo u tshi tou posiwa naa? Tshelede ya u posa i a badelwa. EE HAI
Kha vha dzhiele nzhele uri arali rekhodo I sa wanali nga luambo lune vha lu takalela, vha nga I wana nga luambo lune rekhodo dza vha hone ngalwo.
Naa vha tama rekhodo dzavho dzi tshi vha kha luambo lufhio?:...
G. Ndivhadzo ya tsheo I elanaho na khumbelo ya u swikela muvhigo
Vha todau divhadzwa hani nga ha tsheo ya malugana na khumbelo yavho ya u swikela muvhigo?
TSAINO YA MUHUMBELI KANA MUTHU ANE A KHOU HUMBULELWA
<fn>Paja booklet A5 Venda-sm.txt</fn>
zwi re ngomu zwi re ngomu
Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ndi mini (PAJA)? ... 4
Ndaulo ndi mini? ...4
Ndi afhio "maga kwao" ane vhatshimbidzi vha tea u a tevhedza? ... 6
Ndi ngani ri tshi to.a PAJA? ... 7
Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshiṅwe tshithu?... 8
Ndi lini hune nda nga humbela zwiitisi? ... 9
nḓila ya u humbela zwiitisi ... 9
Ndi zwifhio zwiitisi zwine nda ḓo zwi ṋewa. ... 10
Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini? ... 10
Zwiitisi zwo tendelwa u ṋewa nga mulomo? ... 10
Zwino arali ndi saathu u fushea? ... 11
Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula? ... 12
Ndi ngani vhathu vha tshi fanela u vhudzwa nga ha PAJA? ... 14
Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwi ḓivha. ... 14
Bugwana iyi i shumiswa hani ... 15
Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo? ... 15
Ngauri zwi ita uri ndaulo i vhe na vhuḓifhinduleli ha vhathu kha nyito dzayo, Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo (PAJA) ndi mulayo wa ndemesa kha u vhona uri demokirasi ya Afrika Tshipembe i bvela phanḓa na u aluwa. Khathihi na Mulayotewa (nga maanḓa Khetheka-nyo ya 33 - pfanelo ya u wana ndaulo kwayo) na Ndan-gulo dza Batho Pele, PAJA i vha tshipiḓa tsha maele maswa, o ḓiimiselaho u vhona uri hu vhe na ndaulo ine ya shuma zwavhuḓi yo sedzaho kha u thusa vhathu.
I vhona uri hu na ndaulo kwayo ine ya tshimbidzwa zwavhuḓi;
I ḓea vhathu pfanelo ya u humbela zwiitisi; na
U ḓea vhathu pfanelo dza u tendelwa uri nyito dza ndaulo dzi sedzuluswe nga dzikhothe.
tshipiḓa tsha 2 i amba nga ha uri dzangano ḽavho ḓi nga shumisa hani haya mafhungo kha u thusa vhathu vhane ḽa vha shumela na zwine vha fanela u ita u itela uri vhathu vha gude nga ha hoyuMulayo.
nḓila ya u shumisa iyi gaidi
Magumoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe, vha ḓo wana tshigwada tshine tsha khwaṱhisedza mafhungo a ndeme ane vhathu vha fanela u a ḓivha. Hezwi zwi nga shumiswa kha u bveledza mvelelo dza ngudo kana nḓivho dza mafhungo kana pfunzo iṅwe na iṅwe ine vha i ṋetshedza nga ha hoyu Mulayo. Ndi zwone zwipiḓa zwa ndeme zwa mafhungo ane miraḓo ya tshitshavha ya fanela u a ḓivha. zwiṅwe zwo khwa.isedzwaho ndi zwiṅwe zwipiḓa zwa mafhungo a ndeme na vhute-vhedzi vhune vha ḓo vhu shaya kha u ita khumbele vha tshi shumisa PAJA.
Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ndi mini (PAJA)?
Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe u khwaṱhisedza pfanelo "Ndaulo kwayo" kha vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. Heyi pfanelo (kha khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa) i amba uri muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u na pfanelo ya:
U wana Ndaulo kwayo i pfalaho ine ya tendelwa nga mulayo; na
U ṋewa zwiitisi zwa Ndaulo ine ya sa vha fare zwavhuḓi.
Heyi khethekanyo i dovha ya humbela muvhuso uri u pha-sisa mulayo une wa bvisela khagala zwidodombedzwa zwa hoyu mulayo. Hoyu ndi Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo (3 wa 2000).
Ndangulo ndi mini?
Ndangulo yo itwa nga:
Mihasho yoṱhe ya muvhuso (kha lushaka, vunḓu na muvhusowapo);
Mapholisa na mmbi; na
Tshifhinga tshoṱhe musi ndaulo i tshi dzhia tsheo ine ya kwama pfanelo dza vhathu, i vha i tshi khou ita mushumo wa ndaulo.
TSUMBO
Musi muthu a tshi ita khumbelo ya gavhelo ḽa vhaholefhali kana mundende wa vhaaluwa, muhasho wa ndondolavhathu wa vunḓu u fanela u dzhia tsheo ya uri i nga mu.ea kana a u nga ḓo mu ḓea. Heyi tsheo i pfi mushumo wa ndangulo.
dziṅwe tsumbo ndi:
U ita khumbelo ya sabusidi ya u renga nnḓu lwa u thoma
U ita khumbelo ya u wana thendelo ya u shuma kana ya vhudzulapo
U ita khumbelo ya u vha ṱhungu kana tshavhi
PAJA i shuma fhedzi kha ndaulo dzine dza sa ime na vhathu. Nga maṅwe maipfi; tsheo tsheo dzine dza ima na vhathu (u fana na u ḓea muthu gavhelo ḽa vhaholefhali) a dzi katelwi kha PAJA.
tshiṅwe tshifhinga, tsheo ine ya ima na muthu muthihi i nga ḓi thithisa pfanelo dza muṅwe muthu (muthu wa vhuraru). Sa tsum-bo, arali muṅwe muthu a ita khumbelo ya u khwinisa nnḓu yawe, zwi nga ḓi khakhisa nḓila ine muhura a ḓo vhonala ngayo. Kha zwiwo zwo raliho, muhura a nga ḓi tsireledzwa nga PAJA.
PAJA i ri vhalanguli vha fanela u:
Tevhedza maga kwao musi vha tshi dzhia tsheo;
Tendela vhathu uri vha imelelwe phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo iṅwe na iṅwe ine ya sa ḓo ima na pfanelo dza vhathu;
alutshedza nga vhuronwane tsheo dzine vha dzi dzhia;
ivhadza vhathu nga ha khumbelo dza khaṱhululo dza nga ngomu kha mihasho yavho. Arali hu si na khaṱhululo ya nga ngomu, vha fanela u vhudza vhathu uri vha nga ḓi humbela khothe uri i sedzuluse tsheo; na
U vhudza vhathu uri vha na pfanelo ya u vhudzisa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwa tsheo yavho.
Ndi afhio "maga kwao" ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza?
Uri mushumo wa vhalanguli u vhe "kwao", maga ane vha a te-vhedza musi vha tshi dzhia tsheo a fanela u vha kwao. Naho heyi bugwana i tshi amba nga ha tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu, PAJA i dovha ya vhea maga a tsheo dzine dza kwama vhathu nga u angaredza.
Tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu
PAJA i vhea maga ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo na nga murahu:
phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo, vhalanguli vha fanela u ḓea vhathu vhane pfanelo dzavho dza nga kwamea:
nḓivhadzo yo teaho ya zwine vha khou dzudzanya u zwi ita; na
Tshifhinga tsho linganaho tsha uri vhathu vha kone u wana vhaimeleli.
Vhalanguli vha fanela u sedza hovhu vhuimeleli phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo.
Nga murahu ha musi vha tshi dzhia tsheo, vhalanguli vha fanela u fha muṅwe na muṅwe ane pfanelo dzawe dza kwamea:
Tshitatamennde tshi pfalaho tsha zwe vha tshea;
nḓivhadzo ya pfanelo dza u sedzulusa kana khaṱhululo ya nga ngomu; na
nḓivhadzo ya uri vha nga humbela zwiitisi zwa tsheo yo dzhiwaho.
Naho vha sa tou fanela u zwi ita, vhalanguli vha nga .i:
Thusa vhathu vhenevho vhane pfanelo dzavho dza kwamea;
U vha tendela uri vha itele khaedu zwiṅwe na zwiṅwe kana vhuṱanzi vhune ha hanedzana nae (zwi nga ḓi vha zwo tou ṅwalwaho kana nga u tou ya).
Tsheo dzine dza kwama tshitshavha nga u angaredza
Hu na tshaka mbili khulwane dza maga:
nḓivhadzo na tsheo. Hafha, mulanguli u fanela u anḓadza nḓivhadzo ine ya amba uri vha khou dzudzan-ya mini na u humbela mihumbulo kha vhathu. Mulangu-li u fanela u dzhiela nzhele mihumbulo yeneyo phanḓa ha musi a tshi humbula uri u fanela u ita zwifhio.
U vhudzisa tshitshavha. Kha heḽi ḽiga, hu tholiwa muthu kana phanele uri i thetshelese maambiwa a vhathu kha tsengo ya nnyi na nnyi. Haya maambiwa a fanela u dzhielwa nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo.
Ndi ngani ri tshi shaya PAJA?
Tshifhingani tsho fhiraho, muvhuso wo vha u tshi dzhia tsheo dzine dza kwama vhutshilo ha vhathu hu songo vha na u ṱalutshedza uri u khou itani. Nga u bvisela khagala pfanelo dzine vhathu vha vha nadzo, PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila kwayo. U dovha wa vha tendela uri vha pfiwe phanḓa ha musi tsheo iṅwe na iṅwe i tshi dzhiwa. Nga nḓila ya hone, PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila ire khagala nahone i na vhuḓifhinduleli ha mishumo yayo. i dovha ya vhona uri tsheo dzi dzhiwa nga nḓila yone. Sa tsumbo, tsheo ya mulanguli ine ya dzhia sia kana yo sedza zwi son-go livhanaho, i nga thudzelwa thungo.
Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshiṅwe tshithu?
Nga mulandu wa PAJA, vhathu zwino vha nga lavhelela u:
Vhudzwa nga ha maga ane a khou dzhiwa ane a nga kwama pfanelo dzavho (naho hezwi zwi tshi nga konḓa uri zwi konadzee kha zwa vhukuma);
Tendelwa uri vhupfiwa havho vhu dzhielwe nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo (na zwenezwi zwi nga konḓa uri zwi konadzee);
Vhudzwa uri tsheo ndi ifhio na nga ha pfanelo dza-vho dza khaṱhululo ya nga ngomu kana tsedzuluso;
Vhudzwa uri vha na pfanelo dza u humbela zwiitisi;
ewa zwiitisi zwo teaho musi vho humbela; na u
Kona u itela khaedu tsheo yo dzhiwaho khothe.
TSUMBO
Arali muthu o ita khumbelo ya gavhelo ḽa vhaholefhali, vha nga lavhelela u vhudzwa, phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u fhedzisela, uri vha ḓo tendelwa kana a vha nga tendelwi. Arali vha sa ḓo tendelwa, vha nga ḓi ṱoḓa muimeleli (u fana na u sumba mafhungo maṅwe na maṅwe a songo dzhielwaho nzhele). Arali tsheo ya ḓi vha i sa imi navho, vha nga ḓi humbela zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwine zwa ṱalutshedza uri ndi ngani zwo tou ralo. Arali vha tshi kha ḓi humbula uri tsheo yo khakhea, vha nga ḓi humbela khaṱhululo kha bodo iṅwe na iṅwe ya khaṱhululo ya muhasho wa vunḓu. Arali na henefho vha saathu u fushea, vha nga ḓi humbela khothe uri i sedzuluse mafhungo avho.
Ndi lini hune vha nga humbela zwiitisi?
muṅwe na muṅwe o tendelwa u humbela zwiitisi zwa tsheo dzine dza khakhisa (kana u hanedzana) pfanelo dzavho.
nḓila ya u humbela zwiitisi
Bula uri ndi zwiitisi zwa tsheo ifhio zwine vha khou zwi humbela;
Amba uri ndi ngani vha tshi humbula uri tsheo yo khakhea;
Amba uri ndi dzifhio pfanelo dzavho dzine dza khou kwamea (arali zwi tshi konadzea);
U rumelwa nga poswo, fekisi kana i-mei.i kana u tou ḓiswa nga tshanḓa.
Arali vhathu vha sa koni u ṅwala, vha fanela u humbela kho-nani, shaka, mushumi wa zwa mulayo kana muṅwe-vho a vha thuse. Ndangulo dzi a amba na zwa uri vhalanguli vha fanela u ita uri hu vhe na thuso ya vhathu vha sa koni u ṅwala. Zwenezwo, muthu a nga ya ofisini dze dza dzhia tsheo a hum-bela thuso henefho nga u tou ṅwalelwa khumbelo yavho.
Ndi zwifhio zwiitisi zwine zwa ḓo ṋewa.
PAJA i ri vhalanguli vha fanela u ḓea zwiitisi "zwi fushaho". U shumiswa ha ipfi "zwi fushaho" ndi ha ndeme nga maanḓa. Vhalanguli vha nga si sokou amba uri vho humbula nga ha fhungo vha swikelela tsheo yavho. Vha fanela u amba uri vho i swikelela hani. Arali muthu ane a khou humbela zwiitisi o vhudzisa mbudziso, dzi fanela u fhindulwa dzoṱhe. Nga u pfuf-hifhadza, vhalanguli vha fanela u ḓea Ṱhalutshedzo i pfalaho.
Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini?
Zwiitisi zwo tendelwa u ṋewa nga mulomo?
Phindulo pfufhi ndi "hai". PAJA i a zwi bvisela khagala uri zwiitisi zwi fanela u tou ṅwalwa, Hone ha, arali muthu a ṋewa zwiitisi nga mulomo a fushea, a huna thaidzo. Na zwenezwo, muthu u fanela u humbela uri zwiitisi zwi tou ṅwalwa uri vha kone u zwi shumisa arali vha humbula u vha itela khaedu kana u itela khaedu tsheo nga murahu.
Zwino arali ndi saathu u fushea?
miṅwe mihasho i na maga a a khaṱhululo a nga ngomu. Hune ha vha na maga a khaṱhululo a nga ngomu, a fanela u shumiswa phanḓa ha musi hu saathu u itwa zwiṅwe zwithu.
TSUMBO
Hune ha sa vhe na maga a nga ngomu a ka.hululo, kana he a shumiswa fhedzi muthu a sa fushee nga tsheo, vha na pfanelo ya u isa mulandu khothe na u humbela khothe uri i sedzuluse tsheo.
Zwifhinga zwa u guma
Hune mihasho ya vha na maga a khaṱhululo ya nga ngomu, kanzhi hu ḓo vha hu na zwifhinga zwa u guma kha u ita kha.hululo. Hezwi zwi fhambana u ya nga mihasho, fhedzi nḓivhadzo ya tsheo na pfanelo ya u humbela khaṱhululo na zwone zwi fanela u vhetshelwa zwifhinga zwa u guma.
Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula?
U fana na maga maṅwe na maṅwe a khothe, zwi a ḓuresa u isa mafhungo uri a sedzuluswe. Mashudu mavhuya, hu na dziṅwe nḓila dzi sa ḓuri dza u shuma na tsheo dzine vhathu vha sa dzi takalele.
khaṱhululo dza nga Ngomu
Mihasho minzhi na zwipiḓa zwa muvhuso zwi na zwiimiswa zwa nga ngomu zwa kha.hululo. Hezwi zwi fanela u shumiswa phanḓa ha musi vha tshi isa mulandu uri u sedzuluswe nahone kanzhi a hu badelwi musi hu tshi itwa kha.hululo.
Vhathu vha nga:
Mutsireledzi wa Tshitshavha
Hune zwa vhonala hu tshi nga a ho ngo vha na ndaulo yavhuḓi (sa tsumbo, arali zwi tshi vhonala u nga hu na muṅwe o itaho tshanḓanguvhoni uri a dzhie tsheo kana o dzhia sia kana ho vha na vhuṅwe vhua.a), vhathu vha nga kwama Mutsireledzi wa Tshitshavha uri a vha thuse. Hezwi vha zwi itelwa vha songo badela.
Khomishini Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
Sa izwi tsheo dzi tshi ḓo swika hune dza nga ita uri hu pfukiwe Khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa, vhathu vha nga humbela SAH-RC uri i vha thuse, hezwi zwi ḓo itwa vha songo badela arali SAHRC i tshi humbula uri ho vha na u pfukiwa ha pfanelo.
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na Senthara dza Vhulamukanyi
Senthara dza Vhulamukanyi dzi khou tiwa nga kha khothe dzoṱhe u mona na shango yoṱhe. Dzi na maxennḓe o lindelaho u thusa vhashai vha songo badela. Arali hu saathu u vha na Senthara ya Vhulamukanyi kha vhupo vhune muthu a dzula khaho, vha nga vhudzisa Muofisiri wa zwa Mulayo wa khothe ya tsinisa uri a vha ṋee axennḓe ḓi sa badelwi.
Ndi ngani vhathu vha tshi tea u vhudzwa nga ha PAJA?
Afrika Tshipembe ḓi na ḓivhazwakale ndapfu ya tshumelo ya tshitshavha he ha vha hu si na vhuḓifhinduleli kha tshit-shavha ye ya shuma nga zwiphiri na u ita uri hu sa vhe na u fulufhelana. Musi vhathu vha tshi khou ita khumbelo ya tshumelo, dziḽaisentsi na zwiṅwe vho vha vha tshi anzela u vhudzwa uri a vho ngo kona, vho vha vha sa vhudzwi uri ngi ngani.
Ndaulo yo itelwa u shumela tshitshavha ndi ngazwo hu na themo ḽine ḽa ri "tshumelo ya tshit-shavha". Hone ha, heyi a si nḓila ye zwa vha zwi tshi vho-nala zwi ngayo u bva kale kana ye ya vha i tshi ḓivhona ngayo. muṅwe na muṅwe u na mafhungo ane a nga a amba nga ha ngaḽo dze vha vha vhe nadzo tshifhinga tshoṱhe vha tshi khou ṱoḓa tshumelo da tshitshavha.
Tsireledza pfanelo dzavho;
U vhona uri vha khou farwa zwavhuḓi;
ivha uri ndi ngani tsheo dzo dzhiwa; na
U thusa kha u bveledza tshumelo ya tshitshavha i re na vhuḓifhinduleli kha vhathu.
Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwipfa?
Zwihulusa, vhathu vha fanela u zwi ḓivha uri hu na milayo ine vhalanguli vha fanela u i tevhedza tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi dzhia tsheo. Notsi dzi re kha tshipiḓa tsha 1 dzi ḓo vha thusa kha u pfesesa uri milayo yeneyi ndi ifhio.
Bugwana iyi i shumiswa hani
Naho hu uri mafhungo a re kha tshipiḓa tsha 1 o livhiswa kha tshitshavha, heyi bugwana i nga ḓi shumiswa nga dziNGO, na dziCBO nga nḓila mbili:
Sa izwi madzangano manzhi a tshi ṋetshedza thuso ya zwa mulayo na ya phara.iga.a kha vhathu vhane pfanelo dzavho dza u swikelela vhulamukanyi ha ndaulo dzo pfukiwa, bugwana heyi i nga shumiswa kha u khwinisa nḓila ine dzangano ḽavho ḽa shuma ngayo; na uri i nga shumiswa kha u tshimbidza pfunzo, tsivhudzo na mafhungo a ambaho nga ha Mulayo na zwitshavha zwine a zwi shumela. Hezwi zwi nga thusa kha u ḓea maanḓa miraḓo ya zwitshavha uri zwi te-vhedze milayo.
Vhashumi vha NGO na CBO vha fanela u vhona heyi bugwana uri vha vhone uri PAJA i kwama hani mishumo yazwo. Sa tsumbo, arali ramilayo a tshi anzela u shumana na zwa mindende na magavhelo, vha nga shumisa mafhungo a re kha bugwana u ḓivha uri vha nga humbela hani zwiiti-si zwo tou ṅwalwaho, vha nga vhila/kombetshedza hani uri mihumbulo ya vhathu i dzhielwe nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo na zwiṅwe.
Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo?
Heyi bugwana i ṋetshedza mafhungo a uri PAJA i kwama hani mafhungo a vhathu zwavho nahone a si ya u gudisa vhalanguli. Hezwi zwi itiswa ngauri vhugudisi vhune vhalanguli vha vhu shaya uri vha kone u thusa ndi vhuhulwane nahone a vhu sedzi fhedzi kha PAJA, vhu sedza na kha uri tsheo dzi dzhiwa hani, maṅwalo a ṅwalwa hani na nḓivhadzo dzine dza ṱoḓea nga Mulayo, na uri zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwi talatadzwa hani.
Gaidi ya u shuma;
Bugu ya mushumo;
U wana mafhungo nga vhuḓalo
Ri vha humbela uri vha kwame Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulay-otewa kha ḓiresi i re nga murahu ha heyi bugwana arali vha tshi .o.a:
Mafhungo a thandela dza u gudisa vhalanguli; kana
Khophi dza iṅwe na iṅwe ya nyanḓadzo dzo bulwaho.
Khophi dza PAJA na ndangulo dzayo dzi nga rengwa kha vhaganḓisi vha Muvhuso (Gov-ernment Printers). Vha ḓo wana na khophi dza Mulayo kha webusaithi dzi tevhelaho:
Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na Senthara dza Vhulamukanyi
Luṱingo: 401 9200(kana vha dalele ofisi dzavho kha khothe ya tsini navho)
<fn>Parliament and oversight Tshivenda.txt</fn>
Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi (u vhea i.o) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso.
Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi ṋee vhu.azwi kana u bvisa maṅwalo, na u vhiga khadzo.
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso, hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya Mavunḓu;
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iḽo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.
Musi i tshi khou ita vhulavhelesi, Phalamennde i sedza kha masia a tevhelaho: . u thoma u shuma ha milayo . tshumiso ya migaganyagwama . u tevhedza nga vhutevheleli ha milayo ya Phalamennde na
Ndayotewa ndangulo i bveledzaho ya mihasho ya muvhuso.
Ndayotewa i amba uri Buthano a Lushaka ḓi khethelwa u imela vhathu na u vhona uri hu vhe na muvhuso nga vhathu nga fhasi ha
Nga u lavhelesa mishumo ya Ndayotewa..i ita izwi nga u: muvhuso, Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya vhona uri madavhi a vhulangi tshumelo i a vha hone, u vhona uri a muvhuso kha vhuimo ha vhadzulapo vhoṱhe vha a kona u lushaka ha muvhuso a na tshila vhutshilo ha khwine. vhuḓifhinduleli khaḽo, na khwaṱhisa vhulavhelesi kha u shumiswa ha maanḓa a muvhuso, na u thoma u shuma ha mulayo.
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u vhona na u thivhela u sa i imela Mavunḓu u vhona uri shumisa zwithu zwavhuḓi madzangalelo ao a dzhielwa nṱha . u thivhela vhuḓifari ha kha sia ḽa muvhuso wa lushaka. muvhuso vhu sa tendelwi nga mulayo na Ndayotewa
Mushumo wa NCOP ndi u vha . u tsireledza pfanelo na na vhulavhelesi kha zwithu mbofholowo zwa vhadzulapo zwa lushaka zwa muvhuso wa . uri muvhuso u vhe na vunḓu na muvhuso wapo. vhuḓifhinduleli ha u ri tshelede
NCOP i nga ṱoḓa muraḓo wa ya vhatheli i khou shumiswa
Khabinethe, kana muofisiri wa hani muvhuso wa lushaka kana . u ita uri matshimbidzele a
muraḓo wa Khorotshitumbe muvhuso a vhe a vhonadzaho wa muvhuso wa vunḓu a na u takusa fulufhelo ḽa tshi dzhenela muṱangano wa tshitshavha kha muvhuso. Khoro kana komiti.
Phalamennde yo vhumbwa nga
U ya nga Ndayotewa, Komiti dza nnḓu mbili, dzine dza vha:
Phalamennde dzo vhumbiwa sa . buthano ḽa Lushaka (NA), zwishumiswa zwa nnḓu zwa u na leludza vhulavhelesi na u vhea iḽo
Komiti idzi ndi fhethu hune mushumo munzhi wa vhulavhelesi
iṅwe na iṅwe i na mushumo wa na wa milayo wa Phalamennde wa vhulavhelesi wo khetheaho une itwa hone.
ya u ita.
Komiti dzi sedzesesa mulayo, dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha.
tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzhenera.a nga komiti.
Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi, komiti i ḓo humbela Ṱhalutshedzo u bva kha davhi ḽa Muvhuso kana ya ḓi dalela u itela u wana mawanwa a ngoho.
a Voutu dza Mugaganyagwama
Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano, khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe.
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama, komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo.
Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho.
b Mbudziso dzi fhindulwaho nga khorondanguli
U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo.
Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou ṅwalwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao.
Tshifhinga tsha mbudziso tshi ḓea miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo, vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi.
Nga u shumisa kuitele ukwu, miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha nnḓu, nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo.
f Mushumo wa fhethu ha Vhukhetholo
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ḓea miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane.
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha.
miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi.
U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni.
Nga u ṋetshedza vhupfiwa, vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo.
b Phethisheni
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde, sa zwe zwa ṋetshedzwa nga
Ndayotewa.
Muthu muṅwe na muṅwe a, tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḓi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde.
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo, khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo.
<fn>Random.9780636091085TA.WP.txt</fn>
10. Muṅwali wa iyi nganea u khou tama vhavhali vhayo vha tshi guda zwifhio?
13. Zwiwo zwi re kha puloto zwo ṱalutshedzwa nga nḓila ine ya lungekana kana zwiḽa zwine vhe ndi fuḽeshibeke?
nga Lufuno Rudo Ndlovu
10. Inwi ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali muyani? Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
5.	Kha hei nganeapfufhi hune ra nga ri ndi mazhakheni ndi fhaḽa hune ra wana Thomi a tshi hanganea a sa tsha ḓivha uri ḓongololo a ḽi ite mini sa izwi ḽi na tshikhuna.
Nga ha nganeapfufhi
-U sa fulufhedzea zwi mu ḓisela mutshinyalo a sala e lundani.
• Thero ya nganeapfufhi
"Ḓanu vhala afha. Zwo ṅwalwaho kha uvhu vhurifhi a zwi vhonali nandi." We a ralo ndi Ludzhasi. Muṱhannga uḽa a tshi fhindula a ri zwi khou vhonala. Nangoho munna tshi a thanya. A re Rambo a sasaladzwa o salaladzwa nga hoyu Ludzhasi.
Nangoho o mbo ḓi livha kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno ḓoroboni ya Makhado. Mme a Elekanyani, mukegulu Vho Maṱamela vha gaganya uri ndi khwine hu vhidzwe khotsimunene wa Elekanyani Vho Kudzwe uri vha range u ḓa. Vha ruma mufumakadzi wawe Maureen u vha vhidza. Khotsimunene wa Elekanyani ndi vhone vhe vha muunḓa musi khotsi awe vho ri sia. Vho vha vha mutshutshisi murahu ha musi vha tshi ita zwa mabindu. Vho vha vhe na nḓivho ya zwa mulayo sa izwi vho zwi gudela.
2.	Muṅwali wa hei nganeapfufhi tshiteṅwa tsha fhethuvhupo na tshifhingao tshi kona vhukuma. Zwo bveledzwa nga nḓila i fushaho. U tshi sedza Harabali na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa u wana zwi tshi tenda zwa dovha zwa tshimbilelana na tshifhinga.
Vho Reginah vha mangala Vho Mmbulaheni vha tshi swika vho tou tsha na tshifhaṱuwoni.
5.	Hayani o vha o ya u ṱola kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo zwa hawe hune a ḓo kona u wana thuso kha vhathu vhane a vha ḓivha nahone vhane vha mu ḓivha. Hezwi o vha a khou itela uri a kone u pfa arali na vhone vha tshi ḓo mu vhudza zwi fanaho na zwe a wana ngei tshiṱitshini tsha Tshwane.
"Vhutundu uvhu mathina ndi havho" "Yawee, thundu dzi na nṋe ni songo vhuya na dzi ratha nṱha nandi, ndi kho tou humbela." "Nda funa ndi a dzi tshina nṱha zwino,"ndi ene Lingani a tshi vho tshinisa maṱo o sedza havha mufumakadzi khofheni.
Lu tshi vho tou ambela fhasi lwo ṱungufhala lwo vha sedza maṱoni,"Mme anga vha thovhoni dzi fhisaho. Mme anga sa muthu o ḓikegulelaho khathihi na vhuhoṱa, vho nkhumbela uri ndi ḓe ndi vha ṱolele hafha tshiṱasini. Sa muthu a no ṱalusa mindaandaane na nzunzu dzenedzi, vho mpha nazwo uri ndi swike ndi vha edzise u sokou zwi ngwangwanda.
"Come here good, ḓongi", u ralo nga ulwo lukhuwa lwo gudwaho khiresheni. Ḓongi ndi ipfi ḽawe ḽe a tou ḓisikela a ḓivhumbela ḽa tshikhuwa. Hu kanya uri mudedekadzi wa ngei khiresheni a vha athu vha vhudza nga uri ḓongololo ḽi pfi mini nga tshikhuwa. U elekanya u ḓo vha vhudzisa matshelo.
•	Na dziṅwe dzi ngaho. "Hu Duga Mulilo", "Dza Kale a Dzi Phuphi", "Dzadza ḽa U Moṋa Biko", Nganeapfufhi dzashu, "Ho Duba Buse, na dziṅwe nnzhi
Nga murahu ha musi vho dovha u sedza hafhu, vha kundelwa u wana muzwala wavho. Vha mbo ḓi tou humbula u bva nga hoyu muṋango wa murahu uri vha ye vha sedze moḓoro. Vha tshi ya he moḓoro wa vha u hone vha wana wo ṱuwa. Ndi musi zwino i tshi vho shumela iri ya vhuraru. Ndi afho-ha Vho Magoro vha tshi mbo ḓi dovha vha dzhena nga muṋango we vha dzhena vha sia thundu nga khawo.
A tshi swika rumuni a pfa Rambo a tshi mu shela nga maṅwe. Ene a tshi swika o vha o pika uri u ḓo thoma nga u sokou ḽa zwiḽiwa. "Zwiḽiwa ndo vha ndo zwi vhea hafha nṱha ha ṱafula, nga fhasi hu na maḓi ndishini a re na tshisibe. Nṋe ndo khakha nda kuḓa u kuḓafula, zwiḽiwa zwa vho wela mashikani."ndi Rambo onoyo.
1. Ṱhoho ya nganeapfufhi iyi i a tshimbilelana na mafhungo ane a vha nga ngomu ha iyi nganeapfufhi naa?
•	Tshililo Tsha Shango -ya zwirendo yo ganḓiswaho nga vha Karuwa Publishers.
"Hoyu Alice u khou sokou amba zwithu zwawe zwi sa pfaḽi." Ludzhasi u khou ralo a tshi khou dzhia lufo lwawe a mbo ḓi thomisa u nyongelela pani yawe. Rambo a tshi pfa Ludzhasi a tshi vho sokou gungula a vho vhudzisa uri mulandu ndi mini. "Mpfeleni- vho uri ndi zwa mini. Vhalani ni ḓo pfa.'
Ndo ri u tou vuledza nḓowenḓowe dzanga dza vhupholisa nda tou pfa u nga na zwino ndi muḽoro. Ndo vha ndi tshi vho thoma u vhala zwikukwana kha makumba a sa athu thothonywaho. Ndo mbo ḓi ṋewa poso tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Musina. Hone fhethu he nda vha ndi tshi hu funa nga maanḓa u shuma hone kha vunḓu ḽa Ḽimpopo.
2.10 U sia muyani (suspense) na zwimangadzo (suprises)
"Vho ḓisa mabai a mmawe e vha laedza malume uri vha vha rengele hangei tshikhuwani. Mabai a hone o naka zwone lini inwi. Zwino a kanya a ḓa o tswukesa. Vha ri muṅwe muṱhannga o vha kolela nga maanḓa tshidimela a fhedza nga u tshina nṱha hao. Zwino inwi no ḽiwa ngani-vho afho khofheni."Ndi kwonoku kukaladzi kwawe ku no ralo vha tshi vho sendela hafha guḓani hei khulwane. Lingani u tou nga ho ngo tsha pfa oṱhe haya e khaladzi a vha a tshi khou amba nae one, ngauri huufha o lila na u vhona avha vhaeni vhuvhili havho a mbo ḓi rembuluwa nga u ṱavhanya a hwenya a tshi bva nga mukoto. Uyu khaladzi na avha vhaṅwe vhana vha hawe khuvha vho no sokou sala vho farelela milomo.
6.	Zwe vha ita a vho ngo tou tshutshudziwa vho tou zwi ita vho ḓiimisela. Nahone zwi tou vha malofhani, ri ralo ngauri na ngei fanitsharani vho vha vha khou ḓigalatsha khamphani ndi ngazwo zwe vha rula mushumo nga u vhona uri vha tou nga vho vhonala.
"Zwi a mangadza. Ndi amba uri huufha na vhone vho bebwa vhe musidzana, vha fhedza vha ḓifunela munna we a ḓi tou vha ambisa vha tenda. Zwino vha khou thivhela uyu wavho uri a si ralo-vho sa vhone? Kani-ha vha khou ṱoḓa u tou mu malisa vhone vhane."
6.	Ndi fhaḽa vhatukana vha tshi rwiwa nga mapholisa na u khakha vha songo khakaha.
Mme awe vha mu lavhalesa vha ṅweṅwela. A vha lavhelesa vho. A vhona vha tshi vusa ṱhoho nṱha vha dovha vha i tsitsa fhasi. Zwa amba uri vha khou tenda.
6.	Vho-Thomas Masindi ndi munna ane a shuma makhuwani ane a tou ita a tshi vhuya muḓini wawe. Hone vhuvha havho vhu ri sumbedza vhe muthu ane a si kone u thetshelesa muṅwe muthu. Nahone arali vha dzhia tsheo a vha shanduki. Zwi dinaho ndi zwauri vha a sala vha tshi ḓisola nga murahu ha musi vho no khakha musi vha tshi vho wana ngoho.
Maidioma ndi maambiwa o ḓoweleaho.
• Vhaanewa
"Izwo hu ḓo vha u lenga vhommane. Vha ḓo ri vha tshi sala vha tshi vhuya vha wana yo dzhena hatsini vhudala. Kha vha litshe ndi ḓo shumisa belevhele hei i re khunduni. " U ralo Vho Mmbulaheni vha mbo ḓi i bvisa khunduni vha sendela tsini na fhaḽa he mbevha ya ḓibandutshedza hone. Vha tshi ndi yo ri dzhia u zwi pfe belevhele ya ita phambana nadzo tshilalo tsha muvhuḓa, mbevha ya vha i rwa i tshi sendedza. Ya mbo ḓi dadamala na balaga ya ṱhanga ya swika ya ri henefhaḽa vhukati imi. Vho Mmbulaheni vha tshi sedza vha vhona zwauri he vha ima hone naho vha tou vuthela hani belevhele i nga si swike. Vha mbo ḓi delwa nga muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi tou ima zwavho nṱha ha mmbete hune vha ḓo tou i rwa zwavhuḓi.
Shumba na Tendai a vho ngo fanywa vha ṱuwa na luthihi. Vho vha lindela u swikela vha tshi vhuya. Maṱo a tshi ri vhona fhaḽa, vha ḓiita vha songo vhonaho tshithu. Na u huwelelwa havho vha zanyuka vha tshi livha nḓuni vha tshi ḓiita vha sa pfi ho tshithu.
A zwo ngo vhuya zwa vha dzhiela na tshifhinga tshingafhani vha songo mu wana."Elekanyani, dzina ḽanu ḽi hone hafha, fhedzi hu khou vhonala ho ṅwalwa Deceased nga phanḓa halo. Hezwi zwi amba uri inwi ni khou pfi no ri sia. U pfa izwo lwa vhuvhili, Elekanyani a ima e dziwilili! A ima o dzielwa a sa ḓivhi uri a fhindule a ri mini. Naho zwo ralo Vho Mphidi vha kona u ḓi zwi vhona uri ha ngo fushea na luthihi. Ngauralo vha mu ṱuṱuwedza uri ndi khwiṋe a tshi ya u ṱoḓulusa kha vha muhasho wa zwa muno uri hu nga vha ho itea mini. Nṱha ha zwenezwo vha dovha hafhu vha mu fulefhedzisa uri na vhone vha ḓo ita tsedzulusa nga u ṱavhanya vha tshi khou shumisa vhukwamani ha ofisi ya IEC nga Luṱingo: Mafhungo aya Elekanyani, Vho Mphidi na tshiṱafu tshavho vha pfa o vha tshenusa vhukuma. Ndi ngazwo vho fulufhedzisa na u ḓo mu thusa u ita tsedzuluso. Nga u vhona ndeme ya mafhungo aya vha shumisani na Vho Mphidi vha mbo ḓi eletshedza avha muhulwane u sa ṱwa vha tshi khou tshinya tshifhinga. Nangoho avha muhulwane vha mbo thoma zwa tsedzuluso na zwenezwo ngeno vhaṅwe vhashumisani vha tshi khou i sa phanḓa na mushumo wa u ṅwalisa vhakhethi.
U si seme thavha u tshe kule!
-U a pfela zwiṅwe zwithu kana vhathu vhuṱungu, izwi u zwi sumbedza nga u pfela vhuṱungu ḓongololo.
Vhege yo fhela. Ṋamusi ndi Swondaha. Ḽo no vha mathabama.Vho Manavhela khevha vha tshi vho wela uku kuboroho kwa mulambo wa Mvuḓi ku wetshelaho kha ḽa Maungani musi muthu a tshi vho bva afha hu re na dzifeme dza Haramasaga. Bada ndi giravhulo. Vho humbula u fhira vha tshi ṱolela mulamu wavho Vho Ṋegovha. Nga murahu ha veni yavho vho ḽaisa khula ya muomva wa Tshivenḓa wa u naka na thoro dzawo ndenya. U vho thoma u tshenduwa.
"Ndi na nḓowelo mmbi ya u ḓisa tshifanyiso tsha zwithu zwa bvungwibvungwi hangei, ndi amba kamarani ya khonani yanga Mmbulaheni. Tshifhinga tshoṱhe hu sokou ḓa zwifanyiso zwino na zwiḽa, zwine ndi tshi zwi elelwa nda wana zwi sa ḓadzi na mudzio. Uri zwithu izwi zwi ḓa hani muhumbuloni wanga na ṋamusi ndi tshibulebule. Ho kanya mufumakadzi wawe o ...", a no ralo ndi Rofhiwa Ṋeḓuvhuledza, o ḓidzulela fhasi ha muṱovuma hoyu une vhathu vha tha hone mufuvha kha ḽa Duthuni."
Ndi lushaka lwa maṅwalwa ane tshiṱori tsha hone tsha anetshelwa nga nḓila yo lapfaho.
•	Muṱamvu u Tshee na ṱhodzi ya ngano yo ganḓiswaho nga vha Scorpion Publishers.
"Ri ḓo ṱangana khothe." Ndi Shumba we a ralo a tshi ṋetshedza Vho Badugelaḽiṅwalo ḽibvaho mulayoni. "Kha vha ḽitshe ri vha vhudze-vho. Ri na 'passport' riṋe." A tshi ralo u khou i bvisa kha tshikwama tsha ḽibadzhi ḽe a vha o ambara, a i vula-vula lwa u i ṱongisa naho o vha e kulenyana lune Vho Badugela vha sa kone u vhala zwo ṅwalwaho.
4 Hone arali ho vha hi inwi Thomi no vha ni tshi nga tandulula thaidzo ya Thomi nga nḓila-ḓe?
Vho Muraga vha boḓa vhe,"Vhafunzi vhashu vha tou dinwa-vho nga mishumo. Arali i khuhu ni ḓo ḓi tou vha ṱhavhela ḽiṅwe ḓuvha ḽine vha ḓo ḓa."
Ndi Lavhuṱanu ṋamusi. Ho sala furaruṱhanu wa minithi uri i tshaye. Ṅwedzi namusi wo fhela Vho Ṋegovha khevha ofisini yavho na Vho Manavhela. Vha khou sumbedzisana dzibugu na u ṋea ndaela havha Vho Manavhela kha zwine vha fanela u sala vha tshi ita na u vhea iṱo khazwo." No vhala tshelede yoṱhe yo dzhenaho ṋamusi u bva matsheloni u swika zwino nga awara ya vhuṋa. Ndo i vhala fhedzi a tho ngo wana tshifhinga tshavhuḓi tsha u i vhalulula.
"Avho mufumakadzi vho dzulaho nae ni ri vha ri mini."
Ḽiṅwe ḓuvha henefha tshifhinga tshi vhukati ha awara ya 23 na 24, ri tshi khou paṱirola, ra vhona muthu wa munna asiuḽaa, o sokou ri dziwilili na tshiṅwe tshifhaṱo. Vhuvhili hashu ra sedzana lwa u vhudzisana uri a nga vha o imela mini.
4. Kha nganeapfufhi, fhethuvhupo na tshifhinga zwi tea u bveledzwa henefha kha phara dza u ranga. Ni vhona muṅwali o fusha iyi Ṱhoḓea: Inwi ni vhona tshiṱori tsha iyi nganeapfufhi tshi tshi khou bvelela ngafhi?
11. Mbambedzo ya Elekanyani na Vho-Thomas Masindi.
"U ḓivha makhulu ndi u vhudzwa, Vho Minidzhere."
Vho Manavhela vha khou swika hafha na vhanna vhaṱanu. Vha vhonala vho no tou tshenuwa. O ḽaho funguvhu iṱeli u vhonala nga valuvalu. Ndi hezwi-ha vha tshi ṱalutshedzwa tshi vhidzelwa. Avha vhanna vhavho vho mbo ḓi thoma u ḽaisululela masaga fhasi kha seila ḽo adziwaho. Oṱhe a khou vhaliwa nga Vho Ṋegovha na muṅwaleli wavho. Vho Manavhela na vhone vho vhudzwa uri vha vhalele mbiluni sa musi vha tshi ḓivha mbalo yao nga oda ye vha ṱanganedza, U fhedza u vhala vha wana uri o fhira mbalo yo teaho nga masaga a mahumi mararu hu tshi vhaliwa na haya maṱanu e a vha o ḽaiswa kha gariki hei yo hakiwaho nga murahu. U tumbulwa ha zwenezwi zwa sia Vho Manavhela vha tshi vho tou khura vho fhelelwa nag mare. Ndi hezwi ṱiraka i tshi dovha ya ḽiselwa masaga o eḓanaho ya tendelwa u fhira . Masaga o salaho fhasi ndi hezwi a tshi dovha a gagamiselwa tshitoloni. Vho Manavhela vho mbo ḓi vhidzelwa ofisini ya muhulwane Vho Ṋegovha. U dzhena vha vhudzwa uri kha vha ṅwale luṅwalo lwa u ṱalutshedza uri hani hani vha tshi tenda mbalo ya oda ya masaga a mugayo nngafhaḽangafhaḽa i tshi ḽaiselwa vho sedza. Vhurifhi hovhu hapfi kha vha vhu ṅwale vha vhu ḓise ofisini yavho i saathu tshaya. Mafhungo avho a ḓo swikiswa kha komiti ya vhathoḽi na vhalanguli vha holosele.
Muanetsheli wa nganeapfufhi a nga anetshela nga nḓila ine a zwi vhonisa kana u zwi takalela ngayo. Kanzhisa u a wana uri kha nyanetshelo hu na ipfi ḽa muṅwali kana muanetsheli. Ndi henefha hune ra wana muanetsheli a tshi ṋuṋedza mafhungo, ri amba u shela muṋo, huṅwe a sasaladza, huṅwe a ima vhukati a sa dzhie sia. Ngauralo, muvhali wa nganeapfhufhi u tea u vhala nga nḓila ine a kona u vhona sia ḽe muṅwali kana muanetsheli a dzhia ḽone.
"Vha songo sokou vha vha tshi khou ri vhidzela ṋowa riṋe ra sokou gombiwa ra fa ngeno ri tshi kha ḓi tama u tshila." Vho Mmbulaheni vha ralo vha tshi khou gwadama nga magona vha tshi khou ṱolela nga fhasi ha mmbete.
U itela uri ni pfesese uri fhethuvhupo ndi mini, ni nga ḓivhudzisa mbudziso dzi tevhelaho:
1.	Ee, i a tshimbilelana naho ri tshi nga ri i na vhuṱudzeṱudze hu si vhungana.
Thomi u khou tamba getheni, nga nnḓa ha luhura lwa muḓi. A si kale o vhuya khireshe. Zhimmm! Ukhou gidimisa ḽitibutibu ḽawe. Gwangwangwani ḽaḽo ḽo tou xate nga muṱavha, ḽa shulula, ḽa vhuelela mugumoni wa bada i fhiraho nga henefha tsini na muḓi wa hawe. A tshi ri u thoma u kumba muṅwe muṱavha, maṱo e vhona fhaḽa vhukati ha bada. Ḓongololo ḽi khou shunyaila ḽi tshi nga ḽi khou ḓela ngeno hune a vha hone. A ima a ḽi lavhelesa mbilu yo ḓala mbilaelo dza u ḽi pfela vhuṱungu ha uri ḽi ḓo tshaisiwa
nga MS Ramovha
"Vho Mmbulaheni! Ndi mbevha kheiḽa yo vhandalala hafhaḽa nṱha!" Ndi Vho Reginah vha tshi khou tou ita na u ṱavha mukosi. U pfa zwenezwo Vho Mmbulaheni vha ṱavhanya vha takuwa.
Thomi vhukuma, ene o mbo ḓi thoma u amba na ḓongololo uri ḽi pfuke bada nga u ṱavhanya uri ḽi sa ḓo kandiwa. Thomi u khou ita izwi nga mbilu yawe yoṱhe. Vhuhana ndi hone ho mu itisaho uri a ambe naḽo nga u sa ḓivha uri ḓongololo a ḽi koni u pfa musi muthu a tshi khou amba naḽo.
7. Maṱhakheni a nganeapfufhi iyi ndi ngafhi? Tikedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
"Zwa vhukuma ndi mbevha kheiḽa. Zwino ndi ḓo i rwa nga mini naa? A hu na tshithu tshi no nga thanda? Kana i khuni zwayo." Vha ḽa vha tshi fhindula vha ri khuni a vha na ngauri vha vhasa zwibulokho.
• Luambo
Ila goloi y a mbo ḓi ḓa ya fhira i songo ḽi kanda. Ḽa navha na banda ḽi tshi nga ḽi khou tevhela goloi. Thomi a elekanya hafhu uri a nga itani. A ḓi sola kha u ḽi ḽidzela tsaṅwa na u anba uri kha ḽi thulwe zwaḽo ngauri a ḽi pfi. Ngei khireshe vho funzwa u funa zwipuka na zwikhokhonono vhunga na zwone zwi zwivhumbwa zwa Mudzimu. A dzula fhasi a elekanya uri ndi tshini tshine a nga ita uri ḽi bve vhunga ḽi tshi khou sokou ṱinga-ṱinga vhukati ha bada.A humbula u pfuka mulayo wa uri vhana a vha kandi badani arali vha si na muṅwe muthu muhulwane.Muhumbulo uyu a u hana nge a vhona uri u ḓo mu vhangela mafhanza.
Shakulisa: Ndi u pandela
"Munyanyani ha Maseisa. Nazwino vha ri vha khou ḓa nga Swondaha."
Musi o ralo u hushutshela fhasi, Lingani o mbo ḓi simesa u tshina khao. A tshi ralo, khonani dzawe dza mbo tou funa zwone-ha. Ṱorokisi ḽoṱhe zwino ḽo no sokou khavho, hari, vhaṅwe vha vhanameli vhe vha vha vho dzula fhasi, vho no tou ima nga milenzhe u vhona tshilombe hetshi tshi sa ḓivhiho mikano ya nyito na fhethu, tsho vha dzhenelaho.
• Maswole o dovha a pfufhiwa pfufho ya vhuvhili nga vha Northern Province Language Council Competition nga 1998 kha nganeapfufhi ine ya pfi "Shango ḽo Tshinyala".
A dzula a sokou duu! Ḓongololo ḽi khou pelevhela ḽit shi gonya ḽi vhukati ha bada. A takuwa e zwipidi a tshi dzhena nga gethe. U livha muṱani.
Ndi Vho Magoro vho tou ṱungufhala. Vha khou ralo vha tshi khou amba na munna wa pholisa ḽa henefho hodelani. "O ita hani-ho munna wa hone/" Pholisa ḽi ralo ḽi tshi amba na Vho Magoro.
Muhoyo ndi musi hu na phambano vhukati ha maambiwa kana nyito na zwine (maambiwa kana nyito iyo) zwa amba zwone zwavhukumakuma. Ndi tshiteṅwa tshine muṅwali a tshi shumisa a tshi ri ṋekedza khuḓano ya musi hu tshi vhambedzwa mbonalo ya zwithu na zwithu zwi re zwa vhukuma. Nzulele ya zwithu ka kupfalele kwazwo zwi vha zwo fhambana na zwine zwa amba zwone lwa vhukuma.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
A yo ngo ima yo mbo ḓi b velaphanḓa na lwenḓo. Thomi a tshi vhona uri i nga kanda ḓongololo ḽe ḽa vha ḽi kha vha phanḓa hayo a vhidzelela . "Vha song kanda ḓongololo"
'He bra Fox." Ndi Nthambeleni Ḽidzede a no ralo o ima nga milenzhe.
4.	Elekanyani u shuma ngei Tshwane.
Muhumbulo muhulwane une muṅwali a ṱoḓou bvukululela vhavhali vha nganeapfufhi yawe. Ndi ngudo ine muṅwali a tama vhavhali vha tshi nga guda. Thero i ita uri hu vhe na vhuthihi kha mafhungo, ya dovha hafhu ya ṋea nyangaredzo malugana na vhutshilo na tshenzhemo ya vhathu.
Nganeapfufhi iyi i amba nga ha muṅwe muṱhannga we a vha a tshi pfi Ludzhasi. Ludzhasi o vha e muṱhannga ane a sa ḓidzhiele fhasi, na u sa funzea hawe. Muthu wa vhudele wa u ḓifuna. Vhoṱhe vhane vha mu ḓivha afha hosiṱele ya Dube vho vha vha tshi zwi ḓivha uri ndi nzhinga ya dzinzhinga.
A dovha,"Mmawe, a vha funi? Arali vha sa funi nga vha ri ndi vha humbele tshithu tshithihi."
"Ndi matsheloni Vho ḓiraiva!" hu resha Vho Ṋegovha. "Ndau, vhahulwane!" ndi hoyu ḓiraiva a tshi khou sumbedza u ṱhonifha nga u fheṱa zwanḓa o no bvula gebisi ṱhohoni. Hezwi e hafha o ṱolela nga fasiṱere ḽa ṱiraka hei ya Isuzu. I khou ḓi endelela u bvuma hezwi yo ima. Ndi hezwiVho Ṋegovha vha tshi mu humbela uri a i dzime zwawe.
Ro livhuwa muomva wa vhana wee! Vhathu vha takale zwavho. Vha vhudze mme a Maanḓa uri ndi ḓo wana ḓuvha mafheloni a dzivhege dzi ḓaho nda vha dalela-vho na vhana. Khamusi vhege ya phanḓa ha heiḽa iḓaho. Ndi ḓo laedza mukalaha wanga vha vhudza vhone mushumoni," ndi vhenevho mufumakadzi wa Vho Ṋegovha vha no ralo zwenezwi Vho Manavhela vha tshi vho rivesa veni yavho.
U rwa mulenzhe nga fhasi: Ndi u hana kana u sa tenda zwine zwa khou ambiwa
U ḽiwa tshisulu: U itwa tshiḓahela
Hu si kalekale tsimbi ya lila tshidimela tsha kokodza. Khuvhani hafha ṱorokisini ho ḓala vhukuma. A re Nthambeleni na khonani vha khou tshimbila vha tshi nwa zwikoṱikoṱi zwavho zwa Hansa. Kha hu ri hu si kalekale Nthambeleni a takuwe. A tshi vhuya a vhudza khonani uri khuvhani hu na iṅwe khomba nga hangei ine ya khou baiza vhukuma. Nahone khomba iyo yo naka yo fhedza. Uyu Lingani Rankhododo u pfa izwo ene a ri u khou ya khae u ḓo vhuya nae. Sara uyu we a vha e nae u pfa izwo a kaidza uri Lingani a songo dzhena mafhungo ane a si a ḓivhea Hone uyu nga hani ya uri o vha o no fara zwivhili zwiraru a konyolela nḓevhe matanda.
Muhulwane ndi Vho Ṋegovha. Hayani ndi Maungani Holosele hei i vhukati ha Shayandima na Muleḓane. Zwino ho sala ṅwedzi muthihi Vho Manavhela vha tshi fhedza u shuma hafha kha Khamphani ya Lushaka ya Vhueni haVenḓda ine zwifhaṱo zwayo zwa vha hafha Ṱhohoyanḓou.
• Ngoho i a Vhofholola
Nga ha nganeapfufhi
3. Bulani madzina oṱhe o shumiswaho kha iyi nganeapfufhi.
"Kha ndi-ndi-ndi fa-farelwe, vhokhotsimuhulu! Ndo khakha nandi! Ndi kho-kho tou humbela, a thi tsha ḓo dovha. Ngoho Mudzimu a u ḓivha! Nga khaladzi...!" U ralo muṱhannga a tshi vho kwilidza miṱodzi; I re milomo yo no sokou nembelela. Mashudu vhathu vha vho ṱavhanya u fara ḽiṱhannga heḽi ḽa Gazankulu. Lingani a sala a tshi vhuna vhuna a tshi humela ngei kha ṱorokisini ḽawe, ndi musi khofheni ho no tou takuwa. Ee, zwe Mugaza a shuma khae zwo kaṱudza mboni.
9.	Ndo vha ndi tshi ḓo ya hayani nda swika nda dzula na mme anga na mufumakadzi wanga nda amba navho vhoṱhe nda vha sumbedza uri mufumakadzi wanga naho vha tou mu ḓodza matope afhio na afhio ndi ḓo dzulela u mu funa.
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu musi khotsimunene vho ṱuwa, Vho Mphidi vha mbo ḓi bvelela. Goloi yavho i tshi khou dzhena ndi misi Elekanyani o no vha ngomu nḓuni o ḓi ganamela nṱha ha mmbete na mufumakadzi vha tshi tamba vha tshi fhalanafhalana.
Muunḓi: Ndi muthu ane a unḓela unḓela vhaṅwe
Duu!: Ndi u sokou fhumula
"Ndi khou vha pfa mulamu. Fhedzi ndi a tenda uri vhone vha a ḓivha ḽo vhoxwaho kha dzulo heḽi. Ndi amba nga ha hei khumbelo yanga."
Manweledzo
19. Thero ya nganeapfufhi iyi ndi ifhio?
Muthu nga muthu ngae.
9. Ṱalutshedzani uri arali ho vha hu inwi Vho Magoro no vha ni tshi ḓo tandulula hani thaidzo dzaṋu.
"He vhone musadzi, vha khou linga mini? Ndi mushumoni hezwi ndi hafha! A thi ḽi tshelede ya tshanḓanguvhoni!" Ndi khou ralo ndi tshi khou posa iḽa tshelede fhasi.
Ndi maṱavhelo. Lingani khoyu a tshi khou dzhena nga khoro ya afha muḓini wa hawe u re kha tshiṱaraṱa tsha nṱha u vhandekana na kereke ya Luṱere. O beba bege yawe khulwane ya mukumba, nga tshanḓa tshamonde o fara phephabege yo ḓalaho nga zwithu zwe a vhuya nazwo. Zwenezwi a tshi vho amba u dzhena muṱani, vhana vha hawe vha vha vho mu gidimela kale.
11. Hone muṅwali wa iyi nganeapfufhi o zwi kona naa u sia vhavhali muyani? Tikedzani phindulo yaṋu.
a.	Minetse miṱuku?
"Hai, zwino kha Rambo ndo vha ndi tshi khou seiwa hu tshi pfi musadzi wanga ha na tshanḓa tshavhuḓi. Ni khou tou zwi vhona musi uri u a i posa.' We a ralo ndi Ludzhasi. Uḽa muṱthannga a ri zwo ṅwalwaho zwi khou vhonala nga maanḓa. Kha Ludzhasi ho ḓo pfi Rambo u sokou vha na maṱaṱa a huna tshine a kona.
9.	Dzina ḽa ṅwana wa Vho Reginah ndi nnyi?
8. Nthambeleni ene ndi ngani a kundelwa u wana khomba iyo nga eṱhe.
Ngomu mitshinini vha vho sokou mona-mona, Vha tshi pfa mitshini i lilaho musi yo winisa vha a gidimela vha vhona. Henefho u vhona vha vho tou sedza muthu o winaho u bva mavhudzini u swika zwikuṅwaneni. Naho vho vha vha sa ambi nga mulomo, tshifhaṱuwo tshavho tsho vha tsho vha tshi vhonala tsho ṅwala maipfi a no nga: "A vha mphi-vho tshelede." Ngoho zwa munna hoyu zwo vha zwi tshi ṱungufhadza. Tenda vho renga zwiḽiwa zwa hayani.
"Kana na ṱhavha ḽia gukulume!"
Notsi na mishumo ya vhagudi
Maswole o ṅwala mutevhe wa bugu dza OBE dzine dza pfi Ri A Kona dza Gireidi 2 u swika kha Gireidi 9 u bva nga ṅwaha wa 1999 dzo ganḓiswaho nga Scorpion Publishers. O dovha a ṅwala mutevhe wa bugu dza NCS dzine dza pfi Kha i ṱanganedzane dzo ganḓiswaho nga vha NEV Production dza Gireidi R, 1, 2, 3, na 8. Dziṅwe bugu dza Maswole Ṋetshirando dzo no randelwaho zwikoloni ndi dzi tevhelaho:
8. Bulani vhushaka vhukati ha Vho Ṋegovha na Vho Manavhela.
Nzunzu: Ndi mushonga une wa pangiwa kha kuṱanga wa ambariwa muku-loni
Uḽa munna a ḓiphuphuledza zwikwama zwa vhurikhu na zwa dzhakete, ha sa bve tshithu kha zwe vha mu humbela. Kanzhi vhathu vha maitele haya, Vho Veveru vha vho vha ḓivha uri ndi vhabvannḓa ha Afrika-Tshipembe. Na onoyo vho ṱavhanya vha mu limuwa. Ndi tshi ri ndi mu fare tshanḓa, uḽa munna a zumuka a tshi nga mbilu u khou ri: "kha vha ḓo nnditsha!" Zwenezwo a mbo ḓi dzhenisa tshanḓa tshikwamani tsha vhurukhu tsha murahu, a vhuya na ṱari ḽitsuku ḽa tshelede, ḽe a mbo ḓi ḽi posa fhasi o sedza Vho Veveru maṱoni. U ralo uḽa munna a rwa a tshi sendedza. Ndi tshi kha ḓi vha ndo akhamala na u ṱoḓa u vhona zwine Vho Veveru vha ḓo ita, vha ri kha nṋe: "Dobani tshelede heyo ri fhambane na hafha fhethu." Vha khou ralo vha tshi khou ṱuwa. Na nṋe u doba iḽa tshelede nda vha sala murahu ndi na mbudziso nnzhi.
"Zwo bala zwifhio ?" Hu vhudzisa Vho Thomas.
Havha Vho Muraga na ṅwana vho ḓo fhedza vho vhamba maṅwe maano. Kha huri ḽiṅwe ḓuvha Lisani a tshi vhuya nga mathabama a vhuya a tshi vhudza mme uri khuvhani mmemuhulu vha ri vha ḓo ḓa madekwana eneo u eḓela henefho hayani. Mafhungo aya o vha a si a vhukuma. O vha e mafhungo e ene Lisani na khotsi vha pulana u itela uri mme vha kone u ṱhavha khuhu. Nangoho Vho Emelina u pfa izwo vha mbo ḓi vusa shiashia ya u ṱhavha khuhu na zwenezwo, ya bikwa nahone nga nḓila I sumbedzaho uri I khou bikelwa mueni. Tsho ḓo ngaho tshi a dina nyana ndi musi mueni a sa tsha swika. Havha Vho Emelina vho vha tshi ri dzulidzuli muthada ya thoma ya ya getheni u ṱolela arali mukomana a tshi khou swika. Ho no tou fhela tshifhinga nahone na ḓuvha ḽo no kovhela ndi fhaḽa Vho Emelina vha tshi bva khazwo vha sevhedza vha muṱa wavho ha ḽiwa, Vhathada nga itsho tshifhinga dzimbilu dzo vha dzo takala vhukuma. Vha re Vho Muraga vho ri u ḽa vha ṋanzwedzela na zwanḓa.
Venḓa
16. Vho-Manavhela ndi munna ane a takalela zwa tshanḓanguvhoni kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine vha ita. Vha vhona u nga uri muthu a vhe na zwawe u fanela u tou tswa. Zwi sia vha munna a songo thanyaho ngauri tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshivhi arali wa tshi ita tshi a u sala murahu. Ri nga tou ri naho wa i viela bakoni mahunguvhu a i vhona.
6. Fhethuvhupo na tshifhinga zwa iyi nganepfufhi zwo bveledzwa zwavhuḓi naa? Zwi a tshimbilelana na vhaanewa vha vha vha kha iyi nganeapfufhi?
Muofisiri kha ṱanganedze-ha basa, a ralo u i vhonetshela na u ṱola dzina mutevheni wa vhakhethi. A lavhelese a tshi tsa na mutevhe wa madzina, a lavhelese a tshi gonya na mutevhe wa madzina a dovhe hafhu a lavhelese a tshi tsa nawo, fhedzi a si vhone ḽa Elekanyani. A tshi dovha a tshi lavhelesa lwa u fhedzisa a kona u ḽi vhona. Mathina tshi khou mu lengisaho u ḽi wana ndi uri u khou ḽi lavhelesa kha mutevhe wa vha tshilaho vhunga vha khethaho vhe vha tshilaho. Musi a tshi sala a tshi wana dzina iḽi u khou ita na u tumbula zwauri phanḓa haḽo ho ṅwalwa nga maḽeḓeretsendama uri Deceased zwi ambaho zwauri muṋe wa basa o lovha. A tshi dovha hafhu u sedza nga vhuronwane khathihi na u vhambedza na zwine a khou vhona basani a wana hu si na phambano. "Inwi no lovha musi.......", uyu ndi muofisiri wa zwa khetho Kaizer Kganyago a tshi amba o mu lavhelesa ngeno uyu Elekanyani a tshi tou vhonala zwauri o bilufhala na u dinalea vhukuma lune a khou pfa uri u khou koleliwa.
Dzangalelo la u ṅwala ḽo thoma u ḓivhonadza khavho nga 1978 vha sokou ṅwala zwithu vha tshi vhea. Muṅwali a vha vho ḓo bvelela vha ṅwala na matambwa a radio e a tambiwa kha Radio Venḓa na Radio Ṱhohoyanḓou. Maṅwe a maṅwalwa avho a sia:
"Hei ḓongololo, ṱavhanya u pfuke u sa ḓo kandiwa." Ndi ene Thomi a no ralo. Ḓongololo ḽa sokou tulu. Zwino ḽo no tou ima na u ima.
• Hu duba buse (hu vha ho tsitsikana).
10. Vho Mulima ndi muanewaḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
U ladza nga bai: U zwifhela kana u ita muthu tshiḓahela
Hu si kale ha dovha ha pfala mubvumo wa goloi. Mubvumo wonoyo wa mbo ḓi rangela u bvelela ha goloi. Thomi a lavhelesa arali ḽi tshi ḓo thulwa. A wana nangoho goloi yo ḽi livha
"Ḓanu litsha u ri fhedzela tshifhinga vhaṱhannga ri mushumoni!" Ndi muṅwe wa vhaḽa mapholisa are na tshikwati tsho ṅwalwaho u pfi Tshivhidzo M.B, zwenezwo vhe vhukati na u kakatana na Shumba na Tendai. "Ndo vha ndi tshi humbela u amba vha saathu mbaisa-mbaisa nga..." Shumba ha ngo tsha fhedzisa zwe vha a tshi khou amba a songo kaṱudzwa nga mpama we wa tou dzula kha mulomo na ningo. Mikota ya mbo ḓi bva i tshi tou ri tsanananana....."Ro neta u shuma vhoinwi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe! Ni khou ri tshipela vhana na vhasadzi! Ri ḓo ni konḓelela ra vhuya ra tou ni vhulahela nḓilani ya u ni humisela Zimbabwe! Athi ri ri tshi ni humisela ha haṋu ni a dovha na vhuya!", vhe ṱamba ḽa Tshivenḓa, ziazia, vha inga nga tsaṅwa. Ha vha u kharamedzelwa venini havho vha sa tsha amba tshithu nga u shavha hone u rwiwa. Shumba u khou ḓi pfumbula zwawe na mikoṱa. Vho ri u valelwa, voni ya bvuma, ya rwa i tshi sendedza.
13. Ndi thaidzo ya u ḓivhelwa mafhugo a muṱani wa hawe nay a uri ene ha koniuṅwala.
• thaidzo dzavho
Ndi Musumbuluwo wa vhege i tevhelaho. Ṅwedzi u kha ḓivha wonoyu wa vhuvhili u bva tshe Vho Manavhela vha thoma u shuma hafha Venḓa Co-operative Wholesalers. Mafhungo avho o dzulelwa nga Ḽavhuṱanu. Vho vhudzwa zwa uri nga vha ise phanḓa na u shuma vha lindele tsheo ine komiti ya ḓo ṋea na ṱhamu yo teaho vhuaḓa he vha ita. Vhe hafha khuvha vho no tou fara mbilu nga tshanḓa. Kani-ha ndi hone u fhelelwa nga havho nga mushumo. Khamusi komiti i ḓo vha shela baḓa ṅwedzi u tshi fhela. Vha ḓo dovha vha shumafhi-ha zwino fhano Venḓa. Musadzi na vhana vha ḓo tou vha ita haniha arali zwo ralo?
• Ndo ḓiṱhuvha mithenga
Tsenguluso ya nganeapfufhi
2. Kha nganeapfufhi iyi ni vhona madzina a vhaanewa vho shumiswaho a tshi anana na mafhungo ane a khou bvelela kha nganeapfufhi iyi naa?
Nangoho vha ḓe vha swike vha pake moḓoro henefha u ḓela muṋangoni wa hodelani.Vhunga moḓoro hoyu wo vha u sina dennde, vho ḓo kombetshedza u tsa na bege dzo hwalaho zwe vha renga. Havha Vho Magoro vhunga vho vha vhe vhone vha na muhwalo muhulwane, vho vha vhe vhone vhe vha tsa na muhwalo wavho. Zwe hoyu muzwala wavho a vha o renga zwo vha zwi tshi tenda u sala moḓoroni nga phanḓa. U bva henefho, vha mbo vha vha livha ngomu hodelani. Vho Magoro vha ranga u swika vha vhea thundu dzavho henefha muṋangoni hune dza vhewa hone. U bva hafho vhoṱhe vha mbo dzhena nga ngomu.
6. Tshivalo tsha vhaanewa vho shumiswaho kha iyi nganeapfufhi tshi a anana na zwine ṱhoḓea dza nganeapfufhi ya bula siani ḽa vhaanewa ya naa? Ṱalutshedzani u ri ndi ngani?
Mbilu ya ya muṱanani:	Mbilu ya ya dzikuwa/ dinalea
"Vho ḓowera u ṱamba nga vhathu. Na vhanevhaḽa maphorisa avho, ro vha vurera murandu wa u rwa maAfrika ngavho." U ralo a kapa Tendai nga tshanḓa vha fhela fhethu vhaṱhannga vha Vhashona.
Kha iyi nganeapfufhi ri khou ṱangana na vhaanewa vhahulwane, vhane vha vha muanetsheli wa nganeapfufhi na Vho Veveru. U bva mathomoni a nganeapfufhi u swika tsini na magumoni, a ri pfi uri muanetsheli ndi nnyi dzina ḽawe. Ri zwi wana magumoni musi a tshi farwa uri ndi ene sedzheni Tshililo.
"Sara, izwi a no ngo hangwa u ḓi rengela zwa u nwa-shu? Nṋe zwanga ni a zwi ḓivha, khezwi... ndo zwi renga ḽokishini." Lingani u ralo a tshi amba halwa vhu re kha zwikoṱikoṱi zwa biya zwa Hansa zwe a renga na khonani yawe Nthambeleni Ḽidzebe.
8.	Ndi musi a tshi waniwa lundani a kha mushumo wawe wa vhufhura nga vhahulwane vhawe a songo vhuya a zwi lavhelela.
18. Mafhungo a itshi tshiṱori a a tenda u vha nganeapfufhi naa?
O ḓi ima henefho a wana muthada u a katuluwa, zwavhuḓi nahone nga u ongolowa. A ḽi pfela vhuṱungu uri ḽo hana ḽa mu semekanya ngeno o vha a si khou ṱoḓou u ḽi vhaisa, a tshi khou ṱoḓou ḽi thusa. U sa ḓivha nandi!
U thwasa: U guda
Hu dovha hafhu ha vha na luṅwe lushaka lwa vhaanewa, lwonolwo lu vhidzwa "foil". Hoyu ndi muanewa zwawe. Mvumbo na kutshilele kwawe zwi ita uri vhavhali kana vhaṱaleli vha kone u ḓivha zwiṅwe nga ha muanewadendele. Izwi zwi itea ngauri ndi ene ane a vha a tsinisa na muanewa muhulwane.
Vha tshi kha ḓi ri vha i sa mulunzhe vha sokou pfa Vho Reginah vha tshi ri "Hai, hai Vho Mmbulaheni! Nṱha ha lagane ḽanga nga mabutswu avho a mabuse, sori. Vha ḓo mpfarela nga maanḓa."
Kha nganeapfufhi hu tea u vha na thero nthihi. A zwi fani na kha maṅwe maṅwalwa a no nga sa ḓirama na nganea, hune kanzhisa ha vha na thero khulwane nthihi na therwana nnzhi.
2.	Dzina ḽa muanewa muhulwane kha iyi nganeapfufhi ndi Elekanyani. Ri ralo ngauri mafhungo oṱhe ane a vha kha iyi nganeapfufhi a khou mona mona nae. Zwiwo zwoṱhe zwi vha zwi tshi khou kwama ene.
"Vhaṱhannga, ibvani muḓini wanga ndi sa athu ni vhidzela mapholisa".
Mafhungo haya o sinyusa zwihulu Elekanyani lwe a dzheṅwa nga mbiti khulu vhukuma na vengo kha khotsimunene wawe. Na musi vha nyanḓadzamafhungo vha Mirror vha tshi lingedza u mu vhudzisa vhupfiwa hawe malugana na haya mafhungo, ho ngo vha fhindula zwavhuḓi nga nṱhani ha mbiti. O mbo ḓi bva o fara tshigidi tshawe a tshi sumbedza o ḓalelwa a vha o ya.
Ngomu hodelani ho vha hu si na na vhupfelo ha mare. Fola ḽi tshi duba muthu a vho kani-ha ho vhaswa mulilo. Vho Magoro na Vho Khedebu vha ranga u tshintsha tshelede ine vha ṱoḓou ṱamba ngayo.
"Inwi muthu, nṋe ni songo mphaphaḓela ni khou zwi pfa? Huufha tshidimela itshi tsho ḓala nga vhasidzana, uyu wanga o tou ni ḽelani tshaṋu. I tou vha ndaela nazwino."
"Vho ri mini?."
Nga ha nganeapfufhi
Fhungo ḽa u fhedza ḽa vha ḽa uri Ludzhasi a ambe na Rambo uri a swike kha Nndweleni vha ḓo tou ambedzana zwavhuḓi. Nangoho Ludzhasi o ḓo swika a tshi amba na Rambo uri zwithu zwi khou fanela u ḓo itiswa hani. Ludzhasi o vho ḓo pfa u nga u khou rulea uḽa muhwalo we a vha o u vhanga nga hone u sa ḓivha.
Rambo a pfa a sa khou ḓivha uri hu khou iteani. A humbula uri uyu Ludzhasi anga vha o mu khakhela nga mini, a sokou pfa a sa ḓivhi, Khae a ḓi sokou ri ḽiṅwe ḓuvha tshiphiri tshi ḓo bvela khagala. A sokou sala a tshi avha zwiḽiwa.
Thovhoni dzi fhisaho: U lwala
•	Pfufho ya vhararu kha muṱaṱisano wa vha De Jager-Haum nga 1994/1995 nga nganeapfufhi ine ya pfi "Mafhungo aya ndi Maṅwe".
Minidzhere Muhulu wa Venḓa Co-operative Wholesalers ndi Vho Radzilani Phanuel Ṋegovha vhane vha vha vhana vha mme muthihi na mufumakadzi wa Vho Manavhela.
Mafhungo a shaya khuḓano a a rothola. Khuḓano i ita uri mafhungo a ḓifhe khathihi na u dzudza vhavhali vho komolela u ṱoḓou ḓivha uri zwi ḓo fhelelafhi. Kha nganeapfufhi, kanzhisa hu vha na khuḓano nthihi khulwane. Fhedzi kha maṅwalo malapfu a no nga sa nganea, ḓirama na maṅwe, hu a vha na khuḓano nthihi khulwane na dziṅwe ṱhukhu nnzhi nnzhi.
Vhabebi vhanga na vhone vho ḓikhwathisa kha ḽa uri ndi vhuye hayani sa izwi ndi tshi vho pomokwa vhuloi vhune na vhone vha si ḓivhe uri ndo vhu gudafhi. Khamusi ri ḓo ḓi dovha ra vhonana muṅwe musi.
5. Thinandavha Edward Maumela "Vhakoma" (Mphaphuli) o bebwa Vhufuli kha ḽa Hatshivhasa, nga ḽa 13 Lambamai 1950, hune ṋamusi ha wela fhasi ha Masipala wa Thulamela, tshiṱirikini tsha Vhembe. Ene ndi mudededzi we a funza makole a fumi henefhano kha ḽa Hatshikamuroho. O shuma kha Koporasi ya Mveledziso ya Venḓa, ine ṋamusi nga mulandu wa tshanduko dzo ḓiswaho nga mbofholowo ya vho ḓivhea nga ḽa Limpopo Development Enterprise - LimDev. Maumela o ṅwala bugu dzo vhalaho, dzine dziṅwe dzadzo dza mu itela dzina ḽi si na vhukono. Ndi muthu a re na muṱa na vhana vhaṋa.
U bva mulomo: U fhindula kana u amba
U sokou tulu: Ndi u nga a u pfi musi u tshi khou ambiwa na iwe sa izwi u sa ḓo fhindula
U pfa hu makwanḓani
Huno-ha vha tshi kha ḓi humbula ha nga anea a tshelede, vha mbo ḓi dzhena kha ḽiṅwe ḽa mavhengele mahulwane henefha Ṱhohoyanḓou. Vhengeleni henefha ndi he vha mbo renga zwiḽiwa zwine zwa khou ṱahela muṱani. Zwino ha ri musi vho no bvela nnḓa vha tshi vho renga na bege ya zwe vha renga, muzwala wavho Khedebu a mbo ḓi bvelele, vha mbo ḓi ḓelwa nga muhumbulo wa Venḓa Sun.
2. Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U luma nḓevhe: U vhudza muṅwe mafhungo
b.	Ḽimethafore?
10. Nga kuvhonele kwanga ndi vhona u nga a re Elekanyani a nga vha o ri u bva na tshigidi tshawe a livha ha khotsimunene wawe Vho-Kudzwe. U swika arali hu songo vha na we a ṱangana nae a mu khuthadza a nga vha o mbo ḓi fhedza nga khotsimunene wawe zwi tshi khou itiswa nga tshiṱuhu tshe vha mu ita tshone.
U dzhena tshikwamani: Ndi u delela
"Kha ḓe hafha zwawe khaladzi, ri na mafhungo nae! Ri khou tou humbela. Riṋe a ri khou lwa ri khou ṱoḓa fhedzi u vha ro dzula nae hangei he ra dzula hone nga tshashu. Nga tshashu ndi amba mirole. Ri na vhaṅwe-vho ngaho inwi. Ri kha ṱorokisi ḽeneḽi ḽi re hafha phanḓa ha heḽino ḽe na dzula khalo. Takuwani-ha, please ," u ralo Lngani a tshi nga u luvhelela zwawe.
"Vha nga si hane arali wa ḓiṱungufhadza." Lisani a mbo ḓi ya khishini hu re na mme vhone vhe, "He, ndo vha ndi tshi khou fhela nga hangei nnḓa." Vho Emelina vha ita na u mu sedza."Vha tshi fhedzwa nga nnyi." Ndi Lisani.
Manweledzo
"Nḓariyeni ri yo mudzhia zwino. Ri kho vhuya nae zwa zwino. U ḓiita nnyi."
"Hone ni khou kolisani ni tshi nga tshivhanda? Wa ri u muthu ngeno u na maṱo ane ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao ḽa kona u sedza ḽiṅwe nga u kona....! Kani-ha ni khou kolisa tshone tsha u themba tombo? Ndi amba ngauri hu khou lopola inwi ni noṱhe avha vhaṅwe vhe na ḓa navho vho thetshelesa. Ni ḓo fela zwine ni si zwi ḓivhe, baba!" Ndi Livhuwani o no tou vhifhelwa.
7. Ngavhe hu inwi muanewa uyo, no vha ni tshi nga ita mini?
3.	Muanewa dendele kha itshi tshiṱori/ iyi nganeapfufhi ndi nnyi?
6. Ni vhona u wana tshelede nga iyi nḓila zwo tea? Ndi ngani ni tshi ralo?
-A vha pfeli muṅwe muthu vhuṱungu, izwi vha zwi sumbedza nga u gwisa Shumba na Tendai matombo tshitentsini tshavho vha fhedza nga u sa vha badela.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga murahu Vho Magoro vho khofhe dze thi tanwi. Ndi afho vha tshi mbo ḓi tou dzula vhukati ha miṅwe mitshini mivhili. Khathihi fhedzi mahono a vha o ṱanganedzana. Izwo zwo ḓo itisa uri muṅwe wa mapholisa a ye a vha dzinginyise. Uyo o ri u vha dzinginyisa, vhe kakara. Vho ralo vha ita na u ṱavha mukosi. "Naa ndi mini." Vha khou ralo Vho Magoro vho no ima nga milenzhe. "A si hayani hafha!" Ndi pholisa ḽle ḽa ralo ḽi tshi nga ḽlo vha halifhela. Vho Magoro nga u vhona vhathu vho vha kuvhanganela vha mbo ḓi bva hone.
U vhona mboma Vho Mmbulaheni vha bva mulomo. "Kha vha ri ndi vha ṱalutshedze zwavhuḓi vho khotsimuhulu." Vha khou vhudza nnyi naa?
• O no pfufhiwa pfufho mbili kha vhuimo ha vhuvhili kha nganeapfufhi ine ya pfi "Ri Tsa Ri Tshi" Gonya na ya maanea ine ya pfi Dzangalelo ḽa maanea nga vha Read Well Literary Award nga 1995/1996.
8.	Ṱhoho ya nganeapfufhi ndi pfa i tshi thengathenga i sa tou fusha tshoṱhe mafhungo ane a khou wanala kha iyi nganeapfufhi.
"Zwino vha khou amba uri ndi ḓo i vhulahisa hani mbevha ya hone."
"Ni khou shavha mini." ndi mme awe vha no ralo vha tshi khou vhaḓa maḓabula vho dzula ngomu khishini. "A thi kho shavha tshithu. Ndi khou bva badani". "Ni khou tambela badani." ndi vhone Vho Mariṱa vha no ralo.
Ṅwedzi wo fhela. Ndi vhege ya u thoma ya ṅwedzi. Ndi Lavhuvhili. Vho Manavhela vho fara ṅwedzi wa vhuvhili zwino vha tshi khou shuma hafha holosele. Ḽiṱiraka ḽi re na gariki yaḽo ḽa Vho-Thiembe Mutshembele ngeḽi ḽi t shi khou ḽaiselwa masaga a migayo. Zwa Vho Sidimela zwo thoma u shuma mulovha. Mulovha maṱiraka a Vho Lumadi o humanya a tshi vho tou tseka nga mihwalo. Na hei ya Vho Mutshembele i ḓo dovha ya vhuya u tutela zwiṅwe zwino nga masiari. Ya Vho Muruba i ḓo vha i fhano matshelo na nga Lavhuṱanu. Nga Mugivhela kana Swondaha Vho Sidimela vha ḓo enda-ha vha tshi ṱanganedza pfanelo dza hone kha havha vhanna vhuraru havho. Nga Musumbuluwo vha ḓo kona-ha u kovhekana zwavhuḓi mbuelo dza hone na Vho Manavhela hafha muḓini wavho Tshisahulu. 'Lukumbe-lwa Vho frantsi' hezwi lu hafha lu khou kabadika lu tshi kaidza havha vhaḽaiseli uri vha dzisaga miṱanani na nga dziṱhoho vhaṅwe vho vhea mabammbiri a makhadibogisi kha dziṱhoho. Dziṱhoho na zwifhaṱuwo kathihi na dzinḓdevhe zwo tou rano. Vha re havha vhalaiseli tshavho ndi u sokou lindela u vhudzwa na u pfa uri hu laiselwa thundu dzo imaho ngauri dzi dzhene kha tshiendisi tshifhio. Sidimela hezwi yo fhiritshela yo rali, segereṱe i mulomoni. Vho Manavhela vha khou ṅwala ṅwala zwithu zwavho hafha kuofisini ku re henefha ḽitoloni ḽeneḽi.
Muhoyo wa "Socractic" - Hafha ndi hune tshiṅwe tshigwada kana muṅwe muthu a ḓiita u nga ri ha na nḓivho ya zwiṅwe zwithu, hu u itela uri tshiṅwe tshigwada kana muṅwe muthu a dodombedze zwithu zwine a khou ṱoḓa. Muṱalutshedzwa u fhedza o ḓiita u nga ri ene ngoho ha ḓivhi tshithu ngeno a tshi zwi ḓivha a zwi fhedza.
Luvhone lu tshi ri ḽai: Luvhone lu tshi vhonet-shela
8. Thero ya iyi nganeapfufhi ndi ifhio?
Vho Kudzwe ndi vhe vha fulufhedzisa Elekanyani uri vha ḓo dzudzanya haya mafhungo. Ene u fanela u humela murahu mushumoni. Naho Vho Mphidi vho mu founela uri a ḓe malugana na enea mafhungo, Vho Kudzwe vho simesesa uri ene kha vhee zwoṱhe mahaḓani avho vha ḓo dzudzanya. Vha ri a songo piringanya mafhungo. U pfa izwo khathihi na u vha fulufhela, o tevhedzela ndaela iyo, naho tsheo iyo i songo fara mufumakadzi wawe Maureen zwavhuḓi.
Manweledzo
Tshifhinga tshi nga vha tsha musalauno kana tsha musalauḽa. Nganeapfufhi i tea u vha na tshifhinga tshipfufhi vhukuma. Hu nga kha ḓi vha tshiwo tshithihi fhedzi tsho iteaho nga tshifhinga tshigede tshe muanewa muhulwane a tshila ngatsho. Hu nga kha ḓi vha tshiwo tsha ḓuvha ḽithihi kana awara nthihi fhedzi. Tshihulwane ndi tsha uri tshiwo itsho tshi bveledze thero khagala.
10. Murero uyu u amba mini?
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Mashudu a Vho Reginah a no nga a phele. Vha tshi tou maṱo hasha ngei kha gondo ḽi no fhira nga tsini na muḓi wavho vha vhona Vho Mmbulaheni Raphaḓana khevhaḽa vho tou hwalela vha tshi khou fhira. A huna huṅwe he ha humbulwa nga nnḓa ha masosani. Havha munna vho vha vha tshi vhu shela. Tshi mangadzaho ndi tsha uri ha vha Vho Mmbulaheni vho vha vha tshi kambiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ngeno vha sa shumi. Dzina ḽa Vho Mmbulaheni ḽa miswaswo ndi Tshivhavhula. Dzina heḽi Vho Mmbulaheni vho ḽi ṋewa vha tshee muṱuku. Vha nga vha vho vha tshee na miṅwaha ya fumi na miraru.A ḽo ngo ḓa nga zwiṅwe arali e si maitele avho a u sa shavha u vha na vhuyaḓa. Hoṱhe he wa vha u tshi nga vha wana hone wo vha u tshi vha wana vho tshena vho tou wee! Musi vha tshi tamba buseni vho vha vha tshi tou pfa hu hone makwanḓani.
9. Muṅwali kha iyi nganeapfufhi o sia vhavhali muyani zwi tshi ḓa ngei magumoni. Nga mitala i sa fhiri miraru ni vhona u nga ho itea mini kha sedzheni Tshililo.
Muthu o ḓowela u ita tshithu zwi a konḓa u tshi litsha. Vho Manavhela vho ḓo tshutshudzwa u ita zwithu zwo bvaho nga Vho Sidimela. Vha vho panga masaga manzhi kha oda dza Vho Muruba, Vho Lumadi na Vho Mutshembele; hu tshi itelwa uri vha ḓo kovhekana masheleni a masaga ayo.
21. Nganeapfufhi iyi i na zwiga zwi tevhelaho naa?
U bva nga ḽitswu: Ndi u sa wana tshithu
Lwo vha lu si lwa u thoma ndi tshi pfa haya maipfi nga ha ḓororbo ya Musina. Hezwi ndi zwiṅwe zwo nṱuṱuwedzaho u funa u shuma Musina. Naho hu si na we a vhuya a mmbudza-phaa, uri tshelede yo ḓala hani. Na Vho Veveru vho fhedza nga ḽeneḽi ḽa uri tshelede Musina yo ḓala.
Ludzhasi a mbo ḓi luḽa lufo lwe a vha o lu fara a lu vhetshela kule, a mbo ḓivha o ima nga zwa u bika. Vhuḽa vhurifhi a mbo ḓi vhu vula. Hezwo mafhungo ane a khou a pfa ndi avhuḓi u fhirisa.
e.	Tshigoḓo?
Vho-Manavhela
-Ndi ṅwana ane a vha na mbilu yavhuḓi.
"Hai."
10. Muṅwali olingedza u sia vhavhali muyani naho hu sa tou vha hune vhavhali vha nga takalela u ḓivha uri ho itea mini nga murahu saizwi zi tshi tou vha khagala lune sa muvhali wa mbo ḓi kona u vhona uri hu nga vha ho sala ha itea zwifhio.
Nganeapfufhi, sa zwine dzina ḽa amba, ndi nyanetshelo ya tshiṱori nga u tou pfufhifhadza. Nganeapfufhi a i tei u lapfesa. Ngauralo, maisaṱari a nganeapfufhi a tea u sa vha manzhi. Vhaḓivhi vha maṅwalo a vha tou tendelana kha tshivhalo tsha masiaṱari uri a tea u vha mangana. Fhedzi masiaṱari a nganeapfupfi ha tei u vha manzhi. A tea u vha henefha kha mararu u ya kha maṱanu. Arali o ḓalesa, ha tei u paḓa masiaṱari maṱanu na mavhili (sumbe).
Khathihi fhedzi Lingani a pfi nga feisi ya monde yo omaho khofheni, ṱhekhu! A tshi nga u a goba goba ḽa hana ḽo mu omba, u fhedza ḽa mu vhuisa hafha tsini naḽo. Mipama na milaṱela ndi zwe zwa sia khofheni ha khwese ho tshinyala. I re mikota ya mbo funa zwone-ha.
Muṱangano ndi hone u ngomu zwino. Hwi-hwi-hwi, Vho Manavhela vha mbo ḓi vhulahwa hafhu hu re na dzulo heḽi.
1. Muṅwali o shumisa muthu wa vhungana u anetshela nganeapfufhi yawe. Tikedzani phindulo yaṋu.
Mapwapwalala: Ndi maseo
-	zwiambaro zwi tshi tou dzula kha muhulwane: zwiambarozwi tshi tou mu fanela.
1.	Ndi muthu wa vhuvhili ngauri u khou tou anetshala zwo iteaho.
"Ḽo kovhela," ndi nṋe zwenezwo ndo no ima tsini hawe nahone nga muṱanani wawe. E dzhudzhuru! Nda mu vhona maṱoni uri o tshuwa. Vhudzuloni ha u mphindula, a rembuluwa lwa u ṱoḓa u ṱuwa. A tshi tou ri ḽiga, a mbo ḓi ri khakhakha nga Vho Veveru. A vho sokou nga zwiḽa mmbwa yo wanetshedzwa ngomu tshitumbani tsha khuhu.
Zwe zwa toḓou mangadza ndi zwa musi a tshi vhudzisa uri vhurifhi ndi hawe naa ngeno o ḓi vhu fara, ho itwa na u ṅwalwa madzina awe. naho ludzhasi o vha e hone henefho hu re na. Naho Ludzhasi o vha e hone henefho hu re na Rambo a tou vhonala uri haho nga kuhumbulele. Pani i tshi khou ḓi vhila zwayo o ḓi sokou ruḓa maṱo a tshi sumbedza uri o livhana nayo fhedzi a sa vhoni tshithu. I tshi tou vha ngoho uri ene u na mafhungo.
Maanḓa ri khou amba a u kona u langula kana u ṱuṱuwedza kutshilele kwa vhaṅwe vhathu. Maanḓa haya u a wana a kha tshaka dzo fhambanaho, hu nga vha miṅwaha, mbeu, pfunzo, mushumo, vhuhosi, masheleni, na zwiṅwe. Tsumbo, munna a nga vha na maanḓa a u langula zwoṱhe zwoṱhe zwa mufumakadzi wawe, a vha ene ambadzifhele, ha vha ene ane a dzhia tsheo kha tshiṅwe na tshiṅwe. Hu nga swika hune mufumakadzi a pfa a sa farei zwavhuḓi, a pfa a tshi ṱoḓa u shumisa maanḓa awe o tsireledzeaho fhasi ha Ndayotewa, zwi mbo ḓi vhanga khuḓano.
11. Arali mupomokwa hu shaka ḽanu ḽa tsinisa, ni nga ḓipfisa hani?
Zwithu izwi zwo fara Ludzhasi ṱhaha sa izwi o vha a sa funi zwone mufumakadzi wawe. A humbula zwino na zwiḽa zwa sa mu fhe thandululo. Hu ri u fhindula luṅwalo ulwo zwe vhutoto sa izwi muthada i sa koni u ṅwala.
3.	Muthu a songo sokou pfa mafhungo a a dzhia o ralo ngeno ene a songo thoma a tou wana vhuṱanzi ha vhukuma.
5. Ni tshi tou sedza ni vhona ungari muzwala wa Vho Magoro Khedebu ndi muthu-ḓe? Tikedzani.
Khishini: Ndi tshiṱangani
U thenu: Ndi u rembuluwa
" Vha khou ntendela ngoho mmawe."
"Hone vho vhuya vha rabela vha sa athu ḽa-shu."
10. Ṱhoho yo tea ngauri kanzhi arali wa nga wanala u kha vhukhakhi u a tama u sa tsha vhidzwa kana we fhasi vulea.
"Hoo, zwa ḓa hafha ndi nga vhulawa. Hone arali ndo vha ndi khuhu , ndi musi ndo no ḓi ḽiwa kale hafha ," vha mbo amba vho ima fhaḽa tshiṱofuni zwino," Khuhu dzanga dzi khou fhela, hone nda tou ya muṱanganoni wa kereke nda lala ngeyo ndi ḓo wana hoko yo tou ṅwau, mathenga o ḓadza gokoko,' vha tshi ralo vha lavhelesa munna.
10. Nga mitala i sa fhiri miraru, inwi ni vhona u nga ho fhedzisela ho itea mini nga murahu ha musi Elekanyani o bva na tshigidi tshawe a si tsha amba na muthu?
5.	Hu na khuḓano ya lushaka-ḓe afha kha itshi tshiṱori/ iyi nganeapfufhi?
Ho vha hu hone Rambo a tshi khou bva u tou swika rumuni. Vhurifhi u vho ndo vha ndi sa humbuli uri vhu nga ita mafhungo nga u ralo.
Bugu dza ḽitheretsha dze a ṅwala dzi katela vhurendi, dzingano, ḓirama, nganea na nganeapfufhi. Bugu dzenedzi ndi dzire na tshivhalo.
• Ngani? (Ndi ngani zwo itea?)
Khae hoyu, bako ḽo vha ḽo dzhena maḓi vhukuma. Vho Magoro vhone vha sala vha tshi khou tamba henefha fhasi. Mutshini vho ḓo omelela we vha ri u swika vha tamba wone. Nga nḓila ye zwithu zwa vha zwi ngayo, arali ho vha hu tshi pfi mitshini hei ya hodelani i a pwashwa, Vho Magoro vho vha vha tshi ḓo vha vho u pwasha.
Zwino ḽo tsha. Ḓuvha ḽi vho bvisa mulomo, na mapfuvhi a vho balangana. Aiwa, tshidimela tsha vha tshi a dzhena Tshitandani. Lingani u tsa tshidimelani ho ngo tsha dovha a kha ḓi ima ima. O mbo ḓi fara thekhisi ya Vho D.D.T Madzinge i tselaho dubo dzenedziḽa dza hawe. U swika a mbo ḓi thoma u dzhena ha makhadzi wawe vha dzulaho zwitentsini zwi re seli na luno na ḽa Maonzeni.
-Sedzheni tshililo u tama u vha mushumi wa tshipholisa a fulufhedzeaho.
1.	Zwoṱhe zwine zwa khou bvelela kha nganeapfufhi ndi zwine zwa tshimbilelana namafhungo oṱhe ane a vha afha kha nganeapfufhi.
Nga murahu vho ḓo thoma u shuma kha Muhasho wa zwa vhulimi na vhusimamiri ngei Venḓa. zwenezwo vha tshi khou shuma vho bvelaphanḓa na tshikolo u swika vha tshi ṱhaphudza digirii ya BA ngei University of South Africa. Zwa zwino vha khou shuma kha muhasho wa mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango.
-A vha tendi kha mafhungo a tshanḓanguvhoni.
12. Mbambedzo ya nganeapfufhi ino ya ' Nda tama ndi tshitumbu na nganeapfufhi ' zwi ḓo ita muzwala'.
"Ni a mpfela-vho vhathu! Naa vhone a vho ngo vhona munna we nda vha ndi nae." Vho Magoro vho ri u ralo uyu munna wa pholisa a mbo ḓi tshete! U tou nga na ene o zwi vhona uri muhulwane heyo yo zwi pfa.
Zwi ḓo ita muzwala
Giḽosari
Zwino no ḽiwa nga ni tshifhaṱuwo ṅwana wa khaladzi anga? Izwi a si hone halwa ngoho Lingani? Arali vhu hone, ndi khwine u mbo ḓi zwithupha zwi tshikha ḓi vhazwinu." Ndi havha makhadzi wawe hezwi o no dzula fhasi.
A vhilaela a vhilaela vhuḓe Nndweleni wa vhathu, u a ḽiwa tshisulu lini? Nndweleni o ḓo sinyuwa nga maanḓa. Ludzhasi hafhu ha ḓivhi tshithu sa izwi a sa ḓivhi uri ho ṅwala mini sa izwi a sa koni u vhala. Nndweleni u fhedza u vhu vhala a sokou lidza tsaṅwa, a mbo ḓi o fara vhuḽa vhurifhi.
c.	Magumo a mangadzaho?
"Nga vha ntendele ndi kande badani luthihi fhedzi ṋamusi ndi ḽi bvise. Vha ntendela ngoho mmawe ndi nga takalesa."
2.5.1.2.1 U bveledza mafhungo
Vho Manavhela naho vho lingedza u luvhelela uri nga zwi kandeledzwe vha ṋewe zwavho ṱhamu iṅwe-vho nga ofisi i yoṱhe, Vho Ṋegovha khuvha vha tou pfu, vhe mafhungo haya ho ngo tea vhone vhe vhoṱhe nga ṱhoho. Vho mbo ḓi ṋewa bammbiri ḽa u ṅwalela khaḽo. Mafhungo o vhifha. Nga Lavhuṱanu komiti na vhalanguli vha ḓo dzulela muṱangano u si wa misi wa shishi malugana na thaidzo hei ya vhurikiriki ha kubviselwe kwa thundu dza tshitoloni hetshi nga mulavhelesi watsho muhulwane Vho Manavhela.
Giḽosari
8.	Ee ndi zwone.
•	Muanewa muluṱanyi - muanewa a si na vhuimo. Ṋamusi u ima na uyu, matshelo a ima na uḽa. Zwa sia vhathu vha tshi khou kuḓana o imela kule.
Mbilu ya Ludzhasi ya ri u vhavha ya dovha. A ḓisola nga maanḓa kha zwe a ita ngauri o no sokou fhaṱa luvhondo vhukati hawe na Rambo na Nndweleni. Ha swika he Rambo a mu ṱalutshedza zwavhuḓi mafhungao a hone. Ludzhasi nangoho a zwi vhona uri o khakha nga maanḓa, zwone zwo ḓi tou itwa nga u sa ḓivha. U amba ngoho hu a tshidza. Ndi afha Ludzhasi a tshi ri ene o itwa nga u sa kona u vhala, zwithu zwe a vha a sa funi zwi tshi ḓivhea. Rambo na ene a ḓivhona mulandu nga u ambisa muthu ane a zwi ḓivha uri u na muthu wawe.
"Hafhu na vhuya na nwa ni kanya zwenezwi. Nṋe ngoho a thi zwi encourage hezwi zwithu lini. Aredzi, iyani! Ni ḓo vhuya ni tshi ri vhudza."
5. Kha iyi nganepfufhi ndi ngafhi hune na nga ri ndi maṱhakheni. Ṱalutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
8.	Hone ndi mini zwo itisaho uri Vho Reginah vha sa tsha tenda u humela vhuhadzi havho?
Deceased: U lovha
Tshivhumbeo tsha puloto tshi na zwipiḓa zwi tevhelaho:
10. Tshiteṅwa itshi muṅwali o poidza. Ri ralo ngauri o fhedza nga u tou buletshedza zwoṱhe uri ho fhedza ho itea mini.
" Kani a thi khou amba zwavhuḓi."
Khwiedzela: Ndi u fhedzisa
7.	Vho-Mmbulaheni vho vha vho takalela uri khamusi Vho-Reginaha vha khou vha vhidzela uri vha vhe Ṋemuḓi wa afho muḓini saizwi vhaṋe vha muḓi vha vhomuitashango. Mafhungo o raliho a khou bvelela kha vhutshiloha vhukuma vhune ha khou tshilwa nga vhathu.
2.5.2.2 Zwiwo zwa murahu (Flashback)
Sori: Pfarelo
Vha khou vhilahela nga heḽi ḽe vha vhudzwa nga komiti ḽa uri havha Vho -Sidimela a zwi vha kwami sa musi a re na vhuḓifhinuleli hoṱhe vhe vhone Vho Manavhela. Zwino huufha na pulane dza vhukirikiri honohu vhe vhone Vho Sidimela? Kha ḽeneḽi vha pfa vha si khou kona u fhira zwavhuḓi. Ṅwedzi wa vhuvhili, wa vhuraru, na wa vhuṋa yo ḓa ya fhela vha saathu vhudzwa bangakupalula. Khamusi vho hangweliwa zwoṱhe. Ṅwedzi wa vhuṋa u tshi sala u tshi fhela ndi musi Vho Manavhela vho no ḓivhudza uri ḓumbu ḽo fhira. Mulamu wavho Vho Ṋegovha vho fanela vho kona u vhuthedzela komiti uri i zwi litshe zwo ralo. Zwino zwi kanya a zwi vhudzisei-vho.
3.	Khedebu na Vho-Magoro.
Ho thoma Vho Mmbulaheni. "Zwo bala Vho Reginah. A, ndi magaraba? Ri tou fhaṱutshela."
"Ai, Mma ari ḓi thavha zwashu tshiḽa tshinzemba."
"Vha khou tshinga u penga."
U pangula nḓevhe: Ndi u thetshelesesa
nga Maswole Ṋetshirando
Aya maipfi a Lisani mme vha nga vha vho a pfa, "Iwe a u zwi ḓivhi uri khuhu kha khotsi au ndi lutiitii? Hai, ngoho ri khou vhoniswa, khuhu tshifhinga tshoṱhe. Zwi amba uri ha ḓa vhaeni ra ṱhavha khuhu, vha sinyuwa nga maanḓa!"
Ḓuvha ḽo vha ḽi tshi vho tou dzhena nga thavha zwino.Tshifhinga hetsho ndi musi Vho Magoro vha tshi khou wana zwikoṱikoti na muzwala wavho. Tshifhinga tsha musi vhu tshi vhonga ho no dzhena ṱhohoni, a vho ngo tsha dovha vha humbula nga ha thaidzo ine vha vha nayo ya masheleni lini. Zwino nga murahu ha musi ḓuvha ḽo no tou kovhela tshoṱhe, ndi afho zwifhungu zwivhili zwi tshi mbo ḓi humbula u livha Venḓa Sun. Vhunga vhoṱhe vho vha vhe na bege dzo hwalaho zwithu zwe vha renga, vho mbo ḓi gagamisa vha ya vha vhea murahu ha moḓoro.
Nyanetshelo nga muthu wa vhuvhili ndi hune ha shumiswa ḽisala "inwi".
U komolela: U sokou lavhelesa
Khuḓano i vha hone musi vhathu vha sa anḓani kana u tendelana kha zwiṅwe zwithu. Zwithu izwo zwi nga vha mavu, mvelele, vhurereli, luambo, polotiki, murafho, zwiko zwa mupo, na zwiṅwe. Fhedzi naho hu na zwiitisi zwa khuḓano, kanzhi u a wana uri arali wa bwa wa ya midzini yazwo, u ḓo wana uri hu na zwiṱuṱuwedzi zwo dzumbamaho zwa khuḓano iyi. Zwiṱuṱuwedzi izwi ndi zwone zwine zwa tou kuḓedzela khuḓano wa wana i sa tsha tandululea. Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha khuḓano ndi vhukunzi.
"A, Baba, ri nga i fhedza khuhu yoṱhe, hafhu khuhu a si tshiṋoni!"
16. Ṱalutshedzani uri maipfia tevhelaho a amba mini?
1. Lufuno Rudo Ndlovu o aluwa sa mutukana we a vha a tshi ḓivhelwa u ṱwa o fara kudayari kwe a vha a tshi vhulunga khakwo mafhungo a mu kwamaho. Maḓuvhani awe a vhutshudeni, Rudo o shuma sa murangaphanḓa kha zwiimiswa zwi tevhelaho; Drama Society, Debating Society, SRC na dzangano ḽapo ḽa SAYCO (ye ya fhedza i tshi vho pfi (ANC youth league). Rudo ndi muṅwali o no bvelelaho siani ḽa phurosa, ḓirama na vhurendi. Vhaḓivhi vha ri hoyu Ndlovu, ndi murendi wa murafho uno, murendi wa ṋamusi. O no thuba vhunzhi ha zwiphuga zwa vhuṅwali, vhutsila na vhurendi.Tshiṅwe tsha zwiphuga zwawe zwihulwane ndi tshe tsha avhelwa nga vha koporasi ya khasho ya Afrika Tshipembe, SABC tsha u vha muṅwali na murendi makone. Ndlovu ndi muṅwe wa vharangaphanḓa na muthomi wa dzangano ḽa vhaṅwali vha dzibugu vha Tshivenḓa, Tshivenḓa Writers Association(TSHIWA). Mbilu yawe yo disendekesa tshothe kha mveledziso ya tshitshavha (Community development). Ndi zwine ngazwo a vha na vhunzhi ha dzithandela dza u bveledza tshitshavha sa tshiimiswa tshiḽa tshine tsha ḓivhea nga ḽa Rudo and The Divine Melodies. O no shuma fhethu hunzhi sa kha muhasho wa pfunzo vunduni ḽa Limpopo (sa mudededzi), Phalamenndeni ya lushaka ya Afrika Tshipembe ngei Kapa Vhukovhela (sa muofisiri wa phalanmennde), na kha bodonyangaredzi ya nyambo dza vharema ine ya vha doroboni ya Tshwane (sa mulanguli kha muhasho wa mveledziso ya ḽitheretsha / maṅwalwa). Naho Rudo sia ḽawe ḽihulwane ḽi ḽa vhurendi, o no shuma mushumo u vhonalaho siani ḽa vhubveledzi ha mutevhe wa dzibugu dza luambo dza NCS (Ḓiphiṋeni nga Luambo) na Ḽitheretsha / maṅwalwa,
Vho Manavhela vho ḓo ita khumbelo ya mishumo ye vha i vhona yo kungedzelwa kha gurannḓa ya Ṱhohoyanḓou. Muṅwe wa mishumo iyi wo vha u wa Venḓa Co-operative Wholesalers, ine ya wanala vhukati ha Ramasaga na Muleḓane. Minidzhere Muhulwane wa afha ho vha hu mulamu wavho Vho Ṋegovha vhane vha dzula kha ḽa Maungani. Vho vha vho mala khaladzi a vhenevha Vho Ṋegovha.
Ngeno hu no uri "zwimangadzo"ndi tshiteṅwa tshine muṅwali a tshi shumisa kha nganeapfufhi yawe, hune musi vhavhali vha tshi khou humbulela kana u ḓivha uri hu ḓo bvelela hezwi, a mbo ḓi pindu-dzha, a ḓisa zwiṅwe zwe vhavhali vha vha vha songo zwi lavhelela.
2.9.1 Nḓila ine nganeapfufhi ya anetshelwa ngayo (narrator's point of view)
-Ndi mulamu wa Vho-Ṋegovha
Tsimbi yo mbo ḓi lila, tshidimela tsha mbo ḓi kokodza. A si tshiḽa, tshi vho thoma u songana tsho livha hune tsha ya. Vhunzhi ha vha nameli khuvha vho ṱolela nga mafasiṱere. Vhaṅwe vho imisa zwanḓa vha khou salisana na havha vho salaho vho ima kha pulatifomo. Vhaṅwe vha khou dzungudza dzungudza miṅadzi na dzigebisi. U dovha u vhea mukosi tshidimela tsha mbo ḓi phinyela, tsha vha tsho ya!
"Next", uyu ndi mufarisa mulangi wa khomishini ya zwa khetho yo ḓiimisaho nga yoṱhe IEC tshiṱitshini tsha khetho tshi re tshitaraṱani tsha Church ḓoroboni ya Tshwane. Khuwelelo iyi yo ri u i twa, Elekanyani a mbo ḓi dzhena a livha ṱafulani ḽa thuso he a mbo ḓi ṋekedza basa yawe uri i lavheleswe arali nangoho a tshi nga vha e kha mutevhe wa vhakhethi wo ṅwalwaho kha redzhisitara ya hone ine ya vhidzwa u pfi voters roll. Izwi ndi one maitele a hone lune arali muthu a siho u namba a ḓiṅwalisa. Zwino musi hoyu Elekanyani a tshi khou ṋekedza basa yawe, u tou vha na vhuṱanzi zwauri dzina ḽawe ḽi hone ngomu kha redzhisitara ya vhakhethi ngauri o khetha kha khetho dzo fhiraho.
2. Maswole Ṋetshirando ndi muṅwali o bebelwaho shangoni ḽa Tshifuḓi nga ṅwaha wa 1968. O thoma u vha na muḓi nga ṅwaha wa 1996 musi a tshivhingana na Tshimangadzo Ruth Ṋembilwi. Maswole mufumakadzi wawe vho fhaṱutshedzwa nga vhana vhararu vhane vha vha Orifha, Thikho na Faranani.Maswole Ṋetshirando o thoma zwa u ṅwala bugu nga 1990 musi a tshee gudedzini ḽa pfunzo ngei Makhado.Maswole sa ḽizhakanḓila kha u ṅwala o no pfufhiwa pfufho dzi tevhelaho:
"Muzwala ni ri ngoho ndi nga fhedzisa muraga nga afha fhethu."
"Lingani, ni songo dzhena mafhungo ane ni si a ḓivhe, toe. Ni ḓo ḓi dzhenisa khakhathini, ngoho. Huufhani ni na nṋe ane nda vha waṋu, ni kha ḓi lila zwiṅwe zwifhio? Dzulani fhasi, a si aṋu haya mafhungo, muthu wanga,"ndi Sara o no zwi limuwa.
6. Fhethuvhupo na tshifhinga kha nganeapfufhi iyi ndi ngafhi? Ndi ngani ni tshi ralo?
15. Itani mbambedzo ya Vho-Ṋegovha na Vho-Manavhela.
nga Rudzani Tshianane
Hu si kale-kale Ludzhasi a mbo ḓi sokou bva o fara vhula vhurifhi hawe, a amba na Rambo uri a vhone uri pani i si swe. U bva fhaḽa rumuni yawe a mbo ḓi livha rumuni ya muṅwe Muvenḓa ane a bva kha ḽa Dimani.
Ḽivhuvhisi tshaḽo ndi u amba tshithu ḽo vhuvhisa nga tshiṅwe. Heḽi ḽi tou vha ḽiambele ḽine ḽa amba tshithu nga u mona.
Ri tshi khou amba zwa zwino Vho Reginah vha Tshitandani. Ndi muṅwe wa vhala vha no sokou pfala vha tshi vhidzelela. "Kha ri vhone maapula na maṱamatisi na maswiri nga ngeno. Muthu u a dobela vhana maṱamatisi vha swika vha tshi ita gwengwelele." Gomelelo ḽo ḓi ṋea maanḓa.
Kha nganeapfufhi khuḓano i thoma u ḓibvisela khagala mathomoni a puloto, ya hulela musi puloto i tshi navha. Khuḓano i dzudza vhavhali vha nganeapfufhi vho komolela u ṱoḓou ḓivha uri hu ḓo bvelela mini kha vhaanewa khathihi na uri vha ḓo tandulula hani dandetande ḽine vha vha khaḽo. Heḽi dzangalelo ḽi mbo ḓi ri livhisa tshiuludzani tsha mafhungo (maṱhakheni). Zwa ri ḓisa kha magumo a khuḓano musi puloto i tshi welela.
2.	Musi ndo sedza hei nganeapfufhi ndi wana urii ṱutshelana na vhathu vhane vha vha vha tshi khou tshila kha vhutshiloha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Kanzhi u a wana muṅwe nga riṊe a tshi khou tshila vhutshilo vhune matshelo ha nga fhedza ho mu wedza khomboni. Hone riṊe ri ne ra khou tshila nae ri khou zwivhona hone ri sa funi u nga mu tsivhudza. Mme a Thomi ndi vha dzhia vhe vhaḽa vhathu vhane musi ni tshi ṱoḓa u thusa muṅwe nga inwi ane a nga vha a tshi ḓo fhedza o huvhala vha ri mu litsheni ene muṋe. Mathina kha vhusthilo sa vhathu ri fanela u kona u tshila sa pholisa ḽa muṅwe. Musi muṅwe nga riṋe a tshi khou ṱudza ri swike hune ra kaidzana kana u tsivhudzana.
Mudzimu avhe navho. Ndo vha ndi tshi vha funa hani.
"Ndo lovha nga dzi 22 Lambamai 2004"
Dzikukana: Ndi u dinalea
-Vho-Magoro vha lilela u lwa na zwikolodo zwavho nga u tamba mitshini.
Ndi Mugivhela ṋamusi. Holosele i vala nga awara ya vhufumimbili. Vho Manavhela vho no vhalulula tshelede yoṱhe ye vha laedzwa. Tshelede yo ṅwalwaho buguni ndi ṱhukhu kha i re sefoni. Vho Ṋegovha vho poidza u vhala yo salaho ndi R3 102 i sa dzulwiho nga sente na nthihi zwayo. "Mudzimu ha ṋei nga tshanḓa. Ṋamusi ndo rwela muvhuḓa tshilaloni. Hei R3 102 ndi yanga," vha ralo Vho Manavhela vha tshi vho amba nga mbilu. Hezwi vhe hafha vho no i wanela kale mushumo. I tshi tou awara ya vhufumimbili nṱha ha ṱhoho, ko! Vho Manvhela vha vha vha tshi vho loḓela ofisi. Ṋamusi vho ima zwavhuḓi.
13. Nga u pfufhifhadza ṱalutshedzani kunavhele kwa mafhungo/ kwa tshiṱori?
Ludzhasi a hu ngo swika hune a vhea fulufhelo kha Rambo lini. O vhona uri Rambo a nga vha a tshi khou mu ita tshiphukhuphukhu nga nṱhani ha mavhelele awe. Ha vha uri kha Rambo ahuna zwiṅwe zwine anga ita sa izwi o ita nga pfanelo zwe a pfi a zwi ite.
"Hai khotsimunene. Idzonu thoma ni humele murahu. A thi tsha vha ṅwana nṋe ane a shushedzwa nga guru. Mbevha ya hone ye na i vhulaha i ngafhi? Humelani murahu hanengei."
Naho Ludzhasi o vha e na nḓala a si tou vhilela u ya thambo. A pfa e na dakalo ḽihulu ngauri a humbula uri maano awe ndi hone a tshi ḓo shuma. Ludzhasi a ḓi sokou ri a zwi dini, a vhea pani nga u ṱavhanya. Rambo musi a tshi ri a songo ḓi dina, ludzhasi a ri u ḓo bika.
A tshi khou ralo u bva nga mukoto, mme vha vha vha tshi vho vhidzelela vho no ima nga luhurani: "Naa ho no tshinyala ni-wee! Ni humelani ni sa athu swika muṱani. Na huma ra ranga u ni vhona-vho, ṅwananga!
Ludzhasi a bva na fhungo ḽa uri Rambo a ye a humbele pfarelo. Hu si kale a ri u ḓo tou ya a mu humbelela pfarelo ene mune. Rambo o ḓo pfesesa iḽo fhunga lwe a ita na u bula zwauri a re Asnath o mu ṱutshela tshoṱhe.
Ndi lushaka lwa maṅwalwa ane tshiṱori tsha hone kana mafhungo atsho a anetshelwa nga nḓila pfufhi. Dziṅwe tshaka dza maṅwalwa hune ha tou anetshelwa ndi nganea na ngano. Kha ḓirama hu tou vha na huṱukuṱuku hune muṅwali a anetshela.
Malamba: Ndi tshelede
Vhanna iṱaḽi vhe henengei kule ha mashango hune vha si vhe na vhafarisi vhavho vha tshi ḓi tou ḓi bikela. Vha tshi ḓi tou vhalana uri hu bika nnyi. Muṅwe musi hu vhege ya Ludzhasi kha u bika, ha mbo ḓi dzhena Rambo o fara vhurifhi. "Uho a si vhurifhi hanga naa Rambo." Ane a khou ralo ndi Ludzhasi a tshi khou ḓi ṱanzwa phuleithi dzawe. Rambo a sokou setshelela a tshi ri "Ni ḓo vhuya na tou ḓiṅwalela ngeno riṋe ri tshi khou sokou a ṱanganedza ḓuvha na ḓuvha no ḓi sokou komolela. No vha ni tshi ri ni nga humbulwa-vho nga nnyi no ralo."
Mme awe vha sokou tulu vho ḓi dzulela ngomu khishini vha tshi bvela phanḓa na mushumo wavho.
Hafha muanewa u vha e na tshithu tshithihi tshine khatsho zwivhi zwa eḓana na zwivhuya. U a humbula u zwi thupha a wana uri zwi a fana sa izwi a tshi ḓo xelelwa (luza) nga zwiṅwe zwa zwivhuya zwine tshithu itsho tsha muḓisela. Muanewa u vha e vhukati hafha. Uri a tshi sedza phanḓa a wana lwendo lwa hone lu tshi fana na lwa musi a tshi humela murahu. Ndizwondizwo zwine a nanga, zwi vha zwi sa ḓisi phambano. Mulayo uri muthu ha ima vhukati, u tea u dzhia sia.
• Ndi Muloro
"Nga khaladzi. Ndi tshi amba nae u khou swaswara u penga ni a ḓivha. Hu na vhaṅwe mufumakadzi vho vhandekanaho nae kha sithi nthihi. Vhenevho vha tou nga ndi mme awe ngauri hufha izwi ndi tshi lingedza u ya khae vha tshi ḓi lila u bva mulomo. Ndo vho rembuluwa ngo pfa vha tshi vho amba zwiṅwe zwe zwa tou ntsilinga. Ni a ḓivha vho ri mini."
Nda tama ndi tshitumbu
Ṱhongi: Ndi muthu ane a ṱonga
Mureiḽi vha si pfe uri u khou uri mini, vha vhuisela goloi nnḓa ha bada vha ima. Ḓongololo ḽo sala vhukati ha maḽinga ḽo vhulungea.
"A thi athu fhedza mani." Lisani vho a i melela khotsi , "A, kha vha litshe Baba vha ḽe, a!"
"Vho ḓiluma, ndo zwi ḓivha," vha khou vha holedza vha tshi khou kokodza iḽa phuleithi, vhaḽa vhe i dzhavhu.
Bangakupalula: Ndi u amba ngoho kana tshifheli
5.	Muanewa muhulwane ro ṱangana nae kha phara ya u thoma ane a vha Vho-Manavhela.
Muṅwali u anetshela vhavhali nga ha mvumbo ya vhaanewa. Muṅwali u tou buletshedza uri muanewa ndi wa mvumbo-ḓe? Muṅwali u anetshela muanewa nga nḓila ine muvhali a sala a na tshifanyiso tsho fhelelaho nga ha muanewa uyo. Muṅwali Vho Maumela ndi ṋambi kha heḽi sia. Vha a kona u ola muanewa nga nḓila ine arali o vhifha, wa kona u vhona mbipo yoṱhe yo fhelela.
b.	Nga nyambedzano na vhaṅwe vhaanewa?
Zwithu zwi a ḓa zwa itea. Ho ḓo swika Vho Malada vhe vha ḓo reshana na vhaṅwe nga zwavhuḓi. Tshanḓdani tshauḽla vho vha vho fara luṅwalo." Izwo a si vhurufhi hanga vhuṅwe ngeno ndi tshi khou bva u ṱanganedza vhuṅwe zwino-zwino." Ndi Rambo onoyo o ḓi ganama zwawe nṱtha ha mmbete. "Hai, a ni zwi pfi zwauri zwine na khou ita zwi tou vha zwitshele. Arali hu u thoma nṋe ri ḓo dinana nga maanḓa. U shuma roṱhe a zwi ambi uri ri a lingana lini." Ndi Ludzhasi a tshi vho tou nga o no sinyuwa.
• Hani? (Zwo itea hani?)
5. Ndi zwifhio zwine muṅwali wa iyi nganeapfufhi a tama vhavhali vhayo vha tshi guda?
Ndi mulamu wa Vho-Manavhela
Giḽosari
Zwenezwi a tshi tou ndi a ṱuwa mukegulu mme awe vha mbo dzinginya uri zwi nga vha khwiṋe uyu mazwale Maureen a rumiwe u ya u dzhia khotsimunene Vho Kudzwe uri na vhone vha ḓe vha ḓipfele-vho nga dzavho nḓevhe. Zwa u vhidzwa ha khotsimunene arali hu na mafhungo a ndeme yo vha yo no ḓivha nḓowelo hafha muḓini vhunga havha khotsimunene vhe vhone vhe vha vha vhe muunḓi wa Elekanyani u bva tshe muṋe wawe vha lovha. Nga iṅwe nḓila ndi vhone khotsi awe sa izwi mukomana wavho vha re khotsi awe vho lovha a tshe muṱuku vha vha vhone vhe vha mu dzhenisa tshikolo. Vho vha vhe vhone muundi wawe. Elekanyani u a vha funa vhukuma havha khotsimunene wawe ngauri ndi vhone vhe vha mu itela vhu matshelo havhuḓi. Ndi muthu we a vhuya a shuma sa mutshutshisi ofisini ya madzhisiṱiraṱa wa Makhado vha ḓa vha litsha nga ṅwambo wa u vha tshiṱunḓulume siani ḽa zwa masheleni naho hu na uri ngoho ya vhukuma ndi uri a zwi tsha ḓivhalekana na luthihi nga ṅwambo wa zwikolodo zwine vha vha nazwo. Hu tou vha uri vha a kona u ita uri vhathu vha si zwi vhone. Nga ṅwambo wa u vha funesa, Elekanyani o vha o no ḓi vha kule kha u thusa uri vha wane thendara ya u pfumbudza vhathu kha zwa vhulangi hafha kha khamphani ine a shuma khayo, muhumbulo u wa uri khamusi vha ḓo vuwa-vho lune vha ḓo kona u fhenya zwikolodo zwine vha vha nazwo. Zwauri thendara vha nga i wana zwi tou vha khagala vhunga, Elekanyani a tshi shuma kha ofisi khulwane ya vha themendeli. Zwino Elekanyani o ri u pfa muhumbulo wa u vhidzwa ha khotsimunene wawe, a vhona zwi khwiṋe uri a vha lindele u fhirisa uri vha tou pfa mafhungo musi o no vhuya . U vha lindela o vhona tshi ḓo dovha zwa mu thusa uri u ḓo kona u wana ngeletshedzo ya zwa mulayo vhunga vhe muthu o gudaho zwa milayo tshikoloni. Sa zwe mukegulu vha humbelisa zwone, Maureen o mbo ḓi ṱuwa a livha ngei ha khotsimunene u yo vha humbela uri na vhone vha ḓea
Vhamuṱani: Ndi munna wau kana mufumakadzi wau
Ya ombana yo ombana ya makhotho, vhaḽa vhaṱhannga vha sa ṱoḓi u pfa tshithu. Vho Mulimavho fhedza nga u tou founela mapholisa. Nangoho mapholisa ho ngo vhuya a tshinya watshi. Vho mbo ḓi swika nga u bonya ha iṱo. U tou swika fhedzi ha vha hu khou maphekanywa havha vhaṱhannga. U ri vho khakha kana hai a vho ngo ṱoḓa u dzhena khazwo. Tshavho ho vha u vha pomoka uri na ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi vhone vhane vha khou gonyisa tshiimo tsha vhugevhenga. Na ḽiṅwe na ḽiṅwe vha khou reipa vhana.
Vha tshi dzhena nga khoro vha mbo ḓi vhona vhaḽa vhaṱhannga asivha vho tumba nṱha ha luguvha lwo tikaho mavu u bva khoroni uya muṱani. U tou vha vhona fhedzi mbilu ya mbo ḓi ya muṱanani. Vho ri u tsa goloi vha hwenya sa vha sa vhoniho muthu vha tshi livha nḓuni. "Ndaa! Ndaa!", ndi Tendai a tshi takuwa fhaḽa nṱha ha luguvha. Naho zwo ralo, Vho Badugela vha ḓidzingisa nḓevhe. Vha tshi tou ri vha a vula vothi ḽa nnḓu, Tendai a mbo ḓi vha ri nga badzhi, nga hafha kha tshiḽeshe, shu! "Naa ndi nnyi naa." , vha ralo vho haḽifha vha tshi lingedza u zumuka. "Ndi zino tshe nda ri ndaa. Ndi nṋe Tendai na Shumba". Nga yeneiḽa khalo ine vhanzhi vha farwa vha humiselwa Zimbabwe nge vha pfala ngayo uri vha bva seḽi ha mulambo wa Vhembe. "Hei, hei, hei, muḓini wanga a thi ṱoḓi Mazimbabwe na Mamoza! Ibvani ni fhele zwino!", ndi Vho Badugelavha tshi vhonala vho onyanisa na tshifhaṱuwo uri zwine vha khou amba zwi pfale vhukuma. Tendai a akhamala a tshi pfa na u vhona vho no mu shandukela. U thomani o humbula uri kani-ha vho tou kangwa kana vho tou hangwa uri vho thola vhathu uri bwe matombo. Zwenezwo a tshi khou lingedza u ḓiḓivhadza na u vha humbudza, a mbo ḓi zwi wana uri muthada yo tou ḓiimisela u sa vha badela. Ndi musi na Shumba o no sendela tsini zwino.
Notsi na mishumo ya vhagudi
"Zwine vha khou ṱoḓa u ḓivha zwone ndi khou pfa, mulamu,"ndi Vho Ṋegovha zwenezwi vho no fhedza u ḽa, vho no dzula kha masofa a re hafha kamarani hei ya u awela. Vho vulela thelevishini, fhedzi volomu yayo vho i vulela fhasi. Hu khou tambiwa mavili hafha kha tshiṱitshi tshayo tsha C.C.V. "Tshihulwane kha vha ḓivhe uri luṅwalo lwa khumbelo yavho lwo no ḓi dzulelwa fhasi kale nga komiti yanga na vhalanguli vha holosele yashu. Vhone kha vha lindele phindulo i ḓo swika khavho hu si kale. "Ndi a kholwa vha khou mpfesesa. A si zwone"
U tou swika hayani a mbo ḓi livha tshiṱitshinitshapo tsha khetho. A tshi swika a takala vhukuma u thuswa nga vhathu vhane vha mu ḓivha. Muhulwane wa tshiṱitshi itshi ho vha hu Vho Mphidi. Na henefho maṅwalo o sumbedza zwenezwiḽa zwe ḽiṅwalo ḽa tshiṱitshini tsha Church ḽa sumbedza zwone, u kha mutevhe wa vhathu vho ri siaho. Elekanyani ndi munnawavhaṋe. Vho Mphidi vha mbo ḓi mueletshedza uri khwine a tou ya kha Muhasho wa zwa Muno u sedzulusa uri ho tou itea mini. Na vhone vha fulufhedzisa uri vha ḓo thusa u ya nga hune vha ḓo kona ngaho.
11. Itani mbambedzo ya muanewa ane a pfi Thomi ane a wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi 'Ḓongololo', na muanewa ane a pfi Vho-Mulimau vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ' Vha sokou nadzo, goo!'.
U minya: U khobisa
• Ngafhi? (Mafhungo aya o bvelela ngafhi kha tshiṱori?)
U tshi u wana Ludzhasi e eṱhe wa wana o sokou goo, o sokou ṱungufhala. A si tsha vha uḽa muthu wa u ḓikukumusa, Vhutshilo vhu tshi vho tou nga a vhu tsha mu ḓifhela. A humbula uri tshikolo o tshi shavhelani, a vho sokou ri ngavhe. A zwi vhona uri ngavhe o funzea ndi musi zwo iteaho zwi songo ralo. Ngavhe i kha ḓi shuma mini arali zwithu zwo no ḓitshinyala. A humbula na mushumo une a khou shuma wone, a sedza na muholo une a khou wana a wana zwi sa ri tshithu musalauno."Tshikolo tshi a thusa nga khaladzi. Ndo tshi shavhelani."
Lisani o fara lufhafha nga fhaḽa e, "Mma kha vha sokou zwi litsha vha ḓo ḓa ḽiṅwe ḓuvha."
Ṱhanga i hwalwa na hatsi: Ndi musi ho vhifha kana ho takaleswa
'Hezwo ndi zwiṱukusa muṋe wanga. Riṋe tshashu ndi u anḓana na zwigwili zwi ngaho Vho Marubini Muruba, Vho Fakatsimbi Lumadi na Vho Tshiembe Mutshembele vhane ṱiraka dzavho dzi tshi ḓa hafhu dza ṱuwa dzo tou tswi nga masaga a migayo na zwiṅwe. Tshihulwane ndi u ita nyambedzano navho zwavhuḓi ra pfana uri kha loudu iṅwe na iṅwe riṋe ri ḓo vha engedza nga saga dzo imaho ngauri nahone nga mutengo wa fhasi. Mafheloni a vhege riṋe ri a kona-ha u endela havha vhathu mahayani avho uri vha ri ṋee zwi re zwashu. Tshihulwane tenda riṋe ra ḓivha ṱhanganyelo ya zwoṱhe. Nṋe haya a u tevhela tshelede hei a nga si mmbalele. Tenda tshelede ra ya nga vhukati. Na hezwi zwigidi vhuraru hazwo nṋe zwi vho nḓivha. A si zwino tshe zwa kowela uri ndi dzudzanye na vhone nga ha hoku kuitele kwashu kwa kale. Arali vhone vha tshi khou pfesesa, nṋe hei vhege iḓaho nga Musumbuluwo ndi ḓo vha ndo no dzudzanya zwoṱhe navho."
4. Thomas Maitakhole Sengani Vho bebwa nga ḽa 20 Nyendavhusiku 1952 ngei Lady Selbourne, Pretoria (Tshwane). Vho thoma u dzhena tshikolo Dzingahe Primary School nga murahu vha ya Mahlori (Swiss Mission ) Primary School vha khunyeledza pfunzo dza phuraimari ngei Ṱhohoyandou Primary School, Saulsville nga 1967. U bva afho vho ya Tshivhase Secondary school he vha bveledza pfunzo dzavho phanḓa.
Tshinaḓa: Ndi munna o ḓiimisaho
"Hei, ndi khou bva kha heḽi ṱorokisi ḽi re nga hafha murahu hashu. Hu na muṅwe ṅwananyana o nakaho u ya vhukati. O fuka lumba ya 'leather', ntswu. Ndi simatsatsa hetsho, bra Fox. Ni sa kholwi iḓani ni tou ḓivhonela nga aṋu maṱo."
Khuḓano ya nga ngomu a si ine nnyi na nnyi a kona u i vhona. I itea kha muthu ene muṋe. Khuḓano iyi i ya dina nga maanḓa sa izwi vhaṅwe vhathu vha sa nga si kone u thusa sa izwi vha tshi ḓo vha vha sa ḓivhi zwine zwa khou bvelela ṱhohoni ya muṅwe muthu. Ngauralo, muthu onoyo a nga sokou poo, dza vha dzo petwa, u sa ḓivhi uri o ḽiwa ngani. Matsina muthu uyo ndi kale a tshi khou lwa na khuḓano ye ya vha i khou endelela ṱhohoni yawe.
10. Nganeapfufhi i khou bvelela nga tshifhinga tshifhio? Tshiṱori tshi khou itea nga tshifhinga tshifhio? Khalaṅwaha? ḓuvha.
1. Ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi a tshi takalela vhabvannḓa kana hai? Tikedzani phindulo yaṋu.
"Muzwala, nṋe ndo vha ndi na muhumbulo wa u ya Venḓa Sun hezwi ḽi tshi kovhela. Zwino thaidzo ndi ya moḓoro. Ndi nga takala arali inwi-vho na vha ni na hoyo muhumbulo. Tenda inwi ni na moḓoro."Avho vho vha Vho Magoro vhe vha vha tshi khou amba na muzwala wavho Khedebu. Mashudu mavhuya na onoyu Khedebu o vha e na muhumbulo wa u ya Venḓa Sun.
Maureen a tshi ṱoḓa u ḓivhesesa, a fhindulwa nga tshiambela tshi nukhaho mushidzhi lwe a sala a songo fushea ngeno na mbilu yawe i muṱanani.
Giḽosari
1.	Ṱhoho ya nganeapfufhi iyi yo tea saizwi ri tshi khou wana uri mafhungo oṱhe kana nyeṱe ya mafhungo yo thoma nga nṱhani ha mbevha dzine dza vha afho muḓini.
U rwa u tshi sendedza
Nyanetshelo nga muthu wa u thoma ndi hune muanetsheli a ḓivha zwithu zwoṱhe nga ha muanewa, hu tshi katelwa ngomu zwine muanewa a humbulisa, u ḓipfisa na u tshilisa zwone. Muanewa hoyu u a dzhia vhukando, u a dzhia tsheo, u na mihumbulo yawe na uri tshiṅwe tshifhinga u a dzhia sia ḽine ene a ḽi takalela. Ngauralo, tshiṅwe tshifhinga zwi sia zwi khou dzima vhavhali uri vha kundelwe u pfesesa nyito dza vhaṅwe vhaanewa. Muanewa uyu a nga ṋuṋedza kana u fhungudza mafhungo zwi tshi bva kha zwitakalelwa zwawe. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri musi muvhali a tshi vhala nganeapfufhi, a vhe na mihumbulo yawe nga ha vhaanewa, a sa dzhie zwithu zwo tou ralo u bva kha muanetsheli.
Vho Ṋegovha vho fhambana nga maanḓa na Vho Manavhela. Vho Manavhela ndi muthu ane a ṱhonifha mushumo wawe. Zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa itwa zwi ngonani. A vha pfani na zwithu zwi so ngo ḓaho. Zwoṱhe zwine vha zwi ita zwi vha zwi mulayoni. A si muthu ane nga lwa musalauno ra ri ndi matshantsane sa Vho Manavhela.
Nyanetshelo iyi i shumisa nḓila dzo fhambanaho. Hu nga shumiswa nyanetshelo ya muthu wa u thoma khathihi na ya muthu wa vhuraru kha nganeapfufhi nthihi.
8. Ambani nga ha tshimangadzo tsho bvelelaho sedzheni Tshililo.
2. Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi zwifhio zwine na nga amba nga maipfi aṋu uri nganeapfufhi hei i ṱutshelana nazwo?
Kha hu ri zwenezwi vhathada vha tshi kha ḓi vha kha maseo a yone mbevha yo vha kundaho vha sokou pfa moḓoro khoroni u tshi ma, ndi nnyi arali hu si vhone Vho Thomasi Masindi garaba ḽo vhuyaho. Nga hetshi tshifhinga vha re Vho Mmbulaheni vha khou bva fhaḽa nḓuni vho fara mabutsu nga tshanḓa vha tshi khou sea na u amba uri khuvhani zwo bala. Avha vha garaba vha tshipfa izwo vha ṱokonyea vha vhudzisa uri ho bala zwifhio. Avhavho na vhone vha tshi ri vhaṱalutshedze vha re Vho Thomasi vha tou hana u pfa tshika. Ndi fhaḽa vha tshi ri Vho Mmbulaheni vha thome vha humele murahu uri vha ḓo tou vha ṱalutshedza zwavhuḓi. Vho Thomasi vho ḓo fhedza vho rwa Vho Mmbulaheni nga mboma khathihi na vhone Vho Reginah vhe vha vha tshikhou rwiwa muthada I sa tsha londa. Hone saizwi mboma I sa vhoni yo fhedza yo dzula kha iṱo. Ha mbo vha u tunzuwa ha iṱo ḽa Vho Reginah. Vha re Vho Thomasi vho litsha u nuḓa mufumakadzi nga u pfa mukosi a tshi vho ri vho mu tunzula iṱo. Nga murahu ha izwo ndi he Vho Reginah vha mbo ḓi ḓibvela vho fara iṱo ḽavho vha livha hayani, henengei vhabebi vhavho vha vha kombetshedza u ya vhuongeloni.
"Ni na mashudu nga maanḓa murathu. Hafha fhethu ndi havhuḓi nga maanḓa khotsimunene." Ndi Vho Veveru ḽiṅwe ḓuvha zwenezwo ndi tshi kha ḓi bva u thoma mushumo Musina. Ndi tshi kha ḓi ṱoḓa u vhudzisa uri ndi ha vhuḓi nga nḓila-ḓe, Vho Veveru vha isa phanḓa ngauri: "Hafha na sa pfuma ni ḓo vha ni sa funi lupfumo. Hafha fhethu hu na tshelede khotsimunene."
"Eya, izwo ṱavhanya u yo fara heiḽa tshena ri i ṱhavhe!"
"Zwino ndi ite mini."
Tshisiku: Ndi fhethu hune ha vhulungwa mavhele
"Henefha kha ṱorokisi ḽi re murahu ha ḽeneḽi ḽashu."
Iyi ndi figara ya muambo ine ipfi ḽa kona u bvisa mihumbulo yo fhambanaho ngeno ḽone ḽi ḽithihi. Muṅwali a nga shumisa maipfi ane a vha na mibvumo i fanaho hone a sa ambi zwi fanaho.
2.	Muṅwali o kundela u ri bvisela khagala muanewa muhulwane naho vhaṅwe o kona u vha bvisela khagala.
Ndi henefha he Ludzhasi a tou ḓitsitsa tshoṱhe a tshi sumbedza uri mafhungo o itiswa nga nṱhani hawe. A ri Nndweleni kha humbulele ene we a vho itisa uri zwithu zwi vhifhe ngaurali a itisa uri tshiphiri tshi bvele khagala. Arali hu si ene o itiswaho nga u sa ḓivha ndi musi zwi songo ralo. Ludzhasi a humbela uri a songo ita uri hu shululwe malofha nga nṱhani ha vhu khakhi hawe. Nndweleni a mbo ḓi ṱanganedza khumbelo ya Ludzhasi. A ri u khou tou mu ṱhonifha, arali zwi songo ralo o vha a songo ḓiimisela u dovha a tshilisana na Rambo ane a tou vha tshifheṱi khae.
Ludzhasi na ene a vha o wa. Zwenezwi Rambo o ḓala fhasi a sokou ri: "Ludzhasi no nnyitani." Ludzhasi a vhudzisa uri mulandu ndi mini. Naho Ludzhasi o edzisa u lamula avha vhavhili zwa ḓi sokou fana. Nndweleni o vho ḓo tou mu litsha nga eṱhe nga u vhona a tshi vho nzuruma malofha a si tsha ima.
Hezwo zwa ṋaṋisa u vhavha ha mbilu ya Thomi. A nga si kone u dzhena badani arali a sina muṅwe muthu muhulwane. Thomi sa ṅwana vhukuma, mulayo uyo wo tou vhudzwa tshi na nḓevhe.
Musi Ludzhasi a tshi vhona uri maano e a a vhamba a khou shuma a pfa e kha ḽiṅwe ḽi sa ṱalutshedzei. A zwi vhona uri ene o ṱaḽifha nga maanḓa. "Hafhu arali ni tshi khou ṅwala maloto aṋu zwi ḓo dina ngauri ndi tshi fhedza u bika ndi ḓo vhu vhalulula. Ni ṅwale zwavhuḓi hafho." Ndi Ludzhasi a tshi khou ralo o tou mu zwonḓolola nga maṱo ane a tou nga a dzwirigondo. Rambo a ri a nga si zwi ite zwa u ṅwala zwawe.
O vha a tshi ri ḽi ḓo i kata a i laṱa kule ha bada naḽo. Ḽa putuluwa, hafhu ḽa dovha ḽa ita vhinya-vhinya yaḽo Saḽi no khou semana. Ḽi tshi ralo Thomi a mbo ḓi zwi thupha. A laṱa thanda iḽa kule a gidima a tshi dzhena hayani.
Ludzhasi a ḓi sokou ri hafhu ya ponda i tou khwikhwidza. Kha nnyi naa, kha Rambo o tou wela. A tshi u ṱongelwa nga u ho vhurifhi ha hone u tshi nga tou ri ndi zwiṅwe zwithu. Vhurifhi ha hone kha Rambo vhu tshi ḓi sokou ṱongiswa ngeno vhu sa vuliwi. Hai, vhu tshi ḓi tou nga vhu na maṅwe.
6.	Mbalo ya vhaanewa vho shumiswaho kha hei nganepfufhi ndi ine ya anana na zwine zwa ṱoḓea musi muthu a tshiṅwala nganeapfufhi. Muṅwali wayo o lingedza u sa anza vhaanewa. Ri wana vhaanewa vhawe vha sa paḓi tshanḓa.
Mafhungo aya o ḓo konḓa nga maanḓa lwe Nndweleni a humbula uri a nga tshila hani zwavhuḓi na Asnath hafhu. A wana uri ndi khwiṋe a tshi tou ita uri a fhedze nga hoyu Rambo zwi ye na vhusula. Ḓuvha ḽiṅwe Nndweleni a tsa hayani na vhuḽa vhurifhi lwe a vho ḓo ṱangana na Asnath, a ri u mu sumbedza a vho sia o mu rwa lu isaho lufuni. Nndweleni a humela tshikhuwani e na muhumbulo wa u vhulaha Rambo na ene a ḓivhulahe, tenda Asnath a ḓo mu sia e tshitumbu-vho.
6. Vho-Azwianewi Elvis Maisha vho bebwa Gondeni ḽa Ha Mabilu nga ḽa 04 Khubvumedzi 1963. Ndi ṅwana wa vhuraru kha mme avho. Nga 1969 vho pfulutshela kha ḽa Ngudza vha thoma tshikolo tsha phuraimari nga 1970. U bva phuraimari ya Ngudza vho ya vha dzhena ngei sekondari ya Mphaphuli u swikela vha tshi phasa murole wa vhufumi.
9.	Ndi nga pfa ndi tshi khou vhaisala, ngauri ndi zwi dzhia uri ri vhathu roṱhe rine ra vha nga fhasi ha muṱa muthihi wa ḽifhasi.
Tsenguluso ya nganeapfufhi
5. Vhoramaṅwalo vha ombedzela uri nganeapfufhi sa izwi i pfufhi i fanela u sa vha na masiaṱari manzhi. Nahone i fanela u vha ine muthu a nga kona u i vhala nga dzulo ḽithihi. Inwi ni tshi sedza nganeapfufhi iyi ni vhona muṅwali wayo o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa?
U ḓirindidza: Ndi u ḓikhuthadza
U galatsha: U fhuredzela
"Murathu wa mufumakadzi wa malume Vho Tito Mugeri vho ḓa. Vha khou fhirela Maabani u fhelekedza ṅwana wavho wa musidzana gudedzini ḽiswa ḽa vhudededzi henengei. Musidzana wa hone o naka zwone lini inwi Lingani." Ndi hoku kukaladzi kwawe ku no ḓa phanḓa ha murathu wawe Tshizuwisa.
"Wa delela mfana! U hleketa kuri u tlarihe ngopfu wena, neh? Why' u tsika ku tlanga na hina titangha ta wena, u kholela vavasati, hii? U xiphukuphuku wa tiva!" Ḽiṱhannga heḽi ḽa Mutshangana ḽi khou ralo ḽI tshi vho mu hwiḓa hwiḓa ḽI tshi vho nga u femela nṱha nga u fhufhumelwa. Dzi re khonani dza Lingani u vhona zwenezwi dza mbo ḓi ṋele ṋele.
Afha ndi hune muṅwali a bvisela khagala:
"Hei, muzwala ni a ḓivha ndi na mashudu ndo ni wana."Vha khou ralo Vho Magoro vha tshi khou khaḓana na hoyu Khedebu.
Mbuno idzo dzoṱhe dzi re afho nṱha dzi a kona uri sumbedza uri vhaanewa avho vhavhili vhane vha wanala kha nganeapfufhi mbili ndi vhathuḓe.
3.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi, khevha Vho-Muraga ri khou mbo ḓi ṱangana navho kha phara ya u thoma.
14. Maṱhakheni a nganeapfufhi/ tshiṱori ni vhona hu ngafhi?
Bagasiṱitshi: Magumoni
Zwithu zwe a vha a tshi khou zwi lila o ḓo zwi wana. Ndi henefha Ludzhasi a tshi mbo ḓi onesana na uḽa muṱhannga nga zwavhuḓi, ambo ḓi huma. A vho tenda tshoṱhe uri zwe Rambo a vhala yo vha tshi tou vha ngoho yo fhelelaho hafhu na Nndweleni o ḓi tou zwi vhala zwa bva zwo tou kokotolo.
1. Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfufhi i tshi elana na mafhungo?
Ṋamusi ndi Mugivhela. Vho Manavhela vha tshi tshaisa vho fhima u ranga u fhira nga Maungani uri vha thome u vhonana na mulamu wavho Vho Ṋegovha. Hezwi vhe hafha vha na maṅwe khanani. U swika zwino a vha athu wana phindulo ya khumbelo yavho kha havha vha Venḓda Home Creatium Co-operative Wholesalers. Havha vha Venḓda Home Creatium Furnishers vho no ḓivha landula kale. Hezwi vhe hafha, hayani ndi Hamphego. Goloi ine vha tshimbila ngayo ndi veni ya Toyota tshena i re na dennde.
Mulamu: Ndi khaladzi a mufu-makadzi we wa mala
5. Ambani zwithu zwiraru zwe mapholisa a tshiṱitshi tsha Musina a vha a tshi ḓiitela ngazwo tshelede.
7.	Muṅwali wa hei nganeapfufhi u khou ri kaidza uri ri fanela u fulufhedzea mishumoni saizwi hu hone hune ra kona u wana malamba an era kona u unḓa miṱa yashu.
Ndweleni o ri u tou phamu muṋango a reshana na Rambo nga mavili e a tou na sa mvula kha tshifhaṱuwo tshawe. Ho vha hu si na tshifhinga tsha u awela hafhu Rambo ha ngo vhuya a wana na tshifhinga tsha u awela. Hafhu Rambo ha ngo vhuya a wana na tshifhinga tsha u ḓi ambela. A mbo ḓi pfi nga ḽiṅwe vili henefha kha khumba-khumba, a mbo ḓi ṅwavhaa." Itshi ndi mini naa muṱhannga!" Nndweleni u khou ralo a tshi khou mu sumbedza vhuḽa vhurifhi, hu si hone u fhamelwa nga mbiti.
3. Gondo ḽi si na vhuyo.
Ngevha-ha Vho Manavhela afha muḓini wa Vho Ṋegovha. Vho dzudziwa kamarani yenei ya vhukati ya u awela.
1. Tshanḓa tsha muthu a tshi meli hatsi vhunga tsimu ya donga Part 1 na 2.
Midzi ya mafhungo i mela henefha, ra vho vhona u thomaha khuḓano. Kha nganeapfufhi, tshipiḓa itshi tshi fanela u vha kha pharagirafu dza u thoma, hu sa tou pfi tshikolokolo kha ndima ya u thoma. Zwi nga kha ḓi vha kha ndima ya u thoma, ya vhuvhili, ya vhuraru kana ya vhuṋa, zwi tshi bva kha vhuvha ha nganeapfufhi.
Vho vha vho no humbula u ṱuwa zwino. Vha tshi swika he vha vhea hone bege yavho vha bvisa thikhithi. Mashudu mavhi, bege yavho yo vha yo mela milenzhe. Zwauri hani ngauri thikhithi yavho vha nayo, zwo mangadza vhone khathihi na munna ane a khou vhea thundu dza vha dzhenaho.
Vho Thomas vho ri u fhedza u rwa Vho Mmbulaheni vha vula vothi. Vho Mmbulaheni vho ṱuwa sa ntsamavhuvhu. Vho Reginah vha tshi ri vha tovhele, Vho Thomas vha vha sukumedzela murahu vha vala vothi. Ha rwiwa muthu. Tsho ḓo dinaho tsho vha tsha uri Vho Thomas vho rwa vha si tsha londa uri vha khou rwa kha mini. Khuuvha vha rwiwe mufumakadzi wa vhathu.Vho ri u ṱavha mukosi na ipfi ḽa nga ḽi sa fa. Samusi mboma i sa vhoni yo fhedza u dzula kha iṱo.
5.	Ho vha hu fara vhabvannḓa vha vha badelisa tshelede uri vha i ye dzhele, u khuthuza zwine vhathu vha vha nazwo na u dzhiela vhathu zwidzidzivhadzi vha zi rengisa.
"Vho Ṋegovha vho bva zwenezwino a si kale kale. Vho tou fhambana navho zwiṱuku. Vho fara hei i no gonyela Ngovhela. Ngavhe vha ḓe ngayo ndi musi vho kuḓana dziṱhoho nḓilani. Hune vha vha hone a vha athu na u bvela kha gonḓo heḽi ḽihulwane ḽa Besekuwe lini.
Mulimau
Thomi a mbo ḓi humela badani o nzwinzwimala tshifhatuwoni. Zwino u na muhumbulo wa uri khamusi u ḓo wana ḽo no bva, A tshi swika u wana ḽo no rembuluwa, ḽi vho tsa na bada. A humbula u ḽi dzhenela, mbiluni ha sokou ḓa uḽa mulayo. A ima e duu!
-Vha tenda kha utou tswa uri vha vhe na zwinzhi.
Zwi tsha ḓi vha zwo ralo, vha lingedza u mu ṱalutshedza zwauri u ya nga ha bugu ya mutevhe wa vhakhethi, ene u khou dzhiiwa o lovha nga ḓuvha ḽa 22 Lambamai 2004.
"Yo ndo fhulmula-ha!"
-Vha xela nga zwoṱhe zwe vha renga khathihi na masheleni a u badela mufhaṱi.
• Lini? (Mafhungo aya o itea lini? Mini?)
3.	Tshiteṅwa tsha muṱoḓo muthihi muṅwali o tshi kona vhukuma. Zwi ḓi nga na kushumiselwe kwa maipfi na mafhungo ndi zwe a lingedza u tshimbila khazwo. Mafhungo oṱhe ri khou a pfa a khou mona mona na muthu muthihi ane a vha Vho-Manavhela. Ri pfa nga ha mafhungo avho a vhuvhava u vhuya u swika nganeapfufhi iyi i tshi fhela khathihi na nḓila ine vha vhu itisa zwone.
U fhedza u ṅwala vhuḽa vhurufhi ha mbo ḓi pfi a vhu vhalulule nga u ṱavhanya uri apfe uri ahuna huṅwe he a siedza naa. Aḓiresi-vho naho hu tshi pfi mini o vha a tshi i ḓivha. Nahone a i dini, tshihulwane ndi u tou ḓivha dzina ḽa shango hafhu hu saathu vha na zwibogisi. Na yone ha pfi i vhu ṅwaliwe na madzina a musadzi wawe kha fulobo. Musi Rambo o fhedza u vhu ṅwala, a vho ri u a vhu vala. Ludzhasi a ri a sokou vhu vhea vhu songo valwa.
11. O kundelwa sizwi o fhedza o tou buletshedza uri ho fhedza ho itea zwifhio.
3.	Muanetsheli wa iyi nganeandi muthu wa vhuvhili. Ri ralo ngauri u khou anetshela zwe a vha a tshi khou zwivhona.
4.	Muthu ane a nga sa Rambou a wanala kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Zwiito zwawe huna vhanzhi vhane vha takalela u tshila ngauralo. Arali hu na zwiṅwe zwine wa nga vha u sa khou zwi kona kana u kundelwa vha a takalela u u gwara.
Vhukatini ha u humbula nga hezwi zwithu, Vho Magoro vho ḓo delwa nga muhumbulo wa u ya Venḓa Sun u tamba mutshini hezwi ḽi tshi kovhela. Mafhungo a u ya Venḓa Sun a ḓa a khathuwa nge vha vho humbula uri a vha nga wani zwiṋamelo musi vha tshi bva hafha hodelani. Tshaulu hune vha dzula hone a si hune vha nga ri vha nga swika nga milenzhe vhusiku.
Havha Vho Reginah vho ḓo ḓa vha vha na thaidzo zwenezwi vha kha ḓi vha kha muhumbulo wa uri vha nga adzela lagane ḽifhio ḽine ha nga fusha maṱo a Vho Masindi. Thaidzo ndi ya tshithu tshe vha vhona tshi tshi ri fhelele fhasi ha mmbete tshe vha si tou kona u vhona uri ndi tshithu-ḓe. Mufumakadzi avha vho ḓo lwa na mihumbulo ya u ri vha gwadame vha ṱolele uri naa tshithu itsho hu nga vha hu mini. Iṅwe mbilu ya hana vha tshikhou humbula uri arali i ṋowa hafhu zwi nga itea ya vha gomba. Vha tshi kha ḓi ri izwo ndi izwo vha tshi hasha maṱo ngei gondoni ḽine ḽa khou fhira henefho tsini na muḓi wavho vha vhona Vho Mmbulaheni Raphaḓana avha vhane vha ralo u swenda na masosa vha tshi khou fhira. Vho Reginah vho tou pfa ngoho vha tshi tou vha na mashudu a no nga a phele. Mufumakadzi avha a vho ngo tsha vhuya vha tambisa tshifhinga, vho mbo ḓi ima phanḓa ha nnḓu vha vhidzelela. Havha Vho Mmbulaheni zwi mangadzaho ndi zwauri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha vha vho kambiwa ngeno vha sa shumi. Vhenevha Vho Mmbulaheni vha na dzina ḽe vha swa vha tshe muṱuku nga nṱhani ha vhuyaḓa nga mme avho Vho Tshinakaho. Vha re Vho Mmbulaheni naho luvalo lwovha lu navhovho sokou fhedza ngauri u si dze muvhidzi ngeno tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi,
• Kuanetshele kwa mafhungo
16. Itshi tshiṱori tshi a tendisea vhutshiloni ha vhukuma. Ṱalutshedzani phindulo yaṋu nga u ṋea tsumbo u bva tshiṱorini.
Mavheleṱe: Mahwarahwara
Tshilomondundundu: U fhumula wa si ambe tshithu
U wela maba:	U kanga muthu u songo thoma wa sedza uri a nga vha a na tshihali naa?
Ludzhasi o ḓo vhona tsha khwiṋe hu u tou ṅwala vhurifhi. Naho vhusa lengi zwone u swika a ḓi sokou zwi vhona zwi zwone zwa khwiṋe. Huna zwithu zwine a si fune zwi tshi ḓivhea nga havha vhaṅwe vhane a dzula navho ngauri u humbula uri zwa tou ḓivhea vha nga ḓo mu dzhiela fhasi. Tshine a khou vhona tshi tshi nga shuma ndi u tou vhamba maano.
"Iina mani muzwala, zwino hu pfi zwi khou ita hani." Ndi uyu Khedebu a tshi pfa uri ndi ngani muzwala wawe a tshi ri u na mashudu o mu wana. Henefha ndi he ha vha Vho Magoro vha mbo ḓa ha na mafhungo.
4. Bulani madzina mararu a vhaanewa vhane vha wanala kha iyi nganeapfufhi khathihi na mishumo yavho.
Tsumbo:
3. Nganeapfufhi i tea u vha na muṱoḓo muthihi muhulwane. Mitala na maipfi zwine zwa sa vhe na vhushaka na muṱoḓo muhulwane wa nganeapfufhi zwi tea u khwathelwa. Inwi ni vhona muṅwali o tshi kona itshi tshipiḓa, Tikedzani phindulo yaṋu.
Tsha khanani: Ndi tsha mbiluni
Nga ha nganeapfufhi
• U sia muyani (U ṱuṱula dzangalelo)
7. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi u khou ri kaidza kha zwifhio?
Mirero, maidioma na thai ndi nḓila ya sialala ine ya shumiswa u gudisa vhathu ndeme ya kutshilele (values), tshenzhemo, mikhwa, milayo, tsivhudzo, na zwiṅwe. Maipfi ane a shumiswa afha ndi a vhuṱali vhukuma na hone o ḓala lupfumo lwa luambo. Luambo afha lu shumiswa nga nḓila yo dzumbamaho lune muthu uri a kone u wana zwine zwa khou ambiwa, u tea u thoma a dzeula maipfi o shumiswaho. Zwine zwa ambiwa zwi vha zwo ḓala fiḽosofi. Lupfumo ulwu lwa luambo ndi lwe ra sielwa lwone nga vhomakhulukuku. Vhunzhi hazwo zwi a fana u ya shango he ḽa ya.
U shela mulenzhe: Ndi u dzhenelela
"Zwi a itea. Ndo livhuwa zwone lini ṅwana wa khaladzi anga," vha ralo vha tshi vho i ṱanganedza, Aiwa, Lingani o mbo ḓi sei-sei na zwizwala zwawe, u fhedza a onesa a bva a fhela.
Lu vhuyafhi 'Lukumbe-lwa-Vho Frantsi'." Hu vhudzisa Vho Manavhela vha tshi khou dovha vha fa nga zwiseo.
-U sa konḓa u ṱanganedza muholo une vha hola wone zwi vha sia vho xelelwa nga zwoṱhe zwe vha vha vhe nazwo.
9. Ṱhoho ya iyi nganeapfhufhi i a kunga vhavhali? Tikedzani phindulo yaṋu.
Hoyu Rambo ndi muthu wa vhanzhi, a si u ṅwala marifhi na u ṅwalelwa vhurufhi kana u tou vhala zwao. Tshine a khou kona u tshi humbula ndi musi a tshi vhona Ludzhasi a tshi ṱanganedza vhurufhi vhuthihi a mbo ḓi sokou ri u khou ya ha khonani yawe. Zwithu zwe zwa mangadza Rambo ndi zwauri u khou ṱuwelani na vhurifhi ngeno o vhona a tshi tou nga u khou vhu vhala.
7.	Hone avha Vho Mmbulaheni vho vha vho takalela zwifhio musi vha tshi vhidzwa nga Vho Reginah? Mafhungo aneo o raloho a a bvelela vhutshiloni ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Vho Magoro vha ita vha tshi ima vhe duu! Nga nḓila ye tsaṅwa vha vha tshi dzi lidza ngayo, vho vha vho tewa vho ita vha tshi badetshelwa zwone. Vha tshi kha ḓi elekanya, Khedebu a vha o swika khavho
nga Azwianewi Elvis Maisha
8.	Mulayo we Thomi a vha a tshi u ṱhonifhesa ndi wa u ri ha dzheni badani a sin a muthu muhulwane.
Nndweleni na Ludzhasi vho ḓo fhambana zwavhuḓi. Fhedzi Nndweleni a ḓi sala o a khamala.
Ṱhonifha hune wa ḽa
Katuluwa: Ndi u pombolowa
Zwithu a zwi vhonelelwi zwone. Ludzhasi ndi u mbo ḓi bva afho hositele a tshi ri u khou tou onyolosa milenzhe a tshi ya poswoni. U bva afho o ḓo ita mashudu a vho wana ḽifuthi ya vhaṅwe muhulwane vhane a vha ḓivha. Ngauri phanḓa ha ho dala o ḓo namela nga gwangwangwani. Ḽo vha ḽi tshi tou vha ḓuvha ḽa maḓumbu. Mureiḽi a kanda moḓoro wawe wa tou nga u sa guma, lwe u vudzula ha muya gwangwangwani ha tou vha huhulu. U vhudzula ha muya zwo ḓo ita uri vhuḽa vhurifhi he ha vha ho vheiwa tshikwamani tsha hemmbe ya Ludzhasi vhu mbo ḓi fhufha nga muya. Muṋe waho a si vhone tshithu. Ludzhasi o ri u swika poswoni a vho mangala vhurifhi a si tsha vhu wana.
• Fhethuvhupo huthihi na tshifhinga tshithihi
6.	Ndi Ṱhohoyanḓou na Tshifuḓi, tshifhinga ndi tsha musalauno.
Manweledzo
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Hoko: Ndi nnḓu ya khuhu
U swika hayani vhabebi vha Vho Reginah vha mbo ḓi vha kombetshedza u ya vhuongeloni. U swika sibadela manese vha ṱoḓa u ḓivha uri naa vho ḽiwa ngani. Naho vho toḓou zwi dzumba vho fhedza vho ambulula. Vha vhuongeloni vho fhedza vho zwi isa mapholisani.
"Hone ḓuvha ḽine vha ḓo ri vha tshi khou u nzunzumula ṋama, maṋo oṱhe a tou khakhakha a ḓadza mulomo tshi ḓo lilwa. Vho no vhona muthu a no nzunzumula ṋama wa tou nga u khou pfuma nnzi dza muembe thavhani? Henefha hune wa wana na tsinga dzo tou tanda. Khezwi ndi hone. Ḽiṅwe ḓuvha vha ḓo thoma vha kuya vha konou i ḽa hei ṋama maṋo a kulea oṱhe bi."
"Inwi, hafhu no vhaisala. Ni tou nga muthu we a vha o vhofhiwa zwanḓa a tshi khou rwiwa nga muṅwe. Iṱo heḽo ḽi re na govho ḽa malofha ni vhudze mme vha ni ṱoḓele tshifhuṱavhulwa vha ni kande ngatsho." Ni ḓo vha vhudza? Zwino a ni na ndala? Ndi amba ri ni itele muladza." "Arali u hone ndi a ḽa Makhadzi." Nangoho o mbo ḓi itelwa zwiḽiwa nga kuzwala kwawe kwa khomba. " Ni ri Baba vho vuwa hani Lingani." Ndi makhadzi wawe vho no ralo musi o no fhedza u ḽa, a tshi khou ṱamba zwanḓa.
(b) U bata nzie
Zwiwo zwa puloto zwi tea u lunzhedzwa u bva mathomoni u swika magumoni. Zwiwo zwi si na mushumo kana zwi si na vhushaka na muṱoḓo muhulwane wa nganeapfufhi zwi tea u khwathelwa.
8.	Hone ni vhona ṱhoho ya nganepfufhi iyi yo tea mafhungo ane a vha khe iyi nganeapfufhi?
8. Ni vhona uri arali Vho Emelina vho vha vho vhudzisa vhafunzi na vhomme uri ndi ngani vho sokou vha tikisa luwa ho vha hu tshi ḓo vha ho bvelela mini? Shumisani maipfi aṋu musi ni tshi fhindula mbudziso iyi.
Ḽiṅwe ḓuvha vho vhidzwa ofisini, vhone vha humbula uri ndi hone ḓuvha ḽa vhufhelo ḽo swika. Vho Ṋegovha atsina vha khou ya lwendoni lwa mushumo Kapa. Zwino vha khou sia vho hwesa Vho Manavhela vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mushumo. Vha vha sumbedza na hune gwama ḽa tshelede ḽa dzula hone. Na masheleni a ḓuvha vha vha fha vha ri vha vhalulule. Vha ri vhone vho i vhala, fhedzi a vho ngo vha na tshifhinga tsha u vhalulula. Mbaloguṱe ye vha vhala vho i ṅwala kha bugu ntswa. Vha mbo ḓi i tsike kha Vho Manavhela.
9. Ni vhona ungari mushumo wa Lisani kha iyi nganeapfufhi wo vha u ufhio? Ndi ngani ni tshi ralo?
Iṱali hu nnyi ane a nga vhea fulufhelo kha muthu zwawe. Nga murahu ha tshifhinga tsha zwiḽiwa, Ludzhasi ari u tou vhuyelela ha Nndweleni. Tsho mu itisaho ndi u sa fulufhela uri hoyu Rambo o ṅwala ngoho fhedzi naa. U swika kha Nndweleni maitele o ḓi vha eneala a u ri u khou itela uri a pfe phindulo iyi yo fanela u tou ralo naa. Kha Nndweleni hu si vhe na tshine a engedza kana u fhungudza.
b.	Ya nga nnḓa.
12. Thaidzo ya Ludzhasi ndi ya u sa kona u ṅwala na u vhala, zwine ha takaleli vhathu vha tshi zwiḓivha. Khamusizwi khou itiswa ngauri ndi ṱhongi nahone ya vhudele ine vhathu vha tshi i sedza na ene muṋe a tshi ḓisedza u vhona zwo tea o vha a tshi kona u vhala na u ṅwala.
"Ri ḓo vhonana khotsi a Lisani'" ndi vhafunzi zwezwo vha khaḓa. "Yuwii, mme a Lisani, ndo ni ṱuvha hani, ndi tshi ḓa ni tou zwi ḓifhisa ṅwana wa hashu!" Ndi vhomme vha tshi khou khaḓa Vho Emelina. "Ndo livhuwa vhukuma zwone lini. Ri pfa ro fhaṱutshedzea vhukuma," mme a Lusani vha ralo vha sokou tendelela. Vha tshi swika hayani, ha pfi a hu ḽiwi hu khou lindelwa vhafunzi na vhomme. Vha dzule, ḽi vhuye ḽi tou nga thavha ngoli hu sa vhonali muthu.
Kha iyi nganeapfufhi henefha mathomoni ri wana Vho Mulimavha na vhueni. Vhueni vhu khou ṱoḓana na mushumo. Vho Mulimavho zwi pfa nga kuambele kwa avha vhaṱhannga uri a si vhathu vha ḽino, vha tshi amba "humbela" vha ri "humbera". U tou pfa iyi thounu vhe koṱo, vho takala na zwikuṅwane sa izwi hu kale vha tshi ṱoḓana na vhathu vhane vha nga bwa matombo tsimuni yavho.
-	ya ponda i tou khwikhwidza: wa wana tshithu u tou ṱonga.
Ndi tshiliswa lu no vhavha nga makhulu wa Nnduṱanyeni vhane vha sokou dzulela uri nṋe ndi muloi. Ḽiṅwe na ḽiṅwe vha sokou uri hai-hai ndo vha ḽisa vhone gaputshete. Sa izwi hu tshi pfi ndi muloi ndi vhona uri ndi khwiṋe ndi tshi ya vhuhadzi ha mme anga avho Vho Nyadenga.
Ho no dzhena ṱhohoni: Ndi musi muthu o no kambiwa
Manweledzo
Musi Vho Mphidi vho fhedza ua amba nae, tshe a ita ho vha u vha livhuwa.Vho ri u ṱuwa ngeno muḓini ha sala hu tshilomondundundu hu si na a ambaho na muṅwe. Fhungo iḽo ḽa sia ḽo vha akhamadza vhukuma. Vhoṱhe vha tshi humbula nga haḽo, vha wana hu si na tshine tsha nga ita uri mafhungo ayo a si vhe a one ngauri a nga a a farea. Naho zwo ralo, Maureen o eletshedza Elekanyani uri ndi khwiṋe a dzike a ḽindele tsedzuluso dza vha mulayo. Zwi tshe zwo ralo, Elekanyani uri ndi khwiṋe a dzike a ḽindele tsedzuluso dza vha mulayo. Elekanyani ndi u mbo ḓi ṱanganedza luṱingo lu tshi bva kha vha gurannḓa ya Mirror vha tshi khou amba nga ha mafhungo enea ane a kwama khotsimunene wawe. Zwe avha vha vha tshi khou ṱoḓa ndi vhupfiwa hawe. Phindulo ya Elekanyani ya vha ya uri ene ha athu tou ḓivha zwinzhi nga mafhungo ayo lune a nga kona u amba nga hao. " Mudzimu u a ḓivha, hu ḓo fa muthu. ...nṋe ..ndo lovha?.....Ngoho ndi ḓo vhulaha muthu. Ya sa raha i ḓo dadza", ano ralo ndi Elekanyani. Maureen a tshi ṱoḓa u ḓivha uri hu nga vha hu tshi khou itea mini kana hu pfi mini kha founu, a fhindulwa nga Areḓi,
8.	Wo vha u wa u ita uri mazwifhi a khotsi awe a ye phanka.
"Khee na inwi khaladzi ni tshi nga ni nazwo-vho? U mu ḓivha hashu na u sa mu ḓivha hashu mukegulu, a si zwavho. Vhone sa mme awe kha vha sokou ṱanzwa maṱo vha lavhelese. Hetshi ndi tshifhinga tshashu-vho. Tshavho tsho fhira. Zwino a vha ri litshi-vho ra tamba nga tshashu? Riṋe ri kha ḓivha vhaswa. Nga vha ri litshe ri pfe-vho zwe vha phanḓa hashu sa vhone vha pfavho, ndi Lingani o farelela khundu.
• Khuḓano ya nganeapfufhi
U vha na lulimi: U kona u amba
Nga ha nganeapfufhi
12. Arali ndo vha ndi Vho-Thomas Masindi zwe nda vha ndi tshi ḓo ita zwone musi ndi tshi swika muḓini wanga nda ṱanganedzwa nga Vho-Mbulaheni vho fara mabutswu na bannda vha tshi khou bva nḓuni yanga ndo vha ndi sa ḓo fhufhumelwa sa zwe avha muhulwane vha ita. Tsha u thoma ndo vha ndi tshi ḓo ḓivhudzisa uri naa hone mufumakadzi wanga a nga ita zwa vhusaphe na Vho-Mbulaheni naa? Ndo vha hafhu ndi tshi ḓo ḓi fara sa muthu muhulwane nda litsha Vho-Mmbulaheni vha ṱuwa nda kona u sala ndi tshi amba na mufumakadzi wanga sa vhathu vhahulwane. Arali nyambedzano iyo nda vhona hu sin a hune ya khou ya hone ndo vha ndi tshi ḓo vhidza vhahulwane vhamuṱa uri vha ḓe vha thuse u suka iḽo fhungo. Ndo vha ndi sa ḓo vhuya nda swika kha mafhungo a uri ndi ḓiwane ndo dzhia mulayo nda u vhea zwanḓani zwanga zwa u lapula avha vhavhili. Ndi ralo ngauri zwe avha muhulwane vha ita zwo sia zwi tshi khou vha gwevhisa na u vha gwevhisa ngeno zwo vha zwi songo tea.
4. U shuma ngafhi?
Ḽifanyisi ndi kuambele kune khakwo tshithu tsha vhambedzwa na tshiṅwe-vho nga tshumiso ya maipfi ane a nga sa; sa, fana na, u nga sa, u nga, n.z. Afha hu fanyiswa zwithu zwivhili zwi sa fani, hone zwa ḓi dzula zwi zwivhili. Afha ndi fhaḽa hune ra wana muthu a tshi nga fanyiswa na tshipuka nga nṱhani ha zwine a nga vha a tshi khou ita kana zwine a vha zwone.
• Fhano hu na Munzhangamo (Nganeapfufhi)
U pfa u khoḓwa uhu Lingani a mbo ḓi thoma u tshina malende nṱha ha aḽa mabutu. Sa zwithu zwo putelwaho nga maphepha, phasela dzi re ngomu dza mbo ḓi hushutshela nnḓa. Zwi re ngomu ndi mabai mararu a u naka a vhukuse ha nngu vhukuma. Naho u sa ḓivhi zwa mitengo,u tshi mbo ḓi zwi vhona uri kha tshelede nnzhi-nnzhi u nga vhuelwa nga tshintshi ṱhukhu ṱhukhu.
• Mini? (Ho itea mini?)
7.	Ho vha hu tshi ḓo vha ho bvelela zwi si zwavhuḓi. Vho-Muraga vho vha vha si tsha ḓo dzhiiwa sa munna a fulufhedzeaho nahone a ṱhonifhaho vhaṅwe vhathu.
Vho tou hwalela: Vha tshi khou tou hwenya
Muṱa u no tamba mbevha
U tou bva ḽeneḽo ḓuvha ndo mbo ḓi vha na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ṱwa na Vho Veveru. Munna ane a amba nga tshelede ndi pfana nae. Nda ita mashudu nge mushumoni nda mbo ḓi paṅwa na Vho Veveru. Ro vha ri tshi shuma roṱhe u lavhelesa ḓorobo vhusiku. Ndi amba u paṱirola, Kanzhi ro vha ri tshi imisa goloi garatshini ya piṱirolo, ra ṱandula zwifhaṱo zwoṱhe nga milenzhe. Huṅwe ri tshi ḓi tou ṱandula nga moḓoro wonoyu wa mushumo.
•	Konḓelela -ya maanea yo ganḓiswaho nga vha Kagiso Publishers.
"Mulandu ndi mini Nndweleni no no sokou sinyuwa? Mathina ho ṅwaḽiwa u pfi mini? Ndi Ludzhasi o mangala. Arali nda nga ri Nndweleni o mu fhindula ndi nga vha ndi tshi khou ṱanziela mazwifhi.
"E, nga vhakhethwa naa? Vho vha vhona ngafhi."
"Vhone arali vhe muṅwe kha vha lindele luṅwalo lwashu. Tshi takadzaho ndi tsha uri a vha khou thivheliwa u ḓiitela dziṅwe khumbelo dza poswo dzine vha pfa vhe na khaedu nadzo. Ḽihulwane ḽine nda tama vha tshi ḽi vhea mbiluni yavho ndi heḽi: "Mushumo ndi u ḓiitela dzina. Dzina lavhuḓi, sa zwe zwa ṅwaḽiwa Bivhilini, ḽi fhira tshiḓolo."
Hoyu ndi ṅwedzi wa vhuṱanu u bva tshe Vho Manavhela vha tholiwa hafha holosele. Wo salelwa nga maḓuvha mararu u tshi fhela. Ṋamusi ndi Musumbuluwo. Nga Ḽavhuṱanu ndi muholo. Tshifhinga ndi fumbili wa minithi u bva kha awara ya vhufumi ṱhanu. Vho Manavhela khevha henefha tshitoloni. Khathihi fhedzi ha mbo ḓi dzhena mufumakadzi wa mubvana, e ri kha Vho Manavhela,
Mathina zwenezwi vhathada vhe kha avho havha Vho Emelina vha nga vho vha pfa uri masukiwa o vha e afhio. Izwi muṅwali u ri sumbedza zwone ngauri Lisani o ri o no ruṅwa nga khotsi uri a ye a vhudze mme u ri khuvhani ene o ṱuvha ṋama ya khuhu, o ri a sa athu u vhuya a bula fhungo iḽo a vha a tshi vho wana phindulo dzi sumbedzaho uri khuhu a I ngi vhi hone.
Muzwala, kha vha mpfarise-vho arali zwi tshi khou ita. Ndi ḓo swika ndi tshi vha ṋea hayani. Uyu o ri u amba fhungo heḽi, a tou khanikha mbilu ya havha Vho Magoro. Nga tshifhinga hetsho ndi musi vha songo tsha tou salelwa nga tshelede i no pfi kheyo lini. Muzwala, nṋe zwanga zwi na vhunwa. Hafhu wo mminya hoyu mutshini." Uyu Khedebu u pfa Vho Magoro vha tshi ralo a sa tsha vhuya a ṱwa a tshi kha ḓi fhedza tshifhinga. O mbo ḓi humela ngei nṱha he a vha a tshi khou tamba hone.
• Puloto ya nganeapfufhi
a.	Tshiga.
U pfumbudza: Ndi u gudisa
"He vhone, kha vha ḓo ḓisa zwidzidzivhadzi zwine vha khou rengisa kana ndi vha fare zwino!" ndo ralo nge nda vha ndo no zwi tshenzhela uri vhafumakadzi vhane vha rengisa zwidzidzivhadzi kanzhi vha rengisa na mivhili ya vhone vhaṋe. U pfa izwo uḽa musadzi a mbo ḓi ri shandu-dzha!
4. Vhaanewa vho shumiswaho kha nganeapfufhi iyi, ni a wana hu na ane a vha na zwiito zwine zwa fana na zwaṋu kana muṅwe wa vhagudiswa afha kiḽasini kana muṅwe wa vhathu vhane na vha ḓivha. Khwaṱhisedzani uri ndi ngani ni tshi ralo nga u topola vhaanewa vhavhili fhedzi?
6. Nganeapfufhi iyi i na masiaṱari a fumi. Ni vhona zwo tea kha nganeapfufhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
•	Maanea o Vhibvaho, ya maanea yo ganḓiswaho nga vha Via Afrika Publishers.
"Aii, hafhu ndi tshi khou tou ṱoḓa thusa-vho!"
1. Inwi ni vhona u nga ṱhoho ya nganeapfufhi iyi yo tea naa? Tikedzani nga mbuno dzi pfalaho.
•	Na sengulusa maga e vha dzhia u lwa na dandetande iḽo.
Vha tshi lu vula vha wana uri lu bva kha vha Venḓda Co-operative Wholesalers. Vha khou humbela u ḓa vha vha vhonana na komiti hei ya holosele khathihi na vhalanguli vhayo nga Lavhuṱanu nga tshifhinga tsha 10h00. Vha khou tama u vha u vha linga nḓivho yavho malugana na khumbelo ye vha ita. Vha balelwa u swika nga tshifhinga tsho tiwaho ha pfi komiti i ḓo vha bvisa kha mutevhe hoyu wa vhathu vha si gathi vho nangiwaho nga komiti. U fhedza u vhu vhala vha pfa mbilu yo dzula vhudzuloni. Tsho salaho ndi u livha na komiti hei vha fhindula dzimbudziso dzine vha ḓo shoshiwa ngadzo.
Khamusi vha khou vhidzelwa u ṋea ripoto ya zwe vha sala vha tshi ita hafha holosele.
nga Maswole Netshirando
7. Muṱa uyu wa Vho Muraga inwi ni vhona u muṱa wa vhathu vhane vha amba ngoho naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
d.	Nga u ṱanganyisa zwi re afho nṱha.
Avha a vho ngo vha fhindula vho sokou sea vha dzungudza ṱhoho.
11. Mbambedzo ya Vho-Mulimau na Thomi.
"Vho gidimela hafha Lunungwi u pfesesa na u vhona teretere ine ya khou rengiswa nga muṅwe mutshena a no shuma hafha tiene ya Mukumbani," ndi mufumakadzi wa Vho Ṋegovha ano ralo a tshi vho bvisa tshifaredzi tsha miora ya segereṱe tsho no ḓalaho nga zwiṱommbi zwa Lexington. U vhona uri vho rwa fhasi,Vho Manavhela vha mbo ḓi onesa vha ri vha khou fhirela Ngweṋani ya Hathemeli.
Dimokirasi: Ndi muvhuso wa vhathu
3.	Muṅwali wa hei nganeapfufhi u khou tma riṋe sa vhathu vha tshilahokha shango ḽa vhathu vha tshilaho ri tshi guda uri muthu u fanelau kona u thetshelesa muṅwe a sa athu u dzhia tsheo ya tshiṅwe na tshiṅwe.
Tshigoḓo tshone tshi shuma u goḓa. Kanzhi arali muthu a tshi khou goḓa wa sa thetshelesa u pfa u nga muthu onoyo u khou tonda ngeno a khou vhaisa.
Vha ḽa nga pulane
nga Azwianewi Elvis Maisha
8. Kha iyi nganeapfufhi hu na luṅwalo lwe lwa ṅwalelwa Ludzhasi nga mufumakadzi wawe. Kha luṅwalo ulu hu khou pomokwa vhuloi mufumakadzi wa Ludzhasi nga mazwale wawe.
nga MS Ramovha
"Ro vha ri humbera-vho mushumo". Vho Mulimau tou pfa uri vhaḽa vhaṱhannga vha bva Zimbabwe kana Mozambique, nga mbilu vha sokou ri koṱo, Hafhu a si ṋamusi vha tshi khou ṱoḓa vhathu vhane vha nga vha thusa kha u bwa matombo haya o ḓadzaho tshitentsi. Ndi fhaḽa vha tshi mbo ḓi vha sumbedza mushumo wa hone. "Hone ni ḓo ṱoḓa vhugai kha kwonoku kushumo vhaṱhannga." ndi musi vho no vha ṋetshedza piki na fosholo zwine vha ḓo zwi shumisa. "Vhone vha ḓo tou vhona, riṋe ri ṱoḓa ya mugayo fhedzi". "Mara a re vha nga ri fha R200, 00, R200, 00 muṅwe na muṅwe i ḓo luga." Ndi uḽa we u bva tshe vha swika a vha a sa athu amba tshithu. Na Vho Mulimavha sa ṱwe vha tshi amba zwinzhi nga nnḓa ha u tenda. Naho vha tshi khou zwi vhona uri mushumo ndi muhulwane kha masheleni a R400,00, vha khou tenda nga mulomo, mbilu i khou amba zwiṅwe. Vho Mulimavha khou ri vha tshi lavhesa vhaḽa vhaṱhannga vha vhona hu sina tshine tsha ḓo vha kunda kha u vha shumisa. Vho humbula u vha shuma zwenezwiḽa zwe vha vhuya vha shuma vhaṅwe ngavho.
Zwino kha hu ri ḽiṅwe ḓuvha henefha tshifhinga i tshi vho bva kha iri ya fumi-nthihi vhusiku, zwenezwo ri tshi khou paṱirola, nda vhona muthu wa mufumakadzi sa hafhaḽaa O vha o ima na phuphu ya tshiṅwe tshifhaṱo. U tshena ha lukanda lwawe zwi tshi vhonala na musi ndi vhukule nae ha mithara dza maḓana mavhiḽi, O vha o ambara kukete kupfufhi vhukuma na dzhakate ya mukumba ya muvhala wa buraweni. Nda ṱavhanya nda zwi vhona uri ndi murengisi wa ene muṋe. Ndi songo vhudza muthu kha vhashumisani, nda hwenya ndo mu livha. Ndo vha ndo humbula tshelede ya tshanḓanguvhoni kana ene muṋe arali a tshi nga zwi pfesesa.
Muhoyo wa nzulele (Situational Irony) - hafha ndi musi vhathu na zwiwo zwo ṱangana fhethu hune a zwi tei u ṱangana, zwa sia hu na khuḓano vhukati ha mvelele dzo lavhelelwaho na dza vhukuma.
3.	Muṅwali o sumbedza mafhungo a tshi khou bvelela makhuwani hosiṱele ya Dube.
Vho vha vho dzula lufherani lwa u awela henefha nga mathabama a musi tshifhinga yo rwa iri ya vhuṋa. A hu na zwe vha vha vha tshi khou ita nga nnḓa ha u ṱalela mavili kha theḽevishini. Zwenezwo vha pfa nnḓa ha nnḓu hu na muthu wa ipfi ḽa munna ane a khou losha. Vha pangula nḓevhe.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu: Ndi murero une wa amba uri muthu
"Sedzheni Tshililo, no lenga." Ndi uḽa mufumakadzi a tshi khou bvula iḽa wigi. Nga vhanna, nda wana e khomishinari wa Tshiṱiriki.
Nzhinga: Ndi muthu ane a ḓifuna
8. Vhaanewa Shumba na Tendai u ya nga ha iyi nganeapfufhi vha bva ngafhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
tshifhaṱuwo: Ndi u sinyalala khofheni
"Madzhulu kana mashonzha!" Vho Emelina vha fhindula vho sedza nnḓa nga fasiṱere.
c.	Ḽiedzamuthu?
U ḓidoswola: Ndi u ṱamba
Lisani o mbo ḓo bva a ṱuwa nga mathabama a vho tou u vhuya o no tou vha na khotsi. Ii, vho vha vha kha mulanga wavho.
Yo vha yo no ri iri ya fumi. Zwithu kha avha vhathu vhavhili zwo vha zwi sa khou vhuya zwa tshimbila zwavhuḓi lini.Vho Magoro vho vha vha tshi humbula uri ngavhe vha si kande. Nga thungo vha vho sokou ḓi rindidza ngauri tenda vho renga zwiṅwe zwa zwiḽiwa zwa hayani. "Hei, muzwala, zwithu hezwi ṋamusi a zwi khou ita. Hone, inwi inwi no ḓa na muholo woṱhe sa nṋe." Vha no ralo ndi Vho Magoro. Tshifhinga hetsho ndi musi nga hafha nṱha ha ningo hu tshi khou sisima zwibiko. Zwibiko hezwo zwi tshi tou nga zwo vha zwi zwa mbiti. "Nṋe iṅwe ndo sia banngani, fhedzi hafha ndo ḓa na nzhi." We a ralo o vha hoyu Khedebu. O ri u tou amba fhungo ḽa uri iṅwe o i sia banngani havha Vho Magoro vha tou funa vhone vho sia yavho banngani.
Hafha ndi hune muṅwali a shumisa maipfi ane a ḓihanedza ngeno a tshi khou amba ngoho.
"Ndaa!", ndi ḽiḽa ipfi hafhu. "Nnḓaa!", ndi Vho Mulima Bioko Badugela vha tshi khou takuwa uri vha bvele nnḓa hune vha ḓo vhona mueni. Ngoho vha tshi vula vothi vha wana vhe vhaṱhannga vhavhili khevha. Vha saathu amba tshithu, muṅwe wa vhaḽa vhaṱhannga a mbo ḓi bva mulomo. "Ndi matsheroni", u khou ralo a tshi khou ṱamba zwanḓa nga muya. Vho Mulimavha mbo ḓi zwi pfa uri a si vhavenḓa havha vhaṱhannga. Nga tshenzhemo yavho, muthu ane a ri 'ro' a tshi ṱoḓa uri 'ḽo', a si Muvenḓa. A sa vha Mubeli izwo u bva nnḓa ha Afrika Tshipembe. "Ndi matsheloni avhuḓi", ndi Vho Mulimavho ḓi ima muṋangoni.
Vhutshinyi honovhu ha mapholisa vhu sia riṋe sa lushaka ri sa tsha ḓivha uri ri fulufhele nnyi kha vhuno vhutshilo ngauri vhathu vhane ra tea u vha fulufhela sa vhone vhane vha fanela u ri tsireledza vha vha vha i tsha ita zwe mushumo wavho wa vha tholela zwone.
3. Thero ya iyi nganeapfufhi ndi ifhio?
Tsumbo:
24. Bulani vhuvha ha vhaanewa vhahulwane khathihi na uri muṅwali o vha fhambanya hani?
"Nṋe uno? Eboo! U amba ngoho hu a tshidza: tshee nda bebwa a thi athu vhona zwifhaṱuwo zwi ngaho hezwi. Nga vha pfe nṋe mmawe. Ngoho nga khaladzi nga Muraga. Hoyu ndi mulingo-vho."
Elekanyani o ri u pfa izwo a fhulufhedzisa u ḓo ḓa kha vho hu songo vhuya ha fhela tshifhinga tshi si gathi. A tshi fhedza u amba navho, a mbo ḓi namba a ṱalutshedza avha vhaṅwe vhoṱhe vhe a dzula navho. Khotsimunene iḽo fhungo vho mbo ḓi ḽi rahela kule na zwenezwo nge vhari ḽi ḓo thithisa tsedzuluso dzine vha khou ḓo ita . Ngauralo, vha mbo ḓi mu eletshedza vho khwaṱhisa vhukuma zwauri a so ngo vhuya a ya ha Vho Mphidi sa izwi vha tshi nga ḓivha na vhone vhe vhone vho shelaho mulenzhe lune vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u kanganyisa vhuṱala. A tshi pfa izwo, Elekanyani a mbo ḓi fhulufhedzisa uri u ḓo lindela tsedzuluso dza khotsimunene wawe. Fhungo ḽo takalelwa na u ṱanganedzwa nga muṅwe na muṅwe nga nnḓa ha Maureen we a ḓi tou vha uri ha na maanḓa a u ḓisa tshanduko kha zwine khotsimunene vha khou amba.
U vhala zwikukwana: Ndi u vhalela zwine wa ḓo wana zwine zwa nga vha malamba kana zwiṅwe.
Notsi na mishumo ya vhagudi
8.	Vho-Manavhela vho mala khaladzi a Vho-Ṋegovha.
Notsi na mishumo ya vhagudi
Dzhielani vho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou Ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfi ḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga thavha suvhe:	U kovhela ha ḓuvha
2.	Masiṱari a nganeapfufhi o ḓalesa saizwi nganeapfufhi i tshi tea u vha pfufhi ine ya kona u vhalea ya fhela kha dzulo ḽithihi.
Zwithu zwoṱhe zwe zwa pfi zwi khou ṱoḓea zwo ḓo wanala. Rambo a mbo zwi phanḓa ha Ludzhasi tsike! Ludzhasi a mbo ḓi landula, a ri zwi shumisiwe nga ene Rambo sa izwi ene a tshi khou shuma. Ha pfi Rambo a vhe a tshi khou fhindula vhuḽa vhurifhi. Ludzhasi a ri a songo vhilaela uri u ḓo ṅwala zwifhio, u ḓo ḓi tou vhudzwa zwine zwa khou fanela u ṅwalwa,
Musi a tshi swika Dube a mbo ḓi wana nnḓa huna vhathu vhanzhi. A tshi tou khilikhithi nga ngomu a vhona Rambo a tshi khou vhala vhurifhi a tshi tou ṅweṅwela. Ene zwa mu ṱhavha mbilu ngauri vhurifhi vhu no khou vhaliwa vhu nga ḓivha vhu vhune a khou vhu ṱoḓa. Zwa ṋaṋa u mu vhaisa nga u vhona na bammbiri ḽa vhurifhi ha hone ḽi tshi fana tshoṱhe na ḽa hawe.
Vho Manavhela vha vhalulula masheleni ayo vha wana o paḓa e Vho Ṋegovha vha vhalisa zwone nga R3 102. Vha ḓi wana vha khou rwela masheleni ayo tshikwamani u itela u fusha yavho thumbu.
"Iṅwe."Vho Emelina vha rafha na maṱo.
Musi hu tshi ambiwa nga fhethuvhupo na tshifhinga, hu vha ho sedzwa fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone khathihi na tshifhinga tshine a khou bvelela ngatsho. Tsumbo, ni nga wana mafhungo a tshi khou bvelela vhuponi ha ḓoroboni kana mahayani, tshikoloni, tshidimelani, bufhoni, musanda na huṅwe hunzhi hunzhi.
Ambara malinga: Ndi u ḽa
17. Zwiwo zwi re kha puloto zwo ṱalutshedzwa nga nḓila ine ya lunzhedzana kana zwiḽa zwine vhe ndi fuḽeshibeke?
nga Thomas Maitakhole Sengani
11. Mapholisa ane a vha hone ṋamusi mafhungo a tshanḓnguvhoni a a ḓidzhenisa khao naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno di pfalaho.
Mavhudzi o ṱoṱiwaho:	Mavhudzi o songiwaho
•	Nṱhu fuke! Ya ḓirama yo ganḓiswaho nga vha Macmillan Boleswa.
9.	Vho ri kha ḽi litshe ḽi thuliwe ngauri a ḽi pfi.
Tshipiḓa itshi tshi fana na u kovhela ha ḓuvha. Na u funa hani hawe muanewa u humele murahu a zwi tsha konadzea. Tshifhinga tsha swika tsho swika. Tsho salaho ndi uri hu tea uri hu vhe na u welela. Afha mafhungo a vha o swika magumoni. Khuḓano iḽa i a fhela. Vho fhenywaho kana vho fhenyaho vha a bvela khagala, nga maanḓa muanewa muhulwane. Kanzhi henefha muvhali u sala o mangala. Huṅwe u tou ḓihumbulela uri hu nga vha ho bvelela mini nga murahu (suspense).
7. Iṅwe ya ṱhoḓea dza nganeapfufhi ndi puloto, ya vha u thevhekano ya zwiwo. Inwi ni vhona muṅwali wa nganeapfufhi iyi o kona u bveledza puloto ya nganepfufhi yawe zwavhuḓi.
5.	U ya nga nṋe ndi vhona nganepfufhi iyi ina ndungekano ya mafhungo. Tshiwotshi khou bveledzwa nga tshiṅwe. U vha na nḓala kana vhusiwana ha vhazhannga avha vhavhili zwo vha ita uri vha ḓiwane vhe muḓini wa Vho-Mulimau vha tshi khou ṱoḓa mushumo. Ngeno u vha vhabvannḓa havho zwi tshi ita uri Vho-Mulimau vha pfe vha na nungo dza u sa vha badela tshelede yavho nga u ḓivha uri vhunzhi ha vhathu avha vha vha vha sina mabammbiri o teaho, lune arali vha songo vha badela a hu na hune vha ḓo ya u vha vhiga hone. Hone u khakhelwa ha vhatukana naho vho rwiwa na nga mapholisa nga nṱhani ha uri vha na mabammbiri zwi sia Vho-Mulimau vhe vhone vhane vha sala vhe khakhathini ngeno vhaḽa vhatukana vho ṱamba.
7.	Lingani nga ngomu tshidimelani o vha a tshi khou ṱoḓa u sumbedza vhukunzi naho Sara o lingedza u mu dzivhisa ene ha ngo thetshelesa.
U swika hayani Elekanyani a mbo ḓi ṱalutshedza mme awe na mufumakadzi." Ndi maṱudzi a mini enea ngoho Ṅwananga, Hezwi vha khou ni ṱulela, ndi u ṱula hezwi", ndi Vho Maṱamela mme awe zwi tshi tou vha khagala zwauri na vhone zwo vha dina vhukuma." Ndi vhona u nga ndi khwiṋe u ya kha muhasho wa zwa muno", uyu ndi Maureen mufumakadzi wawe o akhamala vhukuma. "Ndo fa nṋe!,...? Hai, ḽa ḓa hafha ḽi a kovhela. A thi nga tendi u tambiwa nga nṋe ngauralo. U fa ha muthu ndi tshithu tshihulwane, a zwi tambiwi ngazwo, Muhasho wa zwa Muno u ḓo mbadela tshelede. Zwauri nṋe ndo fa a thi nga ḓo vhuya nda bva ndo zwi ṅwela maḓi na ḽiṅwe ḓuvha." A no ralo ndi Elekanyani a tshi fhindula mme awe na mufumakadzi. A tshi ralo ndi musi o no ḓi ima nga milenzhe a tshi livha ḓoroboni ya tsini ya Makhado kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno uri a ite hone tsedzuluso.
6. Ambani tshiwo tshine tsha sumbedza maṱhakheni a iyi nganeapfufhi.
13. Thaidzo heyi i ri livhisa kha khuḓano. Nga zwi re kha nganeapfufhi, tikedzani khuḓano ya nga ngomu ye Ludzhasi a ṱangana nayo.
Vhahura:	Ndi vhadzula tsini/ vhaḽedzani
Kha hei nganeapfufhi ri khou pfa nga ha kutukana kwe dzina ḽakwo ḽa vha ḽi tshipfi Thomi. Muṅwali wa nganeapfufhi uri anetshela kutambele kwaThomi henefha tsini na gethe ḽa hayani ha hawe. Kha huri zwenezwi Thomi e kati na mutambo wawe a mbo ḓi vhona ḓongololo ḽi tshi khou ralo u pfuka bada. Musi Thomi a tshi vhona ḓongololo iḽi ḽi vhukati ha bada mbilu yawe yo swika he ya vhavha vhukuma musi a tshi humbula uri ḽi nga kha ḓi kandiwa nga goloi dzine dza vha dzi tshi khou fhira nga bada iyo.
Khuḓano ya nga nnḓa ndi ine nnyi na nnyi a kona u i vhona. Hu nga vha nndwa kana tsemano vhukati ha vhaanewa. Tshiṅwe tshifhinga hu a vha muanewa na zwithu zwa mupo, tsumbo, miḓalo i no nga sa ya Tsunami.
U gavha nga nḓevhe: U mu rwa
"Ngoho vhaṅwe vhathu u ya tshikoloni vha khou sokou ya-vho." Uḽa muṱhannga a vho vhudzisesa Ludzhasi u khou ambiswa ngani. Ndi afha Ludzhasi a tshi ri: "Uyu Rambo tshikolo tshi hone o tou tshi dzhena vhusiku? A thi ḓivhi uri u tou vha kiḽaka-ḓe hafho dziofisini. Hafhu a tshi ḓi ri u ṅwala na nga mutshini na u vhala zwiṅwe zwithu zwa tshikhuwa! Na murole wa 10 u ḓi ri o tou phasa zwavhuḓi ngeno a tshi tou balelwa nga u vhala luambo lwa ḓamuni." Muṱhannga uḽa a ḓi vhudzisesa uri o itani. Ha ḓi pfi ha koni na u vhala.
"Kha zwi gume henefho. Ri songo zwi tanganysa na mafhungo hezwi zwo rali. Zwa mushumo nga ri zwi ṱhonifhe shaka ḽanga. Nahone nga zwi sedziwe nga iṱo ḽa mushumo. Vhushaka na tshanḓanguvhoni zwo wisa mivhuso na mafeme mahulu khathihi na one madendele. Kani vho hangwa uri uyu muvhuso washu wa Venḓa wo wa hani? Pheledzoni ya hone mathina iyi khomishini yashu yo tumbula zwifhio? Vhuaḓa!"
Vhaanewa vhane vha wanala kha yeneyo nganeapfufhi. Kha nganeapfufhi vhaanewa a vha tei u vha vhanzhi. A vha tei u ḓalesa sa izwi zwi tshi nga sia zwi khou bvisa tshiṱori kha muṱoḓo watsho muhulwane.
"Ni ri vho dzula kha ṱorokisi ḽifhio." U ralo Lingani a fhedza ngau lidza tsaṅwa.
•	Hu a swika hune na ḓibaḓekanya na vhaanewa.
"Yuwi, ra ḓo vha fhani khotsi a Lisani."
2. Kha nganepfufhi ri tea u ṱangana na muanewa muhulwane na thaidzo yawe kha phara dza u thoma. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa?
Kuambele. Luambo ndi iṅwe ya nḓila dzine muṅwali a nga dzi shumisa a tshi sumbedza hune mafhungo a khou bvelela hone. Vhathu vha dzulaho fhethu ho fhambanaho, vha amba nga nḓila dzo fhambanaho. Tsumbo, mahayani kana ḓoroboni, musalauno/mulovha. Arali wa nga ṱangana na mukegulu a ri a tshi u lumelisa a ri: "hoḽa", u nga ḓivhudzisa mbudziso uri ndi mukeguluḓe, fhedzi zwa itwa nga muthu muswa, zwi a pfesesea.
7. Lingani nga ngomu tshidimelani o vha a tshi khou ṱoḓa u sumbedza zwifhio naho Sara o lingedza u mu hanisa?
Ludzhasi u vhona avha vhaṅwe vha tshi khou sea na ene a vho sokou vha tikedza-vho. Fhedzi a tshi tou nga u khou zwi vhona uri u khou itwa tshiḓahela. Kuambele kwa Rambo ho vho ḓo tou vha u ṋekedza Ludzhasi vhuḽa vhurifhi hawe. Kha fulobo ho vha ho ḓi tou ṅwaḽiwa madzina awe nga vhuḓalo. Zwi tshi tou vhonala uri nga nnḓa ha fulobo ho tou ṅwala muthu wa tshifumakadzini. Ho tou ṅwaḽiwa zwavhuḓi nga nthihi-nthihi uri Vho Jonas L. Lukotsi. Munna Ludzhasi a vhu ṱanganedza a tshi tou sumbedza uri u kha dakalo ḽi sa ṱalutshedzei. A setshelela a dovha.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
• Muhoyo
2. Dzina ḽa muanewa muhulwane wa iyi nganeapfufhi ndi ḽifhio?
7.	Ndi fhaḽa he musi vha tshi wana uri muzwl o vha sia na zwiḽa zwe vha renga na zwone zwo melamilenzhe ngeno tshikwamani vha si tsheena na sheleni.
Ḓuvha ḽa u sengiwa mulandu ḽo mbo ḓi swika. Vho Thomas Masindi vho mbo ḓi wanala mulandu wa u rwa vho ḓiimisela u huvhadza muthu a songo tshinya. Vha mbo ḓi vhona mulandu vha gwevhiwa u dzula dzhele miṅwedzi ya rathi. Vho Reginah vhatshi vhudzisiwa uri vha kha ḓi ṱama u dzula navhoVho Thomas vha tou dadadza. Vha mbo ḓi ri arali vhu vhuhadzi ho vha balela. A hu na tshi sa kundi muthu. Vhana vha mbo ḓi ṋewa mme avho.
Notsi na mishumo ya vhagudi
Vha sokou nadzo, goo!
Mubvana: Ndi mufumakadzi muṱuku
Afha ndi fhaḽa hune muṅwali a nga amba zwithu zwi sinyusaho nga nḓila yavhuḓi ine ya si pfise vhuṱungu. Hezwi zwi ita uri muvhali kana muthetshelesi a rindile.
9. Arali inwi no vha ni Lingani zwe a ita no vha ni tshi ḓo vha no zwi ita naa? Ndi ngani ni tshiralo?
U dzika: Ndi u tokomelwa
"Ni na bulupheni na bammbiri." Ane a khou ralo ndi Ludzhasi e vhukati na u bika. Rambo a tshi tou tenda uri u nazwo, Ludzhasi a mbo ḓi ri u khou zwi humbela na fulobo arali e nayo.
10. U ya nga ha milayao ya Afrika Tshipembe muthu o tendelwa u pomoka muṅwe vhuloi. Tikedzani.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
4. Sumbulukwane.
Khakhakha: U ṱangana na...
"Nṋe thaidzo yo nngwelaho muzwala ndi haya mafhungo a mushumi. Hafhu hezwi ndi hafha a thi athu u mu badela. Zwino hezwi zwa u livha Venḓda Sun uri muṅwe musi u a vha na mashudu."Vho Magoro vha khou amba fhungo heḽi musi moḓoro uyu wa Vho Khedebu u tshi khou livha Venḓda Sun."Tshiṅwe tshifhinga zwi a ralo zwithu zwa naka muzwala. Na nṋe hezwi ndi hafha ndi na zwi no nndina." We a ralo ndi Khedebu a tshi khou lingedza u sumbedza muzwala wawe uri na ene thaidzo ya tshelede u nayo.
"Hei, no zwi vhona uri vhu khou bva kha nnyi uvhu vhurifhi." Ane a khou vhudzisa ndi Ludzhasi. Rambo a tshi fhindula a ri: "Ndi ḓo zwi vhona hani ndi songo vhu vula nda vhona zwo ṅwalwaho." Nangoho fhaḽa Rambo a mbo ḓi sumbedzwa, a zwi vhona uri ho ṅwaḽiwa nga muthu ane a pfi Alice. Rambo a ḓi zwi amba u ri ho ṅwaḽiwa nga Alice. Ludzhasi a mbo ḓi soukou lidza tsaṅwa a ri: " Musadzi u a penga hoyu." U ralo a dovha a sokou sea.
U kupulwa biko: U badelwa
3.	Mvumbo ya Thomi ndi mvumbo ya muthu ane a pfela vhaṅwe vhathu kha mujwe muthu vhuṱungu, ha takaleli u vhona muthu muṅwe a tshinga vhaisala.
"Ino vhege ro vha ro fanela ri tshi tou wana lubapilwana ra thotha mani. Lisani, au zwi vhoni." Ndi Vho-Muraga vho dzula henefha tshitupuni na ṅwana .
Nyanetshelo nga muthu wa vhuraru ndi yone nḓila yo ḓoweleseaho kha nganeapfufhi. Hafha na hone hu shumiswa munanewa muhulwane kana muanewa muṅwe na muṅwe sa muanetsheli wa nganeapfhufhi. Hu shumiswa ḽisala ḽa muthu wa vhuraru "o, tsho, vho".
Tsatsaladzo ndi figara ya muambo ine ya shuma u sasaladza. Afha hu shumiswa maipfi ane a sinyusa na u pfisa vhuṱungu sa izwi a tshi tou nyefula. Tsatsaladzo i vhewa nga nḓila ya kholedzo i holedzaho muthu ane zwine a ita zwa vha zwi si zwavhuḓi.
6.	Fhethuvhupo na tshifhinga zwo bveledzwa nga nḓila i fushaho vhukuma. Nahone ri wana zwi tshi tshimbilelana na vhaanewa vhane vha khou wanala kha yeneyi nganeapfufhi.
2. Ni vhona masiaṱari a iyi nganeapfufhi o tea? Tikedzani phindulo yaṋu.
Tshidimela tsha mbo ḓi kokodza: Tshidimela tsha mbo ḓi takuwa
Avho vho vha Vho Mugoro vhe nga tshifhinga hetsho vha vha vho no thoma u tamba mutshini. "Hafha fhethu muzwala ni a tou kupula vhusiwana vhathu vha ni mangala. Khouḽa Mmbengeni wa Maṋiini, u kha ḓi kandwa murahu." We a ralo ndi Vho Khedebu a tshi khou amba na hoyu muṅwe ngavho. U ralo o tou ṱuṱula mbilu ya Vho Magoro zwino. Vha khou tamba vho no humbula na u wana tshelede ya ṱhanga ya nnḓu yavho.
Khuḓano ndi muhangarambo wa puloto. Puloto ya shaya khuḓano i nga thenga vhathu kana zwigwada zwivhili zwi tshi khou itiswa nga phambano ya zwine vha zwi takalela, mihumbulo, zwipikwa, zwine muthu a tenda khazwo na zwiṅwe zwinzhi zwinzhi. Khuḓano a i thivhelei sa izwi hu zwithu zwine ra tshila nazwo kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
U fhinduwa: U buba
6.	Vho Thomasi Masindi ndi munna-ḓe? Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
Dzikhasiṱama: Ndi vharengi
6.	Zwi vha o khakhea ngauri ni vhufhura.
•	Na ḓivhea vhuimoni ha vhaanewa vhane vha vha kha dandetande uri hu inwi, no vha ni tshi ḓo ita mini. Ngauralo, zwi sia ni khou takalela u vhala tshiṱori itsho.
14. Vhathu vhane vha nga Vho-Manavhela kha vha tshilaho vha a wanala na kha ane ano maḓuvha ane ra khou tshila khao. Vhathu vho raliho ndi vhone vhane vha khou wisa khamphani nnzhi nga u dzi tswela. Vhathu vhenevha vha vha vha na thaidzo ya u ṱoka u swikelela zwithu zwine vha vha vha si nazwo. Zwavhuḓi ri nga ri vhathu vhenevha vha vha vhe na vhuhovheleli. Tshiṅwe tshifhinga u a wana vhathu vha hone vha na tshiṅwe na tshiṅwe tshine vhathu vha si vha sedza vha vhona vha sa lili tshithu, hone vhone vhaṋe vha vha vha sa fushei naho vha nazwo.
A zwi vhona uri mafhungo haya ndi a ndeme nga maanḓa lune a khou fanela u tandululwa zwavhuḓi zwithu zwi sa athu u tshinyala. A humbula uri arali a nga humbela u ya hayani hu ḓo pfi mulandu ndi mini? A ḓi sokou ri u ḓo lingedza uri a humbele mushumoni, khamusi zwi ḓo shuma.
Nga ḽi tevhelaho Vho Mulimavho tou mangala Shumba na Tendai vho dzula kha lwonolua luguvha lwavho. Vha vha shela nga ḽiṅwalo ḽi bvaho mulayoni vha ri "ri ḓo ṱangana khothe". Vha basela nga u vhudza Vho Mulimauri a vha fhano Afrika Tshipembe lu si ho mulayoni. Vha na "passport". Nahone na aḽa mapholisa e a vha tambudza o vulelwa mulandu.
"Nḓo tshi shavhelani."
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Nga murahu ha tshifhinga musi mutukana uyu a khou ḓivhona ḓongololo ḽi sa bvi badani ndi fhaḽa a tshi ya kha mme awe a vha humbela uri vha mu tendele luthihi fhedzi uri a dzhene badani a thuse ḓongololo iḽo. Mme awe vho fhedza vho mu tendela uri a nga dzhena badani a ḽi tapa, hone a tshi ri a ḽi tape ḽone ḽi sokou petekana. Thomi o fhedza nga u humela kha mme awe, vhone vha mu vhudza uri vhukhwine ene a bve khaḽo uri a sa ḓo fhedza ho thulwa ene nga goloi. Nangoho ḓongololo ḽo fhedza ḽo thulwa.
"Thoma u ima ndi ḓo u fha ," vha ḽa fhaḽa vha konou i thudzela khae vha tshi khou nanzwedzela zwanḓa vha tshi khou boḓa lwe Vho Emelina vha ita na u sea.
U dzelela: Halwa hu tshi vho thoma u kamba
"U ḓa ndo no fhedza!"
A ḽi lavhelesa ḽi tshi ralo u suvha ḽo peama ḽi tshi nga ḽi ṱoḓou tou pfuka bada hu si nga u tou buḓekanya nga vhukati. Ḽe thenu ḽa tsa nayo, ḽe ndi a i buda. Khathihi fhedzi goloi bvelele. Ya ḓa ye nga maḽinga a tshamonde tshaka, ḽa sala ḽe badani kwelele.
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza vhaanewa. Hu na vhaanewa vhahulwane vhane mafhungo oṱhe a ḓisendeka khavho. Vhenevho ndi:
Phephela: Ndi u khuyela/ u khonela
U kulekana miraḓo
•	Pfufho ya u thoma kha muṱaṱisano wa De Jager-Haum Literary Competition wa 1992/1993 nga bugu ya nganeapfufhi ine ya pfi "Tshiṱangu tsha philamisevhe."
Khuḓano i kuḓedzwa musi hu si na u eḓana ha maanḓa vhukati ha vhathu kana zwigwada zwivhili. Kanzhisa zwi iteesa musi muṅwe kana tshiṅwe tshigwada tshi tshi shumisa maanḓa nga nḓila i songo ḓaho.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Afha ndi hune muṅwali a ṋea vhavhali zwiwo zwine zwa ḓo bvelela phanḓa. Hu nga shumiswa muṅwe wa vhaanewa, a lora nga zwine a tama zwi tshi bvelela. Na henefha muanewa u a dzula e goo, a ḓivhona o wina lotto. A tshi dzula ḽiḓuni ḽi si na vhukono. Muloro a ri tsha amba. Ḽifhasi ḽi vha ḽi ḽawe ḽoṱhe. U sa ḓivha nandi uri ndi miloro. Iṱeli u lora hu sa ḓifhi zwone.
Maṱudzi: Ndi khombo
Nḓila iyi na yone i shumisa muthihi wa vhaanewa u anetshela nganeapfhufhi, hu nga vha muanewa dendele kana muanewa muṅwe na muṅwe.
"I no ḓo sala." Ndi ene a tshi vhudzisa khotsi. "Ri ḽa yoṱhe!"
12. Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vhathu vhane vha nga Vho-Magoro ri navho vhane vha thila nga zwikolodo, vhanevha ndi vhane vha a hangwa muholo une vha u hola. Vha ita zwikolodo zwi fhiraho malamba ane vha a wana. Hezwi zwi fhedza zwo vha wedza khomboni ngauri zwi vha sia vha tshi tshila vha tshi khou shavha shavha nahone vha sina mulalo. U sa vha na mulalo tshiṅwe tshifhinga zwi a fhedza zwo vha vhangela na malwadze a mitsiko ngauri vha vha vha khou kundelwa u tandulula thaidzo dzavho.
Vho Thomas vha mbo ḓivha vho vha dzhena nga mboma. Ho vha u rwiwa ha Vho Mmbulaheni iḽo ḓuvha naa? Muthu wa khuvhe o rwiwa a tou ḓiphina. Vho Mmbulaheni wangu? Ri amba ngauri muthada yo fhela nga dzone mbamba, tshigompfana, baḓamandiusetshe, phaini, thothotho na maṅwe.
10. Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfhufhi yo tea. Tikedzani.
Ḽi tshi khou ralo u semana ḽi tshi ḓa khae, ḽa mbo ḓa ḽa putana ḽa ita muḽinga wa nga wa goloi, ḽa sokou tulu henefho.Thomi o thamutshela murahu nga u o fha ḽi tshi ḓa khae. O vhuya a pfa uri ḓongololothavha ḽi a luma, nahone ḽo fara a ḽi ḽitshedzi. Naho i ḽi ḽisi ḓongololothavha o sokou pfa e na muhumbulo wa u ḽi ofha, zwihuluhulu ngauri ḽlo vha ḽi khou mu sema.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Sinyuwa: Ndi u dinalea kana u kwata
Vho huduluwa: Vho ḓikukumusa
Ndi maambiwa o pfumaho vhuṱali.
Nyanetshelo nga muthu wa vhuvhili i ita uri vhavhali vha ḓi pfe vha vhaanewa vha nganeapfufhi. Nḓila iyi a yo ngo ḓoweleesa nga vhunzhi ha vhaṅwali.
Hoyu ndi ane vha dzula vhoṱhe Tshaulu.
3. Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo yaṋu.
11. Nganeapfufhi i dzhia tshifhinga tshingafhani/ Tshiṱori tshi khavara tshifhinga tshingafhani?
nga Edward Thinandavha Maumela
Elekanyani a mbo ḓi humela kamarani a swika a dzhia tshigidi tshawe a tshi vhofhela khunduni a bva a ṱuwa natsho a tshi vhonala uri o vhifhelwa vhukuma. "Ane a ḓa a tshi nṱoḓa a vhudziwe zwauri ndi khou vhuya", aya ndi maipfi a Elekanyani we a vha o no ḓivha khoroni ya muḓi a tshi khou ṱuwa o livha hune ha ḓihwa nga ene mune e eṱhe.
Balethavha Primary School
"Nṋe a thi khou rengisa tshithu, ndo tou kovhelelwa." Ndi uḽa mufumakadzi o ṱungufhadza na ipfi. Ene a songo naka i iḓa u vhone. Zwa tou ṋaṋa nga wigi ye a vha o ambara ṱhohoni.
"Vha si havha khaladzi anga vhone khotsi a maanḓa. Na kale ndi muthu ane a tshi ita tshithu, a tshi fhirisa o fara mulayo wo tshi imisaho phanḓa. U na vhutevheleli kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine a fara kana u ita nahone ha funi u khakha. Ndi muthu muṅwe-vho hoyu khaladzi anga. Ha nwi ha dahi. A tshi ḓivha ngoho ya tshithu, na ṅwana wa mme awe ha imi nae arali o khakha. Ndo zwi vhona ṅwaha wa murathu wanga a pandelwa vhuhadzi nga munna a tshi khou fela u fara lwendo lwa u ya Manyeleti a songo ḓivhadza munna tshikhuwani. Maṱodzi a fhedza a shavhela ha Vho Ṋegovha. U pfa vhubvo ha nete ya mafhungo enea, vha sinyuwa zwihulu vha mu shakulisa muḓini wavho v husiku honoho. Vhe zwe a ita zwi ri funzedzela vhasadzi u sa ṱhonifha riṋe vhanna vhavho," ndi havha mufumakadzi wa Vho Manavhela hezwi vho no dzhena vhoṱhe kamarani yavho ya u eḓela ya nnḓu hei ya pulaṱa. Vho amba nga zwa mishumo vha fhedza v ha fara a zwitshele zwa shango.
U vhona Vho Tshivhavhula Vho Reginah ndi u ima phanḓa ha nnḓu vha thoma-ha u vhidzelela.
Hafha muanewa u vha o livhana na zwithu zwivhili zwi sa takadziho zwi tshi eḓana. Fhedzi u tea u nanga tshithihi, ha ngo tendelwa u sa nanga tshithihi khazwo vhuvhili hazwo khathihi na masiandoitwa mavhi azwo. Mulayo uri u tea u nanga tshithihi. Hafha muanewa u vha a si na vhushavhelo, tsho salaho ndi uri u khou nanga uri u fisa hani, nga ngweṋa kana nga ndau. Vhuvhili ha hezwi zwipuka ndi zwivhulahi. Fhedzi muanewa u vha a sa funi na tshithihi tshazwo.
9.	Ndo vha ni tshi ḓo tandulula thaidzo nga u lingedza u badela zwikolodo zwanga zoṱhe ndi sa khou engedza zwiṅwe.
•	Ho Vhifha - ḓirama ya luṱa luthihi yo ṱanganyiswaho nga vha Nev Productions.
"Hezwi ndi hafha ndo lavhelela vhurifhi vhune ha nga vha vhu tshi khou bva hayani." We a ralo ndi Ludzhasi. "Kha nnyi-vho henengei Venḓa ane a nga ni humbula." ndi Rambo we a amba nga u rali musi a tshi khou ḓi sokou ṱongelela o ḓi fara kuḽa kudifhi.
"Maemu o ri u bva a livha ha khonani yawe Luvhani. U tou swika fhedzi ha swa ano na aḽa. Hafhu havha vhavhili vha tou vha marema na mukhoro. Haho ane a nga vha fhambanya kha ḽoṱhe ḽa Sunnyside, hafha kha ḽa Pitori. Iḽo ḓuvha vho ri u ṱangana ha sa tshinywe watshi. Maambiwa ndi afhio arali a si enea a..."
7. Ni vhona hu tshifhinga tsha zwino kana tsha kale? Tikedzani phindulo yaṋu nga zwi no bva kha nganeapfufhi.
Henefha mathomoni a nganeapfufhi ri wana na muanetsheli a tshi ḓibvisela khagala uri khuvhani ene na tshelede a vha lwi. Ngazwo o takala zwihulu u poswa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Musina. Muṅṅwe na muṅwe u ya nga ha nganeapfufhi u a zwi ḓivha uri tshiṱitshini tsha Musina u sa pfuma ndi u tou litsha.
10. U ya nga milayo ya Afrika Tshipembe muthu ha ngo tendelwa u pomoka muṅwe vhuloi saizwi a tshi vha a si na vhuṱanzi vhu fareaho hune a nga vhu shumisa sa hone vhuṱanzi ha zwine a khou amba.
Ha ri vha tshi kha ḓi humbula uri vha nga adzela lagane ḽifhio ḽine ḽa nga fusha Vho Thomas vha vhona tshithu tshi tshi ri thavhi tsha ri nga fhasiha mmbete fhelele. U tou amba ngoho Vho Reginah a vho ngo kona u vhona zwauri tshithu itsho tshi nga vha tshi tshithu-ḓe. Iṅwe mbilu ya ri i tou gwadama fhasi u ṱolele. Muhumbulo uyo vha lwa nawo ngauri zwi nga ḓi itea ha vha hu ṋowa ya mbo ḓiv ha gomba vha mbo ḓi fhambana na mavhele.
"Maphorisa a si thaidzo. Vha nga ma vhidza zwino. A si ndi vhathu", ndi Shumba hoyo.
Nga ha nganeapfufhi
Membara: Ndi muraḓo
-	ya ponda i tou khwikhwidza.
Hu si na na vhupfelo ha mare: Ho ḓalesa
Kha hei nganeapfufhi muṅwali u ri vhudza nga Vho Magoro Ṋetshiomvani vhane vha vha na thaidzo ya tshelede nga nṱhani ha zwikolodo zwo vha momelaho sa madzhulu kha muṱaṱe. Zwenezwi Vho Magoro vha vhukati na thaidzo yavho ya tshelede vha ḓelwa nga muhumbulo wa u ya u tamba mitshini ngei Venḓa Sun. Hone fhungo iḽi ḽi dovha hafhu ḽa vha fara ṱhaha musi vha tshi humbula uri a vha nga ko wana zwinamelo zwa u ya hayani sa izwi hu tshi ko vha hu vhusiku. Nahone Tshaulu hune vha dzula hone a si hune vha nga kona u swika nga milenzhe musi vha tshi bva afha Venḓa Sun.
U tsha tshifhaṱuwo
"Bvelani kule hangei, a thi na tshifhinga tsha u tamba na ḓongololo nṋe."
"E, ra tou vha rengela ṋama silahani."
"Ndi amba khaladzi." Lingani u ralo o sedza hei khomba. U khou amba o ima tsini na phasela dza vhathu dzo sendekwaho hafha. Hoyu ṅwananyana u tou nga ho ngo zwi pfa ngauri huufha a songo vhuya a rembulusa ṱhoho. Nga lwa vhuvhili ndi hezwi-ha hoyu musidzana a tshi mbo ḓi ṱhoho nga zwiṱuku rembulusi, a fhedza e maṱo nga zwiṱuku tibu e kha Lingani o sinyalala, lwai. "Naa zwino hu pfi ho no tshinyala mini-ha? Ndi amba ngauri zwino vho vhuya vho no tou hwalana? Kani-ha ni ṱoḓou mmbulahela ṅwana fhano ngomu tshidimelani." Ndi havha mufumakadzi vho no ima u luka dziḽa uḽu dzavho vho sedza hoyu Lingani nga fhasi.
"Ni ri a thiho", a no ralo ndi Elekanyani zwi tshi tou vha khagala zwauri ha ngo vhuya a ḓiimisela u ṱangana na Vho Mphidi sa zwe khotsimunene vha ri a so ngao vhuya a tenda vhaṅwe vhathu vha tshi ḓidzhenisa kha fhungo iḽi vhunga zwi tshi nga kanganyisa vhuṱala. Maureen ene ha ngo vhuya a vuwa o mu tendela na khathihi. Tshawe ho vha u mu ṱuṱuwedza uri ndi khwiṋe a bve a vhonane navho a pfe zwauri vha ri mini." U si dze mu vhidzi tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi", ndi Maureen a tshi khou ṱuṱuwedza Elekanyani u ya u vhonana na Vho Mphidi vhe nga itsho tshifhinga vha vha vho no ḓi vha muṱani. Maureen na Elekanyani vho ri u tendelana, Vho Mphidi vha mbo ḓi dzheniswa nḓuni. Vhuvhili havho munna na mufumakadzi vha mbo ya khavho.
Maṱo hasha!: U lavhelesa nga maṱo
A tshi pfa zwo ṅwaliwaho zwi sa ḓadzi mudzio, a pfa a sa zwi pfesesi. Ndi nnyi ane a nga pfesesa u pfi mufumakadzi wawe u a lowa, vhuhulu a khou pomokwa nga mme au, ri amba mazwale wawe. Izwo zwo ita uri muthada i ṱoḓe Nndweleni uri na ene a mu vhalele u khwaṱhisedza zwe Rambo a vhalisa zwone. Nangoho Nndweleni o vhala zwa bva zwo tou kokotolo na zwe Rambo a vhalisa zwone.
Ndi figara ya muambo ine ya shumisa maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwine zwa ambiwa khagala. Huṅwe-vho maipfi o shumiswaho a nga vha a tshi amba zwi fanaho na vhuhulu kana kutshimbilele kwa zwithu zwenezwo.
Nangoho Ludzhasi a mbo ḓi vhudza hoyu Rambo zwine a khou funa hu tshi ṅwaḽiwa zwone. A ri u khou ṱoḓou ri hezwi a tshi fhedza u bika ambo ḓi vhu posa uri vhu ḓo ṱavhanya ha swika hayani. Kha phindulo iyo ho vha hu tshi khou ombedzeliwa uri Alice a si ṱuwe musi a sa athu vhuya ngauri u khou ṱoḓou dzudzanya mafhungo nga nḓila yavhuḓi.
"Ndi ri hu na vhaeni fhano muṱani vha no tama-vho u ni ḓivha-wee! Lingani...! Lingani haee...! Ni khou mpfa kana." vha tshi ralo vha khou vhuya vha pfiwa nga nnyi. A re Lingani u vho pfukekanya zwitaraṱa. Na murahu muthada a i tsha sedza.
Notsi na mishumo ya vhagudi
10. Muṅwali u khou tama vhavhli vha tshi guda uri muthu a songo sokou ita zwikolodo zwine zwa fhira muholo wawe.
Thaidzo ya Vho Magoro yo ḓo tanduluwa musi vha tshi mbo ḓi khakhakha na Khedebu muzwala wavho ane a vha na goloi. U mu vhona vha mbo ḓi delwa nga muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha ye vha tambe mitshini zwenezwo vho no fhedza vha ḓo ṱuwa nae sa izwi vha tshi ko ki mu putisa. Havha Vho Magoro nga hetshi tshifhinga vho vha vho no renga na zwihiwa zwa hayani zwine zwa khou ṱahela? Hone zwo takadzaho ndi zwauri muzwla w Vho Magoro Khedebu na ene o vha e na muhumbulo wa u ya vho henengei Venḓa Sun. Vho Magoro vha khou itiswa hezwi zwoṱhe nga u humbula mushumi ane vha khou tea u mu badela. Musi vha tshi swika hodelani Vho Magoro vho ḓo kombetshedzea u tsa na muhwalo w zwe vha renga saizwi goloi ya muzwla yo vha i sina dennde. Ngeno zwa ene Khedebu o zwi sia ngomu goloini nga phanḓa sa izwi zwo vha zwi tshi fhelela. Hodelani henefha ho vha hu ḓala I tshi tou vha mupfufhi si mphire. Kana ndi ngauri ṅwedzi wo vha wo fhela. Vha re Vho Magoro vho vha vha tshi tou vha na fulufhelo tshoṱhe uri ngoho vha khou ya u fhedzisa muraga wavho nga tshelede ine vha ḓo vha vho i wina henefha hodelani. Vhathada vho ḓo tamba mitshini vha tshi khou ita vha tshi ita vha tshi swura nyana. Nga murahu ha awara ya vhufumi Khedebu o ḓo pfulutshela thungo iṅwe uri a yo tamba hone ngeno vha re Vho Magoro vho sala vho omelela mutshini wonoyo. Nga hetsho tshifhinga vho vha vho no shumisa masheleni a linganaho R5 000-00. Vho vha vho no hanganea nahone tsaṅwa dzo no vha tsaṅwa. Vha re Vho Magoro iḽo ḓuvha mutshini a wo ngo vhuya wa vuwa wo vha sedza nga iṱo vhuthu. Vho fhedza vho bva fhedzi. Vho vha vha tshi ri u pfa miṅwe mitshini i tshi lila u sumbedza uri yo winisa vha gidima vha swika vha sokou dzii vha zwondololo uyo muthu vha tshi tsa nae ngeno vha sa ambi tshithu. Hone wo vha u tshi tou kona u zwi vhona uri mbilu i tou nga i khou humbela tshelede. Nga murahu, musi vha tshi vho vhona uri mafhungo ha khou vha tshimbilela, ndi fhaḽa vha tshi ya u ṱoḓa muzwala Khedebu ngei he a vha a tshi khou tamba mitshini hone. Vha tshi swika vha ṱoḓa vha neta vha vhuya vha tou vhudzisa muṅwe wa mapholisa a henefho hodelani. Vhaḽa na vhone vha kundelwa u thusa saizwi vhanna vha tshi vha vhanzhi henefho hodelani. Vho Magoro vha tshi humela ngei murahu. Zwenezwi vhe nḓilani vha humbula uyo ṱolela he moḓoro wav ha wop aka hone vha wana moḓoro swoto. Vho Magoro u humela ngei ngomu vho vha vha tshi vho sokou mona-mona na mitshini. Nga murahu ndi he vha wana huṅwe vha vho eḓela henefho vhukati ha mitshini mahono a mbo ḓi ṱanganedzana. Vhone vhe a si ṱanganedzane hani ngauri ho vha ho no tou vha matsheloni. Mapholisa a hodelani o fhedza o no tou vha vusa. Vhone u vuswa vha vho humbula u tou ḓiṱutshela. Vha tshi swika hune ha dzhiiwa thundu fhaḽa he vha sia vho vhea dzavho vha bvisa thikhithi hone thundu dzavho vha wana dzo mela milenzhe. Tshe vha si pfesese ndi tshauri hani-hani vhone vha vhe vha na thikhithi ngeno thundu davho dzo ṱuwa.
U kabila maḓi: U nwa maḓi
"Ri khou ṱuwa na iwe roṱhe bra Fox." Ndi muṅwe wa lugennge luthihi nae a no ralo.
nga Rudzani Tshianane
d.	Muhoyo.
3. Dziṅwe dza mbudziso dzine dza nga vhudziswa kha nganeapfufhi
5. Ambani madzina a vhaanewa vhararu vhahulwane vha iyi nganeapfufhi.
• Puloto
Mathina u sala fhaḽa Vho Thomasi vho vho humbula nga u rwela nga iṅwe ya suthu yavho ya veḽivethe ye ya vha yo sala henefho hayani. Zwenezwi vha tshi tou khiulula suthukheisi vha mbo ḓi ṱanganedzwa nga suthu yavho, hone vhurukhu na badzhi zwoṱhe zwo vha zwi mabuli fhedzi. Zwenezwi vha tshi khou fhenḓa vha mboḓi ṱanganedzwa nga tshiṱaha tsha mbevha tshi na vhubevhana vhutswukutswuku. U vhona izwo muhumbulo wa revha vha wana uri ngoho zwe mufumakadzi na Vho Mmbulaheni vha vha vha tshi khou amba yo vha i ngoho. Vha humbula uri khuvhani vhone vho sokou rwela Vho Mmbulaheni zwi siho. Vha tshi kha ḓi ḽa marambo a ṱhoho vha pfa moḓoro u re luvhiloni khoroni yavho u tshi khou ima. Nga u sa tshinya tshifhinga vha mbo ḓi namedzwa. Mulandu wo ḓo sengwa Vho Thomasii vha ḓivhona mulandu vha gwevhelwa u dzula dzhele miṅwedzi ya rathi. Hone mufumakadzi wavho ene o namba o ri ene vhuhadzi o vhu livhuwa.
-Ndi muthu wa tshilume ane a vha muhulwane ane a vha na mbilu i si yavhuḓi.
"Ri mapholisa." Vha khou ralo Vho Veveru vha tshi khou mu sumbedza garaṱa ya mushumo naho ro vha ro ambara dzhunifomo. "Ri khou humbela u vhona basa kana ḽiṅwalo ḽa u ni tendela u vha fhano arali ni si mudzulapo wa Afrika-Tshipembe."
Musi ni tshi ita mbambedzo iyi ni dzhiele nzhele uri musi muthu a tshi vhambedza ha sedzi zwivhuya fhedzi u a dovha hafhu a sedza na zwivhi.
Bagasiṱitshi: Tshiṱitshi tsha Park Station
4.	Ṱhoho yo tea nganeapfufhi iyi ngauri ndi zwa vhukuma uri nga murahu ha musi Vho Mulimau zwo wanala uri ndi vhone vha re na mulandu vho pfa ṱhoho i tshi vho nga i bvuma magoṅoṅo.
Ḽiṅwe ḓuvha Vho Muraga vho ḓo vhuya vha tshi vhudza mufumakadzi uri hu pfi a vhe hone nga vhafunzi na vhomme nahone vha ri vha khou ḓa u vha dalela nga Swondaha. Vhueni uho o ita uri avha vhavhili vha thome u amba nga ha uri vha fanela u bikelwa zwifhio. Vho ḓo fhedza vho tendelana uri hu ḓo bikiwa zwifhio. Nangoho ḽia ḓuvha ḽi swike, mufumakadzi wa vhathu vha zwi bika mani marothisa nthe vha inga na nga u baka zwikontsi. Hone tsho ḓo ngaho tshi a dina ndi musi ḽia ḓuvha ḽi tshi swika vhafunzi na vhomme vha vho pfi vho ya Phithasibege hune vha ḓo vhuya vhukati ha vhege. Vho Emelina vho fhedza vho vhudzisa munna uri khuvhani hafhu vha tshi vho nga vha khou itiwa zwimunnguni nga nṱhani ha mafhungo a ṋama ya khuhu. Nga nṱhani ha vhaisala Vho Emelina vho ḓo humbula uri ndi khwine u vhudzisa vhafunzi na vhomme uri ndi ngani vho vha ita zwihulu zwingafho. Hone vha re Vho Muraga vha ri vhathu vhahulwane a vha sengisiwi. Vha khou ralo vha kati vha tshi khou kukuna rambo. Mafhungo haya vha re Vho Emelina vho zwi vhona uri khuvhani vho vha khou itiwa zwimunnguni vhukuma nga nṱhani ha hone u funesa pama ya khuhu.
6.	Ndi vhona yo lapfesa saizwi nganeapfufhii tshi tou ḓibula uri yone ndi pfufhi.Khathihi na ṱhoḓea yayo ya uri a yo ngo tea u lapfesa ya fhira masiazari maṱanu saizwi muvhali a tshi tea u i vhala kha dzulo ḽithihi.
• vhaanewa vhahulwane
Giḽosari
Hu si na tshine tsha poswa thumbuni: Hu si na tshine tsha ḽiwa
Ludzhasi a mbo ḓi shela maḓi panini yawe. Rambo a tou nga ha zwi vhoni uri Ludzhasi o no vhaisala nga nṱhani hawe. Rambo ndi afha a tshi ri, "muthu ḽiṅwe ḓuvha u ḓo vhuya a tou lila riṋe vha vhathu vhanzhi ri tshi khou a ṱanganedza." Ngavhuya a konou zwi limuwa uri zwine a khou itisa zwone zwi khou vhaisa Ludzhasi. Naho zwo ralo a ḓi tou mu nyefula nga khole.
U zwi thupha: U zwi litsha
Tshiṱunḓulume: Ndi muthu o pfumaho
U swika rumuni a wana Rambo o takala vhukuma o takadzwa nga luṅwalo lwe a vha a khou vhala. A ṋea mudzulisani uri a pfe-vho zwine a khou pfa. U sa ḓivha nandi uri mudzulisani ha koni u vhala. Ludzhasi ndi u mbo ḓi dzhia luya luṅwalo a livha ha Nndweleni. Nndweleni ho ngo tsha vhalela mitala mingana nṱha nga mbilu u bilufhala. U ḓo sa bilufhala hani luṅwalo ulwo lu tshi bva kha muthu wawe, a tshi khou ṅwalela muṅwe munna. Hezwi zwo vusa nndwa khulu vhukati ha Nndweleni na Rambo. Zwoṱhe hezwi nga nṱhani ha u sa kona u vhala na u ṅwala ha Ludzhasi.
"Ndi khou tou humbela nandi vhathu vha Mudzimu. Vha mpfara vhana vhanga vha ḓo ḽa mini ngoho? Afhu nṋe muthu ndi hone ndi hone ri tshi tou vha vhavhili fhedzi. Kha vha ri ndi badele nga muvhili wanga." Ngoho ndi tshi mu sedza nda wana e musadzi a ṱanganedzeaho. Nda ṱinga-ṱinga ndi tshi sedza fhethu ho khudaho, nda wana hu si na ho fanela muṱangano washu.
Ndi nga matshelonitsheloni a Mugivhela. Vhana vha muṱa wa Vho Masindi vho no ḓi bubela tshikoloni. Vha muṱa wa Vho Masindi vhoṱhe vha a zwi ḓivha zwauri Vho Masindi vha khou vhuya ṋamusi. Na Vho Reginah vha re mme a vhana vho tou fombe kha mushumo wa u kunakisa muḓi woṱhe. Vha khou khuredzela na u swiela vha tshi khou lugisela u vhuya ha Vhamuṱani: U fhedza afho vho mbo ḓi dzhena dzikamarani he vha thoma u lugisa. Khavhe vha tshi tou ṱavhanya vha fhedza nandi vhamuṱani vha sa athu swika. Nangoho vha mbo ḓi fhedza vha thoma u ḓitonda na u ḓi doswola. Vho no fhedza fhaḽa vha ya vha ima tshivhonini. E! tsha muṅwe tshi a vhoṅwa. Habe musadzi vha ngomu havha. Kha maṅwe maḓuvha vha tou ḓiṅaledza lune vha vho tou sala vha tshi nga ṅwana we avha a tshi khou bika matope. Ndi maitele a vhafumakadzi vha vhomuitashango. Vho no fushea nga zwine vha vha zwone ndi fhaḽa vha tshi ḓelwa nga muhumbulo wa u adzela mmbete.
Muṅwali a nga kona u bvisela thero khagala nga uri a vha o kona u bveledza zwavhuḓi:
Dziwilili: U sokou ima wo sokou dzi!
Notsi na mishumo ya vhagudi
Belevhele: Ndi bannda
"Aii, vha a ralo vha nnḓatedza. Nṋe ndi ḓi ri, ri ṋama nthihi."
"He ḓongololo, ḓela ngeno".
Kha dzhene-ha ngomu Elekanyani wa khuvhe. Musi a tshi tou hasha! A takala a tshi vhona zwauri u khou ḓo thuswa nga vhathu vha hayani vhane vha mu ḓivha lune a tou vha na vhuṱanzi uri zwa u mu kolela vha kule nazwo. U dzhena hawe a mbo ḓi thoma nga u lumelisa mudededzi wawe wa kale Vho Mphidi vhane vha vha vhone mulangatshiṱitshi. Vhaṅwe vha shumisani navho na vhone vha ralo u mu lumelisa vho takala. Ndi fhaḽa-ha a tshi mbo ḓi ṋekedza basa yawe. Vho Mphidi vha ralo u i ṱanganedza vha thoma u tshimbila na mutevhe wa madzina vha tshi lavhelesa dzina ḽawe.
4.	Arali ndo vha ndi Thomi ndo vha ndi tshi ḓo ḓifunga musi badani ndothoma nda ṱola uri a hu na mimoḓoro nda gidima nda ya nda bvisa ḓongololo iḽo nga tshanḓa nda ḽi posela nnḓa ha bada uri ḽi songo swika hune ḽa fhedza ḽo thuliwa.
4. Kha iyi nganeapfufhi ndi nnyi ane na nga ri ndi muanewa muhulwane? Ndi ngani ni tshi ralo?
"Nga vha ḓe vha ḽi bvise".
Ṅwedzi ndi Phando. Ṋamusi ndi Mugivhela. Zwikolo zwi khou vula vhege i ḓaho nga Musumbuluwo. A si one matshudeni hafha kha tshidimela hetshi ṋamusi. Lingani Rankhododo na ene zwino khoyu a tshi khou ṋekedza mihwalo iṅwe khomba nga fasiṱere ḽa ṱorokisi ḽa kiḽasi ya vhuraru . O vha o dalela khotsi awe hafha Diepkloof, vha re na nnḓu hafha kha zoni ya vhuvhili. Tshikolo u dzhena kha kholishi ya gudedzi ḽa Domboni. E hafha u vhonala o fuka zwimbaro zwa manakanaka.
Muanetsheli o ri u thwasa a vho kona u ita hoku kushumo e eṱhe, u itela uri ha sa tsha kovhanywa masheleni a tshanḓanguvhoni na Vho Veveru. Zwithu zwo ḓo vhifha ḽiṅwe ḓuvha muthada yo wana vhaṅwe mufumakadzi. Nga mbilu ha pfi ṋamusi ndo wanela. U sa ḓivha nandi uri mufumakadzi uyo a si murengisazwidzidzivhadzi ka murengisamuvhili. Ndi khomishinari wa tshiṱitshi tshine sedzheni Tshililo a shuma khatsho. U posa tshelede fhasi ye a vha o no i ṱanganedza ho vho vha u lenga sa izwi o vha o no batiwa kale.
Nangoho Lisani a i dzhia a i ṱanzwa ya tou penyelela, e khavho, "Mma matshelo ri bika mini? Tshisevho."
" Ndi sa zwi ḓivhe hani e nṋe muraḓo muhulwane wa komiti yenei, Vho Manavhela. Ndi a ḓivha tsheo dzoṱhe dzo dzhiwaho kha khungedzelo dzoṱhe dze ra dzi ṱanganedza."
"Midzimu ya haṋu ndi mihulu ṅwana wa khaladzi yanga. No vhuya na ḓivhona nga tshivhoni-shu."
Ḽi khou vhanyuludza vhathu nga u ṱavhanya uri ḽi kone u swika hafha ho imaho hoyu Lingani Rankhododo. U swika ḽa mbo ḓi gavha nḓevhe dza hembe ḽo sinyalala. Ḽa ri u mu fara ḽa mu dzhegele nṱha ḽo mu sedza maṱoni.
"Thuthuthu yanga yo tshinyala. Ndi hezwi zwine vha vhona ndi tshi khou lwa na nḓila nga nayo," ndi lwone 'Lukumbe' lu tshi vho dovha u tshinisa maṱo lu tshi nga u lia lia zwalwo khole. Vho mbo ḓi ambi ambi nga ha tshipikwa tshavho tsha matsheloḽi tshaho nga madekwana muḓini walwo Tshisaulu. Zwoṱhe lwa ri zwi ḓo tshimbila nga he vha pulanisa ngaho. "Vhone vha yafhi Vho Minidzhere wanga." Upfa mbudziso yenei Vho Manavhela vha lu fhindula uri vha khou wetshela Ngweṋani ya Hathemeli u ṱolela muzwala wavho o vhuyaho makhuwani. U fhedza u haseledza, Vho Manavhela vha mbo ḓi takusa goloi vha rwa vha tshi sendedza. 'Lukumbe' na lwone-vho lwo mbo ḓi thanyisa ṋayo lu tshi khou dubisa mutsi wa segereṱe yalwo. Asiluya, lu vho amba u wela hoku kuboroho kwa mulambo wa Mvuḓi.
3. Hayani ha hawe ndi ngafhi?
3. Musi ni kha ḓi vha henefho kha phara ya u thoma, muṅwali o sumbedza mafhungo a tshi khou bvelela ngafhi?
2. Ṱhoḓea dza nganeapfufhi
14. Ndi musi Ludzhasi na Rambo vha tshi semana.
15. Ambani nga ha kuwelele kwa mafhungo kana mafhedzele.
Hoyu Ludzhasi wa hone rumuni yawe u ḓi dzula na vhathu vho vhalaho, fhedzi muṅwe wavho ndi vhaṅwe munna vha ḓivhiwaho nga u pfi Vho Malada. Hu ḓi dovha ha vhana muṅwe muṱhannga ane a konana nae henefho rumuni.
"Zwino uri na riṋe-vho ri ḽe nga thungo vha vhona u nga ri nga zwi tshimbidza hani? Ndi amba ngauri tshelede i no dzhena i badelwa yoṱhe ofisini, murengi a ḓa kha riṋe o fara fhedzi bammbiri na kopi ya hone ya hoda yo givhieaho tshiṱemmbe, ine riṋe ra sala na kopi musi ro mu bvisela thundu dzawe."
• Muṱoḓo muthihi muhulwane / Muhumbulo muhulwane muthihi
Hafha muṅwali u tou rina madzina vhaanewa a tshi khou tevhedzela zwiito zwavho. Kanzhi u a wana madzina a vhaanewa a tshi tshimbilelana na zwiito zwavho. Tsumbo, Luṱanyani, muanewa ane zwiito zwawe zwoṱhe ndi zwa u luṱanya; Mukundi, muanewa ane a fhedza o vha na gundo. Arali ni tshi nga takalela u vhala dziṅwe bugu dzine dzi sa vhe dza nganeapfufhi uri tshiteṅwa itshi ni kone u vhona uri tsho bveledzwa hani ni nga ya na vhala "Mitsheṱo ya wa" ine ya vha bugu ya nganea, ni sedze vhaanewa vhane vha nga sa Vho Balavhali, Ntsundeni, Malabi, na vhaṅwe.
Ḓuvha ḽe vha ṱangana na mukomana vha tshi vha vhudzisa, avha vha ri a vho ngo vhuya vha vhonana na Lisani. Vho Emelina vho sokou dzungudza ṱhoho avha ngeno vho mangala . Ḽiṅwe ḓuvha nga madekwana Vho Muraga vha vhuya vha tshi dzhena hayani Vho Emelina vhe, "E, ṋamusi vha bva kerekeni kana hone bolani." Musadzi vha hoṱolanyana vha mbo ḓi ri, "Hu pfi ni takale nga vhafunzi na vhomme."
Ṱhamu: Ndi ndaṱiso
5.	Musi muṅwali a tshi amba uri vha ḽa nga pulane u vha a khou amba uri arali vha tshi ṱoka u ha zwikhethwa kana zwiḽiwa zwavhuḓi vha fanela u vha vho tou ḓa na pulane. Vha nga shumisa mazwifhi a uri hu na vhaeni vhane vho laedza uri vha ḓoḓa kana vha shumisa mafhungo a uri vho laedzwa nga vhafunzi uri vha ḓo ḓa. Hezwi zwi ita uri mufumakadzi wavho vha bike maḽiwa avhuḓi. Arali zwa sa ralo zwi amba uri hafha muḓini a hu bikiwi zwiḽiwa zwavhuḓi arali hu si khou ḓa vhaeni.
Lisani ho ngo tsha isa phanḓa o vho sokou fara izwi na zwiḽa ari,"Ndi vha thuse ngani, Mma."
Vhege mbili dzo fhela, na Vho Ṋegovha vho vhuya mulovha. Ṋamusi ndi Ḽavhuvhili vha yo fara muṱangano u si wa misi, Vho Ṋegovha vho ḓivhadza miraḓo yoṱhe mulovha nga masiari nga ha dzulo heḽi ḽa shishi nga Luṱingo:
5. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u bveledza ṱhoḓea ya fhethuvhupo na tshifhinga naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
U ṱingaṱinga: U sedza ngei na ngei
Hafha ndi hune tshithu tsha ima vhuimoni ha tshiṅwe.
Tanzhe: Ndi ṅwana wa u tho-ma u bebiwa muṱani
8.	O kundelwa nge iyo khomba ya vha i tshi tou dadadza zwine ya khou vhudzwa. Nga iṅwe nḓila o kundelwa u ḓisengela.
Zwenezwo a vha o tou rula muhwalo muhulu havha Vho Magoro.
14. Dovhani ni ṋee tsumbo ya khuḓano ya nga nnḓa i no bva kha nganeapfufhi.
• Muphurofesa Mphoyanga (Nganea)
Vho i rema shovuni ḽi re marubini a havho Lufule. Vho i hwalela havha vha ha Ṋegovha. Vho fhima u ḓo dzuli dzuli na Vho Ṋegovha vha kona u fhirela Ngweṋani ya Hathemeli u ṱolela muzwala wavho Albert Tshisikule o vhuyaho makhuwani nga ḽivi. O vha fulufhedzisa tshiṱerio tsha u longela moḓoroni tsha National. O swika mulovha. Zwino kha vha ri zwenezwi vha tshi vho ṱoḓou swika hu re na mavhiḓa a Maungani, vha mbo ḓi vhona muthu wa munna khouḽa murahu ha zwisidzanyana zwivhili zwo hwalaho zwigubu ṱhohoni. U khou ḓela hangeno hune vha khou bva hone. U khou hwenya a tshi khou dubisa mutsi wa segereṱe i re mulomoni wawe. Nga tshanḓa o fara birifikheisi. Kutshimbile hoku vha tou nga vha a ku ḓivha. Vha tshi sendela, yo, vha vhona ndi lugweṋa Ḽigamela Joe Sidimela. Vho mbo ḓi ri nga henefha thungo ya tshamonde tsha bada tsini halwo, tsere. Goloi i khou ḓi endela u bvuma. "Ndau khulu Vho Sidimela," ndi Vho Manavhela vha no ro ralo vho no vula fasiṱere heḽi ḽa tshamonde vho sedza lwone hezwi lu tshi vho monela kha fasiṱere ḽeneḽi.
Vhinya-vhinya: Ndi u rembulukana
-Ndi minidzhere holosela
Giḽosari
Muhoyo wa u tou amba - ndi kushumisele kwa maipfi nga nḓila ine ya vha zwo fhambana na zwine a amba zwone zwa vhukuma. Hafha ndi hune wa wana mukegulu vha tshi mbo ḓi ri "nazwino ndi nṋe ndo tswaho", ngeno zwi sa ambi uri ndi vhone mbava, vha tshi khou tou konyolola sa izwi vha tshi khou pomokwa.
5.	Ndi mbava.
9.	Ndi ḽikhambi.
c.	Tshifhinga tshingafhani?
• Nyanetshelo ya nganeapfufhi
Naho wa nga tou phulela khonani tshiphiri wa ri a songo vhuya a vhudza muṅwe, a si kanzhi a tshi nga litsha u sevhela iṅwe khonani yawe ya tsinitsini. Rambo o ḓo takadzwa nga vhurifhi hawe a mbo ḓi vhu ṋekedza Ludzhasi uri a vhu vhale-vho. Ludzhasi a tshi tou vhu ṱanganedza, Rambo a mbo ḓi bva nga u gidima nge a pfa a tshi khou lidzelwa khombole. Vhurifhi uvhu a tshi ḓi tou nga bofu u ḓo vhu shumisa mini?
Vho ḓa vha ita B.A degree ngei University of the North nga 1973. Nga 1981 vha wana Honours degree in African Languages nga kha University of South Africa. Doctor of Philosophy (PhD) vho i wana nga 2008 University of Limpopo. Vho shuma sa mudededzi u bva 1977 u swika na zwino hune vha vha ngei University of South Africa. Bugu dze vha dzi ṅwala ndi dzi tevhelaho:
Kha puloto, tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshi itiswa nga tshiṅwe. Zwiwo zwenezwi zwi lunzhedzana sa ngeḓane (tshaini). Hetshi tsho itea nga nṱhani ha hezwi, hezwi zwa vhanga hezwi, nga u ralo nga u ralo.
Naho hu si na zwiṅwe zwe vha amba nga zwo iteaho, ndo mbo ḓi zwi ḓivha uri haaḽa ndi one mashumele a Musina. U tou bva ḽeneḽo ḓuvha ndo mbo ḓi vha ndo thwasa. Maḓuvha e si mangana ndo vha ndi tshi vho paṱirola ḓorobo ndi si na thaidzo. Na thungo ine vhabvannḓa, vharengisi vha zwidzidzivhadzi na vha mivhili vha wana hone ndo vha ndi tshi vho hu fhedzanya. Maṅwe maḓuvha ndo vha tshi ṱutshela kha ḽiṅwe sia ndi ndoṱhe. Muhumbulo muhulwane u wa uri na zwine nda nga putiswa zwi ḓo vha zwanga ndi nḓoṱhe.
Vhurifhi ha hone ho vha ho ṅwala nga nḓila i tevhelaho:
Nga ha nganeapfufhi
Paṱirola:	U tandula u tshi khou linda nga goloi kana nga milenzhe
4. Inwi ni vhona zwi zwithu zwavhuḓi uri arali muthu e zwikolodoni a ye u tamba mitshini khasino naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U fhindula mazha: Ndi u amba khathihi
1. Ṱhoho ya nganeapfufhi ni vhona i tshi anana na mafhungo ane a vha kha nganeapfufhi?
"Khaladzi, kha vha litshe u ḓipengisa nṋe ndi mushumoni! Kha vha ḓise zwine vha khou rengisa kana ndi vha farele u rengisa muvhili." Ndi khou ralo ndo khwaṱhisa na ipfi hafhu sa ḽa pholisa.
Zwoṱhe hezwi zwi bveledza thero uri i vhe khagala.
'Zwi nga itea matshelo vha tshi vuwa vha wana uri Minidzhere Muhulu a hu tsha vha nṋe, ho dzhena muṅwe. Vhuambaamba kana vhulopo kha zwiṅwe zwipiḓa zwa mushumo vhu fuḓulula dzina ḽa muthu ene muṋe naho o ḽi fhaṱela u bva murahu. I hone mishumo ine muthu a wina dzina ḽawe nga lulimi. A vha vhoni mushumo u ngaho uyu wa u galatsha vhathu kha dziphoḽisi dza ndindakhombo, ndi muṅwe wa mishumo i ṱoḓaho lulimi uri muthu ḓiganyele malamba.
• Nnyi? (Kha nnyi?)
20. Kha vhaanewa vho shumiswaho kha nganeapfufhi iyi, ni wana hu na ane a vha na zwiito zwine zwa fana na zwaṋu? Khwaṱhisedzani uri ndi ngani ni tshi ralo?
11. Kha hei bugu yashu ya nganeapfufhi hu na nganeapfufhi dzoṅwaliwaho nga vhaṅwali vho fhambanaho. Zwino inwi vhambedzani muanewa ane a vha Elekanyani ane a wanala kha nganeapfufhi ine ya ri 'Ndo lovha nga dzi 22 Lambamai 2004' na muanewa ane a vha Vho-Thomas Masindi vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi 'Muṱa u no tamba mbevha'.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Hedzi nḓila vhuraru hadzo dzi a kona u bveledza vhaanewa khathihi na puloto.
U resha: Ndi u lumelisa
Hezwi zwi itelwa uri muvhali a sa fhedze tshifhinga tshilapfu musi a tshi vhala nganeapfufhi. Arali muvhali a thekhisini kana vhuimabisi, u tea u kona u fhedza nganeapfufhi ine a khou i vhala hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Ndi ngazwo masiaṱari a sa tei u vha manzhi. Masiaṱari arali a nga vha manzhimanzhi, zwi sia hu si tsha vha nganeapfufhi, zwo no shanduka nganea (novel) kana murathu wa nganea (novellete).
Zwiṅwe zwe zwa vha zwi tshi khou dina Vho Magoro ndi uri vho vhudza mufhaṱi wa nnḓu yavho uri a ḓe a vha vhone nga madekwana. Vhunga vha tshi vho ḓo kovhelelwa afha Venḓda Sun, zwi amba uri u ḓo sokou ḽindela.
Ḓongololo ḽa tshimbilanyana ḽa ima. U imanyana fhaḽa ḓongololo ḽe thenu, ḽo no shandukisa muhumbulo. Ḽo vho tama u humela murahu hune ḽa bva hone. U fhisea ha Thomi ha u ḽi phulusa ha tou ṋaṋa. U khou vhaisala nga u sa pfa haḽo. Nga u tou dodela vhukati ha bada ḽi tshi ya ngeno ḽa ya ngei u vhona zwi tshi ḓo vhuya zwa tshaisisa. U sa pfa hu ṱunya mavhudzi.
"Ri ḓo ya ngafhi henefha khagala ngaurali. Inwi ta nu tou mpha tshelede ndi ni litshe ni ṱuwe. Zwa mabai ri ḓo zwi vhona ḽiṅwe ḓuvha." Ndi nṋe hoyo na ipfi ḽo no revha. Ngoho uḽa musadzi a isa tshanḓa ḓamuni ḽawe ḽa tshanḓa tshamonde, tsha vhuya tsho puta. A tshi tou ri ṱari ḽa R100,00 tshanḓani tshanga, tsike, nda vhona luvhone lu tshi ri ḽai! Ndo mbo ḓi zwi ḓivha uri ndi luvhone lwa khamera dza vhoramafhungo. Lwone lwo bva vhukati ha miri ya maluvha o nakisaho ḓorobo. Khathihi fhedzi nda mbo ḓi sinyuwa.
Tsho salaho kha vhone ndi u vhalulula zwavhuḓi tshelede matshelo nga Mugivhela vho sedza ṱhanganyelo yayo ye nṋe nda i ṅwala hafha buguni hei," ndi Vho Ṋegovha vha no ralo vho dzula hafha ofisini ya vhunzhilinzhili kha tshidulo tsha vhuphuvhephuvhe tshi re murahu ha ḓafula ḽa u naka ḽi penya ho sa dzinga. Khaḽo ho ḓala zwitshakatshaka zwa mabammbiri na maṅwalo a zwa dzibisimusi. Matshelo Vho Manavhela vha ḓo vha vho tenyama-vho henefha. Nga thungo ha ḓafula ndi inthakhomo ya u ṋea ndaela na u ita vhudavhidzani na muthaipheli wavho. Fhasi ndi khaphethe tswuku ya dzudzu.
Lisani a tshi vhuya a vha vhudza mme uri mmemuhulu vhari vha khou ḓa nga madekwana vha ḓo eḓela ngeno. "Mma, vha ri vha ṱoḓou vha anetshela zwa Mauritius!" Lisani a ita na u rafha maṱo.
Thero i a funza (zwine muthu a nga guda), i kaidza (u tsivhudza), i a ṱuṱuwedza muvhali.
Vho Emelina vho ri u yela khishini avha vhavhili vha isa aḽa mafhungo phanḓa. Vha mbo ḓi ri kha ṅwana, "Kha ri tou rali, iwe iyai ha mma u vha vhudze uri u khou ṱama ṋama yo khuhu, he." Vha ralo vha mu lavhelesa ari, vha ḓo tenda."
"Muthu wanga, nṋe ndo bva ndo luga. Na muroho wa ṋama ya khuhu ndi nawo une ra ḓo ḽa roṱhe," ndi Sara a no ralo musi vho no dzula hafha ngomu tshidimelani.
"A, a naa o no vha afhio khotsi a Rofhiwa? Mbevha naa athiri yo bva nga fasiṱere." Ndi Vho Reginah.
6. Khotsimunene wawe ndi muthu-ḓe?
Kha ḓirama dza ḓuvha ḽithihi, ho no hashiwa dza Maswole dzi siho fhasi ha ṱhanu na nthihi. Mishumo ya Maswole i khou ḓi sima midzi sa miri i re mavuni o nonaho. Bugu dze a ṅwala dzi vho paḓa mahumi mararu.
"Vho Mmbulaheni! Vho Mmbulaheni!" vhaḽa vho no aravha avha vha muvhidzi vha ri "Kha vha fhire nga ngeno!" U pfa zewzwo Vho Mmbulaheni vha pfa luvalo lwavho lu tshi sokou vhaa. U si dzivhise muvhidzi, tshivhidzelwa a sa tshi ḓivhi.Muhumbulo wa u thoma we wa vha ḓela wo vha uri vha nga vha vha tshi khou vhidzwelwa uri sa musi Vho Thomas Masindi vha tshikhuwani vhone vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u humbelwa uri vha sale vho linda muḓi. Vho Mmbulaheni vha pfa vho sokou dzheṅwa nga zwiṅwe zwithu.
12. Zwo ḓa hani uri muanewa uyo a vhonale a na valuvalu?
Vha tshi tou fhedza u imisa goloi afha muṱani hune ya lala hone, Maanḓa a mbo ḓi hwenya a tshi ḓa khavho a ṱoṱomodza tshanḓa tsho faraho luṅwalo lu re fuloboni ya khakhi. Ndi lwavho. Vho mbo ḓi lu ṱanganedza vha thoma u lu vula na zwenezwo. Mihumbulo yavho i vho ralala. Mbudziso ndi nthihi fhedzi ine ya vha tshikolodo tsha mihumbulo yavho hezwi vho rali. Phindulo ya ngoho vha ḓo i wana henefha kha luṅwalo lwonolu. Vha mbo ḓi fhedza nga u vula fulobo ya hone nga nḓila ya vhusilondi. Vha dzhahela u ṱoḓa u pfa zwo ṅwalwaho. Vho mbo ḓi rafhulula holu luṅwalo fuloboni yalwo. Vha a lu petulula-ha zwino vho futisa na tshifhaṱuwo: Zwo ṅwalwaho kha luṅwalo khezwo. A zwi dzhii na mitaladzi ya sumbe. Yo, kathihi fhedzi vha mb o ḓi ṅwethuwa, u fhedza vha farelela mulomo nga tshamonde vho no tou takala na zwikunwe. Mushumo vho u wana. Vha fanela u thoma ṅwedzi wonoyu u tshi fhela. Hezwi vhe hafha khuvha vha tou pfa vhunga ndi muloro. Vho mbo ḓi hwenyela tshiṱangani hu re na mufumakadzi. Vha khou zanyuka vha tshi vho mu vhidzelela nga dzina. Vho takalesa! Avha mufumakadzi u bvela muṱani, vha mbo ḓivha ṋekedza vhuḽa vhurifhi vha tshi vho sokou muma-muma mbemba dza molomo vha tshi khou ṅwethutshela ngomu. "Zwo ita nandi!" ndi vhone zwenezwi mufumakadzi o no fhedza u vhala hovhu vhurifhi a tshi vho nga asa ṋanzwa makole nga dakalo.
U sa ḓivha nandi uri Vho Ṋegovha na vhashumisani navho vho vha vho vhala masheleni ayo nga vhuroṅwane vha ṅwala kha bugu yo teaho. Vha tshi vhuya madaloni tshiphiri tsho mbo ḓibvela khagala. Vha vhidzwa ofisini vha vhalelwa milandu yavho. Vha kha ḓi vha kati na u vhalelwa milandu yavho, ha mbo vha ho wa vhamulayo, vho ḓa u vha doba malugana na milandu ye vha sia vho ita kha iḽa khamphani ye vha ḓirula mushumo khayo.
Kha holwu lushaka, ndi hune ra wana muanewa a tshi tea u dzhia tsheo, fhedzi a wana zwi tshi khou mu konḓela nga maanḓa u dzhia tsheo iyo. Kha ulu lushaka, hu ḓi vha na tshaka ṱhukhu dza hone.
"Ni vhona zwi zwithu ḓe zwenezwi? Idzonu vhona no tou tshena sa tshivhavhula." U fhedza u tou ralo Vho Tshinakaho vha vha vho ṱhavhela zwikonani zwa Mmbulaheni tshiguluzwana. Ha vho sokou pfala "Tshivhavhula! Tshivhavhula!" U tou bva henefho ḽa vha ḽo swa dzina. U lingedza u ḽi lwisa ha vha u tou ṋaṋisa.
Fhethuvhupo na tshifhinga hu nga sumbedzwa nga u shumisa zwiito zwa vhaanewa na kutshilele kwavho. Zwine vhaanewa vha ita zwi a kona u sumbedza fhethuvhupo na tshifhinga, tsumbo, kuambarele, kumalele, vhuendi, zwishumiswa zwa ngomu muṱani.
"Kha vha tou thoma vha bvule mabutswu hayo avho!" U pfa izwo Vho Mmbulaheni ndi u mbo ḓi bvula aḽa mabutswu vha mbo ḓi gonya mmbete vha ima vha ima nṱha hawo
Vho Manavhela ndi muthu ane a funesa zwithu zwi songo ḓaho nga ngona. A vha ṱhonifhi mushumo. Vha funesa tshelede zwe vha fhedzisela vha tshi khou tswa hune vha shuma hone henefha Ṱhohoyanḓou. U vhona uri zwithu zwi ḓo vhifha vha mbo ḓi ḓirula mushumo.
9. Ndi zwifhio zwe mme a Thomi vha amba musi ḓongololo ḽi tshi khou ḓi isa phanḓa na tshikhuna?
Muitashango: Ndi munna ane a shuma makhuwani wa garaba
Vho Navhani David Manavhela u vhona uri vhaṱoli vha mu vhalelano vha ḓo tumbula zwi re dzibuguni dzavho, vho mbo ḓi ḓoba peni na bammbiri vha dzigiḓa luṅwalwo lwa u ḓi rula mushumo murahu ha miṅwedzi miraru. Vha na miṅwaha miṱanu vha tshi khou shuma sa mabalane muhulwane wa vhutholiwa ha vha shumi na miholo kha hei Khamphani ya Lushaka ya Vhuendi ha Venḓa. Zwino vha fanela u dzula vho ita khungedzelo dza u ṱoḓa muṅwe dzo bvaho kha gurannḓa ya muvhuso ya Ṱhohoyanḓou. Ndi poswo dzine dza khou ṱoḓa vhathu vha vhanna. Nthihi ndi ya Vhavenḓa Co-operative Wholesalers ine ya khou ṱoḓa mindzhere wa tshiṱoko a re na ndalukanyo dzine havha Vho Manavhela vha vha nadzo. Hoty Manager u ḓo vhona kudzhenele na kubvele kwa dzithundu. Muholo ndi u fushaho vhukuma. Iṅwe ndi ya Venḓa Home Creation Furnishers Ltd ine ya khou ṱoḓa mulangadzisele kha dzikhasiṱama. Hafha muholo u ḓo laulwa nga vhathu vha re fhasi hau, vhane wa fanela uri u vha ṱuṱuwedze u galatsha dzikhasiṱama nga ndalo. Ndi hezwi Vho Manavhela vha tshi mbo ḓi ita khungedzelo dza poswo hedzi mbili.
a.	Ya nga ngomu?
Fhano ndi Bagatshiṱitshi tsha muḓimulilangoma(Johannesburg). Ndi iri ya fumimalo. Hei ndi puḽatifomo i imaho tshidimela tshi livhaho Beitbridge. Na tshidimela tsha hone khetshi tsho no ḓi ima. Tshi khou dzhena vhathu. Vha khou pwanyeledzana na u fundudzana nga mihwalo u ḓala. A fha kha pulatifomo khuvha ndi thavhi thavhi. Aiwa, vha tsaho Venḓa vha fanela u khwela tshenetshi. Vha ḓo tsa Tshitandani tsha nya tsitsa ṅwana u bebe pholisa nga iri ya sumbe matshelo, tshone tsha ḓo kona u ya Musina tsha swika Beitbrige hune tsha ḓo humanyana ḽi tshi fhefha.
Mukotoni: Ndi khoroni
5. Hu do duga mulilo.
Vho ḓo ṱanzwa mbilu nge vha wana luṅwalo lune lwa khou vha ramba inthaviu. U swika inthaviu vha wana hu na murathu wa Vho Ṋegovha. Vha bilufhala vho bilufhala vha tshi pfa uri vha khou tou fhelekedza murathu wa Vho Ṋegovha. Zwi amba uri ngavhe hu vhe hu vhone, vho vha vha tshi ḓo fhedza vho thola murathu wavho. Mashudumavhi Vho Ṋegovha a vha shumi nga u ralo. Mushumo wa hone wo fhedza wo waniwa nga henevha Vho Manavhela.
11. Vhutshinyi he sedzheni Tshililo a vhu ita na ṋamusi ri kha ḓipfa nga mafhungo o raliho ane a khou bvelela zwiṱitshini zwa mapholisa zwo fhambanaho u mona na shango. Huṅwe ndi hune ra pfa na mapholisa mahulwane vhe vhukati na u ita vhukhakhi ngeno vho ambara yunifomo vha tshi shumisa vhuimo havho. Vhuponi ha makhuwani u wana vh tshi shumisa vhathu u rengisa zwidzidzivhadzi vha tshi itela masheleni, ngeno vhashumiswa vha tshi vha vho tsireledzwa ngavho.
Maḓuvha a u ḓiṅwalisela khetho a huna nga nnḓa ha ḽeneḽi na ḽine ḽa khou tevhela. Arali heḽi ḽa dzi 23 na ḽa 24 Tshimedzi ḽa fhira, a hu tsha ḓo dovha ha vha na ḽiṅwe. Uvhu ndi vhuṱanzi he mulangi wa zwa dzikhetho a ḓivhadza kha raḓio, thelevisheni na gurannḓa nga murahu ha musi o vha na vhukwamani na ofisi ya phuresidennde wa shango ye ya bvisa mulevho wonoyu. U pfala ha muvhigo uyu zwo mbo ḓi ḓi ita zwauri Elekanyani Manyelenyele a ite khumbelo mushumoni uri a ṋewe maḓuvha a u ḓo kona u dzudzanya mafhungo awe. Minidzhere wawe o ri u mu tendela, na ene a si vhuye a kha ḓi ima. O mbo ḓi buka bisi ya Greyhound ye a mbo ḓi vha wa mashudu a wana hu tshi kha ḓi vha na vhudzulo. Madekwana a ḓuvha ḽeneḽo ḽa dzi 23 Tshimedzi, Elekanyani a mbo ḓi namela a livha hayani ha hawe. Muhumbulo muhulwane wawe wa vha wa uri ḽi ḓo ri ḽi tshi tsha matshelo, a vha o no ḓi swika ngei hayani ha hawe. Izwi zwi ḓo mbo ḓi thusa uri a kone u ḓo ya ngei tshiṱitshini tsha u ḓi ṅwaḽisela khetho hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga. Arali hu na tshiṅwe tshithu tshine Elekanyani a si ṱoḓe tshi tshi mu pfukha, ndi u khetha musi wonoyo wa khetho u tshi ḓo swika. Izwi zwi itiswa nga dzangalelo ḽine a vha naḽo siani ḽa polotiki khathihi na lufuno lune a vha nalwo kha shango ḽa hawe ḽa Afurika Tshipembe. Lwendo lwa Elekanyani lwa u ya hayani lwo vha lwavhuḓi vhukuma. O ri u swika hayani a mbo ḓi tou namba a thoma nga u ya tshiṱitshini tshapo tsha u ḓiṅwaḽisela khetho a saathu na u vhuya a ita zwa u lumelisana na vhathu.
Wo tou ṱore:	Zwi amba u vha vhukati ha zwiṅwe kana miṅwe
Tshiṱanga: Ndi nnḓu ine ha bikelwa khayo
Lisani a dzhena hokoni a i fara mme vho fara mmbwa, ya ṱhahwa, ya ṱhuhwa ya bikwa. Hu tshi sala hu tshi nzwiinzwii, Vho Emelina vho vha tshi khou ḓi ya getheni lu sa fheli vha tshi ḓi ri kani, fhedzi vha si vhone muthu." Avha mmemuhulu wau iwe Lisani." Vha ralo vha tshi khou bvela nnḓa. Uyu a sedza khotsi vhone vha vhea munwe mulomoni vha mbo ḓi ṅo. Musi zwo no tou vha khagala uri a hu ḓi muthu, Vho Emelina vha mbo ḓi sevhedza iḽa ṋama, aiwa ha tou vha hone-hone." Ya, nda ni sevhedza ni vhavhili i nga ḓi fhela musi? Khotsi a Lisani, a vha nga ḓiṱhavhi nga marambo." Vho Emelina vha amba vho sedza murunzi wa munna une vha vhona ṱhoho i tshi i ngeno ye i ngei, ya vho tou e ya dovha ya tou sendamiswa sa hezwi vha tshi khou kukuna marambo.
Luambo lu naka musi ho shumiswa maidioma, mirero, zwifanyiso zwa muhumbulo na zwiṅwe. Nga maṅwe maipfi, luambo lune lwa nga shumiswa lu tea u vha lwo pfuma.
5.	U tama ri tshi guda uri ri songokolela vhaṅwe vhathu naho hu nnyi kana nnyi ngauri matshelo vhathu vhenevho ri nga ṱoḓa thuso yavho kana ra ṱangana navho huṅwe fhethu kana ra wana uri ndi vhathu vhane vha vha mashaka ashu an e ra nga vha ro vha ri sa a ḓivhi,
Khombiwa: Ndi u nangiwa
• Ngani? (Ndi ngani mafhungo ayo a a ndeme ndivhanyoni na thero?)
2.5.2 Kuṱalutshedzele kwa zwiwo zwa puloto
11. Kha iyi nganeapfufhi ndi nnyi o ḽaho funguvhu?
Ngeno vhathu vhane vha nga Vho-Ṋegovha na vhone vha a wanala kha vhutshilo honovhu vhune ra khou tshila hone. Vhone vha vha vha khou lwela ngoho. Vha vha vha khou lwisa vhathu vhane vha nga sa Vho-Manavhela saizwi vhone vha sa takaleli u vhona khamphani i tshi khou wa nga nṱhani ha uri ya vha i tshi khou tswelwa.
"Naa ni ri mini."
9.	Ṱhoho ya hei nganeapfufhi i a kunga vhavhali vhukuma. Ri ralo ngauri musi u tshi tou vhala u tshi pfa u pfi muthu hu pfi o lovha a tshi khou tou amba ene muṊe u vha na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ḓivha uri hanea mafhungo o tou tshimbila hani.
Hei ndi figara ya muambo ine zwithu zwa vhewa kana u dzhiwa nga nḓila i fhiraho mpimo hune zwa sala zwi tshi khou takadza vhathetshelesi, hone ane zwa ambelwa khae zwi tshi vhavha. Zwithu zwi ambiwa nga nḓila ine vhathu ra vha ri songo zwi ḓowela.
1. Muanetsheli wa nganeapfufhi iyi ndi muthu wa vhungana. Tikedzani phindulo yaṋu.
Tsumbo:
Nga ha nganeapfufhi
8.	Muanetsheli wa nganeapfufhi/ tshiṱori ndi nnyi? Tshiṱori tsho tshingamela siani ḽifhio?
Giḽosari
10. O lingedza naho hu na uri huṅwe o fhedza o tou buletshedza.
"Nṋe vho wana ndi tshi kha ḓi tou bva u onesa hafha Vho Thomas.
Khathihi fhedzi ha vha hu bvelela ḽiṅwe ḽiṱhannga ḽilapfu ḽitswu ḽa tshinada na mavhudzi mahulu matswu matswu o totiwaho a gamiwa tshidele.
"Khaladzi yaṋu ngoho u a konḓa. Henefha hune na nṋe mulamu wawe a si vhuye e kope-vho uri a ntswele mvelele dza khumbelo yanga. Nga pfanelo ndi ene we a vha o tea u nnyambela zwavhuḓi kha hei komiti yawe. Mishumoni yoṱhe-yoṱhe na kale vha tshi dzhiana nga tshidivhano.hii."
3. Inwi ni vhona u nga muṅwali wa iyi nganeapfufhi u khou tama ri tshi guda zwifhio riṋe sa vhathu vha tshilaho kha shango ḽa vhathu vha tshilaho?
Manweledzo
Notsi na mishumo ya vhagudi
-Vha tenda kha u tou shuma hu si u tou tswa.
15. Mbambedza ya Vho-Manavhela na Vho-Ṋegovha
6. Bulani uri musi muṅwali a tshi ri vha ḽa nga pulane u khou amba uri mini. Phindulo yaṋu i songo paḓa mitala miṱanu.
Nga Lavhuṱanu nga tshifhinga tsho tiwaho ndi musi Vho Manavhela vho no swika hafha Venḓda Co-operative Wholesalers. Vha khaedu vhavho ndi vhararu. Kha vhenevho muṅwe wavho vha khou mangala e murathu wa Vho Ṋegovha . U mu vhona vha pfa vho no sokou dzikukana. Hei poswo vho sokou vhidzelwa ḽitswu ngauri vha nga si i wane. U rali vhe ndi u pupudza vhone na vhaṅwe vho itaho khumbelo yayo. Muṋe wayo nga mbilu vhe ahuna muṅwe arali a si onoyu murathu wa Vho Ṋegovha ṅwana wa mme avho. Vha tshi ḓo vha zwi dzeula nga mbilu vha wana uri ndi ngazwo na nyambedzano heiḽa ye vha i fara na Vho Ṋegovha muḓini wavho yo vha sia vhe muyani. Aiwa, vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vho mbo ḓi vhonana na komiti na hapfi vha ḓo rumelwa marifhi hu sa athu fhela maḓuvha a fumi na maṋa.
Ḽo do vha ḽa tsha. Namusi ndi Ḽavhuvhili. A si dzone dzigoloi dzine dza khou ḽaiseliwa zwithu hafha Vendḓa Co-operative Wholesalers. Na ḽiṱiraka ḽa Vho Lumadi ngeḽi ḽo no tou tswi nga masaga a migayo a fhedzi. U bva hafha ḽi khou livha vhengeleni ḽavho Tshakhuma tsha Hamadzivhanḓila. Ḽi khou reilwa nga munna wa tshiṱeṱemba na thumbu yo bvaho. Ndi ene o thembiwaho tshoṱhe nga havha Vho Lumadi. Na malamba ane a wana one a nṱha u fhira a vhaṅwe. Ndi ene muḓivhi wa zwidzumbe zwinzhi zwa Vho Lumadi.
Hafha ri ṱangana na nndwa, khakhathi, nzumbululo (mvukululo) dzi ofhisaho na u shonisa. Kana ra ṱangana na zwi ḓifhesaho.
7.	Ndi tsha uri vhaṱhannga avha vha vhabvannḓa vha na mabammbiri ane a vha mulayoni.
Ndi nga Ḽavhuraru ḽa vhege i tevhelaho nga mathabama. Vho Manavhela vha khou ri vha tshi dzhena hayani mufumakadzi a mbo vha ṋekedza fulobo ya khakhi ya luṅwalo lwo ḓaho nga poswo.
"He ḓongololo i bva vhukati ha bada. "U khou ralo musi ḽo no tou longondo na bada ḽi tshi vho ḓiita goloi. Sa ḽi no nga ḽi vho pfa Tshivenḓa, ḽa mbo ḓi thenu ḽa lavhelesa ngeno hu re na Thomi, ḽa tou longondo ḽo sumba nnḓa ha bada. Thomi a ṅweṅwela a vhanda na zwanḓa.
Mbilu ya ya muṱanani: Ndi u tshuwa
nga Edward Thinandavha Maumela
Hu si kale a dovha a gidimela muṱani. "Mmawe, a vha funi."
IEC: Indepenent Electoral Commission
4.	Ndi nnyi muanewa ane mafhungo oṱhe a khou monamona khae?
Maḓuvha o ḓi ṱanḓulukana a tshi ya afha muḓini hu sin a zwiṅwe. Hone ḓuvha ḽe Vho Emelina vha ṱangana na mukomana vha tshi vha vhudzisa uri vha songo tsha ḓa, avha vhone vha sumbedza uri a vho ngo vhuya vha vhonana na Lisani. Vha re Vho Emelina vho sokou dzungudza ṱhoho ngeno avha muvhudziswa vho sokou sala vho mangala.
nga Maitele Ṋevhutalu
"Mmawe, a ḽi tendi u bva, nahone ḽi khou ntsema."
Hezwi zwi vha zwi tshi khou amba uri ni a sedza zwi fanaho na zwi sa fani kha avha vhathu vhavhili kana kha zwenezwo zwine zwa nga vha zwo vhudziswa.
Vhusiku sala nḓuni: U buba
Nga ha nganeapfufhi
5.	Ndi Ludzhasi, Rambo na Ndweleni.
Fombe
nga Maitele Ṋevhuṱalu
Ipfi ḽo no revha: Ipfi ḽo no vha fhasi
"Tsho ḓala vhathu ndi zwone, fhedzi a tsho ngo ḓala ene. Ri khou ṱoḓa onoyu ane vhone vha khou ṅaṅa nae.
3. Maitele Ṋevhutalu o bebwa Tshifuḓi kusini kwa Matei muṅwe musi. O dzhena tshikolo phuraimari ya Tshifuḓi, a ḓi dovha a wetshela sekondari ya Mpandeli i re henefho Tshifuḓi, Yunivesithi ya Venḓa o dzhena, he a konou phasa BA nga 1994, a phasa BA (Hons) nga 1995, a dovha a shuma lwa tshifhinganyana henefho Yunivesithi. Sa muṅwali, o no wina miṱaṱisano minzhi ya vhaṅwali vha dzibugu. Bugu dze a ṅwala dzi a ṱoḓou paḓa furaruṱhanu. Ḓirama dza radio dzone o no ṅwala dzi fhiraho fumisumbe. Zwa zwino Maitele ndi mulanguli wa Nev Productions na Soul of Africa: Khamphani dzi ganḓisaho dzibugu.
12. Muṅwali o bveledza Ludzhasi sa muanewa ane a vha na thaidzo ine ha ṱoḓi vhaṅwe vhathu vha tshi i ḓivha. Ambani uri thaidzo ya Ludzhasi ndi ifhio?
4.	Kha hei nganeapfufhi muanewa muhulwane ndi Vho-Thomas Masindi saizwihu vhone vhane ra pfesa nga havho.
"Zwino vho ḓa u itani fhano ha hashu avha vhathu." Hu vhudzisa Lingani a tshi vho nga u khou vhu nyala hovhu vhueni. A tshi sedza fhaḽa vurannḓani ya nnḓu yenei khulwane, yo, u vhona ho dzula musidzana wa u naka na vhaṅwe mufumakadzi. Havha vhathu u vhona a tshi nga u a vha fanyisa. Ndi vho nnyi-ha zwino?
10. Muthu ane a funesa ṋama u pfi mini?
Ṱore
"Ndi tshithu-ḓe tshenetsho, Thomi."
7.	Ndi tshifhinga tsha zwino, ndi ngauri vhabvannḓa vha khou ralo u shashata na shango iḽi nga nṱhani ha khakhathi dine dza vha mashangoni avho pamusi.
Ha bikwa na zwikontsi zwiṅwe-vho. Vha tshi sala vha tshi swika ndi musi kereke yo dzhena hu kale hu tshi vho ḓa ipfi. Vhathu vha tshi bva vhafunzi na vhomme vha ya fhaḽa muṋangoni u khaḓa vhathu. U tshi wana kha uno na uḽa vha tshi tou tendelela nga dziṱhoho vha setshelela.
Izwi ri zwi vhona na musi Vho Manavhela vha tshi lingedza u kombetshedza Vho Ṋegovha uri vha vha tswele arali khumbelo yavho yo lavheleswa nga iṱo ḽa vhuthu nga komiti ine ya vha fhasi ha Vho Ṋegovha. Fhedzi Vho Ṋegovha vho dadadza vha sa vhuye vhe zwi munyu, vha ri vha tea u tou lindela ḽiṅwalo ḽa tshiofisi u bva kha vhaofisi vhane vha shumana na mafhungo ayo, sa izwi phoḽisi dzi sa vha tendeli u bvisa mafhungo a mushumo, zwi sa sedzi uri muthu ndi nnyi.
Zwithu izwi zwo itisa uri Vho Manavhela vha pfe u nga khumbelo yavho a yo ngo sedzwa nga iṱo ḽa vhuthu. Vha pfa vho neta nga phindulo dze vha wana kha mulamu wavho. Vha swika vha gavhela mufumakadzi wavho hayani. Mufumakadzi zwa sa mu mangadze nga u ḓivha uri a nga vha e khaladzi awe u shuma nga bugu, na luthihi a nga si tende u bva nnḓa ha tshanḓa.
U oma luthihi: Ndi u kombetshedza
1.	Muṅwali u khou tama riṋe sa vhavhaliri tshi guda uri muthu u fanela u guda u pfela vhaṅwe vhathu vhuṱungu.
Iyi ndi figara ya muambo ine ya shumisa maipfi a si gathi, ngeno i tshi ṱhavha.
Manweledzo
4. Iyi nganeapfufhi i khou itea ngafhi?
15. Vhambedzani muanewa ane a pfi Ludzhasi ane a wanala kha iyi nganeapfufhi na muanewa ane a pfi Vho-Thomas Masindi vhane vha wanala kha nganeapfufhi ine ya pfi ' Muṱa u tambaho mbevha.
1.	Ambani uri ṱhoho iyi i a yelana na tshiṱori naa/ nganeapfufhi naa?
Mafhungo oṱhe o ḓo pfala kha Rambo, fhedzi a tshi humbula aḽa mavili e a vhuya a mu buḓukanya tshiḽa tshifhinga a pfa a tshi ofha u ya phanḓa ha Nndweleni. Nga nḓila ye a vhona zwithu zwo vhifha ngayo a sokou tou vhofhea uri a ye khae. Naho zwi tshi sumbedza uri vho farelana matshilisano ha ngo tsha dovha a tou vha avhuḓi sa zwiḽa kale.
"Nṋe ni a nkandekanyala thundu vhannani! Zwino hu pfi ndi tandalatandala ya mini-ha iwe vhathu, hii? O tou ni ḽela mini tshaṋu uyu ṅwana." Ndi mme a livhuwani vha no ralo vho no tou ralo vho no tou rafha na maṱo.
Khei zwino ṱiraka ya Vho Lumadi i tshi vho amba u bva nga gethe ḽeneḽi ḽihulu ḽi re phanḓa ha gethe zwalo ḽa luvhanḓe ulu lwa u ḽaisela thundu dzi bvaho tshiṱokoni. Mulindagehte khoyu o no ima na munna mulapfu mutswuku wa ndele a re na phanḓa i no tou mu fanela na ngilasi maṱoni. Nga tshanḓa o fara faela i re na mabammbiri a dzihoda na tsumba thenga. Ndi Vho Ṋegovha. Ṅamusi vho ima getheni nga tsha vhukoma. Wa vhuraru ndi muvhera wa vhurema ha ngoho na mavhudzi a dadasenga. Onoyo ndi muṅwaleḽi wa hei holosela hezwi vhe hafha vha khou ita ngafhadzo ya uri hei ṱiraka ya Vho Lumadi i ime, ḓiraiva wayo o no mangala hoku kuitele ku si kwa misi. Aiwa, vho mbo ḓi swika hanefha a vhofha dzibiriki dzawe, iyi ṱiraka ya mbo ḓi henefha he vha ima hone tsere.
• Khuḓano na tshitaela
Ludzhasi ha ngo ṱwa a tshi fhedza tshifhinga, o mbo ḓi ya kha Nndweleni. "Houḽa muṱhannga u khou ḓisola nga maanḓa kha zwe a ni itela zwone." We a ralo ndi Ludzhasi. Nndweleni musi a tshi tou sumbedza uri ha khou ṱanganedza zwine zwa khou ambiwa a ri: "A nga a ḓisole, u ḓo vhuya a nga a sa fa a tshi khou ḓi ralo. Kha nṋe o swika Bagasiṱitshi: U tambela tshiporoni mutukana. Ndi ḓo mu davhalasa nṋe arali a sa nnḓivhi." A luvhelela o luvhelela Ludzhasi. "Khonani, mu fareleni, u ri ha tsha ḓo dovha" ndi Ludzhasi onoyo. Nndweleni a ri "Pfarelo u ḓo i wana makoleni, hu si kha nṋne. O tambela hu si hone lini."
Tshifhinga hetsho ndi musi tshelede yavho i linganaho R5 000 yo no fhelela ngomu mutshinini. Tsaṅwa dzi si tsaṅwa dzi tshi vho nga tshifhango tshine tsha khou wa.
"Nṋe ndi khou ri nga zwi itee ngauralo. Nga nḓila ine vha khou amba ngayo ndi pfa ndi si na na mazhuluzhulu. Hezwi zwithu ri nga zwi thoma zwavhuḓi ṅwedzi hoyu u tshi fhela. Na nṋe ndi ḓo vha fara ṅwedzi wa vhuvhili. Vhone kha vha dzudzanye navho" ndi Vho Manavhela vhane u ralo vha mbo ḓi thoma u anganyela mitengo ine vha nga vhetshela yone havha vhanna vhararu havho.
Shumba na Tendai vho shuma hoyu mushumo nga maḓuvha mararu na zwiḽiwa zwazwo vha sa itelwi nga Vho Mulima. Tshavho ho vha hu kabaila maḓi fhedzi. Ḓuvha ḽe vha khunyeledza mushumo wavho Vho Mulimavho ḓivhuisa ḽo no kovhela vhukuma hu u itela uri Shumba na Tendai vha ṅale vha ṱuwe.
Vho Reginah vha tshi fhindula vhari. Vhone ndi khou vha vhidzela tshithu tsho shavhela hafha fhasi ha mmbete." Vho Mmbulaheni vha tshi vhudzisa uri tshithu tsha hone ndi tshithu-ḓe, Vho Reginah vhari vhone tshithu tsha hone a vho ngo tshi vhona zwavhuḓi ngauri tsho sera tshi kha luvhilo luhulu. U pfa zwenezwo Vho Mmbuleheni vha sokou pfa vho no sokou kulekana miraḓo ngauri zwe vha vha vho humbula uri vha khou vhidzelwa zwone a zwo ngo tsha vha zwe vha vha vho humbula zwone.
2.	Muṅwali kha tshiteṅwa tsha u rina madzina o kundelwa. Ndi ralo ngauri a hu na na dzina ḽine ḽa tshimbilelana na zwine zwa khou bvelela kha nganeapfufhi iyi.
7. Ambani nga ha tshimangadzo tsho bvelelaho Vho Mulima kha u bva kha nganeapfufhi iyi.
Masosani: Hu ingiwaho halwa
8.	Vha bva Zimbabwe, izwi zwi pfala nga khalo ine vha i shumisa musi vha tshi amba.
"Inwi vhalani vhurifhi haṋu zwavhuḓi ngauri riṋe ri ḓo vhuya ra nga ri sa vhudzisa mafhungo aṋu na musadzi waṋu." U ralo Rambo. Ludzhasi ndi afha a tshi ri: "Kha zwithu zwanga zwoṱhe ahuna wa tshidzumbe. Ndi muthu wa luṅwe lushaka-vho a si na na zwiphiri."
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
nga Edward Thinandavha Maumela
Nganeapfufhi iyi i khou amba nga Vho Muraga na mufumakadzi wavho Vho Emelina na ṅwana Lisani. Hafha muṱani hoyu hu sumbedza hu na thaidzo ya uri vha munna vha funesa ṋama ya khuhu. Na zwauri henefha muṱani zwi sumbedza hu na hoko ya khuhu dzine zwa sumbedza dzi dza vhafumakadzi. Khevha Vho
U swika Vho Mmbulaheni vha vhidzisa tshivhidzelwa, muvhidzi na ene a ṱalutshedza, Vho Mmmbulaheniṱalutshedzwa tshivhidzelwa vha pfa vho no tou kulekana na miraḓo ngauri zwe vhone vha vha vha tshi khou humbulela a zwo ngo tsha ralo. Nangoho vha re Vho Mmbulaheni vho ḓo mbo ḓigwadama uri vha sedze itsho tshithu tshine Vho Reginah vha ri tsho dzhena fhasi ha mmbete nga luvhilo. Zwenezwo vha tshe vho gwadama iḽa mbevha ya bva nga luvhilo ya dadamala kha luvhondo i tshi gonya. Zwenezwi avha vhavhili vha tshi kha ḓi vha kha gaḓa ḽauri vha ḓo i rwa nga mini Vho Mmbulaheni vha mbo ḓi ḓelwa nga muhumbulo wa u hungulula bannda ḽavho uri vha I rwe ngayo i sa athu u ngalangala. Kha huri zwenezwi vha tshi ri mbevha ndi u vhone nga bannda ḽone ḽa ita phambana nadzo iḽa mbevha ya shavha ya dadamala na mbalelo dza ṱhanga ya ya ḓithukhela vhukati ha ṱhanga. Vho Mmbulaheni vho ḓo fhedza vho vha na muhumbulo wa u tou ima nṱha ha mmbete uri vha ḓo kona u i rwa zwavhuḓi. Hone uri vha kone u ima nṱha ha mmbete vha tea u thoma vha bvula mabutswu avho. Pulane dzoṱhe dze Vho Mmbulaheni vha ḓa nadzo dza u vhulaha mbevha a dzo ngo vhuya dza swika he dza shuma, ngauri i re mbevha yo fhedza yo bva nga fasiṱere.
• Fhethuvhupo na tshifhinga
'E., ro hangwa, fhedzi ho vha ho fanela ro rabelela mubiki!" Vho no fhedza vhoṱhe fhaḽa, Vho Muraga vha vhudzisa arali mme a Lisani vha sa nga vha vha ṱhavheli lukukwana nga vhege i tevhelaho, avho vha tou be, vhe a vha nga vuwi yho zwi ita hezwo.
U mela milenzhe: Ndi u tswiwa kana u ngalangala
Lubapilwana: Ndi khuhu
11. Ndi Vho-Manavhela.
16. -nzhinga: muthu wa vhudele a no ḓifuna.
"Bra Fox ...! Bra Fox ..." ndi hedzi khonani dzawe dzo no tou takala.
• Vhaanewa vha nganeapfufhi
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Zwiwozwihumelamurahu (fuḽeshebeke) ndi nḓila ine muṅwali a ruma vhavhali kha zwiwo zwo iteaho murahu, musi vhe kati na u vhala nganeapfufhi. Afha ndi hune ha ḓiswa zwiwo zwo iteaho murahu ha musi hu tshi ḓa zwiwo zwine zwa khou vhaliwa nga hazwo. Zwiwo izwi zwi nga vha zwo no itea u thomani henefha kha nganeapfufhi kana zwi zwiswa zwine muṅwali a khou ḓisela vhavhali. Fhedzi zwiwo hezwi zwi vha zwi na mushumo khathihi na vhushaka na zwiṅwe zwiwo zwa puloto.
Vho Thomas vha tshi ralo avha vhavhili vha zwi vhona zwauri vha nga a vha khou ita zwa miswaswo. Vhuvhili havho vha thoma u dzheṅwa nga nyofho.
1.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi u ya nga nṋe ndi vhona a tshi takalela vhabvannḓa. Ndi ralo ngauri zwe a ṅwala o vha a khou tama u sumbedza vhavhali uri risongo swika hune ra tamba nga vhajwe vhathu saizwi zwi tshi nga ri dzhenisa khakhathihini.
9. Arali hu inwi Ludzhasi ni nga tandululisa hani iyi thaidzo?
Ludzhasi a mbo ḓi sendela tsini na Rambo. Ha mbo ḓi dovhiwa ha pfi Rambo a vhone uri ndi nnyi o ṅwalaho. Rambo a ri ho ṅwalwa u pfi: "Ndi nṋe mme a Nnduṱanyeni, Alice." Rambo u fhedza afho he a pfi a hu vhone a fhedza a ṋekedza muṋe wa vhurifhi, fhedzi muṋe waho a si vhu ṱanganedzei
Muthu na mupo.
9.	Ee, ndi zwone o u shumisa.
"Inwi no ita mushumo waṋu. Ni songo tsha vhuyelela badani hu nga ḓo thulwa inwi ḓongololo ḽa sala."
9.	Ndo vha ndi tshi ḓo vha ndi songo ḓidzhenisa kha mafhungo a muṅwe munna saizwi nṋe ndo vha ndi na khomba yanga nahone ye ya nkaidza nda tou vha ndi songo pfa.
Muanewa ene muṋe u tou ḓibvisela khagala. Muṅwali hafha u ola vhaanewa nga nḓila ine vhone vhaṋe nga zwiito kana zwine vha amba, vha ḓibuletshedza uri ndi muthu-ḓe? Tsumbo, u sola, zwitshele, mbiti na zwiṅwe.
U khaḓana: Ndi u lumelisana nga zwanḓa
U tsiruwa: U ṱuwa
Xaṱe: Ndi u ḓala U nzwinzwimala
Ḽi tshi tsha Vho Emelina vho ri u vuwa vha ḓi wana vha tshiṱofuni. Vha zwi itelani thovhela. Iṱali khuhu ṋamusi yo farwa nga mukalaha nga dzavho, na mmbwa a vho ngo vhuya vha i ofha lini heḽo ḓuvha.
2.	Tshiteṅwa tshihulwane kha nganeapfufhi ndi mini - puloto, thero, vhaanewa, fhethuvhupo na tshifhinga?
"Thulwa zwau a u pfi. Ndo amba na iwe lunzhi u sa bvi vhukati ha bada".
5. Hu ḓi nga na muanewa muhulwane, ri tea u ṱangana nae kha phara dza u thoma. Itshi tshipiḓa muṅwali ni vhona o tshi kona? Ndi nnyi muanewa muhulwane? Uri Vho Manavhela vha ḓiwane vha kha zwiito zwi songo ḓaho ngei Venḓa Co-operative Wholesalers, ho vha na muthu we a vha tshutshudza. Muthu uyo ndi nnyi?
12. Ndi nge vha mbo ḓi rula mushumo ngei fanitsharani vha tshi khou vhona vhukhakhi he vha vhu ita.
Shovuni:	Ndi miṱangani kana fhethu hune ha dzula ho ṋukala hune kanzhi hu ṱavhiwa miomva
-	ḽi tshi tou nzirii.
"Vho vuwa. Nazwino vho mpha masheleni ane vha ri vhone vha na nḓila dzao. Zwino hafha ndi khou mangala u wana uri masheleni a hone ndi fuiṋa wa dzi rannḓa, ngeno hu uri vhone vho ri vha tshi mpha vha ri ndi furathi wa dzirannda. A thi pfesesi uri ho bvelela mini, kana ho khakha Baba musi vha tshi vhala kana yo tou wa tshikwamani tshanga...A thi tsha ḓivha" U ralo Lingani a tshi vho sokou ḓiphuphuledza hezwi o no fhedza u ḓi phumula zwanḓa.
Manweledzo
•	Muanewa mupikisi - muanewa ane a hanedza na muanewa dendele. Hu ḓi vha vho na vhaṅwe vhaanewa vhane a vha na mushumo u no tou pfi khoyo. Fhedzi vha a ṱoḓea u itela uri puloto i kone u aluwa.
Muhoyo wa ḓirama kana ḽikhaulambilu - ndi nḓila ine muṅwali a i shumisa u ṋea tshedza vhavhali uri vha vhe na nḓivho ya zwine vhaanewa vha sa vhe nayo. Nḓivho hei u a wana i tshi ḓivhiwa nga vhavhali khathihi na vhaṅwe vha vhaanewa ngeno ane zwa mu kwama a swiswini a sa ḓivhi tshithu. Muhoyo wa holu lushaka u ita uri vhavhali vha pfe vha tshi ṱoḓa u ḓivha uri hu ḓo fhedza ho itea mini. Tsumbo ndi ya musi hu na muanewa ane a vha o shelelwa mulimo zwiḽiwani. A ri a tshi sala a tshi yo ṱangana na zwiḽiwa izwo, a vha o no farwa nga nḓala khulu heyo. A ri a tshi tou fara ndilo ya izwo zwiḽiwa, iwe sa muvhali ane a ḓivha uri ndilo iyo yo fara lufu, u tou nga u sa shanduka wa vha dunzi ḽine ḽa nga kona u thudzela ndilo iyo uri zwiḽiwa zwi hasekane. U humbula zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga sia zwi khou thivhela muanewa uri a sa ḓi wane a kha heḽo dandetande. Hu a swika hune wa ḓidzhenisa kha mabutsu awe wa pfa zwi sa u fari zwavhuḓi. Fhedzi zwa fhedza zwo itea nga yeneyo nḓila sa izwi zwi tshi sia zwi khou ṱuṱula dzangalelo ḽa muvhali kana muṱaleli, khathihi na u navhisa puloto na u khwaṱhisedza khuḓano. Muṅwali hafha u vha a khou lingedza uri vhavhali vha ḓipfe vha tshipiḓa tsha tshiṱori kana nganeapfufhi yawe.
6.	NṊe ndi vhona u muṱa wa vhathu vha sa ambi ngoho, ngauri vha re Vho-Muraga vha a kukumedza naṅwana uri a ye kha mme a lingedze u vha fhuredzela uri vha swike hune vha bika zwiḽiwa zwavhuḓi, ngeno na vhone khotsi vha tshi zwifha. Nga thungo ṅwana u zwifha nga ḽa uri mmemuhulu wawe vho laedza uri vha ḓo ka. Ngeno khotsi vha tshi zwifha nga ḽa vhafunzi.
2.9.2.1 Nyanetshelo nga muthu wa u thoma
Bugu yo teaho u ṅwalela tshelede yo ṱanganedzwaho nga ḓuvha ḽithihi ngei ndi ya vhone ye Vho Ṋegovha vha sia vho ṅwala zwa vhukuma khayo nga ha tshelede heiḽa ye vha humbelwa u sala vha tshi i vhalulula zwavhuḓi "Nṋe Mudzulatshidulo wa komiti hei na muṅwaleli wanga khathihi na Vho Ṋegovha, ro vha ro no i vhalulula roṱhe sa mulovha ha hone ra fhedza ra sia tsaino dzashu. Nazwino tsaino dzashu khedzi afha fhasi ha ṱhanganyelo ya tshelede ye ra vhala ra tendelana yone. Vhufobvu havho ho fhaṱela Vho-Manavhela. Hoyu wo vha mureo washu wa u ṱoḓa u vhona arali vho guda nga masaga haaḽa a migayo. Zwino riṋe ri khou vhe hwelela mapholisani zwino. U dovha u shuma fhano kha vha hangwe. Mushumo vha ḓo ṱoḓa vha ya phanḓa," ndi havha Mudzulatshidulo vha no ralo u vhina mafhungo vho sinyalala vho sedza havha Vho Manavhela nga fhasi.Vho Manavhela khuvha vha omba omba muṋangoni wonoyu. Vho Ṋegovha ndi hezwi vha tshi takuwa vha swika vha vula vothi. Ndi maforogisi mavhili na pholisa ḽithihi ḽi vhonalaho ḽo pakata tshigidi kha khundu. Na enea maforogisi o fanela u vha o ḓiṱama-vho nga zwao. Pholisa ḽo fara luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha muṅwaleli wa khothe lwo sainiwaho mga Madzhisiṱiraṱa wa Ṱhohoyanḓou. Ndi lwa thendelo ya u fara na u valela Vho Navhani David Manavhela vha Hamphego vho hwelelwa nga vha Khamphani ya Lushaka ya Venḓda ya Vhuendi vhe vha tumbula uri vho sia vho mbwindimedza tshelede yavho i si na vhukona. Vha ḓa zwavhuḓi ngauri na henefha vho lindelwa nga zwi ngaho zwenezwi.
Nzhinga vhukati ha nzhinga hezwi u tshi i lavhelesa! Zwiambaro zwi tshi ḓi tou dzula khae hoyu muhulwane' zwi tshi u mu fanela zwa dovha. Kha nnyi naa, ṱhongi vhukati ha ṱhongi heyo! Na khathihi a si muthu wa u ḓivhea fhasi lini, u ḓidzhiela nṱha nga nḓila i mangadzaho. Kha hositele yoṱhe ya Dube nnyi na nnyi u mu ḓivha nga ḽone ḽa Ludzhasi nga u dzula o fuka ludzhasi lwawe lwa dzivhaḽamuṱaḓa naho ḽi tshi tou nzirii. Hone u ḓikukumusa hu tou vha hawe lune a ri hu itwe tshikene na tshikeneṅene arali wa nga litsha u tshi ita ndi hune wa nga fhufha na mpama.
"U thoma na mu humbela kha nṋe mme awe ni vhona hu u fhedza tshifhinga kana? Kani-ha ni a mu ḓivha naa? Inwi Livhuwani, ni a vha ḓivha avha vhaṱhannnga kani? Ndi ralo nga u pfa iyi khosi ya hone no tou oma luthihi na uri ni takuwe ni ye nayo hune ya funa."
c.	Nyito dza vhaanewa?
Nd tama ndi tshitumbu
"Nga iwe na khotsi au, kana hu pfi ndi khou ḽa ṋama ya khuhu ndi ngeno."
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele, saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou nithusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
13. Zwo ṱuṱuwedza nga zwiḽa zwine vhe ndi fuleshibeke.
Izwi zwo mu welaho zwa mu vhaisa nga maanḓa. A humela hosiṱele e kha lugungulo lu sa fheli. "Vhu nga vha ho wa ngafhi? Ndi hune nda ḓo dovha nda ṅwalelwa nga nnyi? Madukana haya a vhuya a tou zwi tumbula uri a thi koni u ṅwala anga ndzhena tshikwamani nga maanḓa." Ludzhasi a fhedza nga ḽa uri ha tshaṅwalisa vhuṅwe u ḓo tou ita uri a ṱavhanye a ye hayani.
• U sa ḓivha Nandi
Tshanḓanguvhoni: Ndi u ṋea muṅwe muthu zwithu uri a u itele zwiṅwe Tshitolo: Ndi vhengele
Tshinzemba: Ndi khuhu
Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, hoyu Khedebu o ḓo ya a tamba mutshini nga hangei nṱha kha tshiṅwe tshipiḓa tsha hodela.
Muitashango
•	Na vhona dandetande (khuḓano) ḽine vha khou ṱangana naḽo.
U fhufhumelwa: U dinalea
Wone u shuma u hoya. Zwine muambi a amba zwi vha zwi songo ralo. Muhoyo a wongo tou fhambanesa na tshigoḓo.
Zwithu zwa tou konḓa vhukuma kha avha Vho Magoro. Tshifhaṱuwo tshavho vha tshi ri u ṱanganyisa na muthu a sedza thungo. Ngoho vho vha vho vhifhelwa muhulwane havha.Zwithu zwi tshi ya vhukati tshiuba tsha mbo fhalala. Zwithu hezwo a vho ngo ṱoḓou zwi kholwa. Vha ranga u ḓi setsha zwikwama zwavho zwoṱhe vha wana ngoho a si muloro. U bva hafha vha mbo ḓi ya hangei hune Khedebu a khou tamba hone. Vha tshi swika vha mona mona vha wana muthu swoto! Vha humela murahu vha sedza vha wana nahone a hu na muthu. Vha dovha vha humela hangei nṱha hafhu. "Nandi a vho ngo vhona-vho muṅwe munna."
Vhaḽa vhaṱhannga vho ri u dzhena fhasi ḽa vhuya ḽe nga thavha suvhe. Nga ḽi tevhelaho vha tou ri vhusiku sala nḓuni. I tshi sala i tshi rwa iri ya rathi ndi musi vho no vha muḓini wa Vho Mulima. Sa izwi vho lala vho amba uri vha ḓo fhinduwa, thundu ya u shuma yo ladzwa nnḓa lwe vha tshi swika vha sa vhuye vha dzindela vhaṋe vha muḓini nga u vha vusa. Iḽo ḓuvha vhaṱhannga vho fukudza, vho fukudza. Vha khou shuma hu si na na tshine vha ita vha tshi posa thumbuni. Vha tshi awela, tshavho ndi u kabila maḓi fhedzi. I tshi sala i tshi rwa iri ya vhuvhili ndi musi vho no ḓi ita mushumo u si na vhukono. Maḓuvha mavhiḽi, ḽa vhuraru vhaḽa vhaṱhannga vha mbo ḓi fhedza mushumo. Khevha Shumba na Tendai vho lindela Vho-Badugela vha tshi vhuya afha hayani uri vha vha kupule mabiko. Iḽo ḓuvha Vho-Badugela vho vhuya hayani ḽo no tou swifhala vhukuma. A huna zwiṅwe zwo vha lengisaho arali hu si u tou ḓilengisa u itela uri Shumba na Tendai vha ṅale vha ṱuwe.
8. Mulayo we Thomi a vha a tshi u ṱhonifhesa kha milayo ya hawe ndi ufhio?
A si na mukango: A si na sia
10. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali hawe muyani naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ha pfala goloi i tshi khou bvuma i tshi fhira. Thomi a gidima a tshi ya u vhona. O wana yo no fhira, fhedzi ḓongololo ḽi tshee ḽo putana ḽi tshi khou tshila. Ḽo putana nga u ralo a humbula uri zwi amba u mu sinyutshela.
Ḓivhani zwa uri mbudziso hedzi dzoṱhe dzi vha dzo ḓisendeka kha puloto ya nganeapfufhi.
Vhuvhili ha hezwi zwiteṅwa zwi sia tshiṱori tshi na ṅunuṅunu tshi tshi ḓifha. Kha ri ḓo sedza hei tsumbo:
23. Ni nga wana tsumbo ya figara ya muambo yo shumiswaho kha tshiṱori?
16. Ambani uri inwi Vho-Manavhela ni vha vhona sa munnaḓe nga maipfi aṋu.
-Vha dzula Hamphego
Hezwo zwo takadzesa zwihulu.
-	u komolela: u sokou donolela kana u sokou lindela.
4. Mathomoni kana kha phara da u thoma, zwinoinwi ni vhona muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u fusha tshiteṅwa itshi naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
U khura: U tetemela nga u tshuwa
Munnawavhaṋe: Muthu wa munna o no lovhaho
c.	Muthu wa vhuraru?
9. Muṅwali o shumisa murero une wa ri "O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu".
U fela felo sa bete.
10. Vho-Mulimau ndi vhone muanewa dendele kha ino nganeapfufhi.
9. Arali na nga ḓiwana ni kha nyimele ya Shumba na Tendai, nnḓa ha Afrika Tshipembe, ni nga ḓi pfa hani? Tikedzani phindulo yaṋu.
A tshimbila na daraṱa yo itaho luhura lwa muḓi wa hawe a tshi ṱoḓa thanda ya u ḓo ḽi tapa ngayo o ima kule. A i wana ḽa vhuelela fhaḽa he a vha a khou tamba hone. A tshi ri a ḽi tape thanda ya sa swike hune ḽa vha hone. A ya a ṱoḓa iṅwe ndapfu, a i kokodza a tshi ya fhaḽa hune ḽa vha hone. Takula-ha thanda Thomi u tapele ḓongololo nnḓa ha bada. Maanḓa ndi maṱuku, thanda yo lapfa ya dovha ya nga u denyefhalanyana. A i litsha.
1. Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana?
4.	Ndi vhona zwi si zwithu zwavhuḓi ngauri magumoni onoyo muthu na heneiḽa ṱhukhuṱhukhu ine a vha nayo i fhedza yo ḽiwa hanengei mitshinini.
"Iii!" Khotsi na ṅwana vha fhindula manzha.
Ri tshi swika garatshini he ra sia hone goloi ya mushumo, Vho Veveru vha humbela tshintshi ya iḽa R50,00. Nṋe R25,00, vhone vhaṋe R25,00.
Ḓongololo
U tumba nṱha ha luguvha: U dzula nṱha ha lugu-vha
7. Ni vhona ṱhoho ya iyi nganeapfufhi i tshi kunga vhavhali? Tikedzani phindulo yaṋu.
U vhu shela
2. Kha phara ya u thoma muṅwali o ṱalutshedza Ludzhasi sa muthu-ḓe?
Vho Mphidi vho ri u fhedza u toolola, vha humbela Elekanyani uri a songo fhufhumelwa a range u lindela vha muhasho vhunga vhe vhone vhane vha khou ranga phanḓa tsedzuluso. "Vhuaḓa hovhu vhu vhonala vhu tshi kwama na miṅwe miraḓo mihulwane ya muhasho", vha ralo vha tshi khou dadzisa.
Muraga vho dzula na ṅwana Lisani henefha tshitupuni vha tshi khou ralo u vhamba maano a uri vha nga wana hani khuhu. Vhuvhili havho vha vhuya vha humbula na u tou tswa iṅwe ya khuhu vha bika musi mufumakadzi o ralo u ya miṱanganoni ya kereke.
• Masiaṱari a nganeapfufhi
"Bra Fox ....!Bra Fox....!"Ndi lugennge lwonolu lu no ralo u mu khoḓedzela.
2. Ri tsa ri tshi gonya.
Simatsatsa: Ndi muthu o nakaho
9.	Dzina ḽa ṅwana wa Vho-Reginah ndi Rofhiwa.
"Au pfi zwo thoma!"
Vho-Ṋegovha
Ḽiṅwe ḓuvha o wana luṅwalo u no bva kha mufumakadzi wawe Alice. A ita uri mudzulisani nae Rambo a mu vhalele luṅwalo ulwo, a mu pfele-vho zwine mufumakadzi wawe a khou ṱoḓa khae. Nangoho Rambo o mbo ḓi vhalela luṅwalo ulwo nṱha, Ludzhasi o thetshelesa.
"Ḽi ḽitsheni, arali ḽi sa funi ḽi ḓo kandiwa nga u tambela halo badani." Ndi mme awe.
"Ra sa humbula ḽivhili Minidzhere wanga, ri ḓo fa nga mushumo. Munna tshi a thanya murena. Heḽi ndi fhungo ḽe nda vha ndi tshi dzulela u vhudza ḽone havha munna-wa-vhaṋe vhe ra vha ri navho hafha tshiduloni tshavho. Lufu ngoho ndi tshiṅwe tshithu tshi sa ḓivhiho muṱunḓeli wa lushaka. Havhaḽa muhulwane vha a ḓivha vho vhuya vha tou dzhena nga thavha o gagaḓela? Hai khona baba. Tshisiku tshashu ndi tshenetshi. Hu a ḽisa hafha fhethu Minidzhere wanga. Tshihulwane ndi u vala mulomo ra shumisana hu si na wa vhuraru khazwo," ndi Vho Sidimela vha no ralo nga Lavhuṱanu ḽa vhege ya vhuvhili vha tshi khou vhala tshiṱoko na Vho Manavhela.
"Munna u a wana muṅwe mufumakadzi vhuimabisi, vha mbo thoma u amba. Mufumakadzi nga u pfa vhuhali ha mutoli wa ipfi ḽi no tou boroḓela, ndi u mbo ḓi bvukulula zwiphiri zwawe zwoṱhe zwa bvungwibvungwi. Munna wa vhathu a ḓithetshelesela, a ṋea ngeletshedzo fhano na fhaḽa, Mufumakadzi wa khuvhe a livhuwa vhukuma munna uyo. Musi a tshi tou ṱuwa, munna wa vhathu a sala a tshi bvisa phuraphura yawe ya kereke a ambara.Muhoyo u kha ḽa uri, mufumakadzi ho ngo vhuya a ḓivha uri u khou amba na mufunzi, fhedzi vhavhali vha a ḓivha uri mufumakadzi uḽa o vha a khou amba na mufunzi, ngazwo o kona u ṋea mufumakadzi uḽa nḓevhe, ndi mushumo wawe.
"Vha amba hani vhone munna. Vha nga ofha nowa vhe munna naa?
Mureiḽi a bvisa ṱhoho nga fasiṱere. Thomi a vhidzelela a ri ndo vha ndi khou ri vha songo kanda ḓongololo. Munna wa vhathu a ḽidza tsaṅwa a takusa goloi yawe a ṱuwa.
Muthada ya takuwa yo livha henengei khonani dzi tshi khou i khoḓedzela nga ḽa Bra Fox. I tshi pfa u khoḓedzelwa ya tou pfa i makwanḓani. Lingani u swika fhaḽa a ho ngo tsha vha na zwiṅwe. O mbo ḓi thoma u amba na iḽa khomba. Iḽa khomba ya ḓi sumbedza uri a i khou takalela zwine zwa khou ambiwa. Lingani a tshi khou ḓikombetshedza mme a uḽa musidzana vha vhuya vha tou bva mulomo. U bva havho mulomo vha vha vha tshi khou tou ṋaṋisa bonelelo. Vha tshi kha ḓi ri izwo ndi izwo vha tshinelwa thundu lwe maṅwe a mabuto a fhedza o phamukana. Muṅwe munameli wa Mutshangana a dinalea a tshi vhona zwine zwa khou itiwa mukegulu, ndi fhaḽa a tshi fara Lingani a ri u mu nuḓa a vhuya a tou humbela na pfarelo. Lingani o ri u tsa Tshitandani a si tsha sedza na murahu, kana ho vha ṱhoni wee? U swika kha ḽa hawe a thoma nga u fhira ha makhadzi wawe a tshi isa tshelede. Ha ri zwenezwi a tshi tou ri khoroni ya hayani a vhona vhaṅwe mufumakadzi na muṅwe musidzana vhane vha tou fana kokotolo na vhaḽa vhe ene a vha kolela. Kukaladzi ku tshi mu vhona kwa gidima kwa ya khae. Ene a tshi vhudzisa uri vhaḽa ndi vhonnyi ku tshi tou fhedza u ṱalutshedza a mbo ḓi zwivhona uri vhathu avho ndi vhaḽa vhe ene a vha kolela a mbo ki rembuluwa a huma. Mukegulu vho vho sokou sala vha tshi khou vhidzelela ene o huma.
• Ṅwana u mamela lurumbu.
9.	Nganeapfufhi i khou bvelela ngafhi/ Tshiṱori tshi khou itea ngafhi?
Giḽosari
3. Kha nganeapfufhi madzina a vhaanewa vhahulwane a tea u wanala
Nga murahu ha musi vhathada vho no fhedza u ḽa vha re Vho Muraga nga nṱhani ha hone vhukhambi vho fhedza vho vhudzisa Vho Emelina uri vhege iḓaho vha ḓo vha ṱhavhela luṅwe lukukwana naa. U funesa ṋama ha Vho Muraga Vho Emelina vha tshi zwi sedza vha vhona zwi tshi ḓo nga zwi sa fhedza zwo vha kula na maṋo, lune tshifhinga tshiḓaho uri vha iḽe vha ḓo tou tea u thoma vha I kuya.
Dzeula: Ndi u humbula
-Ndi muthu a fulufhedzeaho
2.	Kha phara ya u thoma muṅwali o ṱalutshedza Ludzhasi sa ṱhongi ine na zwiambarozwo ambarwa zwa vha zwo tou dzula vhathuni vhukuma. Hoyu Ludzhasi I tou vha nzhinga ya dzinzhinga vhathuni.
"Ni a ḓivha ndo pfa ndo vhaisala luṅwe. Na zwino ndi khou humbula uri ri tou ya ri mu dzhie nga swili." U ralo Nthambeleni o fara kukoṱikoṱi kwa biya. Khwese i vhonala yo no dzelela.
Mashudu a no nga aphele
12. Nganeapfufhi i thoma hani/ tshiṱori tshi thoma hani? Tshiwo tsha u thoma ndi tshifhio?
Lu daha hei ya Lexington. U amba, he! Khani lu anḓana nayo hezwi lu hafha. Hune lwa vha hone nga dina lu ḓi wana lwo tangiwa nga vhunzhi ha tshiṱafu. Miswaswo ndi khalwo. Lu tshi ḓi khoḓa lu ri ndi lwone Lukumbe-lwa Vho Frantsi nge lwe khotsi alwo Vho Frantsi vho tou ḓibeba. Ndi lwone lune musi ho bva oda ofisini khulwane ya zwine zwa fanela u bviswa tshitoloni, ha fhedzisela lwone u tsheka phanḓa ha havha Vho Manavhela. Zwino zwoṱhe siani ḽa u ṱalusa kana u vhala zwo bviswaho, Vho Manavhela vho themba lwone. Vhe hafha vha pfa vha khou lu funesa. Vha lufunela u sa lala na khani kha mushumo wo livhanaho nalwo. Mushumo hoyu lu u ḓivha u fana na hafha ngomu ha tshanḓa tshalwo.
7.	Muṅwali o ola vhaanewa nga nḓila-ḓe?
Kha iyi nganeapfufhi ri pfa nga Elekanyani musi o ya tshiṱitshini tsha zwa khetho dza IEC, ngei tshiṱaraṱani tsha Church, ḓoroboni ya Tshwane. Elekanyani vho ri vha tshi ṱoḓa dzina ḽawe kha mutevhe wa vhakhethi vho ḓiṅwalisaho, ha wanala ḽi si ho. Matsina ḽone ḽi kha mutevhe wa vhathu vho lovhaho. U ya nga ha ḽiṅwalo iḽo, o lovha nga dzi 22 Lambamai 2004. Zwithu izwi zwo mu akhamadza vhukuma lwe a vho swifhalelwa nge mbilu ya bilufhala.
Ha khotsi a Nnduṱanyeni
-Vho vha vhe minidzhere kha iṅwe fanitshara vha rula mushumo
Muḓi wa Vho Thomasi Masindi khoyu wo ṱore vhukati ha muḓi wa Harabali. Ndi muḓi wa nnḓu mbili fhedzi. Iṅwe ndi ya malege ya kamara tharu. Iṅwe ndi ya u eḓela, iṅwe ndi ya u dzula ngeno iṅwe i ya u bikela. Muṋango wa kamara ya u dzula wo vha wo sedza devhula ngeno wa khishi wa sedza vhukovhela. Heyi iṅwe nnḓu yo vha i ya mahatsi. Muṋango wayo wo vha wo sedza devhula. Heyi yo vha i aya u awela musi ḓuvha ḽi tshi fhisa. Khayo ho vha ho vhewa masofa a veḽivethi a vhuphuvhephuvhe.
Mikota: Ndi malofha o no bva nga ningoni arali wo rwiwa kana arali ṱhoho yo rema nga nṱhani ha ḓuvha u fhisesa.
2.6 Khuḓano ya nganeapfufhi
Vho Mmbulaheni vho vha vhone vhe vha thoma u bvela nnḓa vho fara mabutswu nga tshanḓa tshauḽa na belevhele nga tshanḓa tsha monde. Ha tevhela Vho Reginah. U bvela mukotoni vha mbo ḓi wana khuuvha goloi yo imaho mukotoni ndi thekhisi yo tsitsa Vho Thomas Masindi. Thekhisi ya mbo ḓi rwa i tshi sendedza.
2. Ngavhe hu inwi muṅwe wa mapholisa o vhidzwaho u fara avha vhaṱhannga, no vha ni tshi ḓo zwi itisa hani?
Ḓivhani zwauri mbudziso hedzi dzoṱhe dzi vha dzo ḓisendeka kha fhethuvhupo na tshifhinga zwa nganeapfufhi.
"Baba ndi dzhie." Ndi Lisani.
8.	Thero ya hei nganeapfufhi ndi ine ya khou ri gudisa uri ri songo fulufhelesa vhathu vhane vha vha tsini na riṋe ngauri vha fhedza hu vhone vhane vha ri bwela khunḓa. Nga u pfufhifhadza ri nga ri, ' muḽa nawe ndi muvhulai'.
"Iḓani ri ṱuwe inwi." U ralo Lingani musi o no minya kukoṱikoṱi kwawe kwa bia. U fhedza a doba hafu dzhege ya burandi ya V.O a shela i vhonalaho kha ngilasi, a rwela ṱhohoni.
Nga ḽi tevhelaho nga mathabama, Vho Badugelavha tshi dzhena nga khoro ya muḓi wavho vha vhona unga na zwino vha khou tou ḽora. Henefhaḽa nṱha ha luguvha he Shumba na Tendai vha vha vho dzula hone ḓuvha ḽo fhelaho, vha dovha vha vha vhona hafhu.
Hafha ndi hune muṅwali a tamba nga maipfi. Zwo ambiwaho nga mutala wa u thoma zwi a shandwa kha mutala u tevhelaho kana zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma zwi a shandwa nga maipfi a tevhelaho.
• fhethuvhupo na tshifhinga
U dzingisa nḓevhe: U ḓiita u sa pfi
2.	Ndo vha ndi tshi ḓo thoma nga u vhudzisa uri vhaṱhannga avha vha na mabammbiri ane a vha mulayoni naa.
Gaputshete: U ḓisa muthu mushonga wa uri a vhe tshiḓahela Khumbakhumba: Ndi nga murahu ha nḓevhe
U thukha: U dzula
-	zwiambaro zwi tshi tou dzulakha muhulwane.
Muanetsheli kha nganeapfufhi ndi muthu ane a ṱalutshedza tshiṱori kha vhavhali.
"A ni zwi pfi uri ni khou ntsemela mme ngoho? Vhe mme aṋu ni nga tenda, hii? Nahone nṋe a thi vavhi hune nda nga sokou kumbana na mavheleṱe a shango o faho dzimvalo na u ḓivhana ri sa ḓivhani. Ni khou dzhia dzitshantsi baḓi ni a ḓivha. Nazwino khamusi no ḓowela!"
• O vhuya a wana pfufho ya vhararu kha muṱaṱisano wa khamphani ya Maskew Miller Longman Literary Competition nga 1994/1995 nga maanea na nganeapfufhi kha bugu ine ya pfi Khare ya Tsiavhafu.
b.	U siwa muyani (suspense)?
"Zwi ḓo ita muzwala"
"Kha vha tse! Ri ṱoḓou thoma u vhala masaga haya oṱhe nga ḽithihi nga ḽithihi. "Vho Nnzeru," ndi Vho Ṋegovha vho no sedza hoyu mulindagethe, "nga vha ri vhidzele Vho Manavhela na vhaḽaiseli vhaṋa kana vhaṱanu vha swike hafhano hune ra vha hone nga u ṱavhanya. Tshitoloni kha hu sale Sidimela na havha vhaṅwe vhashumi." Hezwi vha tshi khou ambisa hezwi vha vhonala hu sina tsho shandukaho kha mbonalo ya tshifhaṱuwo tshavho na mikhwa yavho ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ndi luambo lune lwa shumiswa musanda. Tshivenḓa ndi lwone luambo lwu lwoṱhe lune lwa shumisa luambo lwa musanda kha ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe.
Khevha vhuraru havho vho no dzhena lufherani lwa u dzula. Vothi ḽa hoṋelwa. Vho Thomas vha dzhena lufherani lwa u eḓela. Vha wana nangoho maalo o dzudzunganyiwa lu sa takadzi. Izwo zwa tou ṋaṋisa mbiti dza Vho Thomas. Vha mbo ḓi vula waiḓirobo vha ri mboma yavho ṱhwaa, vha vhuyelela lufherani lwa u dzula hu re na vhaḽa vhavhili.
Vho Reginah vha tshi kha ḓi ṱoḓa u fhindula vha vhona mbevha kheiḽa i khou dadamala kha luvhondo ya mbo ḓi swika ya ḓibandutshedza khonani henefhaḽa nṱha.
Fhima: Ndi u humbulela
Musi ni tshi vhala tshiṱori:
2.11.1 Tshaka dza muhoyo
"Mini wo no dzheṅwa nga muya wa khotsi au ndi khou vhona!"
Vho Mphidi vha mu shela nga mawaṅwa a ṱhoḓisiso yavho sa zwe vha fulufhedzisa zwone. Muhasho wo khwaṱhisedza uri nangoho Elekanyani o ri sia nga ḽeneḽo ḓuvha ḽo bulwaho. Muvhigi wa lufu ndi khotsimunene wawe. Na masheleni a ndindakhombo o no ḓi badelwa kale. Zwa zwino mapholisa vha nḓilani sa izwi ho vulwa mulandu malugana na fhungo iḽi.
Tsumbo:
"He ḓongololo, ṱavhanya u pfuka u ḓo tshaisiwa wo ima hafho. Kani a u pfi Tshivenḓa". Sa ḽine na ngoho ḽa si pfe Tshivenḓa kana luṅwe luambo -vho lwa vhathu, ḽa sokou tulu.
"Mama, ene kha a dzule fhasi a tokomelwe. Ri a vhuya zwenezwino." Ndi Lingani
Munna a ri kha vha bikelwe reisi, dzi saladi na ṋama ya kholomo.
Ngoho Vho Badugela vho mbo ḓi bvisa luṱingo lwavho tshikwamani, vha puṱedza nomboro dzo teaho. Tshifhinganya lu nḓevheni vha mbo ḓi fhindulana na vhanna vha mulayo. "Ndi na thaidzo ya Mazimbabwe nga hafha muvhunduni wa Ponyoka. Zwa zwino ndi tshi khou amba ndi navho. Ndi khou vha ungeledza nga zwiḽiwa lune vha ḓa zwino vha nga vha wana", vhe tshete, vha kona u isa phanḓa. "Vha khona kha kubadana kwa Ḽiore, muḓi wa vhuvhili u bva badani khulwane. Nnḓaa". vha ralo vha ḓiropa Luṱingo: U khwaṱhisedza uri ngoho a huna tshine vha ofha kha Shumba na Tendai, Vho Badugela vha mbo ḓi tou dzula nnḓa navho. Ndi musi hu si tshe na ane a khou amba na muṅwe, veni ya mapholisa ya mbo ḓi bvelela. Ndi fhaḽa Vho Badugelavha tshi takuwa vho huduluwa vha sendela hune veni ya ḓo ima hone. "Vhathu vha hone ndi henevha", ndi Vho Badugela. Vhaḽa vhanna vhavhili vha mapholisa vha tshi tsa fhaḽa veneni vha sa vhuye vha fhedza tshifhinga nga u vhudzisa zwinzhi. Ndi fhaḽa vha tshi thoma u kakatana na Shumba na Tendai. Shumba a tshi kha ḓi vhudzisa zwe a tshinya, mpama wa mu nambatela khathihi na u kharamedzelwa venini. Vhuvhili havho havha mapholisa vho haka na zwiḽa zwikwati kha khana zwo ṅwalwaho madzina avho.
•	Muanewa dendele - mafhungo oṱhe a monamona khae.
"Hoo, vhalelani nṱha nga u ṱavhanya u itela uri ndi ḓo kona u rovhedza Rambo ane a ri zwo ṅwalwaho a zwi vhonali." Ludzhasi u khou ḓi amba nae e tsini nae. Uḽa muṱhannga wa khuvhe a vhu vhala zwavhuḓi nahone nga ṱavhanya. Ludzhasi a zwi pfa uri uri zwe a vhalelwa nga Rambo zwo ḓi tou bva zwo tou ralo.
25. Mafhungo a nganeapfufhi iyi a na zwine na guda khao naa, arali hu si na, ni vhona u nga ndivho ya muṅwali ya u ṅwala nganeapfufhi iyi yo vha i ifhio?
Vho Emelina vho mbo ḓi ya u foinela ha vhafunzi ha sa vhe na phindulo.
U rwa i tshi sendedza: U ṱuwa
Notsi na mishumo ya vhagudi
U fhambana na mavhele
U swika kha iḽi ṱorokisi, Nthambeleni a mbo ḓi sumba fhaḽa ho dzulaho iḽla khomba. Ho dzulwa khuḓani kha sithi I re mugumoni wa heḽi ṱorokisi, kha mutevhe wa zwidulo zwi re thungo ya tsha uḽa hezwi muthu o sedza vhukovhela. Tshi re tshidimela tshone tsho lavhelesa vhubvaḓuvha. Tshi ḓo khunyelela Devhula musi zwo tea. Fhedzi-ha i re khomba iyi yashu, hafha he ya thukha hone i vhonala i tshi nga i khou kumedza. Ṱhoho yo kunamiswa, ho farelelwa luṱaha lwa tshauḽa nga tshanḓa tsha lurumbu lwonolwo. Vho vhandekanaho nae ndi mufumakadzi mutswuku vhane zwino vha khou endela u luka zwithu zwavho zwa u naka nga uḽu. Nga mulandu wa u ḓalesa ha vhanameli na mihwalo, muṅwe ya mihwalo yavho yo putelwaho nga mabammbiri a khakhe yo vhewa vhukati ha lupasedzhi lwo siiwaho nga mitevhe ya zwidulo zwo dzulaho vhanameli. Phasela hedzi dzo livhana na sithi yenei ye havha mufumakadzi vha khuvhe vha dzula khayo. Vhu re vhurala ha u vhea dzone thundu na hone vhu vhonala vhu tshi tou tseka nga mihwalo
Ho sala vhege nthihi na maḓuvha maṱanu uri Vho Manavhela vha khwiedzele u shuma hafha kha Khamphani ya Lushaka ya Vhuendi ha Venḓa. Ndi Lavhuṱanu, Vho Manavhela vho tshaisa. Khevha vha tshi khou dzhena hayani nga veni yavho. U dzhena hayani vha mbo ḓi kuḓana dziṱhoho na muṱhanngana wavho Maanḓa ane a khou bva u tsheka marifhi bogisini ḽa vho ḽa poswo.
3. Ambani madzina a vhaanewa vhahulwane vhavhili vha iyi nganeapfufhi.
"Hai, a tou mbudzisa uri ndo pfa mini ndi ḓo mu fhindula zwifhio? Khwiṋe ndi tshi tou ya u pfa mafhungo a hone kha Nndweleni." Ludzhasi u khou ralo a tshi khou bva nga muṋango. Nangoho ambo ḓi wana Nndweleni e hone. U mu ṋekedza vhuḽa vhurifhi, are Nndweleni asi fhedze na tshifhinga a songo ḓivha uri ho ṅwalwa nga nnyi. Ludzhasi o ḓo mangala musi Nndweleni a si thsa vhu vhalela nṱha. A tshi edzisa u vhudzisa uri mulandu ndi mini, Nndweleni a si mu fhindule.
Tsumbo: Kha nganeapfufhi .... (dzina), muṅwali u khou ri kaidza / gudisa / ṱuṱuwedza uri ....
11. Muṅwali olingedza u bveledza tshiteṅwa itshi naho o vha na vhuṱudzeṱudze. Fhethuvhupo a ri ngo tou kona uhu vhona o hu bvisela zwavhuḓi khagala. Hone uri ndi tshifhinga tsha musalauno ri kona u zwi vhona nga zwine zwa ambiwa zwa dzikhireshe na dzithoyi dza matibutibu.
Miswaswo: Kholekhole
Vha re Vho Malada vha mbo ḓi vhuḽa vhurifhi kha Rambo tsike! Muṱhannga nda pfa a tshi sokou fhela nga zwikwekwele a tshi ri "Ṋamusi ya sa na tshifhango i ḓo tou litsha. Na nṋe-vho ho swika hune nda vhu wana."Vho Malada na vhone vha vho sokou setshelela vha tshi bva.
Luswetho: Ndi lunyadzo
"Ha, iwe havha mme au vha ḓo ri funza u tswa ḽiṅwe ḓuvha. U amba uri arali ḽiṅwe ḓuvha vho ya miṱanganoni yenei ya kereke ra i fara ra i bika ra ḽa zwi nga si ite." Lisani u pfa khotsi vha tshi ralo a tou fa nga zwiseo.
10. Murero u amba uri muthu o itaho tshithu tsho khakheaho u a vhonala naho a songo shushedzwa nga zwiito zwawe saizwi a sa dzulisei.
Redzhisitara: Ṅwalisa
Dza mbo ḓi ṋeleṋele: Dza ngalangala
-Ndi muthu a sa fulufhedzei
a.	Ḽifanyisi?
b.	Tshifhinga tshoṱhe.
Thai dzo itelwa u xedza muhumbulo wa muthu kana u ḓaḓisa muthu. Ngauralo, uri ni wane phindulo, ni fanela u sedza maipfi ane a vha thikho (key words), khathihi na maipfi ane a khou lingedza u ni xedza mihumbulo.
Muṅwali muṅwe na muṅwe u na nḓila yawe ya kuṅwalele. Zwo ralo na kha kushumisele kwa luambo na tshitaela, kwo fhambana zwi tshi ya nga muṅwali nga muṅwali? Muṅwali u tea u dzhiela nzhele uri luambo luṅwe na luṅwe lu na milayo yalwo ine ya tea u tevhedzwa. Kunangele kwa maipfi, kudzudzanyele kwa mafhungo na kuvhekanyele kwa phara ku na mushumo muhulwane kha maṅwalwa a ḽitheretsha. Luambo na tshitaela zwi fanela u anana na zwine zwa khou ambiwa. Tsumbo, hu nga shumiswa luambo lwa musanda arali hu tshi khou ambiwa nga zwine zwa tshimbilelana na zwa vhuhosi.
"Ḽi khou ḓiita uri ḽo thanya u fhira muthu ngeno na muthu a tshi ḓi thuḽiwa."
Khuḓani: Khoneni
Tshi tshi dzhena Kempton Park, ya vho Lingani ndi musi i tshi vho ḓi ṅwela vhuḽa halwa ho rengwaho masiari. A re maṱorokisi a kiḽasi ya vhuraru khuvha o ḓala lwa u dala. A huna na vhupfelo ha mare thovhela.
"Zwino ngoho a vha sokou ntswela-vho nda ḓivha mvelele dza iyi yanga mulamu wanga? Ndi nga si vhuye nda vuwa ndo zwi munyu kha muthu na muthihi, ngoho nga khaladzi nga Munyadziwa wa mme anga a re mavuni. Naho arali zwi songo nnakela kha vha sokou nnduma nḓevhe nandi. U rwa mulenzhe nga fhasi ndi ha muthu. Ndi khou tou humbela nga zwanḓa zwivhili. Lu ḓo vha lwa u thoma na u fhedzisela. Huufha ndi na zwikolomo zwi si gathi-vho madangani. Ndi amba uri tholana nthihi i nga ḓivha yavho. Zwi kha vhone, mulamu."
-	ḽi tshi tou nzirii: ḓuvha ḽi tshi khou fhisesa.
1. Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi tshi ri ndi a swika khae, uḽa musadzi a thoma u ṅweṅwela.
7.	Aral indo vha ndi muanewa wa iyi nganeapfufhi ndo vha ndi tshi ḓo pfa ndo vhaisala vhukuma musi ndi tshi vhudzwa u pfi a thi tsha vhaliwa na vha tshilaho, hone ndo vha ndi tshi ḓo lusa nga nḓila dzoṱhe uri mafhungo ayo ndi a wane uri o thoma ngafhi u swika mudzini wao. Nahone vha re khotsimunene ndo vha ndi tshi ḓo ita uri mulayo hu vhe wone une wa shuma navho, nṋe ndi sa vhee mulayo zwanḓani zwanga.
"Hu pfi kha vha swike ofisini yanga zwino-zwino nga minidzhere muhulwane. Arali hu na zwe vha fara hu pfi kha vha zwi vhee kule vha range u ḓa." U pfa zwenezwo Vho Manavhela, mbilu ya mbo ḓi ḓa muṱanani. Ṋamusi ndi amba-dzi-fhele. Mafhungo avho mathina ho ngo fhela. Ee, zwi amba uri vho sokou ḓitshutshudza nga murunzi wa ningo.
A zwo ngo mangadza musi Vho Mphidi vho tou ḓa nga tshavhukoma afha ha Elekanyani, musi a tshi ṋea ndaela ya uri haho ngeno a hone ngomu nḓuni. Fhedzi Maureen o simesesa ḽa uri "U si dze muvhidzi tshivhidzelwa u sa tshi ḓivhi." Nangoho Elekanyani o mbo ḓi ya kha Vho Mphidi.
• Luambo na tshitaela
Vhathu vhanzhi vha a ṱanganyisa tshiga na ḽimethafore. Tshiga na ḽimethafore ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho. Tshiga ndi musi muṅwali a tshi shumisa tshithu vhuimoni ha tshiṅwe u itela uri zwine a khou amba zwi pfalese. Henefha ndi hune tshiṅwe tshifhinga wa nga wana muṅwali a tshi shumisa zwifanyiso zwine zwa vha na vhuḓikwamanyi na bivhili (Biblical allusion and allegory). Muṅwali a nga shumisa zwiga zwine zwa nga sa; malofha, maḓi, ḽiivha, tshifhambano, muvhala mutswu, ḽiluvha ḽa ḽirosi, na zwiṅwe.
Hu anetshelwa mafhungo kana tshiṱori nga muanetsheli a tshi anetshela vhaanetshelwa. Kha nganeapfufhi muanetsheli hu nga vha muṅwali kana muṅwe wa vhaanewa henefho kha nganeapfufhi. Tshiṅwe tshifhinga muanetsheli hu a vha muvhali nga murahu ha musi o vhala nganeapfufhi, a tshi anetshela vhaṅwe nga ha zwe a vhala.
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
9.	Ndi vhona uri sedzheni Tshililo mushumo u nga vha wo fhela ingwa nga u gwevheliwa u sa fulufhedzea musi e mushumoni khathihi na u tshinya dzina ḽa mapholisa.
Ndi nṋe mme a Nnduṱanyeni
"Ha, mme a Lisani, no i hadzinga ṋamusi, no shela na mini zwine zwa tou ḓifhelela." Vha sa athu fhedza vhe,"...oooh, xe...!"
Nganeapfufhi i tea u vha na muṱoḓo muthihi muhulwane. Muṅwali makone wa nganeapfufhi ndi ane a tou fombe kha muhumbulo muthihi muhulwane u bva mathomoni a tshiṱori tshawe u vhuya u swika magumoni. Ipfi kana mutala muṅwe na muṅwe u tea u vha na vhushaka na muṱoḓo muthihi muhulwane wa nganeapfufhi yawe. Ngauralo, maipfi kana mitaladzi ine ya sa elane na muṱoḓo wa nganeapfufhi i tea u khwathelwa. Zwa sa ralo zwi nga sia vhavhali vha si tsha ḓivha uri ndi nganeapfufhi kana ndi nganea naa.
Ro vha ri tshi khou vhulaha mbevha."
U sala fhaḽa Vho Thomas vha ḓo dovha vha vula waiḓirobo vha vhuyedzedza mboma vhudzuloni. Vha thoma u ḓi pakela zwiambaro zwavho zwe vha vhuya nazwo. Vho vha vho ḓi siavho zwiṅwe zwiambaro henefha hayani. Ndi fhaḽa vha tshi ḓelwa nga muhumbulo wa uri sa garaba vha fanela u ḓaḓisa nga swutu. Vha mbo ḓi humbula iḽa ya veḽivethi ntswu i re fhano hayani. Samusi vha songo i vhona waiḓiroboni vha humbula uri i nga vha i suthukheisi. Vha wana swutu yavho khei. Vha tshi i bvisa vha wana uri zwe ya shuṅwa zwone a si zwiṱuku. Zwoṱhe vhagi na vhurukhu ndi mabuli fhedzi. Vha ṱavhanya vha zwi vhona uri ndi mushumo wa mbevha. Vha tshi fhenḓa vha wana tshiṱaha tsha mbevha. Ngomu ndi zwibevhana zwitswukutswuku. Vha ṱavhanya vha zwi limuwa uri hu nga Vho Reginah na Vho Mmbulaheni vho fela fele sa bete. Mihumbulo yavho i tshi kha ḓi lwa ngauralo vha sokou pfa goloi i re kha luvhilo luhulu khoroni ya muḓi wavho tsere. Vha tshi kwaṱa nnḓa ndi veni ya mapholisa. A ho ngo vha na zwiṅwe. Vho mbo ḓi namba vho namedzwa mahala Biaba ndi tsini.
A kha ḓivha o ima zwawe henefho, u pfa hu khou bvuma goloi ino pfala i tshi khou ḓa. A tshuwa a tshi elekanya zwine zwa nga itea. Goloi ya bvelela. A humbula zwine a nga ita. A imisa nga tshanḓa, ya fhungudza luvhilo ya mu ḽidzela bele.
Musanda ndi fhethu hune a hu sokou ambiwa luambo luṅwe na luṅwe. Hu na ḓivhamaipfi ine ya shumiswa musanda fhedzi.
"Vhanna vha hashu, musadzi wanga a tou ṱuwa ndi hune nda ḓo sala na nnyi? O luga hani iwe vhathu. Inwi a ni ngo sokou dzhenisa na maṅwe mafhungo aṋu a siho." Rambo a tshi fhindula ari zwo raloho hango vhuya a zwi ita. "Aivhoo, hufha na inwi no ḓi thoma na vhu vhala? Kani ni khou pfa ndo vhala na zwi songo ṅwalwaho." Ludzhasi a si tsha amba tshithu avho sokou duu. Hu hone a tshi tou vhonala uri o ṱungufhala tshoṱhe.
Muzwala: Ndi ṅwana wa malume au kana wa makhadzi wau
2. Fhethuvhupo na tshifhinga kha iyi nganeapfufhi zwo bveledzwa nga nḓila yo teaho naa? Tikedzani nga tsumbo dzi bvaho kha nganeapfufhi.
1. Nga murahu ha u vhala nganeapfufhi iyi inwi ni vhona u nga ndi zwifhio zwine muṅwali wayo a tama ri tshi guda.
U fhambana na mavhele: Ndi u lovha
12. Nga u tou pfufhifhadza ṱalutshedzani uri inwi arali ho vha hu inwi Vho-Thomas Masindi fhungo iḽi no vha ni tshi ḓo shumana naḽo nga nḓila ifhio? Phindulo yaṋu vhe i tendiseaho nahone mafhungoaṋu a songo fhira hafu ya siaṱari.
Ludzhasi o vha a na thaidzo ya u sa kona u vhala na u ṅwala sa izwi a songo dzhena tshikolo. Fhedzi o vha a sa ṱoḓi vhathu vha tshi zwi ḓivha uri ha koni u vhala na u ṅwala. Zwenezwo zwo itisa uri a dzulele u vhamba maano uri ha sa vhe na ane a ḓivha uri ha koni u vhala na u ṅwala.
A lingedza u dzhenisa thanda vhukati haḽo ḽo ralo u putana.
nga Rudzani Tshianane
Lufherani: Kamarani
Nga ha nganeapfufhi
Phoḽ Balethavha
7.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona vhukuma u bveledza puloto yawe. U wana tshiwo tshi tshi bveledzwa nga tshiṅwe. Hu na thevhekano yavhuḓi ya zwiitei kha iyi nganeapfufhi.
a.	Nga u vha ṱalutshedza,
"Ene.....,"ndi Lingani o no ḓalelwa a tshi vho lingedza u vhanyuludza uri a swike khae a mu hohe nga tshanḓa.
Ḽinanisi tshaḽo ndi u ṋaṋisa tshithu tsha vho dzhiiwa nga nḓila khulwane vhukuma kana yo kalulaho.
1.	Muṅwali o shumisa muthuwa vhuvhili u anetshela nganea yawe. Ri ralo ngauri zwoṱhe zwine zwa khou ambiwa muanewa a si ene ane a khou amba nga hazwo. Hoyu ane a khou anetshela u vha a khou anetshela zwine a sumbedza a tshi tou nga o vha o ṱalela a tshi khou zwivhona zwi tshi khou itea.
"E, nga swondaha Mma-vho!"
Vhathada vha sala vho tou fhela nga zwiseo. Ha ri vhathada vha tshe vho tou fa nga maseo na mapwapwalala vha sokou pfa goloi mukotoni tsere.
"Ndo kharamedzwa nga vhaṅwe musi ri tshi khou dzhena tshidimelani, nda vho suvha nda wela kha pulatifomo. Mashudu nge ndi si wele ngomu tshiporoni."
Mabalane: Ndi muṅwaleli
Manweledzo
Minidzhere: Mulanguli muhulwane
3.	Hayani ha Elekanyani ndi Shanzha.
"Izwo ṱanzwani bodo heyo."
nga Edward Thinandavha Maumela
Themba: Zwi amba u fulufhela
Houno ndi Mugivhela wa ṅwedzi wa Lambamai. Ngevha-ha Vho Manavhela afha Maungani muḓini wa Vho Ṋegovha. Tshifhinga ndi hafu u bva kha awara ya vhufumiraru. Vho Ṋegovha na vhone vho tshaisa. Na goloi yavho khei i hone afha hayani. Ndi khumbi dala ya Caravelle. Yo ima phanḓa ha garatshi yayo yo ṱumanaho na nnḓu hei yavho ya u naka yo fulelwaho nga zwileithi zwitswuku. Vho Ṋegovha na Vho Manavhela zwino khevha afha kamarani ya u ḽela vha tshi vho ambara malinga vhoṱhe, Nnḓa ndi nzhowe-nzhowe ya vhana vhane vha khou tamba fhasi ha muri wa mutshikili u re murahu ha tshitanga tsho dekiwaho. Vha re mufumakadzi wa Vho Ṋegovha na iyi khomba yavho (ḽone tanzhe ḽavho), vho dzula muṱani vha khou rungisana malabi e vha fara nga zwanḓa. Kana hu khou rungiwa zwithuḓe-wee? Vho vulela na radio yavho ṱhukhu yo vhewaho kha fasiṱere ḽa tshiṱanga.
"Na luthihi ndo vha ndi sa humbuli uri ni muṅwe wa mahwarahwara haya ane a dzulela u kakata mahafhe zwitumbu zwa dzula zwo tou rwe misi yoṱhe. Fhedzi ṋamusi khezwi, gombo ḽanga ḽo fovhela nga u shona. No ntshonisa na ntshonisesa musidzana wanga muthihi fhedzi. Hoṱhe- hoṱhe hune nda kanda, Manzemba, Buluni na Dimani, hu pfala ḽaṋu dzina fhedzi. Nṱhani ha u sedza zwivhuya inwi ni takadzwa nga zwenezwi zwo bvaho nnḓa ha nḓila."
Ralala:	Ndi u sokou monamona. O itaho tshithu kana vhukhakhi u a vhonala nga zwine a vha a tshi khou ita.
Khishi: Ndi tshiṱanga
Kanzhi hafha ndi hune ra wana muṅwe wa vhaanewa a tshi dzula e goo, a humbula nga zwiwo zwo vhuyaho zwa bvelela kale. Zwithu hezwi u vha a tshi khou zwi humbulela mbiluni e eṱhe lune vhaṅwe vhaanewa vha vha vha sa koni u ḓivha uri hu khou itea mini khae. Zwi ḓivhiwa nga riṋe vhavhali uri khuvhani muanewa uyu o vha a kha ḽiṅwe shango. Ndi zwine Vhavenḓa vha ri "Bele u mpheni mbilu i Dzimauli".
Sa nga misi, khotsimunene Vho Kudzwe vha ḓi dzula vhe muthu ane zwanḓa zwavho zwa dzula zwo fara. Mazwale o ri u ṱalutshedza zwauri vha khou humbelwa, vha tama u ḓivha tshivhedzelwa. U itela zwauri vha vhone ndeme ya u vhidzwa havho, Maureen o mbo ḓi vha gavhela mafhungo nga vhupfufhi. U pfa zwenezwo Vho Kudzwe vho mbo ḓi thupha zwoṱhe zwe vha vha vha tshi khou ita vha mbo ḓi dzhena goloini na mazwale vha livha ngei muḓini wa mukomana wavho. Vho ri u swika vha mbo ḓi dzhena nḓuni, he Elekanyani a vha toololela mafhungo awe oṱhe u bva tshe a thoma u swika he a guma hone. Musi a tshi khou toolola mafhungo aya, ndi misi Maureen na mazwale vha tshi ḓi vha henefho na vhone. Fhungo iḽi ḽa vha tshenusa vhukuma."Heḽi ndi fhungo ḽine muthu a tea u ḽi lavhelesa zwavhuḓi uri a sa ḓo ḽi dzhena nga vhutsilu, nṋe ndi ḓo ḽi sala murahu iwe Elekanyani u songo vhuya wa fhufhumelwa na khathihi. Tshau nga hu vhe u dzika, matshelo u ye mushumoni uri u sa ḓo tshinyalelwa nga mushumo. Ndi ḓo ḽi sala murahu heḽi fhungo. Ndi tshi wana zwi dodombwedzwa ndi ḓo u kwama, u songo vhuya wa ḽi ṱapanyedza u sa ḓo ḽi tshinya". Sa vhunga ho amba khotsimunene, Elekanyani a ṱanganedza fhungo ḽo ralo. Zwenezwi vho ḓi dzula ngauralo, founu ya Elekanyani ya mbo ḓi lila, a tshi ndo i ṱanganedza u wana ndi Vho Mphidi vhane vha khou mu humbela uri a ṱavhanye a swike ngei tshiṱitshini tsha khetho vhunga vho no ḓi wana vhuṱanzi vhu fareaho malugana na ḽeneḽi fhungo ḽithihi ḽine ḽa khou vha dina.
1. Nganeapfufhi ndi mini?
• Hu Bvuma na Fhasi (Nganeapfufhi)
4.	Fhethuvhupo na tshifhinga muṅwali o lingedzau zwi sumbedza henefha kha phara dza u thoma. Ri pfa a tshi amba nga Maungani , Ṱhohoyanḓou, Hamphego khathihi na zwine zwa khou itea zwi sumbedza tshi tshifhinga tsha musalauno hune vhathu vha unḓa miṱa yavho nga u tou vutshela mishumoni ine vha vha vho tholiwa kana vho tou ḓithola.
Nḓila iyi ndi ine ya lunzhedza zwiwo zwa puloto zwi tshi tou tevhekana, hu si na u dzhenelela zwiwo, zwi phanḓa kana zwi murahu. Zwiwo zwi tevhekana u bva mathomoni u swika magumoni hu si na u ruma vhavhali kha zwiwo zwo iteaho murahu kana zwine zwa ḓo itea phanḓa.
" Ndi khou tenda, fhedzi ni tou ḽi tapa ni dovhe ni bve."
-Vha dzula Maungani
Ludzhasi a pfa mbilu yawe i tshi vhavha ya dovha musi a tshi humbula uri o konḓelwa hani uri a kone u wana musadzi wawe ane a vha Alice. A pfa zwine mme awe vha khou ita a sa koni u zwi ṱanganedza, Ludzhasi a humbula maipfi a bvaho luṅwaloni ari ndo vha ndi tshi vha funa hani, a tou ng a sa lila. Na ene Ludzasi a tshi humbula uri u funa hani Alice, a pfa vhutshilo vhu tshi tou nga vhu nga si tsha mu ḓifhela arali o fhambana nae.
4.	Fhethuvhupo na tshifhinga muṅwali o kundelwa u tou zwi bvisela khagala nga nḓila i fushaho. Sa vhavhali ri tou humbulela uri hu khou ambiwa nga fhethuvhupo hune ha vha Venḓa khathihi na Phithasibege. Tshifhinga tshi vhonala tshi tsha musalauno ngauri hu ambiwa nga nga ha mimoḓoro.
• Tshivhindini tsha muḓifho (mutolini).
Nyanetshelo nga muthu wa u thoma ndi nḓila ine nganeapfufhi ya anetshelwa nga muṅwe wa vhaanewa. Hezwi zwi vhonala nga u shumisa lisala ḽa muthu wa u thoma "ndo/i, nṋe" kana vhunzhi "ro/i". Muanetsheli wa muthu wa u thoma hu nga kha ḓi vha muanewa dendele kana muanewa ane a vha tsinisa na dendele kana muanewa muṅwe na muṅwe.
"Ho tou tshinyalani mini vhommane nga matsheloni mangafha." Ndi Vho Mmbulaheni vho khou ṱoḓa u ḓivha
Dzhielanivho nzhele uri phindulo dzoṱhe dzine na ḓo ṋeiwa a zwi ambi uri ndi dzone ambadzifhele,saizwi vhathu ri sa vhei maipfi nga nḓila i fanaho naho ri tshi vha ri tshi khou amba tshithu tshithihi. Hezwi zwi amba uri phindulo idzi dzine na khou ṋewa afha dzi vha dzi khou ni thusedza uri na inwi ni konevho u ṱuṱulea ni humbule uri arali ho vha hu inwi phindulo ya mbudziso nkene no vha ni tshi ḓo vha no i vhea nga maipfiḓe kana yo vha i tshi ḓo vha yo ima nga tshivhumbeo tshifhio.
Maswole Ṋetshirando o no ṅwala ḓirama dza radio dzo vhalaho sa tsumbo:
•	U bva afho ni sedza uri maga ayo a ḓisa dziṅwe pfudzungule naa kana hai.
U ranga ndi vha vhudzisa mutakalo. Nṋe ngeno hayani a thi ngo takala u bva tshee vhone vha ṱuwa.
Ha ri vho no ima zwavhuḓi, vha angaladza belevhele. Ha ri vha tshi tou ri ndi rwe iḽa mbevha, ya mbo ḓi takutshedza vha sala vha tshi rwa balaga mbevha yo no rwa i tshi sendedza. U swika fhasi mbevha y a mbo ḓi tou ri yo livha Vho Reginah. Vho Reginah vha tshi tou humbula u shavha ha vha hu uri na mbevha yo humbula u phephela henengei hune Vho Reginah vha khou shavhela hone vhathada vha swika vha tangana. Vho Reginah vha bata nzie. Mbevha ya vha i livha luvhondoni. Kwanyame-kwanyame ya swika ya bva nga fasiṱere.
22. Hu na muanewa wa viḽeini kha tshiṱori? Kana muanewa a mangadzaho?
"Ai, naa mathina ndi vhone? Hedzi Toyota dzi kanya u ḓala hadzo Venḓa, na u fana na vhone Madzhapani vhaiti vhadzo," ndi Vho Sidimela vho no ingamela nga fasiṱere. U ralo Vho Manavhela vha tou fa nga zwiseo thovhela.
Sunyaila: Ndi u kokovha/ tshimbila hune ha u tou nga muthu kana tshithu tshenetsho tshi khou tou ṱonga.
U pfa kuambele kwonoku, Vho Manavhela vha mbo ḓi femela nṱha vha fhedza ngauri, "Areḓi, ndi ḓo sokou lindela ndo fara mbilu nga tshanḓa. Ha bala wonoyo ndi khou namela nga khaladzi! Zwa mabulayo a Inkatha na pfiriri dza polotiki zwi ḓo vhonala phanḓa," vho ralo Vho Manavhela vha tshi vho kweta ṱhoho.
"Hoo. Ndi zwe na langana uri ni ḓo mmbudza zwone arali ndi nga bvelela ni sa athu nkhumbulela -ii? Ṋamusi ni ḓo mmbudza zwavhuḓi."
Tshiṱeṱemba: Ndi muthu ane a vha na muvhili
10. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali vha nganeapfufhi yawe muyani naa?
"Vha tshi amba a u bebwa haṋu nga musadzi, vhone vho bebwa nga munna."
Vhuvhili havho vha a tendelana uri vha ḓo badelana R400, naho Vho Mulimavho vha vhe na avho mbiluni yavho. Khavho o vha o no vha maitele a u pulisa vhabvannḓa. Ho vhuya na mushumo wo vha u muhulu kha hayo masheleni. Vhaṱhannga vha vhathu vha khou tou ṱoḓa tshelede ya mugayo.
15. Mbambedzo ya muanewa ane a pfi Ludzhasi na muanewa ane a pfi Vho-Thomas Masindi.
Lo tsha. Ndi Musumbuluwo. Ṱhanga i hwala na hatsi hafha Venḓa Co-operative Wholesalers. Vhunzhi ha havha vhanna vha no shuma nga fhasi ha Vho Manavhela vha khou dinwa nga babalasi. Na 'Lukumbe-lwa Vho Frantsi"ṋamusi a lwo ngo tou tsha zwavhuḓi khofheni. Veni na ṱiraka dzi khou ḓi rothela dzi tshi tuta zwine dza tuta. Yo vhuya ya tshaya zwo sokou ralo. Musumbuluwo wa u ranga wa mafheloni a ṅwedzi u kanya zwenezwi.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Duu: Ndi u fhumula
Alice
Ndi figara ya muambo i shumisaho maipfi mavhili a ambaho zwo fhambanaho ngeno hu u itela u khwaṱhisa zwine zwa khou ambiwa.
Ḓuvha ḽo no dzhena nga thavha: Ḓuvha ḽo no kovhela
Zwenezwi vho no lumelisana, Vho Mphidi ndi u mbo ḓi hanelela mawaṅwa oṱhe a tsedzuluso dzavho. U ya nga he vha wana vhuṱanzi nga hone zwi vhonala zwo khwaṱhisedzwa uri Elekanyani o lovha nga 22 Lambamai 2004. Vha tshi ralo vha bvisa khophi ya thanziela ya lufu ha wanala uri ndi khotsimunene Vho Kudzwe. U ya nga ha vhuṅwe vhuṱanzi vhu songo khwaṱhisedzwaho, hu vhonala hu na mbilo ya masheleni a re na tshivhalo yo itwaho kha vha ndindakhombo. "Fhedzi zwino zwa zwino ri khou amba, vha Muhasho wa zwa Muno vha khou dzudzanya u vula mulandu wa vhufhura malugana na hezwi. Inwi ni songo bva ngauri tshigwada tsha vhaofisiri tsho rumiwa nga muhasho uri tshi ḓe tshi kwamane na inwi". Avha ndi Vho Mphidi vha tshi khou amba na Elekanyani na mufumakadzi khathihi na mukegulu vhe vha vho tou dzhena nga vhuya.
U dzhenwa nga nyofho: Ndi u tshuwa
Gunwe heḽi vhone, ha...! Aredzi! Vho Manavhela khevha vho no sokou imisa vhulanga afha murahu ha veni tshena ya Mazda ya mapholisa. I vho amba u takuwa. Ya mafogisi i phanḓa. Ndi Audi ya muvhala mutswuku. Zwoṱhe Vho Manavhela vha ḓo ṱanziela phanḓa.
12. Nga maipfi aṋu ambani uri vhathu vhane vha nga Vho-Magoro vha a tshila na.
Elekanyani o mbo ḓi humbula u tou ya hayani Shanzha, uri a yo lugisa hone mafhungo awe. Hafhu Elekanyani ndi muthu ane mafhungo a u shela mulenzhe kha demokirasi ya Afrika-Tshipembe, a zwi takalela vhukuma, vhuhulu zwi tshi ḓa kha zwa khetho, ha ṱoḓi u pfukwa. Nangoho o mbo ḓi ita khumbelo mushumoni uri a ṋewe maḓuvha ane ngao a ḓo kona u lugisa mafhungo awe.
nga Lufuno Rudo Ndlovu Muṱa u no tamba mbevha
• Ṱhoho ya nganeapfufhi
"Ndi khou tamba getheni, zwino ndo vhona ḓongololo ḽi tshi khou mona badani. Mmawe a ḽi nga thuḽiwi."
• Ṋetshirando Maswole o dovha hafhu a pfufhiwa pfufho kha vhuimo ha vhuraru nga bugu yawe ya ḓirama ya Luisimane ine ya pfi Flames of Fury.
b.	Muthu wa vhuvhili?
"Ee! Ro i fhiwa nga nnyi vha tshi vhona na mmbwa yo hungwa tsini na hoko," ndi Lisani a tshi khou ima na khotsi.
"A ri ambi na vhone nahone a ri na mushumo na mirunzi i ngaho ya vhone. Ri khou ṱoḓa houḽa...zwauri a nga vha e ṅwana wavho a ri hani, nahone a ri lwi nazwo ngauri huufha muṅwe na muṅwe o bebwa nga musadzi. Na riṋe ri vhana vha vhaṅwe vha ngaho sa vhone. Fhedzi-ha ngoho i sinaho bemu ngei: muthu u bebiwa hawe u bebelwa muthu. Hu ḓi nga u amba, muthu a nga ḓi amba zwine a funa na ane a funa. Hezwi zwi mu sia a tshi kona u wana khonani na u fhaṱa lushaka uri vhutshilo vhu ye phanḓa. Hezwo ndi zwone ngauri vha tshilaho ndi vha faho. Zwenezwo, mbeu ndi riṋe u khwaṱhisa mutevhethandu wa riṋe matshelo. Vha khou zwi pfa mmawe."
"Ngoho ni amba zwone muzwala, Hu a kupula vhusiwana hafha fhethu." Vho Magoro vha khou ralo vhe ngomu mutshinini une vha khou tamba wone. Na uyu muzwala wavho u ngomu u khou kakarika na wawe. Zwino hezwi muṅwe o no ḽiwa tshelede ye a tshintsha u thoma, a tshi ya u tshintsha iṅwe ha tsha vhudza muṅwe lini. U vhona muthu a tshi vho sokou kungunyala o imisa mulomo a tshi ya u tshintsha.
• Ndi buluvhutsini (zwi vha zwi khou konḓa tshoṱhe).
4. Ṱhoho ya iyi nganeapfufhi ni vhona yo tea? Tikedzani phindulo yaṋu.
U khwaṱhisedza vhuṱanzi vhune vha khou amba, vha lingedza na u mu sumbedza he zwa ṅwalwa hone. Elekanyani ha ngo tsha lindela uri vha ṱwe vha tshi khou mu sumbedza, o mbo bva a tshi lidza tsaṅwa khathihi nau gungula a tshi ri u khou kolelwa. "Ndi nga si pfi munna wa vhaṋe ndi tshi kha ḓi tshila, ndi ḓo zwi ita mafhungo", uyu ndi Elekanyani musi a tshi khou ṱuwa. A tshi humbula u ya kha zwiṱitshi zwa khetho zwine zwa nga vha zwa khwiṋe henefho tsini, a wana zwoṱhe zwi tshi fana zwi tshi nga tou fhiriswa nga musi o namela bisi a tsa hayani ha hawe Shanzha hune a ḓo thuswa nga vhathu vhane vha mu ḓivha. Khamusi vhenevho a vha nga mu koleli. Zwauri a tou namba a zwi thuphe tshoṱhe, avhona zwi sa ḓo ita na luthihi nge a ḓivha zwauri zwi ḓo mu kundisa u khetha hune a hu vhona sa tshipiḓa tsha ndeme kha u shela mulenzhe kha demokirasi ya shango ḽa hawe. Tsha khwiṋe a wana hu u ya hayani ha hawe uri a thuswe hone. Tshi takadzaho ndi tsha uri o ḓi ṅwalisa henengei na mathomoni azwo. Naho a tshi ḓo tou namela aya hayani, zwiḽa zwa u pfi o lovha a wana zwone a tshi tea tou zwi dzhiela vhukando nga nḓila ya u tou zwivhiga mapholisani kana ofisini ya khomishini ya khetho.
Hafha muanewa u vha o livhana na zwithu zwivhili zwine ndeme yazwo ya eḓana. Fhedzi u tea u nanga tshithihi, a u tendelwi u nanga vhuvhili hazwo na u tamisa hazwo. Mulayo uri u tea u nanga tshithihi fhedzi. Zwo ḓi ralo na kha muanewa ane a vha a kha heḽi dandetande, u fhedzisela a sa ḓivhi uri a nange mini a litshe tshifhio sa izwi vhuvhili hazwo a tshi khou zwi ṱoḓa.
Hone u sa pfa ha ḓongololo zwo tou ṋaṋa u vhaisa mbilu ya Thomi saizwi ene a nga si kone u dzhna badani a ḽi bvisa saizwi ha hawe hu na muṅwe wa milayo ya vhana une wa ri ṅwana ha dzheni badani a si na muthu muhulwane. Hoyu mulayo kha Thomi wo dzhena wa dzhenesa. Hone naho ḓongololo ḽo vha ḽi tshi khou ita tshikhuna Thomi ha ngo swika hune a ḽi fhelela mbilu saizwi o vhuya a tou ṱoḓa lutanda a tshi ri khamusi u ḓo kona u ḽi tapa. Thaidzo kha Thomi yo ḓo vha hone musi thanda i sa swiki u nga tapa ḓongololo, ngeno a tshi dovha a tshi wana iṅwe ndapfu ine ya nga kona u tapa nungo dze ndi bva vhubvo. Thaidzo yo vha ya uri thanda yo vha yo ri denyefhalinyana. Naho zwo ralo mutukana hoyu ha ngo laṱa tshovha. U sa pfa ha ḓongololo zwo ita uri Thomi a vhuye a tou amba naḽo nga luisimane nahone a tshi vho ḽi vhidza uri ḓongi sa tshikhau tsha ḓongololo. Ḓongololo heḽi ḽo ponya lunzhi kha goloi dze dza vha dzi tshi khou fhira henefho badani.Hone u sa pfa ha ḓongololo zwoita uri Thomi a vhuye a jale a ise phanḓa na mutambo wawe. Hone musi a tshi pfa mubvumo wa goloi o vha a tshi dovha hafhu a ita mushumo wa u vhidzelela ḓongololo uri ḽi be badani ḽi sa ko thuliwa. Mutukana hoyu o vha a tshi ita a tshi kwata a ḽi lidzela tsaṅwa hone nga murahunyana a dovha a ḓisola uri ha ngo tea u hi fhelela mbilu saizwi a sa ṱoki hi tshi thuliwa.
10. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kundelwa vhukuma u sia vhavhali muyani. Ndi ralo ngauri o fhedza o tou buletshedza uri ho fhedza ho bvelela mini kha ḓongololo.
-U xelela nga mushumo kana u fhelelwa nga mushumo nga nṱhani ha u ita zwa tshanḓanguvhoni.
"Vhaṱhannga, ni songo hangwa zwauri ni vhabvannḓa! A si Zimbabwe kana Mozambique fhano! No ḓowela muvhuso wa Mugabe!" Muthada i tshi ḓa huṅwe ya amba nga Luisimane. Naho vhaṱhannga vha khuvhe vha tshi khou vhudzwa na a si na mukango, a vho ngo tenda u tsiruwa muḓini wa Vho Badugela. Vho Badugela vha tshi ri vha vale vothi, Tendai na Shumba vha a ḽi omba. "Riṋe ri ṱoḓa tsherede yashu, zwezwo fhedzi". Nga mbiti na u sa kona luambo lwa Tshivenḓa zwavhuḓi, Shumba u ita a tshi amba na nga Tshishona. Vho Badugela u vhona avha vhaṱhannga vha sa vhuyi vhe kope kha zwine vha khou amba, vha humbula maano avho a misi. Hafhu vho vha vho humbula uri Shumba na Tendai a vha nga ḓo vhuya vha konḓa u swika hafha. Vho vha vho ri u vha sedza vha vha nyadza. Zwino, hei, vha khou konḓa sa mudzi wa muṱulume.
Nganeapfufhi iyi i tshi tou thoma ri khou vhudzwa nga fhethuvhupo hune ha vha Harabali. Muṅwali u ri vhudza nga ha madzulele a muḓi wa Vho Thomas Masindi. Muṅwali u ri vhudza na nga ha mufumakadzi wa Vho Masindi we a vha a tshi pfi Vho Reginah. Havha mufumakadzi vha vhonala vha tshi khuredzela khuredzela na u swiela vha tshi khou lugisela vhamuṱani vhane vha vha Vho Thomasi Masindi vhane vha khou vhuya. Hezwi zwi mbo ḓi ri vhudza uri havha Vho Masindi ndi vhomuitashango kana garaba.
"I bva badani, ndi lini na fhano tshe nda amba na iwe." U ralo a tshi khou swika khaḽo. A mbo ḓi ḽi tapu nga i ḽa thanda, ḽa si vhuye ḽa ya kule. Ḽa ita vhinya-vhinya yaḽo ḽi tshi sunyaila ḽa dovha ḽa binalala nga u ṱavhanya ḽi tshi ḓela khae. Thomi u khou tumbula uri mathina ḽi tshi bidigama ḽi ṱavhanya u fhira musi ḽi tshi khou tshimbila.
Manweledzo
• Mme a Nndwa Dzoṱhe
Vhuhoṱa: Ndi u sokou dzula u tshi lwala
11. Topolani maipfi na mafhungo zwo shumiswaho khaiyi nganeapfufhi, kha (a) ni sedze maipfi o pambiwaho ni inge nga u sumbedza uri opambiwa a tshi bva kha maipfi afhio, kha (b) ni sedze maambele, mirero kana maidioma, zwone ni sokou zwi ṅwalulula, ni songo sumbedza uri ndi mafhungoḓe.
1.	Ndi muthu wa vhuvhili ngauri u khou anetshela zwe a vha a khou vhona.
U ṱamba zwanḓa nga muya: U swoṱa zwanḓa tshiṅwe nga tshiṅwe
"A sa vha mubva-nnḓa u ḓo vha a tshi khou rengisa zwidzidzivhadzi." Ndi Vho Veveru vhe vha ralo. Ndo mbo ḓi tendelana na kuhumbulele kwavho. "Zwino inwi ibvani nga hafha, nṋe ndi ḓo bva nga hangei, ri ḓo ṱangana henefhaḽa khae. Ni songo mu wela maba." Vha khou ralo Vho Veveru ro ḓi ima fhasi ha muri wa ḽiluvha. Ngoho ndo mbo ḓi ita nga afho he vha nndaedza. O vha nṋe we a ṱavhanya u swika kha uḽa munna.
11. (a) kamara - kamer khishi -kitchen mmbete - bed sori - sorry mabutswu - boots suthukheisi - suitcase, nz.
Vha lingedza ha Vho Siani. "Ndi ha Siani fhano!" "Tsho ndi muzwala, afho ha vhafunzi vho yafhi." "Vho bva vha ri vha ya Phithasibege vha ḓo vhuya vhukati ha vhege." "Ee , ndi zwiṅwe hezwi!" "No vha laedza." Ndi vhala vah tshi vhudzisa. "Hai vho vha vho ri vha ḓo ḓa!" Vha vhea founi vha ya kha munna ngei he a vha a tshi khou ṱalela TV hone. "Hu pfi vhafunzi na vhomme a vhaho!" 'E, zwo ḓa hani zwino? Izwo ni tou sevhedza ra ḽa," Vho Muraga vha ita na u sedza musadzi. "Hone, henefha khezwi nṋe ndi tshi tou nga zwimungu." "Nga mini." "Nga anea mafhungo a ṋama ya khuhu." Vho Muraga a vho ngo tsha fhindula vho mbo ḓi ya ṱafulani u lindela zwiḽiwa. "Vha tshi vhuya ndi ḓo ya nda pfesesa uri vho tou zwi itisa hani!" "Mme a Lisani vhathu vhahulwane a vha tou pfi pfalwo, hu ḓo nga ni khou vha sengisa," ndi Vho Muraga vha tshi khou kukuna shambo ḽa mutsinga ḽine maṋo a vho a balelwa u ṱhukhula ṋama khaḽo vha fhedza nga u tou ḽi swiswina na u muṋa sa ḽegere ḽa thanda.
Kha ḽimethafore tshaḽo ndi u tou buletshedza tshithu tshine tsha khou ambiwa. Tshaḽo a ḽi ṱwi ḽi tshi mona-mona. Ḽi bula tshithu tsho ralo.
2.9.2.4 Nyanetshelo nga vhathu vhanzhi (muthu wa u thoma kana wa vhuraru)
"Naa mathina vhoinwi ni fhano lwa mulayo? Nṋe ndo vha ndi tshi khou ri a ni na thendelo ya u vha fhano Afrika Tshipembe." Ndi Vho Badugelavho no farea ṱhaha nga zwine vha khou pfa na u vhona.
7.	I a kunga ngauri sa muvhali u nga tama u ḓivha uri musihu tshi khou ambiwa zwenezwo uyo muthu u vha o shavha mini, nahone ha itea mini nga u shavha hawe.
1.	Muanetsheli wa iyi nganeapfufhi ndi muthu wa vhuvhili. Ri ralo ngauri zwoṱhe zwine zwa khou bvelela u khou tou ṱalutshedza sa muthu we a vha a khou ṱalela zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela na ene e henefho nga tsini. Vhaṅwe vha nga ri zwi tou nga o vha a tshi khou tshimbila na muanewa muhulwane hoṱhe he a vha a tshi vha e hone. Thikhedzo dza phindulo iyi dzi nga vha nnzhi kana dzo vhalaho zi tshi ya nga afho hune inwi na nga tama u tikedza phindulo yaṋu ngaho.
Ṅwedzi wo fhela Vho Manavhela vho thoma mushumo hafha holosela hei khulu ya Venḓa. Ṱhanga i hwalwa na hatsi. Hoyu mushumo vha vho pfa vha tshi khou funa zwihulusa. Nga fhasi havho kha heḽi ḽitolo vha na vhanna vha no hovhelela fumi na vhasadzi vhararu. Ane a vha tshanḓa tshavho ndi luṅwe luduna lu no pfi Vho Ḽigamela Joe Sidimela. Lwonolu ndi mushumi wa kale wa hafha holosela hei. Luduna lwa u thanya-thanyalwo tshaho khofheni na maṱo ane lwa kona u a tshinisa-tshinisa khole arali lwo takala. Segereṱe i dzula i mulomoni.
Vho mbo ḓi ambi-ambi vha fhedza vha fara maṅwe. Nga tshitheu ndi hezwi Vho Manavhela vha tshi onesa vha dzhena goloini yavho vha livha Hamphego. U swika vha mbo ḓi shela mufumakadzi.
Dzhudzhuru: U mangala
Lingani o mbo ḓi fhira phanḓa a thoma u vhanyuludza a tshi bva kha ṱorokisi ḽeneḽi uri vha pfukele kha heḽi ḽo buletshedzwaho nga khonani yawe Nthambeleni. U khou ralo hu hone mikosi ya u mu khoḓedzela ngeno murahu yo takuwa. Vha re vhanameli vha ṱorokisi heḽi khuvha vho sokou khavho, hari. Nthambeleni na vhaṅwe vhaṱhannga vhararu ndi vhone vho mu salaho murahu. Zwi khou rali tshidimela tshi tshi vho dzhena Tswane.
Giḽosari
6. U ya nga ha inwi ni vhona Vho Manavhela vho ita zwiito izwo nga nṱhani ha mutshutshudzi, kana zwi ḓi tou vha malofhani? Tikedzani phindulo yaṋu nga tsumbo dzi no bva kha nganeapfufhi.
"U bebwani ha Maemu zwo sia kukaladzi kwawe ku na vivho uri a ku tsha ḓo wana zwidyantongolo zwoṱhe sa kale. Kwa vhamba maano. Kwa mbo ḓi ri musi mme vho tou ḽee nga khofhe, kwa ḓodza mulimo kha ṱhungu dza maḓamu vha sa pfi na tshithu. U fhedza kwa mbo ḓi ya u eḓela. Ḽi tshi tsha ha vuwa ho lovha mushumi wa ngadeni Maemu kwo tou ri kweṱukweṱu. ...."
-	u komolela.
Gomba: Ndi u khokhonya
"Na vha ri mini Mashavhi? Khee vha tshi nga vha na mafhungo a re na vhutshilo, hii."
Notsi na mishumo ya vhagudi
12. Vhambedzani Sedzheni Tshililo wa kha iyi nganeapfufhi na Vho-Magoro vhane vha wanala kha nganea ' Zwi ḓo ita muzwala'.
Lugweṋa lwo mbo ḓi ita uri Rambo a ṅwale phindulo. Fhedzi nga u sa fulufhela Rambo uri o ṅwala u ya nga he a laedziswa zwone, ha vhuelelwa ha Nndweleni uri a vhalulule luṅwalo ulwo. Nangoho Nndweleni o ri u vhalulula, Ludzhasi a wana uri Rambo ho ngo siedza na tshithihi. Zwo ḓo dina musi muthada a tshi swika poswoni a tshi ri tshikwamani a wana vhurifhi ho fhufha nga muya.
"Zwino ro vha ri tshi ḓo sevha nga mini? Kani wo ya wa baṱa nzie." Vha ralo vha songo mu lavhelesa.
U ṱaṱa: U hana
Nganeapfufhi iyi i tshi thoma muṅwali u vha akhou ri ṱalutshedza nga tshi tshiṱitshi tsha zwidimela ngei muḓimulilangoma hune ha namelwa zwidimela zwi livhaho Beitbridge. Ṅwedzi ndi wa Phando khuvhani zwikolo zwi khou ya u vula. Vhunzhi ha vhaṋameli ndi vhana vha zwikolo vhe vha vha vho ḓa u dala tshikhuwani vhane vha khou humela mahayani. Lingani Rankhododo na ene ndi muṅwe wa vhanameli henefha kha ḽeneḽi ṱorokisi, Ene u na khomba ine a khou tshimbila nayo ane a pfi Sara khathihi na khonani ine ya pfi Nthambeleni Ḽidzebe.
Mafhungo zwino ndi hone o piringana. Mathina vhurifhi he Rambo a ṅwalelwa vhu bva kha musidzana o fulufhedzisanaho na Nndweleni. Zwino hoyu musidzana ane a pfi Asnath u vho seisana na Rambo, ndi ngazwo zwe a vha atshi khou sokou setshelela hezwiḽa Ludzhasi a tshi vhuya poswoni. O vha a tshi khou takalela uri o fuṅwa nga onoyo. Ngavhe hoyu Ludzhasi a tshi khou kona u vhala ndi musi a tshi ḓo ḓiv ha o zwi pfa kale. Kha vhurifhi ha hone ho vha hu tshi khou ḓi soliwa nga onoyu Nndweleni, hu tshi pfi zwi songo bvela khagala uri u khou pfana nae.
5.	Muṅwali wa iyi nganeapfufhiozwi kona u tevhedza zwine vhoramaṅwalo vha amba zwone. Nganepfufhi ndi ine wa nga kona u i vhala nga dzulo ḽithihi.
Afha ndi hune ha vha na zwiitei zwinzhi. Khuḓano vhukati ha vhaanewa i a bvela khagala tshoṱhe. Ndi henefha hune muanewa muhulwane a vha a tshi khou ya nṱha na fhasi a tshi lingedza u tandulula thaidzo yawe. Fhedzi zwikonḓisi na zwone zwi vha zwi khou ṋaṋa u mu konḓisela. Afha thaidzo dzi fhaṱa vhushaka kha vhaṅwe vhaanewa, dza beba vhuswina kha vhaṅwe. Hu a vha na zwigwada zwivhili zwi sa anḓani. Hu a vha na phambano, vhukhakhi kana vhufhura kha hezwi zwigwada. Ndi henefha hune muvhali a ḓo pfa a tshi dzhenwa nga nyofho na mitetemelo ya u sa ṱoḓa u pfa kana zwine zwa ḓo bvelela. Thaidzo yeneyo i vha hone u vhuya u swika ri tshi ya maṱhakheni. Tshipiḓa tshenetshi tsha u bveledza mafhungo tshi ri isa kha tshipiḓa tsha maṱhakheni.
Ḽiedzamuthu tshaḽo ndi u ṋea zwithu zwi si vhathu zwiito zwa vhathu. Zwithu zwine zwa nga dzithavha, zwifhaṱo, milambo, miri, zwiṋoni, zwipuka, matombo, n.z. zwi ambadzwa zwiito zwa muthu.
"Khaladzi, vha a ḓivha ndi afha a thi ḓivhi uri ndi ye ngafhi. Hu na muthu wa munna we a ri ndi ime henefha u ḓo ḓa a ndzhia, zwino ha vhonali." Ndi uḽa musadzi zwenezwo ndi sa athu na u mu lumelisa.
11. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u bveledza fhethuvhupo na tshifhinga naa? Ṱalutshedzani nga vhuḓalo.
5. Hayani o vha o ya u ita mini?
2.8 Vhaanewa vha nganeapfufhi
"Vho -Manavhela."
2.	Ndi muthu wa vhuvhili, izwi ri pfa na nga ṱhoho ya nganeapfufhi.
Thomi a mbo ḓi gidima a tshi bva. A wana thandanyana i linganaho senthimitha dza mahumi mararu fhala getheni. A i doba. A sa athu dzhena badani a ima a lavhelesa nṱha, a lavhelesa fhasi, a wana hu si na goloi a dzhena. A tou ṱuwa o livha ḽia ḓongololo. Muthada yo tou nzinini na bada i khou tsa nga milenzhe khuvhani ndi nyavha-nyavha. Lo ri nzwiii muthu a nga ri kani- ha li lala nga ngomu lurofheni lwa tshigonṱiri.
Vhathu vhe vha vha tshi thagethwa a si vhaṅwe nga nnḓa ha vhabvannḓa na vharengisamivhili na vharengisa zwidzidzivhadzi. Avho ndi vhone vhe vha vha vha tshi fuṅwa vhukuma nga Vho Veveru na muanetsheli. Vho vha vha tshi kovhana masheleni a tshanḓanguvhoni nga vhukati.
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho
Mmemuhulu: Ndi mukomana wa mme au kana mufumakadzi muhulwane wa khotsi au kana wa mukomana wau
a.	Muthu wa u thoma?
U fhelelwa nga mare: Ndi u sa tsha kivha uri u ambe zwifhio
O ḓo vhu vhala a vhu fhedza. Ludzhasi a ḓi humbula uri a nga vha a songo vhu vhala zwavhuḓi. Ndi afha a tshi ddovha a ri vhu vhale hafhu hu u itela u ri a dodombedze zwiḽa zwe a zwi vhala lwa u thoma. Fhedzi ene o vha o vha vhu vhalisa zwenezwiḽa.
6. Hu do bebwa gumani.
Afha ndi hone hune mafhungo a vha o swika tshiuludzani. Ndi tshipiḓa tshine tsha swika tsho swika A tshi thivhelei.
6.	Khotsimunene wawe ndi muthu wa vhundiandia naho kha vhamuṱa zwo vha zwi sa dzhiiwi zwo ralo vhunga vho vha vha muthu a ṱhonifhiwaho. Ri ri ndi muthu wa vhundiandia nga nṱhani ha vhumbulu he vha ita vha tshi vhiga uri Elekanyani o lovha uri vhone vha kone u wana masheleni.
'Tshelede yoṱhe ye nda i vhala khei ndo ṅwala fhasi kha bugu ya u ṱanganedza kheshe. Ndi bugu ntswa ye nda i vula ṋamusi. Tshelede yoṱhe ye nda i ṅwala hafha i sefoni heyo ṱhukhu. Ndi ḓo vha sumbedza mavulele na mavalele ayo ri sa athu vala. Tenda ya iswa banngani nga Musumbuluwo.
Ḽiṅwe ḓuvha mme avho vho mbo ḓi vha vhidzelela hu hone vha khou tou ḓikanda nga buse,''Mmbulaheni! Inwi Mmbulaheni!" Mmbulaheni a tshi fhindula o no sinyuwa a ri: "Ndi mini? Mme anga vha dina nga maanḓa. U nga si vhuye wa ḓiphina nga u tamba na vhaṅwe.''Mushondana i ralo i tshi khou takuwa ya livha henengei hu re na mme.
Lisani vho a thusa nga hune a nga kona ngaho.
Tshikhuna: Ndi u sa tevhedza zwine wa khou vhudziwa wa ḓi sokou isa phanḓa na u ita izwo zwine a wo ngo fanela u zwi ita
"Mmawe yowee! Vho ntunzula iṱo nandi khotsi a Rofhiwa." U pfa izwo munna vha mbo ḓi litsha u rwa. Vha pfa luvalo lu tshi sokou vhaa. Vha thoma u sokou semana vha tshi vhuisa a no na aḽa. " Ni sala ni tshi funana na u dzhenisa zwilakati muḓini wanga-ii." Na ḽiṅwe na ḽiṅwe ṱuwa-ii hafha muḓini wanga. Vha ralo vha tshi khou vula vothi. Nangoho vha ḽa mufumakadzi vha mbo ḓi kwaṱa vhe kha tshililo tshihulu vha mbo ḓi farelela iṱo ḽavho ḽa tshanḓa tshauḽa.
Ho vha hu musi ṅwedzi wo fhela. Vho Ṋetshiomvani khevha vha tshi khou bva nga muṋango wa First National henefha Ṱhohoyanḓou. Vho ri u bvela nnḓa vha ima vhe duu! Vha khou vha tshi humbula nga tshelede ine vha vha nayo vha wana ngoho zwi tshi tou fana na musi vha songo hola. Tshine tsha khou vha dina vhukuma ndi tshelede ine vha tea u badela mufhaṱi wa nnḓu yavho. Nga thungo hu na ine ya tea u badela zwikolodo zwa thundu dza nnḓu, Vhana na vhone nga thungo vha tea u wana zwiḽiwa vhunga ṅwedzi wo fhela. Zwine vha tea u zwi badela zwo vha zwi sa ambi uri Vho Magoro tshelede ine vha hola ndi ṱhukhu lini. Hezwo zwoṱhe vho vha tshi nga ḓi zwi badela zwa fhela, fhedzi arali vha badela zwoṱhe ndi hune vha ḓo sala na na peni.
4.	I khou itea Musina.
2.	Muanewa muhulwane ro kona u ṱangana nae kha phara ya u thoma hone ene thaidzo yawe muṅwali o poidza o kundelwa u i sumbedza. Ri sala ri tshi zangana na thaidzo yawe ho no vhakale.
"Ndaa!"
"Vho dzea khaladzi yanga."
1.	Ṱhoho i a tshimbilelana na mafhungo ane a khou bvelela kha nganeapfufhi.
"Yes." Hu fhindula Lingani.
-	nzhinga.
Malege: Ndi mazennge
3.	Vho-Veveru na Sedzheni Tshililo.
Giḽosari
5. Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni. Ni vhona mafhungo a iyi nganeapfufhi o lungedzana u bva mathomoni u swika magumoni. Tikedzani phindulo yaṋu nga u ṋea zwiwo nga u lungekana hazwo u bva mathomoni u swika magumoni. Phindulo yaṋu i vhe nga nḓila ine ya sumbedza uri "hetshi tsho itea nga nṱhani ha hezwi, hezwi zwa itea nga nṱhani ha...", ngauralo ngauralo u swika magumoni.
14. Nga maipfi aṋu ṱalutshedzani uri vhathu vhane vha nga Vho-Manavhela na Vho-Ṋegovha vha a wanala kha vha tshilaho ano maḓuvha naa. Ni tikedze phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
U tou pfuu: Ndi u hana u sa ṱoḓi u pfa tshithu
U sala Thomi a dovha a lavhelesa ḓongololo ḽawe. Zwino ḽo no dovha u rembuluwa ḽi khou vhuyelela vhukati ha bada. A ḽi vhidzelela a tshi ri ḽi ṱavhanye u pfuka bada. Sa ḽi si na nḓevhe, vhunga nangoho ḽi si na, ḽa ita tshikhuna. Thomi a ḽidza tsaṅwa a mbo ḓiṅala. A vhuyelela kha mutambo wawe wa u gidimisa ḓipuḓipu ḽawe.
Nganeavhutshilo dza vhaṅwali
U fhisea: Ndi u vhaisala
U holedza: Ndi u goḓa
8.	Vho-Reginah vho hana u humela vhuhadzi havho nga nṱhani ha u huvhadzwa vha itwa tshihole ngeno vho vha vha songo khakha.
"Vhana vha Venḓa a ni tshee na mikhwa. Henefha phanḓa ha nṋe mme awe? A ni shoni na u shona! Ndi vhutsha ho ṱangana na luswetho hezwi. A ni vhuyi na nga no bebwa nga musadzi!"
2. Kha nganeapfhufhi, madzina a vhaanewa vhahulwane a tea u wanala mathomoni. Ni vhona muṅwali o kona itshi tshipiḓa, Tikedzani phindulo yaṋu.
Khevha Vho Manavhela vho no dzula naVho Ṋegovha na muṅwaleli wa holosele. Hezwi vhe hafha khuvha vho no tou kholwa zwavhuḓi nḓevhe dzavho. Hani-hani hu tshi nangwiwa vhone u sala vho farela Vho Ṋegovha vhege mbili dzoṱhe. Ee, Vho Ṋegovha vha khou rumelwa Kapa muṱanganoni wa NAFCOC. Vho vhidzelwa zwenezwo. Vho Manavhela vha pfa vho takala zwihulu u ṋewa havho tshidulo hetshi tshifhinganyana. Ee, vha khou takala u ḓivha uri mathina vha vho dzhielwa-vho nṱha kha holosele hei.Vho Ṋegovha vha ḓo fhedzisela u shuma nga Ḽavhuṱanu ḽeneḽi.
Puloto ndi ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni. Izwi zwi itea nge muṅwali a vha o vhekanya mihumbulo yawe zwavhuḓi musi a sa athu thoma u ṅwala ḽiṅwalwa ḽawe. U itela uri ni pfesese uri puloto ndi mini, ni nga ḓivhudzisa mbudziso dzi tevhelaho:
Zwo ḓo dina musi Vho Ṋegovha ḽiṅwe ḓuvha vha tshi tou dzhena fhasi, vha vhalulula masaga oṱhe o ḽaiswaho kha ṱhiraka ya Vho Lumadi. Nangoho vha wana ho ingwa masaga a furaru (mahumi mararu). Mulandu wa sa hweswe Sidimela, ha pfi Vho Manavhela sa mulanguli ndi vhone vhane vha tea u hwala vhuḓifhinduleli, Iṱeli ṋawa ri tshi ḽa ri vhanzhi fhedzi u zwimbela dzi a ṱalula. Ho pfi vha ṅwale muvhigo uri zwo ḓa hani. Vha tshuwa lwa u tshuwa vha tshi humbula uri ndi hone mushumo wo vha fhelela. Fhedzi zwa fhedza miṅwedzi yo vhalaho vha sa ḓivhi uri ho dzeulwa ḽifhio?
nga Rudzani Tshianane
Ṱhoho ya nganeapfufhi i tea u anana na tshiṱori kana mafhungo ane a khou anetshelwa khathihi na u kunga vhavhali uri vha pfe vha tshi funa u ṱoḓou ḓivha uri mafhungo a tshiṱori a ri mini. Ṱhoho ya nganeapfufhi a i tei u lapfesa. I tea uri musi muvhali a tshi tou i vhona, a pfe e na dzangalelo ḽa u ṱoḓou ḓivha zwi re ngomu ha nganeapfufhi iyo.
Thomi
3. Nga maipfi aṋu ni nga amba uri mvumbo ya Thomi ndi mvumbo-ḓe?
Koṱo: Zwo itea
"Areḓi, zwiṱanga ndi zwa vho iwe hafhu,"
"Ndi zwavhukuma."
Mathemo "u sia muyani" na "zwimangadzo" a tou ḓibuletshedza one aṋe. Kha ḽithemo ḽa u thoma ndi hune ra wana muṅwali a tshi sia vhavhali muyani uri vha komolele u ṱoḓou ḓivha uri hu ḓo bvelela mini kana uri vhone vhaṋe vha tou ḓihumbulela uri hu nga vha ho bvelela mini.
11. Ndi nga pfa ndi tshi khou pfa u vhavha khathihi na u mupfela vhuṱungu.
11. Muṅwali wa iyi nganeapfufhi o kona u sia vhavhali vhayo muyani naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzi pfalaho.
6.	Khuḓano yo tandululwa hani?
Vha ḓa na muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi tou ya u humbela kha vhahura. Fhungo iḽo Vho Mmbulaheni vha sa tendelane naḽo.
Rambo a mbo ḓi tou vhalela mbiluni vhuḽla vhurifhi ha Ludzhasi. Zwenezwi Ludzhasi a tshi khou ḓi nyongelela a ri Rambo a vhale. Ene a ri u khou vhala. "Vhalelani nṱha hafhu uri ndi ḓo ni ṱalutshadza u ri hani-hani. Hafhu ni zwi ḓivhe u ri ndo no vhu vhala, ni songo zwifha kana na ita zwa u ḓadzisa kana u pfuka zwiṅwe." Rambo u pfa Ludzhasi a tshi amba ngaurali a mbo ḓi vhu vhalela nṱha.
4.	Lingani Rankhododo ndi ene muanewa muhulwane, Sara ndi khomba ya Lingani, Nthambeleni ndi khonani ya Lingani o ṱuṱulaho Lingani uri a ite zwe a ita.
<fn>Random.DPS_9780636073074T.WP.txt</fn>
khomBo: (A sinyuwa) Vhone mufumakadzi, kha vha ri nṋe ndi vha sie. Ndo zwi guma kale nga maanḓa u semelwa mme. (A takuwa o luma meme ya fhasi ya mulomo a tshi khou tambisa khii dza goloi. A ṱuwa) (Vha a fhambana) (Tshitsiro)
Vho-lamBani: A hu na thaidzo, a thi ri ni ḓo ḓa na nkhwala?
Vho-lamBani: Litshani u lapfisa mafhungo, nṋe a thi khou ri ni a nkhakhisa.
Vho-tshitekeshi: (Vha sea) Tsha u fhedza khetshi; Lufuno ndi songo tsha ni vhona ni nae.
Vho-tshitekeshi: (Vho fara founu yaVho-Lambani) Ndo ri mulandu kha founu yavho hu tshi vhonala vho founelana na Lufuno? A vha khou mpfa?
khomBo:Nṋe ndo vha ndi sa khou ṱoḓou amba zwinzhi lini, ndi khou todou vha lumelisa.
(c) Mulaedza uyu wo shuma kana a u ngo shuma? (2)
Thero ndi muhumbulo muhulwane une muṅwali a tshi ṅwalwa bugu a ṅwala o ḓisendeka khawo. "Bodzanḓala" yo ṅwalwa-vho hu na u sedza uri mafhungo a ṱhalano a ḓiswa nga mini kha vhathu. Muṅwali o ḓisendeka kha zwiitei zwi ḓisaho u fhambana ha vhathu vho malanaho. Thero musi i tshi khou ṱoṱomowa kha bugu, ri mbo ḓi guda-vho na zwinzhi.
lufuno: Kha vha dzhie mulaedza wonoyo shaka ḽanga. Na mufumakadzi wa hoyo Khombo ndo no mu founela kale. Vha sale nga mulalo kha lufuno lwavho na lushie holwo lune vha tou lu zhongondedza. Aa! (Luṱingo lwa tumuwa)
Vho-tshitekeshi: Kha vha tshimbile na zwino.
Vho-lamBani: Lufuno, nda ḓo ni lifhela lini tshelede ya hone?
Vho-farelani: Ndo tenda uri kule ndi hu si na wau Ṅwananga, No tou swika ḽo kovhela ngaurali, ndi hone u ṱuvha mme-ha?
lufuno: Ndi khou ambiswa ngauri ndi shuma navho mufumakadzi wavho ra dovha ra dzulelana, a zwi luṱanyi khotsi a Dzulani?
Vho-lamBani: Vhananga, naho arali ndi si tsha dzula na vhoinwi ndi ḓo ḓi dzulela u zwi humbula uri vhoinwi ni vhananga, a thi nga ni laṱi.
Vho-lamBani: Ifhaa inwi na inwi ni sa tendi-vho u vha muthu wa u fhodza muya wanga tsha kale-kale.
lufuno: Vhone mufumakadzi, nṋe a thi tami u vha vhaisa, arali ndi tshi khou funa u vha vhaisa-i, ndi nga dzhena fhasi u bva zwino.
Vho-suVhani: Mme aṋu ni songo vhuya na vha vhudza muḓuhulu wanga, ni vhudze khotsi aṋu fhedzi.
khomBo: Kha vha ḓe naḽo ndo thetshelesa.
khomBo: Ndi nnyi we a vha o founa?
Vho-tshitekeshi: Goloini ho vha hu na nnyi nga nnḓa ha vhone vhane?
dzulani: Ai, mulandu makhulu? Mme anga vho itani?
khomBo: Vhone vha ri vho ḓi tou bva sa muthu ane a khou ya mushumoni ṋamusi. (A sea)
Vho-shimBasala: Zwiṅwe zwine zwa itiwa ndi u rengulula muṅwe ha sala iwe u woṱhe. Vha nga ḓi ita zwenezwo.
Iyi Bodzanḓala ri vhuya ra i ambelani ngauri zwi khou ḓivhea uri yo thuba pfufho. Hafhu Domina ndi ene o ṅwalaho ḓirama dzi tevhelaho dza hashiwa kha Phalaphala-FM:
riotshe:Mma, baba o ntsia, o ṱuwa! Nṋe ndi khou ṱoḓou mu tevhela.
Bono IX
Vho-lamBani: Ni si na mafhungo a ni tou fhumula mme a Ṱuwani: Ni thanye ni sa ḓo vha no mmbona lwa u fhedza ṋamusi.
dzulani: Arali hu tshi swika hune vha fhambana ri sa zwi vhoni ndi khwiṋe
(Nga luṱingo, nga masiari, hu dzhena khombo na Vho-Tshitekeshi)
lufuno: A thi khou vhuya nda ṱoḓa u lifhelwa nṋe. Havha mukegulu ndi kale vha tshi tou vha mbiluni yanga. Ndi a zwi vhona uri vhathu vhane vha vha na vhomme vha khou ḓiphina. A thi ri nṋe a thi tshe na mme, ndi ḓo paṱela henefha. Kha vha ri nṋe ndi vha rengele hezwi zwo tswiwaho.
. Vho-Tshitekeshi:Mufumakadzi wa Vho-Lambani. Muthu wa swili na vhutsha. Ndi nese.
Mathomoni a ḓirama iyi ri khou wana i tshi thoma nga thaidzo ya u fhambana ha Vho-Tshitekeshi na Vho-Lambani vhane vha vha vhatambi vhahulwane. Fhethuvhupo muṅwali u mbo ḓi vhu bvisela khagala kha bono ḽa u thoma (Makonde).
Vho-tshitekeshi: Riṋe ro tou bva fulo ṋamusi. Khotsi a Dzulani vho ya hangei ha Vho-Suvhani ngeno nṋe ndo ḓa kha vhone.
dzulani: Haya mafhungo a uri vha dzule vha tshi lwa, a zwi ri fari zwavhuḓi rine sa vhana vhavho.
Vho-lamBani: Naa hu khou bvelela mini henefha fhethu?
(Hayani nga madekwana, hu dzhena Vho-Lambani,Vho-Tshitekeshi na zwana:Ṱuwani,Dzulani na Riotshe).
(Hayani nga masiari,hu dzhena Vho-Suvhani na Vho-Farelani)
lufuno: Vho-Lambani, nṋe ndo ḓiimisela u vha thusa kha tshiṅwe na tshiṅwe. A hu na a sa zwi ḓivhi Makonde uri vhone vha khou tambudzwa nga havhaḽa mufumakadzi. Vha tou vha tshisiwana tsha Mudzimu hezwi vha hafha.
• Tshikwasha 1996 (Maskew Miller Literary Awards)
. Ṱuwani:Ṅwana wa Vho-Lambani na Vho-Tshitekeshi wa tanzhe, a dovha a vha musidzana.
dzulani: Arali nda wana vha sa athu vhuya ndi ḓo vhudza mme anga vha ḓo ḓa.
Bono I
Vho-tshitekeshi: Inwi zwi litsheni kha nṋe. Tshiṅwe ndi tsha uri musi ni tshi ḓa u sedza kushumele kwa vhalindi vhaṋu hafha kiḽiniki, ni songo tsha sokou mmbidza. Khamusi ndi zwone zwine zwa khou ri dzhenisela maṱo.
Vho-tshitekeshi:Zwino inwi ni ri mini ngazwo?
khomBo: (A tshi mangala) Hii, vha ri mini avha muthu? 'Mufunwa wanga Khombo, ndi khou humbela u ni vhona nga madekwana kha kubadana kwa u ya Mutale Makonde nga madekwana nga 8h00. Hezwiḽa zwa Motel a zwi ngo mpfeledzisa lini. Ndi khou humbela uri arali ni tshi ḓo kona ni fhindule nga mulaedza na inwi ngauri zwa u tou founa zwi ḓo ri dzhenisela maṱo a zwimange.' (A tshi setshelela) Havha mufumakadzi ndi khou vha ḓadza nṋe Khombo. Ndi tea u fhindula mulaedza ndi sa athu hangwa. (Tshitsiro)
Vho-tshitekeshi: Vha khou amba mini vha tshi ralo?
Vho-tshitekeshi: Vhone Vho-Shimbasala, nṋe ndi khou ri vhone vha khou ṱoḓa u amba fhungo ḽa u imelela nṋe. Vha khou pfa a si maloto ayo? Nṋe ndi tea u rengulula nnḓu ndo sala na vhana, kha zwi dzule mani!
Vho-lamBani: Ndi ḓo lingedza, hu tou vha uri zwi a vhavha.
lufuno: Tshukhwi, hai, ngoho, zwithu zwi khou vha konḓela muthu wanga. Hone-vho a hu na a sa zwi ḓivhi uri vhone a vha farwi zwavhuḓi nga mufumakadzi wavho Makonde ḽoṱhe. Na riṋe ri songo malwaho a ri tami.
Vho-lamBani: Ifhaa vho bva sa vhane vha khou ya mushumoni.
(Mushumoni, hu dzhena Lufuno a eṱhe kiḽiniki, u khou dzhenisa tshanḓa pheseni ya Vho-Tshitekeshi)
Muṅwali washu u tea u sia mafhungo muyani nga nḓila ine vhavhali vha tama u pfa hune zwa ḓo fhelela hone. Hu ḓi nga na magumoni a ḓirama izwi zwa u sia muyani zwi nga thusesa vhukuma.
Vho-farelani: Yo, ndo livhuwa zwone lini ṅwananga u fhiwa zwiḽiwa zwingafha. Ndi hone hu tshi pfi muthu u a humbula mubebi hezwi. Ndi khou livhuwa vhukuma Ṅwananga,
KhUḒanO
Ṱuwani: Hezwi zwithu zwi khou vhavha, zwa vhabebi vha sa pfani.
llufuno: Ndi vhona uri ri songo vhuya ra ḓidina ra dzhena kha hayo a uri ndi zwi ḓivha hani. Hafhu vhone vha zwi ḓivhe uri Khombo ndi muthu wanga nahone ndo sedza khae.
Marangaphanḓa Musi ḽibilu ḽi tshi korea-korea nga nyito dza vhapenyu, ṋala dza mutsila dzi a ṱhoṱhona. Khanani ha muthu ha ḓala dikitela milenzhe i a leluwa, wa vho funa u ya naḽo ḽa muendeulu. Ni songo nanela muthu a tshi ta tshe muya wawe wa ta, ngauri he mbilu ya ta, ndi he muya wa muthu wa tetshelwa-vho. U shavha u ṅolidza maṱo nga u sala ro fara mabesu, litshani muthu a ri hai arali a tshi khou ralo, a ri ee arali dethele ḽi tshi tendelela zwenezwo. Fhodzani mbilu dza vhana vha vhathu nga nyito mbuya, zwi vhe ḽone Bodzanḓala. ndaa Nga Domina Napoleon Munzhelele Wa Hamutele a ku endi ṅwana Wa kuṋii kwa musha Wa xoxola wa pinda Tshamutimbi Wa malembe a no fulwa nga vhana Vhahulu vha tshi ḽa Ṱadulu
Vho-farelani: (Vha tshi sea) Zwi amba uri noṱhe no tou humbula u mama kha vhomme thi ri? Zwi a ḓitakadzela wee!
Vho-tshitekeshi: A thi funi u amba mafhungo manzhi nga Luṱingo:
Vho-tshitekeshi: A ni khou vhudza nṋe, ni nga vha ni tshi khou vhudza mme aṋu.
Vho-farelani: Zwino no tou ḓa ni noṱhe ṅwananga mulandu? Khotsi a vhana u ngafhi? (Vha setshelela) Kani o sala goloini u khou ṱhonifha vhomakhulu?
Vho-tshitekeshi: Mulandu? Kani a vha khou ya ha mukegulu? Vho-lambani : Ndi khou ya hone, a thi khou ṱoḓou ri mme anga vha kundelwe u amba mafhungo.
lufuno: Mbudzi ndi vhone vhane phungo i khou vha sala murahu sa senenga ḽa a sa tambi. Ḽoṱhe ḽa Makonde ḽo aṱama
Vho-lamBani: (Vha tshi dzungudza ṱhoho) A thi khou ri u a mphenya mme anga. Houḽa muthu ndo mu fara a na kuṅwe kutukana mme anga.
Ṱuwani: (A tshi gidima na founu) ndi khou isa khavho, kha vha fare. (O no vha ṋekedza founu).
Vho-lamBani: kona u rwa munna inwi. Nahone salani ndi ye u eḓela. Areḓi, kha vha tshimbile. (Tshitsiro)
dzulani: Makhulu, zwino vha ḓo zwi wana ngafhi zwiṅwe zwiḽiwa.
Vho-tshitekeshi: Mbudzi a si khwiṋe ni tshi vhudza mme aṋu vha re mavuni.
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ri arali zwi tshi konadzea ni nga kha ḓi nthusa nga masheleni ane nda tea u a bvisa hangei ha Vho-Shimbasala sa ramilayo.
• Vala ḽa ḽidivhithakhana 2004 (37 episodes)
Vho-lamBani: Heḽo a si ḽone fhungo Lufuno, inwi nthuseni, ya mapfura ndi ḓo bvisa. A thi ri ndi khou ni vhudza uri goloi yanga yo tshinyala.
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ni lilela uri ni khou sendelesa tsini na mulilo ni ḓo duga. Ndi mulilo nṋe musidzana, nda sendela tsini na inwi ndo tou vhilula ni tea u puta. A thi tambelwi nṋe musidzana!
Vho-tshitekeshi: Naa a thi ri na hune vha tshimbila hone vha vha vho farana nga zwanḓa, khamusi na ṋamusi vha khou bva hone ha Lufuno.
Vho-lamBani: Manzhi kha ri a litshe Lufuno ṅwana wa hashu. Kani ndi vhuye ndi tou amba uri goloi a i ngo tshinyala?
U tevhekana ha mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni kana u lukekana ha mafhungo zwi vhidzwa u pfi puloto. Kha ndunzhendunzhe yenei hu na zwipiḓa zwo vhumbaho dirama zwi ngaho: mathomo, u bveledza mafhungo, mathakheni na thasululo.
Vho-farelani: Ṅwananga, havhaḽa muthu ndo vha ndo ya u vha ṱolela masiari.
khomBo: Zwino, o pfukhaho ndaela iyo ndi nnyi?
lufuno: Ahaa, dzo ya nnḓa u renga zwiḽiwa dza Vho-Tshitekeshi, muthada yo hangwa founu khei. (A bvisa founu kha phese) havha mufumakadzi ndi ṱoḓou vha bvisa papa yoṱhe. Hone ndi tou zwi itisa hani? Ndi khwiṋe ndi rumele mulaedza ndi ḓiite Vho-Tshitekeshi. Ndi thoma nda tou ṅwala hoyu mulaedza nda u rumela kha Khombo, ndi tshi fhedza u rumela, ndi ya kha sent messages nda thuthela kule hangei. Ahaa, ndi a ṅwala ndi sa ḓo wanetshedzwa. Ndi tshi fhedza ndi ḓo founela Vho-Lambani. Hu ḓo lila kili hafha. Mushumo ndi u ri ṱongela. (A tswimudza) (Tshitsiro)
lufuno: Hei founu vha i kwasha havhaḽa mufumakadzi vha vha farise. (Ha mbo ḓi swika mushumi wa Wimpy na zwiḽiwa). (Tshitsiro)
Bono XI
lufuno: Vha a zwi ḓivha uri mufumakadzi wavho vho vha vha songo ya mushumoni nga Ḽavhuraru?
riotshe:Iya, baba o ri u khou ṱuwa ha tsha ḓo vhuya.
Vho-lamBani: Hii, ni khou ri mini Lufuno?
Vho-lamBani:Inwi a thi khou ṱuwa na inwi?
Vho-suVhani: Ni khou zwi vhona zwauri nṋe ndo vha ndo ambela tshiṋoni matswiani? Khezwi ni vho mmbudza ḽa u ṱoḓou dzula noṱhe.
Vho-tshitekeshi: (Vho rafha maṱo) Muṱhannga, a ni khou vhudza nṋe hezwo. No mphedzela tshifhinga nga maanḓa.
Vho-tshitekeshi:Ni khou ri zwo tou itisa hani Ṱuwani:
Vho-tshitekeshi:Nṋe ndi a vhuya nda thetshelesa maloto a vhana lini, ebo! (Vha takuwa). Ri ḓo vhonana ḽo tsha vhananga, nṋe ndi kha ḓi ya u eḓela. (Tshitsiro)
Ṱuwani: Khedzi khii baba!
lufuno: Hai, kha ri a litshe ndi vha ise ha mukegulu. A thi ṱoḓi u vha muluṱanyi. Nda vho vha na samba ḽa u luṱanya vhathu miḓi ya kwashea.
Vho-VanguVangu: U ya nga ha mulayo wa u kovhekanya thundu, a zwi tou kombetshedza uri havha vha fhe mufumakadzi nnḓu, Nga nṱhani ha u malana nga tshau ndi tshanga, tshanga ndi tshau, vhoṱhe vha tea u wana zwi linganaho.
Vho-lamBani: Hai, ambani ngoho Lufuno. inwi ni zwi ḓivha hani? A si zwone.
khomBo:Vho-Tshitekeshi, ndi na luṅwe luṱingo, kha vha ri ndi ḓo tou dovha nda vha founela.
Vho-tshitekeshi: Ndi tea u vhudza nnyi? Nṋe zwi khou ntsilinga hezwiḽa zwithu. A si mufumakadzi wavho havhaḽa muthu, a vha tei u tou ṱundelwa ngauraḽa, ndi khou ri kha zwi fe!
Mufhindulano ndi u davhidzana ha vhatambi vha tshi sielisana. Muṅwali uri a vhe a bveledze mufhindulano wawe zwavhuḓi u tea u vha o fusha ṱhoḓea dzi tevhelaho:
Bono V
Bono VI
Vho-tshitekeshi:Riotshe kha fhumule ndi pfe havha vhavhili.
khomBo: Arali tshi tshifhinga ro tou fhedzelana. Zwavhuḓivhuḓi nṋe vhone a tho ngo tou vha ambisa, ndi vhone vho itelaho nṋe misumbedzo.
Vho-tshitekeshi: Vha songo hudzesa mulomo, ndi ḓo ya nda dzhiulula zwithu zwoṱhe hezwiḽa zwe vha rengela havhaḽa mukegulu, nda zwi laṱa ḓakani hangei, khamusi a vha nnḓivhi zwavhuḓi na zwino.
khomBo: Naa hu khou itea mini?
Vho-lamBani: Mukegulu, kha ri litshe hayo ri ambe nga ha hezwi zwithu zwo iteaho. Zwi khou mmbavha nga maanḓa hezwi zwithu.
Vho-tshitekeshi: Havha muthu vha khou ḓipengisa nga maanḓa. Ho luga, ndi ḓo vha founela nda pfa uri vha khou zwi itisa hani.
khomBo: Ndi nnyi onoyo ramilayo a no ḓura ngauralo? Vha ri R7000-00?
Vho-tshitekeshi:Ho luga, kha ri litshe hayo. Nṋe ndi na thaidzo inwi Khombo.
dzulani: Hu tou nga hu nga vha hu si na na tshiambaro na tshithihi tshe vha sia hafha hayani. Vha nga vha vho ṱuwa nazwo zwoṱhe.
Vho-suVhani: Muḓuhulu wanga, ndi tshi vhuya nda ni vhidza-i, ndi ṱoḓou u ni laedza kha khotsi aṋu.
Vho-lamBani: Hone inwi no vha ni ngafhi-vho tsha kale-kale?
Vho-suVhani: Ndi sa vhudzisi mulandu Ṅwananga,
Vho-tshitekeshi: Khezwi hu tshi tou nga afha fhethu hu na vhathu vho rengwaho? Kani na vhone Vho-Shimbasala vha khou itiswa ngauri nṋe athi athu fhedza u vha fha tshelede yavho? Hii, vha mmbudze, ai, nṋe ndi tende maloto aya?
Vho-farelani: (Vha tshi tshenukana) Ṅwananga, ndo ni vhudza ndi kale uri na vhuya na maliwa, mme a mukalaha waṋu ndi mme aṋu.
Vho-tshitekeshi:Ho luga, a songo vha o namba o vha maele lini.
Vho-tshitekeshi: Ndi ḓo ita mini ndi tshi ṱoḓa nṋe na inwi ri tshi ḓiphina nga nḓila dzoṱhe. Hone ri ḓo ṱuwa nga tshifhinga-ḓe afha fhethu mufunwa wanga?
Vho-tshitekeshi: Bvisani founu ri vhambedze zwifhinga zwa milaedza. (Hu dzhena Vho-Lambani vha vhoṱhe vha tshi dodela nnḓa).
Vho-tshitekeshi:Vhoinwi vha ni vhudza uri mini?
Vho-tshitekeshi: Vha khou amba mini vha tshi ralo? Zwi amba uri nṋe ndi a khakhisa? Zwino vha mmalela mini vha tshi ḓivha uri ndi a vha khakhisa.
(Hayani, nga madekwana nnḓa, hu dzhena Vho-Lambani na Vho-Tshitekeshi)
Vho-tshitekeshi:Hone inwi no pfa nga nnyi uri nṋe ndi khou funana nae Khombo?
VhaanEWa ZWaVhO
Ṱuwani: Na nungo vha nga vha vha si na dzine dza tou pfi khedzo mukalaha.
lufuno: (A tswimudza) Nṋe hetshiḽa tshifumakadzi tshavho a thi tshi ofhi, ndi a tshi ḓivhela musi.(A tshi vhifhisa mulomo) ndi nga tshi vhudza nḓevhe dza ḓala nṋe.
lufuno: Ndi mavhele a mini zwino?
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ri vha nyanyuwe! kha vha sale. Ndi ḓo vhuya muya wanga wo no fhola! (Vha a bva) (Tshitsiro)
Vho-lamBani: Ndo tou zwi ḓivha uri a ni nga vhuyi na thetshelesa vhana havha.
MULUṰanYI
Bono VI
Vho-lamBani: Mafhungo ndi eneo e ṅwana a nṱalutshedza, zwino ndi khou humbula uri ndi dzhie goloi ndi ye u vha ṱolela mukegulu, u bva afho ndi a ya mapholisani navho, uri mapholisa vha ṱoḓuluse.
Ḓirama i na tshaka nnzhi, fhedzi ṱhukhu-ṱhukhu dze vhathu vha dzi ḓowelesa ndi makhaulambilu na ya madakalo.
Vho-tshitekeshi: Wa mini zwino?
Vho-lamBani: Zwi itelwa mini zwenezwo zwa u kuvhanganywa roṱhe.
khomBo: zwa tou itea, ni ḓo litshiwa nga nṋe inwi. Ndi zwone! (Luṱingo lwa tumuwa) (Tshitsiro)
Vho-suVhani: (Vha tshi hoya) Zwiṅwe zwine ra nga vha ṱuṱuwedza ndi u vha na gunwe! Kha ri vha funze u tswa!
(Hayani, nga masiari, hu dzhena Dzulani na Ṱuwani)
lufuno: Tshiṅwe na tshiṅwe tshi na tshifhinga tshatsho mazwale wanga.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa). Vhone zwauri Ṱuwani o ḓisa zwiḽiwa a vha zwi vhoni?
(b) Vhukati ha Vho-Tshitekeshi na Lufuno. (2)
Vho-lamBani: (Vha mangala) Ai, heyi, ni nga vhuya na tou amba ngauralo ni tshi vhudza nṋe.
Vho-tshitekeshi: Haya mafhungo kha ri tou a wanela tshifhinga ri a ambe.
(g) Ri sumbedzeni maitele kwao a u ṱala lwa mulayo a musalauno, ni dodombedze.
LUaMBO na TShITaILa
Vho-tshitekeshi: (Vha sea-vho) Ndi tshifa hu u mama na zwino mmawe!
Fhethuvhupo ndi fhethu hune ḓirama ya khou tamba hone. Iyi ḓirama yo ḓisendeka kha fhethuvhupo ha Makonde hune ha vha mahayani a Limpopo. Ri zwi vhona nga zwithu zwe muṅwali a shumisa uri mafhungo awe ndi a tshifhinga tshino kana tshifhinga tsha kale naa (musalauno na musalauḽa). Hu na goloi dzine dza shumiswa kha ḓirama heyi u sumbedza uri tshifhinga ndi tsha tshizwinozwino. Hu ḓi nga na idzo ṱhingothendeleki dza hone ndi dza musalauno, dzi ri u shuma dza shela nḓala. Mafhungo one ane a u ṱalana nga lwa mulayo o vha a siho kha sialala, ndi a musalauno. Ndi fhaḽa hu tshi shumiswa Vho-Vanguvangu na Vho-Shimbasala sa vhoramilayo. Hu na zwinzhi zwine na nga amba zwi sumbaho uri ḓirama ndi ya musalauno heyi, elekanyani ni zwi ṅwale-vho fhasi.
lufuno: Ndi khou vha pfa fhedzi a thi vha pfesesi. Arali mufumakadzi wavho a zwi ḓivha uri nṋe ndo vha isa nga goloi yanga afho seli nṋe ndi ḓo tou pfi wa ha nnyi? A zwi luṱanyi khotsi a Dzulani?
LUṰa 2
Vho-tshitekeshi: Zwi tshi vha kunda zwa mini?
Vho-VanguVangu: Ri ḓo tea u dzula fhasi roṱhe vhuṋa hashu, ndi nṋe, mufumakadzi wavho na ramilayo wawe na vhone vha na mufumakadzi wavho, ri sa athu isa mafhungo tsengoni ya u fhaladza mbingano.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi thathaba). Vhone wee, vho furesa thi ri?
riotshe: (A tshi vha farelela magona) Baba, ene o fura, kha ḽe vhuswa baba!
khomBo: Ndi ḓo ḓa nda vha dzhia henefho mushumoni ra tou ya fhethu hashu thungo dza maṱavhela nga hangei. Hone aya mafhungo o vha o no swika kha Vho-Lambani?
Vho-farelani: A si kale no vhuya ngauri ndo fhira nga hafho nda pfa hu tshi pfi a ni athu vhuya.
Vho-tshitekeshi: Vuwani na inwi ri ṱuwe! (Vha mu fara nga tshanḓa)
Vho-suVhani: (Vha tshi sea) Axee-aatshi, naa mathina izwi ni afha ṅwananga ni vho likitwa nga mufumakadzi? Na tou tenda ṅwananga u buḓulwa no sokou ri maṱo dono? Mathina izwo a ni munna.
Vho-suVhani: Zwi tou pfala muḓuhulu wanga. Zwiḽa zwithu zwe nda rengelwa nga khotsi aṋu swoto!
Vho-lamBani: (Vha tshi dzungudza ṱhoho vho muma mulomo) A thi zwi ḓivhi, Ḽavhuraru ḽeneḽi ḽa mbamulovha?
c. U tea u vha wo fhelelaho
Vho-tshitekeshi:Ndi khou amba na nnyi?
dzulani: Makhulu, kha vha ri nṋe ndi ye hayani. (Tshitsiro)
(Nga luṱingo, hu dzhena Vho-Tshitekeshi, Vho-Lambani nga founu na Riotshe)
Vho-tshitekeshi: A vha athu funa u amba zwine zwa khou pfala? Izwo ndi ḓo bva nda ya huṅwe na huṅwe khamusi ndi ḓo vhuya nda wana vha tshi khou amba zwi no ri pfarara.
Vho-lamBani: Ro pangula dzoṱhe mukegulu.
Vho-lamBani: Ndo mu wana ḓakani vhusiku a na muṅwe muṱhannga vha kha zwa lufuno. Vho-VangaVangu: U ya nga ha vhone hu nga dovha ha vha na u vhuyelelana kana u farelana arali vha nga vhidziwa vhuvhili havho vha dzuliwa navho fhasi?
Vho-tshitekeshi: Afha fhethu ndi tea u ita mini? Haya mafhungo a khou dina. Khotsi a Dzulani vha nga tenda uri ndi mihwalo yavho vho nngwana ngei ḓakani na Khombo. Khombo-vho a tshi tou nga ndo ri u mu shela ngao a farwa nga ṋowagudu. Hei, hafha ndo tangwa nga ḓuvha na mulilo. Zwa u ḓelwa nga mafhungo a songo ḓaho nga ha u vhifha muvhilini, ndi nga si zwi ite. Areḓi, ndi philiphise, a i vhavhi. (Tshitsiro)
Vho-lamBani: (Vha femuluwa) Ndi khou ṱuwa ndi na muhumbulo wonoyu mme anga wa u fhambana nae houḽa muthu.
Vho-tshitekeshi: Ro tou ḽi gadza, vha tshi vhuya mushumoni, ri khou dovha u ḽi suka! (Tshitsiro)
Vho-lamBani: Zwino ni tshi zwi ḓivha na ṱwa ni tshi khou konḓisa uri nṋe ndi ye ha mukegulu na inwi?
Vho-lamBani: (Vha mangala) Ai, ndi zwifhio zwine na ḓivha.
Vho-tshitekeshi: Vha khou pfa vha tshi khou vhudza vhana mini henefho?
Vho-tshitekeshi: Ndi tou vha humbelisa hani pfarelo khotsi a vhananga?
Vho-tshitekeshi: Inwi ibvani phanḓa hanga hafha Ṱuwani! Ni muimeleli?
Vho-tshitekeshi:Vhoinwi fhumulani ni vhana a ni ḓivhi tshithu.
Ṱuwani: Riṋe ri khou ṱoḓa vhone vha hone fhano hayani vha tshi dzula na riṋe.
Bono IV
(Nḓuni, nga maḓautsha, hu dzhena Vho-Lambani na Vho-Tshitekeshi)
Vho-lamBani: Heiḽa nnḓu i khou rengiswa na goloi ya hone.
Vho-farelani: Ndo tou ri litshani ndi ḓe ndi vha tolele mme a mukwasha wanga. Ndi kale ndi sa vha vhoni.
Vho-tshitekeshi: Arali ni si na mafhungo ni tevhele khotsi a vhoinwi.
Vho-tshitekeshi: Ndi vhaṅwe vhane vha pfi Vho-Shimbasala. Fhungo a si heḽo ḽine nda khou ṱoḓou ni vhudza muthu wanga.
Vho-tshitekeshi: Hai, a si hezwo, ḓuvha ḽine vha nga ya ndi musi ndo tou ḓa nda vha dzhia. Ndi ḓo vha isa nda dovha nda vha vhuisa.
dzulani: Muthu wa hone o ri u kwasha a dzhena nga afha makhulu?
Vho-VanguVangu: Kha ri pfane hafha vhathu vha hashu. Sa izwi hu tshi khou pfi hu na nnḓu na goloi, na thundu dza nḓuni, ri tea u ḓivha uri ndi nnyi ane a ṱuwa na mini.
Vho-tshitekeshi: (Vha songo tsha takala) Aa..., izwo a thi ri zwi tou bva kha uri wo rali wo ḓowela mme a muṅwe u swika ngafhi.
Vho-tshitekeshi:lufuno:
lufuno: Nga Ḽavhuraru mme a Dzulani a vho ngo ḓa mushumoni vho vha vho humbela ḓuvha ḽa u awela.
• Zwithu zwi a livhana 1993 (49 episodes)
(2)
Vho-tshitekeshi: Zwithu zwe nda zwi ita ndi tshiṱuhu. Zwino vhaḽa mukegulu vha ḓo ḽa mini? Hone a thi nga dzheni khomboni? Ndi ambiswa ngauri vhathu vho zwi vhona uri ṋamusi a tho ngo ya mushumoni nahone vhaṅwe vha nga vha vho mmbona ndi tshi ya hangei ha makhulu wa Dzulani. Hone izwi zwithu zwe nda zwi dzhiulula ndi tea u dzula nazwo afha hayani? Hai, ndi tou ya nda zwi fha mme anga. A thi ri goloi yo sala, ndi tou ri ndo zwi isa zwino. Hezwo zwi ḓo ita ngoho. A thi tami zwi tshi ḽiwa nga havhaḽa mukegulu mme a Vho-Lambani. (Tshitsiro)
Vho-lamBani: Zwa dzula zwi tshi itea nga nḓila heyi nṋe zwi ḓo nkunda.
riotshe: Mma kha vha ḓise founu yanga! Kha vha ḓise ndi ambe (A vha fara khombo)
g. Mutambi a nga amba a eṱhe tshipiḓa tshilapfunyana, fhedzi a tshi tei u fhirisa mpimo.
lufuno: Hezwo kha ri zwi litshe, vhone kha vha dzule vho luga nga madekwana.
lufuno: Mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo.
(Hayani nga madekwana hu dzhena Vho-Farelani na Vho-Tshitekeshi)
lufuno: A thi ri vho vha vha tshi khou pengiswa nga Khombo, zwino u ngafhi?
lufuno: Hayo kha ri a litshe muthu wanga, ri ḓo amba zwenezwo.
Vho-lamBani: Naa nṋe ndo khakha nga mini fhano muḓini. A thi ri ro ḓi vhuya ra dzula navho ha vha na luambo, zwino vho dzula thungo kuḓini kwavho kwe vha fhaṱelwa nga muvhuso, zwi sokou fana. Ndi tea u ita mini? Mmbudzeni hafhu uri ndi sa kwashe ludongo.
Vho-suVhani: (Vha vinyukana vho mangala vha vhanda na zwanḓa)E! a ni litshi u zwifha?
Vho-lamBani: Izwo zwa u rengulula muthihi zwi itiswa hani?
Bono III
Vho-tshitekeshi: Zwino vha khou vuwa vha khou ya ngafhi?
khomBo: A zwi dini hezwo, riṋe kha ri diphiṋe.
Bono II
Ṱuwani:Baba vho vhuya hafha masiari riṋe ri tshi kha ḓi tou bva u vhuya tshikoloni.
Vho-VanguVangu: Ndi zwenezwo, kha ri ṱavhanye, hu na vhaṅwe vhathu vha re mudubani wa u dzhena ngeno.
. Ri dovha ra guda-vho na uri mathina u ṱala muthu zwi bviselwa masheleni a si na vhukono nahone muṱali na muṱaliwa vha tea u vha vha na vhaimeleli vha zwa mulayo u itela u tutusa ṱhalano.
Vho-lamBani: Nṋe a thi tshuwisiwi nga muthu ni ḓo sala ni tshi rwa danda.
(Ofisini ya security, hu dzhena Khombo a eṱhe, u khou vhala mulaedza).
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) U ya u itani? Ndi ri u itani?
lufuno: Vha mpfarele kha hezwi zwine nda khou ṱoḓou amba navho mushumisani.
Bono V
Vho-suVhani: Hone-vho kha hoyu Lufuno ṅwananga, no ḓiwanela bodzanḓala ḽaṋu. A ni tsha ḓo tshila ni tshi gungula. Lufuno, ni songo vha bodzanḓala kha Lambani fhedzi, na kha nṋe zwi ralo uri ndi tshi ya matongoni muya wanga u rotholelwe. (Tshitsiro)
Vho-shimBasala: Nnḓu heila i a eliwa mutengo wayo nga vhaḓivhi. U bva hafho vhone sa mufumakadzi vha fha havha munna wavho hafu ya mutengo wa nnḓu yoṱhe, vhone vha sala na nnḓu,
Vho-suVhani: Nṋe a thi sengi zwiḽiwa lini, vha ḓo amba vha vhoṱhe,
b. Zwiito na kuambele zwi tea u elana na mushumo we a olelwa wone kathihi na tshiimo kana vhukale hawe.
Vho-farelani: Ndo ri litshani u ntsema ni ḓe nga goloi na munna waṋu. Ni ḓo nngwana hayani, ndo tou ḓa hafha kha founu hedzi dza kuḓu kwa muvhala wa thophi.
Vho-tshitekeshi: Ri nga vha ro tou fhambana nḓilani, nṋe ndi tshi khou vhuya.
Ṱuwani: Zwi amba uri naho ro dzula navho ri tea u vha sumbedzisa zwine ra tama vha tshi tshilisa zwone phanḓa hashu.
Vho-tshitekeshi: Nṋe ndi vhona uri inwi konḓelelani ni mphe yone arali zwa ita a thi ri nṋe na inwi ri ḓo sala ri tshi funana hu si tshe na tshikhukhulisi.
Vho-lamBani: Hei, zwi a luma vhukuma. Vha a ḓivha u funana a zwi ḓuri u fana na u ṱalana, U funana ri funana nga fhedzi, ri tshi vho ṱalana hu ṱoḓea mangwende o thanyaho.
Vho-lamBani: Mufumakadzi wanga, nṋe ndi pfa uri arali ni na mafhungo, kha ri tou amba zwavhuḓi, hu si na ane a vha na mikalukalu na mbiti.
Bono IX
(Nga luṱingo, hu dzhena Khombo, Ṱuwani na Vho-Tshitekeshi)
(2)
Vho-lamBani: Ndi ḓo ḓa nda mu vhona ṅwananga thi ri!
Vho-tshitekeshi: Kha i ye dau! (Vha a bva) (Tshitsiro)
LUṰa 1
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyalala) Ndi mafhungo a mini a mbiwaho nga vhoinwi?
Bono II
DEnDELE
Vho-VanguVangu: Ndi tshiteṅwa tshine mulayo u vha u tshi khou tama u tshi fhirisa. Ndo siedza u vha vhudzisa zwiṅwe zwiteṅwa zwi elanaho na u unḓa vhana, uri vhana vha ḓo dzula na nnyi, mutendelo wa tshikolo, zwa dzilafho na uri thundu ine vha tama u ṱuwa nayo musi mbingano i tshi fhaladzwa ndi ifhio?
riotshe: Baba, ene u khou ṱuwa. U khou ya mushumoni?
(b) Naa "u dzhenisela maṱo a zwimange ndi u itani." (2)
(Ofisini ya vhoramilayo, hu dzhena Vho-Vanguvangu na Vho-Lambani)
Vho-suVhani: A thi vhuyi nda farisa muthu lini. Ndifhedzo muthu u ḓo i wana kha Ramakole.
khomBo: Hai, vhone vha nga vha vho no tou hangwa. Vhone vho rumela wa uri a vho ngo pfeledza zwe ra vha ri roṱhe Motel hangei. Vha ri ri tea u ṱangana henefha.
(c) Vhukati ha Khombo na Vho-Tshitekeshi. (2)
Vho-lamBani: Heyi, zwo ḓala nga maanḓa zwithu zwa hone yo!
.3. Ndi nga mini Vho-Tshitekeshi vha sa ṱoḓi Vho-Farelani vha tshi dalela Vho-Suvhani? (2) 1.4. Naa Vho-Suvhani vha khou khwaṱhisa vha tshi vhudza Vho-Farelani uri ri tea u funza vhana vhashu u tswa? Arali zwi songo ralo vha khou zwi ambela ngafhi? (3) 1.5. Khombo na Vho-Tshitekeshi vho swika vha ḓibandutshedza motel u no pfi mini? Ndi zwifhio zwo kaṱudzaho u ḓiphina havho henengei? (3) 1.6. Ngei Wimpy ndi mini tsho ṱulaho dzangalelo ḽa u ḽa zwiḽiwa kha Vho-Lambani? (2) 1.7. "Ndi khou humbela uri arali ni tshi ḓo kona ni fhindule nga mulaedza na inwi ngauri zwa u tou founa zwi ḓo ri dzhenisela maṱo a zwimange." (a) Ndi nnyi o ṅwalaho mulaedza uyu a tshi u ṅwalela mini? (3)
khomBo: Vhone vha dina zwenezwi zwine ri roṱhe vha sokou vha na tshithu tshine tsha vha bvisa kha muḓifho washu.
Vho-lamBani: U furesa a ni khou ntsema Tshitekeshi?
Bono IV
Vho-tshitekeshi: Zwine nda khou amba khezwi, vhone vha tea u vhona uri fhano hayani a hu na tshine tsha khou ṱahela, ndi hone vha tshi nga hwalahwalea vha rengela mme avho zwiḽiwa.
lufuno: Ri ḓo vhona nga mbudzi i tshi kunda nngwe.
Muluṱanyi u luṱanya dendele na mupikisi. Arali dendele a ita tshithu, muluṱanyi ndi ene ane a vhudza mupikisi.
Vho-lamBani: He vhanna!
Vho-suVhani: Zwithu zwa vhoinwi ni songo zwi anea khagala na nga a ni na tsha khanani.
Vho-tshitekeshi: Arali ni si na mushumo ndi khwiṋe ni dzhie bugu ni vhale kana ni ye u eḓela. Ni litshe u ri dzhena nḓevheni.
KhUḒanO Ya nnḓa
Vho-lamBani: Au, hu na mafhungo vhananga?
Vho-lamBani: (Vho sinyuwa-vho). Litshani u amba mafhungo o raloho hu na vhana. Ni khou pfa ni tshi khou amba izwo?
Vho-tshitekeshi: Zwezwo ndi khwiṋe, arali ra sa amba haya mafhungo-i, a thi nga ḓo vhuya nda dzi bonya.
lufuno: Kani nṋe ndi khou luṱanya vhathu afha fhethu?
lufuno: Vhone Vho-Lambani, mufumakadzi wavho a tou zwi pfa uri ndo vha ndi na vhone ri tshi khou tshimbila roṱhe a tho ngo ḽi vhona.
MUpUKISI
Vho-lamBani: Izwo arali zwo ralo-i, kha vha ri nṋe ndi ṅwale zwoṱhe zwo tswiwaho ndi fhe hoyu Lufuno, arali zwi ngoho zwauri u ḓo vha rengela, riṋe ri nga ṱuwa.
lufuno: Vhone vho dzulela ngomu sa maṋo a khuhu.
khomBo: Vhone kha vha tse vha ṱuwe na munna wavho!
Vho-suVhani: Uyu muthu o itaho izwi zwithu a thi ri na nṋe ndi a mu ḓivha. Ndi nga si vhuye nda ḓi dina nga u mu farisa ngauri zwi henefha hayani.
U OLa VhaanEWa
Lufuno:Ndi khou vhona hu na zwithu zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi hafha mushumoni. (A sedza thungo a songo takala)
Vho-lamBani: Mulandu? Ndo ni sedza khezwi!
(Ofisini nga masiari, hu dzhena Vho-Lambani, Vho-Tshitekeshi, Vho-Vanguvangu na Vho-Shimbasala)
Vho-tshitekeshi: Na zwauri nṋe ndo vha ndi songo tou ḓa u dzula nga maanḓa hafha, ndi khou ṱoḓou rembuluwa.
Vho-lamBani: A thi kholwi hu na muthu ane a nga rembulusa mbilu yanga kha u fhambana hashu. Ndi zwone-i!
Vho-tshitekeshi: Mulandu? Kani vho ḽa henengei hune vha khou bva hone? O vha bikela Lufuno wa hone kani?
Vho-lamBani: Mmeanga, kutshilele kwa houḽa muthu ndi vhona ku tshi tou nga kwa ḽihwarahwara. Vhone vha a zwi ḓivha uri ha nṱhonifhi sa munna wawe. Naa a thi ri a tshi pfa a tshi funa na nṋe u a nndonga khombo.
ḒIraMa: Ḓirama ndi ḽitambwa. Ḽitambwa zwi amba maṅwalwa ane a vha o ṅwalelwa u tambiwa. Ḓirama i vhumbiwa nga mufhindulano musi i tshi ṅwaliwa, Ndi zwine ngazwo arali vhathu vha sa khou fhindulana hu vha hu si na ḒIraMa:
Vho-lamBani: Ndo vha ndi tshi ḓo i vulela mini ngauri a si inwi we na i renga?
Vho-VanguVangu: Ndi zwenezwo fhedzi?
Ya MUṄWaLI Domina Napoleon Munzhelele o bebwa Hamutele, a dzhena hone tshikolo kha phuraimari na sekondari. Nga 1993 o ḓo vuledza pfunzo dzawe dza vhudededzi. Domina nga nnḓa ha STD, u na HED, FDE (Management), Journalism and Media Law Diploma, BBC Drama Certificate na zwiṅwe-vho. Domina o no ṅwala bugu dza 15 dzo ganḓisiwaho. Bugu dzawe dzo no thubaho pfufho ndi hedzi:
lufuno: Ndo tou ri ndi vha bvise ṋamusi, vha awele u ḽa zwiḽiwa zwa mme a Dzulani. Vha ḓikanzwe-vho hafha Wimpy.
c. Vhaanewa vhoṱhe vha tea u vha na mushumo we vha olelwa wone.
Vho-tshitekeshi: Zwe vhone vha zwi ita zwi khou vhaisa mbilu dza vhana nga maanḓa. Vha tou hwala zwiambaro zwavho vha ṱuwa vha vala na founu yavho?
Vho-tshitekeshi: Vho nndina nga maanḓa, a thi khou ḓa nṋe! (Vha tumula luṱingo)
(Murahu ha nnḓu nga mathabama tsini na fasiṱere, hu dzhena Vho-Suvhani na Dzulani)
(Nga madekwana nga luṱingo, hu dzhena Lufuno na Vho-(Ḓakani goloini yo imaho, hu dzhena Khombo na Vho-Tshitekeshi) Lambani)
Muṅwali wa khwiṋesa kha miṅwaha ya fumi (PANSALB) 2008
nDUgISELO Ya ḒIraMa Muṅwali u tea u dzudzanya mafhungo awe u thoma a sa athu ṅwala. Nḓila yavhuḓi ndi u kuvhanganya zwiwo. Izwi muṅwali u zwi ita nga u ita ṱhoḓisiso nga ha zwine muṅwali a khou ṅwala nga hazwo. Hone-ha, ndugiselo ndi u ita uri zwiwo zwi kone u ṱumana nga u ita uri tshiwo tshi ḓise tshiṅwe. Sedzulusani dziṅwe ṱhoḓea dza ḓirama dzi ngaho tshiga tsha tshimangadzo, u kwamea ha vhupfa ha vhavhali na dziṅwe-vho.
Vho-tshitekeshi: Inwi wee, kani hu na muthu o silingaho founu yanga?
Vho-lamBani: Vhana vha ḓo aluwa mme anga. Hu tou vha uri u nga vhuya wa humbula na zwa uri vhana vha hone vha nga vha vha si vhau musi.
Vho-tshitekeshi: Arali ndi sa ḓo vha khakhisa, ndi ṱuwa navho.
dzulani: Makhulu, vhone vho vha vho ya ngafhi hu tshi tswiwa?
Vho-lamBani: Na luthihi, hu nga si tsha dovha ha vha na lufuno vhukati hashu.
Vho-lamBani:A thi khou ḽa ṅwananga, kha nnditshe-i.
khomBo: Haya mafhungo a khou dina uri o no swika nḓevheni dza mufumakadzi wanga. Nṋe ndi na muṅwe muhumbulo Vho-Tshitekeshi. (A tshi kweta-kweta ṱhoho)
Vho-lamBani: Lufuno, zwi khou mmbaisa nga maanḓa hezwiḽa zwithu zwa Khombo, ndi a zwi pfa uri na mbilu yanga a i tsha rwa nga nḓila yone. A thi khou ṱoḓou lwala vhulwadze ha mbilu nga muthu.
ṰhOhO
khomBo: Hoo, ṋamusi vha tou ri khwiṋe ndi u mpfounela ra ḓa hafha motel?
. Vho-Vanguvangu: Ramilayo o imelelaho Vho-Lambani wa munna.
Vho-tshitekeshi: Vha bva a zwi nga iti ngauri Ṱuwani u ḓo wana hu si na muthu. (Vha a fhambana) (Tshitsiro)
d. U tea u vha une wa pfesesea
Vho-tshitekeshi: Vhone, vha songo nnyita tshiḓahela tshavho thi ri.
Vho-tshitekeshi: Ee, a thi ri zwiḽa zwe ra vha roṱhe ndo ḓiṅalisa nga madekwana a zwo ngo vha zwa tshifhinga tshilapfu.
Vho-tshitekeshi: Ṱuwani, litshani khii henefho hune dza vha hone.
khomBo: (O tshuwa) Pfarelo Vho-Lambani, pfarelo ndi nga si tsha dovha.
(d) Naa zwiḽa Vho-Lambani vha tshi vhudza mukegulu Vho-Suvhani uri vha ṱoḓou ṱala Vho-Tshitekeshi, ndi vhufhio vhuvhi vhuvhili.
lufuno: (A bvisa tshibogisi tsha founu kha puḽasiṱiki a vha fha). Madzuloni a u tou vha fhindula, kha vha dzhie hezwi.
Vho-lamBani: Naa ndi tea u litsha mubebi a tshi khou sika nga nḓala ndo ḓi mu sedza?
Vho-farelani: A zwi dini, arali mafhungo ane vha khou amba a one-i, nṋe na mme a Dzulani ri khou vhuya madekwana, ra amba haya mafhungo roṱhe.
Vho-farelani: E, mafhungo aṋu ha pfali Ṅwananga, Ni tshi tou nga a ni funi ndi tshi ya ha mazwale waṋu.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi vuwa vha ima vho ḓaḓa) Khombo, kha ri ṱuwe, kha ri bve hafha fhethu. Hai, ri nga si tsha dzulesa!
Vho-tshitekeshi: Avho muthu vho ḓa nga milenzhe?
riotshe: Mma, kha vha ri nṋe ndi fhindule founu.
"Bodzanḓala" - Iyi ndi ṱhoho kana dzina ḽa bugu ḽo vhumbiwaho nga maipfi mavhili fhodza + nḓala = Bodzanḓala. Musi Vho-Lambani vho malana na Vho-Tshitekeshi, hu vhonala hu tshi kha ḓi vha na nḓala ya lufuno vhukati havho ngauri a vha pfani, a hu ḽiwi lu ḓifhaho. Musi avha vhavhili vho no ṱalana, nḓala ya lufuno i mbo ḓi fhela nga nṱhani ha u funwa ha Vho-Lambani nga Lufuno. Lufuno ndi ene Bodzanḓala. Ṱhoho iyi ni tshi i sengulusa no sedza ṱhoḓea dza ṱhoho ni nga ri yo tea kana a i ngo tea?
Bono X
Vho-suVhani: Nṋe ndi khou ri vha zwi ḓivhe uri tshiṅwe tshiṅoni tsho ḓa tsha ntsevha uri hu pfi vhone vho ḓiselwa zwithu zwe nṋe nda rengelwa.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) Inwi muthu, nṋe ndo tou ni vhudza zwavhuḓi nda ri ndi wa mufumakadzi, ndi ṱoḓa zwithu zwa u dzumbama.
b. U tea u ṱoṱomodza puloto
Vho-lamBani: (Vha tshi vhidzelela ṅwana) Ṱuwani, kha ḓo nṋekedza khii dza goloi afho nṱha ha ṱafula ḽa masofa.
Vho-tshitekeshi:Vhananga, ambani navho hafhu khotsi aṋu vha ḽe zwiḽiwa.
Vho-VanguVangu: Nnḓu i a rengiswa ha kovhekanyiwa tshelede nga vhone vhuvhili havho.
Vho-lamBani: Ndi a zwi funa nga maanḓa u vha na inwi fhedzi ndi khou tshuwa uri havhaḽa muthu vha nga sokou bvelelela hafha.
Vho-tshitekeshi: Arali khombo o vha e munna waṋu, no vha ni tshi ḓo vha ni tshi khou dzula nae. Musidzana, ndi khou humbela uri na ḓuvha na ḽithihi, ni songo tsha dovha na amba na nṋe vhukoṱopola hovhu, zwi khou pfala!
khomBo: Hallo, no vuwa hani?
riotshe: Mm! (Vha tumula lutingo) (Tshitsiro)
Vho-lamBani: Mme a Dzulani, ndi hone ni tshi khou itani afha?
lufuno: Hezwo vha songo vhilela, ndi ḓo vha hwala nda vha posa tsini na kubadana hokwo, vhone vha tou ya nga milenzhe.
Afha ri lavhelela uri muṅwali u ḓo shumisa luambo lwawe na hone luṱanganedzeaho kana lwo to lu si lwa maṱamba. Ri dovha ra lavhelela uri muṅwali u tea u ṋea vhatambi vhawe luambo lwo koḓelwaho nga mirero na maambele. Hone-ha muṅwali a nga ita-vho uri kuambele kwa vhatambi vhawe ku fhambane.
Vho-tshitekeshi: A ḽi athu tsha, ndi khou ri kha vha vuwe ri a mbe.
Vho-farelani: Nga nnyi-ha o nnḓiselaho?
Vhathu avha ndi vhone vhane nganea ya anetshela nga havho. Kha ḓirama vha tou pfi vhatambi sa musi ri tshi vha wana vha tshi khou tou tamba vhone vhaṋe. Vhatambi vha na tshaka dzine dza vha dzi tevhelelaho:
dzulani: Zwi amba uri baba a vha tsha ḓo dovha vha vhuya?
Vho-tshitekeshi: Naa ni tou nkhumbula na nga masiari tshifhinga tshoṱhe naa?
Vho-lamBani: (Vha tshi mangala) U luga, ni khou zwi ambisa hani?
Vho-lamBani: Naa zwithu zwa hone zwi tou itwa na phanḓa ha ṅwana,
Vho-tshitekeshi:(Vho sinyuwa) Lufuno, a ni fhambani na muya wanga?
Ṱuwani: Zwi nga vha hani ra amba na mme ashu fhedzi sa izwi vha vhone vhane vha dina? Nṋe ndi vhona u tou nga khotsi ashu a vha dini.
Vho-lamBani: (Vho dada) Hii, o tou ni vhudza?
Vho-VanguVangu: A zwi shumi ngauralo makhadzi. Vha tea u zwi ḓivha uri vhone vha a shuma vha tea u bvisa zwiṱukuṱuku kha muholo wavho.
Vho-lamBani: Tsha mini?
Vho-lamBani: Salani na khii dzenedzo, ndi ḓo amba na muṅwe wa goloi u ḓo mphelekedza hangei ha mukegulu! (Vha tshi ṱuwa)
dzulani: Kha hezwo zwa u rwiwa nṋe ndi vhona u nga vha khou vha litsha uri vha si vhuye vha huvhadzana.
Vho-lamBani: Mulandu? Ṅwana u khou vhaisala?
KhUḒanO Ya nga ngOMU
Vho-farelani: (Kha founu) Ṅwananga, ndi nṋe mme aṋu, no no vhuya hayani?
khomBo:E, he vhanna?
Vho-lamBani: Vhone vha nga si vhudzise mbudziso yo raloho mme anga. Vha ḓivha zwoṱhe zwine houḽa muthu a tshilisa zwone.
lufuno: Vho-Lambani, kha vha vule maṱo ngauri mufumakadzi a vhuya a vozha-i, vha ḓivhe uri a nga kha ḓi zwi vhona nga iṅwe nḓila,
Vho-suVhani: Hu tou vha uri hoyu muthu o dzhiaho zwithu zwanga ndi a mu humbulela.
LUṰa 3
Vho-lamBani:Zwiḽiwa ndo zwi vhona hezwi, hu tou vha uri a thi khou zwi ṱoḓa.
MUFhInDULanO
Vho-lamBani: Zwe nda rengela mukegulu zwo itani?
dzulani: Riṋe a ri ngo tea u tou nga ri khou dzhia sia kha mafhungo haya.
Vho-VanguVangu: Zwine zwa ḓo itea khezwi: ri ḓo isela mufumakadzi wavho vhurifhi ha u mu ḓivhadza uri vhone vho ḓidzhenisa kha u mu ṱala,
Vho-lamBani: A hu dini, na nga milenzhe ndi a ya!
Vho-VanguVangu: Vho-Lambani, yo fhelela ndi R6000 hafha kha nṋe.
Vho-suVhani: Tshukhwii, ni nkhumbudzelani vhuthu ha mme aṋu mufumakadzi wa vhaṋe ngoho? Ni a ḓivha no vha no tea ni mazwale wanga inwi ṅwana, ndo vha ndi tshi ḓo fhufha nda ṋanzwa makole nṋe ṅwana,
lufuno: Vhoinwi ni a fana, na onoyu wanga ha na mufumakadzi, ndi ḓo ri u nae a tshi dovha a fheṱa mazwale wawe. A ni tshimbili ni sa ḓo vhuya na ri phulisa zwiphiri-na. Ndi zwone, kha vha ri riṋe ri ṱuwe. (Vha a bva) (Tshitsiro)
• Bune ḽa tshimuya (Department of Sports, Arts and Culture) 2004
lufuno: Ndi khou ombedzela uri vha songo vhuya vha nndaṱedza? Ndi khou humbela uri ri bve roṱhe.
• Ndi tshilungalunga 2005 (42 episodes)
lufuno: Nṋe ndo vha ndi tshi vha pfela vhuṱungu nga maanḓa musi vha tshi dzula vha vhoṱhe, Nṋe na havha munna ra dzula roṱhe ri tea u vha dzhia ra dzula navho. Vha dzulelani thungo?
Bono X
Vho-lamBani: Mmeanga, kha vha mpfesese zwavhuḓi, hoyu muthu o tou mphelekedza nga goloi yawe.
Vho-lamBani: Zwenezwo zwi nga vha khwiṋe. Kha i rengiswe muṅwe na muṅwe a tou thoma fhasi.
Bono II
Khombo: Ndi khou ri hoyo muthu u khou zwifha nṋe a thi tshili nae.
Vho-suVhani: (Vha tshi vinyukana vha sedza Vho-Lambani) Zwino uyo Tshitekeshi ni khou mu ṱalela aneo mafhungo a u rwiwa hanga a kale-kale?
Vho-lamBani: Ndi khou humbula u ṱuwa hafha muḓini hoyu wa luambo. Ndi ḓo vha ndo dzula huṅwe hune hu sa vhe na lunane lu sa tumuwi.
. Khombo: Muṱhannga ane a vha na khamphani ya u linda (security).
Vho-suVhani: Zwino uḽa mme a Dzulani ndo pfa u pfi o bvisiwa nḓuni, mulandu Lambani Ṅwananga,
Vho-lamBani: Ri songo vha kanga, kha ri ambe navho zwavhuḓi. (Ha mbo ḓi lila luṱingo lwa Vho-Tshitekeshi)
dzulani:Baba na mma, vha songo mangala rine ro vha kuvhanganya hafha.
Vho-tshitekeshi: Ndi iṅwe nḓila ya u mmbudza uri ndi khou ni kanda zwirethe thi ri?
Vho-tshitekeshi: A nga vha a Lufuno?
Vho-tshitekeshi: Uyu Lufuno ane nda shuma nae afha ndi mini na inwi?
Vho-suVhani: Ṅwana wavho o ḓa fhano a tswa zwiḽiwa na zwisibe zwe nda rengelwa, a ṱuwa nazwo. Vho-Munzhedzi vha mmbudza ri halwani ha Vho-Mutshinye uri vhone vho ḓiselwa zwidzhantongolo nga ṅwana wavho. Vha khou vhona ndo fhumula vha ri ndi tshiḓahela.
riotshe: Mma, mma! (a tshi Vha dzinginyisa) mma, ene u tshiḓahela mma?
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi sea) Mmeanga, ndo no vhuya kale.
dzulani: Ndi khwiṋe vha tshi tou mu farisa hoyu muthu.
dzulani: Ṱhonifho kha mme ashu ri tea u i ombedzela.
FhEThUVhUpO na TShIFhInga
Vho-suVhani: (Vho sinyuwa) Nṋe a thi khou ṱoḓa khakhathi ṅwananga, ni khou mpfa musi Lambani? Zwa maluṱa muṱani zwi ḓisa zwitumbu.
Vho-tshitekeshi: Nnḓu kha i fhiwe zwanga nṋe ngauri ndi khou sala na vhana.
Vho-suVhani: Ṅwananga, thomani ni ṱuwe ni humbule nga heḽi fhungo ngauri a si matambavhana u furalela mufumakadzi lwa tshoṱhe.
Ṱuwani: Vho ḓa nga iṅwe goloi ya havhaḽa mufumakadzi vhaṅe vhone vha shuma navho.
Vho-tshitekeshi:Vha ita mini?
Uyu ndi ene mutambi kana muanewa ane puloto yoṱhe ya kwama ene. Thaidzo dzoṱhe dzine muṅwali a khou rera nga hadzo dzi kwama dendele.
Vho-VanguVangu: Zwino hu na zwidodombedzwa zwine zwa khou vhanga ṱhalano zwine vha tea u mmbudza zwone.
lufuno: Hu tou vha uri vhone vho luga Vho-Lambani.
Vho-lamBani: Nṋe ndo humbula ndo fhedza nga ha u fhambana na mme a vhana lwa mulayo. Zwino ndo swika hafha kha vhone uri vha ntshimbidzele mafhungo oṱhe.
Vho-lamBani: Hezwi vhathu ni kerekeni ni tshi rabela ni tshi dzhena muyani, na lila tshiṱodzimare, u nga zwi sedza wa ḓi ri zwo lungwa, mathina a hu na tshine tsha khou kaṋiwa, ndi mabokoliko na mathalangwa fhedzi.
Vho-lamBani: (Vha tshi sedza-sedza) A thi khou pfa muya wanga wo tou vhofholowa hezwi ndo dzula hafha.
lufuno:Ndi nṋe! Ndi ri nṋe ane a khou amba. Kha vha ḓivhe uri zwi a ḓivhea uri vhone na Khombo vha Vhudzumbamo Motel, Tshiṱavha.
Vho-lamBani: Lufuno, zwi khou thoma u dzula mbiluni yanga uri inwi ni a mpfuna. Ndi tshi ni humbula ndi a takala.
lufuno: Vha kha ḓi humbula uri ndo vhuya nda vha vhudza uri vhone vho luga nga maanḓa. §amusi ndi ṱoḓou vha phulela tshiphiri.
Vho-lamBani: (Vha tshi dzungudza na ṱhoho) Mmawe, ndo humbula ndo guma, nṋe ndi khou mu ṱala mme a vhananga Tshitekeshi.
Vho-suVhani: Nga nḓila ine nda ni funa ngayo Lufuno, musi ni tshi mmbidza uri mazwale na malofha anga a tou shavha na muvhili, mbilu ya ri nga dakalo vinyu-vinyu.
Vho-lamBani: A hu nga vhi hu tshi khou ofhisa-na Lufuno?
(Hayani, nga madekwana hu dzhena Dzulani, Ṱuwani, Vho-Lambani, Vho-Tshitekeshi na Riotshe)
Vho-suVhani: Arali a wana vho no vhuya mushumoni, kha vha vhudze uri nṋe ndo welwa nga khombo. Arali vha tshi nga kona vha nga kha ḓi ḓa.
lufuno: Houḽa muṱhannga ndo vha ndi tshi anḓana nae, zwithu zwashu zwa vho thenga-thenga nge nṋe nda dzhielwa nga mme a Dzulani. Nṋe ndo shavha u vha muhadzinga wa mme a Dzulani kha Khombo.
dzulani: Hoo, ndi swike ndi ri mini?
Uyu muanewa u shuma u pikisa dendele nga iṅwe nḓila u hanedza kana u lwa na zwoṱhe zwine dendele a nga ita kana u amba.
Bono IV
Vho-farelani: Nṋe a thi na thaidzo ya u tshimbila lini. Ndi ḓo dedengela ndi ḓo ya zwanga nga milenzhe.
Mbudziso dzi elenaho na ḽitambwa elanaho 1. Mbudziso pfufhi : 1.1. Ndi ifhio thaidzo ye muṅwali a ri ḓisela mathomoni a bugu iyi? (2)
Vho-lamBani: (Vha farelela tshiṱefu) Ea-i! he vhanna!
Ṱuwani: Na u zwi pfa ri songo zwi pfa.
Vho-tshitekeshi: Kha mavhele na mulilo hu vhaisala mini?
Vho-tshitekeshi: Ndo ri bvisani founu. (Vho-Lambani vha swika, vha vula vothi ḽa goloi ḽa phanḓa ḽa hana, vha vula ḽa murahu ḽa tenda vha kotamela ngomu goloini)
Vho-tshitekeshi:Na nṋe ndi khou ṱuwa.
khomBo: Ndi khou humbela pfarelo kha hezwo zwa u vhudza ṅwana zwiphiri.
he Vho-Lambani vha vhu amba he ha itwa nga Vho-Tshitekeshi kha Vho-Suvhani kale? (4)
f. Vhatambi a vha tei u amba mazha nga nnḓa ha musi vha tshi khou hana, u imba, u bvumela, u kalala na zwiṅwe-vho.
lufuno: Ndo vha ndi tshi ḓo hangwa, ndo rengela mme avho thaula na tshalana, ndi ḓo ḓa nazwo nga madekwana.
lufuno: (Kha luṱingo) Ndi hezwi vha tshi khou ḓiphina henefho hune vha vha hone.
Vho-lamBani: Vhana kha vha dzule zwavho na mmea avho a hu na thaidzo.
riotshe: (A tshi vha kokodza a tshi lila) Mma, nṋe ndi khou ṱoḓa baba, kha ri ye ha baba! Kha ri ṱuwe mma!
Vho-tshitekeshi: Ni khou thoma u ḓelwa nga muya vhoinwi? Ndi mafhungo ayo?
Vho-VanguVangu: Arali vha tshi nga kona vha nga bvisa R2000 sa yone mvulatswinga, iṅwe vha nga i bvisa nga zwiṱuku nga zwiṱuku.
Vho-farelani: Ho luga, ṅwananga, ni tshimbile zwavhuḓi.
pULOTO
Vho-tshitekeshi: Ndi khou ri ri ambe nga hezwiḽa zwe vha rengela mme avho mulovha.
Vho-tshitekeshi: (Vho ṱungufhala) Khotsi a Dzulani, mulovha a tho ngo eḓela na luthihi. Ṅwana a tshi sokou lila.
lufuno: Ndi khou ambiswa ngauri naho tshithu vha tshi khou tshi vhona vha tou nga a vha tshi vhoni. Khamusi vha tou tsinya iṱo uri muḓi u sa kwashee.
(10)
(Mothela, nga masiari, hu dzhena Khombo na Vho-Tshitekeshi)
Vho-lamBani: Kha vha ḓo mmbudza, ndi i bvisa nga nḓila-ḓe tshelede ya hone?
Ṱuwani:Vho ḓa vha vhoṱhe nga yeneyo goloi.
• Mbudzulo 1998 (Kagiso Literary Awards)
Bono VIII
(Hayani nduni nga masiari, hu dzhena Vho-Lambani na Vho-Suvhani)
Vho-VanguVangu: (Vha takuwa) Ndi a vhuya ndi kha ḓi ya nḓuni ṱhukhu. (Tshitsiro)
. U semiwa na u dzulela u kolelwa zwi a ṅalisa munna a paṱa muḓi zwa dovha zwa ita uri a ṱale mufumakadzi. Sa Vho-Lambani vhe vha dzulela u seṅwa nga Vho-Tshitekeshi vha vho humbula u vha ṱala,
Vho-lamBani: Arali vha sa bva mufumakadzi nṋe ndi ḓo tea u ḓa.
. Dzulani: Khaladzi a Ṱuwani: Mutukana ane o tevhekana na Ṱuwani:
lufuno: Ndi khou humbela uri vhone vhaṋe vha tou zwi wanulula. Kha ri ye ha mukegulu nṋe ndi ṱoḓou ṱavhanya nda vhuya.
(Hayani, nga madekwana, hu dzhena Vho-Tshitekeshi, Dzulani, Ṱuwani na Riotshe)
lufuno: Nga Musumbuluwo ndi ḓo ita zwiṅwe zwithu zwine vha ḓo tenda uri ndi khou vha vhudza ngoho.
.2. Ri vhudzeni vhushaka vhukati ha vhatambi vha tevhelaho: (a) Vhukati ha Vho-Farelani na Vho-Lambani.
(Hayani, hu dzhena Vho-Lambani na Lufuno)
Vho-suVhani: Ii, u ṱoleliwa ndi hone ngoho, zwi a takadza.
Vho-suVhani: Lufuno, nthetsheleseni zwavhuḓi thi ri. Hoyu Lambani ṅwananga ndi munna, inwi ni mufumakadzi. Ni tshi khou ngunguma noṱhe vhusiku ni goloini, ni tshi femelana, na lavhelesana nga maṱo a u koḓa thanga, hu vinyuwa mini mbiluni dza vhoinwi?
Vho-lamBani: Mufumakadzi ndi muthu a si na ṱhonifho, u a nthwa, u a kwasha founu arali o sokou wana nomboro dza muṅwe mufumakadzi.
TSEngULUSO Ya BUgU
(Nga madekwana hayani, hu dzhena Vho-Lambani, Riotshe na Vho-Tshitekeshi)
khomBo: Kha ri lindele awara ya vhuṋa i tshi rwa. (Ha mbo ḓi lila luṱingo lwa Vho-Tshitekeshi)
Vho-lamBani: Vhonani zwino no no sokou kanganyedza vhana vha tshi khou amba mafhungo a vhuḓivhuḓi.
riotshe: Baba, vho vha pfa mma vha vhudzisa mbudziso sa aunty tshikoloni! Baba, kha fhindule ene. Baba, kha fhindule vhathu.
Vho-farelani: Vha khou swaswa hafho, ndi ḓo vhuya nae ra a amba. (Vha a bva) (Tshitsiro)
. Ṱhalano i a ṱungufhadza na u vhaisa vhana mbilu. Izwi zwo itea-vho na kha vhana vha Vho-Lambani vha nonga Riotshe, Dzulani na Ṱuwani:
Vho-VanguVangu: Ro fhira kha zwi itisaho uri hu vhe na u kwashea ha mbingano, kha ri dzhene kha uri vhana vha tea u dzula na nnyi. Zwi tea u ya khothe zwoṱhe zwi khagala.
Vho-lamBani: U bva afho?
dzulani: Mafhungo ndi a uri hafha muḓini vhone sa vhabebi vha dzula vha tshi lwa.
khomBo:Ho luga, ndi zwone! (A tumula luṱingo).
Vho-farelani: A zwi dini, ri ḓo ḓi vhonana. Na nṋe matshelo ndi ḓo ri gidi ngei kha mazwale waṋu Vho-Suvhani.
Vho-lamBani: Hallo, Riotshe, hu ita hani Ṅwananga,
dzulani: Baba, vhone vha khou ṱoḓou ri sia ri roṱhe.
Vho-suVhani: Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala. Kha zwa muthu o zwi itaho, kha ri tou zwi thupha, Mudzimu a si ṅwana, vhuṱala hazwo vhu ḓo ḓidzumbulula.
Afha ri lavhelela uri muṅwali u ḓo ola vhaanewa vhaṅwe nga nḓila i tevhelaho:
khomBo: Heyo tshelede yo ḓalesa vhathu vha Mudzimu.
Vho-tshitekeshi:Mafhungo a tou nga o vhifha, ndo ḓilinga kiḽiniki malugana na u vhifha muvhilini. ndo vhifha muvhilini inwi.
lufuno: (A setshelela) Vho-Lambani, kha vha ḓo ntsedza. (A kotama-kotama a tshi shonelela)
khomBo:Ya mini thaidzo ya hone?
Vho-farelani: Vhone Vho-Suvhani, arali hu na mafhungo a si khwiṋe u tou dzula fhasi ra amba?
. Lufuno: Mufumakadzi ane a vha nese, mushumisani na Vho-Tshitekeshi.
Vho-lamBani: Khezwo mme a Ṱuwani, vhana vha khou amba.
Ṱuwani: Ndo vuwa? Ndi nnyi?
Vho-tshitekeshi: Arali vha tshi vho vozha nga tshivhana vha ri vhudze na riṋe ri phule tshashu ri tevhele.
Vho-tshitekeshi: Vhone kani vho tou vha funza u vhala-vhala uhu avha vhana?
Vho-farelani: Ḽiṅwe fhungo ḽine nda funa ri tshi ḽi ombedzela kha vhana vhashu ndi ḽa uri vha funane sa vhana vha mme muthihi sa izwi lufu hu khofhe. Riṋe vha khou zwi vhona ri khou ḓiṱutshela.
Vho-shimBasala: Ndi sokou vhona u nga vha nga ḓi zwi pfesesa havha mukomana.
Vho-lamBani: Hezwo ndi khou zwi pfa, hu tou vha uri a thi pfesesi uri inwi no zwi ḓivha hani? Zwone a thi khou zwi hanedza.
Vho-tshitekeshi: Nṋe vha songo ṱoḓou nnyita tshiḓahela. Vha ṱoḓou swika vha tshi ntsola na mme avho ngei kupondokani kwavho? (Hu dzhena Ṱuwani)
Vho-tshitekeshi:Litshani miswaswo ri ambe mafhungo.
Vho-lamBani: Havhaḽa vhana vha na makomola na madiko a no tou fana kwa na a muṋe waṋu, ndi amba munnawavhane. Mme anga, kha vha ri nṋe ndi ṱuwe, ndi tea u thoma nda swika nda tou eḓela. (Vha a fhambana) (Tshitsiro)
Kha heyi bugu ri guda zwi tevhelaho:
Vho-lamBani: Hai, ni songo vhuya na vha tsitsa, kha vha sale henefha na inwi, a thi ri no no malana vhoinwi. Salani vhathu vha hashu! (Vha mbo ḓi vala vothi ḽa goloi vha ṱuwa). (Tshitsiro)
Vho-lamBani: I nga vha yo sokou puṱedzea a thi ḓivhi zwo iteaho.
lufuno: Nṋe ndi vhona uri arali haya mafhungo a tshi nga tou dina lwa tshoṱhe-i, ndi khwiṋe nṋe ndi kombetshedzee u vha rengela hezwi zwithu zwo tswiwaho. A vha zwi vhoni?
Vho-tshitekeshi: Ndo ri goloi a si ya u tambisa.
Vho-Lambani:Munna wa u luga vhane vha vha mudededzi. A vha na mbiti vha amba nga vhulenda.
Vho-suVhani: Mme aṋu vha na mishumo minzhi lune vha litsheni vho ralo.
Vho-lamBani: Vhananga, ni mpfarele u ni vhudza haya mafhungo a sa takadzi. Nṋe na havha mme aṋu ri nga ḓi fhambana ra si tsha dzula roṱhe.
Tshiṅwe tshifhinga muluṱanyi u luṱanya dendele na mupikisi nga zwiito zwawe sa tsumbo nga vhushaka vhukati hawe na dendele.
Bono III
(Mushumoni nga matsheloni, kiḽiniki, hu dzhena Vho-Tshitekeshi na Lufuno)
Vho-lamBani: Hu na mafhungo hafha fhethu, mmbudzeni ni songo dzumba Lufuno. U dzumbelwa mafhungo zwi a vhavha nga maanḓa.
Vho-lamBani: Vhathu kha ri ambe zwavhuḓi ro vhofholowa.
Vho-lamBani: (Vha dzhia zwa u tamba) Inwi ni a dzhenisa muthu mbitini a sa funi. (Vha lidza tsanwa.Vha tsiruwa)
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) Ndo ri ndi khou amba na nnyi?
Vho-tshitekeshi: Vha khou mu pfa na ṅwana u khou vha lilela. Kha vha vhuye ndi ḓo vha rengela iṅwe founu.
(Wimpy Ṱhohoyandou, hu dzhena Lufuno na Vho-Lambani)
Vho-lamBani: Lufuno, a zwi konadzei uri zwiḽiwa zwe na vhidza ri ri vha songo tsha ḓisa.
khomBo: Ndi nṋe Khombo sweetie, mafhungo havhaḽa a u wanetshedzwa hashu ḓakani ndi na vhone a khou dina na hangei hayani kha mufumakadzi wanga. Hu ḓi nga zwiḽa zwe ra vha ri roṱhe motel, mufumakadzi wanga u khou zwi ḓivha.
Vho-lamBani: Iyo ndi nga i kona na zwino (Vha bvisa tshelede vha i vhea nṱha ha ṱafula) khei, vha nga kha ḓi i vhala.
. Hu na zwinzhi zwine na nga vha no guda kha bugu hei, sengulusani ni tshi isa phanḓa.
Vho-lamBani: Naa mafhungo a hone a tou ṱoḓa riṋe vhaṅwe ro farwa nga khofhe?
Vho-lamBani: (Vha tshi mangala) Hii, naa ni khou amba nga ha mini?
Vho-VanguVangu: Kha ri fhirele kha u unḓa vhana.
khomBo: (O tshuwa) Lufuno! u khou ṱoḓa mini?
Vho-tshitekeshi: Vuwani ri ṱuwe inwi, ri ḓo amba nḓilani. (Tshitsiro)
Vho-lamBani: (Vho sinyuwa) Mme a Dzulani, fhambanani na muya wanga. Ni pfa u nga ndi mafhungo a no ambiwa nga muthu ayo? Shango ḽoṱhe heḽi ḽa Makonde ḽi nga ni sea ḽa pfa ni tshi amba ngauralo.
Bono I
Bono VII
Khudano ndi u fhambana ha vhaanewa. Vhaanewa vha nga fhambana nga zwiito kana nga nyambo ha swika hune vha nga tou semana kana u farana nga zwanḓa. Khuḓano yo khethekanywa ya bva zwipiḓa zwivhili zwine zwa vha zwi tevhelaho:
lufuno: Mme a Dzulani vha funana na Khombo houḽa muhulwane wa khamphani ine ya khou linda kiḽiniki yashu.
Vho-lamBani: Haya mafhungo o nnzhena mbiluni lu vhavhaho vhukuma.
dzulani: Arali ra zwi kona u dzula navho fhasi nṋe ndi nga amba navho.
khomBo: A, he vhanna!
Bono I
dzulani: O vha a tshi khou vha lilela o ḓi tou fhumula.
Vho-tshitekeshi: Zwi ḓa hani uri a rengele mme avho zwiḽiwa, nda dovha nda wana vha na nomboro yawe?
Vho-lamBani: Hei, mafhungo haya a khou mmbaisa nga maanḓa. Hone ni khou amba ngoho Lufuno?
Vho-lamBani: Hafhu mme a Dzulani vho tou hana nadzo khii dza goloi.
lufuno: Nṋe ndo vha vhudza havha muthu uri a zwi nga dini naa?
VhaTaMBI 1.
Vho-tshitekeshi: Ni khou zwi vhona uri ni khou lidza ṅwananga vhoinwi?
Vho-tshitekeshi: A ni ambi mafhungo ra a pfa-vho na litsha u mona-mona.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi fhindula founu) Hallo!
Vho-lamBani: Ho luga kha ri ṱuwe, hone-vho nṋe ndi nga ni ita mini? Tibu ndi khali tsha mbiluni ya muthu a tshi tibulwi. (Vha a bva) (Tshitsiro)
Vho-lamBani: Ndi khou ni ita tshiḓahela nge nda ita mini mathina?
Vho-VanguVangu: Zwi ḓi nga na goloi i a itwa ngauralo arali i tshi khou lweliwa.
• Then people will die: (Department of Arts and Culture) 2006
Vho-tshitekeshi: Ndi khou vhenga zwa u sokou tshimbila-tshimbila na miḓi, muḓi wavho u a vha tota vhone?
khomBo: Ndi ḓo zwi tevhela zwoṱhe zwine vha ṱoḓa ndi tshi zwi ita. Hafhu nṋe ndo vha vhea kha vhudzivha ha mbilu yanga. Madzuloni a uri ndi sa athu ḽa ndi rabele, ndi thoma u amba dzina ḽavho fhedzi.
khomBo: Ndi kha ḓi vha kha gwala ḽeneḽo na zwino.
Vho-tshitekeshi: A, mulaedza wo rumelwa nga nnyi mathina? A thi ri ndi inwi no thomaho ni tshi rumela, na ri ho luga ri ḓo ṱangana kubadani kwa mulambo wa Mutale.
Vho-tshitekeshi: Vhathu kha vha ri nṋe ndi ṱuwe, a thi ri ndo langaniwa! (Tshitsiro)
dzulani: Musi vhathu vha tshi lwa sa vhabebi riṋe a zwi ri ṋei mulalo, ri dzula ro ṱungufhala tshifhinga tshoṱhe.
Vho-lamBani: Na bva na ya ngafhi zwino vhusiku?
khomBo: Hu tou vha uri vhone vha vhuhadzi, nṋe ndo vha ndi tshi ḓo ḓa nda vha dzhia ra ya huṅwe ra amba haya mafhungo.
Vho-tshitekeshi: Vha songo tsha dovha vha mmbaisa mbilu vhathu. Ndo zwi vhona uri u vha kwashela founu zwo vha vhaisa nga maanḓa.
Vho-tshitekeshi: Nṋe a zwi khou mpfara zwavhuḓi na luthihi. Vhone vha songo ḓiita tshigwili ngeno vha si na tshavho.
lufuno: Ro thetshelesa.
riotshe: Mma kha vha mphe founu ndi ambe na baba.
Vho-lamBani: Zwino mutendelo wa u ita izwo zwithu ndi vhugai?
. Riotshe: Kutukana kwa lupedzi, murathu wa Dzulani, khaladzi a Ṱuwani:
khomBo: Kha ri a gadze ri ḓo amba zwenezwo nga madekwana. Hone musi ndi tshi ndo vha ndi navho a zwi nga dini kha vhone ha pfi vho lenga u vhuya?
(e) Naa zwo vha zwo tea uri Vho-Lambani vha vhudze vhana vhavho uri vha khou ṱalana na Vho-Tshitekeshi? Bvisani mbuno tharu dza u tikedza u hana haṋu kana u tenda haṋu. (6).
Vho-tshitekeshi: Hoo, vha khou ḓikanganyisa khole (vha mbo ḓi rwa founu na fhasi ya kwashea) u ḓo vha rengela iṅwe Lufuno wavho.
U SIa MUYanI
Vho-tshitekeshi: Vho hangwa uri nṋe na vhaḽa mukegulu a ri pfani?
Vho-suVhani: Ho luga ndi ḓo pfa nga inwi Ṅwananga, Hu tou vha uri mbilu yanga i vhavhela vhana.
Bono III
(f) Naho muṅwali a songo ri vhudza a ri fhedzela, ni vhona u nga Vho-Tshitekeshi vho tshilisa hani nga murahu ha musi vho vhifha muvhilini? Hu nga vha ho iteani?
Vho-farelani: Tshukhwii, mathina arali hu na zwithu zwi songo ḓaho nga nḓila zwo iteaho nṋe a tho ngo vhuya nda vha tshipiḓa tshazwo lini.
lufuno: (A tshi hoya) Vhone vha litsha Vho- Tshitekeshi? Zwi nga si itee.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) A ni ngo mpfa mathina. Ḓisani khiyi hedzi! (Vha dzhavhula khyi)
Vho-farelani: E, inwi Tshitekeshi, nṋe a thi tei u ya nda vhona mazwale waṋu. Ni ḓo ri mangadza ngoho. Zwi amba uri inwi ni kha ḓi lwa na havhaḽa muthu. A si vhutshilo hezwo zwithu.
Ṱuwani: Hu tou vha uri khotsi ashu avha tsha dzhiiwa sa muthu, na u rwiwa vha a rwiwa lune wa vhona zwi tshi pfisa na vhuṱungu.
lufuno: Kha vha bvise zwithu zwoṱhe vha dzhenise nṋe mbiluni yavho.
Vho-farelani: E, vha khou nnyambela tshiambela-ha? Ri vha funze u tswa nga nḓila-ḓe? A thi vha pfesesi kha zwine vha khou amba.
Vho-suVhani: Vha ri a tho ngo zwi pfa uri vhone vho ḓiselwa zwithu zwanga?
lufuno: Hai, arali vha sa bva-i, vhone vha dzule zwavho.
riotshe: Vha mmbuyele na masimba.
a. Mufhindulano u tea u kunga
lufuno: Ḽa u fhedzisela ndi ḽa uri vha songo vhuya vha ita zwa khakhathi, ndi amba nndwa! Vhone vha khou ya u ṱovhowa fhedzi. Khakhathi dzi a farisa muthu wanga. (Tshitsiro)
. Vho-Farelani: Mukegulu, ndi mme a Vho-Tshitekeshi.
Vho-tshitekeshi: (Vho sinyuwa) Dzulani, u khou vhudzisa nṋe ndi a ḓivha.
(Hayani, hu dzhena Lufuno, Vho-Lambani na Vho-Suvhani)
dzulani:Vha mbo ḓi thoma u paka zwiambaro zwavho kha ḽibege ḽihulu.
Vho-lamBani: (Vha tshi onyolowa, vha tshi vuwa) Naa ḽo no tsha kale?
lufuno: Vho-Tshiteketshi, nṋe a thi funi u vhona muṅwe muthu a tshi vhaisala. Ndi ngazwo zwine na nṋe a thi funi u vhaisiwa ngazwo.
Avha ndi vhaanewa vhane vha ita vha tshi sokou wela thungo dzoṱhe sa madambela.
lufuno:Nṋe ndi vhona uri arali mufumakadzi a na muḓi ndi khwiṋe u fulufhedzea.
Vho-lamBani: (Vho mangala) A! no kwasha founu yanga mme a Dzulani!
Bono XII
dzulani: Ho luga, ndi ḓo vha ṱalutshedza khotsi anga.
Vho-tshitekeshi: A vha ḓivhani nae Lufuno vhone? Ndi ngani a tshi amba mafhungo manzhi nga ha vhone.
Vho-tshitekeshi: Mmeanga, vho vha vho ya u dzhiani henengei, vho vha vho rumiwa nga nnyi? Vhone vha nga u dina ngoho.
Vho-lamBani: Mukegulu, riṋe a ri vhofhololwi zwashu afha fhethu?
Vho-tshitekeshi:Zwa mini-ha Lufuno?
Vhaanewa vhane vha vha muluṱanyi na mupikisi zwi a itea vha fhira muthihi ra sala ri na vhapikisi na vhaluṱanyi fhedzi dendele u tea u vha muthihi.
Vho-tshitekeshi: Ṅwananga, kha ḓe ri founele baba nḓuni. (Vha a bva) (Tshitsiro)
Ṱuwani: Baba khevhaḽa vho tsa kha thekhisi. (Tshitsiro)
lufuno: Vha khou tama u tou zwi vhona nga avho maṱo. Nṋe ndi nga zwi ita uri vha zwi wane arali vha tshi nga ri u zwi vhona vha sa ṋoke.
Iyi ndi khuḓano i no itea vhukati ha mutambi muthihi. Khuḓano iyi i bvelela fhaḽa hune mutambi a amba a eṱhe, izwi ndi musi muanewa a tshi khou kana-kana uri a dzhie muhumbulo ufhio kha minzhi kana a tshi khou ḓisola.
Vho-lamBani: Ndi khou vha vhudza ngoho, khetshi (vha piringanya minwe) tshifhambano tsha makoleni.
a. Madzina a tea u elana na zwiito zwavho.
Ṱuwani: Pfarelo vhone muthu, founu yo farwa nga ṅwana wa hone a si nṋe Vho-Tshitekeshi. Kha vha ri ndi ise kha mme anga.
riotshe: Baba, ene u ḓo eḓela a songo ḽa vhuswa? Ha nga fi nga nḓala, u ḓo fa baba!
Iyi ndi khuḓano i no bvelela vhukati ha vhaanewa kana vhatambi vha fhiraho muthihi musi vha tshi fhambana nga mihumbulo kana zwiito. Hafha ri wana u semana, u rwa, u sukumedzana na zwiṅwe-vho.
Vho-tshitekeshi: Vha lingedze zwenezwo zwine vha khou zwi amba. Vha ḓo pfa zwine nda nga zwi ita nga murahu.
dzulani: Arali ra zwi litsha hezwi zwithu zwi ḓo ita uri ri sa vhe na mulalo.
khomBo: Hetsho tshikwati a si tshithu na nṋe.
ThErO/pFUnZO
Bono V
Vho-tshitekeshi: (Vho ṱungufhala)Ndi khou tendelana nazwo.
Vho-tshitekeshi: Ndo tou ri ndi khou tea u vha ḓisela zwiḽiwa na zwa u ṱamba vha ḓidoswole na u ḓikanzwa ngazwo.
khomBo:Hei, mafhungo a ḓo dina hayo.
Vho-tshitekeshi: Zwiṅwe zwe nda ni vhudza ndi zwauri a thi ṱoḓi muthu wa pupuru-pupuru! Muthu ane ḽo tsha o fhufhela fhano, ḽo tsha o dzhomba ngei sa khuhu, a thi mu funi.
khomBo: A, a si vhone vho nkhumbulaho vha mbo ḓi rumela mulaedza wavho?
. Vho-Shimbasala: Ramilayo ane a vha wa munna wa Vho-Tshitekeshi.
Vho-tshitekeshi: Riṋe vha songo ri shushedza lini.
Vho-lamBani: Inwi ni songo vhuya na zwi shavha hezwo, nṋe na havhaḽa muthu ri ḓi tou vha kha phambano dzashu, a si inwi we na ri mashamba dzhena vhulaḓani.
Vho-farelani: Ṅwananga, arali zwi tshi konadzea iḓani nga goloi na mukalaha waṋu ri ye hangei ha Vho-Suvhani.
riotshe: (A tshi sea) Ende Dzulani o eḓela u nga nguluvhe u sokou hona, a ri hoo-hoo! (A sea)
dzulani:Riṋe vho ri onesa vha ri vha ḓo tou ḓa vha tshi ri ṱolela.
Vho-suVhani: Kheḽi fasiṱere ḽa hone ḽo kwashiwaho muḓuhulu wanga.
Vho-lamBani: Houḽa o wana mukovhe wawe nga u sa vusuludzwa ha thendara yawe ya u linda, zwi a pfisa vhuṱungu.
(Khefini ,Ṱhohoyanḓou nga masiari, hu dzhena Vho-Tshitekeshi na Khombo)
ṰUwani: Zwino ni vhona u nga ri nga dzula fhasi na khotsi ashu ra amba navho izwi zwithu? Nṋe ndi a vha ofha khotsi anga inwi.
Ṱuwani: Zwine na khou amba ndi khou zwi pfa Dzulani, hu tou vha uri zwi nga konḓa uri ri dzule navho fhasi vhabebi vhashu ri vha vhudze hovho vhuḓipfi hashu. A ni zwi vhoni?
lufuno: Mukegulu, a hu na tshithu kha nṋe na havha ṅwana wavho lini. Riṋe ri khou ḓitambulela, munna a ri na ri sokou ri onoyo wa u tshila nae vhuḓuvha honoho ho luga. Wau u woṱhe u nga mu wana ngafhi munna?
riotshe: Kha vha ḓise founu ndi ambe na baba!
nganEaVhUTShILO
Naa a thi ri o shuma sa mudededzi lwa miṅwaha ya 12, a vha tsha zwi humbula a tshi shuma Fheṱani Sekondari? Zwa zwino a thi ri ndi ene mubveledzi wa ḓirama kha Phalaphala-FM, a vha zwi ḓivhi mathina? ........................................................................... .................................
Vho-suVhani: Hai,hai, ṅwananga, ni songo vhuya na swika kha muhumbulo hoyo na luthihi.
Vho-lamBani: (Vha vula vha tshi khou setshelela) No tou nthengela?
Vho-lamBani: Founu ni nga kona u nthengela iṅwe fhedzi lufuno lwe na lu kwasha mbiluni yanga nga u farekana na tshiṱhannga tshaṋu hetshiḽa Khombo, ni nga si lu vhuedzedze.
khomBo: Kha ri tende uri ro tshila roṱhe ndi zwone mafhungo ashu ha ngo tshimbila zwavhuḓi. U itela tsireledzo yavho na yanga, ri gume henefha.
Naho vhatambi vha ḓirama vha tshi tea u vha vhathu ri wana vhaṅwe vhaanewa vha tshi tambela muyani ḓirama ya fhela vha songo tamba lune ra nga ri izwi zwi bva kha muṅwali uri u funa zwifhio kana o ṱalifha u guma ngafhi.
Vho-lamBani: Mmbudzeni zwavhuḓi, o tou ri mini Lufuno wa hone?
Vho-farelani: Zwino arali no vha no tou zwi humbula zwavhuḓi ndi musi inwi no ya hangei kha Vho-Suvhani, uḽa wa mukwasha- vho o ḓisa izwi ngeno kha nṋe.
Vho-lamBani: Arali na ngoho nda tou zwi wanulula uri zwo tou ralo, ndi a ḓirula muhwalo hoyu nṋe.
Vho-lamBani: Mme anga, hezwiḽa ri tshi ḓa hafha mukumba wo vha u sa athu sukiwa wa vhibva.
e. Mutambi ha tei u ambela mbiluni
Bono VII
dzulani: Hone ṋamusi ndi ngani vha tshi khou lenga u vhuya?
Bono VIII
Vho-tshitekeshi: milomo ḽi khou sasaladza. Hu pfi ndo itani? Kha vha ri ndi vha vhudze ngoho nga fhedzi khei. Hezwiḽa zwiḽiwa zwe vha tswa kha mukegulu nṋe ndo vha rengela zwiṅwe zwa u vhumba hezwiḽa. Kha vha sale nṋe ndi ye wadini yanga. Ni ri mini? (Vha a bva) (Tshitsiro)
Vho-shimBasala: Vha khou tendelana nazwo musi mme a vhana?
Vho-tshitekeshi: Kha vha ri nṋe ndi ṱuwe mme anga fhedzi matshelo ndi ḓo ruma Ṱuwani a ḓa a vha thusa nga u kunakisa nnḓu,
Vho-tshitekeshi: Kha vha thome vha ambe na ṅwana khoyu vhathu.
Vho-suVhani: Ṅwananga Lambani, a ni litshi zwa mbiti! Houḽa muthu ndi mme a vhana vhaṋu vhararu. Ni mu litshelani?
Vho-lamBani: Mme a Ṱuwani a si ene o vha sukumedzaho ḽiṅwe ḓuvha. Vho no tou hangwa mme anga? A vha thetshedza na mulaṱela, vho hangwa?
Vho-tshitekeshi: A hu na muthu ane nda mu funa sa vhone mme anga. Ndo vha ḓela na zwe nda vha rengela khezwi. (A putulula mapuḽasiṱiki)
VhaanEWa Kana VhaBVUMBEDZWa
Bono VI
Vho-tshitekeshi: Mme anga, muthu arali o no aluwa ha tsha tea u sokou tshimbila- tshimbila na shango. Nṋe ndi a zwi vhenga.
Vho-tshitekeshi: (Vha tshi vha dzinginyisa uri vha vuwe) Vhone muthu! Ndi amba khwese, kha dzi vuwe ri ambe!
Muṅwali u bvisela mafhungo khagala a vhushaka vhukati ha Vho-lambani na Lufuno ha u funana. Vhushaka vhukati ha Khombo na Vho-Tshitekeshi a vhu takadzi. Dirama iyi i swika hune ya ya maṱhakheni musi lufuno vhukati ha Vho-Lambani na Vho-Tshitekeshi lu tshi ṱamara. Ḓirama i dovha ya welela musi Vho-Lambani vha tshi fhambana na mufumakadzi wavho lwa ṱhalano.
(Hayani nga madekwana, hu dzhena Vho-Suvhani, Vho-lambani na Lufuno)
• Magombikombi a vhuvha (Department of Arts And Culture) 2005
lufuno: E, a i ngo tshinyala ho itea mini?
. Vho-Suvhani: Mukegulu wa u luga vhane vha vha mme a Vho-Lambani.
Vho-tshitekeshi:Ni ḓivhe uri khotsi a Dzulani vho paṱa muḓi a vha ho fhano muḓini.
Vho-tshitekeshi: Vha khou amba zwi sa pfali vhone, nnḓu i nga pamuliwa nga vhukati?
Vho-suVhani: Ḽa u fhedza kheḽi vhananga, a thi ri no rali ni vhananga noṱhe.
Vho-tshitekeshi: A zwi pfali na luthihi. Havha muthu vha khou tea u ṋea nṋe hafu ya muholo wavho. A thi ri ndo sala na vhana.
Ṱuwani: Khaladzi anga, kha ri ambe navho ṋamusi vha tshi vhuya.
Vho-VanguVangu: Hoo, izwo ndi magawshu kha riṋe Vho-Lambani.
lufuno: Nṋe ndo sevhiwa nga muṅwe muṱhannga we nda vha ndi tshi mu ruma kha Khombo uri havho vhathu vho ḓibvisa vho ya motel.
Vho-lamBani: Havha vhana vha songo vhuya vha kangiwa.
• Tshi a golola tshitshavha 1998 (37 episodes)
Vho-suVhani: Ndo vha ndo ya afho mulamboni wa Mutale u sukela miṅwenda yanga.
Vho-tshitekeshi: (Vho tshuwa) Khotsi a vhananga, vhone vho ḓa nga mini? Vha songo nthwa thi ri khotsi Dzulani.
lufuno: A, vhone vha ofha mini vha munna?
Ṱuwani: Mmawe, kha vha ri baba vha ṱuwe nga goloi ha makhulu vhathu, havhaḽa muthu vho tswelwa zwiḽiwa.
lufuno: Mulandu Vho-Lambani-vho? Kani a vha funi u dzula na nṋe.
(Hu dzhena Vho-Tshitekeshi vha vhoṱhe)
Vho-tshitekeshi: Nṋe ndi kha ḓi ya u eḓela, ndo neta vhukuma nga mushumo.
Vho-VanguVangu: Ndo livhuwa u vha ḓivha Vho- Lambani. Zwino ndi vha thusa nga mini muhulwane wanga?
lufuno: E, mulandu Vho-Lambani?
lufuno: U anḓana havho na houḽa muṱhannga Khombo muhulwane wa khamphani hei ya vhalindi hafha kiḽiniki nṋe ndi vhona hu songo vhuya ha tea.
TShaKa DZa ḒIraMa
Vho-lamBani: Ndi ḓo ḓikhwaṱhisa!
Vho-suVhani: Nṋe a thi khou ri zwo khakhea lini, hu tou vha uri ndi zwiṅwe zwine ra tea u funza vhana vhashu, u tswa!
<fn>SAPS.Framework.2009-02-26.ve.txt</fn>
















Muhasho wa Vhutsila na Mvelele



























FUREMIWEKHE YA PHOLISI YA LUAMBO YA LUSHAKA









D=irafuthi ya u Fhedza



















13 Lara 2002



































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka





ZWI RE NGOMU

















MARANGAPHAND=A NGA MINISITA WA VHUTSILA, MVELELE,



SAINTSI NA THEKHINOLODZHI MUTEVHE WA DZIAKHIRONIMI

KHETHEKANYO YA 1 MUTHEO NA VHUNGOMU



Marangaphand=a



D=ivhazwakale



U ya nga vhusimamilayo





KHETHEKANYO YA 2 ZWITEN<WA ZWIHULWANE ZWA PHOLISI



Dzindivho



Milayo



Nd=ila



Tshikoupu





KHETHEKANYO YA 3 U BVELEDZISA VHUKONI HA VHASHUMI KHETHEKANYO YA 4 ZWITIRATHEDZHI ZWA U SHUMISA MUTEVHE WA MAIPFI NA T=HALUTSHEDZO DZAO













































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka









MARANGAPHAND=A NGA MINISITA WA VHUTSILA, MVELELE, SAINTSI NA THEKHINOLODZHI, DOKOTELA VHO-NGUBANE





Luambo lwa muthu kanzhi ndi tshithu tsha vhu=thogwa nga nd=ila dzo fhambanaho: ndi tshithu tsha tsiko tshine muthu mun<we na mun<we o takalaho a vha natsho, tshine ra tshi shumisa kha u bvisela khagala ndavhelelo dzashu na vhud=ilisi hashu, u bula mihumbulo yashu na ndeme dzashu, na u bvisela khagala tshenzhemo dzashu na mikhwa kana vhud=ifari hashu, na u fhat=a tshitshavha tshashu na milayo I tshi laulaho. Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo. Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa.



Ndi d=ikukumusa nga maand=a ngauri nga murahu ha vhudavhidzani he ha vha hone, ri kona u d=ivhadza nga ha furemiwekhe ya luambo ya lushaka ya Afurika Tshipembe. Izwi ndi magumo a maitele e a thoma nga n<waha wa 1995 musi ndi tshi thola Tshigwada tsha Mishumo ya u Pulana Luambo (LANGTAG) uri tshi netshedze ngeletshedzo malugana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka na vhupulani ha luambo. Izwi zwo vha zwa vhut=hogwa musi hu tshi sedzwa (a) u sa =t anganedzwa ha u fhambana ha nyambo hune ha vha hone na mihumbulo ya uri u shumisa nyambo zwi a d=ura ine ya vha hone kha dzin<we khethekanyo dza vhathu, na (b) u sasaladzwa ha u shumiswa ha luambo luthihi fhedzi Afurika Tshipembe kha khethekanyo dzo fhambanaho.



Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo. Iyi furemiwekhe ya pholisi ndi yone mutheo wa ndangulo ya zwiko zwashu zwa nyambo dzo fhambanaho na u swikelelwa ha ndivho ya muvhuso ya u =tut=uwedza kana u isa phand=a demokirasi, vhulamukanyi, ndingandinganyo na vhuthihi ha lushaka. Izwi ndi zwone zwo =tut=uwedzaho u iswa phand=a ha nyambo dza tshiofisi dza 11 kha pholisi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.



Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki. Musi ndeme ya luambo I tshi tsa, na tshiimo tshalwo tshi a tsa. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha tshumisano ya mashango na uri nyambo dzashu dzapo na dzone dzi shumisiwe kha masia a thekhinolodzhi ine ya khou aluwa











Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



nga u =tavhanya. Iyi furemiwekhe ya pholisi I d=o khwat=hisedza tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza Afurika Tshipembe.



Ndi na fulufhelo la= uri vhadzulapo vhot=he vha Afurika Tshipembe vha d=o =tanganedza iyi furemiwekhe sa yavho. Ndi fulufhela uri nga u shumisana, ri tea u vhona uri iyi pholisi I a ri shumela na u d=ikukumusa ngayo na u bvisela khagala zwine ra vha zwone sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.







................................



DOKOTELA VHO - R B S NGUBANE, MP



































































































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka









































































































































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



MUTEVHE WA DZIAKHIRONIMI





DAC	Muhasho wa Vhutsila na Mvelele



DoE	Muhasho wa Pfunzo



HLT	Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu



LiEP	Luambo kha Pholisi ya Pfunzo



MTEF	Furemiwekhe ya Tshelede yo Shumiswaho ya Tshifhinga tsho



Linganelaho



NLS	Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka



PanSALB	Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe



SADC	Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Afurika Tshipembe



SAQA	Ndaulo ya Ndalukano dza Afurika Tshipembe



SALS	Luambo lwa Zwand=a lwa Afurika Tshipembe



TISSA	Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut=ingo ya Afurika Tshipembe

































































































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



KHETHEKANYO YA 1: MUTHEO NA VHUNGOMU



1.1 Marangaphand=a



Nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe dzi henefha kha 25 u ya kha 30. Kha dzenedzo dza 11 dzo netshedzwa tshiimo tsha tshiofisi u ya nga Khethekanyo 6 ya Ndayotewa (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), vhunga tshumiso yadzo I tshi angaredza 98% ya vhathu vhot=he.



Nyambo dza 11 dza tshiofisi ndi Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi (Dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshinguni); Tshisuthu, Tshisuthu tsha Devhula, Tshitswana (dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshisuthu); Tshivend=a , Tshitsonga, Tshiisimane na Tshivhuru.

Ngauralo, Afurika Tshipembe ndi shango =la nyambo nnzhi. Tshit=aluli tsha vhut=hogwa nga ha nyambo nnzhi Afurika Tshipembe ndi tsha uri vhunzhi ha nyambo dzapo dzi a ambiwa na kha man<we mavund=u, nga vhan<we vhathu vha no amba dzin<we nyambo kha mavund=u o fhambanaho.



Zwa zwino hu na =thod=ea khulwane malugana na u lingedza nga nd=ila dzot=he u bveledzisa nyambo dzapo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule u itela u =tut=uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi u itela u vhofholola vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u shumisa nyambo dzine dza si vhe dzapo sa dzone nyambo dza tshiofisi dza shango.



U swika zwino ndangulo ya u fhambana ha nyambo kha muvhuso wa kale yo itwa uri I vhe I lemelaho nga u shaea ha pholisi ya luambo yo =t alutshedzwaho zwavhud=i. Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano, zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu.



Nga murahu ha min<waha ya malo ya demokirasi, Afurika Tshipembe =lo swika kha tshiimo tsha vhut=hogwa kha d=ivhazwakale ya=lo tsha u dzhiela nt=ha u fhambana ha nyambo dzashu na mvelele dzashu na khaedu dza nyambo nnzhi dzine dza vha kha ndayotewa.



Iyi pholisi a I =tut=uwedzi fhedzi tshumiso ya nyambo nnzhi, I dovha hafhu ya =tut=uwedza na tshumiso ya nyambo dzapo sa nyambo dza tshiofisi u itela u =tut=uwedza vhuthihi ha lushaka. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha u t=anganedzwa ha nyambo dzo fhambanaho, vhulamukanyi ha vhathu, mulayo malugana na tswikelelo kana tshumiso nga u lingana ya tshumelo dza muvhuso na mbekanyamushumo, na u =thonifha pfanelo dza luambo.



Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa.





D=ivhazwakale











Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



U bva tshee ha swika Madatshi Afurika Tshipembe nga 1652, nga zwifhinga zwa muvhuso wa Mabirithishi nga u tevhekana, Yunioni ya Afurika Tshipembe na u thomiwa kana u simiwa ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe na muvhuso wa khethululo, pholisi ya luambo ya muvhuso na vharangaphand=a vho kundwa u vhona phambano ya nyambo dza Afurika Tshipembe. Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi.



Zwe zwa buliwa afho nt=ha zwo ita uri hu vhe na u sa lingana ha nyambo na u shumiseswa ha dzin<we nyambo u fhira dzin<we he u shumiseswa ha Tshivhuru na Tshiisimane zwa bveledza u sa lingana vhukati ha idzi nyambo na nyambo dza Afurika Tshipembe.



Ngauralo, pholisi dza luambo dza muvhuso wa tshit=alula na dza koloni khathihi na dza polotiki na dza matshilisano na ikonomi, dzo ita uri hu vhe na mutevhe wa nyambo dzi sa lingani zwe zwa sumbedza u sa lingana ha tshaka na maimo zwine zwa wanala kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe.

Izwi zwot=he ndi zwone zwo vhangaho itshi tshiimo tsha nyambo dzapo na vhathu vho fhambanaho na tsha zwin<we zwigwada zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule hu tshi katelwa Mabofu na Madzingand=evhe - zwa t=ut=uwedza uri nyambo dza Afurika dzi ambiwe nga nd=ila I si yavhud=i, hu si nga vhaambi vha Tshivhuru na Tshiisimane fhedzi, na nga vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Afurika vhone vhane.



Itshi tshiimo tsho naniswa nga zwiimiswa zwa phuraivete na zwa muvhuso zwine zwa vha na dzema =la u dzhia tsheo dza nyambo zwi songo thoma zwa pulana hu tshee na tshifhinga dzine dza hanedzana na ndayotewa na t=hod=ea dza nyambo nga n<wambo wa u sa humbulela zwa matshelo na milayo ya malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi.





1.3 U ya nga vhusimamilayo



Khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa I netshedza furemiwekhe ya mulayo khulwane ya nyambo nnzhi, mveledziso ya nyambo dza tshiofisi na u =tut= uwedza =thonifho na u kond=elela u fhambana ha nyambo dza Afurika Tshipembe. I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka.



Ndayotewa I ombedzela uri nyambo dzot=he dza tshiofisi dzi fanela u wana =thonifho I linganaho' na u farwa nga nd=ila I linganaho, nga u =tut= uwedza tshiimo na u shumisa nyambo dzapo. Muvhuso u tea hafhu u shumisa vhusimamilayo na vhun<we vhukando u langa na ut=ola tshumiso ya nyambo dzapo dze kale dza vha dzi sa dzhielwi nt=ha.



Ndayotewa I laela uri hu vhe na tshanduko kha tshiimo tsha nyambo kha shango =lot=he, nga u dzhiela nt=ha zwa politiki na zwa matshilisano zwa zwigwada zwa nyambo dzine na zwino dza kha d=i vha dzo









Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



thudzelwa kule ho sedzwa "t=hod=ea dzo buliwaho dza zwitshavha na zwi tan<waho nga zwigwada.

Khethekanyo 6(2) ya Ndayotewa I t=od=a nd=ila dzine dzi nga shumiswa malugana na u bveledziswa ha idzi nyambo dzapo.

Khethekanyo 6(3) na (4) I na =thod=ea dzine dza tshimbilelana na luambo dza mivhuso ya vhukati na ya vund=u, hune mihasho ya muvhuso ya tea u shumisa nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha mbili.



U bvela phand=a na u =tut=uwedza u fhambana ha nyambo, khethekanyo 6(5) I kwama u vhumbiwa ha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (PanSALB) u itela u isa phand=a nyambo nnzhi na u vhona uri hu vhe na mveledziso na tshumiso ya nyambo dzot=he dza tshiofisi hu tshi katelwa na dza Khoi, Nama na San, na nyambo dza zwand=a dza Afurika Tshipembe. PanSALB I d=o dovha hafhu ya =tut= uwedza uri hu t=honifhiwe Nyambo dza Vhufa dzine dza ambiwa nga zwin<we zwigwada zwa vhadzulapo na dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli.



Zwin<we zwi kwamaho luambo zwo teaho zwo buliwa hun<we kha Ndayotewa. Khethekanyo 9(3) I tsireledza malugana na tshi=talula u ya nga luambo, hone khethekanyo 30 na 31(1) I tshi kwama pfanelo dza vhathu malugana na u shela mulenzhe kha zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo khathihi na u d=iphina. Khethekanyo 35(3) na (4) I amba nga ha pfanelo dza vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhathu vho hweswaho milandu, hu tshi khou ombedzelwa nga maand=a pfanelo ya tsengo kwayo na uri matshimbidzele a =talutshedzwe nga luambo lune muthu onoyo a lu takalela.



Muhasho wa Pfunzo wo bveledza 'Pholisi ya Luambo Pfunzoni (LiEP), ine ya ombedzela tshumiso ya nyambo nnzhi sa nyengedzedzo ya u fhambana ha mvelele na tshipid=a tshihulwane tsha u fhat=a Afurika Tshipembe =li si na tshit=alula. Naho muhumbulo muhulwane hu u guda na u gudisa nga luambo lwa hayani, vhagudiswa vha dovha hafhu vha =t ut=uwedzwa uri vha gude dzin<we nyambo. Iyi pholisi I kwama zwithu zwi no nga sa nyambo dza u guda na u gudisa kha zwikolo zwa muvhuso, kharikhula dza tshikolo, mishumo ya zwa luambo ya mihasho ya pfunzo ya vund=u na khoro dza u langa zwikolo.



Ndayotewa na min<we milayo I tshimbilelanaho nayo I eletshedza nga ha u isa phand=a nyambo nnzhi Afurika Tshipembe. Iyi furemiwekhe ya pholisi I tea u katela u tshimbilelana ha pholisi dza luambo kha levhele dzot=he tharu dza muvhuso nahone I tea u sumbedza zwavhud=i vhuimo ha dzipholisi malugana na tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza tshiofisi kha mavund=u ot=he a =tahe Afurika Tshipembe.























Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



KHETHEKANYO YA 2: ZWITEN<WA ZWIHULWANE ZWA PHOLISI



2.1 Zwipikwa



Pholisi ya luambo I dzhiela nt=ha zwo netshedzwaho nga ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi nahone I shumisana na ndivho dza muvhuso dza zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki na dza nyaluwo ya pfunzo. Ndivho dzayo ndi dza u -



alusa kana u =tut=uwedza tshumiso ya nyambo dza tshiofisi dza 11;



t=ut=uwedza uri hu vhe na tswikelelo nga u lingana kha tshumelo dza muvhuso, nd=ivho na mafhungo;



khwinifhadza nyambo dzapo dza tshiofisi dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na dzin<we;

thoma na u vhulunga vhudavhidzani ha vhut=hogwa nga ha nyambo nnzhi nga nyambo dzot=he



t=ut=uwedza u gudiwa ha dzin<we nyambo dzapo dza tshiofisi u itela u =tut= uwedza vhuthihi ha lushaka, na u fhambana ha nyambo na mvelele; na

U alusa ndangulo yavhud=i ya luambo ya tshumelo dza muvhuso u itela u fusha t=hod=ea na ndavhelelo dza dzikhasitama.





2.2 Milayo



Pholisi ya luambo yo thewa kha milayo I tevhelaho:



Phulufhedziso kha u isa phand=a kana u alusa ndingandinganyo ya nyambo na pfanelo dza luambo sa zwine zwa =tod=iswa zwone nga muvhuso wa demokirasi;

U d=ivha uri nyambo ndi zwiko zwa u engedza nd=ivho, vhukoni na u shela mulenzhe nga vhud=alo kha masia a zwa politiki na a matshilisano na a ikonomi;



U shumisana malugana na u isa phand=a nyambo nnzhi dzo buliwaho kha ndayotewa;



U thivhela u shumiswa ha luambo lufhio kana lufhio nga nd=ila I si yone, u itela u kandeledza na u khethula na;

U =tu=tuwedza tshumelo yo d=isendekaho nga vhathu musi hu tshi khou rerwa kana u lugisa zwine zwa vha kwama, =thodea na ndavhelelo dza nyambo nnzhi dzo fhambanaho nga u davhidzana tshifhinga tsho=the.







Nd=ila



Nd=ila I katela zwi tevhelaho:











Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



u =tut=uwedza nyambo nnzhi Afurika Tshipembe zwi =tod=a u d=inetisa hune ha katela nd=ivho ine ya vha hone kha zwitshavha hune nyambo dzapo dza tshiofisi dza vha dzone dza vhut=hogwa. Izwi zwi d=o =tut=uwedzwa nga tshumiso na nga u shela mulenzhe ha vhadzulapo kha maitele a mveledziso ya luambo.

U thola vhad=ivhi vha luambo uri vha thuse kha maitele a u bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa nyambo nnzhi nga u ita risetshe na u phad=aladza mawanwa kana mvelelo.



U =tut=uwedza tshumisano na u sielisana vhud=ifhinduleli vhukati ha mashango a re mirad=o ya SADC u itela u =tavhanyisa mveledziso ya luambo.



U ita tsedzuluso dza pholisi u itela u =tola mvelaphand=a malugana na u vha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi re na nyambo nnzhi.

U =tanganedza uri nd=ila ine ya shumiswa nga vhadzulapo ya u =tut= uwedza nyambo nnzhi ndi yone ya vhu=thogwa, ho lavheleswa phambano khulwane ine ya vha hone kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. I tea u vha nd=ila ine ya shumiswa hot=he nahone ya vhushela mulenzhe kha u pulana luambo na tshumiso ya pholisi ine ya =t anganyisa zwavhud=i vhukoni ha thekhinikhala ha u pfukhisa nd=ivho na vhukoni.





Tshikoupu





Tshikoupu tsha pholisi



Tshikoupu tsha pholisi tshi nga nd=ila I tevhelaho:



Zwivhumbeo zwot=he zwa muvhuso (muvhuso wa lushaka, wa vund=u na wapo), khathihi na zwin<we zwiimiswa zwa muvhuso kana zwine zwa ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo zwi a vhofhiwa nga iyi Furemiwekhe ya Luambo.

Malugana na u =tut=uwedza nyambo nnzhi, mavund=u a d=o bveledza pholisi dzine dza tshimbilelana na milayo ine ya vha kha iyi Furemiwekhe ya Pholisi, a tshi dzhiela nt=ha nyimele ya madzingu ayo, =t hod=ea dza vhadzulapo na ndavhelelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.



Muvhuso wapo u d=o ta tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo zwine zwa wanala ngomu ha furemiwekhe ya pholisi ya luambo I konisaho. Musi hu tshi tiwa tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo, muvhuso wapo nga u davhidzana na vhadzulapo nga u =tand=avhuwa, u tea u bveledza, u and=adza na u shumisa pholisi ya nyambo nnzhi.



Luambo lun<we na lun<we lwa tshiofisi arali lwo humbelwa lu d=o shumiswa kha zwot=he zwa mulayo, hu tshi katelwa na nyand=adzo dza







Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Hansard, vhunga zwo fanela: Tenda kha vhusimamilayo ha mavund=u , nyimele ya vha yone ine ya d=o ta uri ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa.

Muvhuso u d=o =tut=uwedza, na u thusa hune zwa vha zwo tea, mabindu a phuraivete u bveledza na u shumisa pholisi dzavho dza luambo dzine dza tshimbilelana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka.



U =tut=uwedza nyambo nnzhi, iyi pholisi I ta tshumiso ya nyambo dzo fhambanaho kha zwivhumbeo zwa muvhuso nga nd=ila I tevhelaho:



Nyambo dzine dza shumiswa/ nyambo dza u rekhoda:



Tshivhumbeo tshin<we na tshin<we tsha muvhuso tshi tea u tendelana nga ha



luambo kana nyambo dzine tsha d=o dzi shumisa (kha zwa vhudavhidzani ha nga ngomu na vhudavhidzani vhukati ha mihasho): Tenda hune zwa konadzea, ha sa d=o vha na muthu na muthihi ane a d=o thivhelwa u shumisa luambo kana nyambo dzine a dzi takalela. Malugana na u tshimbidza mit= angano kana u ita min<we mishumo hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot=he u shumisa zwa u konadzisa luambo zwi no nga sa vhufhinduleli na /kana vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi ha u hevhedza) hune zwa konadzea.





Vhudavhidzani na vhadzulapo: Kha vhudavhidzani ha tshiofisi, hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo. Vhudavhidzani hot=he vhune ha itwa nga mulomo kana nga u tou amba vhu tea u vha nga luambo lwa tshiofisi lune lwa takalelwa nga vhathetshelesi. Arali zwo tea hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot=he u shumisa tshumelo dza u konadzisa luambo dzi no nga sa vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi nga lut= ingo na ha u hevhedza) hune zwa konadzea.



Nyand=adzo dza muvhuso: Mbekanyamushumo ya u and=adza ya Nd=ila yavhud=i ya u Shumisa Nyambo nnzhi I tea u tevhedzelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka hune ha wanala uri nyand=adzo a dzi =tod=ei nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11.

Hune tshumelo ya muvhuso kha vhuimo vhufhio kana vhufhio ya =t od=a vhudavhidzani ha mafhungo nga vhud=alo, vhudavhidzani honoho ha mafhungo vhu d=o tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dza 11, hone kha mavund=u vhu tshi tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dzo themendelwaho.

Hune ha wanala uri man<walo a muvhuso ha nga d=o bveledzwa nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11, mihasho ya muvhuso wa lushaka I d=o and=adza man<walo nga khathihi nga nyambo dzi si ho fhasi ha dza rathi. Nyambo dzi d=o nangiwa nga nd=ila I tevhelaho:



Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Tshinguni (Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi);







Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Luambo luthihi u bva kha Tshigwada tsha Tshisuthu (Tshisuthu tsha Devhula, Tshisuthu, Tshitswana);

Tshivend=a



Tshitsonga



English (Tshiisimane)



Afrikaans (Tshivhuru)



Hu d=o shumiswa mulayo wa u sielisana musi hu tshi nangiwa nyambo malugana na u and=adzwa ha man<walo a muvhuso nga nyambo dza Tshinguni na Tshisuthu.



Vhudavhidzani ha dzitshaka vhu d=o vha nga Tshiisimane (English) kana nga nyambo dzi takalelwaho nga mashango kana madzangano a kwameaho











KHETHEKANYO YA 3: U BVELEDZISA VHUKONI HA VHASHUMI





U thoma u shuma ha pholisi ya luambo zwi d=o engedzedza t=hodea ya tshumelo dza vhufhinduleli, nga maand=esa nga nyambo dzapo. Hu d=o tea u engedzwa nd=ivho ya vhufhinduleli kha idzi nyambo kha mihasho ya muvhuso na kha vha shumaho nga luambo vha mahayani vhane vha nga sa vhafhinduleli, vhakhakhululi na vhad=ologi. U engedzea ha =t hod=ea ya tshumelo dza vha shumaho nga luambo vha phurofeshinala hu d=o =tod=a uri vha netshedzwe vhugudisi malugana na nd=ivho ya mushumo wavho.



U thomiwa ha yuniti dza luambo kha muhasho mun<we na mun<we wa muvhuso wa lushaka na kha vund=u =lin<we na =lin<we zwi d=o ita uri mishumo ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I engedzee. Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I d=o =tod=iwa uri I tshimbidze ndangulo ya u shumiswa ha pholisi nga u tshimbidza (a) vhugudisi ha vhashumi vha yuniti ya luambo malugana na zwa u pulana luambo na (a) u tikedza mbekanyamushumo dza mushumo dza idzi yuniti. NLS I d=o dovha hafhu ya vha na vhud=ifhinduleli ha u tshimbidza mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi ha vhufhinduleli, vhukhakhululi na vhud=ologi na u bveledza milayo ya kushumele malugana na zwi kwamaho khwalithi.



Masia a theminogirafi na theminolodzhi na one a d=o kwamiwa. U engedzea ha mushumo wa vhufhinduleli hu d=o =tod=a uri mveledziso ya theminolodzhi kha nyambo dza tshiofisi na Mbulungelo ya mathemu ya Lushaka (National Termbank) zwine zwa kona u swikelelwa nga muvhuso na vha shumaho nga luambo vha mahayani zwi =tavhanyisiwe.



U vha hone ha Thekhinolodzhi ya Nyambo dza Vhathu (tsumbo, vhufhinduleli nga mutshini, dzimemori dza vhufhinduleli, zwa u









Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



sedzulusa mupele=to wa nyambo dzapo zwi d=o thusa nga maand=a kha u konadzisa luambo.



Muelo wa yuniti dza luambo u d=o tiwa nahone hu d=o thomiwa nga vhugudisi ha vhukoni kana zwikili kha i=li sia ho lavheleswa nomboro ya nyambo dza tshiofisi dzine dza d=o shumiswa. Hune yuniti ya vha I na vhashumi vha phurofeshinala vhana kana u fhira, hu d=o =tod=ea dzikilaka

U bveledza vhukoni ha u konadzisa luambo kha masia o buliwaho hu d=o itwa nga tshumisano na vhanetshedzi vha tshumelo vha no nga sa vha zwiimiswa zwa theshiari zwine zwa netshedza mbekanyamushumo dzo tendelwaho nga SAQA na khoso dza zwa luambo, vhufhinduleli na vhukhakhululi, vhud=ologi, vhupulani ha luambo, theminogirafi na lekizikhogirafi.







KHETHEKANYO YA 4: ZWITIRATHEDZHI ZWA U SHUMISA



U thoma u shumiswa ha pholisi nga u tevhekana ha tshifhinga tshipfufhi, tsha vhukati na tshilapfu ndi tshitirathedzhi tshine tsha takalelwa kha levhele dzot=he.

Kha nyand=adzo dza muvhuso, tshumiso I d=o itwa nga nd=ila yavhud=i nga zwivhumbeo zwa muvhuso tshifhinga tshine tsha lingana min<waha miraru. Zwivhuya zwa u shumisa nd=ila ya u thoma u shumisa nga zwit= uku nga zwit=uku ndi zwa uri mihasho I nga kona u bveledza vhukoni nga u t=avhanya na u tshimbidza tshumiso nga nd=ila yavhud=i.



Zwivhumbeo zwa muvhuso zwi d=o newa tshifhinga tsha u pulana migaganyagwama yazwo nga u engedzedza nga zwit=uku mikovhe nga tshifhinga tsha MTEF na mishumo ya u pulana zwine zwa tshimbilelana na zwiko zwine zwa t=od=ea malugana na uri hu vhe na u thoma u shumiswa ha pholisi havhud=i,

Nd=ila dza u langa malugana na u vhona uri hu bveledzwa tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhululi ya khwalithi.

Nga u shumisana na PanSALB, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u d=o langa u bvela phand=a na u vhiga nga zwifhinga zwo tiwaho kha vhahulwane vhot=he vho teaho.



U sedzuluswa ha pholisi hu d=o itiwa tshifhinga tshot=he nahone hu d=o itwa themendelo dza u ita dzitshanduko hune zwa vha zwo tea uri migaganyagwama I lugiswe nga nd=ila yo teaho.



Dziinifurasitirakitsha dzine dza t=od=ea malugana na u shumisa pholisi dzi d=o thomiwa. Izwi zwi katela u thomiwa ha yuniti dza luambo kha mihasho yot=he ya lushaka na kha mavund=u u itela u langa kana u tshimbidza -



Vhudavhidzani nga mulomo ha nga ngomu ha mihasho na ha vhukati ha mihasho kha masia ot=he a muvhuso;













Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Vhudavhidzani ha u n<wala ha nga ngomu ha muhasho na ha vhukati ha mihasho kha masia ot=he a muvhuso;

Vhudavhidzani ha mulomo na vhadzulapo;



Vhudavhidzani ha u n<wala na vhadzulapo; na



Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea.



Zwin<we zwine zwa d=o shumiswa ndi Khoudu ya Vhud=ifari ya Luambo ya Vhashumi vha Muvhuso, u thomiwa ha Khoro ya Vha shumaho nga Luambo ya SA, Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut=ingo ya Afurika Tshipembe, tshitirathedzhi tsha mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na tshitirathedzhi tsha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu.



Vhun<we vhud=ifhinduleli ha muvhuso malugana na tshumiso ya pholisi ya luambo ya lushaka ndi vhu tevhelaho:



U tikedza mveledziso ya vhashumi vhane vha =tod=ea malugana na u shumisa zwavhud=i nyambo nnzhi.



U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo, ndi uri, mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi, nga mveledziso na mulayo wo teaho.



U thusa mbekanyamushumo dza u lugisa malugana na nyambo dzapo dzo thudzelwaho kule, ndi uri, Nyambo dza Afurika na dza Khoi, San na Nama, na nyambo dza Zwand=a dza Afurika Tshipembe; na



U tikedza kana u thusa kha u guda na u gudisa nyambo dzot=he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe kha levhele dzot=he dza u dzhena tshikolo.



MUTEVHE WA MAIPFI NA T=HALUTSHEDZO DZAO



Nyambo mbili

Tshumiso ya nyambo mbili ( a zwi





kombetshedzi uri muthu a vhe na





vhukoni vhu linganaho kha dzot=he)



Mveledziso ya luambo

U t=ut=uwedza kana u isa phand=a





luambo nga u n<wala, u sitandadaiza





kana u linganyisa na u t=alutshedza





mishumo uri luambo lu kone u





shumiswa kha midia, pfunzo, sisiteme





dza mulayo na dza ndaulo, nz. Na u





sumbedza uri hu nga and=adzwa





man<walwa mangafhani nga luambo





lwonolwo.



Vhukhakhululi

Nyito ya u khakhulula kha luambo





kana man<walwa



Ndingandinganyo

U ita zwithu nga nd=ila kwayo, u sa





vha na tshit=alula; u sa dzhiela zwin<we









Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka





zwithu fhasi;





Nd=ila yo teaho ya u shumisa nyambo

Zwi amba u nanga nyambo kana





nnzhi

luambo kha tshiimo tsho tiwaho, zwi







tshi laulwa nga fhethu hune luambo















lwa shumiswa hone, tsumbo,







mushumo, vhathetshelesi na







mulaedza zwine zwa d=o shumiswa.





Nyambo dza vhufa

Nyambo dzine dza si vhe dzapo dzo







d=aho na dzit=hund=u





Nyambo dze kale dza vha dzo

Afurika Tshipembe, idzi nyambo ndi





thudzelwa kule

dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi







nga muvhuso wo fhiraho. Nga







mulandu wa zwenezwo, dzo vha dzi







sa shumisiwi kana u bveledziswa uri







dzi shumisiwe kha midia, pfunzo (nga







murahu ha pfunzo ya u thoma ya







tshikolo ya phuraimari), kana kha







masia a muvhuso kana a ikonomi a







vhut=hogwa. Ho netshedzwa thikhedzo







t=hukhu malugana na mveledziso ya







vhutsila ha u amba kha idzi nyambo.







Dzi katela nyambo dzapo, nyambo







dza vhufa na SASL.





Thekhinolodzhi dza Nyambo dza

Tshumiso ya nd=ivho ya luambo kha





Vhathu

mveledziso ya sisiteme ya







khomphwutha ine I nga kona u d=ivha,







na u pfesesa na u bveledza nyambo







dza vhathu nga zwivhumbeo zwot=he;







ndi uri u bveledziswa ha zwishumiswa







zwine zwa d=o ita uri vhathu vha kone







u davhidzana na khomphwutha.





Nyambo dzapo

Luambo lwa shango =lene=lo





Vhud=ologi

Nyito ya u fhindulela u bva kha lun<we







luambo u ya kha lun<we nga mulomo.





U d=ivhadza vhathu nga ha zwa

U =tod=ou d=ivha uri luambo lu





luambo

shumiswa hani kha tshitshavha, uri







vhashumisi vhalwo vha a netshedzwa







pfanelo dzavho dza luambo, na uri







luambo lu shumiswa hani kha u nea







maand=a na u dzhielwa maand=a.





U lingana ha nyambo

U ya nga =thonifho, nyambo dzot=he dzi







a lingana. U farwa nga u lingana ha







nyambo mbili kana u fhira, nga







maand=esa kha masia a tshiofisi a







tshitshavha u fana na mulayo,







vhulamukanyi, ndaulo ya vhathu na













Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka





ndaela.



Ndingandinganyo ya nyambo

U konadziswa ha nyambo nga nd=ila





kwayo kana kufarelwe kwa nyambo





mbili kana u fhira nga nd=ila kwayo.





Zwithu zwi no nga sa nomboro ya





vhaambi na tshiimo tsha luambo zwi





nga =tut=uwedza pholisi kha u ta masia





a tshumiso ya luambo lwonolwo.





Tshumiso yeneyo I nga kha d=i vha I





sa linganiho. " Muvhuso u nga si kone





u shumisa nyambo dzot=he dza





vhadzulapo, fhedzi u nga shumisa





fhedzi luambo/nyambo lwa/dza





tshiofisi, kana dzin<we nyambo, nga





in<we nd=ila"



Vhupulani ha luambo

Vhupulani ha luambo vhu nga ha





thasululo ya thaidzo dza luambo nga





u bveledza dzin<we ndivho dza





thungo, nd=ila na mvelelo. Vhu katela





u laula na u khwinisa nyambo nga





mveledziso ya luambo.



Pholisi ya luambo

Tsheo ya tshiofisi/mulayo nga ha





tshiimo tsha nyambo dzo fhambanaho





dzine dza ambiwa nga vhathu vhane





vha amba nyambo nnzhi, tsumbo, uri





ndi luambo lufhio lune lwa d=o vha lwa





lushaka kana lwa tshiofisi, ndi





nyambo dzifhio dzine dza d=o





shumiswa sa nyambo dza dzingu na





uri tshiimo tshadzo tshi d=o vha





tshifhio.



Pfanelo dza luambo

Milayo ine ya ta tshiimo tshine





khatsho vhadzulapo vha nga





d=inangela nyambo.



Yuniti dza nyambo

Mazhendedzi a muvhuso kha mihasho





na mavund=u ane a shuma nga zwa





luambo zwo tiwaho zwa muhasho





wonoyo na /kana vund=u zwine zwa





bva kha Pholisi ya Luambo ya





Lushaka na u davhidzana na min<we





mihasho nga zwa luambo.



Lekizikhogirafi

Mushumo kana phurofesheni ya u





n<wala dzidikishinari.



Sisiteme dza vhufhinduleli ha

Khomphwutha dzine dza fhindulela



mutshini

man<walwa a ilekhithironikhi u bva kha





lun<we luambo u ya kha lun<we.









Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Luambo lwo thudzelwaho kule

Luambo lwa tshiofisi lune lwa si





shumisiwe kha zwa tshiofisi kana lune





tshumiso yalwo ya si =tut=uwedzwe kha





zwa fomala (tsumbo, pfunzo, =t





hogomelo ya mutakalo). U thudzelwa





kule kanzhi hu ambiwa u dzhielwa





fhasi ha luambo khathihi na vhaambi





vhalwo. Tsumbo, Tshitsonga,





Tshivend=a, Tshindevhele na Tshiswazi





dzi dzhiiwa sa nyambo dzo





thudzelwaho kule Afurika Tshipembe.



Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa

Luambo lwa u gudisa kilasini sa zwe



(luambo lwa u guda)

zwa sumbedziswa zwone kha





kharikhulamu na pholisi ya luambo.





Luambo lwa u guda lu nga katela uri





hu nga kha d=i shumiswa nyambo dzi





no fhira nthihi nahone vhagudiswa





vha nga shumisa lun<we luambo





vhuimoni ha lwa tshiofisi.



Nyambo nnzhi

Tshumiso ya nyambo mbili kana u





fhira nga muthu muthihi kana nga





tshigwada tsha vhaambi u fana na





vhadzulapo vha dzingu =lene=lo kana





lushaka.



Luambo lwa tshiofisi

Luambo lune lwa shumisiwa





muvhusoni, khothe dza mulayo,





pfunzoni, mabinduni, kha midia na





kha vhudavhidzani nga u angaredza.



Vhufhinduleli

U fhindulela =lin<walwa u bva kha





lun<we luambo u ya kha lun<we nga u





tou n<wala



Theminolodzhi

Maipfi kana mathemu a thekhinikhala





o sitandadaiziwaho a masia o tiwaho





a thero













































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka

<fn>STATS.MultilingualWordList.2010-11-09.ve.txt</fn>
Thikhedzo dza zwa vhulimivhufuwi
Zwikaṋwa zwa ṅwaha
Tsimu / vhupo khaṋelwathoro
Tsimu /vhupo ndimelwathoro / ngobelelwathoro
Tshizwalwa / tshimela ndimelwathengiso
Zwa thoro
Bulasi ya bindu
Mulimimufuwi mubindudzi
Ngaganyakhaṋo
Nganganya-/ mvumbakhaṋo
Mulimisi
Tshipiḓa tsha vhulimivhufuwi (Nḓowetshumo na Vhubindudzi)
Tshilimelwa/tshizwalelwa u ḽa
Thoro
Vhubveledzathoro
Hekithara
Tshimelaṱavhiwa vhukati ha zwiṅwe
Tsheledzo
Zwifuwo
Muri wa ḓaka
Tsedzuluso ndivhiswakhaṋo
Tshiliṅwa tshibveledzaole
Thoro khubaole / khwalaole
Zwiliṅwa zwikundagole
Miritsiṅwa
ṋawa
Tsedzulusakhaṋo nga mbudzisa
Muḓifuwelimuḓilimeli
Khaṋo
Khaṋo kha vhupokaṋiwa
Khaṋo kha vhupo-/ṱavhiwa / gobelwa
U dzhena (tshiimiswa tsha pfunzo)
Pfunzokhombekhombe
Ndivhanele ya kuṅwaliselevhisi
Tshikalo tsha vhalitshatshikolo/ vhamoḓi
Pfunzotswikelelwa ya nṱhesa
Pfunzotswikelelwa ya nṱhesa
Tshiimiswa tsha pfunzo
Ndivhanele ya kuṅwalisele
Buḓo/sia ḽa ngudo
Pfunzonzudzanywa
Murole / gireidi
Ndivhanele ya kuṅwaliselendivhiswa kha murole / gireidi
Ndivhanele ya kuṅwaliseleguṱe (GER)
Pfunzotswikelelwa ya nṱhesa
Tshikalo tsha ṱhanganedzavhagudiswa
Tshikalo tsha vhaṱanganedzwafhirelwa
Ndivhanele ya vhagudiswa kha mugudisi
Vhufunzwa/ḽitheresi
Tshikalavhufunzwa/tshikalaḽitheresi
Ndivhanele ya vhufunzwa/ndivhanele ya ḽitheresi
Tshikala-/ pfukisela-/ rathisela- / fhirisela phanḓa
Ndivhanele ya vhana kha mudededzi
ndalukano
Tshikalandovhololo
Mugudi / mugudiswa (tshikoloni)
Mugudi / mugudiswa / mutshudeni
Tshikalavhuṱhaphudzamazha kwaho (pfunzo)
ṱhohopfareli ya muṱa/haya
Vhukale
Miṅwaha ya vhukale
Musendelelwa / muhiri (muṱa/haya)
Zwivhangalufu / zwiitisalufu / zwibveledzalufu

ṅwana (vhushaka)
Vhana vha musadzi vhoṱhe
Davhi ḽa vhurereli
Vhuholefhali
ṱalana
Mbeu
Tsengulusambeu
Zwithithisi / zwikundisi / zwipiringedzi
Lukhanḓwa / lushie /lutshetshe
Luambo lwa hayani
Lupedzi / phedzi
Vhufarekano
Tshiimo tsha vhudzekani/mbingano
Vhudzekani/mbingano
Vhinga / vhingwa
Mufarisi
Murafho / lushaka
Murafho
Vhurereli
Fhandekanaho
Fhandekanaho lwa ulayo/mulayo
Mbeu
Ndivhanele ya mbeu
U sa dzhia / dzhiwa (tshumiso zwayo)
U sa vhuya wa dzhia / dzhiwa (mulayo)/malwa
Mueni / mudali (muṱa/haya)
Tshilikadzi
Felwaho
Munna o felwaho
Muswa
Bugu ya 09 (vhudzulo)
ḓiresi, vhudzulo
Vhupo ha ndaulo
Vhupo ha ndaulo (Transkei ḽa mulovha)
Vhudzulokhethekanyelwa mbalavhathu / sentsasi
Khethekanyo, mbalavhathu / sentsasi
Vhukwakwani, vhathu
Vhupondaulwa nga tshiṱiriki
DIIEMEEI
IIEI
Mbalavhathu
Tshipiḓa / vhupo ha mbalavhathu (EA)
Nomboro ya tshipiḓa / vhupo ha mbalavhathu
Lushaka lwa tshipiḓa / vhupo ha mbalavhathu
Muvhalavhathu
Bugunweledzi ya muvhalavhathu (vhudzulo)
Tshitentsi / dzharaṱa / puloto
Nomboro ya tshitentsi / dzharaṱa / puloto
Zwitentsi / (dzi) dzharaṱa / (dzi) puloto
Tshiṱalulavhushumiswa
Sisiṱeme ya tsumamafhungo a vhudzulo (GIS)
ṱhalulavhupo-vhudzulo
Vhukwakwanesa
Tshiimiswa (khethekanyo)
Vhutevhekanyi / nzudzanyamutevhe
Vhuthalanganesa
Tshiṱiriki tsha ha madzhisiṱiraṱa
Fhethu ha ndeme
Tshipiḓa / vhupo ha masipala muhulu
Hamasipala (vhudzulo)
Nnḓa ha ḓorobo
ḓiresi ya vhudzulo (Vhudzulo)
Dzina ḽa fhethu
ḓiresi ya poswo
ḓiresi ya vhudzulo
Mavhalani / mahayani
ḓiresiṱhalusi
ṱhalulavhudzulo
Muelo na vhukwakwani ha vhupo
Fhethuzwaho
Nyingaḓorobo
ḽokhishi / tshikolobulasi/lukasi (tshiṱalula)
Vhupotsedzuluswa (vhusedzulusi)
Vupo ha mvelele
Vhupo ha tshitshavha / mvelele
Tshipiḓa tsha ID
Tshipiḓaṱhaluli
ḓoroboni
Muvhundu / muḓi
Hosiṱeḽe ya vhashumi (Vhudzulo)
Mbibvelo ndivhiswaminwaha
Tshileme tsha mabebo
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie
Zwibveledzi/ zwivhangi / zwiitisi zwa mpfu
Ngaganywa/ tshikalambembo tshayakhuniswa
Tshikalampfu tshayakhuniswa
Mabebo a khanḓwa / tshetshe / tshie dzi tshilaho a tshifhingatehwa
Lufu
Mbibvelo
Ndongondela / ETSHEAIVII
Tshitshili phenyamasole a muvhili (HIV)
Tshivhangi / tshiitisi tsha/ ndivhisa-/ mveledzalufu
Zwikalampfu dza khanḓwa / tshetshe/ tshie na vhana
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie
Vhuṅwalisamabebo tsalela
Tshivhangi / tshiitisi tshihulwane tsha lufu
Vhutshilondavhelelwa
Kubebwa ku tshilaho
Tshikalampfu dza zwikole / vhaimana
Ndivhanele ya mpfu dza zwikole / vhaimana
Zwiitisi / zwivhangi nyandiswa zwa lufu
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie nṋu
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie
Mpfumveledzwa nga vhukole / vhuimana
Vhuṅwalisa zwibebwa zwi tshilaho
U tshinyalelwa
Tshikala-/masala / vhaponyi
Vhusala / vhuponyi
Tshikalambibvelo ṱhanganyelo/guṱe
Mpfu dza vha fhasi ha miṅwaha miṱanu
Tshiitisi / tshivhangi tsha lufu
Tshinyalelo ya tshumiso
Thundu dza ndalamo/thundu dza ndeme khulwane
Thundu dza muṱa/haya
Bindu ḽa muṱa/haya
Tshinyalelo ya muṱa/haya
Mbuelo ya muṱa/haya
Tshinyalelo ya tshayatshumiswa
Thundu tshayandalamo/thundu ya tshayandeme
Thundu dza ndalamozwayo/ thundu dza ndeme zwayo
Buloko ya nnḓuingekana/fulethe
Tshifhaṱo
Gammba
Zwifhaṱo-/vhudzuloṱhanganelwa
Hosiṱele tshandukiselwavhudzulo
Vhudzulavhathusi vha miṱani / hayani
DU
Vhudzulo
Vhudzulotshayanzudzanyo
Vhudzulo ha mvelele
Tshipiḓa tsha vhudzulo (DU)
Vhudzulo vhu si na muthu / ndi mahagala
Vhudzulotshayamudzuli / mahangala
Muḓagasinḓisedzwa (wa u bika, u dudedza, u funga)
Tshiimiswa nḓisedzamuḓagasi
Vhudzuloṱhumekana / fulethe
Vhudzulonzudzanywa
Muḓagasiphiṅwa tshayambadelo/muḓagasi wa mutheo wa mahala
Maḓiphiṅwa tshayambadelo/maḓi a mutheo a mahala
Hositele (vhashumi kana matshudeni)
Hodela
Nnḓu
Tshipiḓa tsha vhudzulo
Tshishumiswa tsha bungavhuthathazwitshili / tsiravhulwadze
Tshikalavhungomu- / volumu ya vhubveledzamuḓagasi
Vhudzulo tshayanzudzanywa
Miḓi tshayanzudzanywa
Tshiimiswa (mbalavhathu)
Tshiṱanga / khishi
Vhudzulo
Tshifhaṱo tshi si tsha vhudzulo
Maḓi a muḓini
Rennde
Hodela ya vhudzulo
Lufhera; kamara; rumu
Vhuthathazwitshili / vhuthathazwitzhili
Nnḓuṱhumekanywa
Mushasha / thumba / mukhukhu
Mishashani /thumbani/ mikhukhuni
Tshitannde /tshitentsi
Musendelelwa/muhiri
Thendelano ya vhusendelelwa/vhuhiri
Bunga / thoilethe
Tshishumiswa tsha bunga / thoilethe
Hodela ya vhaendelamashango
Nnḓu ya ḓoroboni
Nnḓu ya mvelele
Phimamuḓagasi /yunithi ya muḓagasi
Tshitannde -/tshitentsi tshayatshifhaṱo
Hositele ya vhashumi (mbalombalo / zwitatisitika zwa matshilisano)
Thendatshikolodo
Nyengedzo na tshandukiso
Tsumbamulandu
Khaṱhululo ya mbilo
Nḓivhadzamulandu wa mbilo
Tshumelo ya vhukunisi
Vhuwatshiṱoko khombetshedzwa ha mabindu
Khaṱhulothendelana
Khaṱhulondaṱisi
Vhurumelazwivhambadzwa/-thundu nnḓa
Zwivhambadzwa tshayambadelo dza ngalavha
Zwivhambadzwa tshayambadelo dza vhuendi
Awara / iri ya gigawathi (gWh)
Vhuṱunḓi
Tshikalavhungomu / -volumu ya vhubveledzamuḓagasi (Mbalombalo /
Tshikalavhungomu / -volumu ya vhubveledzavhumagi
Tshikalavhungomu / -volumu ya vhubveledzamigodi
Vhuwatshiṱoko
Thengiselano nga vhuṅwalwamuṱoḓo
Vhuwatshiṱoko ha mabindu
Vhavhilani
Vhavhilani ndivhiswa kha iṅwe khothe
Mbuelo kana ndozwo / tsalelamurahu ha lutho / muthelo
Mbalelano / akhaundu tshayatetshelwa tshifhinga
Miṅwe milandu / zwikolodo
Zwiṅwe zwiitisi / zwivhangi zwa tshaedza-/ ṱhahedzatshumiso
Zwiṅwe zwifhaṱo zwa vhudzulo
Dziṅwe tshumelo
Phesenthe kha ḓana ya tshaedza-/ṱhahedzavhukoni ha mveledziso
Phesenthe kha ḓana ya tshumiso ya vhukoni ha vhubveledzi
PGMs
Muhweleli
Mitale / methala ya tshigwada tsha pulatinamu
Tshumelo dza mishumogudwa
ḽiṅwalo pfulufhedzisa mbadelo
Tsheke-/ndambiwa/khumiswa
Zwiṱundwavhambadzelwa /-thumelwannḓa zwo tou ralo
ṅwedzi
Tsheke-/ndambiwa/khumiswa
Vhubindudzi ha thengiso mbambadzo
Bindu
Tshigwada tsha zwi fanaho zwi linganaho
Vhuḓiwisatshiṱoko
Tshikalandivhanele ya ndeme(tshigwada tshihulwane tsha vhumagi)
Tshikalandivhanele ya ndeme(tshigwada tsha munerala)
Holosele / bindu thengiselamabindu
Mbambadzo / -vhubindudzi ha bindu thengiselamabindu/ holosele
Maganyitelwa ṱhoḓamushumo
Mbuelotshikati dza ṅwedzi kha mitengotiwa ya 2000
Mbuelotshikati dza ṅwedzi kha mitengo ya zwino
Vhashumi vha tshifhinganyana
Muṱoḓamushumo gonobvadzwa
Muthusi /mushumi wa muṱa / hayani
Vhuitwa / mushumo wa Ekonomi (Mushumo na Mitengo)
Sia / sekithara ya Ekonomi
Tshiimoṱhalusaekonomi
Mulugelamushumo
Vhuimo ha pfunzo
Tholwaho / hirwaho
Mutholwa / muhirwa
Mushumi / mutholwa/muhirwa (Mushumo na Mitengo)
Mushumi/ mutholwa /muhirwa kha mushumo wa ndilisotiwa
Mutholi / muhiri
Mushumo
Mushumo, zwawo
Mbuelo ya muṱa/haya
Sia /sekithara nzudzanywa
Mushumonḓalo / phuphumo
Mushumi wa tshoṱhe
Mbueloguṱe
Awaratshumelwa
Mbuelo (khamphani)
Mbuelo (muṋe)
Sia / sekithara tshayanzudzanywa (Mushumo na Mitengo)
Mushumo
Tshikalambalo ya vhashumi
Mbalelano dza vhashumi / mushumo
Tshinyalelo ya mushumo
Vhalugelamushumo
Tshikalavhudzhenela vhalugelamushumo
Tshigwada tsha vhalugelamushumo
Thitho dza tshigwada tsha vhalugelamushumo
Thitho (u dzulela u shanduka) tshiimo tsha tshigwada tsha
Tshikala vhudzhenelavhalugelamushumo
Murolendugelamushumo
Vhathu tshayandugelamushumo
Mushumo
Zwigwada zwa mushumotetshelwa
Ningothanḓavhudzwa ya mulayo / tshiofisi ya tshayamushumo
Nnḓa ha tshigwada tsha vhalugelamushumo
Phirisatshifhinga tsha mushumo
Awarambadelwa dza phirisatshifhinga
Mbadelo dza phirisatshifhinga
Muḓishumeli
Vhashuma-/ vhatholwa-/ vhahirwa tshifhinganyana
Munothi /mundendi
Mbadelo dza ndivhamashumele na dziṅwe nyingambadelo / bonasi
Mutholwa-/muhirwa-/ mushumatshoṱhe
Muthu a re nnḓa ha vhalugelamushumo
Vhuimo ha mushumo / poswo
Muholo
Muholo wa vhashumi / vhatholwa / vhahirwa
Munothi / mundendi
Miholo na mbadelo
Muḓishumeli
Mushumi /mutholwa/ muhirwa tshayavhugudiswa tshoṱhe
Mbandelo dza vhufhelelwa nga mushumo
Mushumi-/mutholwa-/muhirwagudiswa
Khundelwa tshifhinganyana(mushumoni)
Mushumi- / mutholwa- / muhirwa-/ tetshelwatshifhinga
Musatholwa / musahirwa (ningoṱhandavhudzwa)
Musatholwa / musahirwa (ningokhombetshedzi kana dza tshiofisi)
Vhusatholwa / vhusahirwa / vhushayamushumo
Tshikala-/vhusatholwa / vhusahirwa / vhushayamushumo
Vhashumi/vhatholwa/vhahirwa tshayavhugudiswa
Zwikhala
Tshikhala vhuimo ha mushumo/ poswo tshayamuthu
Mushumo
Vhashumi
Murole wa u shuma
Murole wa u shuma (mulayo)
Vhathu vha murole wa u shuma
Mbalelano
Nyitothikhedzi ( Mbalelano dza Lushaka)
Tshiteṅwandinganyisi
Mitengo ya mutheo
Miṅwaha ya tshikalandeme
Vhugalaphukha na zwimela/bayotha
Thunduthathiselwa phumulamulandu
Mbadelo nga tshelede/masheleni
Vhubvanyelelo / govha
Maitele a kutshimbidzele kwa zwivhambadzwa/zwibveledzwa
Ndilisavhashumi
Mitengotiwa ya tshifhinga (GDP)
Tshumiso
Mutengo wa ndindakhombo ya tshinyalelo na vhuendisi ha
Ole i songo kuniswaho / kunaho / ole mbisi
Mitengotiwa ya zwino (GDP)
Mbadelo dza tshumelo zwayo
Bindu / vhubindudzi (Mbalelano dza Lushaka)
Mbalelano ya mupo (muhanga wa SEEA)
Tshiimiswa tsha bindu (Mbalelano dza Lushaka)
Vhuḓimuwi / muḓimuwo
Mutengo wa mushumisi /mbadelotshinyalelo ya mushumisi
Poswo yo tholaho
Mbilo ya u fhedzisela
Tshumelo dza masheleni/tshelede dzo elwaho lu songo
Mbadelotshayamutengo wa ndindakhombo na vhuendisi (f.o.b)
Ndinganyakushumele kwa tshoṱhe
GDP /zwibveledzwaguṱe zwapo
Mitengotiwa ya GDP
Mitengo ya zwino ya GDP
Mbadelatshinyalelo ya mushumisi ya GDP
Mitengo ya zwivhambadzwa ya GDP
GDP ya Ekonomi
GDP nga dzingu (GDP)
Vhubveledzi ha mbalelano ya mbuelo
Mbalelano ya thundu na tshumelo
Zwibveledzwaguṱe zwapo (GDP)
Mufhalalaguṱe wa tshumelo / mbuelo yo vanganaho
Ndemeguṱenyengedzedzwa kha mitengothangeli mutheo
Ndemeguṱenyengedzedzwa kha mitengo ya vhabveledzi
Maḓiṱhavhela / tshisima
Vhubveledzitshayavangwa
Tshumisokhunyeledzwa ya muṱa/haya
Mbadelo ya tshumisokhunyeledzwa ya zwibviswa zwa muṱa/haya
Mutsitsofaedzwa
Mbuelo ya mushumo
Nḓowetshumo (Mbalelano dza Lushaka)
Nyelelotshikati ya ṅwaha
Mbuelovanganywa
Mbalelano dza lushaka
Gesemupo
Mbalelano ya zwikomupo (NRA)
Zwikomupo
Miṅwe mithelotsalela ya vhubveledzi
Tshiimiswa tshayambuelo
Zwiimiswatshayambuelo tshumelamiṱa/haya (NPISH)
Zwikomupo tshayamvusuludzo
Dziṅwe thikhedzo kha vhubveledzi
Miṅwe mithelo kha vhubveledzi
Zwibveledzwa
Khadzimisothendelatshumiso
Mikovhembadelwa
GDP ya vhubveledzitshikati
Mbuelo ya vhubveledzitshikati
Mbalelano nga zwibveledzwa zwa mupo
Nḓowetshumothangeli
Nyito ya ndeme/mushumo wa ndeme /vhuitwa ha ndeme (tshiimiswa)
Mutengo wa vhabveledzi
Vhubveledzi
Mbalelano ya vhubveledzi ha ekonomiguṱe
Mukano wa vhubveledzi
Mutengo wa murengi
Mbadelo ya misi yoṱhe
Dzingu
GDP ya dzingu
Masheleni-/tsheledembetshelwathungo
Vhukalandeme hafhu
Ndovhololo ya migaganyo
SAM
Ndivhanyiso ya khalaṅwaha
Nyito zwayo /vhuitwa zwaho/mushumo zwawo (Mbalelano
Nḓowetshumo zwadzo
SEEA
Mbalelanogumofulu ya matshilisano
Gumofulu ḽa tshikwea
Thikhedzo kha zwibveledzwa
Mbekanya dza nḓisedzo na tshumiso
Mbekanya ya nḓisedzo
Mbekanya dza SU
Vhulingana huvhili
Sisiṱeme ya mbalelano ya mupo na ekonomi (SEEA)
Sisiṱeme ya Mbalelano dza Lushaka
Mithelo/lutho kha mbuelo
Mithelo/lutho kha vhubveledzi na zwiṱundwa
Mithelo/lutho kha zwibveledzwa
Nḓowetshumo dza tshumelo
Tsudzuluso
Tsudzuluso tshayamasheleni/tshelede
Tsumbamulandu ya vhufaragwama
Mbekanyatshumiswa ya vhuendelamashango
Ndemenyengedzedzwa (Mbalelano dza Lushaka)
Ndemenyengedzedzwa nga nḓowetshumo
Zwipiḓa zwa ndemenyengedzedzwa
Vhupo ha ndangulamaḓi
Ndivhanele ya ndingo yo khwaṱhaho ya esidi
Ngwano ya thundu dza tshifhingatetshelwa
Tshinyaleloṱhanganyiswa ya thundu
ṱhanganyiswa ya tshitatamenndendinganyiso
Nyingapfuma ya khadzimiso
Tshinyalelo ya thundu
Tshinyalelo ya thundu ntswa
Mbadelo nga thundu/tshelede/masheleni
Tshumeloṱhanganelwa
Ndiliso ya vhashumi
Ndiliso ya vhashumi na magavhelo
Thundu dza zwino(Mbalombalo/Zwitatistika zwa Masheleni)
Ndivhanele ya zwino
Khadzimiso ya tshifhinga tshilapfu
Tsuḓufhalo u tsa ha ndeme
Masipala wa tshiṱiriki
Vhudzulo / vhukhudo, nndu
Khethekanyo ya ekonomi
Tshinyalelo
Mbalelano dza mugaganyoingwa
Tshiimiswa tsha masheleni/tshelede
Khethekanyo ya tshinyalelo
Tshinyaleloguṱe tshinyalelonyangaredzwa
Muvhusonyangaredzwa
Tshumelo dza vhudzulo
Tshumelondivhanywa
Themamveledziso
Ndzudzanyaṱhanganyelwa dza mveledziso /IDP
Khadzimiso dza ngomu
Vhubindudzi kha tsireledzazwikhala zwi vhambedzeaho
Khadzimiso
Mveledziso ya ekonomiyapo
Muvhusowapo
Zwiimiswa zwa muvhusowapo
Masipalawapo
Khadzimiso ya tshifhinga tshilapfu
Mitshini na zwishumiswa
Vhuimovhulanguli
Khadzimiso ya mikovhevhambadzea
Zwiteṅwa zwa memorandamu/ḽiṅwalo
Masipala wa ḓorobo khulwane
Zwishumiswa zwa mbambadzo ya masheleni/tshelede
Masipala(Mbalombalo / Zwitatistika zwa Masheleni/Tshelede)
Tshiimiswa tsha muvhuso tshayambuelo tsha u ṋetshedza tshumelo
Iṅwe tshinyalelo
Miṅwe mitshini na zwishumiswa
Tshanduko kha ḓana / tshanduko ya phesenthe
Mbetshelwa
Zwiimiswa zwa masheleni/tshelede zwa nnyi na nnyi muvhuso
Tshanduko kha ḓana nga kotara vhukati ha kotaratiwa ya mahoḽa na
Tshanduko kha ḓana vhukati ha mahoḽa na ṋaṅwaha kha kotara nthihi
Tshanduko kha ḓana nga kotara (muholo)
Phimo na tshumelonyangaredzwa
Kotarandaula(tsedzuluso savei)
Ndugiso na ndondolo
Masheleni-/tsheledembetshelwathungo
Zwifhaṱo zwa vhudzulo
Miholo na magavhelo
Thengiso(vhumagi)
Thengiso (migodi)
Khadzimiso dza tshifhinga tshipfufhi
Tshinyalelotshayathendelo
Tshinyalelondaedzwa nga mulayo
Mitikedzo/thikhedzo/sabusidi
Thikhedzo/mitikedzo kha vhubveledzi/sabusidi
Thikhedzo/mitikedzo kha zwibveledzwa/sabusidi
Vhakolodi vhaṅwe
Tshumelo dza vhuvhambadzi/mbambadzo
Zwikwamapfarelwa(maanḓalangaapo)
Tshinyalelotshayandivhiswa
Mugaganyo
Nzudzanyo ya mveledziso ya tshumelo ya maḓi
Bugu ya 09 (Mbalavhathu / Sentsasi)
Muraḓo u siho wa muṱa / haya (mbudzisa / inthaviu)
Muraḓo u siho wa muṱa /haya (vhusiku ha mbudzisa)
Datumu ya mbalavhathu / sentsasi
ḓuvha ḽa mbalavhathu / sentsasi
Vhusiku ha mbalavhathu / sentsasi
Nṱha / maga a mbalavhathu / sentsasi
Mbalavhathu-/ sentsasitsendekavhudzulo ha vhusiku honoho
Mbalavhathu- / sentsasitsendekavhudzulo tshoṱhe
Mushumi /muthusi wa muṱani / hayani, mudzulangeo
Mbalavhathu
Tshifhinga tsha mbalavhathu
Luṱa /ḽiga ḽa mbalavhathu
Muvhalavhathu
Bugunweledzi ya muvhalavhathu (Mbalavhathu/ Sentsasi)
Tshiṱitshitshimbidzatshumelo
Muṱa/haya
ṱhoho ya muṱa/haya
ṱhohopfareli ya muṱa/haya
Mbuelo ya muṱa/haya (Mbalavhathu / Sentsasi)
Vhuholefhali
Muḓamurahu ha mbalavhathu
Mushumi / muthusi wa muṱa /haya mudzulangeo
Mbambedzo
Vhusikwamani
Mudzuli
Muḓaphanḓa ha mbalavhathu
Mbalakavhili
PES
Fluṱa/hethu ha mabebo
Fhethu ha mbalavhathu
Vhudzulo ha misi
Mbalavhathu / sentsasi
Luṱa/ḽiga thevhelambalavhathu
Tsedzuluso savei thevhelambavhathu
Luṱa/ḽiga thangelambalavhathu
Vhushaka kha ṱhoho kana ṱhohopfareli ya muṱa / haya
Fhungoladzwa
Mbalaṱhahedza
Fhungo tshayandadzwa
Tshikalavhushai tsha vhukuma
Tshikala tshayandinganelo ya vhushai (DPI kana P2)
Tshikhala tsha ndivhanele ya tshinyalelo (EGR)
Tshikaladzhini
Ndivhanele ya muthu nga muthu ya vhushai (HCR kana P0)
Tshiimoṱhanganedzwa tsha fhasisa tsha kutshilele
Tshikhala tsha vhushai
Tshikalatshikhala tsha vhushai (P1)
Tshikalavhushai
ṱhalusavhushai
Tsumbandivhiswa dza vhushai
Mbambedzavhushai
Tshikalambambedzavhushai
Mitengondaulwa
Phimo ya tshanduko ya mitengo ya ṅwaha
Tshanduko kha ḓana nga ṅwaha(tshikali)
Phimotshikati kha tshanduko ya mitengo nga ṅwaha
Tshandukotshikati kha ḓana nga ṅwaha
Tshikala- / tsumbamutengo wa vharengi (CPI)
Tshikala- / tsumbamutengo wa vharengi tshayaphimonzwalelo kha
Thikhedzo ya zwibveledzwatiwa kha ṱhanganyelo ya tsumbamutengo /
Tsumba-/tshikalamutengothikho
Tshandulo ya mutengothikho
CPI
CPIX
Tshiimiswa (Mishumo na Mutengo)
Zwibveledzwatiwatsumbamutengo
Tshanduko ya mitengo
Phimo ya tshanduko ya mitengo
Tshanduko kha ḓana nga ṅwedzi
Tshandukotshikatinyangaredzi kha ḓana nga ṅwedzi
Mitengolangwa
Ndeme ya zwibveledzwa
Thundu
Thundu dza zwino (Sekhithara dza Phuraivethe)
Mulandu wa zwino
Mbadelamikovhe
Mbalombalo /bindu (zwitatistika zwa sekhithara ya phuraivethe)
Thundu dza tshifhingatetshelwa
Thundu dza ndemekhumbulelwa
Thundu dza tshifhingatetshelwa
Tshiṱoko
Mbuelotsalela kana ndozwo
Mbuelotsalela kana ndozwo thevhelalutho /- muthelo
Zwirengwa
Tshumeloyapo with tshumelo ya dzingu
Tshumelo dza tsireledzo
Lutho/muthelo na lutho/muthelo wa tshiimiswa /khamphani nga
Mbuelo(mbalombalo/zwitatistika zwa masheleni/ tshelede)
Mbalombalo-/zwitatistikaṱhanganadzea
ṱhalutshedzazwidodombedzwa tshumisea / ṱhalutshedzadata
Nzudzanyululo ya ndivho dza zwa mbalombalo/zwitatistika
Mbalazwithu
Khethekanyo / nzudzanyo / mbekanyo
Khethekanyo- / nzudzanyo- / mbekanyokwayo
Tshigwada-/nanguludzwa / topolwa
Vhudzhenisatshiteṅwa khumbulelwa / kholodeke
Zwidodombedzwa / data
Zwidodombedzwa- / datatshiphiri
Nzudzanyazwidombedzwa / ndzudzanyadata
ṱhalusa-/zwidodombedzwa/data
Tshiteṅwa tsha zwidodombedzwa / data
ṱhalutshedzo / ningo / ṱhanḓavhudzo
Vhudzhenisatshiteṅwa ndivhiswa
Vhudzhenisatshiteṅwa ndivhiswa / hothodeke
Vhudzhenisatshiteṅwa
Mbudzisatswi
Vhudzhenisatshiteṅwa thevhekano
Zwidodombedzwa-/datanyangaredzwa
ṱhalutshedzazwidodombedzwa / data / methadata
Vhuṅwalisaṱhalutshedza-/zwidodombedzwa / data / methadata
Ngona / maitele
Zwidodombedzwa-/datandivhiswa
Tsumbonanguludzwatsielisana
Mbalombalo/ zwitatistika zwi si zwa tshiofisi mbalombalo /
Tshaedzo ya tshayatsumbonanguludzwa
Mbalombalo/ zwitatistika zwa tshiofisi
ṱhalutshedzazwidodombedzwa-/datandivhiswa / methadata
Mbalombalo / zwitatistika zwazwo / methadata
Tshipiḓa tsha tsumbonanguludzwa tsha ndeme (PSU)
Muimeli
Mbudziso
Mbalombalo- / zwitatistikatshayafulufhelo
Mbudzisombekanywa
Vhuolambudzisombekanya
Phimo
Phimatshanduko
Tshifhingandivhiswa
Ndandulo / khano
ḽiṅwalo fomo / ndandulo / khaṋo
Muvhudziswa / mufhinduli
Tsumbonanguludzwa /tsumbotopolwa
Tsedzulusotsumbonanguludzwa/tsedzulusotsumbotopolwa
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa
Tshaedza vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa
Mutheo wa vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa mutheo wa
Ngona / maitele a tsumbonanguludzwa /tsumbotopolwa / ngona /
Vhuḓiḓadzela mbudzisambekanya ya mbalavhathu
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa zwaho
Ndinganyiso ha mbalombalo / tshitatisitika
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa khethekanywa / zwitatisitika
Tsumbonanguludzwakhethekanywa/tsumbotopolwakhethekanywa
Tsedzuluso / savei
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa mbekanywa
Bindu ḽa tshumelo ya vhulalo
Bindu ḽi shumaho
Vhuitwa / mushumo
Vhuitwa-/mushumothikhedzi (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Khamphaninyanḓanywa
ḓuvha ḽa / datumu ya ndinganywa
Khaukanyo
Sikwa / vhumbwa(mutevheṱhaḓu wa vhutshilo )
Davhi ḽa bindu
Davhi ḽa tshiimiswa tshisili
Mutheo wa vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa ha
Valwaho / waho (kha vha ṱole mutevheṱhadu wa vhutshilo)
Khamphani-/ nyanḓano-/phimelwa /tetshelwamiraḓo / koporasi (CC)
Kilaba, dzangano ḽa vhulondavhathu, nyanḓano i si ya vhubindudzi
Tshipiḓa tsha bindutserekano
Mulayo ndangavhutshilo ha bindu
Binduṱhanganelwa ḽa konṱiraka / ḽo sainelwaho mbofho
Bindunyanḓanywa ḽa vhabveledzi
Binduṱhanganela nyanḓanywa
Nyangaredzo
Vhuimisabindu /vhuawedzabindu
Vhukhethekanyi
Tshiwo tshandukisatshivhumbeo tsha tshipiḓa tsha
Vhufaredzi /depo
Dzidzivhalaho
Mbambadzo / vhushavhi / makwevho / vhuvhambadzi ha
Khethekanyo dza ndeme dza Ekonomi
Vhubveledzi ha Ekonomi
Ndeme ya Ekonomi
Mutholwa (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Tsedzuluso dza mabindu
Mbueloguṱe ya bindu
Tshipiḓa tsha bindu
Tshiimiswa (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Tshipiḓa tsha vhulimivhufuwi (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Ṅwaha wa muvhalelano
Vanḓo / tshati ya tsumbavhuitwa / mushumo
Tshikalamuelo wa mbumbeo
Vhubveledzinyangaredzwa ha Ekonomi
Tshipiḓa tsha vhupo
GEO
Zwiimiswa zwa muvhuso
Mihologuṱe na magavhelo
Binduḽilauli
Hekithara ya mavu
Milayo ya kale na kale ya khethekanyo ya nḓowetshumo
Khamphanindauli
Ṱhanganyo tshayambofhano ya vhuitwa / mishumo ya Ekonomi
Ṱhanganyo tshayambofhano ya tshipiḓa tsha bindu
Mabindu a ḓibveledziselaho
Mabindu a bveledziselaho mbambadzo / makete / maraga
Khamphanindauli
Mbuelo murahu ha lutho / muthelo wa mbuelo
Bindu ḽa vhuimahoga
Vhuitwa/mushumo wa nḓowetshumo
Nḓowetshumo (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Sia/sekithara tshayanzudzanywa (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Sia /sekithara ya zwiimiswa
Tshiimo tsha nḓowetshumo tsha dzitshaka tsha khethekanyo dzoṱhe
Tsenguluso / tsenguludzo
Ṱari / bammbiri ḽa khunyeledzatsenguluso (dzo)
Tshipiḓa tsha vhuitwa / mishumo tshayamikano
Vhupo ha tshipiḓa tsha vhuitwa / mishumo tshayamikano
Tshipiḓa tsha bindu tshayamikano
Tsumbazwiswa ya u fhedza kha BSF
Tshiimiswa tsha mulayo
Tshipiḓa tsha mulayo
Mutevheṱhaḓu wa vhutshilo ha bindu (tshipiḓa tsha mbalombalo /
Vhupo (tshipiḓa tsha mbalomablo / zwitatistika)
Ḓiresi ya poswo
Vhuitwa / mushumo wa ndeme nyito
Maitele a mvusuluso (dzo)
Ṱhanganelo
Vhuitwa / mishumo ya vhubindudzinyandiswa nyito
Tshivhumbeonyandiswa tsha tshipiḓa tsha mbalombalo/zwitatistika
Khoudu ya masipala / nomboro ṱhalulamasipala
Zwiimiswa zwi si zwa vhubindudzi
Mbalo ya phera/rumu dza vhulalo
Khethekanyavhubvo
Vhushaka/vhuṋe ha vhulangi (ha mabindu)
Binduṱhanganelwa
Ḓiresi ya vhudzulo /bindu (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Vhuitwa / mushumo muhulwane nyito
Mulayo wa vhuvhekanyandeme
Khamphani ya phuraivethe
Vhubveledzi nga maṅwe mabindu a tshi shumela luafhulelo kana
Mulanguli wa ṱhalusavhunzani
Vhuṱalusavhunzani
Khamphani ya nnyi na nnyi
Koporasi ya nnyi na nnyi / bindunyanḓanywa
Koporasi mafanedza/ bindunyanḓanywa
Nomboro tshayandivhiswa
Vusuludzwa/ nyanyulwahafhu
Mutheo wa vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa
Vhuitwa / mushumo zwawo nyito (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
SIC
Tshipiḓa tsha mbalombalo/zwitatistika tshiimatshoga
Tshipiḓa tsha phimamuelo tsha mbalombalo/ zwitatistika
Bindu ḽa vhuimahoga
Tshiko tsha nḓisedzamafhungo maswa kha BSF
Phandekanela vhuandisamabindu
Khoudu / nomboro ya khethekanyo ya ndinganyiso ya nḓowetshumo
Tshiimo tsha nḓowetshumo tsha khethekanyo dzoṱhe dza vhuitwa/
Tshipiḓa tsha mbalombalo / zwitatistika
Tshivhumbeo tsha tshipida tsha mbalombalo /zwitatistika
Khamphaninyunḓwa /khamphanindaulwa /-davhi
U milwa / dzhiwa
Khungekano/ vhuṱumekani ha lutho / muthelo
Ṱhanganyelo ya vhulanguli ha ndeme
Dzina ḽa vhubindudzi
Mbueloguṱe (Sisiteme ya Vhuṅwalisi)
Khamphani-/ dendele / ndauli / gumanganṋe
Bindu tshayanyanḓanywa
Vhudikhwinisitsendekwa kha VETE /VAT
Mbueloguṱe ya VETE /VAT
Ṱhanganyondivhanywa ya vhuitwa/mishumo ya Ekonomi nyito
Ṱhanganyondivhanywa ya tshipiḓa tsha bindu
Tshikala mbivhedzavhulalo (vhuendelamashango)
Shango ḽa vhudzulwa
Ṱhunḓuṱhanganedzwa/ṱhunḓuthendelwa
Vhuendelamashango ha vhadzulapo
Tshumiswa nga vhuendelamashango ha vhadzulapo
Muendelamashango wapo
Mueni-/mudaliwapo
Muendi wa mashangoḓavha
Mueni wa mashangoḓavha
Vhuendelamashango ha vhabvannḓa
Tshumiswa nga vhuendelamashango ha vhabvannḓa
Muendelamashango mubvannḓa
Mueni-/mudalimubvannḓa
Mbuelo ya vhudzulo
Mbuelo dza thengiso dza khefini na barani
Mbuelo kha tshipiḓavhudzulo tsha vhusikuthengiswa
Tshipiḓa tsha tshiimiswa
Tshumiswa ya vhukati
Vhuendelamashango ha muno/ngomu
Tshumiswa ya vhuendelamashango ha muno/ngomu
Vhupfuluwi ha dzitshaka
Vhuendelamashango ha dzitshaka
Tshumiswa nga vhuendelamashango ha dzitshaka
Muendelamashango wa dzitshaka
Muendi wa dzitshaka
Mueni/mudali wa dzitshaka
Mupfuluwi wa tshoṱhe
Vhupfuluwi
Vhuendelamashango ha lushaka
Tshumiswa ya vhuendelamashango ha lushaka
Tshikalambivhedzavhulalo
Tshikalambivhedzatshipiḓa tsha vhudzulo
Mbuelo iṅwe (vhudzulavhaendelamashango)
Vhuendelamashango ha vhabvelannḓa
Tshumiswa ya vhuendelamashango ha vhabvelannḓa
Muendelamashango mubvelannḓa
Mueni-/mudalimubvelannḓa
Muendi wa seli ha malwanzhe (muendelamashango na mupfuluwi)
Muendi wa seli ha malwanzhe (muendelamashango na mupfuluwi)
Ndivho ya madalo
Vhudzulo
Mupfuluwi muvhuyi
Tshikalambivhedza-/phera/rumu
Mueni/mudali wa ḓuvha
Muḓipfulusi
Tshipiḓa tsha vhudzulo
Tshipiḓavhudzulo tsha vhusikuthengiswa
Ṱshikalambivhedzatshipiḓa tsha vhudzulo (vhuendelamashango)
Ṱhanganyelo ya mbuelo (vhudzulavhaendelamashango)
Ṱhanganyelo ya mbuelo ya vhudzulo (vhudzulavhaendelamashango).
Vhuendelamashango
Tshiṱalulamushumo/vhuitwa ha vhuendelamashangonyito
Tshiṱalulanḓowetshumo ya vhuendelamashango
Tshiṱalulazwibveledzwa zwa vhuendelamashango
Tshumiswaṱhanganelwa ya vhuendelamashango
Mishumo-/vhuitwaṱhumekanywa na vhuendelamashangonyito
Zwibveledzwaṱhumekanywa na vhuendelamashango
Tshumiswa ya vhuendelamashango
Ṱhoḓea ya vhuendelamashango
Zwibveledzwaguṱezwapo zwa vhuendelamashango
Mbumbo ya thunduguṱetehwa ya vhuendelamashango
Nḓowetshumo ya vhuendelamashango
Tshumiswa ya muno ya vhuendelamashango
Zwibveledzwa tshayandivhiswa zwa vhuendelamashango
Sia/sekithara ya vhuendelamashango
Thundumveledzwatehwa ndivhiswa dza vhuendelamashango
Zwibveledzwandivhiswa zwa vhuendelamashango
Ndeme-/nyingwa/nyengedzedzwa ya vhuendelamashango
Muendelamashango
Vhudzulavhaendelamashango
Muendi
Muendi wa muno
Muendi wa mashangoḓavha
Muendi wa dzitshaka
Muendi wa seli ha malwanzhe
Lwendo (GHS)
Vhuponḓowelwa
Ndeme-/nyingwa/nyengedzedzwa (Mbalombalo/Zwitatistika zwa
Ndeme-/nyingwa/nyengedzedzwa dza nḓowetshumo
Tshumiswa nga mueni/mudali
Mueni/mudali wa muno
Mueni/mudali wa dzitshaka
Tshinyalelo dza vhaeni/vhadalli
Mueni/mudali (vhuendelamashango)
Vhulimivhufuwi
Pfunzo
Ngudamirafho Nyangaredzwa
Ḓivhashango
Mutakalo na Mbalombalo /Zwitatistika zwa Ndeme
Mbuelo na Tshinyalelo zwa Muṱa
Nnḓu na Tshumelo
Nḓowetshumo na Vhubindudzi
Mushumo
Mbalelano dza Lushaka
Muvhuso wa lushaka, wa vunḓu na wapo
Mbalavhathu / Sentsasi
Vhushai
Mitengo
Sekhithara ya Private
Mishumo ya mbalombalo/ zwitatistika/ ngona/ maitele/
Sisiteme ya Vhuṅwalisi ha Mabindu
Vhuendelamashango na Vhupfuluwi
<fn>Service charter_Venda.txt</fn>
IPFI ḽa U RANGELA NGA VHO-MINISI.A 3
U tenda 6
U dzhiela nzhele 6
U ṱanganedzwa ha Tshata ya Vhapondwa 7
PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUGEVHENGA 8
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga ṱhonifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho 8
Pfanelo ya u wana mafhungo 10
Pfanelo ya u tsireledziwa 11
Pfanelo ya u thusiwa 12
Pfanelo ya u wana ndiliso 13
Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwavho murahu
DZIMBILAELO
DZINDIVHUHO
ipfi ḽa u rangela nga Minisiṱa wa vhulamukanyi na mveledziso ya mulayotewa
Tshata ya Tshumelo ya vhapondwa vha Vhugevhenga Afrika Tshipembe (Tshatha yaVhapondwa) ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u ṱuṱuwedza vhulamukanyi kwahokha vhoṱhe, Tshata ya Vhapondwa ndi mbilaelo nga kha Mulayotewa wa Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996) na Mulevho wa Mbumbano ya Dzitshakha Milayo yaMutheo ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na TshumisoMmbi ya maanḓa, wa 1985(GA/RES/40/34).
U bva nga 1994, nahone hu tshi khou sedziwa u simiwa ha mvelele ya pfanelo dza vhuthu, maṱo o vha a tshi khou bva kha sisiteme ya vhulamu-kanyi ya u vhumba vhuswina na u vhaisana a livha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha mbued-zano. Hezwi zwi amba vhulamukanyi vhune ha sa sedze fhedzi vhugevhenga sa vhutshinyi ha u khakhela muvhuso fhedzi, fhedzi vhune ha sedza sa u khakhela muṅwe muthu.
Hezwi zwi anana na tshiṱirathedzhi tsha u Thivhela Vhugevhenga tsho sedzaho kha mupondwa tsha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga. Tshipikwa tshihulwane ndi u ḓea vhapondwa maanḓa nga u swikelela ṱhoḓea dza-vho, hu nga ḓi vha nga ndaka kana muyani.
Tshata ya Vhapondwa na ḽiṅwalo ḽa maimo a fha-sisa ḓo ṱumiwaho afha ndi tshomedzo dza ndeme dzine dza ṱalutshedza na u nweledza pfanelo na vhuḓifhinduleli vhune ha kwama tshumelo dzine dza fanela u ṋetshedzwa vhapondwa na vhaponyi vha vhugevhenga Afrika Tshipembe. Tshata ya Vhapondwa i anana na mbetshelo dza khethekanyo ya 234 ya Mulayotewa.
Ndi na fulufhelo ḽa uri nga vhuḓiimiseli na vhu.i.ekedzi ha vhoṱhe vhane vha shela mu-lenzhe kha hoyu mushumo wa vhulamukanyi ha vhugevhenga, heyi Tshata ya Vhapondwa i ḓo thusa kha u ita uri milayo ine ya tea u tevhedzwa u tevhedze nga nḓila ine zwa ḓo ita uri i fushe ndivho dzayo-zwa ita uri vhulamukanyi kwaho vhu vhe ngoho kha vhoṱhe,
Muvhuso wa Afrika Tshipembe nga u angaredza na mazhendedzi ane a shela mulenzhe kha mait-ele a vhulamukanyi a tevhelaho:
vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phanḓa na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa, hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhu-lamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maanḓa na ṱhumetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso.
U tenda
Uri ndi tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u ṱuṱuwedza u ḓiphina ha vhathu nga dzipfanelo na mbofholowo hu linganaho ho fulufhedziswaho kha Mulayotewa kha vhathu vhoṱhe na uri vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhahwelelwa dzi tshi dzhielwa nṱha, dza tsireledzwa na u linganyiswa.
Zwine vhugevhenga vhuhulwane ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u nyadzisa pfanelo dza vhapondwa dza vhuthu.
U dzhiela nzhele
mvelaphanḓa ye ya vha hone u bva tshee ha vha na demokirasi, malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwaṱhisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhoṱhe hu sa khou sedzwa lushaka, mbeu, mvelele na tshigwada. Uri maga o fhambanaho o shumiswa sa tshipiḓa tsha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi, kha sia ḽa u vhona uri ho sedzeswa kha vhapondwa, u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhahwelelwa na u fhungudza u shushedzwa nga mulandu wa zwenezwo kha maṅwe maga a vhulamukanyi.
U ṱanganedzwa ha Tshata ya Vhapondwa
U ita uri hu kone u vha na u nweleldzwa ha furemiweke ya mulayo ya zwino Afrika Tshipembe ine ya tshimbilelana na pfanelo dza na tshumelo dzine dza netshedzwa vhapondwa vha vhugevhenga na u:
fhelisa u shushedzwa hafhu ha vhapondwa kha vhulamukanyi;
vhona uri vhapondwa vha dzula vho sedzeswa kha sisiteme ya vhulamukanyi;
u bvisela khagala maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa nga na u ṋetshedzwa vhapondwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi ḽa kha sisiteme ya vhulamukanyi; na u tendela uri hu vhe na u thusiwa ha vhapondwa musi vha sa tsha farwa zwavhuḓi na maimo eneo a sa tsha swikelelwa.
PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHU-GEVHENGA
Arali vho no vhuya vha vha mupondwa wa vhugevhenga, pfanelo dzitevhelaho, sa zwo vhewaho kha Mulayotewa na miṅwe milayo i kwameaho, dzi ḓo tsireledzwa musi vha tshi ḽa kha sisiteme ya vhulamukanyi:
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga ṱhonifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yavhuḓi, u ṱhonifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga miraḓo yoṱhe ya muhasho, tshiimiswa zhendedzi kana dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa khou shuma na vhone kana ḽinwe ḽa khou vha ṋetshedza tshumelo (.ine nga murahu ḽa ḓo pfi muṋetshedzi wa tshumelo).
Pholisa nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo, khathihi na Vhaṋetshedzi vha tshumelo, vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo dzine vha nga ṱangana nadzo, dzi fanaho na u ita dzi inthaviwu na vhone nga luambo lune vha funa nahone tshiphirini, arali zwo tea.
Aya maga a ḓo vha thusa kha u thivhela uri vha songo shushedziwa hafhu.
Vha na pfanelo ya u ṋetshedza mafhungo musi hu tshi khou itwa ṱhoḓisiso dza vhugevhenga na nga tshifhinga tsha tsengo
Pholisa, mutshutshisi na muofisiri wa tshumelo ya vhululamisi vha ḓo dzhia maga u itela u vhona uri thuso iṅwe na iṅwe ine vha ṱoḓa u i ṋetshedza kha ṱhoḓisiso, u tshutshisa na kha khothe ya parole i a thetsheleswa na u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo ya uri naa hu a bvelwa phanḓa na ho.isiso, kana u tshutshisa kana khothe ya Bodo ya Parole.
Heyi pfanelo i amba uri vha nga shela mulenzhe (hune zwa vha zwo tea na hune zwa konadzea) kha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, nga u ya tsengoni ya beili, tsengo, mushumo wa u gwevha na/kana tsengo ya Bodo ya Parole.
Zwi amba uri vha ḓo vha na tshifhinga tsha u ḓea tshiṅwe tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga.
Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou ṅwala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou ṅwaliwaho.
Pfanelo ya u wana mafhungo
Vha na pfanelo ya u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nḓila ya u dzi shumisa.
Vha a tendelwa, sa tshipiḓa tsha pfanelo yavho, u humbela u ṱalutshedzwa zwoṱhe zwine vha sa zwi pfesese nga luambo lune vha lu fesesa.
Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzine dza vha hone nga Vhaṋetshedzi wa tshumelo.
Vha tea u ḓivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani. Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na maḓuvha a khothe, mbadelo dza ṱhanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya ṱhanzi,
Vha nga kha ḓi ṱoḓa Ṱhalutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho, u tshutshisa kana u sa tshutshisa.
Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana maṅwalo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela.
Vha nga ita khumbelo ya u ṋewa nḓivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela.
Vha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a ḓivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni.
Pfanelo ya u tsireledziwa
Arali vhe ṱhanzi vha tea u vhiga mishushedzo yeneyo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso.
Arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo tiwaho, mapholisa vha ḓo vha itela khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha Dziṱhanzi;
Arali vha dzheniswa kha mbekanyamushumo ya u tsireledza Dziṱhanzi, vha ḓo tsireledzwa kha ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzine dzi nga vha dzi songo tea, u tambudzwa kana u shushedzwa.
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa ṱhanzi nahone vhuṱanzi havho vhu ḓo vhulungea, na u vha tsireledza kha u ḓibvisa sa ṱhanzi nga mulandu wa ṱhuṱhuwedzo dzi songo teaho.
Heyi pfanelo i amba zwa uri kha dziṅwe nyimele khothe i nga iledza u anḓadzwa ha mafhungo afhio kana afhio (hu tshi katelwa na vhune) kana i nga ḓea ndaela ya uri tsengo i itiwe tshiphirini (i itiwe nga khamera).
Vha nga humbela vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha ḓivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho pfuluselwa huṅwe fhethu.
Pfanelo ya u thusiwa:
Vha na pfanelo ya u humbela thuso, na u kona u swikelela (arali zwo tea ) tshumelo dza matshilisano, mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya.
Mapholisa vha ḓo vha thusa nga u vha ṱalutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa; na u vha ḓivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha Vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho.
Mulanguli wa ofisi kana ṱhoho ya ofisi ya khothe u ḓo ita uri vha wane tshumelo dza vhuḓologi.
Mutshutshisi u ḓo vhona uri hu dzhiiwe maga a tshipentshela malugana na vhugevhenga vhune ha kwama zwa vhudzekani, khakhathi dza muṱani na u un.wa/u sapotwa ha vhana na uri milandu yeneyo i iswa kha khothe dza tshipentshela, arali dzi hone.
Arali vha na ṱhoḓea dza tshipentshela, Vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe u ya nga mishumo yavho vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na ṱhoḓea dza tshipentshela na u vha fara nga nḓila yo teaho.
Pfanelo ya u wana ndiliso
Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone.
Vha nga humbela u vha hone ḓuvha ḽa u gwevhiwa ha muhwelelwa vha humbela mutshutshisi uri a ite khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso u ya nga Khethekanyo 297 na 300 dza Mulayo wa Kutshimbidzele kwa
Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977).
Ndiliso" hu ambiwa tshelede ine khothe ya zwa vhugevhenga ya i ḓea mupondwa nge a lozwa kana ha tshinyadzwa thundu yawe, hu tshi katelwa na tshelede nga mulandu wa vhugevhenga.
Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza arali ndiliso yo ṋetshedzwa na uri i shumiswa hani. Vha nga ḓi vulela muhwelelwa mulandu arali khothe i songo vha fha ndiliso. Hezwi zwi anzela u itea arali tshinyalelo i sa lingani na masheleni kana sa tsumbo, u vhaisala muhumbuloni/muyani kana vhuṱungu kana thambulo
Mabalane wa khothe u ḓo vha thusa kha u ita ndaela ya ndiliso uri u ṋetshedzwe nga khothe.
Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwavho murahu:
Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni, kana he ndaka yavho ya tshinyadzwa zwi siho mulayoni.
u wana zwine zwa vha zwavho murahu" zwi amba uri hune khothe, nga murahu ha u vhonwa mulandu , ya laela tshigevhenga u vhuisela thundu murahu dze a waniwa mulandu wa u dzi dzhia kha vhone zwi si ho mulayoni uri vha ḓi wane vha kha vhuimo he vha vha vhe khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na vhugevhenga honoho.
Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u ḓo vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo i a tevhedzelwa.
DZIMBILAELO
Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela, vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana muṋetshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou i ṋetshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa. Arali vha songo fushea malugana na nga nḓila ye mbilaelo ya fariwa ngayo, vha nga kwama madzangano a no nga sa:
a Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi b Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika
Tshipembe, c Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu d Khethekanyo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho e Ofisi dza Tshipholisa dza Vhupo ha dziḓoroboni f Khoro ya Phurofesheni ya zwa Mutakalo ya Afrika Tshipembe, kana g axennḓe ḓe vha tou ḓiṱoḓela ḽine vha ḓi badela vhone vhaṋe
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo nga ha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha Tshatha ya Vhapondwa, vha humbelwa uri vha vhale maimo a fhasisa (Minimum Standards) a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhugevhenga. heḽi ḽiṅwalo ḓi wanala kha ofisi iṅwe na iṅwe ya muvhuso ine ya shela mulenzhe.
Vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi vha ḓo vhona uri khophi dza Tshatha ya Vhapondwa dzi a wanala kha ofisi dzi tevhelaho:
Dzikhothe
Ofisi dza Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi
Ofisi dza Vhalangi vha Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi
Dzidzhele
zwiṱitshi zwa Mapholisa na Yuniti dza ṱhoḓisiso
Ofisi dza Tshumelo dza Matshilisano na mazhendedzi
Ofisi dza Tshumelo ya Mapholisa a dziḓoroboni
Tshomedzo dza Mutakalo dza Nnyi na Nnyi
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo malugana na zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi ḽiṅwalo, vha kwame Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Khethekanyo ya Mveledziso ya Mbeu ya Mulayotewa kha nomboro dzi tevhelaho:
NOMBORO YA luṱingo YA MAHALA:
DZINDIVHUHO
Heyi Tshatha ya Tshumelo ya Vhapondwa vha Vhugevhenga ya Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Vhulangi ha zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, na Mutakalo, khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Khethekanyo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini dza madzhisiṱaraṱa na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na miraḓo ya Tshwane Metro police.
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maanḓa thuso ye ya ṋetshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na u bveledzwa ha Tshatha ya Vhapondwa.
<fn>StateoftheNation.2007.2009-04.Ve.txt</fn>
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe, Vho-Thabo Mbeki: Dzulo la Phalamennde

9 Luhuhi 2007

Tshipikara tsha Buthano ḽa Lushaka;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusamudzulatshidulo wa NCOP;
Muthusamuphuresidennde wa Riphabuḽiki;
Vharangaphanḓa vha huliseaho vha madzangano ashu a zwa poḽitiki na Miraḓo i huliseaho ya Phaḽamennde;
Dziminista na Vhathusaminista;
Muḓivhalea Muhaṱuli Muhulwane na miraḓo ya zwa Vhulamukanyi;
Ṱhoho dza Tshumelo dzashu dza Tsireledzo;
Muvhusi wa Bannga ya Vhukati;
Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela na Mufumakadzi Vho-Graca Machel;
Muphuresidennde Vho- F.W. de Klerk na Mufumakadzi Vho-Elita de Klerk;
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Zwipikara zwa Mavunḓu ashu;
Vho Ṋeḓorobo na vharangaphanḓa vha mivhusoyapo;
Mahosi ashu a ṱhonifheaho;
Ṱhoho dza madzangano a muvhuso a tikedzaho dimokhirasi;
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya tshitshavha;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha;
Vhaeni vha ṱhonifheaho, khonani na vhashumisani;
Vhathu vha Afrika Tshipembe:

Mufumakadzi Vho-Adelaide Tambo vho lovha nga murahu ha maḓuvha a si mangana musi vho bviswa vhuongeloni. Fhedzi ngauri ro vha ri tshi zwi ḓivha uri vha na muya wo khwaṱhaho na maanḓa a u funa u dzula na vhatshilaho, ro vha ro ḓiimisela u vha ṱanganedza na vha muṱa wavho sa vhaeni vhashu kha vhuno vhuṱambo vhu Ṱhonifheaho, Fhedzi a zwo ngo konadzea.

Matshelo ri ḓo hulisa Mufumukadzi Vho-Tambo lwa u fhedzisela musi ri tshi vha vhulunga. Vha ḓo vha vha na riṋe lwa muya nga ṅwedzi wa Tshimedzi ṋaṅwaha musi ri tshi pembelela ṅwaha wa vhufumiṱahe wa mabebo a munna wa vhaṋe Vho-Oliver Reginald Tambo, vhane vha vha khotsi a vhana vhavho, khonani yavho, mushumisani, na murwa a huliseaho wa shango ḽashu.

Fhedzi ndi pfa ndo takala nga maanḓa u ṱanganedza matsheloni ano Muhulisei Vho-Albertina Luthuli, ṅwana wa Muthubi wa u thoma wa shango ḽashu wa Nobel Peace, Inkosi Vho-Albert Luthuli vhe vha lovha lufu lu vhavhaho miṅwahani ya 40 yo fhiraho. Ṋaṅwaha ri humbula lufu lwa Vho-Luthuli nahone ri tshi humbula ḓuvha ḽe ha vhigwa uri vho dzhakwa nga tshidimela masimuni a movha a KwaDukudza. Lufu lwavho lwo vha lwu tshuwisaho, ngeno vhutshilo havho ho vha vhu ṋaledzi yo ri isaho nḓilani ya mbofholowo ine ra ḓiphina ngayo ṋamusi.

Ndi pfa ndi tshi ḓihudza uri Afrika Tshipembe ḽa dimokirasi ḽo pfa zwo tea u hulisa zwe Vho-Albert Luthuli na Vho-Oliver Tambo vha imela zwone kha shango ḽashu nga u vhidza zwiṅwe zwa Zwiala zwashu zwa Lushaka nga madzina avho - Tshiala tsha Luthuli, na Tshiala tsha Khonani dza O.R. Tambo. Ndi dovha nda ḓivha uri avho vhe vha avhelwa Zwiala izwi zwa Lushaka vha ḓihudza zwingafhani.

Ndi dovha nda pfa ndo takala u ṱanganedza fhano Nḓuni vharangaphanḓa vho dzulaho kha bogisi ḽa Muphuresidennde, vhe vha ranga phanḓa Mugwalabo wa Vhafumakadzi wa Ṱhafamuhwe 1956 na u Takuwa nga Milenzhe ha Soweto 1976. Ndi dovha nda ṱanganedza vhahali vha mavunḓu oṱhe ashu vhe ha dzinginywa nga Zwipikara zwa Mavunḓu uri vha ḓe vha vhe tshipiḓa tsha vhaeni vhahulisea vhane vha vha na riṋe ṋamusi.

Muvhuso wa vhathu vha Afrika Tshipembe une nda amba ndo imela wone ṋamusi, sa zwe nda ita nga vhuḓihudzi kha miṅwaha yo fhiraho, wo vhumbwa nga 2004 nga murahu ha Khetho dza Lushaka dza wonoyo ṅwaha.

Kha Khoro ya ṅwaha nga ṅwaha ya ṅwedzi wo fhiraho wa Phando, Khabinethe ya Lushaka yo imaho ṱhodzini ya sisiteme ya kuvhusele ine ra ḓihudza ngayo, yo sedza uri muṱangano uyo wo vha tshiga tsha u vha vhukati ha vhutshilo ha muvhuso we wa bebwa kha khetho dza lushaka dza 2004.

Nga murahu ha u pfesesa izwo, zwo vha zwo teaho uri ri ḓivhudzise uri - ndi ifhio mvelaphanḓa yo itwaho kha lutamo lwashu lwa u swikelela zwipikwa zwe ra ḓikumedza zwone, zwe zwa ita uri vhathu vhashu vha ri khethe nga vhunzhi uri ri vhuse shango ḽashu u bva nga 2004 u swika kha khetho dzi tevhelaho dza 2009!

Ndi tama u humela murahu ndi humbule zwe ra amba nga 2004, sa vhaimeli vha vhathu vhashu nahone izwi ro zwi amba phanḓa ha khonani dzashu u bva ḽifhasini ḽoṱhe, muṱanganoni wa hune muvhuso washu wa vha hone Union Buildings ḓoroboni ya Tshwane nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo, ḽe ḽa vha ḓuvha ḽa u pembelela ṅwaha wa vhufumi wa mbofholowo, nahone ha shelwa mulenzhe kha vhuṱambo ha u Rwelaṱari Muphuresidennde wa Riphabuḽiki, we a khethwa nga Phaḽamennde yashu, hu tshi khou ṱhonifhiwa ndavhelelo dza vhathu vhe vha khetha kha khetho dza 2004.

Nga iḽo ḓuvha ro amba ra ri:

"Tshifhingani tsha miṅwaha minzhi, shango ḽashu ḽo vha ḽi na zwinzhi zwo vhifhaho nahone ḽo imela zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho vhathu...

"Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u bebwa u muthu mutswu ha vha u bebelwa thambulo ya vhutshilo. Ḽo vha ḽi shango ḽe u bebwa u mukhuwa zwa vha zwi tshi amba u dzula wo tshuwa na u vha dikitela ḽo dzumbwaho...

"Ho vha hu shango ḽa mashika, tsiku, tshampungane tshi vuḓaho, ḽo sinaho, ḽa vhathu vhanzhi vho fhelelwaho nga maanḓa, ḽe ḽa vha ḽi na maḓagala o hasekanywaho hoṱhe, ḽa dovha ḽa vha shango ḽe ḽa dzhia buḓo ḽi itaho uri vhuṅwe vhupo vhuvhe ha zwiṱaraṱa zwo kunaho, dziḽeini dza vhuḓi, na maluvha a fhufhumaho a tshimbidzanaho na hatsi vhudala vhu lilaho zwiṋoni na zwiṅwe, nahone vhupo ha nnḓu dzo lugelaho mahosi na vhaṱanuni, nahone he ha vha huna nyimbo dza vhudi na lufuno.

"Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u tshila kha vhuṅwe vhupo ho vha hu u ḓirambela zwira uri zwi ḓe zwi u ponde kana u kombetshedzea uri u ponde vhaṅwe, zwa dovha zwa ita uri vhaḽedzani vha fhedze vha tshi vho vha zwidakwa nahone vha shumise zwidzidzivhadzi u itela uri vha hangwe nga vhuṱungu he vha vha vha tshi khou ṱangana naho, nge vha ḓivha uri vhutshilo havho vhu nga si vhe ho teaho arali hu sina mabulayo, u tshipwa na nndwa dzi vhavhaho dzi sina tshiitisi.

"Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u dzula kha vhuṅwe vhupo zwo vha zwi tshi amba u vha na tsireledzo ngauri u tsireledzea zwo vha zwi tshi amba u ḓihahedza fhethu ho tangwaho nga mbondo khulwane, ḓaraṱa dza muḓagasi, mmbwa dzi lumaho, mapholisa na maswole vhe vha vha vho ḓiimisela u tsireledza avho vhe vha vha vhe vhone vhomailausumbwa, nahone vha tshi khou vha tsireledza nga zwigidi na dzithannnga na mabufho e a vha a tshi vhulaha avho vha ṱoḓaho u khakhisa mulalo wa vhomailausumbwa...

"Ro ṱangana fhano ṋamusi, nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo, ngauri vhathu vhashu, na biḽioni dza vhathu vha ḽifhasi, vhane vha vha vhahali vhashu nndwani vho dzhia tsheo ya uri - kha zwi fhele zwoṱhe!...

"Ri a zwi ḓivha zwavhuḓi uri thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku. Hezwi zwi katela tshiṅwe na tshiṅwe, u bva kha khwinifhadzo ya mutakalo wa vhathu vhashu, u ya kha phungudzo ya vhutshinyi, u alusa tshivhalo tsha vha konaho u vhala na u ṅwala na u ḓivha mbalo, na u vula mavothi a ngudo na mvelele kha vhoṱhe...

"Ri pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri khetho dzashu dza vhege mbili dzo fhiraho dzo khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha vhathu vhoṱhe, hu sa sedzwi murafho, muvhala na luambo, uri vha shumisane u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓwaho nga vhoṱhe...

"Ri ḓikumedza kha vhahali vhashu vhoṱhe vhe vha shuma u itela mbofholowo yashu, na kha khonani dzashu ḽifhasini ḽothe, uri a ri nga bvi nḓilani ra ita phambananadzo kha zwe vha zwi lwela na vhuḓifhinduleli ha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa dimokirasi, ḽa mulalo, ḽi sa khethululi nga muvhala, ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽa mvelaphanḓa, ḽo ḓikumedzaho kha tshumisano ya vhathu.

"Mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi hone wo thoma. Mushumo uyo u ḓo iswa phanda tshifhingani tsha 'Ṅwaha Fumi wa Vhuvhili wa Mbofholowo."

Miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, musi vha tshi khou dzudzanyela u ṱangana Muṱanganoni wa Vhathu we wa ṱanganedza Tshatha ya Mbofholowo, vhahali vha vho amba uri, "Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi roṱhe - MaAfrika na Mayuropa, MaIndia na Makhaḽadi ... vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe ... Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi ri ambe nga mbofholowo. Na nga dakalo ḽine ḽa nga ḓela vhanna na vhafumakadzi vha tshilaho kha shango ḽo vhofholowaho".

Ri tea u vusuludza vhuḓikumedzi hashu ṋamusi, uri ri ḓo amba nga ipfi ḽithihi ri tshi amba nga mbofholowo, u shumisana u itela dakalo ḽa vhoṱhe ḽine ḽa tea u ḓiswa nga mbofholowo, u shumisana u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na mbonelophanḓa nthihi, ri ambe uri ri roṱhe, ri tshi shumisana - ro neta nga zwoṱhe zwe zwa ita uri shango lashu ḽi vhe na zwo vhifhaho ḽi dovhe ḽi imele zwo vhifhaho na zwi nengisaho vhathu!

Ri tea u isa phanḓa na u ita zwe ra amba ngazwo musi muvhuso uno u tshi thoma u shuma, nahone ri tshi tou zwi ḓivha zwavhuḓi uri "thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku", na uri "nndwa ya pheliso ya tsiku ndi mudzi nahone i ḓo isa phanḓa na u vha mudzi wa vhukando ha u fhata Afrika Tshipembe ḽiswa,

Kha vhuḓiimiseli hashu ha u bvelaphanḓa nga u ṱavhanya siani la u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na mbonelophanḓa nthihi, muvhuso washu wo ḓikumedza, nga tshumisano ya vhathu vha Afrika Tshipembe, u shumana na mbekanyamushumo dze ra ḓiimisela u dzi ita, dzine dza vha:

u andiswa ha vhubindudzi kha Ikonomi ya u Thoma;

phungudzo ya masheleni ane a shumiswa u ita vhubindudzi;

ṱhuṱhuwedzo ya mabindu maṱuku na a vhukati;

ṱhavhanyiso ya mvelaphanda ya zwikili;

khwinifhadzo ya kushumele kha zwibveledzwa zwi rengiselwaho; mashangoḓavha, ho sedzwa tshumelo na vhubveledzi;

u andiswa ha masheleni a shumiswaho kha ṱhoḓisiso dza saintsi na mvelaphanḓa;

u sedzana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili;

u khwaṱhisedza ṋetshedzomaanḓa ya Ikonomi yo ṱanḓavhuwaho kha vhathu Vhatswu;

u isa phanda na mbekanyamushumo dza phungudzo ya tsiku na u vhona uri a huna thambulo;

u khwinisa mutakalo wa lushaka lwoṱhe;

u khwaṱhisedza mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu;

u vhona uri mavothi a pfunzo na mvelele a a vulwa;

u khwinisa tsireledzo na vhudziki ha vhathu vhoṱhe na zwitshavha zwoṱhe;

u vhona uri sekhithara ya tshitshavha i ita zwine ya tea u ita sa sekhithara i shelaho mulenzhe zwi ngomu kha nyaluwo, mvusuludzo na mvelaphanḓa ya shango ḽashu;

u ṱavhanyisa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika; na

u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo khulwane dza ḽifhasi.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo:

Ndi pfa ndo takala u vhiga uri kha hoṱhe vhuḓikumedzi ho bulwaho, muvhuso u tshe kati na u vhona uri zwipikwa zwa lushaka zwi a fushwa.

Nyaluwo ya ikonomi yashu, ye ya aluwa nga phesenthe dzi fhiraho 4.5 miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho, ndi nyaluwo ya nṱhesa ye ra i swikelela u tou bva tshe ra wana mbofholowo nga 1994. Vhubindudzi kha ikonomi, nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete ho engedzwa nga 11%. Hanefha ndi he tshelede ye ya shumiselwa vhubindudzi ha tshomedzo dza tshitshavha ha aluwa nga 15.8% nga ṅwaha. Ṋamusi vhubindudzi ho tiwaho, sa phesenthe ya Gross Domestic Product - ine ya vha 18.4% - ndi ha nṱhesa u tou bva nga 1991.

Tshivhalo tsha vhathu vha shumaho tsho engedzea uya kha hafu ya miḽioni nga ṅwaha miṅwahani miraru yo fhiraho.

Ro vhona mvelaphanḓa siani ḽa u iswa ntha ha vhathu Vhatswu kha ikonomi. Tsivhalo tsha vhathu vhatswu vha vhalangulaho mimaraga kha JSE tsho aluwa u bva kha 3% nga 2004 uya kha 5%; nahone tshivhalo tsha vhathu Vhatswu kha vhulanguli ha nṱha tsho aluwa u bva kha 24% uya kha 27%. Fhedzi ri tea u dzula ri tshi zwi ḓivha uri tshivhalo itshi tshi fhasisa.

Mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi yo ḓisa khaedu khulwanesa kha riṋe roṱhe. U anda ha tshumiso ya tshelede nga vharengi ndi tsumbo ya nyaluwo ya vhuḓi ya vhathu vhoṱhe; nahone thandela dza tshomedzo dzine ra khou shumana nadzo dzi ṱoḓa nḓisedzo khulusa ya zwishumiswa na mitshini.

Fhedzi siani ḽa vhubindudzi ha ḽifhasi zwi kha ḓi tou vha khagala uri a ro ngo swikelela zwe ra ḓikumedza zwone zwine zwa vha mveledziso ya thundu dza vharengi na dza masheleni dzine dza ṱoḓwa nga shango ḽashu.

Naho hu uri tshikolodo tsha miṱani tsho aluwa nga tshivhalo tshi fanaho na tsha nyaluwo ya malamba, zwi a vhilahedza uri vhathu vha Afrika Tshipembe a vha vhulungi tshelede, nahone izwi zwi ita uri ri ḓisendeke nga tshelede dza maṅwe mashango. U sa dzika ha tshelede yashu nahone ho itisa uri ri sa shume zwavhuḓi kha nḓowetshumo dza thengiselonnḓa.

Ikonomi yo sika mishumo ya miḽioni nthi na hafu miṅwahani miraru yo fhiraho. Ndi zwa nṱha u ḓivha uri u bva nga Ṱhafamuhwe 2005 u swika nga Ṱhafamuhwe 2006 ho sikwa mishumo ya 300 000 kha sekhithara ya mishumo ya vhukuma hu sa katelwi zwa vhulimi, nahone izwi zwi sumbedza nyaluwo ya 4%.

Tshipiḓa tshiṱuku tsha izwi ndi mishumo ya tshoṱhe yo sikwaho nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho. Fhedzi zwi tou vha khagala uri mbekanyamushumo iyi i tea u andiswa. Zwi dovha zwa vha khagala uri ri nga kona u shuma khwine u fhira zwe ra ita siani ḽa tsiko ya mishumo ine muthu a ḓithola ene muṋe kha mabindu maṱuku na maṱukusa; Sa izwo vhunzhi ha vhathu vha sa shumi vhe vhaswa, ri tea u shumesa siani ḽa vhukando vhu fanaho na Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa na mvelaphanḓa ya vhabindudzi vhane vha vha vhaswa.

Ri pfa ri tshi ḓihudza uri, musi ri tshi khou tevhedza vhuḓiimiseli hashu siani ḽa u fhaṱa tshitshavha tsha vhulondo, ro khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na dziṅwe ndambedzo u tou bva nga 2004. Vhathu vha wanaho wanaho ndambedzo vho vha vhe 8 million nga 2004, fhedzi ṋamusi ndi 11 million ya vhashayaho vha wanaho ndambedzo. Zwi a ṱuṱuwedza uri tshivhalo itshi tshine tsha khou aluwa tsho no vha fhasi ha ndangulo sa izwo mbekanyamushumo dzi tshi vho shuma zwavhuḓi. Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri tshumelo a i tseli fhasi, na kha tshumiso ya zwiko zwinzhi zwa muvhuso zwine zwa ḓo ḓisa tshumelo dza ikonomi u itela u sika mishumo na zwikhala zwa vhubindudzi.

Mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu yo thusa kha ndambedzo ntswa dza zwa dzinnḓu dzi swikaho tsini na 300 000 dzo ṋekedzwaho miṅwahani mivhili yo fhiraho. Fhedzi musi ri tshi khou lingedza u khwinisa vhuḓi na u bveledzisaphanḓa mbekanyamaitele dza u shumana na avho vhe siwa nga mbekanyamushumo dza tshitshavha na dza phuraivete dzine dza khou itwa zwino, ri a zwi ḓivha uri zwithu zwi khou ongolowa u fhirisa zwe ra vha ro lavhelela zwone. Ri tea u shuma u shandukisa tshiimo itshi.

Sa Vhahulisei ri a zwi ḓivha uri kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho ro bveledza na u thoma dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u khwinisa vhuendi ha tshitshavha. Hezwi zwi katela mbekanyamushumo ya mvulusuludzo ya zwa masheleni ya dzithekhisi na vhukando ha mavunḓu vhu fanaho na Moloto Rail Corridor vunḓuni ḽa Mpumalanga, hune hanefha ho no thomiwaho nga ngudo dza u sedza uri zwi ḓo shunwa hani, na Klipfontein Corridor ḓoroboni ya Cape Town, na thandela ya Gautrain ine ya ḓo ṱumanywa na sisteme yoṱhe ya vhuendi ha tshitshavha.

Hezwi na vhuṅwe vhukando ndi tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsho dzhenelaho tsha zwa vhuendi tshine tsha katela zwiporo na magondo. Ri ḓo shumana na u itwa ha idzi mbekanyamushumo nga u ṱavhanya u itela khwinifhadzo ya vhutshilo ha vhashumi.

Tswikelelo kha muḓagasi, maḓi na tshampungane yo khwiniswa. Afrika Tshipembe ḽo swikelela zwo tiwaho nga Millenium Development Goal nga 2005 siani ḽa nḓisedzo ya maḓi, nahone ho vha u khwinifhala ha tswikelelo kha maḓi u bva kha 59% nga 1994 uya kha 83% nga 2006. Uya nga United Nations Development Programme (UNDP), Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si gathi e a shumisa tshelede thukhusa siani ḽa gwama ḽa mmbi musi hu tshi vhambedzwa na tshelede ye ya shumiswa ka zwa maḓi na tshampungane. Zwi tevhelaho ndi zwo ambwaho nga Muvhigo wa UNDP wa Mvelaphanḓa ya Vhathu nga 2006:

"... Afrika Tshipembe lo sumbedzisa uri pfanelo ya tswikelelo kha maḓi i nga thusa hani sa tshumiswa ya ṋetshedzomaanḓa na tsumbanḓila kha phoḽisi ... tshanduko dzi ḓisendekaho nga pfanelo dza maḓi dzo thusa kha u ṱanḓavhudza tswikelelo na u kunda masiandoitwa a u sa lingana ho itwaho nga khethululo nga lukanda a apartheid. Izwi zwo itwa nga u ḓisendeka kha zwa uri ndi pfanelo ya muthu". (pp62/63)

Ri tea u pembelela mushumo mungafha. Fhedzi ngoho ndi ya uri vhathu vha miḽioni dza 8 a vha koni u swikelela maḓi nga ngona. Vhanzhi a vha na muḓagasi na tshampungane. Ri a ḓihudza uri ro kona u fhungudza mabunga a bakhethe nga hafu ṅwaha muthihi vhuponi ho dzudzanywaho. Ri nḓilani yo teaho ya u fhelisa sisiteme iyi i si ya vhuḓi nahone ri a fulufhela uri ri do kona u i fhelisa mafheloni a ṅwaha.

Ri ḓo isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi u itela pheliso ya zwine zwi sa vhe zwavhuḓi nahone zwi dinaho u itela uri ri roṱhe ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswaho nga mbofholowo. Tsedzuluso ya pfunzo na u waniwa ha zwikili i sumbedzisa khwinifhadzo ya nṱha nga 2004 naho hu uri izwi zwi khou itea nga u ongolowa. Hezwi zwi katela na tshiimo tsha nḓivho ya u vhala na u ṅwala, u ṅwaliswa ha vhagudiswa zwikoloni na dziyunivesithi kana magudedzi. Tshivhalo tshi songo dzikaho tsha vhane vha phasa Maṱiriki tshi sumbedzisa uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u disa vhudziki kha sisiteme na u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa yone-yone. Tshiṅwe ndi tshauri tshivhalo tsha vhagudiswa vha Maṱiriki vha phasaho Mbalo kana Mathematics nga gireidi ya nṱha tsho gaduwa zwiṱuku kha tsha 1995. Ri kha ḓi kundelwa u u vhona uri mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vhaaluwa i itwa nga ngona.

Naho hu uri mbekanyamushumo ya mbuiselo ya mavu yo andisa u vha hone ha fhethu ha vhudzulo ha vhathu miṅwahani i si gathi yo fhiraho, ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa maga a u shumana na mbilo dzi saathu u khunyeledzwa, dzine vhunzhi hadzo dza vha dzi kondaho. Fhedzi a si zwinzhi zwo swikelelwaho siani ḽa ṋetshedzokwayo ya mavu. Ri ḓo sedzana na zwikhukhulisi u itela uri mbekanymushumo iyi i ṱavhanyiswe.

Mbekanyamushumo idzi dza ikonomi na dza tshitshavha ndi tshipiḓa tsha zwiṱirathedzhi zwashu zwa phungudzo na pheliso ya tsiku ine ya isa phanḓa na u tambudza vhunzhi ha vhathu vhashu. Mushumo wo itwaho mahoḽa, nga vhafumakadzi tshumiso ya South African Women in Dialogue na tshumisano ya mihasho yo fhambanaho ya muvhuso, hu tshi katelwa na madalo a uya mashangoni a fanaho na Tunisia na Chile he ha itwa mvelaphanḓa khulwane siani ḽa u lwisa tsiku, u sumbedza zwinwe zwa zwithu zwo khakheaho nga sisiteme dzashu. Zwi khagala, u bva kha zwe zwa waniwa nga vhurumelwa, uri ri tea u:

Ṱalutshedza nga vhuronwane uri tsiku shangoni lashu yo ima nga nḓila ḓe;

Bveledzisa database yone-yone ya miṱa i tshilaho fhasi ha tsiku;

Sedza na u ṱalukanya zwo teaho u itwa u thusa miṱa iyo;

Sedza uri mvelaphanḓa kha miṱa iyi i khou vha hone naa musi mbekamyamushumo dzi tshi khou thusa u itela uri ri bvise miṱa iyo kha tsiku;

Shumana na vhushai, nga maanḓa tshivhalo tsha nṱha tsha vhafumakadzi tshi kwameaho;

Vhona uri mbekanyamushumo dza u lwisa tsiku dzi a shumisana u itela uri ri kone u shuma zwavhuḓi uri hu sa vhe la u lodzwiwa ha tshelede na u itwa ha tshithu tshithihi nga zwigwada zwo fhambanaho; na u

Ṱavhanyisa u gudiswa ha Vhashumi vha Tshitshavha vha Muṱa kha zwa phurofeshenaḽa na zwinwe u vhona uri miṱa yo sedzwaho i thuswa na u sedzeswa nga ngona.

Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhawani vha ndambedzo ya tshitshavha vha a sedzwa zwi tshi ḓa kha tshumelo dza masipala na zwikhala zwa mishumo, na u vhona uri ri isa phanḓa na u vhona uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha swika hune vha si tsha ḓisendeka nga ndambedzo nge vha wana mishumo. Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u sedzana na maga maswa ane a ḓo khwinisa ndambedzo.

Vhukando vhuhulwane ha maga aya vhu tea u vha u khwaṱhiswa ha vhukando ha vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe siani ḽa u khwinisa vhuthihi.

Kha uno ṅwaha wa u pembelela miṅwaha ya 60 ya Vhuthihi ha Madokotela a vharangaphanḓa vha MaAfrika na Maindia (Vho-AB Xuma, Vho-GM Naicker na Vho-Yusuf Dadoo), u pembelela miṅwaha ya 30 ya u vhulahwa ha Vho-Steve Biko, na u pembelela miṅwaha ya 20 ya madalo a uya Dakar nga vhaḓivhi vha manwalo vha Mavhuru u ṱangana na ANC, vhuvha hashu vhune ha vha vhuvha ha vhathu vho fhambananaho, na vhuḓipfi ha u vha muthu wa Afrika Tshipembe, vhu tea u ambiwa tshitshavhani tshoṱhe nga nḓila ine ya khwaṱhisa vhuthihi hashu sa lushaka. Tshiṅwe ndi tshauri musi ri tshi pembelela miṅwaha ya 30th ya u iledzwa ha gurannḓa dza The World na The Weekend World ri tea u vhudzisa mbudziso ya uri - ri a pfesesa na vhuḓifhinduleli hashu siani ḽa u fhaṱwa ha vhuthihi ha tshitshavha na u ṱuṱuwedzwa ha vhuḓipfi ha u vha vhathu vha fhano, ri tshi khou khwaṱhisa nnzwa dzo ri itaho uri ri vhe ṅanda nthihi sa lushaka!

Nga maṅwe maipfi, maga a ṱoḓeaho kha khwinifhadzo ya vhuthihi ha tshitshavha a si ane a nga itwa nga muvhuso fhedzi. Ri tea uri roṱhe sa vhathu vha Afrika Tshipembe ri ambe nga mbofholowo ya u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani, nahone ri shume ro sedza dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo:

Ndi a fulufhela uri roṱhe ri ḓo tenda uri nga tshumisano ya u ṱoḓa u swikelela dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga mbofholowo ri dovha ra vha na khaedu ya u lwa na vhutshinyi. Kha RDP White Paper ya 1994 ro amba uri:

"Vhathu vhothe vha ḓo tea u shela mulenzhe kha ṱhuṱhuwedzo ya mulalo na tsireledzo. Mulalo na tsireledzo zwi ḓo sendekwa kha ṱhanḓavhudzo ya fulo ḽa lushaka la mulalo na pheliso ya nndwa dzi itelwaho zwitshavha zwashu ... u sedzana na nndwa dzo vhalaho dzine dza itelwa vhafumakadzi...

"Mulalo na vhudziki ndi zwone mitheo ya maga a muvhuso a u fhaṱa tshiimo tshi ṱuṱuwedzaho vhubindudzi ... Hu ḓo dzhiwa vhukando vhu vhonalaho u fhelisa u sa tevhela mulayo, u rengiswa ha zwidzidzivhadzi, u rengiswa ha zwigidi, vhutshinyi nahone nga maanḓa u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana."

Ri nga si kone u fhelisa zwo vhofhaho na zwi ṋengisaho nahone ra amba uri ri na dakalo ḽo ḓiswaho nga mbofholowo arali vhathu vhashu vhai tshi tshila vho tshuwa, vho ḓihahedza ngomu mbondoni ndapfu na ḓaraṱa dzi tavhaho, vha tshi dzula vho tshuwa miṱani yavho, zwiṱaraṱani na magondoni ashu, vha sa koni u ḓiphina hune vha vha hone. Zwi tou vha khagala uri ri tea u isa phanḓa na u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa vhutshinyi.

Tshivhalo tshe ra ḓivhetshela tshone tsha 152 000 tsha mapholisa o tholwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) tsho no swikelelwa nahone vhugudisi ho khwinifhadzwa - fhedzi hezwi a zwi athu u ḓisumbedza lune zwa nga sia vhathu vhoṱhe vha tshi ḓipfa vho tsireledzea na u vhavhalea. Tshivhalo tsha vhutshinyi vhu vhaisaho muthu tsho fhungudzwa fhedzi phungudzo ya tshivhalo tsha ṅwaha nga ṅwaha tsha vhufhura, u rwa na u vhulaha tshi kha ḓi vha fhasi ha 7% - 10% ye ra ḓivhetshela yone. Thambudzo ya vhafumakadzi i kha ḓi vha kha tshiimo tshi sa ṱanganedzeiho;

U engedzea ha vhutshinyi he ha itwa nga tshifhinga tsha tshiṱereke tsha vhalindi ho vha ho tea u ri sumbedza uri nḓowetshumo ya vhalindi a si ine ya tea u tendelwa uri i vhe fhedzi fhasi ha ndangulo ya phuraivete kana i vhe tshithu tsha phuraivete. Zwi khagala uri sisiteme ya ndangulo ine ya vha hone i a teka-teka. Hezwi zwi katela na zwithu zwi fanaho na miholo, sisiteme dza u ṱola muthu uri ndi muthe ḓe, u itwa ha tsumbandila dza goloi dzi endedzaho tshelede, na zwiṅwe.

Heḽi ndi fhungo ḽine ra do ḽi sedzulusa ṋaṅwaha u itela uri, nga nṱha ha u khwinifhadza mushumo wa mapholisa, nga tshumisano na nḓowetshumo ya vhalindi ya phuraivete ri nga kona u fhaṱa tshiimo tshine ndavhelelo dza tshitshavha siani ḽa tsireledzo, hune ha shumiswa tshelede nnzhi, dzi a fushwa.

Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u vhona uri hu khwinifhadzwa kushumele kwa khothe dzashu, u itela phungudzo ya tshivhalo tsha milandu yo salelaho murahu. Ri ḓo dovha ra vhona uri tsheo dza u engedza tshomedzo dza Tshumelo dza Vhululamisi, u khwinifhadza vhulanguli ha Ndangulo ya Mikaṋoni na tshumelo dza vhupfuluwi na mbulungo ya mabambiri a ndeme, zwi a itwa.

Vhunzhi ha zwikhukhulisi siani ḽa khwinifhadzo ya tshumelo dzi itelwaho vhathu zwi bva kha u sa vha hone ndivho na sisteme dzi shumanaho na u sedza mvelaphanḓa. Hezwi zwo ita uri ri dzhie tsheo ya u shumana na tshiimo na ndivho ya muvhuso, nahone izwi zwi do itwa musi hu tshi iwa kha 2009.

Tshiṅwe tsha zwithu zwo ḓisumbedzaho u vha tshithu tsha nṱha siani ḽa u lugisa zwi sa tshimbiliho zwavhuḓi ndi ngudo dzi itwaho nga vhashumeli vha tshitshavha magudedzini o fhambanaho na mushumo wa SA Management Development Institute (SAMDI) ine ya tea u vha muisedzi muhulwane wa tshumelo zwi tshi ḓa kha u gudisa vhashumeli vha tshitshavha na u vha ita uri vha ḓivhe uri hu lavhelelwa mini khavho.

Tshiimo tsha u tevhedzwa ha zwi teaho u itwa ngomu mihashoni, zwi tshi ḓa kha vhashumeli vha tshitshavha na milayo ya ndango ya zwa masheleni, zwo songana. Hezwi a zwi tei u isa phanḓa naho u tevhedzwa ha nḓila kwayo ya ya ṱhoḓea dza u ṱolwa ha dzibugu mivhusoni ya lushaka na ya vunḓu zwo no khwaṱhiseswa. Zwo tea uri ri vhe na sisiteme ya thendelano ya u sedza kushumele nga maanḓa kha vhulanguli ha nṱha.

Mbekanyamushumo dza u khwinisa vhukoni ha mivhuso yapo dzi khou ya phanḓa. Nga murahu ha khetho dza mivhusoyapo nga Ṱhafamuhwe 2006, mbekanyamushumo dza u gudisa vhashumi dzo mbo ḓi thoma, nahone dzo itwa ho sedzwa uri 62% ya vhoṋeḓorobo vho vha vhe vhoṋeḓorobo vhaswa.

Zwi vhilaedzaho ndi uri kha vhunzhi ha mimasipala zwikhala zwinzhi zwa mishumo a zwi athu u ḓadzwa kana zwo vha hone kha vhulanguli ha nṱha na phurofesheni. Nga Khubvumedzi mahoḽa mimasipala ya 27% yo vha i sina vhalanguli vha masipala; Vunḓuni ḽa Northwest tshivhalo tsha zwikhala zwa mishumo kha vhulanguli ha nṱha tsho vha tshi nṱha ha 50%; ngeno Mpumalanga ho vha hu 1% fhedzi ya vhalanguli vha ntha vho sainaho Thendelano dza u Ṱola Kushumele.

Ri khou isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi nahone ri ḓo dzhia maga oṱhe o teaho, ri tshi khou ṱuṱuwedzwa nga Strategic Agenda ya Miṅwaha Miṱanu ya Muvhusowapo, ine ya katela u thuswa ha mimasipala nga mivhuso ya lushaka na ya vunḓu, u rumelwa ha vhaḓivhi makone hu tshi katelwa na na dzivoḽunthia dza phirofeshenaḽa u bva tshitshavhani, na u khwaṱhisa Dzikomiti dza Dziwadi - dzine 80% dzadzo dza vha uri dzo no tiwa shangoni ḽoṱhe.

Mbekanyamushumo ya u vhona uri kushumele ku a fana kha khethekanyo tharu dza mivhuso siani ḽa mbekanyamaitele (the National Spatial Development Perspective, Provincial Growth and Development Strategies and Integrated Development Plans) i khou iswa phanḓa nahone ina thandela dza ndingo dzine dza khou itwa kha dzimetro na zwiṱiriki zwa 13. Thandela idzi dza ndingo dzi tea u fhedzwa mafheloni a ṋaṅwaha.

Ri a ḓihudza uri hafu ya dzimetro na zwiṱiriki zwo fara Miṱangano yazwo ya Nyaluwo na Mvelaphanḓa, nahone miṱangano i ḓo khunyeledzwa hoṱhe mafheloni a Luhuhi. Hezwi zwi ḓo vha mutheo wa tshumisano vhukati ha vhashumisani vha tshitshavha nahone zwi ḓo thusa kha mvelaphanḓa ya ikonomi yapo.

Vhalusei Miraḓo ya Phaḽamennde:

Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa Muthusamuphuresidennde Vho-Phumzile Mlambo-Ngcuka kha vhurangaphanḓa ha nṱha he vha vhu sumbedza siani ḽa u itwa ha Asgisa, nahone nga tshumisano na Dziminista na Vhalangavunḓu vhane vha vha miraḓo ya Tshigwada tsha Mushumo (Task Team). Vho sedzana na zwithu zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu andiswa vhubindudzi na mishumo, na zwiṅwe zwi kwamanaho na mvelaphanḓa ya zwikili na vhukoni ha sisiteme ya muvhuso. Ri takalela u shela mulenzhe ha Miraḓo ya Khabinethe na vhalanguli vha tshumelo ya tshitshavha, kha khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso, kha u ranga phanḓa iyi mbekanyamushumo na u vhona mbekanyamushumo dza muvhuso dzi a itwa. Hezwi ndi mutheo wa maga ashu a u fhelisa zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho tshitshavhani tshashu uri ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswhao nga mbofholowo.

U vhona uri mbekanyamushumo ya AsgiSA i a itwa, nga nṱha ha dziṅwe mbekanyamushumo dzo bulwaho miṅwahani yo fhiraho, ṋaṅwaha muvhuso u ḓo:

khunyeledza tsedzuluso ya tshenzhemo ya shango ḽashu kha u langa vhushaka vhukati ha reithi ya u vhambedza tshelede yashu na tshelede dza mashangoḓavha, mutsiko wa ikonomi na reithi dza nyingamadelo. Hezwi zwi ḓo ri thusa u ta maga a u ṱuṱuwedza nyaluwo ya nḓowetshumo dzine dza bveledza zwibveledzwa zwa fhano hayani na zwa mimaraga ya mashangoḓavha, na zwine zwa ḓo kona u ṋea vhashumi vha sina zwikili mishumo;

ita zwo bulwaho nga National Industrial Policy Framework ine ya vha uri yo no khunyeledzwa, nahone ri ḓo:

ṱavhanyisa u itwa ha maga a sekhithara u leludza vhubindudzi kha zwa Vhubindudzi ha Tshumelo, vhuendelamashango, zwivhaswa zwa mupo na khemikhaḽa, na u khunyeledza mbekanyamushumo dza vhusimamaḓaka na mabambiri, zwiambaro na zwibveledzwa zwa malabi, minirala na zwa vhuinzhiniere;

bveledza kuitele kwa u vhea phanḓa ṱhoḓea dza u thusa kha zwa migodi na khwinifhadzo ya minirala, vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi, sekhithara ya zwishumiswa zwa nḓuni; nḓowetshumo dza vhukoni, tshumelo dza tshitshavha na zwa khemisi. Ri ḓo ta State Diamond Trader ine ya ḓo rengisa 10% ya daimani u bva kha vhabveledzi vhapo na u rengisa daimani idzo kha vhatshei na vhabveledzi vhapo. Ri a takala uri DeBeers yo tenda u thusa nga nnḓa ha mbadelo siani ḽa vhulanguli, zwikili zwa thekiniki na nḓisedzo ya thundu tshifhingani tsha miṅwaha miraru;

bveledza mbekanyamushumo dza u leludza vhubindudzi kha sekhithara dzine dza tikedza mbekanyamushumo dzashu dza tshomedzo, hu tshi katelwa zwibveledzwa zwi shumiswaho kha vhudavhidzani, vhuendi na fulufulu. Ri ḓo tavhanyisa mushumo washu wa u vhona uri ri ḓisendeka nga maanḓa a nuclear, gese ya mupo na zwiko zwa mafulufulu ane a kona u shumiswa a sa fheli;

siani ḽa zwa vhudavhidzani ndi a takala u ḓivhadza uri Muhasho wa Vhudavhidzani na khamphani dza vhudavhidzani ha ṱhingo thendeleki na Telkom, dzi khou shumisana kha u khunyeledza mbekanyamaitele dza u shumana na mbadelo dzi itwaho musi muthu o founela muthu ane a vha kha nethiwekhe ya iṅwe khamphani. Izwi zwi ḓo itwa ṋaṅwaha u itela u thusa vhathu. Telkom na yone i ḓo ta mbadelo dza fhasi dza international bandwidth kha senthara dza fumi dza thuso dzine muthu a rwela luṱingo khadzo, hune senthara iṅwe na iṅwe ya ḓo thola vhathu vha 1 000 sa tshipiḓa tsha u engedza sekhithara ya BPO. Senthara idzi dzi ḓo fhatwa fhethu ho bulwaho nga muvhuso. Mbadelo dzo khetheaho dzi ḓo vha dza vhuḓi musi dzi tshi vhambedzwa na dza maṅwe mashango a ne ra kona u ḓivhambedza nao.

Ri ḓo dovha ra dzhia maga a u khwinisa vhuṱaṱisani kha ikonomi u itela u fhungudza tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza bindu na u ṱuṱuwedza vhubindudzi, hu tshi katelwa na u thoṅwa ha sisiteme ya Regulatory Impact Assessment (RIA), u bveledzisa maanḓa a broadband ya luvhilo lwa nṱha ya lushaka na ḽifhasi, u khunyeledza mbekanyamaitele ya u khwinisa vhukoni ha vhafari vha zwiporo na vhuimangalavha, na u khwaṱhisa vhukoni ha tshumelo dza vhuṱaṱisani.

Mvelaphanḓa yo itwaho kha u vhona uri magudzedzi a u isa Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi (FET) i amba uri ri nga kona u andisa tshivhalo tsha vhafinyi vha zwanḓa. U thoma ṋaṅwaha, ri ḓo ṋea thuso ya zwa masheleni kha vhagudiswa vha ṱoḓaho u ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET. Ri ḓo dovha ra tandulula zwi kwamaho vhuḓifhinduleli vhukati ha muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu zwi tshi ḓa kha vhulanguli ha sisiteme ya FET. Ri a fulufhela uri maga ashu a u ṱuṱuwedza zwikhala izwi a ḓo u thusa u rumela mulaedza kha vhaswa uri zwikili zwa zwanḓa ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi nahone zwikili izwi zwi fana na dziṅwe pfunzo.

Nga murahu ha nyambedzano vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha yunivesithi dzashu, thendelano yo swikelwa nahone ho dzhiwa tsheo siani ḽa zwiko zwi ṱoḓeaho u vhona uri zwikili zwi ṱoḓeaho, fhedzi zwine vhanzhi vha sa vhe nadzwo, zwi a ṋekedzwa.

Hanefha ri tama u pembelela zwo itwaho nga Joint Initiative on Skills Acquisition (JIPSA), ye ya ṱanganya muvhuso, mabindu, vhashumi, magudedzi na vhaṅwe.

Sa izwo Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha tshi zwi ḓivha, ro dovha ra engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi sa badeli mbadelo dza tshikolo.

Ri ḓo rangwa phanḓa nga vhuḓikumedzi hashu kha u shumana na uyu mushumo u itela u vhona uri 2010 Fifa World Cup ndi ya nṱhesa ye ya vhuya ya farwa. Ri tama u fhululedza Komiti yashu Yapo ya Nzudzanyo (LOC) na vhaṅwe vhashumisani kha mushumo mungafha wa nṱhesa une vha khou ita.

Zwi tou vha khagala uri u itela uri vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ḓifhelwa nga dakalo ḽi ḓiswaho nga ikonomi i aluwaho, hezwi na maṅwe maga, zwi ḓo tea u fhelekedzwa nga mbekanyamushumo yo khwaṱhaho u shumana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili. Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo ita zwi tevhelaho:

u dzhia vhuṅwe vhukando ha u engedza tswikelelo ya masheleni a mabindu maṱuku nga tshumiso ya gwama ḽa Apex (Samaf) na gwama ḽa khadzimiso ya masheleni kha ndimo ṱhukhu (Mafisa);

u vhona uri Dzhendedzi ḽa Mveledzisophanḓa ya Mabindu Maṱuku (Seda) ḽi shuma nga nḓila kwayo;

u shumana na Mulayotibe wa Dzikhamphani nga murahu ha u ṱahiswa ha vhupfiwa nga vhathu, sa tshipiḓa tsha vhukando ha u fhungudza mutsiko kha mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa na u ṋea maanḓa vhafaramikovhe vha mikovhe miṱuku na vhashumi;

u ambedzana na vhaswa vha 20 000 kha Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa, nga nṱha ha tshivhalo tsha zwino tsha vha 10 000 vho no ḓidzhenisaho; u ṅwalisa dzivoḽunthia dza 30 000 dza vhaswa kha vhukando ha mveledzisophanḓa ya tshitshavha; na u thola vhaswa vha 5 000 sa tshipiḓa tsha EPWP kha ndondolo ya zwifhaṱo zwa muvhuso;

u khwaṱhisa vhukando ha u dzhenisa mveledzisophanḓa ya vhaswa kha kushumele kwa muvhuso, hu tshi katelwa na mbekanyamushumo ya tshumisano ya vhaswa, na maga a itwaho a u ṱanganya vho funzeaho vha sa shumi na zwikhala zwa mishumo;

u thoma u ita zwo bulwaho kha Mulayo wa Pfanelo dza Mavu a Tshitshavha wa 2004 u itela khwinifhadzo ya tshumiso kwayo ya ikonomi kha mavu a tshitshavha, na u engedza thuso ya zwa tsheledzo, mbeu na zwishumiswa kha vhalimi vhaṱuku na vho vhumbanaho.

Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde:

Mbekanyamushumo dza ikonomi dze ra amba ngadzo ndi tshipiḓa tsha vhukando vhune Afrika Tshipembe loṱhe ḽa tea u sedzana naho u itela phungudzo ya tsiku na u sa lingana shangoni ḽashu. Kha riṋe a zwi tou vha muano fhedzi zwauri mvelaphanḓa ya dimokhirasi yashu i tea u kalwa nga maga o khwaṱhaho ane ra a dzhia a u khwinisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhashayo shangoni ḽashu.

Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo wo no thoṅwaho siani ḽa tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulondo uri i kone u thoma nga u ṱavhanya. Izwi zwi ḓo itwa ndivho hu khwinifhadzo ya mbekanyamushumo dza tshitshavha dza ra dzi thoma miṅwahani yo fhiraho. Tshithu tshihulwane tsha tsedzuluso iyi hu ḓo vha mushumo wa u lugisa zwo khakheaho zwe zwa bulwa kha Muvhigo wa 2002 Komiti ya Ṱhoḓisiso kha Sisiteme ya Vhulondo Afrika Tshipembe. Muvhigo wo amba uri mutheo wa sisiteme ya vhulondo a u ho kana a u fulufhedzei uri u nga shumela vhathu vhanzhi zwavhuḓi. Ri rangwa phanḓa nga khumbulo ine ya ri nga nṱha ha ndambedzo dza tshitshavha dzi itwaho nga muvhuso, ri tea u sedza u itwa ha sisteme ine ya thola vhathu uri vha ḓishumele nahone i ṱuṱuwedzwaho nga vhuthihi ha vhathu.

Hezwi zwi ḓo amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha ḓo ḓifhelwa nga u vha miraḓo ya sisiteme nthihi ya ndangulo ya ndindakhombo ya tshitshavha, ngeno avho vha wanaho malamba manzhi vha tshi ḓo kona u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha zwikimu zwa phuraivete zwa phensheni. Kha nyambedzano dzo itwaho u swika zwino ngomu muvhusoni, hu khou vha na thendelano uri zwiṅwe zwithu zwa iyi sisiteme zwi ḓo katela:

u isa phanḓa na u badela mbadelo dza ndambedzo dzo tiwaho kha sisiteme ya ndambedzo dza tshitshavha nga tshumiso ya sisiteme ya tshizwino-zwino ya ndangulo;

ndambedzo ya miholo kha vhashumi vha wanaho malamba maṱuku, ho sedzwa vhathu vhane vha khou thoma u shuma, nga maanḓa vhaswa;

muthelo wa tsireledzo ya tshitshavha wa u lambedza zwikimu zwa mbulungo ya tshelede, lufu, vhuholefhali na ndambedzo dza vha sa shumi.

Minista wa Gwama vha ḓo ṱalutshedza nga vhuronwane izwi zwo bulwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama. Zwine ra tea u zwi ḓivha ndi zwa uri musi ri tshi khunyeledza sisteme ntswa ya vhulondo, muvhuso u ḓo dzhia maga a vhonalaho a u ambedzana na vhoṱhe vhashumisani vha tshitshavha vhane vha ḓo ambedzanwa navho ho sedzanwa maṱoni na nga tshumiso ya NEDLAC.

Ro no thoma u sedzana na vhukando ha u swikelela vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14.

Mbekanyamushumo yashu ya sekhithara ya tshitshavha ṋaṅwaha i do katela na:

u ṱavhanyisa u fhaṱwa ha nnḓu dzi sa ḓuri nga u tiwa nga u ṱavhanya ha Tshivhumbiwa tsho Khetheaho tshine tsha ḓo shumana na zwa masheleni, u ṱuṱuwedza Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu na u khunyeledza zwo salaho zwa thendelano yo lengaho ine ya tea u itwa na sekhithara ya phuraivete kha zwa dzi nnḓu dza mutengo wa fhasi;

u ṱavhanyisa u itwa ha mvusuludzo ya dzithekhisi, na u itwa ha mbekanyameitele dzo fhelelaho dza vhuendi ha zwidimela na ha nḓilani, hu tshi katelwa Bus Rapid Transit System kha mimasipala ya dziḓorobo khulwanesa dzi ḓivhiwaho sa dzimetro, na mvusuludzo ya Metrorail: kha vha ri ndi dzhie tshino tshifhinga u ombedzela uri muvhuso na vhashumisani vhashu kha SANTACO ri nga si shushedzwe uri ri ṱutshele thandela ya mvusuludzo ya dzithekhisi, na uri maga maṅwe na maṅwe a u khakhisa vhudziki ndivho hu u fusha ṱhoḓea dzo bvaho nḓilani dza vhasigathi a ḓo dzhielwa vhukando ha mulayo;

u andisa tswikelelo kha Mvelaphanḓa ya Vhushie (Early Childhood Development) sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u khwinisa sisteme yoṱhe ya pfunzo na u vha tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho;

u khunyeledza mbekanyamaitele dzo khwaṱhaho dza maga a u fhedzisa a mbekanyamushumo dzashu u itela u swikelela ndivho dzashu dza nḓisedzo ya maḓi nga 2008, tshampungane nga 2010 na muḓagasi nga 2012;

u khwaṱhisa vhukando ha u shumana na mbilo dzo salaho dza mavu na mbuiselo ya mavu kha vhaṋe vhao na u wana nḓila dza u ṱavhanyisa ṋetshedzo ya mavu;

u khwinisa vhugudisi na u tholwa ha vhaongi na vhashumeli vha tshitshavha na vhathusi. U engedza tshivhalo tsha magudedzi a vhugudisi, u engedza ndeme ya vhugudisi, u ta sisteme ya dzibadzari;

u isa phanḓa na u shumana na zwi kwamaho mbadelo ya vhashumi vha zwa mutakalo, na u ṋekana nga zwiko zwo engedzwaho u itela khwinifhadzo ya miholo ya vhadededzi;

u vhona uri maga a u fhungudza mitengo ya mishonga vhu ya dzhiwa nga u ṱavhanya;

u isa phanḓa na u shumana na mpfu dzi vhangwaho nga zwithu zwine zwa thivhelea u fana na dali (malaria), lufhia (TB), na khombo dza nḓilani na vhutshinyi vhu shushaho.

Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa HIV na AIDS na u khwinisa u itwa ha zwoṱhe zwa mutakalo u fana na u thivhela malwadze, dzilafho na ndondolo ya hayani. Ri ḓo vhona uri tshumisano dzo tiwaho miṅwahani minzhi dzi a khwaṱhiswa, na u vhona uri kushumele kwashu kwa lushaka kwo khwinifhadzwaho kwa u lwisa AIDS na maṅwe malwadze a thusula ku a khunyeledzwa nga u ṱavhanya.

Ṋaṅwaha ri ḓo khunyeledza maga ashu siani ḽa u itwa ha mbekanyamushumo dza u vhona isa phanḓa na mbekanyamushumo dza u swikela zwe ra ta siani ḽa tswikelelo ya kha tshumelo dzi fanaho na maḓi nga 2008, tshampungane nga 2010 na muḓagasi nga 2012. Ri ḓo dovha ra khunyeledza tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dzi sedzanaho na vhuthihi ha vhathu, hu tshi katelwa tshiṱirathedzhi tsha pheliso ya tsiku, na zwi kwamaho vhuthihi ha lushaka, mikhwa na vhuvha.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo, vhukando uvhu vhu tea u tshimbidzana na fulo ḽa u khwinisa tsireledzo ya tshitshavha na vhudziki. Muvhuso u ḓo vhona uri tsheo dzo no dzhiwaho malugana na u khwaṱhisa fulo ḽashu ḽa u lwisa vhutshinyi dzi a itwa. Khaedu ye ra sedzana nayo kha u shumana na iḽi fhungo a si ya malugana na pholisi.

Zwi ṱoḓeaho ndi nzudzanyo kwayo, u kuvhanganywa ha vhathu na vhurangaphanḓa ha zwa mulayo, vhaofisiri vha zwa vhusevhi na vhululamisi, na tshumelo dza sisiteme ya vhulamukanyi. Vhunzhi ha vhashumi vha tshitshavha vho sumbedzisa uri vho ḓiimisela u shumela lushaka lune vha sala vha sa koni u fhedza tshifhinga tshinzhi na miṱa yavho. Izwi vha zwi ita ndivho hu u tsireledza mbofholowo yashu na tsireledzo yashu.

Hu dovha ha vha dziṅwe mbekanyamushumo nnzhi dzo no itwaho nga muvhuso, nahone ṋaṅwaha muvhuso u ḓo:

isa phanḓa na u khwinifhadza miholo na zwi kwamaho kushumele kwa mapholisa, na u engedza vhashumi vha SAPS uri vha fhire 180 000 tshifhingani tsha miṅwaha miraru, na u vhona uri hu shumiswa nga vhuronwane nahone zwi ngomu sisiteme ya vhutoli ya ḽekhiṱhironikhi yo thoṅwaho maḓuvhani a si gathi o fhiraho;

vhona uri dziḽaborathori dza forensiki dzi wana zwishumiswa zwo teaho zwa thekinoḽodzhi ya tshizwino-zwino uri dzi kone u shuma nga vhukoni nahone nga tshihaḓu, na u vhona uri database ya khandiso ya minwe i shuma nga ngona;

u vhona uri Muhasho wa zwa Muno u a shomedzwa uri uri u kone u shuma zwavhuḓi. Izwi zwi ḓo itwa nga u ḓadzwa ha zwikhala zwa poswo, u khwinisa sisiteme dza kushumele na u ita zwo themendelwaho nga Task Team ine ya khou shumisana na Minista u khwinisa mushumo wa Muhasho;

u ita zwo themendelwaho nga Khomishini ya Khampepe zwi kwamaho vhuvha na kushumele kwa Directorate of Special Operations (Scorpions);

u vhona uri kushumele kwa Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe (SARS) ku vha kushumele kwa tshizwino-zwino, nga maanḓa siani ḽa u khwinifhadza ndangulo ya Vhulanguli ha Mikaṋoni na u vhona u khwinisa tshumisano vhukati ha mihasho;

u khwaṱhisa mushumo wa vhusevhi siani ḽa vhutshinyi vhu dzudzanywaho, nahone hu tshi khou fhaṱwa kha magundo e ra vha nao miṅwahani i si gathi yo fhiraho zwi tshi kha ḓa u fhurwa ha goloi dzi endedzaho tshelede, thengiso ya zwidzidzivhadzi na u tswiwa ha zwiko zwa mupo;

u isa phanḓa na u shomedza madzhendedzi ashu a vhusevhi, na u vhona uri a dzula a tshi shuma nga fhasi ha Ndayotewa na milayo yashu;

u khwinisa u sedzwa ha vhutshinyi na u khwinisa kushumele kwashu kha thivhelo na u lwisa vhutshinyi;

u vhona uri huna tshumiso ya vhuḓi ya thekinoḽodzhi ntswa ya vhulamukanyi na u khwinifhadza kushumele kwa khothe dzashu, u itela ṱhavhanyiso ya phungudzo ya milandu yo salelaho murahu zwi tshi ḓa kha tsengo yayo;

u khunyeledza zwo salaho zwi kwamaho vhukando ha u shandula na u khwinisa vhulamukanyi na kushumele kwaho, nahone izwi zwi ḓo itwa nga nyambedzano na tshumelo ya vhulamukanyi;

u ita mbekanyamushumo dze dza tendelwa dza u fhaṱwa ha dzhele nnzhi na u fusha zwipikwa zwa Phoḽisi ya Vhululamisi;

u isa phanḓa na u shomedza madzhendedzi ashu a vhusevhi, na u vhona uri a dzula a tshi shuma nga fhasi ha Ndayotewa na milayo yashu;

u khwinisa u sedzwa ha vhutshinyi na u khwinisa kushumele kwashu kha thivhelo na u lwisa vhutshinyi. Ri tea u sedza uri, u fana na kha maṅwe mashango, vhutshinyi vhu shushaho vhu anzela u itea fhethu hune ha vha na thambulo nahone hu ṱoḓea thuso yo khwaṱhaho u shumana na vhutshinyi.

Sa musi ro no di amba, hezwi na vhuṅwe vhukando zwi ḓo konadzea fhedzi arali ra fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho zwitshavhani zwashu na vhukati ha zwitshavha na mapholisa u itela uri zwigevhenga zwi konḓelwe u ita mushumo wadzwo.

Ri pfa ro takadzwa nga vhuḓikumedzi ho sumbedzwaho nga vharangaphanḓa mabindu na vhurereli, ha u khwaṱhisa tshumisano na u ṋea tshifhinga tshavho na zwiko u itela u khwaṱhisa nndwa ya u lwisa vhutshinyi. Muvhuso u ḓo shela mulenzhe u vhona uri tshumisano iyi i a shuma, na u vhona uri roṱhe ri a shumisana kha vhuḓifhinduleli hashu ha u tsireledza vhadzulapo vha shango ḽashu.

Ndi tea u amba uri Minista wa Tsireledzo na Vhudziki na Tshumelo ya Mapholisa vha khou shumana na midzinginyo ya u khwinisa kushumele na vhukoni ha Foramu dza Mapholisa a Tshitshavha.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo:

U itela khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu, muvhuso u tea u khwinisa vhukoni na kushumele kwawo. U swikelela zwipikwa izwi ri ḓo ita zwi tevhelaho ṋaṅwaha:

ri ḓo khwaṱhisa u ṱolwa ha kushumele kha khethekanyoo dzoṱhe dza muvhuso, hu tshi katelwa u gudiswa ha vhalanguli vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u itwa ha sisiteme iyi;

u khunyeledza, miṅwedzini ya 18 i ḓaho tshumelo nthihi ya tshitshavha, mulayo wa tshumelo dza tshitshavha na maitele, na phoḽisi ya mbadelo, thuso ya zwa mutakalo na dziphensheni;

u ṱola vhukoni na zwine zwa nga itwa u dzhenelela kha mivhuso ya mavunḓu ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha mivhuso yapo na ofisi dza vhalangavunḓu, ngeno ri tshi khou isa phanḓa na u khwinifhadza vhukoni kha muvhuso wa lushaka;

u khwaṱhisa sekhithara ya tshitshavha na fulo ḽi lwisaho tshanḓanguvhoni na u khwinisa kushumele kwa vhukando hashu ha u lwisa tshanḓanguvhoni;

u vhona uri fulo ḽa Batho Pele ḽi a thonwa kha mivhuso yapo, u khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza u swikelela vhathu na u fhaṱa dziMulti-Purpose Community Centre dziṅwe uri dzi fhire dza 90 dzine dza vha hone; na

u shomedza na u thusa mahosi.

U khwinisa zwi dovha zwa amba u vha na database i pfadzaho ya matshilisano lushakani lwashu. Ndi ngadzwo hu tshi ḓo itwa ṱhoḓisiso mbili khulwane ṋaṅwaha nga 2007. Maḓuvhani mavhili o fhiraho vhashumi vha 6 000 u bva kha Statistics South Africa vho phaḓalala na shango ḽothe u kuvhanganya zwidodombedzwa u bva miṱani ya 280 000 yo khethwaho uri i shele mulenzhe kha Ṱhoḓisiso ya Tshitshavha ine ya ḓo ṋea muvhuso zwidodombedzwa zwo teaho zwa kutshilele kwa vhathu vhuponi hoṱhe ha shango.

Nga Tshimedzi hu ḓo dovha ha khethwa vhaṅwe vhathu vha 30 000 miṱani ya 8 000 uri vha shele mulenzhe kha ṱhoḓisiso ya Lushaka siani ḽa Miholo na Matshilisano, ine ya vha ya u thoma ya Afrika Tshipembe. Vhathu avha vha 30 000 vha ḓo sedzwa lwa tshifhinga tshilapfu u itela uri ri kone u pfesesa zwithu zwi fanaho na vhugaraba, tshanduko dza mishumoni, u ya nṱha siani ḽa masheleni kha thanga dza miṅwaha yo fhambannaaho na zwidodombedzwa zwa u fhaṱwa na u pwashea ha miṱa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u ita khuwelelo kha vhoṱhe vho khethwaho uri vha shumisane na rine kha uno mushumo mungafha.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo:

Tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa zwo itwaho nga vhathu vha Afrika miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho ho vha u vhuiswa ha mulalo Dzinguni ḽa Great Lakes. Ri a ḓihudza sa vhathu vha Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe ha vhathu vha shango ḽashu u ḓisa mulalo dzinguni iḽi - u bva kha vhavhera na vhabvana vha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli, uya kha vhashumi vha zwivhumbiwa zwa tshitshavha na zwa phuraivete vhe vha shuma u vhona uri muloro wa Afrika u a bvelela shangoni la Vho-Patrice Lumumba.

Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na vhathu Democratic Republic of Congo, Burundi, Comoros na Sudan kha u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa kha ndingo dza mulalo na vhudziki na mvelaphanḓa ya ikonomi na matshilisano.

Fhedzi naho ri tshi ḓihudza nga zwe zwa swikelelwa nga Afrika siani ḽa mulalo na mvelaphanḓa, ri nga si kone u sa dzhiela nṱha khaedu dze ra sedzana nadzo kha mashango ane ha kha ḓi vha na dzinndwa, nga maanda ro sedza maga a mulalo kha ḽa Sudan, hu tshi katelwa na tshiimo tsha Darfur, Côte d'Ivoire na Somalia.

Muvhuso washu u ḓo dzhiela nzhele khumbelo dza thuso, ro sedza maanḓa ashu siani ḽa mmbi ya lushaka, u shumisana na African Union kha u thusa vhathu na muvhuso wa Somalia. Zwa ndeme ndi maga ane a khou itwa u vhona uri vhalwaho Somalia vha wane thandululo yone-yone i ḓisendekaho nga vhupfumedzani

Ṋaṅwaha ri ḓo vhona uri mbekanyamushumo ya kushumele ine midzi yayo ya vha u khunyeledzwa ha African Peer Review ya shango ḽashu i a itwa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa miraḓo ya Phaḽamennde, Dziminista na mihasho, madzangano a tshitshavha na tshitshavha tshoṱhe kha zwe vha ita kha uyu mushumo we wa vha u na khaedu khulwane kha dimokhirasi yashu. Ri ḓo dovha ra dzhia maga o teaho u vhona uri hu vha na mbekanyamushumo ya kushumele ine ya ḓo vha hone nga ṅwambo tsedzuluso ya peer review.

Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shuma na dzhango ḽoṱhe ḽashu na vhashumisani na riṋe siani ḽa mvelaphanḓa, u ṱavhanyisa u itwa ha mbekanyamushumo dza Tshumisano Ntswa ya Mvelaphanḓa ya Afrika, kana New Partnership for Africa's Development (Nepad)

Kha ṅwedzi wo fhiraho Afrika Tshipembe ḽo thoma na mushumo waḽo wa u vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha (United Nations Security Council). Ri tama u ḓikumedza, ro imela vhathu vha Afrika Tshipembe, uri ri ḓo ita nga hune ra kona, kha iyi khoro, u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki ha ḽifhasi.

Ri ḓo isa phanḓa na u ambedzana na vharangaphanḓa vha mashango a Palestine, Israel, Iraq, Iran na maṅwe mashango a Vhubvaḓuvhakati na Mulongani wa Persia.

Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhushaka hashu na maṅwe mashango a dzhango ḽashu, vhushumisani na riṋe vha India, Brazil na People's Republic of China, maṅwe mashango a Tshipembe, na Japan, Europe na North America.

Ri ḓo shumisana kha u vhona uri nyambedzano dza Dzangano ḽa World Trade dza Doha dzi a vusuludzwa nga u ṱavhanya, nahone ri tshi tenda uri ndi zwa ndeme kha mashango o bvelaho phanḓa na ane a khou bvela phanḓa uri nyambedzano idzi dzi khunyeledzwe.

Mufumakadzi Tshipikara, Mudzulatshidulo na Vhahulise Miraḓo ya Phaḽamennde:

U tou bva tshe ra khethwa nga vhanzhisa nga 2004, ro ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa khwine. A ro ngo tea u nyadza zwikhukhulisi zwine ra kha ḓi tea u shumana nadzwo.

Fhedzi mulaedza une tshenzhemo yashu roṱhe ya u rumela ndi wa uri ri roṱhe ri nga kona nahone ri ḓo kunda kha u swikelela zwipikwa zwa vhoṱhe zwe ra ḓivhetshela zwone sa lushaka - u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe shangoni ḽine a ḽi tshe na zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho.

Ri tea u amba, nahone nga vhuḓifulufheli, nga mbofholwo. Ri tea u zwinga dza khwaṱha kha u vhona uri ri ḓisa "dakalo ḽine ḽa dela vhanna na vhafumakadzi vha tshilaho shangoni ḽo vhofholowaho".

A ri athu u swika. Fhedzi haho, nga nnḓa ha riṋe, ane a do vhona uri muloro uyu u a swikelwa. Kha ri zwinge dzi khwaṱhe ri shume zwi ngomu nahone ri tshi khou pfesesa uri mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḽi ṱoḓa ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe.

Ndo livhuwa.

Mulaedza uyu wo phaḓaladzwa nga: Ofisi ya Muphuresidennde

9 Luhuhi 2007





<fn>StateoftheNation.2008.2009-04.Ve.txt</fn>
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe, Vho-Thabo Mbeki: Dzulo ḽa Phaḽamennde

8 Luhuhi 2008

Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano ḽa Lushaka;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusamudzulatshidulo wa NCOP;
Muthusamuphuresidennde wa Riphabuḽiki;
Vharangaphanḓa vha huliseaho vha madzangano ashu a zwa poḽitiki na Miraḓo i huliseaho ya Phaḽamennde;
Dziminista na Vhathusaminista;
Vho-Jacob Zuma, Muthusamuphuresidennde wa Kale wa Riphabuḽiki vhane vha dovha vha vha Muphuresidennde wa African National Congress;
Muḓivhalea Muhaṱuli Muhulwane na miraḓo ya zwa Vhulamukanyi;
Ṱhoho dza Tshumelo dzashu dza Tshumelo dza Tsireledzo;
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati;
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Zwipikara zwa Mavunḓu ashu;
Mudzulatshidulo wa SALGA, vhoṋeḓorobo na vharangaphanḓa vha mivhusoyapo;
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho;
Ṱhoho dza madzangano a muvhuso a tikedzaho dimokhirasi;
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya tshitshavha;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha;
Vhaeni vha ṱhonifheaho, khonani na vhashumisani;
Vhathu vha Afrika Tshipembe:

Kha vha ntendele kha ḽino Dzulo ḽa Phaḽamennde ya vhuraru kha mulaedza wa ṅwaha wa tshiimo tsha lushaka lwashu, u tamela mashudu Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde Ṅwaha Muswa wa dakalo.

Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu, musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe, Ndi amba idzwi ngauri, nga migaganyo yashu, a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo. Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone.

Ndi khou amba ṋamusi, Mufumakadzi Tshipikara, phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki, Vho-MaMofokeng, vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani, Transkei, he vha dzula hone miṅwaha minzhi. Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi. Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho. Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho. Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi.

Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela, muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu, vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha.

Ri dovha ra ṱanganedza Vho-Arthur Margeman, vho imelaho vhahali vha katelaho Vho-Nelson Mandela, vhe vha rangaphanḓa fulo ḽa Alexandra bus boycott miṅwahani ya fuṱhanu yo fhiraho. Ri dovha ra pfa ro hudzwa nga u vha hone ṋamusi ha Mufumakadzi Vho-JannTurner, ṅwana wa Vho-Rick Turner vhe vha vhulahwa nga vhavhulahi vha apartheid miṅwaha ya 30 yo fhiraho.

Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe, murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe, vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho, nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele, u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho. Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho.

Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho, vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo, vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele. Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu, vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu.

Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso. Nga murahu ri ḓo fara Khetho dza vhuṋa. Muvhuso wo sedzulusa lwendo lwe ra lu tshimbila siani ḽa u ita zwe ra laedzwa nga vhathu nga 2004.

Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004. Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa.

Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso. Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele.

Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24, zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho.

U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso, dzine dza vha muvhuso wa lushaka, ya mavunḓu na mivhusoyapo, dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe,

Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele i khou ḓikumedza uri kha tshifhinga tshi ḓaho i ḓo zwinga dza khwaṱha kha ndivho yashu - Zwi sa fani na zwa nga Misi! Ri tshi ri Zwi sa fani na zwa nga Misi a ri ambi uri huna tshanduko kha phoḽisi dzashu. Ri amba tshanduko malugana na luvhilo, vhukoni na kushumele siani ḽa kuitele kwa phoḽisi na mbekanyamushumo u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu nga u ṱavhanya.

Ro dzhia maga o teaho u vhona uri Muvhalelano wa Ṅwaha une Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana ngawo kha uno ṅwedzi u avha masheleni o teaho u itela uri ndivho dza Zwa Ndeme dzi swikelwe. Khethekanyo dza nṱha dza Zwa Ndeme ndi dzi tevhelaho:

u ṱavhanyiswa ha nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa;

u ṱavhanyiswa ha u fhaṱwa ha tshomedzo dzi ṱoḓeaho kha u swikelela ndivho dzashu dza ikonomi na dza tshitshavha;

u khwinifhadzwa ha vhukoni ha u dzhenelela hashu kha Ikonomi ya Vhuvhili, na phungudzo ya tsiku;

u khwinifhadzwa ha mbekanyamushumo dzashu dzi sedzanaho na pfunzo na vhugudisi

u ṱavhanyisa luvhilo lwashu kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe;

u vusuludza sisiteme ya zwa vhulamukanyi u itela nndwa i lwisaho vhutshinyi;

u khwaṱhisa kushumele kwa muvhuso u itela uri u kone u shumana na ndivho dza mvelaphanḓa; na

u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi, nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe.

Tshiimo tsha zwino tshi ri kombetshedza uri ri ṱuṱuwedze na u kuvhanganya vhathu vhashu uri ri shumisane kha u ita zwithu zwoṱhe zwi teaho u itwa, nahone ri tshi khou pfesesa uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwashu roṱhe!

Musi ri tshi shumisana shangoni ḽoṱhe, zwine ra tea i zwi ḓivha na zwine ra tea u vha zwone ndi uri - a Zwi Fani na zwa nga Misi!

Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza, muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.

U ombedzela zwine zwa vha muhumbuloni wawe, o dzinginya uri ndi tea u humbula maipfi a ḓivheaho e Vho-Charles Dickens vha vula ngao tswinga kha bugu yavho ya nganea i vhidzwaho A Tale of Two Cities. Kha vha ri ndi topole maipfi ayo, e a nngwanela one kha A Tale of Two Cities:

"Ho vha hu zwifhinga zwavhuḓi, hu zwifhinga zwi konḓaho, hu tshifhinga tsha vhuṱali, hu tshifhinga tsha vhutsilu, tshifhinga tsha u tenda, tshifhinga tsha u sa tenda, ho vha hu khalaṅwaha ya Tshedza, hu khalaṅwaha ya Swiswi, ho vha hu luṱavula lwa fulufhelo, hu vhuria ha u fulufhuwa, ro vha ri na tshiṅwe na tshiṅwe, ri sina tshithu, roṱhe ro vha ro livha ṱaḓulu, roṱhe ro fara ḽiṅwe buḓo - nga u pfufhifhadza, tshifhinga itsho tsho vha tshi tshi fana na tsha zwino he vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha itaho phosho vha ombedzela uri tshi ṱanganedzwe hu sa sedzwi uri ndi tsha vhudi kana ndi tsho vhifhaho naa, kha u vhambedzwa ha maimo a nṱhesa fhedzi."

Vha ḓo ḓivhudzisa uri na nṋe ndi a tenda naa uri ro dzhena kha tshifhinga tsha nḓaḓo, tshine muṅwe na muṅwe washo a ḓo xela, a sa ḓivhi uri a kande ngafhi, a sa koni u ima zwavhuḓi, o tshuwela ḽa matshelo!

Phindulo yanga ndi ine is a timatime, Hai! U fana na Muvhuso washu, ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone. I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe, Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho.

Fhedzi, u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde, ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo.

Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa.

Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu, nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo, mitengo ya zwiḽiwa na mapfura, zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho. Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States.

Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi, zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu. Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa, u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha, mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo, na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki,

Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho.

Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo, vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu.

Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo. Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo.

Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa, ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli.

Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho. Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu, fhezi khaedu idzo dzi a tandululea. Hu dovha ha vha tshifhinga tsha zwikhala sa idzwo hu tshifhinga tsha khaedu!

Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa na u ṱanganedza zwo ambiwaho nga Chief Executive ya Anglo Ameriocan, Vho Cynthia Carroll musi vha tshi amba na Mining Indaba fhano Cape Town nga Ḽavhuvhili ḽa 5 Luhuhi.

Vhahulisei Miraḓo ya phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri vho amba uri: "A thi dzhii thaidzo dza nḓisedzo ya muḓagasi sa vhufhelo ha ḽifhasi. Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe: Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil.

"Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali, nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi, na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu. Fhedzi arali ra shumisana u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho u itela thandululo ya iyi thaidzo, ri ḓo bvelela - nahone ri si na mavhadzi...Hetshi a si tshone tshifhinga tsha u sumbana nga minwe, ndi tshifhinga tsha tshumisano na u waniwa ha thandululo."

Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli. Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo.

Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani. Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho.

Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone. Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi. Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho, nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga.

Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu. Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo.

Huna zwine vhathu, miṱa na mabindu vha nga zwi ita. Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita.

Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo, u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani, hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho. Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga.

Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi, nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi.

Zwidodombedzwa zwa mbulungo ya muḓagasi nga nnḓa ha khombetshedzo na zwa khombe-khombe kha Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya muḓagasi zwo ṋekedzwa nga Dziminista nahone zwi ḓo ṱanḓavhudzwa na u sedzuluswa musi hu tshi ambedzanwa na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo na mukovhe. U bva afho zwi ḓo phaḓaladzwa.

Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya. Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi, Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha, nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese. Hedzwi zwoṱhe, musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi, zwi ḓo khwinifhadza tshiimo.

Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi, nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa. Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona. Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho, General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine. Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL, Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi, Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano, hu si a u sumbana nga minwe.

Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando. Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi.

Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo. Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho. Vhege i ḓaho Vhalangavunḓu vha vha ḓo vhidza miṱangano na vhonṋeḓorobo u dzudzanya na u vhona uri hu dzhiwa maga a mbulungo ya muḓagasi shangoni ḽoṱhe.Vha ḓo tikedzwa nga zwigwada zwa zwa thekiniki zwi bvaho EDI Holdings, Eskom na National Energy Efficiency Agency. Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha.

Ndi ḓo vhidza muṱangano wa Joint Presidential Working Groups u dzudzanya zwo teaho u itwa nahone hu si kale ri ḓo ḓivhadza tshigwada tsha 'Energy Champions' tsho vhumbwaho nga vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha ḓivheaho nahone vhane vha vha na nḓivho. Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino.

Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano, malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi,

Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya. Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni. Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi.

Ikonomi yashu ndi ya dziminirale. Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi. Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho, ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo. Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo. Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala.

Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi, Kha ri vhone uri zwanḓa zwoṱhe zwi a shumisana kha thandululo ya thaidzo ine ra vha nayo, nahone ri ṱuṱuwedzwe nga muano une wa ri kombetshedza uri ri ri A zwi Fani na Zwa Misi!

Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho. Ndi khou amba idzwi nga ṅwambo wa uri huna vhaṅwe vho thomaho hafhu u vhudzisa uri ri ḓo kona sa shango naa u fara mitambo iyi. Vhathu avho vha khou shumisa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo sa tshiitisi tsha uri zwi nga si konadzee.

A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa.

Mulaedza une ra u wana hoṱhe Afrika Tshipembe na mashangoni a kule, une wa tikedzwa nga mvelaphanḓa ine ya khou itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ndugiselo dzashu, ndi muthihi une wa ri - a Zwi Fani na Zwa nga Misi: roṱhe ro ṱanganya zwanḓa u itela 2010! Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu.

Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo. Ndi a tenda uri South African Football Association, vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira, na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo.

Ndi dovha u tama hafhu u livhuwa Springboks kha u sumbedza havho nḓila musi vha tshi thuba tshiphuga tsha Rugby World Cup mahoḽa. Hedzwi zwi tea u nyanyula Bafana Bafana, na vhagidimi vhashu musi vha tshi yo ṱaṱisana kha Beijing Olympic Games ṋaṅwaha.

Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo.

U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa. Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo. Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho.

Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi, ri ḓo bveledza, nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele, dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala, zwirengwa, thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku, sekhithara ya u fhaṱa, nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino, vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi.

Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa.

Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi.

Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo, ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu. Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo, hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo, phaiphi dza zwa fulufulu, thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani, tshomedzo dza nḓila, maḓi na muḓagasi, ho sedzwa vhupo na tshifhinga.

Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe. Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco. Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa. Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe, nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu.

Ro dovha u ḓiimisela u ṋekedza tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa kha 50% ya vhathu mafheloni a ṅwaha. Hu ḓo ḓiwa na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya dziSet Top Boxes (dzidikhouda) tshine tsha ḓo khunyeledzwa vhukati ha uno ṅwaha.

Ro dzhia tsheo, nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi, u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso. Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu, ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo. Idzwi zwi a dzhia tshifhinga nahone zwi nga ṱuṱuwedza kana u kula mubindudzi miraḓo,

Tshiga tsha Zwa Ndeme zwa muvhuson hu ḓo vha u sedzana na zwi kwamaho mvelaphanḓa ya zwikili. Mushumo wa u sedzulusa National Human Resource Development Strategy u ḓo khunyeledzwa ṋanwaha, nahone thandela dzine tshigwada tsha muvhuso, vhashumi, mabindu na dziyunivesithi, nga fhasi ha Joint Initiative on Priority Skills Acquisition (JIPSA) dzi ḓo khwaṱhiswa.

Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange.

Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET, dziSETA, u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo, na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho.

Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi, nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa. Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo;

Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi, nahone u tea u dzula u, u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa, nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe,

Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu, ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha, nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu,

Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku, ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi, hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu, khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela, mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu, na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani.

Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha, nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone.

Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa. Ndi vhathu vhane vha katela vhana, vhafumakadzi, vhaswa, vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani, vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala.

Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho: u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha, ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo, u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo, u khwinisa pfunzo na vhugudisi, u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho, u thusa miṱa i shayaho, na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi.

Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14.

Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu, nga maanḓa vhashayaho, lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme. Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi. Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi, muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo.

Kha idzwi ri ḓo ṱoḓa Tshumisano ya Lushaka kha Nndwa ya u lwisa Tsiku, hune ra ḓo ṱanganya mihasho i fanaho na ya Mveledzisophanḓa ya Tshitshavha, Mavunḓu na Mivhusoyapo, Vhuvhambadzi na Nḓowetshumo, Vhulimi na Zwa Mavu, Mishumo ya Tshitshavha na Mutakalo, na vhalanguli vha mavunḓu na fhethu hapo. Mihasho i ḓo shumisana na dziNGO na mabindu u sedzana na zwo teaho u itwa miṱani na u vhona uri zwi itwa nga u ṱavhanya.

Ṋaṅwaha ri ḓo shumana na zwiṅwe zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea kha nndwa ya u lwisa tsiku. Idzwo ndi zwi tevhelaho:

u ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya zwa mavu na vhulimi nga u vha na mbekanyamaitele yone-yone ya u waniwa ha mavu, u itwa ha khwine ha tshumelo dza thikhedzo ya zwa vhulimi na thikhedzo ya zwiḽiwa zwa muṱani, na u khwinisa masheleni na tswikelelo ya MAFISA na u ṋekana nga zwikolodo zwiṱuku kha iyi sekhithara: hu ḓo sedzwa vhathu vha dzulaho mabulasini na u pfuluswa ha vhathu nga swili. Ro ḓiimisela u andisa vhubindudzi ha vhathu vhatswu kha zwa vhulimi nga 5% nga ṅwaha, nahone u ṱolwa ha mbalo dza vhuṋe ha mavu hu ḓo ṱavhanyiswa;

Mugaganyagwama u ḓo engedza tshelede ine ya ḓo shumiswa ya ndambedzo nga u linganya ṅwaha wa u hola mundende uri u vhe 60 kha vhoṱhe, Hedzwi zwi ḓo thusa vhanna vha hafu ya miḽioni;

u khwaṱhisa maga o thoṅwaho u thusa dzico-operative na mabindu maṱuku nga maanḓa ane a vha na vhafumakadzi nga ngomu, nahone hu tshi ombedzelwa vhugudisi na mimaraga, hu tshi katelwa u a ṱanganya na fhethu ha thengiso hu ḓihwaho;

u engedza mbekanyamushumo ya Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka, hu tshi katelwa u dzheniswa ha matshudeni vho khunyeledzaho ngudo dzavho kha Mbekanyamushumo ya Mveledzisophanḓa ya Zwikili zwa Vhuswole ine ya vha mbekanyamushumo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe. Hu ḓo engedzwa u bva kha tshivhalo tsha zwino tsha 4000 u ya kha 10 000. SANDF yo no ḓi avhelwa R700 million u thoma nga nyengedzo ya iyi mbekanyamushumo;

u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye, nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa, yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi: hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha, u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho, na u engedza tshivhalo tsha zwixele. Hu ḓo avhiwa tshelede i linganaho R1 billion, nṱha ha ineya vha hone, kha mbekanyamushumo dzine dza wela fhasi ha EPWP; nahone, tsha u fhedzisa,

u thoṅwa ha sisiteme ya u renga kana u wana zwithu kha mabindu maṱuku, a vhukati na maṱukusa; na u vha na sisiteme yo dzhenelelaho ya u vhona uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tshi a ṱhonifhiwa nahone nga tshumiso ya Small Enterprises Development Agency.



Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya, u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi, tshampungane na muḓagasi, u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014.

U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS. Ro ḓiimisela, ṋaṅwaha, u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vho farwaho nga Lufhia (TB) vha sa shumisiho mishonga nga ngona u bva kha 10% uya kha 7%. Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000, nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga (multi-drug resistant na extreme drug resistant) vha a lafhiwa.

Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha, nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani. Musi ri tshi farisana kha uno mushumo, ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka.

Zwiṅwe zwa zwithu zwivhili zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka ndi zwi tevhelaho:

Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni, na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone.

Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu, ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya. Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale, nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu;

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo,

Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde, roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi, na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi.

Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi.

Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno, ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi. Idzwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha mukhwa wa Zwi sa Fani na zwa Misi. Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo, u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa, mapholisa, vhatshutshisi, tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board, hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums.

Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi. Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi, Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho.

Ri ḓo dovha ra shumana na Milayotibe ya tshandukiso ya zwa vhulamukanyi nahone ri ḓo ambedzana na vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa Ri ḓo khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha u khwinifhadzwa ha ndangulo ya mikaṋoni na vhudziki. Ri ḓo vhona uri hu khwaṱhiswa Tshatha ya Vhapondiwa, na u sedzana nga maanḓa na zwi kwamaho vhatshinyi vha sa ṱutsheli vhutshinyi. Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u dzhia vhuṅwe vhukando ha zwo bvaho kha themendelo dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani.

Ri ḓo shumisana na Phaḽamennde mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha u ḓa na mulayo na vhuṅwe vhukando vhune ha ḓo khwaṱhisa vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi ho dzudzwanywaho. Ri ḓo dededzwa ngan vhuḓiimiseli hashu kha nndwa ya vhutshinyi, na nga themendelo dza khomishini ya Khampepe malugana na kushumele na hune Directorate of Special Operations ya tea u vha hone. Ri ḓo dovha ra dededzwa na nga tshandukiso ya Sisiteme ya zwa Vhulamukanyi.

Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli, vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo.

Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe, nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo, ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe, zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba.

Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde;

Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo. Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso.

Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo, sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso.

Tsha u thoma, ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi. Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi.

Tshavhuvhili, nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe (na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele (Performance Agreements) na vhahulwane vhavho.

Tshavhuraru, ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi, sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe. Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT, u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa, u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa,

Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa, vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi.

Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa.

Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni, na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa. Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni.

Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu. SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa, u itela u ṱola kushumele.

Ri ḓo sedzulusa zwivhumbiwa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhalala, vhafumakadzi na vhaswa, uri zwi kone u shuma nga ngona. Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwivhumbiwa zwa muvhuso zwe zwa tiwa uri zwi sedzane na mvelaphanḓa ya vhaswa na ṋetshedzomaanḓa.

Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu. Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso.

Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde;

Mbekanyamushumo ye ra i ṱanḓavhudza i katela vhuḓikumedzi ha shango ḽashu kha zwe ra tendelana zwone na vharangaphanḓa vha dzhango ḽashu nga tshumiso ya African Peer Review Mechanism.

Zwine ra ḓo sedzesa zwone ṋaṅwaha kha u ṱuṱuwedza Agenda ya Afrika, ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa Afrika, hu tshi katelwa na African Union na mbekanyamushumo yayo ya mvelaphanḓa, NEPAD.

Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe. Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu.

Ri ḓo isa phanḓa na u ḓiimisela vhuvhambadzi ho vhofholowaho kha Southern African Development Community, nahone ri fulufhela u shumisa Vhudzulatshidulo hashu ha SADC nga 2008/2009 u khwaṱhisa maga ashu tshumisano ya dzingu.

Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union, nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union, u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya, nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu.

Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone. Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa.

Nga u pfufhifhadza, mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo. Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa, tsireledzo, milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho, na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi. Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde, hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho. Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa.

Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone, nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho. Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe, nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC. Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe.

Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa.

Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u vhea iṱo khan dingo dza mulalo mashangoni a Kenya, Chad, Burundi, Darfur shangoni ḽa Sudan, Western Sahara, Côte d'Ivoire, Somalia, Comoros na Central African Republic u wana mulalo na vhudziki ha tshoṱhe.

Ri vhilahedzwa nga pfudzungule dzi sina mudzio na mabulayo ane a khou itea Kenya na Chad. Hedzwi zwi ri humisela murahu kha mvelaphanḓa ye ra i ita miṅwahani i si gathi yo fhiraho siani ḽa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika. Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi.

Ri ḓo isa phanḓa na u ita mushumo washu kha United Nations Security Council. Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha tshumisano vhukati na UN Security Council na Peace and Security Council ya African Union.

Ri ḓo sedzana na u khwaṱhiswa ha u shela mulenzhe hashu kha foramu dza India-Brazil-South Africa, New Africa-Asia Strategic Partnership, Non-Aligned Movement, the Group of 77 na nyambedzano dza u khunyeledza thendelano ya vhuvhambadzi ya SACU-Mercusor. Idzwi zwi ḓo itwa nga vhuḓiimiseli ha u ṱuṱuwedza khwiniso ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe, nga maanḓa mashangoni a no khou bvela phanḓa.

Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa, na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho.

Ṋaṅwaha ri pembelela ṅwaha wa vhufumi wa u vha hone ha vhushaka ha zwa dipuḽomati vhukati ha Afrika Tshipembe na People's Republic of China. U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili, nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya.

Ṅwakani ri ḓo fara Khonferentsi ya Tsedzuluso u sedzulusa u itwa ha tsheo dzo dzhiwaho kha World Conference Against Racism ye ya farelwa shangoni ḽashu nga 2001. Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo, nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala.

Hovhu vhuḓifhinduleli, hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup, vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi. Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo.

Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council, Trade and Investment South Africa (TISA),Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe, na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010.

Mufumakadzi Tshipikara, Mudzulatshidulo na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde;

Nga murahu ha u amba zwoṱhe zwe nda zwi amba, ndi humela murahu kha mbudziso: tshiimo tsha lushakha lwashu ndi tshifhio musi ri tshi dzhena kha 2008!

Zwine nda zwi ḓivha nahone zwine nda zwi amba ndi sa timatimi ndi hedzwi: khaedu dzine dza vha hone a dzi nga ri pambuwisi nḓilani yashu!

Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi, hu tshi katelwa na dza ikonomi, tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini, na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho.

Nga tshumisano ya vhoṱhe, na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni, ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni.

Ndo livhuwa.

Issued by: The Presidnecy
8 February 2008



<fn>StateoftheNation.2009.2009-04.Ve.txt</fn>
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe, Vho-Kgalema Motlanthe, Dzulo ḽa Phaḽamennde, Cape Town

6 Luhuhi 2009

Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano la Lushaka;
Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Mufumakadzi Muthusa Muphuresidennde;
Muthusa Tshipikara na Muthusa Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muhaṱuli Muhulwane Vho-Langa;
Muthusa Muphuresidennde wa kale wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC;
Vhalangavunḓu;
Miraḓo ya Khabinethe na Tshipikara tsha Mavunḓu na Vhusimamilayo;
Muhaṱuli Muhulwane wa kale na Mudzulatshidulo wa kale wa Vhaofisiri vha Phaḽamende;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha na Vhahulisei vha dalelaho mashangoḓavha;
Vharangaphanḓa vha Vhaṱhonifheyaho vha Madzangano a Poḽitiki o Fhambananaho na Miraḓo ya Phaḽamennde, Mahosi a mvelele;
Meyara a ṱhonifheaho wa Ḓorobo ya Cape Town;
Vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeleli vha vhashumela vhapo;
Vhashumisani na dzikhonani;
Vhaeni vha thonifheaho:

Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi.

Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso.

Hanga ndi vhuḓifhinduleli, ha miṅwedzi isi gathi, u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004, na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi.

Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa, tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha.

Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi: kha Miraḓo na ndaulo, vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe.

Nṱha ha zwoṱhe, ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo, khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo.

Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho.

Kha tshigwada tsha vhuḓi tsha Afurika Tshipembe miraḓo yashu ya demokhirasi ya phaḽamennde vhe vha ṱangana na khombo nga ṅwedzi wa luhuhi ṅwaha wo fhelaho vha tshi fara mushumo wa nyonesano ya mafhedziselo. Hu tshi katelwa vho Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.

Kha hezwi, ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman, mu Afurika Tshipembe wa vhukuma, ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale.

Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu, dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi.

Fhedziha, a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo. U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu.

Nga lwa mvelo, tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino.

Sa masiandoitwa, vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki.

Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela,

Ri nga kha ḓi amba rari, nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho.

Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha, thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi.

Ndi zwa vhukuma, u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu.

Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho.

Kha vha ntendele, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula, nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu, uri ri kone u vhumba vhuyo hashu.

Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala, phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala. Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe (ndi IEC) matshelo na nga Sondaha, ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi.

Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho.

Miraḓo i Ṱhonifheaho;

Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho.

Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu, ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe.

Ndi tshifhinga tshine ra fanela u pembelela mugidi wa u fhedza miṅwaha ya 20th musi ho ṱanganedzwa mulivho wa komiti ya OAU Ad-hoc Tshipembe ha Afurika kha mbudziso yo ṱanganedzwaho nga ṅwedzi wa Ṱhangule, 1989 nga Afurika Tshipembe - wo bvelelaho une wa ḓivhea sa Mulevho wa Harare.

Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi, nga kha u ṱanganya lushaka, kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe.

Ngomu Afurika Tshipembe, zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo.

Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994.

Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa, ri tea u bvulela muṅadzi mufu Mupheresidennde wa African National Congress, vho-Oliver Reginald Tambo, nga u thoma u ranga phanḓa kha madzhango na miraḓo ya shango ye yavha tsumbo ya mulalo kha khuḓano dzine dzavha shangoni ḽashu vho ḓi imisela.

Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani, kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano, ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana: hezwi ndi, mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe.

Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi, wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala.

Hafhu, miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi, ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho, u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi, ro vha ri sina thikho fhedzi; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma.

Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi, Ndi dzhia he tshi tshifhinga, ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho, Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha, nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo.

Kha vha ntendele ndi livhuwe Lucas Mahlangu, mukomana/murathu wa Kalushi, o imelaho muṱa wa ha Mahlangu.

Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha, vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana, u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa.

Miṅwahani ya ḓana na furaru(130), ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa.

Kha senthara dza ngudo, khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane.

Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe (SASO) miṅwahani yo fhiraho ya 40.

Kha mirafho hu na vharangaphanḓa vha SASO, ri tshikatela: Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi. U ḓisa fulufhelo kha tshifhinga tshe vhathu vha vha vho ṱovhowa, ri a vha salutha. Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa, ri tshi tama u ḓivhadza muzwala wa Onkgopotse Tiro, Pat Tlhagwana.

Kha hoyu mulaedza ndi tama u ḓivhadza mufu vho-Ephraim Mogale, muthomi wa vhuphuresidennde miṅwahani ya 30 yo fhiraho ha Congress of South African Students (COSAS), na thanga dzavho.

Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza, vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa.

Mulaedza wa u phulusa wo pfala hoṱhe ṋamusi sa zwe wa ita miṅwahani minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u engedza mukaṋo wa tshifhinga; une zwavhukuma ri tea, nga maipfi a u haneledza a mbofholowo, u vula nḓila khulwane "dza ngudo na dza mvelele"!

Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi, musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula.

Fhedziha, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho, ri tea u ḓi vhudzisa: uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi!

Ṋamusi ri na sisteme ya demokhirasi i shumaho zwavhuḓi, yo lavhelesa kupfukisele kwa milayo na u vha khagala, kha vhunzi ha tshitshavha tsho dzhenelelaho na zwiimiswa zwo ḓi imisaho nga zwoṱhe zwa mulayo na nga ndayotewa i tikiwaho nga demokhirasi.

Kha heyi miṅwaha yo fhiraho, ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso. Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe, na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho.

Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha, ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu.

Fhedziha, ngeno vhafumakadzi vho dzhiaho vhuimo vhuhulwane kha tshumelo ya tshitshavha vha tshi lingana 34%, hezwi zwi wela fhasi ha tshivhalo tshe ravha rotshi lavhelela.

Kha tshiimo tsha lushaka na vhusimamilayo ha mavunḓu, tsumbo dzo vha dza uri lushaka kha hoyu ṅwaha lu ḓo ḓivhadza vhafumakadzi vhane tshiimo tshavho tsha ḓo khwinifhadzwa vha re nṱha ha tshivhalo tsha 32% nga ṅwaha wa 2004 nahone ndi fulufhela uri, na vha 40% nga ṅwaha wa 2006 kha khetho dza muvhusowapo.

Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo, shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa, musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho!

Kha mvelaphanḓa dzo itiwaho, kha 0,2%, nyimele i khou takadza nyana malugana na u tholiwa ha vhathu vha vhaholefhali kha muvhuso, ri tshi kala tshivhalo a tshi lingani na 2% ye ravha ri tshi khou ṱoḓa yone.

Kha mbalo dzothe, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa.

Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha, ri tshi katela ndangulo ya masheleni, Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa, izimbizo na, ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno, vharangaphanḓa vha dzifeme.

Fhedziha, zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha, nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii.

Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela, muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi.

Hezwi zwi a vhonala, vhukati ha vhaṅwe, kha vhusimamulayo, milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana, tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi.

Dzi ndugiselo dza sisteme ya vhathu vhane vha ḓolwa na vhutshinyi a i athu u lingana; fhedzi mbuno ndi ya uri sisteme ya muvhuso, ri nga ola mbuno dza u khuthadza dzi swikaho 70% ya milandu ine ya vhigiwa kha tshirathisi i vha ya tshitshavha ngauri muvhuso wo wanulusa zwiito zwo khakheaho na mbuno dza nyito u lwa na zwo.

Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe. Mafhedziseloni, khaedu khulu nga ha mulayo; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo.

Miraḓo i Ṱhonifheaho;

Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika, nyimele, kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe,

Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe, phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940.
Kha ṅwahafumi ya mbofholowo, tshikati tsha ikonomi tsho vha tshi 3% nga ṅwaha, nahone yo khwinisa nga tshikati tsha 5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2007.

Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi, zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo, dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga, ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa.

Hezwi zwi katela, kha tsumbo ya u thoma, mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe. Kha hetshi tshifhinga, miṅwahani miṱanu yofhiraho, ro vha ro ima henefha kha vho 16% ya gross fixed capital sa nḓila ya nzudzanyo dza phesenthe ya Tshelede ya Mveledziso i Dzhenaho shangoni (GDP). Zwa zwino yo no engedzea kha kulugele lune ṋamusi tshivhalo tsha hone tsho ima kha 22%, ine ya vha tsinina 25% ine ya ḓo thusa u fhata matshilo fhedzi nga ṅwaha wa 2014.

Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha.

Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu.

Ṱhogomelo kha ikonomi ṱhukhusa yo khwinifhadzaho kha ṅwahafumi yo fhiraho, na maanḓa, nga maanḓa ubva 2004 zwo vha nga nḓila ya u ntsha zwikhakhisi kha khuliso yo ḓisaho tshanduko.

Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo (AsgiSA) ya vha uri i khou shumiswa, hu u khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa themamveledziso, phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri, khaedu ya zwikili, u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso.

Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele.

Ikonomi yashu yo no vuleyaho, i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha maitele a ḽifhasi nga vhuphara. Zwiimiswa zwa zwamasheleni ndi yone tsumbo
ya vhuḓi ine ya vha na maanḓa a u ri tsireledza kha maḓumbu a ḽifhasi ane a ṱo ḓa u thithisa ikonomi.

Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone. Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi. Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo, a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa, nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi.

Ngauralo, phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao. Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo.

Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi, ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo, ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi.

Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya. Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri: Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani? Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme.

Zwi amba uri, zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u.

Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi, zwandeme ndi zwa uri, u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama. U tholwa ha vhathu.

Ndi zwavhukuma, uri tsho vha tshiwo tshine u nga ḓi ṱongisa nga ha tsho musi vhukati ha 1995 na 2003 ikonomi i tshi ita mishumo miswa yo fhelela ya ita Miliyoni na hafu; zwiṅwe-vho zwe zwa tou vhonalesa/anzesa ndi musi vhukati ha 2004 na 2007 hu tshi kona u sikwa mishumo ya 500 000 nga ṅwaha.

Kha tshifhinga tsho fhelaho, zwo tou vha zwa u thoma u bva tshe ra vha na demokhirasi musi hu tshi sikwa mishumo minzhi u fhirisa u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha khou ṱoḓa mishumo, hezwi zwo kona u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha songo tholwaho u bva kha 31% u yakha 23% nga 2007.

Ndi zwone, hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo, na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao.

Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo, ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema.

Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda. Arali ri tshi khou tou amba ngoho, shango ḽine ḽa sa kone u ṱanganyisa mirafho yaḽo
yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi, ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone.

Zwauri sekithara dzo ḓi imisaho nga dzoṱhe dzi khou ita vhuṱudze-ṱudze kha u shandukisa nzulele ya zwa vhuminidzhere na mishumo ino ṱoḓa tshenzhemo /zwikili, na u bveledza mishumo miswa na zwinwe-vho; zwi khou ita uri shango ḽi salele murahu kha nyaluwo.

U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha.

Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha. Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo.

Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu, na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo.

Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha. Ndi tshi nga tou zwivhea nga nḓila ye
tshigwada tsha vha gudisa vha Yunivesithi ya Stellenbosch tshe tsha vha tsho rangwa phanḓa nga muphurofesa vho-Servaas van der Berg vha zwi vheisa ngayo:

Tsha u thoma, vhushai ha tshelede ho tsela fhasi u bva tshe ra dzhena kha miṅwaha ya ḓana yo fhiraho.U fhungudzwa hu nga fha ho itiswa nga u engezwa hu hulwane ha magavhelo a tshitshavha u bva nga 2002 u ya phanḓa. Vhushai ha tshelede. Tsha vhuvhili, naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme, hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990. Tsha vhuraru, dainamiki ya tsiku na usa vha na ndeme zwo dethamaina nyimele ya phoḽisi...[T]tsiku yo fhungudzea musi mveledziso ya tshanduko i tshivha hone, fhedzi ... usa vha na ndeme hazwo a hongo khwinifhala.
(Poverty since the transition: what we know, p8: van der Berg et al, Ṱhangule 2007)

Kha malugana na tshiimo tshisi tsha vhuḓi, vho swikelele mafhedziseloni:
...Ngomu mahayani ri tshi katela vhana (vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku), tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea (ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe) vhukati ha 2002 na 2006. Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa, nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa. U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho.
(Poverty since the transition: what we know, p25: van der Berg et al, Ṱhangule 2007)

Ndi zwa vhukuma, ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo, une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea, ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende. Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999, nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni.

Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende, ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008.

Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai, ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008, ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004. Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme.

Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani, tshivhalo tshi a ḓi ambela. Sa tsumbo, tswikelelo ya maḓi o kunaho yo khwinifhadzwa ubva kha 62% nga 1996 u swika 88% nga 2008; muḓagasi (58% to 72%); na sanithesheni (52% u swika 73%).

Vhuṱanzi ha mbadelo dza tshitshavha dzi khou vhonala dzo khwinifhala kha tswikelelo ya zwa mutakalo. 95% ya ma Afurika Tshipembe vha dzula vhukule vhulinganaho 5 khiḽomitha na zwifhaṱo zwa mutakalo; zwa zwino ro ḓivhadzwa uri dzikiḽiniki dzi na tswikelelo ya maḓi o kunaho. U thuswa ha Vhana ho engedzea nga tshivhalo tshi linganaho 85%; na nyimele ya maḽaria yo fhungudzea.

Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa.

Ndi tshi ya phanḓa, mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi, fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe, kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma.

Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga, vhaongi vho teaho, na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi, Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa, a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa.

Kha pfunzo, ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo: tshivhalo tsha vhagudi; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala, ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho.

Kha tshifhinga tshenetshi, nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.

Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi, nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka.

Ndi tshi ḓadzisa, nḓila ya kushumele i vhonalaho, zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi, zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho.

Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku, nduhune themamveledziso, tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone.

Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai, nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu,

Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine.

Ngau tou katela, ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka. Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi.

Kha pfunzo, mutakalo, zwa dzi nnḓu, maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo, mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo! Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila.

Miraḓo i Ṱhonifheaho;

Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe. Tshenzemo ya ḓuvha, kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu, ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi.

Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe, huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa.

Ndi zwone, tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi, tsho waniwaho nga 2002, tsho fhungudzea nga maanḓa. Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi.

Fhedzi ri a zwi ḓivha uri phungudzo a i athu u luga, a i a thu u swikelela 7-10% ya tshivhalo tshe ratshi lavhelela kha mirafho ya fhambananaho kha vhutshinyi. Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea, ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu.

Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura, nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga. Hezwi zwi livha kha u nyetha ho dzudzanyiwaho kha zwiko zwa vhulamukanyi. kha ṱhoḓuluso yo itiwaho ya vhugevhenga kha u lulamisa vhapfuki vha mulayo. Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe, kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki, zwifhaṱo na ndangulo.

Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa.

Fhedzi, havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa, ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga, u luga, vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu.

Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa, nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele, nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki, na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli,

Fhedziha ri songo ḓi xedza: matshilisano ashu oṱhe, sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi. Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila.

Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa.

Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa, nga kha vhusimamulayo, nyambedzano ya dzitshaka, mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi, vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa.

Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu, ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama, na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane.

Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine, sa tsumbo, vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi.

Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani, vhaswa na vhaholefhali. HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho. U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa.

Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho;

Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe.

A huna mbuyelo u amba uri, nga hohu u kala, bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza. Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa.

Nga thikhedzo yo lugelaho uri ri ḓi humbudze nga ha pfunzo ya vhusedzi ha fulufhelo na u konḓelela, mvelaphanḓa na tshanduko, nga Muphuresidennde wa kale vho-Nelson Mandela, maṅwalo a vhutshilo, Long Walk to Freedom:

Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo. Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani. Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara. Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela, u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho, u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho. Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana, kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli, fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga, kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni.

Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi.

Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana, ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu: u vhumba tshithu tshithihi, husina khethululo nga lukanda, khethululano nga mbeu, demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine.

Miṅwahani ya rathi yo fhiho, vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe, zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014. Hezwi zwi katela:
* U sikiwa ha mishumo minzhi, mishumo ya khwine na mishumo ya maimo kha vhoṱhe yo engedziwaho tshileme tsha nṱha tsha u vhulunga, mbekanyamushumo ya vha shumelavhapo, sekhithara ya zwa tshumisano na zwipikwa, tswikelelo vhuponi, nyaluso ya mabindu maṱuku na u tikedza tshumisano;
* U ṋea mulaedza nga khaedu dza u vhulunga nga u khwinisa ku vhulungele, u balanganywa ha zwi shumiswa zwi fanaho na zwine zwabva kha phentsheni, tshelede ya vhathu vha sa shumi, dzi nnḓu, u shela mulenzhe kha sekithara ya masheleni na u khwaṱhisa ikonomi ya vharema;
* Mvelaphanḓa ya mulinganelo, u sika tshenzhemo ya khonadzeo kha u dzhenelela kha zwa masheleni, khathihi na u lapfisa tshumelo; na
* U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa, ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo.

Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa, vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo, u ṋea kushumele kwa vhuḓi, nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho, u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa.

A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka. Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe. Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho.

Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane, sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka.

Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi, arali hu si ṅwahafumi, sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi.

Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda, ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini, nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo.

Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu, vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi. Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni. Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi.

Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu, na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani.

Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo.

Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri, ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi, mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho.

Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha.

U ṱanganya, hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya Nḓowetshumo. Sa zwenezwo, nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo.

Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango. Ndi zwavhukuma, tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela, Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo, naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi.

Ngauralo, Miraḓo i Ṱhonifheaho, ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka, ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani. Thimu yo khethiwaho u shuma u lwisa nzulele heyi i kati na u shuma mushumo muhulwane; nahone dzikiḽasi dzi tevhelaho dzi ḓo phaḓaladzwa fhedzi i kha ḓivha fhasi ha nyambedzano:

Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga, tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho. Kha hei nyimele, arali zwi tshi nga konadzea, ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede.

Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka, na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni.

Tsha vhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha. Kha luṅwe lurumbu, mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa. Kha luṅwe lurumbu, ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha.

Tsha vhuraru, vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa.

Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi.

U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana, ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho, vhugudisi ho engedzwaho, tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo. Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha;

Tsha vhuṋa, muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka, ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60.

U engedza hezwo, ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho.

Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu. Ngauralo, ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni.

Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko, vhukati ha zwiṅwe zwithu, u engedzea ha mitengo i tshitsa, ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha.

Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso. Fhedziha, ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa. Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi.

Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo.

Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano, muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni; fhedzi nga murahu ha hezwi, haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei.

Zwihulwane, ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini, u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi, na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi.

Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi, husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi, fhedziha nga u shumisa maga oteaho.

Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa. Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa. Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga.

Ngauralo, ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu, tshine tshavha tshandeme. Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino. Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu, themabveledziso ya vhuendi, maga a tsireledzo, mafhungo a madzulo, kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa.

Nahone ri atenda uri, phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana, thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho!

Fhedziha nga murahu, ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi. Zwo ḓi tika nga riṋe rothe; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu!

Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho. Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi.

A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe.

Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho;

Vhegeni mbili dzofhiraho, Afurika Tshipembe ḽo fhedza na Mali tshipiḓa tsha mvelaphanḓa musi ri tshielelwa maṅwalo a Timbuktu.

Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo, filosofi na khomese, zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika.

U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu.

Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana. Vhukuma kuma nga zwiṱuku, dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya, dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele, na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa, u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi.

Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi, zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho. Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano, u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza: hezwi ndi, muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo. Ro kwamea, nga upfa uri mulovha, Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa, u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe.

Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga, Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo.

Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone. Nga ṱhonifho heyi, hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi. Ri na fulufhelo ḽa uri, ngauri lushaka lu na ndavha, mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa,

Ri ṱuṱuwedza hafhu uri, zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa, hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho.

U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi; fhedzi, ri a fulufhela, hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki. Kha fhungo heḽi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na dzangano ḽa Afurika u bveledza zwipikwa shangoni ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara, Côte d'Ivoire, Somalia na huṅwevho.

Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu, na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu.

Ndi tama hafhu u dovha nda khwinisa nyambedzano dza SADC na makhethe ya Vhubvaḓuvha ha Afurika na Tshipembe ha Afurika (COMESA) na Vhupo ha Vhubvaḓuvha ha Afurika (EAC). Heyi nḓila i ḓo ṱhogomeliwa uri hu engedziwe hu sina vhushayanungo kha vhushaka vhune ra ḓiphina nga Southern African Customs Union (SACU).

Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho.

Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu.

Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China. Miṅwahani heyi, zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu.

Ri tama u isa vhuḓinekedzeli hashu tshitshavhani u itela vhuṱama ha tsinisa he ra vhusika na shango ḽa Brazil na India nga IBSA; nahone ndi zwa vhukuma shango ḽashu ḽo sika vhuthihi ho khwaṱhaho na shango ḽa Russia, na mashango are Asia, na Vhubvaḓuvhakati na Latin na Devhula ha Amerika.

Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa.

U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana, vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei.

A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana. Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho, maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo, uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza.

U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na, mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa.

Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu.

Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha.

Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka, Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi, u luga na mikhwa i pfukiseaho.

Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi, ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi.
Mufumakadza Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheyaho;

U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho: ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa.

Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu, ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo. Sa tshipiḓa tsha thandela nnzi dzire kha maga a mbekanyamushumo dza muvhuso, ri ḓo sedzesa kha:
* sika ndadzo dza ndeme u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya khwine nga ngomu na kuvhusele kha muvhuso, ri tshi katela na tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamaitele kha lushaka;
* u isa phanḓa na u lwa nndwa ya khampheini dza tsiku na u fhedzisa mvetomveto dza tshiṱirathedzhi tsha u lwa na tsiku kha vhukwamani na tshitshavha u bva zwino;
* u thoma mbekanyamushumo dzine dza ḓo thusa kha u fhelisa vhulwadze ha dali kha zwipiḓa zwa mashango o fhambananaho;
* u isa phanḓa na ṱhoḓisiso na u kwamana na Comprehensive Social Security System, ri tshi katela na ndavha ya National Health Insurance;
* u ṱuṱuwedza khampheini ya u vhulunga mafulufulu, u itela u laula lutsinga lwa vhuleme na u shandukisa vhuḓifari hashu, nga tshenetsho tshifhinga hu tavhanyedziswe thandela ya u fhaṱa khaphasithi ntswa na u shumisa vhathu vhoteaho kha mafulufulu - u faedza hezwi kha u ḓadzisa kha zwi itisi zwa tshanduko dza kilaimeithi, zwishumiswa sa malasha, gese na maḓi zwi khou thoma u ya u gonya nazwone;
* mushumo wo teaho kha zwigwada zwa vhathu mawanwa a ṱhoḓuluso ya vhuvhili kha mveledziso ya ikonomi sa mbekanyamushumo ya vhashumelavhapo, ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku na mabindu maṱukusa na mvelaphanḓa mahayani;
* u khwaṱhisa maitele a sisteme ya vhulamukanyi kha vhutshinyi, ri tshi katela na khaphasithi dza khwine dza u gonyiswa ha tshivhalo tsha vhaofisiri ho engedzeya nga u ṱavhanya, kushumisele ku takadzaho kha tsivhudzo na thekhinolodzhi ya vhudavhidzani, na ndangulo ya khwine dzi khotho; na
* u engedza ku tshimbidzele kwa ndivho malugana na khethululo nga mbeu sa 50/50 yo imela tshivhumbeo tsha u dzhia maga, mvelaphanḓa ya vhaswa, ndugelo dza vhaholefhali na dza vhana - ri tshi katela u fhedzisa nyambedzano na phoḽisi ya vhaswa ya lushaka, ndugiselo dza u bveledza Nyambedzano ya Vhaswa vha Afurika musi yo no bveledziswa nga Phaḽamennde, na Dzulo ḽa Lushaka ḽa Vhaswa ḽa Mveledziso ya Dzhendedzi, u ṋekedza protocol dza SADC kha mbeu na Mveledziso ya Phaḽamennde, u engedza vha ṱoli vha milandu kha ndugelo dza vhathu vha mimasipala u dzudzanya phondi dza ndugelo dza vhaholefhali u swika kana u fhira 60%.

Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo, ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi, yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo.

Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe. Hezwi, na hezwi kha zwi hulwana, ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi. Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula yo khwaṱha,

Hafhu, kha maipfi a muphuresidennde wa kale vho-Mandela, "[ri] songo vhuya ra linga ra lenga, kha lwendo [lwashu] a lu athu u swika magumoni"

Ndi a livhuwa.

Issued by: The Presidency
6 February 2009





<fn>StateoftheNation.2010.2010-05-24.ve.txt</fn>
J Zuma: State of the Nation Address (Tshivenda)











































[ Home ] [ Speeches &amp; statements ]


Mulaedza wa Lushaka nga Muṱhomphei Vho-JG Zuma, Muphuresindennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Dzulo ḽa Phaḽamennde, Cape Town


11 Luhuhi 2010

Muṱhomphei Mulangadzulo;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Tshanḓa tsha Mulangadzulo wa Buthano Ḽa Lushaka na Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo wa NCOP;
Tshanḓa tsha Muphuresidennde wa Riphabuḽiki, Muṱhomphei Vho-Kgalema Motlanthe;
Muṱhomphei Muhaṱuli Muhulwane wa zwa Vhulamukanyi wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na vhoṱhe vhaḓivhalea vha miraḓo ya zwa Vhulamukanyi;
Isithwalandwe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela;
Muphuresidennde vha Kale Vho-FW de Klerk;
Khotsi ashu, Muphuresidennde vha Kale Vho-Kenneth Kaunda vha Zambia;
Tshanḓa tsha Dziphuresidennde dza Kale;
Vhalangavunḓu Vhaḓivhalea na vhalangadzulo vha mavunḓu ashu;
Mudzulatshidulo wa SALGA na vhurangaphanḓa hoṱhe ha mivhuso yapo;
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala;
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Ndima ya ṱahe;
Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka;
Vhaeni vha vhuṱhogwa vha ḽifhasi, nga maanḓa Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Khomishini ya Afurika, Vho-Jean Ping;
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi;
Miraḓo ya tshigwada tsha vhaambasada;
Vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe na vha nnḓa;
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Dumelang, molweni, goeie naand, good evening, ndi a ni lumelisa noṱhe ngeyo mahayani!
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho.

Muṱhomphei Mulangadzulo,

Ndi ima phanḓa havho madekwana ano, miṅwaha ya 20 u bva tshe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela vha bva dzhele.

Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka, u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu.

U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa.

Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino, nga zwivhumbeo zwo fhambanaho, vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume.

Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe.

Ri khou ṱanganedza nga maanḓa avho vho tou ri endelaho u bva seli u vha fhano, Vho-Helene Pastoors, Vho-Michael Dingake u bva Botswana, Vho-Andimba Toivo ya Toivo vha Swapo ngei Namibia.

Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe, vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson. Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz, vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho.
Vho vha vha tshi tou vha, kha zwiṅwe zwinzhi, muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia.

Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi, nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo.
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela.
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala.
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani, vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho.

Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,

Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho, ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party, he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo. Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba.

Vho vha vhone vhe vhaṱuṱuwedza nyambedzano nga ha khonadzeo ya u vhofholola vhafariwa vha zwa poḽotiki. Muphuresidennde Vho-Botha vho shuma na Minisiṱa wa kale wa Vhulamukanyi, Vho-Kobie Coetzee, vhe nga murahu vha vho thuswa nga Vho-Dr Neil Barnard na Vho-Mike Louw.
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba.

Vhafunashango ḽashu vha ṱhompheaho,

Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC, Ṱhama Vho-Oliver Tambo, vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi.

Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi, u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa.
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration, ye vha i ṅwala na u i tikedza.
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk, miṅwahani ya 20 yo fhiraho.

Kha hezwi, Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane, kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman.
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe, vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni, vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko.

Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party, Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi, vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba, khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango.

Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei.
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana, naho zwi tshi khou tou konḓa hani, na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe.

Nga u shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno, ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe, ḽe ḽa thomiwa nga 1910.
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga.
Zwa ndeme, u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912.

Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha, ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Ri elelwa maipfi a Vho-Madiba musi we vha vhofhololwa, musi vha tshi ri, ndi tshi tou topola:

"Ndi ima phanḓa ha vhoinwi, ndi sa ngi sa muvumbi, fhedzi, sa mushumeli waṋu a ḓi ṱukufhadzaho, vhathu.

U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi.

Zwenezwo ndi kumedza miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu."

Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho.
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa, shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho.
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango, tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu, nga muvhala, demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe.

Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi, kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe, vharema kana vhatshena.
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu, vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo.
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo.
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai.

Ri fhululedza mupfufhiwa nga u katela, Charlotte Le Fleur wa Sekondari ya Worcester, na vhoṱhe vho dzhenelelaho kha mushumo u lemelaho.

Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,

Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu.

Mahoḽa, ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17.
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000.
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho.

Mahoḽa nga Luhuhi, muvhuso, mabindu, vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi. Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea.

Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso, nga maanḓa kha themamveledziso.
U itela u vha na vhuṱanzi ha tsireledzo yo ḓitikaho kha vhashai, ro fhirisela phanḓa u gonyiswa ha ndambedzo ya tshitshavha, na u engedza Ndambedza ya u Unḓa Ṅwana kha vhana vha miṅwaha ya nṱha ha 14. Kha miṅwaha miraru i ḓaho, hu ḓo ḓadziswa vhana vha miḽiyoni mbili u bva miṱani i shayaho na miḓini, miṅwaha ya 15 u ya kha 18, vha ḓo vhuelwa u bva kha Ndambedzo ya u Unḓa ṅwana,

Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho.
Muvhuso u khou thoma "zwikimu zwa vhugudisi" u itela u fha vhashumi u nanga tshifhinga tsha vhugudisi nṱhani ha u fhelelwa nga mushumo.
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso.

Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009, ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009.

Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo, tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi.

Miraḓo i ṱhompheaho, maAfurika Tshipembe vhashu,

Ri a takala u ḓivhadza uri mafheloni a Nyendavhusiku, ro vha ro no sika zwikhala zwa mishumo ya muvhuso zwi fhiraho 480 000, ine ya vha 97% ya phimo ye ra ta. Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa, ndondolo hayani kana tshitshavhani, na thandela dza mupo.

Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa, hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa, zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela.
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi.
Ri a livhuwa muya wa muṱa, tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo, nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho.
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe, nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa.
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili, dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa.

Fhedzi ha, hu kha ḓivha nga matsheloni, u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine.
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo.
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa, na nyaluwo i ḓisaho mishumo.

Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya.
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani.

Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi, zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo.
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani, na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani.
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi, ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni.

Miṅwaha miraru i ḓaho, muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha. Kha vhuendi, ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea, zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe.
U khwathisa tshumelo ya muḓagasi i thembeaho, ro thoma Komithi yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa kha Fulufulu, u bveledza puḽane yo ṱanganaho ya miṅwaha ya 20.

Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi, hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho, na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi,
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho, yo bviswaho kha vhafari vha Eskom. Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi,

U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho, u thusa nyaluwo na u bveledziso, ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho, ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde.
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa.
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati.
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa, u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo.

U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela.
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala, ndondolo i itwaho hayani, u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni.
Ṅwaha wo fhiraho ro thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka.
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo, kha shango ḽoṱhe, u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa, ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho.
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu, nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya.

Ṋaṅwaha, 2010, u ḓo vha ṅwaha wa u shuma.
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa vhulanguli hovhu i ḓo vha hei ya uri hu ḓo vha vhu tshi ḓivha hune vhathu vha dzula hone, u pfesesa ṱhoḓea dzavho na u fhindula nga u ṱavhanya.
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya, nga maanḓa nahone nga vhuronwane.

Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono. Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele, u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso.
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi, vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso.

Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni.

Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele, dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele, vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde.
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa, hani, nga nnyi, lwa tshifhinga tshingafhani, nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio.

Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro ḓi vhofha nga zwa ndeme zwiṱanu:
pfunzo, mutakalo, mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu, u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga.
U ḓadzisa izwo, ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo, u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu.
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele.

Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso.
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010, ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala, u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo.
Ra sa tou ita hezwi, ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo.
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa, fhedzi ndi dza vhuṱhogwa,
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni, kilasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha.

Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha.
Kha matshudeni, ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11.
U bva ṋanwaha u ya ho ya, vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3, 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo.
Ri khou pika u engedza tshivhalo tsha maphasele kha hei milingo u bva kha mbalotshikati ya zwino ya vhukati ha 35 na 40% u ya kha 60% nga 2014.
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele.

U ḓadzisa, tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo.
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho.
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014.

Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele.
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu, NAPTOSA, SADTU na SAOU, vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo.

Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi.
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi.
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni, nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka.

Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili, u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki, na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi.
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha.

Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu.
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo.
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki, na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo.
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu.
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri, kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha, hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi.
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa, u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia.
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela.

Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni.
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV.
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga.
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka.

MaAfurika Tshipembe vha hashu,

Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea.
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi, na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho.
Ri khou ita puḽane dza u engedza nomboro ya mapholisa a vhanna na vhafumakadzi nga 10% kha miṅwaha miraru i ḓaho.

Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa, u ṱangulwa mabinduni na miḓini, khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha, u binya na u rwa, sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane.
Roṱhe ri na mushumo.
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani.
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho.
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga.

Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi.

Vhafunashango ḽashu na vhaeni vhaḓivhalea,

Mivhuso yapo i fanela u shuma.
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu, maḓi, tshampungane, muḓagasi, vhulangi ha malatwa na dzibada.
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa.
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo.
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho, ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng.
Nga murahu ha u dalela Balfour, ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo.

Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa.
Ndo laela dziminisiṱa uri vha sedze zwo salaho.
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo,
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo.
Nga Nyendavhusiku, 2009, Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo.
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho, vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho.

Nga ṅwaha hoyu wa kushumele, kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe.
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014.
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi.

Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso, fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga. Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu, u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu,

Vhafunashango ḽashu,

Mahoḽa ro ri, vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi, maḓi, mabunga a maḓi na dzibada.

Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni.

Kha heḽi fhungo, ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani, kha ḽa Limpopo, nga Ṱhangule mahoḽa.
U bva zwenezwo, nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa.
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi, na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani.
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa.

Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe, zwi vhuedzaho wadi dza 21.
Nga 2014, ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160.
Ri khou ṱoḓa miṱa ya 60% kha fhethuvhupo hovhu i tshi swikela thoḓea dza zwiḽiwa kha zwibveledzwa zwa vhone vhaṋe nga 2014.

Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga, sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu, panḓa i thoma nga ṱhoṱha.

Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi. U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi.

Mulangadzulo a Ṱhompheaho na Mudzulatshidulo wa NCOP,

Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi,
Fhedzi ha, ri tambisa maḓi manzhi nga dziphaiphi dzi bvuḓaho na themamveledziso dzi so ngo fhaṱiwaho zwone.
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu, ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani.
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga, ṱhingothendeleki, ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha.
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga,na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe, zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe.

MaAfurika Tshipembe vha hashu,

Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea, na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa.
Ri tshi khou shumisana na Brazil, India na China, ha dovha ha dzhena na United States, ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho, ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa.

Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea, ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha.
Sa Afurika Tshipembe, ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo, nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini,
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC, na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo, na u shumela vhuthihi.
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika, sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango.

MaAfurika Tshipembe vha hashu,

Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso.
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa.
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho, vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo.
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso, ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe.

Miraḓo i ṱhompheaho,

Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara, na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva, tshelede ya mundende na bugu ndaula, kha zwiṅwe zwinzhi.

Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia.
Vhege yeneyi, ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende, ya ndeme ya R180 miḽiyoni.
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa.

Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.

Vhafunashango ḽashu,

Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo.
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso.

Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi.
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere, vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi.
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi.
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu, vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe, zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane.

Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho.
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo, ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso.
Nga kha Mulangadzulo, ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo, u itela uri dzi MP vha tou ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa.

Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,

Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010, u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu. Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama.

Miraḓo i ṱhompheaho, maAfurika Tshipembe vha hashu,

Ṋaṅwaha nga Ḽara, ri ḓo vha ri tshi khou ita luswayo lwa u fhedza miṅwaha ya 150 ya u ḓa ha maIndia Afurika Tshipembe. Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo, mabindu, saintsi, mitambo, vhurereli, vhutsila, mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu.

Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,

Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho. Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa.
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo, na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha. Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi.

Vhafunashango ḽashu,

U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele.
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha ḽifhasi. Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma. Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona. Themamveledziso, vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni. Sa lushaka, ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho. Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo, Vho-Irvin Khoza, CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana, Vho-Carlos Alberto Parreira, zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho.

Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano. Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone. Vhafunashango ḽashu, kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana.
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo. Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa, vhafunashango ḽashu, kha vha renge dzithikhithi.
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo.

MaAfurika Tshipembe vha hashu,

Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi, ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani, lushaka lwo faranaho, u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe, vharema na vhatshena.

Ri dededzwa nga zwe Vho-Madiba vha amba vhe bogisini, uri nahone ndi tshi tou topola:

"Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika.

Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena, nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema.

Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze, nahone vha na zwikhala zwi linganaho.

Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela, na u u swikela.
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo, ndi une ndo ḓiimisela u u fela."

Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba, ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi, vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho, vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei.

Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu.

Ndi a livhuwa.

Issued by: The Presidency
11 February 2010













About the site | Terms &amp; conditions
Developed and maintained by GCIS
This site is best viewed using 800 x 600 resolution with Internet Explorer 4.5, Netscape Communicator 4.5, Mozilla 1.x or higher.





Last Modified: Tue, 02 Mar 2010 12:05:56 SAST


<fn>StateoftheNationJZuma.2009.2010-05-24.ve.txt</fn>
Mulaedza wa lushaka nga vhukoni hawe JG Zuma, Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Dzulo ḽa Phaḽamennde, Cape Town

3 Fulwi 2009

Tshipikara a ṱhonifheaho;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusa Mudzulatshidulo wa NCOP;
Muthusa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki, Vho-Kgalema Motlanthe
Muphuresidennde wa Kale wa Riphabuḽiki, Vho-Thabo Mbeki,
Muhali washu, Muphuresidennde wa u thoma wa Afurika Tshipembe ḽa demokhrasi, Isithwalandwe Vho-Nelson Rolihlahla Mandela,
Vhathusa Muphuresidennde vha kale;
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Vhalangadzulo vha Mavunḓu ashu;
Miraḓo i ḓivhaleaho ya zwa vhulamukanyi;
Mudzulatshidulo wa SALGA, Vhoraḓorobo na vharangaphanḓa kha sisteme yashu ya muvhusowapo;
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho;
Vharangaphanḓa vha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi Tikedzaho Ndayotewa ya Demokhrasi;
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati;
Vharangaphanḓa vha vhurereli;
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya muvhuso kha tshitshavha;
Muphuresidennde wa Phaḽamennde ya Pan-Afurika, Muṱhomphei Vho-Idriss Endele Moussa
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha;
Vhaeni vha ṱhonifheaho, vhashumisani na dzikhonani;
MaAfurika Tshipembe,

Dumelang, Avuxeni, Molweni,

Nga dzi 22 Lambamai, zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha. Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine.

Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono, vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe,

Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho, Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe, lushaka lwo faranaho nga u fhambanana, vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe,

Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu, vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho.

Miraḓo i Ṱhonifheaho,

Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho.

Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo, na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza.

Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume. Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho.

Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba, vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango, na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki, vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo.

Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki, nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana, zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi.

MaAfurika Tshipembe,

Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele, u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone.

Nga dzi 9 dza Shundunthule, nga tshifhinga tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde, ro sumbedza vhuḓiimiseli kha vhathu vhashu na ḽifhasi ha uri:

"Arali huna vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha lovha nga malwadze ane a thivhelea;
Arali huna vhashumi vhane vha lwisana na u fusha miṱa yavho nahone vhane vha lwa uri vha wane mushumo;

Arali huna zwitshavha zwi sina maḓi o kunaho, madzulo a vhuḓi kana sanithesheni yo teaho;

Arali huna vhadzulapo vha vhupo ha mahayani vhane vha kundelwa nga u ita madzulo avhuḓi kha mavu ane vha dzula khao;

Arali hu na vhafumakadzi vhane vha khaḓi khethululiwa, u shumiswa kana u tambudzwa;

Arali huna vhana vhane a vha na nḓila kana zwikhala zwa u wana pfunzo yavhuḓi;

A ri nga aweli, na hone a ri nga timatimi, kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai.

Kha u swikelela miḽoro iyi, muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme, ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014.

Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi.
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino.

Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo, masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu. Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana.

Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo.

Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe, zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso, vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno. Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi.

Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo. Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana.

Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo, lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo.

Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo, ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi.

Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni.

U swika zwino, vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele, nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho.

Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela. Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo, hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei:

U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani, phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa.

Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi, dzi khemikhaḽa, fabiriki dza tsimbi, vhuedelamashango, zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka, Ndi tshi ḓadzisa, hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo, ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi, kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi.

Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso, Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa.

I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa, nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani.

U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho. Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu.

Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho, dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu.

Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, kha ri farane nga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe. Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika.

Muvhuso washu u ḓo sedza phanḓa, hu si ni murahu!

Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi. U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi. Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli.

Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi.

Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho.

Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano. Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa.

Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi. Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.

Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni. Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho, zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea.

U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe, ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza.
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho.

Na, u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha, ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa, u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.

Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu.

Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo.

Malugana na miano yashu, ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho.

Nga hetshi tshipiḓa, ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi, thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale.

Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho.

Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi, vhaswa na vhathu vho holefhalaho.

Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku, Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu.

Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo, muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu.

Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe.

Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso. Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa.

Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014.

U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009, ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000.

Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi, muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso. Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai. U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009, vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso, hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo.

Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona.

Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino, ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana.

Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana, Kha ri thusane sa vhadzulatsini.

Kha ri thendelane kha ḽa uri a huna ṅwana ane a ḓo eḓela na nḓala nga mulandu wa uri vhabebi vhawe a vha shumi. Arali ra nga ṱangana ra shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.

Vhaeni vha ṱhonifheaho, sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo.

Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma.

Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo, zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi, dzi nnḓu , maḓi na tshampungane.

Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010. Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara, ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho.

Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa.

Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano, tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi, mvelaphanḓa khulwane.

Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai, ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela.

Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri. Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri.

Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT. Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe.

Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo.

Miraḓo i Ṱhonifheaho,

Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa.

Nga u angaredza, ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga.

Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho.

Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi.

Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi.

Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi, zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka, ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi.

Nga muya uyu wa vhuthihi, ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu.

U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani, ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa, sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru.

Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi, Vho-Dirk du Toit, vhe vha risia ino vhenge, u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma.

Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi, mabunga a u gwedzha, dzi bada, zwimvumvusi na senthara dza mitambo; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni.

Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u ṱavha miroho na zwiṅwe zwithu; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u ḓi fusha.

Ro ḓi lugisela u thoma fulo ḽa u fhaṱa hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi. U shumisana na zwitshavha, mahosi, vhakhantseḽara na magota ri ḓo kona u ṱavhanyisa mushumo uyu.

Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome u ḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi. Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,

Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani, ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela. Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe.

Ndi tshi ḓadzisa, ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone, nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura. Nga iyi nḓila, vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi.

Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu, ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu.

Vhadzulapo,

Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu, vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni.

Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha, nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014.

Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano. Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni, ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou funza, hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo! Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda, vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho, nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho.

Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo, vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho.

Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu.

MaAfurika Tshipembe,

Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari.

Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014. Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho, na u vha ṋea thikhedzo.

Miraḓo i Ṱhonifheaho, ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani, nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana.

Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo, nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse.

Ri ḓo zwi dzhiela nṱha, na u dzhia tsheo ya tshihaḓu, u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana.

Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe, mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa.

Vhadzulapo, Miraḓo i Ṱhonifheaho,

Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi.

Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili.

Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi.

MaAfurika Tshipembe,

Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo, yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho.

Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo, kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi, u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS, TB na maṅwe malwadze. Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha, ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011. Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011.

Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi. Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha.

Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu.

U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo, kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014.

Vhadzulapo,

Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi. Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho,ya tshizwino, i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi.

Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa, tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi. Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme, nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo.

Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo . Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa.

Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa. Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha.

Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho, khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,

Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo, ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri.

Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme, ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula, na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga.

Vhadzulapo,

Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa.

Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe, u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi.

Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi, Vhusimamilayo na vhuhaṱuli. Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,

Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha.

Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara, khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva, tshelende ya mundende, dzibugu ndaula, na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa.

Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga.

Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha. Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho, zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi.

Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi. Nga iyi nḓila, ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani.

Miraḓo i Ṱhonifheaho, u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho. Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho, ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho.

Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu. Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani.

Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu, Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka. Nga vhuthihi u vhu, ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka.

Vhana vhashu, u bva kha vha murole muṱuku, vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka, na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini.

Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo. Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho, kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa.

Mitambo ndi yone tshiga tshihulwanesa tsha u fhaṱa lushaka. Nga u shuma roṱhe ri tea u tikedza thimu dzashu dzoṱhe dza lushaka u bva kha Bafana Bafana u swika kha dzi Proteas na Springboks; u bva kha Banyana Banyana u swika kha Thimu ya Vhaholefhali (Paralympians).

Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu.

Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho, kha u kunda kararu.

Thimu ya shango ya vhafumakadzi ya nethibola yo ita uri ri ḓirwe khana nge vha kunda kha Tshaḽenzhi ya nethibola ya Zwitshavha-Zwiraru. Ri fhululedza Sevens Springboks vhe vha vha Dzigwena dza Sirisi dza Ḽifhasi dza Sevens dza IRB - nahone a ri hagwi dzi Blue Bulls vhe vha kunda kha tshiphuga tsha mafhedziselo tsha Super 14 nga nḓila i takadzaho!

Ri dzia tshifhinga itshi u tamela mashudu dzi Springbok kha sirisi i ḓaho vhukati ha British na Irish Lions.

Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo. Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo. Nga u tou ḓadzisa, ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,

Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine.

Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho.

Kha khaedu iyi, ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo, na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika.

Ndingano ya vhuṱhogwa, na u vhatsini na hayani, ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC, nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso. Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango.

Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino. Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili.

Ri ḓo tikedza mulalo kha Uniyoni ya maAfurika na Vhushaka Vhuthihi kha dzhango ḽa Afurika, ho katelwa riphabuḽiki ya Arab Saharawi na Darfur kha ḽa Sudan.

Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi, ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe.

Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC, nga maanḓa kha Afurika Tshipembe. Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi.

Ri ḓo tikedza nungo dza dzingu ḽa SADC kha u thandulula nyimele ya Madagascar.

Kha vha ntendele, vhueni vhu ṱhonifheaho, ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango.

Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu, ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika.

Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe.

Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8, na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe.

Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,

Afurika Tshipembe, u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo.

Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho, ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo, ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi, Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu.

Miraḓo i Ṱhonifheaho,

Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.

Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele.

Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu, ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe, hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho, u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana.

Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele.

Miraḓo i Ṱhonifheaho, maAfurika Tshipembe,

U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo, wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo, ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha.

Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo. Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso.

Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo, ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho.

U rangaphanḓa nga tsumbo, mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde.

Ndi tshi ḓadzisa, kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha, ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho.

Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe, u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,

Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka, ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni.

Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa.

Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa.

Tshipikara na Mudzulatshidulo, Vhueni vhu Ṱhonifheaho,

Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91. Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho.

Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada.

Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo, a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela, ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone.

Ḓuvha ḽa Mandela ḽi ḓo pempelelwa nga dzi 18 dza Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ḽi ḓo ṋea vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na vhoṱhe u mona na ḽifhasi tshikhala tsha u ita zwithu zwa vhuḓi u thusa vhaṅwe.

Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67, nahone nga Ḓuvha ḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi, mishumoni, mahayani na zwikoloni, vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho, nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi.

Kha ri tikedze Ḓuvha ḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka.

Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho na maAfurika Tshipembe,

Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane, na zwipikwa zwa ndeme.

Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale. Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka.

U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi, zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli, u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine.

Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni, nga muya wa u vhea shango phanḓa.

Ndi tshi ḓadzisa, Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe, vharema na vhatshena. U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa.

Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi, ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni, u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho. Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho.

MaAfurika Tshipembe, nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho!

Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela.

Ndi a livhuwa.

Issued by: The Presidency
3 Fulwi 2009 <fn>TSHIVENDA FAL RUBRICS.txt</fn>
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songolinganelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI ṰNL KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nganḓila ya nṱhesa. - Tshitaila, thouni,redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nganḓila yone. -Kunangele kwonekwa maipfi, kwo vhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhu.i.- Tshitaila, thouni,redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndiho randelwaho. - Luambo lu leluwaho,ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.- Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dzatshibveledzwa. - Mafhungo nadziphara zwi ngaḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara ngau tou angaredza zwi yelana naṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi ḓi vha navhukhakhi ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa,ndongazwiga kanzhi yoshumiswa nga yokhakheaho. - Kunangele kwa maipfindi kwa fhasi. - Mafhungo na dzipharazwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho. - Mafhungo nadziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfizwo shumiswa nga nḓila i songo teaho. - Mafhungona dziphara zwo vhilingana. -Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. -Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱha -Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha enemuṋe -Mihumbulo: ndi yakuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. -Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahoneyo lunzhedzanaho.- U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho,i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nganḓila i re na ndunzhendunzhe. -Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. -Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu 5 60-69 % 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vhuswikeleli ho linganelaho- Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo .ibveledzwa zwavhuḓi. -U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme yaluambo. - - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi. Khoudu 4 50-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho - Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. -U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndiha fhasi. -Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho. Khoudu 340-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho -Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngolunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhiyo dovhololwa. -Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungelalwa ṅwongo wa mafhungo lu a .itevhelea. -Zwidodombedzwa a zwo ngoe.ana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/uita mvetomveto. -Maanea ha na mbonalo kwayo. Khoudu 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vhukoni vhu songo swikelelaho- Vhunzhi ha zwi re ngomu azwi tshimbilelani na ṱhoho, azwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. -U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nganḓila i shaedzaho. Khoudu 1 00-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vhuswikeleli Vhuswikeleli vhu Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli vhu Vhu songo Vhuswikeleli ha nṱha Vhu songo swikelelaho ha nṱhesa fushaho linganelaho fulufhedzisaho linganelaho
O bveledza -O shumisa milayo ya-O shumisa milayo - O shumisa -O shumisa ṱhoḓea
O shumisa - Ho ngo shumisa tshivhumbeo tshivhumbeo i ṱoµeahoya tshivhumbeo iṱhoµea dza dza milayo yaṱhoµea dza ṱhoḓea dza milayo ya
tshivhumbeo tshivhumbeo ngamilayo ya tshivhumbeo.
Tshibveledzwa tsho - Tshibveledzwa nga nḓila yon.ila i tshivhumbeo - Tshibveledzwa tsho -
nga nga u ṅwalwa lwa u tou
LUAMBO LWA
Tshibveledzwa nḓila yone.
HAYANI
vhukhakhi ho Tshibveledzwa nḓivho ya maipfi i
KHETHEKANYO YA
tsha dovha na nyimele tshoṱhe.
tsho ṅwalwaṱoµa u khwiniswa tsha dzhia
Tshitaila, thouni mafhungo na thithisi ṅwongo -N.ivho ya maipfi lwa u tou vhunga zwi
wa mafhungo.
ZWIBVELEDZWA
tshone-tshone.
tea zwi tshi anana na -Tshitaila, thouni - nḓivho ya nahone a i tei a zwi na khathihi ndivho, - nḓivho yaṱhoµea dza mushumo.
ZWA
maipfi yo tea -Tshibveledzwa hunzhi hunzhi zwo tea.
VHUDAVHIDZANI
ndivho, vha ndi tshi si na - Tshibveledzwa ndivho, vha mafhungo na maipfi i ṱoḓa - -Tshitaila, thouni ṱanganedzaho vhukhakhi nga murahu tshi ḓi vha naṱanganedzahonyimele.
ZWILAPFU
mafhungo naha u vhalulula, uvhukhakhi vhu si mafhungo na -Tshitaila, vhunga i satsha anana na nyimele sedzulusa.
vhunzhi nga murahu nyimele.
thouni na tei ndivho,mafhungo. tshoṱhe-
Vhulapfu ndi hoha u vhalulula, u
MARAGA:30
tshoṱhe.
teaho.
sedzulusa.
zwo tea lwo
tshi na vhukhakhi
Tshitaila, zwo tea
Tshibveledzwa vhunzhi naho ho thouni na tshoṱhe-
vhukhakhi ho vhalulula, u zwo ngo tea.
vhalaho nga sedzulusa.
Tshibveledzwa murahu ha u
Vhulapfu ndi ho
Tshibveledzwa tshi si na vhalulula, u lapfesaho/pfufhifh tshi navhukhakhi na sedzulusa.
vhukhakhi vhuthihi nga
vhalulula, u - Vhulapfu ndi sedzulusa. ho teaho.
LUAMBO
ZWI RE NGOMU Khoudu 7 80 - 100% Khoudu 6 70 -79% Khoudu 5 60 - 69% Khoudu 4 50 - 59% Khoudu 3 40 - 49% Khoudu2 30 - 39 % Khoudu 1 00 - 29 %
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya nṱhesa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele nnzhi dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) -Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho. Ndunzhendunzhe yofhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 780-100% 24 - 30 23 - 25 21 - 23
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho ya nṱha yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo dziaho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) -Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho. -Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70-79% 23 - 25 21 - 23 20 - 22 18 - 20
Vhuswikeleli vhu fushaho - nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza yanyimele dzoṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) -Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u lianazwiṱuku na ṱhoho. -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 5 60-69% 21 - 23 20 - 22 18 - 20 17 - 19 15 - 17
Vhuswikeleli ho linganelaho- nḓivho yolinganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo linganelaho ya nyimele dzoṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) - Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho fhedzi a zwi thithisi ṅwongowa mafhungo. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwazwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 4 50-59% 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongowa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwazwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 3 40-49
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongowa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho khau pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
A hu na nḓivho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho-ṅwongo wa mafhungo wa zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha upulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
si tsha tshoṱhe. pfala zwi
A hu na ndunzhendunzhe kha
Khoudu 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songo swikelelaho
Tshibveledzwa a -Tshibveledzwa a vhalulula na u -Tshibveledzwa na u vhalulula na u zwi anani na tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi na sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. -Vhulapfu ho teaho. sedzulusa. -Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho yatshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothifiḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu nakha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 780 - 100 % 16 - 20 16 14 - 16
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho yavhu.isa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yoṱanµavhuwaho kha nyimele dzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifiḽio).- Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70 - 79% 16 14 - 16 14 12-14
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho - nḓivho i fulufhedzaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.- U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wa mafhungo nga u angaredza.- Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yolinganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho. Khoudu 4 50 -59 % 06 - 07 06 05 - 06 05 04 - 05
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho
lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa Khoudu 2
tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho -N.ivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U 30 - 39 %
nyanyulea kha u ṅwala zwiṱana luvhonela lu re fhasi.
khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Khoudu 2
Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Vhu songo swikelelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 1 00-29 %
<fn>TSHIVENDA HL RUBRICS.txt</fn>
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songolinganelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI ṰNL KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nganḓila ya nṱhesa. - Tshitaila, thouni,redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. -Kunangele kwonekwa maipfi, kwo vhibvaho. - Mafhungo nadziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone. -Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhu.i.- Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho ya mafhungo. -Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndiho randelwaho. - Luambo lu leluwaho,ndongazwiga zwo shumiswa nganḓila i fushaho.- Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo nadziphara zwi ngaḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila,thouni, redzhisiṱara ngau tou angaredza zwi yelana naṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ndi horandelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yoshumiswa nga yokhakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelana zwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho. -Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.- Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho yamafhungo.-Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songoteaho. - Mafhungo nadziphara zwo vhilingana. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa -Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe- Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa.- U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho. Khoudu 780-100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vhuswikeleli ha nṱha -Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe -Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70-79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe. -Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. - Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme yaluambo. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu 5 60-69 % 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vhuswikeleli ho linganelaho- Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. -Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi. -U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme yaluambo. - - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi. Khoudu 450-59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho - Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. -Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho. Khoudu 3 40-49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho- Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa. -Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea. -Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. -Maanea ha na mbonalo kwayo. Khoudu 2 30-39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vhukoni vhu songo swikelelaho- Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. -Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokou dovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. -U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho. Khoudu 1 00-29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vhuswikeleli Vhuswikeleli vhu Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli vhu Vhu songoVhuswikeleli ha nṱha Vhu songo swikelelaho ha nṱhesa fushaho linganelaho fulufhedzisaho linganelaho
O bveledza - O shumisa milayo ya-O shumisa milayo - O shumisa - O shumisa ṱhoḓea
O shumisa - Ho ngo shumisa ṱhoḓea tshivhumbeo tshivhumbeo i ṱoµeahoya tshivhumbeo i ṱhoḓea dza dza milayo yaṱhoµea dza dza milayo ya
tshivhumbeo tshivhumbeo nga milayo yatshivhumbeo.
Tshibveledzwa tsho - Tshibveledzwa nga nḓila yo nḓila i tshivhumbeo - Tshibveledzwa tsho -
nga nga u ṅwalwa lwa u tou shaedza
LUAMBO LWA
Tshibveledzwa nḓila yone.
HAYANI
tsho ṅwalwa tsho ṅwalwa sa na luthihi. nga luambo tea ndivho, vha -N.ivho ya maipfi nga nḓila yo zwenezwo, hu na -N.ivho ya maipfi i ṱoḓa u
vhukhakhi ho Tshibveledzwa khwiniswa vhunga zwi
KHETHEKANYO YA
tsha dovha na nyimele tshoṱhe.
Tshitaila, thouni mafhungo na thithisi ṅwongo -N.ivho ya maipfi lwa u tou khathihi ndivho, vha
B: ZWIBVELEDZWA
wa mafhungo.
ZWA
tshone-tshone.
tea zwi tshi anana na -Tshitaila, thouni - nḓivho ya nahone a i tei a zwi nyimele.
nḓivho yaṱhoµea dza mushumo.
VHUDAVHIDZANI
maipfi yo tea -Tshibveledzwa hunzhi hunzhi zwo tea.
ZWILAPFU
ndivho, vha ndi tshi si na - Tshibveledzwa ndivho, vha mafhungo na maipfi i ṱoḓa anana na mafhungo. ṱanganedzaho vhukhakhi nga murahu tshi ḓi vha naṱanganedzaho nyimele.
u khwiniswa mafhungo na ha u vhalulula, uvhukhakhi vhu si mafhungo na -Tshitaila,vhunga i sa
MARAGA:30
nyimele sedzulusa.
vhunzhi nga murahu nyimele.
thouni na tei ndivho,tshoṱhe-
Vhulapfu ndi ho ha u vhalulula, u
teaho.
sedzulusa.
zwo tea lwo
tshi na vhukhakhi
Tshitaila, zwo tea
Tshibveledzwa vhunzhi naho ho thouni natshoṱhe-
vhukhakhi ho vhalulula, u zwo ngo tea.
vhalaho nga sedzulusa.
Tshibveledzwa murahu ha u
Vhulapfu ndi ho
Tshibveledzwa tshi si na vhalulula, u lapfesaho/pfufhifh tshi navhukhakhi na sedzulusa.
vhukhakhi vhuthihi nga
vhalulula, u - Vhulapfu ndi sedzulusa. ho teaho.
LUAMBO
ZWI RE NGOMU Khoudu 7 80 - 100% Khoudu 6 70 -79% Khoudu 5 60 - 69% Khoudu 4 50 - 59% Khoudu 3 40 - 49% Khoudu2 30 - 39 % Khoudu 1 00 - 29 %
Vhuswikeleli ho linganelaho- nḓivho yolinganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo linganelaho ya nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (photifoḽio) - Vhuṅwali- mugudi uliana na ṱhoho fhedzi a zwi thithisi ṅwongowa mafhungo. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 4 50-59% 18 - 20 17 - 19 15 - 17 14 - 16 12 - 14
Vhuṅwali- mugudi uliana na ṱhoho ṅwongowa mafhungo wa si tshapfala zwi tshi yahuṅwe. -Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 3 40-49
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Vhukoni vhu songo linganelaho
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Khoudu 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI ṰNL KHETHEKANYO YA C : ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO -O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga n.ilayone-yone. - nḓivho ya maipfiyo tea tshoṱhendivho, vhaṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu,redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. -Tshibveledzwa a -O shumisa milayoyo teaho yatshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nganḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukumandivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. -Tshibveledzwa a -O shumisa milayo yo teaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfiyo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. -Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. -O shumisa milayoyo linganelaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. -Tshibveledzwa tsho ḓi vha navhukhakhi ngamurahu ha u vhalulula na u -U na mihumbulo i fulufhedzisaho yaṱhoµea dza tshivhumbeo-hu na vhukhakhi vhu re khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. -N.ivho ya maipfi ndi ya fhasinahone a i tei tshoṱhe ndivho,vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele. - Tshitaila,thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. -Tshibveledzwa - O shumisa milayoya tshivhumbeo nganḓila yo khakheaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe ukhwiṋiswa vhunga isa tei ndivho, vhaṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu,redzhisiṱara a zwo ngo tea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u - Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeoyo teaho. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho yamaipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu,redzhisiṱara tshi na vhukhakhi tshi na vhukhakhi sedzulusa. tshi na vhukhakhi sedzulusa. a zwi anani na na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u - Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. ṱhoho yamafhungo. -
sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. -Vhulapfu ho teaho. sedzulusa. -Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa. Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu a.isaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho yatshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziaho kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dza vhuṅwali(phothifiḽio). -Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. -Ndunzhendunzhe yofaranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 780 - 100 % 16 - 20 16 14 - 16
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho -N.ivho i fulufhedzaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho iṅwe kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifiḽio). - Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ya mafhungu fhedzi zwa si thithise ṅwongo wamafhungo nga u angaredza. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwezwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho. -Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho. Khoudu 4 50 -59 % 06 - 07 06 05 - 06 05 04 - 05
Vhuswikeleli vhu fulufhedzisaho
lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu nazwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulanana/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa Khoudu 2
tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho -N.ivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U 30 - 39 %
nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
khagala. - Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na Khoudu 2
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. -A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 1 00-29 %
<fn>TSHIVENDA HL P2 Feb-March 2010.txt</fn>
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: awara 2
GIREIDI 12
PFESESANI
Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso:
Ni humbelwa uri ni vhale siaṱari iḽi nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso.
Ni songo ḓidina nga u vhala bammbiri ḽothe. Ṱolani siaṱari ḽa Zwi re Ngomu ni swaye nomboro dza mbudziso dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
KHETHEKANYO YA A: Vhurendi
KHETHEKANYO YA B: Nganea
Tevhedzani ndaela dzo ṋewaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso ṰHANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO ya A, NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Ṅwalani nga vhudele nahone zwi vhaleaho.
Ndangatshifhinga yo anganywaho:
KHETHEKANYO YA A: minetse ya 40
KHETHEKANYO YA B: minetse ya 55
KHETHEKANYO YA C: minetse ya 55
ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIṄWE NA DZIṄWE
NOMBORO
MBUDZISO
MARAGA
Tshirendo: Mbofholowo na mulalo zwi ngafhi?
Mbudziso ndapfu
KANA
Tshirendo: Ndi ni ṋee ni?
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso pfufhi
KANA
Tshirendo: Nda sedza lufu
Mbudziso pfufhi
NA
Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI
Tshirendo: Ṅwana-ṅwana
Mbudziso ndapfu
KANA
Tshirendo: Ṅwana-ṅwana
Mbudziso pfufhi
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI*
Tshi ḓo lilwa
Mbudziso ndapfu
KANA
Tshi ḓo lilwa
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso ndapfu
KANA
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso ndapfu
KANA
Mbudziso pfufhi
Fhindulani mbudziso NTHIHI*
Ha u tsa ndi ha u gonya
Mbudziso ndapfu
KANA
Ha u tsa ndi ha u dzhena
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso ndapfu
KANA
Mbudziso pfufhi
MUTEVHE WA U SEDZULUSA
Ivhani na vhuṱanzi ha uri no fhindula mbudziso dzoṱhe nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa.
KHETHEKANYO
MBUDZISO
TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO TEAHO
A: Vhurendi
Tshirendo tsho randelwaho
A: Vhurendi
Tshirendo tshi songo gudelwaho
B: Nganea
Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi
Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi
PFESESANI: Kha KHETHEKANYO ya B na ya C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO GUDELWAHO/RANDELWAHO
Fhindulani mbudziso MBILI kha NṊA dzo vhudziswaho.
MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso yo ḓisendekaho khatsho.
Ndi hone ro tshoṱa pfamoni ya mulalo na mbofholowo
He ra zhaka vhaṅwe vha tshi milwa nga milomo ya khotho, he ra phuphuzika sa mabofu ri tshi dengelela.
Ri tshi rwiwa nga phamba na mihala nga mmbwa dza khuluṋoni.
Mukapi wa tshisima iṱali e si muki watsho
Vhakapi vha tshisima tsha mbofholowo na mulalo vha sika nga ḓora
Nge vha milwa nga mavu mafumo e zwanḓani
Vhaṅwe vha vhoxwa zwanḓa vha kudzwa swiswini
Hune tshedza tshavho tsha dzhavhulelwa vhugala.
Milambwana na mahovhohovho a malofha
Khuwa na phosho nga vhatshili
Ndi zwone zwiga zwa nḓodzi ya .otshi-.otshi,
Ndi hone ro kavha mirunzini ya mbofholowo
Bunga ri ḓo dzhena-vho ḽithihi
Mivhala na mitupo zwa unga na magabelo a lwanzhe,
Musadzi ndi ḓo vhinga-vho mutshena sa lwanzhe
KANA
MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
NDI NI ṊEENI? - NA Milubi
Khuvha ndi kale sa vhulimbo
Nda vhuya nda litshedza
Ndi iteni tshiṅwe-vho tshi sa ngi tshiṅwe
Tshiṅwe ngatsho sa lushie
Na ḓo sendela na nkuvhatedza
Ndi gwadamefhi nga afhio magona?
Ndi luvhe nduvho dzi sa athu pfiwa
I no ḓo phunya makunzwu
Dzo fhela tshoṱhe na dzi sa athu pfiwa
Tsho salaho ndi makanda fhedzi
Ndi ni ṋeeni tshi no fhira na vhukhethwa?
Tshi fhiraho na vhuṱoma ha muṱoma
Vhuṱoma ha mbilu
Tshone tshi kundaho na vhadzimu
Nge tsha ratha tsingani dza vhunṋe
Tsha vha malofha anga
Vhutshilo hanga
Hanga tshoṱhe-tshoṱhe.
Bulani zwithu ZWIVHILI zwine murendi a humbula u ita i nḓila ya u ṱoḓa uri a kone u funiwa.
Murendi u khou ambani nga vese/mitaladzi 3 na 4?
Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu nga zwi bvaho tshirendoni:
Murendi u vhona hu si na huṅwe hune a nga fushea siani ḽa lufuno arali hu si kha hoyu ane a khou renda nga haye.
Ni a pfela vhuṱungu murendi na kha nyimele ine a vha khayo? Tikedzani phindulo yaṋu.
KANA
MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Wo ḓisa mulalo kha vhatshena na maindia
Wa ḓisa pfiriri kha Vhavenḓa
Vhe iwe u wa hulisa vhana na vhasadzi
Khotsi a shanduka ṅwana
Hone zwi songo fanela
Iwe u muvhuya kha vhoṱhe
Vhanzhi ngoho a vha u ḓi
Nge vha u eḓanyisa sa munna na musadzi
Musadzi a vha munna
Munna hu uri u ḓo ḓi dzula e munna
Musadzi a dzula e musadzi
Tsinde ḽi ḓi dzula ḽi tsinde
Musadzi na ṅwana ndi matavhi
Zwiḽiwa matavhini zwi bva kha tsinde
Tsinde ndi ḽone tshisima tsha zwiḽiwa
Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu
Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa ngatsho
Pfanelo ya muṅwe i wanala nṱha ha ya muṅwe
Henefho hune a vha hone
Khosi i ḓo dzula i khosi
Khotsi na ene u ḓo dzula e khotsi
Musadzi a dzula e musadzi
Musadzi na ene a vha musadzi
Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo.
Bulani zwithu ZWIVHILI zwine ha pfi demokirasi yo zwi bveledza.
Murendi u khou ambani nga vese/mitaladzi 23 na 24?
Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai ni tikedze phindulo yaṋu nga zwi bvaho tshirendoni:
Ni a fushea na nga nḓila ine murendi a amba ngayo musadzi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo yaṋu.
KANA
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Mbilu yanga ya khauwa,
Luvalo lwanga lwa rindila,
Ipfi ḽanga ḽa dzama,
Mushai lwa vhulaha,
Wa thendo lwa eḓedza,
Nda sedza nda ri luvhi,
Kha vhoṱhe vhe lwa tonda.
Vho inwi phele,
Vheani tswayo,
Ndi ṱaluse luvalo,
Vhulalo vhu si na muvhango,
Nguvho i sa sini,
nnḓu i sa ṱwi na nḓala
Shango ḽi si na mukango,
Ndi he lufu lwa ntsumbedza.
Vha nnḓa vha edza vha thendo,
Vha ofhaho vha vho vha na tshiangaladzi,
Tshi vhuṱanzi ha muṋe na muano,
Vho simaho uri lufu ndi u bindula.
Kha vhoṱhe vha femaho,
Vha gwadama vha ofha lufu,
Lwa fulufhedzea lwa ita zwe lwa vhudzwa,
Lwa khunyeledza mirafho na dzitshaka
Iwe ndi nga u fanya na nnyi na mini?
Tshi sa xi sa iwe,
Khe u sa kalahi,
Wa dzina u a vhulaha,
Iṱo ḽanga ḽa u zwondolola
KANA
No ḓitika nga tshitanza/ndima 6, bulani zwithu zwivhili zwine murendi a ri lufu lu zwone.
Murendi u khou ambani nga vese/mutaladzi 18?
Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu nga zwi bvaho tshirendoni:
Murendi u tama lufu lu tshi fhelelwa nga vhuhali.
Ni a fushea na nga nḓila ine murendi a vhona ngayo lufu tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo yaṋu.
NA
MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i tshi tevhelaho.
Nda humbula kale ndi rothisa miṱodzi;
Ndi tshi khana sa ṋamana;
Nungo dzi tshi nga dza ndau:
Hu si na muswuhana a ṱokaho.
Nungo dzanga dzo ya na vhusula
Ndi nga ṅwana wa lushie;
U tshimbila ndi u gobagoba;
Thonga ndi khambana ya funzani.
Ṱhoho yo tshena vhunga milora
Dzingano na dzithai ndi tshikumbuni
Vhaḓuhulu vha tsa vha tshi gonya
Vha tshi pfa zwi vha fushaho.
U amba ndi u kakamela
Ndi vho nga ndo farwa nga vhuria
U dzula ndi u humbula lufu.
KANA
MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho.
Nda humbula kale ndi rothisa miṱodzi;
Ndi tshi khana sa ṋamana;
Nungo dzi tshi nga dza ndau:
Hu si na muswuhana a ṱokaho.
Nungo dzanga dzo ya na vhusula
Ndi nga ṅwana wa lushie;
U tshimbila ndi u gobagoba;
Thonga ndi khambana ya funzani.
Ṱhoho yo tshena vhunga milora
Dzingano na dzithai ndi tshikumbuni
vhaḓuhulu vha tsa vha tshi gonya
Vha tshi pfa zwi vha fushaho.
U amba ndi u kakamela
Ndi vho nga ndo farwa nga vhuria
U dzula ndi u humbula lufu.
Topolani mafanyisi MAVHILI ane a sumbedza mafulufulu e murendi a vha e nao zwiḽa a tshe muswa.
Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
imethafore ḽi re kha vese 8 ḽi ni thusedza hani u pfesesa zwine murendi a amba zwone?
Muhumbulo muhulwane une ra u wana tshirendoni itshi ndi ufhio?
Nga kuvhonele kwaṋu, murendi uyu u dzhia u aluwa nga nḓila-ḓe?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu)
TSHI ḒO LILWA - NE Phaswana
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela.
Vho-Emeḽi vho zwi vhona zwauri a si miloro ndi ngoho yo fhelelaho; Dzhalagoma ndi ṅwana wa Mudzimu; o rembuluwa; nahone u khou ya u ṋea vhuṱanzi matshelo kerekeni. Zwiphiri zwi khou ya u bvela khagala. Ndi ngoho, tshi ḓo lilwa!! Dzhalagoma u ḓo ambulula a sa tati na u ofha tshithu; saizwi Murena a tshi ḓo ima nae khathihi na u mu pilela kha zwoṱhe zwi .aho!"
Ṱalutshedzani ni dovhe ni saukanye uri mafhungo aya e na vhala a yelana hani na thero ya nganea iyi.
KANA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
TSHI ḒO LILWA - NE Phaswana
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Vho-Luvhone vho ri u vhala mafhungo aya kha gurannḓa ya "Northern Province Daily News" vha dzhenwa nga ṋowagudu. Vho vho humbula na zwauri khamusi zwi ḓo ralo ha wanala vhaiti vhazwo ha vha hu hone tshirunzi tshine vha vha natsho tsho wa. Iṱali e hone ane a nga ṱhonifha tshigevhenga kha vha tshilaho? Ha ho lini. Zwino arali zwa wanala uri na Vho-Luvhone vho shela mulenzhe khazwo, ndi hune vha ḓo tou zwi ri mini kha lushaka ngoho. Hafhu na phanḓa ha vhafunzi Vho-Luvhone vha .iswikisa sa muthu ane a vha kule na zwa shango; arali tshikumbu tsha phulea a si hune vha ḓo tou tama na u .ibwela.
Ee, ri nga ri mini, ndi vhutshilo fhasi ha wone murunzi wa .uvha; vhu a gogona, ha sengenedza, ha dovha hafhu ha lidza. Zwi bva kha iwe mutshili uri u khou tama u vhu tshila hani. Wa vhu ḽa zwavhuḓi, nahone vhu ḓo u thothedza nga muthotho wa tshikekea; fhedzi wa vhu ḽa nga tshimondeni, u ḓo vhanḓa maṅwaelo aho u sa fhedzi. Vhaambi vhaho vha ri a vhu ṱoḓi u welwa pharamela."
Mafhungo haya ane a khou ambiwa kha Northern Province Daily News, Vho-Luvhone a vho ngo a shuma vhe vhoṱhe, Inwi bulani avho vhe vha vha vhe navho.
Ndi mini tshi itisaho uri Vho-Luvhone vha tshuwe musi vho no vhala mafhungo aya?
Musi no ḓisendeka nga mafhungo aya e na vhala na nḓivho yaṋu ya bugu yoṱhe, ni vhona Vho-Luvhone vhe muthu-.e siani ḽa vhugevhenga?
Ṱalutshedzani nga muhumbulo wo fhelelaho zwo itisaho uri Vho-Luvhone vha ḓiwane vhe kha nyimele iyo ye na vhala nga hayo afho mafhungoni.
Sumbedzani vhungoho ha fhungo ḽo talelwaho no ḓisendeka kha zwo bvelelaho kha Vho-Luvhone.
Kha 8.3 no sumbedza tshiimo tsha Vho-Luvhone siani ḽa vhugevhenga. Ni vhona vho fhambanafhi na Vho-Emeḽi.
Ndi tshini tsho ṱuṱuwedzaho Vho-Luvhone uri vha ḓiwane vha tshi ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga?
Fhindulani mbudziso i tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni tikedze phindulo yaṋu:
Dzhalagoma naho e tshigevhenga hu na huṅwe hune a vha na mbilu ya u khathutshela.
iambele iḽi 'tshikumbu tsha phulea' ḽi kwama hani kupfesesele kwaṋu kwa mafhungo a nganea iyi?
Nangani phindulo i re yone mafhungoni a tevhelaho ni dovhe ni tikedze:
Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela nga tshifhinga tsha muvhuso wa (khethululo nga muvhala/demokirasi).
Dzhalagoma o vha a tshi ḓifhelwa nga mushumo wawe wa vhugevhenga. Ndi ḽifhio ḽishandafhungo/aironi ḽo bvelelaho kha vhutshilo hawe ha vhugevhenga magumoni a nganea iyi? Ṱalutshedzani nga muhumbulo wo fhelelaho.
KANA
MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu)
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela.
Ha ri vho no vhamba maano manzhi a u tsimbela havha Vho-Lugisani vha kundwa maano o teaho u vhulaha havha Vho-Lugisani nga nḓila yo dzumbamaho.
Nga murahu ndi hone Vho-Mamidze vha tshi ḽa na fhungo ḽo teaho vha ri, "Arali ra ṱanganyisa ṱhoho nduna ya dzimmbi hu nndwani maswole a a ḓaḓa. Huno maswina a tshi vha fhaḓa ha vhulahi nduna fhedzi, a vhulaha na mmbi yoṱhe a dovha a dzhenela lushaka a dzhia na shango. Tshine ra nga ita ri luṱanya hoyu Lugisani na Vho-Nyamalwela siani ḽa vhuhosi ro shumisa haaḽa maipfi o ambiwaho nga madzhisiṱaraṱa masiari."
Ṱalutshedzani ni dovhe ni saukanye uri mafhungo aya e na vhala a yelana hani na thero ya nganea iyi.
KANA
MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Vho-Lugisani, riṋe a ro ngo ḽa u dzula lini. Ndi khwine vha tshi dzula fhasi vhunga zwe ra ḓela zwone e si mafhungo malapfu." Vho-Dilika vho no ralo Vho-Lugisani vha dzula fhasi kha guvha ḽe vhoṱhe vha dzula khaḽo. Vho no fhedza u loshana na Vho-Lugisani, "Nga nnḓa ha houḽa musi we vhone vha dzhena vhukomani fhano Dovhoni uḽa ṅwaha ndi a fulufhela a vha athu u mbona fhano. Ndo rali sa mukalaha ndi fhano ndo tou rumiwa nga vhothovhela Mphaga."
Ndaa!" Hu tendelela Vho-Lugisani.
Mulandu wa u thathiwa hanga ndi mini."
Bulani madzina a vhathu vhe vha vha vho ruṅwa u isa luṅwalo lwa u pandela Vho-Lugisani.
Luṅwalo lwa u pandela Vho-Lugisani lwo ṅwalwa ho bvelela mini?
Vho-Lugisani vho fhedza vho shakuliswa Dovhoni. Inwi bulani dzina ḽa muṱhannga we a ḓo kunga vhaṱhannga vhe vha ya u shakulisa Vho-Lugisani, ni dovhe ni ambe uri o vha o shelwa muya nga nnyi?
Ṅwalani nga muhumbulo wo fhelelaho zwe zwa bvelela ha Vho-Lugisani musi vhathu vho rumiwaho nga vhamusanda vho no humela murahu.
Ndi mini zwe zwa ita uri Vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho vha ṅwale vhurifhi vhu yaho Dalume?
Vhafunzi Vho-Mamidze ni vha vhona sa muthu-ḓe?
Ni a pfela vhuṱungu Vho-Lugisani nga zwe zwa bvelela muṱani wavho nga murahu ha musi vhurumelwa ha musanda ho no ṱuwa.
Zwe muṱhannga uyu a ita zwi bvukulula hani mvumbo yawe?
Kha nganea iyi hu na tshipiḓa tsha maṱhakheshandwa tsho bvelelaho kha Vho-Lugisani na vhatovholi vhavho. Ṱalutshedzani nga muhumbulo wo fhelelaho.
KANA
MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu)
Vhalani tshipiḓa tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela.
Zwino nga murahu ha u sedza hezwo zwoṱhe nga vhusedzi, khothe i khou ni wana milandu miraru. Wa u thoma ndi u ṱoḓa u vhulaha vhathu vhaṋa nga nḓila ya tshiṱuhu tsha u tou vha fhisela nḓuni musi vho eḓela. Vhenevha ndi Vho-Ḽialama, mufumakadzi wavho Vho-Maemu, mme avho Vho-Nyalufhenene na ṅwana wavho Tshimangadzo.
Mulandu wa vhuvhili ndi wa u ṱoḓa u tshinya ndaka ya muṅwe muthu no ḓiimisela nga mulilo uri hu si sale na tshithu na tshithihi. Wa vhuraru ndi wa u pomoka muṅwe muthu sa muloi. Zwino inwi Mawela, ni ḓo tou nyambudziwa nga ṱhamu yo ni linganaho. Heyi ṱhamu i ḓo ita uri vhaṅwe vhathu vhane vha si vhe na ndavha na mulayo vha zwi ḓivhe uri mulayo u tea u sa pfukwa.
Nahone kha vhabebi, zwihuluhulu vhomme vha fanela u alusa vhana vha tshi vha vhudza mafhungo a re one. Tshigwevho tshaṋu ndi miṅwaha ya fumbilimbili hu si na faini. "Khothe ya mbo ḓi awela."
Ṱalutshedzani ni dovhe ni saukanye uri mafhungo aya e na vhala a yelana hani na thero ya nganea iyi.
KANA
MBUDZISO 12 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshipiḓa tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Zwino arali ra nga ya ra thuthisa mulandu zwi nga si vhe khwine naa? Ndi vho zwi amba nge nda pfa avha khotsi a ṅwananga vha tshi vho ri vhumatshelo ha vhutshilo hawe ho ṱapanyedzea."
Muambi wa mafhungo aya ndi nnyi, a tshi khou vhudza nnyi, hone uyu "ṅwananga" a no khou ambiwa afha e nnyi?
Uyu ṅwana wa muambi o tshinya mini?
Izwi hu tshi pfi avha vho 'pengisa' ṅwana, vho mu pengisa nga nḓila-ḓe?
Hone avha vha no khou pfi vho pengisa ṅwana vho vha vho shelwa muya nga nnyi? Ṱalutshedzani.
Vhambedzani Vho-Ramasunzi na muambi wa mafhungo a phara ya u thoma.
Fhindulani nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze:
Vho-Ramasunzi ndi muthu wa khani, hu na ngeletshedzo mbili dze vha si dzhiele nṱha lwe arali vha dzi dzhiele nṱha mafhungo o vha a sa ḓo vhifha nga nḓila ye a vhifha ngayo.
Vho-Maemu ndi muloi nahone vho tou mamela kha mme avho.
Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela musi vhaṅwe vha vhaswa vho no fa mvalo.
Ndi zwifhio zwine muṅwali a tama u ri funza nga tshipiḓa tshe na vhala?
nḓila ye Vho-Ramasunzi vha fhindula ngayo kha mafhungo e na vhala ni vhona i tshi ṱanganedzea. Tikedzani.
Mafhungoni aya hu na muthu we a 'pengiswa'. Ṱalutshedzani zwe na vha ni tshi nga ita arali ho vha hu inwi we na 'pengiswa' nga u vhudzwa mafhungo a vhuloi.
NA
MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)
Sengulusani ni tshi sumbedza uri zwiito zwa Vho-Bukuṱa zwo ṱuṱuwedza hani kubveledzele kwa thero/ndivho buguni iyi.
KANA
MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshipiḓa tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Kana wa ri u tshi mu vhudzisa mbudziso a tou tshenuwa. Khamusi a fhedza nga u amba zwithu zwa thungo-thungo zwi sa yelani na zwi no khou funziwa. Tshiṅwe tshifhinga u tou wana muvhigo u no khou bva kha vhaṅwe vhana vha tshikolo vha tshi khou ṱalutshedza zwauri Ntshengedzeni u khou sokou lila e eṱhe. Zwino riṋe sa vhadededzi hezwi zwithu a zwi khou vhuya zwa ri fara zwavhuḓi na luthihi. Ri khou vhona hoyu ṅwana e na thaidzo i sa takuwi.
Vho-Raṅwaedzi: Ro lingedza nga nḓila dzoṱhe uri ri pfe thaidzo yawe. Zwoṱhe zwo sokou sea zwi tshi ṱanama. Ndi ngazwo vha tshi vhona ro vhuya ra tou vhidza iwe vhabebi vha vhana uri ni ḓivhe zwine ra khou ṱangana nazwo.
Vho-Bukuṱa: Zwino vhoiwe arali ṅwana o tou landula ene muṋe a ri ha na thaidzo, vhoiwe zwi ni vhavha ngafhi?
Vhaambi vha mafhungo aya vha khou a amba vhe ngafhi nahone ho bvelela mini?
Zwo ḓa hani uri Vho-Bukuṱa vha swike afho fhethu?
Musi no vhala mafhungo aya, ni vhona Vho-Raṅwedzi sa muthu-ḓe?
Kuvhonele kwa Vho-Bukuṱa kwa pfanelo dza muḓini kwo fhambana hani na kwa mapholisa e a vha a khou ṱoḓa u vha fara?
Ṅwalani nga muhumbulo wo fhelelaho ni tshi sumbedza uri zwiitwana zwa Ntshengedzeni zwo vha zwi tshi khou ṱuṱuwedzwa ngani.
Sumbedzani masiandaitwa a zwo bvelelaho kha Vho-Bukuṱa nga u tambudza musadzi na vhana vhavho.
Fhindulani mbudziso i tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni tikedze phindulo yaṋu:
iambele iḽi 'zwoṱhe zwo sokou sea zwi tshi ṱanama,' ḽi kwama hani kupfesesele kwaṋu kha mafhungo aya?
Nangani phindulo yo teaho kha mbudziso dzi tevhelaho:
Ntshengedzeni o shavha u ambulula khotsi awe kha zwa u mu tambudza lwa vhudzekani ngauri u a vha ṱhonifha/u shavha u vhulaiwa.
Muofhe o vhudza khonani yawe Ntsengedzeni uri arali a na thaidzo u fanela u i vhudza vhathu vho teaho uri vha i tandulule/u sokou dzula na thaidzo u sa vhudzi vhathu.
Inwi ni vhona u rwiwa ha Vho-Takalani nga Vho-Bukuṱa zwo tea? Ṋeani muhumbulo waṋu.
Ni a pfela vhuṱungu Ntshengedzeni kha nyimele ye a vha a khou ṱangana nayo? Tikedzani phindulo yaṋu nga nḓila i pfalaho.
KANA
MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu)
HA U TSA NDI HA U GONYA - NA Milubi na LL Mafenya
Sengulusani ni tshi sumbedza uri mvumbo ya Vho-Funani yo vha na ṱhuṱhuwedzo-ḓe kha u bveledza ndivho ya dirama iyi.
KANA
MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi)
HA U TSA NDI HA U GONYA - NA Milubi na LL Mafenya
Vhalani tshipiḓa tsho bveledzwaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Sofi: A u vhoni-ha. Ho dzhena Ralutanda munna wa lufuno lwa lutanda. Hu si tshidakwa hetshiḽa tshi no ṱoḓou tshinyadzela muthu tshifhinga.
Ralutanda: Tshidakwa tshaṋu tsho mmbulahisa phepho ni a ḓivha. Idzanu pfa uri muvhili wanga u khou rothola hani nga phepho.
Sofi: Hafhu ndo tou fa u thatha. Ho vha hu tshi vho pfi a thi ṱuwi, ndi ṱoḓou vhona hoyu muthu a no khou ni pengisa. Khavhe ndi si tou pandela ndi musi vha tshi ḓo vha vho omela goloini.
Ralutanda: (Vha fara Vho-Sofi vha vha khisa) Ndi ni funela u vha na muhumbulo wo thanyaho.
Tshidakwa' tshi no khou ambiwa afha ndi nnyi, nahone tshi shuma mini?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Sofi na Vho-Ralutanda?
Ndi nga mini Vho-Sofi vha sa tsha takalela uyo ane vha mu vhidza 'tshidakwa'.
Ndi afhio maano e avha vhavhili vha vhamba vha tshi itela lupfumo?
Maano a hone o fhedza o shuma? Tikedzani.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni tikedze phindulo yaṋu:
Vho-Sara vho vha vha tshi funa na u fulufhela munna wavho.
Vho-Sofi ndi muthu wa mbilu mmbi.
Zwe Vho-Ralutanda na Vho-Sofi vha ita zwi vha bvukulula sa vhathu-.e.
Ambani nga ha kubveledzelwe kwa aironi ya ḓirama buguni iyi.
Ambani vhuḓipfi haṋu kha zwe zwa bvelela kha Vho-Sarah, ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P1 Feb-March 2009.txt</fn>
PFESESANI
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo
KHETHEKANYO YA C: Luambo
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo IṄWE na IṄWE i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa, Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Vhafuwi Vho- Galaguni vho vha vhe khonani yanga ya mbiluni. Ro tamba roṱhe ri kha ḓi vha vhaswa, ro ya muḽani roṱhe, ro dzhena roṱhe phuraimari ya Mambo, ro dzhena roṱhe sekondari ya Vuledzani he vha litsha vhe kha murole wa vhumalo nga ṅwambo wa vhudakwa. Naho zwo ralo, nṋe na vhafuwi ro vha vhathu vha somolanaho zwa haṋwani u swika Mudzimu a tshi ita lufuno lwawe. Hafhu Vho-Galaguni kha nṋe vho vha vhe si muthu zwawe - ndi ṅwana wa malume. Nda dzula nde goo, ndi a vha humbula, nga mbilu nda ri zwikambi zwo ḽa shaka ḽanga.
Hu na thaidzo nnzhi dze Vho- Galaguni vha ṱangana nadzo musi vha tshi kha ḓi fema. Ndo lingedza u vha kaidza na u vha eletshedza, ha tou vha u shela maḓi nṱha ha tombo. U vha sosa havho zwo vha pwashela muḓi. Vhaṱanuni vho vha vha tshi dzulela u didwa musi muhulwane yo wela mativhani. Vho konḓelela vha vhuya vha ri zwi siwa zwi tshi vhonwa. Izwi zwo mbo ita uri musanda hu bve tshirunzi. Wo vha u tshi ḓo tou vha musanda-ḓe u si na vhaṱanuni, mavoḓa na mazhinda? Vhakololo vho ita zwenezwiḽa zwine ra zwi ḓivha zwauri mafhuri a tevhela luranga. Ho vha hu si na zwine vha nga ita vhunga zwa u isa malani zwo vha zwi tshi vho ri ndi bva vhubvo ngauri tshelede ya u lifha milandu na nduvho yo vha i tshi vho fhelela zwikambini.
Muvhili wa khonani yanga wo vha u mavhadzi fhedzi. Ḽiṅwe ḓuvha vho ri u wa vha gekhana na tombo vha kulea maṋo mavhili a luṱaha lwa nṱha a zwitumukanyi. Miṅwe ya minwe yavho yo vha yo holefhala nge vha lwa na tshiṱaka tsha murenzhe nga mavili vha tshi ri ndi muthu ane a khou vha thivhela nḓila, Izwi zwo itea nga madekwana hu sa vhonadzi zwavhuḓi.
U khou nthivhela nḓila, Ndi tshi tumba na iwe u a tumba? Ndi tshi takuwa na iwe u a takuwa? Shango ndi ḽanga heḽi, u ḓo nnḓivha ṋamusi."
Ndi lunzhi Vho-Galaguni vha tshi eḓela mmbeteni vhuongeloni ha Tshiseluselu. Fuvhalo ḽiṅwe ḽi tshi fhola ho vha hu tshi ḓa ḽiṅwe. Ndi humbula ḽiṅwe ḓuvha ndo ya u vha ṱolela henefha vhuongeloni musi vha tshi mmbudza uri Tshisinavhute o vha hushula mala vha tshipotoni tsha Vho-Muofhe. Vha tshi tibula tshiḽelo nangoho nda wana tsho rungwa. Ndi tshi vha eletshedza uri kha vha mu vulele dokethe, a vho ngo tenda, vho ri vha ḓo mu wana musi vha tshi bva.
Nga u vhona hu si tshe na tshivhuya na tshithihi musanda, vhomakhadzi na makhotsimunene vho langana uri ndi khwine vha tshi tshimbidza khosi yavho. Ndi fhaḽa-ha vha tshi hwala Vho-Galaguni nga goloi vha vha isa ha dzembelekete vhomaine Vho-Hlengani uri vha vha ṱanzise halwa; ṱhamusi vha ḓo ri musi vha tshi vhu vhona vha vhu ila, zwithu zwa vhuyelela ngonani. Ndi henefha he mativha a vho xa, zwo itiswa nge vhomaine vha ṋea musanda washu mushonga wa falo vho u ṱerekisa vhukuma. Vho ri u nwa vha thoma u golola, nungo dza mbo ḓi ṱhoṱhela. Vhomakhadzi vho rindidza mashaka nga u vha vhudza uri tenda tanzhe ḽa nnḓu ya vhuhosi ḽi hone. Ho mbo ḓi thoma u pfala zevhezevhe ḽa uri Masephenene u ḓo vhumbwa khosi hu si kale.
Fhano kha ḽa Dumbula ndi nṋe dokotela wa u thoma. Ndi na sedzhari dzi re na tshivhalo vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni. Ndo ḓiilisa kha zwikambi u bva hanani. Ndi tshi humbula khonani yanga Galaguni ndi tsengisa na miṱodzi ngauri musi ri kha ḓi vha phuraimari ho vha hu si na a mu fhiraho. Arali a ṱutshele zwikambi, a konḓelele tshikolo, o vha a tshi ḓo vha e na zwivhuya zwi fhiraho zwanga. Pfunzo ndi ifa ḽavhuḓi, fhedzi muthu o ḓiṋekedzelaho kha zwikambi u ḓo tou i sumba. Arali hu si kole zwikambi ndi musi ri na khosi.
Nga muhumbulo wo ḓalaho sumbedzani uri ndi zwifhio zwine muṅwali a ṱoḓou ri funza nga mafhungo aya.
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Galaguni na muṅwali?
Vho-Galaguni vho vha vha tshi vhusa shango ḽifhio?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai. Ni tikedze phindulo yaṋu nga u topola zwi re mafhungoni aya.
Muṅwali na Vho-Galaguni vho vha tshi vhudzana tshiṅwe na tshiṅwe.
No ṱalela tshifanyiso ni vhona tshi na vhushaka-ḓe na mafhungo e na vhala?
Minwe ya vhamusanda yo holefhadzwa hani?
Ndi ngani vhamusanda vho vha vha tshi vho balelwa u ṱunḓa?
Inwi ni vhona unga ndi ngani vhokhotsimunene na vhomakhadzi vho nanga u isa vhamusanda ṅangani ya tshirema u fhirisa u vha isa ha dokotela?
Vhamusanda vho lovha hani?
Ndi nnyi ane a ḓo vhumbwa khosi vhudzuloni havho?
Ṅanga ye Vho-Galaguni vha iswa khayo ndi ya lushaka-ḓe?
Ndi ngani vhamusanda vho vha vha sa litshi u nwa halwa naho vha tshi ṱangana na zwi konḓaho.
Ndi tshini tshine na sola kha vhutshilo ha vhamusanda? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi ngani vhafumakadzi vha Vho-Galaguni vho shavhela mahayani?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u a nweledza nga mbuno dza SUMBE ni tshi bvisela khagala maga a tsivhudzo a musi muthu a tshi shumisa pharafeni. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 80 na 90. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a samari yaṋu.
Vhathu vha shumisaho pharafeni miṱani yavho vha tea u zwi ḓivha uri i khombo vhukuma. Hu na maga a tsireledzo ane vhathu vha tea u a dzhiela nzhele musi vha tshi ṱoḓou shumisa pharafeni. Musi muthu a tshi khou bika nga tshiṱofu tsha pharafeni ha tei u bva nḓuni a tshi sia tshi tshi khou duga tshi tshoṱhe. A nga ḓi ri musi a tshi vhuya a wana bukuṱa ḽa mulilo ḽo ṱangana,
Musi muthu a tshi bvela nnḓa u fanela u vha o dzima luvhone kana tshiṱofu tsha pharafeni. Izwi zwi ita uri muṱa wawe u vhe wo tsireledzea kha khombo ine i nga vhangwa nga u shumisa pharafeni. Mikhukhu minzhi yo no swa ya ṱhoṱhela nga thaidzo yeneyi ya u sia zwiṱofu kana mbone dzi shumisaho pharafeni dzo fungwa.
Muthu a shumisaho zwishumiswa zwa pharafeni u tea u vha o zwi vhea fhasi semenndeni nahone ho linganelaho uri i sa thengathenge, arali ya tevhutshela semenndeni i a ṱavhanyedza u phumulea. Tshiṅwe tshine tsha tea u dzhielwa nzhele ndi tsha uri a hu tei u seriswa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni ngauri arali muthu a tou khakha a dzinginyisa tshishumiswa itsho tsho fungwa, labi ḽi nga vho ṋanga mulilo.
Hu tea u vha na gokoko ḽa muṱavha ḽine ḽa dzula ḽi tsini u itela arali mulilo u nga sokou ṱaha, muṱavha wonoyo u ḓo shuma u dzima mulilo. Maḓi a songo vhuya a shumiswa kha u dzima mulilo. A nga ṋaṋisa mulilo. Muthu a nga namba a tou shumisa luphuse lu dzimaho mulilo lune lwa tou rengiswa.
Mentshisi u songo vhuya wa vhewa tsini na pharafeni, nahone pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwe zwa vha zwi na zwinwiwa ngauri ṅwana a nga doba a nwa a tshi vhona unga ndi zwinwiwa. Hezwi zwi nga sia a tshi nga ḓi lovha.
Vhana kha vha vhudzwe uri pharafeni i khombo, nahone vha songo vhuya vha siwa tsini na zwishumiswa zwa pharafeni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
Vhalani mafhungo aya, ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Ḓuvha ḽe ra ya u dzhia dziripoto dza vhana vhashu tshikoloni tsha Fundudzi ndi nga si ḽi hangwe. Ndi tshi tou ṱanganedza ripoto ya dukana ḽanga ndo wana ḽo phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa, nahone ḽo dzhia vhuimo ha u thoma kha vhagudi vha ḓana. Ndi tshi khou pembela ndo takala, ndo fara na ṱanga ḽa mphwe sa muthu ane a khou ṱanga tshikona, nda vhona ṱhama yanga Mainganya o farelela luṱaha o ṱungufhala. Mathina ḽia ḓana ḽawe ḽi ḓivhelwaho u peta voho na vhukunzi ḽo dovha u feila. O mbo ḓi ṱuwa ri songo onesana. Ndi tshi ya muḓini wawe ndo wana a tshi khou ṋea khuhu dzawe mbili thoro dza mavhele. Ro mbo ḓi dzhena nḓuni, a thoma u ntoololela uri o dinwa nga mini. Ho ngo ṱhaphudza ḓana ḽawe ḽi songo mu dzhena haṋwani; Ndi vho sokou pfa ḽi tshi ri , "A si zwone baba. Havhaḽa vhagudisi vha tou mmbenga."
No sedza ipfi ḓana, ni vhona vhuḓipfi ha muambi vhu vhufhio musi a tshi amba nga ha ṅwana wa ṱhama yawe?
Ipfi ṱanga ḽo shumiswa mafhungoni ayo sa homonimi. Inwi ri ṋeeni ṱhalutshedzo dzaḽo mbili dzo fhambanaho.
Fhungoni ḽa u fhedzisa hu na mbofho. I topoleni ni i ise kha thenda.
Vhalani mafhungo asia uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Tshiṱeṱe
Mafhungo aya ndi tshibveledzwa-ḓe/ḽiṅwalo-ḓe?
Tshibveledzwa itshi tsha vhudavhidzani tsho livhiswa kha vhafhio?
Hu na maipfi a songo ṅwalwaho nga nḓila yone. Ri ṋeeni one no a ṅwalulula nga nḓila yo teaho.
Ho ṱahela mini kha phendelo ya tshibveledzwa itshi?
Ṱalelani iyi khungedzelo uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso:
Bulani dzina ḽa magazini yo kungedzelwaho.
Magazini iyi i bva lungana nga ṅwedzi. Tikedzani phindulo yaṋu.
Magazini iyi i rengiswa nga vhugai? Tikedzani phindulo yaṋu.
Tshigagarukela tshi khou shuma mini?
Zwithoma zwiraru zwo shumiswaho zwi khou shuma mini?
Topolani dzinambumbano kha khungedzelo iyi ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho .
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2009.txt</fn>
KHETHEKANYO Y
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo
Thomani khethekanyo
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zw
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 400 u swika kha 450. KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200
ngomu fhedzi.
HETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi te aṋu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450. Mikhukhuni vhathu a vho ngo tou dzula zwavhuḓi lini. Hu na zwithu zwinzhi zwi sa takadzi zwine zwa bvelela. Inwi ṅwalani maanea ane khao na ane
KANA Vhunzhi ha vhabebi vha shuma kule na mahaya avho. Vha sia vhana vha khou dzhena tshikolo vha si na muthu muhulwane ane a vha lavhelesa. Vha vhuya mahayani mafheloni a vhege kana a ṅ
vho sala
Mafulo a u amba nga ha AIDS a dzulela u farwa zwitshavhani. Vhathu vha vha vha tshi khou ḓivhadzwa nga ha dwadzetshifu ḽa AIDS. Vhaṅwe vhathu a vha athu u kholwa uri dwadze iḽi ḽi hone, ngeno vhaṅwe vho no thoma u vha
Ḓidzhieni ni khotsi kana mme a vhana. No dzhenisa vhana vhaṋu tshikolo vha ya na dziyunivesithi ni tshi khou tou khwakhwarudzha. Vhana vhoṱhe havha vho wana mishumo kha khamphani dza maimo dzo fhambanaho. Tshiṅwe na tshiṅwe tshi swikeleaho tshin
Ṱalelani tshifanyiso itshi nga vhuronwane. Ṅwalani maanea ane a anana natsho.
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA
Hu na zwithu zwinzhi zwi si zwavhuḓi zwine vhagudi vha re zwikoloni zwa sekondari vha ita zwine zwa vha thithisa kha pfunzo dzavho. Inwi ṅwalani athikili ni i rumele kha gurannḓa ya Pretoria News ni tshi khou eletshedza vhagudi uri vha sa
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA
VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 100 u ya kha 120.
GARAṰA YA THAMBO
No vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ṋewa ndambedzo ya u dzhena tshikolo tsha vhudokotela kha iṅwe ya dziyunivesithi ngei Amerika. No vhuya no phasa. Zwi tou tea uri ni ite vhuṱambo ha u takala na dzikhonani. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine na ḓo i rumela kha avho vhane na ḓo vha ramba.
KANA
DAYARI
No vha no dalela Kapa lwa maḓuvha maṱanu nga lwendo lwa pfunzo lwo dzudzanywaho nga mugudisi wa Ḓivhashango, No vhonesa na dovha na guda vhukuma. Ṅwalani zwe na vhona kha dayari yaṋu ni tshi khou sumbedza fhethu he na dalela hone na zwe zwa vha zwi tshi khou gudwa nga hayo maḓuvha maṱanu.
KANA
KHUNGEDZELO
Ṅwalani khungedzelo ine khayo na ḓo kungedzela tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine na tshi takalela. Ni ralo ni tshi kunga na u ṱuṱuwedza vharengi u itela uri vha ḓe nga vhunzhi vha ni tikedze.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P1 Feb-March 2009.txt</fn>
Khethekanyo IṄWE na IṄWE i tea u thoma kha
Ni tshi fhe
Ni dzhie
Ḓivhaene ha funi zwone musadzi wawe. ·o tsha ḽo rali u tou ḽangavhedza a tshi ya u itela musadzi wawe lufhiso. U ḽangavhedza ndi u shavha u mu vusa hafhu. U ḓo ri o no fhedza a konou ri, ''Katie, vuwani ni nwe tie asiyi.'' ·a vuwa-ha dzuvha ḽawe a ralo u ḽi sedza ḽi tshi khou swura, mbilu yawe ya dzula vhudzuloni. Henefho u ḓo fhedza nga u vhu
U swika bisini a dzula na Vho-Magada. Vha tshi lumelisana fhaḽa, Vh
Ni a ḓivha vhasadzi vhoṱhe vha a
Vha khou amba maipfi haya bisi i tshi khou ima tshiṱ
U takuwa afho Ḓivhaene ho ngo tsha ḓivha uri a dzhie mini a vhee mini. Nga murahu ha tshifhinga a livha dzifoununi. ''Ndaa, muhulwane wanga, ndo piringedzea a thi nga koni u swika mushumoni.'' A takala vhukuma musi khumbelo yawe yo ṱanganedzwa, Tsho dinaho ndi uri ha ḓivhi uri u ḓo ṱwa a tshi khou ita mini ḓuvha ḽoṱhe. Ḓivhaene ho no ngo ya tshipotoni, hone-ha kha heḽi ḓuvha u vhona hu hone hune nḓila ya
Haya ndi maitele a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ri kovhekana nae tshiṅwe na t
Katie o bva na u pfa vhuṱungu nga maitele aya a vhuya a zwi ita tshiimbo tsha muṱani. ·iṅwe ḓuvha u sokou pfa, ''Katie, mueni washu ndi kale a sa bvi, lugani ri ye u mu rwisa nga muya. Vho mona na zwiṱaraṱa Katie o ḓi nembeledza uḽa mueni. Hezwo zwo ḓo m
Hezwo musadzi ndo wana o sala a tshi nga lwatsi. A lingedza u humbula ḽdila dzine dza nga vhuisa vhutshilo khae, a vhuya a elekanya zwa u tamba tshiṱokofela na vhaṅwe. Mugivhela wonoyo tsha ya kha muṅwe a dzulaho ḽokheshini yeneyi nthihi na ya havho. Heḽo ḓuvha mapfeḽe o vha o tsitsa vhana. Katie a hangwa thaidzo dzawe dzoṱhe. ''Hezwi zwi nga zwi ḓo ita, h
Dzuli-dzuli fhaḽa ha vho pfi tshi fanela u tamba hafha ha Mandeza. Ha dzudzanywa ho dzudzanywa, vhaeni iṱali vha tshi naka. Ho dzulwa hafhu na vhueni hu vho ṱoḓou ḽiwa, Ḓivhaene a mbo thoma, ''Katie, mueni washu, mu lugiseleni a ḓe a dzule na vhaṅwe.'' Katie a sokou munna nga maṱo zwiku, zwa sa vhuye zwa thusa. A dovha a vhudzwa uri kha dzudzanyele mueni. Zwa ralo hafhu. Vhaeni vha tshi vhudzisa uri ndi zwithu-ḓe, Ḓivhaene a ri kha hu vhudziswe Katie, ndi ene a ḓivhesaho hoyu mueni. Katie a sokou ri, ''Zwa fhano n
Ndi afhio maipfi
Ndi tshini mafhungoni aya tshine tsha nga ita uri muthu a humbule
Fhindulani mafhungo a tevhelaho
Ndi zwifhio zwithu ZWI
Arali h
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u a nweledza nga mbuno dza SUMBE, ni tshi khou sumbedza vhuḓi ha u eḓela. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukat
U eḓela khofhe hu nga u fema. A zwi konadzei na luthihi uri vhathu vha ḓibvise khazwo. M
U eḓela ho fhambana zwi tshi ya nga vhathu. Hu na iri dzo themendelwaho uri muthu a eḓele dzone. Fhedzi-ha nga vhanga ḽa mishumo na tshikolo zwi a koḽda u eḓela iri idz
U eḓela hu ita uri muthu a netuluwe nga murahu ha musi o ṱwa a tshi khou shuma ḓuvha ḽoṱhe. Vhathu vhane vha eḓela iri dza fhasi ha sumbe a vha lengi u sinyukana na u vha na thaidzo ya u sa dzhenelela zwavhuḓi kha mishumo ine vha vha vha tshi khou i shuma ḓuvha ḽoṱhe. Hu ḓi nga arali muthu a sa
Zwo sedzuluswa zwa wanala uri vhathu vha sa eḓeli vha a vha na thaidzo ya muhumbulo u fhira vhathu vhane vha ḓiḽea tshifhinga tshinzhi tsha u eḓela. Tshiṅwe tshifhinga nga u sa eḓela honohu, zwi ita uri muthu a xedze mihumbulo a vho nga muthu o fhiraho dzi tshi haṅwa. Arali ra nga ḓiḽea tshifhinga tsha u eḓela, zwi ita uri mivhili yashu i shume zwavhuḓi. Maluvhi ashu a ṱoḓa tshifhinga tshinzhi tsha u awela uri a kone u shuma zwavhuḓi.
Vhalani
Vhatukana vhoṱhe vha na vhuaḓa nga maaḽda. Vhonani vhoinwi vhagudi, khana ya Magaweni i tou nga ya gwavhavha nga makwanda. Yunifomo yo swuka nga mavu a dzwabo. U nga ri yo vha yo bwelwa tshiuluni tsha mutshenzhe. Mavhudzi o ṱhamalala a tou nga a tshigomamutanda. A zwi angadzi na tshuṅwahaya a songo ṅwala.'' Ndi
Topolani fhungo ḽi sumbaho uri Vho-Ludongo
Vhalani mafhungo
Vhunzhi ha vhorabulasi vha takalela u fuwa. Vhufuwi a vhu ṱoḓi maḓi u fana na ndimo. Ngei Mapani vhorabulasi vho fuwa dzithutha, maboho a maburamani, zwibokoṱo na phukha dza ḓaka. Zwifuwo hezwi vha a zwi rengisa vha wana masheleni a sa takuwiho. Nga nnḓa ha hezwo, vhathu vha ṱoḓaho u bata mashonzha bulasini dzavho vha a badela, nahone a vha tendi u ṅwalisa muṱoḓo. Mmbwa dzi a lisa mbudzi kana nngu arali dzo funzwa. U lima hu a vhuedza, fhedzi hu a vha
Hu na ipfi ḽo talelwaho mafhungoni hay
Mmbwa dzi a l
Ni songo shumisa ḽiṱanganyi fhedzi vhunga
Ipfi ndimo ḽi bva k
MADZANGA
TSHENZHEMO YA MUSHUMO.
Fulo ḽa u lwa na vhugevhenga, Nyen
VHANE VHA NGA KWAMIWA
Mulangatshiṱitshi : 083 7028071 NDALUKANYO DZA ZWA PFUNZO.
Tshifani : Matinya
Hu na zwo k
Ri gudisa mitambo yoṱhe-yoṱhe
Tshifhinga tshi laulwa nga inw
Bulani mitambo mivhili yo kungedzelwaho afho nṱha.
Kha khungedzelo iyi bulani zwivhili zwa ndeme zwo ṱahedzwaho.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P1 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
MBUDZISO 1
Tsha vhaholefhali. O vha o holefhala milenzhe.
Hai. Vho vha vha tshi vhenga ṅwana wavho.
Hai, zwo vha zwi songo tea ngauri ho vha hu tshi khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali. U tea u farwa sa muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tshila fhano shangoni.
Hai.
Hai.
Ee.
Ndi uri u khou shumiswa u itela u wana tshelede nga u hola hawe mundende na uri Malindi u wana thendara ngae.
Zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama - Zwa ḓi bala.
U ṱanzwa maṱo vha lavhelesa - Vha sokou sedza vho fhumula.
Ri tea u ṱhonifha pfanelo dza vhaholefhali.
Vhatambudzi vho fhedzisela vho farwa nga mapholisa.
O wana bazari ya vhaholefhali.
Mme vho lingedza u mu vhulaha fhedzi vha balelwa.
U tambula ha muthu hu a fhela.
Ee, hu na vhaholefhali vhane vha tambudzwa nga vhabebi. Mulayo u fanela u dzhenelela kha u kaidza vha tambudzaho vhaholefhali.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
ADENDAMU
Vha fhungudza miṅwaha yavho.
Vhabebi vha shandula ṱhanziela dza mabebo dza vhana vhavho.
Vho litshaho tshikolo vha ḓiṅwalisa kha mutevhe wa u wana masheleni.
Vhabebi vha ṱoḓa marifhi a vhufhura zwikoloni na misanda.
Vhaswa a vha tsha ḓidina nga u ṱoḓa mishumo.
Madokotela vha a rengwa uri vha themendele u wanwa ha dzigiranthi.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha ṋekedze samari i kha fomethe yo teaho. Manweledzo o ṋekedzwaho e kha mbonalo/tshivhumbeo tsho khakheaho ha nga makiwi.
Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ṅwalwaho nga mafhungo o fhelelaho.
Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ṋekedzwaho.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha maipfi nga nḓila i songo khakheaho.
Kha vha avhele maraga nga nḓila i tevhelaho:
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo.
Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga maipfi maṱanu, zwi ḓaho nga murahu vha songo tsha zwi londa.
Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzoṱhe khulwane dzine dza ṱoḓea hu songo vha na ndaṱiso khadzo.
Vhukhakhi ha luambo girama mupeleṱo, zwiga zwa u vhala: ha maraga tharu dza luambo kha vha ṱuse nga nḓila i tevhelaho:
Vhukhakhi ha 0-4 a hu na ndaṱiso.
Vhukhakhi ha 5-10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Vhukhakhi ha 11-15 kha vha ṱuse maraga mbili.
Ndaṱiso ya musi ho tou khouthiwa mafhungo o tou ralo i ḓisendeka kha maragaguṱe dzo avhelwaho mbuno na luambo nga nḓila i tevhelaho:
Arali ho khouthiwa mafhungo a 1-3: a hu na ndaṱiso
Arali ho khouthiwa mafhungo a 4-5: kha vha ṱuse maraga 1
Arali ho khouthiwa mafhungo a 6-7: kha vha ṱuse maraga 2
Kha vha ṱuse maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga nḓila yo khakheaho.
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari, dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
MBUDZISO 3
Vhatshena - Vhathu vhatshena vha na tshiṱalula.
Vharema vho vha vha tshi tendelwa u tshimbila vhusiku ngei Marabastad.
U ṱaṱa khani hu a rwisa.
Uri zwi sa vhe khagala kha muṅwe na muṅwe ngauri vhana vha nga ḓalesa vha vha balela.
Dzisaladi, khovhe, kheri na raisi, zwinwiwa na zwiṅwe zwiḽiwa.
Vha ri dalelaho vha ḽa nga u funa. Zwiḽiwa zwi ṋewaho vhathu zwi anana na masheleni e vha badela.
Nga u tou rwela luṱingo kha 012 345 8879 kana 072 550 8898.
Uri hu wanale thasululo ya thaidzo yo bvelelaho tshikoloni tsha Phelindaba.
Khoro ya tshikolo a yo ngo dalela vhagudi avho mahayani avho.
France o vutshela mushumoni o ambara dzhasi ḽilapfu. O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala. Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu vhidzwe maine. Ho ḓo ruṅwa foromane u ya ṅangani ya tsini. Jim khonani yawe o founelwa uri a ḓivhadze vhabebi vhawe.
Mvula yo na madekwe.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P1 Feb-March 2010.txt</fn>
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A: tholokanyonḓivho KHETHEKANYO YA B: Samari/Manweledzo KHETHEKANYO YA C: Luambo
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke muṱala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYONḒIVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzo isendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu.
U TAMBUDZWA HA VHAHOLEFHALI
Ngavhe ndi ḽi bebe ḽi fe ndo vha ndi tshi ḓo awela nṋe ṅwana wa Vhanyai kha maṱhupho a ḽino shango.'' Ndi Vho-Mbilummbi mme a Mmbengwa musi vha tshi khou ralo u mu goḓa sa izwi o vha e muholefhali wa milenzhe. Vha khou ralo u mu goḓa ngeno na vharathu vhawe vhe henefho o ḓi kotamela fhasi zwawe sa a no nga ha zwi pfi zwine vha khou amba.
Mmbengwa ndi musidzana o bebwaho e muholefhali. Ndi ṅwananyana we a bebwa o ḓinakela zwithu zwawe. Musidzana mutswuku wa maṱo a ndalamo, na nḓevhe dzo linganelaho ngeno meme dza mulomo dzi tshi nga dzo tou tshetshelwa zwavhuḓi, na ningo ya mupfa.
Uyu ndi musidzana we a dzhena tshikolo tsha vhaholefhali a guma kha gireidi 12 ngei Tshilidzini Special School. O ri u phasa a fhedza nga u sokou dzula henefho hayani. Mmbengwa ho ngo vhuya a ḓifhelwa nga vhutshilo u bva vhuṱukuni hawe u swika zwino o no tou vha khomba. Mme awe ndi vhe vha mu tambudza u bva u bebwani hawe u swika zwino. Vho-Mbilummbi mbiluni yavho a vho ngo zwi ṱanganedza uri vho beba muholefhali. U bembwani hawe ho ḓi vha na phungo mmbi ya uri vho lingedza nga nḓila dzoṱhe uri vha mu vhulahe nga u tou mu posa bungani fhedzi zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama. Vho vhuya vha ḓi tou wanetshedzwa nga khotsi a ṅwana Vho-Lugisani vho mu putela sagani vha tshi khou mu sokotedza dindini ḽa bunga.
Vho-Lugisani vha ṱavhanya u zwi thivhela zwi sa athu u ya na kule. Zwa vha sinyusa lwe vha humbula na u pfuluwa afho muḓini nge na vhone vha vha vha tshi dzulela u ṱerwa nga vhone Vho-Mbilummbi. Avho mukalaha wa khuvhe vho vha vha si na mulomo afho muṱani. Tshavho ho vha hu u ṱanzwa maṱo vha lavhelesa. Makhulu wa vhana vho vhuya vha wana o shelelwa mulimo wa mbevha ngomu murohoni wa thanga uri a tshi ḽa dzi mbo ḓi vha dzo petwa. Afho ho ḓi tou thusa tshone tshanḓa tsha Mudzimu ngauri ndi musi a tshi ḓo vha o lovha. Vho Mbilummbi vha na mbilummbi sa izwi na dzina ḽi ḽavho.
Ngoho zwi na nṋe a zwi na muṅwe, henefha hune nda dziṅwa na zwiḽiwa ngeno vha tshi ḽa ndo ḓi vha zwondolola zwanga! Fhedzi-ha zwine nda zwi ḓivha ndi zwa uri maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe. Ḽiṅwe ḓuvha zwi ḓo fhela nṋe nda awela-vho sa vhaṅwe vhasidzana. Hu ḓi nga na avho vhana vha mme anga a vha mmboni sa muthu.'' Ndi Mmbengwa a tshi khou ralo u gungula nga vhuḓifari ha mme awe na vharathu vhawe.
Mmbengwa o vha a tshi hola tshelede ya vhaholefhali. Naho zwo ralo o vha a sa vhoni na uri i fhelela ngafhi. Ene tshawe ho vha hu u iswa mundendeni a hola gwama ḽa fhelela muhwetoni wa mme awe, vhathada vha kapa mapfura nga lebula ngeno muṋe wa masheleni o lavhelesa. Na ṱhoni vho vha vha si na.
Zwe zwa mu pfisa vhuṱungu ndi zwa musi khaladzi awe Malindi o ḓelwa nga muhumbulo wa u mu shumisa malugana na u wana dzithendara sa izwi vhaholefhali vha na ndugelo dza u wana dzithendara dza muvhuso na huṅwe-vho. Nangoho thendara vha i wana kha Muhasho wa Tshumelo ya Zwa Ndulamiso ya u runga zwiambaro zwa vhafariwa vha re dzhele. Malindi o shumisa Mmbengwa u fusha ṱhoḓea dzawe dza u wana masheleni ngeno Mmbengwa a sa ḓivhi na zwauri hu khou bindudzwa vhugai, na peni zwayo o vha a sa i vhoni maṱoni awe. Mmbengwa a ḓi tambula a tshi ya ngeno a tshi nga tshiṱepisi tshine vhaṋameli vha tshi ṋamela u ya nṱha u hovha zwivhuya zwavho.
iṅwe ḓuvha malume awe vho ḽa u mu ṱolela vha wana o ḓi khotha zwawe henefho muṱani. Vho wana hu si na na muṅwe muthu lini, a tshi tou vha ene fhedzi henefho hayani. Vha thoma u ṱoḓa u ḓivha nga ha zwine zwa khou bvelela kha vhutshilo hawe. Aiwa! Nangoho a thoma u vha ṱalutshedza zwoṱhe nga ha kufarelwe kwawe afho muṱani. Zwa vha khathula mbilu. Vho ri u ṱuwa afho, zwa vha dina lwe zwa vha kundisa na u fara khofhe vhusiku vho eḓela. Ḽi tshi tsha nga matsheloni vha livha dziofisini dza vhashumelavhapo u vhiga nga ha u tambudzwa ha muḓuhulu wavho. Vhashumelavhapo vha zwi dzhiela nṱha vha sala murahu mulandu uyo, zwa wanuluswa uri nangoho hu khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali.
Vho-Mbilummbi na ṅwana wavho Malindi na mufumakadzi wawe Maria vho ḓo lilelwa nga tsimbi, vha fhedza vho no dzhena thumbuni ya lukhohe. Mmbengwa o ḓo wana bazari ya vhaholefhali a yo gudela zwa vhudokotela Medunsa, a fhedza o vha dokotela ḽa mishonga. Na zwino u na sedzhari ngei Ṱhohoyanḓou.
Mmbengwa u wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? Tikedzani.
Inwi ni vhona Vho-Mbilummbi vhe mubebi kwae? Tikedzani.
U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga zwe Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi farisa zwone muholefhali uyo zwo tea naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai:
Vho-Mufunwa vho vha vhe khotsi a muholefhali.
Muholefhali uyo o thuswa nga malume awe uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi.
Bulani madzina MAVHILI a vhathu vhe vha ṱuṱuwedza u tambudzwa ha uyo muholefhali.
Ndi zwifhio zwe Malindi na Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi funela zwone muholefhali?
Ṱalutshedzani mafurase o swifhadzwaho mafhungoni a re afho nṱha.
Ni guda mini nga mafhungo e na vhala afho nṱha.
Ṱhamu ye ya wanwa nga vhatambudzi vha muholefhali ndi ifhio?
Ndi mini zwe zwa thusa Mmbengwa uri a ye phanḓa na pfunzo dzawe?
Uri Mmbengwa a vhuye a aluwe ho tou fa tshanḓa tsha Mudzimu. Ṱalutshedzani.
'Maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe' zwi amba mini?
Zwo iteaho kha ayo mafhungo ni vhona unga zwi a bvelela fhano shangoni naa? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI, ni dovhe ni sumbedze uri zwi nga fheliswa hani.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
KHETHEKANYO YA B: SAMARI/MANWELEDZO
MBUDZISO 2
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi. Nga mbuno dza SUMBE nweledzani zwine vhathu vha ita zwi songo ḓaho vha tshi itela u wana masheleni a u unḓa vhana a bvaho muvhusoni. ṱanḓavhudzani mbuno dzaṋu nga u bvisela khagala tshenzhemo yaṋu malugana na vhuaḓa hovhu. Vhulapfu ha samari yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO MBUDZISO 3
Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
Vharema vho vha vha sa tendelwi u tshimbila vhusiku ngei Marabastad. Nga madekwana vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi wanala vho eḓela. Tshiṱaraṱani hu vha ho tou tha. Vho tendelwaho u tshimbila ndi avho vhane vha vha na phemithi ya tshipentshela. Muthu arali a wanala a tshi khou tshimbila vhusiku o vha a tshi farwa a valelwa dzhele. Mudzunga o vha a tshi tata na u ṱaṱa na Vho- Van Rooyen muṅwe wa mapholisa e a vha a tshi ofhiwa nga vhathu vhanzhi afho Marabastad.
Isani fhungo ḽi wanalaho kha mutaladzi wa u thoma kha thenda.
Topolani ḽiḓadzisi ḽa tshifhinga ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Shumisani maipfi a tevhelaho mafhungoni a pfalaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine a amba: tata, ṱaṱa:
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
Ndi ḽifhio fhungo ḽo shumiswaho Tikedzani phindulo yaṋu. u fhuredzela vhathu?
Ni nga kwama hani bindu iḽi nga u ṱavhanya arali ni tshi ṱoḓa thuso?
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela.
Marangaphan.a: Hu tshi tevhelwa ndayotewa ya vhagudi, malugana na u pandelwa ha vhagudi vhavhili tshikoloni tsha Thembapfumo nga ḽa 5 fulwi 2007, hu a sedzuluswa.
Phendelo:
Vhagudi vho ḓiimisela u dzhena tshikolo na u shuma vhunga vhatshutshudzi vho pandelwa.
Mawanwa:
Vhagudi avho vho ṱuṱuwedzwa nga zwi tevhelaho:
U omba gologodo nga tshifhinga tsha tshikolo.
U salela murahu kha mishumo ya tshikolo.
U ḓiselwa halwa tshikoloni nga murangaphanḓa wa matswotswi a muvhundu wonoyo.
Matshimbidzele:
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
Vhagudi vha re tshikoloni vho kwamiwa u ṱahisa vhuḓipfi havho nga zwo bvelelaho.
Ho kwamiwa na vha muvhuso malugana na zwine zwa nga itwa kha avha vhagudi.
Tsaino:
Zwiga zwihulwane zwa muvhigo zwo vhilingana. Zwino inwi zwi ṅwalululeni nga nḓila yo teaho. Ni songo kopolola, ṅwalani nomboro nga nḓila ine dza tea u tevhekana ngayo.
Ndivho ya uyu muvhigo ndi ifhio?
Ndi tshifhio tshipiḓa tsho siedzwaho kha tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwa uyu muvhigo?
Ṱukufhadzani ipfi muvhundu ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Shumisani ḽiambele heḽi: u omba gologodo fhungoni ḽi pfalaho.
Ṅwalani khanedza ya fhungo ḽi tevhelaho:
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
3.4.1 Kopololani mafhungo a tevhelaho, ni khakhulule maipfi a re zwitangini. Maipfi e na khakhulula ni a talele.
France o (vuwa) mushumoni o ambara dzhasi (-lapfu). O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala. Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu (vhidza) maine. Ho ḓo (ruma) foromane u ya ṅangani ya tsini. Jim khonani yawe o (founela) uri a ḓivhadze vhabebi (wawe).
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni mbudziso dzo ḓisendekaho khao. ḓo kona u fhindula
B. Ipfi na ḽi a kona u shuma sa ḽiṱanganyi ḽa dovha ḽa shuma sa ḽiiti. Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho e na tou ḓisikela u sumbedza zwenezwo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 40
<fn>Tshivenda FAL P1 Nov 2008 Memo.txt</fn>
MARAGA: 80
Memorandamu uyu u na masiaṱari a rathi .
TSHIPIḒA 1
U vha o humbulesa nga thaidzo yawe a guma/O humbula a si tsha ḓivha zwine a nga ita. 9
. U konyolola vhabebi musi vho hana zwine vha tama. 9
U vhifha muvhilini. 9
Musi vho litshwa nga vhafunwa. 9
Musi vha tshi khou shengedzwa nga vhabebi kana vhaunḓi. 9 (1 x 4)
. U ḓikonanya na vhaṅwe vha kovhelana mihumbulo. 9
U amba na vhabebi vhavho nga thaidzo dzine vha vhanadzo. 9
U wana ngeletshedzo kha vhashumelavhapo. 9 (1 x 3)
Mubebi ha laṱi ṅwana naho hu na zwithu zwo khakheaho zwine a ita. 99
Humbudza/eletshedza 9 Ndo mu eletshedza/humbudza zwine a nga ita uri a phase.
TSHIPIḒA 2
Vho vha vha tshi khou ṱoḓa u alusa vhana vhavho, 99vhunga mukalaha wavho o lovha.
. Vho bika vhuswa na khwanḓa. 9
Vho bikela vhagudisi ṋama ya khuhu.9
Vhathu vhaṅwe vha humbula uri mufumakadzi a nga si kone u langa muṱa, 99
Muthu u a kona u ḓibveledzisa a bvela phanḓa o thoma a si na tshithu. (Na zwiṅwe-vho zwi pfalaho). 99
Muthu we a vha a tshi ṋea thuso ha tsheeho/o lovha/ha tsha wanala. 9
Musi muthu o lovha kana o huvhala. 9 Munna wavho o vha a songo ḓiṅwalisa kha khamphani ya ndindakhombo. 9
1.14.1 Hai, 9 vho vha vha tshi vhulunga R200. 9
Hai,9 vho kona u alusa vhana vhavho zwavhuḓi musi munna wavho o no lovha. 9
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI ADENDAMU YA SAMARI
U dzima mavhone/hithara musi muthu a tshi bva nḓuni. 9
U tiba bodo musi ri tshi bika. 9
U vhilisa maḓi o linganelaho zwine a khou ṱoḓa u shumiswa zwone fhedzi. 9
U shumisa shawara madzuloni a bavu. 9
KUAVHELE KWA MARAGA
Mbuno: 7 Luambo na ndunzhendunzhe: 2 Vhulapfu: 1
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhodea, zwo ṋekedzwa hu nandunzhendunzhe, ṱhodea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa. 9 - 10
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho. 6
A hu na ndunzhendunzhe yamihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo. 4
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva honeha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, usokou wela mushumo nga nṱha. 2 - 3
A hu na u pfesesa ṱhodea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokoukopolola maipfi u bva khatshibveledzwa. 0 - 1
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 ·imudi ḽa gonelo : 9 u sumbedza u konadzea ha nyito. 9E /nga vhanna! : 9u kanuka/u mangala. 9O sinyuwa/o dinalea/o (kwata)9Ndi ḓo vhiga mulandu wa u tswiwa ha khuhu yanga mukomani. 99
U valelwa dzhele. 9
Phindulo iṅwe na iṅwe 99
3.2.1 3.2.2 Vhomme vha mirabelo vha ḓo dalela vhalwadze vhuongeloni matshelo. 99 (Fhungo ḽiṅwe na ḽiṅweḽi pfalaho.) Muthu ane a konesa u imba. 9
b Tsho pfuma. 9 1
Uyu ṅwananyana ha imbi zwone. 9(Dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ṱukufhadzwaho ḽi fhungoni ḽipfalaho .)
Ndi u kunga vharengi. 9
Nga u tou founela na u vha dalela. 9
U ungeledza vharengi ngauri a vha nga ṱavhanyivho zwi vhona. 9
Ri vha fhaṱela vha songo bvisa na peni. 9
3.4.1 Ndi vhurifhi vhu si ha tshiofisi9 vhu yaho kha magazini. 9
Tshumelo yo raloho ro vha ri tshi i ṋewa musi ndi tshi dzhena tshikolo Gauteng. 99
Hune nda dzula hone hu na mabisi... 9
Ndi ḓo isa tshelede banngani . 99
Ni dzula ngafhi./ O wa 99 e bi!
<fn>Tshivenda FAL P1 Nov 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 80
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 6.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
MBUDZISO 1
Kha vhaswa (kana vhana vhaṱuku), ngauri ndi vhone vha anzelaho u nwela khothe maḓini,
Ndi vhazwala.
Vhathu vha mahayani a vha koni u bambela vhunga hu si na mabambelo avhuḓi ane vha gudela khao.
Tshilimo.
Hai, ho vha hu na vhaswa vhanzhi.
Hai, ḽo vha ḽi vhuponi ha bulasini.
Ee, o vha founela vha ḽa nga u ṱavhanya.
Hu sa wanale thuso.
Khaladzi a mme au/anga.
Vho rumela mugudisi wa zwa u bambela.
Vho eletshedza uri vhana vha fanela u vha na vhalindi.
Ndi mbuno. Zwoṱhe zwi ṱoḓa maḓi uri zwi tshile.
A zwo ngo tea ngauri ho ngo tsha rea khovhe dzine a dzi funesa.
Ee, vho fhufhela damuni na zwiambaro uri vha mu tshidze.
Vho vhaisala vhukuma/vho ṱungufhala.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
ADENDAMU YA MANWELEDZO/SAMARI
U renga zwiḽiwa zwo tsitswaho mitengo.
U renga vhurotho vhu songo tsheiwaho.
U renga zwiḽiwa zwi si na madzina.
U renga mitshelo yavhuḓi ine ya nga fhedza tshifhinga tshilapfu.
U bika zwiḽiwa zwo linganelaho.
U ṱavha miroho.
Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ṅwalwaho nga mafhungo o fhelelaho.
Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ṋekedzwaho.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha maipfi nga nḓila i songo khakheaho.
Kha vha avhele maraga nga nḓila i tevhelaho:
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo. Maraga dza luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Maraga nthihi musi ho bulwa mbuno 1 - 3 dzi re dzone.
Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 1 - 5 dzi re dzone.
Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 - 7 dzi re dzone.
Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga maipfi maṱanu, zwi ḓaho nga murahu vha songo tsha zwi londa.
Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzoṱhe khulwane dzine dza ṱoḓea hu songo vha na ndaṱiso khadzo.
Vhukhakhi ha luambo girama mupeleṱo, zwiga zwa u vhala: kha maraga tharu dza luambo kha vha ṱuse nga nḓila i tevhelaho:
Vhukhakhi ha 0 - 4 a hu na ndaṱiso.
Vhukhakhi ha 5 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Vhukhakhi ha 11 - 15 kha vha ṱuse maraga mbili.
Ndaṱiso ya musi ho tou khouthiwa mafhungo o tou ralo i ḓisendeka kha maragaguṱe dzo avhelwaho mbuno na luambo nga nḓila i tevhelaho:
Arali ho khouthiwa mafhungo a 1 - 3: a hu na ndaṱiso
Arali ho khouthiwa mafhungo a 4 - 5: kha vha ṱuse maraga 1
Arali ho khouthiwa mafhungo a 6 - 7: kha vha ṱuse maraga 2
Kha vha ṱuse maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga nḓila yo khakheaho.
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari, dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO/PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3
Mulingiwa kha ṋewe maraga kha phindulo iṅwe na iṅwe ye a ṋea.
Vho-Muḽatshawe vho vhudza kusidzana uri ku tou vha mubva.
Ndi mufhindulano/nyambedzano. Vhathu vhavhili (kana vhanzhi) vha tou amba maipfi vho livhana.
Vha sumbedza vha songo vha ṱolela musi vho farwa/U sa amba nga havho na ṅwana wavho musi vho farwa.
O vha a tshi khou ḓisola nga nḓila ye a ambisa ngayo navho.
Ṱhama/khonani: Ndo ṱangana na khonani/Ṱhama yanga ya mbiluni.
Vha tshi khou rothisa miṱodzi/Vha tshi vhidzelela uri khotsi a ṅwananga vhathu...
Tshifanyiso tshi na muthu o faraho tshedza ngeno Vho-Tshedza vho ḓisa tshedza vhathuni.
Swiswi ḽo tou nzwii.
Na seli ha malwanzhe vhaambi vha ri u vhuya hone.
Muvhunduni: Vha ḓo swika muvhunduni wa hashu.
Seli: O wela seli nga matsheloni.
U ita zwine zwa fana na zwa khotsi awe kokotolo.
U endedza nga gariki.
U dzudzanya minyanya.
Zwivhili fhedzi
Nga u tou founela.
Nga u tou ya.
Zwivhili fhedzi
Mafhungo haya a nga kula nungo dza vhathu. Ndi ngazwo ho shumiswa fonto ṱhukhu uri zwi si kokodze maṱo a vhaṱaleli.
Tshumel o tshumelo: Khamphani iyi i na tshumelo i fushaho.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P1 Nov 2009.txt</fn>
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: awara 2
GIREIDI 12
PFESESANI
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari
KHETHEKANYO YA C: Luambo
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani Khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari AḼISWA.
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
MBUDZISO 1
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo. Ri nwa one uri ri tshile, ri ṱamba ngao ra dovha ra ḓimvumvusa ngao. Maḓi a a dovha hafhu a lozwa vhumatshilo ha vhathu vhanzhi vhane vha nwela khothe musi vho fhufhela mativhani ngeno vha sa koni u bambela.
Vhathu vha mahayani a vha koni u bambela ngauri a hu na mabambelo avhuḓi ane vha nga gudela khao. Vhathu vha dziḓoroboni ndi vhone vhane vha konesa u bambela ngauri hu na mabambelo e vha fhaṱelwa ane musi tsho limuwa vha ya vha ḓimvumvusa hone.
Ndiafhi o ḓo ri musi o ya u dalela malume awe bulasini, a mbo ḓi fhurana na muzwala wawe Maemu uri vha ye u rea khovhe kha ḽiṅwe tivha ḽi re afho bulasini. Izwo zwo ḓo takadza Ndiafhi vhukuma saizwi o vha a tshi funesa khovhe. Musi vha tshi swika tivhani o wana hu na vhaswa vhanzhi vha tshi khou bambela. Izwi zwo ita uri Ndiafhi a tame u bambela a vho litsha zwa u rea khovhe. Ndiafhi o vha a tshi bva Biaba hune hu si vhe na mativha. U vhona vhaṅwe vha tshi khou bambela ho ngo vhuya a kha ḓi lenga. O mbo ḓi fhufhela tivhani a songo sedzulusa uri ḽo tsa u gumafhi. Mashudumavhi, ha vha uri o fhufhela ho tsesaho he a vho kundwa u bva.
Vhathu vha tshi vhona a tshi vho nwa bigiri dza maḓi vha thoma u ṱavha mikosi vha tshi ṱoḓa thuso. Thuso ye ndi bva vhubvo.
Khotsi a Maemu vha wana vho hanganea. Vha humbula nga zwe vha Muhasho wa vha Maḓi na vha Vhusimamaḓaka vha vhuya vha zwi amba uri hu tea u vha na mugudisi wa u bambela ane a vha a hone afho tivhani sa izwi vhana vha tshi fanela u bambela. Vha wana uri vhone a vho ngo zwi dzhiela nṱha u swikela ṋamusi, naho ṅwana wa khaladzi avho o ḓi lovhela henefho tivhani.
Mbulungo ya Ndiafhi yo ri u fhela, malume awe vha ya vha kwamana na vha masipala vhe vha vha ḓisela mugudisi wa zwa u bambela. Onoyo o ḓo thoma u funza vhana nga ha mabambelele. A ita uri vha ḓivhe khombo dzine vha nga ṱangana nadzo musi vha tshi bambela maishani, mativhani na milamboni.
Vhana vha vho ṋewa ngeletshedzo dza uri musi vha tshi dzhena maḓini vha fanela u thoma vha sedzulusa uri fhethu ha hone a ho ngo tsesa naa. Arali zwa sokou itea vha vhona muṅwe wavho a tshi khou nwela khothe vha tea u mu thusa nga u tou posa thambo ine a ḓo i fara vha mu kokodza ngayo. O vha eletshedza uri vha fanela u wana thendelo kha vhabebi kana vhaunḓi vhane vha ḓo tea u vha ṱoḓela muthu wa u vha linda, na uri muthu ha tei u bambela e eṱhe.
Hu na vhathu vhane vha tshidza miṱa yavho nga u shuma maḓini, Vhenevha ndi vhane vha shuma u a kunakisa, u fhaṱa madamu na u vulela maḓi uri a swike vhathuni.
Mafhungo aya o livhiswa kha vhafhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo dzaṋu:
Ndiafhi na Maemu vha tshi swika tivhani vho wana hu si na vhaṅwe vhathu.
Thuso ye ndi bva vhubvo
Bulani zwithu zwivhili zwe masipala vha ita u tsireledza vhutshilo ha vhaswa kha maḓi,
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo ha vhathu. Fhungo iḽi ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwa muṅwali? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi ufhio mulaedza muhulwane wa faredzwaho mafhungoni aya?
Ndiafhi o vha a tshi dzula ngafhi?
Inwi ni vhona unga zwe Ndiafhi a ita zwa u shandukisa muhumbulo a vho bambela madzuloni a u rea khovhe zwo tea naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Malume wa Ndiafhi vha a mu funa. Ni a tendelana na na fhungo iḽi. Tikedzani phindulo yaṋu.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni a nweledze ni tshi khou sedza zwine na nga ita u lwa na u gonya ha mitengo. Ṅwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho. Tshivhalo tsha maipfi aṋu tshi vhe vhukati ha maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70. Ṅwalani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangini magumoni a samari yaṋu.
U GONYA HA MITENGO YA ZWIḼIWA
U gonya ha mitengo ya zwiḽiwa ndi iṅwe ya thaidzo vhukuma ḽifhasini ḽoṱhe. Vhathu vha khou lila nga mitengo ya zwiḽiwa, yo gonya lwo kalulaho. Kha miṱa ine wa wana hu tshi khou shuma muthu muthihi u wana zwi tshi konḓa.
Vhathu vhanzhi vha amba uri mitengo ya zwiḽiwa i khou gonyiswa nga mutsho u si wavhuḓi na gomelelo ḽine ḽa ita ḽi tshi fara zwiṅwe zwipiḓa zwa shango. Tshiṅwe tshivhangi ndi u gonya ha ole ngauri ho ita uri zwiendedzi zwa zwiḽiwa zwi gonyise mitengo. Naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya, vhathu vha tea u ḽa uri vha kone u tshila. Hu tea u vha na maga ane vha tea u a dzhia uri vha kone u tshila naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya.
Muthu u tea u badzheta tshelede ya u renga zwiḽiwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe. Muthu u fanela u ḓinea tshifhinga tsha u mona na mavhengele uri a vhone zwiḽiwa zwo tsitswaho mitengo. Tshiṅwe tshifhinga a sedze dzigurannḓa uri a vhone uri zwiḽiwa zwo tsaho ndi zwifhio, a renge zwenezwo.
Musi vha tshi ṱoḓou renga vhurotho kha vha renge vhu songo tsheiwaho sa izwi ho putelwaho ho tsheiwa vhu tshi ḓura. Uri vha vha kone u swikelela mitengo ya zwiḽiwa kha vha renge zwiḽiwa zwi si na madzina sa izwi zwi tshi vha zwi sa ḓuri u fana na zwa madzina, ngeno vha tshi ḓo ḓi ri vha tshi zwi ḽa zwa ḓi fana na izwo zwa madzina.
Miroho na mitshelo ine vha i renga vha sedze uri i kha ḓi vha yavhuḓi lune vha nga kona u dzula nayo tshifhinga tshilapfu i sa athu u sina. Izwi zwi ḓo vha vhulungela tshelede.
Vha songo ḽa vha laṱa zwiḽiwa. Zwa sala zwi vhulungiwe u itela uri zwi ḓo shuma tshifhinga tshi ḓaho. Mithotho i a kona u dovha ya shumiswa nga ḓuvha ḽi tevhelaho. Nahone vha nga ḓi tou bika zwiḽiwa zwo linganelaho uri zwi sa vhile. Vha nga ḓileludzela vhutshilo nga u lima kugadenyana kune vha nga ṱavha miroho sa maṱamaṱisi, nyala, na khavhishi. Hezwi ndi zwine arali vha si nazwo vha ḓo tou kombetshedzea u renga.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Mudededzi Vho-Muḽatshawe vho fara bugu ya tshivenḓa vha tshi khou ralo u gudisa vhagudiswa. Muofhe kwo vha kwo eḓela zwenezwo vhe vhukati vha tshi khou funza. Vho ḓo sinyuwa zwihulu zwe vha ku rwa kha ṱhoho nga bugu. "Ni tou vha mubva!" Ndi Vho-Muḽatshawe vha tshi amba nakwo vho halifha. Kwo ri u phaphama kwa ṱavha gosi ḽihulu. "A, vha nga tou nthwa nga bugu, ndo neta nga u linda ṱhoho." Kwo mbo ḓi gidima kwo livha kha Vho-Maemu vhane vha vha ṱhohoyatshikolo itsho tsha Maḽazwivhisi. Zwe Vho- Maemu vha amba ho sokou vha uri, "Ha, arali u lima zwi tshi ḓo shengedza vhana nga hei nḓila ndi khwine u litsha." Vha dovha vha ombedzela ndeme ya u ḓinea tshifhinga tsha u thetshelesa vhadededzi.
Hu na mutshila wa ṱhukhufhadzo wo shumiswaho mafhungoni aya. U topoleni ni u shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela.
Hu na dzina ḽi songo ṅwalwaho nga nḓila yone, ḽi topoleni ni ḽi ṅwale nga nḓila yone ḽi fhungoni.
Ipfi ṱhoho ḽo shumiswa sa homonimi. Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili o fhambanaho u bvisela khagala vhushaka ha homonimi.
Isani fhungo iḽi kha luambo lwa u ṱalutshedza:
Ni tou vha mubva," ndi Vho-Muḽatshawe vha tshi vhudza kusidzana.
Vhalani mafhungo aya ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Khotsi:
Ṅwana:
Khotsi:
Ṅwana:
Khonani ya wana:
Khotsi:
Ṅwana:
Khotsi:
O mangala Ndi vhone vhonnyi? Vha bva sibadela?
Vho ṱungufhala A si inwi ṅwana wa Sara? Ndo farwa ni lushie. Ndi nṋe khotsi aṋu.
Mpfeleni-vho mungana wanga. Haya maduna a no bva dzhele ndi one a no tswa vhana vha vhathu.
Heḽi ḽiduna na nṋe ndi a thoma u ḽi vhona. Ni ḽi thanyele.
Vha tshi khou rothisa miṱodzi Khotsi a ṅwananga, vhathu ... Havha ndi vhone khotsi aṋu inwi Mpho. No ri u bebwa miṅwaha i si mingana vha mbo ḓi farwa.
A tshi khou ḓisola A! Vha tou fana na nṋe. Vha sa mmbudzi uri ndi na khotsi mmawe?
Ndo vhuya. A hu na tshi sa fheli. Ni nga si tsha tambula Ṅwananga, Sara, dzulani fhasi ni ḓigeḓe, ndi a ni funa musadzi wanga.
Inwi ni vhona ḽiṅwalo iḽi ḽi ḽa lushaka-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwi sa pfesesei nga ha mme a Mpho malugana na vhushaka havho na munna wavho tshifhinga tsha musi o farwa?
Mafhungo haya a tshi fhela Mpho o vha a tshi vho ḓisola. Inwi ni vhona unga zwo itiswa ngani?
Ṅwalani ipfi ḽo teaho vhudzuloni ha iḽo ḽo talelwaho; ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Ri ṋeeni tshisadzi tsha ipfi: 'ḽiduna', ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Topolani mutaladzi u no sumbedza uri Vho-Sara vho vha vho takala.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Vho-Tshedza ndi murangaphanḓa. Vho ri u funzea vha dovha vha vha na tshililo tsha uri muṅwe na muṅwe a funzee. Vho fara tshedza nga tshanḓa tshavho. Muvhunduni wa havho vho thusa vhathu vhanzhi. Musidzana wavho a mbo ḓi tou vha dzhia tshoṱhe. U tou vha khonani ya pfunzo vhukuma. Na seli ha malwanzhe vhaambi vha ri u vhuya hone
Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshifanyiso na mafhungo.
Topolani fhungo ḽi sumbedzaho uri hu na zwiṅwe zwe muṅwali wa mafhungo haya a amba a si na vhuṱanzi nazwo.
Muṅwali u amba mini musi a tshi ri, "Musidzana wavho a mbo ḓi tou vha dzhia tshoṱhe.
Shumisani dzina ḽi tevhelaho fhungoni ḽi pfalaho ḽi tshi khou shuma sa tshiitwa: Pfunzo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Ri vhomakone kha u tonda vhaeni
Kani vha ṱoḓa u dzudzanyelwa minyanya?
Vha sokou amba
Kani ndi mitambo ya vhomuṱuku?
Mitengo ndi dzhia-wo-lala
A ri ṱanganedzi tsheke kana garaṱa ya khiredithi.
Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha iyi khungedzelo? Tikedzani phindulo yaṋu.
Bulani tshumelo mbili dzi ṋekedzwaho nga vha bindu iḽi.
Muthu a nga kwamana hani na avha vhaṋekedzi vha tshumelo? Bulani zwivhili.
Topolani ipfi ḽi songo ṅwaliwaho nga nḓila yone ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho no ḽi khakhulula.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P1.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumi 10.
GIREIDI 12
PFESESANI
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu:
MASUTU, DZINA ḼI ḼAWE
Masutu o vhae muṱhannga wa u sa pfa musi makhulu wawe vha tshi mu kaidza. U sa pfa honohu o ḓi hu ita naho a tshikoloni, o vha e thaidzo kha vhagudi khathihi na vhagudisi.
Masutu u na tsindi, hezwi zwo ḓo vhonala musi a tshi dzhenela mugudisi Vho-Mangalani bungani ḽa vhafumakadzi, vha vho bva vha songo tsha luvhela zwavhuḓi. Vho-Mangalani vha ya vha zwi vhiga kha ṱhohoyatshikolo. Vha tshi tou bva nga muṋango wa ofisi ho mbo ḓi dzhena mulangakiḽasi we a vha a tshi khou ya u vhiga mafhungo a uri hu na mugudi o bvulaho vhurukhu kiḽasini na uri o mu sia a tshi khou bvisela maḓi kha boḓelo henefho ngomu kiḽasini, Vha tshi vhudzisa uri ndi nnyi ha wanala uri ndi Masutu.
Ṱhohoyatshikolo yo ḓo rumela mugudisi a re kha Komiti ya Vhulangi ha Tshikolo uri a ye hayani u vhidza muunḓi wawe. Nangoho o ḓo ita nga u ralo. Makhulu wawe vho ri u swika Masutu a sengiswa. Ene ho ngo hanedza lini, o ri o dzhenela Vho-Mangalani nge a vha o rithea dangani nahone a vhona uri a nga si tsha swika bungani ḽa vhatukana a mbo ḓi dzhena kha ḽa vhagudisi. Musi a tshi vhudziswa zwa u bvisela maḓi boḓeloni nahone kiḽasini, a ri o zwi itiswa ngauri a vha o no tshuwa uri o dzhenela mugudisi bungani lwe a vho sokou pfa unga u na tshitunde. O ḓo humbela pfarelo ya mbo ḓi ṱanganedzwa; ha pfi a songo tsha dovha.
Vhege i sa athu u fhela Masutu o ḓo tswa tshikhafuthini tsha muṅwe mugudi a ḽa. Makhulu wawe vha hana u ḓa tshikoloni vhunga hu si kale-kale vho vha vha tshi khou senga milandu yawe. Musi a tshe o imiswa u ḓa tshikoloni ho lindelwa muunḓi a tshi ḓa, ha vho pfala uri Masutu o dzhenela vhaṅwe vhafumakadzi hayani a vha dzhiela masheleni a fhedza nga u vha rema nga banga. O ḓo fhedza o hwelelwa mapholisani he mulandu u tshi sengwa ha pfi vhuṱanzi a vhu fushi, mulandu wa mbo ḓi phumulwa.
Ho ḓo pfala uri Masutu u khou tambudza makhulu wawe lwa vhudzekani khathihi na u vha dzhiela tshelede yavho ya mundende. Nangoho makhulu vho mbo ḓi paṱa muḓi sa tshimange tsha goya ene a vho sala e eṱhe. U dzula e eṱhe zwo vho ḓo mu konḓela, a tevhela mme awe vhuhadzi havho. Nga mulandu wa uri Tshivenḓa tshi tshi ri, 'Wa kokodza luranga na mafhuri a a tevhela'; khotsi awe vho ḓo kombetshedzea u mu ṱanganedza, Maḓuvha a si mangana, vhutshilo ha thoma u ṱamara afha muṱani. Vha tshi mu NSC kaidza u vha vhudza uri a vha khotsi awe vha malofhani. Mukalaha wa vhathu vho mbo ḓi paka vhutundu vha ya u dzula mushumoni.
Khonani dza Masutu ho vha hu vhana vhaṱuku. Musi o takalesa wo vha u tshi pfa a tshi amba zwauri Siawoadza a hu tshe na tsha musadzi vhunga o fhira khavho vhoṱhe, U vhuya wa ḓelwa nga muhumbulo wa uri kani-ha ndi tshivhimbili. Mafhungo o ḓo dina musi a tshi dzhenela muṅwe mubvana we a ri u mu tshipa a basela nga u mu randekanya minwe nga lufhanga. O ri a tshi ṱuwa a vhudza mufumakadzi uyo uri u ḓo dovha a vhuya. O ḓo vhudza uyo mufumakadzi uri naho a ya a vhiga mulandu uyo u khou sokou ḓinetisa ngauri ene ha dzuli dzhele. Nga murahu ha musi mufumakadzi uyu o no vhiga mulandu mapholisani, Masutu vho ḓo mu ṱoḓa hunzhi vha sa mu wani. Vhafuwi Vho-Thivhilingwi vha vhidza tshivhidzo tshi si na tsalelihe vha zwa ḽa uri tshigevhenga tshenetsho a tshi fuiwi shangoni ḽavho, tsha wanala kha tshi vhoxwe tshi iswe mapholisani.
Ḓuvha ḽe Masutu a wanwa nga vhathu vho mbo ḓi tou mu wela nṱha. Matombo, zwibonda na dzithonga zwa ita mushumo. O mbo ḓi wana kubulinyana a sutuka a shavha. Vha mu pandamedza vha mu fara, vha mu vhofha nga thambo vha namba vha mu fhedzisa. Mapholisa vha tshi swika vho wana hu si tshe na tsha muthu. Ha mbo ḓi vha u onesana naḽo ha ṅwana wa Vho-Nakudze; na vhamusanda vha wana zwo vha kela maṱari.
Ndi zwifhio zwine muṅwali wa mafhungo aya a khou tama u ri funza?
Dzina iḽi 'Masutu' ḽi yelana u gumafhi na mafhungo e na vhala?
Masutu ndi mudziaukandekanya pfanelo dza vhafumakadzi. Tikedzani fhungo iḽi nga mbuno tharu.
Inwi ni vhona zwo tea na uri hu pfi Masutu ndi tshivhimbili? Tikedzani phindulo yaṋu.
U vha na tsindi.
U onesana naḽo.
Tshivhimbili.
Topolani murero kha mafhungo e na vhala ni dovhe ni ṋee na ṱhalutshedzo yawo.
Inwi ni vhona unga ndi tshini tshe tsha vha tshi tshi ita uri Masutu a sa thetshelese?
Kha mafhungo e na vhala hu na luambo lwa musanda lwo shumiswaho. Topolani ipfi iḽo ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓisikela.
Fhindulani nga ee kana hai ni dovhe ni tikedze:
Masutu ndi tshisiwana.
Masutu o tou pandelwa tshikoloni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Nga phara ya maipfi a re vhukati ha 60 u ya kha 70 nweledzani zwine muthu a nga ita uri a kone u ṱutshela dzema ḽa u daha fola.
Hu na vhathu vhanzhi vho ḓifashisaho nga dzema ḽa u daha fola, u bva khazwo zwi vho ri vhutoto. Hone-ha, zwi a konadzea uri muthu a litshe u daha arali o ḓiimisela nahone a tshi zwi funa.
Fola ḽi rengiswa fhethu ho fhambanaho: mavhengeleni, khefini, dzigaratshini na huṅwe. Fola ḽi khombo kha mutakalo wa muthu, nahone ḽi a bveledza malwadze o fhambanaho sa khentsa, lufhia na maṅwe. Uri muthu a ḽi litshe u tea u ḓivhudza zwauri u khou ṱoḓa u tsireledza mutakalo wawe. U litsha fola a si zwine wa nga tou zwi khauledza. Arali no vha ni tshi daha phakhethe yoṱhe nga ḓuvha ni nga tsitsa tshivhalo tsha segereṱe idzo tsha swika kha hafu ya phakhethe. Ni fanela u bvela phanḓa na u tsitsa tshivhalo u swika ni sa tsha daha.
U ṱutshela khonani dze na vha ni tshi daha nadzo zwi nga ni thusa u ni bvisa kha dzema ḽa fola. Arali ṱhama yaṋu i tshi khou daha inwi ni henefho, ni nga lingea naho ni na lutamo lwa u litsha nḓowelo iyi mmbi. Ni songo tsha bvela phanḓa na u ya zwihoḓoni he na vha ni tshi dahela hone na ṱhama dzaṋu.
U litsha u daha a zwi tou vha zwithu zwi leluwaho ngauri sakha a ḽi nga litshi u ni dalela. Zwi amba uri naho ni naḽo ni fanela u konḓelela u sa daha. U vhulunga zwifaredzi zwa miḽora ya fola fhethu hune na sa tsha zwi vhona kana u tou zwi laṱa zwi nga ni sendedza kule na lutamo lwa fola. Musi ni miṱanganoni kana huṅwe-vho hune ha vha na vhathu vhanzhi na vhona vhathu vha tshi khou daha ṱutshelani kule, ni nga lingea.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Tsinde ḽa ḽiiti -ṅwalaḽo ṱuṅwa mitshila yo fhambanaho. Inwi ri ṋeeni mishumo miṋa yo bveledzwaho nga mitshila iyo.
Thomani fhungo ḽa u fhedzisela nga maipfi o talelwaho nga fhasi.
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
Ni nga kwama hani bindu iḽi musi ni tshi ṱoḓa thuso?
Bindu iḽi ḽi wanala ngafhi?
Topolani ḽiṋaṋedzi ḽo shumiswaho ni dovhe ni ṱalutshedze uri ḽi khou shuma mini kha khungedzelo iyi.
ZWOṰHEZWOṰHE BEKHARA NA
Ri ḽa vhu tshi duba!!!
Nomboro: 072 345 8923/
Kha 123
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
MEMORANDAMU
Nomboro ya faela: 1/5/08
Tshiitisi: Uri ri swikelele ndivho ya zwe ra ḓela zwone tshikoloni.
Tsiangane na ṱhuṱhuwedzo: Vhagudisi a vha ḓi dzikiḽasini nga dziphiriodo dzavho, vha vha vho dzula tshiṱafurumu vhaṅwe vho eḓela dzigoilini. Hezwo zwine vha khou ita arali vha ya nazwo phanḓa zwi ḓo ita uri ri tshinyalelwe nga vhumatshelo hashu.
Dzithemendelo: Ri khou themendela uri vhagudisi u bva matshelo vha songo tsha fhidza u ḓa dzikiḽasini nga pheriodo dzavho. Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya u langa vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhiya vhukando vhu vhavhaho.
Ndivho ya memorandamu uyu ndi ifhio?
Tshiteṅwa tshine tsha vha hafha kha mutumbu wa memorandamu tshine tsha dovha hafhu tsha wanala kha muvhigo ndi tshifhio?
Topolani fhungo ḽi sumbaho u nyanyulea hu si havhuḓi kha memorandamu uyo.
Uyu memorandamu ndi wa vhungana kha ṅwaha wa 2008?
Mafhungo ngea, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no tevhela.
Mafifi ndi dukana ḽine ḽa ḓiita khunzi tshikoloni tshashu. Nga dzibureiki u ḓo wana ḽi tshi sunya, ḽi tshi tsa ḽi tshi gonya ḽi tshi maphekanya vhasidzana na zwitukana ḽi tshi zwi dzhiela mitshelo na zwisevho. Ḓuvha ḽe ḽa piringedzwa nga dzimbi ḽa desike ḽi tshi khou hovhelela u rwa Sarina nga mulaṱela uri ḽi mu dzhiele tshizwa tsha KFC, ḽo mbo ḓi wela nṱha ha tombo ṱhoho ya devhea, ndo wana vhagudi vho takala vhukuma. Ho pfala zwitukana zwi tshi khou lidza dzikhombole. Ha pfala zwiseo zwi nyanyulaho kha sia ḽa vhasidzana na ipfi ḽa Sarina a tshi khou ri: 'Koṱo! Muvhumbi o pfa zwililo zwashu.' Mafifi ḽo ḓo hwalelwa sibadela he ḽa ongwa tshifhinga tshilapfu. Ri tshi khou amba ṋamusi, naho Mafifi ḽo fhola zwiitwana zwaḽo a zwi tsha ḓadza mudzio, zwi vho nga zwa muthu o kokotaho tshiselo tsha mpengo.
Nga ipfi dukanamuṅwali u khou bvisela khagala vhuḓipfi vhufhio?
A zwi ḓadzi mudzio.
U kokota tshiselo tsha mpengo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P2 Exemplar 2009 Memo.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
KHETHEKANYO YA A: NGANEA
Nḓila ye tsiangane na fhethuvhupo zwa ṱuṱuwedza ngayo kutshilele kwa Mpho:
Mpho u dzula Vuvha, o dzhena tshikolo hone a tshi kona..O vha a tshi kunda Mashudu..O vha dokotela henefho vhuongeloni ha Vuvha..U tama Maria wa nese ngeno a na Phophi wa mudedekadzi..U a nwesa halwa. [35]
KANA MBUDZISO 2
Kha vhulawe.
Vho tou mu tshipa nga lutambo.
Ndi Phophi.
. Dugudzha o tou founela mapholisa a bula dzina ḽa Dzwaini.
Dzwaini a tshi farwa o ambulula Dugudzha.. Dugudzha o amba uri o rumelwa nga Mpho.
O vha ṋea R600.
Dzwaini o ṋea Dugudzha R200, ene a sala na R400.
O ambisa Mpho
O tshaiswa nga goloi a tshi bva khothe.
Mutshinyi u a wana ndifhedzo.
KANA
MBUDZISO 3
ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU
Ee/hai vha tikedza phindulo..Vhatambi ndi vhaanewa vhahulwane..Mafhungo oṱhe a fhira khavho/a a vha kwama..Mafhungo a re kha bugu ya ḓirama a bveledzwa nga zwiito zwavho..Kuolelwe kwavho ku bveledza zwiito kana nyito ya vhutshilo havho..Zwiito zwa vhutshilo havho zwi bveledza khuḓano i sa takuwiho..Muthumukhulu ndi mutambi dendele kha bugu ya Findinkodo..De Wit ndi mutambi mupikisi..Coetzee, Duma na Sikhosana ndi vhatambi vhahulwane..Khuḓano i vhangwa nga u ṱoḓa vhuimo ha vhuphuresidennde ha shango ḽa Afurika Tshipembe..Mahoro oṱhe a khou lwela vhurangaphanḓa, [35].Ho vha na u ḓibvisa ha ḽihoro ḽihanedzi kha khabinethe..Ho vha na miṱangano yo fhambanaho ye ha lwiwa nga nṱhani ha dziphambano dzenedzo. Mugudi u tea u ṱ anḓ avhudza zwidodombedzwa a tshi tikedza ṱhoho nga mafhungo a bvaho buguni iyo.
Memorandamu
KANA
MBUDZISO 4
Ho vha hu na thaidzo ya uri ikonomi ya shango i khou wa nga nṱhani ha uri vhatshena vho dzula na masheleni ngenovharema vha si na tshithu nahone hu vhone vhane vha khou vhusa shango.
O vha a tshi khou ṱoḓa thuso ya vhuṱali ha u khwinisa ikonomi ya shango ḽa fhano.
Ee yo ima zwavhuḓi ngauri yo vha na mabindu na dzifeme dzavho.
Ndi ha u bveledza ikonomi ya shango ngauri yo vha i fhasisaizwi vharema vho dzhia muvhuso ngeno vha si na masheleni.
Infulesheni ndi u gonya ha mitengo zwo vhangwanga zwithu zwi shandukisaho tshiimo tsha ikonomi.
Furentshaisi ndi bindu ḽo burendiwaho ḽine ḽa vha nga fhasi ha vhaṋe vha burende ḽine ramabindu a nga humbela thendelo ya u ḽi renga e nga fhasi ha ndangulo ya vhathomi na vhaburendi vha.o.
ikhaulambilu ndi ḓirama ine ya fhedzisela nga u shuluwa ha malofha.
Dzina ḽa bugu ḽi elana na zwo bvelelaho kha mafhungo ayo. indinkodo zwi vha zwi tshi khou tou sumbedza u shanduka ha zwithu zwe zwa vha zwi songo humbulelwa uri zwi nga shanduka sa zwo iteaho kha muvhuso wa AfrikaTshipembe u tshi dzhiiwa nga vharema. [35]
KANA
KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI A HU NA BUGU DZO RANDELWAHO IYI KHETHEKANYO.
MBUDZISO 5
Ndi thimu ya bola ya milenzhe.
Ndi luambo lwa Tshizulu.
Ni si kuḓane sa ṋanga dza kholomo nga tshaṋu.
Ndi u konanya vhaṱaleli na u mvumvusa vhathu.
O takala, u khou khoḓa.
KANA MBUDZISO 6
Bivhilini.
U ita ndayotewa.
Ndi lwa Vhaisiraele.
Mbongola.
Zwivhili. (ṋ)
ṋ KANA MBUDZISO 7
Tshiphiri tsho bvela khagala.
Ndi tsha u gwalaba.
Tshiṅwe tsho ralo tsho wela tshiṅweni.
O vha a tshi tou mu lidzela khombole.
Ha sa vha na zwikhakhisi zwi ḓo phethea.
Ṅwana a sa pfi a tshi kaidziwa, u fhedza nga u ṱangana na zwi konḓaho.
Na ṅwana wawe wa musidzana.
Ya25 (ṋ)
ṋ KANA MBUDZISO 8
Zwiko zwe zwa vha zwi sa shumiswi nga vharema vharema nga ṅwambo wa tshiṱalula zwi vho shumiswa.
O ṱaṅwaho nga musuku na zwiala
Ya14 (ṋ)
<fn>Tshivenda FAL P2 Exemplar 2009.txt</fn>
MARAGA: 70
TSHIFHINGA: Awara 2
PFESESANI
Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoṱhe. Ṱolani siaṱariḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
Fhindulani mbudziso mbili. Iyani kha siaṱari ḽa ZWI RENGOMU uri ni vhone uri bugu dzo randelwaho dzo khethekanywa hani.
Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu vhu songo paḓa maipfi a 300.
Kha mbudziso pfufhi, dzhielani nzhele maraga dzo newaho, zwi ḓo ni thusa u vhona uri vhulapfu ha phindulo yaṋu vhutea u vha vhungafhani.
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
ZWI RE NGOMU
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushakaluṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala.
KHETHEKANYO YA A: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi:
KHETHEKANYO YA C: A HU NA BUGU DZO RANDELWAHO
Fhindulani mbudziso MBILI kha dzi tevhelaho:
MBUDZISO 5 Mbudziso PFUFHI (Bafanabafana) KANA Maraga: 17ṋ
MBUDZISO 6 Mbudziso PFUFHI (Kha Cyril Ramaphosa)KANA Maraga: 17ṋ
MBUDZISO 7 Mbudziso PFUFHI (Tsho phulea) KANA Maraga: 17ṋ
MBUDZISO 8 Mbudziso PFUFHI (Afrika) Maraga: 17ṋ
KHETHEKANYO YA A: NGANEA U TSHILA NDI U VHONA: RN MADA DZHE Fhindulani MBUDZISO 1 KANA 2 kha idzo dzi re afho fhasi: MBUDZISO 1 Tsiangane na fhethuvhupo zwo ṱuṱuwedza hani kutshilele kwa Mpho [35]
buguni iyi?
KANA MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
U ḓa fhano ndi zwidini vhaṱhangana vhanga? 'Ndi zwifhio zwidini zwa hone.' Nṋe na Duguduzha ro ḓilugisela u vha thusa,arali ri tshi nga kona u thusa Vhodokotela' Dzwaini u ralo atshi khou pomba fola.
A zwo ngo fhelela afho, nga nnḓani ha izwo, muṱhannga uyu u vho tambela na muḓini wanga. Zwino khumbelo yanga ndi uri hoyo muthukha shu.we tshitavhatsindi. Nga iṅwe nḓila nga a iswe vhadzimuni.' Kha izwo vha songo ofha tshithu. iṋe ri ḓo phetha mushumo hoyo, na vhuṱala a vhu nga ḓo vhonala.' Mpho o mbo ḓi bvisa masheleni a si gathi a fha vhaṱhannga avha. U bva afha, a ho ngo tsha vha na zwiṅwe arali hu si u humela hayani hawe.'
Bulani zwithu zwiraru zwine Mpho a ri Mashudu u khou mu dina ngazwo.
Vhodokotela Mpho vho khakhela Mashudu nga mini?
Musadzi wa Mpho ndi nnyi?
Vhuṱanzi he ha farisa Dzwaini, Dugudzha na Mpho ndi vhufhio?
Vhavhulahi vha Mashudu Mpho o vha ṋea vhugai?
Dzwaini na Dugudzha vho lwela mini?
Ndi zwifhio zwo khakheaho zwe Mpho a ita ngei vhuongeloni?
Ndi zwifhio zwe Maria a ita zwi songo teaho kha mvelele ya Tshivenḓa,
Mushumo wa Vho- Ravhutsi ndi ufhio?
Mpho o lovha hani?
Lufu lwa Mpho lu ni funza mini?
KANA KHETHEKANYO YA B: ḒIRAMA FINDINKODO: TT MUDAU Fhindulani MBUDZISO 3 KANA 4 kha idzo dzi re afho fhasi: MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Ndo no davhidzana na muvhuso wa Dzheremane. Ndi ḓo dali henengei u wana vhutali ha u vusa ikonomi nga nḓila yo dziaho. Madzheremani ndi vhe nga murahu ha nndwa vha vusa ikonomi yavho nga nḓila yo dziaho.'
Vhathu vhavho havho a si vhubva'.
Ndi nnyi o ambaho maipfi ayo a re afho nṱha.
Uyo muthu o vha a tshi khou amba izwo zwithu na vhonnyi? Bulani madzina mavhili.
Ho vha ho bvelela mini musi uyo muthu a tshi amba ayomafhungo? Ṱalutshedzani.
Avho vhanna vho vha vha tshi wela kha dzangano ḽifhio ḽa poḽtiki?
Vhuimo ha uyo muambi o bulwaho afho nṱha ndi vhufhio? Ṱalutshedzani uri ndi ngani ni tshi ralo.
Ndi ngani uyo muambi o davhidzana na vha muvhuso wa Dzheremane?
U ya nga muhumbulo waṋu, ndi ngani ikonomi ya Dzheremaneyo ima zwavhuḓi. Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzo khwaṱhaho.
Dimokirasi
Zhazha
Vhatambi vhahulwane kha iyi ḓirama ndi vhonnyi?
Ṱalutshedzani uri dzina ḽa bugu iyi ḽi elana hani na mafhungo a re khayo. [35]
KHETHEKANYO YA C: A HU NA BUGU DZO RANDELWAHO KHETHEKANYO YA D: VHURENDI KHII YA ZWIRENDO: AC MUSHIANE Fhindulani mbudziso MBILI kha dzi tevhelaho. MBUDZISO 5
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
I nga khomba tshiṱongiswa tsha mbilu
Ngavhe u vhe tombo ndi musi u musuku
Ngavhe u vhe luḓi ndi musi u mutoli
Ngavhe u vhe nnḓu, wo vha u tshi ḓo vha pfamo
Vhuthihi nga vhu nge ha guma ḽa ṋotshi
Ndivho na mbilu zwi vhe zwithihi
Ni si kuḓane sa ṋanga dza kholomo nga tshaṅu
Musi khaedu i thavha ni si dzhenwe nga ṋowagudu
Mulunzhedzi wa vhuthihi ha vhaṱaleli sa musomi wa tshithatha
Iwe u shanduke tshiala tsha Afurika Tshipembe
Mihuvho na mifhululu nga zwi ṱavhe bonelelo kha iwe
Ngauri fhulufhelo ḽa lushaka ndi enewe.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Dzina iḽi ḽa 'Bafanabafana' ndi ḽa luambo-de?
Pfamo
Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi wa u thoma.
Mushumo wa Bafanabafana kha tshitshavha ndi ufhio?
Vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio musi a tshi renda itshi tshirendo?
Tshirendo itshi tshi na zwiṱanza zwingana? (ṋ)
ṋ KANA MBUDZISO 6
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho:
Ḽi sa kavhiwi nga tsole na vhulali
Iwe ṱhungununu ya govha ḽa Nzhelele
Wo gagaḓela munono wa Afrika Tshipembe
Pfumo ḽau ḽa vhutulu
Ḽo rema sa banga ḽa mutsheahoṱhe
Khothoni wo vhuya na munene wa musuku
. 14 . 15 Khuluṋoni wo shanduka maṱanza U vho nga donngi i sa ḓivhi muvoni Kana musadzi o ṱalwaho nga tsindi U vhinḓulusa tombo ndi u ḽi vhea vhudzuloni haḽo Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Bulani huraru he Vho-Ramaphosa vha dzhena hone tshikolo.
Topolani mutaladzi we khawo murendi a shumisa figara yamuambo ya ḽimetafore kha tshiṱanza tsha vhuraru.
Mafhungo a Goliada ri a vhala ngafhi?
Mushumo wa Codesa wo vha u ufhio?
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tsho shumiswahokha mutaladzi wa vhusumbe.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri Vho-Ramaphosa a vha na vhuimo ha ndeme ṋamusi muvhusoni.
Ndi zwiṱanza zwingana zwine zwa vha na mitaladzi miṋa-miṋa kha hetshi tshirendo? (ṋ)
ṋ KANA
MBUDZISO 7
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓ isendekaho khatsho:
TSHO PHULEA
2. 3. 4. 5. Ndo zwi vhona zwi sa tsha naka U ya nṱha na fhasi ho fhungudzea Muthada na u amba hu tshi vho ṱoḓwa Nda ḓi amba nda ri tshi re hone tshi hone Ya sa raha i ḓo ḓadza
. 12 . 13 Namusi ri vho amba ḽiṅwe tshiṅwe tsho ralo tsho wela tshi.weni Ri nga takala arali zwi ḓaho zwi dzanga Lu sa vhe lumongwe lu lwalaho lu mbumbeloni Naho zwo khakhea ri nga lidza mufhululu
. 15 . Zwo ntshushaho ndi nge u sa vhe na nyofho Ya u fhisa ha muno na vhutshilo haḽo Hu re na dzwadze ḽi si na dzolokwe Zwi rathela na kha zwibebwa nga vhuhulu Ndo u vhudza u zwi ḓo ḓivhea naho wa dzumba
. 17 . 18 Putuluwa-ha u si tsha shavha zwi khagala Ri vhudze-ha u ndi mihwalo ya ifhio ṱhoho U ambe ngoho ri sa ḓo shata vhathu vhulaḓa Ra ḓo remisa ṱhoho na dzi si na lufu Tsho phulea a hu na ṅanga.
Ṱhoho ya tshirendo itshi i amba mini?
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Topolani mutaladzi une wa sumbedza uri ṅwana wa murendi o vhifha muvhilini.
Mufunwa wa ṅwana wa murendi o vha a tshi davhidzana hani nae?
Dwadze ḽi si na dzolokwe ḽine murendi a amba nga haḽo khatshiṱanza tsha vhuṋa ndi ḽifhio?
Ndi zwifhio zwine murendi a tama u ri funza nga tshirendo itshi?
Murendi u khou amba na nnyi kha tshirendo hetshi?
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana? (ṋ)
KANA
MBUDZISO 8
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho:
Afurika ha tsha vha ṅwananyana
Ya mashonelo a dzekiso
Nga kuteto e musadzi wa muluki
Wa maluwa wa tseḓa na vhutshivha
Dza mapango ane zwanḓa zwa dzula
Zwo fara, Afurika ndi mubvana
O ṱaṅwaho nga musuku na zwiala
A mamisaho na thundu ya tseḓa
Ndi musadzi a humbudzaho tsiko vhubvo.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi wa vhuvhili?
Ri ṋeeni ṱhalutshedzo ya mutaladzi hoyu: A mamisaho na thundu ya tseḓa.
Ṅwalani mutevhe wa madzina a mbeu ya tshisadzini ane murendi a ita mbambedzo ngao musi a tshi renda nga ha shango ḽa Afurika.
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana? (ṋ)
<fn>Tshivenda FAL P2 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
MARAGA: 70
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 12.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: NGANEA
MBUDZISO 1
ADENDAMU YA PHINDULO NDAPFU:
Mpho:
O lwa na Mashudu vha tshi lwela Maria.
Mashudu o pwasha goloi yawe.
Mashudu o eḓela na Phophi musadzi wawe.
O pandelwa mushumoni.
O farwa.
O thulwa nga goloi.
Mashudu:
O dzhielwa musidzana nga Mpho.
O lwa na Mpho vha tshi lwela Maria.
O rwiwa nga Mashudu.
U a sengiswa dzhele.
Mbilu yawe i a pfa vhuṱungu a tshi pfa lufu lwa Mashudu.
Phophi:
Munna wawe o pfana na Maria.
O shavhela hayani.
U pandelwa ha munna wawe mushumoni, u farwa na u thulwa nga goloi zwi a mu kwama.
Ṅwana wa Vho-Phophi u shavha vhuhadzi o khakha.
Vha rwiwa nga Mpho.
Mpho u vha pota khoroni.
Khoro i vha vhona mulandu.
KANA
MBUDZISO 2
Ndi 363.
O wanedza Mashudu o eḓela na Phophi musadzi wawe.
O vha a tshi vho nga muthu a pengaho.
Muthu u a fhirwa nga zwivhuya arali a sa tou takutshedza nga ene muṋe.
Vha tshi nga vho dinaleanyana.
O vhona uri o khakhela munna wawe nga u dzhenisa Mashudu nḓuni.
Ndi makhulu na mukwasha.
O vha o tevhela Phophi musadzi wawe.
Ndi musi Phophi a tshi khou hana u ṱuwa nae.
O vha a tshi khou lifhedza zwe Mpho a mu dzhiela musidzana wawe Maria.
Ndi ya uri Mpho o mu dzhiela Maria ngeno ene a dokotela.
O vha a tshi khou shavha u tshinyala dzina nga u bviswa kha dzigurannḓa.
Ndi tshelede ye a vha a khou badeliswa ya zwigidi zwivhili zwa dzirannda.
Ndi u pfana ha Phophi musadzi wawe na Mashudu.
Mulandu wo potwa khoroni, ha vhoxwa ḽa uri Phophi a humele vhuhadzi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KANA/NA
MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu)
KUOLELWE KWA VHAANEWA
Hu na vhatambi vhahulwane havha:
Mutambidendele ndi Muthumukhulu wa ḽihoro ḽivhusi. Uyu ndi ene muphuresidennde wa shango ane mafhungo oṱhe a mona-mona khae. Ndi mutambi ane a vha na thaidzo ine a lingedza u i tandulula. Thaidzo u vhangelwa nga mupikisi na muluṱanyi.
Mutambi muluṱanyi ndi Coetzee, Duma na vhaṋwe-vho. Uyu ndi mutambi ane a si ḽise mutambidendele lu ḓifhaho. U luṱanya mutambidendele na mupikisi wawe.
Vhatambi avha vha a tshila sa vhathu vhane ra vha wana fhano shangoni.
Zwiito zwavho zwo bveledzwa nga nḓila ya matshilele a vhathu fhano shangoni.
KANA
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Ndi ya uri muvhuso u khou tendelela vhathu vha tshi vhulahwa ngeno wo lavhelesa, vhugevhenga ho ḓifha maanḓa nahone hu si na mbofholowwo.
I nga tanduluwa nga u vha na vhurangaphanḓa vhu fhulufhedzeaho nahone ho ḓiimiselaho u thusa lushaka.
Nga u vha na milayo yo teaho kha u langa shango.
Nga u vha na tsireledzo yo khwaṱhaho.
Vhugevhenga
Mbofholowo
Mabulayo
Tshiṱalula
Ee,
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza zwithu
Sa u dzula hune a funa hone,
U ya tshikoloni hune muthu a tama u dzhena hone na u tshimbila hoṱhehoṱhe hune muthu a funa.
Nga 1994.
Ee/Hai.
U sikwa ha mishumo.
U vha na mbofholowo ya u dzhena tshikolo.
U dzula hune wa funa.
U vha na mbofholowo ya u ṱahisa muhumbulo kha lushaka/ muvhusoni.
Hu khou lwelwa vhuraphanḓa ha u vhusa shango.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI
ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
MBUDZISO 5
ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU: KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU.
Dokotela wa mukhuwa
Ndavhalelo ya Vho-Louw ndi ya uri mufumakadzi wavho u tea u alafhiwa nga dokotela wa mutshena hu si wa murema.
Mufumakadzi Vho-Louw vho huvhala nga tshifhinga tsha musi dokotela we a vha e sibadela a tshi khou alafha vhalwadze e wa murema Konanani.
Dokotela o vhidzwa nga tshihudzaipfi uri a ḓe a thuse mulwadze Vho-Louw. Munna wavho a hana vha tshi ṱhathuvhiwa nga dokotela wa muthu mutswu.
Sisiṱa Mawela o edziasa u fhembeledza Vho-Louw uri mufumakadzi wavho a alafhiwe nga dokotela wa murema, ene a ḓi fhedza o hana mufumakadzi a tshi alafhiwa nga dokotela wa muthu mutswu.
Dokotela Konanani o isa mafhungo kha supirithendede wa mukhuwa, ene a fhedza o ima na muhumbulo wa Vho-Louw.
Dokotela we a vhidziwa a siho mushumoni a tshi sala a tshi swika o wana mufumakadzi wa Vho-Louw vho no welela/lovha.
Lutamo lwa Vho-Louw lwa u alafhisa mufumakadzi wavho nga dokotela wa mukhuwa lwo ḓisa lufu lwa mufumakadzi wavho zwi songo tea.
Vha tenda uri madokotela a vhathu vhatswu/vharema ha koni u ilafha mufumakadzi wavho/Mufumakadzi wavho a nga si ilafhiwe nga dokotela wa murema.
KANA
MBUDZISO 6
Thathani na Mukatshelwa.
Ndi khonani.
Funi
U tamba mitshini na u fara dzinyendo.
U vha e na munna wawe tshifhinga tshoṱhe na u fara nyendo nae dza u ya u awela.
Nṋdu ya hone yo vha yo hula ya dovha ya naka/yo ṱavhiwa mahatsi na maluvha u mona na dzharaṱa.
O vha a tshi shavha u sia mabindu awe a si na mulangi.
Humbulani u khou ṱoḓa uri zwinepe zwi vhe vhuṱanzi kha u ṱalana hawe na Avhaathu.
O founelwa nga muṅwe wa vhana vha tshikolo vhe vha vha vho dalela Kapa.
Hai, vho vha vho fhaṱelwa nṋdu nga mukwasha wavho Humbulani.
Ee, Thathani o vha a sa lili tshithu, fhedzi a ita zwa vhudzekani na vhathu vha nṋda.
O vha e na maṱo malapfu naho o vha e na tshiṅwe na tshiṅwe.
Hai, ha ngo fulufhedzea kha munna wawe, o tambisa tshelede nga mitshini a ita zwa vhudzekani na vhaṅwe vhanna.
U sa fhulufhedzea hawe ho mu ṱalisa nga Humbulani.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi)
Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu.
Muvhili wanga u nukha lufu.
Ndi ḽiṋaṋedzi.
Hai, dzo mu shandukela ngeno mme awe vha tshi khou mu lilela.
Lukanda lwanga lwo nambatela marambo.
Nge muvhili u wanga wa shanduka tshiguru.
Fhihamelwa - u ita u tshi fhelelwa nga muya musi u tshi amba.
Ee, dwadzetshifu ḽi a kavha muthu a songo ḽi lavhelela.
Ndi wa vhufumi.
KANA/NA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
Tshelede i a konanya vhathu vha tsinde (lushaka) ḽithihi vha farana.
Wa nwa mapfura ha sala marambo.
Wo naka wo vhifha.
Ndi ya mathomoni na magumoni a mitaladzi. Tshikimu tshayo ndi abab.
U ṱoḓa vha tshi ḓivha vhuḓi na vhuvhi ha tshelede.
Ndi tshithu tshavhuḓi. Muthu ha koni u swikelelela ṱhoḓea dzawe dza vhutshilo arali a si na tshelede.
Vhifha
U vhulahisa
KANA/NA
MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi)
Pfumo, banga na gatho.
Khothoni wo vhuya na muṅene wa ndeme ya musuku.
Vhatshena vho wisiwa kha muvhuso wavho.
U vhinḓulusa tombo ndi u ḽi vhea vhudzuloni haḽo.
Ndi mulimo u ḓodzwaho kha mapfumo kana misevhe.
Thonga.
KANA/NA
MBUDZISO 10 (Mbudziso ndapfu)
Tsho phulea
Tshiphiri tsho bvela khagala.
O vha a sa tsha tshimbilesa.
O vha a sa tsha ambesa.
Ri vhudzeni uri no tshinywa nga nnyi?
Mufunwa wawe o vha a tshi mu lidzela khombole.
Ndi
U ambe ngoho u sa ḓo shata vhathu vhulaḓa.
Ndi phani.
Tshilidzi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
Kha vha dzhiele nzhele phambano I re hone kha kuavhele kwa maraga dza tshivhumbeo na zwi re ngomu
KHOUDU NA KUAVHELE KWA MARAGA
ZWI RE NGOMU
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO
Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo
Khoudu 7
Maraga:
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
Maraga:
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ha nṱha
Maraga:
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha nṱha
Maraga:
Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
Khoudu 5
Vhuswikeleli ho dziaho
Maraga:
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓla yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho dziaho
Maraga:
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Khoudu 4
Vhuswikeleli vhu fushaho
Maraga:
Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho
Maraga:
Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ho linganelaho
Maraga:
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho linganelaho
Maraga:
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Khoudu 2
Maraga:
Phindulo yo dala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/ Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha fhasi
Maraga:
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahedzaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Phara dzo khakhea.
Khoudu 1
U sa swikelela
Maraga:
Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela, kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
U sa swikelela
Maraga:
Zwi a konḓa u amba uri mbudziso yo fhindulwa.
A hu na vhutanzi ha tshivhumbeo tsho pulaniwaho kana thevhekano.
Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda FAL P2 Feb-march 2010.txt</fn>
MARAGA: 70
TSHIFHINGA: awara 2
GIREIDI 12
PFESESANI
Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso:
Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoṱhe. Ṱolani siaṱari ḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno. Nga murahu, ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa.
KHETHEKANYO YA A: Nganea
KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi
KHETHEKANYO YA D: Vhurendi
Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI dzo fhelela, mbudziso NTHIHI-NTHIHI u bva kha IṄWE NA IṄWE ya idzo khethekanyo MBILI. (Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni fhindule mbudziso MBILI.) Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee.
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
Vhulapfu ha mbudziso ndapfu: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300.
ZWI RE NGOMU
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala. Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni tea u fhindula MBILI.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
MBUDZISO 1: U tshila ndi u vhona
Mbudziso ndapfu
Maraga: 35
KANA
MBUDZISO 2: U tshila ndi u vhona
Mbudziso pfufhi
Maraga: 35
KANA/NA
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
Mbudziso ndapfu
Maraga: 35
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 35
KANA/NA
KHETHEKANYO YA C: NGANEAPHUFHI: ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
MBUDZISO 5: Ai! Ndi mini?
Mbudziso ndapfu
Maraga: 35
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 35
KANA/NA
KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe,
MBUDZISO 7: Ri londe haya hashu
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
KANA/NA
MBUDZISO 8: Mukosi wa luaviavi
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
KANA/NA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
KANA/NA
MBUDZISO 10: Tshelede
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
MUTEVHE WA U SEDZULUSA
KHETHEKANYO
MBUDZISO
TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO TEAHO
A: Nganea (mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
KANA/NA
B: Ḓirama (Mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
KANA/NA
C: Nganeapfufhi (Mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
KANA/NA
D: Vhurendi
KHETHEKANYO YA A: NGANEA
MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
Musi vhathu vha tshi amba uri 'u tshila ndi u vhona' hu vha hu na vhuleme vhune vha khou ṱangana naho vhutshiloni. Ṱalutshedzani uri vhaanewa vha tevhelaho vho bveledziswa hani buguni iyi zwi tshi elana na ḽikumedzwa iḽi:
Mpho
Mashudu
Phophi
KANA
MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
Mafhungo o ṱumbulwaho kha bugu iyi asia, a vhaleni ni konou fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
Heyi yo vha i nnḓu yawe, hayani hawe, muḓini wawe, shangoni ḽa hawe. Mpho o ri u vhona mboni iyi, a nga o dzhenwa nga madimoni. Muthu uyo o vha e si muṅwe arali e si Mashudu. Mashudu a tshi vhona vhaṋe vha haya vho vhuya, a mbo ḓi vukuluku, nga fasiṱere levhu, ha bebwa tsho poswaho. Phophi na ene a tshi vhona uri zwo vhifha tshoṱhe zwino, a mbo ḓi ḽela muri gwalani. Ene fhedzi o ponyoka mpunḓu muthihi wo mu dzula kha khundu. A shavha o livha hayani ha vhabebi vhawe.
Mpho o sala a ṱalela sa ḽa thavhani a tshi ḓi ri khamusi Phophi u ḓo vhuya. Mbiti dzawe dzo vha dzo no fhela lwe na u mu rwa o vha a sa ḓo mu rwa. Vhaambi vhone vho vha vha tshi ri a nga si tsha lu vhea afha muḓini wa Mpho. Ndi hone ḽiṅwe ḓuvha Mpho a tshi humbula uri dali ha vhabebi vha Phophi. Ano maḓuvha munna u tou ḓiambela, hafhu na mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.
Nṋa ndi nnyi ane a khou khokhonya.'' Vho-Ḽiedza vha vhudzisa mbudziso iyi vha tshi nga vho ḓalelwa zwiṱuku, hanefha hune muthu wa hone a tshi khokhonya a tou nga a sa wisa na mihangammbwa? Vha ya vha vula vothi.
Kha vha vule nga u ṱavhanya, ndi ṱuwe na musadzi wanga!''
Nomboro ya tshitentsi tsha Mpho ndi ifhio?
Ṱalutshedzani zwine mafurase aya a amba zwone:
Ha bebwa tsho poswaho.
Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.
Vha tshi nga vho ḓalelwa zwiṱuku.
Ndi ngani Phophi o shavha vhuhadzi a songo pandelwa?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Vho-Ḽiedza na Mpho?
Ndi ngani Mpho o rwa Vho-Ḽiedza?
Ndi ngani Mashudu a songo ofha u dzhena nḓuni ya Mpho?
Tshelede ye Mashudu a vha a tshi khou badelisa Mpho ndi ya mini?
Ndi ngani Mpho a songo hana u badela tshelede iyo?
Ndi zwifhio zwo ṱokonyaho Mpho uri a luke maano a u vhulaha Mashudu? Bulani ZWIVHILI.
Zwo konadzea hani uri Mpho a dovhe a wane musadzi wawe murahu?
Khonani ya mbiluni ya Mashudu ndi nnyi?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KANA/NA
MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu)
KANA
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
E eṱhe Ndo vouta nda voutela vhathu vhashu nga ṅwedzi wa Lambamai, fhedzi zwine vha vho zwi ita zwi vho ... U a µikaṱudza nga u vhona muṅwe munna a tshi khou fhira a fhedza a bva. Dimokirasi ndi a i vhona. Yashu yo shanduka dimokirasi ya bulayo. Vhukovhela na vhubvaḓuvha ndi malofha. Magevhenga na one o ḓifha maanḓa. Vhoradzithekhisi na vhone vho vusa phusuphusu. Ndi mikosi, ndi malofha thungo dzoṱhe. Vhathu vha amba nga mbofholowo. Vhathu vha amba nga vhu.iphini. Naa ndi mbofholowo-.e shango ḽi tshi nukha malofha? Ndi mbofholowo-.e ine ḽigevhenga ḽa ṱwa dzhele ḓuvha ḽithihi matshelo ḽa ravhula nnḓa ha khoro dza dzhele? U tshi vhudzisa ha pfi, ''Ḽo bva disitshatshi.'' "Ee ndi mbofholowo. Ndi mbofholowo ya Madimokirati. Ndi mbofholowo, ndi mulalo, ndi vhudziki. Ngeno tshashu ri tshi dzula ro fara dzimbilu. Shango ḽi tshi vhuswa nga one mavemu.''
Mafhungo ayo o ambiwa nga nnyi nahone a tshi a vhudza nnyi?
Avho vhathu vho vha vhe ngafhi nahone hu tshi khou itwa mini?
Thaidzo ine muambi a khou gungula ngayo ndi ifhio?
Nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga iyo thaidzo i nga tandululwa hani? Ṱalutshedzani izwo no ḓidzhenisa kha tshiimo tsha u vha murangaphanḓa.
Bulani zwithu ZWIṰANU zwine muambi a khou ḽa mbilu ngazwo.
U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga ri na mbofholowo fhano kha ḽa Afrika Tshipembe? Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno dzo dziaho.
Khetho dzi no khou ambiwa afho mafhungoni dzo vha nga ṅwaha ufhio?
Dimokirasi i no khou ambiwa i thusa lushaka nga mini? Bulani zwivhuya zwayo zwiṋa.
Vhuvhi ha dimokirasi ndi vhufhio? Bulani VHURARU vhune na vhu ḓivha.
Ndi ngani vhorapoḽotiki vha tshi dzulela u lwa na u vhangisana?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI
ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dzi re afho fhasi.
MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
Dokotela wa mukhuwa
Thuso ye Vho-Louw vha vha vho lavhelela u wana yone sibadela ya u alafhisa mufumakadzi wavho nga dokotela wa mukhuwa a yo ngo tsha tshimbila nga he vha humbulisa ngao. Ṱalutshedzani uri mudzedze wa tshifhinga u thusedza hani u bvisela khagala vhungoho ha ḽikumedzwa iḽi.
KANA
MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Hone-vho munna waṋu a sa tholi vhathu ndi zwa mini. Munna wa mupfumi u a ṱwa a tshi khou songolowa na ṱhiraka ḽo hwala muṱavha, Ambani nae a thole ni µiphiṋe nga zwine na vha nazwo. Tshelede ni nayo lune ni nga ita na u ṱuwa na ya hodelani ya kule. Ni nga ita na u ṱuwa nga bufho. Hezwo zwi lugiseni Thathani. Nṋe ndo pfa havha vha radio vha tshi khou ḓivhadza uri vha khou ya Isiraele. Ndi khwiṋe ni dzudzanye ni ye hone.''
areḓi ndi ḓo sokou lingedza. Inwi ni tou vha uri munna wanga a ni mu ḓivhi lini. Ha funi u fhambana na bindu. Ni a ḓivha ndi ita ndi tshi tama vhathu vhane vha tou shuma vha hola, vha na tshifhinga tsha u ṱwa vhoṱhe na u dzhia dzone dziholodei. Zwino ndi nga ḓi ri a ḓe ri ṱuwe roṱhe a ri hu ḓo sala nnyi hafha binduni. Zwino zwenezwo, ri ḓo tshila ri tshi khou pandamedza tshelede ra vhuya ra fa ra i sia. Fhedzi no mmbudza fhungo ḽavhuµi khamusi nda sokou ofha a ḓo tenda, ndi ḓo ḽi swikiswa.''
Bulani madzina a vhathu vhavhili vhane vha khou ambedzana kha aya mafhungo.
Ndi vhushaka vhufhio vhune ha vha hone vhukati ha avha vhaambi?
Bulani mushumo une wa khou shumiwa nga uyu wa munna ane a khou ambiwa afha nṱha.
Bulani dzina ḼITHIHI ḽa ṅwana wa Thathani.
Bulani zwiitisi zwivhili zwe zwa tshinya mihumbulo ya Thathani.
Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Humbulani o vha a tshi funesa musadzi wawe? Bulani ZWIVHILI.
Ndi zwifhio zwihulwane zwine Thathani a khou lilela u fushwa ngazwo nga munna wawe?
Buletshedzani nṋdu ye Thathani na Humbulani vha vha vha tshi dzula khayo.
Ndi ngani Humbulani o vha a sa ṱoḓi u fara lwendo lwa maḓuvha manzhi?
Zwinepe zwa Thathani na Freddy zwe Humbulani a foda u khou ṱoḓou zwi shumisa mini?
Humbulani o zwi ḓivha hani uri Thathani u vho ita zwa vhudzekani (u sa fhulufhedzea) musi e ngei Kapa?
Mbudziso dzi tevhelaho kha dzi fhindulwe nga Ee kana Hai. Ni dovhe ni ni tikedze phindulo yaṋu.
Vhabebi vha Thathani vho vha vho pfuma.
Khonani ya Thathani yo mu wedza khomboni.
Humbulani o vha e mushumi wa biko.
Muthu ha fushei. Tikedzani fhungo iḽi nga zwe Thathani a ita.
Inwi ni vhona Thathani e mufumakadzi wavhuḓi. Tikedzani phindulo yaṋu.
Masiandaitwa a kutshilele kwa Thathani ni vhona o vha afhio?
KANA/NA
KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo itshi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Maseo anga o shanduka vhuṱungu
Mbilu yanga i swa nga zwe ya khuba
Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu
Ndo shaya nungo dzi ngaho dza musi uḽa
Ndi tshi lwa na nngwe ya vhuhali
Khonani dzanga dzo ntshandukela
Nge muvhili u wanga wa shanduka tshiguru
Lukanda lwanga lwo nambatela marambo
Marambo anga o tshenuwa vhuvha hanga
Muvhili wanga u nukha lufu
Vhunga dunzi ḽi tshi ṅoṅa lu shushaho
Nge maṱo anga a ṋoka nga tsiku
Topolani mitaladzi MIVHILI i sumbaho uri murendi ha tshe na fulufhelo ḽa u tshila.
Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi wa vhusumbe?
Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu:
Khonani dzo vha dzi tshi funa murendi u fhira mme awe.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri murendi o ondesa.
Uri dwadzetshifu ndi vhulwadze vhu sa fholi ndi mbuno kana ndi kuhumbulele kwa murendi? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ṱalutshedzani zwine maipfi a tevhelaho a amba zwone:
Fhihamelwa
Nungo
Ni a lilela murendi naa kha dwadze ḽe ḽa mu kavha? Tikedzani phindulo yaṋu.
Mutaladzi (vese) u sumbaho uri murendi u vho konḓelwa nga u tshimbila ndi wa vhungana?
KANA/NA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
U muthomi wa mirango,
Wa tshenisa miḓi,
Wo naka wo vhifha,
Wo vhifha nga muthu,
Lunako lwau a si lwa vhuthu.
U shandula mbilu-vhuthu ya vha mbilu-tombo,
U sengenedza vhathu ya fhedza yo tswuka,
Wa nwa mapfura ha sala marambo,
Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha vese ya vhuvhili?
Ṅwalani nga maipfi aṋu zwine murendi a khou ṱoḓa u ri vhudza zwone nga mutaladzi wa vhuraru.
Ndi ufhio mutaladzi une ngawo murendi a ri ḓisela muhumbulo wa uri tshelede i nga ita uri muthu a onde nga maanḓa. U topoleni.
Hu na tshaka mbili dza raimi dze murendi a dzi shumisa kha tshitanza tsha u thoma. Dzi buleni ni dovhe ni ṅwale na tshikimu tshadzo.
Ndi zwifhio zwine murendi a khou ṱoḓa vhavhali vha tshi zwi ḓivha malugana na tshelede?
Inwi ni vhona tshelede i tshithu tshavhuḓi kana tshi si tshavhuḓi. Tikedzani phindulo yaṋu.
Nangani phindulo i re yone kha dzi re zwitangini:
KANA/NA
MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
Ḽi sa kavhiwi nga tsole na vhulali
Iwe ṱhungununu ya govha ḽa Nzhelele
Wo gagaḓela munono wa Afurika.
Pfumo ḽau ḽa vhutulu
Ḽo rema sa banga ḽa mutsheahoṱhe
Khothoni wo vhuya na muṅene wa musuku.
U phangami i sa ḓo fa.
U vho nga donngi i sa ḓivhi muvoni
Kana musadzi o ṱalwaho nga tsindi
U vhinḓulusa tombo ndi u ḽi vhea vhudzuloni haḽo
Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
Murendi u fanyisa maluvhi a Ramaphosa na zwihali zwi shumiswaho nndwani. Bulani zwihali ZWIRARU zwe a fanyiswa nazwo.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri Ramaphosa o vhuya a farwa a valelwa dzhele.
Yunivesithi ye Ramaphosa a dzhena khayo ndi ifhio?
Goliada o vhulawa nga nnyi?
Ṱalutshedzani zwine mutaladzi wa 12 wa amba zwone.
Topolani mutaladzi u sumbaho zwauri Ramaphosa u khou shuma zwavhuḓi naho a songo fhiwa vhuimo muvhusoni.
Vhutulu ndi mini?
Nḓila ye muvhuso wa fara ngayo Ramaphosa i a ni fusha naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
KANA/NA
MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo itshi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela.
Ndo zwi vhona zwi sa tsha naka;
U ya nṱha na fhasi ho fhungudzea;
Muthada na u amba hu tshi vho ṱoḓwa;
Nda ḓi amba nda ri tshi re hone tshi hone;
Ya sa raha i ḓo ḓadza.
Wo vha u tshi zwi ḓo fhelela ngafhi?
Wo vha u tshi zwi ḓo fhelela ngafhi?
Ṋamusi ri vho amba ḽiṅwe;
Tshiṅwe tsho ralo tsho wela tshiṅweni;
Ri nga takala arali zwi ḓaho zwi dzanga;
Lu sa vhe lumongwe lu lwalaho lu mbumbeloni.
Naho zwo khakhea ri nga lidza mufhululu.
Zwo ntshushaho ndi nge u sa vhe na nyofho;
Ya u fhisa ha muno na vhutshilo haḽo;
Hu re na dzwadze ḽi si na dzolokwe;
Zwi rathela na kha zwibebwa nga vhuhulu;
Putuluwa-ha u si tsha shavha zwi khagala;
U ambe ngoho ri sa ḓo shata vhathu vhulaḓa;
Tsho phulea a hu na ṅanga.
Ṱhoho ya tshirendo itshi i amba mini?
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tshe murendi a tshi shumisa kha mutaladzi wa 12?
Murendi o zwi vhona hani uri ṅwana wawe o vhifha muvhilini? Bulani ZWIVHILI.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri ṅwana wa murendi o vha a sa thetshelesi a tshi kaidzwa.
Ṅwana wa murendi o vha a tshi zwi ḓivha hani uri mufunwa wawe u khou mu ṱoḓa.
Dwadze ḽi si na dzolokwe' ḽine murendi a amba nga haḽo ndi ḽifhio?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri murendi ha fhulufhedzi ṅwana wawe siani ḽa u amba ngoho?
Nangani phindulo i re yone kha dzi re zwitangini:
Murendi u sumbedza e muthu wa (tshiṱuhu, tshilidzi, vhuhali).
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda FAL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 70
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 13 .
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: NGANEA
MBUDZISO 1
ADENDAMU YA PHINDULO NDAPFU. KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 4-5 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 2-3 u wana maraga 3 Arali o wana maraga dza 0-1 u wana maraga 2
Mulaedza muhulwane.
Mulaedza muhulwane ndi mafhungo mahulwane ane muṅwali a amba nga hao. Mafhungo haya muṅwali u vha o livhisa kha vhavhali, hu u itela u vha ṋea tshenzhemo ya zwa vhutshilo.
Mutumbu
Mulingiwa u wana thikhi ṱhanu kha mbuno na thikhedzo.
Mulaedza muhulwane kha nganea iyi wo ḓisendeka kha lufuno.
Muṅwali u tama u kaidza vhanna na vhafumakadzi siani ḽa u vha na vhafarekano ngauri a zwi fhaṱi miḓi yo dziaho.
Izwi u sumbedza nga muanewadendele Mpho we a tshinya vhushaka havhuḓi muṱani wawe, a dovha a tshinyalelwa nga mushumo.
Vhufarekano uhu hu lukisa Mpho maano a tshiṱuhu. U renga vhathu vha u vhulaha Mashudu.
Magumo
Muṅwali o kona u bveledza mulaedza hoyu zwavhuḓi nga u shumisa vhabvumbedzwa vho fhambanaho sa zwo bveledzwaho afho nṱha.
KANA
MBUDZISO 2
Phindulo dza mbudziso pfufhi:
Ndi dzikhonani.
Vho vha vhe vhafunani.
O vha e mabalane.
Ndi wa vhudokotela.
Ndi vhunese.
Mashudu o rwa Mpho.
Mashudu o pwasha goloi ya Mpho.
Zwivhili zwa zwenezwo
U sa vha na maimo a nṱha.
U vha mabalane muvhusoni.
U gidima nga tshikorokoro tsha kale.
O mu vhudza uri musidzana o dzhiiwa nga Mpho.
O sinyuwa.
Ndi goloi ya kale (yo no ṱahalaho) ine ya lidza dzitsimbi musi i tshi gidima.
O takalela uri Mpho ndi dokotela.
Vho vha vha tshi shuma vhoṱhe vhuongeloni ha Vuvha.
Zwivhili zwa zwenezwo. 2 x 2
Ee, vho dzhena vhoṱhe tshikolo tsha phuraimari.
Ndo vha ndi nga si ye, vhunga Maria o vha o no sumbedza uri ha tsha mpfuna/Ndo vha ndi tshi ḓo ya uri ndi lwe na Mpho ane a khou dzhia musidzana wanga.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KANA/NA
MBUDZISO 3
ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU. KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 4-5 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 2-3 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 0-1 u wana maraga 2
Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane muṅwali a vha shumisa u bveledza bugu yawe. Vhatambi vha ḓirama vha tea u vha vhathu vhane vha ita zwiito zwine zwa bvelela vhutshiloni. Vhatambi vhenevha vha na tshakha dzavho dzo fhambanaho: mutambidendele, mutambimupikisi na mutambimuluṱanyi.
Mutumbu
Mulingiwa u wana thikhi ṱhanu kha mbuno na thikhedzo.
Mutambidendele
Mutambidendele ndi ane mafhungo oṱhe a vha o ḓisendeka khae. U na thaidzo dzine a tea u tandulula.
Ane a vha muphresidennde.
Mutambimupikisi
Uyu ndi ane a hanedza zwi itwaho nga mutambidendele. Kha iyi ḓirama ndi De Wit. U hanedza mutambidendele nga zwi tevhelaho:
U ṱoḓa u dzhiulula shango murahu.
Ha tendi u vhuswa nga vharema.
Hezwi zwoṱhe zwi sumba a tshi khou lwa na mutambidendele ane a vha muvhusi.
Uyu ndi muya wa murwelahoṱhe. Kha aya mafhungo ndi Skosana.
Phendelo
KANA
MBUDZISO 4
Phindulo dza mbudziso pfufhi:
Ho vha hu na mivhango ya u vhanga vhurangaphanḓa ha shango.
Ndayotewa ndi bugu ya milayo yoṱhe ine ya vha ya shango.
I tsivhudza lushaka nga pfanelo dzalwo.
Ndi tsumbanḓila ya kuvhusele kwa shango.
I thusa kha kulangele kwa vhubindudzi.
Na phindulo iṅwe na iṅwe yo teaho i re na mbuno mbili
U tsireledza lushaka.
U fhaṱela vha shayaho dzinnḓu,
U sika mishumo.
U fhaṱa zwikolo. (na zwiṅwe).
RDP ndi thandela/phurodzhekiti ine ndivho yayo ya vha u khwiṋisa kutshilele kwa vhathu (u fhaṱela vha shayaho dzinnḓu, u ita dzibada, maḓi na zwiṅwe).
Ndi ngauri u khou ṱoḓa u funwa nga lushaka lune hu tshi itwa dzikhetho a tama vha tshi nga dovha vha mu khetha-vho.
Nga u ita zwe a fhulufhedzisa lushaka lwa hawe, nahone nga nḓila i fushaho.
Ndo vha ndi tshi ḓo tevhedza ndayotewa ya shango ḽa Afrika Tshipembe. Nda ima kha milayo yoṱhe yo tiwaho kha u langa shago. Nda dovha nda vha munna/musadzi ane a ima kha zwe a tshea zwone na u fhulufhedzea.
Ndi ya khethululo nga lukanda hune vhatshena vha sa ṱoḓe u ṱangana na vharema nga mulandu wa lukanda lwavho.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI
ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
MBUDZISO 5
ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU: KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 4-5 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 2-3 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 0-1 u wana maraga 2
Pfunzo ndi zwine muṅwali a tama u ri funza kha bugu yawe.
Mutumbu
Mulingiwa u wana thikhi ṱhanu kha mbuno na thikhedzo.
Mufumakadzi a si tsha fhulufhedzea munna wawe u a zwi vhona. Vho-Gideon Dimbalala ho ḓa he vha zwi vhona zwauri Narina ha tsha fhulufhedzea, u vho ita zwa vhudzekani na vhaṅwe vhanna.
Mulilo wa mbava a u orwi. Narina o vha na vhukonani na Nora we a vha a sa fhiri munna na ene a vho wela kha maitele a u sa pfuka vhanna.
U itela u wana vhuṱanzi ha zwithu zwine a khou ṱoḓa u a luka maano. Vho-Gideon Dimbalala vho luka maano a u ya muṱanganoni u siho hu u itela u wana vhuṱanzi ha u sa fhulufhedzea ha mufumakadzi wavho.
U shushedza hu a ita uri muthu a ambe ngoho ya mafhungo. Vho-Narina vho amba ngoho nge Vho-Gideon Dimbalala vha vha shushedza nga u ṱoḓa u vha thuntsha.
Muthu o itaho zwithu zwo khakheaho u na mazhuluzhulu. Vho-Narina vho ri vha tshi vula nnḓu vha tshi bva kha zwa vhuaḓa, vha tshuwa musi vha tshi vhona Vho-Dimbalala ngomu nḓuni.
Magumo
Muṅwali vho kona u bvisela khagala mafhungo a zwa u sa fulufhedzea siani ḽa lufuno.
KANA
MBUDZISO 6
Phindulo dza mbudziso pfufhi:
AI! NDI MINI?
Avhaathu o sumbedza u vha na vivho musi Mangalani a tshi khou amba na Sofi/U vulea ha tshikete tsha sia zwirumbi nnḓa.
Ndi ngauri vho ṱalana na mufumakadzi wavho wa u thoma nge vha balelwa nga u vha na vhana.
Vho vha vhe fhethu hune ha ḽiwa, ha nwiwa.
O vha e mudedekadzi/mugudisi/misiṱiresi.
U ambisa vhasadzi vha vhaṅwe na u kambiwa.
O vha o naka a dovha a lapfesa.
Zwithu zwo vhifhaho zwine muthu a ita zwi fhedza zwo bvela khagala/U sa fhaṱutshedzwa nga vhana zwi pwasha muṱa/U sa fulufhedzea ha vhafunzi.
Mangalani o ya a ita zwa vhudzekani na mufumakadzi wa Vho-Mathada thoiḽethe.
Hai, o ri ha fhelekedzwi nga muthu.
Hai, vho mala vhafumakadzi vhavhili.
Kumedza.
Mangalani.
Hai, mufunzi ho ngo tea u ita zwa vhudzekani na mufumakadzi wa muṅwe.
Zwi a pfisa vhuṱungu. Zwi a pfisa vhuṱungu musi u tshi wanedza musadzi wau a tshi khou ita zwa vhudzekani na muṅwe munna.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
Phindulo dza mbudziso pfufhi:
MBUDZISO 7
Ri londe haya hashu - T Mudau
Shango, zwimela na phukha.
Vhathu vho tshinyadza shango.
Tseḓa - u ṱoḓa u ḽa u woṱhe.
Mulingiwa kha wane maraga kha zwiṅwe na zwiṅwe zwe a ṋekedza.(Yawee. U sumbedza u pfa vhuṱungu. )
U dinwa ngauri vhathu a vha tshe na vhuthu.
KANA/NA
MBUDZISO 8
C - Vhathu vha khou tambula.
B - Bivhilini.
A - Ndi tshiṋoni tshi no tshela vhusiku.
Ndi sathaya.
Magalangafhasi - mahuyu a aṋwaho fhasi tsindeni ḽa muhuyu.
O dinalea nga u vhona vhuṱudzi vhune ha khou itea.
Ndi u bulwa ha maṱamba.
KANA/NA
MBUDZISO 9
Khomba - musidzana o no vhaho thanga ya u malwa.
Mutoli - luḓi lu wanalaho kha zwigili zwa ṋotshi.
Ee. U khou i khoḓa.
Musi ni tshi ṱangana na zwi konḓaho ni songo tshuwa.
Ndi mihuvho na mifhululu zwi bvaho kha vhaṱaleli/u khuziwa.
ṋotshi.
KANA/NA
MBUDZISO 10
U khou khoḓa a dovha a sasaladza. U naka na u vhifha
Miḓini hu a naka ha vha na mulalo nga ṅwambo wa tshelede.
U i vhona sa tshithu tshavhuḓi, a dovha a i vhona sa tshithu tshi songo lugaho.
Wo vhifha nga muthu.
Ndi ya magumoni a mitaladzi - abab.
Ndi a /e.
U shandula mbilu-vhuthu ya vha mbilu-tombo.
Mirafho - dzitshaka.
Sika - u fa nga ṋdala.
miṋa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
Kha vha dzhiele nzhele phambano I re hone kha kuavhele kwa maraga dza tshivhumbeo na zwi re ngomu
KHOUDU NA KUAVHELE KWA MARAGA
ZWI RE NGOMU
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO
Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo
Khoudu 7
Maraga:
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
Maraga:
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ha nṱha
Maraga:
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha nṱha
Maraga:
Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
Khoudu 5
Vhuswikeleli ho dziaho
Maraga:
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓla yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho dziaho
Maraga:
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Khoudu 4
Vhuswikeleli vhu fushaho
Maraga:
Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho
Maraga:
Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ho linganelaho
Maraga:
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho linganelaho
Maraga:
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Khoudu 2
Maraga:
Phindulo yo dala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/ Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha fhasi
Maraga:
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahedzaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Phara dzo khakhea.
Khoudu 1
U sa swikelela
Maraga:
Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela, kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
U sa swikelela
Maraga:
Zwi a konḓa u amba uri mbudziso yo fhindulwa.
A hu na vhutanzi ha tshivhumbeo tsho pulaniwaho kana thevhekano.
Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda FAL P2 Nov 2009.txt</fn>
MARAGA: 70
TSHIFHINGA: awara 2
PFESESANI
Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso:
Ni songo lingedza u vhala bammbiri ḽoḓhe. Ṱolani siaḓari ḽa ZWI RE NGOMU ni swaye nomboro dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno. Nga murahu, ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa.
KHETHEKANYO YA A: Nganea
KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi
KHETHEKANYO YA D: Vhurendi
Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI dzo fhelela, mbudziso NTHIHI-NTHIHI u bva kha IṄWE NA IṄWE ya idzo khethekanyo MBILI. (Kha KHETHEKANYO YA D: Vhurendi, ni fhindule mbudziso MBILI). Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee.
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaḓari ·ISWA.
Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
Vhulapfu ha mbudziso ndapfu: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300.
ZWI RE NGOMU
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70, hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala.
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
MBUDZISO 1: U tshila ndi u vhona
Mbudziso ndapfu
Maraga: 35
KANA
MBUDZISO 2: U tshila ndi u vhona
Mbudziso pfufhi
Maraga: 35
KANA/NA
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
Mbudziso ndapfu
Maraga: 35
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 35
KANA/NA
KHETHEKANYO YA C: ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe.
MBUDZISO 5: Ai! Ndi mini?
Mbudziso ndapfu
Maraga: 35
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 35
KANA/NA
KHETHEKANYO YA D : VHURENDI
Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe,
MBUDZISO 7: Ri londe haya hashu
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
KANA/NA
MBUDZISO 8: Mukosi wa luaviavi
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
KANA/NA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
KANA/NA
MBUDZISO 10: Tshelede
Mbudziso pfufhi
Maraga: 17ṋ
MUTEVHE WA U SEDZULUSA
KHETHEKANYO
MBUDZISO
TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO TEAHO
A: Nganea (mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
KANA/NA
B: Ḓirama (Mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
KANA/NA
C: Nganeapfufhi (Mbudziso ndapfu KANA pfufhi)
KANA/NA
D: Vhurendi
KHETHEKANYO YA A: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.
MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
Mulaedza muhulwane buguni iyi ndi ufhio? Ṱalutshedzani ni tshi tikedza nga mafhungo a wanalaho buguni iyi.
KANA
MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
Maria a nga vha a tshi khou ntshuma mini? Hafhu ro funana u bva kale? Kani u khou vhona ndi si na maimo a nḓha? Kani u khou vhona ndi tshi tou vha mabalane muvhusoni? Kani u khou vhona ndi tshi khou gidima nga tshikorokoro tsha kalekale."
Hu sa athu na u fhela tshifhinga tshilapfu, Mashudu a vha a tshi ri o wa muḓini wa Maria. Vhunga na gethe yo vha i songo valwa, o mbo ḓi ya a paka goloi yawe nga ngei murahu. "Matsina maambiwa ndi one. Mashudu u ralo nga u vhona goloi ya Mpho. Ndaḓiso, izwo o vha a tshi khou mmbudza ngoho. Litshani ndi khokhonye." Kukhokhonyele kwa hone, ndi kwa muthu o sinyuwaho. "Maria! Maria!" muvhidzeleli ndi Mpho.
Ndi mini? Ndi mini Mpho." Maria u aravha nga ipfi ḽine ḽa tou pfala zwauri ndi ḽa muthu a re na khofhe. "Ndi khou pfa hu na muthu ane a khou khokhonya. A nga vha e nnyi."
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Nḓatiso na Mashudu?
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Mashudu na Maria?
Mashudu o vha a tshi shuma mini?
Mushumo we Mpho a gudela wone ndi ufhio?
Mushumo wa Maria ndi ufhio?
Ho bvelela mini nga murahu ha musi Maria o no vula vothi? Bulani ZWIVHILI.
Mafhungo aya a khou bvelela ngafhi?
U ya nga ha kuhumbulele kwa Mashudu hu na zwine Maria a khou mu litshela zwone. Ndi zwifhio? Bulani ZWIRARU.
Ndi zwifhio zwe Mashudu a vhudzwa nga Ndaḓiso?
Nga murahu ha musi o vhudzwa ayo mafhungo o ita mini?
Ndi ngani Maria o funana na Mpho? Bulani ZWIVHILI.
Ndi ngani Maria a songo hana u vula vothi musi Mashudu a tshi khou khokhonya?
Mpho na Mashudu vho vha vha tshi ḓivhana? Tikedzani phindulo yaṋu.
Arali ho vha hu inwi Mashudu, ni vhona unga no vha ni tshi ḓo ita mini?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KANA/NA
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.
MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu)
KANA
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
Aiwaa, nndwa yashu zwino ndi ya u fhungudza vhugevhenga na u lusa u sika mishumo kha vhadzulapo. Ndayotewa ya shango ḽashu yo fhela. Ndi ḽone ifa ḽa vhana vha vhana vhashu. Ndaa.
Mafhungo ayo o ambiwa nga nnyi?
Muambi o vha a tshi khou amba na nnyi?
Ho vha ho bvelela mini zwine zwa ḓokonya muambi uri a ambe ayo mafhungo?
Bulani madzina mararu a vharangaphanḓa vha madzangano a poḽotiki o bulwaho buguni iyi, ni dovhe ni bule na madzangano avho.
Bulani zwithu zwiḓanu zwine arali inwi no vha ni murangaphanḓa kana muphuresidennde wa shango no vha ni tshi nga itela lushaka zwone.
Ndi ngani uyo muambi o vha a tshi khou amba nga ha u sikela vhadzulapo mishumo?
Arali inwi no vha ni Muphuresidennde Vho-Muthumukhulu no vha ni tshi ḓo ita mini u langa nyimele i re kha ḓirama iyi? Ṱalutshedzani.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI
ZWA VHUTSHILO - NA Milubi na LL Mafenya
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi.
MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
Nganeapfufhi ya "Ndi a puḓedza ha itea ḓembe" i na zwine ya ri funza zwone (milaedza) vhutshiloni. Inwi bulani zwiḓanu ni tshi tikedza nga zwi bvaho kha iyi nganeapfufhi.
KANA
MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
AI! NDI MINI?
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
Tsho mangadzaho vhathu ndi tsha uri Vho-Mathada vha nga vha hani na ṅwana na Avhaathu ngeno hu na uri vho vha vha tshi khou balelwa nga mufumakadzi wa u thoma. U balelwa havho u vha na vhana ndi tshone tshithu tsho itaho uri vha ḓalane na mufumakadzi wavho wa u thoma. Vha zwi ḓivhesaho ndi vha no ri Vho-Mathada ndi vha no ḓolou siwa vho eḓela vhe vhoḓhe khishini musi hu hone mbokoti i tshi khou naka na shango.
Afha ḓafulani iyi ye Vho-Mathada na mufumakadzi vha vha vho dzula khayo, ho vha hu na vhafunzi vhavhili, Mangalani na Tshiḓereke. Mangalani ndi mufunzi we a vha e na bvumo ḽihulu u ya nga he shango ḽa ya. Musi waini yo no ya ḓhohoni, Mangalani zwe a vha a tshi vho amba na u ita zwo vha zwi si tsha pfadza.
Bulani madzina a vhathu vhararu vhe vha vha vho dzula ḓafulani ḽithihi na Vho-Mathada.
Mafhungoni aya e na vhala ni vhona zwe zwa kunga Mangalani uri a ambise Avhaathu zwi zwifhio?
Musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada ndi nnyi?
Ndi tshini tshe tsha ita uri Vho-Mathada vha male musadzi wa vhuvhili?
Aya mafhungo a khou bvelela vhathu vhe ngafhi?
Ndi ufhio mushumo we wa vha u tshi shuṅwa nga Sofi?
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwithu zwi songo teaho u itwa nga mufunzi. Inwi zwi buleni.
Sumbedzani phambano NTHIHI ya kutshilele vhukati ha Sofi na mufumakadzi wa Vho-Mathada wa vhuvhili.
Buletshedzani mbonalo ya tshivhumbeo tsha musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada.
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwine ra guda vhutshiloni. Zwi buleni.
Vho-Mathada vho ri u nwa waini vha thoma u kumedza ḓafulani. Inwi bulani masiandaitwa o bveledzwaho nga u nwa waini na u kumedza uho.
Mbudziso dzi tevhelaho dzi fhinduleni nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu:
Mangalani ndi mufunzi a funaho vhasadzi.
Vho-Mathada ndi munna we a mala mufumakadzi muthihi fhedzi.
Kha mafhungo a tevhelaho nangani phindulo yo teaho kha nṋa dze na ṋewa:
Avhaathu a tshi ḓuwa na Mangalani thoilethe ndi musi Vho-Mathada vha tshi khou ...
Mufunzi we a vha e na bvumo ḽihulu ndi ...
Ni vhona zwe Mangalani a ita thoilethe na mufumakadzi wa Vho-Mathada zwi tshi anana na mushumo wawe? Tikedzani.
Zwe Vho-Mathada vha ḓangana nazwo vho mala mufumakadzi wavho wa vhuvhili zwi a ni takadza kana zwi a ni pfisa vhuḓungu? Tikedzani phindulo yaṋu.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
KANA/NA
KHETHEKANYO YA D: VHURENDI
MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Ri londe haya hashu - T Mudau
Matsheloni ri karuswa nga nyimbo
Vhududo ha ḓuvha ri sike lwashu luimbo.
Ri rende Ramakole Musiki wa mvula
O ri ṋeaho shango, zwimela na phukha ri vhuse
Nga tshanḓa tshi londaho vhutshilo vhu ande,
Ri khunyeledze zwo sikiwaho nga Raluvhimba.
Yawee! iwe muthu, ngavhe u vhe muthu
U si vouthe wa shandukisa haya hashu
Vhekanya he wa tshinyadza; sikulula
Mvula dzi ne, milambo i elele sa mulovha.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi mini zwi rendaho Mudzimu nga matsheloni?
Hu na maipfi mararu e murendi a a shumisa ane a vha pfanywa ya ipfi Mudzimu. A buleni.
Bulani ZWIRARU zwe Mudzimu a ri ṋea zwone.
Ndi ngani mvula dzi si tsha na?
Ndi zwifhio zwi dinaho murendi kha tshirendo hetshi?
KANA/NA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
U nga u dzula nga vhuḓungu hu hashu
Zwa vha zwone phangami ya ḽino
Tsha kavha vhunga gwitha kha muvhula wa tsilu.
Vhone vha mbilu ntswu vhe koḓo
¸amusi vha sea vha xaxara
Sa khali tshivhasoni vha pembela
·a matshelo dakalo ḽa pfuvha nga mvuwo ya mutsho.
·a ṋamusi ḽi kovhela khofheni ha dakalo hu songo vhonwa
Magalangafhasi a ḓo simuwa mugugumelani thovhoni dza mbilu.
Kha mbudziso dzi tevhelaho nangani phindulo i re yone ni i ṅwale:
Kha mutaladzi wa u thoma murendi u khou sumbedza uri ...
A vhathu vha khou ḓiphiṋa nga u ḽa.
B vhathu hu na zwine vha shenga ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
C vhathu vha khou tambula.
A buguni dza vhurendi.
B bivhilini.
C buguni dza nyimbo.
Gwitha ...
A ndi tshiṋoni tshi no tshela vhusiku.
C ndi tshiṋoni tshi no ḽa thoro.
D ndi tshiṋoni tsha vhaloi.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Vhuḓipfi ha murendi tshirendoni itshi ndi vhufhio?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhuaḓa vhune ha khou bvelela shangoni ho dina Mudzimu.
Tshifanyiso tsha muhumbulo tshi wanalaho kha tshitanza tsha vhuraru ndi tshifhio?
U ya nga ha tshitanza tsha u fhedzisela zwi fhedzaho dakalo ḽa vhathu ndi zwifhio?
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana?
KANA/NA
MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
I nga khomba tshiḓongiswa tsha mbilu
Ngavhe u vhe tombo ndi musi u musuku
Ngavhe u vhe luḓi, ndi musi u mutoli
Ngavhe u vhe nnḓu, wo vha u tshi ḓo vha pfamo.
Vhuthihi nga vhu nge ha guma ḽa ṋotshi
Ndivho na mbilu zwi vhe zwithihi
Ni si kuḓane sa ṋanga dza kholomo nga tshaṋu
Musi khaedu i thavha ni si dzhenwe nga ṋowagudu
Mulunzhedzi wa vhuthihi ha vhaḓaleli sa musomi wa tshithatha
Iwe u shanduke tshiala tsha Afurika Tshipembe
Mihuvho na mifhululu nga zwi ḓavhe bonelelo kha iwe
Ngauri fhulufhelo ḽa lushaka ndi enewe.
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tsho shumiswaho kha mutaladzi wa vhuḓahe?
Bafanabafana i a kunda thimu dzoḓhe dza Afrika Tshipembe? Tikedzani phindulo yaṋu nga u khoutha zwi bvaho tshirendoni itshi.
Thimu iyi ya Bafanabafana murendi u a i funa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ṅwalani mutaladzi wa vhu 12 nga maipfi aṋu.
Ndi zwifhio zwine zwa tea u ḓuḓuwedza vhatambi vha thimu ya Bafanabafana?
Fhedzisani: Guma ndi ḽa ...
KANA/NA
MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho u ri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
U muthomi wa mirango
Wa tshenisa miḓi
Wo naka wo vhifha
Wo vhifha nga muthu
Lunako lwau a si lwa vhuthu
U shandula mbilu-vhuthu ya vha mbilu-tombo
U sengenedza vhathu ya fhedza yo tswuka
Wa nwa mapfura ha sala marambo
Kha tshirendo itshi murendi u khou khoḓa kana u khou sasaladza tshelede? Tikedzani phindulo yaṋu.
Topolani mutaladzi u sumbaho uri muthu a re na tshelede u a huliswa.
Murendi tshelede u i vhona nga nḓila-ḓe?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhaṅwe vhathu a vha koni u shumisa tshelede zwavhuḓi.
Ndi raimi ya lushaka-ḓe yo shumiswaho kha tshitanza tsha u fhedzisela?
Ndi pfalandoḓhe ifhio i bveledzaho asonentsi kha mutaladzi wa u fhedzisela?
Topolani mutaladzi u sumbaho uri tshelede i a ita uri muthu we a vha o luga a vho vha na tshiḓuhu.
Tshitanza tsha vhuvhili tshi na mitaladzi mingana?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda FAL P3 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 12.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI
MARAGA: 32
Mihumbulo i a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Mihumbulo ndi ya nṱha, nahone i a takadza.
Zwi re ngomu zwi sumbedza u pfesesa ṱhoho.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
Mihumbulo ndi ya nga misi, a i na vhudzivha.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi i a dovholola.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwi ho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A hu na vhuṱanzi vhu fushaho ha u pulana/mvetomveto.
Zwi re ngomu a zwi livhani na ṱhoho na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwiho.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 12
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
U shumisa luambo lwa nṱhesa lwa kuambele/maambele.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/ maambele.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi.
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara nga u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone.
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
TSHIVHUMBEO
MARAGA: 6
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwo faranaho.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhugo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi i a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhulapfu ho tea.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza dzimbuno dza ndeme dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea, fhedzi mihumbulo i sala i kha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
U ita a tshi bva kha ṱhoho.
Zwi a konḓa u tevhela vhuṱala ha mafhungo.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 20
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhodea dza tshibveledzwa.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, tshi kumedzeaho.
O kona lwa nṱhesa kha u shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho--U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo lwa nṱha vhukuma.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, nahone zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yo dziaho.
U na nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga nḓla i fushaho, zwṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho kha u bveledza ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho huṅwe zwi ita zwi tshi liana.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhodea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa- fhedzi hu na u ṱahedzwa ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwi ita zwi tshi liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. U pulana/kanamvetomveto a zwi fushi. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhu.i.U shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwiho. Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAELA NA
U SEDZULUSA
MARAGA: 10
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama,nga nḓila yone kha tshibveledzwa.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalullula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱa zwavhuḓi, u a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi i a fusha zwi tshi kwama ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓu vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi i fhasi nahone a tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwo ṅwalwaho zwo vhilingana.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone, nahone a i tei ndivho.
Tshitaela, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwi anani/tshimbilelani na ṱhoho ya mafhungo.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 13
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo yoṱhe yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho ya vhuḓisa ya ḓhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho yo dziaho ya ḓhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala- mugudi u fara vhuṱala hone, hu na u liana/xelana zwiṱuku naṱhoho.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedzaṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa Hayani, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana/
mvetomveto a zwi ho. Tshibveledzwa a tshi kumedzei/fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 7
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa luambo kha u ṅwala tshibveledzwa, nahone zwo fhaṱwa zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi hunzhi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi, nahone tshi a vhalea.
Tshibveledzwa itshi a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa huṅwe, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u pulana/ sedzuluswa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwo vhilingana.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO I
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
A dzhia masia mavhili a khani.
Mafhungo a tea u vha a tshi ṱanganedzea.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
Muṅwali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (ndunzhendunzhe ya mafhungo).
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathoni u swika magumoni.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
VHURIFHI HA VHUKONANI
Vhurifhi ha vhukonani vhu na ḓiresi nthihi.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele.
Vhu tea u vha na mutumbu.
Vhu tea u vha na magumo.
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni.
VHURIFHI HA TSHIOFISI
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na ḓiresi mbili.
Vhu na ṱhoho ya mafhungo.
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na theshano.
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na mathomele.
Vhu tea u vha na mutumbu.
Vhu tea u vha na magumo.
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni.
TSHIPITSHI
Tshipitshi ndi mafhungo ane muthu a amba musi o rambiwa muṱanganoni
Tshipitshi tshi na zwiga zwi tevhelaho: - Theshano
Mvulatswinga
Mutumbu u re na phara na phendelo.
MUVHIGO
Muvhigi
Matshimbidzele
Mawanwa
Themendelo
Magumo
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 3
GARAṰA YA THAMBO
Garaṱa ya thambo ndi iṅwe nḓila ine ra i shumisa kha u ḓivhadza vhathu uri vha ḓe zwimimani zwine ra khou vha rambela khazwo.
Dzi na madzina a vharambiwa.
Tshifhinga tsha u thoma.
Fhethu hune tshimima tsha khou ya u vha hone.
KHUNGEDZELO
Khungedzelo ndi musi murengisi a tshi ṱana zwine a khou zwi rengisa nga nḓila ya u tou kunga vharengi.
Kha i vhe ine ya kunga.
Kha i ṱuṱule lutamo i dovhe i lu fare.
FEKISI
Ndi nḓila ine ya ṱavhanyesa na u leludza zwithu kha u rumela mulaedza kana vhurifhi.
Zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi tea u dzhielwa nzhele:
Vhuyo
Nomboro ya fekisi.
Vhubvo
Tshivhalo tsha mabammbiri hu tshi katelwa na heḽi ḽa u ranga
Fhungo kana thero ya mafhungo.
Mulaedza
Luambo lu vhe lwo ṱambaho.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P3 Feb-March Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili iṋa .
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MARAGA: 50
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela
Ṅwala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Shumisa luambo, tshitaela na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 30
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela
Ṅwala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaela na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela
Ṅwala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaela na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KANA
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho
Vhu songo swikelelaho
LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
KHETHEKANYO YA A: MAANEA
MARAGA: 50
LUAMBO
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho.
Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi.
Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho.
Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi.
Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhi- fhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea.
Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.
Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/ pfufhi- fhalesaho
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe.
Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.
Mafhungo na dziphara zwo vhilingana.
Tshitaela, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesa- ho.
ZWI RE NGOMU
Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo.
Zwidodombedzwa zwi khagala nahone zwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa.
U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Zwi re ngomu ndi zwikho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe
Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho.
Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho.
U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho.
Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe.
Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi.
Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe.
dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi.
U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka.
Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho.
U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi.
Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa.
Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea.
Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto.
Maanea ha na mbonalo kwayo.
U sa swikelela
Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe.
U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi.
Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
Khoudu 2Khoudu 1 00 - 29%
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWILAPFU
MARAGA: 30
LUAMBO
O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone-lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
O shumisa ṱhoḓea dza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yo linganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi ndi yo linganelaho ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifha- lesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho.
nḓivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Ho ngo shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara a zwi tsha anana na mafhungo.
ZWI RE NGOMU
Khoudu 7
Khoudu 6
Khoudu 5
Khoudu 4
Khoudu 3
Khoudu2
Khoudu 1
Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho- mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho kha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
Khoudu 2
Vhukoni vhu songo swikelelaho
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho- ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Khoudu 1
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA C:
ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI
MARAGA: 20
LUAMBO
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
ZWI RE NGOMU
Vhuṅwali ho dziaho -mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranahotshoṱhe kha zwi re ngomu na khamihumbulo, u ṱalutshedza lwatshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 2
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo a zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 1
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA : 30
KHETHEKANYO YA B
VHURIFHI HA TSHISHAKA
TSHIVHUMBEO:
Theshano
Mutumbu
MEMORANDAMU
TSHIVHUMBEO:
Vhuyo
Vhubvo
Nomboro ya faila
Fhungo
Zwiitisi
Tsaino
Tshivhumbeo:
Mvulatswinga
Mutumbu
Magumo
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
GARAṰA YA THAMBO
ṰHOḒEA:
Murambi
Mulaedza
Fhethu
NDAELA
ṰHOḒEA
Lushaka lwa mushonga
Hu nwiwa lungana nga ḓuvha
Hu nwiwa zwingana kana zwingafhani
O no ḽa kana a sa athu u ḽa na
Hu itwa mini arali mushonga u sa tendelani na muvhili
Khungedzelo:
ṰHOḒEA:
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho.
<fn>Tshivenda FAL P3 Feb-March.txt</fn>
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo
Thomani khethekanyo
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zw
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300. KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 120
ngomu fhedzi.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi te
Tshikolo tsha haṋu ndi tshiṅwe tsha zwikolo zwi songo shumaho zwavhuḓi kha gireidi 12 kha ḽiisela ḽa haṋu. Vhabebi, vhoramabindu na vhathu vha shango vha te
Muvhundu wa haṋu wo ḓo vha wa mashudu wa fhaṱelwa suphamakete lwe vhadzulapo vha takala vhukuma nge vha leludzelwa u ṱolou fara nyendo ndapfu vha tshi ya u renga zwiḽiwa dziḓoroboni. Ṅwalani m
Nga u ḓa ha demokirasi, vhathu vha no bva mashangoni a nnḓa vho ḓa nga vhunzhi fhano Afrika Tshipembe. Vhaṅwe vha ḓa nga lwa mulayo hu uri vhaṅwe zwi songo tou ralo. Ṅwalani maanea
Vhathu vha na mihumbulo yo fhambanaho siani ḽa mishumo vhunga na vhone vho fhambana. Vhaṅwe vha ri u shuma fhasi ha khamphani ndi zwavhuḓi. Hone-ha, hu na vhaṅwe vhane vha ri muvhuso u
Kusini kwa haṋu ho vha hu na murangaphanḓa wa Civic ni sa mu funi zwone ngauri o vha a tshi pfa zwililo zwa vhadzulapo. Hu songo fhela tshifhinga tshingafhani, o ḓo sia vhathu ha dzheniswa muṅwe ane a si pfe zwililo zwa vhadzulapo, a tshi sh
Ṱalelani tshifanyiso itshi nga vhuronwane. Ṅwalani maanea ane a anana natsho.
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi te
Hu na mafobvu e a pwasha nnḓu ya haṋu a tswa thundu. Ṅwalelani vhurifhi khonani yaṋu ane a khou dzhena tshikolo kule n
Tshikoloni tsha haṋu vhagudi vhanzhi vha khou vhilahela nga u rwiwa lwo kalulaho. Hezwi zwi khou ita uri vhaṅwe vha vhagudi vha litshe tshikolo. Inwi sa muphurusidennde wa khorondanguli ya vhagudi, ṅwalani memorandamu ni tshi u ṅwalela ṱhohoyatshikolo
Muṅwe wa vhagudi vhane na vhala navho gireidi 12 tshikoloni tshine na dzhena khatsho o ḓo topoliwa uri a ye u guda ngudo dzawe seli ha malwanzhe nga u ḓiṋekedzela hawe kha zwa pfunzo. Inwi sa mulangakiḽasi, ṅwalani tshipitshi tshine na
<fn>Tshivenda FAL P3 Nov 2008 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 23.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) MARAGA: 50
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi Khoudu U sa swikel wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki (NV) 20 Maraga 16 - 20 Maraga 14 - 15 Maraga 12 - 13 Maraga 10 - 11 Maraga 8 - 9 Maraga 6 - 7 Marag 0 -
shumisa luambo,tshitaila na 15 Maraga 12 - 15 Maraga 10 - 11 Maraga 9 Maraga 8 Maraga 6 - 7 Maraga 4 - 5 Marag 0 -
vhekanyamihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Marag na 10 8 - 9 7 6 5 4 3 0 -
ndunzhendunzhe
Pulana (P) 5 Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Marag
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 30
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi Khoudu 1 U sa swikelel wala zwi yelanaho nandivho na vha ṱanganedzahomafhungo e na vhusiki (NV) 12 Maraga 9 - 12 Maraga 8 Maraga 7 Maraga 6 Maraga 4 - 5 Maraga 3 Maraga 0 - 2
shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaila na 9 Maraga 7 - 9 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 0 - 1
vhekanya mihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na 6 6 5 4 3 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe
pulana, u vhalulula na u Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga sedzulusa 3 3 2 2 1 1 1 0 - 1
mushumo wawe
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 20
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikel eli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikel eli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikel eli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikel eli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikel eli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikel eli ha fhasi Khoudu 1 U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki (NV) 8 Maraga 7 - 8 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 0 - 1
shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaila na 6 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 1 Maraga 0 - 1
vhekanya mihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na 4 4 3 2 2 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe
Pulana, u vhalulula na Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga u sedzulusa 2 2 2 2 1 1 1 0 - 1
KANA
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho lingalelaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo nadziphara zwovhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. - Tshitaila,thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho yamafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwone kwa maipfi, kwovhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwatevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo, ndongazwigakanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi ku ananana ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. - Tshitaila, thouni,redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga n.ilai fushaho. - Kunangele kwa maipfi ku anana naṱhoµea dzatshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maaneaa kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni,redzhisiṱara nga utou angaredza zwi yelana na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndikwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelanazwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.- Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.- Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi- vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa - Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe- Zwidodombedzwa zwi khagala nahonezwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. - U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho. Khoudu 7 80 - 100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vhuswikeleli ha nṱha - Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho,zwa vhusiki ha ene muṋe - Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70 - 79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vhuswikeleli ho dziaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila ire na ndunzhendunzhe. - Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi. - Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu 560 - 69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhu.i.- U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha udzhiele nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o linganelaho ambonalo yavhuḓi. Khoudu 4 50 - 59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vhuswikeleli ho lingahelaho- Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. - Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomvetoho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho. Khoudu 3 40 - 49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vhuswikeleli ha fhasi - Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yodovhololwa. - Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho yamafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a .itevhelea. - Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. - Maanea ha na mbonalo kwayo. Khoudu 2 30 - 39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vhukoni vhu songo swikelelaho - Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokoudovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. - U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho. Khoudu 1 00 - 29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songo swikeleho
ZWI RE NGOMU Khoudu 7 80 - 100% Khoudu 6 70 - 79% Khoudu 5 60 - 69% Khoudu 4 50 - 59% Khoudu 3 40 - 49% Khoudu2 30 - 39 % Khoudu 1 00 - 29 %
Vhuswikeleli ha nṱha
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 670 - 79%
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 5 60 - 69%
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho yo linganelaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 4 50 - 59%
Vhuswikeleli ho linganelaho
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 3 40 - 49%
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Khoudu 230 - 39%
Vhu songo swikelelaho
A hu na
Khoudu 1 00 - 29%
ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha upulana na/kana uita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA - O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. -O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nganḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa -O shumisa milayo yoteaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo -O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo - U na mihumbulo i fulufhedzisaho yaṱhoµea dzatshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re - O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho. - Ho ngoshumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.- Luambo lwa
KHETHEKANYO YA C : ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone. - nḓivho ya maipfi yo teatshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele.- Tshitaila,thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vhaṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfiyo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu,redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. - Tshibveledzwa tsho ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. - nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu - holapfesa/pfufhifhalesa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoµahuṅwe u khwiṋiswa vhunga i satei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila,thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila,thounu, redzhisiṱara a zwi anani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu - holapfesesa/pfufhifhalesesa.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziahokha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dzavhuṅwali(phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 7 80 - 100% 16 - 20 16 14 - 16
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana naṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 670 - 79%
Vhuswikeleli ho dziaho - nḓivho i fushaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. - Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwoṱalutshedzwa, nahonezwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu 560 - 69% 07 - 08 07 06 - 07 06 05 - 06
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Khoudu 3 40 - 49%
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Unyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulozwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u itamvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo
zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 2
Khoudu 1
TSHIVHUMBEO:
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe.
Pfunzo dze wa phasa.
Tshenzhemo.
Zwine wa zwi takalela/funesa.
Vha kwamiwaho.
TSHIVHUMBEO:
U vula
Vha re hone na vha siho
Zwi bvaho kha maambiwa
U vala.
ATHIKILI
TSHIVHUMBEO:
Mafhungo a tshimbilelanaho na tshifhinga.
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 20
KHUNGEDZELO
Ṱhoḓea:
Tshi wanala/kwamiwa hani? (Nomboro dza sele/founi)
Tshi wanala ngafhi?
Tshumelo yatsho.
Mbonalo
GARAṰA YA THAMBO
TSHIVHUMBEO:
Madzina a murambi(vhubvo).
Ndivho ya thambo.
Fhethu hune vhuṱambo ha ḓo farelwa hone.
Datumu na tshifhinga zwa vhuṱambo.
NDAELA
Dzina ḽa mutambo.
Kuwanele kwa dziphoindi/tshipikwa tsha mutambo.
Zwi sa tei u itwa.
Ndaṱiso(vhukando vhu dzhielwaho vhukhakhi)
Dzhagoni(jargon)/ luambo lu shumiswaho kha wonoyo mutambo.
<fn>Tshivenda FAL P3 Nov 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 12.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI
MARAGA: 32
Mihumbulo i a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Mihumbulo ndi ya nṱha, nahone i a takadza.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lundwaho tshidele, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwi sumbedza u pfesesa ṱhoho.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o dziaho, a kumedzeaho.
Mihumbulo ndi ya nga misi, a i na vhudzivha.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi i a dovholola.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwi ho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A hu na vhuṱanzi vhu fushaho ha u pulana/mvetomvet-o.
Zwi re ngomu a zwi livhani na ṱhoho na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwiho.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 12
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/ maambele.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi.
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisṱara nga u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone.
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
TSHIVHUMBEO
MARAGA: 6
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwo faranaho.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhugo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi i a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhulapfu ho tea.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza dzimbuno dza ndeme dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea, fhedzi mihumbulo i sala i kha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
U ita a tshi bva kha ṱhoho.
Zwi a konḓa u tevhela vhuṱala ha mafhungo.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhales-a u fhirisa mpimo.
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 20
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhodea dza tshibveledzwa.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, tshi kumedzeaho.
O kona lwa nṱhesa kha u shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho--U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo lwa nṱha vhukuma.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, nahone zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yo dziaho.
U na nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga nḓila i fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho kha u bveledza ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho huṅwe zwi ita zwi tshi liana.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa- fhedzi hu na u ṱahedzwa ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwi ita zwi tshi liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho. U pulana na/kana mvetomveto a zwi fushi. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhu.i.U shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwiho. Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAELA NA
U SEDZULUSA
MARAGA: 10
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama, nga nḓila yone kha tshibveledzwa.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, ndivho na redzhisṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱwa zwavhuḓi, u a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi i a fusha zwi tshi kwama ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi i fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwo ṅwalwaho zwo vhilingana.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone, nahone a i tei ndivho.
Tshitaela, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwi anani/tshimbilelani na ṱhoho ya mafhungo.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhales-a u fhirisa mpimo.
KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 13
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo yoṱhe yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho ya vhuḓisa ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala- mugudi u fara vhuṱala hone, hu na u liana/xelana zwiṱuku na ṱhoho.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledzaho tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - mugudi u a xedza vhuṱala fhedzi zwa si khakhise ṱhalutshedzo nga u angaredza.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa Hayani, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana/
mvetomveto a zwi ho. Tshibveledzwa a tshi kumedzei/fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 7
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa luambo kha u ṅwala tshibveledzwa, nahone zwo fhaṱwa zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi hunzhi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi, nahone tshi a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa itshi a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhale-sa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa huṅwe, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓi vha na u pulana/ sedzuluswa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwo vhilingana.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
ADENDAMU
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO I
Vha songo shumisa adendamu iyi kha u maka, kha vha tou i shumisela u engedza nḓivho yavho
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
Vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha.
A dzhia masia mavhili a khani.
Mafhungo a tea u vha a tshi ṱanganedzea.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
Vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI
MBUDZISO 2
VHURIFHI HA VHUKONANI
Vhurifhi ha vhukonani vhu na ḓiresi nthihi.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano.
Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele.
Vhu tea u vha na mutumbu.
Vhu tea u vha na magumo.
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni.
MUVHIGO
Muvhigo ndi mulaedza malugana na tsenguluso ye ya vha i tshi khou itwa.
Matshimbidzele
Mawanwa
Phendelo
Themendelo
Tsaino ya muvhigi
Tshiimo tshawe
U vula na u ṱanganedza nga murambi.
U rera nga ha maambiwa o fhiraho.
Aḽa na aḽa.
U vala.
Mvulatswinga.
Mutumbu.
Phendelo.
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 3
KHUNGEDZELO
Khungedzelo ndi musi murengisi a tshi ṱana zwine a khou zwi rengisa nga nḓila ya u tou kunga vharengi.
Kha i vhe ine ya kunga.
Kha i ṱuṱule lutamo i dovhe i lu fare.
Ndi nḓila ya khwinesa ya u vhambadza zwithu nga nḓila ya u zwi ṅwala kha mabammbiri mahulwane ane a nga tou nambatedzwa fhethu ha nnyi na nnyi.
I tea u vhalea naho muthu e kule.
I songo vha na mafhungo manzhi.
I tea u pfufhifhadzwa nga zwiga zwi re na ndeme fhedzi.
GARAṰA YA THAMBO
Garaṱa ya thambo ndi iṅwe nḓila ine ra i shumisa kha u ḓivhadza vhathu uri vha ḓe zwimimani zwine ra khou vha rambela khazwo.
Dzi na madzina a vharambiwa.
Tshifhinga tsha u thoma.
Fhethu hune tshimima tsha khou ya u vha hone.
<fn>Tshivenda FAL P3 Nov 2009.txt</fn>
KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki Maanea 5
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo
Thomani khethekanyo
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/ maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa m
KHETHEKANYO YA A: minetse ya 80
KHETHEKANYO YA B: minetse ya 40
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zw
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi te
Shangoni hu na vhathu vhane vha ṱoḓa hu tshi naka zwavho fhedzi. Vhathu vhenevho ndi vhane vha fheṱa vhaṅwe mishumoni na kha zwiṅwe
Zwikoloni hu na vhagudisi vha vhanna na vha vhafumakadzi. Vhaṅwe vhagudi vha ri vhafumakadzi vha a kona u funza u fhira vhanna, ngeno hu tshi ḓi vha na vhagudi vhane fhungo iḽi vha sa ime naḽo. Ṅw
No vha ni muthu wa dzikhakhathi musi ni tshi kha ḓi vha muṱuku. Nga ṅwambo wa dzikhakhathi dzenedzi ho ḓo swika he muṅwe a ni rwa kha mutshilitshili na mbo ḓi holefhal
Dziselefounu dzi na zwine dza thusa ngazwo. Fhedzi hu na vhagudi vhane dza vha khakhisa musi
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA HUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe na maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150 (Zwi re ngomu fhedzi).
VHURIFHI HA VHUKONANI
Khotsi aṋu na mme aṋu vha shuma tshikhuwani. Inwi no sala ngeno hayani na khaladzi aṋu. Zwino hoyo khaladzi aṋu ha tsha dzhena tshikolo nga mulandu wa uri o ṱahela muṅwe muṱhannga wa henefho tsini na ha haṋu. Ṅwalelani vhabebi vhaṋu vhurifhi ni tshi khou vha ḓivhadza nga ha zwenezwo zwe uyo khaladzi aṋu a ita zwone.
KANA
MUVHIGO
KANA
KANA
Tshikoloni tsha haṋu hu na gurannḓa ine ya bva luthihi nga ṅwedzi. Inwi no humbelwa u ṅwala athikili ya zwipotso ine ya fanela u dzhena kha gurannḓa iyo. Zwino inwi i ṅwaleni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha maipfi a u bva kha 80 u ya kha 100:
KHUNGEDZELO
Ni shuma u rengisa zwiambaro vhengeleni ḽa Edgars. Sa izwi ni tshi shuma u vhambadza zwiambaro zwo fhambanaho, ṅwalani khungedzelo ya zwiambaro zwenezwo.
KANA
KANA
GARAṰA YA THAMBO
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda FAL P3.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2ṋ
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi 6.
PFESESANI
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihikha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 250 u swika 300
KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bvakha 120 u swika 150 (zwi re ngomu fhedzi)
KHETHEKANYO YA C: Maipfi a u bva kha 80 u swika 100
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu NSC ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300.
MAANEA A U SENGULUSA
Zwikoloni vhaṅwe vhagudi vho bva mvumbo. Pfunzo a vha tsha i dzhiela nṱha. Ṅwalani maanea ane ṱhoho ya hone ya vha:
Zwine zwa nga itwa u vhuyedzedza mvumbo kha vhagudi.
KANA
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
Hu na vhorabulasi vhane vha takalela u fuwa ngeno vhaṅwe vha tshi takalela u lima. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Vhufuwi vhu khwiṋe u fhirisa vhulimi.
KANA
MAANEA A NGANETSHELO
No vha ni tshi khou ṱamba damuni ḽa mulambo wa Tshianzhe musi kuṅwe kutukana ku tshi fhufhela ngomu kwa thoma u bambela. Nga u bonya ha iṱo na mbo ḓi pfa mukosi. Musi ni tshi lavhelesa na vhona ngweṋa yo ku doba nga mulenzhei tshi khou ku kokodzela khunzikhunzini. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Khombo ye nda i vhona damuni ḽa Tshianzhe.
KANA
MAANEA A U BULETSHEDZA
Vhabebi vhanzhi vha dzulela u ḽa mbilu nga mikhwa ya vhana vhavho. Vha a swika hune vha ḓisola uri vho NSC bebelani. Vhabebi vha tama vhana vhavho vha tshi vha vhavhuḓi. Inwi ni humbula uri vhana vhavhuḓi vha fanela u vha vho tou itisa hani? Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Ṅwana-ṅwana
KANA
MAANEA A U HASELEDZA
Nga ṅwambo wa mishumo, vhabebi vha a sia vhana mahayani vha ya vha shuma kule hune vha vho tou vhuya nga dziholodeni kana dziḽivi. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Vhuḓi na vhuvhi ha musi vhana vho sala vhe vhoṱhe mahayani.
KANA
MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO
No vha ni tshi khou shuma kha iṅwe ya dzikhamphani dza pholishi, ni tshi hola zwavhuḓi. Muṅwe mushumi nga inwi a ni zwifhelela a ri no tswa pholishi, na fhedza no pandelwa. Zwino ni khou sokou mona-mona ni tshi ṱoḓa mushumo ni sa u wani. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Ndi tshi humbula zwe nda pandeliswa zwone miṱodzi yanga i a tsenga.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150.
VHURIFHI HA TSHISHAKA/VHUKONANI
Ṅwalelani vhurifhi khotsi aṋu vha no shuma ḓoroboni ya kule ni vha vhudze zwoṱhe zwine zwa khou ni thithisa kha madzhenele aṋu a tshikolo.
KANA
VHURIFHI HA TSHIOFISI
KANA
MUFHINDULANO
KANA
MUVHIGO U SI WA TSHIOFISI
Tshikoloni tshine na dzhena khatsho vhagudi vha khou bvafhesa u ḓa tshikoloni, nga maanḓa nga Musumbuluwo, hu sa ḓivhei zwiitisi. Inwi sa mugudi ane a si bvafhe nahone a re na vhuḓifhinduleli, ṱhohoyatshikolo vho ni humbela uri ni sedzuluse. Ṅwalani muvhigo u si wa tshiofisi une na ḓo u ṋekedza vhulanguli ha tshikolo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100.
GARAṰA YA THAMBO
No vuledza digrii ya B.Sc. nga Yunivesithi ya Wits, no phasa nga vhukoni ha nṱhesa. No wana zwi tshi tou ni vhofha uri ni ite vhuṱambo ha u takalela u phasa uhu, hu u itela u pembela na mashaka na dzikhonani. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine na ḓo ita dzikhophi na dzi posa kha vhathu vho fhambanaho.
KANA
GARAṰA YA POSWO
KANA
NDAELA
Makhulu waṋu vha dzulela u vhaiswa nga vhulwadze ha tshiivha(na). No ṱalutshedza iṅwe ṅanga ya sialala kana rakhemisi a ni thusa nga mushonga. Rumelani mushonga hoyu ha makhulu waṋu no ṅwala na ndaela ya kushumisele ine murathu waṋu a ḓo vha vhalela.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P3.txt</fn>
MARAGA: 100 TSHIFHINGA: AWARA 21/2
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a malo 8.
PFESESANI
Heḽi bammbiri ḽi na KHETHEKANYO THARU: A, B na C KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea) KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa
vhudavhidzani KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ·ISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 400 u swika 450 KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 (zwi re ngomu fhedzi)KHETHEKANYO YA C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO
Muphuresidennde wa ṋaṅwaha wa Khorombusi ya Vhagudi ha thetshelesi zwililo zwa vhagudi. Hezwi zwi ita uri vhagudi vhanzhi vha humbule muphuresidennde wavho wamahoḽa ane zwino o no vha thekhinikhoni. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
KANA
MAANEA A U BULETSHEDZA
KANA
MAANEA A TSENGULUSO
NSC Mishumo mivhuya ye Vho-Mandela vha ita ndi tshipiḓatshihulwane tsha ḓivhazwakale ya shango ḽashu. Ṱalelanitshifanyiso tshavho uri ni kone u humbula miṅwe ya mishumo ye vha ita.
MAANEA A U HASELEDZA
Mikhwa ya vhagudi zwikoloni zwinzhi a i fushi. Vhathu vhanzhi vha ri zwi khou itiswa ngauri ṱhamu yo iliswazwikoloni. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi: Vhuḓi na vhuvhi ha u iliswa ha ṱhamu zwikoloni KANA [50]
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
Mamvele na Madzhoni ndi vhagudi vha gireidi 12. Ngabureiki vho ima vurannḓani ya kiḽasirumu yavho, vho mboḓi vusa khani i si na vhukono ye na vhaṅwe vhagudi vhatama u i dzhenelela. Mamvele u ri vhulwadze ha VWFM(Aids) vhomaine vha vharema vha a vhu tapulela kulengeno Madzhoni a tshi tou pfu, a tshi ri zwo raloho zwinga si itee. Ṅwalani maanea ane khao na ima na Mamvele kana Madzhoni. Ṱhoho ya maanea nga i vhe heyi: Vhulwadze ha VWFM(Aids) a vhu na dzilafho kana vhu na dzilafho [50]
KANA
MAANEA A NGANETSHELO
Kha tshitediamu tshi re vhuponi ha haṋu ho vha hu na muṱaṱisano muhulu wa mitambo ya mvelele. Ni tshi khou ṱalela mitambo yeneyo, ho mbo ḓi bvelela tshiṅwe tshiwo tshi no takadzesa. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 50
KHETHEKANYO YA B : ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200.
MUFHINDULANO
Magaweni ndi mulindi wa vhengele ḽihulwane ḽa ha Max, ushuma vhusiku. O ri musi a tshi khou ya Checkers u dobela vhana vhawe vhurotho, a mbo ḓi ṱangana na Maṱeleṱele ane a vha mugudisi sekondari ya Madandila. U tou lumelisana fhedzi vha mbo ḓi thoma u ṱaṱisana khani. Maṱeleṱele u ri u shuma vhusiku a si zwavhuḓi, ngeno [30] Magaweni a tshi ri u shuma vhusiku ndi zwavhuḓi. Ṅwalani mufhindulano vhukati ha Magaweni na Maṱeleṱele.
KANA
MEMORANDAMU
Kha khamphani ine na shuma khayo ndi inwi minidzhere.Vhashumi a vha londi milayo ya khamphani. Vha dzhena mushumoni u lenga, vha tshaisa u ṱavhanya. Yunifomo a vha na ndavha na u i ambara. Inwi sa minidzhere ṅwalani memorandamu une na ḓo u livhisa kha vhashumi vhoṱhe ni [30] tshi khou kaidza nḓowelo hedzo.
KANA
ATHIKILI
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 30
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
KHUNGEDZELO
Khamphani ya 'Superga' i khou rengisa zwienda. Zwino inwi zwi kungedzeleni.
DAYARI
KANA
MASIA
No vha ni kha tshiṱiraṱa tsha Grobler musi ni tshi ṱangana na mulwadze ane a khou toḓou ya kha sibadela tsha phuraivethe fhedzi a sa hu ḓivhi, e ngomu goloini. Inwi mu laedzeni uri a nga tshimbilisa hani no ḓisendeka ngamapa wo ṋekedzwaho.
<fn>Tshivenda HL P1 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 70
Memorandamu uyu u na masiaṱari a rathi .
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A
Ndi vhazwala a Dumbula
Ee; "Naho zwo rali nṋe na vhafuwi ro vha vhathu vha somolanaho zwa haṋwani u swika Mudzimu a tshi ita lufuno lwawe".
Hai; "Fhano kha ḽa Dumbula ndi nṋe dokotela wa u thoma".
Vho-Galaguni vha a vhonala uri vha funesa halwa, vha khou nwa vha sa londi ṅwana a vhonalaho e na nḓala.
Nga u rwa tshiṱaka tsha murenzhe vha tshi khou ri ndi muthu.
Tshelede yavho yo vha i tshi vho fhelela halwani.
Ndi vhutendatenda kha zwa vhuṅanga ha sialala/mvelele ya Tshivenḓa maano a vhambwa nga luvhadzi''
Tshenzhemo ya vhamusanda ya vhutshilo yo vha yo tea u vha fundedza u litsha halwa.
Vho lovha nga u golola/ ṱanza/ nga u nwa mushonga wa falo wo ṱerekesaho.
Ndi Masephenene tanzhe ḽavho.
Ndi tsha u hushulwa mala nga Tshisinavhute.
Ndi ṅanga ya tshirema.
Vho vha vho no vha na dzema/nḓowelo/ho vha ho no goḓombela.
Ndi u nwa vha shaya vhuḓifhinduleli-muḓi wavho wo fhedza wo pwashea.
KHETHEKANYO YA B
ADENDAMU
U funga tshiṱofu wa tshi sia tshi tshoṱhe.
U dzima tshiṱofu tsha pharafeni.
Tshishumiswa tsha pharafeni tshi fanela u vhewa hune tshi sa dzinginyee.
Hu songo vhewa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni.
U vhea gokoko ḽa muṱavha tsini u itela u dzima mulilo.
U shumisa luphuse lune lwa tou rengiswa lwa u dzima mulilo.
U vhea mentshisi kule na pharafeni.
Pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwi no shela zwinwiwa.
Hu songo shumiswa maḓi u dzima mulilo.
Vhana kha vha vhe kule na zwishumiswa zwa pharafeni.
Kuavhelwe kwa maraga:
Mbuno dza sumbe kha idzo dzo bulwaho = 7
U tevhekana ha mihumbulo na luambo = 2
Tshivhalo tsha maipfi = 1
Khoudu
Maraga
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva hone-ha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi/mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
KHETHEKANYO YA C
Muabi u khou khou nyefula(sasaladza) ṅwana wa ṱhama yawe.
ṱanga
U tshina (ha tshikona)
Tsinde ḽa mphwe na/kana ḽa vhele ḽo omaho.
Muḓini wawe ndi tshi ya ndo wana a tshi khou ṋea khuhu dzawe mbili thoro dza mavhele.
U daha mbanzhe.
Tshi ḓo tshi ḓo
Khoroni: Khoroni ndi hune ha sengwa hone milandu.
Luthihi nga ṅwedzi, ngauri magazini iyi ndi ya ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe.
Ndi ya mahala. A yo ngo ṅwalwa mutengo. Hu pfi 'Ndi mahala'
Ndi akhironimi yo imelaho dzina ḽa magazini
U kunga.
Mugaganyagwama, mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tikedza pfunzo ya vhana.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P1 Feb-March 2010.txt</fn>
MARAGA: 70
TSHIFHINGA: awara 2
GIREIDI 12
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A:
KHETHEKANYO YA B:
KHETHEKANYO YA C:
Manweledzo/Samari
PHENḒA na kushumiselwe kwa Luambo
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
MBUDZISO 1
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
VHUGEVHENGA A VHU VHUEDZI NA KHATHIHI
Vhaswa vhanzhi vha ḓidzhenisa kha vhugevhenga vha tshi vhona unga vha khou µiphiṋa. U ḓo pfa vha tshi ri vho fara tshitaela. Vhaṅwe vhaswa vha vhona unga vhugevhenga ndi ṋdila ya u tandulula thaidzo ya vhushai kana hone u shaya mushumo. Vhaṅwe u wana uri vha dzhena khaho nga u ṱuṱuwedzana na dzikhonani. Muṅwe muswa u ri o kombetshedzea u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga nga u shavha u laṱwa nga khonani dzawe nge a vhona uri a dzi tsha ḓo tshimbila nae.
Vhaswa u wana vha tshi tswela vhabebi vhavho masheleni vha renga zwikambi. Musi vho no kambiwa vha fhedzisela vho no ḓidzhenisa kha vhugevhenga vhu ngaho u kombetshedza vhasidzana kha zwa vhudzekani (u binya), u pwasha miḓi vha tswa thundu, u dzhiela vhathu ṱhingo na u ita vhugevhenga ho fhambanaho, sa izwi zwikambi zwi tshi ṱusa nyofho. U tou ḓimangala o no vha thumbuni ya lukhohe musi zwikambi zwo no ṱhafha.
Thinandavha ndi muṱhannga we a vha a tshi tswa nga maanḓa. Muvhunduni wa Dzulawosedza vhathu vho vha vha tshi lila ngae. Vhathu vho vha vha tshi ri u hangwa u khiya nnḓu vha wana nḓuni ho tswiwa zwithu zwi si na vhukono. Tshelede yone u tou nga o vha a tshi kona u fembedza uri yo vhewa ngafhi.
Thilaiwi o ri u phasela kha gireidi 11 a thoma zwa u daha mbanzhe a sa thetshelesi vhabebi vhawe musi vha tshi mu kaidza. O vha a tshi bva ngaḽo a vhuya ngaḽo. Ḽiṅwe ḓuvha musi o daha mbanzhe dzawe, o ḓo ṱangana na muṅwe musidzana a mu kombetshedza u ita nae zwa vhudzekani. Musidzana uḽa o ḓo mu hwelela mapholisani a mbo ḓi farwa. Na zwino vhaṅwe vha tshi ṅwala mulingo o vha e dzhele.
Tshinetise vhabebi vhawe vho vha vha sa shumi. Tshiṅwe tshifhinga vho vha vha tshi eḓela na nḓala. Tshinetise o vho thoma zwa u lalela vhathu vha tshi vhuya mushumoni kha luṅwe luedzi lwe lwa vha lu kulenyana na miḓi, a tshi vha dzhavhulela zwipatshi na dzibege. Ya vha yo no tou vha ṋdowelo kha Tshinetise, a tshi mbo ḓi dzumbama, a vhona muthu a khou ḽa u pfuka luedzi, u mbo ḓi bva he a dzumbama hone o ambara muṅwadzi wa khubahede. Ḽiṅwe ḓuvha ho ḓo ri a tshi tou vhona muṅwe mufumakadzi a tshi khou dzhena afho luedzini, a ya o tou mu livha. Ya vha yo ṱanganedzana na zwenezwo. Ha mbo ḓi vha hu tshi khou thunyuluwa muṅwe munna we a vha e na tshigidi. Munna uyo a tshi lidza tsho sedza nṱha. Tshinetise a tshi pfa zwenezwo a mbo ḓi shavha o fara tshiḽa tshipatshi. Uḽa munna a mbo ḓi tshi litshedza. Ha vha u thuntswa ha Tshinetise kha muṱoµo. Ri tshi khou amba zwino Tshinetise ha tsha kona u tshimbila, u shumisa 'wheelchair'.
Hu na vhathu vhanzhi vho vhulawaho vhe kha vhugevhenga; vhaṅwe ndi vhaholefhali, vhaṅwe vho .itshinyela vhumatshelo, vhaṅwe vha thumbuni ya lukhohe.
Vhaswa vha hashu ni songo ḓidzhenisa kha vhugevhenga, a vhu vhuedzi na khathihi. Vhaswa, ilwani na vhugevhenga nga u vhiga mapholisani ni tshi shumisa nomboro ya shishi ya 10111.
Mafhungoni e na vhala hu na vhathu vho itaho vhugevhenga vha fhedza vho kaṋa mitshelo yazwo.
DZINA
VHUGEVHENGA
Binya
Dzhele
Bulani zwithu zwiraru zwine zwa ita uri vhaswa vha ḓidzhenise kha vhugevhenga.
Kha mafhungo e na vhala no guda mini?
Ndi ngani vhaṱhannga vhe vha vhulaha Thinandavha wa mbava vho farwa?
Fhindulani nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu:
Tshinetise o shavha na tshelede ya uḽa mufumakadzi a fhedza o i shumisa.
Ni vhona nḓila ya khwiṋe ya u fhelisa vhugevhenga i ifhio? Bulani muhumbulo waṋu.
Zwi ambani hezwi: '... ha ṱuwa tsho poswaho'.
Ndi zwifhio zwe Thilaiwi a kaṋa nga u tshipa musidzana?
Muṅwali u sumbedza u dzhia sia/u vha na luvhengelambiluni o sedza kha tshiṅwe tshigwada tsha vhathu? Tikedzani muhumbulo uyu.
Inwi ni vhona u tswa zwo tandululela Tshinetise thaidzo ya vhushai? Tikedzani.
Ṱalutshedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshifanyiso na mafhungo e na vhala.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u a nweledza nga phara yo faredzaho mbuno dza malo no sedza zwine zwa nga itwa u thivhela vhugevhenga. Mafhungo aṋu a fanela u vha na ndunzhendunzhe.
NḒILA DZA U LWA NA VHUGEVHENGA
Nga zwifhinga zwa Khushumusi kana ṅwaha muswa u wana miṱa minzhi i kha gaḓa ḽa u vhulunga vhafunwa vhavho vhe vha tou vhulahwa. Nga tshenetshi tshifhinga ndi hone hune wa wana vhana na vhafumakadzi vha tshi rwiwa vha dovha vha tambudziwa lwa vhudzekani. Naa hone ri nga ita mini u lwa na vhugevhenga?
Vhathu vhoṱhe vhahulwane na vhaṱuku vha tea u ḓivha nomboro dza tshiṱitshi tsha tsini tsha mapholisa na nomboro dzoṱhe dza shishi. Izwi zwi ḓo thusa uri vha kone u vhiga ngadzo vhugevhenga hoṱhe na zwigevhenga zwoṱhe zwine vha nga ṱangana nazwo.
Vhabebi vha songo vhuya vha sia vhana vhe vhoṱhe mahayani sa izwi vha tshi nga wana vhana vhenevho vha tshi ṱangana na khombo ya u tambudzwa lwa vhudzekani kana vhuṅwe vhuvemu. Hu na vhana vhanzhi vho no dzhenelwaho vha tambudzwa lwa vhudzekani vha fhedza vha vhulahwa. Tshiṅwe tshifhinga zwigevhenga zwi a vhonolola uri vhana vho sala vhe vhoṱhe, zwa elekanya u vha gudisa vhugevhenga lune u nga vho wana vha tshi vho vha mazhendedzi a u rengisa zwidzidzivhadzi.
Vhathu vhahulwane na vhaṱuku vha songo tshimbila vhusiku. Vhuvemu vhunzhi vhu itiwa swiswini. Arali vhabebi vha na hune vha khou tama u ruma vhana, kha vha vha rume ḽi tshi kha ḓi vhonadza. Na vhone vhahulwane kha vha tshimbile fhethu hune ha tshimbilesa vhathu ngauri izwo zwi ḓo vha lamulela kha mavemu ane a vha a tshi ṱoḓa u vha sala murahu.
Vhana vha fanela u ḓivha nomboro dza ṱhingo dza vhabebi vhavho u itela uri vha ṱavhanye vha vha kwame arali hu na thaidzo dzine vha khou ṱangana nadzo.
Hu songo vha na muthu a no tenda u thuswa kha ATM nga muthu ane a si mu ḓivhe, nahone muthu a songo shumisa ATM i re swiswini. Mavhava a dzula o dzumbama. U nga wana khathihi fhedzi a tshi vho u hahedza a vho u homboka masheleni oṱhe.
Vhathu vha songo founela mapholisa nga zwithu zwi sa .ivhalei; ndi mulandu muhulu une muthu a ḓo farwa a dovha a itwa na u valelwa. Na uri zwi lengisa tshumelo hune ya khou ṱolwa zwo fanela.
Vha hashu, kha ri ime nga milenzhe ri lwe na vhugevhenga, ri ḓo vhu kunda. Nomboro ine vha nga i shumisa ndi 10111.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELWE KWA LUAMBO KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELWE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3 MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho.
hezwo zwi a shonisa. nisa.
E, ndi zwiṅwe-vho. Zwithu Nga khaladzi nga Sara. Nga khaladzi nga Sara.
Rectangular Callout: Vhathu vhenevha vha tshi swika hayani vha anzwa marambo hayo vha a bika a ita tshisevho hafhu.
Kha tshipiḓa tshe na vhala hu na mafhungo o siedzwaho. Inwi
Mushumo wa zwithoma zwiraru zwo ṅ
Hu na fhungo ḓo dzhenelelaho zwi songo tea. Ḽi topoleni n
Muambi
Fhungo ḽo swifhadzwaho ndi mbuno kana ndi muhumbulo wa muambi? Hone ni vhona unga ḽo swifhadzelwa mini?
Ndi zwifhio zwine na nga ita arali ni khou ṱoḓa khuhu
<fn>Tshivenda HL P1 Nov 2008 Memo.txt</fn>
MARAGA: 70
Memorandamu uyu u na masiaṱari a sumbe 7.
KHETHEKANYO YA A TSHIPIḒA TSHA 1
U humbela Muvhumbi uri a fhaṱutshedze shango ḽashu ḽa manakanaka. 9
Ngauri ndi ene o sikaho luimbo lwa lushaka. 9
Vho-SEK Mqhayi9, vho engedza luimbo nga vese dza sumbe. 9
Musi hu tshi khou vhewa vhafunzi Vho-Boweni vha kereke ya Methodist. 99
TSHIPIḒA TSHA 2
Nga u vha ṋea pfunzo ya fhedzi u bva kha Gireidi R u swika kha Gireidi 12. 99
1.10.1 Ndi mbuno9, ngauri Muhasho wa Pfunzo u kombetshedza ṅwana muṅwe na muṅwe a tshi dzhena tshikolo u swika e na miṅwaha ya 15. 9
Ndi kuvhonele kwa muthu,9 ngauri vhana vha vharema vha khou ḓi dzhena na vhana vha vhatshena. 9
Ndi kuvhonele kwa muthu,9 ngauri vhana a vho ngo tendelwa u shuma mishumo ine ya nga tshinya mikhwa yavho. 9
1.11.1 Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhaholefhali vha tea u dzhena tshikolo. 9
Vhana vho holefhalaho vha tea u dzhena tshikolo.
Pfanelo ya u dzhena tshikolo. 9Ṅwana u tea u vha na vhuḓifhinduleli ha u vhala na u ḓiṋekedzela kha mishumo yoṱhe ya tshikoloni. 9
"Pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi tou nga zwiḽai zwivhilizwa vhurotho zwo mametshedzwaho nga boµoro.9Ḽo tea ngauri ṅwana u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha pfanelo dzawe, a zwi tei u fhandekanywa. 9
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
Vha nyefulana nga vhabebi, kuambarele, tshivhumbeo na vhushai. 9
Vha tswelana zwishumiswa zwa tshikoloni. 9
Vha khethululana zwi tshi bva kha mbeu, lukanda, vhuholefhali,vhurereli na malwadze a ngaho HIV na AIDS. 9
Vha dzulela u semana. 9
Vhaṅwe vha a .ikukumusa/ u ḓidzhiela nṱha na u fhura vhaṅwe zwi re zwavho. 9
Vha a shengedzana, vha rwana vha fhedza vho huvhadzana. 9
Vha kopa mishumo ya tshikolo kha vhaṅwe vhagudi nga khani. 9
KUAVHELE KWA MARAGA
Mbuno: 7 Luambo na ndunzhendunzhe: 2 Vhulapfu: 1
RUBIRIKI YA KHETHEKANYO YA B
Khoudu na ṱhalutshedzo ya vhukoni Maraga
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwaṱhodea, zwo ṋekedzwa hu nandunzhendunzhe, ṱhodea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa. 9 - 10
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho. 6
A ho ngo tou vha na u ṋekedza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa. 5
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga udzhenisa zwi si na mushumo. 4
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva honeha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha. 2 - 3
A hu na u pfesesa ṱhodea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi u bva kha tshibveledzwa. 0 - 1
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
3.1.1 Mbuyavhuhadzi/muvhuye 9(Fhungoni ḽi pfalaho) 9
Ka fhunga9Makhulu vha khou fhunga vhuluvha. 9(Fhungo ḽI pfalaho)
. U ṱanula zwirethe: u shavha nga u tou gidima/luvhilo luhulu. 9
Mbilu i muṱanani: O dinalea/sinyuwa/u
tshenuwa/ u tshuwa. 9
-el-: U sumbedza buḓo kana sia ḽine nyito/mushumo wa khou livha/nyito i bveledzelwa tshiṅwe/muṅwe. 9-an- : u sumbedza uri nyito i fanaho i khou bva kha masia oṱhe. 9
3.2.1 .. . Vha ri mini muhulwane? Kha vha mmbetshele ḽone ṱhama yanga. Vha lumelise mungana wanga Tshigili. (Mavhili fhedzi)
Vha ri mini muhulwane? 99
Khonani:9 O swika khonani yanga Tondani. 9
Khumbelo ya u vhetshelwa/vhulungelwa thundu yo salaho bisini. 9
Nga uri: ngauriNi nga si ḽe ngauri a ni shumi. 9
Yo fara tshedza tshaṋu/i ḓo ni bveledzisa9Pfunzo ndi yone yo faraho tshedza tshaṋu. Fhungoḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi pfalaho. 92
Ndi ha uri arali muthu a ya iḓani Business Enterprise, 9 i a mu khunyeledza kha zwikili/vhukoni (I mu fha tshiṅwe tshipiḓa tsha tshitendeledzi a vha o khunyeledzeaho) 9a ḓo vha tshedza hoṱhe hune a ya. 9 (Muhumbulo muṅwe na muṅwe u pfalaho)
Ḓiresi ya hune tshikolo tsha wanala hone kana nomboro dza Luṱingo: 9
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 30
<fn>Tshivenda HL P1 Nov 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 70
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 6.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
MBUDZISO 1
Muvhangi
Tshiitisi
Tshinyalelo
U fhisa buvhi/buvhi
U pfa phepho/ vhuriha
Vho-Ludongo
Tshidakwa
U rafha ṋotshi
U fhisa mavhivhi
Mipaini ya Mondi yo swa.
Tsimu ya Vho- Mabuḓa yo swa.
Tsimu dzoṱhe dza mibomo dzo swa/ khamphani ya Simunye / vhathu vha fhelelwa nga mishumo.
Miri ya mishonga na zwikhokhonono zwi shumiswaho nga vhomaine zwo swa zwoṱhe.
Ee, v mulilo u tshi duga o shavha.
Ṱhangule.
Vho fhedza vho tou vha isa ha vhoramilayo.
Vho-Doyoyo vho vha vho vhaisala tshoṱhe zwe vha sala vha si tsha nga muthu muhulwane/ zwi sumbedza vhuṱungu he vha vhu pfa.
O shumisa ipfi zwikegulu/zwidakwa.
Ri fanela u vha na vhulondo musi ri tshi shumisa mulilo.
Ndi we a laṱa tshiṱommbi tshi songo dzimiwa. vNdi u sa londa, o vha o fanela o tshi dzima.
Vhashumi vha Driekoppies.vVho vha vho fanela vho dzima mulilo.
Vhakegulu. v Vha ri wo tou fhiswa nga nḓadzi/na ḽiṅwe na ḽiṅwe wo fhiswa nga vhaloi.
Mulilo ndi wavhuḓi; u ri thusa zwinzhi vhutshiloni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
ADENDAMU YA SAMARI
U edzisa vhabebi (khotsi).
U takadza khonani.
U ṱoḓou pfa zwine vhahulwane vha pfa.
U fhedza tshiṱirese na mbilaelo.
U dahela u funwa nga vhasidzana.
U lwa na zwine vhabebi vha funa.
Maraga dzi avhelwa fhedzi mbuno dzo ṅwalwaho nga mafhungo o fhelelaho.
Pulane/mvetomveto i fanela u sumbedzwa zwi khagala. Zwa sa ralo, kha vha make samari ya u thoma yo ṋekedzwaho.
Zwi tou vhofha uri vhalingiwa vha sumbedze tshivhalo tsha maipfi nga nḓila i songo khakheaho.
Kha vha avhele maraga nga nḓila i tevhelaho:
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo. Maraga dza luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Maraga nthihi musi ho bulwa mbuno 1 - 3 dzi re dzone.
Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 1 - 5 dzi re dzone.
Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 - 7 dzi re dzone.
Kha samari dzo lapfesaho, kha vha vhale vha fhirise nga maipfi maṱanu, zwi ḓaho nga murahu vha songo tsha zwi londa.
Samari dzi re pfufhi fhedzi dzi na mbuno dzoṱhe khulwane dzine dza ṱoḓea hu songo vha na ndaṱiso khadzo.
Vhukhakhi ha luambo girama mupeleṱo, zwiga zwa u vhala: kha maraga tharu dza luambo kha vha ṱuse nga nḓila i tevhelaho:
Vhukhakhi ha 0 - 4 a hu na ndaṱiso.
Vhukhakhi ha 5 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Vhukhakhi ha 11 - 15 kha vha ṱuse maraga mbili.
Ndaṱiso ya musi ho tou khouthiwa mafhungo o tou ralo i ḓisendeka kha maragaguṱe dzo avhelwaho mbuno na luambo nga nḓila i tevhelaho:
Arali ho khouthiwa mafhungo a 1 - 3: a hu na ndaṱiso
Arali ho khouthiwa mafhungo a 4 - 5: kha vha ṱuse maraga 1
Arali ho khouthiwa mafhungo a 6 - 7: kha vha ṱuse maraga 2
Kha vha ṱuse maraga nthihi kha maraga dzo avhelwaho mbuno na luambo arali tshivhalo tsha maipfi tshi songo sumbedzwa, kana maipfi o vhaliwa nga nḓila yo khakheaho.
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Abriviesheni/pfufhifhadzo a dzo ngo fanela u shumiswa, fhedzi arali dzi hone kha samari, dzi fanela u vhaliwa sa tshivhalo tsha maipfi ane dza a imela.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3
Masofa:
Sa: Malume wanga vho renga masofa avhuḓi. v ( Phindulo iṅwe na iṅwe i pfalaho yo tea).
Ṱhingothendeleki a dzi ḓisi phambano kha vhafunani.
Phambano kha vhafunani dzi ḓiswa nga ṱhingothendeleki/kha vhafunani phambano dzi ḓiswa nga ṱhingothendeleki/phambano dzi ḓiswa nga ṱhingothendeleki kha vhafunani.
Duu!/o ri u pfa nga ha lufu, a sokou duu!
Ndayotewa ya shango i ri vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo dza u sa tambudzwa.
Vhanna na vhafumakadzi vha tea u ṱhonifhana. (Na maṅwe mafhungo a pfalaho).
Mulaedza ri tea u hasha/u hasha mulaedza ri a tea.
Zwi a fana na tshivhalo tsha dzimpfu dzibadani,' va zwi na vhushaka na mafhungo a u tshipiwa ha vhana na vhafumakadzi.
ashu. Shango ḽashu ḽo naka oṱhe. Ḓaka ḽoṱhe ḽo swa.
riṋe. Riṋe ri dzula kule.
Vhana vha fanela u thetshelesa vhabebi.
Ndi ndaela.
Vhagudi vho ṋewa ndaela uri vha kone u dzhena kha mushumo wa khomphuyutha.
Ipfi iḽi ḽo ṅwalwa zwitangeni u itela uri zwi vhonale uri ḽi kha luambo lusili.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P1 Nov 2009.txt</fn>
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A
KHETHEKANYO YA B
KHETHEKANYO YA C
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani Khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
MBUDZISO 1
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
TSHINYALELO I VHANGWAHO NGA MULILO
Mulilo u shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u swikelela ṱhoḓea dzashu dza vhutshilo. Fhedzi arali wa sa shumiswa zwavhuḓi u a tshinyadza.
Tshinyalelo i vhangwaho nga mulilo a i bvi kule. Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou fhisa mavhivhi museni wavho musi mulilo u tshi vha ponyoka wa vho fhisa tsimu ya Vho-Mabuḓa ya mihafukhada ya hekhithara dza fumi. A wo ngo vha mulandu muṱuku, vho swikisana na ha vhoramilayo. Mafhungo o ḓo lala nge Vho-Ludongo vha rengisa ṋamana dzavho vha lifha mulandu.
Tshibvumo o vha o ḓowela u rafha ṋotshi ḓakani ḽa khamphani ya Mondi. Zwigili, tshinda na mazhana o vha a tshi vhuya nazwo a ḓa a zwi rengisela vhoradzigoloi badani ya tshigonṱiri i fhiraho henefho tsini na kusi kwa hawe. Kha hu ri ḽiṅwe ḓuvha a tshi khou rafha ṋotshi dza tshimana, iṅwe ṋotshi ya mbo ḓi mu luma kha ṱhodzi ya ningo. O ri u fhufha ha ṱuwa Bele na ṋotshi. O mbo ḓi sia mulilo we a u funga kha tshidzabi a tshi khou kambisa ṋotshi a songo u dzima. Vhunga wo vha u ṅwedzi wa Ṱhangule, muya wa mbo ḓa wa hwala tshidzabi itsho wa tshi posa mahatsini. Ha vuwa zhalinga, mipaini ya swa i songo swa. Tshibvumo o tou kweta ningo ngauri a zwo ngo ḓivhea uri ndi ene muthomi wa mulilo. Arali zwi ḓivhee ndi musi dzo tsha.
Hu na miri minzhi ine ya vha ya ndeme kha mutakalo wa vhathu, sa muṱavhatsindi, murumbulasheḓo, musunzi, mulambadzea, nkhwe na miṅwe. Ḓuvha ḽe Lukhangasa a fhisa thavha ya Maranzhe, a tshi ri thakha yawe i wane luswu, Vho-Doyoyo vho tou lila sa ṅwana, Vha lile vha lile nga hone, mishonga ya u tshidza vhalaxwa vhavho vha ḓo i wana ngafhi?
Kha Vho-Doyoyo a vho ngo tshinyalwelwa nga miri fhedzi, vho tshinyalelwa na nga zwikhokhonono zwi ngaho sa zwipande, zwine zwa vha na ndeme kha mithuso ya vhana. Hafha kha Vho-Doyoyo zwiṅwe zwipuka zwiṱuku na zwikokovhi zwi a vhulahwa, zwa hadzingwa, zwa kuyiwa, zwa vha mishonga i tshidzaho vhalwadze. Lukhangasa ho ngo vha kona, vha ḓo tou zwi endela kule.
Mulilo wo fhisaho ḓaka ḽoṱhe ḽa mibomo ya khamphani ya matanda ya Simunye wo tou thoma sa miswaswo. Ndo vha ndi khou reila goloi ndi murahu ha iṅwe goloi ya zwidakwa. Zwo tou bvula na dzihemmbe zwi tshi khou vhu thuthubisa, maboḓelo na zwikoṱikoṱi zwi tshi poswa nnḓa nga mafasiṱere. Ndo ḓi lavhelesa zwine zwa khou itwa, tshiṅwe tsha zwidakwa izwi tsha mbo ḓi posa tshiṱommbi tsha fola nga fasiṱere. Tshiṱommbi itsho tsha wela kha khwakhwa na vhuṱasana ho omaho ha mibomo. Mulilo wa thoma u nzhangama. Ho fhela maḓuvha maṋa mulilo u sa sendelei, u tshi tou nga wo shelwa pharafeni. Tsimu dzoṱhe dza mibomo dzo swa dza tou lore, khamphani ya vala, vhathu vha fhelelwa nga mushumo.
Dziḽa ranḓavhula tharu dza mahatsi dza Vho-Mawelewele dzo swa nga maḓautsha. Riṋe ri tshi vuwa ro wana mulilo wa hone wo no ṱhoṱhela. A vho ngo kona u lamukisa tshithu na tshithihi. Zwe zwa ri takadza ndi u vha vhona vho ima vho ṱungufhala muḓini wa muhura wavho Vho-Tshigekhe, nga dzimbilu ra sokou ri tenda vho ponya, muthu ha rengwi. Mulilo wo fhisaho ranḓavhula hedzi wo vha wo vhaswa nga vhashumi vha shumaho ḓoroboni ya Driekoppies vhunga vhuriha ho vha ho ḓiṋea maanḓa. Vho ri musi vha tshi ṋamela bisi vha sia zwitoko zwi kha ḓi nyengelela. Ho mbo ḓi ḓa tshiḓumbumukwe tsha hwala zwitoko zwiḽa tsha zwi posa kha iṅwe ya dzirannḓavhula dza Vho-Mawelewele. Vhunga dzo vha dzi tsini na tsini dzo mbo ḓi swa dzoṱhe. Zwiṅwe zwikegulu zwo vha zwi tshi vho thoma u amba mafhungo a sa ḓivhalekani. Zwi tshi vho ri rannḓavhula idzo dzo tou rwiwa nga nḓadzi, na ḽiṅwe na ḽiṅwe dzo tou fhiswa nga vhaloi vhusiku. Muḓi wa Vho-Mawelewele wo tou fela u vha tsini na vhuimabisi, arali zwi songo ralo ndi musi phanzi iyi i songo vha wela.
Musiiwa ndi musidzanyana a re kha gireidi 4. O vha a tshi khou tamba na kurathu kwawe musi a tshi vhona buvhi tsini na tshiṱofu. A tshi ri a ḽi rwe nga luswielo, ḽa mbo ḓi dzhena khadibogisini. O mbo ḓi dzhia thanda ya metshisi a pferudzha uri a ḽi fhisele nga ngomu khadibogisini. Mulilo u tshi duga a shavha nga u vhona mudugudugu wo no vha muhulu. Mulilo wo mbo ḓi fara xaraḓeni, wa fara siḽini, nnḓu yoṱhe ya swa. Naho vhathu vho lingedza u phalala zwo sokou sea zwi tshi ṱanama. Vhabebi vha Musiiwa vho tou founelwa vhe mushumoni, vha tou vhuya nga shishi.
Mulilo ndi mulanda wavhuḓi, kha ri u ṱhonifhe, ri u shumise nga pfanelo.
Shumisani thebuḽu i re afho fhasi u sumbedza tshinyalelo yo vhangwaho nga mulilo:
Muvhangi
Tshiitisi
Tshinyalelo
Nnḓu yo swa yoṱhe.
Vhashumi vha
U ṱoḓa luswu
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu:
Vho-Ludongo vho lifha mulandu nga tshelede ye vha bvisa banngani.
Ndi ufhio ṅwedzi une wa ḓivhelwa muya?
Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou hana u lifhela Vho-Mabuḓa tshinyalelo ye vha vha itela?
Mafhungoni aya hu na ḽifanyisi ḽo talelwaho. Inwi sumbedzani u tea haḽo kha mafhungo haya.
Hu na he muṅwali a shumisa luambo lwa u sasaladza/nyefula o livhisa kha zwiṅwe zwigwada. Topolani huthihi.
Ndi ifhio pfunzo ye na guda kha mafhungo aya?
Kha vhavhangi vha mulilo vhe na vhala ndi ufhio we a sumbedzesa u sa londa? Tikedzani.
Zwe zwa bvelela muṱani wa Vho-Mawelewele vhaṅwe vha tshi khouṱuṱuwedzwa nga mvelele vho zwi dzhiisa zwiṅwe-vho. Ndi vhafhio nahone vho zwi dzhia nga nḓila-ḓe?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
Nga maipfi a u bva kha 80 u ya kha 90 nweledzani zwine vhaswa vha dahela zwone fola. Ṅwalani mbuno dza sumbe dzi kha phara. Ni songo hangwa u ṅwala tshivhalo tsha maipfi zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
Kale fola ḽo vha ḽi tshi kungedzelwa kha dzigurannḓa ḽo khoḓwa vhukuma lune zwa kunga. Mufumakadzi Vho-Nkosazana Zuma vho lwa na muhumbulo uyu nga nungo dzoṱhe vha vhuya vha kunda. Ṋamusi khungedzelo dzi re kha phakhethe dza fola a dzi kungi. U o wana ho walwa uri: ''U daha fola hu ḓo ni vhulaha, u daha hu vhanga vhulwadze ha khentsa, u daha hu na khombo'', na zwiṅwe. Fhedzi naho zwo ralo, vhaswa a vha litshi u daha.
Musi ndi tshi ṱangana na vhaswa fhethu ho fhambanaho ndi a vha vhudzisa uri vha dahela mini. Maḓou ndi kutukana ku re kha gireidi 7 fhaḽa phuraimari ya Mofolo. Kwone ku ri ku a daha ngauri khotsi akwo vha a daha. Mususumeli o no ḓi tou vha khomba i si na vhukono. Khae zwa u firika zwo no tou vha makwanḓani. Ene u ri a sa daha a nwa a nga bora khonani dzawe. Hezwo u ri a hu na ane a nga mu bvisa khazwo. Vhabebi na vhagudisi vhawe vha a zwi ḓivha. Muḓanabu o thoma u daha e na miṅwaha ya ṱahe. Ene u ri o vha a tshi ṱoḓa u pfa zwine vhahulwane vha khou ḓifhelwa ngazwo. U daha ho mbo ḓi shanduka dzema, ha tsha kona u litsha. Mpinga u kha giredi 11 henefha sekondari ya Ratshilumela. Ene u ri vhadededzi vha tshi funza vha a mu bora nahone vha mu vhangela tshiṱirese na dzimbilaelo. U ḓibvisa kha vhuleme uvhu, u zwi kona nga u daha nga bureiki ṱhukhu na khulwane. ''Vhasidzana vha funa vhaṱhannga vha no daha,'' Buli o ralo musi ndi tshi mu vhudzisa zwine a dahela zwone. Tshiboṱeboṱe na Lumilaḓi vha ri fola ndi ḽavhuḓi, ḽi a netulusa arali muthu o shumesa a vho pfa e na maanḓa maswa. Nṋe ndi tshee muṱuku ndo vha ndi tshi daha. Ndo vha ndi khou dahela u sokou ita-vho zwiṅṅwe zwine vhabebi vhanga vha si zwi fune uri ndi vha bvise mbanzhe.
Fola ḽi na nikhothini ine ya vhanga khentsa na maṅwe malwadze ane a khou fhedza vhathu.
U daha ndi dzema/nḓowelo mmbi. Vhaswa kha ri ḽi furalele.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
Isani dzina sofa kha vhunzhi ni dovhe ni ḽi shumise kha fhungo ḽe na tou ḓifhaṱela.
Shandulani fhungo iḽi ḽi vhe kha khanedza:
Ṱhingothendeleki dzi ḓisa phambano kha vhafunani.
Shandulani fhungo ḽi tevhelaho ḽi ye kha maitiitwa (phasivi):
Ṱhingothendeleki dzi ḓisa phambano kha vhafunani.
Ni a tendelana na zwine ḽifurase ḽo talelwaho nga fhasi ḽa amba zwone? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ṱalelani tshifanyiso itshi ni dovhe ni vhale na mafhungo a tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Mafhungo ane a khou ambiwa afha a elanafhi na ndayotewa ya shango ḽa Afrika Tshipembe?
Fhungo 'Vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo', ndi fhungombumbano. Inwi vhumbani-vho fhungombumbano ḽaṋu ni sa kopololi iḽo ḽe na ṋewa sa tsumbo.
Ṅwalululani fhungo ḽi tevhelaho no shandula nzudzanyo ya maipfi hu u sumbedza khwaṱhisedzo: Ri tea u hasha mulaedza.
Kha vhanna vha re afho kha tshifanyiso hu na muṅwe o ḓaho na fhungo ḽi sa elani na zwine zwa khou ambiwa. Topolani fhungo iḽo ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu.
Ipfi 'vha' ndi ḽipfanisi. Vhumbani fhungo ḽaṋu ni tshi khou shumisa ḽipfanisi iḽi.
Shumisani ḽiṱanganyi 'nahone' u vhumba fhungo ḽi pfalaho.
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale na mafhungo a tshi tevhelaho:
PFESESANI:
Vulani faela ye na i vhulunga nga fhasi ha dzina yaṋu.
Engedzani zwine na vhona zwi tshi khou ṱahela?
Vhulungani mushumo waṋu fhasi ha DZINA ḽaṋu.
Mafhungo aya e na vhala ndi tsumbo ya ḽiṅwalo ḽa lushaka lufhio?
Ho shumiswa ḽimudi ḽa lushaka lufhio? Tikedzani.
No sedza ndaela i re afho nṱha topolani hune na vhona mudededzi a tshi khou ṋea khwaṱhisedzo, Ni tikedze phindulo yaṋu.
Ndi vhufhio vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo e na vhala na tshifanyiso?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P1 Prep 2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḓi na masiaṱari a fuminthihi .
PFESESANI
Heḽi bammbiri ḽi na khethekanyo nṋa: A, B na D.
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari KHETHEKANYO YA C: PHENḒA na kushumisele
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Vhalani mbudziso dzoṱhe nga vhuronwane.
kwa luambo
Vhekanyani phindulo dzaṋu nga he mbudziso dza vhekanyiswa zwone.
walani zwi vhaleaho nahone nga vhudele.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
maluṱa ndi muṱhannga we a vha e mukololo a konaho kha zwa pfunzo. Thero ya Metse yone o vha a tshi tou i konesa. Na musi a tshi vhala Gireidi 12 vhagudisi vhawe vho vha vha tshi tou zwi ḓivha zwavhuḓivhuḓi uri maluṱa a nga si i feile, nahone vha na fulufhelo ḽa uri u ḓo tou i bva nga .aledzi. maluṱa siani ḽa pfunzo o vha o ṋewa a dovha a ingwa.
Mafefe musidzana wa Mutswana we a vhuya a wana tshiphuga tsha vhoralunako, vha mbo ḓi funana. Vhana vha vhathu ngoho vho vha vha tshi khou funana vhukuma. U ṱangana ngauri vho vha vha tshi ita khoso dzi no fana, u bva iḽo ḓuvha vho vha vha tshi vho tou nga bannda na vhurukhu, hu si na na hune wa nga wana muṅwe e eṱhe. Nangoho Vhavenḓa a vha zwifhi musi vha tshi ri: "Tshi nakaho a tshi yi thambo, tshi no ya thambo ndi mutshinyalo". Ho ḓo dina musi hu tshi pfi Yunivesithi ya Ndifanavhanzhi i khou ya u vha na vhuṱambo ha vhoralunako. maluṱa a dzhenela vhuṱambo uho, sa izwi na ene o vha o vhumbwa. Musi a tshi tou bvelela, ha pfala khuwa vhathuni ya Chief! Chief! vhaṅwe nga fhaṱa vha tshi ri, "Vhamusanda!" O fhedza o wana tshiphuga tsha Mr
Vhege dza u thoma dza musi yuvesithi i tshi vula Sandra o vha a tshe dzibuguni dzavhuḓi, Ho ḓo dina ḓuvha ḽa u ṱanganedza matshudeni maswa ḓi tshi swika. maluṱa o vhona iṅwe khomba ya muZulu i no pfi Thokho, a mbo ḓi i funa a ḓala Sandra. Sandra a luvheledza o luvheledza zwa ḓi fhedza zwo kunda. A ḓirindidza nga ḽa uri a nambe a bve khazwo a ite zwa tshikolo zwe a ḓela zwone. maluṱa o vha a tshi anzela u amba uri ene a nga namba adzula a si na musidzana arali vhasidzana vha re hone vha vha Vhavenḓa, ngauri a vha .ambi. vhaṅwe vhasidzana vho vha vha tshi dzulela u sea Sandra vha tshi ri, "O vha a tshi ḓiita nnyi a tshi dzhiela Mafefe muṱhannga wawe."
Musi ṅwaha u tshi fhela maluṱa a phasa a vha a tshi khou ḽa kha ṅwaha wa u fhedzisela. A ḓi ita mafhungo enea awe a u shandula vhasidzana sa tshiambaro a tshi dovha, na wone ṅwaha wa vha u khou fhela. maluṱa a phasa nga .aledzi. Musi a tshi ṱoḓa mushumo ho ngo vhuya a lenga na u u wana, ngauri mabammbari awe o vha o kuna. A ya a tholiwa nga khamphani ya muḓagasi ya Eskom. Musi miṅwedzi miṱanu i tshi tou fhela, khamphani yeneyo ye maluṱa a vha e khayo ya bvisa zwikhala zwa mishumo zwa vhathu vhavhili, vhane khamphani ya ḓo vha fha masheleni a u ita ṱhoḓisiso ya uri ndi ngani hu tshi khou vha na ṱhahalelo ya muḓagasi kha ḽa Afrika Tshipembe.
ho.isiso yeneyo i ḓo itwa nga vhathu vhe vha gudela zwa Electrical Engineering. maluṱa a ita khumbelo, a mbo ḓi vha muṅwe wa vho nangiwaho. Khamphani yo ḓo ḓo bva na zwauri vhathu vhane vha khou tea u ya u ita ṱhoḓisiso vha tea u vha vho ita ndingo dza malofha sa izwo ṱhoḓisiso iyo i tshi ḓo shumisa masheleni a si na vhukono. Muthu e a ane a wanala e na TFM kana VWFM ho ngo tea u dzhena kha tshikhala tsha vhathu vha u ita ṱhoḓisiso- Naho maluṱa o vha a tshi vhonala e na mutakalo wavhuḓi, o ḓo kombetshedzea u ya u ita ndingo dza malofha. Musi mvelelo dza malofha dzi tshi bva, a wanala e na TFM. Mvelelo idzo dzo kula maluṱa nungo vhukuma, ha mbo ḓi vha u kundwa ha maluṱa nga tshiḽa tshikhala.
Uri musidzana wa Muvenḓa ha ṱambi a bva ndi mbuno kana ndi kuhumbulele kwa Malu.a. Tikedzani.
Inwi ni vhona unga ndi ngani maluṱa o fhedzisela a na tshitshili?
Kha mafhungo e na vhala hu na mafanyisi o shumiswaho.
Fhindulani ngauri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu nga zwi bvaho buguni:
Khamphani ine maluṱa a shuma khayo i sumbedza u vha na tshiṱalula. Tikedzani muhumbulo uyu.
Bulani madzina a vhasidzana vhe vha funana na Malu.a.
maluṱa o vha tshi funana na vhasidzana a sokou vha ḓala
tshikhalani. Inwi ni vhona zwi zwavhuḓi. Tikedzani muhumbulo waṋu.
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u nweledza nga ha thaidzo dzi vhangwaho nga u ḓidzhenisa kha zwikambi nga maipfi a u bvakha 80 u swika kha 90.
U bva tshe Afrika Tshipembe ḽa wana vhuḓilangi, vhathu vhanzhi vho ḓidzhenisa kha zwikambi nga nḓila yo kalulaho. U ḓidzhenisa honohu hu ita uri hu vhe na thaidzo nnzhi miṱani, mishumoni na kha lushaka lwoṱhe lwa Afrika Tshipembe.
miṋa minzhi i khou pwashea nga nṱhani ha u ḓidzhenisa kha zwikambi. U wana muthu a tshi ya a renga kana a badela zwikolodo zwa halwa a sa athu u renga ṱhoḓea khulwane dza muṱani. Hu sala hu si tshe na tshelede ya u ṱunḓela muṱa, Zwi sia muṱani hu sa khou tshilwa zwavhuḓi, lune muṅwe muraḓo u fhedza u tshi ḓala ha sala muṱa wo no vha wa muthu muthihi.
Halwa vhu vhanga nndwa kana phambano. Vhathu vhanzhi vha kambiwa vha funa khakhathi. U wana muthu o no kambiwa a tshi lwa na khonani dzawe kana vha muṱani wawe zwa vho bveledza mafuvhalo a isaho muthu vhuongeloni, kana ho no vha na mpfu dzi songo lavhelelwaho.
Khombo nnzhi dza badani dzi vhangwa nga vhareili kana vhaendangaṋayo vho kambiwaho. U wana muthu a tshi ḓi kombetshedza u reila ngeno a tshi tou zwi pfa uri o kambiwa, uyo wa milenzhe a lwedzana u pfuka bada khathihi na goloi; ya muthula a namba o sia vhathu.
Musi muthu o kambiwa u a balelwa u ḓilanga kha zwa vhudzekani, lune a nga ḓidzhenisa khazwo na muthu ane a si mu ḓivhe nahone a songo ḓitsireledza, zwa vho ita uri a kavhiwe nga TFM kana VWFM. Vhathu vhanzhi vha khou pandelwa mishumoni yavho nga nṱhani ha zwikambi. Muthu u mbo ḓi dzula u ya mushumoni nga nṱhani ha zwone zwikambi, zwa ita uri a lwe na vhatholi a fhedze o pandelwa na mushumoni. tshiṅwe tshifhinga wa wana a tshi ya mushumoni o kambiwa lune arali a tshi khou ya u shuma nga mitshini, u fhedzisela o tumulwa tshanḓa kana mulenzhe a mbo ḓi vha muholefhali.
Vhugevhenga vhunzhi vhu itwa nga vhathu vho shumisaho zwikambi ngauri vha vha vha si tshe na nyofho, nahone vha tshi vhona vhugevhenga vhufhio na vhufhio ho vha lelutshela. Mutakalo wa vhathu vhanzhi ṋamusi wo thithisea nga u ḓidzhenisa kha zwikambi. Vhathu vha lwalaho vhulwadze ha mbilu, khentsa ya khamukulo kana tshivhindi, u kukumuwa ha thumbu na mutsiko wa malofha, vha vha vhathu vha shumisesaho zwikambi.
Muvhuso u khou shumisesa masheleni kha u lafha vhathu vho huvhalaho vho kambiwa, kana vha lwadzwaho nga u nwesa. MaAfrika, a ri lwi na izwi zwikambi na, u vhuya u swika ri tshi zwi kunda?
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Muvhulawa o ri a tshi vhuya mulamboni a wana ṅwana wa mukomana wawe o ḽa u dala. A tshi swika o wana vhashumi vha sa athu u vhuya ḓoroboni. Mukegulu vhone vho vha vho gonyela thavhani u fulela ṅwana thondo. Vho fulufhedzisa mazwale uri vha ḓo vhuya vha tshi sela vhuse ngauri Maemu o ya u sela vhuhweni hawe.
Topolani ipfi ḓo tou pambiwaho, ni ṋee na luambo lune ḽa bva khalwo.
Maipfi aya gonyela na fulela o ruṅwa mutshila wa - el-. Zwino inwi bviselani khagala uri mitshila iyi i ḓisa Ṱhalutshedzo dzo fhambanaho afho he ya shumiswa hone.
Kha mafhungo e na vhala, hu na maipfi ane a vhana vhushaka ha homonimi. Inwi a topoleni ni sumbedze phambano yao.
Kha mafhungo a re afho nṱha hu na ḽiṱanganyi, ḓi topoleni ni dovhe ni ḓi shumise fhungoni ḓi pfalaho.
Vhalani vhurifhi uvhu uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi vhu tevhelaho.
Ṱhangule 2008
No vuwa hani? nṋe ndo vuwa khonani. Ndi tou vha na mafhungo ane nda tama u ni nye.ulela one a kwamaho zwe zwa bvelela kha Maemu.
Maemu o ḓo fhurwa nga vhaṅwe vhanna vhe vha mu fulufhedzisa mushumo we a fhedza a songo u wana. Makhulu wawe vho tenda musi hu tshi pfi a ṱuwe na avho vhanna vhe vha ri hu na mushumo wa maṱhakheni. Ene o thoma a hana u litsha mushumo wa u lisa kholomo dza musanda, sa izwi o vha o fulufhedziswa u wana .ho.ana yawe.
Maemu a nga si tsha dovha a sokou tevhela vhathu sa izwi o sala o fhelelwa nga mushumo. Vhanna avho vho tamba nga Maemu.
Bulani uri vhurifhi vhu re afho nṱha ndi ha lushaka-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Topolani dzina ḽa mbeu ḓo shumiswaho kha vhurifhi he na vhala..eani tshiduna tsha hone tshi fhungoni ḓi pfalaho.
Shandulani fhungo ḓo talelwaho ḓi vhe mbudziso.
Bulani uri zwo khakheaho kha uvhu vhurifhi ndi zwifhio.
Lavhelesani khungedzelo asiyi, ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khayo.
DZANGANO ḽa MBULUNGANO
U VHA I TOU VHA DZHIA WO LALA ! ! !
Ri vha ḓi sela tshumelo nga luafhulelo lwo kalulaho.
Tenda vha vha vha muraḓo wa dzangano.
Vha nga ri kwama kha nomboro hedzi:
467 4344 kana 094 678
Kana vha ri dalela afho ofisini dzashu dzi re Mutundi tsini na kiliniki.
Ni tshi ṱoḓou kwamana na vha dzangano iḽi ni nga zwi itisa hani?
Topolani luambo lwa u fhuredzela lwo shumiswaho kha iyi khungedzelo.
Hu na ipfi ḓo pa.ekanyululwaho zwi songo tea, inwi ḓi topoleni ni ḓi shumise fhungoni no ḓi lulamisa.
<fn>Tshivenda HL P1 Prep Memo 2008.txt</fn>
Memorandamu uyu u na masiaṱari a .
U amba uri a nga si vha fune, nahone a vha ṱambi vha bva.
Ndi ngauri o vha a sa fhedzi ṅwaha a tshi khou funana na musidzana muthihi.
namba wo ya makhokha: u ṱuwa tshoṱhe -u phasa nga .aledzi: u phasa nga maraga dza nṱhesa.
A tshi nga lwatsi: O ondesa/U shandula vhasidzana satshiambaro: u funa a tshi litsha.
Hai, u tou vha na TFM
Ee, i na tshiṱaluli ngauri i sumbedza i sa tholi muthu kha vhuimo ha nṱha arali a na tshitshili.
Hai, zwi nga u kola nga vhathu, nahone zwi nga u dzhenisa khakhathini ya malwadze.
NSC - Memorandamu KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2
Khoudu Ṱhalutshedzo ya vhukoni Maraga
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa. 9 - 10
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho. 6
A ho ngo tou vha na u ṋekedza havhuḓi ha ḽikumedzwa, zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho,hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa. 5
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme. 4
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva hone-ha, hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha. 2 - 3
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi/mafhungo u bva kha tshibveledzwa. 0 - 1
Vhathu vha nwa halwa nga kunwele kwo kalulaho.
miṋa i khou pwashea nga mulandu wa zwikolodo zwa zwikambi,ya sala na mubebi muthihi.
Halwa vhu vhanga dzinndwa, mafuvhalo na dzimpfu.
Nga nṱhani ha zwikambi vhathu vha a shaya vhuḓifari vha dzhena kha vhudzekani zwi songo fanela, vha vho kumba na TFM kana VWFM.
Halwa vhu ita uri vhathu vha si ye mishumoni vha fhelelwa nga mishumo kana vha huvhala vhe mishumoni.
Vhugevhenga vhu a ṱuṱuwedzwa nga u kambiwa.
Zwikambi zwi a thithisa mitakalo ya vhathu.
Mbuno -7 Ndunzhendunzhe na luambo - 2 Vhulapfu - 1
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3
Vhashumi Tsumbo: Munna u shuma tshikoloni
Gonyela: U sumbedza sia Fulela: U thusa kana u itela mushumo
Sela: U tenga vhuse nga luselo Sela: U ya u vhinga musidzana
Ngauri Tsumbo: Ho ngo ḽa ngauri u khou lwala.
Vhu na ḓiresi mbili nahone na luambo lwa hone ndi lwa vhurifhi ha tshishaka.
.ho.ana Tsumbo: Ndi tea u rengisa mbohwana dzine nda vha nadzo.
A nga si tsha dovha : A nga dovha.
Mafhedziseloni ho ṅwalwa dzina na tshifani, madzuloni a dzina fhedzi.
Fonto ṱhukhu i ita uri muthu a sa kone u zwi vhona uri hu na u lalelwa.
Ndi u rwela luṱingo kha ṋomboro dzo bulwaho kana wa ya ofisini dzavho.
Luafhulelo lwo kalulaho
<fn>Tshivenda HL P1.txt</fn>
MARAGA: 70 TSHIFHINGA: AWARA 2
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fumimbili 12.
PFESESANI
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo IṄWE NA IṄWE i ṅwalwe kha siaṱari ḽiswa,
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo nakhethekanyo ya maipfi.
Kuvhekanyelwe kwa nomboro dza mbudziso kha ku tevhelwe sazwe zwa dzudzanyiswa zwone kha iḽi bammbiri ḽa u linga.
KHETHEKANYO YA A
Vhalani mafhungo a re kha TSHIPIḒA TSHA 1 na a re kha TSHIPIḒA TSHA 2 nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzi atevhelaho. Shumisani maipfi aṋu nga nnḓani ha musi ho pfi nishumise a re mafhungoni e na ṋewa. Mbudziso dza tshipiḓa tsha 1dzi thoma kha 1.1 dza guma kha 1.8, ngeno dza TSHIPIḒA TSHA 2
TSHIPIḒA TSHA 1
Luimbo lwa Lushaka
U imba ndi tshipiḓa tsha mvelele tsha lushaka luṅwe na luṅwe. Riimba musi ri madakaloni na zwililoni. Vhathu vha tshi shuma mishumo i konḓaho vha a imba, zwa vho ita uri vha pfe mishumo iyo i tshi vho nga yo leluwa. Izwi zwi tou nkhumbudza mafhuwe iwe vhathu.
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa tshakha dzo fhambanaho. Hu na nyambo dza fuminthihi dza tshiofisi. Nga nnḓa ha nyambo hedzi hu kha ḓi vha na dziṅwe dzine dza ambwa. Roṱhe ro vhofhekanywa nga maipfi a re kha tshiphugaṱhalu tshashu ane a ri, 'IKE E:/XARRA//KE.' Nga TSHIVENḒA zwi amba uri 'Vhofhanani inwi tshakha dzo fhambanaho.' Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ri na luimbo lwa lushaka. Luimbo holu lu anzela u imbwa kha miṱangano yoṱhe yapoḽitiki. Ngalwo ri vha ri tshikhou livhuwa na u humbela Muvhumbi uri a fhaṱutshedze shango ḽashu ḽa manakanaka. Lwone lu imbwa nga nyambo nṋa.
Ndi zwavhuḓi uri ri ḓivhe zwiṱukuṱuku nga ha luimbo holu. Lwo sikwa nga
Luimbo lwa lushaka lu imbiwa nga nyambo nṋa. Bulaniluthihi lwa nyambo idzo.
Ṋeani mbuno mbili dzine dza sumbedza zwine luimbo lwa lushaka lwa imbelwa zwone.
Ndi nnyi we a engedza luimbo lwa lushaka, nahone o lu engedza nga vhulapfu vhungafhani?
No lavhelesa tshiphugaṱhalu nga vhuronwane, ambani urimaipfi a re kha tshiphugaṱhalu o ṅwalwa nga luambo-.e.
Bulani zwivhili zwe Langenhoven a ita u tikedza lushaka lwa hawe.
Luimbo lwa lushaka lwo imbwa lwa u thoma musi hu tshi khou itea mini ?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni tikedze nga u khoutha zwi bvaho mafhungoni.
Sontonga o vha a songo dzhena tshikolo.
TSHIPIḒA TSHA 2
PFANELO DZA VHANA
Muthu muṅwe na muṅwe u fanela u ḓivha pfanelo dzawe. Pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi tou nga zwiḽai zwivhili zwa vhurotho zwomametshedzwaho nga bo.oro. Uri vhana vha kone u swikelela pfanelo dzavho hu fanela u vha na thikhedzo khulwane i bvaho kha vhabebi, vhaunḓi, na muvhuso. Vha fanela u aluswa nga nḓila ine vha vha na vhuḓifhinduleli uri vhumatshelo havho vhu vhe havhuḓi.
Vhana vha ḓitika nga vhabebi kana vhaunḓi vhavho. Vha na pfanelo ya uri vha ṋewe zwiḽiwa zwine vha ḽa vha fura. Vha fanela u fhaṱelwa vhudzulo havhuḓi, nahone vha fanela u wana dzilafho dzikiḽiniki, zwibadela, dziṅangani na huṅwe-vho. Hu na vhabebi vhanzhi vhane pfanelo hedzi vha si dzi dzhiele nṱha,ha dovha ha vha na vhana vha sa ḓivhi uri pfanelo iṅwe na iṅwe ina vhuḓifhinduleli ho teaho.
Ndi pfanelo dza vhana uri vha aluswe nga lufuno vho tsireledzea. A vho ngo tea u fhandekanywa na vhomme avho. Hune zwa konadzea vhana vha fanela u aluswa nga vhabebi vhavho. Vhaholefhali vha fanela u farwa zwavhuḓi, vha dzhena zwikolo, vha gudela mishumoyo fhambanaho uri na vhone vhutshilo vhu vha takadze. Zwi a mangadza u vhona vhaṅwe vhabebi vho sokou dzula na vhana vhavho vha vhaholefhali vha sa vha londi, nahone hu si na zwine vhakhou ita u khwinisa vhumatshelo havho.
U dzhena tshikolo ndi pfanelo ya ṅwana muṅwe na muṅwe. Hafha ndi hone hune Muhasho wa Pfunzo wa shela mulenzhe u sa phuphuledzi. Vhana vha wana pfunzo ya fhedzi u bva kha gireidiR u swika kha gireidi 12. Zwi tou vha khombekhombe uri ṅwana a
NSC dzhene tshikolo u swika a tshi vha na miṅwaha ya 15. Vhana a vho ngo tea u ḓidzhenisa kha ḽifhasi ḽa mishumo i re khombo kha mutakalo wavho, mishumo ine ya nga khakhisa pfunzo dzavho, mishumo ine yanga hoṱefhadza mivhili yavho na ine ya nga tshinya mikhwa yavho.Vhana vha tea u vha vhone vhathu vha u thoma u tsireledzwa arali hu na khombo.
Ndi pfanelo dza vhana u tsireledzwa kha tshiṱalula. Hu nga vha zwikoloni kana ngafhi; vhana a vho ngo tea u ṱalulwa ho sedzwa lukanda, vhurereli kana mbeu. Vha fanela u aluswa nga nḓila inevha pfesesana, vha konana, uri hu vhe na mulalo na vhuthihi vhunga Afrika Tshipembe ḽi shango ḽa tshaka dzo fhambanaho.
Muhasho wa Pfunzo u tikedza vhagudi nga u ita zwifhio?
Mafhungo a tevhelaho ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwamuthu? Tikedzani phindulo yaṋu.
Zwi khombekhombe uri ṅwana a dzhene tshikolo u swika a tshi vha na miṅwaha ya 15.
Vhana vha Vharema a vho ngo tea u dzhena tshikolona vhana vha Vhatshena.
Vhana vha a tendelwa u rengisa halwa tshipotoni.
Vhana vha vhaholefhali vha tea u dzhena tshikolo.
Bulani pfanelo NTHIHI ya ṅwana ni dovhe ni sumbedze navhu.ifhinduleli hawe khayo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Nga maipfi a re vhukati ha 80 na 90 ṅwalani phara i re na mbuno dza sumbe ni tshi khou nweledza zwiito zwivhi zwine vhagudi vha zwi ita musi vhe zwikoloni. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi ena a shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
MATSHILISANO A VHAGUDI ZWIKOLONI.
Muthu ndi muthu nga muṅwe. Muthu arali a dzula e eṱhe u vhulawanga vhuludu. Zwikoloni vhagudi vha vha vho kuvhangana nga vhunzhi. Ndi henefha hune vha fanela u ḓiphina hone nga utshilisana zwavhuḓi. Hu na vhagudi vhanzhi vhane vha tshila vha songo vhofholowa nge vhaṅwe vhagudi vha si vha fare zwavhuḓi.
Mulayo wa shango u lwa na vhufobvu nga nungo dzoṱhe. Fhedzi henefha zwikoloni vhagudisi vha ṱanganedza milandu minzhi inevhaṅwe vhagudi vha vhiga uri vho tswelwa zwishumiswa zwavho sadzibugu, dzipeni, dzikhaḽikhuḽeitha, dziruḽa na zwiṅwe. Muthu a tshi tswa u vha a tshi khou vhaisa muṅwe.
Vhagudi vhane vha tswa zwishumiswa zwa vhaṅwe henefha zwikoloni,na musi vho no bva zwikoloni vha ḓi isa phanḓa na vhufobvuhavho. Vhaṅwe vha a huvhadzwa kana vha vhulahwa vhe kha vhutshinyi honovhu. Vhunzhi ha vhathu vha re thumbuni ya lukhohe ndi mafobvu.
Khethululo ndi tshithu tshine tshi si ṱoµee na luthihi kha muvhuso wa demokirasi. Hu na vhagudi vhane vha nyala vhaṅwe ngevha vha vhaholefhali, nge vha kavhiwa nga HIV na Aids, ngelukanda lwavho lu si fane na lwavho, nge vha si vhe lushaka luthihi navho, nge vha si vhe mbeu nthihi navho kana nge vha sivhe kha vhureleli vhuthihi. Zwikoloni hu nga ḓifha vhukuma musi vhagudi vha tshi tshila vha tshi ṱanganedzana, vha sa nyalani.
Hu ḓi nga vhagudi vha zwiambo zwi sa ḓadzi mudzio, vhane khavhomaṱamba ha tou vha makwanḓani, vha khou anda ano ma.uvha. Vhagudi vhenevha vha sema vhaṅwe kiḽasini, vha pfala vha khou ṱavha mikosi ya maṱamba na zwiambo zwi songo ḓaho nga
Zwa vhukunzi-vho na zwone ndi zwiṅwe zwithu zwo bvaho nḓilani zwine vhaṅwe vhagudi vha ṱhoho dzo ḓalaho maḓi vha ḓidzhenisa khazwo. Vhagudi vhanevha vha ḓiphina nga u rwa na u dzhielavhaṅwe zwi re zwavho. Vha shengedza vha re na nungo ṱhukhu khadzavho nga nḓila i sa kon.elelei. Hone-ha, khunzi dzenedzi a dzinakelwi nga zwithu u ya thambo. Dzi fhedza dzo huvhadzwa nga vhathu dzi songo vhuya dza zwi lavhelela. Vhagudi vha fanela u ṱongisa vhukoni na vhutsila, hu si vhukunzi lini.
Hu na vhaṅwe vhagudi vhane vha bvafha u shuma mishumo yatshikolo vha kopa kha vhaṅwe nga swili, naho vhaṋe vhayo vha safuni vha fhedza nga u vha rwa.
Vhukuma zwikoloni zwashu a ḽo ngo lala.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10
KHETHEKANYO YA C : PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Mafhungo asia, a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no a tevhela:
Khombe yo pandamedza tshiendangolo tshe tsha shushedzamukegulu we a vha a khou ka vhuluvha ha pfungwi nga u musemela maṋo. Tshikegulu tsha khuvhe tsho ṱanula zwirethembilu i muṱanani. Tshi tshi swika muṱani tsha khukhulana na tombo, tshe fhasi hwiri. Vhuḽa vhuluvha ho ḓo bikwa nga muvhuye wa iḽa mbuyavhuhadzi yatsho.
Topolani dzina ḽithihi ḽi si shumise fhungoni ḽi pfalaho. na tshiduna ni ḽi
Ṅwalani ipfi ḽo teaho talelwaho ni dovhe ni pfalaho. vhudzuloni ha iḽo ḽo ḽi shumise fhungoni ḽi
Mutumbu na magumo zwa vhurifhi ha tshiofisi asizwi, zwivhaleni ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela:
Topolani mafhungo MAVHILI a songo teaho kha
Yo fara tshedza tshaṋu. I ḓo ni takula.
Ri ṋekedza khoso kha masia a : Khomphuyutha, Ndango ya masheleni, Ndango ya vhashumi, Ndango ya mbambadzo na Ndango ya mabindu.
IBE Vhoṱhe vha fhelela hone. Hu ṱanganedzwa vha mbadelo dzo fhelelaho.
Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha khungedzelo iyi?
Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha zwifanyiso zwo shumiswaho.
Bulani tshithu TSHITHIHI tsha ndeme tsho ṱahedzwaho kha khungedzelo iyi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 30
<fn>Tshivenda HL P2 Exemplar 2009 Memo.txt</fn>
GIREIDI 12
MEMORANDAMU
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: Awara 2ṋ
Memorandamu uyu u na masiaṱari a .
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
MBUDZISO 1 ( Mbudziso ndapfu )
KHA HU DZHIELWE NZHELE ZWI TEVHELAHO:
Hu dovhe hu sedzwe na adendamu
ADENDAMU Murendi u shumisa maipfi o pfumaho vhurendi u itela uri a bvisele khagala vhuḓipfi ( .imu.i) hawe na u karusa vhuḓipfi ha vhavhali vha tshirendo itsho.
U pfala a tshi vhilaedzwa nga u vhona nga maanḓa vhokhotsi vha si tsha ṱhonifhiwa,
Thikhedzo: Mutala 2 - Ipfi 'pfiriri' ḓi amba khakhathi, zwi sumbedzaho uri demokirasi yo bveledza khakhathi na u shaya vhudziki miṱani ya vhaven.a.
Ndi ngazwo khotsi a tshi vho shanduka ṅwana, zwi sumbedza uri vhokhotsi a vha tshe na tshirunzi tshe vha vha vhe natsho zwiḽa kale.
Hezwi zwi a mu ṱungufhadza ngauri u ri demokirasi ndi muvhuya kha vhoṱhe, ndi uri yo lindela nnyi na nnyi, hu si tshiṅwe tshigwada tsha vhathu, kana mbeu lini. Mashudu mavhi vhathu avha a vha ḓivhi demokirasi.
Murendi u shumisa maipfi 'tsinde' na 'tavhi', a tshi ombedzela uri vhukuma ngoho i ḓo ḓi dzula i ngoho, uri khotsi muḓini vha ḓo ḓi dzula vhe khotsi, izwo zwi nga si shandulwe nga demokirasi. Hezwi ndi zwiga zwi sumbedzaho uri u shandukisa izwi zwi a konḓa vhukuma. Fhedzi murendi u pfa vhuṱungu, khathihi na u dinalea a tshi vhona muthu a tshi ita zwi songo fanelaho demokirasi.
Maipfi khotsi', 'khosi', 'musadzi' na 'dzula' kha phara ya u fhedza a mbo ḓala u khwaṱhisa vhuimo ha murendi uri vhukuma demokirasi a yo ngo tea na luthihi u shandukisa zwiimiswa na vhuimo zwi wanalaho kha matshilisano ashu.
Nga hezwi murendi u ombedzela uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo yawe nahone i tea u ṱhonifhiwa, Nga u shumisa maipfi o pfumaho, murendi o kona u bveledza ḽimudi ḽa tshirendo na u ṱana vhuḓipfi hawe khagala.
KANA
MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
Ndi lufu. Tshirendo itshi tshi amba nga ha lufu lwa vhana vha musadzi nahone vha dzofha ḽa vhuhosini, vha tshi fhela nga u fa./Ndi vhuthubwa. Murendi u amba nga ha vhakololo (Vhana vha musadzi) vhe vha sokou thubwa vha ya naḽo mme mubebi a sala o ṱungufhala sa zwiḽa ḽiivha ḓo dzhielwa zwifhondo zwaḽo,
Murendi u bvukulula vhuṱungu vhune musadzi (mme mubebi) a vhu pfa musi vhana vhawe vho sokou ralo u ḽiwa nga Areḓi, Mubebi uyu u nga ' ...iivha ḓe ḽa fhurwa mafhondo nge muzwimi a pfula mafhondo aḽo (vhana avho).
Ngozwi' ndi tshiga tsho imelaho vhana..o tea ngauri ngozwi i tshi bva zwipiḓa, zwi sumbedza mbebo/vhana vha tshi lozwea nga u fa kana u ngalangala vha si tsha dovha vha vhonwa.
Ndi mme mubebi wa avha vhana.
Ndi .ifanyisi. Murendi u fanyisa mufumakadzi o raloho u felwa nga vhana na ḽithubwa, ngauri mufumakadzi u dzulela u lila lufu lwa vhana vhawe, sa ḽithubwa ḓo xelelwaho nga zwe ḽa vha ḓi nazwo.
KANA
MBUDZISO 3 ( Mbudziso pfufhi )
U khou kaidza bindu ḽa u rengisa mivhili.
Ndi vhasidzana/vhananyana
U sumbedza vhuḓipfi hawe ha u pfa vhu.ungu/dinalea/u bveledza mutevhetsindo u ṱavhanyaho na u ongolowa musi a tshi fhirisa mulaedza wawe.
Nyombedzelo/Khwa.hisedzo ya u sumbedza uri a hu na tshine vhananyana avha vha rengisela tshone mivhili yavho arali hu si tshelede fhedzi.
U amba vhulwadze ha HIV/AIDS Na maṅwe a ḓiswaho nga zwa vhudzekani/ Zwithu zwine zwa ḓo tambudza vhaswa avha vho no hula/ kha vhumatshelo havho.
Ndi .ifanyisi. Vhananyana vha vho ḓo sala vho no vhisala/vho tshinyalelwa sa zwikengevhe.a zwo no vhisalaho lune zwa si tsha shumisea, khazwo ndi u la.wa.
Vhe vha vha vha tshi thetshelesa vhabebi/vhahulwane zwiḽa musi vha tshi laiwa.
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Ndi sonethe. Tsho vhumbwa nga mitaladzi ya 14/Ndi a.egori. Tshi khou funza vhathu uri ri litshe u sokou pomoka vhaṅwe kana u vhona vhaṅwe milandu ri songo thoma ra ḓisedza na riṋe vhaṋe vhunga hu si na kwae fhano shangoni.
U khou eletshedza vhathu uri kha ri litshe u sokou pomoka kana na u sumbana nga minwe ngauri fhano shangoni a hu na ane a pfi ha na vhukhakhi na luthihi.
Murendi o dinalea. U diniwa nga vhathu vhane vha sokou pomoka/u vhona vhaṅwe mulandu ngeno na vhone vha tshi ḓi khakha/Kha ri ḓisedze ri sa athu u sasaladza/pomoka vhaṅwe.
Zwi amba uri muthu kha range/thome u lugisa ene mu.e/u ḓisola ene muṋe.
Khesura. U ombedzela/u kaidza munwe hoyu/havha vhathu vha vhonaho vhaṅwe vhathu mulandu.
MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
Hu shumiswa RUBRIKI na ADENDAMU
Murendi u sasaladza kutshilele hoku kuvhi nga u shumisa figara dza muambo/zwifanyiso zwa muhumbulo zwo fhambanaho u itela u bvisela khagalatshidziki/thero ya mafhungo a wanalaho tshirendoni itshi.
Tsumbo dza figara dza muambo/zwifanyiso zwa muhumbulo:
Mbudziso dzi si na phindulo sa '.wana-.wana ndi nnyi? Wa nnyi? Hafha murendi u khou ombedzela nga mbudziso hedzi uri a hu na ṅwana na muthihi naho e wa nnyi zwawe ane a nga ri ndi ene wa vhukuma (ene-ene). -U shumisa ndovhololo, sa: '.wana-.wana' a tshi ṱoḓou ombedzela uri ṅwana kwae ndi ufhio. -U shumisa ḽifanyisi sa, 'sa govhole ra havha 'Govhole ḽa havhiwa ndi u lugisela mukumbi wavhu.i/u ḓifhaho u no ḓo bveledzwa nga u havhiwa uho. Hezwi zwi amba uri vhana vhavhu.i/vha mikhwa yavhuḓi ndi avho vha thetshelesaho, vha tendaho u eletshedzwa uri vha aluwe vhe vhathu-vhathu vhane vha ḓo takadza vhabebi vhavho matshelo. - .ifanyisi: 'A ta.wa a nga mapfura' (mutala 14). Murendi u sedza ṅwana wavhuḓi sa mapfura a ṱolwaho, a kunakisaho na u tamea kana u tamiwa ha ṅwana wa mikhwa nahone vhabebi vha ḓiphina na u ḓihudza ngae. - U shumisa aironi/.ishandafhungo nga mitala 21 u swika 24 ('Ho ro ... shavha') Afha murendi u sumbedza uri sa vhabebi ri .irwa khana ro takala musi ro beba vhana, fhedzi u takala honohu hu shanduka ma.ambilu musi 'mbebo yo shashata', zwa mbo fana na musi ri songo beba. -.iambele: 'Mbebo yo shashata.' (mutala 24). Hezwi zwi amba uri vhana vhe ra beba vha shanduka makhaulambilu a vhabebi, zwi ḓi nga ndi mbebo yo balaho/kundaho - a ri vhoni zwivhuya kha vhana vhe ra beba. - Murendi o zwi kona vhukuma u ṱoṱomodza thero heyi nga u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo zwo fhambanaho.
KANA
MBUDZISO 6 ( Mbudziso pfufhi )
Ndi .ifanyisi. Govhole ḓo havhiwaho zwavhuḓi ḓi fanyiswa na ṅwana a aluwaho a tshi thetshelesa vhabebi ngauri u vho ḓo nga 'tuvhu' ḽine ra ḓo nwa ḓi tshi ḓifha - Ndi uri u ḓo vha Ṅwana-ṅwana a takadzaho vhabebi nga kutshilele kwawe.
wana wavhuḓi (kwae) ndi uyo wa mikhwa yavhuḓi, nahone a takadzaho mbilu dza vhabebi vhawe.
Zwi amba uri musi vhana vho bebiwaho vha tshi hula vha vho shanduka ma.isambilu/thaidzo kha vhabebi vhavho/vhana vha sa bveledziho zwivhuya.
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
TSHI ḓo LILWA - PHASWANA NE ADENDAMU Mbudziso 7 (Mbudziso ndapfu) Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana ro no vhala bugu u bva mathomoni u swika i tshi fhela kana ngeletshedzo ine muṅwali a tama u swikisela vhavhali. Nganeani iyi thero yo ḓisendeka kha vhuhovheleli ho kalulaho vhune ha fhedza nga u dzhenisa muthu khakhathini ( vhumphwamadzanga). Mafhungoni haya ri wana uri magevhenga o wanululwa lune u dzumbama khavho a zwi tsha konadzea vhunga vho no wanala. Tsha khwine hu nga vha u tou ḓiṋekedzela kha mulayo kana vha tou .ivhulaya. Vho-Emeḽi ri wana vha na vhutamatama ho kalulaho. Vha funesa zwithu zwa nṱhesa na zwine na munna wavho Vho-Luvhone vha sa kone u zwi swikelela. Zwenezwi zwi ita uri muḓini hu vhe na zwikolodo zwinzhi zwe vha vho ḓo balelwa u zwi badela. Thundu yavho i lila u rengiswa nga nṱhani ha u balelwa u badela zwikolodo. Musi vha tshi vhona zwithu zwi tshi khou koḽda, Vho-Luvhone vha ṱoḓa thuso ya masheleni kha murathu wavho Dzhalagoma wa .igevhenga. Thuso iyo vha i lifha nga u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga. Vho-Emeḽi vha rengisa mbanzhe Yunivesithi ya Venḓa ngeno munna wavho Vho-Luvhone vha tshi reilela magevhenga a tshi ya u khuthuza. Bindu ḓivhi ḽa Vho-Emeḽi ḓo ḓo tshimbila zwavhuḓi, na masheleni a tshi khou dzhena e manzhi. Tshiimo muḓini wa ha .e.hulwe tsha sumbedza u shanduka. Vha thoma u tshila vhutshilo ha nṱhesa. Naho zwo ralo a vho ngo fushea nga masheleni, vho ḓi ṱoḓa zwa nṱha. Vho-Luvhone vho ḓo humbula na u litsha mushumo. Vhathu vha thoma u sola kutshilele kwa muṱani uyu. Vho-Emeḽi vha a wanululwa uri vha khou rengisa zwidzidzivhadzi. Vho ḓo fariwa vha fhedza vho rengululwa.
Dzhalagoma u ya khonferentsini Makwarela u ya u ṱangula goloi dza vhathu. O mbo dzhenwa nga ipfi ḽa Mudzimu a ḓea vhuṱanzi ha vhuvhi hoṱhe he a ita na khonani dzawe. Tshiphiri zwino tsho bvela khagala: Vho-Emeḽi na munna Vho-Luvhone naho vho vha vho ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga vha tshi vhona unga a vha nga vhonali zwino zwo bvela khagala a vha tshe na vhushavhelo. Lugwada ulwo lwoṱhe lwo fhedza lwo farwa lwa valelwa khothoni. Vhutamatama ha zwithu zwa nṱhesa ha Vho-Emeḽi vhu fhedza ho vha dzhenisa khomboni na munna wavho Vho-Luvhone .e.hulwe.
KANA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
Ndi Luambo.
O pfa u pfi thundu dza ha .e.hulwe dzi khou ṱoḓou rengiswa.
Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi.
U ṱoḓa u renga thundu.
Muthu ane a vha na vhutshivha a sa vhavhaleli.
Vho-Emeḽi - vha funesa zwa n.hesa/vha shuma yunivesithi ḽaiburari Vho-Luvhone - a vha funesi zwa n.ha/ndi mudededzi.
Zwi a dzhenisa khakhathini. Vho-Emeḽi na Vho-Luvhone vho ṱoḓou rengiselwa thundu dzavho dzoṱhe nga u balelwa u badela.
Vha a ṱonga na u funesa zwa nṱha.
Uri Luambo thundu idzo o vha a khou dzi ṱoḓa vhukuma; ndi ngazwo o tou vhilula a tshi dzi .ela.
Vho-Luvhone vho vha vha khou ṱoḓou mu pandamedza, a vho shavha nga goloi.
Ee, Vho-Emeḽi na munna wavho Vho-Luvhone vho ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga vha fhedza vho farwa vhoṱhe,
Zwi a itea vhutshiloni uri musi muthu e ḽigevhenga a shanduka nge a pfa ipfi ḽa Mudzimu sa zwe Dzhalagoma a shandukisa zwone.
U lingedza nga nḓila dzoṱhe u ṱoḓa thuso ya masheleni ane a nga lifha ngao zwikolodo hu si u a ṱoḓa nga nḓila ya u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga lini.
KANA
BULAYO ḓo ṱalifhaho - MAGAU AW MBUDZISO 9 (Ndapfu) ADENDAMU Thero ndi mulaedza une vhavhali vha u wana musi vho no vhala mafhungo a bugu iyo u bva mathomoni u swika a tshi fhela. Kha mafhungo a re buguni thero yo ḓisendeka kha vhutshivha na vivho, ndi uri arali muthu a tshi khou ita zwivhuya naho wa lingedza u zwi thivha nga u mu vhambela maano mavhi u ḓo ḓi fhedza o bvelela, iwe wa fhedza wo wela khomboni/Muthu a itela muṅwe vhuvhi o dzumbama zwi a bvela khagala wa fhedza wo no wela khomboni. Kha mafhungo haya ri wana vhafunzi Vho-Mamidze, Vhamusanda Vho-Mukhotho na Vhakoma Vho-Mandiwana vha tshi vhenga Vho-Lugisani vhane musi vhe khoroni, vha tshea milandu vha sa iti zwa tshanḓanguvhoni. Vha vhamba maano a u 'vhulaha' Vho-Lugisani muyani nga nḓila yo .alifhaho.
Vhanna avha vho vhamba maano uri Vho-Lugisani vha pfuluselwe Dovhoni ha Vho-Nyamalwela Singo vha tshi itela u ima phanḓa Vho-Lugisani kha bindu ḽa u rengisa mitshelo na uri vha si tsha kona u fhaṱa vhengele ḽa halwa saizwi Dovhoni ho vha hu si na vhathu vhanzhi vhane vha nga imisa bindu iḽo. Vho-Lugisani vha konḓelela u ya Dovhoni naho zwo vha zwi tshi khou vhavha, vha swika vha galatsha vhathu vha pfulutshela Dovhoni vha wana Vho-Ramabindu vhe vha vha vha tshi ḓo thusa Vho-Lugisani kha u bveledza shango ḽa Dovhoni. Vho-Makhado na Vho-.ethononda vho ḓo fhaṱa mabindu Dovhoni. Vho ḓo thusana na Vho-Lugisani kha u ya u humbela masheleni a u bveledza iḽo shango. Ho ḓo fhaṱwa tshikolo, ha bwiwa maḓi, ha fhaṱwa na kiḽiniki, Izwi zwo ḓo ita uri Vho-Mandiwana na khonani dzavho vha ise phanḓa na u vhamba maano a u 'vhulaha' Vho-Lugisani nga nḓila yo .alifhaho. Vhafunzi Vho-Mamidze vha ṅwalisa Tshammbenga vhurifhi ha nga ho ṅwalwa nga Vho-Lugisani vhu tshi khou amba uri Vho-Lugisani vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni. Izwi zwi luṱanya Vho-Lugisani na Vhamusanda Vho-Mphaga. Vho-Lugisani vha pfi vha a pandelwa shangoni. Tshammbenga na khonani dzawe vha ya vha posa matombo muḓini wa Vho-Lugisani..i.we ḽa matombo ḓi vhulaha lutshetshe lwa Vho-Lugisani. Vhathu vha pandamedza vhaṱhannga vhaṋa. Tshammbenga u a farwa nga mapholisa a ambulula uri muṅwali wa vhurifhi a si Vho-Lugisani. Ngoho i bvela khagala. Vho-Lugisani vha fhedza vha songo tsha pandelwa, vha vhewa vhuhosi Dovhoni. Vhafunzi Vho-Mamidze, Vho-Mandiwana, na Vhamusanda Vho-Mukhotho vha kudzwa khothoni. Naho Vho-Mandiwana na khonani dzavho vho vha vha tshi khou lingedza u 'vhulaha' Vho-Lugsani nga nḓila yo ṱalifhaho a vho ngo kona u vha ima phanḓa. Vhutshiloni havho hoṱhe vho fhedza vho bvelela ngeno vhavhaisi vhavho vho dzhena khothoni.
KANA
MBUDZISO 10 ( Mbudziso pfufhi)
Vho vha vha tshi bva musanda Mphagani khoroni.
Vho vha vha vha tshi bva u sengisa milandu\u dzudzanya mafhungo a shango.
Vhalanda vha Dovhoni vho vha vha tshi nyadza Vho-Nyamalwela Singo musi hu tshi khou ṱolwa tshumelo musanda muhulwane.
Arali Vho-Lugisani vha hana u ya Dovhoni vhukoma ho vha fhelela.
Arali vha tenda u ya Dovhoni pulane dzavho dza u fhaṱa vhengele ḽavho ḽa u rengisa halwa dzo pfuvha.
Vha vhudza Vhamusanda Vho-Mphaga uri vha ise Vho-Lugisani Dovhoni hu u itela uri bindu ḽa halwa ḓi si tsha fha.wa/Vha luṱanya vhamusanda na Vho-Lugisani nga u ṅwala vhurifhi ha u vhanga shango ḽa Dovhoni sa ho ṅwalwaho nga Vho-Lugisani/ vha tou dovha vha zwi bula uri vha tea u vhulaha Vho- Lugisani nga nḓila yo .alifhaho.
Nge Vho-Lugisani vha amba uri Vhafunzi Vho-Mamidze vha farele Phundulu we a vha sukumedzela tshaloni sa izwi zwi zwithu zwo bvelelaho vhege yo fhiraho.
Vho-Lugisani vho ri vha tshi tou vhidza halwa, Bidzha a vhu dzhavhula tshanḓani tsha Vho-Sarah a mbo ḓi khoba ha vha u ponya ha Vho-Lugisani.
Ndi vhathu vha vhutshivha vhane vha sa fune zwa Vho-Lugisani zwi tshi naka.
Vho-Lugisani vho kombetshedzwa u ya Dovhoni nga khosi Vho-Mphaga ngeno vhone vhaṋe vha sa hu funi.
Ee, vho fha ṅwana wavho tshiganame uri a shelele Vho-Lugisani halwani uri vha nwe vha fe.
Ee, ngauri vho vha vha tshi khou kaṋa zwe vha zwala.
Hai, a si kwavhuḓi ngauri vha nga si dzhie mushonga wa u vhulaha vha shelela muthu sa izwi hu si na muthu a re na pfanelo dza u vhulaha muṅwe.
Ndo vha ndi tshi ḓo ambulula Vho-Mandiwana vhukati ha khoro uri vho dzhia mahumi mavhili a dzibonndo, nda dovha nda i vhila ( Na zwiṅwe-vho zwi pfalaho).
KANA
MAFELADAMBWA : SIGOGO, nṋe MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) Thero ndi fhungo ḽine muṅwali a khou rera ngaḽo kha bugu yawe, ndi kha ḽeneḽi fhungo hune vhavhali vha wana mulaedza/ pfunzo. Kha mafhungo haya Mawela u khou kaidziwa/laiwa kha u sokou wela mafhungo nga nṱha kana u sokou ḓidzhenisa zwithuni zwi sa mu kwami ngauri a nga sokou fela felo sa bete, kana hone u fela dangwa mukumbi a songo nwa. Kha bugu heyi ri wana Mawela a tshi khou ambiwa nga mme awe vhane vha mu ḓivhesa sa muthu ane a so kou wela - wela kha mafhungo a sa mu kwami.
Mawela o vha ene o thomaho u vhona thevhe giratshini, a pfa na munukho wa tshithu tsho sinaho. Fhedzi ri wana a tshi tendelana na mme awe na makhadzi kha fhungo ḓo vhuyaho ha ṋanga Vho-Muraga ḽa uri tshe tsha vha tshi giratshini a si mmbwa ndi phele. U tenda na zwa uri yo vha i songo fa yo tou .ifisa naho o pfa munukho a vhona na madunzi. Mawela u livhala tshoṱhe murero we a vhudzwa nga mme awe, a mbo ḓi tou dzhia mafhungo aya a a ita awe. U mbo ḓi tou dzhena tshoṱhe kha vhutendatenda ha zwa vhuloi, a sa tame u edza khotsi vhe vha ri naho mmbwa vha sa ḓivhi uri yo dzhena nga ngafhi nahone hani, vhone vha .itenda uri ndi mmbwa. Mawela u isa phungo ya vhuloi ha Vho-Maemu a dovha a sumbedza o ḓilugisela u vha lifhedza naho zwi tshi ḓo ita uri a si ḓele Khushumusi hayani. Mawela u kungana na khonani dzawe a yo ita ndingedzo dza u .odou .ho.hedza muḓi wa ha .ialama woṱhe nga mulilo. Hezwi zwo ita uri a farwe a gwevhelwe miṅwaha ya fumimbili a dzhele. Ho vha na ḽishandafhungo kha bugu heyi. Hezwi zwe mme awe vha ri kha .igade/.ilinde khazwo uri a songo fela felo, o mbo ḓi fhedza zwo mu balela a fela felo sa bete ḓi tshi wela mutukuni.
KANA
MBUDZISO 12 (Mbudziso pfufhi)
Ndi Mawela.
U vhonisa malugana na zwo bvelelaho ha khaladzi avho, vho vha vha songo ruṅwa nga muthu.
Ho wanala ḽibwa ḓo faho ḓi sagani giratshini ya ha Ramasunzi ye ya vha yo khiiwa.
Vho-Sara vho ima navho ngeno, Vho-Ramasunzi vha songo ima navho.
Vha dzhia kerekeni hu si na maanḓa a tsireledzo.
Hai, vhutendatenda kha zwa vhuloi ho kunda vhuṱali hawe.
Hai, a vho ngo to bvumba, sa muthu a dzulaho henefho muvhunduni muthihi phungo vho ḓi tou i pfa.
Hai, u vhulaha zwo khakhea nahone zwi lwa na ndayotea ya shango.
Vho-Ramasunzi, vha a kona u ima vha khwaṱha kha zwine vha tenda khazwo, nahone zwi tshidzaho.
Hai, muthu u fanela u ṱhonifha vhutshilo ha vhaṅwe vhathu - zwa sa ralo u fanela u kaṋa mitshelo ya zwiito zwawe.
Ee, o ita zwe a itwa nga u ṱuṱuwedzwa na nga vhutendatenda ha zwa vhuloi - zwi a vhavha musi u tshi vhona tshikolo tsho mu fhelela.
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
HA U TSA NDI HA U GONYA - MAFENYA LL MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)
Bugu ya ḓirama yo vhumbwa nga nṱha na mabono..irama hei i na luṋa luthihi lwo vhumbwaho nga mabono a rathi. Musi ri tshi sedza nḓila ine mabono a tevhekana ngayo, ri vha ri tshi khou vhona nyelelo ya mafhungo.
Ri sedza-vho na u tambea na u sa tambea ri tshi laulwa nga dzudzanyo ya tshiteidzhi, tshivhalo tsha vhatambi na zwiitei.
Hu na u elela havhuḓi ha mafhungo kha mabono oṱhe. Nahone nḓila ye mabono a vhewa ngayo ro sedza nzudzanyo ya tshiteidzhi ndi yavhuḓi. Hu nga si vhe na u shandula tshiteidzhi lwo kalulaho vhukati ha mabono, vhupo ha hone hu a elana.
Vhatambi a vho ngo ḓala u fhira mpimo. Ndi vhatambi vha rathi fhedzi.
KANA
MBUDZISO 14 ( Mbudziso pfufhi)
Vha khou amba vhe barani.
Vho vha vha tshi khou nwa halwa.
Yo vha i tshi khou ya u rengwa barani.
Ndi Vho-.engwenda, vho vha vha tshi khou ya u renga.
Ndi Ntshavheni na Funzani.
Funzani ha tevheli zwitshele, Ntshavheni a pfa zwitshele u a zwi tevhelela.
Zwi ita uri vhathu vha lu.ane/mi.a i pwashee.
Ee, Alice o vha a tshi khou ya khosoni ya zwa milayo musi Ntshavheni a tshi mu hanela.
U na vivho na u sa fulufhela mufumakadzi wawe.
Ndo vha ndi tshi ḓo ṱalutshedza khonani dzanga uri ndi mu funa naho a sa fulufhedzei, nda sa tevhedze zwine vha amba.
KANA
Bugu ya ḓirama yo vhumbwa nga nṱha na mabono..irama heyi i na nṱha tharu. luṋa lwa u thoma lwo vhumbwa nga mabono maṱanu, lwa vhuvhili lwo vhumbwa nga mabono maṱanu . luṋa lwa vhuraru lwo vhumbwa nga mabono a rathi.
luṋa 1 Bono 1 muḓini wa Vho-Bukuṱa Tshirenzheni. Vho-Bukuṱa vho dinalea nge Tsumbedzo a sa sheledze ngadeni. Bono 2: Vho-Bukuṱa na Ntshengedzeni lufherani lwa u eḓela. Bono 3: Ntshengedzeni na Muofhe vhe tshikoloni nga phausi. Bono 4: muḓini wa Vho-Bukuṱa (Vho-Takalani na Tsumbedzo.) Bono 5: Vho-Takalani na Ntshengedzeni hayani. luṋa 2 Bono 1: Tshikoloni, Vho-Raṅwedzi, Vho-Ramuntswu, Muofhe na Ntshengedzeni. Bono 2: Tshikoloni Bono 3: muḓini wa Vho-Bukuṱa nga masiari Bono 4: muḓini wa Vho-Bukuṱa nga madekwana Bono 5: Hayani ha Vho-Bukuṱa nga matsheloni Lu.a3 Bono 1: muḓini wa Vho-Bukuṱa nga madekwana. Bono 2: Tshikoloni Bono 3: Ofisini ya vhashumelavhapo Bono 4: muḓini wa Vho-Bukuṱa Bono 5: Tshikoloni nga matsheloni Bono 6: .hohon.ou ḓuvha ḽa khothe
Ri sedza-vho na u tambea na u sa tambea ri tshi laulwa nga nzudzanyo ya tshiteidzhi, tshivhalo tsha vhatambi na zwiitei.
Hu na u elela havhuḓi ha mafhungo oṱhe. Nahone nḓila ye mabono a vhewa ngayo ro sedza nzudzanyo ya tshiteidzhi ndi yavhuḓi. Hu nga si vhe na u shandula tshiteidzhi lwo kalulaho vhukati ha mabono, vhupo na hone hu a elana.
Vhatambi vhahulwane a vho ngo ḓala u fhira mpimo.
KANA
MBUDZISO 16 ( Mbudziso pfufhi)
Vho-Bukuṱa na Vho-Takalani.
Vho vha vha tshi mu rwa.
Kamarani yawe kana a tou ya kamarani yavho.
Mushumo wa Vho-Awelani ndi u thusa vhathu/ndi mushumelavhapo.
Ntshengedzeni u khou shengedzwa/tambudzwa lwa vhudzekani nga Vho-Bukuṱa:
U ya ha dokotela na u ya mapholisani.
U vula mulandu.
Mubebi ane a dzulela u tambudza vhana lwa vhudzekani u fhedza o dzhena khomboni.
Tsumbedzo o vha a sa fhiwi tshelede, u sheledziswa ngadeni ngeno Ntshengedzeni a tshi fhiwa tshelede.
Vho vha vha sa ṱoḓi pholisa ḓi tshi .zhenelela kha mafhungo a muṱa wavho a u tshipa/vho vha vha tshi vhona u rwa afho muṱani hu pfanelo dzavho.
Vho-Bukuṱa vho gwevhiwa vhutshilo havho hoṱhe vhe dzhele.
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NNGANEA NA ḓirama - MARAGA: 25 Kha vha dzhiele nzhele phambano I re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu
KHOUDU NA KUAVHELE KWA MARAGA
ZWI RE NGOMU [15] U.alutshedza ṱhoho. Vhudzivha ha mihumbulo, u tikedza na u pfesesa tshibveledzwa.
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO [10] Tshivhumbeo, nyelelo I re na ndunzhe-ndunzhe na ḽikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo
Khoudu 7 80 - 100%
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha I tikedzwa u bva kha tshibveledzwa
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe - MARANGAPHANḒA na magumo zwa nṱhesa. - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhuḓi nahone yo fhaṱwa zwavhuḓi. - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Khoudu 6 70 - 79%
Vhuswikeleli ha nṱha Maraga: 11
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi I pfalaho, I tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha nṱha Maraga : 07
Khoudu 5 60 - 69%
Vhuswikeleli ho dziaho Maraga: 09 of 10
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine
miṅwe mihumbulo I pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone I sa tikedziwe nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho dziaho Maraga : 06
tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo I re na ndunzhendunzhe. - MARANGAPHANḒA na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe - Nyelelo ya mihumbulo I akona u tevhelelea - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Khoudu 4 50 - 59%
Vhuswikeleli vhu fushaho Maraga: 08
Mihumbulo minzhi yo tikidzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho Maraga: 05
hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo - Phindulo I ṱahela nyelelo yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi I re na ndunzhendunzhe. - Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo nahone tshitaila hunzhi tsho tea. Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Khoudu 3 40 - 49%
Vhuswikeleli ho linganelaho Maraga: 06 of 07
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Phindulo ya vhudzivha
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhu.kusa.
Mihumbulo a I ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho linganelaho Maraga :04
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana. - tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Khoudu 2 30 - 39%
Phindulo yo ḓala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, Ṱhalutshedzo yo khakheaho/ Mihumbulo a I tikedzwa zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha fhasi Maraga :03
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḓi ṱahelaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo. - Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwavhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi. - Phara dzo khakhea.
Khoudu 1 0 - 29%
U sa swikelela Maraga: 0 - 5
Phindulo I sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo I a konḓa u tevhelela nahone kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
U sa swikelela Maraga : 00 - 02
Zwi a konḓa u amba araii mbudziso yo fhindulwa - A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho pulaniwaho hu na thevhekano. - Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho. - A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe
KHOUDU
Vhuswikeleli ha nṱha 70 - 79%
Vhuswikeleli ho dziaho 60 - 69%
Vhuswikeleli vhu fushaho 50 - 59%
Vhuswikeleli ho linganelaho 40 - 49%
Vhuswikeleli Ha fhasi 30 - 39%
U sa swikelela 0 - 29%
Zwi re ngomu na luambo
Phindulo yo vhewaho lwa nṋa nṱhesa: 90%+. Phindulo yo vhewaho lwa nṱhesa: 80 - 89%
Mihumbulo minzhi yo dziaho i khou ṱanḓavhudzwa ya tikedzwa u bva kha tshirendo
Mihumbulo minzhi I pfalaho yo ṋewa, ya tikedzwa zwavhuḓi u bva tshirendoni.
phindulo i no ḓi pfala yo ṋewa.
miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, hone i si yoṱhe nahone i songo tikedzwa nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo. Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mafhungo a pfalaho.
Vhunzhi ha mafhungo o tikedzwa, fhedzi kanzhi lu sa tou tendisea. Mutheo wa kupfeseselwe kwa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo zwi hone. dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mihumbulo a I kholwisei nahone hu na u tikedza u bva tshirendoni huṱuku.
Phindulo i ṱana vhupulani ho khakheaho. - Mafhungo ha ngo tevhekana zwavhuḓi.
Phindulo I na ndovhololo nahone tshiṅwe tshifhinga I tshi amba zwo bvaho.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa. - ḽikumedzwa ḽa fhasi nahone ḓi ṱahelaho vhupulani , zwa mbo thithisa nyelelo ya mafhungo
Ndingedzo ya fhasisa ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo ṅwalwaho a dzi na thikhedzo kha tshirendo.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa. Zwi a konḓa u amba uri ṱhoho yo fhindulwa. - A hu na tsumbo ya vhupulani .
Mafhungo a re na ndunzhendunzhe. - Mathomo na magumo zwa nṱhesa. - Mihumbulo yo vhekanywa na u fhaṱwa zwavhuḓi - Luambo, khalo na tshitaila zwo vhibvaho, zwi nyanyulaho, zwo lulamaho 8 --10
Mafhungo na kuhumbulele zwi a tevhea nga vhulelu. - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulamaho nahone zwo teaho ndivho..ikumedzwa yavhuḓi 7-7ṋ
MARANGAPHANḒA na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe- -Nyelelo ya phindulo I a kona u tevhelea. - Luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo llulama 6 - 7
phindulo I ṱahela nyelelo yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi I re na ndunzhendunzhe. -Vhukhakhi vhuṱuku kha luambo, khalo na tshitaila Hunzhi zwo tea. 5ṋ
Hu na tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwi tei ndivho ya kuṅwalele kwa akademi vhukhakhi ha luambo na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri tshipiḓa tsha maṅwalwa hetshi tshi sa bvelele nahone tshitaila a tshi elani na ndivho ya u ṅwala ha akademi
Luambo lwa fhasisa. Tshitaila na khalo zwo khakheaho. - A hu na ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda HL P2 Exemplar 2009.txt</fn>
GIREIDI 12
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: awara 2
PFESESANI
Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso:
Ni songo sokou vhala bammbiri ḽothe. Daleleni siaṱari ḽa Zwi re Ngomu ni swae nomboro dza mbudziso dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
Fhindulani mbudziso ṱhanu. U itela u vhona khethekanyo ya bugu hedzi dza u vhala, sedzani kha siaṱari ḽa Zwi re Ngomu.
Vhulapfu ha phindulo yaṋu ya mbudziso ndapfu vhu songo fhira maipfi a 400-450.
Kha mbudziso pfufhi, dzhielani nzhele maraga dzo ṋewaho, zwi ḓo ni thusa u vhona uri vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu tea u vha vhungafhani.
Nomborani phindulo yaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo.
ZWI RE NGOMU
Ni fanela u fhindula mbudziso ṱhanu ni tshi khou shumela maraga dza 80. KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI u bva kha Mbudziso 1, Mbudziso 2, Mbudziso 3 na Mbudziso 4. Tshirendo Tshi sa athu u vhonwa ndi tsha KHOMBEKHOMBE. Ni fanela u fhindula mbudziso 5 kana 6.
Mbudziso 1
Maraga: 10
KANA
Mbudziso2
Mbudziso pfufhi (Vhu.ungu ha musadzi uḽa )
Maraga: 10
KANA
Mbudziso 3
Maraga: 10
KANA
Mbudziso 4
Mbudziso pfufhi (Musumbavhaloi)
Maraga: 10
NA
Mbudziso 5
Mbudziso ndapfu (.wana-.wana)
Maraga: 10
KANA
Mbudziso 6
Mbudziso pfufhi (.wana-.wana)
Maraga: 10
KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI
Mbudziso 7: Tshi ḓo lilwa
Mbudziso ndapfu KANA
Maraga: 25
Mbudziso 8: Tshi ḓo lilwa
Mbudziso pfufhi
Maraga: 25
KANA
Mbudziso ndapfu KANA
Maraga: 25
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 25
KANA
Mbudziso ndapfu KANA
Maraga: 25
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 25
NA
KHETHEKANYO YA C: ḓirama Fhindulani mbudziso NTHIHI
Mbudziso 13: Ha u tsa ndi ha u gonya
Mbudziso ndapfu
Maraga: 25
KANA
Mbudziso 14: Ha u tsa ndi ha u gonya
Mbudziso pfufhi
Maraga: 25
KANA
Mbudziso ndapfu
Maraga: 25
KANA
Mbudziso pfufhi
Maraga: 25
DZHIELANI NZHELE: Ni tea u fhindula mbudziso ndapfu NTHIHI na mbudziso pfufhi NTHIHI u bva kha khethekanyo ya B na C. Arali na nanga mbudziso u fhindula pfufhi kha Khethekanyo ya B, ni tea u fhindula mbudziso ndapfu kha Khethekanyo ya C.
MUTEVHE WA U SEDZULUSA KUNANGELE KWA MBUDZISO Mbudziso 1 - 4 Nangani MBILI Mbudziso 5 - 6 Nangani NTHIHI Mbudziso 7 - 12 Nangani NTHIHI Mbudziso 13 - 14 Nangani NTHIHI
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Fhindulani mbudziso mbili kha nṋa dzo vhudziswaho.
VHURENDI HO VHONWAHO/GUDELWAHO
Wo ḓisa mulalo kha vhatshena na kha maindia
Wo ḓisa pfiriri kha Vhavenḓa
Nge iwe u wa u hulisa vhana na vhasadzi
Khotsi a shanduka ṅwana
Hone zwi songo fanela
Iwe, u muvhuya kha vhoṱhe
Nge vha u eḓanyisa sa munna na musadzi
Musadzi a vha munna
Munna hu uri u ḓo ḓi dzula e munna
Musadzi a dzula e musadzi.
Tsinde ḓi ḓi dzula ḓi tsinde
Musadzi na ṅwana ndi matavhi
zwiḽiwa matavhini zwi bva kha tsinde
Tsinde ndi ḽone tshisima tsha zwiḽiwa
Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu.
Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa ngatsho
Pfanelo ya muṅwe i wanala nṱha ha ya muṅwe
Henefho hune a vha hone
Khosi i ḓo dzula i khosi
Khotsi na ene u ḓo dzula e khotsi
Musadzi a dzula e musadzi
Musadzi na ene a vha musadzi
Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo.
No no vhala tshirendo itshi, sengulusani nḓila ine kunangele kwa maipfi kwa ṱuṱuwedza ngayo ḽimudi tshirendoni itshi.
KANA
MBUDZISO 2 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Imani noṱhe nga zwiingamo,
Ni vhone ngozwi yawe i tshi bva zwipiḓa
vhuṱungu hayo mbilu yawe vhu tshi tou ha.a.
Ndi ha ḽiivha ḓe ḽa fhurwa mafhondo
ḽiduna muzwimi, nga vhura o pfula.
Mulomo waḽo wa ḓuvha dakalo thendo.
One mapfura o pfumaho vhukuma
vhuṱungu, musadzi ha dzula ho luma.
Zwililo nga fhedzi ha vha mufhi
Ndi ha we mathubwa a beba.
Thero ya itshi tshirendo ndi ifhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
alutshedzani vhuḓipfi (.imudi) ho faredzwaho kha mitala 5 u swika kha 10 ('Vhu.ungu ha ... thendo'). Tikedzani phindulo yaṋu nga zwi wanalaho kha iyi ndima.
Ipfi 'ngozwi' ndi tshiga. Sumbedzani uri ḓo imela mini, nahone ḓo tea hani afho he ḽa shumiswa hone.
Ndi nnyi ane a khou lilelwa nga murendi kha itshi tshirendo?
Vhalani mutala 11. Ndi tshifanyiso-.e tsha muhumbulo tsho shumiswaho afha, nahone ndi zwifhio zwine murendi a ṱoḓa u ri vhudza ngatsho?
Bulani lushaka lwa itshi tshirendo.
KANA
MBUDZISO 3 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo disendekaho khatsho:
Yawee! vhuṱudzi ha u rengisa mivhili
vhaḽa vhe vha vha vhe na mapfura nḓevheni
Vha bvula vha ṱana mivhili yavho vha si tsha shona
Nga nḓala fhedzi-fhedzi
Zwe mulovha fhano muno zwa vha zwi siho.
No bebwaho na mvumbo
Mvumbo yo ṱokaho midzi fhasi
Midzi yaṋu yo tupulwa lini nahone nga nnyi?
Na sala ni tshi vho nga makengevhe.a
Ni tshimbile nḓila na zwi.ilanani
Sa gandakanda ḓi no khura zwoṱhe zwi re nḓilani yaḽo
Na vhoinwi ni ralo ni tshi khurela kule
Hovhu vhusula ho shandukaho tsheṋe
I no ḓo ni vaya matshelo
Na vho ḓo balelwa na u takusa u re waṋu mulenzhe.
NA Milubi
Ndi zwifhio zwine murendi a khou kaidza nga itshi tshirendo?
Vha no khou kaidzwa kha itshi tshirendo ndi vhonnyi?
Ndi ngani murendi o shumisa muvango wa mitaladzi milapfu na mipfufhi?
Ndovhololo ya ipfi 'fhedzi-fhedzi' (mutala 7) murendi u i shumisa u bveledza mini?
Ni vhona unga nga mutala 'I no ... matshelo' (Mutala 24), murendi u khou amba mini?
KANA
MBUDZISO 4 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
MUSUMBAVHALOI
Ranga nga yau u songo nga tshiivha u sumba
Musumbavhaloi, zwau elelwa u ranga, u sumbe
Ranga nga ḽau danda u bvisa
ngaḽo vhaṅwe tshenzhemo i ṅale
Na mufuwi a siho wa yoṱhe
U gudese u khagala lwa phaṱho u sumba
Maitele na mbuya tsumba khagala nga iwe
Zwine nga mbilu u itela wa emula
Kha vhoṱhe u itela simesa
U sumbe lwa .hupho na ndaedzo.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwine murendi a khou eletshedza nga itshi tshirendo?
vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Ndi ngani ni tshi ralo?
Mutala 3 ('Ranga nga ... bvisa'), u amba mini?
Ndi ifhio thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha mutala 2 nga u longela khoma? Murendi u ṱoḓou sumbedza mini nga hezwi?
NA
VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/GUDELWAHO MBUDZISO 5 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
WANA-.WANA
Ṅwana-ṅwana ndi nnyi?
Wa nnyi?
Ṅwana-ṅwana ndi ṅwana,
A vha muthu-muthu.
Mubebi a pfa e muthu.
Tsha ṅwana a si u ta.wa kani?
E u .olwa; zwa suvhelela.
Muloi wau ndi nnyi?
A no kundwa u lokolola,
Ndi mubebi-n.e kani
Kana ndi nnyi kana?
Ho ro vha u beba
Ro beba re ro beba,
U bebea ha shaeya
Mbebo yo shashata.
NA Milubi
No ḓisendeka kha zwi wanalaho tshirendoni itshi, sengulusani nḓila ine zwifanyiso zwa muhumbulo zwa ṱuṱuwedza ngayo thero ya itshi tshirendo.
KANA
MBUDZISO 6 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
WANA-.WANA
Ṅwana-ṅwana ndi nnyi?
Wa nnyi?
Ṅwana-ṅwana ndi ṅwana,
A vha muthu-muthu.
Mubebi a pfa e muthu.
Tsha ṅwana a si u ta.wa kani?
E u .olwa; zwa suvhelela.
Muloi wau ndi nnyi?
A no kundwa u lokolola,
Ndi mubebi-n.e kani
Kana ndi nnyi kana?
Ho ro vha u beba
Ro beba re ro beba,
U bebea ha shaeya
Mbebo yo shashata.
NA Milubi
Ndi zwifhio zwine murendi a khou sasaladza kha mitaladzi 1 na 2?
Murendi o shumisa figara-ḓe ya muaambo kha mutala 10? Ni vhona itshi tshifanyiso tsha muhumbulo tsho tea u gumafhi?
Mbebo yo shashata' zwi ambani?
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
TSHI ḓo LILWA - PHASWANA NE MBUDZISO 7 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Ndi ngoho, naho wa i viela bakoni, mahunguvhu a ḓo i vhona. Zwo no rali na u shavha havho, ho no sokou vha u ḓinetisela .ifhedzi; hu u wanala vho no wanala kale. U shavha havho ha khwine hu nga vha ha u tou .ihwetedza thambo mukuloni vha tou pfuluwa tshoṱhe kha heḽi ḽa vha tshilaho."
Sengulusani vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha mafhungo e na vhala na thero ya nganea iyi.
KANA
MBUDZISO 8 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Vhathu vha hashu vha ḓo mpfarela u swika nga tshifhinga hetshi tshine nda tou vha vusa. Tsho mmbubisaho sa musi vhe vhone vho nnyendelaho vha ntsivhudza nga zwo bvelelaho, ndi tshine vhone vha tshi ṱalusa. Zwino ndo to uri vhusiku sala nḓuni hezwi vha tshi khou mmbona ndi hafhano. Ndo ri u vuwa nda thoma nda gidimela ma.irakani sa izwi vha tshi zwi ḓivha zwauri wa vuwa wo lala u ḓo liga u khou tambula u ya nga hu sa fheli. Zwino ndo mbo ḓi tshe ndi fhire nga hafha vhomuthumunzhi vha sa athu u swika ri mbo ḓi thoma u vhona uri sa musi zwithu zwo no ima nga iyi nḓila, ri nga tou zwi bva hani."
Ndi nnyi o ambaho maipfi aya?
Bulani tsho itisaho uri a ḓiwane e afho hune a vha hone.
eani madzina a vhathu vhane a khou amba navho.
Muhumbulo muhulwane wa muambi ndi ufhio?
Muanewa we na mu bula kha (7.1) ni mu dzhia sa muthu-ḓe?
Arali izwi zwine zwa khou ambiwa zwi tshi khou vhudzwa inwi, no vha ni tshi ḓo zwi bva hani?
Vhuvhi ha u ḓidzhenisa zwikolodoni ni vhona vhu vhufhio?
iambele ḓo shumiswaho mafhunguni a re afho nṱha ḓi ita uri ni pfesese u swikafhi zwine zwa khou ambiwa?
Ndi zwifhio zwe zwa bvelela nga murahu ha musi muambi o no amba?
Vhuvhi a vhu vhuedzi". Ni a tendelana na ḽikumedzwa iḽi. Tikedzani.
Ni ri mini nga vhukando he Dzhalagoma a vhu dzhia?
Arali hu inwi Vho-Emeḽi no ḓiwana ni zwikolodoni zwingafha no vha ni tshi ḓo zwi bva hani?
KANA
BULAYO ḓo ṱalifhaho - MAGAU A.W MBUDZISO 9 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela:
U vhulaha ho ṱalifhaho vha amba mini vhafunzi? Nahone arali hu si u shulula malofha, muthu ni nga mu vhulaha hani." Hu vhudzisa vhamusanda Vho-Mukhotho vho akhamala zwinzhi mafhungo o ambiwaho nga vhafunzi. "U vhulaha ho ṱalifhaho a si u shulula malofha muhali, fhedzi ndi u ṱangula dakalo ḽa muthu tshoṱhe lune onoyo muthu kha u fa na u tshila a nga ḓinangela tshithihi tsha zwenezwo ene muṋe. Kanzhi muthu u anza u ḓinangela u fa. Vhutshilo vhu si na dakalo ho fa ngauri mufu ha sei, na o ṱungufhalaho ha sei tshawe, u fhira mufu ngauri u kona u tshimbila. "Zwino vhafunzi vhanga,'' ndi Vho-Mandiwana. "Dakalo ḽa muthu ḓi .anguliswa hani? " "Dakalo ḽa muthu ḓi pandelwa nga vhulwadze kana nga u fhiriṱanya ṱhalukanyo ya muthu kana nga u mu kundisa u wana zwithu zwine a zwi funesa kha vhutshilo hawe. Zwino muhali wanga, Lugisani ndi muthu we ra aluwa roṱhe makhuwani. Ro vha ri dzikhonani dzine dza somolana zwoṱhe zwa haṋwani masiari na vhusiku. oṱhe madzanga a mbilu yawe ndi a a ḓivha."
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha mafhungo e na vhala na thero ya bugu iyi?
KANA
MBUDZISO 10 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Vho-Mandiwana na khonani dzavho mbili na vhone khoro yo ri u bva vha farisana lwendo lwa u humela mahayani avho. Musi vha tshi swika fhaṱa hune vhafunzi vha fanela u pambuwa hone ho vuwa hu vhone vhafunzi vha ri kha khonani dzavho, ".amusi ro mu hwesa danda kha sha.a. Arali hoyu Lugisani a ḓibvisa vhukomani ri ḓo vha ro mu vhulaha. Hu ḓi nga arali a tenda u ya Dovhoni ri kha ḓi vha ro mu vhulaha." Vhafunzi vha sa athu dovha ḽiṅwe fhungo ha dzhenelela Vho-Mukhotho vha ri kha vhafunzi, "Ngoho mufunzi wanga maano avho a khou shuma nga maanḓa. huṅwe madekwana Lugisani u ḓo .inembeledza. Fhedzi hu na fhungo ḓi sa nthudziho mbilu nandi! "
Vho-Mandiwana na khonani dzavho vho vha vha tshi bva ngafhi?
Vho vha vha tshi bva u ita mini?
Bulani madzina a khonani idzo mbili.
Afho Dovhoni hu no khou ambiwa ho vha hu tshi khou vhusa nnyi?
Ndi ngani vhamusanda vho vhona zwo fanela uri Vho-Lugisani vha ye u dzula hone?
Vhaambi vha mafhungo aya vha vhonala vho takala nahone vha tshi sumbedza vho 'vhulaha' Vho-Lugisani. Bulani zwivhili zwe vha sumbedza uri vho vha 'vhulaha' ngazwo.
Vho-Mandiwana na khonani dzavho vha vhenga Vho-Lugisani. Tikedzani.
Ndi ngani vhafunzi vho thoma u vhenga Vho-Lugisani ngeno vho vha vhe dzikhonani?
Nga u tou pfufhifhadza Ṱalutshedzani uri Vho-Lugisani vho ponya hani u nwa tshiganame ngei ha Vho-Sarah.
Zwiito zwa Vho-Mandiwana na khonani dzavho zwi dzumbulula uri ndi vhathu-.e. Tikedzani.
Mvelele ya TSHIVENḒA i pwanyeledza pfanelo dza muthu. Tikedzani.
Inwi ni vhona zwe khosi Vho-Mphaga vha ita musi vha tshi farisa Vho-Mandiwana na khonani dzavho ḓuvha ḽa u vhewa ha Vho-Lugisani vhuhosini zwi zwavhuḓi. Tikedzani.
Inwi ni vhona kutshilele kwa Vho-Sarah ku kwavhuḓi. Ndi ngani ni tshi ralo?
Arali ho vha hu inwi Vho-Tshikweṱa, no fha Vho-Mandiwana rannda dza fumbili dza uri mulandu waṋu u ḓo tshimbila zwavhuḓi wa fhedza u songo tshimbila zwavhuḓi, no vha ni tshi ḓo ita mini?
KANA
MAFELADAMBWA - SIGOGO NE MBUDZISO 11 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso i no tshi tevhela:
wananga u fela felo ndi u dzhena khomboni ngeno hu si na tshe wa vhuyelwa nga- tsho. Hafhu bete ḓi nga vha ḓo sokou wela mutukuni ḽa fela ngomu ngeno na uyo mutuku ḓi songo nwa. A ni vhoni uri ḓo fa ḓi songo tewa nga u fa." "Vhone mmawe, ngoho mirero kana maambele a vhathu vha kale a a seisa. Zwino uyu murero wa u ri mafeladambwa mukumbi u songo nwa wo fhambana ngafhi na uyu wa u fela felo." "Mawela ṅwananga, ndi vho-Sara." Sa izwi ndo no ni vhudza uri bete mutukuni ḓi nga vha ḓo sokou wela-vho, na henefha mukumbini, tshikhokhonono tshi tshi ri ndi dzhene-vho ndi ḓiphine nga mukumbi, tshi mbo ḓi fashiwa henefha dambwani tsha fela hone tshi songo swika kha wone mukumbi."
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha mafhungo e na vhala na thero ya nganea iyi?
KANA
MBUDZISO 12 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Vho-Ma.odzi, ṅwana tshe a tshinya tshi hone lini. Na vhone a vha zwi ḓivhi zwa uri a hu na ane a funa tsha muṅwe tshi tshi naka naa? Vhone vha khou kanya nga u ḓiita ṅwana, Naa hu tshi pfi vhaḓi na iwe ndi vhavhulai hu ambiwa zwifhio? "Vhomaine, hezwo zwi tou vha zwone vhukuma. Zwino ndi ite mini? Hafhu zwino hu pfi na mmbwa he ya laṱwa hone a i tsheeho." "Vho-Matodzi, ndo vha ndi tshi khou ṱoḓa u swika kha ḽeneḽo ḽa uri heyo phele yo tou ḽiitisa kholekhole. Zwino yo dovha ya vhuyelela ha vhaṋe vhayo."
wana ane a khou ambiwa kha mafhungo ayo ndi nnyi?
wana onoyu inwi ni mu vhona sa muthu-ḓe?
Ro sedza fhungo ḓo takusaho Vho-Ma.odzi, ndi nnyi o imaho navho? Uyo a songo imaho navho ndi nnyi?
Sumbedzani kupfesesele kwa Vho-Muraga zwi tshi elana na kereke.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze phindulo yaṋu:
Vho-Muraga vho vha vha tshi khou amba zwone naa vha tshi ri "Mmbwa heiḽa yo vha i phele yo tou .ifisa".
vhuṱali ha Mawela ha tshikoloni ho mu thusa kha tsheyo ye a dzhia malugana na fhungo heḽi.
Vho-Muraga vho tou bvumba zwo bvelelaho ha Ramasunzi?
Inwi ni vhona unga ndi zwifhio zwine muṅwali a tama u ri gudisa nga aya mafhungo?
Ndi ufhio muanewa ane na pfa ni tshi nga kona u .ibadekanya nae? Tikedzani phindulo yaṋu.
vhuḓipfi haṋu kha zwo bvelelaho kha Mawela ndi vhufhio? Tikedzani.
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
HA U TSA NDI HA U GONYA - MAFENYA LL NA MILUBI NA MBUZISO 13 Ralutanda - Milubi NA Sedzulusani tshivhumbeo tsha ḽitambwa iḽi ni dovhe ni ambe nga ha matambele na kudzudzanyele kwa tshiteidzhi.
KANA
MBUDZISO 14 Mutshutshu - Mafenya L.L Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Ntshavheni: ṋamusi o vha o bva nga kuChicco kwa musadzi. Zwino ri tshi sala ri tshi ya hayani, tshifhinga a tsho ngo ri imela. Zwo ḓala nge ra wana mufuma-kadzi a siho o ya u vhala. Ri tshi tevhela ri tshi sala ri tshi vhuya nae ha ha vha uri ro no lenga. nṋe ndo vho tou swika nge nda vha ndo ri Milingoni a nn.ele na nomboro ya luṱingo ya hangei Eiland. Arali hu si vhe izwo ndo vha ndi tshi ḓo vha ndo namba nda .idzulela. Ho vhuya ṋamusi hu na phepho nga maanḓa. A vhu nwei zwavhuḓi. Hayani u nga wana ho bikwa zwithu zwi dudelaho. Steve: A ni pfi, ndo zwi ḓivha uri ni nga ḓi dzula kana na vho sokou amba-amba zwithu zwi sa ḓivhalei, Ndi inwi ni noṱhe ni re na musadzi? Ambani ni ri musadzi u ḓo ntsema arali ndo kovhelelwa. U ṱangana ṋamusi a no ngo fhira ni tshi ita ripoto ya uri no tshaisa-hii, zwi nga konḓa."
Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi?
Ho vha hu tshi khou bvelela mini?
Bulani dzina ḽa muthu we a vha a tshi khou ṱoḓou renga goloi.
Goloi ya hone i khou ya u rengwa ngafhi?
Ndi nnyi we a ḓo founela Ntshavheni uri a mu fhelekedze Pretoria, nahone o vha a tshi khou ya u ita mini?
Vhaambi vha mafhungo aya e na vhala vha dzulela u sasaladza vhanna vho malaho vhafumakadzi vho funzeaho. Bulani madzina a vhanna vhavhili vho malaho vhafumakadzi vho funzeaho.
Bulani phambano i re hone vhukati ha vhanna avho vhe na vha bula afho nṱha.
Vhuvhi ha u thetshelesa mafhungo a vhathu ndi vhufhio?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze:
Alice u shuma kha zwa milayo.
Inwi ni vhona zwe Ntshavheni a ita musi a tshi hanela Alice u ya khosoni zwi zwavhuḓi. Tikedzani.
Arali ho vha hu inwi Ntshavheni no vha ni tshi ḓo ita mini musi hu tshi ambiwa nga vhanna vho malaho vhafumakadzi vha no shuma?
KANA
KANA
MBUDZISO 16 Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
A tshi khou lila Nn ... ! Ni songo ofha ṅwananga u nṱalutshedza, Ndi hone no wana tsireledzo tshoṱhe u bva zwino. Vho ita zwa vhudzekani na inwi lungana? Ndi lunzhi. U a vusa tshililo Ni songo lila ṅwananga, A vha tsha ḓo dovha vha ni ita musadzi wavho na ḓuvha na ḽithihi u bva ṋamusi. Vho vha vha tshi zwi ita nga tshifhinga-.e. Mu, musi havha mme anga vho ya mushumoni nga matsheloni. Vho vha vha tshi tou ḽa hune na vha hone? Vho vha vha tshi tou ḽa kamarani yanga tshiṅwe tshifhinga. tshiṅwe tshifhinga vha tou ri ndi ḓe kamarani yavho. Ndi ngani ni songo hana? Kana na vhudza mme aṋu zwi no khou itea? Vho mmbudza zwauri vha ḓo mmbulaha arali nda nga zwi vhudza muthu. Ndi tshi hana vho vha vha tshi nthwa. U a dovha u tswimila"
Bulani madzina a vhabebi vha Ntshengedzeni.
Ndi ngani o vha a sa hani khotsi awe vha tshi ita zwa vhudzekani nae? Tikedzani nga mbuno mbili.
Ndi ngafhi he vha vha vha tshi ita nae zwa vhudzekani?
Mushumo wa Vho-Awelani ndi ufhio?
Izwi zwine zwa khou ambiwa afha zwi elana ngafhi na dzina ḽa Ntshengedzeni?
Ndi ngeletshedzo ifhio ye Vho-Awelani vha i ḓea Ntshengedzeni kha zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela khae?
Ni guda mini nga vhutshilo ha Vho-Bukuṱa:
Vho-Bukuṱa vho vha vha sa fari vhana vhavho u fana. Tikedzani muhumbulo uyu.
Ndi zwifhio zwine muṅwali a ṱoḓa u funza vhavhali nga mafhungo awe buguni iyi?
Tshinwa kana tshikhuna tsha Ntshengedzeni tsha u lenga u amba nga ha u tambudzwa hawe ni vhona tsho mu thusa? Tikedzani.
Vho-Bukuṱa vho vha vha sa zwi ḓivhi uri mulayo u na maanḓa a u langa pfanelo dza muṱa wavho? Tikedzani.
Vho-Bukuṱa kha mulandu wavho wa u tshipa vho gwevhiwa hani?
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 80
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 22.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
ADENDAMU
Maraga dzi avhelwe nga nḓila yone:
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga nḓila hei:
Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7
Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5
Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2
Thero ndi muhumbulo muhulwane wa tshirendo une ra u wana musi ro vhala tshirendo u bva mathomoni u swika tshi tshi fhela. Murendi u amba nga ha vhuhali ha Ramabulana a tshi lwela shango.
Murendi u khou vhilahedzwa nga u sa dzhielwa nṱha ha Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana naho vho lwela na u phulusa shango kha maswina.
Vese 1 Murendi u shumisa ipfi 'ṱhoni' zwine zwa amba u shona. Murendi u amba uri Afrika Tshipembe/Vunḓu ḽa Devhula/Venḓa nga ḽi shone kha zwe ḽa itela Makhado.
Kha vese 3, ri wana 'tsole'. Zwi amba u ṋewa khaidzo nga u tou rwiwa, tshine tsha vha tshiga tsha khaidzo. Murendi hafha u tama shango ḽa Venḓa ḽi tshi kaidziwa nga u tou pfiswa vhuṱungu nge ḽa kundelwa u hulisa mishumo ye Makhado a itela lushaka.
Kha vese 4, ipfi 'ziamedza' ndi u tsika muṅwe muthu nga zwo vhifhaho sa u ṋea samba. Sa zwenezwo murendi u vhona Veṋda ḽi songo fara Makhado zwavhuḓi nge ḽa kundelwa u vhona mishumo yawe mivhuya. Ndi u seṅwa/samba hezwi.
Vese 5: Ipfi 'tshiangaladzi' ndi tshiga. Murendi u shaya u vhona tshiga (tsha khumbudzo) tshine tsha ḓo ita uri Makhado a humbulwe ngatsho.
Vese 6: Ipfi 'mihuvho' ḽi ri ḓisela muhumbulo wa u takala ha vhathu vha tshi hulisa na u renda muthu. Murendi u shaya u vhona vhathu vha tshi hulisa na u renda Makhado kha mishumo ye a itela lushaka.
Vese 8, Ipfi 'mbokoti' zwi amba muthu wa vhuhali vhukuma o lwelaho lushaka sa ene khosi Makhado; ipfi 'milwaho' zwine zwa amba o faho a vhulungwa.
Kha Vese 11, murendi o shumisa ipfi 'hagala'. Zwi amba u halifha kana u lwela tshithu wo ḓiimisela. Khosi Makhado o lwela shango o halifha nahone o ḓiimisela uri ḽi si rengwe nga vhasili.
Kha vese 13 ipfi 'tshirengululi' ḽi sumbedza uri Makhado o ḓisela vhathu mbofholowo na u sumbedza uri vhuhali hawe ho vhofholola vhathu.
Vese 14 na 15, Murendi o shumisa ipfi 'pfumo' na tshiṱangu, sa zwiga zwa tsireledzo. Murendi u sumbedza khosi Makhado o vhulaha zwifheṱi (vhatshoṱeli) zwa shango a ḓisa mbofholowo nga mufumo awe.
Vese 17: Ipfi 'rungunye' ndi u bvela nnḓa kana u mela ha tshithu tsha vhonala sa musi muthu o swa zwa vhonala nga u rungunya kana mbeu i tshi mela. Murendi u tama dzina ḽa khosi Makhado ḽi tshi vhonala kha bugu dza ḓivhazwakale ya lushaka.
Vese 18 ipfi 'Shaka' ḽine ḽa vha dzina ḽa khosi ya vhuhali I vhonalaho I tshi nga onoyu Makhado.
Kha vese 19, ipfi 'makumba' hafha ḽi amba mishumo mivhuya ye khosi Makhado a sia o itela lushaka, vhathu vha tea uri vha i bveledze i ye phanḓa, na kha vese 20 ipfi 'vhaalameli', ḽi ambaho riṋe ro salaho uri kha ri i bveledze i ye phanḓa.
Murendi o kona kha kunangele kwa maipfi e a shumiswa u bveledza thero ya tshirendo itshi.
KANA
MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
Vhafunani/muthu wa tshinnani na wa tshisadzini.
Ndi wa u ita zwithu khathihi vha tshi thusana kha zwoṱhe.
O takala. O takalela u vhona mufunwa wawe a mu funaho na u mu thusa kha zwithu zwinzhi/U khoḓa lufuno lune vhuvhili havho vha vha nalwo.
A zwi tendisei, zwo ḓala makaluli khazwo/hu na u kalula ha lufuno na u thusana/Zwi a tendisea - vha hone vhafunani vhane vha tikana kha zwoṱhe, na vhane vha fa vha tshi fela lufuno.
O shumisa ḽimethafore. U fhedza nga u sumbedza uri ene na mufunwa wawe vha lwa na vhathu vhane vha lila u vha thithisa na u vha luṱanya kha lufuno lwavho.
KANA
MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi)
Nga ha mbonalo ya vhungoho/zwine vhungoho ha vha zwone/vhungoho/ngoho.
Vha mbilu dzo furaho tshimbevha/vhadziatshimbevha.
Ndi wa u sumbedza uri vhathu a vha funi vhungoho/vhathu ngoho vha a i sanda/ngho a i kundwi nga vhuvhi.
Ndi zwone, ngauri a hu na na tshithu na tshithihi tshi kundaho vhungoho.
Sa tshithu tshi thusaho/imelelaho vhathu. (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
KANA
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Sathaya/Tsatsaladzo.
Muthu a sa pfi musi a tshi laiwa.
U ri tshidakwa tshi langa vhashai (vha si na zwavho), nahone a hu na tshine tsha bveledza.
Vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni nahone ho ḓala dzithaidzo/zwi konḓaho/a tshi nga shanduki.
Ndi ha u sa takala/u dinalea nga u vhona zwine vhutshilo ha tshidakwa ha vha zwone/u pfa vhuṱungu musi a tshi vhona nḓila ine tshidakwa tsha ḓifarisa ngayo.
Uri vhathu vha litshe u tshila vhutshilo ha vhudakwa ngauri a vhu na tshivhuya khaho.
Zwi bvisela khagala uri vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni tshifhinga tshoṱhe lune u fa na u tshila ndi hatsho.
NA
VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO
MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE
MAFHEDZISELONI
Maraga dzi avhelwe nga nḓila yone:
Maraga dza 7 ndi dza mbuno.
Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga nḓila hei:
Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7
Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5
Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2
Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine muṅwali a zwi shumisa kha u bveledza thouni na redzhisiṱara hu u itela u pfukisa mulaedza. Ṱhalutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone.
Tshirendo hetshi tshi amba nga ha lufu. Ndi uri vhathu vha songo ofha lufu ngauri lufu ndi vhutshilo.
U bveledza mulaedza uyu khagala murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho: tshithoma/tshiawelo, kholoni, semi kholoni na khoma.
U ṱalutshedza mihumbulo ine murendi a ṱoḓou i bveledza tshirendoni itshi nga u shumisa zwiga zwa u vhala:
Kha ndima 1 vese iṅwe na iṅwe yo fhela nga tshithoma/tshiawelo. Murendi u sumbedza u vhina mihumbulo yawe nga u tou buletshedza nga mbuno dzo fhelelaho a tshi sumbedza uri na vha re vhuongeloni na dzikerekeni vha fhedza vho lovha.
Ndima 2, vese 1 murendi o shumisa khoma phanḓa ha ipfi 'lufu' zwine zwa sumbedza tshiga tsha khesura/u awelanyana. Murendi u awelanyana a konou bvela phanḓa a tshi khwaṱhisa zwine a amba zwauri lufu lu a ofhisa. Musi vese iyi i tshi fhela ho shumiswa tshiga tsha u vhala tsha khoḽoni u sumbedza uri vese iyi i tevhelwa nga u buletshedza miṅwe mihumbulo yo vhalaho u bveledza vhathu vho fhambanaho/vhanzhi vha ofhaho lufu. Mutaladzi 5 ho shumiswa semikhoḽoni u sumbedza u khethekanya zwigwada zwa vhathu.
Kha ndima 2, vese 2 murendi o shumisa semikhoḽoni mafhedziseloni a vese u bvisela khagala muhumbulo wa vhathu vhane vha shaya u pfesesa lufu.
Ndima 2 vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe wa u sumbedza vhathu vha ofhaho vhuhali ha lufu.
Kha ndima 3, vese 9 murendi o shumisa khoma mafheleloni a vese u sumbedza uri muhumbulo wa vhuṱungu vhu wanalaho kha lufu a wo ngo fhelela, wo rathela wa ya wa fhelela kha vese 10.
Ndima 4, vese 11 yo fhela nga khoma u sumbedza muhumbulo wa uri naho lufu lu tshi vhavha, lu isa vhathu vhutshiloni.
Ndima 4, vese 12 na 13 na 14 mihumbulo ya hone yo khunyelela vhunga murendi o shumisa zwithoma mafheloni. Muhumbulo ndi wa u sumbedza uri lufu na vhutshilo ndi tshithu tshithihi/muthu a fa o wana vhutshilo.
Murendi o shumisa zwiga zwa u vhala nga nḓila i fushaho kha u bveledza ṱhalutshedzo ya tshirendo itshi.
KANA
MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
Vhuongeloni na dzikerekeni.
Ngauri vhathu vha kundelwa u lu ḓivha uri lu dzula lu hone vhutshiloni havho/Vha shaya nungo dza u lu thivhela.
U ri sumbedza uri lufu lu ofhiwa nga vhathu vhanzhi ngauri a vha koni u khaula vhuhali halwo/u lu fhelisa.
Vhuṱungu vhune lufu lwa ḓisa kha vhathu/Vhune vhathu vha vhu pfa.
U vhona lufu sa nḓila i isaho vhathu vhutshiloni/Lufu ndi khunyelelo ya vhutshilo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
NA
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu)
TSHI ḒO LILWA - NE PHASWANA
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
ADENDAMU
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera nga hazwo.
Dzimbuno/Mutumbu
Thero ya nganea iyi yo ḓisendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu a dzhenisa muthu kha zwiito zwi songo ḓaho, sa vhugevhenga. Vhathu kha ri fushee nga zwine ra vha nazwo ngauri ri nga vhuya ra wana ro ḓidzhenisa kha vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho.
Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhuḓi nahone vhuvhili havho vha a shuma.
Zwikolodo zwi ṋaṋa u ḓala ngauri iṱali na madzanga ndi manzhi.
Vhubindudzi henefha Venḓa vhu hone, Vho-Luvhone vha lila u koloda tshelede kha Luambo a re ramabindu, zwa ḓi bala.
Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u koloda tshelede banngani fhedzi vha konḓiselwa nga muvhala wa lukanda lwavho.
Nga tshifhinga tshenetshi tshivhi vhaṅwe vhathu vha ita tshelede nga nḓila dzi songo lugaho. Vho no fa dzimvalo.
Muṱa hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga, Yunivesithi zwa u rengisa mbanzhe zwo vha zwi tshi konadzea - ndi he Vho-Emeḽi vha dzhena fhasi kha u rengisela matshudeni mbanzhe.
Kha ḽifhasi ḽeneḽi ḽo vilinganaho ngaurali, Vho-Luvhone vha ḓidzhenisa tshoṱhe kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana tshelede.
Vhutshilo ha vha havhuḓi kha muṱa uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa mbanzhe, vha ita na u wana ṱhonifho vhathuni.
Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Emeḽi vha farwa nga mapholisa.
Kha tshifhinga tshenetshi tsho ḓalaho tshanḓanguvhoni vha fhedza vho bva.
Izwi zwi ita uri vha tou ṋaṋa u fa luvalo.
Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho mushumo wa u losha Mudzimu.
Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo vha pulana u homboka vhana vha Mudzimu vhe kerekeni.
Mudzimu ane a shuma tshifhinga tshoṱhe u ita mushumo kha Dzhalagoma a mbo ḓi rembuluwa.
Dzhalagoma u laṱa vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu, a ambulula zwiphiri zwoṱhe a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni.
Vhunga mulayo u nṱha ha zwoṱhe, magevhenga aya a fhedza o farwa.
Zwi khagala uri siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha u bveledza thero. Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho vha tshi ṱuṱuwedzwa nga izwi zwoṱhe vho fhedza vho dzhena khomboni i sa bvei - vha fhelela thumbuni ya lukhohe.
KANA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
TSHI ḒO LILWA - NE Phaswana
Ndi Vho-Luvhone vhane vha vha munna wa Vho-Emeḽi.
Nga ha zwikolodo zwo ḓadzaho muḓi; zwo ṱuṱuwedzwa nga u funesa zwithu zwa nṱhesa/vhuhovheleli/madzanga.
Vho-Emeḽi.
Vho-Luvhone: Vha vhilaedzwa nga zwikolodo, a vha tou vha muthu wa u ṱoḓesa zwa nṱha.
Vho-Emeḽi: Vha sumbedza zwikolodo zwi sa vha vhilaedzi, vha funesa zwa nṱhesa. (Ndi muthu wa mphwamadzanga.)
Vho-Luvhone ndi mudededzi ngeno Vho-Emeḽi vha tshi shuma ḽaibrari ya yunivesithi ya Venḓa.
Vha ya ha Luambo wa ramabindu u koloda tshelede a vha dzima.
Vho ya u koloda tshelede banngani zwa bala.
Maano a Vho-Luvhone a u ya u tswa goloi o moḓa. (Mbili dzadzo)
Ndi a tendelana nazwo. Vho vha vha tshi dzula nga u vhilahela kha mushumo une vha khou ita wa u reila magevhenga/Vho tou dzheniswa nga ṱhoho kana nyimele kha vhuaḓa hovhu.
Vhathu a vho ngo tea u ḓibvisa kha thaidzo ya zwikolodo nga u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga ngauri vha nga fhedza vho wela khomboni.
U farwa nga mapholisa wa pfiswa vhuṱungu, sa zwo bvelelaho kha Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi.
A vhu pfali, vha dzhenisa muṱa wavho zwikolodoni nga u funesa zwa nṱhesa, ngeno vhone zwi tshi nga a zwi vha dini.
Ndi vhona zwo tea uri vha farwe vha ḽe mitshelo ya zwe vha shumela. Hezwi zwi ḓo ita uri vha sa tsha dovha u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga, zwa dovha zwa kaidza na vhaṅwe vhathu kha u ita zwa vhugevhenga. (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
KANA
MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu)
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
ADENDAMU
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera ngazwo.
Dzimbuno/Mutumbu
Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
Thero ya bugu iyi ndi vivho. Muṅwali u tama u sumbedza uri vivho ḽi a dzhenisa muthu khomboni, nahone a ḽi vhuedzi tshaḽo.
U shumisa fhethuvhupo ha mahayani hu sa athu u bveledzwaho hune ha vha na musanda, na vhathu vho ṋewaho maanḓa a u tshea milandu. Ndi Venḓa ḽa mulovha/vhukati.
Vhathu vha na nḓila dzavho dzo fhambanaho dza u tshea milandu zwi tshi ya nga siangane/kualutshele/kutshilele/kuvhonele kwavho.
Hu shumiswa na vhamusanda vhane vha vha na maanḓa a nṱha ha avha magota.
Naho Vho-Lugisani vho wana Dovhoni ho salela murahu, vho swika vha ḽi bveledza ḽa Dovhoni.
Vhatovholi vha Vho-Lugisani vha ṅwala vhurifhi vha tshi ḓiita Vho-Lugisani sa vha no khou ṱoḓou vhewa vhuhosi Dovhoni, vha tshi khou shumisa vhuimo havho na nḓivho ya zwa musanda.
Hezwi zwi luṱanya Vho-Lugisani na vhamusanda.
Vhamusanda vha shumisa maanḓa avho u pandela Vho-Lugisani.
Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani. Ndi henefho he Tshammbenga a bula tshiphiri tsha u shengedzwa ha Vho-Lugisani.
U tambula ha Vho-Lugisani hu a fhela.
Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha u bveledza thero. Vho-Lugisani vho tambudzwa nga maanḓa zwi tshi khou ṱuṱuwedzwa nga siangane na fhethuvhupo he vha davhuka hone. Naho vhatambudzi vha Vho-Lugisani vho vha vho dzumbama, vho fhedza vho wanululwa vha pfiswa vhuṱungu.
KANA
MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
Musanda Mphagane, khoroni u sengisa milandu.
Tshiozwi.
Wa Vho-Rabambukwa, wo vha u wa uri vho fhisa tshitumba na tshiṱanga.
Vha fana ngauri vhuvhili havho vha tama zwithu zwa Vho-Lugisani zwi sa tshimbili/Vha a vha vhivha/tshivha Vho-Lugisani uri vha si bvelele.
Vho dzhia rannda dza fummbili dza Vho-Tshikweṱa ya uri vha ḓo vha dzudzanyela mulandu.
Vho-Lugisani vho hana mulandu wa u sukumedzelwa tshaloni ha vhafunzi Vho-Mamidze u tshi vhigwa musanda/Vho-Lugisani vho hanedza nḓila dze Vho-Mandiwana vha vha vha tshi tsheisa zwone mafhungo/milandu musanda.
Vho farwa nga mapholisa vha valelwa dzhele ḓuvha ḽe Vho-Lugisani vha vhewa vhuhosi kha shango ḽa Dovhoni.
Ndi pfa ndo takala nga zwe zwa bvelela khavho, ngauri vho tambudza Vho-Lugisani vha ita na u vha vhulahisela ṅwana/ vhutulu ho ḽa mufhomi.
Ndi wavhuḓi ngauri u reila zwi a vha fhaṱa uri vha vhe na vhumatshelo havho havhuḓi.
KANA
MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu)
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
ADENDAMU
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/muḓini kana dziḓoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ṱhuṱhuwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva kha mafhungo a bugu a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ḓi ri ndi zwine muṅwali a khou rera nga hazwo.
Dzimbuno/Mutumbu
Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
U shumisa fhethuvhupo ha mahayani ho no bvelaho phanḓa hune ha kha ḓi vha na vhanzhi vha tendaho kha zwa vhuloi.
Ho shumiswa siangane ya Vho-Maemu ya mme vho vhuyaho vha pandelwa nga vhuloi u khwaṱhisedza u lowa havho.
Ho shumiswa makhadzi vhane vha vha na vhupfiwa muḓini, nahone vha tendaho kha zwa vhomaine/dziṅanga kha u ṱuṱuwedza uri vhukuma mmbwa heiḽa a si mmbwa ndi phele.
Nzulele ya muṱa une Mawela a khou aluwa khawo na ṱhuṱhuwedzo ya mme awe zwi ita uri na ene a tende kha zwa vhuloi.
Ndi tshifhinga tshine vhathu vha vha vho no ḓowela zwa u vutshelana, ha shumiswa ipfi makhomoreidi.
U wanala ha piṱirolo zwi a leluwa nga ṅwambo wa tshifhinga, zwa vho ita uri Mawela a lelutshelwe kha pulane dzawe.
Mawela o no farwa nga Vho-Ḽialama a zwo ngo dzhia tshifhinga uri vha founele mapholisa, vhunga vhu hone vhudavhidzani ha musalauno.
Mawela u a farwa a gwevhiwa.
Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha u bveledza thero kana ndivho ya bugu iyi ngauri zwo ṱuṱuwedza uri Mawela a ḓiwane a dzhele nga u ṱoḓou vhulaha Vho-Maemu nge a vha a tshi khou tenda uri ndi muloi, ngeno a si na vhuṱanzi nazwo.
KANA
MBUDZISO 12
Ndi Mawela, vho itiswa nga u ḓivha uri vho no mu shela muya wa uri u gadiswa nga phele vhusiku, nga zwenezwo vha na vhuṱanzi uri u na vengo khavho/navho.
Saga ye ya vha i nga ngomu hayo yo tou kokodzwa nga tshaini ye ya vha yo nembelela fhasi ha goloi.
Muambi wa Tshipiḓa 1 u tenda kha zwa vhuloi, ngeno wa Tshipiḓa 2 a sa tendi khazwo.
Mawela o fela zwine a si zwi ḓivhe vhunga o tou tenda zwe a pfa zwauri mmbwa iyo ndi phele, nahone Vho-Maemu ndi muloi. O tou shumiswa u bveledza ndavhelelo dza makhadzi na mme awe, ngeno ene a sa zwi ḓivhi uri u khou dzheniswa khakhathini (Kana zwiṅwe zwi pfalaho.)
Mawela o dzheniswa nga ṱhoho kha mafhungo a vhuloi ha Vho-Maemu a fhedza o no tou a ita zwihulu, zwa mu sia e khomboni/khakhathini.
Vhafunzi vho ḓo humbela u ṋea vhuṱanzi khothe vha kona u ṱalutshedza zwa musi vha tshi vhona goloi ya Vho-Ramasunzi i tshi khou tshimbila yo haka tshithu nga fhasi, vha khwaṱhisa nga u sumbedza na tshinepe.
Muambi wa Tshipiḓa 2 ha tendi kha zwa vhuloi, ngeno ṅwana wawe a tshi tou fombe khazwo.
O fhedza o farwa a gwevhelwa u dzula dzhele miṅwaha ya 22 hu si na faini.
Ndi pfela vhuṱungu Mawela, nga mulandu wa u wela-wela hawe kha zwithu vhumatshelo hawe ho mbo ḓi tumuwa/A thi mu pfeli vhuṱungu ngauri u khou ḽa mitshelo ya zwe a shuma (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
Ndi muthu o vhaisalaho nga maanḓa. Vha vhaisala zwo tea ngauri o kaidza havha vhaambiwanavho vha tou sa pfa, zwino ane a vho fanela u ima-ima na mafhungo haya vho no vha vhone.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
NA
MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)
HA U TSA NDI HA U GONYA - LL Mafenya, NA Milubi
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
ADENDAMU
Khuḓano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana kuvhonele kwavho kwa vhutshilo. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
Dzimbuno/Mutumbu
Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
Thero ya iyi ḓirama pfufhi yo ḓisendeka kha zwa u tshutshudzana. Nangoho mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo.
Khuḓano i simuwa musi Ntshavheni a tshi pfa mutshutshu u bvaho kha khonani dzawe wa uri u laulwa nga mufumakadzi sa izwi o mala mufumakadzi a shumaho, nahone o funzeaho.
Ndivho ya ḓirama iyi ndi u eletshedza vhathu uri vha songo tshila vha tshi tevhela zwa u tshutshudzwa nga vhathu ngauri vha ḓo sala vho tshinyalelwa.
Ntshavheni o vhuya o sinyutshela Alice mufumakadzi wawe nga zwe a pfa nga khonani dzawe, hezwi zwa ḓisa khuḓano khulwane vhukati havho.
U khwaṱhisa lwendo lwa u fhelekedza Vho-Ṋengweṋani makhuwani nga ḓuvha ḽine mufumakadzi a khou ya ngaḽo khosoni; hezwi zwo itelwa u konyolola mufumakadzi uri a songo ya khosoni.
U fhedza a tshi ri Alice kha dzule u ya khosoni uri muḓini hu sale hu na muthu.
Ntshavheni u dovha hafhu a kuḓana na khonani yawe Funzani we a vha a tshi khou mu eletshedza kha zwe a vha a tshi khou farisa zwone Alice.
Ntshavheni ene o vho sala a tshi ḓisola musi a tshi vho zwi vhona uri vhathu vhe a vha a tshi khou tevhedza ngeletshedzo dzavho vho vha vha tshi kho tou mu tshutshudza.
MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi)
Ndi mbonalo ya mahaḓa na khana zwa Vho-Funani/Ndi u vhumbea havho/lunako lwavho.
Ndi musidzana a sa shoni nahone a funesaho vhanna/wa mbilu mmbi ane a funa u phaḓaladza tshitshili tsha HIV.
Kani o tokomelwa, ngeno Wanani o thanyela thungo.
Wanani o fhedza o dzhena na Vho-Funani kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho.
Vho-Funani vha ḓivha zwauri Wanani o tou ke, ha na tshitshili, ngeno Vho-Thina vha tshi zwi ḓivha uri u na tshitshili, nahone zwi ḓivhiwa nga vhathu vhanzhi.
Ndi u shavha u ḓiita wa fhasi, vho ḓiwana vho no lala na Wanani.
Hai, a si u ya nga ha Kani, ndi u ya nga ha Wanani.
Muthu a songo fhurwa nga muthu ane a sa ḓivhe kutshilele kwawe, a ḓidzhenisa nae kha zwa vhudzekani a songo ḓitsireledza.
Ee, ndi muthu wa u luga o sokou fhurea-vho a vho dzhena khomboni/ Hai, vho wana zwe vha tou zwi ṱoḓa - ndi philiphise.
Ndo vha ndi tshi ḓo lwisa u sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani na luthihi/ U sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho.
KANA
MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu)
VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga nḓila i tevhelaho:
Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6
Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga nḓila hei:
Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4
Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3
Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2
ADENDAMU
Khuḓano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana nyito. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela.
Dzimbuno/Mutumbu
Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzoṱhe mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15
Thero ya iyi ḓirama yo ḓisendeka kha zwa u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi miṱani.
Khuḓano i simuwa musi Vho-Bukuṱa vha tshi tambudza vhana vhavho Tsumbedzo na Ntshengedzeni, mufumakadzi a tshi pfa vhuṱungu.
Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha a rwiwa.
Vha dovha hafhu vha mu rwa nge vha wana o dzula na mme awe Vho-Takalani, vha ri ndi ngani a sa yi u vhala bugu.
Vha kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ṅwana wavho Ntshengedzeni.
Vha tshi yela Ntshengedzeni rumuni vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani nae ene a sa funi.
Vha mu vhidzela rumuni yavho a sa ye, vha fhedza nga u mu rwa.
Muofhe khonani ya Ntshengedzeni u lingedza u mu eletshedza na u mu shushedza nga ha vhananyana vha itaho zwa vhudzekani na vhokhotsi avho; ene a si thetshelese a ita tshikhuna.
Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba nae nga u vhona a si tshee na mutakalo, a si bvele khagala.
Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe vha mu tevhelela vha fhedza vha mu rwa.
Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ṱolwa, a wanala a na thumbu. Hezwi zwi ita uri mme awe vha dinalee vhukuma.
Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na ṅwana, vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vha sinḓwa na nga mafeisi khofheni.
Vho-Bukuṱa vha fhambana na mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa muḓini wavho, zwi kwama vhone ngauri ṅwana ndi wavho a si wa muṅwe. Vho-Bukuṱa vha fhedza vho farwa, vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho hoṱhe.
KANA
MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi)
Ndi khotsi na ṅwana,
Ndi ngauri khotsi awe vha khou mu tambudza lwa vhudzekani.
A hu na ane vha mu funa. Tsumbedzo vha a mu rwa, ngeno Ntshengedzeni vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani.
Vho-Bukuṱa vho ya kamarani ya Ntshengedzeni vha swika vha mu tshipa/ vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani.
Ndi zwauri Vho-Bukuṱa vha khou tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani.
Vho fhedza vho farwa nga mapholisa vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho hoṱhe.
Ee, mme awe, khaladzi awe na khonani yawe vho lingedza u mu vhudzisa nga zwi mu dinaho a sokou fhumula a sa ambe tshithu/ Hai, o vha a tshi khou ofha zwine a khou ṱangana nazwo ngauri khotsi awe vho mu vhudza uri a amba vha ḓo mu vhulaha.
Ee, o lingedza u mu eletshedza kha zwa vhutshilo sa khonani yawe.
Mafhungo a u tambudza vhana na vhafumakadzi o vhifha nahone a wedza muthu khakhathini/Vhathu kha ri litshe zwa u tambudza vhana.
Hai, ndi mbadelo yavho ngauri vha tambudza vhana na mufumakadzi.
Ndo vha ndi tshi ḓo ṱavhanya nda zwi vhiga mapholisani kana kha vhashumelavhapo (Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho.)
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
KHOUDU
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli
Ha fhasi
U sa swikelela
Zwi re ngomu na luambo
Phindulo yo vhewaho lwa nṱha nṱhesa: 90%+. Phindulo yo vhewaho lwa nṱhesa: 80 - 89%.
Mihumbulo minzhi yo dziaho i khou ṱanḓavhudzwa ya tikedzwa u bva kha tshirendo.
Mafhungo a re na ndunzhendunzhe.
Mathomo na magumo zwa nṱhesa.
Mihumbulo yo vhekanywa na u fhaṱwa zwavhuḓi
Luambo, khalo na tshitaila zwo vhibvaho, zwi nyanyulaho, zwo lulamaho.
Phindulo yo fhelelaho.
Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ṋewa, ya tikedzwa zwavhuḓi u bva tshirendoni.
Mafhungo na kuhumbulele zwi a tevhea nga vhulelu.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulamaho nahone zwo teaho ndivho.
Phindulo i no ḓi pfala yo ṋewa.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, hone i si yoṱhe nahone i songo tikedzwa nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo.
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mafhungo a pfalaho.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya phindulo i a kona u tevhelea.
Luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo llulama.
Vhunzhi ha mafhungo o tikedzwa, fhedzi kanzhi lu sa tou tendisea. -Mutheo wa kupfeseselwe kwa lushaka lwa maṅwalwa na tshirendo zwi hone.
Dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku kha luambo, khalo na tshitaila.
Hunzhi zwo tea.
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mihumbulo a i kholwisei nahone hu na u tikedza u bva tshirendoni huṱuku.
Phindulo i ṱana vhupulani ho khakheaho.
Hu na tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwi tei ndivho ya kuṅwalele kwa akademi.
Phindulo i na ndovhololo nahone tshiṅwe tshifhinga i tshi amba zwo bvaho.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa.
Vhukhakhi ha luambo na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri tshipiḓa tsha maṅwalwa hetshi tshi sa bvelele nahone tshitaila a tshi elani na ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Ndingedzo ya fhasisa ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo ṅwalwaho a dzi na thikhedzo kha tshirendo.
U pfesesa lushaka na tshirendo ha fhasisa.
A hu na tsumbo ya vhupulani.
Luambo lwa fhasisa. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na ndunzhendunzhe.
Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu
KHOUDU NA
KUAVHELE KWA MARAGA
ZWI RE NGOMU
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO
Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na ḽikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo.
Khoudu 7
Maraga: 12 - 15
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa.
Maraga: 8 - 10
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe.
Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ha nṱha
Maraga: 11
Phindulo yo dodombedzwaho.
Ho ṋewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha nṱha
Maraga: 7
Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho.
Khoudu 5
Vhuswikeleli ho dziaho
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine.
Miṅwe mihumbulo i pfalaho yo ṋewa, fhedzi hu si yoṱhe nahone i sa tikedziwe nga nḓila yo lavhelelwaho.
Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa maṅwalwa na tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho dziaho
Maraga: 6
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe.
Marangaphanḓa na magumo na dziṅwe phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe.
Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea.
Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo lulama.
Khoudu 4
Vhuswikeleli vhu fushaho
Maraga: 8
Hu na dziṅwe mbuno dzi tikedzaho ṱhoho.
Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a hu na vhuṱanzi vhu pfalaho/tendiseaho.
Vhuswikeleli vhu fushaho
Maraga: 5
Hu na dziṅwe tsumbo dza tshivhumbeo.
Vhukhakhi vhuṱuku ha luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo tea.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ho linganelaho
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso.
Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha vhuṱukusa.
Mihumbulo a i ṱuṱuwedzi nahone hu na u tikedza huṱuku zwi bvaho kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ho linganelaho
Maraga: 4
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani.
Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana.
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya maṅwalwa a akademi. Phara dzo khakhea.
Khoudu 2
Vhuswikeleli ha fhasi
Maraga: 5
Phindulo yo ḓala ndovhololo nahone huṅwe yo bva.
Mihumbulo a si ya vhudzivha, ṱhalutshedzo yo khakheaho/Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa.
Vhuswikeleli ha fhasi
Maraga: 3
ikumedzwa ḽa fhasi nahone ḽi ṱahelaho tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo ya muhumbulo.
Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si tshone zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi si vhe zwa vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya u ṅwala ha akademi.
Phara dzo khakhea.
Khoudu 1
U sa swikelela
Maraga: 0 - 5
Phindulo i sumbedza vhuṅwe vhushaka na ṱhoho fhedzi mihumbulo i a konḓa u tevhelela nahone/kana yo bva tshoṱhe.
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso. Mbuno ṱhukhu dzo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa.
U sa swikelela
Maraga: 0 - 2
Zwi a konḓa u amba arali mbudziso yo fhindulwa.
A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho pulaniwaho hu na thevhekano.
Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo khakheaho.
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe.
<fn>Tshivenda HL P2 Nov 2009.txt</fn>
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: awara 21/ 2
GIREIDI 12
PFESESANI
Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso:
Ni humbelwa uri ni vhale siaṱari iḽi nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso.
Ni songo ḓidina nga u vhala bammbiri ḽoṱhe. ṱolani siaṱari ḽa Zwi re Ngomu ni swae nomboro dza mbudziso dzo ḓisendekaho kha bugu dze na guda ṅwaha uno.
KHETHEKANYO YA A: Vhurendi
KHETHEKANYO YA B: Nganea
Tevhedzelani ndaela dzo ṋewaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso ṱHANU dzo fhelela: tharu kha KHETHEKANYO YA A, nthihi kha KHETHEKANYO YA B na nthihi kha KHETHEKANYO YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso.
Thomani khethekanyo IṅWE na IṅWE kha siaṱari ·ISWA.
ṅwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.
Ndangatshifhinga yo anganywaho:
KHETHEKANYO YA A: minetse ya 40
KHETHEKANYO YA B: minetse ya 55
KHETHEKANYO YA C: minetse ya 55
ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIṅWE NA DZIṅWE
NOMBORO
MBUDZISO
MARAGA
Mbudziso ndapfu
KANA
Tshirendo: Ro ṱangana
Mbudziso pfufhi
KANA
Tshirendo: Vhungoho
Mbudziso pfufhi
KANA
Tshirendo: Tshidakwa
Mbudziso pfufhi
NA
Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI
Tshirendo: Lufu
Mbudziso ndapfu
KANA
Tshirendo: Lufu
Mbudziso pfufhi
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI*
Tshi ḓo lilwa
Mbudziso ndapfu
KANA
Tshi ḓo lilwa
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso ndapfu
KANA
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso ndapfu
KANA
Mbudziso pfufhi
Fhindulani mbudziso NTHIHI
Ha u tsa ndi ha u gonya
Mbudziso ndapfu
KANA
Ha u tsa ndi ha u gonya
Mbudziso pfufhi
KANA
Mbudziso ndapfu
KANA
Mbudziso pfufhi
PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
MUTEVHE WA U SEDZULUSA
Ivhani na vhuṱanzi ha uri no fhindula mbudziso dzoṱhe nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa:
KHETHEKANYO
MBUDZISO
TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO TEAHO
A: Vhurendi
Tshirendo tsho randelwaho
A: Vhurendi
Tshirendo tshi songo gudelwaho
B: Nganea
Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi
Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi
PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na ya C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho.
VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO
MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho:
Tshi ngafhi tshiangaladzi tsha khumbudzo
I ngafhi mihuvho ya phululedzo na thendo i ngafhi dzadza ḽa u moṋa biko
Kha mbokoti iyi yo milwaho nga mavu
Mavu a ḽa zwiṋu nangoho
Thumbu ya Swongozwi yo fura malofha a muhali
A lwa a kunda vhatshena henengei Schoemansdaal
Tshirengululi tsha mbofholowo ndi iwe Makhado
Vhaalameli vhao nga hu vhe riṋe.
Sengulusani tshirendo itshi ni tshi sumbedza nḓila ye murendi a shumisa ngayo maipfi u bveledza thero ya tshirendo.
KANA
MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Nṋe na inwi
Ro ṱangana ndi songo humbula
Mbilu dzashu dza angana
Dza vha mbilu nthihi
Dzo vhoxwa nga lufuno
Ra hoṱola roṱhe.
Lwendoni ri tshimbila ro hakana
Ri tshi posa maga khathihi
Ri tshi swika murunzini ra awela roṱhe
Ri tshi takuwa ra takuwa roṱhe
Hu si na luṅwe lunako lu nkambaho
Nda farwa nga nḓala ni a ntikela khali
Nda farwa nga ḓora ni a nkela maḓi
Nda farwa nga duda ni a nkota
Nda dzhenwa nga mbiti ni a nkhuthadza
Wanga muya wo fhola
Ri ḽa ndilo nthihi
Ri kuvhatedzana nguvho nthihi
Ri amba nga ipfi ḽithihi
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Ndi vhonnyi vho ṱanganaho afha?
Ipfi 'nkota' ḽo shumiswaho kha vese 15ṋ ḽi khou amba mini?
Ndi muhumbulo ufhio une ra u wana kha ndima 4?
Vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio? Tikedzani.
Zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi zwi a tendisea na? Tikedzani.
ṱalutshedzani nḓila ye murendi a shumisa ngayo luambo kha vese 21 - 22.
KANA
MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Vhungoho ndi bako mukuvhatedzi
Ndi nguvho ya phila
I dzumbetshedzaho vhuthu ya vhu serisa
Fhasi ha magovha matswu ha dadamala
Vhuthu ha ima he dzi!
Vhungoho ndi murunzi wa tshinaḓa
Murunzi u sa fhisi u sa rotholi
Ndi dzhavhelo ḽa hoṱhe vhuthu
Ho xedza yoṱhe ngelekanyo vhutshiloni
Vhuthu ho farwaho nga nḓaḓo
Vhungoho ndi dzhavhelo ḽi sa wi
Ndi tombo ḽi sa tseki
Nge mudzi waḽo wa shanduka munanga
Pharani dza dzithombo dza sunguvhela
Vhungoho ndi tshiguru tshi sandwaho
Nga wa mbilu yo furaho tshimbevha
Nga u haṋwani ha dzulela u ṱhakha
Sa khali ya tshisese
Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu
U kundaho na diabolo u ima
Nga vhutulu ha sia ḽa bulayo
Kha we nḓilani a ima
A tshi lingedza u thivha mulambo tshanḓa
Murendi u amba nga ha mini tshirendoni itshi?
Ndi tshivhumbeo-ḓe tsha tshirendo tsho bveledzwaho nga ndima 1 no sedza dzivese/mitala yatsho?
Bulani dzina ḽo bulwaho ḽi tshi bva Bivhilini ḽine murendi a sumbedza u khwaṱha ha vhungoho.
Ndi vhafhio vha sandaho ngoho?
Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio?
Ndi zwone na zwine murendi a ri 'Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu'. Tikedzani.
Inwi ni vhona vhungoho sa tshithu-ḓe.
KANA
MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Vhutshilo hau vhu nga ha luṱhweṱhwe vhulimboni
Naho wa sinḓwa mutulini wa mavhele
Vhutshilo hau a vhu nga guvhuwi
Nge mathada a u ḓela sa zwitshele zwa muumba
Ngavhe u vhe khundavhalai i shayaho mudengu
Ha nga u konana na dziphombwe u lusa ndaka
¸ayo dzau wo dzi rea nga tshikwekwe
Wa nga tsilu ḽi bulaho zwoṱhe zwa mbiluni
Nge wa hangwa vhuṱoma hau
Vhunga nyambo dzau hu zwiombo ngomani
Ngavhe mulomo wau u tshi ambela mbevhevhe
U lwela vha tsikuni na vhashai
U nga magungwa a vhashai o nwela khothe
Iwe tshidakwa u vhusaho vhaṱoma
U nga ndau i vhombaho ya phanzhe
Vhunga ṱhamu na tsole zwi tshi iledza vhuṱala
Nge muvhuso wau wa tshimbila nga thongatserekanyo
Vhutshilo hau ndi khangala khanganyise
Vuluvulu ḽo fa nga vhuhwavho.
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe?
Ipfi 'khundavhalai' kha vese 5 ḽi amba mini?
Ndi muhumbulo ufhio une murendi a ṱoḓa u u bveledza nga vese 17 na 18?
¸eani muhumbulo muhulwane une murendi a ṱoḓa u bveledza nga ndima 1.
Vhuḓipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Tikedzani.
ṱalutshedzani ndivho ine murendi a tama ni tshi i swikela tshirendoni itshi.
Figara ye murendi a i shumisa kha vese 1 i kwama hani kupfesesele kwaṋu kwa itshi tshirendo?
NA
VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO
MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho.
Vhuongelo ho fhaṱwa.
Dzikereke dzo fhaṱwa.
Zwoṱhe zwo fhaṱelwa u dzula iwe.
Lufu, u ofhiwa nga vhoṱhe:
Vhoṱhe vhane vha si u ḓivhe vhungomu hau;
Vhoṱhe vhane vha si kone
Vhutulu ho fhomiwaho kha vhura hau,
Ane a rungwa nga luvholela.
U rungwa nga vhutshilo.
ṱalutshedzani nḓila ye murendi a shumisa ngayo zwiga zwa u vhala kha u ṱuṱuwedza ṱhalutshedzo ya tshirendo itshi.
KANA
MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi ḓisendekaho khatsho:
Vhuongelo ho fhaṱwa.
Dzikereke dzo fhaṱwa.
Zwoṱhe zwo fhaṱelwa u dzula iwe.
Lufu, u ofhiwa nga vhoṱhe:
Vhoṱhe vhane vha si u ḓivhe vhungomu hau;
Vhoṱhe vhane vha si kone
Vhutulu ho fhomiwaho kha vhura hau,
Ane a rungwa nga luvholela.
U rungwa nga vhutshilo.
U ya nga ha murendi, lufu lu hoṱhe-hoṱhe. Bulani tshithu tshithihi tsho fhaṱelwaho u dzula lufu.
Ndi ngani lufu lu tshi ofhiwa nga vhathu?
ṱalutshedzani zwine murendi a ṱoḓa u ri vhudza zwone nga ndima 2(vese 4 - 7).
Ndi tshiga-ḓe tsha vhurendi tsho shumiswaho kha vese 4?
Murendi u ṱoḓa u ri vhudza mini nga ipfi ''luvholela'' kha vese 11?
Ndi figara-ḓe ya muambo yo shumiswaho kha vese 11, nahone murendi o i shumisa u bveledza muhumbulo ufhio?
Murendi u dzhia lufu sa tshithu-ḓe.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
NA
KHETHEKANYO YA B: NGANEA
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi.
MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu)
TSHI ¶O LILWA - NE PHASWANA
Sedzulusani nḓila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha u bveledza thero ya bugu iyi.
KANA
MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi)
TSHI ¶O LILWA - NE PHASWANA
Vhalani tshipiḓa tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Ndi vho kona u zwi vhona zwino. Zwikolodo hafha muḓini zwi tou tshatshama sa nnda kha tshirahadonngi tsho anewaho ḓuvhani; ngoho, zwi tou vha zwone zwiendangankhunyu nga khaladzi. Ndi ḓo ri a zwo ngo ralo ngani; he, ḓaṋu mmbudza; zwoṱhe zwine ra vha nazwo ndi zwikolodo fhedzi. Zwiambaro zwashu khathihi na zwa vhana, zwi kha ḓi badelwa. Ni ri zwi a ṱanzwa mbilu ya muthu zwenezwi. Masofa aya e ra dzula nṱha hao, ndi tshikolodo tshiṋu. A zwi hanedzwi ro tou nṱha ha zwikolodo tshanzha! Tshiṱofu khathihi na ṱafula na theḽevishini, a ri tsha vhuya ra kha ḓi zwi amba; ndi ndima ine ya kha ḓi tou bva u randwa. Nnḓu yone tshi tou vha tshikolodo tsha vhutshilo ...'' Vho-Emeḽi vha mbo ḓi vha dzhena haṋwani; ''Vha songo hangwa goloi na tshelede ya vhana ya tshikolo ngei Capricon, Pietersburg hune ra kha ḓi koloda na ya ṅwedzi wo fhiraho''.
Bulani dzina ḽa muambi wa aya mafhungo na vhushaka hawe na muambiwanae.
Afho mafhungoni hu khou ambiwa nga ha mini? ¸eani tshiitisi tsho ṱuṱuwedzaho nyimele iyi.
Aya mafhungo vha khou a amba vhe ngafhi?
Ndi nnyi a sumbedzaho u sa vhilaedzwa nga zwine zwa khou ambiwa?
Vhana vha vhaambi avha vha dzhena tshikolo ngafhi, nahone inwi ni vhona unga a nga vha e nnyi o itisaho uri vha ye tshikoloni itsho?
Sumbedzani kutshilele ku sa fani kha vhutshilo ha avha vhavhili.
Ndingedzo dzo moḓaho/dzi songo tsha shumaho dze vhaambi avha vha lingedza u dzi ita uri vha ḓibvise kha nyimele ine vha vha khayo ndi dzifhio? ṱalutshedzani mbili.
Vho-Luvhone vho vha vha si tshigevhenga. Ni a tendelana kana u hanedzana na ḽikumedzwa iḽi. Tikedzani phindulo yaṋu.
ṱalutshedzani masiandaitwa ane a bvelela kha muthu nge a ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga.
Vhupfiwa haṋu ndi vhufhio kha zwe zwa bvelela kha Vho-Luvhone musi bugu i tshi fhela? Tikedzani.
KANA
MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu)
Sedzulusani nḓila ye siangane na fhethuvhupo zwa ṱuṱuwedza ngayo kubveledzele kwa thero buguni iyi.
KANA
MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela:
Mulandu u mini iwe mufunzi wanga ṅwana wa muzwala wa mme anga.''
Nga muthu o takalaho zwavhuḓi, ndi nnyi onoyo?
Vha tshi ralo vho vha vha tshi khou givha-givha fhasi nga tshiṱiki tshe vha fara nga tshanḓa tshauḽa khathihi na u dzungudza ṱhoho. Ho ḓo fhela tshifhinga vhuvhili havho vho sokou duu, vho lavhelesana zwifhaṱuwo.
Uyu mufhindulano u vhukati ha nnyi na nnyi?
Vhathu avho vho vha vha tshi khou bva ngafhi, nahone u ita mini?
Bulani dzina ḽa muthu we a sukumedzela muambi wa aya mafhungo tshaloni.
Mbulungo iyo yo vha i tshi khou bvelela ngafhi?
Vhaambi vha mafhungo aya vho vha vha tshi khou bva u senga mulandu wa nnyi, nahone wo vha u mulandu wa mini?
Kutshilele kwa vhaambi vha aya mafhungo ku fana ngafhi?
ṱalutshedzani uri ndi ngani muhwelelwa a songo wanala mulandu.
ṱalutshedzani zwithu zwe zwa ita uri vhaambi vha mafhungo aya vha vhenge Vho-Lugisani.
Vhambedzani nḓila ine Vho-Lugisani na Vhavenḓa vha fhambana ngayo kha kutshetshelwe kwavho kwa mafhungo kana milandu.
ṱalutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha vhathu vhe vha vha vha tshi vhenga Vho-Lugisani.
Ni ḓipfa hani nga masiandaitwa enea?
Muhumbulo we Vho-Lugisani vha u bula wa uri vhaṱhannga vha fanela u guda u reila inwi ni vhona u wavhuḓi. Tikedzani.
KANA
MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu)
Sedzulusani nḓila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele kwa thero buguni iyi.
KANA
MBUDZISO 12
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
TSHIPI¶A 1
Vhone musadzi vha a ḓivha vha a ḓiambadza maṱari masiari tshivhangalala! Vha ri mmbwa yo wanalaho giratshini yashu? A thi ri ndi phele yavho ine vha lala vha tshi gadisa ngayo vhusiku riṋe ro lala? Nṋe ndi khou ri ndi ḓo vha vhidzela ṅwana wanga a ḓa na makhomorethe a henengei ha Zulu hune a dzhena hone tshikolo. Ndi ri a ḓo fhisa muthu maṱo hayo ane a nga a tshilumaṋamana a fa o rondolowa.''
TSHIPI¶A 2
Zwino nṋe ndi khou vhona hei miṱodzi yoṱhe ye vhathu vha shingizhela i tshi tou vha mufhululu wa uri o shuma. Ndi ya u fhululedza kha nndwa ye vhone vhavhili a vha lwela. Nṋe ndo rali ndo sokou phirimela birimani ngeno tshine nda khou fela tshone hu si na. Vhone vha khwiṋe ngauri vho vhuelwa. Zwanga zwi a pfisa vhuṱungu. Ndi khou fela felo sa bete ḽi tshi wela mutukuni.''
Muambi wa mafhungo kha Tshipiḓa 1 ndi nnyi, nahone o vha a tshi khou amba na nnyi?
Uyu 'ṅwana wanga' ane a khou ambiwa afha ndi nnyi, nahone ndi tshini tshi itisaho uri vha pfe vha na fulufhelo ḽa uri a nga vha thusa?
Mafhungo a uri mmbwa a si 'mmbwa' ndi 'phele', muambi uyu o a wanafhi?
Hone mmbwa yeneyo yo vha yo dzhena hani giratshini?
Bulani vhathu vhane vha khou ambiwa navho kha Tshipiḓa 2.
Kutshilele kwa muambi wa Tshipiḓa 1 na wa Tshipiḓa 2 kwo fhambanafhi?
ṱalutshedzani nḓila ye hezwi zwa 'u fela dambwa' zwa itea ngayo kha hoyu muaanewa ane muambi a ri 'ṅwana wanga' hafha mafhungoni e na vhala.
Hoyu 'ṅwana wanga' ane a khou ambiwa nangoho ndi muthu wa u sokou wela-wela zwithu. Tikedzani fhungo iḽi.
ṱalutshedzani zwo itisaho uri ngoho yoṱhe ya mafhungo a mmbwa i bvele khagala ngei khothe.
Vhambedzani nḓila ine muambi wa Tshipiḓa 2 a fhambana ngayo na ṅwana wawe kha kuvhonele kwa mafhungo.
ṱalutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha ṅwana wa muambi wa Tshipiḓa 1.
Kuambele kwa muambi wa Tshipiḓa 2 ku bvukulula vhuḓipfi-ḓe? Sumbedzani arali ni tshi ima navho kana ni sa imi navho kha zwine vha khou amba.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
NA
MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu)
HA U TSA NDI HA U GONYA - LL MAFENYA, NA MILUBI
KANA
MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi)
HA U TSA NDI HA U GONYA - LL MAFENYA, NA MILUBI
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Wanani:
Kani:
Wanani:
Kani:
A tshi ambela fhasi. Havha munna vho vhumbea nga nḓila i fushaho. Idzanu sedza khana yavho, mahaḓa avho na musi vho ambara vha fanelwa. Tshifhaṱuwo u nga vhuya wa ri vha ṱamba nga mafhi. Havha munna vha 'sexy' ni a ḓivha.
Kani ni khou vha ṱoḓa. (U a mwemwela.)
Ndi kale ndi tshi khou vha ṱoḓa. Ndi khou vha ṱoḓa holuḽa lune a thi fulufheli uri vha ḓo mmbalela.
Inwi iṱali ni a balelwa nga muthu naa? Ni tou vha ṱereṱere ḽi no tupula na midzi.
Wanani na Kani afha vha khou amba nga ha nnyi, vhe ngafhi, nahone hu tshi khou itwa mini?
Ndi mini zwi kungaho Wanani kha avha munna vhane a khou amba nga havho?
Vhambedzani kutshilele kwa Kani na kwa Wanani.
Bulani zwo iteaho rumuni ya Wanani musi havha muambiwa vho vhidzelwa ngomu.
Ndi zwifhio zwe Vho-Funani vha vha vha sa zwi ḓivhi nga ha Wanani ngeno zwi tshi ḓivhiwa nga mufumakadzi wavho na shango ḽoṱhe.
Ndi tshini tsho itisaho uri Vho-Funani vha ḓiwane vha tshi khou nwa waini nahone masiandaitwa a zwenezwo o vha afhio?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze:
U ya nga ha Kani, u nwa kholoḓirinngi ndi u ḓiita muthu wa fhasi.
Inwi ni lila na Vho-Funani kha zwe vha ṱangana nazwo? Tikedzani.
Arali no ḓiwana ni kha nyimele ye Vho-Funani vha vha vha vhe khayo ngei hodelani, no vha ni tshi ḓo ita mini?
KANA
MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu)
KANA
MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi)
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khatsho:
Vho-Bukuṱa:
Ntshengedzeni:
Vho-Bukuṱa:
Ntshengedzeni:
Vho-Bukuṱa:
Vho no fhedza zwe vha vha vha tshi khou ita zwone Zwino a si zwenezwi ndo fhedza. Zwenezwi ndi pfe mme au vha tshi khou zwi ḓivha. Nda vhuya nda tou zwi pfa vha tshi khou zwi ḓivha, kale wo vhulungiwa wa shona. A zwi vhudziwi muthu hezwi. Ndi tshiphiri tshashu ri vhavhili. U khou zwi pfa?
A tshi khou lila Ndo zwi pfa.
Wa vhuya wa tou zwi vhudza muthu u zwi ḓivhe zwauri ndo u vhulaha kale.
Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha Vho-Bukuṱa na Ntshengedzeni.
Ndi ngani Ntshengedzeni a tshi khou lila?
Nga nyambo yavho, ni vhona Vho-Bukuṱa vha muthu-ḓe?
Kha Tsumbedzo na Ntshengedzeni, Vho-Bukuṱa vha funesa ufhio? Tikedzani.
ṱalutshedzani zwe zwa bvelela vhukati ha Vho-Bukuṱa na Ntshengedzeni.
Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela muḓini wa Vho-Bukuṱa zwe Vho-Takalani vha vha vha sa zwi ḓivhi,
Bulani masiandaitwa e Vho-Bukuṱa vha ṱangana nao nga zwe vha ita.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze:
Ntshengedzeni u na tshikhuna.
Muofhe o vha a tshi funa Ntshengedzeni.
Inwi ni a lila na Vho-Bukuṱa kha tshigwevho tshe vha ṱangana natsho? Tikedzani phindulo yaṋu.
Arali inwi no vha ni tshi khou ḓiwana ni kha nyimele ye Ntshengedzeni a vha e khayo no vha ni tshi ḓo ita mini?
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Rubriki iyi i na masiaṱari a fumbili raru .
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MARAGA: 50
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa luambo, tshitaela na redzhisitara tshit na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 30
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa tshivhumbeo, luambo tshitaela na redzhisitara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa tshivhumbeo, luambo tshitaela na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KANA
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA A: MAANEA
MARAGA: 50
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho.
Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi.
Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho.
Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi.
Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea.
Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.
Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu-ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe.
Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.
Mafhungo na dziphara zwo vhilingana.
Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
ZWI RE NGOMU
Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo.
U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho, zwa vhusiki ha ene muṋe.
Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho.
Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho.
U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho.
Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe.
Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi.
Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi.
U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka.
Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho.
U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi.
Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa.
Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea.
Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto.
Maanea ha na mbonalo kwayo.
U sa swikelela
Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe.
U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi.
Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
Khoudu 2 Khoudu 1 00 - 29%
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWILAPFU
MARAGA: 30
O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone-lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe-tshoṱhe.
Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho teaho.
O shumisa ṱhoḓea dza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yo linganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi ndi yo linganelaho ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho.
nḓivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
O shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa.
Ho ngo shumisa ṱhoḓea dza milayo ya tshivhumbeo.
Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomu vhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwi tsha anana na mafhungo.
ZWI RE NGOMU
Khoudu 7
Khoudu 6
Khoudu 5
Khoudu 4
Khoudu 3
Khoudu 2
Khoudu 1
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu na liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo fhelelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo, zwo ṱalutshedzwa lwa nṱhesa zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
nḓivho ya nṱha ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo tshoṱhe kha ndivho, a hu si na liana na ṱhoho.
Hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali ho vhibvaho-mugudi o tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
Hu na ndunzhendunzhe lwo linganelaho kha zwi re ngomu na mihumbulo kha tshibveledzwa, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho i songo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganelaho kha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa a tsho ngo ṅwalwa zwavhuḓi.
Khoudu 2
Vhukoni vhu songo swikelelaho
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho- ṅwongo wa mafhungo wa si tsha pfala tshoṱhe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Khoudu 1
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA C:
ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI
MARAGA: 20
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
ZWI RE NGOMU
Vhuṅwali ho dziaho -mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuṅwali ho dziaho -mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 2
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 1
ADENDAMU YA LUAMBO LWA HAYANI (P3)
KHETHEKANYO YA B
Vhurifhi ha tshiofisi
Tshivhumbeo:
Theshano
Mutumbu
Mufhindulano
Tshivhumbeo:
U kona u imelela masia oṱhe mavhili
U amba zwi elanaho na ṱhoho
Luambo na tshitaila
Tshivhumbeo:
KHETHEKANYO YA C
Garaṱa ya thambo
Ṱhoḓea:
Murambi
Mulaedza
Fhethu
Dayari
Ṱhoḓea:
Datumu
Tshifhinga
Zwo gudwaho
Khungedzelo:
Ṱhoḓea:
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani? (founu / ṱhingo)
Tshi wanala ngafhi? (fhethu)
Mbonalo i kungaho (zwifanyiso)
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2010 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 10.
MEMORANDAMU
GIREIDI12
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI
MARAGA: 30
Mihumbulo a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Zwi re ngomu ndi zwa maṱhakheni nahone ndi zwa vhusiki ha nṱha.
Mihumbulo ndi ya nṱha nahone i a takadza
Zwi re ngomu ndi zwi pfalaho, zwo ḓi farana.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
Zwi re ngomu ndi zwo teaho, nahone zwo farana lwo linganelaho.
Mihumbulo I takadzaho I re na vhusiki vhu fushaho.
U pulala na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho,fhedzi vhusiki ho ṱahedzwa.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a ndinganelo, o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A zwo ngo swikelela u vha kha Luambo lwa Hayani, naho zwo ḓi pulanwa/hu na mvetomveto.
Zwi re ngomu a zwo ngo lulama na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwi fushi, kana a zwiho.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 15
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
U shumisa luambo lwa nṱhesa lwa kuambele/maambele
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/maambele
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi .
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara nga u u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi vhu si gathi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa..
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone .
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara zwo liana tshoṱhe. - Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
TSHIVHUMBEO
MARAGA: 5
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwa vhuṱali.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhugo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi i a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Vhunzi ha dzimbuno dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea fhedzi maanea a sala a tsha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 18
U nwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, nahone zwo ṱandavhudzwa vhukuma, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhii na luthihi, tshi kumedzeaho.
Tshivhumbeo ndi tsho teaho lwa tshoṱhe.
U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhatwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yone-yone.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa tandavhudzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi vhukuma.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U na ndivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga ndila i fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombadzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/ kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho a tshi shumisa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho zwa ita zwi tshi liana huṅwe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa- fhedzi hu na u ṱahedza ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwo ngo lingana kha Luambo lwa Hayani, naho ho ḓi vha na u pulana /kana mvetotmveto. Tshiibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo a dzo ngo shumiswa - hu na u shaedza huhulu ha zwithu zwa ndeme.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa .Phindulo ya mushumo uyu i sumbedza u xedza tshoṱhe vhuṱala.
U ṅwala/ u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwi swikeleli/ zwiho/fushi na kathihi.--Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAELA NA
U SEDZULUSA
MARAGA: 12
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama,nga nḓila yone,nahone zwo fhaṱwa lwa vhuṱali vhukuma.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele..
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Ndivho ya maipfi yo tea nḓivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea ṱhoḓea dza mushumo.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalullula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lwo dziahoi, u a vhalea.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzululsa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a zwi khakhisi nyelelo ya mafhungo
Tshitaela, thouni na redzhistara zwo tea lu fushaho.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi fhasi nahone ha tei tshoṱhe nḓivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.Tshitaela, redzhistara na thouni zwo tsa.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Ho ḓala vhukhakhi naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi konḓa vhukuma u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone nahone a i tei ndivho.
Ho ḓalesa vhukhakhi na ndaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 12
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, zwo ṱandavhudzwa lwa nṱhesa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
O bveledza/ṱana tshivhumbeo tsha mathakheni vhukuma.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Ndivho yo dziaho ya thodea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa tandavhudzwa, na zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza thoho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṱana zwiṅwe zwa vhudzivha kha nyimele dzo ṱandavhuwaho dza u ṅwala mishumo/zwibveledzwa.
U ṅwala - mugudi u a xedza vhuṱala fhedzi zwa si khakhise ṱhalutshedzo nga u angaredza.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwinwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibvumbedzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa HayaniI, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani,zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana/mvetomveto a zwi fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 8
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa luambo kha u ṅwala tshibveledzwa , nahone zwo fhaṱwa nga vhutsila vhuhulwane vhukuma
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela,thouni na redzhisṱara zwo tea ndeme na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi , nahone tshi a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thouni na redzhistara hunzhi zwo tea.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhṱwa lu fushaho. l Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓivha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Huna vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u lulamiswa, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓivha na u pulana/ sedzuluswa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwi tou konda tshoṱhe u tevhelelea.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
ADENDAMU
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO I
MAANEA A NGANETSHELO
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
MAANEA A MBULETSHEDZO
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
Muṅwali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (Ndunzhendunzhe ya mafhungo).
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha.
MAANEA A TSENGULUSO
Mafhungo fanela u vha na ndunzhendunzhe.
Mafhungo a fanela u vha o senguluswa vhungoho hao.
Muvhali u fanela u hwalwa u bva kha zwine a zwi ivha a tshi iswa kha zwine a si zwi ḓivhea
MAANEA A TSHIFANYISO
Muṅwali u ṅwala lushaka luṅwe na luṅwe lwa maanea zwi tshi bva kha zwine a khou vhonisa zwone tshifanyiso itsho.
MAANEA A TSHIFANYISO
Muṅwali u ṅwala lushaka luṅwe na luṅwe lwa maanea zwi tshi bva kha zwine a khou vhonisa zwone tshifanyiso itsho.
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
VHURIFHI HA TSHISHAKA
Tshivhumbeo:
Theshano.
Mutumbu.
Nyonesano.
Magumo.
Tshivhumbeo:
Mvulatswinga.
Mutumbu (mulaedza woṱhe).
Tshivhumbeo:
U vula
miraḓo i re hone na i siho.
A bvaho kha maambiwa.
U vala.
MUFHINDULANO
Tshivhumbeo
Kuthomele
Mutumbu
Kufhedzele
KHETHEKANYO YA C
KHUNGEDZELO
Tshivhumbeo
Tshi wanala ngafhi (Ḓiresi na fhethu)
Vhukwamani(Ṱhingo)
Mbonalo i kungaho.(Zwifanyiso)
NDAELA
Maga a tevhelwaho:
Dzina ḽa tshikolo tshine vha khou ya khatsho.
Muvhundu une tsha vha khawo.
Masia ane vha ḓo khuyela/khonela khayo u swika vha tshi swika.
GARAṰA YA THAMBO
Tshivhumbeo
Mulaedza.
Datumu, fhethu na ḓuvha ḽa mushumo.
Lushaka lwa munyanya.
Vhukwamani.
<fn>Tshivenda HL P3 Feb-March 2010.txt</fn>
LUAMBO LWA
PFESESANI
KHETHEKANYO ya A:
KHETHEKANYO ya B:
KHETHEKANYO ya C:
Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha KHETHEKANYO ya A, NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C.
Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/ maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea.
Khethekanyani zwifhinga zwaṋu nga nḓila i tevhelaho:
KHETHEKANYO ya A: minetse ya 80
KHETHEKANYO ya B: minetse ya 40
KHETHEKANYO ya C: minetse ya 30
DZHIELANI NZHELE: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na maipfi a re kha ṱhoho iyo.
Ṅwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO 1
Ṅwalani maanea nga NTHIHI ya ṱhoho dzi tevhelaho. Vhulapfu ha maanea aṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
ifhasi ḽo vha ḽo kusuwa ḽoṱhe ḽo livha ngei Beijing kha miṱaṱisano ya Oḽimpiki. Ho vha na mitambo minzhi yo fhambanaho ye ya tambiwa. Ṅwalani maanea ni tshi anetshela nga ha mutambo we wa ni takadzesa. Ṱhoho ya maanea i vhe heyi i tevhelaho:
Mutambo wa Oḽimpiki we wa ntakadzesa.
KANA
Ho vha hu na ṱhahelelo khulu ya dziphera dza u funzela tshikoloni tsha haṋu. Vha ha DWARF vho ḓo khathuwa mbilu vha fhaṱa buḽoko ya phera ṱhanu dza u funzela. Ṅwalani maanea ni tshi buletshedza buḽoko iyo nga ṱhoho hei:
Buloko ye ya fhaṱwa tshikoloni tsha hashu.
KANA
Vhagudi ano maḓuvha vho ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga zwikoloni. Zwikoloni zwinzhi vhagudi vha ḽa na zwiṱhavhane vha ponda na u shushedza vhagudisi ngazwo. Hezwi zwi ita uri pfunzo i sa tshimbile zwavhuḓi. Ṅwalani maanea ane ṱhoho ya hone ya vha hei:
KANA
Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na mitambo minzhi yo fhambanaho. U wana vhagudi vha tshi ḓidzhenisa kha mitambo iyo nga u fhambana hayo. Ṅwalani maanea ni tshi haseledza nga ha ṱhoho hei:
vhuḓi na vhuvhi ha u ḓidzhenisa kha zwa mitambo tshikoloni.
KANA
Tshikoloni tshine na dzhena khatsho ho vha hu na mugudi we a vha a sa koni zwone we na vha no ḓibaḓekanya nae siani ḽa pfunzo. Vhabebi vhawe vho ḓo pfuluwa ene a vho ya u dzhena tshikolo huṅwe. Inwi no sala ni tshi wana iṅwe khonani i sa funi pfunzo ine ya dovha ya vha mubva. Zwa tshikolo kha inwi zwo vha zwi sa tsha tshimbila zwavhuḓi, zwa ita uri ni humbule khonani yaṋu ya kale.
Hezwi zwi nkhumbudza khonani yanga.
KANA
Nyimele ya zwithu yo shanduka fhano Afrika Tshipembe. Vhorapoḽotiki vha pandelwa nga dzangano ḽino vha dzhena kha ḽiṅwe kana vha .ithomela dzangano ḽavho vhone vhaṋe vha tshi ṱoda maimo na one masheleni. Ṅwalani maanea ni tshi sumbedza zwine zwa nga itwa u fhelisa pfiriri/phambano dza vhorapoḽotiki. Ṱhoho ya maanea aṋu i vhe:
KANA
KANA
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso NTHIHi kha NṊA dzo ḓisendekaho khao. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
VHURIFHI HA TSHISHAKA
KANA
Malume waṋu vho ḓo ni humbela uri sa izwi vhe muthu a dzulaho e kha mishumo, vha ḓo kundelwa u dzudzanya tshipitshi tsho ṋauwaho, inwi vha thuseni nga u vha ṅwalela tshipitshi tshine vha ḓo amba nga ḓuvha iḽo. Zwino inwi dzudzanyani tshipitshi itsho.
KANA
KANA
MUFHINDULANO
Musi hu tshi khou dzudzanywa kurengelwe kwa zwiḽiwa na zwinwiwa ho swika he ni si anḓane na mukomana waṋu. Ṅwalani mufhindulano vhukati haṋu na mukomana waṋu nga ha nzudzanyo iyo zwi tshi kwama phambano iyo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C:
ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 3
Vhalani tshipiḓa tshi tevhelaho uri ni ḓo kona u ṅwala tshibveledzwa TSHITHIHI tshipfufhi nga maipfi a u bva kha 100 u ya kha 120.
Inwi ni muhulwane wa vhagudi tshikoloni tshine na dzhena khatsho. Vha dzangano ḽa matshudeni ḽa SCM vha khou ya u vha na vhuṱambo vhuhulu ha u vala SCM. Ho lavheleliwa vhueni vhunzhi ha u bva kule na tsini. Vhaṅwe vha vhaeni a vha ḓivhi hune tshikolo tsha vha hone.
KHUNGEDZELO
KANA
NDAELA
Hu lavhelelwa u swika na vhuṅwe vhueni vhune vhu sa ḓivhe hune tshikolo itsho tsha vha hone. Ṅwalani ndaela ya masia ni tshi vha laedza uri vha nga swikisa hani afho tshikoloni vho takuwa ha masipala wa haṋu.
KANA
GARAṰA YA THAMBO
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P3 Nov 2008 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 23.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) MARAGA: 50
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi Khoudu U sa swikel wala zwi yelanaho na ndivho na vha Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Marag anganedzaho mafhungo e na vhusiki (NV) 20 16 - 20 14 - 15 12 - 13 10 - 11 8 - 9 6 - 7 0 -
shumisa luambo,tshitaila na 15 Maraga 12 - 15 Maraga 10 - 11 Maraga 9 Maraga 8 Maraga 6 - 7 Maraga 4 - 5 Marag 0 -
redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone, u vhalulula na na u sedzulusa
vhekanyamihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Marag na 10 8 - 9 7 6 5 4 3 0 -
ndunzhendunzhe
pulana mushumo wawe(P) 5 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 2 Maraga 1 Marag 0 -
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 30
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi Khoudu 1 U sa swikelel wala zwi yelanaho nandivho na vha 12 Maraga 9 - 12 Maraga 8 Maraga 7 Maraga 6 Maraga 4 - 5 Maraga 3 Maraga 0 - 2
shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaila na 9 Maraga 7 - 9 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 0 - 1
vhekanya mihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na 6 6 5 4 3 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe
Pulana, vhalulula na Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga usedzulusa 3 3 2 2 1 1 1 0 - 1
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 20
Mugudi u kona u: Maraga Khoudu 7 Vhuswikel eli ha nṱhesa Khoudu 6 Vhuswikel eli ha nṱha Khoudu 5 Vhuswikel eli ho dziaho Khoudu 4 Vhuswikel eli vhu fushaho Khoudu 3 Vhuswikel eli ho linganelaho Khoudu 2 Vhuswikel eli ha fhasi Khoudu 1 U sa swikelela wala zwiyelanaho na ndivho na vha 8 Maraga 7 - 8 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 0 - 1
shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaila na 6 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 1 Maraga 0 - 1
vhekanya mihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga na 4 4 3 2 2 2 1 0 - 1
ndunzhendunzhe
Pulana, u vhalulula,na u sedzulusa 2 Maraga 2 Maraga 2 Maraga 2 Maraga 1 Maraga 1 Maraga 1 Maraga 0 - 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho lingalelaho Vhuswikeleli vhu songo linganelaho Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA A: MAANEA MARAGA:50 LUAMBO - Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone. - Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki. - Mafhungo nadziphara zwovhumbwa nga nḓila ya nṱhesa. - Tshitaila,thouni, redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho yamafhungo. - Luambo, ndongazwiga zwoshumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.- Kunangele kwone kwa maipfi, kwovhibvaho. - Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwatevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo, ndongazwigakanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.- Kunangele kwamaipfi ku ananana ṱhoḓea dza tshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi. - Tshitaila, thouni,redzhisiṱara zwo tea ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga n.ilai fushaho. - Kunangele kwa maipfi ku anana naṱhoµea dzatshibveledzwa. - Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha navhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maaneaa kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni,redzhisiṱara nga utou angaredza zwi yelana na ṱhoho yamafhungo. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho randelwaho. - Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho. - Kunangele kwa maipfi ndikwa fhasi. - Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwi yelanazwiṱuku na ṱhoho ya mafhungo. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea. - Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.- Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara a zwi yelani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o - Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe. - Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.- Mafhungo na dziphara zwo vhilingana. - Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe. - Tshibveledzw a tshi na vhukhakhi vhunzhi- vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesah o.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - Zwi re ngomu ndi zwa nṱhesa, vhusiki ha ene muṋe ha nṱhesa - Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo. - Mafhungo o bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhe-ndunzhe- Zwidodombedzwa zwi khagala nahonezwo bveledzwa nga ṋdila ya nṱhesa. - U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho. Khoudu 780 - 100% 40 - 50 38 - 42 35 - 39
Vhuswikeleli ha nṱha - Zwi re ngomu ndi zwi kho.isaho,zwa vhusiki ha ene muṋe - Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho. - Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho. - U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.- Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70 - 79% 38 - 42 35 - 39 33 - 37 30 - 34
Vhuswikeleli ho dziaho - Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho. Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila ire na ndunzhendunzhe. - Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhu.i.- Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu 5 60 - 69% 35 - 39 33 - 37 30 - 34 28 - 32 25 - 29
Vhuswikeleli vhu fushaho - Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho. - Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe. dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhu.i.- U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha udzhiele nzhele ndeme ya luambo. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto hobveledzaho maanea o linganelaho ambonalo yavhuḓi. Khoudu 4 50 - 59% 30 - 34 28 - 32 25 - 29 23 - 27 20 - 24
Vhuswikeleli ho lingahelaho- Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka. - Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho. - U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi. - Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomvetoho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho. Khoudu 3 40 - 49% 25 - 29 23 - 27 20 - 24 18 - 22 15 - 19
Vhuswikeleli ha fhasi - Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana. Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yodovhololwa. - Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho yamafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a .itevhelea. - Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto. - Maanea ha na mbonalo kwayo. Khoudu 2 30 - 39% 20 - 24 18 - 22 15 - 19 03 - 17
Vhukoni vhu songo swikelelaho - Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe. - Mihumbulo: Yo ngwaluwa, i sokoudovhololwa, nahone a i tshimbilelani na ṱhoho. - U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi. - Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho. Khoudu 1 00 - 29% 15 - 19 03 - 17 00 - 14
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songoswikeleho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWILAPFU MARAGA:30 LUAMBO - O bveledza tshivhumbeo tshone-tshone lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga luambo lwone- lwone tsha dovha tsha dzhia tshivhumbeo tshone-tshone. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele tshoṱhe-tshoṱhe. - Tshitaila,thouni na redzhisiṱara zwo tea tshoṱhe- tshoṱhe. - Tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na vhuthihi ngamurahu ha u vhalulula, usedzulusa. - Vhulapfu ndi hoteaho. - O shumisa milayo ya tshivhumbeo iṱoµeaho zwavhuḓi. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa zwavhu.isa nga nḓila yone.- nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele tshoṱhe.- Tshitaila,thouni na redzhisiṱara zwo tea zwi tshi anana na ṱhoḓea dza mushumo. -Tshibveledzwa hunzhi ndi tshi si na vhukhakhi ngamurahu ha u vhalulula, usedzulusa. - Vhulapfu ndi hoteaho. - O shumisa milayo ya tshivhumbeo i ṱoḓeaho zwavhuḓi. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwazwavhuµi nga nḓila i vhaleaho. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele.-Tshitaila, thouni na redzhisiṱara hunzhi zwo tea. - Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho teaho. - O shumisa ṱhoµeadza tshivhumbeo nga nḓila yo linganelaho - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila yolinganelaho. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wamafhungo.- nḓivho ya maipfindi yo linganelahondivho, vhaṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thounina redzhisiṱara zwo tea lwo linganelaho.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahuha u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho. - O shumisa ṱhoµeadza milayo ya tshivhumbeo nga nḓila i fulufhedzisaho. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa sa zwenezwo, hu na vhukhakhi ho vhalaho. -N.ivho ya maipfi ndi i shaedzaho nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. -Tshitaila, thouni na redzhisiṱara zwi sumbedza mavhaka na u tsela fhasi. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi holapfesaho/pfufhifhalesaho. - O shumisa ṱhoḓea dzamilayo ya tshivhumbeo nga nga u khwakhwarudzha. - Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei. - nḓivho yamaipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwo ngo tea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula, u sedzulusa. - Vhulapfu ndi ho lapfesesaho/pfufhifhalesesaho - Ho ngo shumisaṱhoµea dza milayo yatshivhumbeo. -Tshibveledzwa tsho ṅwalwa lwa u tou shaedza nahone a zwi tevhelelei na luthihi. nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiniswa vhunga zwi ngomuvhunga i sa tei na khathihi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thouni na redzhisiṱara a zwi ana na anana na o.
ZWI RE NGOMU Khoudu 7 80 - 100% Khoudu 6 70 - 79% Khoudu 5 60 - 69% Khoudu 4 50 - 59% Khoudu 3 40 - 49% Khoudu2 30 - 39 % Khoudu 1 00 - 29 %
Vhuswikeleli ha nṱha
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki havhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 670 - 79%
Vhuswikeleli ho dziaho
nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna mihumbulo kha tshibveledzwa, zwo ṱalutshedzwa nahone, zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshavhuḓi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 5 60 - 69%
Vhuswikeleli vhu fushaho
nḓivho yo linganelaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 450 - 59%
Vhuswikeleli ho linganelaho
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u itamvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi fushaho tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 340 - 49%
mugudi u liana naṱhoho ṅwongo wa mafhungo wa sitsha pfala zwi tshi ya huṅwe.
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Khoudu 230 - 39%
A hu na ndunzhendunzhe kha zwi re ngomuna kha mihumbulo kha tshibveledzwa. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku ṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ho linganelaho ha upulana na/kana uita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsho ṅwalwa nga nḓila i shaedzaho vhukuma.
Khoudu 1 00 - 29%
Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli ho dziaho Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ha fhasi Vhu songo swikelelaho
RUBRIKI YA TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA - O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma. -O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nganḓila yavhuḓisa. - Luambo lwa -O shumisa milayo yoteaho yatshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo -O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo - U na mihumbulo i fulufhedzisaho yaṱhoµea dzatshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re - O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho. - Ho ngoshumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.- Luambo lwa
KHETHEKANYO YA C : ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI MARAGA: 20 LUAMBO - Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone. - nḓivho ya maipfi yo teatshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea lwa nṱhesa. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone. - nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzahomafhungo na nyimele.- Tshitaila,thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi. - nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vhaṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara kanzhi ndi zwo teaho. - Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha uvhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu ho teaho. lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo. - nḓivho ya maipfiyo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu,redzhisiṱara kanzhi ndi zwo linganelaho. - Tshibveledzwa tsho ḓi vha navhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu hoteaho. khagala. - Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho. - nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo khakhea. - Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho ngamurahu ha u vhalulula na u sedzulusa. -Vhulapfu - holapfesa/pfufhifhalesa. - Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei. - nḓivho ya maipfi i ṱoµahuṅwe u khwiṋiswa vhunga i satei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo nanyimele. - Tshitaila,thounu, redzhisiṱara a zwo ngo tea.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu -ho lapfesa/pfufhifhalesa. tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi. - nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u khwiṋiswa vhukuma nahone a i tei ndivho vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele. - Tshitaila,thounu, redzhisiṱara a zwi anani na ṱhoho ya mafhungo.- Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa. - Vhulapfu - holapfesesa/pfufhifhalesesa.
ZWI RE NGOMU 7 6 5 4 3 2 1
Vhuswikeleli ha nṱhesa - nḓivho ya tshipentshela yo ṱanµavhuwaho ya tshibveledzwa. - Sumbedza nḓivho yo dziahokha nyimele dzo ṱanµavhuwaho dzavhuṅwali(phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 780 - 100% 16 - 20 16 14 - 16
Vhuswikeleli ha nṱha - nḓivho yavhu.isa yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha nyimeledzo angalalaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana naṱhoho. - Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho. Khoudu 6 70 - 79% 16 14 - 16 14 12 - 14
Vhuswikeleli ho dziaho - nḓivho i fushaho yaṱhoµea dza tshibveledzwa. - U sumbedza nḓivho nga u angaredza kha nyimele dzo ṱanµavhuwaho kha vhuṅwali (phothifoḽio). - Vhuṅwali-mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho. - Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwoṱalutshedzwa, nahonezwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho. - Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma. Khoudu 5 60 - 69% 07 - 08 07 06 - 07 06 05 - 06
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Khoudu 3 40 - 49%
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulozwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u itamvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo
zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 2
Khoudu 1
ADENDAMU YA RUBRIKI (HL) KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 30
MUFHINDULANO
Tshivhumbeo:
Kholoni dzi a livhana.
Maipfi a songo tou ambiwaho a vhe zwitangini (maambelwa)
Kholoni i tevhele dzina
U imelela sia nga mbuno dzo khwaṱhaho.
MEMORANDAMU
Tshivhumbeo:
Dzina ḽa khamphani
Vhubvo
Vhuyo
Nomboro ya faela
Fhungo
Zwiitisi
Themendelo
ATHIKILI
Tshivhumbeo:
Mafhungo a tshimbilelanaho na tshifhinga
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 20
KHUNGEDZELO
Ṱhoḓea:
Tshi wanala/kwamiwa hani?(Nomboro dza founi/sele)
Tshi wanala ngafhi?(Diresi na fhethu)
Mbonalo.
DAYARI
Ṱhoḓea:
Datumu na tshifhinga
Zwiitei/zwiwo
Vhutsila ha u nweledza
MASIA
Ṱhoḓea:
Fhethu hune mulaedzwa a khou takuwa hone.
Fhethu hune a khou ya hone.
Vhutsila ha u laedza - u shumisa zwanµa(tshamonde/tshauḽa)/masia na zwiṅwe.
<fn>Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 100
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 10.
MEMORANDAMU
GIREIDI12
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI
MARAGA: 30
Mihumbulo i a ṱokonya nahone yo vhibva.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a si na vhukhakhi na khathihi, a kumedzeaho.
Zwi re ngomu ndi zwa maṱhakheni nahone ndi zwa vhusiki ha nṱha.
Mihumbulo ndi ya nṱha nahone i a takadza
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea o lundwaho tshidele, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu ndi zwi pfalaho, zwo ḓi farana.
Mihumbulo ndi i takadzaho, i a tendisea.
Zwi re ngomu ndi zwo teaho, nahone zwo farana lwo linganelaho.
Mihumbulo i takadzaho i re na vhusiki vhu fushaho.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a fushaho, nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwo ḓi linganela sa zwenezwo, hu na mavhaka a xedzaho vhuṱumani.
Mihumbulo kanzhi ndi yo teaho, fhedzi vhusiki ho ṱahedzwa.
U pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza maanea a ndinganelo, o lunzhedzeaho lwo linganelaho nahone a kumedzeaho.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Mihumbulo yo sekena, hunzhi i sokou dovholola.
A zwo ngo swikelela u vha kha Luambo lwa Hayani, naho zwo ḓi pulanwa/hu na mvetomveto.
Zwi re ngomu a zwo ngo lulama na luthihi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo yo ṱapanyedzwa, yo sokou dovhololwa.
U pulana na/kana mvetomveto a zwi fushi, kana a zwiho.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 15
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa zwone-zwone.
U shumisa luambo lwa nṱhesa lwa kuambele/maambele.
Munanguludzo u sa vhambedzwiho/wa nṱhesa wa maipfi, zwo vhibva vhukuma.
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
U sumbedza vhudzivha ho dziaho ha ndeme ya luambo.
Luambo, zwiga zwa u vhala zwo shumiswa hu si na vhukhakhi , u kona u shumisa luambo lwa kuambele/maambele.
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo.
Hu na vhuṱanzi ha vhudzivha ha luambo.
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi .
Munanguludzo wa maipfi wo tea tshibveledzwa.
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Huṅwe u vhonala ha vhudzivha ha luambo zwi hone.
Luambo ndi lwa misi, zwiga zwo shumiswa lu fushaho.
Munanguludzo wa maipfi u a fusha.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara nga u angaredza zwi ḓi anana na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Hu ḓi vha na vhukhakhi vhu si gathi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa..
Vhudzivha ha luambo ho sekena.
Luambo a lwo ngo vhibva, na zwiga zwa u vhala huṅwe a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone .
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea.
Munanguludzo wa maipfi wo shaedzwa.
Ho ḓala vhukhakhi, naho zwo ḓi vhalululwa na u sedzuluswa zwiṱuku.
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea tshoṱhe.
Munanguludzo wa maipfi a wo ngo tea na luthihi.
Tshitaela, thounu na redzhisiṱara zwo liana tshoṱhe. - Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo, nahone a hu vhonali vhuṱanzi ha u vhalulula na u sedzulusa.
TSHIVHUMBEO
MARAGA: 5
Miṱala, dziphara zwo fhaṱwa lwa vhuṱali.
Vhulapfu/tshivhalo tsha maipfi zwi elana na ndaela dza ṱhoho.
Mafhungo o bveledzwa nga nḓila yo faranaho. Hu na ndunzhendunzhe.
Miṱala, dziphara zwi a tevhelelea nahone zwo vangana.
Vhulapfu ho tea.
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo fhaṱea zwavhuḓi.
Vhulapfu ho tea.
Dziṅwe dza mbuno na zwododombedzwa zwo bveledzwa.
Miṱala, dziphara zwo ḓi khakhea huṅwe, fhedzi maanea a ḓi sala a tshi pfala.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Vhunzhi ha dzimbuno dzi hone.
Miṱala, dziphara zwo khakhea fhedzi maanea a sala a tsha ḓi pfala.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Zwi re ngomu zwiṅwe a zwiho khagala, a zwo ngo farana.
Miṱala, dziphara zwi kha vhuimo ha fhasi.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Miṱala, dziphara zwo vhilingana, a zwi tevhelelei.
Vhulapfu ho lapfesa/pfufhifhalesa u fhirisa mpimo.
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 18
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala lwo rombaho/vhibvaho. -U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana tshoṱhe, nahone zwo ṱanḓavhudzwa vhukuma, zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho ya mafhungo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto, zwa mbo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, tshi kumedzeaho.
Tshivhumbeo ndi tsho teaho lwa tshoṱhe.
U tshimbila kha vhuṱala hone-hone, hu si na u bva kha ṱhoho ya mafhungo.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yone-yone.
U na nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi vhukuma.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
U na nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana nga nḓila i fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombadzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/ kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
U shumisa muhumbulo u fushaho a tshi shumisa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa.
U na nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Vhuṱala hawe kha u fhindula mushumo uyu vhu sumba ho sekena.
U ṅwala - u a xedza vhuṱala, zwi ambiwaho zwa ita zwi tshi liana huṅwe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tsho faranaho nahone tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tsha tshibveledzwa fhedzi hu na u ṱahedzwa ha zwithu zwa ndeme.
U na nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma.
U ṅwala - u xedza vhuṱala, na zwi ambiwaho huṅwe a zwi tsha pfala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo liana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwo ngo lingana kha Luambo lwa Hayani, naho ho ḓi vha na u pulana /kana mvetotmveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi. Ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo a dzo ngo shumiswa - hu na u shaedza huhulu ha zwithu zwa ndeme.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Phindulo ya mushumo uyu i sumbedza u xedza tshoṱhe vhuṱala.
U ṅwala - u liana na ṱhoho, zwi ambwaho hunzhi a zwi tsha pfala. Zwi re ngomu na mihumbulo a zwi elani, zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana na /kana mvetomveto a zwi swikeleli/ zwiho/fushi na kathihi.--Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei.
A ho ngo shumiswa ṱhoḓea dzo teaho dza tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAELA NA
U SEDZULUSA
MARAGA: 12
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa girama,nga nḓila yone,nahone zwo fhaṱwa lwa vhuṱali vhukuma.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele..
A hu na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma, nahone nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela, thouni na redzhisiṱara zwo tea ṱhoḓea dza mushumo.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lwo dziaho, u a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzululsa.
Vhulapfu ho tea.
Mushumo wo fhaṱea lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a zwi khakhisi nyelelo ya mafhungo
Nḓivho ya maipfi i a fusha zwi tshi kwama ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Hu na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha vhu teaho.
Mushumo wo fhaṱwa lwo tou linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana.
Nḓivho ya maipfi i fhasi nahone a ha tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.Tshitaela, redzhisṱara na thouni zwo tsa.
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi a konḓa u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa u lulamiswa nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Ho ḓala vhukhakhi naho ho ḓi vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Mushumo wo fhaṱwa lwa fhasi nahone zwi konḓa vhukuma u tevhelelea.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa ndulamiso zwi hone nahone a i tei ndivho.
Tshitaela, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwi anani /tshimbilelani na ṱhoho ya mafhungo.
Ho ḓalesa vhukhakhi na nḓaḓo nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - Zwo lapfesa/pfufhifhales-a u fhirisa mpimo.
KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
KHOUDU
Khoudu 7:
Khoudu 6:
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5:
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4:
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3:
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2:
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1:
U sa swikelela
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO
MARAGA: 12
Nḓivho yo dziaho tshoṱhe ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana tshoṱhe, zwo ṱanḓavhudzwa lwa nṱhesa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na luthihi, nahone tshi kumedzeaho.
Zwi re ngomu na mihumbulo yawe zwo farana, zwa ṱandavhudzwa zwavhuḓisa, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na/kana mvetomveto zwo bveledza tshibveledzwa tsho fhaṱwaho zwavhuḓi, tshi kumedzeaho.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho nga nḓila yavhuḓi vhukuma.
Nḓivho yo dziaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala- mugudi u fara vhuṱala hone, hu na u liana/xelana zwiṱuku na ṱhoho.
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana, zwa ṱanḓavhudzwa, na zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedza ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledzaho tshibveledzwa tshi kumedzeaho, tshavhuḓi vhukuma.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
U ṅwala - mugudi u a xedza vhuṱala fhedzi zwa si khakhise ṱhalutshedzo nga u angaredza.
Zwi re ngomu kha tshibveledzwa na mihumbulo zwo farana lu fushaho, zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tshi fushaho, tshi kumedzeaho.
O shumisa muhumbulo u fushaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo.
Nḓivho yo linganelaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. -Phindulo i shaedza vhuṱala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana lwo linganelaho, zwinwe zwa zwidodombedzwa zwi tikedza ṱhoho.
Vhuṱanzi ha u pulana na u sedzulusa zwo bveledza tshibveledzwa tsho linganelaho, tshi kumedzeaho.
U na muhumbulo wo linganelaho wa ṱhoḓea dza tshivhumbeo - hu na huṅwe u shaedza.
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibvumbedzwa. Phindulo kha mushumo uyu i sumbedza vhuṱala vhusekene.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo tou farana, zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A zwi tei Luambo lwa Hayani, naho ho pulaniwa na/ kana mvetomveto. Tshibveledzwa a tsho ngo kumedzwa zwavhuḓi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
A hu na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwi yelani,zwidodombe-dzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
U pulana/ mvetomveto a zwi fushi.
Ho ngo shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
LUAMBO, TSHITAILA NA U SEDZULUSA
MARAGA: 8
U shumisa zwivhumbeo zwone-zwone zwa luambo kha u ṅwala tshibveledzwa , nahone zwo fhaṱwa nga vhutsila vhuhulwane vhukuma
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi vhukuma nahone nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaela,thouni na redzhisṱara zwo tea ndeme na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa zwavhuḓi , nahone tshi a vhalea.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi vhunzhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho tea.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lu fushaho. Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi vhu si vhunzhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu ho ṱoḓou vha ho teaho.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa lwo linganelaho. Hu na vhukhakhi ho vhalaho.
Nḓivho ya maipfi yo shaedza nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho faredza vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u lulamiswa, nahone a i tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi, naho ho ḓivha na u pulana /sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/ pfufhifhalesa.
Tshibveledzwa tsho fhaṱwa nga nḓila ya fhasi/i shaedzaho vhukuma, nahone zwi tou konḓa tshoṱhe u tevhelelea.
Tshibveledzwa tsho ḓala vhukhakhi vhunzhisa, na nḓaḓo i re khagala nga murahu ha u pulana na u sedzulusa.
Vhulapfu - zwo lapfesa/pfufhifhalesa
ADENDAMU
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO I
MAANEA A NGANETSHELO
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
MAANEA A MBULETSHEDZO
Muṅwali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni wa muvhali.
MAANEA A TSENGULUSO
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
Muṅwali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (Ndunzhendunzhe ya mafhungo).
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
Afha muṅwali u vha e na nḓila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni.
MAANEA A KHUMBUDZO
Muṅwali u vhuisa mihumbulo a i ṋea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe.
Vhuḓipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa nṱha.
MAANEA A KHUMBULELO
Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso zwo ṋewaho.
KHETHEKANYO YA B
VHURIFHI HA TSHIOFISI
Tshivhumbeo:
Theshano.
Mutumbu.
Nyonesano.
Magumo.
Tshivhumbeo:
Mvulatswinga.
Mutumbu (mulaedza woṱhe).
MUFHINDULANO
Tshivhumbeo:
Khoḽoni i tevhela dzina(hu si u dzhenisa mafhungo a kha zwitangi ha kona u ṅwalwa khoḽoni).
Maipfi a songo tou ambiwaho a vhe zwitangini (maambelwa).
U imela sia nga mbuno dzo khwaṱhaho.
Madzina a mufu na mabebo.
Zwe mufu a vha e zwone na zwe a itela lushaka.
Vhathu vhe a vha sia.
GARAṰA
Tshivhumbeo
Mulaedza wo faredzaho ndivho.
NDAELA
Maga a tevhelwaho:
Dzina ḽa tshibikwa.
Zwishumiswa.
Zwi tevhekane nga nḓila yone.
DAYARI
Tshivhumbeo
Ṅwedzi
Tshifhinga
Zwiitei/zwiwo.
<fn>Tshivenda HL P3 Nov 2009.txt</fn>
MARAGA: 100
TSHIFHINGA: awara 2ṋ
GIREIDI 12
PFESESANI
KHETHEKANYO ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
KHETHEKANYO ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C.
Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/ maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea.
Khethekanyani zwifhinga zwaṋu nga nḓila i tevhelaho:
KHETHEKANYO ya A: minetse ya 80
KHETHEKANYO ya A: minetse ya 40
KHETHEKANYO ya A: minetse ya 30
DZHIELE NZHELE: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na maipfi a ṱhoho ye na nanga.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO 1
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u swika kha 450.
Zwe zwa ita uri ndi ane uri halwa mulomoni wanga a vhu nga dzheni
KANA
Ḓoroboni ya haṋu ho fhaṱwa senthara ya nyonyoloso. I na mitshini minzhi. Inwi ṅwalani maanea ane khao na buletshedza senthara heyo. Ṱhoho ya maanea i vhe heyi:
Senthara ya nyonyoloso ḓoroboni ya hashu.
KANA
Ho vuwa khani khulu vhukati ha Vho-Kulutu na Vho-Zwivhizwinzhi. Vho-Kulutu vha ri madokotela vha na vhukoni siani ḽa u lafha malwadze u fhirisa ṅanga dza sialala. Vho-Zwivhizwinzhi vhone vha tou dadadza, vha ri ṅanga dza sialala ndi dzone madzembelekete. Ṅwalani maanea ni tshi khou hanedza kana ni tshi khou ima na ṱhoho heyi:
Ṅanga dza sialala dzi a kona u ilafha u fhirisa madokotela.
KANA
Vhathu vhanzhi vha ri goloi ndi tshishumiswa tshi sa tei u shaea muṱani. Muhumbulo uyu hu na vhathu vhane vha sa ime nawo. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Vhuḓi na vhuvhi ha u vha na goloi muṱani
KANA
Hu na tshanduko khulwane u bva tshe Vho-Mandela vha bva tshiduloni tsha vhuphuresidende nga 1999. Zwino inwi ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
KANA
No tshimbila lwendo lulapfu lwa kharikhuḽamu heyi ntswa ya Tshitatamennde tsha Lushaka. Hu na zwo ni takadzaho, zwo ni dziedzaho na zwo ni mangadzaho. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
KANA
Vhathu vhanzhi vha khou fhela nga vhulwadze ha khoḽera. Hu na khuwelelo ine muvhuso wa khou ita ine ya nga thivhela na u fhungudza vhulwadze hovhu. Zwino inwi ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Maga ane a nga dzhiiwa a u thivhela vhulwadze ha khoḽera.
KANA
Vhathu vha na mihumbulo yo fhambanaho zwi tshi yelana na zwine muthu a nga tea u zwi dzhiela nṱha musi a tshi nanga buḓo. Ndi muholo wavhuḓi kana ndi mushumo une muthu a vha na dzangalelo khawo. Inwi ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Zwine muthu a fanela u zwi dzhiela nzhele musi a tshi nanga buḓo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso NTHIHi kha nṋa dzo ḓisendekaho khao. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
Mufhindulano vhukati ha Takalani Mandende wa bogisi ḽa poswo ḽa PO Box 2694, Ṱhohoyandou, 0950 na muzwala wawe Khumbudzo.
Khumbudzo: Muzwala! No vuwa hani muḓuhulu wa ha Mandende?
Takalani: A hu na u vuwa, hu vuwa inwi ane na ḓiḓivha. Hafhu nṋe zwa uri ndi pfi nnyi a thi na vhuṱanzi nazwo.
Khumbudzo: Ni songo nkhathula mbilu muzwala wanga, nṋe haya mafhungo aṋu ndi khao. Na zwino kubuli ku khou wanala.
Takalani: Iḓani nao. Hafhu nṋe basa ndo i lindela nga maṱo matswuku.
Khumbudzo: Ndi na ludungela lwa hune khotsi aṋu vha vha hone. Nahone na mafhungo e nda vhala kha gurannḓa o mpha vhuṅwe vhuṱali. Na riṋe ri ḓo shumisa hone.
Takalani: Tenda ndo no amba uri ndi a ni fulufhela.
VHURIFHI HA TSHIOFISI
Inwi ḓidzhieni ni Takalani Mandende. Hu na mudededzi ane na sa kone u ita tshithu ni songo thoma na mu kwama. Mu ṅwaleleni vhurifhi ha tshiofisi ni tshi khou mu ṱalutshedza nga vhukando vhune na ṱoḓou vhu dzhia uri ni wane khotsi aṋu.
KANA
KANA
MUFHINDULANO
Mudededzi waṋu vho ri u pfa zwine na khou ṱoḓou ita, vha humbela uri ni tou vha navho no livhana zwifhaṱuwo. Ṅwalani mufhindulano wo bvelelaho vhukati haṋu inwi Takalani na mudededzi avho.
KANA
Muzwala waṋu o ḓo ri a kha ndingedzo dza u ni thusa a mbo ḓi lovha nga khombo ya goloi. Nge vhathu vha ḓivha uri no vha ni tsini nae vho mbo ḓi ni humbela uri ni dzudzanye obitshuari yawe. Zwino inwi ṅwalani nganeavhutshilo/obitshuari iyo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 3
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso NTHIHI kha tharu dzo ḓisendekaho khao:
Makhulu waṋu Vho-Thidziambi vho fhedza miṅwaha ya fumalo nga ḽa 13 Ḽara. Makhulu waṋu vho vha vha tshi konesa u bika vhuswa ha vhutete/mavhele. Vha muṱa wa haṋu vho mbo ḓi vha itela vhuṱambo ha u pembelela ḓuvha ḽavho ḽa mabebo. Vhuṱambo uho ho vha vhuhulu nga ngoho.
Inwi ṅwalani garaṱa ine khayo na livhuwa vhathu vhoṱhe vho shelaho mulenzhe kha mushumo uyo.
KANA
Vhathu vhe vha vha vho ḓa vho ri u pfa hu tshi ambiwa nga vhukoni ha makhulu waṋu ha u bika vhutshena/vhutete vha ri a vha ṱuwi vha songo wana ndaela ya kubikele kwaho. Zwino inwi ṅwalani ndaela iyo ya u bika vhutete ya makhulu waṋu ni kone-ha u ṋea vhathu avho vho humbelaho.
KANA
Nzudzanyo dza mushumo hoyu dzo dzhia tshifhinga vhukuma. Ṅwalani dayari ni tshi khou sumbedza zwoṱhe zwo iteaho ho sala vhege uri mushumo u farwe, khathihi na zwa ḽeneḽo ḓuvha ḽa mushumo.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL P3 Prep 2008.txt</fn>
Bammbiri iḽi ḓi na masiaṱari a malo .
PFESESANI
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha KHETHEKANYO iṅwe NA iṅwe.
Vhalani mbudziso dzoṱhe nga vhuronwane.
Phindulo dzaṋu kha dzi elane na mutevhe wa zwe mbudziso dza dzulisa zwone.
walani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MBUDZISO 1
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450.
MAANEA A U BULETSHEDZA
Inwi na khonani dzaṋu no vhuya na ya u dala kha iṅwe ya Ḓorobo khulwane dza Afrika Tshipembe. Zwino inwi buletshedzani nga ha Ḓorobo yeneyo..hoho kha i vhe [50] dzina ḽa Ḓorobo yeneyo ye na nanga.
KANA
MAANEA A NGANETSHELO
we ḓuvha no ḓo langana na khonani dzaṋu u ya fhethu ha u ḓimvumvusa, Inwi no ḓo tswa goloi ya vhabebi vhaṋu na ṱuwa ngayo na khonani dzaṋu. Ho ḓo ri musi ni nḓilani ya u vhuya na ṱangana na khombo ye ya sia khonani dzoṱhe dzi dzikhuvhabvu. Milandu yoṱhe ya vhilwa nṱha ha ṱhoho ya.u..walani maanea nga ṱhoho i tevhelaho: Zwe nda ṱangana nazwo ndi nga si zwi hangwe [50]
KANA 1.3 MAANEA A
TSENGULUSO
Vhathu vha zwigidigidi vha khou kavhiwa, vha lwala vha fhedza vho lovha nga dwadzetshifu ḽa VWFM tshifhinga tshi sa athu u swika..walani maanea ni tshi sengulusa fhungo iḽi nga ṱhoho ine ya ri: Thikhedzo ine ya nga ṋewa vhalwadze vha VWFM. [50]
KANA
MAANEA A U HASELEDZA
U bva tshe muvhuso wa demokhirasi wa thoma, wo ḓisa mbetshelwa ya u thusa vhana vhe vha bebwa kha miṋa yazwishai na vhasidzana vhe vha vha zwipondwa zwa u vha na vhana vha si na vhaunḓi. Vhathu vha shumisa iyi mbetshelwa nga nḓila yavhuḓi na i si yavhuḓi. Zwino haseledzani no ḓisendeka nga ṱhoho i tevhelaho: [50]
vhuḓi na vhuvhi ha magavhelo a ṋewaho vhathu vha shayaho nga muvhuso
KANA
MAANEA A U ḓala KHANI
vhaṅwe vhathu vha takalela u shuma kha mishumo ya u tou tholwa ngeno vhaṅwe vha tshi amba uri u ḓishuma ndi zwone zwa khwine. Zwino inwi ḓakani khani nga ṱhoho ine ya ri: U ḓishuma zwi khwine u fhirisa u shuma wo tou tholwa [50]
KANA 1.6 MAANEA A KHUMBULELWA
HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 50
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu ha ulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
o i rumela vhuongeloni uho.
KANA
NGANEAVHUTSHILO
Malume aṋu vho ḓo farwa nga vhulwadze lwa tshifhinga tshilapfu. Vho swika he vha iswa vhuongeloni vha lovhelahone. Inwi no vha muthu we a dzulesa navho musi vha sa athu u lwala. Vha muṱa vho ta inwi uri ni ḓo vha a faraho tshiteṅwa tsha nganeavhutshilo..walani nganeavhutshilo [30] ine na ḓo i vhala ḓuvha ḽa mbulungo.
KANA 2.3 MUFHINDULANO
Inwi ni makone wa bola ya milenzhe. Vha thimu khulwane ya ZWOṰHEZWOṰHE vho tswea mbilu nga kutambele kwaṋu, zwino vho ḽa u ni ambisa..walani mufhindulano vhukati haṋu na murumelwa a bvaho thimuni iyo. [30]
KANA
BUROTSHA
Mukomana waṋu o fhaṱa mothele muhulu une na zwino wo no thoma u shuma. Inwi no tiwa uri ni ṅwale burotsha dzine dza ḓo wanala afho mothele. Dizainani/.walani burotsha ine vhathu vhane vha ḓo ḽa u dalela mothele uyu vha ḓo kona u ḓivha zwinzhi nga ha tshumelo ya afho mothele..HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: [30] 30
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MBUDZISO 3
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 100 u ya kha 120.
garaṱa YA THAMBO
KANA
KHUNGEDZELO
Tshikoloni tsha haṋu hu na tshikhala tsha mushumo tshine tsha khou ṱoḓa mulindi o tou zwi gudelaho..walani khungedzelo ine khayo na vha ni tshi khou u anḓadza [20]
mushumo uyo.
KANA
DAYARI
Tshigwada tsha vhurereli haṋu tsho ḓo fara lwendo lwa u ya khonferentsini/guvhanganoni ḽa vhurereli honoho. Zwino inwi no vha muṅwe wa vhathu vhe vha ya khonferentsini/guvhanganoni ḓe ḽa fhedza vhege yo.he..walani kha dayari yaṋu zwoṱhe zwe zwa bvelela khonferentsini/guvhanganoni u bva ḓuvha ḓe na swika u swika ni tshi vhuya..HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: [20] 20 100
<fn>Tshivenda HL P3.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2ṋ
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari sumbe 7.
GIREIDI 12
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihikha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 350 u swika 400
KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 (zwi re ngomu fhedzi)
KHETHEKANYO YA C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400.
MAANEA A U BULETSHEDZA
KANA
MAANEA A NGANETSHELO
No vha no ya khothe u thetshelesa mulandu wa murathu waṋu we a farelwa u rwa muṅwe. Musi ni henefho ha mbo ḓi sengwa muṅwe mulandu we na pfa u tshi ni takadza vhukuma. Ṅwalani maanea nga ṱhoho:
Mulandu we wa sengwa wa ntakadza.
KANA
MAANEA A TSENGULUSO
Vhunzhi ha vhaswa musi vho no vuledza pfunzo dzavho vha a ṱoḓa mishumo vha si i wane. Inwi ni vhona unga hu nga itwa mini u fhelisa thaidzo iyi? Ṱhoho ya maanea nga i vhe hei:
Zwine vhaswa vha nga ita uri vha wane mishumo.
KANA
MAANEA A U HASELEDZA
Kuhumbulele kwa vhatholi kwo fhambana. Hu na vhatholi vhane vha ri vhashumi vhavhuḓi ndi vhane vha vha na tshenzhemo, ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhashumi vhavhuḓi ndi vhane vha vha na ndalukanyo. Ṅwalani maanea nga ṱhoho hei:
Vhashumi vha re na tshenzhemo vha khwiṋe u fhirisa vha re na ndalukanyo.
KANA
MAANEA A KHUMBULELWA
Ḓuvha ḽe Afrika Tshipembe ḽa wina u farelwa khaḽo mitambo ya bola ya milenzhe nga 2010.
KANA
MAANEA A U ṰAṰA KHANI
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihikha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u ya kha 200.
VHURIFHI HA TSHISHAKA
No dzhenela muṱaṱisano wa lunako wa ḽiisela no imelela tshikolo tsha haṋu, na dzhia vhuimo ha u thoma, na pfufhiwa nga bege na R10 000. Zwino inwi ṅwalani vhurifhi ni ḓivhadze khonani yaṋu, ni mu ḓivhadze nga ha khonṱiraka ye na i wana kha vha DSTVna zwoṱhe zwine na ḓo ita nga masheleni ayo na zwe na fulufhedzisa u itela lushaka.
KANA
VHURIFHI HA TSHIOFISI
KANA
Nga 2010 ḽifhasi ḽoṱhe ḽi ḓo vha ḽi fhano ḽi tshi khou ṱalela mitambo ya bola. Zwine zwa khou ofhisa ndi vhugevhenga vhune naho vhu tshi khou lwiwanaho ha sa tou tenda u fhela tshoṱhe. Ṅwalani atikili ya gurannḓa ni ṋee mihumbulo yaṋu nga zwine zwa nga itwa u fhelisa tshoṱhe vhugevhenga.
KANA
NGANEAVHUTSHILO
Khonani yaṋu ya mbiluni o lovha nga khombo ya u tshaisiwa nga moḓoro. Sa khonani, vha muṱa vho ni dzhenisa kha komiti ya u dzudzanya mbulungo yawe. Tshaṋu tshiteṅwa nga ḓuvha ḽa mbulungo tshi ḓo vha tsha u vhala nganeavhutshilo ya mufu. Ni tshi khou shumisa nḓivho yaṋu na ya mashaka, ṅwalani nganeavhutshilo ya mufu ine na ḓo i vhala nga ḓuvha ḽa mbulungo.
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
KHUNGEDZELO
Muḓini wa haṋu hu na bisi ntswa yo rengwaho. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri vhathu vha ḓivhe nga hayo na tshumelo ine ya ḓo i ṋekedza kha vhathu. Musi ni tshi ṅwala ni londe milayo ya u kungedzela i tevhelaho:
I fanela u ita uri vhathu vha i ṱalele
U ṱuṱula/dzikusa dzangalelo ḽa vhaṱaleli
U karusa lutamo luhulu
U ita uri muthu a dzhie ḽiga
KANA
MASIA
Ṅwana wa mukomana waṋu u khou ḓa u ni humbela tshikoloni malugana na zwiṅwe zwo iteaho. Zwino ha hu ḓivhi zwavhuḓi. Inwi mu laedzeni uri a tshimbilise hani u bva ha haṋu u swika tshikoloni. Ni mu laedze na ofisi ya ṱhohoyatshikolo ine a fanela u swikela khayo.
KANA
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda HL PI.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
GIREIDI12
PFESESANI
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleto, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
PFUNZO YA MUSALAUNO YA MAGUDELE MASWA
Ri khou tshila kha ḽifhasi ḽa dzitshanduko. Tshanduko dzi bvelelaho dzi kwama mihasho yoṱhe ya muvhuso washu. Muhasho wa pfunzo wone u nga salafhi vhunga u wone mme a mihasho yoṱhe. Vho-Naledi Pandor vho ima tshisadzi vha ri murahu a ri tsha ya, ri ya phanḓa.
Musi kharikhuḽamu ya ripoto 550 i tshi khou welelela, pfunzo ntswa yo ṱoka midzi. Mafheloni a 2008 vhagudi vha gireidi 12 vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala mulingo wa u thoma. Musi muthu a tshi humbula uri mvelelo dzi ḓo vha hani, zwivhindi zwi a bva vhudzuloni zwa dovha zwa vhuelela.
U ḓianḓanya na tshanduko a zwi leluwi sa muthenga. Ri tou livhuwa musadzi wa vhasadzi Vho-Pandor vhane vha khou lwa nga nungo dzoṱhe uri ri wine tshiphuga tsha nndwa iyi. Vho dzudzanya miṱangano, dzikhoso, na zwiganḓiswa zwi ḽaho masheleni manzhi uri nḓivho na zwikili zwi rathe u bva henengei maṱhakheni u swika kha vhagudi. Vhaḽa vhannavhe vha vha vha tshi ri a vha rangwi phanḓa nga tshikete vho no sokou farelela zwiṱefu, ho sala u aṱama thunzi dza fhelela mulomoni.
Zwi a konadzea uri ri pembele ro takala musi mvelelo dza mulingo wa gireidi 12 dzi tshi bva nga Nyendavhusiku 2008. Zwi ṱodeaho ndi tshumisano yo dziaho i bvaho kha vhathu vhoṱhe, Tshanduko musi dzi tshi ḓa ri fanela u dzi ṱanganedza, ri si hanelele kha zwa kale. U ḓiṋekedzela kha mushumo ra shuma ra paḓa na awara dze ra tetshelwa dzone nga ḓuvha zwi nga ri bveledzela khaṋo mbuya. U ṱhonifhana na u funana zwone zwi ḓo ri ita vhathu.
Vhaṱoḓisisi vha pfunzo ntswa vho vhonela phanḓa vhukuma. Vho ri dzhenisa kha kharikhuḽamu i si na tshiṱalula i ṱanganedzwaho ḽifhasini ḽoṱhe. Vha Umalusi vhone vha khou ita mushumo muhulu wa u vhona uri pfunzo yashu i dzule i kha maimo a nṱha. Tshivhalo tsha thero dzine vhagudi vha gireidi 12 vha nga ita tsho tsa vhukuma musi tshi tshi vhambedzwa na tsha kharikhuḽamu i no khou welela. Ho vha hu tshi nangwa kha thero dza 124. Kha dzenedzo uri mugudi a wane ṱhanziela o vha a tshi nanga thero dza rathi naho a tshi nga ḓi engedza zwi tshi bva kha lutamo lwawe. Kha pfunzo iyi ntswa hu vho nangwa kha thero dza 29. Kha thero dzenedzo mugudi u nanga thero dza sumbe dzi bvaho kha zwigwada zwa thero zwo fhambanaho.
Shango ḽoṱhe ḽo sedza vhagudisi na vhagudi. Thabelo yaḽo ndi ya uri vha songo ri shonisa nandi. Nyeletshedzo i pwanyaho dzoṱhe ndi heyi: Vhagudisi funzani, vhagudi vhalani. Kha u ḓilugisela haṋu ni songo hangwa uri mushumo uyu we na u thoma kha gireidi 10 ni khou vuledza ṋaṅwaha. U aluwa ha nḓivho na zwikili zwo teaho u vha hone kha zwi nwelele kha mugudi na mugudisi muṅwe na muṅwe. Nḓila dzo vulea, u swika zwino a hu na ane a si ḓivhe hune a ya hone musi dzo haka midzi.
Mafhungo aya inwi ni vhona o livhiseswa kha zwigwada zwifhio zwa vhathu?
Ndi ngani mbilu dzashu dzi sa ruli musi ri tshi humbula uri mvelelo dza gireidi 12 dzi ḓo vha hani nga 2008?
Topolani fhungo ḽi sumbaho uri hu na vhaṅwe vhanna vha re na luvhengelambuluni kha vhafumakadzi.
Vho-Pandor vha khou zwi kona hani u rathisela nḓivho na zwikili zwa pfunzo ntswa kha vhagudi?
Thero dzine na lavhelelwa u dzi ita kha gireidi 12 ndi nngana?
Dzangano ḽine ḽa khou lisa pfunzo uri i vhe kha maimo avhuḓi ndi ḽifhio?
Bulani zwivhili zwine zwa nga ita uri mvelelo dza gireidi 12 dzi vhe dzavhuḓi nga 2008.
Fhungo ḽi tevhelaho ndi mbuno kana ndi muhumbulo? Tikedzani phindulo yaṋu: "Pfunzo ntswa yo ṱoka midzi.'"
Ṱalutshedzani zwine mafurase a tevhelaho a amba zwone:
Dzo haka midzi.
U welela.
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni.
Zwi takadzesaho musi ri tshi ita thero dza pfunzo ntswa ndi zwifhio?
Thabelo ine vhathu vha khou rabela malugana na mulingo ndi ifhio?
Ndi ngani muhasho wa pfunzo u tshi dzhiwa sa wone mme a mihasho yoṱhe.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
Vhalani mafhungo a tevhelaho, ni kone u nweledza tsumbadwadze dza vhulwadze ha swigiri nga maipfi a u bva kha 80 u swika kha 90.
Zwigidi na zwigidi zwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou lila nga vhulwadze ha swigiri, lwe vha Muhasho wa Mutakalo vha vhona zwi zwa ndeme uri vha bve fulo ḽa u ḓivhadza lushaka nga ha vhulwadze uvhu. Kanzhi fulo ḽeneḽo ḽi anzela u bviwa nga ṅwedzi wa Lara.
Vhathu vhanzhi vha vhona unga vhulwadze ha swigiri vhu fara muthu ngauri a vha a tshi ḽesa swigiri, mathina zwi songo ralo. Vhulwadze uvhu vhu vhangwa nga u ḓalesa ha swigiri malofhani a muthu zwo vhangwa ngauri muvhili u si tsha kona u bveledza insuḽini yo linganaho u hwala swigiri i tshi bva kha tsinga dza malofha uri i ye i shumiswe nga muvhili hu u itela uri muvhili u wane maaṋda.
Vhathu vhanzhi a vha ḓivhi tshiimo tshavho zwi tshi yelana na vhulwadze ha swigiri, fhedzi vha nga kona u zwi limuwa uri vha nayo nga u vhona vha tshi sokou farwa nga ḓora tshifhinga tshoṱhe. Tshiṅwe tshifhinga vha nga ita na u vuwa vhusiku vha tshi pfa vho omelwa vha tshi ṱoḓa maḓi a u nwa. Muthu a re na vhulwadze ha swigiri ha lengi u farwa nga nḓala. Dzuli-dzuli u ḓo pfa a tshi amba uri u ṱoḓa zwiḽiwa. A lenga u zwi wana u nga wana a tshi vho thoma u tetemela.
Vhulwadze ha swigiri vhu dovha hafhu ha ita uri muthu a sokou dzula nga u takuwa a tshi ya u bvisa maḓi, lune na vhusiku a nga ḓi vuwa luraru kana luṋa a tshi ya hone u ḓithusa.
Muthu ane a vha na vhulwadze ha swigiri u a vha na thaidzo ya u sa vhona zwavhuḓi. Kanzhi muthu onoyo u fhedzisela a tshi vho ambara na ngilasi dza maṱo uri dzi mu thuse a tshi vhala na musi a tshi ṅwala. Vhulwadze uvhu vhu ita uri muthu ane a vhu lwala a sa lenge u neta.
Tshiṅwe tshifhinga muthu ane a vha na hovhu vhulwadze u a swika hune a onda nga maanḓa. Muthu wa vhulwadze uvhu a nga zwi vhona uri u naho nga u lenga u fhola arali o bviwa nga tshilonda.
Nda vhuya nda vhona zwenezwi vhutshiloni hanga a thi iti tshiangatela.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
Mvula yo vha i tshi khou na na tshifhango. Masindi a tshi tou khithi o niwa, ha vha hu musi Khathutshelo a tshi khou ri, 'Houḽa ni songo ri vhudza nga hae, u tou vha mutendi wa khavho.' U vhona urio wanetshedzwa ra wana o niwa nga ṱhoni; a lavhelesa Vho-Sara a ri khavho, 'Ndi tou tama ḽifhasi ḽi tshi fhanduwa ḽa mmila zwanga.'
Nangani fhungo ḽithihi ḽi re kha luambo lwa u vhiga (lwo livhaho) ni ḽi shandule ḽi vhe kha luambo lwa u ṱalutshedza,
Ipfi ḽo talelwaho ndi ḽiṱanganyi. Inwi ḽi shumiseni fhungoni ḽi pfalaho ḽe na tou ḓisikela.
Vhalani mafhungo asia uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela:
Vho-Mukoki Tshilibana vho bebwa kha ḽa Godobi nga ḽa 20 Phando 1946. Muṱahabvu vho dzhena tshikolo Thavhine vha vuledza murole wa vhuṋa. Vho ḓo galatshiwa nga khonṱhiraka ya ha Thepha vha livha kha ḽa Bethala maḓabulani nga ṅwaha wa 1968. Musi mushumoni vho ṋewa tshifhinga tsha u awela vho vha vha tshi vhuya hayani u vhona muṱa wavho. Vho shuma henefha u swika vha tshi vhuiswa nga u lwala nga ṅwaha wa 1990. Vhuhoṱa ho mbo ḓi hulela u swika vha tshi ri sia sibadela tsha Khathutshelo nga ḽa 15 Phando 2001. Vho sia vhafumakadzi vhavhili na vhana vha ṱahe, vhatuka vhaṋa na vhasidzana vhaṱanu. Vha eḓele nga mulalo.
Vhumbani ḽiiti ḽi tshi bva kha dzina vhuhoṱa ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
MUTEVHE MUPFUFHI WA GURANNḒA DZINE DZA KHOU ALUWA NGA U BONYA HA IṰO KHA LIMPOPO
Mutevhe mupfufhi nga ngoho. A i tou vha yone i yoṱhe i no khou aluwa fhedzi lini, i tou vha yone i yoṱhe. A vhaho kule nayo lini. U tou rwela luṱingo kha 015 622 4900/4901 vha wana mafhungo nga vhuḓalo.
Nnyi zwawe ane a nga i ṱahela?
Lavhelesani khungedzelo asiyi, ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khayo:
Kha khungedzelo iyi hu na aironi/ḽishandafhungo. Inwi i ṱalutshedzeni ni tshi tou dodombedza.
Khungedzelo iyi ni vhona yo livhiswa nga maanḓa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? Tikedzani.
Topolani mbudziso i sa ṱoḓi phindulo ni dovhe ni sumbedze uri ndi ngani muṅwali o i shumisa nga u ralo.
Hu na ḽifurase ḽo shumiswaho: nga u bonya ha iṱo. Bulani uri ḽi a mba mini.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda MEMO FAL P1.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi .
GIREIDI 12
A ri funza uri muthu a si pfi u fhedza nga u wela khomboni.
Masutu o vha a tshi dzulela u sutuka/suvha kha vhunzhi ha milandu; ha ngo laṱiselwa zwe a dzhenela mudededzi bungani/ zwe a bvisela maḓi boḓeloni/ ho ngo wanwa mulandu khothe na u ponyoka ḓuvha ḽe a rwiwa naho o dovha a farwa.
tambudza makhulu wawe lwa vhudzekani.
Ee, zwi a tenda sa izwi a tshi ri vhafumakadzi vha Siawoadza o no swiela vhoṱhe, ( Arali mugudi a ḓwala uri hai, a tikedza nga zwi no pfala a fhiwe maraga).
U funesa vhasadzi
U lovha / u fa
Muloi wa munna
Wa kokodza luranga na mafhuri a a tevhela -Arali muthu a vhinga mufumakadzi a re na vhana u kombetshedzea u dzhia na vhenevho vhana.
Ri nga humbulela uri ndi nga mulandu wa u aluswa nga makhulu.
U zwa - u amba
Ee, o vulela mubvana.
Hai, mme awe vha tshe hone.
Hai, ho pfi kha ye a vhidze muunḓi wawe.
KHETHE KANYO YA B: SAMARI/MANWELEDZO
Phara i tea u faredza mbuno hedzi:
U litsha fola nga zwiṱuku nga zwiṱuku u swika muthu a tshi litsha tshoṱhe.
U sa ya he muthu a vha a tshi dahela hone.
U sendela kule na vhathu vha no daha dzikhuvhanganoni.
Mbuno - 7
Luambo - 1
Ndunzhendunzhe - 1
Vhulapfu - 1
KHETHEKANYO YA C : PHENḒA NA KUSHUMISELWE KWA LUAMBO
el-:U sumbedza sia kana dubo ḽa nyito.
A ri pfi naho vha tshi ri kaidza.
Vhurifhi- Ndi ḓo ḓwalela murathu wanga vhurifhi.
Makhadzi - Makhadzi vha ḓo mu bikela tshidzimba.
Nga u tou founela kha nomboro hedzi:
Nga u tou dalela fhethu afho.
Ri ḽa vhu tshi duba. U kunga kana u fhuredzela vharengi.
Uri vhagudi vha swikele ndivho ya zwe vha ḓela zwone tshikoloni/ uri vhagudisi vha ite mushumo wavho nga vhuḓifhinduleli,
Dzithemendelo
Ṱhohoyatshikolo kha vha ḓe na nḓila ya u langa vhagudisi vhavho ri sa athu u dzhia vhukando vhu vhavhaho.
U tandulula thaidzo.
Ndi wa u thoma.
Vhu vhavhaho -Vhulwadze vhu vhavhaho ndi ha swigiri.
Dzema - Dzema ḽa u daha mbanzhe a si ḽavhuḓi,
Ha u nyefula.
Ndi ḽimudi ḽa tshitevheli. U sumbedza uri nyito i khou bvelela mazha.
U penga.
Zwitukana
<fn>Tshivenda MEMO FAL P3.txt</fn>
MARAGA : 100 TSHIFHINGA : AWARA 21/ 2
KHETHEKANYO YA A: MAANEA - LUAMBO LWA HAYANI NA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (HL & FAL)MARAGA: 50
ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI- LUAMBO LWA HAYANI NA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA
Mugudi u konau: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa 80-100% Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha 70-79% Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho 60-69% Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho 50-59% Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho 40-49% Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi 30-39% Khoudu U sa swikele 0-29%
Shumisa luambo na zwiga nganḓila yone 15 12 -15 10 -11 9 8 6 - 7 4 - 5 0 - 3
Vhekanyamihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele kwawe hu na ndunzhendunzhe 10 8 -10 7 - 9 6 5 4 3 0 - 2
Pulana,vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe 5 5 4 3 2 2 1 0 - 1
KHETHEKANYO YA B:
MARAGA: 30
Mugudi u konau: Maraga Khoudu 7 Vhuswikeleli ha nṱhesa 80-100% Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha 70-79% Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho 60-69% Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho 50-59% Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho 40-49% Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi 30-39% Khoudu 1 U sa swikelela 0-29%
Shumisa luambo tshivhumbeo na zwiga nga ,nḓila yone 9 7-9 6 5 4 3 2 0-1
Vhekanyamihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele kwawe hu na ndunzhendunzhe 6 6 5 4 3 2 1 0-1
Pulana,vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe 3 3 2 2 2 1 1 0-1
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI- LUAMBO LWA HAYANI NA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (HL & FAL)MARAGA: 20 ADENDAMU YA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA(FAL)KHETHEKANYO YA B
Mugudi u konau: Maraga Vhuswikeleli ha nṱhesa 80-100% Vhuswikeleli ha nṱha 70-79% Vhuswikeleli ho dziaho 60-69% Vhuswikeleli vhu fushaho 50-59% Vhuswikeleli ho linganelaho 40-49% Vhuswikeleli ha fhasi 30-39% U sa swikelela 0-29%
Shumisa luambo tshivhumbeo na zwiga nga ,nḓila yone 6 6 5 4 3 2 1 0-1
Vhekanyamihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele kwawe hu na ndunzhendunzhe 4 4 3 2 2 2 1 0-1
Pulana,vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe 2 2 2 2 1 1 1 0-1
Vhurifhi ha tshishaka
Tshivhumbeo:
Theshano.
Mutumbu.
Vhurifhi ha tshiofisi
Tshivhumbeo:
Theshano.
Mutumbu.
Mufhindulano
Tshivhumbeo:
Mathomo.
Muvhigo
Tshivhumbeo:
Ndivho.
Mawanwa.
Themendelo.
Phendelo
Tsaino.
KHETHKANYO YA C 3.1 Garaṱa ya thambo
Tshivhumbeo:
Vhubvo na vhuyo.
Mulaedza.
Tshivhumbeo:
Nga ngomu: - Dzina, tshifani na ḓiresi
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho.
Ndaela
Ṱhoḓea:
Dzina ḽa mushonga
Mashumisele a mushonga nga u tou dodombedza ( U nwiwa lungana, u mungafhani, u vhewa nga nḓila-ḓe, khaidzo)
<fn>Tshivenda MEMO HL P1.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
KHETHEKANYO YA A
GIREIDI 12
Kha vhagudi na vhagudisi.
Ri vha ri tshi khou ofha tshanduko.
Ndi Minisita wa Pfunzo kha muvhuso wa lushaka.
Vhaḽa vhanna vhe vha vha vha tshi ri a vha rangwi phanḓa nga tshikete vho no sokou farelela zwiṱefu, ho sala u aṱama thunzi dza fhelela mulomoni.
Vha khou zwi kona nga u dzudzanya miṱangano, dzikhoso na zwiganḓiswa. KANA nga u pfumbudza vhathu vhoṱhe vha kwameaho.
Ndi sumbe .
U ṱanganedza tshanduko ri si hanelele kha zwa kale.
U ṱhonifhana/ u shumesa na zwiḓwe.
Ndi muhumbulo - Hu na vhathu vhanzhi vha sa athu u i pfesesa.
U farelela zwiṱefu - u mangala/akhamala.
U haka midzi - u hanganea.
U welela - U ya mafheleloni/ magumoni.
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni - U tshuwa.
A zwi leluwi sa muthenga -muthenga ndi tshithu tshi sa lemeli fhedzi u ṱanganedza tshanduko zwi a konḓa.
Tshikete - Musadzi/mufumakadzi.
Thero hedzi dzi ita uri ri kone u shumisa zwiko zwa shango ḽashu. KANA
U wana zwikili zwo fhambanaho zwa u bveledza shango ḽashu na zwiḓwe.
Ndi ya uri vhagudisi kha vha funzese vhagudi vha vhalese.
Ngauri ndi wone u gudisaho vhathu u vhala na u ḓwala vha wanalaho kha mihasho yo fhambanaho/ vhathu vhoṱhe vha tea u wana murango wa pfunzo u itela u tshila zwavhuḓi.
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO / SAMARI
Muthu a re na vhulwadze ha swigiri a nga vhonala nga u farwa nga ḓora tshifhinga tshoṱhe, u farwa nga nḓala tshifhinga tshinzhi. U dovha hafhu a dzulela u bvisa maḓi, Maṱo a thoma u sa vhonesa. U thoma u onda nga u ṱavhanya. A vha na tshilonda tshi a lenga u fhola.
Mbuno - 6
Ndunzhendunzhe - 2
Luambo - 1
Vhulapfu - 1
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Niwa- ṱhalutshedzo dzao dzi a yelana - muthu o niwaho nga mvula u a hanganea, na o niwaho nga ṱhoni u a hanganea na u shona.
Mutendi wa khavho - Mutendi a sa iti zwa vhukuma.
Khithi! : A tshi tou khithi, vhone vho mbo ḓi kwaṱa! (Na fhungo ḽiḓwe na ḽiḓwe ḽi pfalaho.)
Ndi ḓo vhalesa uri ndi phase. (Mugudi a fhiwe maraga kha fhungo ḽi pfalaho.)
Houḽa ndi ene ḓwana wa mme anga e eṱhe. (Mugudi a fhiwe maraga kha fhungo ḽi pfalaho.)
Ndi nganeavhutshilo ya mufu sa izwi ri tshi pfa ḓuvha ḽa lufu khathihi na maipfi a uri vha eḓele zwavhuḓi.
Ndi u ḓivhadza vha kha ḓi tshilaho nga ha ḓivhazwakale ya mufu.
Munna-wa-vhaṋe - Munna-wa-vhaṋe vho vha vhe mushumi wa biko.
Nga mulalo - Ni sale nga mulalo ḓwananga.
Yo livhiseswa kha vhathu vhahulwane. Ho pfi a vhaho kule nayo, hu si a niho kule nayo/ vha wana mafhungo, hu si ni wana...
Nnyi zwawe ane a nga i ṱahela? Zwo itelwa u kunga/fhuredzela.
<fn>Tshivenda MEMO HL P3.txt</fn>
MARAGA : 100 TSHIFHINGA : AWARA 21/ 2
KHETHEKANYO YA A: MAANEA - LUAMBO LWA HAYANI NA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (HL & FAL)
MARAGA: 50
MEMORANDAMU P3
GIREIDI 12
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 7
Khoudu 6
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela
Ṅwala zwi elanaho na ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Shumisa luambo na zwiga nga nḓila yone
Vhekanya mihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele kwawe hu na ndunzhendunzhe
Pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI- LUAMBO LWA HAYANI NA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (HL & FAL)
MARAGA: 30
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 7
Khoudu 6
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2
Vhuswikeleli ha fhasi
Khou
Ṅwala zwi elanaho na ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Mara
Shumisa luambo,tshivhumbeona zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Mara
Vhekanya mihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele kwawe hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Mara
Pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Mara
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI- LUAMBO LWA HAYANI NA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (HL & FAL)
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 7
Khoudu 6
Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5
Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4
Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3
Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2
Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu
U sa swikele
Ṅwala zwi elanaho na ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Shumisa luambo, tshivhumbeo na zwiga nga nḓila yone
Vhekanya mihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele kwawe hu na ndunzhendunzhe
Pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
ADENDAMU YA LUAMBO LWA HAYANI (P3)
KHETHEKANYO YA B
Vhurifhi ha tshishaka:
Tshivhumbeo:
Theshano
Mutumbu
Vhurifhi ha tshiofisi:
Theshano
Mutumbu
Tshivhumbeo:
Theshano
Nganeavhutshilo:
Ṱhoḓea:
Dzina ḽa mufu.
Zwe mufu a ita na u sia kha lushaka.
KHETHEKANYO YA C
Khungedzelo:
Ṱhoḓea :
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho
Masia
Ṱhoḓea:
Fhethu hune muthu a khou takuwa hone.
Fhethu hune muthu a khou ya hone..
U dodombedza zwiga zwa ndeme zwoṱhe zwine zwa nga ita uri muthu a sa xele.( Hu songo laedzwa nga zwiga zwine zwa nga ḓi bviswa/ shanukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe)
Ṱhoḓea:
Dzina ḽa vhulwadze
Vhulwadze uvhu vhu pfukela hani?
Vhu nga thivhelwa hani?
Mbonalo i kungaho.
<fn>Tshivenda SAL P1 EXEMPLAR MEMO.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
Ndi ṅwana o lovhelwaho nga vhabebi.
Ha masipala.
Ndi vhatukana. Vho vha vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani.
Makhadzi wawe a vha tendi.
A vha khou ntonda.
Ndi 144.
Vho lovha nga vhulwadze ha VWFM.
Vhokhotsimuhulu vha khou mu tambudza ngeno ene a tshi pfi Tambudzani.
Hai, "Ndi khou ḽa u vhavha."
Kha vharengi.
Ndi mutshena. U na mavhudzi malapfu / lukanda lwawe ndi lutshena.
Hu khou vhambadzwa rokho.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B
MANWELEDZO
Khoudu
Maraga
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Vhunzhi ha zwo lavhelelwaho zwo ṋekedzwa, fhedzi lu si lwa mathakheni.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekekza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva honeha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi u bva kha tshibveledzwa.
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
Hu ḓo lingwa ho sedzwa zwi tevhelaho:
U ṱamba nga maḓi a mashika a re na zwitshili.
U daha fola.
U sa lu tsireledza kha ḓuvha.
U sa ḓiṋea tshifhinga tsha u awela.
U sa ḽa zwiliwa zwi re na pfushi.
U sa ita nyonyoloso lwo linganelaho hune wa bva biko.
Luambo na tshitaela.
U tevhedza ndaela sa tshivhalo tsha maipfi na zwiṅwe-vho.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C
ḓiresi i thungo ya tshaḓa tsha monde.
Hu na khoma (tshiawelo) kha theshano.
A hu na na phara ya u fhedzisela.
Dzina ḽo ṅwalwa na tshifani kha magumo.
U vha ita inwi zwine zwa sumbedza lunyadzo.
Ndi kha fhungo ḽa u fhedzisela:
Ndi khou tou humbela vhathu!
Ende - nahone
ḓola sinyuwa / dinalea lini mbudziso musi wawe fhedzi vhasidzana hu maḓi zwanḓa
Pholisa - Mapholisa: Mapholisa o fara zwigevhenga.
Muholo - Miholo: Miholo ya vhagudisi yo gonyiswa.
Khothe a yo ngo fhedza yo ḽi vhona mulandu / Khothe yo fhedza i songo ḽi vhona mulandu.
Makole (fhungoni)
Vhathu vho awela(tshifhinga tsho fhelaho)
Zwikalaha
Zwikegulu
Zwisidzana
Zwitukana
Thanga : (ya murole)
ya muroho dza u koḓela dza vhulwadze dza mbeu
Kha ḽi shumiswe mafhungoni mavhili a pfalaho
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
KHETHEKANYO YA D
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 EXEMPLAR.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
GIREIDI 12
PFESESANI
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeḽeto, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
TSHIPIḒA 1
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
VHUSIWANA VHU A VHAVHA
Ndi nṋe muḓanalwo Magekha. Ndi mugudi a re kha gireidi 11 sekondari ya Vhudzagona. Vhabebi vhanga vhuvhili havho vho lovha nga khombo ya thekhisi ye ya dzhena fhasi ha bisi ya Mashonelo vha tshi khou ya mushumoni ha masipala. Zwino nṋe ndi khou dzula na makhadzi wanga. Vhazwala vhanga vha khou nkon.isela vhutshilo. Vha ntambudza lwa vhudzekani. Ndi tshi humbula uri vha tou tshintshana nga nṋe ndi nga ndi sa µihaṱula. Musi ndi tshi ṱoḓa u vha vhiga mulayoni, makhadzi wanga a vha tendi, vha ri ndi tou vha tshiḓahela kani, a thi zwi ḓivhi uri muzwala ndi musadzi. Musi ndi tshi vha vhudza uri a vha khou nṱanzwa, vha ri izwo ndi bve ndi fhele muḓini wavho. Ndi tshisiwana, ndo hanganea. Nda onesana na mavhele ndi ḓo vha ndo fhambana na maṱula.
Ndi nṋe Tambulani Ṱharaga. Ndi mugudi wa biko wa gireidi 12 sekondari ya Tshamaṋowana. Ndi ralo ngauri ndi nṋe ane nda dzhia vhuimo ha u thoma kha vhagudi vha 144. Vhabebi vhanga vhoṱhe vho lovha nga vhulwadze ha VWFM. Mme anga vho lovha mahoḽa, muṋe wanga vha mbo ḓi tevhela ṋaṅwaha. Ṱhamusi na nṋe vho nn.odza vhunga ndo vha ndi tshi ḽa navho. Zwino ndi khou dzula na khotsimuhulu wanga u ya nga he mashaka a dzudzanya ngaho. Vhokhotsimuhulu vho dzhia thundu yoṱhe ya muṋe wanga. Ndi khou ḽa u vhavha. Vhakomana vhanga vhavhili vha henefha muḓini vha tou ndzhombela zwiḽiwa vhunga ri tshi ḽela fhethu huthihi. Ḓuvha ḽine ha sevhiwa nga ṋama a thi i ṋangi, nṋe ndi wa muthotho. Zwine zwa mmangadza ndi uri khotsimuhulu wanga vha ri vha ḓo vha vha khou ndzhenisa tshikolo lwa u fhedzisela ṅwakani. Na ḽiṅwe na ḽiṅwe a vha na tshelede ya u ṋea maanga. Vha ri nda vuledza gireidi 12 ndi fanela uri ndi ḓiṱoḓele mushumo. Ndo vha ndi kha ḓi funa u isa pfunzo dzanga phanḓa, fhedzi zwi khou sea zwi tshi ṱanama nga ṅwambo wa vhusiwana. Arali no bebelwa marubini, ni songo sea vha ḽaho tshinyai.
Tshisiwana ndi mini?
Vhabebi vha muḓanalwo vho vha vha tshi shuma ngafhi?
Vhazwala vha muḓanalwo ndi vha mbeu-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
A vha khou nṱanzwa
Vhagudi vha re kha gireidi 11 tshikoloni tsha Tshamaṋowana ndi vhangana?
Vhabebi vha Tambulani vho lovha hani?
Zwine Tambulani a khou ṱangana nazwo vhutshiloni zwi yelana hani na dzina ḽawe.
Tambulani a nga vha e na vhulwadze ha VWFM? Tikedzani phindulo yaṋu.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai ni khwaṱhise nga u tou topola zwi re afho mafhungoni.
Tshifanyiso asitshi. Tshi ṱaleleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela:
Musidzana a re kha tshifanyiso o dzula kha mini?
Ndi zwifhio zwine musidzana uyo a khou ḓitakadza ngazwo?
Tshifanyiso itsho tsho livhiswa kha vhafhio?
Musidzana uyo ndi murema kana ndi mutshena? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ni vhona uri musidzana uyo a nga vha o sinyuwa kana o takala? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwine zwa khou vhambadzwa nga u ṱanwa ha tshifanyiso itshi?
Musidzana uyu o fodwa e ngafhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO (SAMARI)
TSHIPIḒA 2
Nga maipfi a re vhukati ha 50 na 60, nweledzani zwithu zwi tshinyaho lukanda lwa muthu. Ni ṅwale mbuno dza sumbe dzi kha mafhungo a pfalaho. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangeni magumoni a samari yaṋu.
Vhunzhi ha vhathu vha tama u vha vhavhuḓi ngeno vha sa fari zwavhuḓi lukanda lwavho. U wana muthu a tshi sokou ṱamba nga maḓi a mashika a re na zwitshili a dovha a lu hwaya lwo kalulaho nga makhwayo, midzhawane na ngwane dza matombo a si na siya. Hezwi o lu hwaya lwa sala lu tshi vhuvhuyela, u wana muthada i tshi tou takala thovhela, i tshi ri ndi hone tshika yo bva matsina lu khou vhuvhuyela nga u vhaisala.
Muṅwe na muṅwe u ḽora nga ha u vha na lukanda lwavhuḓi, fhedzi-ha zwi tou ḓura u lu nakisa. Uri lukanda lu dzule lwo naka nahone lu tshi tamisa, ni fanela uri ni si dahe. U daha fola zwi ita uri malofha a si tshimbile zwavhuḓi na muvhili. U wana lukanda lwa muthu onoyo lu sa penyi nahone lu vha na muvhala wa nµolamiḽora.
Ḓuvha na ḽone ḽi a kona u tshinya lukanda lwa muthu lwa sala lu sa sedzei. Sazwezwo vhathu vha tea u tsireledza lukanda lwavho kha ḓuvha uri lu si tshinyale. Hezwi zwi nga konwa na nga u ṱola mapfura o lu fanelaho. Arali muthu a ḓiṋea tshifhinga tsho linganaho tsha u awela na u ḽa zwiḽiwa zwi re na pfushi, lukanda lwawe lu a simuwa zwavhuḓi lwa nakelela.
Muthu arali a vuwa a tshi ita nyonyoloso lwo linganelaho lune a bva biko, zwi ita uri lukanda lu simuwe lu penyelele ngauri miṋo na mashika zwi ḓo vha zwo bvela nnḓa. Naho u londota lukanda zwi tshi ḓura, nga ri lingedze u lu nakisa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
MBAVHALELO YA LUKANDA
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
TSHIPIḒA 3
Vhalani luṅwalo lwe Tshifhiwa a ṅwalela mme awe nga vhusedzi uri ni kone u fhindula mbudziso dzi lu tevhelaho:
Mme anga,
nne na khonani yanga ri khou tama u ya rothe. Hu pfi ri ḓo ya na muziamu wa zwithu zwa tshiṱalula. (Ende) na u ḓura a lu ḓuri. Ndi R300 (only). (Cousin) yanga u ḓo ḓa nga (Monday), zwi nga ita arali a nnḓela na tshelede heyo. Kha tshelede ya u la vha songo vhilahela. Ndi khou tou humbela vhathu!
Ṅwana wavho
Bulani zwiṋa zwo khakheaho no sedza tshivhumbeo tsha luṅwalo ulwu.
Nḓila ine Takalani a mba ngayo na mme awe yo khakhea ngafhi?
Ndi ngafhi he Takalani a shumisa luambo lwa u kwengweledza?
Shumisani maipfi o teaho vhudzuloni ha a re zwitangini.
Khakhululani maipfi a re zwitangini kana ni ṱoredze maipfi o teaho afho ho salaho zwikhala. Ṅwalani nomboro 3.2.1 u swika kha 3.2.20 ni konou ṅwala phindulo.
Vhagudisi vha na mushumo 3.2.1 (-hulu) wa u funza vhagudi vhudele. Mushumo hoyu vha nga 3.2.2 ... u kone 3.2.3 ... vha si khou 3.2.4 (thusa) na vhabebi. Vhana 3.2.5 (-ṱuku) vha a ḽa 3.2.6 (tshikolo) vha songo ṱamba. Ndi mushumo wa vhagudisi na vhabebi u vha eletshedza. Muthu muṅwe na muṅwe u a 3.2.7 (takala) u vha na lukanda lu no suvhelela. Muthu u fanela u ṱamba uri a si vhe na 3.2.8 (nukha). Muthu a tshi ṱamba u fanela u 3.2.9 (shuma) tshitaula na tshisibe. Musi muthu a tshi fhedza u ṱamba u fanela u 3.2.10 ... zwiḓolo zwine a anḓana nazwo. Vhagudisi vha a 3.2.11 (kwata) arali vhagudi vha tshi ḽa tshikoloni vha songo ṱamba. Ndi 3.2.12 ... hune muthu a fanela u ṱamba. Heyi ndi 3.2.13 (vhudzisa) ine vhagudi vhanzhi vha i vhudzisa. Muthu u ṱamba tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe 3.2.14 ... muvhili 3.2.15 ... u na tshika. Vhathu vha humbula uri vhagudi vha re na vhuaḓa ndi vhatukana, 3.2.16 (mara) vha ḓi vha hone 3.2.17 (masidzana) vha re na vhuyaḓa. Tshikoloni na mahayani 3.2.18 ... fanela u vha na bommbi dza 3.2.19 ... uri vhana vha kone u ṱamba 3.2.20 ... musi vha tshi bva u ḓithusa.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzine dza ḓo tevhela:
Pholisa ḽo fara ḽiṱhannga ḽe ḽa vha ḽi tshi tswa dzigoloi, khathihi na u tswela vhathu thundu dza nḓuni musi vhe mishumoni. Zwikegulu na zwikalaha zwone zwo vha zwi tshi tou dzhielwa tshelede ya mundende nga ḓuvha ḽa muholo. Zwitukana na zwisidzana zwo vha zwi sa tsha ruṅwa vhengeleni nga mulandu wa nyofho. Khothe yo fhedza yo ḽi vhona mulandu ḽa gwevhiwa makole a rathi. Vhathu vha ḓo awela. tshanḓa tsha mulayo ndi tshilapfu. O vha a tshi ri u ḓo fhelela ngafhi? Vhuvhava a vhu badeli. Makole a rathi a si thanga ya muthu. U ḓo vhuya o hoṱefhala.
Ṅwalani madzina a tevhelaho e kha vhunzhi ni dovhe ni a shumise mafhungoni a pfalaho:
Pholisa
Muholo
Titilidzani madzina a tevhelaho ni dovhe ni a shumise mafhungoni a pfalaho:
Zwikalaha
Shandulani fhungo ḽi tevhelaho ḽi vhe kha khanedza:
Khothe yo fhedza yo ḽi vhona mulandu.
Bulani ḽibulazwithihi ḽa ipfi miṅwaha ḽo shumiswaho mafhungoni e na vhala ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Bulani uri fhungo ḽo talelwaho nga fhasi ḽi kha tshifhinga tshifhio? Ni dovhe ni ḽi ṅwale no ḽi isa kha tshifhinga tsho fhelaho.
Zwikegulu
Zwitukana
Zwisidzana
Zwikalaha
Shumisani ipfi thanga mafhungoni mararu o fhambanaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine ḽa amba zwone.
Vhumbani dzina ḽi tshi bva kha ḽiiti -hoṱefhala ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C :
TSHIPIḒA 4
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 GAUTENG .txt</fn>
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha khethekanyo A, B na C.
Khethekanyo IṄWE na IṄWE i tea u thoma kha
Ni tshi fhe
Ni dzhie
Ndi Vho-Alpheus vha tshi khou amba na mufumakadzi wavho. Havha vhathu vhavhili vho vha vha tshi funana sa munwe na luṋala, fhedzi mbebo kha mufumakadzi
Nga murahu ha miṅwaha miṋa musi khotsi a Ndalukanyo vho sia vhathu, mme awe vho ḓo mu isa Tshwane tshikoloni tsha vhana vha vhaholefhali u yo guda kulidzele kwa phiano, vhunga o vha o holefhala maṱo. Vho-Shonisani vho mu vhea zwanḓani zwa mudededzi a no konesa u tamba phiano. Ngoho mugudisi Vho-Makone vho vha vha tshi ri u i ritha wa wana khoḽidzhi yoṱhe yo ḓala dakalo. Vho-Makone vho ḓo vha khonani khulwane ya Ndalukanyo, lwe
Kulidzele kwa Ndalukanyo kwa phiano kwo ita uri Vho-Makone vha mu takalelese, lwe vha vho humbela mme awe uri vha mu tendele uri a iswe kha dokotela a no ḓivhesa nga ha vhuholefhali ha lushaka ulwo. Vho-Makone vho ḓo vha na vhushaka vhuhulu na mme a Ndalukanyo lwe vha fhedza vho malana. Vho-Makone vho ḓi isa phanḓa na u gudisa Ndalukanyo phiano lwe a fhedza o wina khaphu dzi re na tshivhalo. O ḓivhea kule na tsini. O vha a tsh
Ndalukanyo nga nḓivho yawe ya phiano o ḓo gudisa vhaṅwe vha si vhaholefhali kulidzele kwa phiano. E kha zwenezwo zwa u gudisa, o ḓo humbelwa uri a gudise muṅwe musidzana wa lunako, we a vha a tshi khou ḓilugisela milingo yawe ya phiano. Ndalukanyo o mbo ḓi futelela u mu gudisa a sa fheli mbilu, naho ene muṋe o vha a tshi vho tama hoyu musidzana. Luvhengo we a vha a si muholefhali o zwi mangala zwa Ndalukanyo a re muholefhali a tshi kona u lidza phiano nga maanḓa zwe ene muṋe a vha a songo zwi lavhelela it
Ndalukanyo lufuno lwawe kha Luvhengo lwo ṋaṋa lwe mme awe zwa vha dina, vha tshi humbula uri Luvhengo
Ndalukanyo o ḓo wana thambo ya uri a wele seli ha malwanzhe u yo gudisa kulidzele kwa phiano ngei Amerika. O ri u vhuya Amerika vhathu vha mu dzhiela nṱha lwe na khoḽidzhi ye a dzhena khayo ya vho ṋewa dzina ḽawe. Ngoho vhathu vha afho he Ndalukanyo a hulela hone vho vha vha tshi nyefula na u vhenga vhaholefhali, fhedzi vho ri u vhona zwo iteaho kha Ndalukanyo vha vho vha funesa. Luvhengo o ḓo vha na vhana vhavhili. Muṅwe wavho o vha a tshi ḓi tou nga mme awe nga lunako
Avha
Bulani fhethu
Vhathu vha he Nda
nḓila ine Ndalukanyo a vhona ngayo vhutsh
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u nweledza nga mbuno dza SUMBE, ni tshi sumbedza ndeme ya u ambara zwiambaro. Manweledzo aṋu a vhe kha tshivhumbeo tsha phara. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 50 na 60. N
Zwiambaro zwi tsireledza mivhili yashu kha mufhiso wa ḓuvha. Ndi zwavhuḓi u ambara zwiambaro zwitshena arali hu tshi khou fhisesa. Hu na zwiambaro zwi ngaho dzidzhesi na madzhasi zwine zwa dudela, ngauralo zwa vha zwi tshi khou tsireledza mivhili yashu kha phepho. Musi hu na mvula u ḓo wana vhathu vho ambara dzithepha u itela uri mivhili yavho i si ṋukale ya rotholelwa. Vhathu vha shumaho migodini na maḓakani vha ambara zwiambaro zwo teaho uri vha si huvhale. Zwiambaro zwi a sumba mishumo ine vhathu vha vha khayo. Dzikhamphani nnzhi na zwikolo zwi na dzidzhunifomo dzazwo. Kuambarele kwa vhasadzi na kwa vhanna kwo fhambana. Zwiambaro zwi a kona u sumbedza mbeu ya muthu. Zwi nga ri mangadza arali ra vhona muṱhannga o ambara tshikete. Zwiambaro zwi a vusa muthu. Vhathu vha a ambara zwiambaro zwa maṱeleṱele wa wana vho tou nakelela. Arali muthu a tshimbila e fhedzi, vha ṱang
b Munna a re kha tshifanyiso u na vhuhali, vhulenda.
Fhungo asiḽi: Mpheni zwiḽiwa zwanga, musadzi
Inwi ḽi thomeni nga maipfi haya: Musadzi, ... Hu na maṱanganyi o vhalaho kha mafhungo haya.
MAVHILI ni a shumise mafhungoni e na tou ḓisikela. Topolani maipfi MAVHILI a songo swaiwaho, n
Isani ipfi miṅwa
Shumisani maipfi o talelwaho u vhumba mafhungo a
Ṱoredzani maipfi o teaho afho ho
Ngoma dza TSHIVENḒA 3.2.1 ... vha dzi na mushumo muhulusa kha u 3.2.2... mikhwa ya vhana. Vhasidzana na vhatukana vha musalauno zwi a vhakon.ela 3.2.3 ... losha vhahulwane na vhabebi vhavho. Vhasidzana vhaṱukuvho vha vha tshi ya musevhethoni, vhatukana vha tshi ya 3.2.4 ... Vha tshivhuya zwo 3.2.5 ... zwi si tsha vha konḓela u losha na u hulisa vhathuvhahulwane. Ngoma hedzi dzo vha dzi tshi gudisa vhaswa vha musalauḽa ukon.elela. Dzo vha dzi tshi itwa nga khalaṅwaha ya 3.2.6 ... hu tshi tou3.2.7 ... Wo vha u tshi wana vhaswa vho sala vhe 3.2.8 ... mivhili yo bvatshiṱungu. Naho 3.2.9 ... ya na na tshifhango a hu na muswa we a vha a tshinga vhudzisa 3.2.10 ... zwiambaro zwawe zwi ngafhi. Nga tshifhinga hetshindi musi zwiambaro zwa nga tsini zwone zwa sialala hu tsindi kha 3.2.11 ...,ngeno kha vhasidzana hu 3.2.12 ... Vhaswa vha musalauno 3.2.13 ... vhana khuliso. Hu na vhaswa vhanzhi vhane 3.2.14... rwa vhabebi. Hezwi ndi3.2.15 ... Ndi ngazwo vhaswa vhaṅwe vha 3.2.16 ... sokou tsa vha tshigonya hu 3.2.17 ... na tshi no vha nakela. Vhagudisi 3.2.18 ... vhafu
I fhungudza Mavhadzi Vhusiku Vhuthihi
Mutengo wa hone u a swikelelea
Yo themendelwa vhanna na vha fumakadzi zwi funa u vha na khofheni ho kuna
Bulani vhaṅwe
Hu na mbudziso yo vhudziswaho kha khungedzelo iyi. Ndi iyo yo swifhadzwaho. Inwi i fhin
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
MBUDZISO 4
Khethekanyo iyi i na mbudziso thaṋu . Ni tea u fhindula mbudziso MBILI fhedzi dzine na funa nahone dzine na dzi pfesesa.
Zwo vha vhuedza mini?
Vhurifhi he Vho-Mutengwe vha vhu vhala ha si vha takadze ho vha hu tshi khou amba nga ha mini?
Vho-Mutengwe vho ita mini uri vha kone u tandulula thaidzo iyi?
Ndi vhufhio vhukhakhi he Vho-Ḓembe vha ita kha mulanga wavho na Vho-Mutengwe?
Vho-Mutengwe ni vhona u nga ri vho vha vha tshi kona u tshimbidza bindu ḽavho. Tikedzani phindulo yaṋu.
KANA
Ndi mbudzi ifhio ye Rudzani a wana i siho?
Rudzani o ri u vhona zwauri a i ho a ita mini?
Ndi nnyi we a vha o tswa mbudzi iyi?
Rudzani o ita mini musi o no fara uyo muthu o tswaho?
Ni a tendelana na zwe a ita naa? Tikedzani phindulo yaṋu.
Mulandu wo fhelela ngafhi nahone wo tiba nnyi?
Nga mutaladzi muthihi fhedzi ri vhudzeni-vho zwe na guda kha mafhungo aya.
KANA
Ho vho lovha tshelede ye ya fhira mpimo
Ndi ngani Vho-Mphabana vho vha vha tshi khou tshimbila nga thaela ḓo fhelelaho?
Ndi zwifhio zwivhili zwo buliwaho zwine zwa nga itea arali muthu a tshi khou tshimbila nga thaela ḓo fhelelaho?
Vho-Mphabana vho fhedza vho ita mini nga thaidzo yavho ya thaela?
Mulandu uyu wo fhelisa hani?
KANA
NGANO-DZA MAKHULUKUKU: M.J MAFELA
Ulu lungano ndi lwa lushaka-ḓe?
Ndi zwifhio zwine zwa fhambanya lushaka ulu lwa ngano na dziṅwe, Bulani ZWIRARU.
Ndi ifhio milaedza yo fhambanaho ye ya vha yo ṋewa ḓongololo na luaviavi uri i swikiswe vhathuni?
Ndi ufhio mulaedza we wa fhedza wo swika phanḓa.
Bulani mushumo MUTHIHIwa lushaka luno lwa ngano.
KANA
Ngoma-lungundu
Ngoma-lungundu yo vha i ngoma-.e.
Yo vha i ngoma ya vhonnyi?
Ndi nnyi we a vha a tshi lidza ngoma iyi?
Ngoma-lungundu yo itshi shuma mini?
Bulani mishumo MIVHILI ya ngano dza sialala.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 GAUTENG Memo.txt</fn>
MARAGA: 120
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 8.
GIREIDI 12
MBUDZISO 1
vho vha vha tshi farana sa munwe na luṋala''.
Kha vhathu vhoṱhe/vhabebi vhoṱhe (vhaholefhali na vha si vhaholefhali).
Vho malwa luvhili: vho malwa nga Vho-Alpheus vha dovha vha malwa nga Vho-Makone.
U lovha.
Minyanyani na kha dzikhamphani.
Ndi musidzana wa lunako.
Vhaholefhali kha vha farwe zwavhuḓi / Muthu arali e muholefhali a songo ḓinyadza/vhathu kha ri ṱanganedze vhaholefhali, na vhone ndi vhathu.
Ee, khaladzi awe ndi Maria.
Hai, o tou gudiswa nga Vho-Makone.
Hai, o mala Luvhengo.
THANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
Khoudu
Maraga
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekekza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva, hone-ha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi na mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
U sumba mushumo une ra shuma wone.
U sumbedza uri ri mbeu-ḓe?
Mulayo a u tendi ri tshi tshimbila ri songo ambara.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḓA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3
Tshuwa.
Vhuhali.
Musadzi, mpheni zwiḽiwa zwanga.
Musi
Uri
Fhedzi
Arali
Nahone.
Mavhili a eneo o shumiswa mafhungoni a pfalaho.
Yaṋu: Mmbwa yaṋu yo nnduma.
Vhasidzana vha khou imba nyimbo.
dzo fhaṱa
Vhuriha thwee fhedzi mvula uri vhatukana sheḓo vha vhuḓabaḓaba tshi si na fara
Ndi zwithomathoma zwi wanalaho khofheni, nga maanḓa he ha vha hu na mapundu.
U fhungudza mavhadzi nga vhusiku vhuthihi.
Ndi vhanna na vhafumakadzi.
Mutengo wa hone a u swikelelei.
Ee, ndi azwi funa u vha na khofheni ho kunaho.
Hai, a thi zwi funi u vha na khofheni ho kunaho.
Vha shumise.
Ha haṋu.
Vhafumakadzi.
Phindulo.
yaṋu.
Mafhungoni mararu a pfalaho.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
MBUDZISO 4
Zwo vha vhuedza mini?
Ndi ha u vhila tshikolodo tsha thundu dze vha hoda holosele.
Vho ya vha rengisela Vho-ḓembe vhengele ḽavho.
A vho ngo shandukisa madzina a muṋe wa vhengele uri u ḓe kha vho.
Vho vha vha sa koni u tshimbidza bindu ḽavho:
Vho vha vha sa koni u badela zwikolodo zwavho.
Vhengele ḽavho ḽo vha ḽi sina tshiṱoko.
Vho vha tshi khou shavha u vhulawa nga ṅwana wavho Maguada.
KANA
Ndi Matsangaluwa.
O vuwa a tevhela hune mukosi wa mbudzi wa khou pfala hone.
Mugudi a nga tendelana kana a hanedzana na zwe Rudzani a ita. dziṅwe mbuno ngedzi dzine dza nga nwaliwa:
Ee!
O vha a tshi khou tea u vha laṱisa mukhwa wa u tswa.
O vha a tshi khou itela zwauri vha bve na ngoho.
Ho vha hu vhusiku zwino o vha a tshi khou ḓitsireledza.
Hai!
A zwo ngo tea uri muthu a vhee mulayo zwanḓani zwawe.
O vha o tea o vhiga mulandu mapholisani kana musanda.
O vha o tea o vha fara a vha isa mapholisani.
Wo fhelela khothe nahone wo tiba Vho-Gwedugwedu
Mafhungo a elanaho na tshiṱori? Tsumbo:
U tswa a hu vhuedzi.
KANA
Ho vho lovha tshelede ye ya fhira mpimo
Vho ri a vha na tshelede ya u renga thaela.
Vha nga bvelelwa nga phanzi / khombo vhe nḓilani.
Vha nga farwa nga mapholisa a badani.
Vho fhedza vho renga thaela nga mugwinyathi.
Vho fhedza vho farwa nga mapholisa, mulandu wa tiba vhone vha badela tshelede nnzhi i fhiraho mutengo wa thaela.
KANA
NGANO-DZA MAKHULUKUKU: M.J MAFELA
Ndi lwa tsiko.
Lu a thasulula thaidzo dzo vhathu.
Lu a ṱalutshedza vhubvo ha zwithu.
Lu a gudisa ṅwana uri a vhe na lutendo.
ḓongololo ḓo laedzwa uri vhathu vhe u fa vha vhuye.
Luaviavi lwo laedzwa uri vhathu vha ri u fa vha ye tshoṱhe.
Wa uri vhathu vha ri u fa vha ye tshoṱhe.
U thasulula thaidzo.
U mvumvusa vhathu.
Ngoma-lungundu
Ngoma ya vhadzimu ine ya ya ofhiwa nga vhathu vhoṱhe na u i hulisa.
Yo vha i ya Vhasenzi.
Yo vha i tshi shuma musi wa mmbi/nndwa u itela u kunda maswina.
Dzi ḓivhadza vhaswa vhubvo/mvelo ya lushaka.
Dzi kuvhanganya vhathu na u ita uri vhathu vha ḓowelane.
Dzi a mvumvusa.
ṱHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 LIMPOPO .txt</fn>
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha khethekanyo A, B na C.
Khethekanyo IṄWE na IṄWE i tea u thoma kha
Ni tshi fhe
Ni dzhie
Ndi Vho-Alpheus vha tshi khou amba na mufumakadzi wavho. Havha vhathu vhavhili vho vha vha tshi funana sa munwe na luṋala, fhedzi mbebo kha mufumakadzi
Nga murahu ha miṅwaha miṋa musi khotsi a Ndalukanyo vho sia vhathu, mme awe vho ḓo mu isa Tshwane tshikoloni tsha vhana vha vhaholefhali u yo guda kulidzele kwa phiano, vhunga o vha o holefhala maṱo. Vho-Shonisani vho mu vhea zwanḓani zwa mudededzi a no konesa u tamba phiano. Ngoho mugudisi Vho-Makone vho vha vha tshi ri u i ritha wa wana khoḽidzhi yoṱhe yo ḓala dakalo. Vho-Makone vho ḓo vha khonani khulwane ya Ndalukanyo, lwe
Kulidzele kwa Ndalukanyo kwa phiano kwo ita uri Vho-Makone vha mu takalelese, lwe vha vho humbela mme awe uri vha mu tendele uri a iswe kha dokotela a no ḓivhesa nga ha vhuholefhali ha lushaka ulwo. Vho-Makone vho ḓo vha na vhushaka vhuhulu na mme a Ndalukanyo lwe vha fhedza vho malana. Vho-Makone vho ḓi isa phanḓa na u gudisa Ndalukanyo phiano lwe a fhedza o wina khaphu dzi re na tshivhalo. O ḓivhea kule na tsini. O vha a tsh
Ndalukanyo nga nḓivho yawe ya phiano o ḓo gudisa vhaṅwe vha si vhaholefhali kulidzele kwa phiano. E kha zwenezwo zwa u gudisa, o ḓo humbelwa uri a gudise muṅwe musidzana wa lunako, we a vha a tshi khou ḓilugisela milingo yawe ya phiano. Ndalukanyo o mbo ḓi futelela u mu gudisa a sa fheli mbilu, naho ene muṋe o vha a tshi vho tama hoyu musidzana. Luvhengo we a vha a si muholefhali o zwi mangala zwa Ndalukanyo a re muholefhali a tshi kona u lidza phiano nga maanḓa zwe ene muṋe a vha a songo zwi lavhelela it
Ndalukanyo lufuno lwawe kha Luvhengo lwo ṋaṋa lwe mme awe zwa vha dina, vha tshi humbula uri Luvhengo
Ndalukanyo o ḓo wana thambo ya uri a wele seli ha malwanzhe u yo gudisa kulidzele kwa phiano ngei Amerika. O ri u vhuya Amerika vhathu vha mu dzhiela nṱha lwe na khoḽidzhi ye a dzhena khayo ya vho ṋewa dzina ḽawe. Ngoho vhathu vha afho he Ndalukanyo a hulela hone vho vha vha tshi nyefula na u vhenga vhaholefhali, fhedzi vho ri u vhona zwo iteaho kha Ndalukanyo vha vho vha funesa. Luvhengo o ḓo vha na vhana vhavhili. Muṅwe wavho o vha a tshi ḓi tou nga mme awe nga lunako
Avha
Bulani fhethu
Vhathu vha he Nda
nḓila ine Ndalukanyo a vhona ngayo vhutsh
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u nweledza nga mbuno dza SUMBE, ni tshi sumbedza ndeme ya u ambara zwiambaro. Manweledzo aṋu a vhe kha tshivhumbeo tsha phara. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe henefha vhukati ha 50 na 60. N
Zwiambaro zwi tsireledza mivhili yashu kha mufhiso wa ḓuvha. Ndi zwavhuḓi u ambara zwiambaro zwitshena arali hu tshi khou fhisesa. Hu na zwiambaro zwi ngaho dzidzhesi na madzhasi zwine zwa dudela, ngauralo zwa vha zwi tshi khou tsireledza mivhili yashu kha phepho. Musi hu na mvula u ḓo wana vhathu vho ambara dzithepha u itela uri mivhili yavho i si ṋukale ya rotholelwa. Vhathu vha shumaho migodini na maḓakani vha ambara zwiambaro zwo teaho uri vha si huvhale. Zwiambaro zwi a sumba mishumo ine vhathu vha vha khayo. Dzikhamphani nnzhi na zwikolo zwi na dzidzhunifomo dzazwo. Kuambarele kwa vhasadzi na kwa vhanna kwo fhambana. Zwiambaro zwi a kona u sumbedza mbeu ya muthu. Zwi nga ri mangadza arali ra vhona muṱhannga o ambara tshikete. Zwiambaro zwi a vusa muthu. Vhathu vha a ambara zwiambaro zwa maṱeleṱele wa wana vho tou nakelela. Arali muthu a tshimbila e fhedzi, vha ṱang
b Munna a re kha tshifanyiso u na vhuhali, vhulenda.
Fhungo asiḽi: Mpheni zwiḽiwa zwanga, musadzi
Inwi ḽi thomeni nga maipfi haya: Musadzi, ... Hu na maṱanganyi o vhalaho kha mafhungo haya.
MAVHILI ni a shumise mafhungoni e na tou ḓisikela. Topolani maipfi MAVHILI a songo swaiwaho, n
Isani ipfi miṅwa
Shumisani maipfi o talelwaho u vhumba mafhungo a
Ṱoredzani maipfi o teaho afho ho
Ngoma dza TSHIVENḒA 3.2.1 ... vha dzi na mushumo muhulusa kha u 3.2.2 ... mikhwa ya vhana. Vhasidzana na vhatukana vha musalauno zwivha konḓela 3.2.3 ... losha vhahulwane na vhabebi vhavho. Vhasidzana vhaṱuku vho vha vha tshi ya musevhethoni, vhatukana vha tshi ya 3.2.4 Vha tshi vhuya zwo 3.2.5 ... zwi si tsha vha konḓela u losha na u hulisavhathu vhahulwane. Ngoma hedzi dzo vha dzi tshi gudisa vhaswa vha musalauḽa u konḓelela, Dzo vha dzi tshi itwa nga khalaṅwaha ya 3.2.6 hu tshi tou 3.2.7 ... Wo vha u tshi wana vhaswa vho sala vhe 3.2.8 ...mivhili yo bva tshiṱungu. Naho 3.2.9 ... ya na na tshifhango a hu na muswa we a vha a tshi nga vhudzisa 3.2.10 ... zwiambaro zwawe zwi ngafhi. Nga tshifhinga hetshi ndi musi zwiambaro zwa nga tsini zwosialala hu tsindi kha 3.2.11 ..., ngeno kha vhasidzana hu 3.2.12 ... Vhaswa vha musalauno 3.2.13 ... vha na khuliso. Hu na vhaswa vhanzhi vhane 3.2.14... rwa vhabebi. Hezwi ndi 3.2.15 ... Ndi ngazwo vhaswa vhaṅwe vha 3.2.16 ... sokou tsa vha tshi gonya hu 3.2.17 ... na tshi no vhnakela. Vhagudisi 3.2.18 ... vhafunzi vha fanela u tou 3.2.19 ...
I fhungudza Mavhadzi Vhusiku Vhuthihi
Mutengo wa hone u a swikelelea
Yo themendelwa vhanna na vha fumakadzi zwi funa u vha na khofheni ho kuna
Bulani vhaṅwe
Hu na mbudziso yo vhudziswaho kha khungedzelo iyi. Ndi iyo yo swifhadzwaho. Inwi i fhin
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
Fhindulani nganeapfufhi MBILI fhedzi kha ṱhanu dzo vhudziswaho.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
ZWO TOU NGA MAFHUNGO NDI VHO-DOLLY
Nṋe ndi khou amba fhedzi uri ndo ḽora tshiḽa tshipengo tshavho tsha zwiḽa musi ri tshi kha ḓi aluwa tsho vuwa lwe vha vha vha tshi vho ita na zwa u vhulaha vhathu sa zwenezwiḽa kale.''
Mafhungo aya o ambwa nga nnyi nahone a tshi vhudza nnyi?
Vhathu avha vho vha vhe ngafhi?
Ndi ngani vhusiku ha iḽo ḓuvha Vho-Dolly vha songo dzi bonya?
Vho-Dolly vho vha vha tshi shuma ngafhi? Tikedzani phindulo yaṋu.
No guda mini nga ha muambi wa aya mafhungo zwi tshi elana na aya mafhungo?
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
VHA ḒO TOU ZWI MINI
Vha songo tshenuwa na khathihi Vhosedzheni, nṋe ndo ḓela u vhiga uri ṅwananga wa khomba a no pfi Alice a thi khou mu vhona na u ḓivha he a ya.'' Ndi Vho-Daswa vha tshi tou sumbedza tshoṱhe uri zwa vhukuma vha vhuṱalani ha ṅwana wavho.
Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi nahone sa mini?
Musi Vho-Daswa vha tshi ri a vha ḓivhi he Alice a ya, ni vhona i mbuno kana i si mbuno? Tikedzani phindulo yaṋu.
Arali zwe zwa bvelela kha Alice zwa bvelela kha inwi ni nga ita mini?
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
ṄWANA A SI WASHU
Nga ḽi tevhelaho nga matsheloni khotsi a mulisa a humbela mushumoni uri a wane thendelo ya u ya u ṱola ṅwana wawe sibadela. Minidzhere wawe a si vhuye a vha na zwiṅwe, o mbo ḓi mu tendela. I tshi sala i tshi rwa iri ya ṱahe, ndi musi khotsi a Mulisa o lindela u ṋewa thendelo ya u pfi a dzhene.
Khotsi a Mulisa a no khou ambiwa ndi nnyi?
Mulisa ndi wa mbeu-ḓe? Nga u vha mbeu yeneyo zwo takadza khotsi awe?
Ndi ngani Angie o zwifhela munna wawe a ri u na thumbu?
Mulisa o bebwa vhuongeloni vhufhio?
Mawanwa a vhulwadze ha Mulisa u ya nga ha dokotela ndi afhio?
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
HA FHELELA BVUNGWI
Ri tshi swika hangei hune ra khou ya hone na nṋe ndi ḓo vha vulela-vho mulandu hoyu wa u ntshutshedza nga u lidza zwigidi musi vho nṋekedza mushumo wa u vala mavothi.''
Ndi nnyi we a amba fhungo iḽi, nahone o vha a tshi khou vhudza vhonnyi?
Alice u vhona vhabebi vhawe vhe vhathu vha u ṱoḓesa ngoho. Inwi ni vhona i mbuno kana ku kuvhonele kwa Alice? Tikedzani phindulo yaṋu.
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
Vho-Mkhize a zwo ngo vha dzhiela tshifhinga u swika afha he vha vhidzelwa hone. Vha tshi dzhena nḓuni, zwa vha kanukisa musi hu tshi pfi kha vha swike ngei lufherani lwa bvungwi hune Vhadau vha eḓela hone, madzuloni a u vhudzisa naho vha sa pfesesi vho mbo ḓi fhirela henengei.
Ndi nnyi we a vha o vhidza bishopho Mkhize?
Vho vha vha tshi khou vhidzelwa mini?
Ndi ngani bishopho Mkhize a songo vhuya a lenga u swika he a vha o vhidzwa hone?
Thero ye na guda nga iyi nganeapfufhi ndi ifhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
Vhadau vho vha vhe kha vhuimo vhufhio kha kereke yeneyo?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 Feb-March 2009 LIMPOPO MEMO.txt</fn>
MARAGA: 120
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 8.
GIREIDI 12
MBUDZISO 1
vho vha vha tshi farana sa munwe na luṋala''.
Kha vhathu vhoṱhe/vhabebi vhoṱhe (vhaholefhali na vha si vhaholefhali).
Vho malwa luvhili: vho malwa nga Vho-Alpheus vha dovha vha malwa nga Vho-Makone.
U lovha.
Minyanyani na kha dzikhamphani.
Ndi musidzana wa lunako.
Vhaholefhali kha vha farwe zwavhuḓi / Muthu arali e muholefhali a songo ḓinyadza/vhathu kha ri ṱanganedze vhaholefhali, na vhone ndi vhathu.
Ee, khaladzi awe ndi Maria.
Hai, o tou gudiswa nga Vho-Makone.
Hai, o mala Luvhengo.
THANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO 2
Khoudu
Maraga
A hu na vhukhakhi, kupfesesele kwa nṱhesa kwa ṱhoḓea, zwo ṋekedzwa hu na ndunzhendunzhe, ṱhoḓea dzoṱhe dzo lavhelelwaho dzo swikelelwa.
Mihumbulo minzhi yo bveledzwa, ho bveledzwa mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho.
A ho ngo tou vha na u ṋekekza ḽikumedzwa zwavhuḓi zwo bva kha u dzhenisa na mihumbulo yo bvaho, hone-ha hafu ya mbuno dzo lavhelelwaho yo ṋekedzwa.
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo, u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo/ndeme.
Kupfesesele kuṱuku kwa zwikili zwa u nweledza, mihumbulo yo khakheaho. Vhunzhi ha mihumbulo yo bva, hone-ha hu na mbuno nthihi yo livhanaho na mihumbulo, u sokou wela mushumo nga nṱha.
A hu na u pfesesa ṱhoḓea dza mbudziso. Mafhungo ha na phanḓa na murahu, u sokou kopolola maipfi na mafhungo u bva kha tshibveledzwa.
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
U sumba mushumo une ra shuma wone.
U sumbedza uri ri mbeu-ḓe?
Mulayo a u tendi ri tshi tshimbila ri songo ambara.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
MBUDZISO 3
Tshuwa.
Vhuhali.
Musadzi, mpheni zwiḽiwa zwanga.
Musi
Uri
Fhedzi
Arali
Nahone.
Mavhili a eneo o shumiswa mafhungoni a pfalaho.
Yaṋu: Mmbwa yaṋu yo nnduma.
Vhasidzana vha khou imba nyimbo.
Vhuriha thwee fhedzi mvula uri vhatukana sheḓo vha vhuḓabaḓaba tshi si na fara
Ndi zwithomathoma zwi wanalaho khofheni, nga maanḓa he ha vha hu na mapundu.
U fhungudza mavhadzi nga vhusiku vhuthihi.
Ndi vhanna na vhafumakadzi.
Mutengo wa hone a u swikelelei?
Ee, ndi zwi funa u vha na khofheni ho kunaho.
Hai, a thi zwi funi u vha khofheni ho kunaho.
Vha shumise.
Ha haṋu.
Vhafumakadzi.
Phindulo.
yaṋu.
Mafhungoni mararu a pfalaho.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
Vho vha vhe hodelani.
Ndi ngauri vho vha vho tumbula uri munna wavho o vhuya a penga vha sa zwi ḓivhi,
Vho vha vha tshi khou humbula uri arali tsha vuwa vha ḓo tou zwi ita hani.
Vha humbula nḓila ya u ṱala Vho-Tshobe vha wana vha si na mbuno dza u tikedza ṱhalano.
Yunivesithi vha funza thero ya Education, vha dovha vha vha na ofisi henengei.
U a luṱanya ngauri o luṱanya munna na mufumakadzi wawe nga mazwifhi.
KANA
Ofisi ya muvhusowapo, sa mabalane muhulwane.
Sedzheni Mmbengwa.
A si mbuno, ngauri ndi vhone vho mu dzumbaho hune vha ha masipala vha laṱa hone mathukhwi.
Ngauri mme awe vho ṱuwa vhuhadzi nge a vha dzhiela nnḓu,
Ndi nga ya ofisini dza vhashumelavhapo kana nda ya mapholisani u vhiga u tambudzwa uhu.
KANA
Ndi Khangale.
O vha a tshi khou shavha uri a mu vhudza ngoho u ḓo mu ṱala,
Ṅwana u khou lwala nga u shaya mikando u bva tshe a bebwa.
Mme a ṅwana vha khou wanala vha si na mikando, zwi khou timatimisa uri a nga vha e ṅwana wavho wa vhukuma.
KANA
U rengisa zwigidi na zwiṱhavhani zwi siho mulayoni.
Kutshilele kwawe ku vho mu eḓedza dzhele nahone kwo fhambanela kule na kwa vhabebi vhawe/shango ḽi vho mu ḓivha e musidzana a rengisaho zwidzidzivhadzi sa izwi zwo bva na kha gurannḓa,
Ndi mbuno, ngauri khotsi awe ndi mufunzi. Vha tea u ṱoḓa kutshilele kune kwa vha kwa vhukuma fhedzi.
KANA
Ndi Vho-Ria.
Vho vha vha tshi khou vhidzelwa uri hu itwe vhukwila ha u vha dzhenisa kha zwavhudzekani vhe na ndivho ya u vha tshinya dzina.
KANA
Ri nga ri a vho ngo lenga ngauri vho vha vha tshi khou ya mu.uni wa miraḓo mihulwane ya kereke yavho.
Muthu ha fulufhelwi ngauri Vho-Mkhize vho fulufhela Vho-Ria vha fhedza vha tshi vho vha dzhenisa tshivhini tsha vhupombwe na u vha shata AIDS.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Gauteng.doc.txt</fn>
PFESESANI
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo
KHETHEKANYO YA C: Luambo
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Talelani hune khethekanyo ya fhelela hone.
Nomborani phindulo iṅwe na iṅwe zwi tshi anana na zwe zwa nomboriswa zwone kha bammbiri ḽa mbudziso.
Ni tshi fhedza phindulo iṅwe na iṅwe pfukani mutalo.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo, khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
PFUNZO NDI IFA
Muḓini wa Vho-Nakudze ho ri u bebwa ṅwana wa musidzana a mbo ḓi irwa u pfi Masana saizwi ho vha hu si na ṅwana, Zwe zwa takadzesa vhabebi vhawe vhe vha vha vhe vhaholefhali ndi uri Masana o vha e na miraḓo yo fhelelaho.
Tshifhinga tshoṱhe Masana o vha a tshi dzulela u vhudza vhabebi vhawe uri u ḓo vha dzudza, vha tshi sokou, ''Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala''. O ḓo vha muthu a ṱhaphudzaho pfunzo dzawe dza phuraimari a songo vhuya a dovholola murole. Musi a tshi swika sekondari o vha a tshi anzela u vha ene a fhiraho kiḽasi yoṱhe kha thesite dze a vha a tshi ṅwala. O mbo tou vuwa e eneaḽa a uri vhukuma mafhuri a wela vha si na dzikhali vhunga vhabebi vhawe khuvha vho vha vha tshi tshila nga yone ya mundende.
Musi a tshi phasela kha maṱiriki ndi musi o shuma zwavhuḓi vhukuma, kha thero dza Metse na Saintsi o vha o wana dzoṱhe.
Vhaṅwe vhe vha vha vhe na vivho nae vho thoma u mu nyefula vha ri naho zwo ralo u phasela kha gireidi 12, arali zwa phasa zwi ḓo ya nga mini tshikoloni. Hufha hu tshi tshilwa nga ya mundende. Izwo Masana ho ngo zwi londa, o isa phanḓa na u vhala bugu dzawe. Ṱhohoyatshikolo Vho-Muṱuṱuwedzi vha mu vhudza uri kha vhale nga maanḓa, zwithu zwi ḓo vhuya zwa luga.
Vhaṱhannga vha mu vhambela maano a uri vha tou mu ambisa vhe vhanzhi, arali a vhuya a tenda muthihi hu ḓo vha u mu khakhisa kha pfunzo dzawe saizwi mafhungo a lufuno a tshi dzindela muthu kha zwa pfunzo. Musi vha tshi ya kha Masana vho vha vha tshi vhuya na phindulo ya uri pfunzo ndi ene munna a sa ṱali, nahone ane u fhambana nae nga ḓuvha ḽa lufu.
Musi a tshi ḓa kha kotara ya vhuraru ya ṅwaha Masana a thoma u vha na thaidzo ya uri arali a phasa a sa wane bazari u ḓo tou zwi itisa hani. A dovha a ḓirindidza nga ḽa uri Mudzimu ene u a ḓivha. Mvelelo dza gireidi 12 dzo ri dzi tshi bva Masana a vha o phasa nga vhuswikeli ha nṱhesa. O vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ya u ṱanganedza pfufho ngei Bulugwane.
O ḓo ṱuwa na vhabebi vhawe musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho. Vhabebi vhawe vho vha vho takala vhukuma musi vha tshi vhona zwivhuya zwe ṅwana wavho a ita. O mbo ḓi ya u gudela BSc ya Mechanical Engeneering ngei Wits. Zwiḽa zwe vhaṅwe vha vha vha tshi humbula u mu kongona ngazwo zwauri naho a phasa u ḓo ya nga mini tshikoloni, vha vho nga vho tou vhangula vha dzibazari uri vha tou phaphulana vha tshi ḓa kha Masana. Khamphani dzi no swika ṱhanu dzo mu shavhedza nga masheleni a re na tshivhalo uri a kone u isa pfunzo dzawe phanḓa.
Ri tshi khou amba zwino Masana ndi Mulanguli Muhulwane kha muṅwe wa migodi ya Afrika Tshipembe. Masana o ḓisa tshedza muṱani wa hawe.
Arali Masana o kona izwi, inwi zwi nga ni balela ngani?
Tshelede ya u renga zwiḽiwa Vho-Nakudze vho vha vha tshi i wana ngafhi?
Thero dze Masana a vha a tshi dzi konesa ndi dzifhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo dzawe?
Ndi zwifhio zwe zwa takadzesa Vho-Nakudze?
Vhabebi vha Masana vho vha vha tshi shuma mushumo-ḓe?
Ndi zwifhio zwe Vho-Muṱuṱuwedzi vha ita zwi elanaho na dzina ḽavho.
Zwauri pfunzo ndi ifa ndi ngoho kana a si ngoho? Tikedzani phindulo yaṋu.
No ṱalela itsho tshifanyiso ni vhona unga Masana u khou ita mini?
Inwi ni vhona unga Masana o vha e mbeu-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwivhuya zwine Masana na nga mu khoḓela zwone?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai. Ni tikedze phindulo yaṋu:
Masana o vha a tshi funesa vhaṱhannga.
Masana o vha e na vhukoni siani ḽa pfunzo.
Ndi ngani Vho-Nakudze vho ira ṅwana wavho dzina ḽa Masana?
Inwi ni vhona unga mafhungo aya o livhiswa kha vhaswa kana vhaaluwa? Tikedzani.
Mafhungo aya a ri funza mini?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
Vhalani mafhungo a tevhelaho. Nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara, nweledzani zwine na nga ita u thivhela tshinyadzo ya vhupo. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe u bva kha 50 u ya kha 60. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
VHUPO HASHU
Vhupo vhune ra dzula khaho vhu fanela u farwa zwavhuḓi. Musi ri tshi amba nga vhupo, ri vha ri khou amba vhathu, maḓaka na zwipuka. Vhathu nga vhuṱali he vha ṋewa nga Muvhumbi ndi vhone vha langaho vhupo. Vha a shuma uri vha kone u bveledza zwiḽiwa. Hu a limiwa, hu a reḓiwa khuni, fhedzi hezwi zwoṱhe a zwo ngo tea u tshinya vhupo.
Arali vhupo vhu songo ṱhogomelwa nga ngona, vhu a vha khombo kha vhadzulapo. khebuḽu dza muḓagasi dzi songo tibedzwaho zwavhuḓi dzi nga ḓi vhulaya muthu. Izwi zwi nkhumbudza Takalani khonani yanga we a ri a khou rema davhi ḽa muri ḽa wela kha khebuḽu. A mbo ḓi shanduka a vha mudala muvhili woṱhe ha vha u lovhela henefho. U fhaṱa philiphilini dza milambo na nngwani zwi khombo ngauri zwifhaṱo na ndaka zwi nga ḓi kumbiwa arali ha vha na miḓalo.
Vhupo vhu nga tshikafhadzwa nga vhathu na dziphukha. Mufhe u a tshikafhala musi vhathu vha tshi fhisa maḓaka, vha tshi reila goloi dzi dubisaho mutsi munzhi, na musi vha tshi laṱekanya mashika hoṱhe-hoṱhe. U fula ha zwifuwo kha gammba nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu.
Vhagudi musi vha zwikoloni vha a ḽa, vha a kherukanya mabammbiri. Zwo tea uri kiḽasirumu iṅwe na iṅwe i vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika. Hu ḓi nga na hayani mashika a songo sokou laṱwa hoṱhe-hoṱhe, kha a laṱwe ḓaleḓaleni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale mafhungo nga vhuronwane uri ni ḓo kona u lulamisa maipfi a re zwitangini. Ho salaho zwikhala dzhenisani maipfi o teaho. Ni shumise mutevhe wa maipfi e na ṋewa. Ṅwalani nomboro ya mbudziso na ipfi ḽo teaho fhedzi.
Vho-Mandela ndi ḽizhakanḓila ḽa mbofholowo. Vho ri 3.1.1 (shuma) vha sa neti. Ṋamusi ri khou ḓiphina nga mitshelo ya kuhumbulele 3.1.2 (avho). Kha vha 3.1.3 ... vha nge nḓou. A 3.1.4 ... kale ri tshi khou 3.1.5 (pembela) uri vho fhedza miṅwaha ya 3.1.6 ... Vhaimbi vho fhambanaho vho imba 3.1.7 ... dzo fhambanaho dza u khoḓa Vho- 3.1.8 R ... 3.1.9 N ... (madzina nga vhudalo) Mandela. Mukalaha avha vha anzela u ambara 3.1.10 ... ndapfu. Ndi vhone Muphresidennde wa u 3.1.11 ... wa 3.1.12 ... kha ḽa Afrika Tshipembe. U bva nga 1994 3.1.13 ... tsho fheliswa lwa 3.1.14 ... Vho-Mandela vho vhusa miṅwaha 3.1.15 (ṱhanu) vha siela Vho-Mbeki. U ya nga 3.1.16 ... ya Afrika Tshipembe hu fanela u 3.1.17 (vouta) nga murahu ha miṅwaha miṱanu. Hun a 3.1.18 ... manzhi a dzhenelelaho 3.1.19 ... u vouta, 3.1.20 ... ANC I ḓi vha yone I winaho.
Vhalani luṅwalo ulu uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi lu tevhelaho:
Khorondanguli ya tshikolo
Ndi nṋe khotsi a Grace Magekha a re kha gireidi 12 tshikoloni tsho bulwaho afho nṱha.
Ndi khou vhilaela nga vhagudisi vhane vha khou dzulela u ambisa ṅwananga, Vhagudisi havho ndi Vho-Ḽalumbe na Vho-Lufaṱinga. Vho-Ḽalumbe vho vhudza Grace uri a sa vha funa vha ḓo mu feilisa vhunga vhe vhone mugudisi wa kiḽasi yawe. Vho-Lufaṱinga u bva tshe a vha lamba, vha khou mu sala murahu lu sa takadziho. Vha dzulela u mu rwa. Mulovha o vhuya o vhaisala kha tshirumbi tshi tshi khou tswitswima malofha. A thi ḓivhi uri hu khou bvelelani hafho tshikoloni ngauri ṱhamu yo iledzwa nga mulayo.
Arali vhadededzi havha vha ḓi ya phanḓa na u thithisa ṅwananga kha zwa pfunzo, ndi ḓo vha dzhiela vhukando vhu vhavhaho. Ndi ḓo vha ḓela henefho tshikoloni nda vha ḓonora vhoṱhe u swika kha ṱhohoyatshikolo. Ndi ḓo rumela musadzi wanga ha Lufaṱinga a lu semekanya. Ndi nga ḓi fhedza ndo vha farisa.
Ndi na fulufhelo uri mbilahelo yanga i ḓo ṱanganedzwa nga zwanḓa zwivhili.
Ndi nṋe khonani yavho
Luṅwalo ulu ndi lwa lushaka-ḓe?
Lulamisani zwo khakheaho kha magumo ni tou zwi ṅwala.
Ri ṋeeni vhunzhi ha maipfi a tevhelaho no a shumisa mafhungoni a pfalaho:
Khotsi
Tshirumbi
Ri ṋeeni mabulazwithihi a maipfi a tevhelaho no a shumisa mafhungoni a pfalaho:
Lamba
Shumisani madzinambumbano a tevhelaho mafhungoni e na tou ḓisikela:
Khorondanguli
Isani fhungo ḽi tevhelaho kha khanedza:
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Hu na ipfi ḽi songo swaiwaho, inwi ḽi topoleni ni ḽi ṅwale no ḽi swaya ḽi fhungoni ḽi pfalaho.
Ri ṋeeni tshiduna tsha dzina musadzi ni vhumbe fhungo ḽi pfalaho nga dzina iḽo.
Isani fhungo ḽi tevhelaho kha thenda:
Zwo vha zwi sa leluwi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
KANA
MBUDZISO 4
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha MBILI dzi tevhelaho:
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
Tsho, u wana uri vhukuma ndi dzone mbudzi. Mbudzi dza hone ndi dza henefha hayani. Dzine a khou dzi vhona zwino ndi bokoṱo ḽa Thunguvhala na yone Thunguvhala na Mutshena na tshibudzana tshayo, na Ṱhavhana na tshipambala tshayo. Ha vha hu uri i sa vhonali ndi nthihi fhedzi, ndi Matsangaluwa. Ha ri musi a tshi khou i ṱoḓa-ṱoḓa nga maṱo, u pfa mee hangei kule! Mee! ṅo. Ngavhuyanyana u a dovha a zwi pfa, fhedzi lwa zwino u pfa i tshi vho nga yo no ya phanḓa ha he a i pfa i hone u thomani.
Muanewa muhulwane wa iyi nganeapfufhi ndi nnyi?
Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Rudzani o vha a tshi funa mbudzi dza hawe?
Ndi nga mini vha songo tsha ḽa na ṋama yayo? Ṱalutshedzani.
Bulani ZWIVHILI zwine ra guda nga mafhungo a iyi nganeapfufhi.
Bulani madzina maṋa a mbudzi o bulwaho mafhungoni a re afho nṱha.
Ṱalutshedzani uri mbudzi iyo yo vha i ngafhi musi i tshi tswiwa.
Ṱalutshedzani uri ho itea mini nga murahu ha musi mbudzi yo wanala.
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
Musadzi we a malwa nga tshiḓula o vha o vhumbwa hani?
Ndi lini he tshiḓula tsha vha tshi tshi lidza mbila?
Bulani zwe zwa bvelela musi tshiḓula tsho ya mushumoni.
Kulidzele kwa mbila kwa luvhiḓi kwo fhambana hani na kwa tshiḓula.
Ndi zwifhio zwe musadzi a ita u takadza luvhiḓi.
Lunganoni ulu no guda mini?
Zwe luvhiḓi lwa ita lu tshi lidza mbila zwi bvisela khagala kutshilele-ḓe kwalwo?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze:
Tshiḓula tsho dinwa nga zwiito zwa luvhiḓi.
Vhukando ho dzhiiwaho nga tshiḓula ni vhona ho tea? Tikedzani.
Matshilele a mufumakadzi uyu a a ṱanganedzea. Tikedzani.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Limpopo.doc.txt</fn>
PFESESANI
KHETHEKANYO YA B: Manweledzo
KHETHEKANYO YA C: Luambo
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso dzoṱhe.
Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Talelani hune khethekanyo ya fhelela hone.
Nomborani phindulo iṅwe na iṅwe zwi tshi anana na zwe zwa nomboriswa zwone kha bammbiri ḽa mbudziso.
Ni tshi fhedza phindulo iṅwe na iṅwe pfukani mutalo.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo, khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho:
PFUNZO NDI IFA
Muḓini wa Vho-Nakudze ho ri u bebwa ṅwana wa musidzana a mbo ḓi irwa u pfi Masana saizwi ho vha hu si na ṅwana, Zwe zwa takadzesa vhabebi vhawe vhe vha vha vhe vhaholefhali ndi uri Masana o vha e na miraḓo yo fhelelaho.
Tshifhinga tshoṱhe Masana o vha a tshi dzulela u vhudza vhabebi vhawe uri u ḓo vha dzudza, vha tshi sokou, ''Ri ḓe ndi mbiḓi nga u vhona mavhala''. O ḓo vha muthu a ṱhaphudzaho pfunzo dzawe dza phuraimari a songo vhuya a dovholola murole. Musi a tshi swika sekondari o vha a tshi anzela u vha ene a fhiraho kiḽasi yoṱhe kha thesite dze a vha a tshi ṅwala. O mbo tou vuwa e eneaḽa a uri vhukuma mafhuri a wela vha si na dzikhali vhunga vhabebi vhawe khuvha vho vha vha tshi tshila nga yone ya mundende.
Musi a tshi phasela kha maṱiriki ndi musi o shuma zwavhuḓi vhukuma, kha thero dza Metse na Saintsi o vha o wana dzoṱhe.
Vhaṅwe vhe vha vha vhe na vivho nae vho thoma u mu nyefula vha ri naho zwo ralo u phasela kha gireidi 12, arali zwa phasa zwi ḓo ya nga mini tshikoloni. Hufha hu tshi tshilwa nga ya mundende. Izwo Masana ho ngo zwi londa, o isa phanḓa na u vhala bugu dzawe. Ṱhohoyatshikolo Vho-Muṱuṱuwedzi vha mu vhudza uri kha vhale nga maanḓa, zwithu zwi ḓo vhuya zwa luga.
Vhaṱhannga vha mu vhambela maano a uri vha tou mu ambisa vhe vhanzhi, arali a vhuya a tenda muthihi hu ḓo vha u mu khakhisa kha pfunzo dzawe saizwi mafhungo a lufuno a tshi dzindela muthu kha zwa pfunzo. Musi vha tshi ya kha Masana vho vha vha tshi vhuya na phindulo ya uri pfunzo ndi ene munna a sa ṱali, nahone ane u fhambana nae nga ḓuvha ḽa lufu.
Musi a tshi ḓa kha kotara ya vhuraru ya ṅwaha Masana a thoma u vha na thaidzo ya uri arali a phasa a sa wane bazari u ḓo tou zwi itisa hani. A dovha a ḓirindidza nga ḽa uri Mudzimu ene u a ḓivha. Mvelelo dza gireidi 12 dzo ri dzi tshi bva Masana a vha o phasa nga vhuswikeli ha nṱhesa. O vha muṅwe wa vhagudi vhe vha ya u ṱanganedza pfufho ngei Bulugwane.
O ḓo ṱuwa na vhabebi vhawe musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho. Vhabebi vhawe vho vha vho takala vhukuma musi vha tshi vhona zwivhuya zwe ṅwana wavho a ita. O mbo ḓi ya u gudela BSc ya Mechamical Engeneering ngei Wits. Zwiḽa zwe vhaṅwe vha vha vha tshi humbula u mu kongona ngazwo zwauri naho a phasa u ḓo ya nga mini tshikoloni, vha vho nga vho tou vhangula vha dzibazari uri vha tou phaphulana vha tshi ḓa kha Masana. Khamphani dzi no swika ṱhanu dzo mu shavhedza nga masheleni a re na tshivhalo uri a kone u isa pfunzo dzawe phanḓa.
Ri tshi khou amba zwino Masana ndi Mulanguli Muhulwane kha muṅwe wa migodi ya Afrika Tshipembe. Masana o ḓisa tshedza muṱani wa hawe.
Arali Masana o kona izwi, inwi zwi nga ni balela ngani?
Tshelede ya u renga zwiḽiwa Vho-Nakudze vho vha vha tshi i wana ngafhi?
Thero dze Masana a vha a tshi dzi konesa ndi dzifhio? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo dzawe?
Ndi zwifhio zwe zwa takadzesa Vho-Nakudze?
Vhabebi vha Masana vho vha vha tshi shuma mushumo-ḓe?
Ndi zwifhio zwe Vho-Muṱuṱuwedzi vha ita zwi elanaho na dzina ḽavho.
Zwauri pfunzo ndi ifa ndi ngoho kana a si ngoho? Tikedzani phindulo yaṋu.
No ṱalela itsho tshifanyiso ni vhona unga Masana u khou ita mini?
Inwi ni vhona unga Masana o vha e mbeu-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Ndi zwifhio zwivhuya zwine Masana na nga mu khoḓela zwone?
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai. Ni tikedze phindulo yaṋu:
Masana o vha a tshi funesa vhaṱhannga.
Masana o vha e na vhukoni siani ḽa pfunzo.
Ndi ngani Vho-Nakudze vho ira ṅwana wavho dzina ḽa Masana?
Inwi ni vhona unga mafhungo aya o livhiswa kha vhaswa kana vhaaluwa? Tikedzani.
Mafhungo aya a ri funza mini?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
Vhalani mafhungo a tevhelaho. Nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara, nweledzani zwine na nga ita u thivhela tshinyadzo ya vhupo. Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe u bva kha 50 u ya kha 60. Ni ṅwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa zwitangini magumoni a manweledzo aṋu.
VHUPO HASHU
Vhupo vhune ra dzula khaho vhu fanela u farwa zwavhuḓi. Musi ri tshi amba nga vhupo, ri vha ri khou amba vhathu, maḓaka na zwipuka. Vhathu nga vhuṱali he vha ṋewa nga Muvhumbi ndi vhone vha langaho vhupo. Vha a shuma uri vha kone u bveledza zwiḽiwa. Hu a limiwa, hu a reḓiwa khuni, fhedzi hezwi zwoṱhe a zwo ngo tea u tshinya vhupo.
Arali vhupo vhu songo ṱhogomelwa nga ngona, vhu a vha khombo kha vhadzulapo. khebuḽu dza muḓagasi dzi songo tibedzwaho zwavhuḓi dzi nga ḓi vhulaya muthu. Izwi zwi nkhumbudza Takalani khonani yanga we a ri a khou rema davhi ḽa muri ḽa wela kha khebuḽu. A mbo ḓi shanduka a vha mudala muvhili woṱhe ha vha u lovhela henefho. U fhaṱa philiphilini dza milambo na nngwani zwi khombo ngauri zwifhaṱo na ndaka zwi nga ḓi kumbiwa arali ha vha na miḓalo.
Vhupo vhu nga tshikafhadzwa nga vhathu na dziphukha. Mufhe u a tshikafhala musi vhathu vha tshi fhisa maḓaka, vha tshi reila goloi dzi dubisaho mutsi munzhi, na musi vha tshi laṱekanya mashika hoṱhe-hoṱhe. U fula ha zwifuwo kha gammba nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu.
Vhagudi musi vha zwikoloni vha a ḽa, vha a kherukanya mabammbiri. Zwo tea uri kiḽasirumu iṅwe na iṅwe i vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika. Hu ḓi nga na hayani mashika a songo sokou laṱwa hoṱhe-hoṱhe, kha a laṱwe ḓaleḓaleni.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale mafhungo nga vhuronwane uri ni ḓo kona u lulamisa maipfi a re zwitangini. Ho salaho zwikhala dzhenisani maipfi o teaho. Ni shumise mutevhe wa maipfi e na ṋewa. Ṅwalani nomboro ya mbudziso na ipfi ḽo teaho fhedzi.
Vho-Mandela ndi ḽizhakanḓila ḽa mbofholowo. Vho ri 3.1.1 (shuma) vha sa neti. Ṋamusi ri khou ḓiphina nga mitshelo ya kuhumbulele 3.1.2 (avho). Kha vha 3.1.3 ... vha nge nḓou. A 3.1.4 ... kale ri tshi khou 3.1.5 (pembela) uri vho fhedza miṅwaha ya 3.1.6 ... Vhaimbi vho fhambanaho vho imba 3.1.7 ... dzo fhambanaho dza u khoḓa Vho- 3.1.8 R ... 3.1.9 N ... (madzina nga vhudalo) Mandela. Mukalaha avha vha anzela u ambara 3.1.10 ... ndapfu. Ndi vhone Muphresidennde wa u 3.1.11 ... wa 3.1.12 ... kha ḽa Afrika Tshipembe. U bva nga 1994 3.1.13 ... tsho fheliswa lwa 3.1.14 ... Vho-Mandela vho vhusa miṅwaha 3.1.15 (ṱhanu) vha siela Vho-Mbeki. U ya nga 3.1.16 ... ya Afrika Tshipembe hu fanela u 3.1.17 (vouta) nga murahu ha miṅwaha miṱanu. Hun a 3.1.18 ... manzhi a dzhenelelaho 3.1.19 ... u vouta, 3.1.20 ... ANC I ḓi vha yone I winaho.
Vhalani luṅwalo ulu uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi lu tevhelaho:
Khorondanguli ya tshikolo
Ndi nṋe khotsi a Grace Magekha a re kha gireidi 12 tshikoloni tsho bulwaho afho nṱha.
Ndi khou vhilaela nga vhagudisi vhane vha khou dzulela u ambisa ṅwananga, Vhagudisi havho ndi Vho-Ḽalumbe na Vho-Lufaṱinga. Vho-Ḽalumbe vho vhudza Grace uri a sa vha funa vha ḓo mu feilisa vhunga vhe vhone mugudisi wa kiḽasi yawe. Vho-Lufaṱinga u bva tshe a vha lamba, vha khou mu sala murahu lu sa takadziho. Vha dzulela u mu rwa. Mulovha o vhuya o vhaisala kha tshirumbi tshi tshi khou tswitswima malofha. A thi ḓivhi uri hu khou bvelelani hafho tshikoloni ngauri ṱhamu yo iledzwa nga mulayo.
Arali vhadededzi havha vha ḓi ya phanḓa na u thithisa ṅwananga kha zwa pfunzo, ndi ḓo vha dzhiela vhukando vhu vhavhaho. Ndi ḓo vha ḓela henefho tshikoloni nda vha ḓonora vhoṱhe u swika kha ṱhohoyatshikolo. Ndi ḓo rumela musadzi wanga ha Lufaṱinga a lu semekanya. Ndi nga ḓi fhedza ndo vha farisa.
Ndi na fulufhelo uri mbilahelo yanga i ḓo ṱanganedzwa nga zwanḓa zwivhili.
Ndi nṋe khonani yavho
Luṅwalo ulu ndi lwa lushaka-ḓe?
Lulamisani zwo khakheaho kha magumo ni tou zwi ṅwala.
Ri ṋeeni vhunzhi ha maipfi a tevhelaho no a shumisa mafhungoni a pfalaho:
Khotsi
Tshirumbi
Ri ṋeeni mabulazwithihi a maipfi a tevhelaho no a shumisa mafhungoni a pfalaho:
Lamba
Shumisani madzinambumbano a tevhelaho mafhungoni e na tou ḓisikela:
Khorondanguli
Isani fhungo ḽi tevhelaho kha khanedza:
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao:
Hu na ipfi ḽi songo swaiwaho, inwi ḽi topoleni ni ḽi ṅwale no ḽi swaya ḽi fhungoni ḽi pfalaho.
Ri ṋeeni tshiduna tsha dzina musadzi ni vhumbe fhungo ḽi pfalaho nga dzina iḽo.
Isani fhungo ḽi tevhelaho kha thenda:
Zwo vha zwi sa leluwi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
MBUDZISO 4
Fhindulani mbudziso NTHIHI IṄWE na IṄWE kha MBILI dzi tevhelaho.
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso.
Zwi tou nga mafhungo ndi Vho-Dolly
Vho-Dolly musi vho no vha hayani, vho eḓela vhe kha tshuṅwahaya ye khavho ya vha i tshi tou vha dandetande ḽi si na vhukono. Madzuloni a u elekanya nga ha mafuvhalo a masiari ngei hodelani, vha wana vhe na mushumo wa u sedzulusa zwa tshipengo tsha khotsi a Mishumo tshe arali vha ḓivhe kale nga ha ḓivhazwakale yatsho, vho vha vha sa ḓo tenda u malwa ngavho. ''Zwi nga vha zwi ngoho uri havha mukalaha wanga vho vhuya vha dzhena .aka,'' ndi Vho-Dolly vha tshi ambela mbiluni. Musi vha tshi elekanya nga mbilwana dzavho na phambano dzi no ita dzi tshi ṱaha vhukati havho khathihi na zwo bvelelaho masiari, vha vhona zwi tshi fanela u vha zwa muthu o thomaho a dzhena ḓaka nahone ane tshipengo tsha hone tsha khou vuwa. Thaidzo khulwane yavho ya vha ya uri, arali nangoho tshipengo itsho tsho vuwa, ndi hune vha yo zwi bva hani. Mihumbulo minzhi yo vha ḓela, fhedzi muthihi we wa nga u fhenya yoṱhe wa vha wa u elekanya u ṱala, Muhumbulo wonoyu musi u tshi vha ḓela, wo nga u na maanḓa vhukuma, ha tou dina fhedzi uri vho ḓiwana vha sa athu tou vha na mbuno dzine vha nga ḓitika ngadzo kha madzhisiṱaraṱa. Zwo ralo, vha wana zwi tshi nga vha khwiṋe u sokou konḓelela, khamusi hu nga ḓi itea zwiṅwe hafhu zwine zwa nga sia zwifhinga zwa ṱhalano zwi tshi vhibva. Ḽa vhuya ḽa tou tsha khese-khese! Vho-Dolly vho ruḓa maṱo sa a dzwirigondo.
Khotsi a Mishumo vha no khou ambiwa ndi nnyi, nahone vha shuma sa mini?
Vhathu avho vho vha vho ya hodelani u ita mini musi hu tshi vuwa nndwa, nahone vhe vhangana?
Ndi mini tshe tsha ita uri vhathu avho vha sa tsha ḓifhelwa nga u ya havho hodelani?
Zwe Vho-Makana vha amba hodelani zwo vha zwi zwone naa? Tikedzani.
Musi Vho-Dolly vho pfa zwe Vho-Makana vha amba hodelani thaidzo khulwane ye vha vha nayo yo vha ifhio?
Vho-Dolly vha vhonala vha tshi zwi tenda naa zwa uri Vho-Tshobe vho vhuya vha penga? Tikedzani.
No guda mini kha nganeapfufhi iyi?
Arali hu inwi Vho-Dolly no vha ni tshi ḓo ita mini nga zwe na pfa musi ni hodelani?
KANA
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso:
Vha ḓo tou zwi mini?
Mme awe a thi tsha dzula navho, ndi kale vho ṱuwa. Musi vha tshi ṱuwa, hoyu Alice ndi ene e eṱhe kha vhana vhoṱhe we a si tende u ṱuwa navho. Naho e ṅwana we nda vha vhinga nae, nṋe ndo sokou zwi pfesesa uri ndi ḓi fanela u sokou mu dzhenisa tshikolo na u mu tonda sa ṅwananga u fhirisa u mu pandela,'' ndi Vho-Daswa vha tshi vho vhonala uri vha khou ḓisola nga u fhindula mbudziso ye vha vhudziswa vha tshi amba na zwe vha si vhudziswe.
Vho-Daswa vha khou amba na nnyi, nahone vhe ngafhi?
Afho he Vho-Daswa vha vha vho ya hone vho vha vho ya u ita mini?
Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi, nahone sa mini?
Ndi zwifhio zwi no khou itisa uri Vho-Daswa vha pfe vha tshi ḓisola.
Ṱalutshedzani uri Sedzheni Mmbengwa o wana hani vhuṱanzi ha vhukuma.
Arali ho vha hu inwi Alice thaidzo iyi ya u tambudzwa lwa vhudzekani no vha ni tshi ḓo i tandulula hani?
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Memo Gauteng.txt</fn>
MARAGA: 120
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
GIREIDI 12
Vho vha vha tshi i hola mundendeni.
Ndi Metse na Saintsi, ngauri ho pfi o wana dzoṱhe kha mulingo musi a tshi phasela kha maṱiriki.
Ndi u bebwa ha Masana/U fhelekedza Masana musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho ya u phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa.
Vhabebi vha Masana vho vha vha sa shumi.
Vho ṱuṱuwedza Masana uri a vhale bugu nga maanḓa uri a phase.
Ndi ngoho, ngauri pfunzo yo thusa Masana uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi vhune ha nga dzhielwi nga muthu.
Vhaholefhali ndi vhathu vhane miraḓo yavho ya vha i songo fhelela.
Masana u khou lugisa goloi/mutshini.
Ndi musidzana. Ri pfa vhaṱhannga vha tshi langana u mu ambisa/ Tshifanyiso tsho sumbedza muthu wa tshifumakadzini.
Hai, musi vhaṱhannga vha tshi mu ambisa o vha a sa tendi.
Musi a tshi bebwa muṱani wa hawe ho vha hu si na ṅwana,
Kha vhaswa, ngauri mafhungo a tholokanyonḓivho iyi a khou ambesa nga Masana ane a vha muswa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
Maraga dza 7 ndi dza mbuno dza 7.
Maraga 2 ndi dza luambo.
Maraga 1 ndi ya u sumbedza tshivhalo tsha maipfi nga nḓila yone.
Vhukhakhi kha luambo (girama, mupeleṱo, zwiga zwa u vhala): kha hu ṱuswe maraga 2 dza luambo nga nḓila i tevhelaho:
Kha vhukhakhi ha 0 - 5 a hu na ndaṱiso.
Kha vhukhakhi ha 6 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Kha vhukhakhi ha 11 kana u fhirisa ṱusani maraga 2.
Musi ho tou khouthiwa mafhungo o tou ralo kha vha ṋee ndaṱiso vho i sendeka kha maragaguṱe dzo avhelwaho mbuno na luambo nga nḓila i tevhelaho:
ADENDAMU YA MANWELEDZO
U vhona uri khebuḽu dzo tibedzwa.
Vhathu vha songo fhaṱa philiphilini dza milambo na dzinngwani.
Vhathu vha songo reila goloi dzi tshi khou dubisa vhutsi vhunzhi.
Zwifuwo zwi songo fula kha gammba nthihi fhedzi.
Kiḽasirumu kha dzi vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika.
Mahayani mashika kha a laṱwe hune ha laṱwa mathukhwi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Murema tshiṱalula mulayo miṱanu
Ndayotewa voutwa mahoro kha fhedzi
Ndi lwa tshiofisi.
Vho dinalea/sinyuwa.
Wavho a fhulufhedzeaho.
Zwirumbi zwanga zwi khou vhavha ngauri ndo gidimesa.
Uri: Ndi ḓo ḓa uri ri ye bolani.
Ngauri: A thi ḽi zwiḽiwa ngauri ndi khou lwala./
Arali: Arali mvula i sa na zwifuwo zwi ḓo fa./
Vhunga: Ndi ḓo nwa maḓi vhunga ndi na ḓora.
Hana: O hana ndi tshi mu ruma.
Khorondanguli ya tshikolo tshashu vhagudi vha a i vhenga.
Ndi ngani ndo ima tshifhinga tshilapfu ngaurali?
A pengaho.
Ri nga kandela fhasi thambudzo ya vhafumakadzi na vhana.
Swina- A hu na muthu a si na swina.
Hu na. Hu na muthu ane nda mu funesa.
iṅwe. Ḽiṅwe fhungo ndi nga ḽi tenda.
Munna: Munna uyu u dzula kule.
Yanga: Bugu yanga yo xela.
Wanga: Mukhwama wanga wo kheruwa.
Vhanga: Vhabebi vhanga vho ya ḓoroboni.
Zwo vha zwi tshi leluwa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
MBUDZISO 4
Rudzani.
O bva a i ṱoḓa nge a pfa mitsindo tshitumbani na u lila ha mbudzi.
U songo tswa/Ri tea u fhulufhedzea vhutshiloni (na dziṅwe dzo teaho).
Yo tswiwa i tshitumbani.
Zwa vhuvhava/u tswa.
Rudzani o rwa Vho-Gwedugwedu nga mulandu wa vhuvhava havho. Vha fhedza vha songo tsha ḽa ṋama yayo.
KANA
Tshiḓula na musadzi watsho
O vha o naka.
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi tshi vhuya mushumoni.
Ho ḓa luvhiḓi lwa humbela u lidza mbila.
Tshiḓula tshi tshi lidza tsho vha tshi sa sasaladzi, ngeno luvhiḓi lwo vha lu tshi sasaladza tshiḓula.
Ndi u bikela luvhiḓi zwiḽiwa.
Ri guda u sa fulufhedzea ha musadzi siani ḽa lufuno.
Ee. Tshiḓula tsho fhedza tsho vhulaha luvhiḓi.
Ee. Tshiḓula tsho vha tshi tshi khou dzhielwa musadzi.
Hai. Tshiḓula tsho vha tsho tea tsho kaidza luvhiḓi.
Zwiṅwe na zwiṅwe zwi pfalaho/fushaho
Ha ṱanganedzei ngauri ha ngo fulufhedzea kha munna wawe/U pfana na luvhiḓi ngeno e na munna wawe wa tshiḓula.
<fn>Tshivenda SAL P1 Nov 2009 Memo Limpopo.txt</fn>
MARAGA: 120
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 7.
GIREIDI 12
Vho vha vha tshi i hola mundendeni.
Ndi Metse na Saintsi, ngauri ho pfi o wana dzoṱhe kha mulingo musi a tshi phasela kha maṱiriki.
Ndi u bebwa ha Masana/U fhelekedza Masana musi a tshi ya u ṱanganedza pfufho ya u phasa nga vhuswikeleli ha nṱhesa.
Vhabebi vha Masana vho vha vha sa shumi.
Vho ṱuṱuwedza Masana uri a vhale bugu nga maanḓa uri a phase.
Ndi ngoho, ngauri pfunzo yo thusa Masana uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi vhune ha nga dzhielwi nga muthu.
Vhaholefhali ndi vhathu vhane miraḓo yavho ya vha i songo fhelela.
Masana u khou lugisa goloi/mutshini.
Ndi musidzana. Ri pfa vhaṱhannga vha tshi langana u mu ambisa/ Tshifanyiso tsho sumbedza muthu wa tshifumakadzini.
Hai, musi vhaṱhannga vha tshi mu ambisa o vha a sa tendi.
Musi a tshi bebwa muṱani wa hawe ho vha hu si na ṅwana,
Kha vhaswa, ngauri mafhungo a tholokanyonḓivho iyi a khou ambesa nga Masana ane a vha muswa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
Maraga dza 7 ndi dza mbuno dza 7.
Maraga 2 ndi dza luambo.
Maraga 1 ndi ya u sumbedza tshivhalo tsha maipfi nga nḓila yone.
Vhukhakhi kha luambo (girama, mupeleṱo, zwiga zwa u vhala): kha hu ṱuswe maraga 2 dza luambo nga nḓila i tevhelaho:
Kha vhukhakhi ha 0 - 5 a hu na ndaṱiso.
Kha vhukhakhi ha 6 - 10 kha vha ṱuse maraga nthihi.
Kha vhukhakhi ha 11 kana u fhirisa ṱusani maraga 2.
Musi ho tou khouthiwa mafhungo o tou ralo kha vha ṋee ndaṱiso vho i sendeka kha maragaguṱe dzo avhelwaho mbuno na luambo nga nḓila i tevhelaho:
ADENDAMU YA MANWELEDZO
U vhona uri khebuḽu dzo tibedzwa.
Vhathu vha songo fhaṱa philiphilini dza milambo na dzinngwani.
Vhathu vha songo reila goloi dzi tshi khou dubisa vhutsi vhunzhi.
Zwifuwo zwi songo fula kha gammba nthihi fhedzi.
Kiḽasirumu kha dzi vhe na gokoko ḽa u laṱela mashika.
Mahayani mashika kha a laṱwe hune ha laṱwa mathukhwi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Murema tshiṱalula mulayo miṱanu
Ndayotewa voutwa mahoro kha fhedzi
Ndi lwa tshiofisi.
Vho dinalea/sinyuwa.
Wavho a fhulufhedzeaho.
Zwirumbi zwanga zwi khou vhavha ngauri ndo gidimesa.
Uri: Ndi ḓo ḓa uri ri ye bolani.
Ngauri: A thi ḽi zwiḽiwa ngauri ndi khou lwala./
Arali: Arali mvula i sa na zwifuwo zwi ḓo fa./
Vhunga: Ndi ḓo nwa maḓi vhunga ndi na ḓora.
Hana: O hana ndi tshi mu ruma.
Khorondanguli ya tshikolo tshashu vhagudi vha a i vhenga.
Ndi ngani ndo ima tshifhinga tshilapfu ngaurali?
A pengaho.
Ri nga kandela fhasi thambudzo ya vhafumakadzi na vhana.
Swina- A hu na muthu a si na swina.
Hu na. Hu na muthu ane nda mu funesa.
iṅwe. Ḽiṅwe fhungo ndi nga ḽi tenda.
Munna: Munna uyu u dzula kule.
Yanga: Bugu yanga yo xela.
Wanga: Mukhwama wanga wo kheruwa.
Vhanga: Vhabebi vhanga vho ya ḓoroboni.
Zwo vha zwi tshi leluwa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
MBUDZISO 4
Vhi.ani ḽa vha tshilaho: Zwi tou nga mafhungo ndi Vho-Dolly
Ndi Vho-Tshobe, vha shuma sa mudededzi.
Vho vha vho ya hodelani u ḽa tshiswiṱulo, nahone vhe vhaṋa.
Ho vha ho no vuwa nndwa vhukati ha Vho-Tshobe na Vho-Makana, Vho-Makana vho no huvhala.
Hai, vho vha tshi khou tou tama Vho-Dolly.
Yo vha ya uri arali tshipengo tsha Vho-Tshobe tsha vuwa vha ḓo tou zwi ita hani.
Ya u ṱoḓulusa uri nangoho Vho-Tshobe vho vhuya vha penga naa.
Vho vha vha si na mbuno dzo khwaṱhaho dzine vha nga vhudza madzhisiṱaraṱa.
Ee, ngauri vho humbula khakhathi na mbilwana dzine vha dzi ita muṱani dzi tshi vha tendisa uri vho vhuya vha penga/vho vhuya hayani vho kanyela thaula vha si na zwiambaro.
Muthu a songo fulufhela khonani. Vho-Tshobe vho dzhielwa musadzi nga khonani.
Ndo vha ndi tshi ḓo thoma nda ṱoḓa ngoho ya mafhungo kha vhathu vho aluwaho na Vho-Tshobe nda kona u dzhia vhukando.
Kana zwiṅwe-vho zwi tendiseaho.
KANA
Vhi.ani ḽa vha tshilaho: Vha ḓo tou zwi mini?
Vha khou amba na Sedzheni Mmbengwa vhe tshiṱitshini tsha mapholisa.
Vho vha vho ya u pota mulandu wa uri Alice ha vhonali.
Ofisini ya muvhuso wapo, sa mabalane.
Hai, a si ngoho ngauri vho vha tshi zwi ḓivha zwa uri Alice o ḓihunga nga nṱhani havho.
Vho vha vha tshi khou shavha u hadzingana na ṅwana,
Vha khou ḓisola ngauri vho sokou amba na zwe vha si vhudziswe nga Vho-Sedzheni.
Vho-Daswa vho wisa vhurifhi he ha ṅwalwa nga Alice vhe tshiṱitshini tsha mapholisa he Sedzheni Mmbengwa a vhu doba a vhu vhala.
Hai, madzuloni a u ṅala vho vha vho fanela vho ya vha vhiga mafhungo mapholisani.
Ndi ngauri vho vha vho no farwa nga mapholisa.
Ndo vha ndi tshi ḓo vhiga mapholisani/kha vhashumelavhapo. (Kana zwiṅwe-vho zwi tendiseaho.)
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA D:
<fn>Tshivenda SAL P2 EXAMPLAR.txt</fn>
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethek
Thomani
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zw
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 200 u swika 250 Maipfi a u bva ngomu fhedzi
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi te
No vha ni ngomu vhengeleni ḽa Pick 'n Pay musi hu tshi pfala phosho ya goloi dzine dza khou gekhana. Ni tshi tou bva na wana hu ḽiṱiraka ḽo tshaisanaho na bisi. Vhathu vha khou sokou ṱa
Makhulu waṋu vha dzulela u ni vhudza zwiṱori zwa kale. Zwiṅwe zwi a ni ta
Hu na thandela (phurodzhekhithi) nnzhi dza RDP dzine dza khou itwa shango ḽoṱhe. Inwi b
No vha ni tshi khou ḽa zwiḽiwa Wimpy musi zwigevhenga zwi tshi dzhena zwo fara zwigidi zwa AK47, zwa dzhiela vharengi na vharengisi tshelede. Inwi a
Tshikoloni tsha haṋu hu na vhagudi na vhagudisi vha welaho kha vhurereli ho fhambanaho. U ya nga ha mulayo wa tshiko
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi te
muḓini wa haṋu ho vha hu na lufu, na wana no livhana na thaidzo i si na vhukono ya u shaea ha maḓi, na humbela vha Muhasho wa maḓi uri vha ni ḓisele maḓi, Nangoho vha ita nga uralo. Mushumo wa mbulungo wa tshimbila zwavhuḓi. Zwino
Hu ḓo vha na munyanya wa mbingano ya mukomana waṋu nga Mugivhela. Zwino iṅwi ṅwalelani khonani yaṋu vhurifhi ni mu hum
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 60 u ya kha 80.
NDAELA
Inwi ni ḓo fara lwendo nga Ḽavhuṱanu. Ṅwalelani murathu waṋu ndaela ine a ḓo i tevhela musi a tshi itela makhulu tie.
No vha no ya u dalela khonani yaṋu kha ḽiṅwe vunḓu musi tshikolo tsho vala. Ṅwalelani onoyo khonani yaṋu posikaraṱa ni mu ḓivhadze uri no tshimbila hani. Olani posikaraṱa iyo luvhili, ni sumbedze nga nnḓa hayo na nga ngomu hayo.
KHUNGEDZELO
Mme aṋu vho vula vhengele ḽa u rengisa mathaela. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri vhathu vha ḓivhe nga bindu iḽi.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda SAL P2 Exemplar MEMO.txt</fn>
TSHIFHINGA: AWARA 2
Memorandamu uyu u na masiaṱari a 8.
MEMORANDAMU
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MARAGA: 40
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1 u sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Tshoṱhe-tshoṱhe
Tshoṱhe
shumisa luambo na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1 u sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa tshivhumbeo, luambo na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1 u sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa tshivhumbeo, luambo na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
ADENDAMU
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI(MAANEA)
Mathomo
Mutumbu
Magumo
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
VHURIFHI HA TSHISHAKA
Theshano
Mutumbu
Magumo
MUVHIGO
Matshimbidzele
Mawanwa
Phendelo
Themendelo
Tsaino
VHURIFHI HA TSHIOFISI
Theshano
Mutumbu
Magumo
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI
GARAṰA YA THAMBO
Murambi
Mulaedza
Fhethu
Vhuḓi
Mulaedza
Zwifanyiso
KHUNGEDZELO
Kha i kunge
Kha i ṱuṱuwedze u dzhia vhukando ha u renga
Kha i shumise luambo lwa u fhuredzela
<fn>Tshivenda SAL P2 Feb-March 2009 Memo.txt</fn>
MARAGA: 80
Memorandamu uyu u na masiaṱari a fumiṱahe .
GIREIDI 12
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI(MAANEA)
MARAGA: 40
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa luambo, tshitaila na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaila na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
Mugudi u kona u:
Maraga
Khoudu 6 Vhuswikeleli ha nṱha
Khoudu 5 Vhuswikeleli ho dziaho
Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu fushaho
Khoudu 3 Vhuswikeleli ho linganelaho
Khoudu 2 Vhuswikeleli ha fhasi
Khoudu 1
U sa swikelela wala zwi yelanaho na ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo e na vhusiki
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
shumisa tshivhumbeo, luambo, tshitaila na redzhisiṱara na zwiga nga nḓila yone
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
vhekanya mihumbulo hu na ndunzhendunzhe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
pulana, vhalulula na u sedzulusa mushumo wawe
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
Maraga
KANA
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli vhu songo linganelaho
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA A: MAANEA
MARAGA: 40
LUAMBO
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa lu vhuedzaho. U shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi kwo vangiwa, hu na vhusiki.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila ya nṱhesa.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu vhu ananaho na ṱhoḓea dza ṱhoho ya mafhungo.
Luambo, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila yone, a dovha a shumisa luambo lwo dzumbamaho nga nḓila yone.
Kunangele kwone kwa maipfi, kwo vhibvaho.
Mafhungo na dziphara zwo vangwa, zwa tevhekana hu na vhuṱumani ha nṱha.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo, ndongazwiga kanzhi zwo shumiswa nga nḓila yone.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwo vhumbwa nga nḓila yavhuḓi.
Tshibveledzwa kanzhi a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lu leluwaho, ndongazwiga zwo shumiswa nga nḓila i fushaho.
Kunangele kwa maipfi ku anana na ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Mafhungo na dziphara zwi nga ḓi vha na vhukhakhi fhano na fhaḽa, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ndi ho randelwaho.
Luambo lwo ngwaluwa, ndongazwiga kanzhi yo shumiswa nga yo khakheaho.
Kunangele kwa maipfi ndi kwa fhasi.
Mafhungo na dziphara zwi na vhukhakhi, hone maanea a kha ḓi amba zwi pfalaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea.
Kunangele kwa maipfi ku songo linganelaho.
Mafhungo na dziphara zwi kha vhuimo vhu songo linganelaho.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/pfufhifhalesaho.
Luambo na ndongazwiga zwo khakhea tshoṱhe.
Kunangele kwa maipfi zwo shumiswa nga nḓila i songo teaho.
Mafhungo na dziphara zwo vhilingana.
Tshitaila, thouni, redzhisiṱara zwo khakhea hoṱhe-hoṱhe.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi-vhunzhi nahone vhu ḓaḓisaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu- ndi ho lapfesaho/
ZWI RE NGOMU
Mihumbulo: yo vhibva, nahone ndi i ṱokonyaho mihumbulo.
U sumbedza u dzhiela nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a si na vhukhakhi a mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Zwi re ngomu ndi zwi khoḓisaho, zwa vhusiki ha ene muṋe.
Mihumbulo: ndi ya kuhumbulele kwa nṱha nṱha, nahone i takadzaho.
Zwidodombedzwa zwo bveledzwa nga ṋdila i pfeseseaho nahone yo lunzhedzanaho.
U sumbedza u dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o lundwaho tshidele, a mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
Zwi re ngomu zwi a pfala, nahone zwi lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: ndi i takadzaho, i tendiseaho.
Mafhungo yo bveledzwa nga nḓila i re na ndunzhendunzhe.
Hu na zwidodombedzwa zwo vhalaho zwo bveledzwaho zwavhuḓi.
Hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u dzhiela nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea kwao a mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
Zwi re ngomu zwo tea, zwa lunzhedzana nga nḓila i pfalaho.
Mihumbulo: zwi a takadza, nahone zwo linganela zwa vhusiki ha ene muṋe.
dziṅwe dza mbuno na zwidodombedzwa zwo ḓi bveledzwa zwavhuḓi.
U ḓi sumbedza-vho vhuṱanzi ha u dzhiele nzhele ndeme ya luambo.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea o linganelaho a mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 4
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva, ndi zwi leluwaho. Ndunzhendunzhe i na mavhaka.
Mihumbulo: Vhunzhi hayo yo tea ndivho. Vhusiki ha ene muṋe ndi ha fhasi. Hu na vhuṱanzi ha mbuno nnzhi dzo teaho.
U dzhiele nzhele lwa vhudzivha ndeme ya luambo ndi ha fhasi.
Hu na vhuṱanzi vhu fulufhedzisaho vhu sumbedzaho uri u pulana na/kana u ita mvetomveto ho bveledzaho maanea a fulufhedzisaho, a mbonalo yavhuḓi, o lunzhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
Zwi re ngomu a zwi tou vhonala zwavhuḓi, a zwo ngo lunzhedzana.
Mihumbulo: a si minzhi, hunzhi yo dovhololwa.
Hu ḓi vha na u liana na ṱhoho ya mafhungo, fhedzi ludungela lwa ṅwongo wa mafhungo lu a ḓi tevhelea.
Zwidodombedzwa a zwo ngo eḓana vhuimo ha luambo lwa hayani naho hu na u pulana/u ita mvetomveto.
Maanea ha na mbonalo kwayo.
Vhukoni vhu songo swikelelaho
Vhunzhi ha zwi re ngomu a zwi tshimbilelani na ṱhoho, a zwi na ndunzhendunzhe.
U pulana na/kana u ita mvetomveto a zwi fushi.
Maanea aya o bveledzwa nga nḓila i shaedzaho.
Khoudu 2 Khoudu 1 00 - 29%
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhu songo swikelelaho
TSHIVENḓA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
KHETHEKANYO YA B:
ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
LUAMBO
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
Nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
ZWI RE NGOMU
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
Nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 2
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 1
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuswikeleli ho dziaho
Vhuswikeleli vhu fushaho
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuswikeleli ha fhasi
Vhu songo swikelelaho
KHETHEKANYO YA C:
ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWIPFUFHI
MARAGA: 20
LUAMBO
O bveledza tshibveledzwa tsha tshivhumbeo tshone-tshone vhukuma.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama vhukuma nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone-yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi na vhuthihi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo nga nḓila yavhuḓisa.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone luambo lwo vhumbwa na u shumiswa nga nḓila yone.
Nḓivho ya maipfi yo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshitaila, thounu, redzhisiṱara zwo tea zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza mushumo.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama nahone lu a vhalea zwavhuḓi.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa a tshi na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
O shumisa milayo yo linganelaho ya tshivhumbeo.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo lulama. Vhukhakhi a vhu thithisi ṅwongo wa mafhungo.
Nḓivho ya maipfi yo tea ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tsho ḓi vha na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu ho teaho.
U na mihumbulo i fulufhedzisaho ya ṱhoḓea dza tshivhumbeo- hu na vhukhakhi vhu re khagala.
Luambo lwa tshibveledzwa ndi lwa fhasi. Hu na vhukhakhi vhu vhonalaho.
Nḓivho ya maipfi ndi ya fhasi nahone a i tei tshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
O shumisa milayo ya tshivhumbeo nga nḓila yo khakheaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei.
Nḓivho ya maipfi i ṱoḓa huṅwe u khwiṋiswa vhunga i sa tei ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
Vhulapfu - ho lapfesa/pfufhifhalesa.
Ho ngo shumisa milayo ya tshivhumbeo yo teaho.
Luambo lwa tshibveledzwa lwo shaedza vhukuma nahone a lu tevhelelei na khathihi.
Tshibveledzwa tshi na vhukhakhi vhunzhi vhukuma vhu ḓaḓisaho naho ho vha na u vhalulula na u sedzulusa.
ZWI RE NGOMU
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo tshoṱhe kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho tshoṱhe kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza lwa tshoṱhe nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tshi si na vhukhakhi na khathihi tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 7
Vhuswikeleli ha nṱha
Vhuṅwali ho dziaho - mugudi u tou longondo kha ndivho, hu si u liana na ṱhoho.
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re ngomu na kha mihumbulo, u ṱalutshedza, nahone zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha vhusiki ha nṱha, tsha mbonalo i kungaho.
Khoudu 6
Vhuswikeleli ho dziaho
Nḓivho i fushaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u tou longondo kha ndivho, hu na u liana zwiṱuku na ṱhoho.
Vhunzhi ha zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana, zwo ṱalutshedzwa, nahone zwidodombedzwa zwinzhi zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo yavhuḓi vhukuma.
Khoudu 5
Vhuswikeleli vhu fushaho
Nḓivho i fulufhedzaho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila yo linganelaho, hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fushaho.
Khoudu 4
Vhuswikeleli ho linganelaho
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo huṅwe wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa zwo lunzhedzana nga nḓila a fulufhedzisaho, fhedzi hu na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto ho bveledzaho tshibveledzwa tsha mbonalo i fulufhedzaho.
Khoudu 3
Vhuswikeleli ha fhasi
Nḓivho ya fhasi ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa. U nyanyulea kha u ṅwala zwi ṱana luvhonela lu re fhasi.
Vhuṅwali- mugudi u liana na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo hunzhi wa sa tsha bvela khagala.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a si hoṱhe he zwa lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
Hu na vhuṱanzi vhu songo linganaho ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi.
Khoudu 2
Vhu songo swikelelaho
Ha na nḓivho ya ṱhoḓea dza tshibveledzwa.
Vhuṅwali- mugudi u liana tshoṱhe na ṱhoho, ṅwongo wa mafhungo wa sa tsha vha khagala tshoṱhe.
Zwi re ngomu na mihumbulo zwa tshibveledzwa a zwo ngo lunzhedzana. Hu na zwidodombedzwa zwiṱukuṱuku zwi tikedzaho ṱhoho.
A hu na vhuṱanzi ha u pulana na/kana ha u ita mvetomveto. Tshibveledzwa a tshi na mbonalo yavhuḓi na khathihi.
Khoudu 1
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA B
MUFHINDULANO
TSHIVHUMBEO:
O kona u imelela masia oṱhe mavhili.
U amba zwi elanaho na ṱhoho.
Luambo na tshitaila.
VHURIFHI HA TSHISHAKA
TSHIVHUMBEO:
Theshano.
Mutumbu.
Magumo.
MUVHIGO
TSHIVHUMBEO:
Mathomo.
Matshimbidzele.
Mawanwa.
Themendelo.
Magumo/phendelo.
ADENDAMU YA KHETHEKANYO YA C
KHUNGEDZELO
ṱHOḓEA:
Hu kungedzelwa mini?
Tshi wanala hani?
Tshi wanala ngafhi?
Mbonalo i kungaho.
ṱHOḓEA:
Dzina ḽa tshigwada/dzangano.
Nyolo/mbonalo.
Tshumelo i ṋekedzwaho nga tshigwada/dzangano iḽo.
Fhethu.
Tshiphugaṱhalu na/kana siḽogeni.
ṱHODEA:
Zwi no ṅwalwa nga nnḓa ha garaṱa: Vhuyo na datumu.
Zwi no ṅwalwa nga ngomu: Mulaedza na vhubvo.
<fn>Tshivenda SAL P2 Feb-March 2009.txt</fn>
KHETHEKANYO Y40
KHETHEKANYO Y
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo
Thomani khethekanyo
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zw
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 200 u swika kha 250. KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva k ngomu fhedzi.
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nṋa dzi tevhelah
Vhuongeloni vhu re ḓoroboni ine na vha tsinisa nayo ho bveledziswa vhukuma miṅwahani yeneyi yo buletshedza vhuon
muḓi wa haṋu wo ḓo swa woṱhe nga mulilo. Inwi ri ṱalutshedzeni/toololeni ni tshi sumbedza
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi te
Tshivhululu o fhedza vhege a sa yi tshikoloni. O pfukhwa nga ngudo nnzhi dza thero dzo fhambanaho. Nga vhege i tevhelaho nga Musumbuluwo, mudededzi wa kiḽasini yawe Vho-Tshigekhe vha ṱangana nae nga bureki vha mbo ḓi mu vhidzela tshiṱafurumu uri vha mu vhudzisese uri ho vha ho itea mini a sa ḓi tshi
Inwi ni muhulwane wa thimu ya kusi kune na dzula khakwo. No ḓo bva ni tshi ya u tamba na iṅwe thimu. Ni henengei ho ḓo vuwa khakhathi khulu musi bola i tshi vho ṱoḓou fhela, lwe ha huvhadzwa vhaṅwe vha vhatamb
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA
VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 80.
KHUNGEDZELO
Khotsi aṋu vha na bindu ḽa u rengisa matanda a mibomo. Kha-mphani nnzhi a dzi tou ḓivhesa nga ha bindu iḽo ḽo thomiwaho. Ṅwalani khungedzelo ine ya ḓo ita uri khamphani dzo fhambanaho dzi ḓe dzi renge matanda.
KANA
Inwi na tshigwada tshaṋu ni na nḓivho ya karaṱi. No dzudzanya na tshigwada tshaṋu uri ni ye ni ṱane kutambele kwa mutambo hoyu kha vhagudi vha zwikolo zwa sekondari. Ṅwalani phosiṱhara ine na ḓo i isa zwikoloni zwo fhambanaho uri vhaṱaleli vha kuvhangane holoni ya lushaka nga ḓuvha ḽe na nanga.
KANA
Inwi no vha no ya u dala ha malume aṋu Durban. Vho ni fara zwavhuḓi, vha ni fha na mbuvha ye ya ni takadza ḓuvha ḽe na onesa. No tshimbila zwavhuḓi na swika hayani no tsireledzea. Ṅwalelani malume aṋu posikaraṱa ni vha livhuwe na u vha ḓivhadza kutshimbilele kwaṋu.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda SAL P2 Memo Nov 2008.txt</fn>
MARAGA: 80
Memorandamu uyu u na masiaṱari a malo
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
MARAGA: 40
shumisa luambo na zwiga nganḓila yone navhalululaa na 10 Maraga 8 - 10 Maraga 7 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 M
u sedzulusa mishumo yawe
vhekanyamihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga M
na 5 5 4 3 2 2 1
ndunzhendunzhe
pulana mushumo wawe (P) 5 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 2 Maraga 1 M
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
MARAGA: 20
shumisa tshivhumbeo,luambo na 6 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 1 Mar 0
vhekanyamihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Mar na 4 4 3 2 2 2 1 0
ndunzhendunzhe
pulana,vhalulula na u Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Mar sedzulusa 2 2 2 2 1 1 1 0
mushumo wawe
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MARAGA: 20
Khoudu 6 Khoudu 5 Khoudu 4 Khoudu 3 Khoudu 2 Khou
shumisa tshivhumbeo,luambo na 6 Maraga 6 Maraga 5 Maraga 4 Maraga 3 Maraga 2 Maraga 1 Mar 0
vhekanyamihumbulo hu Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Mar na 4 4 3 2 2 2 1 0
ndunzhendunzhe
pulana,vhalulula na u Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Mar sedzulusa 2 2 2 2 1 1 1 0
mushumo wawe
ADENDAMU KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
VHURIFHI HA TSHISHAKA/VHUKONANI
Theshano.
Mutumbu.
Magumo.
MUVHIGO
Matshimbidzele.
Mawanwa.
Themendelo.
Phendelo.
Tsaino na datumu.
VHURIFHI HA TSHIOFISI
Theshano.
Magumo.
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
GARAṱA YA THAMBO
TSHIVHUMBEO:
Madzina a murambi(vhubvo).
Ndivho ya thambo.
Fhethu hune vhuṱambo ha ḓo farelwa hone.
Datumu na tshifhinga zwa vhuṱambo.
Theshano Mulaedza Nyonesano
KHUNGEDZELO
Zwiṱaluli zwa zwibveledzwa.
Mutengo.
Fhethu.
Zwifhinga zwa tshumelo.
Hu nga kwamiwa nga nḓila-ḓe?
Luambo lwa u fhuredzela.
<fn>Tshivenda SAL P2 Nov 2008.txt</fn>
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, huneya fhelela hone ni talele.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
KHETHEKANYO YA A: Maipfi a u bva kha 200 u swika kha 250 KHETHEKANYO YA B: Maipfi a u bva kha 80 u swika kha 100 zwi re ngomu fhedzi KHETHEKANYO YA C: Maipfi a u bva kha 60 u swika kha 80
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) TSHIPIḒA TSHA 1
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u yakha 250.
MAANEA A NGANETSHELO
MAANEA A U BULETSHEDZA
No vha no dalela muziamu wa Transvaal sa tshikolo ngeiḓoroboni ya Tshwane. No vhona zwithu zwinzhi na takadzwa na nga kuvhekanyelwe kwazwo. Ṅwalani maanea a u buletshedza nga ṱhoho heyi:
KANA
MAANEA A NGANETSHELO/MAANEA A U BULETSHEDZA
MAANEA A NGANETSHELO
No vha no eḓela vhukati ha vhusiku na ḽora muḽoro u takadzaho, na vhuya na sea lwe na mme aṋu vha zwi pfa vhakha iṅwe kamara. Ni tshi vuwa nga matsheloni vha nivhudzisa uri no vha ni khou sea mini. Zwino inwi vha ṱalutshedzeni zwe na ḽora. Ṱhoho ya maanea nga i vhe heyi: [40]
KANA
MAANEA A U BULETSHEDZA
Hu na muthu ane na takalela vhutshilo hawe na mushumo une a shuma. Ṅwalani maanea a u buletshedza nga hae. Ṱhoho ya maanea i vhe dzina ḽa muthu onoyo. [40]
KANA
MAANEA A NGANETSHELO
Zwe zwa bvelela kiḽasini ya mugudisi Vho-Phiriphiri
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
TSHIPIḒA TSHA 2
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu haphindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 80 u ya kha 100.
VHURIFHI HA TSHISHAKA
KANA
MUVHIGO
KANA
VHURIFHI HA TSHIOFISI
Mugudisi wa thero ya Metse o ni pandela kiḽasini nge na balelwa u fhindula mbudziso ye na vhudziswa. Ho no fhela vhege a sa tendi ni tshi dzhena kha phiriodo ya Metse.Ṅwalelani vhurifhi ṱhohoyatshikolo ni tshi khou bvisela[20]khagala mbilahelo dzaṋu uri ni kone u wana thuso.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 20
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI TSHIPIḒA TSHA 3
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 80.
GARAṰA YA THAMBO
Ni tsini na u pembelela mabebo aṋu a ṅwaha wa vhu vhufumisumbe . Ṅwalani garaṱa ya u ramba khonani [20]yaṋu uri a vhe hone nga ḓuvha iḽo.
KANA
KHUNGEDZELO
Malume aṋu vho renga founu ntswa. Zwino vha khou rengisa ya kale heyo i re kha tshifanyiso. I ṅwalelenikhungedzelo ine ya o ita uri vhathu vha i takalele.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 20
<fn>Tshivenda SAL P2 Nov 2009.doc.txt</fn>
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: awara 2
GIREIDI 12
PFESESANI
KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea)
KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani
KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha KHETHEKANYO ya A, NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C.
Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea.
Khethekanyani zwifhinga zwaṋu nga nḓila i tevhelaho:
KHETHEKANYO YA A: minetse ya 60
KHETHEKANYO YA B: minetse ya 30
KHETHEKANYO YA C: minetse ya 30
Ni dzhiele nzhele: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na ṱhoho iyi.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI
MAANEA
MBUDZISO 1
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nṋa dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u swika 250.
Tshikoloni tsha haṋu tsha Tshipeṱana vhagudi vho vhuya vha lwa lwe muṅwe a fhedza o lovha. Inwi nndwa heyi no i vhona nga maṱo. Ṅwalani maanea nga ṱhoho ine ya ri:
Nndwa yo vhuyaho ya bvelela tshikoloni tsha hashu.
KANA
Khushumusi ine nda sa ḓo i hangwa.
KANA
Mudededzi wanga ane nda mu funesa.
KANA
Hu na Ḓorobo i re tsini na ha haṋu yo nakaho nga maanḓa. Ṅwalani maanea ni tshi khou amba nga Ḓorobo iyo. Ṱhoho ya maanea nga i vhe:
Ḓorobo ya tsini na ha hashu.
KANA
Khonani yaṋu o vhingwa nga munyanya muhulu. Munyanya uyo wo vha wo naka vhukuma. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Munyanya wa khonani yanga.
KANA
No wana mvelelo dzaṋu dza gireidi ya vhufuminthihi dzi dzavhu.isa. No phasa nga vhukoni ha nṱhesa. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Ḓuvha ḽe nda wana mvelelo dza gireidi ya vhufuminthihi.
KANA
KANA
No vhuya na lwala nga maanḓa lwe na tama na u fa. Ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A:
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA
VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 80 u swika 100.
VHURIFHI HA TSHISHAKA
Khonani yaṋu o lovhelwa nga mubebi wawe. Zwino inwi mu ṅwaleleni vhurifhi ni tshi khou mu khuthadza.
KANA
VHURIFHI HA THAMBO
Ni muṅwaleli wa khoro ya matshudeni. Ni khou dzudzanya vhuṱambo ha u onesana. Zwino inwi ṅwalelani Vho-Dokotela Mariba vhurifhi ha u vha ramba uri vha vhe vhone muambi wa ḓuvha.
KANA
MUVHIGO
Tshikoloni tsha haṋu ho vhuya ha vha na tshiṱereke tsha vhagudi. Ho vha hu tshi khou ṱerekelwa ṱhahalelo ya dzibugu dza u vhala. Nga itsho tshifhinga no vha ni murangaphanḓa wa vhagudi. Zwino inwi ṅwalani muvhigo wa tshiṱereke itsho.
KANA
MUFHINDULANO
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B:
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA
VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 3
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u swika 80.
KHUNGEDZELO
Ni mushumi wa Suphamakete ya Makana. Ni shuma u rengisa zwiambaro zwo fhambanaho. Ṅwalani khungedzelo ya zwiambaro zwenezwo.
KANA
GARAṰA YA THAMBO
Ni khou ya u fhedza miṅwaha ya 18 zwenezwino. Zwino ṅwalani garaṱa ya u ramba dzikhonani na mashaka vhane vha ḓo ḽa vhuṱamboni uho.
KANA
NDAELA
Makhulu waṋu vha khou lwala. Inwi no ṱalutshedziwa kunwelwe kwa mushonga kune vha fanela u ku tevhela. Ṅwalani ndaela iyo ye na ṋewa.
ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C:
<fn>Tshivenda.txt</fn>
KHOMISHINI YA TSHUMELO YA MUVHUSO
MUVHIGO WA ṅwaha WO LIVHISWAHO KHA VHADZULAPO WA ṅwaha WA MUVHALELANO WA 2008/2009
ZWI RE NGOMU
siaṱari
RI VHO NNYI 1
RI SHUMA MINI 2
NDI NNYI ANE A DZHIA vhuḓifhinduleli 3
ZWILINGANYO ZWASHU ZWA KUSHUMELE NA URI RI ZWI SWIKELELA 4 HANI
RI LAVHELELA U KHWINISA HANI TSHUMELO DZASHU 7
NZUDZANYO NA KUDZUDZANYELE KWA VHASHUMI 7
MUGAGANYAGWAMA 8
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI 9
RI WANALA NGAFHI 9 MUHASHO
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
MUVHIGO KHA VHADZULAPO
RI VHO NNYI
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso Public Service Commission PSC yo thomiwa u ya nga tshipiḓa 196 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ya 1996. Ndi tshone tshiimiswa tshi tshoṱhe tsho thomiwaho u ya nga Ndima ya vhu 10 ya Ndayotewa. Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ine ya vha na miraḓo ya 14, vhaṱanu vha hone vho tholiwa nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka. muraḓo muthihi o tholiwa u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu a ṱahe, nga murahu ha musi vho tiwa nga Muphirimia wa vundu zwo themendelwa nga Komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu. miraḓo yeneyo i vhidzwa sa Dzikhomishinari. Khomishinari dzoṱhe dzi tholiwa nga Phuresidennde. Khomishinari ṱhanu dzo tholiwaho dzo themendelwa nga Buthano ḽa Lushaka dzi shuma kha Ofisi Khulwane, ngeno miṅwe miraḓo i tshi shuma kha mavundu ayo. Maitele a u thola Dzikhomishinari a langulwa nga Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, wa 1997, une wa ṋetshedza ndaulo ya
PSC na mafhungo ane a tshimbilelana nayo. U ya nga Mulayo, Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu, ine ya vusuludzwa nga ṅwaha muthihi fhedzi. Khomishini i vha yo rangwa phanḓa nga Mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho.
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka nahone ḓi tea u vhiga khayo ṅwaha muṅwe na mu.we..i tea u vhiga kha Vhusimamilayo ha vundu ḽeneḽo nga ha mishumo yaḽo kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Phuresidennde o thola miraḓo ya u thoma ya PSC u bva nga ḽa 1 Phando 1999. Naho zwo ralo, u thoma u shuma lwa tshiofisi ha PSC ho lenga u swika nga ḽa 1 Fulwana 1999 zwi tshi khou itiswa nga vhukonḓi vhu re hone ha mulayo kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa Mulayo wa u Khwinisa Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso wa 1997.
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso yo ḓiimisa nga yoṱhe nahone ndi Khomishini i sa dzhii sia yo vhumbiwaho nga Ndayotewa ya 1996, u khwinisa vhukoni ha kuvhusele kha Tshumelo ya muvhuso nga u ṱuṱuwedza vhupo ha phurofeshinaḽa ha mikhwa yavhuḓi kha ndaulo ya tshitshavha zwine zwa vha vhuḓifhinduleli, u linganyisa, u leludza, u shuma zwavhuḓi, u sa ita vhuaḓa na u fhindula ṱhoḓea dza vhathu vha Afrika Tshipembe.
Ndivho
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza milayo na mikhwa ya Tshumelo ya Muvhuso ya dimokirasi yo tsireledzwaho nga ndayotewa nga u sedzulusa, u lavhelesa, u davhidzana na u vhiga zwa ndaulo ya muvhuso. Nga kha maitele a ṱhoḓisiso, i ḓo vhona uri hu na ṱhuṱhuwedzo ya u shumesa kha vhuvhusi na nḓisedzo ya tshumelo ine ya swikelelea na ya ndeme zwi bvelaho phanḓa.
RI SHUMA MINI
PSC i wana maanḓa ayo kha tshipiḓa 195 na 196 ya Ndayotewa, ya 1996. tshipiḓa 195 tshi ṱalutshedza mikhwa na milayo zwine zwa laula ndaulo ya tshitshavha, zwine zwa tea u ṱuṱuwedzwa nga PSC. Iyo mikhwa na milayo ndi i tevhelaho:
a. tshiimo tsha nṱha tsha maitelendavhelelwa a phurofeshena.a b. tshumiso ya zwiko yo leluwaho, i shumaho na u shumisa masheleni nga nḓila yavhuḓi c. mveledziso ya ndaulo yo sedzesaho kha ndaulo ya muvhuso d. mbetshelo ya tshumelo yo fhelelaho, i sa khethululi, i linganaho, i sa dzhii sia e. U fhindula ṱhoḓea dza vhathu na u ṱuṱuwedza tshitshavha u dzhenelela kha u itwa ha mbekanyamaitele-
vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya tshitshavha g.
thikhedzo kha u sa ita zwa vhufhura h.
mveledziso ya maitele a vhukoni ha ndaulo ya vhashumi na mveledzioso ya mabuḓo
Ndaulo ya tshitshavha ine muṅwe na muṅwe a vha na vhupfiwa kha ndaulo ya vhashumi na u thola zwo ḓitika nga vhukoni, u sa dzhia sia, u sa ṱalula na ṱhoḓea ya u linganyisa zwe zwa vha zwi songo lulama tshifhinga tsho fhiraho
Zwi tshi ya nga tshipiḓa 196 tsha Ndayotewa ya 1996, mushumo na vhuḓifhinduleli zwa PSC ndi:
u ṱuṱuwedza mikhwa na milayo sa zwe zwa sumbedziswa kha tshipiḓa 195 kha Tshumelo ya Muvhuso yoṱhe b.
u ṱoḓulusa, u lavhelesa ha tshumelo ya Muvhuso, uri i tevhedze mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 na maitele a Tshumelo ya Muvhuso c.
u dzinginya maga a u vhona uri hu na kushumele kwavhuḓi kwo leluwaho kha Tshumelo ya Muvhuso d.
u sumbedza nḓila dzo livhiswaho kha u vhona uri maitele a vhashumi ane a elana na u galatsha, u fhirisela, u gonyisa na u pandela vhashumi a tevhedza mikhwa na milayo ya sumbedzwaho nga tshipiḓa 195
u vhiga mishumo yayo na kushumele kwa mishumo yayo, zwi tshi katela mawanwa maṅwe na maṅwe na u ṋetshedza tsivhudzo u swikela kha nḓila ine mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 uri i khou tevhedzwa na uri f. nga vhuḓifhinduleli havho, kana nga u ṱanganedza ha mbilaeloi iṅwe na iṅwe, u ṱoḓulusa na u ṱhaṱhuvha khumbelo ya maitele a ndaulo ya tshitshavha na vhashumi na u vhiga kha khorotshitumbe na vha vhusimamilayo u sedzulusa mbilaelo dza vhashumi kha tshumelo ya Muvhuso maelana na nyito dza tshiofisi kha u pfukha na u themendela thandululo dzo fanelaho u lavhelesa na u sedzulusa u tevhedzelwa ha maitele o fanelaho kha Tshumelo ya Muvhuso iv. u tsivhudza zwiimiswa zwa muvhuso zwa lushaka na zwa vundu maelana na maitele a Tshumelo ya Muvhuso, zwi tshi katela izwo zwine zwa elana na u galatsha, u thola, u fhirisa, u bvisa vhashumi na zwiṅwe zwithu zwi elanaho na mabuḓo a vhashumi kha Tshumelo ya Muvhuso
Mushumo wa PSC wo vhumbiwa u mona na nḓila nṋa khulwane dza kushumele, dzine dza vha: vhurangaphanḓa na Tsedzuluso ya Vhashumi, khwiniso ya Vhushaka ha
Vhashumi, nḓisedzo ya Tshumelo na Tsedzuluso dza u tevhedzela, Tsedzuluso dza Ndaulo ya Muvhuso na Maitelendavhelelwa a Phurofesheni. Vhupo uhu ho khethekanywa nga madavhi a mishumo a tevhelaho:
a. Davhi: Maitele a Ndaulo na vhurangaphanḓa a konisa PSC u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa vhu pfalaho ha Tshumelo ya Muvhuso, Ndaulo ya vhashumi, vhushaka ha vhashumi na maitele a mushumo b. Davhi: U lavhelesa na Tsedzuluso u konisa PSC u thoma tshumelo ya nṱha ya nḓisedzo ya tshumelo, u lavhelesa na vhulanguli/ndaulo yavhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso c. Davhi: U fulufhedzea na u lwa na vhuaḓa u konisa PSC u ita tsedzuluso ya ndaulo ya muvhuso, ṱhuṱhuwedzo ya vhuḓifari ha maitelendavhelelwa a nṱha vhukati ha vhashumi vha muvhuso na u dzhenelela kha u thivhela na u fhelisa vhuaḓa d. Tshumelo dza Tshumisano dzi tikedza madavhi a mishumo ya ndeme mararu nga u ṋetshedza tshumelo ya ndaulo
NDI NNYI A RE NA vhuḓifhinduleli
Dr Ralph Mgijima ndi mudzulatshidulo wa Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha u swika nga Khubvumedzi 2009. Zwi tshi ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso, Mudzulatshidulo ndi maanḓalanga a Khorondanguli.
Vho Mashwahle Diphofa ndi Mulangulidzhenera.a o tou farelaho wa ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso. Zwi tshi ya nga Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Muvhuso, Mulangulidzhenera.a o tou farelaho u dovha hafhu a vha Muofisiri wa Mbalelano o tou Farelaho.
nḓila DZASHU DZA KUSHUMELE, NA URI RI DZI SWIKELELA HANI NA MVELELO DZO SWIKELELWAHO
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo
U ita .ho.isio kha zwa vhushaka ha vhashumi na u sedzulusa mbilaelo dza vhashumeli vha muvhuso Mihasho ya Muvhuso Mivhigo ine ya vha na themendelo yo vuledzwa 80% ya mbilaelo dzoṱhe dzo vuledzwa nga miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḓe maṅwalo oṱhe o fanelaho a ṱanganedzwa ngaḽo. Mivhigo nga ha mbilaelo ya Kubveledzele kwa Mbilaelo na kha tsedzuluso ya Kushumisele kwa u Kaidza ku Fanaho kwa vhuḓifari vhu si havhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso zwo anḓadziwa PSC yo ṱanganedza mbilaelo dza 654. Fhedzi ha, kheisi dza 281 (43%) dzo rumelwa murahu kha mihasho nga mulandu wa u sa tevhedza milayo ya Mbilaelo. Kheisi dza 191 dzo vuledzwa nga mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano. Kha kheisi dza 105, vhashumi vho vhigaho mbilaelo vho humisela murahu mbilaelo dzavho dzi sa athu u vuledzwa. tshivhaloguṱe tsha kheisi dza 77 (13%) dzo vha dzo salela nga mulandu wa zwidodombedzwa zwi so ngo fhelelaho zwo ṋetshedzwaho nga mihasho
U sedzuluswa ha maitelele a ndaulo ya muvhuso i songo ḓaho nahone i sa fushi Mihasho ya muvhuso Komiti dza Phothifo.io Khorotshitumbe Vhusimamilayo ha vundu Zwa akademi, Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso 80% ya tsedzuluso dzo vuledzwa kha miṅwedzi miraru u bva tshe maṅwalo oṱhe a ṱanganedzwa Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo zwo vuledzwa 100 wa odithi dzo kuvhanganyiwaho dzo valiwa/vuledzwa na tsedzuluso dza 11 dza tshikei.i tsho fhelelaho dzo vha dzi tshi kha ḓi bvela phanḓa. dziṅwe dza tsedzuluso dzo fhirisa tshilinganyo tsha tshumelo ya miṅwedzi miraru nga mulandu wa mivhigo i sa fushiho ya mihasho nḓisedzo dza tshumelo dza 208 dzine dza elana na mbilaelo dzo ṱanganedzwa nga kha NACH kha ṅwaha wa muvhalelano. Kheisi
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo dza 129 dzo vuledzwa nga ṅwaha wa muvhalelano, zwine zwa katela kheisi dzi bvaho kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho wa (2007/08) Kha Bambiri ḽa mafhungo a Mbilaelo dzo Vhigwaho nga PSC, Muvhigo wa nga ha Ndaulo ya Vhahumbeli vha re na Rekhodo ya vhugevhenga na Muvhigo wa nga ha vhuḓifari vhu si havhuḓi kha Masheleni kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2007/08 wo vuledzwa. Muvhigo wa nga ha Tsedzuluso ya Maitele a Ndunzhendunzhe ya nḓisedzo ya Tshumelo kha thengo ya Thundu na Tshumelo kha mihasho yo ṱangiwaho yo sedzaho kha mbadelo nga u angaredza dzine dza vha kha tshikalo tsha R200 000.00 yo kuvhanganywa
U thoma mvelele ya vhuḓifari ha Phurofesheni kha Tshumelo ya Muvhuso Khorondanguli Mihasho ya Muvhuso Vhusimamilayo Vhavhilaeli U ṋetshedza thikhedzo ya ofisi ya phurofeshinaḽa kha Foramu ya u lwa na vhuaḓa ya Lushaka U langula nḓila ya u tevhedza Mutheo wa u Bvisela Khagala zwa Masheleni nga miraḓo ya SMS Ndaulo ya luṱingo lwa u vhiga Vhuan.a lwa ya Lushaka U farwa ha pfumbudzo dzo bvelelaho na u vhiga ya matshimbidzele vhuḓifari na gazethe ya Ndaulo dza tshumelo ya Muvhuso Tsivhudzo yo itwaho nga ha maitelendavhelelwa a phurofesheni na u lwa na vhuaḓa PSC yo ṋetshedza tshumelo ya vhuṅwaleli kha NACF. Komiti mbili dza u thoma u shuma dza NACF, ho farwa miṱangano mivhili ya EXCO na muthihi wa NACF 85% ya phimo ya u tevhedza ha mihasho maelana na FDF yo swikelelwa Zwi tshi ya nga NACH, kheisi dza 1 752 dza vhuaḓa dzo rumelwa kha mihasho zwi tshi ya nga maitele a thendelano Pfumbudzo dza sumbe dzo farwa nga ndaulo ya vundu kha zwa ndaulo ya NACH Pfumbudzo dza sumbe dzo itwa u itela ṱhuṱhuwedzo dza Khoudu ya vhuḓifari Ho farwa miṱangano ya u pembelela ḓuvha ḽa u Lwa na vhuaḓa ḽa Dzitshakhatshakha na u phaḓaladza matheriala wa u ṱuṱuwedza u lwa na vhuaḓa nga
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo tshifhinga tsha u pembelela
Tsedzuluso ya u thoma u shuma ha maitele a vhashumi kha u bveledzwa ha mivhigo ya ṱhoḓisiso na themendelo Khorondanguli Mihasho ya Muvhuso Vhusimamilayo Vhavhilaeli Mivhigo i re na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Mivhigo nga ha Odithi ya Mu.anguludzo kha mihasho ya Vundu na ya Lushaka yo bveledzwa
Tsedzuluso ya mihasho zwi tshi vhambedzwa na mikhwa yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 tsha Ndayotewa Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Phalamennde Vhusimamilayo ha Vundu Tshiimiswa tsha lushaka (vhoraakhademi. Madzangano a vhadzulapo) Mivhigo i re na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Mivhigo ya mihasho ya fumbiliṱhanu ya M&E ya nga ha uri mihasho yo tevhedza hani mikhwa ya ndayotewa na milayo ya ndaulo ya muvhuso yo dzudzanywa Mivhigo miṱanu ya Tshumelo ya Muvhuso yo Kuvhanganyiwaho yo ṋetshedzwa ha.huvho ya Tshiimo tsha Tshumelo ya Muvhuso Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Phalamennde Vhusimamilayo ha Vundu Zwiimiswa zwa tshitshavha Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Muvhigo wa SOPS wa 2009 nga fhasi ha ṱhoho ine ya ri: Tshiimo tsha u ḓilugisela tsha Tshumelo ya Muvhuso u itela 2010 na u bvela phanḓa tsho vuledzwa
Tsedzuluso ya u bvelela ha mbekanyamushu mo dzo sumbedziswaho dza muvhuso Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Phalamennde Vhusimamilayo ha Vundu Zwiimiswa zwa tshitshavha Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Tsedzuluso ya Mbeknyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani i Bvelaho phanḓa yo .anganelenaho Nyambedzano mbili dza nga ha nḓila dza u Fhungudza Vhushai dzo itwa na vhafaramikovhe
Tsedzuluso ya nḓisedzo ya tshumelo Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Komiti dza phothifo.io Vhusimamilayo ha Vundu Vhoraakademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa .holo dzo itwa kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwo ṱangiwaho na mivhigo yo fhela Tsedzuluso mbili kha u thoma u shuma ha Milayo ya Batho Pele ya Mafhungo na Mikhwa kana vhuḓifari havhuḓi dzo itwa. Mivhigo yo ḓitikaho nga tsedzuluso idzo yo swikelelwa
U dzinginya maga a u vhona uri kushumele kwo leluwaho kushumaho zwavhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso Mihasho ya muvhuso Khorondanguli Komiti dza phothifo.io Vhusimamilayo ha Vundu Vhoraakademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Mivhigo ine ya vha na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Tsedzuluso ya Ndeme ya Thikhedzo yo ṋetshedzwaho kha Vhashumi vha Tshumelo ya Mishonga ya Shishi yo fhela Mivhigo kha Tsedzuluso ya Maitele a u Dzhenelela ha Nnyi na Nnyi kha Tshumelo ya Muvhuso kha ndaulo ya Mikano na Ndaulo ya Khumbelo dza Visa kha Muhasho wa zwa muno zwo bveledzwa
U khwinisa na u Ofisi ya Mivhigo i ne ya vha Muvhigo ya nga ha u saukanya ha
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo u.uwedza vhurangaphanḓa ha Tshumelo ya Muvhuso phuresidennde Mihasho ya muvhuso Vhoraakhademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Khorotshitumbe dza Mavundu na mawanwa na themendelo yo vuledzwa Thendelano dza Kushumele sa Ndaulo ya Kushumele ine ye ya shuma zwavhuḓi wo anḓadzwa
Tsedzuluso ya ṱhoho dza Mihasho kha ndaulo ya kushumele Ofisi ya phuresidennde Mihasho ya muvhuso Vhoraakhademi Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso Khorotshitumbe dza Mavundu ṱhoho dza mihasho vho sedzuluswa Thendelano dza kushumele dza dzi HoD dzo lavheleswa na u sedzuluswa Mivhigo i ne ya vha na mawanwa na themendelo zwo vuledzwa nga zwifhinga zwo vheiwaho tsumbanḓila dza tsedzuluso dza ṅwaha wa 2007/08 dzo anḓadziwa tshivhaloguṱe tsha HOD dza 12 dza lushaka na dza 15 dza vundu dzo ṱhathuvhiwa kha ṅwaha wa 2007/08. Tsedzuluso dzi ḓo bvele phanḓa u swika nga Fulwana 2009 HoD dza 27 kha lushaka na dza 70 dza vundu vho ḓadza thendelo dza kushumele dzavho dza ṅwaha wa 2008/09 PSC yo ṋetshedza muvhigo kha phalamennede na kha ofisi ya phuresidennde nga ha Mvelephanḓa yo itwaho kha u ḓadzwa ha thendelano dza khushumele kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2008/09
U galatsha na u vhona vha re na uri vhashumi vha re na vhukoni vha sa ṱuwe na u vhona uri hu na nḓisedzo ya tshumelo ofisini U tholwa ha vhathu vhane vha ḓo vhuelwa/ u tholwa sa Vhalanguli vha Mbekanyamushumo U galatsha na u nanguludza zwo itwa hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya u galatsha na u nanguludza vhashumi Zwikhala zwi songo ḓadziwaho zwo ḓadzwa nga tshifhinga. Hu na luswayo lwa u aluwa ha u ḓadzwa ha zwikhala kha khethekayo ya SMS. Tshivhalo tsha vhashumi vha vhafumakadzi tsho aluwa u bva kha 116 nga Ṱhafamuhwe 2008 u ya kha 118 nga Ṱhafamuhwe 2009 na uri vhafumakadzi vha imelela 43% ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi vha SMS. PSC yo thola vhathu vha 6 vha re na vhuholefhali, zwine zwa vha 2.7% ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi, tshine tsha fhira tshivhalo tsho lavhelelwaho tsha lushaka tsha 2% nga 0.7%
Tshumelo dza ndeme Vhashumelwa Tshilinganyo tsha zwino Zwo swikelelwaho zwi tshi vhambedzwa na zwilinganyo tshumelo ya IT,
U ṋetshedza thikhedzo ya vhudavhidzani na mafhungo, khungedzelo ya mushumo wa PSC kha khasho nga u shumisa fulo na maṱano na nyambedzano u rera na phaḓaladzo ya mivhigo yo an.adziwaho Vhokhomishinari Vhashumi vha OPSC Mishumo ya khasho yo nanguludzwaho kha mivhigo ye ya farwa ya PSC U rera na u phaḓaladzwa nga tshifhinga ha mivhigo yo an.adziwaho ya PSC Mushumo wa ṱhoḓisiso wa PSC wo swikelela vhathu vhanzhi nga kha khasho, nyambedzano na maṱano ri tshi tou topola Mivhigo yo rerwaho phalamendeni na kha vhusimamilayo ha mavundu yo vhewa kha webusaithi kha (www.gov.za) u itela tswikelelo kha tshitshavha
RI KHOU LAVHELELA U KHWINISA HANI TSHUMELO DZASHU
Tsedzuluso ya ṅwaha muṅwe na muṅwe i konisa uri PSC i dzulele u khwinisa tshumelo dzayo. Zwi tshi ya nga Ndaulo ya Tshikwana, Muofisiri wa Mbalelano wa tshiimiswa u ṱoḓea uri a dzudzanye nḓila ya kushumele ya Mutheo wa Kushumisele kwa Masheleni kwa
dzine ya ḓo dzi ita tshifhinga tshi ḓaho.
KUDZUDZANYELE NA KUVHEKANYELE KWA VHASHUMI
PSC i na vhashumi vha 248, zwi tshikatela na dzikhomishinari. tshivhaloguṱe tsha poso dza 222 dzo ḓadzwa. Vhashumi vho khethekanywa zwi tshi ya nga vhupo nga nḓila i tevhelaho:
Vhupo Tshivhalo tsha Vhashumi
Ofisi ya Vundu ya Kapa Devhula - Kimberley 7
Ofisi ya Vundu ya Devhula Vhukovhela - Mmabatho 5
Afho fhasi ndi khethekanyo ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi (zwi tshi katela vha re na vhuholefhali) nga lushaka na mbeu:
Vhalanguli vhahulwane 22 3 4 3 15 2 1 4 54
Vhalanguli vha Vhukati 27 2 0 7 26 1 2 5 70
Vhashumi vha 20 1 0 0 24 4 0 0 49
zwa tshumelo na vha zwa thengiso, vha tshoṱhe
Mishumo ya ndeme 0 0 0 0 0 0 0 0 0
zwiṅwe zwidodombedzwa
MUGAGANYAGWAMA
Kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2008/09, tshivhaloguṱe tsha mugaganyagwama tsha PSC tsho vha tshi R 113 672 000 na uri afho fhasi ndi khethekanyo dza uri yo shumiswa hani:
Mbekanyamushumo ya 1: Ndaulo R 59 363 000
Mbekanyamushumo ya 2: Maitele a vhurangaphanḓa na ndaulo R 14 605 000
Mbekanyamushumo ya 3: U Lavhelesa na u Sedzulusa R 18 961 000
Mbekanyamushumo ya 4: tsedzuluso na u lwa na vhuaḓa R 20 743 000
tshivhaloguṱe tsha mugaganyagwama wa mbekanyamushumo R 113 672 000
Miholo ya vhashumi R 77 225 000
vhugudisi R 1 142 392
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
U itela u wana mafhungo nga vhuḓalo, ri humbela vha kwame
RI WANALA NGAFHI
OFISI KHULWANE OFISI YA PHALAMENNDE
OFISI DZA VUNDU
Fekisi: 345 8505
Fekisi: 832 6225
<fn>Tshivenda2.txt</fn>
Mutholi u ḓo vha fha ḽivi ine ya ṋetshedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza ṱhoḓisiso kha vhuvha na vhungafhani ha ḽivi yeneyo.
Mutholi u ḓo langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Pholisi na Maitele a ḽivi ine ya ṋekedzwa vhane vha si tsha vha na bvi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si washu ḽia Hu nga kha I o iswa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱoḓisisa uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na bvi ine ya ṋekedzwa vhane vha si tshe na bvi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo livhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.
U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUḒI NDI MINI?
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
Muṅwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhuḓi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshoṱhe .
Arali vho ita khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya ṋekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi yeneyo, ṱhoḓisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe , vha nga kha di shandukisa khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya ṋekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi .
VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO?
Vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi .
U isa ṱhanziela ya dokotela na vhuṅwe vhuṱanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na maṅwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela.
U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya dziṅwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO?
Mutholi u ḓo langula na u ṱolisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha di tondiwa uri vha ite dziṅwe ndingo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi , kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshoṱhe , u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo vha ḓivhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
ṰHANGANEDZO YA ṰHANZIELA YA DZILAFHO YA DOKOTELA!
Malugana na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho , ṱhanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho ḓiṅwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi ḓo ṱanganedzwa
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na ḽivi ya vhulwadze ine ya ṋekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho mutholi u ḓo ṱanganedza fhedzi ṱhanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o ḓiṅwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze..ṱanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou nṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
ṱanziela ya dokotela kana ya dzilafho i fanela u vha yo fara mafhungo a tevhelaho:
Dzina, ḓiresi na ndalukanyo dza dokotela.
Dzina na mulwadze.
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
Uri naa dokotela u bvisa ṱhanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulangi vhu ṱanganedzeaho ha zwa dzilafho.
Ṱhalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o ṋetshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo yeneo .
Uri mulwadze ho ngeo tsha .imisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
Tshifhinga tsha ḽivi yo themendelwaho na u bviswa ha ṱhanziela ya malwadze.
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa ṱhanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo ṅwaliwa , maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwa .
Vha khou fhulufhedziswa uri mutholi, u ya nga pfanelo dza ndayotewa dza tshiphiri, Khoudu ya Vhuḓifari kha Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso, u ḓo vhona uri tshifhinga tshoṱhe mafhungo malugana na nyimele ya mutakalo wa mushumi a a ṱhonifhiwa na uri a vhe tshiphiri. U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE!
Mutholi a nga dzhiela nṱha na u thoma ṱhoḓisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo ḓadziwaho zwavhuḓi na maṅwalo oṱhe ane a hodea . Iswi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a ḓadze kana a ṅwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipiḓa tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo ḓadzwaho zwavhuḓi i nga ita uri vha si kone u wana ḽivi ine ya ṋekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi .
Arali vha-
tshi doda tshifhinga tsha u ya u vhona dokotela, therapisiti, na , malugana na mutakalo wavho; kana songo vha hone mushumoni tshipiḓa tsha ḓuvha nga mulandu wa vhulwadze kana fuvhalo; kana vho holefhala vha tshi doda u ya u lugisa tshithu tshine vha tshi shumisa nge vha holefhala,
Mutholi u ḓo vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u ḓo rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita ḓuvha ḓo fhelelaho. Ḓuvha kana maḓuvha yeneo a ḓo thuswa kha ḽivi yavho ya vhulwadze.
Kha nyimele yeneyo vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze redzhisiṱara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
Hu ḓo dzea vhuṱanzi malugana na zwiwo zwenezwo.
<fn>Tshivenda2_1.txt</fn>
Mutholi u do langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Pholisi na Maitele a livi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. Hu nga kha ḓi ṱoliwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo ḓivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.
U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUDI NDI MINI?
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshothe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
Munwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhudi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshothe.
Arali vho ita khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi yeneyo, thodisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshothe, vha nga kha di shandukisa khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
Vha do humbelwa u dadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi.
U isa thanziela ya dokotela na vhunwe vhutanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na manwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela.
U tevhedza na u thonifha milanga ya dzinwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
MUTHOLI U NA vhuḓifhinduleli VHUFHIO?
Mutholi u do langula na u todisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha di todiwa uri vha ite dzinwe ndingo sa tshipida tsha thodisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshothe, u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana munwe mushumo wa thungo.
Mutholi u do vha divhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
Malugana na livi ya vhulwadze yo doweleaho, thanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho dinwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi do tanganedzwa
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho mutholi u do tanganedza fhedzi thanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o didwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze..hanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou ṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
hanziela ya dokotela kana ya dzilafho i fanela u vha yo fara mafhungo a tevhelaho:
Dzina, diresi na ndalukanyo dza dokotela.
Dzina na mulwadze.
Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
Uri naa dokotela u bvisa thanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulwanzi vhu tanganedzeaho ha zwa dzilafho.
Uri mulwadze ho ngo tsha ḓiimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
Tshifhinga tsha livi yo themendelwaho na u bviswa ha thanziela ya malwadze.
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa thanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo nwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe.
Vha khou fhulufhedziswa uri mutholi, u ya nga pfanelo dza ndayotewa dza tshiphiri, Khoudu ya vhuḓifari kha Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso, u ḓo vhona uri tshifhinga tshoṱhe mafhungo malugana na nyimele ya mutakalo wa mushumi a a ṱhonifhiwa na uri a vhe tshiphiri. U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE!
Arali vha-
tshi doda tshifhinga tsha u ya u vhona dokotela, therapisiti, nz, malugana na mutakalo wavho; kana songo vha hone mushumoni tshipida tsha duvha nga mulandu wa vhulwadze kana fuvhalo; kana vho holefhala vha tshi doda u ya u lugisa tshithu tshine vha tshi shumisa nge vha holefhala,
Kha nyimele yeneyo vha do humbelwa uri vha dadze redzhisitara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
<fn>TshivendaFALP1.txt</fn>
GIREIDI 11
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a fuminthihi .
PFESESANI:
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo iṅwe na iṅwe i tea u thoma kha siaṱari ḽiswa, Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni kone u ya kha i tevhelaho. pfuke mutala ni
ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane uri ni ḓo fhindula mbudziso dzi a tevhelaho nga maipfi aṋu. kona u
Ho shuma vhuṱali
Vho-Tshibondokilo vho vha vha tshi dzula ḽokhesheni ya Boekenhout na mufarisi wavho Vho-Mameki. Vho vha vhe na mabindu. Jericho vho vha vhe na giratshi; hu tshi shelwa zwivhaswa ha lugiswa na dzigoloi. Ngei Stinkwater vho vha vhe na vhengele ḽa halwa na bara, zwidakwa zwi tshi u vhu thuthubisa wa wana zwo no sokou nḓaya. Vho-Mameki vho vha vhe ṱhase ya musadzi..uvha ḽine vha ya Stinkwater wo vha u tshi wana zwiṅwe zwidakwa zwi tshi tou milela na mare. Ndi musi vhe henefha he muṅwe munna wa muzulu a no pfi Vusi a vha humbela uri vha seisane nae. Vho-Mameki vho mu vhudza uri vha ḓo thoma vha humbula, a vha founele. Vha ralo vha mu ṋea nomboro dzavho dza luṱingothendeleki.
Mabindu a Vho-Tshibondokilo o vha a tshi dzhenisa masheleni a vhonalaho. Vhunga nnḓu ye vha vha vha tshi dzula khayo i sa ḓivhalei, na siḽini i si na, vho elekanya uri ndi khwine vha tshi fhaṱa nnḓu yavhuḓi ya double storey. ·iṅwe ḓuvha vha ngei giratshini ho mbo ḓi swika khonani dzavho mbili na vhafumakadzi vhadzo. Khonani idzo dzo vha dzi tshi nga dzo tou langana ngauri dzo swika khathihi. Dzo vha dzi tshi khou enda nga mimoḓoro ya vhunzhilinzhili. Iṱali o vha a tshi tou vha maṱombonyane. Vho-Tshibondokilo vho vha tshi ri u sea na madzeu a vhonala. Vho-Tshibondokilo vho tswela khonani dzavho muhumbulo wa u fhaṱa double storey. Khonani dzavho muhumbulo uyo dzo u khoḓa nga maanḓa. Dzo ḓo dzinginya muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi ṱuwa nadzo hayani uri vha dzi vhonise hune tshifhaṱo tsha nga ima hone. Hafhu dzo takalela na u vha dzi tshi vhona Vho-Mameki. Muhumbulo uyu Vho-Tshibondokilo vho u takalela. Vho mbo ḓi bvumisa goloi yavho ya Pajero vha ṋamedza khonani dzavho na vhafumakadzi vha livha hayani i tshi tou nzenzema hafhu yo ṋamelwa nga zwiṱunḓulume thovhela zwo tou bvisa na dziphapha.
Mabindu a Vho-Tshibondokilo o vha a tshi dzhenisa masheleni a vhonalaho. Vhunga nnḓu ye vha vha vha tshi dzula khayo i sa ḓivhalei, na siḽini i si na, vho elekanya uri ndi khwine vha tshi fhaṱa nnḓu yavhuḓi ya double storey. ·iṅwe ḓuvha vha ngei giratshini ho mbo ḓi swika khonani dzavho mbili na vhafumakadzi vhadzo. Khonani idzo dzo vha dzi tshi nga dzo tou langana ngauri dzo swika khathihi. Dzo vha dzi tshi khou enda nga mimoḓoro ya vhunzhilinzhili. Iṱali o vha a tshi tou vha maṱombonyane. Vho-Tshibondokilo vho vha tshi ri u sea na madzeu a vhonala. Vho-Tshibondokilo vho tswela khonani dzavho muhumbulo wa u fhaṱa double storey. Khonani dzavho muhumbulo uyo dzo u khoḓa nga maanḓa. Dzo ḓo dzinginya muhumbulo wa uri ndi khwiṋe vha tshi ṱuwa nadzo hayani uri vha dzi vhonise hune tshifhaṱo tsha nga ima hone. Hafhu dzo takalela na u vha dzi tshi vhona Vho-Mameki. Muhumbulo uyu Vho-Tshibondokilo vho u takalela. Vho mbo ḓi bvumisa goloi yavho ya Pajero vha ṋamedza khonani dzavho na vhafumakadzi vha livha hayani i tshi tou nzenzema hafhu yo ṋamelwa nga zwiṱunḓulume thovhela zwo tou bvisa na dziphapha.
Vho-Tshibondokilo vha shuma mushumo-ḓe? Tikedzani phindulo yaṋu.
Bulani tshivhaswa tshithihi tshine tsha rengiswa giratshini.
Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri mabindu a Vho-Tshibondo a dzhenisa tshelede nnzhi? Bulani zwivhili.
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho ngauri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo yaṋu nga u tou khoutha zwi re mafhungoni:
Vusi o vha o dzumbama ngafhi musi vhaṋe vha muḓi vha tshi vhuya?
Ndi ngani Vusi o fhufhela nṱha ha ṱafula)
Ṱhoho ya mafhungo aya i ri: 'Ho shuma vhuṱali.' Inwi bu fhethu huraru ho shumiswaho vhuṱali mafhungoni aya. 30 ṰHANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO
Dubekanyani mbuno dza 7 dzi kha mafhungo a pfalaho. Ni dzhi nzhele zwi tevhelaho: xṅwalani nomboro u bva kha 1 u swika kha 7, ni ṅwale mbuno nga muhumbulo wo fhelelaho. xNi shumise maipfi aṋu nga hune na kona ngaho. xHune manweledzo aṋu a fhelela hone ni ṅwale nomboro ya maipfi e na shumisa zwitangini. xNa fhirisa tshivhalo tsha maipfi kana na sa ṅ tshivhalo tshao zwitangini maraga dzi ḓo mbura.
Muthu kha ḓivhe mushumo wawe
Arali muthu a sa ḓivhi mushumo wawe, zwithu zwi tshimbila nga nḓila yo kombamaho, a vho nga bambukwa.
Zwithu zwo ḓo thoma zwi tshi naka, fhedzi-ha a zwo ngo yafhi zwi songo bva ngonani. Vho-Maṱhaphudza vho ḓo thoma maitele a u dzhenelela kha mishumo i songo vha livhaho ya u ṱola vhagudisi vha tshi khou funza kiḽasini, Tshikoloni itsho vho vha vha tshi vho ri hu pfiwa vhone, zwa sa ralo vha ḓo pfukisela muthu phanḓa kha vhahulwane.
Miṱanganoni ya dzulo ḽa khorombusi Vho-Maṱhaphudza vho vha vha tshi i ramba, fhedzi-ha tshi mangadzaho ndi uri vho vha vha tshi fhedza vha sa swike. Musi vha tshi founelwa vha ri vha Cape Town muṱanganoni wa poḽotiki, ngeno vhe henefho hayani.
KHETHEKANYO YA C: LUAMBO
Vhalani mafhungo aya uri ni kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho:
ṅwalani fhungo ḽo swifhadzwaho ḽi kha khanedza
ḽi shumise
fhungoni ḽi pfalaho.
ha u ḽi shumisa fhungoni ḽe na tou ḓisikela.
Isani ipfi ṅwana kha vhunzhi ni kone u ḽi shumi vhumba
fhungo ḽi pfalaho.
fhisaḽihulu. Ho ḓo -ruma tshiḽeli uri hu yo vhidza maine.
Mafhungo khea, a vhaleni ni kone-ha u a vhekanya mutevhe wa aḽifabethe.
Zwifanyiso asizwi, zwi sedzeni nga vhuronwane uri ni ḓo ko fhindula mbudziso dzine dza ḓo tevhela.
pfalaho.
Vhumbani fhungombumbano ḽi pfalaho ni tshi khou
shumisa zwine na khou vhona kha zwifanyiso 2 na 3.
Tshifanyiso tsha khungedzelo khetsho. Inwi tshi sedzeni nga vhuronwane uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso idzi dzo ḓisendekaho khatsho:
A Tshigagarukela tshi khou shuma mini afho
tshifanyisoni?
C gidimele khungedzelo iyo.
D Mushumo wa vhuḽeḓere vhuṱuku kha khungedzelo iyo ndi ufhio?
Hu na pfufhifhadzo yo shumiswaho afho tshifanyisoni. Bulani uri yo imela mini.
3.4.1 Mutevhe wa maipfi asuyu. Inwi u ṱoredzeni afho zwikhalani ho teaho kha mafhungo a tevhelaho:
Vho-Vele vha khou ...mavhudzi avho vhunga o no hulesa uri vha tshi ya Mapani u...mashonzha a si vha dine nga u gama. Vha sa athu u ṱuwa vha ḓo thoma nga u ...vhuḓuhu havho ngei tshihuni. Vha ḓo ...mabundu, vha ...thanga uri vha zwi shumise phanḓa.
Vhalani zwine na tea u tevhedza musi ni tshi baga zwikontsi, ni kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho:
B Ndi yunithi ifhio ine na nga i shumisa u ela mafhi? Ndi ngani ni tshi ralo?
<fn>TshivendaFALP1MEMO.txt</fn>
GIREIDI 11
Memorandumu uyu u na masiaṱari a fuminthihi .
Vho-Tshibokotilo ndi ramabindu. Vho vha vhe na giratshi, vhengele ḽa halwa na bara.
x Zwi tshi tou milela na mare - zwo vha zwi tshi khou vha tamesa. x O vha a tshi tou vha maṱombonyane- vho vha vho ṱuvhana vhukuma hu hone vha tshi thoma u vhonana. x Ho ngo zwi ita madze-ho ngo zwi nyadza. x Muthu o dzelelaho- vha tshi nga muthu o kambiwaho nga lufuno.
Hai, Vho-Mameki vho vha vhe ṱhase ya musadzi/ zwidakwa zwi tshi tou milela mare.
Hai, vho mu vhudza uri vha ḓo thoma vha humbula a vha founele.
Hai, o mbo ḓi ṋamela thekhisi na zwenezwo. 1.5.5Ee, mukalaha a bva o bva u vhuya ḽi tshi kovhela.
Kha bulannga ḽa ṱhanga.
Bulannga ḽo vha ḽi tshi khou mu vhaisa.
Vho vha vha tshi khou ṱoḓa u vhona fhethu hune nnḓu ya ḓo fhaṱwa hone. Vho vha vha tshi ṱoḓa u vhona Vho-Mameki.
x Vho-Mameki vho vhudza Vusi uri a songa ḓa nga goloi. x Vho-Mameki vho fha Vusi tshidulo uri a gonye kha bulannga ḽa hanga.xVusi o fhufhela kha ṱhanga ari Unkulukulu u fikile. Mugudi a nga ḓI ṅwala zwiṅwe zwi pfalaho.
KHETHEKANYO YA B- MANWELEDZO/SAMARI
Vha ṱoḓou ṱola mishumo ya vhadededzi.
Vha ramba miṱangano vha fhedza vha si ḓea
Vha halifhela mugudisi.
Vha ṱuwa na ṅwana wavho vha si na thendelo.
Vha ṱavha mukosi zwa thithisa dzingudo.
Ku avhelwe kwa MARAGA: Mbuno dzi pfalaho = 7 Luambo = 1 Tshivhalo tsha maipfi =2
KHETHEKANYO YA C - LUAMBO
Vho-Muḓiṱambi a si tshitekeshi
Vho-Nyamukamaḓi ndi tshitekeshi vho sema ṅwana wavho nga maṱamba a no shonisa. (Na maṅwe a pfalaho)
Ṱereka - halifha. Vho-Gededzha vho ri u zwi vhona zwauri vhengele ḽavho ḽo pwashwa nda wana vho halifha. ( na maṅwe )
Khomba: Khomba iyi yo tshina domba mahola.
Vhana : Vho-Muthakhi vha na vhana vhanzhi. (Na maṅwe mafhungo a pfalaho)
Vusa
Tshililo
Biso
Rumwa
Vhidzwa
Babalasi
A eḓela --- Tshimange tsho eḓela kha thovho na maṅwe mafhungo a
Pfalaho
A Tshi khou shuma u kunga.
C Maipfi a uri a zwiho shangoni a a kunga.
mbili dza phindulo dzenedzo .
B Ndi miḽiḽitha ( ml) Ndi yone yunithi yo teaho ya u ela zwiluḓi. ( 2)
<fn>TshivendaFALP3.txt</fn>
GIREIDI 11
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi .
PFESESANI
NSC Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea).
Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo iṅwe na iṅwe kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
Ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa: Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 200 u swika 250. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 120 u swika 150 (zwi re ngomu fhedzi). Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 80 u swika 100.
KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 200 u ya kha 250.
Inwi no ima robothoni ni tshi khou ṱoḓa u pfuka. Khathihi fhedzi ha mbo ḓi pfala phosho khulu ya u gekhana ha dzigoloi, u pwashekana ha mafasiṱere na u tshema ha vhathu. Zwino inwi buletshedzani khombo iyo. Ṱhoho ya maanea:
Khombo i shushaho ye nda i vhona.
KANA
Hu na vhaswa vhanzhi fhano Afrika-Tshipembe vha sa shumiho. Vha sokou mona-mona vha vhuya vha ḓelwa na nga mihumbulo yo bvaho. Ndi zwifhio zwine zwa nga itwa uri vhaswa avha vha wane mishumo. Ṱhoho ya maanea:
Zwine zwa nga itwa uri vhaswa vha wane mishumo.
KANA
Vhanna ndi vhaongi vhavhuḓi u fhirisa vhafumakadzi.
Ni tshi khou ima na ṱhoho heyi kana ni tshi khou i hanedza, ṱaṱani.
KANA
Theḽevishini i na mbekanyamushumo nnzhi dzine vhathu vha dzi ṱalela zwi tshi ya nga madzangalelo avho. Ṅwalani maanea ni tshi khou sumbedza vhuḓi na vhuvhi ha dzimbekanyamushumo dzi sumbedzwaho kha theḽevishini. Ṱhoho ya maanea kha i vhe heyi:
vhuḓi na vhuvhi ha theḽevishini.
KANA
KANA
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi,ni kone-ha u ṅwala maanea ane a anana natsho. Ni a ṋee ṱhoho yo teaho.
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWILAPFU
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho.Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe na maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150.
TSHIPITSHI
Tshikoloni tsha haṋu ho dzudzanyiwa vhuṱambo mathomoni a ṅwaha hune ha ḓo vha ho rambiwa na vhabebi. Inwi no ṋewa ṱhoho hei uri ni ḓulugisele u ita ngayo tshipitshi.
Mulingo u lugiselwa hu tshe na tshifhinga.
KANA
Tshikoloni tsha haṋu hu na gurannḓa ine ya bva luthihi nga ṅwedzi. Inwi no humbelwa uri ni ṅwale mahumbulwa a mudzudzanyi (mueditha) wa gurannḓa iyo ane a ḓo ṅwalwa kha khoḽumu ya hone.
KANA
VHURIFHI HA TSHIOFISI
A no ngo farea zwavhuḓi nga tshumelo ye na ṋewa nga muṅwe wa vhashumeli vha ha masipala malugana na iṅwe thaidzo ye na vha ni nayo. Ṅwalani luṅwalo lwa u sumbedza u sa fushea haṋu ni lu ise kha masipala onoyo.
KHETHEKANYO YA C: WIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho.Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 80 u ya kha 100.
NDAELA
Murathu waṋu ha koni u vhasa mililo wa khuni; o aluwa hu tshi khou shumiswa muḓagasi, Zwino inwi mu ṅwaleleni ndaela dzine a tea u dzi tevhedza musi a tshi vhasa mulilo.
KANA
KHUNGEDZELO
Khotsi aṋu ndi murungi wa biko wa yunifomo dza zwikolo. Vho hira lufhera lwa u rengisela kha zwiṅwe zwa zwifhaṱo zwihulwane ḓoroboni ya tsini na ha haṋu. Zwino inwi vha thuseni nga u vha ṅwalela khungedzelo ine ya ḓo anḓadzwa kha gurannḓa ya henefho hune na dzula hone.
KANA
Tshikoloni tsha haṋu hu khou ya u vha na muzika wa khoraḽa. Zwino inwi ni muṅwe wa vhadzudzanyi vha vhuṱambo uho. Ṅwalani phosiṱara ine na ḓo i vhea ho teaho uri i kunge vhaṱaleli vha ḓe nga vhunzhi.
<fn>TshivendaHLP1.txt</fn>
GIREIDI 11
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha hedzi khethekanyo.
Khethekanyo iṋwe na iṋwe i tea u thoma kha siatari ḽiswa, Hune khethekanyo iṋwe na iṋwe ya fhelela hone ni talele.
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho.
Ṅwalani zwi no vhalea nahone nga vhudele.
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupeleṱo, tswayo na khethekanyo ya maipfi.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Shumisani maipfi aḽu nga nnḓani ha musi ho pfi ni shumise a re mafhungoni e na ḽewa.
Ndi khou pfa tshiṱhavhi nandi, ndi hone ndo lovha. A hu na ane a nga nthusa-vho naa? Vhananga, a ni ḓi na nthusa na wee! Ṱhamusi Mudzimu o vha a tshi ḓo mmbavhalela nda fhola. A thi khou lwala lwa u fa lini." Avha ndi mukalaha Vho-Johannes vhane vha khou gungula hu si na ane a vha lavhelesa kha vhana vhavho vha vhaṱhannga. Uyu muṋwe a ri mu vhali vhunga o no vhingwa. Vhoṱhe vha sokou ri kha i ye ya ha masonganaḽo, ndi kale vho tshila. Muṋwe na muṋwe o lavhelesa uri u ḓo wana mukovhe kha mavhengele a mukalaha vha tshi tsiruwa. Zwenezwi zwa lupfumo zwo vha balelisa na u shuma.
Mukalaha vho gomela ha vhuya ha fhela maḓuvha mavhili oṱhe vha sa iswi vhuongeloni, naho hu ha tshigomamutanda zwatsho. U vhona zwo ralo vha vho ḓiruma na u fhira fhano shangoni. Vha vho vhona vha tshi khou lenga u fa vha fhambana nazwo. Ndi hone vho salaho vha tshi ḓo sala vha tshi ḓiphina vhunga vha sa koni u ḓiphina zwino.
Mukalaha Vho-Johannes vha khou dzula kha uyu muṱa wavho muhulu we vha u fhaṱa musi vha tshi kha ḓi ḓipfa. Muthu a nga ḓi ri ndi tshigwili a tshi sedza kudzulele kwa nnḓu dza hone. Zwino ho no ṱangana na hedzi dza vhana vhavho, hu tou vha thavhani vhukuma.
Nga ḓuvha ḽa vhuraru vha elekanya u ya ha ṋwana wavho wa musidzana. Huno ndi kule vhunga Lady Selborne hu kule na Sophia Town naho hu na zwiḽamelo. Kha mukalaha nahone a lwalaho, a si fhano. Naho zwo ralo vha sokou dzhena nḓilani na vhulwadze havho. Vha sa ralo vha ḓo tou vhuya vha fela henefho nḓuni vhathu vho lavhelesa. U tshimbila ha mukalaha, muthu u ḓi pfa unga u khou kona ngeno o ṱuwesa. Afho zwo vha zwi songo ralo vhunga na masheleni o vha a tshi ndi bva vhubvo. Mafhungo a uri mukalaha vho dzhena nḓilani ya u ya Sophia Town nga vhoṱhe a swika nḓevheni dza David na Solomon. Vha humbula vha guma nga ḽa uri mukalaha a vho ngo fanelwa nga u ya hune vha khou ya hone vhunga vha tshi nga kha ḓi fhola. Naho zwo ralo vha vho ṱoḓou tou ḓidzhenisa nga vhone vhaḽe kha vhuvhi. Vho rindidzana mbilu nge vha ri a vha nga swiki vhunga vha tshi khou lwala nahone vho kalaha. Vhunga na masheleni vha tshi nga a vha na, vha ḓo tou tshimbila nga milenzhe.
tshi sala ḽi tshi kovhela vha vha vho no swika kha ḽa Thembisa. U gonya thavha na mivhundu ya ḽa Kempton Park ni songo hu vhona. He vha vha vha tshi khou ya hone ha vha hu tshe kule lu sa vhuiho fhano. Swiswi ḽi tshi vho thoma uri bo, vha khonela tshiṱakani tsha muunguri vha dzula fhasi. Vha humbula nga ha vhana vhavho vhavhili vha vhaṱhannga fhedzi. Vhukuma malofha avho o shashata. Vha humbulesa vha vhona hu khwine vho lovha. Ngoho vhana a vha na zwivhuya; ndi tshinanaunga, tshi tshi hula tshi u ḽa ṱhoho.
Mukalaha vho ri u gungula na u semana vha vho nga muthu ane a khou rabela. Vha ita na u humbula uri ngavhe na vhenevha vhana zwi sa vha nakeli. Vha vhuya vha tou shingizhela na miṱodzi sa lutshetshe. Vha vhona vho beba maḽavhathu. Nga murahu vhe kha tshenetsho tshililo vha vhofholola thai yavho khunduni vhe mukuloni hwete, vho ḓi dzula henefho fhasi, zwa mbo ḓi ya na vhusula.
Zwauri mukalaha vho swika he vha vha vha tshi khou ya hone, a ho ngo tsha vha na we a zwi tevhela. Vha masipala wa Thembisa vho vhuya vha tou vha swiṱa vhunga hu songo vha na we a vha a tshi khou zwi tevhelela. Vha ita iyo nṱoḓiseni zwa sa vhuye zwa thusa vhunga ho vha hu si na we a vha a tshi khou vha ṱoḓa. Vhoḽedorobo vha kale sa vhathu vha vhulenda, vhe ndi mulanda washu, mu awedzeni henefha.
Vho-Johannes vha na vhana vhangana? Tikedzani phindulo
yaḽu.
Zwi amba mini uri: 'Ndi tshinanaunga tshi tshi hula tshi u ḽa ṱhoho?.
Arali inwi ni nga ḓiwana ni kha vhuimo ha Vho-Johannes ni nga ita mini? Ṱalutshedzani nga maipfi aḽu. Ri ḽeeni ṱhoho yo teaho mafhungo aya.
1.7 Lwendo lwa Vho-Johannes lwo vha maḽisambilu kha vhathu vhane vha vha ḓivha. Ndi ngani ni tshi vhona zwo ralo? Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai, ni tikedze nga u topola zwi re mafhungoni.
1.7.2 1.7.3 Avha mukalaha vho kapula mapfura nga lebula u bva kale u swika vho no hula. Muḓi wa Vho-Johannes wo vha u muḓi muṱuku u sa nyauli. Vhana vha mukalaha vho vha vha tshi funa khotsi avho.
1.9 1.10 1.11 Lufu lwa mukalaha lwo ḓa hani? Tikedzani phindulo yaḽu. Ndi ngani vhaṱhannga avha vha songo londa mukalaha musi vha tshi lwala? Musi mukalaha vho no lovha ho sala hu na vhushaka havhuḓi na kha vhana vhavho? Tikedzani phindulo yaḽu. Ṱalutshedzani mafurase/maipfi o swifhadzwaho mafhungoni ayo. 30
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO / SAMARI
Nweledzani mafhungo aya nga phara nthihi i re na maipfi a re vhukati ha 80 u swika 90 nga ha vhuvhi ha u vha na ṋwana u tshe muṱuku.
Vhunzhi ha vhaswa vha ḓihwala musi vha tshe tshikoloni. Maḓilonga we a vha e na miṋwaha ya 16, ene u ri musi o zwi wana uri o vhifha muvhilini a ṱalutshedza khonani dzawe. Vhone vho mu ḽea ngeletshedzo ya uri u fanela u tou nwa maḓi manzhi na u ṱwa o tou shuvhama misi yoṱhe. Izwo zwoṱhe a zwo ngo mu thusa tshithu. O vho ḓo beba nga muaro, zwa vho mu vhangela vhuhoṱa u swika ḽamusi.
Shango ḽi khou xedzwa nga vhaswa vha si na vhuḓifhinduleli vhane vha balelwa zwa u tamba ngazwo vha tambela hu sa tambelwi. Vha hashu, u unḓa ṋwana zwi a konḓa. Ndi zwine wa wana vhaswa vha tshi litsha tshikolo vha ya u ṱoḓa mushumo uri vha unḓe zwikope zwavho. Vhaswa, ḓiiliseni kha zwa vhudzekani ni futelele tshikolo. Tshifhinga tsho tambiseaho a tshi tsha vhuya, nahone tshiselo tshi bva dzuvha tsho bva. Mafhungo a u ḓa ha ṋwana a songo lavhelelwaho a khakhisa vhoṱhe vhaswa vha vhaṱhannga na vhasidzana ngauri vhoṱhe vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli kha ṋwana. Vhaṋwe vha tshi vho shavha vhuḓifhinduleli, zwi vho sia hu na masiandoitwa a sa takadzi sa dzimpfu, ṱhalano, vengo, thaidzo dzi sa takuwiho na zwiṋwe zwinzhi vhukuma. Vhumatshelo ha vhaswa vhanzhi kha ḽino ḽashu ḽa Afrika Tshipembe ho hoṱefhala nga mulandu wa fhungo iḽi. Vhaswa vha hashu, kha ri shavhe buka iḽi ḽi sa athu ri mila roṱhe ra fhela ḓoḓe! Muvhuso u khou linga u imisa na dzikiḽiniki dza uri ri wane hone ngeletshedzo na tsireledzo dzo teaho. Madokotela one ri a siafhi, vha dzula vho vula mahothi. Kha ri ye u dzhia nḓivho ro takala uri ri tshile. A na maano ndi a na awe, thanyani ni vule maṱo, pfunzo ni vuledze ni si na tshilavhi na tshikhukhulisi na tshithihi.
KHETHEKANYO YA C: PHENḒA NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Mafhungo khea, tevhela. a vhaleni ni fhindule mbudziso dzi no a
Vha songo pila vhuvhi nga maḓamu. Tshindunduma a si ṋwana. Shango ḽoṱhe ḽi bvuma ene. U dinwa nga gunwe, vhupfimbi na u levha. Arali a tou tshipa ṋwananga, vha ḓo pfa e thumbuni ya lukhohe. Vhuṱama hashu vhu ḓo vha hu hone ho fa." Vho-Mariṱa vho amba maipfi aya vha tshi vhudza Vho-Khiresi.
Ṱalelani tshifanyiso itshi, ni vhale natshi tevhela ni kone u fhindula mbudziso: mafhungo a no
Makhwitha ndi maḽoni a tshelaho vhusiku. Zwiḽiwa zwihulwane zwao ndi mabuku, dzimbevhamutanda, dzitswina na zwiṋwe zwikhokhonono. Naho makhwitha a tshi ri thusa nga u vhulaha mahonḓo ane a ri tshinyadza, vhathu vhanzhi vha a a vhenga. Arali ḽa lila ḽo kavha nṱha ha tshiuludza hu pfi ḽi khou ṱula lufu lwa shaka. Vhaṋwe vha songo dzivhuluwaho ndi vhane vha ri makhwitha ndi maḽoni a vhaloi. Tshivhumbeo tsha gwitha tsho vhifha. ·i na maṱo mahulu, na mithenga yaḽo a i kungi. Vhunzhi ha zwiḽoni zwine zwa tshela vhusiku ḽama yazwo a i ḽiwi. Hu ḓi nga gombambudzi na nyamulemalema na zwone ndi zwiḽoni zwi tshelaho vhusiku, fhedzi vengo ḽazwo ḽi fhasi kha ḽa gwitha. Naho hu na swiswi kana hu na ṋwedzi, zwiḽoni izwi a zwi litshi u tshela.
Vhumbani fhungo ḽi re na ḽibulafhethu ḽo ḓisendekaho kha tshifanyiso tshi re afho nṱha.
Topolani madzinambumbano mavhili afho mafhungoni ni ḽee maṋwe mavhili no a shumisa mafhungoni a pfalaho.
Bulani dzina ḽa ḽimudi na mushumo waḽo fhungoni
ḽi tevhelaho: Mithenga yaḽo a i kungi.
Adzhenda na khungedzelo
Muphresidennde wa Khoro ya Vhaimeleli vha Vhagudi o vhekanya zwiteṋwa zwa adzhenda i no ḓo shumiswa kha vhuṱambo ha u onesana na vhagudi vha gireidi 12 zwo sokou vhilingana. Inwi zwi vhekanyeni nga ngona.
Gudani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela:
A B C D E Ndi ngani mukungedzeli o shumisa tswayoḽaledzi kha 2007? Muthu a tshi ṱoḓa goloi iyi a nga i wana hani? Mukungedzeli o shumisa hani fonto u kunga vharengi? Ndi vhafhio vhane vha nga kona u renga iyo goloi? Bulani tshithihi tshine tsha nga ita uri murengi a mangale o no ḓidzhenisa kha tshikolodo tsha goloi iyo. 30 70
<fn>TshivendaHLP1Memo.txt</fn>
GIREIDI 11
KHETHEKANYO YA B - MANWELEDZO
Vhalani ndaela idzi nga vhuronwane
Nwalanimbuno dza sumbe dzi kha mafhungo o fhelelaho.
Ni songo fhirisa tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho. Ni nwale tshivhalo tsha maipfi e na shumisa mafhedziseloni a manweledzo anu zwitangini.
Nga nnda ha musi ni tshi tou vha muthu a sin a ndavha na uri vhathu vha ri mini nga hae, u fhata vhukonani a zwi leluwi. Kha ri ri ni kha di tou bva u tuwa tshikoloni tshe na vha ni tshi dzhena khatsho no pfulutshela kha tshinwe tshine a ni divhi muthu na muthihi, kana no lwa nndwa khulu na khonani yanu na vhukonani ha fhela. Hezwi zwi nga ita uri ni fhedze maduvha anu a tshikolo ni nothe kana ni tode khonani ntswa. Ni sa athu u toda khonani ni fanela u divha khonani dzine na nga vha nadzo. Vhathu vhanzhi vhana khonani dzine dza ita kana u funa zwithu zwine vha zwi funa. Humbulani nga zwine zwa ni takadza kana zwine na takalela u amba na khonani dzanu.
Ndila ine muthu a nga wana khonani ntswa ndi u dzula a tshi setshelela na u tanganedza vhanwe, zwine zwa nga itisa uri vhathu vha vhone uri a ambea na inwi. Ni nga khoda kha zwine vha konesa, hune vha dzula hone kana zwinwe-vho. U tutuwedza uri vha pfe vho vhofholowa, itani nit shi amba nga ha inwi mune. Ambani nga ha zwine na divha, zwine na vha zwone u itela uri vha ni divhe nga vhuphara.
Vhathu vha no shona a vha takaleli u khodiwa, zwa ralo vha mbo di fhumula vha sa tsha amba tshithu. Khavho ndila ya u fhindula u khodiwa ndi u setshelela na u livhuwa, hezwi zwi fhata vhukonani. Na vhuya na fhata vhukonani na vhathu vha zwiito zwi no fana na zwanu ni do vhona nit shi difhelwa u vha ni nothe; u ralo ha vha u fhata vhukonani. Ditutuwedzeni no ditika ngauri arali no vhuya na zwi kona ni nga dovha na zwi kona hafhu.
KHETHEKANYO YA A
Vhalani mafhungo aya nga vhuronane, nga mitaladzi i sa fhiri sumbe neani vhuvhi ha u vha na nwana u tshee mutuku.
Vhalani mafhungo aya nga vhuronwane, nga mitaladzi i sa fhiri sumbe neani vhuvhi ha u vha na nwana u tshee mutuku.
Shango li khou xedzwa nga vhaswa vha sin a vhudifhinduleli vhane vha balelwa zwa u tamba ngazwo vha tambala hu sa tambelwi. Vha hashu, u unda nwana zwi a konda. Ndi zwine wa wana vhaswa vha tshi litsha tshikolo vha ya u toda mushumo uri vha unde kukope kwavho. Vhaswa, diimiseleni kha zwa vhudzekani ni futelele tshikolo. Tshifhinga tsha tambiswa a tshi tsha vhuya. Mafhungo a u da ha nwana a songo lavhelelwaho a khakhisa vhothe vhaswa vha vhathannga na vhasidzana ngauri vhothe vha fanela u vha na vhudifhinduleli kha nwana. Vhanwe vha tshi vho shavha vhudifhinduleli zwi ri si a ri na masia ndo itwa a sa takadzi sa dzi-mpfu, thalano, vengo, thaidzo na zwinwe zwinzhi vhukuma. Vhumatshelo ha vhanzhi kha lino lashu la Afurika Tshipembe ho hotefhala nga mulandu wa fhungo ili. Vhaswa, vha hashu kha ri shavhe buka ili li sa athu ri mila rothe ra fhela nyena sa vhala vha kale. Muvhuso wo linga u imisa na dzikiliniki dza uri ri wane ngeletshedzo na tsireledzo yo teaho. Madokotela one ri a sia fhi, vha dzula vho bvula mahothi. Kha ri ye u dzhia ndivho ro takala ri tshile. A na maano ndi ana awe, thanyani ni vule mato, pfunzo ni bvuledze ni si na tshilavhi na tshikhukhuliso.
KHETHEKANYO YA B
Kaleni mbulungo yo vha i tshi tou vha mafhungo a muta wonoyo na vhaledzani nawo. Muthu o vha a tshi ri u swifhala, ha divhadzwa mashaka na vhadzulatsini. Hu si kale u do wana zwikalaha zwo fara vhakegulu zwa sumbiwa fhethu zwa thoma u hu tshetulatshetula ha fhatwa musi. Arali hu na vhana tsini vha a mbod I pandelwa uri vha yo tambala kule nahone vha songo linga vho vhuya duvha ilo. Vha ya midini ya tsini vha la zwiliwa na u edela henengei vhunga izwo zwine zwa vhidzwa u pfi tseda na u nyala vhathu zwo vha zwi tshi shaeya. Nangoho mbulungo I do farwa hu sin a nani. A u nga vhoni mabwa a tshi leleda tsini. Hu nga o vha a tshi pfa uri hu na luvhi.
Musi mbulungo yo no fhela vhana vha a swendiswa tshiukhuvhani tsha tshitanga vha tshi dzhenela ngomu. Henefho ndi hune vha do wana zwikegulu zwa kale zwo vha lindela zwa vha hasha nga bopa u itela uri vha si tsha humbula zwo bvelelaho vha hangwe tshothe. Vhutshilo u wana vhu tshi bvela phanda hu sin a ndozwo khulwane yo vhangwaho nga lufu.
Ano maduvha arali ha tou vha na luvhi u wana u tshi tou vha mupfufhi u si mphire. U nga vha u na tshithu tshikwamani kana u sin a tshikwamani zwothe zwi sokou fana vhunga vha sin a vha tshi edza vha re nadzwo nga u didzhenesa guyo mukuloni zwa vho fhedza zwi tshi vha mara dzithaha.
Mbulungo dzo no shanduka zwimima. U do wana uri arali ho wa lufu hu do thomiwa ha dzhiiwa tshifhinga tshilapfu hut shi khou divhadzwa vhathu uri vha de nga vhunzhi ho sedzwa masheleni a malilo ane vha do posela.
Vhathu vho daho mbulungoni vha toda uri vha le vha fure sa tshimimani. Vha balelwa u fhambanyisa mbulungo na munyanya. Vhathu avho vha sa fura vha thoma u sathula mbulungo uri a yon go tshimbila zwavhudi.
Thangana ya murole u wana yo dadza musi I tshi yo da u vhulunga ngeno hu u da u phaga zwiliwa. Na nyofho dza lufu a dzi tsheho sa kaleni dzo khebuluwa sa khuli ya tsikegulu. Mmbwa u do wana na dzone dzo halifha dzi tshi toda zwiliwa. U nga vha wa ri nazwino dzi a pfa ho waho lufu. Na zwine dza ita afho phanda ha vhathu u wana zwi sa dadzi mudzio.
Mabogisi a rengwaho u wana a tshi tou vha mmboneni. Vhanwe vha shumisa masheleni manzhi vha tshi renga zwithu zwi vha kondelaho vha todou vhonwa. Fhedzi-ha zwine zwa lidza ndi uri nga murahu u do wana Naho zwo ralo, muthu u tea u vhulunga shaka lawe nga hanefho hune a kona ngaho tenda a div ha o humbulelavho matshelo na vhumatshelo ha vhana. A ri thudzele mashithe thungo.
vha tshi thoma u la damba vha kundwa na senthe ya u isa vhana zwikoloni.
<fn>TshivendaHLP3.txt</fn>
GIREIDI 11
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a rathi .
PFESESANI:
Heḽi bammbiri ḽi na khethekanyo tharu: Khethekanyo ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea). Khethekanyo ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa
vhudavhidzani.
Khethekanyo ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani.
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso nthihi kha khethekanyo ya A, nthihi kha khethekanyo ya B na nthihi kha khethekanyo ya C.
Thomani khethekanyo i¿we na i¿we kha siaṱari ḽiswa, hune ya fhelela hone ni talele.
Ni sie mutaladzi vhukati ha phindulo dzaṋu.
ṅwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane.
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo.
U pulana na u sedzulusa mushumo waṋu zwavhuḓi zwi ḓo avhelwa maraga.
Vhulapfu ha zwibveledzwa:
Khethekanyo ya A: Maipfi a u bva kha 350 u swika 400. Khethekanyo ya B: Maipfi a u bva kha 180 u swika 200 (zwi re ngomu fhedzi). Khethekanyo ya C: Maipfi a u bva kha 100 u swika 120.
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 350 u ya kha 400.
Shango ḽa haṋu ḽi khou lavhelela vhathu vhanzhi nga 2010 vha no ḓo da u ṱalela mitambo ya bola ya milenzhe. Hu sumba hu tshi ḓo vha na ṱhahelelo ya zwiendedzi zwa u endedza vhaṱaleli vha tshi ya zwiṱediamu zwo fhambanaho.U lwa na thaidzo heyi, hu na zwidimela zwa Gautrains zwine zwa khou magiwa. ṅwalani maanea ni tshi khou ima na ṱhoho heyi kana ni tshi khou hanedza:
Zwidimela zwa Gautrains zwi ḓo fhedza thaidzo ya vhuendi.
KANA
Nga Mugivhela wa mafheloni a ¿wedzi no vha no ya ḓoroboni ya tsini na afho hune na dzula hone, na dzhena banngani ya ABSA uri ni yo ṱusa masheleni ane na ṱoda u a shumisa. Khathihi fhedzi ha lila tshigidi tshe tsha ḓisa nḓaḓo khulu kha vhathu nga ngomu. ṱalutshedzani zwo bvelelaho.
KANA
Nga u ḓa ha demokrasi, nyambo dzoṱhe dzo thoma u dzhielwa nṱha. ṅwalani maanea nga ṱhoho i tevhelaho:
Vhuḓi na vhuvhi ha u shumisa nyambo dza vharema sa nyambo dza tshiofisi.
KANA
Zwikambi na zwidzidzivhadzi zwi khou tshinya vhumatshelo ha vhaswa. Inwi ni vhona unga ndi zwifhio zwine zwa nga itwa u fhelisa thaidzo iyi. ṅwalani maarea ni tshi ṱahisa mihumbulo yaṋu nga ha ḽikumedzwa iḽi.
KANA
Tshikoloni hu a vha na vhadededzi vhane na vha funa na vhane na vha vhenga. Hezwi zwi nga ita uri ni vha humbule tshifhinga tshilapfu musi no no litsha tshikolo. ṅwalani maanea nga ṱhoho heyi:
Mudededzi we nda vha ndi tshi mu funesa/vhengesa.
KANA
ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi,ni kone-ha u ¿wala maanea ane a anana natsho. Ni a ṋee ṱhoho yo a teaho.
KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200.
KANA
KANA
KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho. Vhulapfu ha hone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 u ya kha 120.
KANA
Vhuponi ha haṋu ho wa vhulwadze vhuswa ha lufhiha vhu fhedzaho vhathu. Zwino no ṋewa thandela nga vha Muhasho wa Mutakalo uri ni ḓivhadze vhadzulapo vha afho fhethu nga uvhu vhulwadze. ṅwalani phosiṱara ine na ḓo i nambatedza kha bodo dza zwifhaṱo zwa henefho vhuponi hune vhadzulapo vhoṱhe vha ḓo hu vhona.
KANA
Tshikolo tsho ri u vala na yo dalela malume aṋu Tshikhuwani/Venḓa. ṅwalelani vhabebi vhaṋu posikaraṱa ni tshi vha ḓivhadza uri no tshimbila hani nahone ni khou ḓiphina nga mini u bva tshe na swika.
<fn>Tshivenda_1.txt</fn>
Vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na thaidzo dzaho
MAIPFI A U RANGA A tshipiḓa TSHA 2 TSHA TSHIBUGWANA TSHA KYSR
waha wa 2009 u sumbedza ṅwaha wa vhu 15 wa demokirasi yashu sa muvhuso wa Afurika Tshipembe. U bva nga 1994 muvhuso washu wo vha wo lavhelesana na khaedu dza tshanduko dzine dza ṱoḓa u sudzuluwa kha muhumbulo u bva kha muvhuso u bva muvhuso u songo vhofhanaho we wa vha u sa shumi nahone u si na mvelaphanḓa kha u ṱanganyiswa ha zwishumiswa, u lavheleswa hafhu ha milayo, u sikwa ha milayo na u bveledzwa ha mveledziso yo ṱanganelanaho na mbekanyamushumo dza u ṋetshedzwa ha tshumelo. Bammbiri ḽitshena ḽa kha u Shandukiswa ha Tshumelo dza Lushaka ḓo vha ḓi tshipiḓa tsha maṅwalwa a phoḽisi e a vha a tshi khou ṱoḓa u tshandukiso ya tshoṱhe ya maitele a u ṋetshedzwa ha tshumelo ane a vhea "Vhathu phanḓa" kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine muvhuso wa ita. Ndi ngazwo hu na dzina BATHO PELE.
Batho Pele i katela maitele o ṱanganelanaho ane a vhea khwaṱhisedzo kha milayo ya malo na zwine ha tendwa khazwo zwo tiwaho zwine zwa khwaṱhisedza Mulayotibe wa Pfanelo ure ngomu kha Ndayotewa yashu. Muvhuso na vhashumeli vha lushaka vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ṱanganedze dzimbilahelonahonevhadzivhonesatshikhalatshaurivhakhwinifhadzetshumelo.Vhateaushumananadzimbilahelo u itela uri vhuṱudzeṱudze vhu kone u vhonala nahone vhu lulamisiwe nga u ṱavhanya u itela mbuelo kha lushaka. Ngeno hu uri, hu na ṱhoḓea ya senthara dza ndondolo ya khasiṱama na Sisiṱeme dzo ṱanganelanaho dza vhuṱoli na phimo. Senthara kana zwipiḓa zwa ndondolo ya khasiṱama zwi tea u shumisana tsini na tsini na vhurangaphanḓa musi vha tshi khou shumana na mbilahelo dzoṱhe dzo ḓiswaho nga lushaka, vhane vha vha vhawana tshumelo vhashu. Hu na uri zwine ra tenda khazwo zwo tiwaho, zwi khwaṱhisedza vhuvha ha u wela fhethu, u shumela na u londola vhaṅwe vhadzulapo nga riṋe.
hodea ya u shumisana na mihasho ya Zwigwada zwa Vhulamukanyi sa vha Tshumelo ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe (SAPS), Tshumelo ya Vhulamukanyi, vhurangaphanḓa ha Mbilahelo ho Imaho nga hoṱhe na Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa kha u bveledzwa ha zwire ngomu tshibugwanani hetshi.
Ndi khou ṱoḓa u isa dzi ndivhuwo kha miraḓo ya thimu ya Tshigwada tsha zwa Vhulamukanyi na vhashela mulenzhe vhoṱhe vho ita mushumo wa ndeme wa u ita uri hetshi tshibugwana tsha vhuvhili tshi bvelele.
Dzi ndivhuwo khulwane vhukuma kha vhoṱhe vho shelaho mulenzhe zwihulwane kha u anḓadza tshibugwana tsha u thoma tsho ḓitikaho nga tshumelo dza Tshigwada tsha Matshilisano, maanḓa vha Tshumelo dza Mafhungo a Vhudavhidzani ya Muvhuso (GCIS), mihasho ya muvhuso wa vhukati na ya Mavunḓu, mimasipala, Vhashumi vha Mveledziso ya Lushaka, midia na madzangano maṅwe a lushaka.
Minisiṱa WA TSHUMELO YA LUSHAKA NA VHULANGULI
Milayo miswa na tshumelo zwi nga ita uri vhutshilo haṋu vhu leluwe ARALI
ni tshi kona u zwi shumisa. Kovhekanani haya mafhungo na vhaṅwe - nga maanḓa vha sa koni u vhala.
Mulayo u imelela iṅwi
Isani Ndaela ya Tsireledzo mapholisani. Vha humbeleni uri vha ni isele Ndaela iyo ya Tsireledzo.
Tshumelo dza u ni thusa
Arali no fariwa, humbulani:
Mapholisa vha tea u ni vhudza uri no vhewa mulandu wa mini. Arali vha sa ni vhudzi, vhudzisani. Arali vha ḓi bvela phanḓa na u sa ni vhudza, vha ita zwithu zwi si ho mulayoni. Vhudzani madzhisiṱaraṱa.
Ni nga ḓiimelela, fhedzi zwi khwine kanzhi u vha na .oyara. Arali ni sa koni u swikelela mbadelo dzayo, nahone arali ni tshi tendelwa, khothe i nga ni ṱolela .oyara u bva kha Thusedzo ya Mulayo. Lavhelesani siaṱari 54.
Mulayo u ṋetshedza u thomiwa ha Senthara dza Vhulamukanyi ha Vhana dza One-Stop, hune ṅwana o fariwaho a nga asesiwa, a asesiwa lwa u thoma, a fariwa u swikela ḓuvha ḽa tsengo nahone a gwevhiwa, zwoṱhe nga fhasi ha thanga nthihi.
Ndi isa mbilahelo kha nnyi?
U Shuma na dzikhothe
Khaya o vha o fariwa a vhewa mulandu muhulwanesa wa u binya. Zwo ralo, kheisi yawe i ḓo isiwa Khothe Khulwane. Kha u thetsheleswa ha u thoma ha mulandu wawe, o ana uri ene ha
Vhunzhi ha vhathu, vho malanaho nga u ṱanganyela thundu, vha wana uri hei nḓila ya konṱiraka ya mbingano i a vha thithisa, nahone vha tama u tshintsha. U malana nga u ṱanganyela thundu zwi amba zwauri nyito iṅwe na iṅwe ya bindu, zwi tshi katela u renga ndaka, ine ya khou itwa nga muṅwe mufarisi zwi ṱoḓa tsaino ya muṅwe mufarisi. Kha vhathu vhanzhi hezwi a zwi konadzei.
Zwi a konadzea u shandukisa vhuimo ha mulayo ha mbingano, fhedzi zwi a ḓura. Zwi ṱoḓa fhedzi .oyara, nahone zwi itwa nga kha Khothe Khulwane.
Vhunzhi ha dziyunivesithi dzi na kiḽiniki ya Thusedzo ya Mulayo.
Ivhani na vhuḓifhinduleli ha uri vhe vha vha vho fariwa vha dzhenisa hani lushaka hafhu. Wanulusa zwinzhi nga ha u thetsheleswa ha bodo dza parolo na foramu dza nyambedzano kha webusaithi www.dcs.gov.za
<fn>WWA-Tshivenda nomination form.txt</fn>
Dzina la Masipala/NGO/Dzangano; hu tshi katelwa na magudedzi kana yunivesithi na zwikolo / Tshigwada tshaTshitshavha tshi nangaho thandela:
Vhukwamani:
Thandela ya/dza u kunakisa madi
U kunakiswa ha milambo
NDIMA B: ZWI ITAHO URI THANDELA I/DZI NANGWE
I tikedza zwipikwa zwa lushaka siani la ndangulo ya zwa madi
I tutuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha
I tutuwedza vhafumakadzi kana zwigwada zwa vhafumakadzi uri zwi shele mulenzhe kha sekhithara ya zwa madi
Kha vha ise fomo dzavho dza u nanga ofisini dzo nwalwaho afho fhasi. U divha zwinzhi, kha vha kwame muimeli wa ofisi ya vundu ya Muhasho wa zwa Madi o nwalwaho afho fhasi:
NDIMA E: TSHIITISI TSHI ITAHO URI VHA KHETHE THANDELA IYI/IDZI
Kha vha .nwale zwidodombezwa zwa thandela. Kha vha .nwale zwidodombezwa zwi sumbedzaho uri thandela yo/dzo thusa zwingafhani kha sekhithara ya zwa madi. Kha vha engedza masia tari arali vha tshi to da tshinwe tshikhala u tutuwedza uri ndi ngani vho nanga thandela.
nwe zwidodombezwa zwi fanaho na zwi .
<fn>Women and Parliament Tshivenda.txt</fn>
nDI nGAnI ZWI ZWA nDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHEnELE KHA U SIKA MILAYO?
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa.
U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo. Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoḽisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha. Zwa ndeme ndi zwa uri ṱhoḓisiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo, zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe, U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnḓu, pfunzo na ndondolo.
VHAFUMAKADZI VHA nGA SHELA HAnI MULEnZHE KHA U SIKA MILAYO?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo. Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo.
Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ḽihoro ḽa poḽitiki ḽine vha vhona u nga ḓi nga imela zwavhuḓi kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni. Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ḽihoro ḓe vha ḓi khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwaḽo, Vhafumakadzi vho no ḓi swika kha vhuimo ha nṱhesa nga hei nḓila,
Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miṱangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha. Arali fhungo ḽa vha ḓi na dzangalelo ḽihulwane ḽa tshitshavha, Komiti i re kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa. Tshitshavha tshi nga ṱalutshedza Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelese ya Buthano ḽa Lushaka kana Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao. miraḓo ya tshitshavha vha nga kwama muraḓo wa Phalamennde u ṱahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipiḓa tsha mulayo.
nDI MBETSHELWA DZIFHIO DZA nDAYOTEWA DZI ITAHO URI VHAFUMAKADZI VHA SHELE MULEnZHE?
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu, zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo. Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u khwaṱhisa u farwa ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u fana. A u tendeli u khethulula hu si ha vhuḓi ho sendekaho kha murafho, .ibulambeu na mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eḓana kha masia oṱhe a tshitshavha. Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi. Hezwi zwi katela, vhukati ha zwiṅwe, Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe. U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa, Afurika Tshipembe ḓo ḓikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW) na Platform of Action, ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women. Afurika Tshipembe ndi tshipiḓa tsha dziṅwe mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi, sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika (SADC).
nDI ZWIFHIO ZWIVHUMBIWA ZWIHULWAnE ZWInE VHAFUMAKADZI VHA nGA DZHEnELA U SIKA MILAYO?
nḓila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho. nḓila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Khetho dza lushaka dzi ḓea vhathu vhoṱhe vha miṅwaha ya u fhira 18 u voutela ḽihoro ḽine vha ḓi funa. Vhafumakdzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u ṱuṱuwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nṱha mveledziso ya vhafumakadzi.
Phalamennde ya vhuḽa yo vhumba Komiti dzi tevhelaho dzine dza shuma thwii na mafhungo a kwamaho vhafumakadzi:
Komiti ya u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakdzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Komiti ya u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu.
NDI KHAEDU DzIfHIo DzINE VHAfUMAKADzI VHA ṱangana
NADZO MUSI VHA TSHI DZHENELA kHA U SIkA MILAYO?
Nga nnḓa ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe, vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku kha u dzhia tsheo. Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme, khaedu khulwanesa ndi vhushai. Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe, nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani.
U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo, maḓi na ndondolo zwo ṱuṱuwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu, murafho na vhushaka ha kilasi. U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshoṱhe kha u sika milayo, u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa. Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo.
Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maan.afhadzwa lwa ikonomi. Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha ḽa Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe. Ri tshi ya phanḓa, HIV/EIDZi i khou fara vhafumakadzi vhanzhi, nga maanḓa vhafumakadzi vhaṱuku vha re kha vhukale ha u beba.
<fn>Youth and Parliament Tshivenda.txt</fn>
Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano ḽa Lushaka na Komiti ya u ṱoḓisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa. Komiti hedzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhaṱuku.
Nga maanḓa oṱhe a u sika milayo, Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u ṋewa maanḓa ha Vharema ha Ikonomi ho ṱanµavhuwaho wa 2003, Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi.
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi, Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango.
Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha
Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha nga dzhenela hani kha Phalamennde nga dzhenela hani kha Phalamennde
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maanḓa, hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u p. "Vhu.umanyi ha muraḓo" ine khayo vhaswa vha nga ṱangana na muraḓo wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho. Vha nga ita uri vha p.we nga u ṋetshedza vhup.wa nga u tou amba kana u ṅwala.
Vhaswa vha vha tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela miṱangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone, nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u di.ama na u .iman.afhadza vhone vhane.
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho, sa tsumbo, Phalamennde ya Vhaswa ( ine ya vha hone nga ṅwedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi, na matshimbidzele o itelwaho vhone.
Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo, ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhup.wa nga vhathu, u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dzinwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu.
Bambiri iḽi ḓi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshio.si dza Afurika Tshipembe
<fn>boabab_tshivenda.txt</fn>
Hetshi ndi tshiala tshine tsha ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho itaho zwimangadzo. Tshiala itshi tshi ṋewa vhathu vho sumbedzaho vhukoni ha nṱhesa. Tshiala itshi tshi ṋekedzwa vhahali kha khethekanyo dzi tevhelaho:
Bindu na ikonomi
Tshumelo dza tshitshavha.
Nyimele
Khethekanyo 1 = Mueletshedzi Muhulwanesa wa Tshiala tsha Muvhuyu (Musuku)
Khethekanyo 2 = Mueletshedzi Muhulwane wa Tshiala tsha Muvhuyu (Si?iva)
Khethekanyo 3 = Mueletshedzi wa Tshiala tsha Muvhuyu (Bronze).
Zwiga / tshivhumbeo
Tshiga
Tshiala itshi tshi ṱuṱuwedzwa nga muri wa Muvhuyu une wa vha muri wa Afrika. Muri uyu une nga tshikhuwa wa vhidzwa Baobab ndi muri une wa vha na ngano dzi sa fheli. Muvhuyu ndi muri u ambeswaho ngawo u fhira miṅwe miri dzhangoni ḽa Afrika ngauri ndi muri wa vhutshilo, wa dovha wa vha mushonga nahone ndi muri wa ndeme kha vharema. U konḓelela hu sumbedzwaho nga uyu muri musi u tshi aluwa ndi tsumbo ya tshumelo ya nṱha kha vhane vha ṋewa itshi Tshiala kha zwe vha itela shango ḽa Afrika Tshipembe. Tshumelo ine ya itwa i dovha ya vha tsumbo ya u konḓelela na tshiimo tsha vhathu vha Afrika Tshipembe.
Muvhuyu ndi muri wa ndeme kha ndimo na Vhusimamaḓaka dzhangoni ḽa Afrika. Makwati a Muvhuyu a shumiswa u ita zwiambaro na thambo dza u vhofha zwithu. Mitshelo ya Muvhuyu, ine ya vhidzwa mbuyu, i a ḽiwa ngeno thambo dza mbuyu dzi tshi vhasiwa. Midzi yo ṱanµavhuwaho ya uyu muri, nahone yo khwaṱhaho, i tikedza muri uyu muhulu une wa shumiswa sa khoro nga zwitshavha zwa vharema.
Zwiga
Tshivhumbeo tsha thikho tsha makwati - makwati a Muvhuyu: makwati a Muvhuyu a shumiswa u ita thovho na miṅadzi .
Tshiangaladzi
Tshifanyiso
Luswayo kha Mukulo
<fn>framework_tshivenda1.txt</fn>
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
PHOLISI YA LUAMBO YA
LUSHAKA
ZWI RE NGOMU
MUTEVHE WA DZIAKHIRONIMI
KHETHEKANYO YA 1 MUTHEO NA VHUNGOMU
U ya nga vhusimamilayo
KHETHEKANYO YA 2 ZWITEN WA ZWIHULWANE ZWA PHOLISI
Dzindivho
Milayo
Tshikoupu
KHETHEKANYO YA 3 U BVELEDZISA VHUKONI HA VHASHUMI
KHETHEKANYO YA 4 ZWITIRATHEDZHI ZWA U SHUMISA
MUTEVHE WA MAIPFI NA T=HALUTSHEDZO DZAO
Luambo lwa muthu kanzhi ndi tshithu tsha vhut= hogwa nga nd=ila dzo fhambanaho: ndi tshithu tsha tsiko tshine muthu mun we na mun we o takalaho a vha natsho, tshine ra tshi shumisa kha u bvisela khagala ndavhelelo dzashu na vhud=ilisi hashu, u bula mihumbulo yashu na ndeme dzashu, na u bvisela khagala tshenzhemo dzashu na mikhwa kana vhud=ifari hashu, na u fhat= a tshitshavha tshashu na milayo I tshi laulaho. Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo. Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa.
Ndi d=ikukumusa nga maand=a ngauri nga murahu ha vhudavhidzani he ha vha hone, ri kona u d=ivhadza nga ha furemiwekhe ya luambo ya lushaka ya Afurika Tshipembe. Izwi ndi magumo a maitele e a thoma nga n waha wa 1995 musi ndi tshi thola Tshigwada tsha Mishumo ya u Pulana Luambo (LANGTAG) uri tshi netshedze ngeletshedzo malugana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka na vhupulani ha luambo. Izwi zwo vha zwa vhut= hogwa musi hu tshi sedzwa (a) u sa t=anganedzwa ha u fhambana ha nyambo hune ha vha hone na mihumbulo ya uri u shumisa nyambo zwi a d=ura ine ya vha hone kha dzin we khethekanyo dza vhathu, na (b) u sasaladzwa ha u shumiswa ha luambo luthihi fhedzi Afurika Tshipembe kha khethekanyo dzo fhambanaho.
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo. Iyi furemiwekhe ya pholisi ndi yone mutheo wa ndangulo ya zwiko zwashu zwa nyambo dzo fhambanaho na u swikelelwa ha ndivho ya muvhuso ya u t=ut= uwedza kana u isa phand=a demokirasi, vhulamukanyi, ndingandinganyo na vhuthihi ha lushaka. Izwi ndi zwone zwo t=ut= uwedzaho u iswa phand=a ha nyambo dza tshiofisi dza 11 kha pholisi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki. Musi ndeme ya luambo I tshi tsa, na tshiimo tshalwo tshi a tsa. I dovha hafhu ya dzhiela nt= ha tshumisano ya mashango na uri nyambo dzashu dzapo na dzone dzi shumisiwe kha masia a thekhinolodzhi ine ya khou aluwa nga u t= avhanya. Iyi furemiwekhe ya pholisi I d=o khwat= hisedza tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza Afurika Tshipembe.
Ndi na fulufhelo == he vha Afurika Tshipembe vha d= anganedza iyi la uri vhadzulapo vhot=o tfuremiwekhe sa yavho. Ndi fulufhela uri nga u shumisana, ri tea u vhona uri iyi pholisi I a ri shumela na u d=ikukumusa ngayo na u bvisela khagala zwine ra vha zwone sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
KHETHEKANYO YA 1: MUTHEO NA VHUNGOMU
Nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe dzi henefha kha 25 u ya kha 30. Kha dzenedzo dza 11 dzo netshedzwa tshiimo tsha tshiofisi u ya nga Khethekanyo 6 ya Ndayotewa (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), vhunga tshumiso yadzo I tshi angaredza 98% ya vhathu vhot=he.
Nyambo dza 11 dza tshiofisi ndi Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi (Dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshinguni); Tshisuthu, Tshisuthu tsha Devhula, Tshitswana (dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshisuthu); Tshivend=a , Tshitsonga, Tshiisimane na Tshivhuru.
Zwa zwino hu na t=hod=ea khulwane malugana na u lingedza nga nd=ila dzot= he u bveledzisa nyambo dzapo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule u itela u t=ut=uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi u itela u vhofholola vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u shumisa nyambo dzine dza si vhe dzapo sa dzone nyambo dza tshiofisi dza shango.
U swika zwino ndangulo ya u fhambana ha nyambo kha muvhuso wa kale yo itwa uri I vhe I lemelaho nga u shaea ha pholisi ya luambo yo t=alutshedzwaho zwavhud=i. Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano, zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu.
Iyi pholisi a I t=ut= uwedzi fhedzi tshumiso ya nyambo nnzhi, I dovha hafhu ya t=ut= uwedza na tshumiso ya nyambo dzapo sa nyambo dza tshiofisi u itela u t=ut= uwedza vhuthihi ha lushaka. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha u t= anganedzwa ha nyambo dzo fhambanaho, vhulamukanyi ha vhathu, mulayo malugana na tswikelelo kana tshumiso nga u lingana ya tshumelo dza muvhuso na mbekanyamushumo, na u t= honifha pfanelo dza luambo.
Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa.
U bva tshee ha swika Madatshi Afurika Tshipembe nga 1652, nga zwifhinga zwa muvhuso wa Mabirithishi nga u tevhekana, Yunioni ya Afurika Tshipembe na u thomiwa kana u simiwa ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe na muvhuso wa khethululo, pholisi ya luambo ya muvhuso na vharangaphand=a vho kundwa u vhona phambano ya nyambo dza Afurika Tshipembe. Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi.
Zwe zwa buliwa afho nt= ha zwo ita uri hu vhe na u sa lingana ha nyambo na u shumiseswa ha dzin we nyambo u fhira dzin we he u shumiseswa ha Tshivhuru na Tshiisimane zwa bveledza u sa lingana vhukati ha idzi nyambo na nyambo dza Afurika Tshipembe.
Ngauralo, pholisi dza luambo dza muvhuso wa tshit= alula na dza koloni khathihi na dza polotiki na dza matshilisano na ikonomi, dzo ita uri hu vhe na mutevhe wa nyambo dzi sa lingani zwe zwa sumbedza u sa lingana ha tshaka na maimo zwine zwa wanala kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe.
Izwi zwot= he ndi zwone zwo vhangaho itshi tshiimo tsha nyambo dzapo na vhathu vho fhambanaho na tsha zwin we zwigwada zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule hu tshi katelwa Mabofu na Madzingand=evhe - zwa t=ut= uwedza uri nyambo dza Afurika dzi ambiwe nga nd=ila I si yavhud=i, hu si nga vhaambi vha Tshivhuru na Tshiisimane fhedzi, na nga vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Afurika vhone vhane.
Itshi tshiimo tsho naniswa nga zwiimiswa zwa phuraivete na zwa muvhuso zwine zwa vha na dzema =la u dzhia tsheo dza nyambo zwi songo thoma zwa pulana hu tshee na tshifhinga dzine dza hanedzana na ndayotewa na t= hod=ea dza nyambo nga n wambo wa u sa humbulela zwa matshelo na milayo ya malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi.
U ya nga vhusimamilayo
Khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa I netshedza furemiwekhe ya mulayo khulwane ya nyambo nnzhi, mveledziso ya nyambo dza tshiofisi na u t=ut=uwedza t= honifho na u kond=elela u fhambana ha nyambo dza Afurika Tshipembe. I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka.
Ndayotewa I ombedzela uri nyambo dzot=he dza tshiofisi dzi fanela u wana t= honifho I linganaho' na u farwa nga nd=ila I linganaho, nga u t=ut=uwedza tshiimo na u shumisa nyambo dzapo. Muvhuso u tea hafhu u shumisa vhusimamilayo na vhun we vhukando u langa na ut=ola tshumiso ya nyambo dzapo dze kale dza vha dzi sa dzhielwi nt=ha.
Ndayotewa I laela uri hu vhe na tshanduko kha tshiimo tsha nyambo kha shango =lot=he, nga u dzhiela nt=ha zwa politiki na zwa matshilisano zwa zwigwada zwa nyambo dzine na zwino dza kha d=i vha dzo thudzelwa kule ho sedzwa "t= hod=ea dzo buliwaho dza zwitshavha na zwi tan waho nga zwigwada.
Khethekanyo 6 ya Ndayotewa I t=od=a nd=ila dzine dzi nga shumiswa malugana na u bveledziswa ha idzi nyambo dzapo.
Khethekanyo 6 na I na t=hod=ea dzine dza tshimbilelana na luambo dza mivhuso ya vhukati na ya vund=u, hune mihasho ya muvhuso ya tea u shumisa nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha mbili.
Zwin we zwi kwamaho luambo zwo teaho zwo buliwa hun we kha Ndayotewa. Khethekanyo 9 I tsireledza malugana na tshit= alula u ya nga luambo, hone khethekanyo 30 na 31 I tshi kwama pfanelo dza vhathu malugana na u shela mulenzhe kha zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo khathihi na u d=iphina. Khethekanyo 35 na I amba nga ha pfanelo dza vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhathu vho hweswaho milandu, hu tshi khou ombedzelwa nga maand=a pfanelo ya tsengo kwayo na uri matshimbidzele a t= alutshedzwe nga luambo lune muthu onoyo a lu takalela.
Muhasho wa Pfunzo wo bveledza 'Pholisi ya Luambo Pfunzoni (LiEP), ine ya ombedzela tshumiso ya nyambo nnzhi sa nyengedzedzo ya u fhambana ha mvelele na tshipid=a tshihulwane tsha u fhat= a Afurika Tshipembe =lisi na tshit= alula. Naho muhumbulo muhulwane hu u guda na u gudisa nga luambo lwa hayani, vhagudiswa vha dovha hafhu vha t=ut= uwedzwa uri vha gude dzin we nyambo. Iyi pholisi I kwama zwithu zwi no nga sa nyambo dza u guda na u gudisa kha zwikolo zwa muvhuso, kharikhula dza tshikolo, mishumo ya zwa luambo ya mihasho ya pfunzo ya vund=u na khoro dza u langa zwikolo.
KHETHEKANYO YA 2: ZWITEN WA ZWIHULWANE ZWA PHOLISI
Zwipikwa
Pholisi ya luambo I dzhiela nt= ha zwo netshedzwaho nga ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi nahone I shumisana na ndivho dza muvhuso dza zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki na dza nyaluwo ya pfunzo. Ndivho dzayo ndi dza u -
alusa kana u t=ut=uwedza tshumiso ya nyambo dza tshiofisi dza 11;
khwinifhadza nyambo dzapo dza tshiofisi dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na dzin we;
thoma na u vhulunga vhudavhidzani ha vhut= hogwa nga ha nyambo nnzhi nga nyambo dzot=he
U alusa ndangulo yavhud=i ya luambo ya tshumelo dza muvhuso u itela u fusha t= hod=ea na ndavhelelo dza dzikhasitama.
Milayo
Pholisi ya luambo yo thewa kha milayo I tevhelaho:
Phulufhedziso kha u isa phand=a kana u alusa ndingandinganyo ya nyambo na pfanelo dza luambo sa zwine zwa t=od=iswa zwone nga muvhuso wa demokirasi;
U shumisana malugana na u isa phand=a nyambo nnzhi dzo buliwaho kha ndayotewa;
U thivhela u shumiswa ha luambo lufhio kana lufhio nga nd=ila I si yone, u itela u kandeledza na u khethula na;
U t=ut=uwedza tshumelo yo d=isendekaho nga vhathu musi hu tshi khou rerwa kana u lugisa zwine zwa vha kwama, t= hodea na ndavhelelo dza nyambo nnzhi dzo fhambanaho nga u davhidzana tshifhinga tshot=he.
Nd=ila I katela zwi tevhelaho:
U thola vhad=ivhi vha luambo uri vha thuse kha maitele a u bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa nyambo nnzhi nga u ita risetshe na u phad=aladza mawanwa kana mvelelo.
U ita tsedzuluso dza pholisi u itela u t= ola mvelaphand=a malugana na u vha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi re na nyambo nnzhi.
U t= anganedza uri nd=ila ine ya shumiswa nga vhadzulapo ya u t=ut=uwedza nyambo nnzhi ndi yone ya vhut= hogwa, ho lavheleswa phambano khulwane ine ya vha hone kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. I tea u vha nd=ila ine ya shumiswa hot=he nahone ya vhushela mulenzhe kha u pulana luambo na tshumiso ya pholisi ine ya t=anganyisa zwavhud=i vhukoni ha thekhinikhala ha u pfukhisa nd=ivho na vhukoni.
Tshikoupu
Tshikoupu tsha pholisi
Tshikoupu tsha pholisi tshi nga nd=ila I tevhelaho:
Zwivhumbeo zwot=he zwa muvhuso (muvhuso wa lushaka, wa vund=u na wapo), khathihi na zwin we zwiimiswa zwa muvhuso kana zwine zwa ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo zwi a vhofhiwa nga iyi Furemiwekhe ya Luambo.
Malugana na u t=ut= uwedza nyambo nnzhi, mavund=u a d=o bveledza pholisi dzine dza tshimbilelana na milayo ine ya vha kha iyi Furemiwekhe ya Pholisi, a tshi dzhiela nt= ha nyimele ya madzingu ayo, t=hod=ea dza vhadzulapo na ndavhelelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Muvhuso wapo u d=o ta tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo zwine zwa wanala ngomu ha furemiwekhe ya pholisi ya luambo I konisaho. Musi hu tshi tiwa tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo, muvhuso wapo nga u davhidzana na vhadzulapo nga u t= and=avhuwa, u tea u bveledza, u and=adza na u shumisa pholisi ya nyambo nnzhi.
Luambo lun we na lun we lwa tshiofisi arali lwo humbelwa lu d=o shumiswa kha zwot= he zwa mulayo, hu tshi katelwa na nyand=adzo dza Hansard, vhunga zwo fanela: Tenda kha vhusimamilayo ha mavund=u , nyimele ya vha yone ine ya d=o ta uri ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa.
Muvhuso u d=o t=ut= uwedza, na u thusa hune zwa vha zwo tea, mabindu a phuraivete u bveledza na u shumisa pholisi dzavho dza luambo dzine dza tshimbilelana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka.
U t=ut=uwedza nyambo nnzhi, iyi pholisi I ta tshumiso ya nyambo dzo fhambanaho kha zwivhumbeo zwa muvhuso nga nd=ila I tevhelaho:
Nyambo dzine dza shumiswa/ nyambo dza u rekhoda: Tshivhumbeo tshin we na tshin we tsha muvhuso tshi tea u tendelana nga ha luambo kana nyambo dzine tsha d=o dzi shumisa (kha zwa vhudavhidzani ha nga ngomu na vhudavhidzani vhukati ha mihasho): Tenda hune zwa konadzea, ha sa d=o vha na muthu na muthihi ane a d=o thivhelwa u shumisa luambo kana nyambo dzine a dzi takalela. Malugana na u tshimbidza mit=angano kana u ita min we mishumo hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot= he u shumisa zwa u konadzisa luambo zwi no nga sa vhufhinduleli na /kana vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi ha u hevhedza) hune zwa konadzea.
Vhudavhidzani na vhadzulapo: Kha vhudavhidzani ha tshiofisi, hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo. Vhudavhidzani hot= he vhune ha itwa nga mulomo kana nga u tou amba vhu tea u vha nga luambo lwa tshiofisi lune lwa takalelwa nga vhathetshelesi. Arali zwo tea hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot= he u shumisa tshumelo dza u konadzisa luambo dzi no nga sa vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi nga lut= ingo na ha u hevhedza) hune zwa konadzea.
Nyand=adzo dza muvhuso: Mbekanyamushumo ya u and=adza ya Nd=ila yavhud=i ya u Shumisa Nyambo nnzhi I tea u tevhedzelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka hune ha wanala uri nyand=adzo a dzi t=od=ei nga nyambo dzot= he dza tshiofisi dza 11.
Hune tshumelo ya muvhuso kha vhuimo vhufhio kana vhufhio ya t= od=a vhudavhidzani ha mafhungo nga vhud=alo, vhudavhidzani honoho ha mafhungo vhu d=o tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dza 11, hone kha mavund=u vhu tshi tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dzo themendelwaho.
Hune ha wanala uri man walo a muvhuso ha nga d=o bveledzwa nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11, mihasho ya muvhuso wa lushaka I d=o and=adza man walo nga khathihi nga nyambo dzi si ho fhasi ha dza rathi. Nyambo dzi d=o nangiwa nga nd=ila I tevhelaho:
Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Tshinguni (Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi);
Hu d=o shumiswa mulayo wa u sielisana musi hu tshi nangiwa nyambo malugana na u and=adzwa ha man walo a muvhuso nga nyambo dza Tshinguni na Tshisuthu.
Vhudavhidzani ha dzitshaka vhu d=o vha nga Tshiisimane (English) kana nga nyambo dzi takalelwaho nga mashango kana madzangano a kwameaho
KHETHEKANYO YA 3: U BVELEDZISA VHUKONI HA VHASHUMI
U thoma u shuma ha pholisi ya luambo zwi d=o engedzedza t= hodea ya tshumelo dza vhufhinduleli, nga maand=esa nga nyambo dzapo. Hu d=o tea u engedzwa nd=ivho ya vhufhinduleli kha idzi nyambo kha mihasho ya muvhuso na kha vha shumaho nga luambo vha mahayani vhane vha nga sa vhafhinduleli, vhakhakhululi na vhad=ologi. U engedzea ha t=hod=ea ya tshumelo dza vha shumaho nga luambo vha phurofeshinala hu d=o t=od=a uri vha netshedzwe vhugudisi malugana na nd=ivho ya mushumo wavho.
U thomiwa ha yuniti dza luambo kha muhasho mun we na mun we wa muvhuso wa lushaka na kha vund=u =lin we na =lin we zwi d=o ita uri mishumo ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I engedzee. Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I d=o t=od=iwa uri I tshimbidze ndangulo ya u shumiswa ha pholisi nga u tshimbidza (a) vhugudisi ha vhashumi vha yuniti ya luambo malugana na zwa u pulana luambo na (a) u tikedza mbekanyamushumo dza mushumo dza idzi yuniti. NLS I d=o dovha hafhu ya vha na vhud=ifhinduleli ha u tshimbidza mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi ha vhufhinduleli, vhukhakhululi na vhud=ologi na u bveledza milayo ya kushumele malugana na zwi kwamaho khwalithi.
Masia a theminogirafi na theminolodzhi na one a d=o kwamiwa. U engedzea ha mushumo wa vhufhinduleli hu d=o t=od=a uri mveledziso ya theminolodzhi kha nyambo dza tshiofisi na Mbulungelo ya mathemu ya Lushaka (National Termbank) zwine zwa kona u swikelelwa nga muvhuso na vha shumaho nga luambo vha mahayani zwi t= avhanyisiwe.
Muelo wa yuniti dza luambo u d=o tiwa nahone hu d=o thomiwa nga vhugudisi ha vhukoni kana zwikili kha i=li sia ho lavheleswa nomboro ya nyambo dza tshiofisi dzine dza d=o shumiswa. Hune yuniti ya vha I na vhashumi vha phurofeshinala vhana kana u fhira, hu d=o t=od=ea dzikilaka
U bveledza vhukoni ha u konadzisa luambo kha masia o buliwaho hu d=o itwa nga tshumisano na vhanetshedzi vha tshumelo vha no nga sa vha zwiimiswa zwa theshiari zwine zwa netshedza mbekanyamushumo dzo tendelwaho nga SAQA na khoso dza zwa luambo, vhufhinduleli na vhukhakhululi, vhud=ologi, vhupulani ha luambo, theminogirafi na lekizikhogirafi.
KHETHEKANYO YA 4: ZWITIRATHEDZHI ZWA U SHUMISA
U thoma u shumiswa ha pholisi nga u tevhekana ha tshifhinga tshipfufhi, tsha vhukati na tshilapfu ndi tshitirathedzhi tshine tsha takalelwa kha levhele dzot= he.
Zwivhumbeo zwa muvhuso zwi d=o newa tshifhinga tsha u pulana migaganyagwama yazwo nga u engedzedza nga zwit= uku mikovhe nga tshifhinga tsha MTEF na mishumo ya u pulana zwine zwa tshimbilelana na zwiko zwine zwa t=od=ea malugana na uri hu vhe na u thoma u shumiswa ha pholisi havhud=i,
Nd=ila dza u langa malugana na u vhona uri hu bveledzwa tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhululi ya khwalithi.
Nga u shumisana na PanSALB, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u d=o langa u bvela phand=a na u vhiga nga zwifhinga zwo tiwaho kha vhahulwane vhot= he vho teaho.
U sedzuluswa ha pholisi hu d=o itiwa tshifhinga tshot=he nahone hu d=o itwa themendelo dza u ita dzitshanduko hune zwa vha zwo tea uri migaganyagwama I lugiswe nga nd=ila yo teaho.
Dziinifurasitirakitsha dzine dza t=od=ea malugana na u shumisa pholisi dzi d=o thomiwa. Izwi zwi katela u thomiwa ha yuniti dza luambo kha mihasho yot= he ya lushaka na kha mavund=u u itela u langa kana u tshimbidza -
Vhudavhidzani nga mulomo ha nga ngomu ha mihasho na ha vhukati ha mihasho kha masia ot= he a muvhuso;
Vhudavhidzani ha u n wala ha nga ngomu ha muhasho na ha vhukati ha mihasho kha masia ot= he a muvhuso;
Vhudavhidzani ha mulomo na vhadzulapo;
Vhudavhidzani ha u n wala na vhadzulapo; na
Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea.
Zwin we zwine zwa d=o shumiswa ndi Khoudu ya Vhud=ifari ya Luambo ya Vhashumi vha Muvhuso, u thomiwa ha Khoro ya Vha shumaho nga Luambo ya SA, Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut= ingo ya Afurika Tshipembe, tshitirathedzhi tsha mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na tshitirathedzhi tsha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu.
Vhun we vhud=ifhinduleli ha muvhuso malugana na tshumiso ya pholisi ya luambo ya lushaka ndi vhu tevhelaho:
U tikedza mveledziso ya vhashumi vhane vha t=od=ea malugana na u shumisa zwavhud=i nyambo nnzhi.
U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo, ndi uri, mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi, nga mveledziso na mulayo wo teaho.
U thusa mbekanyamushumo dza u lugisa malugana na nyambo dzapo dzo thudzelwaho kule, ndi uri, Nyambo dza Afurika na dza Khoi, San na Nama, na nyambo dza Zwand=a dza Afurika Tshipembe; na
U tikedza kana u thusa kha u guda na u gudisa nyambo dzot=he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe kha levhele dzot= he dza u dzhena tshikolo.
MUTEVHE WA MAIPFI NA T=HALUTSHEDZO DZAO
Nyambo mbili Tshumiso ya nyambo mbili ( a zwi kombetshedzi uri muthu a vhe na vhukoni vhu linganaho kha dzot=he)
Ndingandinganyo U ita zwithu nga nd=ila kwayo, u sa vha na tshit=alula; u sa dzhiela zwin we zwithu fhasi;
Nd=ila yo teaho ya u shumisa nyambo nnzhi Zwi amba u nanga nyambo kana luambo kha tshiimo tsho tiwaho, zwi tshi laulwa nga fhethu hune luambo lwa shumiswa hone, tsumbo, mushumo, vhathetshelesi na mulaedza zwine zwa d=o shumiswa.
Nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule Afurika Tshipembe, idzi nyambo ndi dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi nga muvhuso wo fhiraho. Nga mulandu wa zwenezwo, dzo vha dzi sa shumisiwi kana u bveledziswa uri dzi shumisiwe kha midia, pfunzo (nga murahu ha pfunzo ya u thoma ya tshikolo ya phuraimari), kana kha masia a muvhuso kana a ikonomi a vhut=hogwa. Ho netshedzwa thikhedzo t=hukhu malugana na mveledziso ya vhutsila ha u amba kha idzi nyambo. Dzi katela nyambo dzapo, nyambo dza vhufa na SASL.
Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu Tshumiso ya nd=ivho ya luambo kha mveledziso ya sisiteme ya khomphwutha ine I nga kona u d=ivha, na u pfesesa na u bveledza nyambo dza vhathu nga zwivhumbeo zwot=he; ndi uri u bveledziswa ha zwishumiswa zwine zwa d=o ita uri vhathu vha kone u davhidzana na khomphwutha.
U lingana ha nyambo U ya nga t=honifho, nyambo dzot= he dzi a lingana. U farwa nga u lingana ha nyambo mbili kana u fhira, nga maand=esa kha masia a tshiofisi a tshitshavha u fana na mulayo, vhulamukanyi, ndaulo ya vhathu na ndaela.
Ndingandinganyo ya nyambo U konadziswa ha nyambo nga nd=ila kwayo kana kufarelwe kwa nyambo mbili kana u fhira nga nd=ila kwayo. Zwithu zwi no nga sa nomboro ya vhaambi na tshiimo tsha luambo zwi nga t=ut= uwedza pholisi kha u ta masia a tshumiso ya luambo lwonolwo. Tshumiso yeneyo I nga kha d=i vha I sa linganiho. " Muvhuso u nga si kone u shumisa nyambo dzot= he dza vhadzulapo, fhedzi u nga shumisa fhedzi luambo/nyambo lwa/dza tshiofisi, kana dzin we nyambo, nga in we nd=ila"
Vhupulani ha luambo Vhupulani ha luambo vhu nga ha thasululo ya thaidzo dza luambo nga u bveledza dzin we ndivho dza thungo, nd=ila na mvelelo. Vhu katela u laula na u khwinisa nyambo nga mveledziso ya luambo.
Pholisi ya luambo Tsheo ya tshiofisi/mulayo nga ha tshiimo tsha nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa nga vhathu vhane vha amba nyambo nnzhi, tsumbo, uri ndi luambo lufhio lune lwa d=o vha lwa lushaka kana lwa tshiofisi, ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa sa nyambo dza dzingu na uri tshiimo tshadzo tshi d=o vha tshifhio.
Pfanelo dza luambo Milayo ine ya ta tshiimo tshine khatsho vhadzulapo vha nga d=inangela nyambo.
Yuniti dza nyambo Mazhendedzi a muvhuso kha mihasho na mavund=u ane a shuma nga zwa luambo zwo tiwaho zwa muhasho wonoyo na /kana vund=u zwine zwa bva kha Pholisi ya Luambo ya Lushaka na u davhidzana na min we mihasho nga zwa luambo.
Luambo lwo thudzelwaho kule Luambo lwa tshiofisi lune lwa si shumisiwe kha zwa tshiofisi kana lune tshumiso yalwo ya si t=ut= uwedzwe kha zwa fomala (tsumbo, pfunzo, t=hogomelo ya mutakalo). U thudzelwa kule kanzhi hu ambiwa u dzhielwa fhasi ha luambo khathihi na vhaambi vhalwo. Tsumbo, Tshitsonga, Tshivend=a, Tshindevhele na Tshiswazi dzi dzhiiwa sa nyambo dzo thudzelwaho kule Afurika Tshipembe.
Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa (luambo lwa u guda) Luambo lwa u gudisa kilasini sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha kharikhulamu na pholisi ya luambo. Luambo lwa u guda lu nga katela uri hu nga kha d=i shumiswa nyambo dzi no fhira nthihi nahone vhagudiswa vha nga shumisa lun we luambo vhuimoni ha lwa tshiofisi.
Nyambo nnzhi Tshumiso ya nyambo mbili kana u fhira nga muthu muthihi kana nga tshigwada tsha vhaambi u fana na vhadzulapo vha dzingu =lene=lo kana lushaka.
Luambo lwa tshiofisi Luambo lune lwa shumisiwa muvhusoni, khothe dza mulayo, pfunzoni, mabinduni, kha midia na kha vhudavhidzani nga u angaredza.
<fn>history_tshivenda.txt</fn>
ivhadzwakale ya Zwiala zwa Lushaka
U vha hone ha Afrika Tshipembe ḓi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu zwo ita uri hu vhe na tsedzuluso ya Zwiala zwa Lushaka. Sisiteme ya kale ya tshiala tshithihi tsha Khuliso na Zwiala zwina zwo vha zwi tsumbo ya zwa mulovha.
Nga ṅwambo wa u ṱoḓa u fhambana na zwa mulovha, Khoro ya Nyeletshedzo siani ḽa Zwiala zwa Lushaka yo ṋewa ndaela, nga Shundunthule 1998, ya u sedzulusa sisiteme ya Zwiala zwa Lushaka na dzipfufho. Ho tiwa komiti ye ya dzhena fhasi kha u ita ṱhoḓisiso dze dza katela nyembedzano vha vhathu shangoni yoṱhe. ṱhoḓisiso dzo sedzana na nḓivho ya ḓivhadzwakale na u kuvhanganywa ha zwiolwa zwa mi.ene na dzimeda.a u itela u olwa ha medaḽa ntswa hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dzo ṋekedzwaho.
Sa tshipiḓa tsha uyu mushumo, Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekinoḽodzhi, nga tshumisano na GCIS, wo ṱoḓisisa zwiṅwe zwiga u itela uri zwiala zwiswa zwi katele vhuvha vhuswa na muya muswa wa shango ḽiswa, Tshigwada tsha vhaḓivhi vha maṅwalo na vhaḓivhi vha zwiga zwa tshirema tsho laedzwa uri tshi sedzane na zwa ndeme zwine zwa katela ḓivhadzwakale na tshenzhemo ya vhathu vha Afrika nahone Afrika Tshipembe ḓi vhe mudzi wa zwoṱhe. Ho humbelwa vhaoli uri vha ole Zwiala zwiswa zwa Lushaka.
Afrika Tshipembe ḓo bvela phanda kha u vha shango ḓi sa khethululi nga muvhala, mbeu na zwine muthu a tenda khazwo. Shango ḓo dzhia buḓo ḽine ḽa khwaṱhisedza vhuthu hashu. Kha ulu lwendo lwa vhuthu, mvelele ntswa ya ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na ṱhonifho ya muya wa muthu, ndi zwone mitheo ya Afrika Tshipembe.
Zwiala zwa lushaka zwo sikwa nga ṱhuṱhuwedzo ya mvusuludzo ya shango ḽashu.
<fn>implem_plan_tshivenda.txt</fn>
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
U SHUMISWA HA PULANE: MUTHEO WA PHOÞISI YA LUAMBO YA LUSHAKA
MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE
ZWI RE NGOMU
FHUNGO ÞA U RANGA ÞA MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE
MUTEVHE WA MAIPFI-TSHIKHAU
 ... Ndivho 1.2 ... U ûetshedzwa ha Phoþisi ya Luambo
Nyambo dzi no shumiswa
Mihasho ya Muvhuso ya Lushaka
Mihasho ya Mivhuso-yapo
Vhudavhizano na miraÿo ya phabuþiki 1.3 ... Fhethu ha tsedzuluso 1.4 ... Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5 ... Tsenguluso ya Muhumbulo 1.6 ... U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo
MADZANGANO/ZWIÝIRAKITSHARA ZWINE ZWA ßO THOMA U SHUMA
Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
Yuniti dza Nyambo
Foramu ya Nyambo ya Lushaka
Mveledziso ya mathemo
Vhugudisi
Luambo lwa Khoudu ya Vhuÿifari ya Vhashumeli vha Muvhuso
Ndaedzo ya tshumelo na tshisiku tsha mafhungo
Vhulanguli na vhusedzulusi
Midia
Mbadelo dzo anganyelwaho
MAHUMBULWA A U PENDELA
MANWELEDZO: PULANE YA U THOMA U SHUMISA
Pulane ya u thoma u shumisa kha mihasho ya muvhuso ya lushaka
FHUNGO . A U RANGA NGA
MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE
Ndi dakalo fulu u ûetshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siüwa nga Minisiýa kha tshino tshifhinga. Hei Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miüwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nÿila dzine dza ÿo shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoþisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiýirakitsha zwine zwa ÿo vha zwone khoûo dza u thoma u shumisa, na nÿila dzine dza nga shumiswa u ýavhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nÿila dzine dza nga shandukisea na u bvela phanÿa. Musi hu tshi sedzwa fhungo þa u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo iþi ndi wone üongo wa u ûetshedzwa ha iyi Phoþisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siüwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nÿila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo, i ÿo shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa ÿo khwaýhisedza u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwaýhisa u ûetshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela ýhoÿea dza vhadzulapo vhoýhe, sa izwi luambo i nÿila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoþisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u ýavhanya.
Nga zwenezwo, ndi ÿo tama u humbela vhashumisani vhoýhe, ho katelwa na zwiýirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwaýhisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu ûetshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhoýhe vha Afrika Tshipembe.
MUTEVHE WA MADZINA-TSHIKHAU
Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipiÿa tsha Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ûea ndeme ya u ûetshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yoýhe i ÿo katela Tshitatamennde tsha Phoþisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono lṄa u siüwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono þa u siüwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro.
Pulane ya u thoma u shumiswa i khou ûetshedzwa sa þihumbulwa þine þa nga shandukiswa, hune zwiýirakitshara zwiüwe zwa nga dzheniswa na nÿila dziüwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha ÿo ýanganedzwa.
Fhungo þa Phoþisi ya NLPF þo ÿivhadzwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga þa 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo ÿi ýanganedza tshitatamennde itshi nga þa 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoþisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzoýhe dza fuminthihi , hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzoýhe dzine dza ûetshedzwa kha muvhuso, nÿivho ya mafhungo, na u vha na ýhompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi ÿitika kha u bvela phanÿa ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhoýhe, ndi zwa ndeme uri zwiýirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nÿila i linganaho zwo tea u simiwa.
Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i ûetshedza zwidodombedzwa malugana na zwiýirakitsha na nÿila dzine dza ýoÿea kha u shumisea ha Phoþisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa ÿo ýoÿea kha lushaka na kha mihasho ya mavunÿu.
Nyambo dzi no shumiswa
Muhasho kana Vunÿu þiüwe na þiüwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na ýhoÿea, tshumelo ya vhuÿologi kana vhupinduleli i fanela u ûetshedzwa.
Mihasho ya Muvhuso wa Lushaka
Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho üwalwaho, mbekanyamushumo ya nyanÿadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa ýoÿe nyanÿadzo ya nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwaýhaho ha muvhuso kha tshiüwe tshiimo ha ýoÿa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanÿadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi.
Kha masia ane maüwalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anÿadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo. Kunangelwe kwa dzinyambo hu ÿo itwa nga nÿila hedzi:
C Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Nguni Tshindevhele, Tshithoza,
Tshizulu na Tshiswati;
C Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Sotho Tshisuthu tsha devhula,
Mulayo wa madeüwa a u sielisana u ÿo shumiswa kha u nanga luambo lune lwa ÿo shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. Ýhoÿea ýhukhu-ýhukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anÿadza maüwalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi zwadzo.
Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunÿu, sa izwi dzi tshi ÿo shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho.
Mivhuso-Yapo
Mivhuso-yapo i ÿo ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha þi sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoþisi ya vunÿu þeneþo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho ýandavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anÿadza na u thoma u shumisa phoþisi ya nyambo nnzhi.
Vhudavhidzano na miraÿo ya phabuþiki Kha vhudavhidzano hoýhe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hoýhe ha u amba hu fanela u ûetshedzwa nga luüwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na ýhoÿea, hu fanela u luswa nga nungo dzoýhe u shumiswa ha tshomedzo dzoýhe dza luambo dzine dza nga vhuÿologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luýingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunÿu na mihasho ya mivhuso ya lushaka.
Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nÿila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza ûetshedzwa kha Phoþisi. Hu tevhelaho ndi fhethu ha deme ha tsedzuluso ya u thoma u shumiswa ha pulane:
U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siüwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga ýhalusa maipfi na luambo.
U khwaýhisedzwa ha vhuÿifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u ûetshedzwa ha tshumelo hu khou phaÿaladzwa nga nÿila i linganaho nga u ûetshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhoýhe nga nÿila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u ýuýuwedza u ÿidzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho.
dU ýuýuwedza u guda luambo, nga maanÿa lune lwa swikelela ýhoÿea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u aûwa mitshelo mishumoni na u ûetshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mutheo wa u thoma u shumisa
U thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo ýalulwa nga u tevhedza zwiga zwo tiwaho, zwi tevhelaho:
U thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo dzheniswa nga þiga nga þiga nga tshifhinga tshi fushaho;
Maitele u thoma u shumisa a ÿo itea kha zwifhinga zwo tiwaho nahone zwi swikeleleaho;
U bvelela ha u shumiswa hu ÿo ýoÿa u shanduka ha mvelele ya kushumisele kwa nyambo dza tshiofisi kha zwiýirakitsha zwa muvhuso u iteala uri nyambo dza ngwaniwapo dzi kone u shumiseswa hune ha vha ho fanela;
Kulangulelwe kwavhuÿi kwa zwishumiswa ku ÿo vha kwa ndeme malugana na u anda ha ýhoÿea ya u pindulela na u khakhulula, nga maanÿa kha Nyambo dza Tshirema;
hoÿea dza u thoma dza vhugudisi ha u khwinisa zwikili zwa u pindulela na u khakhulula, vhuÿologi, tsiko ya ýhalusa maipfi na mathemo;
U bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo senguluswa tshifhinga tshoýhe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB). Zwidodombedzwa zwa muvhigo une wa ÿo senguluswa zwi ÿo anÿadzwa;
hoÿisiso nga ha u shumisa luambo hu ÿo rwelwa ýari musi zwo fanela u ÿivhadza Phoþisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho.
Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha þino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maanÿa a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa. Hedzi nyambo dza tshiofisi dza fumithihi dzi ambiwa sa nyambo dza ÿamuni nga vhathu vhane vha swika tshivhalo tsha 98%, sa izwi zwi tshi ÿo sumbedzwa kha tsumbedzi i tevhelaho, ye ya ÿisendeka kha Mbalavhathu ya 1996:
Figara ya 1: U phaÿaladzwa ha Luambo Afrika tshipembe u ya nga ha luambo lwa u thoma kana lwa ÿamuni (Vhubvo: Muvhalelano wa 2002 nga u pfufhifhadza, Tshitatesitiki tsha Afrika Tshipembe)
Tshiüwe tsha zwiga zwine zwa ýalula u ýanÿavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipiÿa tsha u dzhielwa maanÿa ha tshivhumbeo tsha luambo kha þiüwe sia, na u pwanyeledzwa kha þiüwe sia. Phoþisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo.
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu ýanganedzeaho na kuüwalele, mathemo a thekinikhaþa na ýhalusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. U ÿadzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhaûe vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhaûe. Dzangalelo þa u shumisa English na /kana Afrikaans þi khou ýuýuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia þa u shumisa luambo lwa thekinikhaþa.
Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a ýumana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe þi si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiýirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganÿiswaho na ya eþekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi ûetshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nÿivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoûo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u ýhomphiwa, i ÿisa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi.
Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaÿaladzwa nga nÿila ye ha vha ho tea u phaÿaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwoýhe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ûewa maanÿa a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nÿila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani þa luambo.
U ÿadzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi ÿo vha zwa ndeme u khwaýhisedza u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i ÿo kwama na mafhungo aya nga u ÿa na muhumbulo wa u sima zwiüwe zwiýirakitshara na u wana dziüwe nÿila dza u lulamisa nyimele iyi.
U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo þa uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nÿila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiýuku nga zwiýuku ha pulane hu ÿo tevhedzwa. U thivhela u sa tshimbila zwavhuÿi ha u thoma u shumiswa ha pulane, ho ýahiswa mahumbulwa haya:
Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yoýhe ya muvhuso i ÿo lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo.
Nyanÿadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miüwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha üwaha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanÿadzo dzavho dzi fanela u anÿadzwa.
Zwiüwe zwa zwiýirakitsha na nÿila dze dza ýalutshedzwa kha tshipiÿa tshine tsha ÿo tevhela dzo ûetshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino ÿo bvelela. Zwiýirakitsha zwi ÿo vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaþa na u ûea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u ÿo ranga phanÿa u simiwa ha zwiýirakitsha zwine zwa ÿo ýoÿea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nÿila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ho ÿitika nga tshumisano na zwiýirakitsha zwoýhe zwa shango þoýhe na zwa vunÿu, khathihi na vha PanSALB.
U ÿadzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe.
Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
PanSALB ndi mushumisani wa zwiýirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzoýhe dzine dza tshimbidzana na u siüwa ha zwiýirakitsha zwiswa na dziüwe nÿila dzi ÿo shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB. Zwiýirakitsha zwi tevhelaho, nga maanÿa maanÿa, zwi ÿo vha zwishumiswa zwa ndeme kha u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo:
Komiti ya Luambo lwa vunÿu (dzi PLC)
Mushumo wa Komiti ya Luambo ya Vunÿu
u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi;
luambo lwa pfunzo, u pindulela, vhuÿologi, u bveledzisa na u phuromota maüwalo a maüwalwa a nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo, pfanelo dza nyambo na vhukonanyi, na u bveledziswa ha lekizikhogirafi na mathemo;
Mushumo wa dziyuniti dza Lekizikhogirafi ya Lushaka
Dzi NLU dzi ÿo isa phanÿa na u bveledzisa dzidikishinari kana ýhalusa maipfi nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Dzi ÿo fanela u ÿibaÿekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nÿila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u ýalutshedzwa nga vhuronwane.
Mishumo ya Madzangano a Luambo a Lushaka
Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga miraÿo ine ya vha vhaambi vha luambo lwa ÿamuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nÿivho ya tshipentshele kana ya nýha ya luambo sa izwo vha tshi ÿo ûetshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Maüwalwa. Vha na maanÿa a u ýanganedza þekizikhogirafi na luambo kwalwo.
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunÿu na ha Phaþamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza ûetshedza tshumelo kha nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga maüwe maipfi, mavunÿu a dzi tou fanela u ûetshedza nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaþamenndeni kha mavunÿu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuÿifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya.
Dziyuniti dza Luambo kha mihasho ya muvhuso na kha Mavunÿu
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza u alusa ýhoÿea dza tshumelo dza luambo, nga maanÿa nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya üwaha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiýirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunÿu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou ÿo thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ýhoÿea ndi ya uri mihasho yoýhe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunÿu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo.
Tshakha dza zwiýirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza ÿiimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo simiwa kha mihasho yoýhe ya muvhuso kha vunÿu þiüwe na þiüwe. Yuniti iüwe na iüwe ya luambo i ÿo vhumbwa nga muraÿo wa tshiýafu une wa vha na vhukoni ha u pindulela kana u bviseala mushumo uyo wa u pindulela nnÿa ha kona u sedzuluswa ndeme ya mushumo wonoyo kha -
nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, kha mihasho ya muvhuso ya lushaka lwoýhe; kana luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunÿu þeneþo.
U bvisela mushumo wa vhupinduleli nnÿa kha mupinduleli hu ÿo langulwa nga phoþisi ya zwa u bvisela nnÿa ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u ýalula kuûetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya ûetshedzwa nga murahu ha miüwaha mivhili zwayo.
Muhumbulo muhulwane
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha vhukati na u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi ya Luambo. Dzi ÿo dovha dza tikedza maanÿa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mushumo
Mushumo wa hedzi yuniti u ÿo vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muüwe wa mihasho kana vunÿu na u kwamana na miüwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo.
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha na vhuÿifhinduleli, vhukati ha zwiüwe zwithu, na zwi tevhelaho:
CU langula na u leludza tshumelo yoýhe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nnÿa.
CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha ÿi vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunÿu.
CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunÿu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha ûetshedzwa nga DAC na/kana PanSALB.
CU ýuýuwedza u shumiswa ha luambo lwo leluwaho kha Tshumelo dza Nnyi na Nnyi Yuniti dzoýhe dza luambo dzine dza khou themendelwa nga Phoþisi dzi fanela u simiwa mafheloni a üwaha wa 2005
Foramu ya Luambo ya Lushaka
Tshakha dza zwiýirakitsha
Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiýirakitsha zwi si zwa muvhuso i ÿo simiwa. Foramu i ÿo ýangana nga kotara. I ÿo vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunÿu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha ÿo vha tshipiÿa tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiýirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nÿivho ya vhukonesesi vhune ha ÿo ýoÿea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nýha, u fanela u vha tshipiÿa tsha Foramu iyi.
Muhumbulo muhulwane
Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u ýuýuwedza nyambedzano nga ha phoþisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphanÿa ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha ÿo sedzeswa hu ÿo vha kha vhukwamani ha zwiýirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhuÿi ha zwiko. I ÿo dovha hafhu ya vha luvhanÿe lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia þa u pulana dziüwe thandela na maüwe maitele ane a tshimbidzana na fhungo iþi.
Mushumo
Mushumo muhulwane wa Foramu u ÿo vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoþisi, u sengulusa na u sedza ýhoÿea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phanÿa mafulo a u rwela ýari. I ÿo dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ýoÿa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha ÿo sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa ÿo gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa.
Ho ýahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo ÿi rwelwa ýari lwa tshiofisi.
Tshakha dza zwiýirakitsha
Khoro iyi i ÿo tholiwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya ÿo vhumbwa nga muraÿo we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nýha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na maüwe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuÿologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Miraÿo ya Khoro i ÿo shuma kha iyi ofisi miüwaha i no swika miýanu fhedzi, fhedzi vha nga ÿi sudzuluselwa kha vhuüwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iüwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miüwaha miýanu ya u thoma. Khantsela i ÿo vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaþamennde.
Muhumbulo muhulwane
Mishumo
Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u ÿo vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ýari, na u redzhisiýariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i ÿo shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA).
Nÿila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuýoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuÿologi ha Ýhingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama.
U bveledziswa ha Mathemo
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza ýhoÿea ya nýha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia oýhe hu ÿo vha na ndeme khulu, ýhoÿea ya tshumisano na vhaüwe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiýirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunÿu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i ÿo wana tshumisano ya nýha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a ÿo vha o longelwa kha khomphyutha, tshi ÿo simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaÿaladzwa ha mathemo kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi ÿo swikelelea nga kha inthanete nahone i ÿo khwiniswa luthihi zwalwo nga üwedzi.
Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka zwa zwino vho ÿidzhenisa kha thandela dza tshivhalo, ndivho hu u itela u sika tshisiku tsha mathemo a u shumiswa ha nyambo nnzhi, tshine tsha ÿo o katela masia o fhambanaho a mafhungo, hune ha nga vha na khonadzeo ya uri u ýanganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha ýhoÿea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa ûetshedza mafhungo ane a kwama ýhalutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanÿadzo. U ri hu kone u swikelelwa ndivho ya tshifhinga tshipfufhi, dziüwe dza thandela dzi tevhelaho dzi khou iswa phanÿa:
Vhuthu, Matshilisano, Zwa ikonomi na vhulanguli ha zwa saintsi
Radio Dzapo
Vhukwamani vhukati ha maüwe mashango a re vhahura vha þa Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a ÿo ýuýuwedzwa.
Vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi ÿo vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo iþi, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha ýhoÿea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa ÿo swikelela u ûetshedzwa ha tshumelo iyi zwi ýoÿa u lingululwa. Zwiga zwine zwa ÿo sedzuluswa zwi ÿo katela hezwi zwi tevhelaho:
Khoso dza vhugudisi dza vhapinduleli
Zwiko zwa vhupinduleli/vhuÿologi
Tsumbanÿila ya Phoþisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u ûetshedza tsumbanÿila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa maüwalwa na kha u bvisela nnÿa ha maüwalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nýha vhukuma.
Vhugudisi u fhaýa tshumelo, nga maanÿa ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuÿologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i ÿo vha ýhoÿea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Vhugudisi siani þa ndango ya u shumiswa ha luambo i ÿo sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaûetshedzi vha u rwela ýari.
Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi ÿo ambedzaniwa nga hadzo nga vhaûetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u ûetshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha ÿi vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi ÿo katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiüwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ýahela ha vhashumeli vha phurofeshenaþa vha luambo. Ýhodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i ÿo tevhedzwa kha u dzudzanya na u ûetshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi.
U ka nÿivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhoýhe vha muvhuso kha dzinyambo dziüwe nga nnÿa ha luambo lwa ÿamuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u ûetshedza tshumelo ya lushaka. Zwiýuýuwedzi zwi ÿo bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u ýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo þa u guda na u vhulunga dziüwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ÿivha nyambo nnzhi.
U fusha ýhoÿea ya u ýavhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nÿivho na u langa þiüwalo þa didzhithaþa þine þa kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo ÿiimisela u fhaýa maanÿa a tshumelo ya u ûetshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoþodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi ÿo tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiýirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa.
Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i ÿo sumbedzisa nÿila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuþiki u itela u ûetshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuÿifari i ÿo katela maitele kana milayo a dzangano þa Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u ûetshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a ûetshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiýama. Khoudu i ÿo ombedzela fhungo þa uri hu songo vha na khasiýama kana mushumeli wa muvhuso ane a ÿo thudzelwa thungo kana a ÿo vha kha vhuimo vhu si havhuÿi nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha ÿo vha vha tshi kwamana na miüwe mihasho ya muvhuso, vha ÿo bveledzisa na u anÿadza Khoudu u ya nga mbonelaphanÿa ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisiýa vha ÿo anÿadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a üwaha wa 2005.
U ÿadzisa kha fhungo þa u anÿadza kha Gazethe, hu ÿo shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya ÿo anÿadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhoýhe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ÿivha nga ha heyi khoudu.
Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi ÿo bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi ÿo phaÿaladzwa kha zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunÿu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I ÿo dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i ÿo dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshoýhe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoþisi vhu ÿo engedzedzwa nga u ûetshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiýirakitsha zwa dzinyambo.
Hu na ýhoÿea ya u luvhanÿe/matshimbidzele o ÿimiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaÿaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a ÿo tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoÿavha).
Ndivhotiwa ndi u ýuýuwedza u kovhekana ha mafhungo, na ýhoÿisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U ÿadzisa kha luüwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu ÿo rwelwa ýari website. Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a ÿo ýahiswa nga vhawe vhashumisani a ÿo sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS.
Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phanÿa na u thoma u shumiswa ha phoþisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhuÿi na zwisi zwavhuÿi kha Phoþisi na u langula mvelaphanÿa yayo. Tsedzuluso na vhuýoli ha zwa dzinyambo vhu ÿo ûetshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na ýhoÿisiso na u bveledziswa ha zwiüwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza ÿo wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuýoli dzi ÿo thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Yuniti dza Luambo dzi ÿo ýoÿea u ýola zwikili/vhukoni na maanÿa a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunÿu avho. Mafhungo aya a ÿo vha a ndeme kha sia þa u kunga miraÿo miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo na u wana ýhoÿea na zwiga zwine zwa ýoÿea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunÿu.
Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo þa nnyi na nnyi siani þa luambo. Vha DAC, vha tshi shumisana na PanSALB, vha ÿo isa phanÿa na u bva mafulo a tsivhudzo a nyambo u -
lulamisa phoþisi dza luambo na maitele ane a shumiswa kha zwipiÿa zwo fhambanaho zwa muvhuso;
u ita uri NLPF i ÿivhee na u ita uri vhathu vha dzhiele nzhele u ûetshedziwa ha u shumisa nyambo nnzhi kha ndayotewa;
uýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u ûetshedza tshumelo kha dzikhasiýama nga luambo lune dza lu pfesesa;
u ýuýuwedza vhathu u shumisa nyambo dzavho na u vha na dzangalelo þa u guda dziüwe dzinyambo;
u ýalutshedza sekithara dza vhubindudzi na dzo ÿiimisaho nga ha mbuelo dzi sa timatimisi dzine dza nga kaûiwa kha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi kha madzangano avho;
u sima muya wa tshenzhemo wa ndeme dza u fhambana na u anda ha dzinyambo sa tshiga tsha vhufa tshashu Afrika Tshipembe;
u ýuýuwedza muya wa u konÿelelana kha u fhambana ha dzinyambo fhano Afrika Tshipembe;
u sima muya wa u dzhiela nzhele mbuelo dza u dzula kha shango þine ha ambiwa nyambo nnzhi;
Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a ÿo thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunÿu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoþisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha ÿo vha vhone vhawanatshumelo kha miüwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhoýhe vha ÿo dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaþa o fhambanaho a u phuromota ( sa tsumbo, nyanÿadzo dzine dza longelwa kha dzigurannÿa na kha maüwalo a mafhungo a ÿo phaÿaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu ÿo bveledziswa kha fulo þiüwe na þiüwe þo tiwaho.
Vhuÿologi ha Ýhingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuÿologi ha ýhingo vhu ûetshedza Muvhuso nÿila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nÿivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza ûetshedzwa. Heyi nÿila ya vhuÿologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muÿologi kha kha luýingo. Zwenezwo, Vhuÿologi ha luýingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya ÿo ýoÿea, u leludza nÿivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiýama kha vhuüwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiýitshini zwa mapholisa, hune ha nga ýoÿea luüwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ÿivhea zwavhuÿi.
Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuÿologi ha Luýingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuÿologi ha luýingo kha þa Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiýitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiýama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council.
U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipiÿa zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziüwe thandela dzine dza khou bvela phanÿa dzi ÿo tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi.
Midia Midia u ÿo shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia þa Mutheo wa Phoþisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i ÿo vha ya u kwama tshigwada tsha phabuþiki u tshi ûetshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoþisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuÿifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoþisi ya Luambo a ÿo khwaýhisedzwa. U ÿadzisa kha midia wa zwa u ganÿisa na wa eþekiýhironiki, website ya DAC i ÿo shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miüwe mihasho ya Muvhuso i ÿo ýuýuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanÿadzo dza nga nnÿa.
DAC i ÿo dovha ya shumisana na SABC na dziüwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiýitshi zwa radio zwo ÿiimisaho kha u ýuýuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iüwe thandela na tshiýitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo.
MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA ßO ÝOßEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa ûetshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga üwaha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a ÿo swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso ýhukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho. Mushumo uyu wa u avhela masheleni wo itwa u ya nga ha u sielisana ha zwigwada zwiûa zwa nyambo, he mawanwa a sumbedzisa uri hu ÿo ýoÿea u engedzedzwa ha mugaganyagwama une wa vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi ÿo gonyisa zwiýuku mutengo fhedzi a u nga paÿi 2%.
Ngeno hu na þa uri mavunÿu na mivhuso yapo i ÿo langwa nga nyambo dzine dza shumiswa kha vhupo honoho, mihasho ya muvhuso wa lushaka u ÿo fanela u ita þiüwalwa þa tshiofisi þine þa ÿo wanala nga -
Tshivenÿa; na Luthihi lwa nyambo dzi tevhelaho:
Tshizulu, Tshithoza, Tshindevhele, Tshiswati (tshigwada tsha Nguni);
Zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso zwi ÿo ûetshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha üwaha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha ÿo thoma mathomoni a üwaha wa muvhalelano wa 2003/4.
U dzudzanya tshomedzo kha yuniti ya luambo ya muhasho/vunÿu þiüwe na þiüwe
Miholo na mbuelo dza tshiýafu tsha dziyuniti
Mbekanyamushumo dza yuniti dzine dza ÿo ýuýuwedza u thoma u shumiswa
Zwiteüwa zwine zwa vha tshipiÿa tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza ýhingo), na tshisiku tsha maüwalwa (vhuanÿadzi, u ganÿisa, maüwalwa, zwishumiswa zwa u üwala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha ýhingo) zwoýhe hezwi zwi ÿo vha na mutsiko kha mutengo.
Thebulu i re afho fhasi i ûetshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou ÿo thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF).
C Mbadelo dza yuniti ya luambo
Tsenguluso u ya nga tshikalo tsha tshifhinga tsha MTEF
Tshiýafu 760 675 797 948 833 055 2 391 678
Ndaulo 1 180 874 575 477 883 798 2 640 149
Zwisiku 1 011 839 2 067 965 3 574 768 6 654 572
Zwishumiswa 130 222 51 004 53 198 234 425
Shango - - - -
Tshumelo dza Phurofeshinaþ a na ya Tshipentshela. 1 017 640 1 957 452 3 347 595 6 322 686
Tsudzuluso - - - -
Zwiüwe-vho - - - -
Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo þa uri Mihasho i ÿo fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha ýhoÿea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u ýandavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a ÿo katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa ÿo ûetshedzwa nga tshifhinga tsha üwedzi wa muvhalelano une wa ÿa nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoþisi ya üwaha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga üwedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha üwaha, ine ya pfi (MTEC) ya ÿo ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaÿaladzwa ha mafhungo dzi ÿo vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha Üwaha (MTEF) yo na ýanganedzwa henefhaþa kha üwedzi wa Tshimedzi nga 2003.
C U vhekanywa ha pulane ya u thoma u shumisa na u anganyela masheleni ane a ÿo ýoÿea kha Muhasho.
C U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho.
C U wana zwiko zwa ndambedzo ya masheleni
Mihasho na mavunÿu zwi ÿo vha na vhuÿifhinduleli ha u anganyela mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia þa kuvhusele.
Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea Tshiýafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi ÿo kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha ûetshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuÿifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya ÿo vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi ÿo bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2).
Vhuhulwane ha dziyuniti vhu ÿo bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha ÿo ýoÿea u ýuýuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiýafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw.
MAHUMBULWA A U PENDELA
Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoþisi zwi ÿo ÿisa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i ÿo ÿitika zwihulu nga tshumisano ya maüwe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzoýhe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee.
MANWELEDZO: PULANE NYANGAREDZI YA U THOMA U SHUMISA YA NLPF
NDIVHOTIWA NYITO TSUMBAVHUYO VHUßIFHIND TSHIFHINGA
KUSHUMELE
U ûetshedza ha pulane ya u 4. Fulwana 2003
pulane ya u thoma thoma u shumisa 5. Ýhangule 2003
u shumisa kha nga Khabinethe
Khabinethe 3. U ýanganedzwa
U ûetshedza ha mulayotibe wa
Mulayotibe wa Nyambo wa Afrika
Nyambo dza Tshipembe nga
Afrika Tshipembe khabinethe kha Khabinethe 4. U ýanganedzwa
Vhukwamani na nga Komiti ya
Mulayotibe wo ýanganedzwa ha kumedzwaho Mulayotibe
Luambo ya dziwekishopo dza mihasho na
Nyambo ya Afrika Tshipembe Vhuÿifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi 2. Khoudu u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi
U sima dziyuniti 1. Vhuýoli ha 1. Mafhungo a Mihasho yo 1. Lambamai 2004
dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2. Fulwi 2004
na tshomedzo dza sumbedzisa tshiimo u leludza vhukungi tsha zwiýirakitsha kha tshiýafu tshi zwa luambo zwa re hone muvhuso
Tshiýafu tsho kungiwaho na u tholiwa 2. U tshimbidzana na zwine zwa lavhelelwa nga
U ûetshedza U thoma vhuýoli Tsheo yo Zwiýirakitsha Tshifhinga ngeletshedzo ya ha yuniti dza ÿisendekaho kha zwa Muvhuso, tshoýhe, luthihi luambo i fushaho luambo ngeletshedzo dzi no DAC, PanSALB, zwalwo nga pfadza Stats SA üwaha
U alusa tshiimo 1. U bva fulo þa 1. U tendelana na DAC, PanSALB Tshifhinga tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo tshenzhemo ya Dzinyambo 2. U topola zwiýirakitsha zwa muvhuso u ya nga ha u thoma u na mihasho ya muvhuso tshoýhe dza Khoe na San zwiüwe zwiga shumiswa ha na Nyambo dza Zwiga dza Afrika zwine zwa kwama luambo lwa Phoþisi 2. U tendelana na
Tshipembe lushaka phabuliki u ya nga
U Tsivhudzanga ha zwine ya ha mushumo une lavhelela kha luambo lwa vha nyambo dzayo nawo kha lushaka
U bveledzisa 1. U topola masia 1. Dikishinari dza 1. PanSALB, Tshifhinga
Nyambo dza ane a tea u thekhinikhaþa DAC na miraÿo tshoýhe
Tshirema na dzhielwa nýha 2.Kuüwalele/othogir ya vhadzulapo
PULANE YA U THOMA U SHUMISWA KHA MUHASHO WA LUSHAKA (TSUMBO. MUHASHO WA PFUNZO)
Pulane ya u thoma u shumiswa yo ÿisendeka kha u humbulela uri Mulayo wa Luambo wa Afrika Tshipembe u ÿo thoma u shumiswa nga üwedzi wa Khubvumedzi 2003
U ûetshedza vhudologi fhasi ha Phoþisi u ita thendelano ya vhaÿologi arali hu na ýhoÿea Vhuÿologi vhu pfadzaho kha luambo lu ýoÿeaho Yuniti ya Luambo Fulwi 2004 u ya phanÿa
U ûetshedza ngeletshed zo ya luambo U dzulela u ûetshedza ngeletshedzo kha vhalanguli na tshiýafu malugana na u shumisa luambo, u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, u pindulela na u ÿologa, u ýuýwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi Ngeletshedzo u ya nga ha ýhoÿea dza Phoþisi ya Luambo na dza tshiýafu Yuniti ya Luambo Fulwi 2004
U ûetshedza vhugudisi ha khoso dza luambo U ita konýiraka ya vhagudisi vho teaho u ûetshedza khoso dza u guda luambo Khoso dzo dzudzanywaho kha luüwe na luüwe lwa nyambo dza tshiofisi dza fumuthihi u ya nga ha zwigwada zwa u sielisana Yuniti ya Luambo Fulwi 2004
U 1. U shela mulenzhe kha 1. U dzhenela Yuniti ya Fulwi 2004 na u shumisana na NLS seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi 2. U ûetshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo dziseminara tshifhinga tshoýhe 2. Mutevhe wa mathemo wa nyambo dzo teaho tshifhinga tshoýhe Luambo isa phanÿa
<fn>mapungubwe_tshivenda.txt</fn>
Tshiala tsha Mapungubwe
Nyimelo
Khethekanyo 2 = Tshiala tsha Musuku tsha Mapungubwe (Musuku)
Zwiga / Tshivhumbeo
Tshiga
Mapungubwe: Muvhuso wa Mapungubwe wo vha u hone miṅwahani ya tshigidi yo fhiraho nahone wo vha u tshi wanalea kha tshipiḓa tsha devhula ha shango ḽashu. Muvhuso uyu wo vha u wa nṱha nahone ho vha hu tshi li.wa. Ho vha hu na migodi ya minirala nahone hu tshi fulwa tsimbi. Muvhuso uyu wo vha u tshi ita vhubindudzi na mashango a kule a fanaho na China. Muvhuso uyu wo vha u tsumbo ya vhukoni ha vhathu.
Zwiga
Tshikwara tsha Mapungubwe - tshikwara, tshone thikho ya Mapungubwe, ndi tshikwara tshine tsha vha muṱavhani tsho dzulaho sananga. Fhedzi vhathu vho kona u tshila zwavhuḓi kha sananga ḽeneḽi.
Tshugulu ya Mapungubwe - tshugulu iyi ndi yone i ḓivheswaho kha zwithu zwe zwa waniwa mashubini a Mapungubwe. Tshugulu iyi yo vhumbwaho nga thanda ya shulwa nga musuku, ndi tsumbo ya vhukoni ha vhathu vha muvhuso wa Mapungubwe.
Tshiangaladzi
Tshiphuga tsha vhuḓilangi ha Mapungubwe - hetshi ndi tshinwe tsha zwithu zwo waniwaho tsini na khali ya nanḓo ya u nokisa musuku; tshiṅwe tsha zwivhaḓwa zwe zwa waniwa vhi.ani ḽa fhethu he ha bwiwa.
Khali yo nakiswaho i ṋokisaho musuku - zwiga zwine zwa vha kha khali ya nanḓo i nokisaho musuku ndi tsumbo ya vhukoni siani ḽa saintsi na u .alifha. Hezwi zwi sumba u vha hone ha nḓivho ya u fulwa ha tsimbi miṅwahani minzhi yo fhiraho.
nanḓo - vhuḓi ha mulilo ho shumiswaho u bva miṅwahani ya u fulwa ha tsimbi u bveledza shango phanḓa na u khwinifhadza vhukoni ha vhathu.
Tshifanyiso
Luswayo kha Mukulo
<fn>mendi_tshivenda.txt</fn>
Khuliso ya Mendi ya Vhuhali
Khuliso iyi i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho sumbedzisaho vhuhali ha u phulusa vhaṅwe awe zwa sia vhutshilo havho vhu khomboni, kana vhe vha lovha vha tshi khou phulusa vhaṅwe, kana vhe vha phulusa thundu, ngomu shangoni kana nnḓa ha Afrika Tshipembe.
Nyimele
Khethekanyo 1 = Musuku
Khethekanyo 2 = Siliva
Zwiga / tshivhumbeo
Tshiga
Zwiga
Blue crane - u fhufha ha blue crane lwanzheni nṱha ha SS Mendi ndi tsumbo ya mimuya ya maswole vhe vha nwela khothe. Mithenga ya blue crane yo vha i tshi shumiswa u pfufha vhahali vha mmbi tshifhingani tsha nndwa dza musi hu tshi lwiswa makhuwa vha vha vha vha tshi ṱoḓa u dzhia shango vharema shango ḽavho.
Tshiangaladzi
Tshivhumbeo tsha tsinde
Ndau - sa tshiga tsha lunako, maanḓa na vhuhali, i sumbedziswa nga vhuṱala hayo tsini na nga matungo ha tsinde. Hezwi zwi sumbedza tsireledzo ya mukaṋoni shangoni .asho na nga nnḓa ha shango, nga vhahali vho ḓiimiselaho vha Afrika Tshipembe. Zwiga zwiraru zwa fhethu zwi sumbedziswa nga u ṱangana ha maluvha a tshikhopha, tshine tsha vha tsumbo ya tshimela tsha Afrika Tshipermbe tshine tsha sumbedzisa u konḓelela, u hanya na u vha mushonga u thusaho.
Thonga na pfumo - zwi ka tshiṱangu sa zwiga zwa tsireledzo na khuliso.
Tshifanyiso
Luswayo lwa luvha
<fn>tshivenda_100727.txt</fn>
KHA VHA RI HAI KHA KHAKHATHI
Khakhathi dzine dza itelwa vhabvannḓa ndi vhutshinyi!
Muvhuso a u nga tendeli khakhathi dzi'we na dzi'we dzine dza itelwa muthu mu'we na mu'we!
Kha ri shumisane u sika vhutshilo ha khwine kha vhathu vhoṱhe vhane vha dzula Afurika Tshipembe.
Kha ri shumisane u fhaṱa vhukoni hashu na u sika mishumo.
Kha ri shumisane u lwa na vhutshinyi.
Kha ri ṱhonifhe vhathu vhoṱhe vhane vha dalela kana u dzula Afurika Tshipembe.
Arali vha tshi ḓivha nga ha hu'we u .hasela ho dzudzanyelwaho u itelwa vhabvannḓa vhane vha dzula Afurika Tshipembe, vha humbelwa uri vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini kana kha nyimele ya shishi vha nga lidzela kha 10111.
KHA VHA RI HAI KHA KHAKHATHI
KHA RI SHUMISANE U THIVHELA KHAKHATHI DZINE
Khakhathi dza u .hasela vhabvannḓa vhane vha dzula Afurika Tshipembe a dzi nga vhuedzi muthu mu'we na mu'we. Vhathu vha sina mulandu tshifhinga tshinzhi vha vha zwipondwa - vhatshinyi tshifhinga tshinzhi vha a shavha. Hune vha ḓivha nga ha zwiito zwa vhutshinyi - kha vha vhige kha maan.alanga. Vha songo dzhia mulayo vha u vhea zwanḓani zwavho.
Muvhuso u khou ramba zwitshavha u ri zwi dzule zwo sedza na u vhiga zwiwo zwa khakhathi dzo dzudzanyelwaho na vengo ḽine ḽa itelwa vhabvannḓa.
U kona u tshimbidza Tshiphuga tsha Òifhasi tsha FIFA tsha 2010 zwo ḓisa mbonalo yavhuḓi kha Afurika Tshipembe na dzhango kha mashango a dzitshaka. Shango ḓo tshenzhela u gonya nga huhulu ha tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou dalela shango na u khwinisa ndeme yaḽo ya vhubindudzi na mishumo.
Khakhathi dzi'we na dzi'we dzi ḓo humisela murahu mbuelo dzoṱhe dze ra dzi ita musi ri tshi khou tshimbidza Tshiphuga tsha Òifhasi. Òifhasi ḓi khou ri sedza zwazwino ḓi khou tou sedza tshoṱhe.
Khakhathi a si thasululo.
<fn>ven_Article_National Language Services_A hu nga o vha na mba.txt</fn>
A hu nga ḓo vha na mbavhalelo kha Vhuaḓa na Vhufhura

Marangaphanḓa

Miṅwahani I si gathi yo fhiraho, Muhasho wa Mveledziso na zwa matshilisano wo thoma fulo ḽa u lwisa vhuaḓa na vhufhura, hu tshi khou sedzuluswa masia ane a vha na khonadzeo khulwane ya u vha na vhufhura ngomu ha Muhasho. Izwi zwo ita uri hu bveledzwe tshiṱirathedzhi tsha u lwisa Vhuaḓa na u Thivhela Vhufhura (?Anti ? Corruption and Fraud Prevention?) tshe tsha ṱanganedzwa nga Minis.a Vho ? Dokotela Zola Skweyiya nga 2001. Tshiṱirathedzhi tsha ACFP tsho khethekanywa nga zwipiḓa zwiraru zwi tevhelaho:

? Phoḽisi ya u lwisa Vhuaḓa na u Thivhela Vhufhura

? Pulani ya u thivhela Vhufhura/Vhua.a

? Pulani ya Phindulo ya Vhufhura

Nomboro ya luṱingo ya u vhiga vhufhura

Sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha ACFP, ho thomiwa Nomboro ya Luṱingo ya Vhiga Vhufhura ya Lushaka. Ndi nomboro ya mahala ine ya nga shumiswa nga nnyi na nnyi u vhiga mafhungo nga ha kana mbilaelo ya vhufhura kana vhuaḓa, awara dza 24 nga Ḓuvha, maḓuvha a 7 nga vhege. Mulidzi wa luṱingo u na pfanelo ya u sa ḓivhiwa na u tsireledzwa u ya nga Mulayo wa u Dzumbulula/ bula Zwiphiri wo Tsireledzwaho, wa vhu 26 wa 2000. Mulayo u ṱuṱuwedza u vhigwa kana u dzumbululwa ha mafhungo a vhuvhava kana vhutshinyi na vhuṅwe vhuḓifari vhu sa ṱanganedzeiho nga nḓila yo teaho ya u sumbedza vhuḓifhinduleli, I ṋetshedza maga a lwa mulayo a pfeseseaho a u vhiga mafhungo eneo na u tsireledza kha ndifhedzo dzine dzi nga vha hone dzo vhangwa nga u vhiga kana u dzumbulula vhuaḓa kana vhufhura honoho nga vhavhigi.

Naa Phoḽisi ya ACFP i kwama vhafhio?

? Vhashumi vha Muhasho wa Lushaka;

? Vhashumi vha Mihasho ya Vunḓu;

? Vhaṋetshedzi vha tshumelo; na

? muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na vhushaka na Muhasho (vhadzulapo zwavho, vhavhuelwa, nz).


Ndi zwifhio zwine zwa dzhiiwa zwi vhuaḓa na vhufhura?

Zwiito zwine zwa vha vhufhura, vhuaḓa na ndaulo i si yavhuḓi ndi zwi tevhelaho, fhedzi a si zwone zwi zwoṱhe:

? Nyito iṅwe na iṅwe ya u sa fhulufhedzea, ya vhufhura na ya vhuaḓa;

? Vhufobvu ha masheleni, zwi.iswa na dziṅwe ndaka;

? Kushumisele kana kufarele ku si kwavhuḓi kwa masheleni kana u vhiga masheleni, mbadelo dza masheleni na dziṅwe ndaka;

? u ṱanganedza masheleni nga murahu ha u bvisela khagala Mafhungo ane a kwama Muhasho;

? U ṋetshedza zwigwada zwa nga nnḓa mafhungo u songo tendelwa;

? U ṱanganedza, u humbela kana u ṋetshedza vhorakon.iraka; vha.etshedzi/vha.isedzi, kana vhaḓwe vhathu vhane vha ṋetshedza tshumelo kha Muhasho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha matheriala zwi songo tendelwa;

? U tswa masheleni;

? U tshinyadza, u bvisa kana u shumisa dzirekhodo, fenitshara na zwishumiswa nga nḓila mmbi:
? u siedza kana u hana wo ḓiimisela u vhiga kana u dzhia vhukando malugana na mivhigo ya u sa fulufhedzea kana vhuḓifari vhu ṱanganedzeiho;

* tshanḓanguvhoni
.	u pulana u ita vhufhura;

.	u kundwa u ṱhogomela kana u fhedza dzirekhodo/ kana u langa zwiko kana tshomedzo dza Muhasho nga nḓila yo teaho; na

? u kundwa u bula zwiṅwe zwiko zwa masheleni.

Vhu.inekedzeli

Muhasho u fulufhedzisa u

? khwaṱhisedza uri hu ḓo dzhiiwa vhukando ho teaho hune ha vha na vhuṱanzi ho teaho ha u vha hone ha vhufhura kana vhuaḓa;

? tsireledza vhadzumbululi kana vhavhigi vha vhuaḓa na vhufhura u ya nga Mulayo wa u Dzumbulula Vhuaḓa na Vhufhura wo Tsireledzwaho;

? shumisana na SAPS na Muhasho wa zwa Vhulamukanyi kha u khwaṱhisedza uri vhaiti vhazwo vha a pfiswa vhuṱungu; na


? u khwaṱhisedza uri hu na masheleni a u thusa kha tshumelo dza nga nnḓa dza vhomakone kha u thusa kha u ita dziṱhoḓisiso hune zwa vha zwo tea.

Vhufhura vhu vha fhedzela tshelede

ṱhodisiso dzo itwaho, u ya nga tshiṱirathedzhi tsha ACFP, yo khwaṱhisedza uri Muhasho u khou lozwa dzirannda dza dzibilioni dzine dza khou ya kha magavhelo a vhufhura. Izwi zwi kwama na vhone, sa muḽaifa. Nga u pfufhifhadza; Vhufhura vhu vha fhedzela tshelede!

Kha vha vhu fhelise

Tshifhinga tshinzhi ri vha ri tshi khou ḓivha nga ha tshiṅwe tshithu fhedzi ra si dzhie vhukando nge ra vha ri na nyofho kana ri si na vhuṱanzi, Zwino vha nga ita zwo teaho; kha vha ḓirule muhwalo nga u ri ḓivhadza, Kha vha fhelise vhufhura!

Ndi nḓila yo tsireledzeaho ya u vhiga, nahone vhone sa muvhigi vha nga nanga u sa ḓivhiwa.

Kha vha rwele luṱingo kha 0800 60 10 11 zwino. Ndi luṱingo lwa mahala! Kha vha rwele.


Kha vha ri kwame kha:


NOMBORO YA LUṰINGO YA U VHIGA VHUFHURA
0800 60 10 11


FEKISI YA MAHALA
0800 61 10 11


E-MEILI
fraud@socdev.gov.za



KHA RI TSIRELEDZE SHANGO ḼASHU NGA U LWISA VHUFHURA NA VHUAḒA


<fn>ven_Article_National Language Services_BIROU YA ZWIGA.txt</fn>
BIROU YA ZWIGA

Birou ya Zwiga i na vhuḓifhinduleli ha u redzhisiṱara zwiga zwi ngaho sa tshiṱangu tsha philamisevhe, tswayo na zwi? we zwiga zwi fanaho na dzifulaha, dzisili, dzimendele na madzina na dziyunifomo dza madzangano na zwivhumbeo. Mishumo ya Birou ya Zwiga sa zwe ya buliwa kha khethekanyo ya 3(2) ya Mulayo wa Zwiga, 1962 (Mulayo wa vhu 18 wa 1962), ndi wa ?

* U ṱanganedza na u sedzulusa
khumbelo dza u ṅwaliswa na u thivhela u ṅwaliswa na u ṅwaliswa kana u thuthiwa ha zwiga zwine zwa imela zwiṅwe zwithu, madzina, madzina a tshipeshala kana dziyunifumo.
* U vhulunga redzhisiṱara na maṅwalo o dzheniswaho u ya nga Mulayo;
* U bvisa dzi? hanziela dza u ṅwaliswa ha zwiga zwine zwa imela zwiṅwe zwithu, madzina, madzina a tshipeshala na dziyunifomo;
* U fha ngeletshedzo, hune zwa nga konadzea i kwamaho zwiga, madzina, madzina a tshipeshala na dziyunifomo, na u fha thuso kha u bveledza zwiga na dziyunifomo;
* U ita miṅwe mishumo ine ya nga vha yo fhiwa yone nga Minis.a, khoro ya Zwiga kana komiti ya Zwiga u ya nga Mulayo.

Muṅwe mushumo wa zwiga, nga kha Mbekanyamushumo ya u Kwama Tshitshavha, Birou i na vhuḓifhinduleli ha u ita zwauri Zwiga zwa Lushaka zwi ḓivhee, U ita zwauri zwiga zwi vhe zwa Afrika nga u ita dziṱhoḓisiso na u tsireledza Zwiga zwa Lushaka sa ndaka ya vhukoni ha Muvhuso. U bvela phanḓa ha Birou ya Zwiga zwi khagala kha mvelaphanḓa yo bvelelaho kha u nekedzwa ha ndaela ntswa dza Lushaka; Fulaha ntswa ya Lushaka, Tshiṱangu tsha Philamisevhe na Luimbo lwa Lushaka.
U SWIKELELA NA U SHUMISA

Ndivho ya u vhulunga dziakhaivi ndi u ita zwauri hu vhe na u swikelela kha dzirekhodo dzine dza vha na miṅwaha i swikaho mahumi mavhili kha tshitshavha. Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Dzirekhodo zwo vulelwa vhathu u thoma nga Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu u thoma nga 8:00 u swika nga 16:00, na nga Mugivhela wa vhuraru kha ṅwedzi muṅwe na muṅwe u thoma nga 09:00 u swika 13:00.


Zwidodombedzwa zwa Vhukwamani: Mbudziso kha dzi livhiswe kha Dziakhaivi dza Lushaka kha:

24 Hamilton Street
Arcadia
Pretoria
0001

Private Bag X 236
Pretoria
0001

Luṱingo: 27 12 323 5300
Fekisi: 27 12 323 5287

www.national.archives.gov.za

Mbudziso dzi livhiswe kha: arg17@dacst4.pwv.gov.za






DZIAKHAIVI DZA LUSHAKA NA TSHUMELO YA MIVHIGO YA AFRIKA TSHIPEMBE


BIROU YA ZWIGA



MARANGAPHANḒA

Dziakhaivi dza Lushaka dza Afrika Tshipembe dzo thomiwa nga u phasiswa ha Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu. 43 wa 1996) sa zwe wa khwinisiswa zwone. Tshipiḓa itshi tsha mulayo tsho shandukisa Tshumelo ya Kale ya Dziakhaivi dza Muvhuso dza vha Dziakhaivi dza Lushaka dzine ndivho yadzo ya vha ; mishumo na tshivhumbeo zwa sumbedza tshiimo tsha politiki ya musi tshiṱalula tsho no fhela.

MISHUMO YA DZIAKHAIVI DZA LUSHAKA

Dziakhaivi dza Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u wana, u vhulunga kushumisele kwa rekhodo dza vhathu na dzine dza si vhe dza tshitshavha hu na ndeme ya u dzi vhulunga zwavhuḓi; u ṱhogomela mafhungo a lushaka a re kha Sisiṱeme ine a nga wanala khayo musi a tshi ṱoḓea; u vhea vhuimo ha u tikedza tshumelo ya dziakhaivi dza kha Mavunḓu; Dziakhaivi dzo vhumbiwa nga tshipiḓa tsha ndeme. Dziakhaivi dzi vhumba tshipiḓa tsha ifa ḽa lushaka na uri ndi nḓila ya u alusa vhune ha lushaka, u fhaḓa lushaka na u fha maanḓa.

Dziakhaivi dzi dovha dza vha nḓila khulwane ine ngayo mivhuso ya nga vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Nga u khwiniswa ha dziakhaivi kha tshitshavha, nyito dza muvhuso dzi vha dzi si tshiphirini. Ngauralo, dziakhaivi dzi fara vhuṱanzi vhu re kha maṅwalo vhune ha khou ṱoḓea kha u tsireledza mudzulapo muṅwe na muṅwe na zwigwada.
Tshipiḓa tshihulwane tsha Dziakhaivi dza Lushaka a tshi sumbedzi tshenzhemo ya vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. (sa tsumbo, vhathu vha Afrika Tshipembe vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha kale nga muvhuso wa
Tshiṱalula, vhafumakadzi na vhaḓwe).
Dziakhaivi dza Lushaka dzo dzhenela tshivhalo tsha dzimbekanyamishumo dza ḓivhazwakale ya orala uri hu ṅwaliwe na u vhulunga tshenzhemo ya vhathu zwavho na u shela mulenzhe kha maitele a u vhumba na u kuvhanganya mihumbulo yo fhambanaho ya vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.

Dziakhaivi dza Filimu dza Lushaka, Vidio na Mibvumo (NFVSA) ndi Ndangulo ṱhukhu ya Dziakhaivi dza Lushaka.
Mushumo wa NFVSA ndi u kuvhanganya, u vhulunga na u alusa zwishumiswa zwo bveledzwaho fhano na zwine zwa khou amba nga ḽa Afrika Tshipembe. Mulayo wa u Diphosita ho Tendelwaho (wa vhu 54 wa 1997) u vhea NFVSA sa fhethu ha u diphosita matheriala a u thetshelesa na u vhona e a bveledzwa kha ḽa Afrika Tshipembe.

Dziakhaivi dza Lushaka dzi fara redzhisiṱara dza lushaka dza rekhodo dzine dza nga si shumiswe nga vhathu dzine dza vha na ndeme ya akhaivi. Dzi dovha dza alusa tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwine zwa kwamea kha u kuvhanganya na u vhulunga dzirekhodo dzi si dza tshitshavha.

Nga mbekanyamushumo ya u Kwama vhathu, Dziakhaivi dza Lushaka dzi livha kha u kwama miraḓo ya tshitshavha ine ya si ḓivhe nga ha u vha hone ha nga dziakhaivi kana mushumo wadzo. Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi ya u alusa mushumo wa dziakhaivi nga u ḓisa dziakhaivi kha vhathu? nga u dalela zwivhumbeo zwa pfunzo na zwitshavha kha ḽa Afrika Tshipembe na nga ma? ano, maḓuvha ane ha vha ho vuliwa na nga u nekedza tshumelo yavhuḓi.

Dziakhaivi dza lushaka dzi vhumba na u vhulunga Sisiṱeme yavhuḓi ya mafhungo ine ya ḓo alusa uri hu kone u vha na u swikelela mafhungo na u nekedza ṱho ḓea dza mafhungo o fhambanaho kha u tikedza mvelaphanḓa ya vhathu vhoṱhe,

Sisiṱeme ya lushaka ya mafhungo kha ḽa Afurika Tshipembe yo vhumbiwa nga tshaka dzo fhambanaho dza dziḽaiburari na maṅwe madzangano a mafhungo. Dziakhaivi dza lushaka dzi dovha hafhu dza kwamea nga Khoro ya Dzitshumelo dza ḽaiburari na Mafhungo (National Council for Library and Information Services (NCLIS)), L(iburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (National Library of South Africa (NLSA)), ḽaiburari ya Afrika Tshipembe ya Mabofu (South African Library for the Blind (BLINDLIB)), .aiburai dzine dza shuma sa fhethu ha u diphosita, na Dzangano ḽa Vhashumi vha Mabofu vha Afurika Tshipembe (South African Blind Workers Organisation (SABWO). Senthara ya Bugu ndi tshipiḓa tsha tshipeshala kha NLSA tshine tsha alusa ḽitheresi na mvelele ya u vhala.

Milayo ine ya langula mishumo iyi ya Dziakhaivi dza Lushaka ndi Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya ḽaiburari na Tshumelo ya Mafhungo wa 2001; Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe wa 1998; Mulayo wa Afrika Tshipembe wa ḽaiburari ya Mabofu wa 1998; na Mulayo wa u Diphosita ho Tendelwaho wa 1997.

Mulayo wa u Diphosita wo Tendelwaho u ita zwauri khophi nthihi ya ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓo ganḓiswaho kha ḽa Afrika Tshipembe ḓi rumelwe mahala kha vhadipositi u mona na shango yoṱhe. Nga mulayo uyu, ifa ḽa maṅwalo ḽa Afrika Tshipembe ḓo vhulungwa na u itwa zwauri ḓi vhe hone kha tshitshavha.

<fn>ven_Article_National Language Services_BUGUPFARWA YA T(HALUT.txt</fn>
BUGUPFARWA YA T(HALUTSHEDZO
NGA HA VHUD(IFARI HA VHATHOLIWA
VHA MUVHUSO
GAIDI YA U TANDULULA
THAIDZO YA VHUD(IFARI
MUSHUMONI
Yo ṋetshedzwa nga vha: Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso (Public Service Commission)
Private Bag X121
Pretoria
0001
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso ya 2002
Nzudzanyo ya u thoma, mveledzo ya u thoma
Mushumo uyu ndi nzivhanyedziso. A hu na tshipiḓa na tshithihi tsha nyanḓadzo iyi tshine tsha nga bveledziswa nga iṋwe nḓila kana nga tshiṋwe tshivhumbeo - nḓila ya mekhenikhaḽa kana ya eḽekithironiki, nga nnḓa ha u wana thendelo ine ya bva kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso. Khumbelo na mbudziso malugana na pfanelo dza u bveledzisa ḽiṋwalo iḽi i nga livhiswa kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, Commission House, cnr Hamilton na Ziervogel Streets, Arcadia 0083.
Mbudziso iṋwe na iṋwe malugana na hei nyanḓadzo i nga livhiswa kha:
Vhulanguli: Ha u phuromotha Milayo ya Vhuḓifari ya Tshiphurofeshinaḽa (Professional Ethics Promotion)
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
Private Bag X121
Pretoria, 0001
Luṱingo. (27-12) 328 7690
Fekisi. (27-12) 325-8382
Yo ganḓiswa na u baindiwa nga vha Creda Commissions.
MILAYO NA VHUD(IFARI
ZWA FUMI ZWA NDEME ZWA TSHUMELO YA MUVHUSO AFRIKA TSHIPEMBE
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe (Ndima ya 10) i ṱoḓa Tshumelo ya Muvhuso i tshi...
* vhuswa lwa tshidemokirasi nga mikhwa kana vhuḓifari na matshilele u ya nga ha Ndayotewa;
* u bveledza milayo ya vhuḓifari ya tshiphurofeshinaḽa ya maimo a nṱha;
* u bveledza vhukoni ha u shumisa tshomedzo nga nḓila I fushaho, nahone I vhuedzaho;
* u livhiswa kha u bveledziswa;
* u ṋetshedza tshumelo yo khunyelelaho, i sa solisei, i linganaho, nahone i sa dzhii sia;
* u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza vhathu na u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe kha zwi kwamaho phoḽisi;
* u vha na vhuḓifhinduleli kha zwine zwa bvelela;
* u sa dzumba mafhungo nga u ṋetshedza nnyi na nnyi mafhungo a vhukuma nga tshifhinga, nahone nga nḓila i swikeleleaho;
* u ita uri hu vhe na muya wavhuḓi wa ndangulo ya vhashumi na u bveledzisa mabuḓo hu u alusa tshiimo tsha vhukoni kha vhathu;
* u imela nga u ṱanḓavhuwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga , nga u tholiwa na nga vhulanguli vhune ha shumiswa, ho ḓisendeka kha vhukoni, u tevhedza ngoho kana u sa dzhia sia ṱhoḓea ya u lugisa u sa eḓana he ha vha hu hone tshifhingani tsho fhiraho.
ZWI RE NGOMU
1. FHUNGO L(A U RANGA
2. U T(ANGANEDZA
3. BUGUPFARWA YA T(HALUTSHEDZO YA VHUD(IFARI
 HA TSHUMELO YA MUVHUSO
3.1 Marangaphanḓa ..................................................................
3.2 Vhugudisi ............................................................................
3.3 Vhuḓifhinduleli ha Mutholi na Mutholiwa ..........................................
4. TSUMBAND(ILA DZA NGA HA U N(ETSHEDZA KHOUDU YA VHUD(IFARI
4.1 Vhushaka vhukati ha Vhusimamilayo na Khorotshitumbe ..............................
4.2 Vhushaka na nnyi na nnyi..........................................
4.3 Vhushaka vhukati ha vhatholiwa ...........................................
4.4 Kushumele kwa mishumo .......................................................
4.5 Vhuḓifari ha muthu na dzangalelo ḽawe lṄa zwithu zwa nnḓa ...............................
5. KHOUDU YA VHUD(IFARI YA
 TSHUMELO YA MUVHUSO (ANEKIZHA/T(HUMETSHEDZO YA A)
1. FHUNGO L(A U RANGA
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso yo ṋetshedzwa maanḓa u ya nga ha Ndayotewa, ya 1996, u bveledza na u khwaṱhisedza vhuḓifari ha tshiphurofesheneḽa nahone ha maimo a nṱha kha tshumelo yoṱhe ya muvhuso. Nga ṋwaha wa 1997 Khoudu ya Vhuḓifari, ine ya vhidzwa .Code of Conduct., ya Tshumelo ya Muvhuso yo ḓivhadzwa lwa tshiofisi kha vhadzulapo ya dovha ya mbo ḓi bveledziwa nga kha dziwekishopo dze dza farwa na vhaofisiri vha re na maimo kha lushaka na kha mavunḓu. Zwo dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u bveledzisa gaidi i shumiseaho ya Khoudu ya Vhuḓifari uri vhathu vha pfesese zwine ya amba zwone na u kona u i shumisa.
Ndo imela vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, ndi pfa ndo hulisea u ṋetshedza vhaofisiri vhoṱhe vhane vha vha vhatholiwa vha muvhuso vha Afrika Tshipembe iyi Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya vhuḓifari ya Tshumelo ya Muvhuso. Nga ha hei Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya Vhuḓifari ya Tshumelo ya muvhuso, .Bugupfarwa i ṱalutshedzaho nga ha khoudu ya vhuḓifari ya Tshumelo ya muvhuso?. Khoudu ya Vhuḓifari ndi thikho ya ndeme kha u ita uri hu vhe na kuvhusele kwavhuḓi na vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho ha vhatholiwa vha muvhuso. I dovha hafhu ya ḓisa fhungo lṄa u ṱhonifha pfanelo dza vhathu, nḓila dza mulayo, u kona u imela zwithu, muvhuso u si na tshiphiri, vhuḓifari ha muthu nga muthu na zwine muthu ene mune a zwi takalela.
Vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso vha ita khumbelo kha vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso, u bva kha vhane vha vha na vhuimo ha fhasi u ya kha vhane vha vha na vhuimo ha nṱhesa, u sumbedzisa pfesesa maitele, tsumbanḓila, na ndaela dze dza katelwa kha Khoudu ya Vhuḓifari. Izwi a zwi konadzei fhedzi, zwi dovha hafhu zwa ṱoḓa u kombetshedzwa arali hu tshi khou ṱoḓiwa uri tshumelo yavhuḓi i kone u swikelela vhadzulapo vhashu. Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri vhaofisiri vha hane kana u sa ṱanganedza dzimpho vhunga izwi zwi tshi dzhiiwa sa tshanḓanguvhoni nga mulayo.
Ri tama u khoḓa vhalanguli vhoṱhe na vhaofisiri vhe vha dzhenelela kha u phuromotha kana u ṱuṱuwedza Khoudu ya Vhuḓifari ya Tshumelo ya Muvhuso. Ndi a vha ṱuṱuwedza u isa phanḓa na mushumo wavho wa manakanaka na uri vha songo neta kha khaedu iyi ya u ṱuṱuwedza kana u phuromotha vhuḓifari ha tshiphurofeshenaḽa kha tshumelo ya muvhuso.
Vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso vha na fulufhelo lṄa uri hei Bugupfarwa ya
ṱhalutshedzo i ḓo vha tshishumiswa tsha ndeme kha u bveledza u fulufhedzea na u nṋea tshirunzi mishumoni na u ṱuṱula dzangalelo kha vhathu vhoṱhe ḽ(a u swikelela tshiimo tsha u sa kona u konḓelela vhuaḓa fhano Afrika Tshipembe.
Tsha u fhedza, ndi tama u ṱuṱuwedza vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso u khwaṱhisedza uri vhuḓifari havho vhu tea u anana na milayo ya ndeme ine ya shumiswa kha u langa matshimbidzele a muvhuso na uri vhatshimbidzi vha fanela ḓivha Khoudu ya Vhuḓifari na Bugupfarwa iyi ya T(halutshedzo.
Muphurofesa Vho-SS Sangweni
Mudzulatshidulo: Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
2. U T(ANGANEDZA
Iyi Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya Vhuḓifari ya Tshumelo ya muvhuso yo vha I tshi ḓo vha I siho arali ho vha hu si nga u ḓinekedzela na thikhedzo ya vhathu vha tshivhalo na madzangano ane zwa vha zwo tou tea uri a tou bulwa na u vha livhuwa:
* Vha mihasho ya Lushaka na ya Mavunḓu vho tikedza na u bveledzisa hei Bugupfarwa ya T(halutshedzo vha dovha vha ṋetshedza mahumbulwa a ndeme a u khwinisa;
* Vha Ofisi ya Mutsireledzi wa nnyi na nnyi na vhone vho shela mulenzhe kha u bveledzisa bugu hei nga mahumbulwa a vhudzivha;
* Madzangano a Vhashumi na madzangano a u imela vhashumi na one o shela mulenzhe nga u fara miṱangano na dziwekishopo dza tshivhalo he vha ṱahisa mahumbulwa avhuḓi kana a ndeme;
* Tshiṱafu tsha Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso tsho thusa vhukuma kha u ita ṱhoḓisiso na u ita mvetamveto ya ḽiṋwalo iḽi lṄa u fhedza;
* Tsha u fhedza, ri livhuwa zwihuluhulu vha Muhasho wa Britain wa Mveledziso ya Dzitshakatshaka vhe vha lambedza u ganḓiswa ha hei Bugupfarwa ya T(halutshedzo ya Khoudu ya Vhuḓifari ya Tshumelo ya muvhuso
3. BUGUPFARWA YA T(HALUTSHEDZO NGA HA KHOUDU YA VHUD(IFARI
YA VHA TSHUMELO YA MUVHUSO
3.1	MARANGAPHAND(A
3.1.1 Ndivho ya hei Bugupfarwa ndi u ṱalutshedza nga vhuḓalo zwi re ngomu kha Khoudu ya Vhuḓifari. Khoudu ya tshiofisi I tea u vha pfufhi nahone I bule zwo teaho fhedzi na u shumisa teo ya tshiofisi. Ndivho ya iyi Bugupfarwa ndi u ita uri Khoudu iyi i pfeseswe nga vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso.
3.1.2 Bugupfarwa iyi a i ṋetshedzi miṋwe milayo miswa, i tevhedza tshivhumbeo tshenetshiḽa khathihi na kunambarele kana kutevhekanele kune kwa vha kha Khoudu, u itela u leludza mbambedzo. Musi i tshi khou shumisa hei Bugupfarwa, mihasho i fanela u engedzedza tsumbo dzine dza tea vhupo hayo.
3.1.3	Zwi fanela u ombedzelwa uri u bveledziswa ha Bugupfarwa iyi ndi kuitele kune kwa ḓo shanduka tshifhinga ṱshothe, nahone I nga kha ḓi ṱoḓa u vusuludzwa tshifhinga ṱshothe, u fana na Khoudu yone ine.
3.2	VHUGUDISI
3.2.1 Uri ri kone u bveledza vhuḓifari ha vhuimo ha nṱha ha tshiphurofeshenaḽa mushumoni, vhatholiwa vha muvhuso vha fanela u ṱuṱuwedzwa u humbula na u ḓifara nga nḓila i ṱanganedzeaho. Zwenezwo, bugupfarwa heyi i tea u shuma sa thusedzi kha u bveledzisa na u ṋetshedza khoso pfufhi dza vhugudisi kha vhatholiwa vhoṱhe. Bugupfarwa hei i dovha hafhu ya vha na tsumbo dzine dza sumbedzisa vhutandetande ha vhuḓifari vhune ha vha hone mishumoni, vhune ha nga shuma sa mutheo wa vhugudisi na zwiṋwe zwiwo zwe zwa
ṱanganiwa nazwo, ?T(hodisiso dza zwe zwa vhuya zwa itea?
3.2.2 Sa mushumisani na Khoudu, bugupfarwa hei i nga thusedza kha u khwa
ṱhisedza u fulufhela ha nnyi na nnyi kha u nṋea tshirunzi na u sa dzhia sia ha tshumelo nga u ṋetshedza ndavhelelo dzi si gathi dza vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho na muelo wa vhuḓifari.
3.3	VHUD(IFHINDULELI HA MUTHOLI
NA VHATHOLIWA
3.3.1	Zwa uri vhathu vha guda nga u sedza na u tshenzhela ndi mbuno ṱanganedzeaho vhukuma. Zwenezwo, vhuḓifhinduleli ha vhuṱhogwa ho sala kha mutholi, ane a vha muthu o ambadzwaho maanḓa, sa Dziminisiṱ(ara na Vhalangamavunḓu (DziMEC)) vhane vha vha kha vhuimo ha polotiki, na vhalanguli vhane vha vha vha kha maimo oṱhe a tshumelo ya muvhuso, u sika vhupo ho teaho hune milayo ya simiwa na mimodela ya tsumbo ya ṋetshedzwa u itela vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso.
3.3.2 Khethekanyo 195(1)(a) ya Ndayotewa i sumbedza zwauri .vhuḓifari ha nṱhesa ha tshiphurofeshenaḽa vhu fanela u iswa phanḓa kana u phuromothiwa na u vhulungiwa? kha matshimbidzele a muvhuso nga u angaredza. U ya nga ha thendelano nga u angaredza u bva kha ḽikumedzwa lṄa Tshumelo ya muvhuso lṄa khoro ya u konanya lṄa vhu 2 lṄa 1999) vhatholiwa vhoṱhe vha kha Tshumelo ya Muvhuso vha na vhuḓifhinduleli ha u tevhedza Khoudu ya Vhuḓifari ye ya ṋetshedzwa. Izwi zwi vhumba mutheo une khawo u simiwa, u lulamisa na maga a ndaṱiso zwa ḓisendeka khawo, hune mutholi a fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mafhungo oṱhe a re kha Khoudu ya Vhuḓifari a ḓivhiwa nga vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso.
3.3.3.	Ndi zwa ndeme u ombedzela zwauri ndivho khulwane ya Khoudu ndi u bveledza tsumbo yavhuḓi ya vhuḓifari. Mutholiwa arali a kundelwa u tevhedza izwi, u ḓo vha na mulandu wa u sa ḓifara u ya nga ha Mulayo wo bulwaho afho nṱha, hune a nga ṋewa ndaṱiso u ya nga ha khethekanyo ya 18 u swika kha ya 27 u ya nga u shandukiswa ha mulayo kha Mulayotibe wa khwinifhadzo ya Milayo ya Tshumelo ya muvhuso wa 1997, arali a pfuka mulayo we wa ṋetshedzwa kha Khoudu ya Vhuḓifari.
4. TSUMBAND(ILA DZA NGA HA U N(ETSHEDZWA HA KHOUDU YA VHUD(IFARI
4.1	VHUSHAKA VHUKATI HA VHUSIMAMILAYO NA KHOROTSHITUMBE
4.1.1	Mutholiwa u fulufhedzea kha riphabuliki a dovha a nṋea khuliso Ndayotewa khathihi na u ḓibaḓekanya nga u i tevhedza kha mishumo ya ḓuvha nga ḓuvha.
Musi hu tshi livhiswa kha .Riphabuliki. nga maṋwe maipfi hu vha hu tshi khou ambelwa kha .shango. - ḽine lṄa vha Afrika Tshipembe. Ndi ṱhoḓea ya u thoma ya uri vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso vha ḓo fulufhedzea na u fulufhela shango ḽavho.
Ndayotewa i sumbedzisa zwiṋwe zwiga zwine zwa tshimbilelana na pfanelo na dzangalelo lṄa vhadzulapo vhoṱhe. Hohu u ombedzelwa ha Khoudu tsha u thoma hu
ṱoḓa uri hu vhe na u fulufhelwa ha vhatholiwa vha muvhuso kha matshimbidzele a demokirasi ane a vha hone. Tsha vhuvhili, vhuhulwane ha Ndayotewa vhu fanela u
ṱanganedzwa na u huliswa nga vhadzulapo vhoṱhe. Tsha vhuraru, mutholiwa muṋwe na muṋwe wa muvhuso u fanela u vha na nḓivho ya mafhungo oṱhe na ndivho ya Ndayotewa sa nḓila ya u vhulunga na u langula mulayo une wa vha hone.
Tsumbo 1:	Vhatholiwa vhoṱhe vha muvhuso vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho vha a shela mulenzhe zwihulwane kana zwiṱuku kha u ṋetshedza makumedzwa malugana na phoḽisi. Liṋ(we na ḽiṋwe lṄa makumedzwa eneo, ḽi fanela u sedzuluswa zwavhuḓi u itela uri hu sa vhe na khuḓano vhukati ha zwiṋwe zwipiḓa zwa tshipentshela zwe zwa bulwa kha Ndayotewa. Milayo ya Ndayotewa ine ya nga u shela mulenzhe na u sa vha na tshidzumbe kha u ṋetshedza tshumelo hu fanela u ṱuṱuwedzwa nga nḓila dzoṱhe kha kuitele kwa u bveledza phoḽisi.
Tsumbo 2:	Khethekanyo ya 33(2) ya Ndayotewa i ṋetshedza uri muthu muṋwe na muṋwe we pfanelo dzawe dza thithisea vhukuma nga matshimbidzele a mulayo u na pfanelo dza u ṋetshedzwa zwiitisi nga u tou ṋwala. Izwi zwi amba uri, u ḓibadekanya na Ndayotewa, mutholiwa muṋwe na muṋwe wa muvhuso u tea u khwaṱhisa uri matshimbidzele na mihumbulo ine ya swikelelwa yo ḓisendeka kha zwiitisi zwine zwa pfadza, u itela uri zwiitisi zwenezwo zwi nga dovha zwa shumiswa kha vhaṋwe vhane vha nga kwamea. Nga u tou angaredza, izwi zwi amba uri vhukando hoṱhe vhune ha nga dzhiiwa vhu fanela u imela ndingo dzoṱhe dza u sa vha na tshidzumbe.
4.1.2	Mutholiwa u rangisa dzangalelo lṄa vhathu phanḓa
musi a tshi ita mishumo yawe
Izwi zwi amba uri hune tsheo dza tea u dzhiiwa kana ha shumiswa muhumbulo une wa vhonala wo tea, hu fanela u sedzwa zwine vhathu vha zwi takalela phanḓa. Dzangalelo lṄa mutholiwa muṋwe na muṋwe wa muvhuso ḽi fanela u ḓa nga murahu ha dzangalelo lṄa vhathu vhoṱhe.
Tsumbo 1:	Mutholiwa ane a vha mutsila wa we a tholiwa sibadela u vhofhiwa nga konṱiraka uri a shume u bva nga iri ya 8:00 u swikela nga 16:30. A hu na nzudzanyo dzo tendelaniwaho ngadzo dza u badelwa masheleni o fhiraho a u shuma tshifhinga itshi, zwine zwa vhidzwa ?overtime?. D(umbu ḽo fuḓa tshisiku tsha muḓagasi afho sibadela lune tshumelo ya muḓagasi ya vha yo thithisea. Pherani hune ha itwa miaro hu khou tou shumiswa mutshini wa ?dzhenereitha?. Dzhenereitha iyo na yone i khou thoma u nṋea thaidzo, a i khou ṋetshedza tshumelo yavhuḓi. Zwenezwo mutholiwa uyu wa zwa vhutsila u ṋewa ndaela ya shishi ya u lugisa dzhenereitha iyi nga iri ya 16:00. Zwenezwo zwo lavhelelwa uri mutholiwa uyu a ite mushumo uyu wa u lugisa naho zwi tshi nga amba uri u fanela u shuma iri ndapfu u swikela mushumo uyu u tshi khunyelela.
Tsumbo 2:	Vhunzhi ha vhashumi vhane vha shuma kha mavunḓu o fhambanaho vha sumbedza dzangalelo lṄa u ya kha maḓuvha a vhuawelo nga ṋwedzi wa Nyendavhusiku. Arali ḽivi iyi ya ṋetshedzwa mutholiwa muṋwe na muṋwe, izwi zwi ḓo amba uri ofisi idzi a dzi nga koni u ṋetshedza tshumelo kha vhadzulapo. Zwenezwo hu fanela u vha na u ḓiṋetshedzela vhukati ha vhalanguli na vhaṋwe vha vhatholiwa, hune ha swikelelwa thendeleno ya uri hu fanela u vha na vhaṋwe vhatholiwa vha no sala nga hetshi tshifhinga, hu u itela uri hu vhe na u isa phanḓa tshumelo.
4.1.3	Mutholiwa u tevhedza phoḽisi dza Muvhuso wa tshifhinga
tshenetsho nga u fulufhedzea kha mushumo wawe
 wa tshiofisi u ya nga he a laedzwa ngaho.
Mulayotibe wa Pfanelo u ya nga Ndayotewa, u tsireledza mudzulapo muṋwe na muṋwe kha pfanelo dzawe dza politiki, dzine dza katela pfanelo dza u
 ḓibaḓekanya na kana u vha muraḓo wa dzangano ḽine muthu a ḓinangela kana a ḽi funa. Kuitele kwa khetho ku ḓo ita uri hu vhe na dzangano ḽine lṄa kunga vhathu vhanzhi kha khetho dzaḽo. Izwi zwi nga ḓi amba uri dzangalelo ḽikene lṄa mutholiwa wa muvhuso a ḽi koni u sumbedziswa nga mvelelo dza khetho. Zwi nga ḓi dovha zwa amba uri ṱhoḓea dza u ranga, mbekanyamushumo ya zwine zwa ḓo itwa na dziphoḽisi dzine dza shumiswa nga Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho dzi nga ḓi fhambana na ṱhoḓea ya u ranga ya mutholiwa muṋwe muvhuso. Naho zwo ralo, vhatholiwa vha muvhuso vha lavhelelwa u shumela Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho vho ḓiimisela, nga vhukoni hoṱhe na nga nḓila ya u fulufhedzea kha u tevhedza phoḽisi.
Tsumbo 1:	Mutholiwa wa muvhuso ene u tenda kha fhungo lṄa uri tshumelo ya mutakalo ya nṱhesa i fanela u vha yone ṱhoḓea khulwane kha shango nahone u tikedza dzangano ḽine lṄa vha na muhumbulo u no fana na wonoyo. Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho, wone, u ṱanganedza sa phoḽisi yawo ṱhoḓea ya u ṋetshedza madzulo (dzinnd(u) na u lwa na vhuvhava sa zwone zwiga zwine zwa vha zwa ndeme. Zwenezwo mutholiwa u lavhelelwa u ṱanganedza ṱhoḓea iyi ya Muvhuso. Izwi a zwi ambi u kandeledzwa kana u thivhelwa ha u ḓa na miṋwe mihumbulo miswa.
Tsumbo 2:	Arali Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho u tshi khou humbula u thoma u shumisa tshiṋwe tshikimu tshine vhatholiwa vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱahisa mihumbulo yavho uri tshi nga shumiswa hani zwavhuḓi, nahone nga nnḓa ha u sa tendelana na tshikimu, mutholiwa u fanela u sedza nga ḽiṱo lṄa tsenguluso, a songo sedzesa nga maanḓa vhuḓipfi hawe, o sedza nḓila dzo fhambanaho na zwivhuya na zwivhi zwine zwa vha hone kha tshikimu itshi, na nḓila ḓzavhudi dzine dza nga shumiswa kha u shela mulenzhe ha vhane vha kwamea, vhane vha vha vhatholiwa
4.1.4	Mutholiwa u lwisa u ḓivha na u tevhedzela ndaela dzine dza shumiswa kha vhuḓifari na mishumo yawe.
U kona u fulufhedzea na u kona u shumela zwavhuḓi Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho khathihi na nnyi na nnyi, vhatholiwa/vhatholiwa vha fanela u vha na nḓivho ya mushumo wavho, dziphoḽisi malugana na nḓila dzine dza fanela u tevhedzwa kha u ita mishumo yavho na maitele ane a fanela u tevhedzelwa.
Vharangaphanḓa vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhatholiwa vha na nḓivho ya zwine mushumo wavho wa katela. Vhatholiwa na vhone vha na vhuḓifhinduleli ha u u vhona uri vha vha na nḓivho, u kona u shuma mishumo yavho nga nḓila i fushaho u ya nga ha phoḽisi dzo tiwaho na u kona u tevhedza maitele ane a shumiswa kha vhupo havho, nga nḓila ine ya fusha nnyi na nnyi na vhadzulapo vhane vha ṋetshedzwa tshumelo.
Tsumbo 1:	U shaya nḓivho ya tshumelo ya muvhuso ya zwa dzitshelede, muofisiri u ṱanganedza u rengwa ha tshishumiswa nga nnḓa ha u wana thendelo yo teaho u bva kha vha Zwa gwama, ?Treasury?. Nyito iyi i amba u shumiswa ha tshelede hu songo tendelwaho hune ha nga ita uri hu vhe na u sa shumiswa zwavhuḓi ha masheleni na u dzhielwa vhukando lwa mulayo hune ha tea u badelwa tshelede ya tshinyalelo idzi.
Tsumbo 2:	Nga nṱhani ha u shaya nḓivho, mutholiwa u vhudza mualuwa ṱhoḓea dzi si dzone dza malugana na khumbelo ya phentsheni, a tshi sumbedzisa maga a u ita khumbelo, kana na tshelede ine mualuwa uyo a ḓo badelwa yone. Maitele aya a nga dzhenisa khomboni uyo mudzulapo arali pfulufhedziso dza sa tshimbila nga ngona.
4.1.5	Mutholiwa u shumisana na zwiṋwe zwiimiswa zwa muvhuso
zwe zwa sinḓwa fhasi ha vhusimamilayo na Ndayotewa
kha u bveledza kana u isa phanḓa dzangalelo lṄa nnyi na nnyi.
Zwiṋwe zwiimiswa zwa tshivhalo zwo sikwa fhasi ha Ndayotewa (Mutsireledzi wa nnyi na nnyi, Muoditha-Dzhenerala, Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso, Khomishini ya u linganyiswa ha Dzimbeu, na zwiṋwe zwiimiswa zwo sikwa nga vhusimamilayo (Bodo dza thendara, Khomishini ya ṱhoḓisiso, nz.). Hezwi zwiimiswa zwi shuma sa tshikalo tshine tsha khwaṱhisedza uri hu vhe na ndaulo kana matshimbedzele avhuḓi. Zwenezwo vhatholiwa vha muvhuso vha songo sedza izwi zwiimiswa nga iṱo ḽivhi, fhedzi zwi fanela u vha ṱuṱuwedza u shuma mishumo yavho nga, sa tsumbo, u ṋetshedza mafhungo oṱhe na ṱhalutshedzo dzoṱhe dzine dza nga ṱoḓea.
Tsumbo 1:	Arali Ofisi ya Mutsireledzi wa nnyi na nnyi yo humbelwa u ita ṱhoḓisiso ya mbilaelo nga mudzulapo kha muṋwe muhasho wa Muvhuso, ofisi iyi i ḓo lavhelela tshumisano ya vhatholiwa vha muhasho wonoyo malugana na u ṋetshedza mafhungo oṱhe ane a ḓo ṱoḓea.
Tsumbo 2:	Arali Muoditha-Dzhenerala a wanulusa maṋwe matshimbidzele o peamaho kha muhasho une wa tshimbidza zwa masheleni, vhaofisiri vhane vha kwamea vha songo sedza mawanwa aya nga iṱo ḽivhi. Vha fanela u pfesesa na u takalela mushumo wa Muoditha-Dzhenerala vha shumisane zwavhuḓi na Ofisi yawe u tandulula thaidzo dzine dza nga vha dzi hone.
4.2	VHUSHAKA NA NNYI NA NNYI
4.2.1	Mutholiwa u bveledza kana u isa phanḓa vhuthihi na tshiimo tshavhuḓi tsha lushaka lwa Afrika Tshipembe kha u shuma zwavhuḓi mishumo ya tshiofisi.
Fhungo lṄa u thoma lṄa Ndayotewa ḽi bula zwauri u ṱanganedzwa ha Ndayotewa ho livhiswa kha u -
* fhodza matsivha a khethululo ye ya vha i hone tshifhingani tsho fhiraho na u sima vhadzulapo vhane matshilele avho a vha o ḓisendeka kha demokirasi, mulayo wa tsireledzo na pfanelo dza vhathu dza mutheo;
* U sima mutheo wa demokirasi na vhadzulapo vho vhofholowaho hune Muvhuso wa vha wo ḓisendeka kha lutamo lwa vhathu na u khwaṱhisa uri mudzulapo muṋwe na muṋwe u na u tsireledzea hu eḓanaho phanḓa ha mulayo;
*
* U khwinisa matshilele a vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṋwe na muṋwe;
* u fhaṱa Afrika Tshipembe lṄa demokirasi ḽi re na vhuthihi ḽine lṄa kona u ḓiimisa sa Muvhuso-woga kha lushaka lwoṱhe.
Uri hu vhulungwe na u kona u pfesesa milayo yo vhewaho kha Ndayotewa, hu tea u vha na u ḓiimisela na tshumisano yavhuḓi u bva kha vhadzulapo vhoṱhe. Vhatholiwa vha muvhuso vha dzhiiwa sa tshipiḓa tsha .Muvhuso., zwenezwo ndi zwa ndeme vhukuma kha sia ḽavho.
Tsumbo 1:	Muya wavhuḓi wa mutingati, vhushaka havhuḓi ha u shumisana na vhupo ha u thusana na ha tshiphurofeshenaḽa vhukati ha tshigwada tsha vhatholiwa u bva kha mirafho yo fhambanaho vhane vha shuma na nnyi na nnyi, vha ḓo vha tsumbo yavhuḓi kha vhadzulapo vhoṱhe. Tsumbo yavhuḓi i ḓo vha kha ofisi ine ya ṋetshedza maṋwalo a vhunṋe kana dziphasipoto.
Tsumbo 2:	Mutholiwa u fanela u ḓiṋwalisa kha khoso ya u guda luṋwe lwa nyambo dza tshiofisi dzine dza shumiswa kha vhupo honoho. U fanela u dovha a ṱuṱuwedza uri hu vhe na vhuḓologi nga dziṋwe nyambo miṱanganoni hune ha nga vha na ṱhoḓea.
4.2.2	Mutholiwa u ḓo shumela nnyi na nnyi a sa khethululi
nahone nga nungo dzoṱhe u itela u sima muya wa
u ḓifulufhela kha tshumelo ya muvhuso.
Tshumelo ya muvhuso i ṋetshedzwa vhadzulapo vhoṱhe, nahone nnyi na nnyi ene u lavhelela u farwa nga nḓila i eḓanaho, i fushaho, ya phurofeshenaḽa nahone ya vhukonani. Vhatholiwa zwenezwo vha tea u tshila u ya nga zwine zwa lavhelelwa nga vhatholi vhavho na avho vhane vha vha ṋetshedza tshumelo nga nḓila i linganaho, nahone nga nḓila ine ya sa ḓo sima fhedzi fulufhelo kha nnyi na nnyi, fhedzi i ḓo dovha ya sima muya wa u takalelwa ha tshumelo ya ndeme nahone i fushaho nnyi na nnyi.
Tsumbo 1:	Mutholiwa u shuma kha muhasho une khumbelo dza kha nnyi na nnyi dza iṋwe tshumelo dza sedzuluswa hone. Muhura wawe u a zwi ḓivha uri sa mutholiwa wa afho vha nga ṱuṱuwedza kuitele, zwenezwo muhura uyu a nga mu kwama uri a mu thuse kha uri khumbelo yawe i ṱavhanyedzelwe. Mutholiwa u ḓo thoma a sedzulusa fhungo iḽi nga vhuronwane, sa izwi u ṋetshedza muhura thuso iyi zwi nga sedzwa sa u khethulula kha vhaṋwe vhahumbeli kana sa tshiḓivhano.
Tsumbo 2:	Mutholiwa u tea u humbela dzikhasiṱama uri dzi ite muduba, u itela uri muṋwe na muṋwe a ḓo kona u thuswa musi tshifhinga tshawe tshi tshi swika, hu u itela u thivhela u vhonala sa ane a khou ita tshiḓivhano kana khethululo.
4.2.3	Mutholiwa u tea u vha na vhulenda, thuso na u swikelelea kha kushumele kwawe na nnyi na nnyi, na u fara zwavhuḓi vhathu sa khasiṱama dzine dza tea u wana tshumelo ya tshiimo tsha nṱha tshifhinga ṱshothe.
Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vha dzhiele nzhele zwauri, nga u shumisana na nnyi na nnyi, vho ḓivhofha vhone vhane u shumela tshitshavha ṱshothe.
Zwenezwo, nnyi na nnyi u lavhelelwa u shumelwa, nahone u ṱoḓa vhatholiwa vha tshi vha hone musi vha tshi ṱoḓa thuso nga nḓila ya vhukonani nahone i fushaho.
Tsumbo 1:	Mutholiwa u ṱanganedza luṱingo lu bvaho kha mudzulapo, fhedzi zwi tou vha khagala uri mbudziso iyi i fanela u livhiswa kha tshiṋwe tshipiḓa tsha muhasho. Mutholiwa a sokou vhudza khasiṱama uri kha i lingedze huṋwe-vho. Izwi zwi nga ḓisa mvelelo dza uri uyu muthu a fhiriselwe fhethu ha vhaṋwe vhathu vha thungo-thungo hune a sa ḓo wana thuso. Izwi a zwi thusi nahone zwi nea tshumelo ya muvhuso dzina ḽivhi. Mutholiwa zwine a fanela u ita, ndi u ṋetshedza thuso ya u wana muthu o teaho kana muhasho. Nga murahu ha u wana fhethu ho teaho, u ḓo mu rwela luṱingo murahu.
Tsumbo 2:	Musi mutholiwa a si na vhathu vho itaho muduba vhane vha ṱoḓa thuso khae, u fanela u thusa mushumi ngae nga u vhidza avho vho lindelaho thuso kha khaunthara yawe, fhedzi arali a na nḓivho ya mushumo une a tea u ṋetshedza tshumelo khawo.
Tsumbo 3:	Arali muthu a ya kha muofisiri nga ndangano, kha ri dzhie sa tsumbo, u pfesesa nga ha mafhungo a ṱhoḓea dzine dza fanela u fushiwa kana u swikelelwa malugana na u wana sabusidi ya u renga nnḓu kha Muvhuso, muofisiri u fanela u lingedza u dzhenisa muthu uyo kha mutevhe wawe wa pulane nga u ṱavhanya. Izwi a zwi nga sumbedzi fhedzi u swikelelea, zwi ḓo dovha zwa sumbedza uri u na lutamo lwa u ṋetshedza tshumelo.
4.2.4	Mutholiwa u dziela nṱha nyimelo na mbilaelo dza vhathu vhoṱhe kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi na
kha u dzhia tsheo malugana na zwine zwa vha kwama.
Naho ṱhoḓea na/ kana mbilaelo dza vhadzulapo zwi tshi nga vhonala zwi tshi nga a zwi tou dinesa maṱoni a vhatholiwa, fhedzi miraḓo ya vhadzulapo i tshi humbula uri ndi zwihulu, vhatholiwa vha fanela u dzika na u ṋetshedza thuso yavhuḓi nga u ṋetshedza mafhungo kana nga u nṋea ngeletshedzo malugana na u ḓisa thandululo dza thaidzo iyi.
Zwililo kana mbilaelo dzine dza ṱahiswa nga vhathu, hu nga vha muthu muthihi kana tshigwada, dzi fanela u dzhielwa nzhele. Hu tshi tevhelwa vhukwamani na kuitele zwi si na tshidzumbe kha iḽi fhungo hu nga ṱuṱuwedza vhukuma fhungo lṄa u ṱanganedza /u pfesesa nyimelo na zwililo zwa nnyi na nnyi.
Tsumbo 1:	Kiliniki ya zwa mutakalo i khou pulaniwa kha vhupo ha mahayani, fhedzi hu na iṋwe nḓila ya u ṋetshedza kiliniki thendeleki, .mobile unit?. Vhadzulapo vha vhuponi uho vha fanela u kwamiwa malugana na u wana zwine vha zwi takalela. Izwi zwi ḓo ṋetshedza muhumbulo wo khwaṱhaho na u katela tshumisano na vhadzulapo kha u bva kha ḽiga lṄa u thoma.
Tsumbo 2:	Mutholiwa wa muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u phurosesa khumbelo ya mutikedzelo wa nnḓu dza vhadzulapo vha vhupo vhu songo bveledzisiwaho, vhane vha dzula mikhukhuni. Arali khumbelo iyi ya sa tshimbidzwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i fushaho, izwi zwi nga amba uri thandela yoṱhe i ḓo lenga, izwi zwa amba uri vhathu avha vha fanela u tshila fhethu ha mutakalo u si wavhuḓi tshifhinga tshilapfu, hu uri izwi zwo vha zwi tshi nga tinyiwa nga u ṋetshedza tshumelo ya u ṱavhanyedza.
4.2.5	Mutholiwa o ḓikumedzela kha u ṋetshedza
tshumelo yo teaho tshifhinga ṱshothe na u bveledzisa na u
takulela nṱha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe
Muvhuso wa tshifhinga tshino wo buletshedza zwavhuḓi ndivho dzawo dza u sedza kha u bveledzisa vhadzulapo vhe vha vha vho thudzelwa kule tshifhingani tsho fhiraho, sa zwe zwa sumbedziswa kha mbekanyamushumo ya Muvhuso ine ya vhidzwa Mbekanyamushumo ya u fhaṱulula nga vhuswa na mveledziso, .RDP. nga u pfufhifhadza. Hezwi zwi tea u itwa nga mihasho yoṱhe u ya nga ha mishumo yayo.
Afrika Tshipembe ndi shango ḽine lṄa kha ḓi bvela phanḓa, nahone tshipiḓa tshihulu tsha vhadzulapo vhaḽo, u ya nga ha zwiitisi zwo fhambanaho, a vha na na nḓivho nga ha pfanelo na ndugelo dzavho, tshumelo dzine vha fanela u dzi wana, maga ane vha tea u a tevhela na muthu ane vha tea u mu kwama kha heḽo fhungo. Sa izwi tshumelo ya muvhuso i tshumelo ya vhathu vhoṱhe, ndi vhuḓifhinduleli ha vhashumi u ṋetshedza vhadzulapo vhane vha shaya nḓivho, mafhungo oṱhe, ngeletshedzo na thuso ine vha nga i ṱoḓa. Izwi zwi fanela u itwa nga vhulenda nahone nga nḓila i fushaho, naho zwi tshi nga amba u vha fhirisela kha tshiṋwe tshiimiswa tshine tsha ṋetshedza tshumelo iyi, nga nḓila ya vhulenda na vhukonani.
Tsumbo 1:	Vhatholiwa vha fanela u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza u bveledzisa na u takulela nṱha dzine dza vha hone kha mihasho yavho. Vha fanela u ḓiimisela kha mishumo yavho na u khwaṱhisedza uri mbekanyamushumo dzenedzo dzi fanela u tshimbidzwa nga nḓila yavhuḓi nahone nga nḓila i fushaho hu tshi tevhedzwa tshifhinga tsho tiwaho.
Tsumbo 2:	Musi vha tshi khou shuma na nnyi na nnyi kha vhupo ha zwa mutakalo, vhatholiwa vha fanela u shumisa tshifhinga tshenetsho u ṋetshedza tshumelo ya u eletshedza arali vha tshi humbulela uri nḓivho yavho nga zwa mutakalo I nga vha i sa fushiho. Hune vhatholiwa vha sa kone u ṋetshedza thuso yo teaho nga vhone vhane, vha tea u fhirisela muthu ane a khou ṱoḓa thuso kha vhashumisani vho teaho vhane vha ḓo sumbedza nḓila na u ṋetshedza ngeletshedzo yo teaho.
4.2.6	Mutholiwa ha ngo tea u vha na ṱshitalula kha vhathu zwi tshi ya nga lushaka, mbeu, murafho, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano lṄa polotiki, lutendo, mvelele na luambo.
Sa izwi zwo no ḓi bulwa mathomoni, vhatholiwa vha muvhuso vha ṋetshedza tshumelo kha muthu muṋwe na muṋwe na kha vhadzulapo vhoṱhe, hu sa khathalei uri ndi vhonnyi fhano Afrika Tshipembe. Muthu muṋwe na muṋwe u na pfanelo dzawe u ya nga ha Ndayotewa dza u farwa nga nḓila yavhuḓi nahone dza u ṋewa tshirunzi tsho teaho. Zwenezwo, vhatholiwa vha na vhuḓifhinduleli ha u fara vhathu vhoṱhe nga nḓila i si na ṱshitalula, nga muya wa vhukonani nahone nga nḓila i fushaho, na u ita uri vhadzulapo vha pfe vha tshi ṱanganedza tshumelo yo vha teaho.
Tsumbo 1:	Mutholiwa a nga ḓihumbulela uri muthu ane khou fanela u ṋetshedzwa tshumelo a nga vha e ?geyi?. Naho maitele aya a tshi nga wanala a sa ṱa
nganedzei u ya nga kuvhonele kwa mutholiwa, u lavhelelwa u ṋetshedza tshumelo ya tshiphurofeshenaḽa ine ya ṋetshedzwa muthu muṋwe na muṋwe.
Tsumbo 2:	Vhathu vha tshivhalo vho ita muduba, ha mbo dzhena muthu ane a vha na vhuimo ha nṱha. Muthu uyo u lavhelela u ṋetshedzwa tshumelo phanḓa ha vhe a vha wana. Arali mutholiwa ane a khou ṋetshedza thuso a tendela uyo muthu u pfuka vhathu vhe vha ita muduba, zwi amba uri u khou shuma nga tshiḓivhano kha vhathu vhe vha ita muduba vhane na vhone vha khou lavhelela u thusiwa.
4.2.7	Mutholiwa ho ngo tea u shumisa vhuimo hawe nga nḓila i si yavhuḓi kha tshumelo ya muvhuso u bveledza kana u khethulula zwi tshi ya nga dzangalelo lṄa dzangano ḽine muraḓo wa vha khaḽo.
Sa musi vhatholiwa vha muvhuso vha tshi ṋetshedza tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe, vhane vha vha vha zwigwada zwa madzangalelo o fhambanaho, madzangano a polotiki na vhathu vha u tenda kha zwithu zwo fhambanaho, nz., izwi zwi amba uri mutholiwa wa muvhuso ho ngo tea u ḓidzhenisa kha mafhungo ane a nga vhonala a tshi dzhia sia lṄa u takalela tshiṋwe tshigwada u fhirisa tshiṋwe.
U ya nga ha zwine tshumelo ya muvhuso ya vha zwone, khasiṱama dzoṱhe dzi fanela u ṋetshedzwa tshumelo nga nḓila i eḓanaho, u ya nga ha phoḽisi dza Muvhuso wa tshino tshifhinga. Mutholiwa u fanela u pfesesa na u fhambanya vhukati ha vhuḓifhinduleli hawe kha Muvhuso wa tshino tshifhinga na u ḓidzhenisa kha mafhungo a polotiki.
Tsumbo 1:	Mutholiwa u wela kha tshigwada tsha vhupo ha mvelele tshine tsha fanela u ṱaṱisana kha u avhelwa ha magavhelo nga Muvhuso ṋwaha muṋwe na muṋwe. Mutholiwa uyu u na vhuimo ha nṱha kha muhasho wa u ita tsenguluso, u tshimbidza na u nṋea ṱhuṱhuwedzo ya ḽikumedzwa kha Minisiṱara o teaho. Hoyu mutholiwa ho ngo fanela u shumisa vhuimo hawe u ṱuṱuwedza uri khumbelo ya vhupo vhune a bva khaho i vhe yone ine ya ṱanganedzwa, zwine zwa ḓo sia khumbelo dza vhuṋwe vhupo dzi sa nga ṱanganedzwi. Mutholiwa uyu u fanela u bvisela khagala fhungo iḽi nga u ḽi posela kha muhulwane wawe, u thivhela maitele ane a nga vhonala a tshi thithisa pfanelo dza vhaṋwe vhathu.
Tsumbo 2:	Vhatholiwa vha lavhelelwa u ṋetshedza thikhedzo yo khunyelelaho kha Minisiṱara/vhalangavunḓu (dziMEC) dzavho kha ndugiselo dza maṋwalwa, nz. ane a ḓo shumiswa kha zwithu zwa tshiofisi, sa tsumbo, nyambedzano nga ha mvetamveto ya zwa vhusimamilayo. Fhedzi, vhatholiwa a vho ngo tou tea u vha tshipiḓa tsha u lugisela na u ola maṋwalwa ane a tea u shumiswa nga Minisiṱara kana MEC kha zwithu zwine zwa kwama dzangano lṄa zwa polotiki.
4.2.8	Mutholiwa u ṱhompha na u tsireledza tshirunzi
tsha muthu khathihi na pfanelo dzawe sa zwe dza
 sumbedziswa kha Ndayotewa.
Vhatholiwa vha fanela u ḓifara nga nḓila ine ya ṱhomphea kha vhashumisani na kha nnyi na nnyi, zwi si na ndavha uri ndi vhonnyi, nḓila ine vha lavhelesea ngayo, vhuimo havho, nz. Vhuḓifari ha mutholiwa kha vhaṋwe vhathu vhu fanela u vha ha vhukonani, thuso nahone vhu vhe vhu fushaho.
Tsumbo 1:	Arali mushumi wa khauntharani , a swikelwa nga muthu ane a vha o ḓiḽela mavhele nahone a tshi khou ita phosho, muthu uyo u fanela u farwa zwavhuḓi sa vhaṋwe vhathu, nga u mu thusa zwavhuḓi a sa fhelelwi mbilu. Ndi zwa ndeme u elelwa zwauri vhathu vha ḓo vha vha tshi khou sedza nga iṱo lṄa u sengulusa, zwenezwo vhashumi vha fanela u lwisa u khwinisa tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso nga u shuma lwa tshiphurofeshenaḽa kha zwiwo zwi no nga zwenezwi. Arali nyimelo iyi ya bva nnḓa ha tshanḓa, vhashumi vha kundelwa u i laula, vha songo sumbedza u vhaisala kana u dinalea, vha nga tou fhirisela uyo muthu kha muhulwane, ane a nga kona u shumana nae thungo vhe vhavhili.
Tsumbo 2:	Vhathu vha ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea ya tshelede u ita khumbelo ya mbuelo dza zwa vhulondavhathu. Vhaofisiri vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u vha thusa nga fomo dza khumbelo dzo teaho, vha tea u pfesesa nyimelo ine avha vhathu vha vha khayo na u vha pfela vhuṱungu.
4.2.9	Mutholiwa u kona u vhona pfanelo dza nnyi na nnyi dza u swikelela mafhungo, hu songo katelwa maṋwe a mafhungo o tsireledzwaho nga mulayo.
Ndayotewa i ṋetshedza zwiteṋwa zwivhili kha fhungo lṄa u swikelelea ha mafhungo. Fhungo lṄa u thoma ndi lṄa u bveledza u sa dzumba mafhungo, zwine zwa tendela mudzulapo muṋwe na muṋwe u kona u swikelela mafhungo oṱhe ane a nga vha na thuso kha nnyi na nnyi. Izwi zwi ḓo ita uri vha kone u shela mulenzhe kha u bveledza phoḽisi dzine vha ḓo tama u dzi vhona dzi tshi khou shumiswa. Tsha vhuvhili, Ndayotewa i livha kha u tendela vhadzulapo u tsireledza pfanelo dza ndeme u ya nga he dza ṋetshedzwa kha Mulayotibe. Vha nga ḓi humbela u dodombedzelwa zwiitisi zwa matshimbidzele ane a nga vha vhaisa. Vha nga ḓi dovha vha isa phanḓa na u humbela maṋwe mafhungo ane a nga vha thusa kha u tsireledza pfanelo dzavho.
Sa izwi mutholiwa muṋwe na muṋwe wa muvhuso a tshi zwi ḓivha zwauri fhungo lṄa u swikelelea ha mafhungo ndi lṄa ndeme vhukuma kha nnyi na nnyi nahone a si ḽine lṄa leluwa. Maṋwe a mafhungo a dzhiiwa sa o tsireledzeaho hune a tea u langulwa nga mihasho u ya nga tsumbanḓila dzine dza vhidzwa .Guidelines On Minimum Information Security Standards? e a ṋetshedzwa nga vha .Zhendedzi lṄa Vhuṱali lṄa Lushaka, .National Intelligence Agency?. Tshigwada tshine tsha vhidzwa .Mulayotibe wa Demokirasi yo Vuleaho, .The Open Democracy Bill? na tshone tshi na muhumbulo wa u thoma furemiweke yo teaho hune mafhungo a ḓo langulwa nga mihasho. Izwi zwi ita uri mafhungo a konḓese nga nṱhani ha uri Mulayo wa zwa Mishumo ḽabour RelationsAct) wa 1995 na wone u ṋetshedza nḓila dziṋwe dza u konadzea dzine vhatholiwa vha muvhuso vha kona u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso sa mutholi u itela u tsireledza dziṋwe dza pfanelo dza mishumo ya vhashumi.
N(wongo wa mafhungo aya u nga nweledzwa nga nḓila i tevhelaho:
* Mutholiwa u fanela uri nga tshifhinga ṱshothe a kone u vhona pfanelo dza nnyi na nnyi dza malugana na u kona u swikelela mafhungo.
* Muhasho muṋwe na muṋwe u fanela u bveledza phoḽisi yo teaho ine ya tevhedza na u tshimbidzana na vhusimamilayo ho teaho uri hu ḓo kona u langwa mafhungo a kha vhupo ha dzangano ḽiṋwe na ḽiṋwe.
* Vhatholiwa vha fanela u dzhiela nzhele milayo na dziphoḽisi dzine dza langula mafhungo haya kha mihasho.
* Zwiitisi na kuitele kune kwa tevhelwa kwe kwa bveledzisa maga a matshimbidzele, zwi fanela u rekhodiwa u itela uri mafhungo a wanale arali a tshi ṱoḓea.
* Arali mafhungo a humbelwaho nga muṋwe muthu a sa wanale, muthu onoyo u tea netshedzwa zwiitisi zwi ṱanganedzeaho malugana na zwenezwo.
Tsumbo 1:	U ṋetshedza vhathu mafhungo nga tshifhinga tsho teaho ndi zwa ndeme vhukuma. Arali muthu we a humbela u ṋetshedzwa mafhungo a basari a vho ṋetshedzwa ayo mafhungo nga murahu ha musi datumu ya u redzhisiṱara ya ṋwaha wa u guda yo no fhira, mushumo wa u ṋetshedza mafhungo ayo wo no bvumelwa.
Tsumbo 2:	U swikelelea ha mafhungo zwi amba uri mafhungo ayo a fanela u vhulungwa na u khwiniswa tshifhinga ṱshothe. Arali muraḓo wa phalamennde a tshi nga humbela maṋwe mafhungo nga ha nyambedzano ine ya ḓo fariwa phalamenndeni, u kundelwa ha muhasho u ṋetshedza mafhungo kwao nahone o khwinisiwaho nga tshifhinga zwi nga thithisa matshimbidzele a demokirasi.
Tsumbo 3:	U ṋetshedza mafhungo ane a sa vhe a vhukuma zwi nga vhanga thaidzo khulu vhukuma. Sa tsumbo, vhathu vha nga ḓi vhudzisa nga ha u thoma u shumiswa ha tshikimu tshiswa tshine zwiṋwe zwa zwidodombedzwa zwatsho zwa vha zwi saathu u ṱanganedzwa nga vha re na maanḓa ayo. Mushumi ane a sa vhe na nḓivho iyi, ane a nga ḓi vha a na nzhele nga ha zwidodombedzwa zwa u ranga nga ha tshikimu itshi a nga ḓi ṋetshedza mafhungo ane a sa vhe a tshiofisi. Izwi zwi nga ḓisa ṱhoni kha tshumelo ya muvhuso arali ha nga itwa tshanduko kha tshikimu dzine dza ḓo shumiswa nga nḓila yo fhambanaho na zwe nnyi na nnyi a lavhelela.
4.3	VHUSHAKA VHUKATI HA VHATHOLIWA
4.3.1	Mutholiwa u shumisana zwavhuḓi na vhaṋwe vhatholiwa
u swikelela dzangalelo lṄa nnyi na nnyi.
Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vhoṱhe vha ḓivhe zwauri vha khou shuma vhe na ndivho nthihi, ine ya vha ya u shumela Muvhuso une wa khou vhusa nga tshifhinga tshenetsho khathihi na vhathu nga u fulufhedzea nahone nga nḓila i fushaho. Zwenezwo vhatholiwa vha fanela u tou lwa nga nungo dzoṱhe u shumisana zwavhuḓi. Nga u thusana na u tikedzana na u kovhekana nḓivho, mihumbulo na tshomedzo (hune ha vha ho tea), vhatholiwa vha ḓo kona u shuma mushumo u fushaho une wa ḓo takadza Muvhuso na vhadzulapo.
Tsumbo 1:	Ndi zwa ndeme u vha na nzhele ya uri ndivho khulwane ya tshumelo ya muvhuso na u pfesesa uri tshipiḓa tshiṋwe na tshiṋwe tshine tsha shuṋwa zwavhuḓi, tshi shela mulenzhe kha u bveledzisa mitshelo yavhuḓi. Zwenezwo mutholiwa u fanela u kona u ṱanganedza mihumbulo na mahumbulwa a vhashumisani nae u bva kha zwiṋwe zwipiḓa. Kha tshumelo ya muvhuso a hu na tshikhala tsha vivho kana dwadze ḽine lṄa vhidzwa .get off my territory., zwine nga lwa ṱshitangani ri nga ri: .vha songo nkanda murunzi?.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a dzhiela nzhele uri ṱhoḓea dza nnyi na nnyi dzi nga swikelelwa arali ofisi iṋwe i tshi shumisana na iṋwe, mutholiwa u fanela u bva fulo lṄa u ṱoḓisisa nga ha heyo tshumisano, naho vhaofisiri vhane vha nga vha vha tshi khou shuma kha iṋwe ofisi vho thoma vha si na muya wa tshumisano.
Tsumbo 3:	Muofisiri u kwamiwa nga muṋwe muhasho u dzhenela tshigwada tsha u thusa kha u khetha vhashumi. Mutholiwa uyo u tea u thusa kha khumbelo iyi arali zwi tshi konadzea. Fhedzi-ha u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza mushumo wawe nahone a wane thendelo i bvaho kha muhulwane wawe.
4.3.2	Mutholiwa u tevhedza ndaela dzi pfalaho u bva kha vhane vha vha na maanḓa a u dzi ṋetshedza, tenda dzi sa fhambani na dze dza ṋetshedzwa kha Ndayotewa na kha miṋwe milayo.
Ndi zwa ndeme uri vhashumi vha tevhedze ndaela dzoṱhe dzine dza pfala, u itela uri tshumelo i kone u ṋetshedzwa kha vhadzulapo nga nḓila yo dzudzanyeaho nahone yo lungekanaho. Madzangano mahulwane ane a nga sa mihasho ya tshumelo ya muvhuso a nga kona u shuma zwavhuḓi fhedzi arali hu na tshivhumbeo tshavhuḓi tsha vhulanguli tshine tsha ṱhomphiwa nga vhane vha vha fhasi ha vhulanguli uvhu. Arali maga oṱhe a ndaela dza zwa milayo a tevhedzwa nga nḓila i fushaho nahone nga tshifhinga, dzangano ḽoṱhe ḽi ḓo kona u shuma zwavhuḓi.
Tsumbo 1:	Mushumi u ṱanganedza ndaela u bva kha mutshimbidzi kana rapolotiki muhulwane u ita tshithu tshine tsha sa tendelwe u ya nga ndaela dzine dza vhusa tshumelo ya muvhuso. Mutholiwa u fanela u vha na nḓivho ya milayo, kha tsumbo ye ya ṋetshedzwa afho nṱha u fanela u kona u dovha a sumbedzisa u sa vha mulayoni ha ndaela yo itwaho nga muhulwane. Arali muhulwane a ḓi kombetshedza, mutholiwa u fanela u humbela uri ndaela iyi kha i itwe nga u tou ṋwalwa fhasi, ene a kone u sumbedzisa zwiitisi zwawe zwa u hana ndaela iyi a dovhe a vhige mafhungo aya kha vhahulwane vhane vha vha na maanḓa.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a ṋewa ndaela nga muhulwane u dzhenisa oda ya u renga tshishumiswa hune ha vha hu songo tevhedzwa maitele o teaho a thendara, mutholiwa a nga humbela uri mafhungo aya a fhiriselwe kha muofisiri wa zwa masheleni uri a vhe ene a no dzhia tsheo.
4.3.3	Mutholiwa u ḓisendedza kule na maitele a tshiḓivhano kha mashaka na dzikhonani kha zwithu zwi kwamaho mushumo wawe a dovha a sa shumise vhuimo hawe u ṱuṱuwedza muṋwe mushumisani ngae kana ene a ṱuṱuwedzwa nga u shumisa maanḓa a vhuimo hawe.
Tshumelo ya muvhuso i tea u thola, u bveledza na u nṋea pfufho mutholiwa ane a vha na vhukoni ha u ṋetshedza tshumelo, hu sa sedzwi vhuḓipfi hawe na uri ndi wa dzangano ḽifhio lṄa polotiki, muṱa une a bva khawo na vhuimo vhune a vha naho vhuponi hawe. Maitele a tevhelaho ha ṱanganedzwi:
(a) Vhukonani - izwi zwi amba uri mutholiwa muthihi u a topoliwa a tholiwa, a alusiwa, a iswa kha vhuṋwe vhupo kana a fariwa nga nḓila ya vhulenda ho sendekwa kha zwithu zwi si na vhubvo, ho sedzwa zwithu zwine zwa nga vhukonani, na u ṋetshedza ndivhuwo murahu, nz.
(1) Vhushaka - izwi zwi amba uri mutholiwa u a tholiwa, a alusiwa, a fhiriselwa kha vhuṋwe vhupo kana a ṋewa zwiṋwe zwa zwivhuya zwo ḓisendekaho kha lṄa uri u na vhushaka na vhuṋwe vhukwamani na muthu ane a vha kha vhuimo ha u themendela nyito dzenedzo kana a tshi kona u bika matshimbidzele kana a na maanḓa a u ṱuṱuwedza sisiṱeme.
Tsumbo 1:	Vhatholiwa vhavhili (A na B) vha vha vhaṋwe vha ṱshitafu tsha vhatholiwa vha muvhuso. Vha ṋewa vhuimo vhune ha lingana, nahone ndi khonani khulu vha dovha vha shumisa ofisi nthihi. Mutholiwa Vho-B u a aluswa u vha muhulwane wa mutholiwa wa Vho-A. Hu saathu fhela tshifhinga o no vha ene ane a fanela u ṋetshedza miṋwe mishumo ya tshipentshela kha Vho-A, uri a kone u vha ene ane a ḓo sumbedza zwiwo zwa ndeme, uri a kone u wana dziphoindi dza nṱha u fhira dza vhashumisani nae dzine dza nga mu thusedza kha u takulelwa nṱha. Musi tshifhinga tshi tshi sendela tsha uri hu ṱoliwe kushumele kwa Vho-A, kune kwa fanela u ṋetshedzwa nga Vho-B nga mafulufulu na nga khethululo, Vho-A nangoho vha mbo ḓi wana muṋene wavho wa u takulelwa nṱha, naho zwo vha zwi songo tou tea uri vha u wane.
Tsumbo 2:	Mutholiwa u shela mulenzhe kha maitele a u khetha muthu ane a tea u tholiwa kha tshikhala tshine tsha vha hone kha tshumelo ya muvhuso. Mutholiwa uyu a mbo sumbedza dzangalelo ḽawe kha muthu ane a vha khonani yawe, muraḓo wa dzangano lṄa polotiki ḽine uyu mutholiwa a vha muraḓo khaḽo kana muraḓo wa murafho muthihi. Hetshi ndi tshiḓivhano, a tshi tshimbidzani na Ndayotewa na themendelo dza Muvhuso.
Tsumbo 3:	Hu na nḓila nnzhi dzine mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha nṱha a nga shumisa maanḓa awe nga nḓila i si yavhuḓi. Sa tsumbo, mutholiwa ane a vha mulangakhoro wa u sumbedza vhueni fhethu ha u imisa mimoḓoro yaho, u na ndaela dzine dza vha khagala dzine dza sumbedza fhethu hune ha fanela u imiswa mimoḓoro ya vhaofisiri vhahulwane na vhaofisiri vho dalelaho vhupo uvhu. Fhedzi- ha muhulwane wa ofisi u nyadza ndaela idzi nga u tendela mufarisi wawe u paka moḓoro wawe kha izwi zwikhala tshifhinga ṱshothe. Maitele o raliho a ita uri vhatholiwa vha sa tsha ṱhompha milayo khathihi na avho vhaofisiri vhahulwane, zwine zwa fhedza zwi tshi vha na u thithisea huhulu kha tshumelo ya dzangano.
4.3.4	Mutholiwa u shumisa nḓila dzo teaho u ṱahisa
mbilaelo dzawe kana u dzi rumela ho teaho.
Naho zwi tshi ṱanganedzea uri mbilaelo na u sa tendelana zwi nga bvelela vhukati ha vhupo ha tshumelo ya muvhuso tshifhinga tshi tshi ḓi ya, zwi vha na mbuelo ḓzavhudi kha vhoṱhe muvhilaeli na mutholi (na nnyi na nnyi) uri hedzo mbilaelo dzi mbo ḓi tandululwa vhukati ha zwigwada zwi kwameaho nga nnḓa ha u tshinya tshifhinga. Ndi zwine ngazwo dziṋwe nḓila dzine dza tea u tevhelwa kha u tandulula mbilaelo dza vhashumi dza ṋetshedzwa uri dzi kone u shumiswa nga vhatholiwa vhoṱhe. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tshifhinga ṱshothe musi hu tshi vha na mbilaelo ine ya bvelela:
(a) Mbilaelo kana u sa tendelana hu nga tandululea zwavhuḓi arali zwigwada zwi tshi nga ḓidzhenisa nga tsha vhukoma kha nyambedzano kana u pfumedzanya.
(b) Kha sia lṄa mbilaelo iṋwe na iṋwe kana u sa tendelana mutholiwa a nga shumisa nḓila dzi tevhelaho:
(1) Maga a mbilaelo (e a sumbedzwa kha khethekanyo ya 35 ya Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso, wa 1994 ine ya amba nga Milayo ine ya shuma na mbilaelo na u sa tendelana na vhaofisiri kha Tshumelo ya Muvhuso, u ya nga Nomboro ya ndangulo ya 6575, ya ḓuvha lṄa 1 Fulwana 1999), u ya nga hune mutholiwa muṋwe na muṋwe a nga ṋetshedza mbilaelo kana u sa tendelana hawe na muhulwane wawe ane a ḓo fhirisela fhungo iḽi kha vhahulwane khae u swikela maṱhakheni a vhulanguli arali avho vha fhasi vha tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo.
Tsumbo 1:	Murangaphand(a u ṋetshedza muvhigo u si wavhuḓi nga ha kushumele kwa mutholiwa ane a vha fhasi hawe nga tshifhinga tsha u ṱoliwa ha kushumele kwa ṱshitafu a songo thoma a ṋetshedza mutholiwa kana mutholiwa uyu tshifhinga tsha u ṱalutshedza zwiitisi zwawe. Izwi zwi vhonala zwi tshi fhambana na matshimbidzele a milayo ya zwa mishumo. Uyu murangaphanḓa wa tshumelo ya muvhuso u fanela u dzhiela nzhele zwauri tshumelo ya muvhuso i fanela u vha tsumbo yavhuḓi kha u tevhedza milayo ya shango na u vhona uri milayo iyi i khou tevhedzwa nga nḓila yavhuḓi.
(ii)	Maitele a Bodo ya u pfumedzanya ( u ya nga ha tshiteṋwa tsha 15l() ya mutevhe wa pulane wa vhu 7 wa Mulayo wa zwa mishumo, wa 1995), hune mutholiwa a nga ṋetshedza mbilaelo ( ya u shumiswa ha maitele a sa tshimbidzani na zwa mishumo) kha ṱhoho ya muhasho une wa fanela u thoma Bodo ya u pfumedzanya ine ya ḓo fhirisela mbilaelo iyi kha hei Bodo, arali ṱhoho I tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi.
Tsumbo 2:	N(end(ila a songo takalaho nga mulandu wa uri o pandelwa mushumoni zwi songo tea, a nga swikisa fhungo iḽi kha ṱhoho ya muhasho, ane a ḓo sedzulusa fhungo iḽi a vhona arali thaidzo iyi i tshi nga tandululwa. Arali ṱhoho ya muhasho i tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi phanḓa ha musi hu saathu u fhela maḓuvha a fumbili (20), ṋenḓila ane a vha muvhilaeli a nga humbela ṱhoho ya muhasho u sima bodo ya vhupfumedzanyi hu saathu u fhela maḓuvha a fumi, hune ha ḓo lingedzwa u tandululwa iyo thaidzo. Arali bodo ya vhupfumedzanyi ya kundelwa u tandulula thaidzo iyi, muvhilaeli uyu a nga ḓi livha kha vha Khothe ya zwa Mishumo u wana thuso.
(ii)	Hune mbilaelo ya vha i tshi khou kwama matshimbidzele na maitele a ṱshitalula nga mutholi ane a vha Muvhuso, mbilaelo i nga ḓi fhiriselwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi.
Tsumbo 3:	N(end(ila ane a vha na tshenzhemo ya maitele ane a sa a pfesese, ane a khou dzhenelela kha kushumele kwawe, a nga ḓi swikisa fhungo iḽi kha muhulwane wawe kana kha ṱhoho ya muhasho. Arali muvhilaeli a songo fushea nga phindulo ine ya bva kha muhulwane kana ṱhoho ya muhasho, a nga fhirisela mbilaelo yawe kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi. Kha dziṋwe nyimele, muvhilaeli a nga tou tama u kwama Mutsireledzi wa nnyi na nnyi thwii.
4.3.5	Mutholiwa u ḓikumedzela kha u bveledzisa,
u ṱuṱuwedza na u shumisana na ṱshitafu tshawe na u bveledza vhupo ha tshumisano na u tshilisana na vhaṋwe.
U kona u swikelela ndivho dzoṱhe dza tshumelo ya muvhuso, ine ya vha ya u ṋetshedza tshumelo dza maṱhakheni kha nnyi na nnyi, vharangaphanḓa kana vhalanguli vhoṱhe vha kha tshumelo ya muvhuso vha a kombetshedzea u vhona uri vhatholiwa vhane vha vha fhasi ha ndangulo yavho vha na nḓivho na vhukoni ha u ita mishumo yo teaho kha vhuimo havho, vha na mafulufulu a u ṋetshedza tshumelo idzo nahone vha na lutamo lwa u bveledza vhupo ha tshumisano. U lwisa u swikelela hezwi, murangaphanḓa u fanela u dzhiela nzhele zwi tevhelaho:
(a) U bveledzisa mutholiwa zwi amba uri mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u:
(i) pfesesa uri u bveledziswa ha mutholiwa zwi katela mini;
(ii) U ṱola tshifhinga ṱshothe ṱhoḓea dza u bveledziswa ha mutholiwa;
(i)
(iii) U ṋetshedza/thoma pulane ya u bveledzisa;
(iv) U vhona zwauri pulane i khou tevhedzwa;
(v) U dzulela u sedzulusa mvelaphanḓa ya pulane iyi.
Tsumbo 1:	Murangaphand(a u fanela u kwamana na mutholiwa muswa, a tshi sedzulusa ṱhoḓea dza u gudiswa hune ha tea u ṋetshedzwa. Thoḓ(ea idzi dzo topiwaho dzi fanela u livhiswa kha mbekanyamushumo ya zwa vhugudisi, ine ya tshimbilelana na bammbiri ḽine lṄa sumbedza mushumo wawe na bugupfarwa dzine dza sumbedza maitele a mushumo uyu. Shedulu ya vhugudisi i fanela u dzudzanywa hu u itela u rekhoda mvelaphanḓa i re hone kha u bveledzisa uyu mutholiwa muswa.
(b) Thuṱ(huwedzo ya ṱshitafu i amba uri mutholiwa ane a vha e kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u -
(i) pfesesa uri ṱhuṱhuwedzo ya ṱshitafu i katela mini;
(ii) t( ola tshikalo tsha ṱhuṱhuwedzo kha ṱshitafu;
(iii) u ṋetshedza nḓila dza u khwinisa tshikalo tsha u ṱuṱuwedza ha ṱshitafu arali zwo tea; na
(iv) u dzulela u sedzulusa tshiimo tsha u ṱuṱuwedza ṱshitafu.
(c) U shumiswa ha ṱshitafu zwi amba uri mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u -
(i) pfesesa uri u shumiswa ha ṱshitafu hu katela mini;
(ii) u ṱola uri ṱshitafu tshi shumiswa u swika ngafhi;
(iii) u thoma nḓila dzine dza ḓo ṋetshedza u shumiswa ha nṱha ha ṱshitafu; na
(iv) u dzulela u sedzulusa kushumiselwe kwa ṱshitafu.
Tsumbo 2:	Vhalanguli/vharangaphand(a vha fanela u dzulela u sedzulusa muhwalo wa mushumo na tshikalo tsha kushumele tsha ṱshitafu tshavho, hu u itela u khwaṱhisa uri ṱshitafu ṱshothe tshi khou shumiswa lu fushaho. Izwi zwi ḓo thivhela nyimele dzine vhaṋwe vhashumi vha vha na mushumo munzhi-munzhi ngeno vhaṋwe vha na mushumo muṱukuṱuku. Tshiṱafu tshi fanela u ṱuṱuwedzwa u ḓigudisa miṋwe mishumo ine ya sa tou vha ine vha anzela u i shuma kana ine ya sa vhe tshipiḓa tsha mushumo une vha u ita. Vha fanela u ita na mishumo ya nṱha ha ine vha i shuma, u itela uri vha kone u aluwa sa vhatholiwa vhane vha vha vho ḓiimisela u shumiswa na kha vhuimo ha nṱha musi tshifhinga tshi tshi swika.
(d) U bveledzwa ha vhupo ha tshumisano na matshilisano zwi amba uri mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha vhulanguli u fanela u -
(i) pfesesa uri vhupo ha tshumisano na u tshilisana zwi katela mini;
(ii) u ṱola vhupo vhune ha shumea na matshilisano vhukati ha ṱshitafu;
(iii) u thoma dziṋwe nḓila, arali zwo tea, dza u khwinisa vhupo ha u shumela na matshilisano; na
(iv) u dzulela u sedzulusa vhupo ha mashumele na matshilisano vhukati ha ṱshitafu.
Tsumbo 3:	Vharangaphand(a/vhalanguli vha fanela u sedzulusa muya wa tshumisano kha khethekanyo dzavho vha kona u dzhenelela arali ṱshitafu tshi tshi vhonala tshi si na tshumisano kana tshi tshi dzulela u pikisana na u hanedzana.
4.3.6	Mutholiwa u shumisana zwavhuḓi, lwa tshiphurofeshenaḽa nahone nga u sa khethulula na vhatholiwa ngae, hu sa sedzwi mbeu, murafho, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano lṄa polotiki, u thetshelesa muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo.
Ndayotewa, u tholiwa na vhusimamilayo ha zwa mishumo, khathihi na Mulayo wa Tshithu (Common Law), zwi ṋetshedza vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso pfanelo dza mutheo dza u farwa zwavhuḓi nahone nga nḓila i linganaho. Arali iyo pfanelo i tshi nga thithiswa nga iṋwe nḓila, vhatholiwa vha nga shumisa nḓila dza u tandulula thaidzo dza mbilaelo dze dza ṋetshedzwa kha Mulayo wa Tshumelo ya muvhuso, wa 1994, Ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa zwa Mishumo, wa 1995, kana vha nga ḓi kwama Khothe ya Ndayotewa, Khoṱhekhatuli kana Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u wana thuso, zwi tshi bva kha nyimele dzo fhambanaho. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri vharangaphanḓa/vhalanguli vha tshumelo ya muvhuso vha vhe na nḓivho ya kufarele kwavhuḓi nahone ku linganaho zwine zwa amba:
(v) U shumisana zwavhuḓi na vhaṋwe vhatholiwa zwi amba uri mutholiwa u fanela u -
(i) dzulela u ṱhompha pfanelo dzo simiwaho (u ya nga ha Mulayo wa Tshithu, Ndayotewa, Mulayo wa zwa mishumo na miṋwe milayo ine ya nga shumiswa) dza vhaṋwe vhatholiwa;
(ii) dzulela u ṋetshedza vhaṋwe vhatholiwa tshifhinga tsha u ṱalutshedza zwiitisi zwavho;
(iii) tendela vhaṋwe vhatholiwa vha tshi vha na muimeleli arali vho ṱahisa khumbelo; na
(iv) vha na dzangalelo lṄa u nṋea ṱhalutshedzo/vhukwamani/ u fara nyambedzano hu sa dzumbiwi tshithu.
Tsumbo 1:	Musi mutholiwa o wanwa mulandu wa vhuḓifari, sa tsumbo, u fanela u farwa nga nḓila ine ya tevhedza maitele o fanelaho nahone nga nḓila ine ya vha ya vhuḓisa.
U lungama zwi amba uri maga a ndaṱiso nkene a fanela u tevhedzwa hune mutholiwa a fanela u -
* ḓivhadzwa tshifhinga ṱshothe arali ha nga vha na miṋwe milandu yo phaphelelwaho;
*
* ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ṋetshedza zwiitisi zwawe kha vha khoro ya ndaṱiso;
* na pfanelo dza u ṱoḓa muimeleli;
* a kona u swikelela mafhungo oṱhe a ndeme;
* na pfanelo dza u vhudzisa mbudziso kha ṱhanzi; na
* pfanelo dza u aphila.
Ndungamo ya Khwaṱhisedzo zwi amba uri mbuno dzoṱhe dze dza ṋetshedzwa dzi fanela u dzhielwa nzhele nga nḓila ya u sedza vhungoho fhedzi phanḓa ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo.
U shuma na vhaṋwe vhatholi lwa tshiphurofeshenaḽa zwi amba uri mutholiwa u fanela u -
(i) vha na nḓivho i fushaho nga ha thero;
(ii) fhindula nga u ṱavhanya kha ndaela/khumbelo;
(iii) shumisa mihumbulo yawe yoṱhe kha mafhungo o teaho;
(iv) shela mulenzhe kha vhupo vhune ha vha na mutingati, hu u itela u ṋetshedza tshumelo yavhuḓi/u tandulula thaidzo;
(v) ṱhompha pfanelo dza vhaṋwe vhashumisani; na
(vi) dzhiela nzhele madzangalelo a vhaṋwe vhashumisani;
.	U shumisana nga nḓila i eḓanaho na vhaṋwe vhashumi zwi amba uri vhatholiwa vha fanela u -
(i) sa khethulula nga nḓila yo livhaho kana i songo livhaho kha vhashumisani ngavho nga zwiitisi zwifhio na zwifhio;
(ii) fara vhaṋwe vhashumisani nga nḓila i linganaho zwifhinga zwoṱhe;
(iii) u sedza vhungoho ha mafhungo vha dovha vha shumisa muelo muthihi kha u swikelela muhumbulo une wa kwama vhaṋwe vhathu.
Tsumbo 2:	Mulanguli u ṋetshedza ḓuvha lṄa u awela kha miraḓo ya tshigwada tshawe tsha vhurereli, fhedzi u hana u ṋetshedza miṋwe miraḓo ya tshigwada tsha vhurereli. Itshi ndi ṱshitalula. Miraḓo yoṱhe ya vhurereli i fanela u farwa nga nḓila i fanaho.
4.3.7	Mutholiwa ha ḓidzhenisi kha
zwa polotiki mushumoni
U ya nga ha Ndayotewa, tshumelo ya muvhuso i fanela u sa ḓidzhenisa kana u vha na dzangalelo kha zwa polotiki kha tshumelo ine ya ṋetshedza vhadzulapo. Izwi zwi amba uri vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso vha tea u ṋetshedza tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha shango hu si na u khethulula. Tshumelo ya muvhuso na vhatholiwa vha imela tshumelo ya shango ḽoṱhe, zwi nga si kone, kha kushumele kwazwo, u ṱuṱuwedza dzangalelo lṄa dzangano ḽiṋwe lṄa polotiki.
Tsumbo 1:	Muthu ane a ambara tshikipa tshine tsha vha na makolo na muṋwalo wa dzangano lṄa polotiki ngeno a tshi khou ṋetshedza tshumelo kha muvhuso ya u ṋetshedza maṋwalo a vhunṋe a nga ḓipomokiwa u vha na ṱshitalula arali a kundelwa u ṋetshedza maṋwalo ayo nga tshifhinga tsho tiwaho, naho tshiitisi tsha u lenga tshi tshine tsha vha nṱha ha ndango yawe. Tshiṋwe hafhu, muthu muṋwe a nga ḓi pfa a songo farwa zwavhuḓi musi a tshi ṋetshedzwa tshumelo nga muthu ane a khou anḓadza dzangano ḽinwe lṄa polotiki kha vhupo kana zwiimiswa zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi.
Tsumbo 2:	Mutholiwa ane a tendela miraḓo ya maṋwe madzangano a polotiki u swikelela mafhungo ane vhadzulapo vhoṱhe vha vha na ndugelo, fhedzi a hanela miṋwe miraḓo ya ḽiṋwe dzangano lṄa polotiki u swikelela mafhungo eneo mathihi, u vha o kundelwa u ṋetshedza tshumelo i linganaho kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe, hu sa dzhielwi nṱha dzangano lṄa polotiki ḽine muthu a vha muraḓo waḽo.
4.4	KUSHUMELE KWA MISHUMO
4.4.1	Mutholiwa u lwisa u swikelela ndivho dza tshiimiswa nga nḓila ya u vhulunga masheleni mushumoni wawe u fusha ṱhoḓea dza nnyi na nnyi.
Kha kushumele kwa ḓuvha ḽiṋwe na ḽiṋwe, vhatholiwa vha fanela u dzulela u ḓivhudzisa uri naa mushumo une vha khou shuma u khou vhonala kha u ṋetshedza tshumelo kana mvelelo dzine khethekanyo ya dzangano ḽavho ya vha na vhuḓifhinduleli. Izwi zwi ṱoḓa uri vhatholiwa vhoṱhe vha vhe na nḓivho yo fhelelaho ya ndivho dza khethekanyo dzavho na tshiimiswa, nga maanḓesa mishumo yavho kha khethekanyo. Vharangaphanḓa/vhalanguli vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho, vha fanela u dzulela u ḓivhudzisa uri naa mishumo ine khethekanyo yavho ya khou shuma i khou shela mulenzhe kha u ṋetshedza tshumelo ine tshiimiswa tsha vha na vhuḓifhinduleli khayo.
Vhatholiwa vhoṱhe khathihi na vhalanguli vha fanela u tinya u dovholola mushumo muthihi une wa nga itwa nga tshiṋwe tshiimiswa.
Tsumbo 1:	Mutholiwa u tamba mitambo ya khomphwutha kha khomphwutha yawe ya ofisini nga tshifhinga tsha mushumo. Izwi zwi sumbedza u dzhiela fhasi mushumo wawe na u tswa tshifhinga (zwenezwo na tshelede) tsha mutholi. Arali mutholiwa a si na mushumo wo linganaho, u fanela u ṱalutshedza murangaphanḓa wawe uri a kone u mu shumisa nga nḓila ine dzangano ḽavho lṄa ḓo kona u swikelela ndivho dzaḽo.
Tsumbo 2:	Mulanguli wa mbekanyamushumo ya mugaganyagwama kana mulanguli ane a vha na vhuḓifhinduleli u fanela u dzhiela nzhele uri u shumisa tshelede ya muvhuso ye ya avhelwa kha khethekanyo yawe u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo yawe. Izwi zwi ṱoḓa u pulaniwa zwavhuḓi na u lwisa u tinya u gidimela u swikelela muhumbulo muhulwane.
4.4.2	Mutholiwa u a kona u ḓa na mihumbulo miswa nahone kha u shuma mishumo yawe, u zwima nḓila ntswa dza u tandulula thaidzo na u engedzedza ndeme na u fusha ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa mulayo
Vhatholiwa vha fanela u ḓidzhenisa lwa ṱshothe kha u ita mishumo yavho. Vha fanela u shumisa mihumbulo tshifhinga ṱshothe vha dovha vha zwima nḓila dza u ṱavhanya nahone dza khwine u kona u ṋetshedza mvelelo kana tshumelo dza khwine. Nga tshiṋwe tshifhinga kha ḓuvha lṄa mushumo, hu a vha na thaidzo nnzhi dzine dza bvelela mushumoni. Vhatholiwa vha fanela u dzulela u sedzulusa nḓila dza u kunda hedzi thaidzo nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i fushaho. Vha fanela u dovha vha zwima nga u shumisa mihumbulo miswa na mihumbulo ya u humbulela nḓila ine vha nga tinya uri thaidzo idzi dzi si tsha dovha dza bvelela.
Tsumbo 1:	Arali mutholiwa ane a khou shuma kha tshiṋwe tshipiḓa tshine tsha tea u ṋetshedza dziṱhanziela a swika hune a vhona uri tshumelo ya muvhuso a i khou fushea nga maitele ane a khou tevhedzwa na tshifhinga tshine tsha dzhiiwa u ṋetshedza dziṱhanziela, u fanela u sedzulusa dziṋwe nḓila dzine tshumelo ya nga ṋetshedzwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i fushaho, hune a nga eletshedza murangaphanḓa wawe nga ha muhumbulo uyu.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa ane a shuma kha ofisi ine ya ṋetshedza tshumelo ya muvhuso a vhona uri vhathu vha na vhuleme ha u wana fhethu ha u paka mimiḓoro yavho kana vha fanela u ita muduba tshifhinga tshilapfu, mutholiwa uyu u fanela u ḓa na muṋwe muhumbulo wa u tandulula thaidzo iyi. Vhupo uvhu ha tshumelo vhu nga ḓi sudzuluselwa kha vhupo vhune ha swikelelwa nga nnyi na nnyi, kana ha ṱoḓiwa huṋwe fhethu ha u paka.
4.4.3	Mutholiwa u ita mishumo yawe nga tshifhinga.
Mutholiwa u tea dzhiela nzhele zwauri vhuḓifhinduleli ha tshiofisi ndi tshiga tsha ndeme khulu, na uri u ita mishumo ye vha tholelwa yone zwi fanela u ṋetshedzwa tshifhinga ṱshothe tsho teaho khathihi na nungo dzoṱhe. Vhatholiwa vha tea u lingedza nga nungo dzoṱhe u vhona uri mishumo yavho i khunyeledzwa nga tshifhinga kana ḓuvha ḽo tiwaho.
 Vhatholiwa vha fanela u dovha vha lwisa nga nungo dzoṱhe u vha na ṱhuṱhuwedzo vhone vhane na u kona u ḓisumbedza nḓila, u ita mishumo yavho nga fulufhelo ḽoṱhe u ya nga zwe zwa sumbedziswa kha phoḽisi na nḓila dzine dza fanela u tevhedzwa hu si na muṋwe muthu ane a ḓo vha humbela kana u vha humbudza u ita ngauralo.
Tsumbo 1:	Mutholiwa u swika mushumoni o lenga nahone o neta nga mulandu wa u dzula vhuṱamboni u swikela hu tshi vha vhusiku, zwenezwo ha khou kona u ita mushumo wawe zwavhuḓi. U ḓi pfa a na mulandu wa u sa vha na vhuḓifhinduleli na u tambisa tshelede ya muvhuso.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a tshi tea u fhedza mushumo une wa khou ṱoḓea nga u ṱavhanya kana nga ḓuvha ḽo tiwaho, u fanela u shuma nga nḓila ine a sa fanele u pfukisa ḓuvha iḽo. Izwi zwi nga ṱoḓa uri a shume na nga tshifhinga tsha tie, tsha ṱshiswitulo kana zwa amba u sala musi vhaṋwe vha tshi balangana kana u humbela thuso kha vhaṋwe vhashumisani arali mushumo uyu u muhulwane lune wa sa konadzee u fhedzwa nga muthu muthihi nga tshifhinga tsho tiwaho.
4.4.4	Mutholiwa u ita mishumo yawe nga nḓila ya
tshiphurofeshenaḽa nahone nga vhukoni.
Vhatholiwa vha fanela u dzulela u ḓivhudzisa arali zwa vhukuma vha tshi khou fushea nga mishumo yavho kana arali vho vha vha tshi nga vha vha tshi khou fushea arali vho ḓidzhenisa kha vhuimo ha avho vhane vha khou ṱanganedza mitshelo ya tshumelo idzi. Vhatholiwa vha fanela u dzulela u ḓivhudzisa arali vha tshi khou fara vhaṋwe (vhashumisani, vhalanguli na nnyi na nnyi) nga nḓila ine ya ṱhompha tshirunzi tshavho na pfanelo dzine dza vha ndugelo dzavho, na uri vha khou sumbedza nḓivho i fushaho, u takalela, u thusa na u vha na muya wa vhukoni. Vhukoni havho ha u ṋetshedza tshumelo nga nḓila ya tshiphurofeshenaḽa na hone nga nḓila ya u sumbedza vhukoni zwi tshi bva ḓo bva kha nḓivho ine vha vha nayo ya u ita mishumo yavho, zwine zwa dovha zwa ombedzela ndi uri mutholi na mutholiwa vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi.
Tsumbo 1:	Tshin(we tshifhinga mutholiwa ane a khou ṋetshedza tshumelo ya u khauntharani u fanela u shumana na muthu ane a sedzea a na vhuleme ha u pfesesa nḓila ine zwiṋwe zwithu zwa fanela u shumiwa ngayo. Mutholiwa a songo fhela mbilu, fhedzi u fanela u dzika, a dodombedza zwiitisi izwo. Arali muthu uyu a sumbedza u sa fushea nga ṱhalutshedzo, mutholiwa a nga eletshedza khasiṱama iyi u ṋetshedza mbilaelo yayo nga u tou nṅwala a dovhe a ṋetshedze ḓiresi ya hune mbilaelo iyi ya tea u rumelwa hone.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a na vhuḓifhinduleli ha u fhindula maṋwalo a mbilaelo kana mbudziso dzine dza bva kha nnyi na nnyi, u fanela u khwaṱhisa uri mbudziso dzoṱhe dzi a fhindulwa nga u ṱavhanya. Phindulo dzoṱhe dzi fanela u fhindulwa nga mbuno dza vhukuma, nga vhulenda nahone nga tshivhumbeo tsha vhukuma. Kha zwiwo zwine zwa sa konadzee u ṋetshedza phindulo nga u ṱavhanya, mutholiwa u fanela u ṱavhanya a sumbedzisa u ṱanganedzwa ha mbudziso kana mbilaelo.
Tsumbo 3:	Mutholiwa muswa o vhewa kha tshumelo ya khauntharani u tandulula thaidzo a songo rangwa phanḓa nga muhulwane nahone a songo vhuya a ṋetshedzwa vhugudisi. Naho hu tshi nga vha na fhungo lṄa uri mutholiwa uyu u fanela u guda mishumo .kha mushumo., hu songo hangwiwa fhungo lṄa uri hu nga vha na tshinyalelo khulu ine ya nga kwama mutholi arali mutholiwa a nga ita khakho lune khasiṱama dza nga wana uri luvhilo lune mutholiwa a khou shuma ngalwo a lu ṱanganedzei, hu na u lenga hu sa konḓelelei.
4.4.5	Mutholiwa ha ḓidzhenisi kha maṋwe maitele ane a ḓisa khuḓano kana u thithisea kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi.
Uri vha kone u ḓisa na u khwaṱhisa fulufhelo kha tshumelo ya muvhuso, vhatholiwa vhoṱhe vha lavhelelwa u ṋetshedza tshumelo nga u fulufhedzea na u ḓiimisela. Izwi zwi ṱoḓa uri vhatholiwa vha sa ḓidzhenise, hu nga vha kha maitele a vhuḓifari mushumoni kana hu si mushumoni, kha zwithu zwine zwa nga:
(i)..u dzhiiwa sa vhuvhuḓu kana vhuvhava;
(ii)
(ii) dzhenelela kha u ita mishumo yavho;
(iv) shela muya u si wavhuḓi kha nḓila ine vha ita mishumo yavho ngayo;
(v) shela muya kha kusedzele kwa vhungoho kha u dzhia tsheo;
(vi) sika ṱhoni kana zwithu zwine zwa ḓo shonisa Muvhuso sa mutholi kana;
(vii) u vhonala sa u khethulula huhulu kana u shuma nga ṱshitalula tsumbo, u takalela ḽiṋwe dzangano u fhirisa ḽiṋwe.
Vhuḓifari ha vhatholiwa musi vhe mushumoni na musi vha si ho mushumoni hu fanela u vha hune Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho na vhathu zwa ḓo vha fulufhela kha u ita mishumo yavho nga nḓila i fulufhedzeaho, hu na ndivho nthihi ya u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo.
Tsumbo 1:	Mutholiwa ane a shuma na tsenguluso ya mithelo, ha tendelwi, nga tshifhinga tsha u ḓimvumvusa kana nga tshifhinga tsha mushumo kana sa nḓila ya u wana gavhelo lṄa masheleni, kana sa u renga vhuṱama, u thusa vhathu u tinya muthelo.
Tsumbo 2:	Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumela kha Bodo ya dzangano kana bindu ḽine muhasho wawe wa ita bindu naḽo.
4.4.6	Mutholiwa u ḓo ḓisendedza kule na maitele maṋwe na maṋwe kana kha u dzhiiwa ha tsheo hune hu nga mu vhuedza, nahone izwi zwi fanela u ḓivhadzwa nga mutholiwa ene muṋe.
Musi vhatholiwa vha nga si kone u sedzulusa vhungoho ha mafhungo kha u ita mishumo yavho, kana kha u dzhia tsheo, kana musi vhaṋwe vhathu vha na zwiitisi zwa u tenda uri vha nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo nga mulandu wa uri vha na zwiṋwe zwithu zwa nnḓa zwine vha vha vho ḓidzhenisa khazwo, vha fanela u ḓibvisa nga u ṱavhanya kha maitele aya u ri tshumelo ya muvhuso I vhonale I yavhud(I nahone I I fulufhedzeaho.
Tsumbo 1:	Arali mutholiwa a muṋwe wa vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u nanguludza vhatholiwa vhaswa vhane vha ḓa u vala zwikhala, a wana zwauri muṋwe wa muraḓo wa muṱa wa hawe o ita khumbelo ya poswo iyi nahone o vha muṋwe wa vhathu vhe vha nangwa kha mutevhe wa vhane vha ḓo dzhenela dzindingo, mutholiwa uyo a nga humbela u bviswa kha u bvela phanḓa na kuitele ukwu sa izwi zwi tshi nga dzhiiwa uri a nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo. Mutholiwa a nga ḓivhadza fhungo iḽi nga u tou ṋwala.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa a vha a kha tshigwada tsha u renga shango lṄa thandela ya Muvhuso, nahone tshiṋwe tshipiḓa tsha shango ndi tsha muṋwe wa mashaka awe, mutholiwa u fanela u bula fhungo iḽi kha murangaphanḓa wawe uri a humbele u bviswa kha u shuma na ayo maitele a thengiso iyo.
4.4.7	Mutholiwa u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u ḓivhonadza
kha vhugudisi na u ḓibveledzisa tshifhinga ṱshothe kha buḓo ḽawe.
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhuṱhogwa ha vhalanguli na vharangaphanḓa u vhona uri vhathu vhane vha vha fhasi ha ndango yavho vha ṱanganedza u gudiswa tshifhinga ṱshothe u khwaṱhisedza uri vha shuma mishumo yavho zwavhuḓi nga vhone vhane na u vha shomedza kha u khwinisa mabuḓo avho tshifhingani tshi ḓaho. Zwenezwo, mutholiwa muṋwe na muṋwe u na vhuḓifhinduleli ho livhanaho nae ha u dzhia maga o teaho u vhona uri u -
(viii) na nḓivho yo ḓalaho na u pfesesa zwine zwa lavhelelwa khae sa muṋetshedzi wa tshumelo ya muvhuso;
(ix) na nḓivho yo ḓalaho na u pfesesa nḓila ya u ita mishumo yawe;
(x) khwinisa nḓivho yawe na zwikili zwawe u itela tshifhinga tsha musi hu tshi nga vha na u konadzea ha u shumisa nḓivho iyo kha vhuimo ha nṱha;
Tsumbo 1:	Arali mutholiwa muswa a si na nḓivho ya u ita muṋwe wa mishumo ine a fanela u i ita, a nga ḓi kwama maṋwalo a tsumbamishumo ine ya sumbedzisa mishumo ine ya yelana na yawe, kana a vhudzisa vhashumisani ngae kana murangaphanḓa wawe kana vhoṱhe uri a wane thuso.
Tsumbo 2:	Vhatholiwa vhe vha shuma kha Tshumelo ya muvhuso miṋwaha i na tshivhalo vha nga ḓi vhonala vha sa tou vha na nḓivho kha maṋwe masia a mishumo yavho. Zwenezwo, zwi nga vha ḓisela mbuelo ḓzavhudi arali vha nga shumisa tshifhinga tsha u wana vhugudisi, sa tsumbo, u ḓiṋwalisa kha zwiṋwe zwa zwiimiswa zwa pfunzo kha modulu une wa tshimbilelana na ṱhoḓea dza mushumo wavho.
4.4.8	Mutholiwa u a fulufhedzea na u vha na vhuḓifhinduleli kha u shuma na masheleni a muvhuso na u shumisa thundu ya muvhuso na zwiṋwe zwiko zwa muvhuso zwavhuḓi, lu fushaho nahone fhedzi kha zwithu zwa tshiofisi zwo ṱanganedzwaho.
Nnyi na nnyi u vhea fulufhelo ḽawe ḽoṱhe kha vhatholiwa vha muvhuso vhane vha shuma na lupfumo, thundu, na masheleni a Muvhuso vho lavhelela vhatholiwa u fara thundu yoṱhe nga nḓila ya vhuḓifhinduleli na u fulufhedzea.
Vhatholiwa vha dovha vha lavhelelwa u vhona uri vha vhulunga tshelede ya mithelo ya nnyi na nnyi nga u fara zwavhuḓi thundu na masheleni. Ndi zwa ndeme u ṱalukanya uri arali zwipentsisi zwa Muvhuso zwa vha fhasi, zwi engedzedza tshumelo ya nṱha kha shango sa izwo zwiko zwa zwishumiswa zwi sa nga xi.
Tsumbo 1:	Arali mutholiwa a tshi swikelela mutshini wa fekisi, a nga kona u rumela na u ṱanganedza fekisi dzawe fhedzi a ita u nga ndi dza mushumo. Arali uyo mutholiwa a tshi ṱoḓa u rumela fekisi ya phuraivete, u fanela u wana thendelo ya u rumela a dovha a badela mbadelo dza u rumela fekisi iyo.
Tsumbo 2:	Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso (goloi, mitshini, fanitshara, nazw.) Nga nḓila ya vhuaḓa, ya swika hune ya tshinyala. Izwi zwi amba uri tshelede ya muvhuso i khou tambisiwa lune zwa ita uri tshumelo ine ya ḓo ṋetshedzwa i vhe ya tshiimo tsha fhasi, zwine zwa sa takalelwe nga vhathu.
Tsumbo 3:	Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso (tshishumiswa tshiṋwe na tshiṋwe u bva kha bammbiri na penisela u swika kha goloi) kha zwithu zwa ene muṋe, zwa phuraivete. Izwi a zwi takalelwi nga vhathu ngauri mutholiwa uyu ha khou tswela fhedzi Muvhuso na mithelo ya vhadzulapo, u khou dovha a ita uri vhathu vha si tsha vha na ṱhonipho kha tshumelo ya muvhuso.
4.4.9	Mutholiwa u bveledza kushumele ku fushaho, kwavhuḓi, ku si na tshidzumbe na matshimbidzele a vhuḓifhinduleli
U bveledziwa ha kushumele ku fushaho, ku si na tshidzumbe nahone kune kwa tshimbidzwa hu na vhuḓifhinduleli zwi amba uri mudzulapo muṋwe na muṋwe u na maanḓa a linganaho a u swikelela kha u fushea, u thuswa na tshumelo ya vhukonani, zwi si na ndavha uri u kha vhuimo, mbeu na murafho ufhio, nazw. Kha u ṋetshedza tshumelo iyi ye ya bulwa afho nṱha, milayo ya mutheo ya Ndayotewa i fanela u dzhielwa nzhele. Mutholiwa muṋwe na muṋwe u fanela u lwisa u fhedza mushumo wawe nga u ṱavhanya, nahone u fanela u lwela u swikelela u ita mushumo wa maimo a nṱha, naho mushumo uyo u tshi sedzea u tshi nga a si wa ndeme.
Tsumbo1:	Arali mutholiwa a ṋetshedzwa ndaela ya u foda maṋwalo ane a tea u nambatedzwa kha marifhi ane a khou ya kha zwiimiswa zwo fhambanaho, khophi dzenedzo dzi fanela u vha dzo kuna na u vhonala zwavhuḓi sa izwo dzi tshi ḓo shuma sa tshivhoni tsha tshiimiswa tshavho.
Tsumbo 2:	Mutholiwa ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwiendedzi zwa Muvhuso u fanela u vha na vhuṱanzi ha uri .logo bugu? dza zwiendedzi zwoṱhe zwine zwa vha fhasi hawe dzo ḓiswa nga tshifhinga na khilomitha dze dza tshimbilwa dzo rekhodiwa zwavhuḓi.
Tsumbo 3:	Dzithiranzekisheni dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u rekhodiwa zwavhuḓi, u itela uri maitele oṱhe ane a fanela u tevhedzwa na ane a tea u dzhielwa nzhele a vhe khagala u itela arali ha nga vha na mbudziso kana mbilaelo. Izwi zwi ḓo khwinisa kuvhusele ku si na tshidzumbe.
4.4.10	Mutholiwa vhukati ha mishumo yawe ya tshiofisi, u ḓo vhiga kha vhahulwane vho teaho, vhuvhuḓu, vhuaḓa, tshiḓivhano, u sa tshimbidzwa zwavhuḓi na dziṋwe nyito dzine dza vhonala sa vhukhakhi, kana nyito ine ya thithisa zwine zwa takalelwa nga vhathu.
Vhuaḓa hu ambelwa kha u anda ha vhuḓifari vhu si havhuḓi, nga maanḓa siani lṄa tshanḓanguvhoni kana vhuvhuḓu/vhumbulu. Vhu anzela u tshimbilela na maitele a vhugevhenga, sa tsumbo, thengiso i si ho mulayoni ya zwidzidzivhadzi, u endedza zwidzidzivhadzi, u vha na vhatholiwa vha si ho, vhumbulu na vhugevhenga ho dzudzanywaho vhune ha nga kwama na u wisa ikonomi. Tsha u thoma, ndi tshiga tshine tsha fhandekanya lushaka tsha dovha tsha vhaisa zwihulu vhadzulapo. Maitele aya a ṱuṱuwedzwa nga matshilele a zwikimu zwa u pfuma nga u ṱavhanya, .get rich quick?. Tsha vhuvhili, a dzhiela fhasi kana u nyadza milayo ya sisiṱeme ya zwa matshilisano nga u bvisa fulufhelo na u ḓifulufhela, ngauri musi ndango ya u tshimbidza i si yavhuḓi, hu simiwa muya wa u thengathenga na u shaea ha mulayo. Tsha vhuraru, zwi ḓisa muya wa nḓaḓo kha sisiṱeme ya ikonomi. Muya uyu u simea nga nḓila ine zwa vhonala hu ṱhuṱhuwezo kha u vhulunga masheleni, hu nga vha kha vhabvannḓa kana vhoramabindu vha lṄa muṋo. Tshumelo ya vhuaḓa i ṱusa ṋwongo wa fulufhelo na u ḓifulufhela ha demokirasi yashu. Ri fanela u i kandeledza na u i vhulaya ṱshothe.
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhatholiwa vhoṱhe u ṋetshedza muvhigo wa maitele maṋwe na maṋwe a si ho mulayoni, a u sa fulufhedzea kana maitele a vhuaḓa kha vharangaphanḓa kana vhahulwane vho teaho phanḓa ha musi vha saathu u a dzhiela nzhele. Matshilele a vhuaḓa a ṱuṱuwedzwa nga u shaea ha milayo ya vhuḓifari mishumoni, u sa vha hone ha u pfesesea na vhuḓifhinduleli na nga tshiḓivhano.
Tsumbo 1:	Mutholiwa ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u endedza vhatholiwa tshifhinga ṱshothe nga tshibisana tsha Muvhuso, a nga kha ḓi tendelwa, hu tshi sedzwa zwiitisi zwi pfalaho, u ṱuwa na tshibisana itsho a tshi paka hune a dzula hone. Zwa mbo itea uri vhashumisani nae vha vhone uri uyu mureili wa tshibisana u vho tshi shumisa sa thekisi u itela u wana tshelede. Vha fanela u ṱavhanya vha vhiga vhuaḓa uvhu kha muhulwane wavho. Arali maga o teaho a sa khou dzhiiwa, fhungo iḽi ḽi nga vhigwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa wa kha Muhasho wa Vhuendi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u faina vhapfuki vha milayo ya badani a ṋetshedzwa tshanḓanguvhoni nga vhareili, u fanela u vhiga uyo mureili ane a khou ita zwa tshanḓanguvhoni uri a wane khaṱhulo yo teaho. Arali mutholiwa a ṱanganedza tshanḓanguvhoni, u na mulandu wa tshumelo ya vhuaḓa.
Tsumbo 3:	Maitele a tshumelo ya vhuaḓa ha kwami mutholiwa, fhedzi u na nzhele ya mushumisani ngae ane avha kha aya maitele. Arali uyu mutholiwa a sokou fhumula a sa vhige uvhu vhuaḓa, na ene u na vhuḓifhinduleli ha u tsitsela fhasi tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso. Kha tshiwo itshi, mutholiwa uyu na ene u vha o longa tshanḓa kha tshumelo ya vhuaḓa.
4.4.11	Mutholiwa u ṋetshedza ngeletshedzo ya vhukuma I sa sumbedzi u dzhia sia yo ḓisendekaho kha mafhungo oṱhe o teaho kha vhahulwane arali vho humbelwa u ṋetshedza thuso I nga ho iyi.
Musi vhatholiwa vho humbelwa u ṋetshedza ngeletshedzo kha vhahulisei nga ha ḽiṋwe fhungo, i fanela u ṋetshedzwa yo ḓisendeka kha vhukoni ha tshiphurofeshenaḽa u ya nga ha milayo ya kushumele. Ngeletshedzo iyi I songo ṱuṱuwedzwa nga u takalela , u sa takalela kana nga zwine a ṱoḓa.
Tsumbo :	Mutholiwa ane a khou shumana na mbilaelo ya mushumisani nae ane a khou mu pfela vhuṱungu, a songo dzumba dziṋwe mbuno kha vhalanguli a tshi khou itela mushumisani nae. U dzumbiwa ha mafhungo a ndeme kha hetshi tshiwo a nga vhaisa muhasho na kutshimbidzele kwa vhulanguli.
4.4.12	Mutholiwa u ṱhompha tshiphiri tsha mafhungo, maṋwalo na nyambedzano, dzine dza khethekanywa kana dzine dza dzhiiwa sa tshiphiri.
U sa vha na tshidzumbe zwi amba uri muthu muṋwe na muṋwe u na pfanelo dza u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso arali mafhungo ayo a tshi nga ṱoḓea u tsireledza pfanelo dza muṋwe muthu. Hu nga kha ḓi vha na maṋwe mafhungo ane a wela kha a tshiphiri. Ngauralo, ndi mushumo wa mutholiwa u ṱhompha fhungo lṄa tshiphiri, sa izwi u bvisela nnḓa mafhungo aya zwi tshi nga vhaisa Muvhuso.
Tsumbo 1:	Zwi ḓo vha zwo khakhea arali mutholiwa a tshi nga ṋetshedza vha midia mafhungo a tshiphiri, ane a nga memorandamu wa Khabinete, kana mvetamveto ya phoḽisi yo vhumbaho Muvhuso wa tshifhinga tshino.
Tsumbo 2:	Mafhungo ane a dzula kha rekhodo dza vhunṋe dza vhatholiwa a dzhiiwa a a tshiphiri nahone a fanela u farwa nga nḓila yeneyo tshifhinga ṱshothe. Mafhungo aya, sa tsumbo, ho ngo tea u ṋetshedzwa vha dzikhamphani dza ndindakhombo kana vhaṋwe vha tshigwada tsha nga nnḓa, nga nnḓa ha musi zwiitisi zwi ṱanganedzeaho zwi tshi nga sumbedza nahone zwo khwaṱhisedzwa nga vha re na maanḓa.
Tsumbo 3:	Vhudavhidzano ha Eḽekithironiki
Mafhungo ane a vha a tshiphiri tshi tatisaho a nga fekisiwa fhedzi musi hu si na u konadzea ha tsireledzo khulwane ya u pfukisela milaedza. Fekisi iyi i fanela u tendelwa nga murumeli na muṱanganedzi phanḓa ha musi mafhungo ane a dzhiiwa sa a tshiphiri tshihulu a tshi rumelwa nga netiweke ya nnyi na nnyi, nga nnḓa ha musi tsireledzo ya vhuimo ha nṱha yo ṋetshedzwa. Kha zwiwo zwoṱhe mafhungo a fanela u tsireledzwa nga ganzhe lṄa mufuda ufhio na ufhio ḽine lṄa vha hone.
NDANGO YA U SWIKELELA: Tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo dzi fanela u swikelelwa nga vhathu vho teaho na vhane vha tea u a shumisa. Mutevhe wa u sedzulusa vhane vha tea u swikelela mafhungo u fanela u vha hone. Pfanelo dza u swikelela dzi fanela u dzhiela nzhele u iswa phanḓa ha vhubindudzi. Phasiwedi a dzi nga ḓo kovhekanywa na muṋwe muthu nga zwiitisi zwifhio na zwifhio. Nḓila dza u swikelela u kule (remote access) dzi tea u langulwa nga u shumisa zwithu zwo teaho zwa tsireledzo nga nḓila dza u ḓiḓivhadza nga u shumisa garaṱa iḽa ine ya vhidzwa garaṱa ya thendelo. U swikelelwa kha vhathu vha nnḓa hu tendelwa fhedzi fhethu hune ha sa vhe na khombo kana khombo ṱhukhu-ṱhukhu.
E-MEILI NA WWW: zwi fanela u shumiswa kha zwithu zwa bindu kana zwa mushumo fhedzi hu si kha zwithu zwa thungo kana zwi si ho mulayoni. U fhiriswa ha mafhungo a tatisaho hu fanela u vha nga tshivhumbeo tsha khoudu yo teaho ine ya vha na tsaino ya eḽekiṱhironiki. Vha tea u vhona uri vha dzula vha na vhupo vhu si na, nahone marifhi ane a sa fulufhelwe a songo vuliwa. Kha vha lwise vhuvhava malugana na nzivhanyedziso, kha vha vhe na vhuṱanzi ha mafhungo ane vha vha nao, vha khwaṱhise na vhubvo hao. Matheriaḽa a songo teaho a fanela u sefiwa.
U TSIRELEDZA DATHA:	Mafhungo a tshiphiri a fanela u fhiriswa nga tshivhumbeo tsha khoudu. Nḓila dza u kombetshedza tsireledzo dzi fanela u ṋetshedzwa na u ḓivhadzwa kha ṱshitafu ṱshothe. Hu tea u vha na maitele a phuraivete na a tshiphiri tshifhinga ṱshothe. Nḓila ine vhathu vha nnḓa vha tea u fara mafhungo, datha yo ṱanganedzwaho zwi fanela u simiwa phanḓa ha musi mafhungo a tshi phaḓaladzwa. U tsireledzwa ha mafhungo hu songo tou fhelela fhedzi kha u shumisa phasiwedi, dziṋwe nḓila dza u tikedza dzi nga ḓi shumiswa, sa tsumbo, nḓila dza u shumisa tsenguluso ya tshitatisitiki dzi fanela u lingedzwa. Miraḓo ya ṱshitafu fhedzi ine ya vha na maanḓa ndi yone fhedzi ine ya tea u amba na vha midia. Nyambedzano iyi i fanela u pulaniwa zwavhuḓi nahone i fanela u tshimbidzana na furemiweke khulwane. D(iresi na nomboro dza fekisi zwi fanela u khwaṱhisedzwa phanḓa ha u rumela.
U LWA NA VHUVHAVA
NGA MITSHINI:	Hu fanela u vha na tshiimo tsha nṱha tsha tsireledzo tshi fanela u vhulungwa u itela vhukwamani. U ṱolwa ha khombo dzine dza nga vha hone hu fanela u itiwa tshifhinga ṱshothe u ḓivhadza nḓila dzine u hombokiwa ha nga fhungudzwa. Nḓila dza tshihaḓu dza u vhuedzedza kana u lugisa dzi fanela u khwaṱhisedzwa. Vhuṱanzi vhu songo hanedzwa nga mulandu wa u shumiswa ha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki. Vhuvhava ha mitshini vhu a farelwa muthu u ya nga mulayo wa Vhudavhidzano ha eḽekiṱhironiki na T(hiransekisheni, Mulayo wa u Inthaseputha na u Monitha na dziṋwe nḓila dza vhuvhava ha mulayo. Fulo lṄa u lwa na khombo dza vhuvhava ḽi fanela u ṱuṱuwedziwa na u vhulungwa.
4.5	VHUD(IFARI HA MUTHU NA ZWINE A ZWI TAKALELA ZWA NND(A.
4.5.1	Mutholiwa nga tshifhinga tsha mushumo,
u ambara na u ḓifara nga nḓila ine ya takulela nṱha
tshumelo ya kha muvhuso
Muvhuso na vhadzulapo vha lavhelela tshiimo tsha nṱhesa tsha phurofeshenaḽa u bva kha vhatholiwa vha muvhuso. Tshiphurofeshinala afha hu ambiwa u ita zwithu nga tshifhinga, u ḓa na mihumbulo miswa, u ḓikumedzela, u vha na vhukoni na vhaṋwe vhashumisani na u ṋetshedza mushumo wa tshumelo ya tshiimo tsha nṱha. Kuambarele tshifhinga ṱshothe ku fanela u vha kwo kunaho, ku na tshirunzi nahone ku ṱhonifheaho. Vhatholiwa, nga maanḓa avho vhane vha shuma vho livhana na nnyi na nnyi, vha fanela u dzhiela nzhele u sa ambara nga nḓila ine ya sa vhe fomaḽa nga maanḓa nahone vha lavhelesee vho kuna.
Tsumbo 1:	vhatholiwa, nga maanḓa avho vhane vha shuma thwii na nnyi na nnyi, vha songo shuma, sa tsumbo, nga zwifuko zwo kheruwaho, sa hemmbe, tshikhipha na mabokhathi a re na mabuli.
Tsumbo 2:	Hu songo vha na mutholiwa wa muvhuso ane a ḓa mushumoni a songo kuna. Arali, sa tsumbo, mutholiwa ane a shuma kha vhupo ha dzitshakatshaka ha u dzhenela kha ḽinwe shango a ḓa mushumoni o shiphiṱhela na madebvu, a tshi nukha halwa, u ḓo vha a tshi khou tsitsela fhasi tshirunzi tsha Afrika Tshipembe, zwine zwa ḓo ḓisa tshinyalelo kha shango.
4.5.2	Mutholiwa u tea u vha na vhuḓifhinduleli zwi tshi ya kha kushumisele kwa zwikambi kana zwiṋwe zwidzidzivhadzi zwine zwa vha na zwikambi.
Vhatholiwa a vho ngo tendelwa u vha fhasi ha zwikambi kana zwidzidzivhadzi zwine zwa kamba musi e mushumoni. Nga nnḓa ha ṱhoni dzine zwa nga ḓisa, izwi zwi nga ḓisa u ṋetshedzwa ha tshumelo i si yavhuḓi na tshumisano vhukati ha vhaṋwe vhashumi khathihi na kha nnyi na nnyi.
Vhuḓifari havhuḓi vhukati ha vhashumisani na muya wa mutingati ndi tshiga tsha ndeme kha u shuma zwavhuḓi ha dzangano. Vhatholiwa vha dzangano vha songo ḓi bvula tshirunzi kha vhashumisani ngavho nga u shumisesa zwikambi kana zwidzidzivhadzi nga tshifhinga tsha vhuṱambo mishumoni.
Hu ḓi nga na musi mutholiwa a siho mushumoni, u ḓi dzula e mutholiwa wa muvhuso, zwenezwo, u fanela u ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza u vha na vhuḓifhinduleli u itela u sa shonisa tshumelo ya muvhuso.
Tsumbo 1:	Murangaphand(a ane a shumisesa zwikambi nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha mushumoni, lune a swika hune a kambiwa, u ḓibvula tshirunzi maṱoni a vhahulwane vhawe, vhashumisani ngae na kha vhane vha vha fhasi hawe. Izwi zwi nga ḓisa u thithisea kha kushumele kwawe kana kha tshipiḓa tshine a ṋetshedza tshumelo khatsho.
Tsumbo 2:	Arali mutholiwa, nga maanḓa uyo ane a ṋetshedza tshumelo kha nnyi na nnyi, a swika mushumoni a tshi khou nukha halwa (kana a tshi kha ḓi vha o kambiwa) u na mulandu wa u sa vha na mikhwa yavhuḓi, nahone vhuḓifari uvhu vhu nga tshinyadza tshirunzi ṱshothe na u bvela phanḓa ha tshumelo ya muvhuso. Zwi fanela u pfesesea uri vhuḓifari ho raliho vhu dzhiiwa sa u pfuka mulayo wa vhuḓifari na uri mutholiwa u na vhuḓifhinduleli ha u lifha mbadelo dzoṱhe kha nyimelo iyi.
4.5.3	Nga nnḓa ha thendelo yo tou ṋwaliwaho na u ṱanganedzwa nga T(hoho ya Muhasho, mutholiwa ho ngo tendelwa u wana kana u ṱanganedza zwifhiwa nga thungo, mbuelo kana tshithu tsha mutengo wa tshelede ṱ(halutshedzo na mutengo wa vhubvo ha tshifhiwa tshine tsha vha tsha mutengo une wa fhira R350) u bva kha muṋwe muthu u ḓa kha mutholiwa nga tshifhinga tsha u ita mushumo wawe, sa izwi maitele aya a tshi nga dzhiiwa sa tshanḓanguvhoni.
Musi muthu o tholiwa sa Mutholiwa wa muvhuso, u tholiwa uho hu hwala mulaedza une wa vha wa tshipentshela. Zwi mbo ḓi amba uri onoyo mutholiwa o ḓirengisela Muvhuso nahone u ḓo badeliwa u bva kha muthelo wa vhadzulapo vhoṱhe. Zwa dovha zwa amba uri mutholiwa onoyu u ḓo ṋetshedza tshumelo yavhuḓi kha nnyi na nnyi nga nḓila ya tshiphurofeshenaḽa na u ḓikumedzela.
Zwi fanela u pfesesea nga Vhatholiwa vha Muvhuso na vhadzulapo vhoṱhe uri nga nnḓa ha musi zwo sumbedzisiwa lwa tshiofisi uri muthu u fanela u ita mbadelo nga nṱha kha iṋwe ya tshumelo ine a khou i ṱoḓa, sa tsumbo, kha sia ḽine mutengo muṋwe wa tea u badeliwa uri hu kone u ṋetshedzwa ḽiṋwalo lṄa vhunṋe, a hu na na mbadelo na nthihi nga masheleni kana iṋwe nḓila dzine dza tea u badeliwa. Mulayo uyu u fanela u katelwa na kha maṋwe maṋwalwa a tshumelo dza muvhuso dzine dza fanela u tou ṱaniwa kha zwiimiswa zwa muvhuso u itela u swikelelea ha mafhungo nga vhadzulapo vhoṱhe. Hune nyengedzedzo ya mbadelo ya ṱoḓea kha iṋwe ya tshumelo, zwi fanela u sumbedziswa kha ḽiṋwalo ḽo teaho.
Ngauralo, dzangano ḽine lṄa ṋetshedza tshumelo yo teaho kha sekithara ya phuraivete, ḽi fanela u sumbedziswa uri fhungo lṄa Tshumelo ya muvhuso, kha u ṋetshedza tshumelo kana zwishumiswa, zwo vhofhiwa nga milayo ine ya vha kha Ndayotewa ine ya langula vhulanguli ha muvhuso zwine zwa ṱoḓa tshiimo tsha nṱha tsha vhuḓifari ha tshiphurofeshenaḽa. Minyikelo ya zwifhiwa, vhalambedzi, u bveledza matheriaḽa, thambo dza u ya zwiḽiwani, nazw.zwi songo vha tshipiḓa tsha nyito dzavho dza u bveledza u ya nga ha maitele a Tshumelo ya Muvhuso, sa izwi maitele aya a tshi sima muya wa u ṱuṱuwedza miraḓo ine ya tea u dzhia tsheo, zwa dovha zwa ḓisa muṱaṱisano u si wavhuḓi kha madzangano maṱuku ane a sa swikelele u ṋetshedza nyito dzi no nga dzenedzo.
Sa izwi fhungo iḽi ḽi lṄa ndeme, zwiga zwi tevhelaho zwi ḓo shuma sa tsumbanḓila kha u sumbedza zwine mihasho ya tea u ita malugana na iḽi fhungo. Zwi a konḓa u ṋetshedza mihasho tsumbanḓila dzi pfeseseaho, zwenezwo mihasho i fanela u livha kha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso u wana ngeletshedzo arali vha na u timatima kha matshimbidzele a dziṋwe nyimelo dzine dza nga vha hone.
U ṱanganedzwa ha zwifhiwa zwifhio na zwifhio kana tshiṋwe na tshiṋwe tshi si ho kha tshivhumbeo tsha tshelede u bva kha nnyi kana nnyi kana kha tshipiḓa tshine tsha khou ṱoḓa thuso ya tshiofisi malugana na zwa u ḓidzhenisa kha vhubindudzi, kana u ita nyito dzine dza langulwa nga kushumele kwa vhashumi kha mishumo yavho ku nga ṱanganedzwa fhedzi musi hu na ḽiṋwalo lṄa themendelo i bvaho kha T(hoho ya Muhasho.
Ndi zwa ndeme u ḓivha zwauri zwifhiwa na mafunda u bva kha tshiko tshine tsha sa vhe shaka zwi fanela u buliwa kana u ḓivhadzwa. Zwifhiwa/mbuelo dzine dza fanela u ḓivhadzwa dzi tea u vha dzi tshi paḓa mutengo wa R350. Vhatholiwa vha nga dovha vha kwama vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso hune vha vha na u timatima malugana na u ṱanganedzwa ha zwifhiwa.
4.5.4	Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumisa kana u bvisela nnḓa mafhungo maṋwe na maṋwe a tshiofisi u wana mbuelo yawe kana mbuelo dza vhaṋwe vhathu.
Vhatholiwa vhane kha mishumo yavho vha ṱangana na mafhungo a tatisaho, a tshiphiri kana a tshidzumbe tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe, a vho ngo tendelwa u bvisela khagala mafhungo ayo nga nnḓa ha u vha na maanḓa o teaho a u ita izwo. Mafhungo ho ngo tea u ṋetshedzwa kana u shumiswa hu u itela u bindudza iwe muṋe kana u itela uri vhaṋwe vha bindule kana u tikedza ndifhedzo kha vhaṋwe vhathu. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri naa u bvisela mafhungo nnḓa zwi ḓo vha ṱhoḓea ya nnyi na nnyi naa. Vhatholiwa vha fanela u zwi pfesesa uri ṱhiransiparentsi a zwi ambi u sokou ṱana mafhungo ane a vha a tshiphiri. Samusi zwi tshi konḓa u ṋetshedza tsumbanḓila nga vhuḓalo dza u sumbedzisa uri ndi afhio mafhungo ane a tea u ṋetshedzwa, kha nnyi, zwenezwo vhatholiwa vha humbeliwa u ṱoḓa thendelo kha vhahulwane vhavho arali vha si na vhuṱanzi kha fhungo iḽi.
Tsumbo 1:	u bviselwa khagala ha maga ane a tevhedzelwa kana mbudziso dzine dza vhudziswa kha ndingo dza mushumo kha vhaṋwe vha vhadzheneli vha tshikhala tsho anḓadzwaho, a zwi nga vhei vhaṋwe vha miraḓo yo dzhenelaho inthaviyu kha vhuimo havhuḓi nga nḓila i songo teaho fhedzi, i ḓo dovha ya kwama vhuimo vhu linganaho ha u dzhenela inthaviyu ya itshi tshikhala.
Tsumbo 2:	arali mutholiwa, nga ṋwambo wa mushumo wawe, a vha a na nḓivho ya iṋwe thandela ya Muvhuso ine ya ḓo engedzedza mitengo ya zwifhaṱo kha vhuṋwe vhupo, mutholiwa onoyo ho ngo tea u shumisa iyo nḓivho kana hu u I nea zwadzo mashaka awe na dzikhonani.
4.5.5	Mutholiwa ho ngo tendelwa , nga nnḓa ha thendelo, u ita mushumo une a wana mbadelo, nga nnḓa ha mushumo wawe wa tshiofisi kana u shumisa zwishumiswa zwa mushumoni u ita mushumo wonoyo.
Vhatholiwa vha lavhelelwa u ṋetshedza nungo dzavho dzoṱhe, tshifhinga na zwikili kha tshumelo ya muvhuso sa mutholi. Lushaka na ṱhoḓea dza mushumo kha tshumelo ya muvhuso zwi fanela u vha nga nḓila ine zwa fusha ṱhoḓea dza tshumelo ya muvhuso na vhadzulapo, zwine zwa nga ḓisa u shaedza kha mutholiwa ane avha o ḓidzhenisa kha u wana mishumo ine a badelwa nga nnḓa ha mushumo wawe wa tshiofisi. Zwenezwo ndi zwa ndeme u thoma u wana thendelo ya u ita mushumo une wa badela nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo.
Tsumbo 1:	Mutholiwa u vha mushumisani kha bindu. Hu vha na ndugiselo dza uri u fanela u vha mushumoni hafha kha heḽi bindu nga murahu ha tshifhinga tsha iri dzo ḓoweleaho dza mushumo. Zwi songo lavhelelwa, ha ṱoḓea uri u fanela u shuma nga murahu ha iri dzo tewaho dza mushumo, zwine zwa vhidzwa ?ovathaimi?. Mvelelo dza iyi nyimele ndi zwine nga tshikhuwa zwa vhidzwa .conflict of interest., khuḓano ya kushumele ine ya nga dovha ya ḓisa nḓaḓo na u fhandekana ha mihumbulo.
Tsumbo 2:	Dokotela wa zwa mishonga o tholiwaho kha sibadela tsha Muvhuso, ho ngo tendelwa u ita mushumo wa thungo, une a wana mbadelo kha sedzhari ya muṋwe muthu, sa khonani, a tshi khou shumisa na mishonga na zwishumiswa zwa Muvhuso, nga nnḓa ha u wana thendelo u bva kha T(hoho ya Muhasho.
Tsumbo 3:	Mutholiwa u shuma kha muṋwe mushumo wa vhuvhili nga murahu ha musi ho no tshaisiwa, zwine zwa amba uri mutholiwa uyu u sala a tshi ya u eḓela vhusiku. Mvelelo ndi dza uri nga tshifhinga tsha mushumo, u vha o neta lune a kundelwa u ita mushumo wawe kha tshiimo tshine a lavhelelwa u tshi swikelela. Izwi a si zwine zwa fusha ṱhoḓea dza nnyi na nnyi nahone ndi ndozwo kha masheleni a vhabadeli vha muthelo.
TSHIPID(A TSHA 2
KHOUDU YA VHUD(IFARI YA TSHUMELO YA MUVHUSO
A	NDIVHO
A.1 Uri hu kone u tevhedzwa zwoṱhe zwo teaho zwo ṋetshedzwaho kha ndayotewa zwine zwa tshimbilelana na Tshumelo ya Muvhuso, vhatholiwa vhoṱhe vha lavhelelwa u tevhedzela Khoudu ya Vhuḓifari ye ya ṋetshedzwa kha hei ndima.
A.2 Khoudu i fanela u shuma sa tsumbanḓila kha vhatholiwa u sumbedza zwine zwa lavhelelwa khavho u bva kha kudzudzanyelwe ku ṱanganedzeaho kwa kushumele, kha vhuḓifari ha muthu ene muṋe na kha vhushaka ha muthu na vhaṋwe vhatholiwa ngae. U tevhedzela Khoudu zwi ḓo lavhelelwa u ṱuṱuwedza kutshilele kwa phurofeshenaḽa na u thusa u khwaṱhisa vhuḓifulufheli kha Tshumelo ya Muvhuso.
B	MARANGAPHAND(A
B.1 Thoḓ(ea i hone ya u ṋetshedza tsumbanḓila kha vhatholiwa nga ha vhushaka havho na zwa vhusimamilayo, zwa polotiki na vhaofisiri vhane vha vha kha khorotshitumbe, vhaṋwe vhatholiwa na nnyi na nnyi na u sumbedza muya une vhashumi vha tea u ita mushumo wavho ngawo, zwine zwa nga itiwa u tinya khuḓano na zwine zwa lavhelelwa khavho malugana na vhuḓifari ha vhone vhane kha nnyi na nnyi na kha vhutshilo havho ha nnḓa ha mushumo.
B.2 Naho Khoudu ya Vhuḓifari yo vha yo talatadziwa nga nḓila dzoṱhe dzine ya nga pfesesea, a si yone fhedzi milayo yo khunyeledzwaho ya u langula tshikalo tsha vhuḓifari. Fhedzi-ha, ṱhoho dza mihasho, nga maanḓa dza vhuḓifhinduleli u ya nga ha khethekanyo 7(3)(b) ya Mulayotibe wa u fushea ha vhulanguli na matshimbidzele a mihasho yavho na kutevhedzele kwa ndaṱiso, dzi fhasi ha mushumo une wa khwaṱhisa uri vhuḓifari ha vhatholiwa vhu tshimbidzana na ṱhoḓea dza kutshilele dzine dza vhusa kutshimbidzele kha nnyi na nnyi khathihi na muelo wa kutshilele wo tiwaho nga Mulayotibe. T(hoho dza mihasho dzi fanela u khwaṱhisa uri ṱshitafu tshadzo tshi na nḓivho ya heyi mielo, na uri vha a i ṱanganedza na u ḓitika ngayo.
Ndivho ya u ranga ya Khoudu ndi ya muya wavhuḓi, une wa vha wa u bveledza tsumbo yavhuḓi ya vhuḓifari. U kundelwa nga izwi, mutholiwa u vha na mulandu wa vhuḓifari hune a ḓo nyambudziwa nga ṱhamu yo teaho u ya nga zwe zwa vhofhiwa ha tendelaniwa khazwo arali muthu o pfukaho mulayo we wa ṋetshedzwa kha Khoudu ya Vhuḓifari kana o kundelwaho u tevhedza muṋwe wa milayo ye ya ṋetshedzwa henefho.
KHOUDU YA VHUD(IFARI
VHUSHAKA NA ZWA VHUSIMAMILAYO
 NA KHOROTSHITUMBE
Mutholiwa -
C.1.1	u fulufhedzea kha Riphabuliki a dovha a ṱhompha ndayotewa na u tevhedza ndaela dza khorotshitumbe kha mushumo wawe wa ḓuvha ḽiṋwe na ḽiṋwe;
C.1.2 u vhea ṱhoḓea dza vhathu phanḓa musi a tshi ita mishumo yawe;
C.1.3	nga u fulufhedzea na u tevhedza pholisi dza Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi sa zwe ya sumbedziswa kha zwiga zwoṱhe na maṋwalo oṱhe a muvhuso;
C.1.4	u lwisa u vha na ndivho na u tevhedza milayo yoṱhe na dziṋwe ndaela dzine dza shumiswa kha vhuḓifari na kha mishumo yawe; na
C.1.5	u shumisana na zwiṋwe zwiimiswa zwa muvhuso zwe zwa simiswa fhasi ha vhusimamilayo zwine ngazwo Ndayotewa ya khou bveledza ṱhoḓea dza vhathu vhoṱhe.
C.2 VHUSHAKA NA NNYI NA NNYI
Mutholiwa -
C.2.1	u bveledza vhuthihi na tshiimo tshavhuḓi tsha lushaka lwa Afrika Tshipembe kha u ita mishumo yawe ya tshiofisi;
C.2.2	u ḓo shumela nnyi na nnyi a sa dzhii sia nga nungo dzoṱhe hu u itela u sima muya wa vhuḓifulufheli kha Tshumelo ya Muvhuso;
C.2.3	u na vhulenda, thuso na u swikelelea kha u shumisana hawe na nnyi na nnyi, u fara vhathu sa khasiṱama vhane vha vha na pfanelo dza u ṱanganedza tshumelo ya tshiimo tsha nṱha nga zwifhinga zwoṱhe;
C.2.4	u dzhiela nzhele nyimelo na zwililo zwine zwa ṱahiswa nga nnyi na nnyi musi a tshi khou ita mishumo yawe ya tshiofisi na musi a tshi dzhia tsheo dzine dza vha kwama;
C.2.5	tshifhinga ṱshothe u ḓikumedzela kha u ṋetshedza tshumelo kha u bveledzisa na u takulela nṱha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe;
C.2.6	ha khethululi vhathu kana vhadzulapo zwi tshi ya nga murafho, mbeu, vhubvo kana nga tsiko, muvhala, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano lṄa zwa polotiki, muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo;
C.2.7	ha shumisi maanḓa a vhuimo hawe kha Tshumelo ya Muvhuso u bveledza kana u vha na muhumbulo wa u takalela ḽiṋwe dzangano kana tshigwada u fhirisa tshiṋwe;
C.2.8	u ṱhompha na u tsireledza tshirunzi tsha muṋwe na muṋwe khathihi na pfanelo dzawe nga he dza dodombedzwa kha Ndayotewa; na
C.2.9 u dzhiela nzhele pfanelo dza nnyi na nnyi dza u swikelela mafhungo, nga nnḓa ha mafhungo a tshipentshela e a tsireledziwa nga mulayo.
C.3 VHUSHAKA NA VHASHUMISANI
Mutholiwa -
C.3.1	u shumisana zwavhuḓi na vhaṋwe vhashumisani ngae u itela u khwinisa ṱhoḓea dza nnyi na nnyi
C.3.2	u tevhedza ndaela dzoṱhe dzine dza bva kha vhathu vhoṱhe vhane vha vha na maanḓa,
tenda ndaela idzo dza vha dzi sa hanedzani na dze dza ṋetshedzwa kha Ndayotewa
na kha muṋwe wa milayo;
C.3.3	u ḓisendedza kule na maitele a u takalela mashaka na dzikhonani kha zwithu zwine zwa kwama mushumo wawe na u sa shumisa maanḓa a vhuimo ha mushumo wawe kana u ṱuṱuwedza muṋwe mushumi ngae, kana hu u ṱuṱuwedzwa u shumisa maanḓa a vhuimo hawe nga nḓila i si yavhuḓi;
C.3.4	u shumisa nḓila dzo fanelaho u ṱahisa mbilaelo kana zwililo zwawe kana u laedza vhuimeleli;
C.3.5	u ḓikumedzela kha mveledziso yavhuḓisa, u ṱuṱuwedza na u shumisa miraḓo ya ṱshitafu tshawe na u bveledza kushumele kwavhuḓi na vhukwamani havhuḓi na vhaṋwe vhathu;
C.3.6	u shuma zwavhuḓi, lwa tshiphurofeshenaḽa na nga u lingana na vhaṋwe vhashumisani, hu sa sedzwi murafho, mbeu, vhubvo, murole, vhuholefhali, vhurereli, dzangano lṄa polotiki, muthu wa nga ngomu, lutendo, mvelele na luambo; na
C.3.7	u ḓisendedza kule na nyito dza polotiki kha vhupo ha mushumoni;
C.4	KUSHUMELE KWA MISHUMO
Mutholiwa -
C.4.1	u lwisa u swikelela ndivho kha dzangano ḽawe nga nḓila ya u vhulunga masheleni na u fusha ṱhoḓea dza nnyi na nnyi;
C.4.2	u a kona u ḓa na mihumbulo miswa nahone kha u tevhedza mishumo yawe, a dovha a ṱoḓa nḓila ntswa dza u tandulula thaidzo na u khwinisa u shumisea na u fusha ṱhoḓea ho sedzwa fhungo lṄa mulayo;
C.4.3 u ṱhonifha tshifhinga kha u ita mishumo yawe;
C.4.4	u ita mishumo yawe nga nḓila ya tshiphurofeshenaḽa na hone nga vhukoni ha nṱha;
C.4.5	ha ḓidzhenisi kha maitele ane a ḓo ḓisa khuḓano kana u thithisa u tevhedza mishumo yawe ya tshiofisi;
C.4.6	u ḓo ḓisendedza kule na nyito dza u swikelela muhumbulo wa kuitele kufhio kana kufhio kwa tshiofisi kana kwa u dzhia tsheo kune ku nga bveledzisa u bindula hu si havhuḓi ha ene muṋe, nahone maitele aya a fanela u ḓivhadzwa nga mutholiwa ene muṋe.
C.4.7	u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi vhune ha ṋetshedzwa tshifhinga ṱshothe na u ḓibveledzisa nga vhugudisi uho kha buḓo ḽawe.
C.4.8	u a fulufhedzea na u vha na vhuḓifhinduleli kha kushumisele kwa masheleni a muvhuso na u shumiswa ha thundu ya tshumelo ya muvhuso na zwiṋwe zwiko nga nḓila yavhuḓi, i fushaho nahone kha zwithu zwa tshiofisi zwo themendelwaho;
C.4.9	u bveledza matshimbidzele, a fushaho, avhuḓi, a si na tshiphiri nahone ane a sumbedza vhuḓifhinduleli;
C.4.10	kha tshifhinga tsha mushumo wawe, u ḓo ṋetshedza mivhigo yo teaho kha vhahulwane vho teaho, vhuvhuḓu, vhuaḓa, tshiḓivhano, na maṋwe matshimbidzele ane a katela milandu ya lushaka lwonolwu kana zwine zwa ḓo thithisa ṋetshedzo ya tshumelo kha vhathu.
C.4.12	u ṱhompha mafhungo a tshiphiri, maṋwalwa na nyambedzano, zwine zwa khethekanywa kana zwa dzhiiwa zwi zwa tshiphiri.
C.5	VHUD(IFARI HA MUTHU NA DZANGALELO
 L(AWE L(A ZWITHU ZWA NND(A
Mutholiwa -
C.5.1	nga tshifhinga tsha mushumo, tsha tshiofisi , u ambara na u ḓifara nga nḓila ine ya khwinisa mbonalelo ya tshumelo ya muvhuso;
C.5.2	u vha na vhuḓifhinduleli zwi tshi ya kha u shumisa zwikambi kana zwiṋwe zwidzidzivhadzi zwine zwa vha na zwikambi;
C.5.3	mutholiwa ha nga vhuyi a ṱanganedza zwifhiwa, mbuelo kana zwiṋwe zwithu zwine zwa sa vhe kha tshivhumbeo tsha tshelede ( ṱhalutshedzo na mutengo na tshiko tsha tshifhiwa une wa fhira R350) u bva kha muṋwe muthu a tshi itela ene muṋe nga tshifhinga tsha u ita mishumo yawe ya tshiofisi sa izwi zwi tshi ḓo sedzea sa maitele a tshanḓanguvhoni a songo thoma a wana thendelo kha T(hoho ya Muhasho;
C.5.4	ha shumisi kana u bvisela nnḓa mafhungo a tshiofisi a tshi itela mbuelo yawe kana u vhuelwa ha vhaṋwe vhathu; na
C.5.5	ha ḓidzhenisi kha mishumo ya nnḓa ine a wana mbadelo nga nnḓa ha mushumo wawe wa tshiofisi kana a tshi shumisa zwishumiswa zwa mushumoni kha iyo mishumo yawe ya nnḓa, nga nnḓa ha u wana thendelo kha vhahulwane vhawe.
18
<fn>ven_Article_National Language Services_BUGUPFARWA YA U WANA .txt</fn>














BUGUPFARWA YA
U WANA MAFHUNGO
YA DTI









ZWI RE NGOMU


1.	MARANGAPHAN?A	5

2.	NDIVHO	6

3.	TSHIVHUMBEO NA MISHUMO YA dti	6
3.1	dti nga u pfufhifhadza	6
3.2	Ndivho khulwane, ndivho dza phurogireme na dza u ela	6
3.3	Tshivhumbeo tsha dzangano	7

4.	ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
& MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO	10
4.1	Muofisiri wa Mafhungo	10
4.2	Vhathusa muofisiri wa mafhungo (DIO)	10
4.3	Dzi?iresi
4.3.1	?iresi ya poso	11
4.3.2	?iresi ya fhethu	11
4.4	Webusaithi	11
4.5	Senthara ya ṱhingo ya DTI	11

5.	?HOHO NA KHETHEKANYO DZA MAFHUNGO	11
5.1	Khethekanyo dza mafhungo kha dti	11
5.2	Mutevhe wa Milayo i langwaho nga dti	13
5.2.1	Zwiimiswa zwa bindu, vhuḓe na Vhulangi	13
5.2.2	Mbambadzo yone, Vhupikisani na Tsireledzo ya vharengi	14
5.2.3	Indasi?iri i langwaho (nga mulayo)	14
5.2.4	Mbambadzo na mashango a nn?a	16
5.2.5	Zwilinganyo	17
5.2.6	Mveledzo na vhu?o?esi/vhu?o?isisi	17
5.2.7	Tsireledzo ya ndaka ya vhu?ali	18

6.	TSHUMELO	20
6.1	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka	20
6.1.1	Khwinifhadzo na mutshipiselo wa muthelo	20
6.1.2	U sa sokou laṱa dzitshikha (u dampa) na nyitophikisi	23
6.1.3	Ndaulo ya zwa u vunḓa na zwa u vhambadzela-mashangoni a
nn?a	28
6.2	U ṅwalisa na u ḓola/ ingamela	30
6.2.1	U ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Khamphani na Ndaka	30
6.2.2	?ho?isiso na u ingamela/?ola	31
6.3	Mafhungo, Nyeletshedzo na u Thusedza	32
6.3.1	Vhubindudzi na mashango a nn?a	32
6.3.2	Mabindu ma?uku	33

6.3.3	Vhu?o?isisi ha tshisaintsi
6.3.4	Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani	37
6.3.5	U vhambadzela mashango a nn?a	38
6.3.6	Pfanelo dza vharengi	39
6.4	Gwama ḽa zwiṱuṱuwedzi na mveledziso	40
6.4.1	Thikhedzo ya zwa vhubindudzi	40
6.4.2	Mveledzo ya Bindu ?i?uku	41
6.4.3	U hulisa/engedza vhupikisani	44
6.4.4	Mihumbulo miswa na Thekhino?odzhi	45
6.4.5	Thikhedzo kha zwa vhuvhambadzelaseli	45

7.	MAFHUNGO A RE HONE NGA U ANGAREDZA (nga kha webusaithi ya dti)	46
7.1	Vhubindudzi	46
7.1.1	Ndi ngani vha tshi tea u bindudza SA	46
7.1.2	Vhupo ha mulayo/ha ndaulo	46
7.1.3	U dzula na u shuma SA	46
7.2	Thuso kha zwa vhuvhambadzaseli	47
7.2.1	Vha nga ita hani bindu SA	47
7.3	U thoma bindu	47
7.3.1	Bindu ḓi thomiwa hani	47
7.3.2	Ndangulo ya bindu	47
7.3.3	Zwikhala zwa bindu	48
7.3.4	Thikhedzo/thuso ya bindu	48
7.4	U alusa bindu	48
7.4.1	Bindu ḓi aluswa hani	48
7.4.2	Ndangulo ya bindu	49
7.4.3	Thikhedzo/thuso ya bindu	49
7.5	Zwa vhuvhambadzelaseli	50
7.5.1	Kha vha gude u vhambadzela seli	50
7.5.2	U ṅwaliswa ha muvhambadzelaseli	50
7.5.3	Mbuelo ya vhuvhambadzelaseli	50
7.5.4	Tswikelelo kha mimakete ya dzitshaka	50
7.5.5	Madzangano a vhuvhambadzelaseli	50
7.6	Mabindu mahulwane	51
7.6.1	Vhupo ha mulayo ha Afrika Tshipembe	51
7.6.2	U ṅwaliswa na thendelo	51
7.6.3	Zwi?u?uwedzi	51
7.7	U kwamana/davhidzana na dti	51
7.7.1	Zwigwada zwa dzangalelo ḽa zwa ikonomi	51
7.8	U tsireledza vharengi	51
7.8.1	U fushea ha vharengi Afrika Tshipembe	51
7.8.2	Pfanelo dza vharengi	51
7.8.3	Zwiko	51
7.8.4	Zwiimiswa zwa u vhilaela zwa vharengi	52
7.9	Ikonomi ya Afrika Tshipembe	52
7.9.1	Vhuhulu	52
7.9.2	Nyaluwo	52
7.9.3	Dzisekithara	52
7.9.4	Mbambadzo	52
7.9.5	Vhubindudzi & Tsengedzo	52
7.9.6	Mitengo	52
7.9.7	Vhutholiwa/Mushumo	52
7.9.8	U sa lingana	52
7.9.9	Tsumbedzo dza ikonomi	52
7.9.10 Zwiko	52
7.10	dti	52
7.10.1	dti nga u angaredza	52
7.10.2	Vhashela mulenzhe vhahulwane kha zwa ikonomi	52
7.11	Dziphurogireme	53
7.11.1	Tshivhumbeo tsha dzangano	53
7.11.2	Vhathu vhashu	53
7.11.3	dza mvelelo dza dti	53
7.11.4	Muvhigo wa ṅwaha wa dti	53
7.11.5	U davhidzana/kwamana na dti	53
7.11.6	Tshigwada tsha zwiimiswa zwa dti	53
7.12	?etshedzo	54
7.12.1	Thendelano dza Mbambadzo ya dzitshaka	54
7.12.2	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka	54
7.12.3	Milayo na Ndangulo	54
7.12.4	U ṅwaliswa na u ?olwa	54
7.12.5	Mafhungo, Ngeletshedzo na u tshimbidza	55
7.12.6	Gwama ḽa zwiṱuṱuwedzi na Mvelelo	55
7.12.7	Dziphurogireme	55
7.12.8	Pho?isi, milayo na mbambadzo ya dzitshaka	55
7.12.9	Zwinetshedzwa 55
7.12.10	Mvelelo	56
7.13	Mafhungo na zwiwo	56
7.14	Zwiwo zwa dti	56
7.15	Mafhungo a zwa indasi?iri	56
7.16	Zwigan?iswa	56
7.17	Mbudziso dza zwa phalamennde	56
7.18	Zwipitshi	56
7.19	Mafhungo a pha?aladzo	56
7.20	Manye?iso a khandiso	56

8.	MAITELE A KHUMBELO	56
8.1	Kuitele	56
8.2	Mbadelo	59
8.2.1	Mbadelo dza zwiimiswa zwa Muvhuso	60

9.	U .ETSHEDZA/U HANWA HA KHUMBELO	61
9.1	U hanwa ha khumbelo	61
9.2	Aphili	62

10.	GAIDI YA KHOMISHINI YA PFANELO DZA VHUTHU	64

11.	U SHELA MULENZHE HA VHA RE NA MIKOVHE/DZISHERE	65

12.	?HUMETSHEDZO	65
12.1	FOMO YA A	66
12.2	FOMO YA B	70






1.	MARANGAPHAN?A

Mulayo wa u Bveledza kuwanele kwa Mafhungo, wa vhu 2 wa 2000 (?mulayo?) wo tendelwa nga ḽa 9 Ṱhafamuhwe, zwi ḓeaho u bveledzwa ha pfanelo dza mulayotewa dza u wana mafhungo maṅwe na maṅwe o farwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso kana zwa phuraivete a ṱoḓeaho kha u shumiswa kana u tsireledzwa ha dzipfanelo. He khumbelo ya itwa u ya nga mulayo, tshiimiswa tshe khumbelo ya itwa khatsho tshi fanela u bvisa mafhungo, nga nnḓani ha musi Mulayo u tshi buletshedza uri mafhungo ho ngo tea u bviselwa khagala.

Mulayo u vhea ṱhoḓea dza maitele a u ita khumbelo yo raloho. Bugupfarwa iyi I ḓo ḓisa mvelele ya u shaya tshidzumbe na vhuḓifhinduleli Muhashoni wa zwa vhubindudzi na indasiṱiri (?dti?) nga u ḓea pfanelo ya u wana mafhungo a ṱoḓeaho kha u tsireledza pfanelo dza vhathu kana dza madzangano. U kona u bveledza ndangulo ya zwiimiswa zwa muvhuso, zwo tou tea uri muṅwe na muṅwe a .u.uwedziwe na u gudiswa u pfesesa pfanelo dzawe u ya nga Mulayo.

Naho zwo ralo, Tshipiḓa tsha 9 tsha Mulayo tshi tenda uri pfanelo dzenedzo dza u wana mafhungo a dzo ngo tea u sa vha na mikano nahone dzi tea u vha nga fhasi ha mielo i pfeseseaho, i katelaho, fhedzi zwi sa gumi afha:

> Mielo yo livhiswaho kha u tsireledza tshidzumbe nga nḓila i pfeseseaho
> Tshidzumbe tsha bindu; na
> Ndangulo yone i shumaho zwavhuḓi na
> Nga nḓila ya u linganya pfanelo iyo na dziṅwe pfanelo, zwi katelaho pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Dzipfanelo kha Mulayotewa.

Tshipiḓa 14 tsha Mulayo tshi kombetshedza uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi ṅwale Bugupfarwa, ine ya ḓo thusa vhathu u wana mafhungo a re kha tshiimiswa tsha muvhuso na u dodombedza ṱhoḓea ṱhukhu dzine bugupfarwa ya tea u tshimbidzana nadzo/u dzi tevhelela.

Dti yo no amba uri i ḓo lingedza u sa vha na tshidzumbe na u ṋetshedza mafhungo nga misi nahone mahala kha vhoramabindu, vhashumisi na vhathu nga u angaredza nga kha dzikhandiso, dzin.ivhadzo, webusaithi na senthara ya ṱhingo ya dti


2.	N?IVHO

Bugupfarwa iyi i ḓo ḓea muhumbeli, nga u tevhela Mulayo, zwidodombedzwa zwa vhudavhidzani, na maitele a u wana mafhungo o teaho u bva kha dti.

Bugupfarwa I ḓo lingedza hafhu u ḓea muhumbeli mbonalo yone ya tshivhumbeo, mishumo, tshumelo na indekisi ya mafhungo a dti u konisa muhumbeli u vhona fhethu hune mafhungo ṱoḓeaho a nga wanala hone.
Bugupfarwa I ḓea hafhu dzifomo na mutendelo u ṱoḓeaho kha u ita khumbelo ya mafhungo.


3.	TSHIVHUMBEO NA MISHUMO YA dti

3.1	mafhungo nga u pfufhifhadza nga dti

Ndivho ya dti ndi u ranga phanḓa na u leludza kuwanele kwa mushumo wa ikonomi u farelelaho na u wana mishumo/u tholwa ha vhoṱhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga kha vhubindudzi ha maimo a nṱha, u engedza u wanala ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzitshaka, u ita fhethu ha mimaraga hone hone ha mabindu a muno na a maṅwe mashango na ha vhashumisi/vharengi. Nga heyi nḓila, dti I ṱoḓa u shela mulenzhe kha u vhea ikonomi ya Afrika Tshipembe nga nḓila I ṱavhanyaho na i kovhekanaho ya nyaluwo.

3.2	Ndivho khulwane, ndivho dza phurogireme na dza u ela

dti i na ndivho khulwane dza malo:
> U bveledza sekithara ya zwibveledzwa yo .anganyiswahona yo bvelaho phanḓa ine ya ḓo engedza u vha hone ha zwikhala zwa ikonomi kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe kha ikonomi nga vhuphara.
> U hulisa vhuhulu ha maraga wa thundu na tshumelo dza Afrika Tshipembe.


> U bveledza u fhambana ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwine zwa vhambadzwa seli kana kha mashango a nnḓa.
> U bveledza maimo a nṱha a vhubindudzi ha nnḓa na ha muno.
> U ita fhethu ha mimaraga hone - hone Afrika Tshipembe ha mabindu a muno na a maṅwe mashango na ha vhashumisi/vharengi.
> U ḓea zwikhala zwa u khwaṱhisa lwa ikonomi vhathu vhe kale vha vha vha tshi konḓiselwa u swikelela zwikhala na u ḓea thikhedzo i konisaho tshumiso ya zwikhala izwi.
> U shela mulenzhe kha mvelaphanḓa ya ikonomi ya mavunḓu oṱhe a Afrika Tshipembe, vunḓu ḽa SADC na Afrika nga vhuphara hayo.
> U khwinifhadza ndangulo yone na i shumaho zwavhuḓi ya dti.

3.3	Tshivhumbeo tsha dzangano

dti i langulwa nga:
> Zwipiḓa zwa vhukoni, zwine zwa ṋetshedzana nnga tshumelo dza thikhedzo ya vhushumisani kha zwipiḓa zwoṱhe zwa mushumo.
> Zwipiḓa zwa u ita phoḽisi, zwi sedzaho kha u ita nyimelo yavhuḓi kha zwa ikonomi.
> Zwipiḓa zwa u ṋetshedza tshumelo, zwi itaho vhukwamani na mabindu na vhashumisi/vharengi nga kha zwibveledzwa na tshumelo.
> Tshipiḓa tsha mbambadzo, tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha pfungavhu.e na mbambadzo ya zwibveledzwa (dziphurogireme na zwikumedzwa) zwa dti na u ita vhungoho ha uri mabindu a muno na vhashumisi/vharengi vha pfesesa pfanelo dzavho dza ikonomi.




TSHIVHUMBEO TSHA DZANGANO ḽa MAIMO A NṰHA
Minis.a
Vho - Alec Erwin

MufarisaMinis.a
Vho - Lindiwe Hendricks

EMU
Mulangi - Dzhenera.a
Vho - Alistair Ruiters

Muofisiri muhulwane wa zwa mishumo
(A hu na muthu)



GSSD Mbambadzo	ITED TEO CCRD EIDD	TISA
A hu na A hu na Vho - Tshediso	Dokotela Vho - Mohlape	Vho - Astrid Lionel	Vho - Lungisa
muthu muthu	matona Mohale Ludin October	Magwentshu
Mbambadzo (Marketing)
GSSD - Khethekanyo ya Tshumelo dza tshigwada na Sisiṱeme ya thikhedzo	ITED - Mvelaphanḓa ya mbambadzo ya dzitshaka na ikonomi
TEO ? Dzangano ḽa zwa bindu CCRD - Khethekanyo ya Ndangulo ya Vhashumisi/vharengi na Vhupfanavhanzhi
EID - Khethekanyo ya mvelaphanḓa ya zwa bindu na indasiiri TISA - Mbambadzo na Vhubindudzi zwa Afrika Tshipembe


Ndivho dza dti dzi bveledzwa nga kha dziphurogireme dzi tevhelaho:





PHUROGIREME

NDIVHO

KHETHEKANYO DZA VHUKONISI NA ZWA MBAMBADZO

(EMU, GSSSD & MBAMBADZO)

Yuniti ya Ndangulo ya khorotshitumbe

U ṋetshedza vhurangaphanḓa hone muhashoni na zwiimiswa zwo vhandekanywaho nawo na thikhedzo ya zwa mishumo u leludza u bvelela ha u dzheniswa tshumisoni ha vhurumiwa ha dti

U vhea dti sa ipfi ḽa vhurangaphanḓa kha ikonomi ya vhukuma na nga kha ṱhuṱhuwedzo ya vhufarakani kha thikhedzo ya ndivho dza dti


Sisiṱeme ya tshigwada na Tshumelo dza thikhedzo

U ṋetshedza tshumelo dza pfanavhanzhi na thikhedzo ya mushumo nga nḓila ya Thekinolodzhi ya mafhungo (Information Technology), Zwiko zwa vhashumi (Human Resources), Zwishumiswa na Tshumelo dza gwama


Mbambadzo

U ḓadzisa na u ṱanḓavhudza ndivho na tswikelelo kha zwibveledzwa na tshumelo dza dti

KHETHEKANYO DZA U ITA PHOḼISI
(ITED, EIDD & CCRD)

Mveledzo ya Vhubindudzi na Ikonomi ya dzitshaka

U engedza tswikelelo kha mimaraga ya zwivhambadzwaseli zwa Afrika Tshipembe nga therisano dzo livhiswaho kha u swikelela thendelano dza vhubindudzi ha dzitshaka nga mapfesesele a fhethu ha vhubindudzi ha ḽifhasi na u thoma u langa maitele a u vhea mutendelo/mbadelo a Afrika Tshipembe


Mveledzo ya zwiimiswa zwa bindu na Indasiṱiri

U tikedza mveledzo ya phoḽisi na maitele hu livhiswaho kha u vhumbwa nga huswa ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga kha u engedza maanḓa a HDI, u tikedza mveledzo ya zwiimiswa zwa bindu, na u engedza ndeme na vhupikisani kha zwa ikonomi


Mulayo wa vhashumisi/vharengi na pfanavhanzhi

U ḓea bindu vhulangi vhune ha ṱuṱuwedza vhuṱaṱisani ho teaho, mimaraga i shumaho na i si na tshidzumbe kha vhudzulapo ha ikonomi nga kha u bvela phanḓa na u sedzulusa phoḽisi na mulayo, na u bveledza u tevhela milayo nga kha pfunzo na u dzhenisa tshumisoni ho teaho.

KHETHEKANYO DZA NḒISEDZO YA TSHUMELO (TISA & TEO)

Mbambadzo na Vhubindudzi Afrika Tshipembe

U ṱuṱuwedza vhubindudzi kha ḽa Afrika Tshipembe na ndivho dza u bveledza vhukoni ha Afrika Tshipembe kha vhubindudzaseli ha thundu mimaragani yo fhambanaho na u ḓea mbonelo phanḓa ya nyaluwo ya dzisekithara na ndeme ya ma.irikisi kha ikonomi


Madzangano a zwa bindu

U bveledza u vhumbwa nga huswa ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga kha u lambedza vhubindudzi kha zwishumiswa, mveledzo ya zwiko zwa vhashumi, vhubveledzisi ho ḽa anganelwaho na mishumo I tshimbilelanaho nazwo, mveledziso ya mabindu maṱuku, madzingu, thekinolodzhi na u khwinisa.


4.	ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUOFISIRI WA MAFHUNGO NA MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
4.1	Muofisiri wa Mafhungo
Mulangi-Dzhenera.a: Vho ? Dokotele A Ruiters
Luṱingo: +27 12 310 9479
Fekisi: +27 12 322 2951

4.2	Vhathusa muofisiri wa mafhungo (DIO):

KHETHEKANYO

DIO

LUṰINGO

FEKISI

Ḓiresi ya e-mei.i

EMU

Vho - M Ebrahim

+27 12 310 1591

+27 12 322 7851

mebrahim@dti.pwv.gov.za

GSSSD

CIO ? Vho - A Dirks

+27 12 310 1586

+27 12 322 7407

alroy@dti.pwv.gov.za



Admin ? Vho - A Jooste

+27 12 310 9735

+27 12 320 5811

ajooste@dti.pwv.gov.za



CFO ? Vho - X Ncame

+27 12 310 1280

+27 12 320 5811

xncame@dti.pwv.gov.za



RM - Pfareli ? Vho - A Dirks

+27 12 310 1586

+27 12 322 7407

alroy@dti.pwv.gov.za

ITED

Vho - P Matlala

+27 12 310 1023

+27 12 322 0617

pmatlala@dti.pwv.gov.za

EIDD

Vho - L Mvanana

+27 12 310 1551

+27 12 322 7169

lindam@dti.pwv.gov.za

CCRD

Vho - T Nkabinde

+27 12 310 1002

+27 12 322 8489

tnkabin@dti.pwv.gov.za

TEO

Vho - K Kadali

+27 12 310 1025

+27 12 320 0997

khwezi@dti.pwv.gov.za

TISA

Vho - I Dockrat

+27 12 428 7659

+27 12 428 7031

ismail@isa.org.za


4.3	Dzi?iresi
4.3.1	?iresi ya poso
Muofisiri wa mafhungo
dti
Bogisi ḽa poso x84 (Private Bag x84)
PRETORIA
0001

4.3.2	?iresi ya fhethu
Muofisiri wa Mafhungo
dti
224 Prinsloo Street (khona ya zwiṱaraṱa Prinsloo na Church)
Pretoria

4.4	Webusaithi
www.thedti.gov.za

4.5	Senthara ya ṱhingo ya dti
0861 843 384


5.	?HOHO NA KHETHEKANYO DZA MAFHUNGO

5.1	Khethekanyo dza mafhungo kha dti
Khethekanyo dza mafhungo dzi tevhelaho na dzirekhodo zwo vhulungwa nga dti:

? Zwidodombedzwa zwa khamphani (tsumbo. Mulangi, vhaḓe vha dzishere, Ḓiresi ya khamphani, na zwiṅwe)
? Mafhungo a dziphatente na dzipfanelo na maswayo kana maipfi a shumiswaho nga bindu kha vhubindudzi (a lushaka na a seli)
? Thendelano dza zwa mbambadzo (vhukati ha Afrika Tshipembe na mashango a seli na maṅwe madzangano)
?
? Mafhungo a ndambedzo (Mafhungo a ndambedzo a murengelano na a si a murengelano)
? Mafhungo a thendelo (thendelo dzi ṋewaho ndi dza mbambadzelaseli/zwi.un.wa thendelo dzi shumaho na zwibveledzwa zwi langwaho nga fhasi ha Mulayo wa thivhelanyando (Non-proliferation - u thivhela u anda nga tshivhalo tsha nṱhesa)
? Mbadelo dza zwiṱunḓwa na mbambadzelaseli (mbadelo dza zwino na dza kale dza zwibveledzwa zwa zwiṱunḓwa na zwivhambadzelaseli)
? dti na mafhungo a ndaulo ya khethekanyo (mafhungo a zwiwo, nzudzanyo ya bindu, mbekanyagwama, dziphoḽisi na maitele)
? Mafhungo a vhukwamani a ndangulo (mvuvhano, zhendedzi, zwibveledzwa/zwikumedzwa)
? Vha re na dzangalelo (mi?we mihasho ya muvhuso, madzangano a re na dzangalelo ḽa ndaulo na gwama kha dti, murengi, mafhungo a mvuvhano)
? Ndaulo ya Gwama na Zwiko zwa vhathu/vhashumi (tsumbo, dzirekhodo dza muvhalelano na vhashumi)
? Mafhungo a vhalambedzagwama (zwa gwama, ndangulo ya vhukwamani, ndangulo ya maimo/phurogireme)
? Mafhungo a Mu.isedzi (mafhungo nga ha vhaḓisedzi vha tshumelo kha dti)
? Nyambedzano na zwi.iswa phalamendeni
? Ndangulo ya phurogireme na thandela
? Mafhungo a mulayo (dti i laula vhuvhambadzi na indasiṱiri dzo fhambanaho - Milayo i tshimbilelanaho nazwo, milayo na dziphoḽisi, hafhu na dzirekhodo dza milandu ya zwa mulayo i tshimbilelanaho na mafhungo a vhuvhambadzi na Indasiṱiri, a zwiwo zwa muno na a dzitshaka)
? Zwa milayo (mulayo wa zwa tshitshaka, milandu ya ṱhoḓisiso)
? ṱhoḓisiso na u .olwa/oditha (khamphani, zwibveledzwa, ndambedzo, mbilaelo dza vhashumisi/vharengi, mbilaelo dza tshikhafhadzo)
? Dziphoḽisi dza Vhuvhambadzi na Indasiṱiri (mafhungo a Phoḽisi I langaho nyito na vhukwamani na dti)




5.2	Mutevhe wa Milayo i langwaho nga dti
5.2.1	Zwiimiswa zwa bindu, vhuḓe na Vhulangi

? Mulayo wa vhu 71 wa zwa Mabindu wa 1991: Ndivho ya mulayo ndi u khwinifhadza miṅwe milayo nga ha u ṅwaliswa na u tshimbidzwa ha mabindu, na dziawara dza shopo, na u ita thendelo ntswa nga ha u ṅwaliswa uho na u tshimbidzwa ha mabindu, na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
? Mulayo wa vhu 69 wa koporasi kana khamphani ya vhathu vhathu vhaṱuku (close corporations) wa 1984: Ndivho ya mulayo ndi u ḓea mafhungo, u ḓiṅwalisa, u baḓekanya, ndangulo, u laula na pheliso ya koporasi kana khamphani ya vhathu vhaṱuku.
? Mulayo wa vhu 61 wa dzikhamphani wa 1973: Ndivho ya mulayo ndi u khwa? hisa na u khwinisa milayo i tshimbilelanaho na dzikhamphani, na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
? Mulayo wa vhu 75 wa ndaulo ya khovhekano ya tshifhinga tsha ndaka wa 1983: Ndivho ya mulayo ndi u langa phiriso ya nyanḓano ya dzangalelo ḽa khovhekano ya tshifhinga kha zwikimu zwa khovhekanyo ya tshifhinga kha zwa ndaka na mafhungo a tshimbilelanaho nao.
? Mulayo wa vhu 99 wa tsireledzo ya mabindu wa 1978: Ndivho ya mulayo ndi u thivhela u dzheniswa kha Riphabuḽiki ha dziṅwe khaṱhulo dza dzitshaka, dzindaela, masia, thendelo ya vhulamukanyi na maṅwalo a khumbelo, na u thivhela u netshedzwa ha mafhungo a mabindu a tshimbilelanaho na mabindu kha u tevhedzela ndaela dza dzitshaka, masia kana maṅwalo a khumbelo, na u itela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
? Mulayo wa vhu 45 u langa milayo ya vhupfanavhanzhi wa 1996: Ndivho ya mulayo ndi u ita uri miṅwe milayo ya vhupfanavhanzhi i shumisiwe kha Riphabuḽiki nga vhuphara, na u hanedzana na miṅwe milayo ya vhupfanavhanzhi. U dovha hafhu u tendela khumelamurahu ya mbumbekanyo ya dziṅwe khamphani ṱhukhu, na mafhungo a tshimbilelanaho nao.
? Mulayo wa vhu 59 wa ndango ya Dzibu.oko dza Dzishere: Ndivho ya Mulayo ndi u langa kushumele kwa zwikimu zwa dzibu.oko dza dzishere na mafhungo a tshimbilelanaho nawo.


5.2.2	Mbambadzo yone, Vhupikisani na Tsireledzo ya vharengi
> Mulayo wa vhu 89 wa Vhupikisani wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza u thoṅwa ha Khomishini ya Vhupikisani ine mushumo wayo wa vha u ṱoḓisisa, u laula na u linga maitele a u vhea mikano, tshumiso mmbi ya maimo a vhuṱhogwa , na pha.hekanyo. Hafhu na u thoṅwa ha Khothe ya vhupikisani ine mushumo wayo wa ḓo vha u haṱula mafhungo a fanaho nao, na u thoṅwa ha Khothe ya aphiḽi ya Vhupikisani.
> Khwinifhadzo ya vhuvhili ya Mulayo wa vhu 39 wa Vhupikisani wa 2000: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwinifhadza Mulayo wa vhupikisani wa 1998, ṱalutshedza vhuṅwe vhuḓi nyanyuli, na u khwinifhadza dziṅwe ṱhalutshedzo na u thutha t?.halutshedzo.
> Mulayo wa vhu 71 wa Mafhungo a vharengi (Maitele a bindu a songo teaho) wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea mukano kana ndaulo ya maṅwe maitele a bindu.
> Mulayo wa vhu 75 wa Thendelano ya Zwikolodo wa 1980: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tsireledza vharengi vha rengaho thundu nga konṱiraka ya khadzimiso, thengo nga u hira kana tshikolodo na dziṅwe tshumelo dza tshikolodo.
> Mulayo wa vhu 39 wa u dzhiiwa ha ndaka nga muvhuso (Expropriation) wa 1951: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza u dzhiiwa ha shango nga muvhuso na u wana pfanelo dza u shumiswa ha shango lwa tshifhinganyana.
> Mulayo wa vhu 89 wa Lushaka wa nḓisedzo dza zwiwanwa/zwirengwa wa 1970: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea maanḓa Minisiṱa wa zwa ikonomi u ita, u bveledza, u wana, u hira kana u vunḓa thundu
> Mulayo wa vhu 25 wa zwa thengiso na tshumelo wa 1964: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea ndaulo ya thengiso ya thundu na u ṋetshedzana nga tshumelo na zwiṅwe.

5.2.3	Indasi?iri dzi langwaho (nga mulayo)


> Mulayo wa vhu 112 wa mazhendedzi a thengiso ya ndaka wa 1976: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tsireledza vharengi vha rengaho kana u rengisa thundu nga kha mazhendedzi a thengiso ya ndaka.
> Mulayo wa vhu 65 wa zwikimu zwa mveledzo ya dzinnḓu dza vhathu vho bvaho phesheni: Ndivho ya mulayo uyu ndi u langa phambano ya dziṅwe ndavhelelo kha zwikimu zwa mveledzo ya dzinnḓu dza vhathu vho bvaho phesheni, na u sedza mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 57 wa Pha.hekanyo ya milayo ya khadzimiso nga nzwalelo ya nṱhesa wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u engedza tshumiso ya mulayo wa khadzimiso nga nzwalelo ya nṱhesa, 1968, fhethu hune ha katela ḓisi ḽa lushaka na ma.isi a mivhuso ya kale na ma.isi a vhuḓilangi.
> Mulayo wa vhu 27 wa Zwikambi/halwa wa 1989: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓea ndaulo ya thengiso ya zwikambi; na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 57 wa Dzi.othari wa 1997: Ndivho ya mulayo uyu ndi u langa na u thivhela dzi na zwiko zwa mitambo zwi kovhekanwaho; u thoma Bodo ya Dzi.othari dza Lushaka, u khwinifhadza Mulayo wa dziposo, wa 1958, Mulayo wa u Gembu.a, wa 1965 na Mulayo wa u Gembu.a, wa 1982 (Ciskei) na u thivhela Mulayo wa .othari Muvhuso, wa 1984 (Ciskei), na Mulevho wa Dzi.othari, 1989 (Transkei) na u sedza mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 103 wa Lushaka wa vhufhaṱi na Zwilinganyo zwa vhufhaṱi wa 1977: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedza mveledzo i fanaha kha milayo i tshimbilelanaho na u fhaḓa zwifhaṱo fhethu hu re nga fhasi ha ndangulo yapo, na zwilinganyo zwa u u fhaḓa zwo vhewaho na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 33 wa Lushaka wa u Gembu.a wa 1966: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndango na pfananyo ya maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho na dzikhasino, u gembu.a na u betsha na ndivho ya u bveledza maitele na zwilinganyo zwi fanaho nga u angaredza kha Riphabuliki yoṱhe, hafhu u tendela u thoṅwa ha Bodo ya Lushaka ya u gembu.a, na mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
>
> Mulayo wa vhu 87 wa thivhelo ya u anda ha zwiṱhavhane zwa tshinyadzo khulwane wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ita uri hu vhe na ndaulo kha zwiṱhavhane zwa tshinyadzo khulwane, na u thoṅwa ha Khoro ya ndaulo na ndangulo ya mafhungo a tshimbilelanaho na u anda ha zwiṱhavhane zwi ngaho izwo kha Riphabuḽiki hafhu u wana ndivho na mishumo, na u ṱanḓavhudza nḓila ya u zwi langa na u zwi laula, na mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
> Mulayo wa vhu 84 wa zwa tshikhala wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thoṅwa ha khoro ya u langula na u laula mafhungo a tshikhala kha Riphabuḽiki, na u wana ndivho na mishumo, na u ṱalutshedza nḓila ine zwa ḓo langulwa na u laulwa ngayo.
> Mulayo wa vhu 9 wa Swigiri wa 1978: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwaṱhisa na u khwinifhadza milayo i kwamaho indasiṱiri ya swigiri, na u itela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
> Mulayo wa vhu 73 wa nzwalelo ya nṱhesa wa 1968: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedzana nga mikano na u bulwa ha nzwalelo i tiwaho kha murengiselano wa khadzimo ya tshelede, murengiselano wa u hirisa na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo, na u fhelisa lwa mulayo Mulayo wa nzwalelo yo kalulaho wa 1926.

5.2.4	Mbambadzo na mashango a nnḓa

> Mulayo wa vhu 107 wa Bodo ya mithelo ya zwivhambadzwann.a na zwiṱunḓwa na Mbambadzo wa 1986: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thoṅwa ha Bodo ya muthelo wa zwivhambadzwann.a na zwiṱunḓwa na Mbambadzo na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 4 wa Buthano ḽa mazhendedzi kha thengiselano na mashango a nnḓa ya thundu wa 1986: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ṋetshedzana nga khumbelo/tshumiso ya Buthano ḽa mazhendedzi kha thengiselano na mashango a nnḓa ya thundu, na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 78 wa Zwikolodo zwa zwivhambadzwann.a na ndindakhombo ya vhubindudzi na mashango a nnḓa 1957: Ndivho ya mulayo uyu ndi u bveledza vhuvhambadzi na mashango a nnḓa a Riphabuliki nga u ḓea ndindakhombo na Muvhuso wa Riphabuliki wa ndindakhombo ya konṱiraka nga ha murengiselano wa zwivhambadzwann.a, u bindudza na zwikolodo kana zwiṅwe zwishumiswa zwi ṱumanaho na murengiselano u ngaho uyo.
>
> Mulayo wa vhu 45 wa Ndaulo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwann.a wa 1963: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwa nnḓa, u khwinifhadzwa ha Mulayo wa Mvelaphanḓa ya Muelo wa nndwa wa 1956 na zwiṋwe zwi tshimbilelanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 11 wa Buthano ḽa dzitshaka ḽa Midzio yo vhulungeaho wa 1985: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela tshumiso kha Riphabuḽiki ya Buthano ḽa midzio yo vhulungeaho na mafhungo a .umanao nawo

5.2.5	Zwilinganyo

> Mulayo 76 wa Yunitsi dza muelo na Zwilinganyo zwa muelo zwa Lushaka wa 1973: Mulayo uyu u tendela u ḓiswa ha sisi.ematiki na u shumiswa kha Riphabuḽiki ya yunitsi dza u ela dza Sisiṱeme ya dzitshaka ya dziyuniti na dziṅwe yuniti dza u ela. U tendela hafhu u ḓea madzina a zwilinganyo zwa lushaka zwa u ela, na mafhungo a ṱumanaho nazwo.
> Mulayo wa vhu 29 wa zwilinganyo wa 1993: Mulayo uyu u tendela u bveledzwa na u londotwa ha zwilinganyo na khwaḽithi malugana na zwivhambadzwa na u ṋetshedzwa ha tshumelo.
> Mulayo wa vhu 77 wa Ngudo dza mielo ya saintsi (Metrology) ya mbambadzo wa 1973: Ndivho ya mulayo uyu ndi u khwaṱhisa na u khwinifhadza mulayo u tshimbilelanaho na zwa Ngudo dza mielo ya saintsi ya mbambadzo.

5.2.6	Mveledzo na vhu.o.esi/vhu.o.isisi

> Mulayo wa vhu 22 wa mveledzo ya Indasiṱiri wa 1940: Ndivho ya mulayo uyu ndi u vhumba koporasi, ine mushumo wayo wa ḓo vha u bveledza u thoṅwa ha dziindasiṱiri ntswa na maitele a zwa indasiṱiri na u bveledza dziindasiṱiri dzi re hone na maitele a zwa indasiṱiri na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
>
? Mulayo wa vhu 31 wa Mveledzo ya Mbalanyitwa wa 1962: Ndivho ya mulayo uyu ndi u n.etshedza mveledzo na tshumiso ya zwiṅwe zwiwanwa, zwibveledzwa/zwisikwa na khwiniso na ndivho ya u thomiwa ha Koporasi ya Mveledzo ya zwibveledzwa/zwisikwa zwa Afrika Tshipembe na u randela maanḓa na mishumo na nḓila ine ya ḓo langulwa na u laulwa ngayo, na mafhungo a ṱumanaho nazwo.
? Mulayo wa vhu 187 wa Mveledzo ya u bveledza Zwibveledzwa wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u thoma bodo ya mveledzo ya zwibveledzwa, na u sedza u thoṅwa ha dziphurogireme dza u bveledza zwibveledzwa na maṅwe mafhungo a ṱumanaho nazwo.
? Mulayo wa vhu 105 wa Gwama ? a nṋea maanḓa wa Lushaka wa 1998: Ndivho ya mulayo uyu ndi u bveledza thirasiti ya mveledzo na u leludza vhuḓe ha thundu dzi ḓisaho mbuelo nga vhathu vhe kale vha vha na vhukonḓi ha u swikelela zwithu.
? Mulayo wa vhu 102 wa Mabindu maṱuku wa Lushaka wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u thomiwa ha Khoro ya Lushaka ya Mabindu maṱuku na Zhendedzi ḽa phuromotha ḽa Ntsika Enterprise. U dovha hafhu wa ḓea tsumbanḓila ya miraḓo ya Muvhuso u bveledza mabindu maṱuku kha Riphabuḽiki na mafhungo a tshimbilelanaho nazwo.
? Mulayo wa vhu 46 wa Khoro ya Vhuṱoḓisisi ha zwa Saintsi: Ndivho ya mulayo uyu ndi u itela u bvela phanḓa na u vha hone ha Khoro ya Vhuṱoḓisisi ha zwa saintsi na Indasiṱiri na ndangulo yayo nga bodo na maṅwe mafhungo a ṱumanaho nawo.

5.2.7	Tsireledzo ya ndaka ya vhut( ali
> Mulayo wa nzivhanyedziso ya .Stem van Suid Afrika? wa 1959 ( u bva kha CCRD): Mulayo uyu u ḓea muvhuso nzivhanyedziso ya .Die stem van Suid Afrika? . Mulayo uyu u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya .Die Stem van Suid Afrika.?
? Mulayo wa nzivhanyedziso ya .Vlaglied. wa 1974 (u bva kha CCRD): Mulayo uyu u vhea maṅwalwa a Cornelis Jacob Langenhoven nga fhasi ha ṱhoho Vlaglied kha muvhuso. Mulayo u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya Vlaglied.
? Mulayo wa vhu 27 wa Madzina a Mabindu wa 1960: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya madzina a mabindu na mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
? Mulayo wa vhu 98 wa nzivhanyedziso wa 1978: Ndivho ya Mulayo uyu ndi u langa nzivhanyedziso na u tendela mafhungo a tshimbilelanaho nawo.
?
? Mulayo wa vhu 37 wa Thundu dzi si dza khwa(lithi yone wa 1997: Ndivho ya mulayo uyu ndi u ḓivhadza maitele o livhiswaho kha u lwa na thengiso ya thundu dzi si dza khwaḽithi , u isa phanḓa na u tsireledza vhaḓe vha dzina ḓo ṅwaliswaho lwa mulayo, nzivhanyedziso na maṅwe maswayo a re nga fhasi ha Mulayo wa Maswayo a Zwirengiswa wa 1941, u imedzana na tshumiso i si mulayoni ya thundu dzi ambiwaho ngadzo nga ha pfanelo dzadzo dza ndaka ya vhuṱali na kha u bviswa ha thundu dza lushaka ulu (dzi vhidzwaho .thundu dzi si dza khwaḽithi yone?) kha zwa mabindu.
? Mulayo wa vhu 195 wa u sika wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha nyolo/tsiko na mafhungo a ṱumanaho nazwo.
? Mulayo wa vhu 107 wa u fhungudza milayo ya ndaka ya vhuṱali wa 1996: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela thimbanyo ya pfanelo dza ndaka ya vhuṋa ali ye ya vha i hone Bophuthatswana, Transkei, Venḓa na Ciskei u vha Sisiṱeme ya lushaka, na u engedza mulayo wa pfanelo dza ndaka ya vhuṱali Afrika Tshipembe kha Riphabuḽiki nga vhuphara. U hanedza hafhu miṅwe milayo ya ndaka ya vhuṱali, na u tendela mafhungo a ṱumanaho nawo.
? Mulayo wa vhu 17 wa Tswayo dza Zwirengiswa wa 1941: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela maswayo kha zwirengiswa na zwiputeli kha/kana zwirengiswa zwi re khazwo na u shumisa maṅwe maipfi na tshiphuga.halu/embu.eme malugana na bindu.
? Mulayo wa vhu 57 wa u ṋetshedza muthomi pfanelo dzawe (a eṱhe) dza zwo thomiwaho ngae wa 1978: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa na u ṋetshedza muthomi pfanelo dza zwo thomiwaho ngae a eṱhe na mafhungo a re malugana nazwo.
? Mulayo wa vhu 11 wa Tsireledzo ya vhatambi wa 1967: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela tsireledzo ya vhatambi vha maṋwalwa na mishumo ya vhutsila.
? Mulayo wa vhu 62 wa u ṅwaliswa ha nzivhanyedziso kha zwa fiḽimu dza baisikoponi wa 1977: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha nzivhanyedziso kha zwa fiḽimu dza baisikoponi, na mafhungo a re malugana nawo.
?
? Mulayo wa vhu 194 wa Tswayo dzo ṅwaliswaho dza mbambadzo (Trademarks) wa 1993: Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela u ṅwaliswa ha zwiga kana tswayo dzi ṱalulaho muiti wa tshibveledzwa ṱhanziela na zwiga kana tswayo dzi ṱalulaho muiti wa tshibveledzwa, mafhungo a re malugana nazwo.
? Mulayo wa vhu 76 wa Maitele a mbambadzo wa 1976: Zwa zwino mulayo uyu a uho.
? Mulayo wa vhu 37 wa Tshumiso i si mulayoni ya dziembu.eme wa 1961: Mulayo uyu u tsireledza vharengi nga u thivhela tshumisommbi ya dziembu .eme dza Muvhuso na u imela hu sumbaho thikhedzo ya Muvhuso ya zwibveledzwa kana tshumelo he thikhedzo iyo ya si ṋewe.


6.	TSHUMELO

6.1	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka
6.1.1	Khwinifhadzo na mutshipiselo wa muthelo

? ṱhanziela ya khirediti ya Muthelo ya Indasiṱiri ya mawiviwa - Tshikimu tsha ṱhanziela ya khirediti ya muthelo (DCCS) tsho ḓivhadzwa nga ḽa 1 Lambamai 1993 u ṱuṱuwedza vhaiti vha mawiviwa na zwiambaro u ṋaṋisana na vha maṅwe mashango, nga nnḓani ha mutikedzelo wa muvhuso. Ndi Sisiṱeme ya u wana dzikhirediti dza muthelo ho sedzwa zwivhambadzwann.a zwa zwiṅwe zwibveledzwa zwa mawiviwa na zwiambano kha ṅwaha wo ṋewaho

Senthara ya Vhukwamani ha Vharengi ya dti I ḓo kona u vha thusa nga dzimbudziso malugana na izwi na zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi.

? Luṱingo: 0861 843 384
? Luṱingo lwa dzitshaka: +27(11) 254 9405
? Fekisi: 0861 843 888
? Fekisi ya dzitshaka: +27(11) 254 9406
? E - mei.i: dccs@thedti.gov.za


? ṱhanziela yo tendelwaho ya zwivhambadzwann.a malugana na phurogireme ya mveledzo ya indasiṱiri ya dzigoloi - Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u khwinifhadza vhupikisani ha ḽifhasi ha indasiṱiri ya u ita dzigoloi na dziphatsi kana zwipiḓa zwadzo. Khumbelo ya zwipiḓa dziphatsi dza goloi i tea u ṱanzielwa sa zwivhambadzwann.a zwo teaho kana zwo tendelwaho u itela u tea u vhuelwa u ya nga MIDP.

U wana mafhungo nga ha u ṋetshedzwa uhu vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:

Vho - I Metz
Luṱingo : +27 (12) 428-7748
Fekisi: +27 (12) 428-7780
E-mei.i: imetz@dti.pwv.gov.za

Vho - M Magongoa
Luṱingo : +27 (12) 428-7759
Fekisi: +27 (12) 428-7780
E-mei.i: mmagongo@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa , No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

? Nyengedzedzo kha muthelo wa zwa .hun.o- Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u bveledza mvelelo ya ikonomi i konḓelelaho nga kha u khwinifhadza vhupikisani ha dzitshaka na tshumiso ya zwiko nga hune zwi nga konadzea.

U wana mafhungo nga ha u ṋetshedzwa uhu vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - B Bieldt
Luṱingo : +27 (12) 428-7745
Fekisi: +27 (12) 428-7777
E-mei.i: bbieldt@dti.pwv.gov.za

Vho - R Theart
Luṱingo: +27 (12) 428-7746
Fekisi: +27 (12) 428-7744
E-mei.i: rtheart@dti.pwv.gov.za

Vho - M Magongoa
Luṱingo: +27 (12) 428-7759
Fekisi: +27 (12) 428-7780
E-mei.i: mmagongo@dti.pwv.gov.za

Vho - C Arnold
Luṱingo: +27 (12) 428-7745
Fekisi: +27 (12) 428-7717
E-mei.i: carnold@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa , No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

? Mutshipiselo wa muthelo wa vhuṱunḓi kha zwibveledzwa zwi siho kha SACU nga ndivho ya u zwi bveledza - dti I ḓea mutshipiselo kha muthelo wa vhuṱunḓi kha zwibveledzwa zwi si ho kha SACU nga ndivho ya u zwi bveledza. Ndivho ya izwi ndi u ita phungudzo ya thengo ya zwishumiswa, u engedza vhupikisani ha ḽifhasi, na u bveledza mishumo ya vhubveledzi kha SACU.

U wana mafhungo a izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - B Bieldt
Luṱingo: +27 (12) 428-7745
Fekisi: +27 (12) 428-7777
E-mei.i: bbieldt@dti.pwv.gov.za

Vho - R Theart
Luṱingo: +27 (12) 428-7746
Fekisi: +27 (12) 428-7744
E-mei.i: rtheart@dti.pwv.gov.za

Vho - M Magongoa
Luṱingo: +27 (12) 428-7759
Fekisi: +27 (12) 428-7780
E-mei.i: mmagongo@dti.pwv.gov.za

Vho - C Arnold
Luṱingo: +27 (12) 428-7745
Fekisi: +27 (12) 428-7717
E-mei.i: carnold@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

? Phungudzo ya mithelo .hun.o- Ndivho ya izwi ndi u ita phungudzo ya thengo na u engedza vhuṱaṱisani ha dzitshaka.
?
U wana mafhungo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - B Bieldt
Luṱingo: +27 (12) 428-7745
Fekisi: +27 (12) 428-7777
E-mei.i: bbieldt@dti.pwv.gov.za

Vho - R Theart
Luṱingo: +27 (12) 428-7746
Fekisi: +27 (12) 428-7744
E-mei.i: rtheart@dti.pwv.gov.za

Vho - M Magongoa
Luṱingo: +27 (12) 428-7759
Fekisi: +27 (12) 428-7780
E-mei.i: mmagongo@dti.pwv.gov.za

Vho - C Arnold
Luṱingo: +27 (12) 428-7745
Fekisi: +27 (12) 428-7717
E-mei.i: carnold@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

6.1.2	U sa sokou laṱa dzitshikha (u dampa) na nyitophikisi

? Pheliso ya mithelo ya u thivhela u laṱa tshikha na nyitophikisi - dti I ḓea tsireledzo ya indasiṱiri ya SACU nga kha u engedza kha vhuimo ha mithelo ya thivhelo ya u dampa na nyitophikisi fhethu hune muvhambadzaseli muṱunḓi a fhelisa muthelo wa thivhelo ya ndaḓo ya dzitshikha huṅwe na huṅwe na nyitophikisi, ndi uri, hune ha si vhe kana hune ha vha na mutengo u so ngo linganaho wa muthelo uyo.

U wana mafhungo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - G Brink
Luṱingo: +27 (12) 428-7817
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: gustavb@dti.pwv.gov.za

Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha:
Vho - J Bodiba
Luṱingo: +27 (12) 428-7735
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E .mei.i: jbodiba@dti.pwv.gov.za

Vho - C Grov?
Luṱingo: +27 (12) 428-7723
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pgrove@dti.pwv.gov.za

Vho - P Moitse
Lu?ingo+27 (12) 428-7881
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pmoitse@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoho ya muthelo wa zwa u vunḓa No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

? Maitele a u thivhela u shavha u badela muthelo - dti I ṋetshedza tsireledzo ya indasiṱiri yaSACU nga kha u engedza kana u ṱanḓavhudza nyalo ya tshumiso ya muthelo wa u dampa kana nyitophikisi hune muthelo wa u thivhela u laṱekanya tshika kana nyitophikisi wa tinyiwa nga kha khethekanyo yo khakheaho ya muthelo.

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - G Brink
Luṱingo: +27 (12) 428-7817
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: gustavb@dti.pwv.gov.za

Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha:
Vho - J Bodiba
Luṱingo: +27 (12) 428-7735
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: jbodiba@dti.pwv.gov.za

Vho - C Grov?
Luṱingo: +27 (12) 428-7723
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-meii .li: pgrove@dti.pwv.gov.za

Vho - P Moitse
Luṱingo: +27 (12) 428-7881
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pmoitse@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.


? Zwa u thivhela u laṱekanya tshika - dti i ṋetshedza nga ṱhoḓisiso dza u thivhela u laṱekanya tshika, dzine dza ḓea tsireledzo kha indasiṱiri ya SACU kha maitele a mbambadzo a si one hune vhabveledzi vha thundu vha mashango a nnḓa vha vhambadzela seli zwibveledzwa zwavho kha SACU nga mutengo wa fhasi kha mutengo wa u rengisa wa fhano, lune vha tshinyadza indasiṱiri ya SACU.

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - G Brink
Luṱingo: +27 (12) 428-7817
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: gustavb@dti.pwv.gov.za

Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha:
Vho - J Bodiba
Luṱingo: +27 (12) 428-7735
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: jbodiba@dti.pwv.gov.za

Vho - C Grov?
Luṱingo: +27 (12) 428-7723
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pgrove@dti.pwv.gov.za

Vho - P Moitse
Luṱingo: +27 (12) 428-7881
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pmoitse@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

? Zwa thivhelo ya thusedzo ya vhuvhambadzelaseli - dti I ṋetshedza ṱhoḓisiso dza nyitophikisi, dzine dza tsireledza indasiṱiri ya SACU kha zwibveledzwa zwi ṱunḓwaho nga mitengo yo thusedzwaho nga muvhuso wa shango ḓi vhambadzelaho seli, hune zwa ita tshinyalo ya matheriaḽa kha indasiṱiri ya SACU.

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - G Brink
Luṱingo: +27 (12) 428-7817
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: gustavb@dti.pwv.gov.za

Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha:
Vho - J Bodiba
Luṱingo: +27 (12) 428-7735
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: jbodiba@dti.pwv.gov.za

Vho - C Grov?
Luṱingo: +27 (12) 428-7723
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pgrove@dti.pwv.gov.za

Vho - P Moitse
Luṱingo: +27 (12) 428-7881
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pmoitse@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.

? U ṱoḓisisa u pfuka mulayo wa ndaulo ya zwiṱunḓwa na vhuvhambadzelaseli - Ndivho ya izwi ndi u ṱoḓisisa u pfukwa ha mulayo, u thuba thundu dzo ṱunḓwaho lu si lwa mulayo, thundu dzi re nḓilani ya u vhambadzelwa seli, na u hwedza mulandu vhapfukamulayo.

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:

Vho - M.P. Snyman
Luṱingo: +27 (12) 428-7786
Fekisi: +27 (12) 428-7799
E-mei.i: mpsnyman@dti.pwv.gov.za

Vho - M. Collins
Luṱingo: +27 (12) 428-7788
Fekisi: +27 (12) 428-7799
E-mei.i: mcollins@dti.pwv.gov.za


Vho - C L Marsh
Luṱingo: +27 (12) 428-7789
Fekisi: +27 (12) 428-7799
E-mei.i: clmarsh@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.


? Kusedzele kuswa kwa vhaendedzi nga ngalavha/zwikepe - dti I ṋetshedzana nga izwi u itela u sa angaredza vhavhambadzelaseli vhaswa u bva mashangoni o theliswaho muthelo wa thivhela u dampa kana nyitophikisi, nga u badela muthelo wa u thivhala u dampa, hune vhavhambadzelaseli afho vha nga ḓea vhuṱanzi ha uri a vho ngo vhambadzelaseli zwibveledzwa izwi kha SACU nga tshifhinga tsha u thoma tsha ṱhoḓisiso-

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - G Brink
Luṱingo: +27 (12) 428-7817
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: gustavb@dti.pwv.gov.za

Dzifomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha:
Vho - J Bodiba
Luṱingo: +27 (12) 428-7735
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: jbodiba@dti.pwv.gov.za

Vho - C Grov?
Luṱingo: +27 (12) 428-7723
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pgrove@dti.pwv.gov.za

Vho - P Moitse
Luṱingo: +27 (12) 428-7881
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pmoitse@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.
.

? Tsedzuluso dza u fhedza dza mithelo i re hone dza miṅwaha miṱanu - dti I ṋetshedzana nga izwi uri i kone u vhona arali muthelo muṅwe wa thivhela u dampa kana nyitophikisi ye ya vha i hone zwa miṅwaha miṱanu zwi tea u bvela phanḓa, ndi uri, zwauri hu ḓo vha na mvelaphanḓa kana ndovhololo ya u dampa hu re ha khombo kana u vhambadzelaseli hu thusedzwaho ha khombo arali muthelo wa bvisiwa. Ndivho ya izwi ndi u ṋetshedza tsireledzo kha Indasiṱiri ya SACU kha u bvela phanḓa kana ndovhololo ya u dampa na tshinyalo ya matheria.a.

U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha izwi vha nga kwamana na vhathu vha tevhelaho:


Vho - G Brink
Luṱingo: +27 (12) 428-7817
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: gustavb@dti.pwv.gov.za

Dzifomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha:
Vho - J Bodiba
Luṱingo: +27 (12) 428-7735
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: jbodiba@dti.pwv.gov.za

VHO - C Grov?
luṱingo: +27 (12) 428-7723
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pgrove@dti.pwv.gov.za

Vho - P Moitse
Luṱingo: +27 (12) 428-7881
Fekisi: +27 (12) 428-7736
E-mei.i: pmoitse@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kana dza isiwa kha Yuniti ya ṱhoḓisiso ya muthelo wa zwa u vunḓa, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha 8:00 na 16:00.
6.1.3	Ndaulo ya zwa u vunḓa na zwa u vhambadzela mashangoni a nnḓa
> Ndaulo ya zwa u vhambadzela mashangoni a nnḓa
>
Ndivho khulwane ya u ṋetshedza izwi ndi ya u itela uri thundu i sedziwe musi i saathu u vhambadziwa, na u vhona uri i a elana na zwine zwa ṱoḓea kha nyanḓano yo itiwaho a vhadzitshaka. U ṋetshedza uhu hu dovha ha thusa hafhu kha uri thundu ine ya khou bvela nnḓa I ṱoliwe sa maitele a u sedzulusa thundu ine ya nga vha yo rengwa lwa tshidzumbe kana yo tou tswiwa.

Vha tshi ṱoḓa u ḓivha nga ha u ṋetshedza ḽikumedzwa Iḽi vha nga kwama vhathu vha tevhelaho:
Vho - M P Snyman
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7786
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799
e mei.i: mpsnyman@dti.pwv.gov.za

Vho - M Collins
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7788
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799
e mei.i: mcollins@dti.pwv.gov.za

Vho - C L Marsh
Lu? + 27 ( 12) 428 - 7789
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799
e mei.i: clmarsh@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo vha nga dzi wana kana u dzi humisela kha Dairekhithoreithi: Ndaulo ya u vunḓa na u Vhambadzela nnḓa (Import and Export Control), No.1 Dr Lategan Road. Groenkloof, Pretoria; u bva nga Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu vhukati ha iri ya 8:00 na iri ya 16:00.

> Ndaulo ya zwa vhuvhambadzi - Ndivho ya u ṋetshedza ḽikumedzwa ndi ya u itela uri thundu ine yo no shuma i songo tshinyadza mushumo wa SACU. U ṋetshedza uhu hu dovha hafhu ha thusa kha zwa mutakalo wapo na tsireledzo zwi tshimbilelanaho na vhunzani khathihi na tsireledzo. Zwi dovha hafhu zwa thusa kha ndaulo ya milayo yapo.

Vha ṱoḓa u ḓivha nga ha ḽikumedzwa Iḽi vha nga kwama vhathu vha tevhelaho:


Vho - M P Snyman
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7786
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799
e mei.i: mpsnyman@dti.pwv.gov.za

Vho - M Collins
Luṱingo : + 27 ( 12) 428 - 7788
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799
e mei.i: mcollins@dti.pwv.gov.za

Vho - C L Marsh
Luṱingo: + 27 ( 12) 428 - 7789
Fekisi: + 27 ( 12) 428 - 7799
e mei.i: clmarsh@dti.pwv.gov.za

Fomo dza khumbelo vha nga dzi wana kana u dzi humisela kha Directorate: Import and Export Control, No.1 Dr Lategan Road. Groenkloof, Pretoria; u bva nga Musumbuluwo u swika nga Ḽavhuṱanu vhukati ha iri ya 8:00 na iri ya 16:00.

6.2	U ṅwalisa na u ḓola/ ingamela
6.2.1	U ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Khamphani na Ndaka

> U ṅwalisa khamphani- dti i khou ita uri mabindu a vhe mulayoni nga u ṅwalisa u a ya nga Mulayo wa Dzikhamphani. ḽikumedzwa iḽi ḓi amba nga ha mbumbano ya u ṅwalisa kana mbumbano ya khamphani dza nnyi na nnyi kana khamphani dza phuraivethe, u ita uri mafhungo a elanaho na u ṅwalisa dzikhamphani a vhe o khwiniseaho, na u tsireledza vhabindudzi nga u vha fulufhedzisa uri zwishumiswa zwi ṱoḓeaho zwi ngonani.
>
> U ḓana mafhungo nga ha Pfanavhanzhi - dti ṋekedza mafhungo a pfanavhanzhi a kha tshivhumbeo tsha dzikhophi, khophi dza ṱhanziela, na u kona u swikelela kha databeisi ya CIPRO zwi tshi elana na Mihasho ya Muvhuso na thengiso dza mafhungo a kha tshivhumbeo tsha CD na mabammbiri ( hard drives). ḽikumedzwa Iḽi ḓi ṋekedza khwaṱhisedzo ya mafhungo, na vhungoho ha zwiimiswa zwa pfanavhanzhi.
> U vhaledza dzina - dti I ṋekedza tsireledzo ya zwiimiswa nga u vhaledza dzina. Tshumelo dzi kwameaho musi hu tshi vhaledzwa dzina uri hu ṋwalise khamphani kana .close corporation?.
> Pfanelo dza u ṱalukanya nga ha u ṅwalisa Ndaka, Maṅwalo a vhuḓe na Nyolo - dti I ṋekedza pfanelo dza u ṱalukanya nga ha u ṅwalisa ndaka, maṅwalo a vhuḓe na nyolo. ḽikumedzwa iḽi ḓi tsireledza vhafari/ vhaḓe vha Pfanelo dza u ḓivha nga ha Ndaka hu songo katelwa na vhaḓwe vhathu, nahone ḓi ṋekedza mafhungo nga ha Pfanelo dza vhuṱali ha Ndaka kha vho ḓiimiselaho nga vhoṱhe,
> U ṅwalisa ha Tswayo dza vhuvhambadzi na Nzivhanyedziso - dti i ṋekedza tswayo dza vhuvhambadzi na Nzivhanyedziso kha Cinematographic. ḽikumedzwa iḽi ḓi ṋekedza nḓila dza nyeletshedzo kha vharengi/ dzikhasiṱama malugana na u ṅwalisa na tswayo dza vhuvhambadzi na zwine zwa nga konḓa siani ḽa mulayo. U ṅwalisa Nzivhanyedziso na Tswayo dza vhuvhambadzi zwi ḓea tsireledzo ya ṱhalukanyo ya ndaka.
> U ṅwalisa/ redzhisiṱara close corporation ? L.ikumedzwa iḽi ḓo livha kha vhabindudzi vha mabindu maṱuku na a vhukati, vhane vha ṱoḓa u dzhenelela kha zwa vhubindudzi zwo tendelwaho. Vhubindudzi vhu na zwine ha wana nga u ḓivhea sa tshiimiswa tsha mulayo, zwi itaho uri vhu kone u wana mishumo kha thandela dza muvhuso na dza zwiimiswa zwa phuraivethe; u vha na vhuimo vhu si vhungana, zwine zwa ita uri hu vhe na u khethekanya ndaka ya miraḓo na zwishumiswa zwi bvaho kha vha close corporation ( naho vhugudisi vhu tshi ṱoḓea ); na u thoma u ṋetshedza zwo teaho kha Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Mbuelo.

6.2.2	?ho?isiso na u ingamela /.ola


> ṱhoḓisiso ya khamphani - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u tendela uri hu vhe na u gudiswa nga ha tsenguluso/ ṱhoḓisiso kha khamphani musi zwi tshi thoma u vhonala uri khamphani i khou shuma i na muhumbulo wa u fhura vha kolodaho/ vharengi; vhathu vhenevho vhane vha kwamea kha u vhumba vhulanguli ha khamphani vha vha vho khakha lwa vhufhura, u sa ita mishumo yavho kana vhuṋwe vhukhakhi/ kana u ita zwo khakheaho kha khamphani kana kha muraḓo ya khamphani, kana miraḓo yeneyo I songo ṋewa mafhungo o fhelelaho nga ha mafhungo a khamphani sa zwine vha nga vha vha tshi khou lavhelela.
> U ḓola/ ingamela zwikolodo zwa vharengi - dti yo hwala vhuḓifhinduleli ha vhulanguli ha Mulayo wa Usury, Mulayo wa Nyanḓano ya vharengi na Thengiso na Mulayo wa Mafhungo a Tshumelo. Mulayo wa Usury u amba nga ha u ḓea tshikolodo vharengi, hune mbuelo yo teaho ya nga dzheniswa.
> ṱhoḓisiso/ tsenguluso ya vharengi - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u nṋekedza ṱhoḓisiso ya vharengi uri hu vhe na vhulanguli/ ndaulo yavhuḓi musi hu tshi itiwa zwa vhubindudzi nga nḓila i si yone.
> ṱhoḓisiso kha Thundu i si ya vhukuma - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi u ḓea ṱhoḓisiso nga ha thundu dzi si dza vhukuma musi muthu a na muhumbulo wa u ri pfanelo dza vhuṱali ha ndaka dzi khou tshinyadzwa.
> SABS: Mpimo wa u vhona uri Zwirengiswa, Mutakalo na Tsireledzo zwi ngonani - SABS i langula zwo tiwaho nga mulayo zwine zwa nga lingana 70 u mona na fhethu. Izwi zwo tiwaho ndi tshikalo tsha mulayo nahone zwi ita uri zwithu zwine zwa ṱundelwa Afrika Tshipembe kana u vhambadzwa zwi tshi bva Afrika Tshipembe zwi fanela u kona u swikelela ṱhoḓea dza zwa mutakalo na tsireledzo zwo tiwaho/ vhewaho nga vha Mpimo wa Lushaka wa Afrika Tshipembe.

6.3	Mafhungo, Nyeletshedzo na u Thusedza
6.3.1	Vhubindudzi na mashango a nnḓa
> Mafhungo a zwa vhubindudzi/a zwa ikonomi ḽikumedzwa iḽi ḓi kwama u ṋekedzwa ha mafhungo a zwa vhubindudzi kana a zwa ikonomi kha vhabindudzi vho teaho kana vha re hone. ḓo livha kha u ita mafhungo nga u angaredza nga ha u bindulisa Afrika Tshipembe hune ha vha hone kha vharengi.

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384
> Vha rwelaho luṱingo vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana
> enquiries@isa.org.za
>

> U langula vhubindudzi ha khamphani yavho - dti I ṋekedza tshumelo i kwamanaho na zwiimiswa zwa ndinganyiso na miṅwe mihasho ya muvhuso ya u tandulula dzithaidzo - sa maṅwalo a thendelo dza vhudzulapo na mafhungo a vhukuma a ndinganyiso.
> U langula na u kona u swikelela kha zwiṱuṱuwedzi zwa vhubindudzi ha muvhuso ? ḽikumedzwa iḽi ḓi wanala kha vhabindudzi vhaḓwe na vhaḓwe vho teaho vhane vha ṱoḓa u aluwa kana u alusa mabindu avho Afrika Tshipembe. Vhabindudzi vha fanela u tevhedza maṋwe maitele uri vha kone u swikelela zwiṱuṱuwedzi.

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384
> Vha rwelaho luṱingo vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana
> enquiries@isa.org.za

6.3.2	Mabindu maṱuku
> U swikelela kha Mbekanyamushumo dza Thekhinolodzhi - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi u ṋekedza tswikelelo kha thekhinolodzhi na u pfukisela zwikili zwo teaho na thikhedzo dza tshumelo kha dziSMME.
> BRAIN: Vhukwamani ha Mafhungo na Nyeletshedzo kha zwa Mabindu (Business Referral, Advice and Information Network) - Brain i lwela u khwinisa u ṋaṋisana na nyaluwo ya mabindu maṱuku ( SMMEs) Afrika Tshipembe nga u ṋekedza mafhungo a zwa vhubindudzi o teaho nga ha nyengedzedzo ya mitengo.
> Ngeletshedzo ya u tevhela mulayo wa bindu - Ndivho ya ḽikumedzwa iḽi ndi ya u thusa mabindu uri hu vhe na u pfesesa uri ndi zwifhio zwine mulayo wa ṱoḓa na uri vha nga u tevhedza hani.
> FRAIN: Nyeletshedzo ya zwa Franchise na Vhukwamani ha Mafhungo (Franchise Referral and Information Network) - Nyeletshedzo ya zwa Franchise na Vhukwamani ha Mafhungo (FRAIN) ndi u lwela u ṋekedza mafhungo a maimo a nṱhesa na thikhedzo ya tshumelo kha vhathu na mabindu maṱuku (dziSMME) uri hu vhe na nyaluwo na mvelaphanḓa ya mabindu maswa na ane o vha e hone Afrika Tshipembe.
>
> Mbekanyamushumo ya Tshialameli ( Incubator) - Mbekanyamushumo iyi ndi tshi? anganelwa tsho thomiwaho vhukati ha DACST na dti sa vhalambedzi hune khontsotiamu (zwigwada zwa dzikhamphani, dziyunivesithi, madzangano, n.z) zwine zwa vha na vhukoni kha ḽiṅwe sia, zwi a lambedzwa uri zwi bveledze mabindu a zwialameli zwa thekhinolodzhi. ḽikumedzwa ḓo livha kha khontsotiamu iṅwe na iṅwe ine ya vha na vhukoni kha ḽiṅwe sia nahone yo ḓiimisela u dzhenelela kha thandela. Hu na zwine vha wana kha mbekanyamushumo sa thuso ya zwa masheleni a tshiimiswa tsha vhualameli na uri bindu ḓi ye phanḓa .
> Senthara dza Tshumelo ya Mabindu apo - Mbekanyamushumo dza Senthara dza tshumelo ya mabindu apo (LBSC) ndi dzone mbekanyamushumo dza u alusa vhubindudzi vhuṱuku, na ha vhukati (dziSMME) u mona na Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo i ḓea tshiimiswa nga vhuphara tshine vhashumisani vha mbekanyamushumo vhukati ha muvhuso, vhadzulapo, na tshiimiswa tsha phuraivethe zwi nga vhumbiwa uri hu vhonale/ bveledzwe zwe zwa livhiwa khazwo na zwine zwa fanela u itiwa zwa maitele a lushaka uri hu vhe na mvelaphanḓa na u alusa mabindu maṱuku Afrika Tshipembe.
> MAC: Senthara dza Nyeletshedzo dza zwa vhubindudzi - Mbekanyamushumo ya MAC i tikedza na u alusa zwibveledzwa zwa dziSMME. NAMAC i langa na u tshimbidza mbekanyamushumo dza MAC Afrika Tshipembe.
> Vhaeletshedzi - Ndivho khulwane ya zwa vhueletshedzi ndi u vhona uri hu na u pfukiswa ha zwikili zwi tshi bva kha muṅwe zwi tshi ya kha muṅwe. Vhu ṋetshedza tshumelo mbili, dzine dza vha tshumelo dza khadzimiso phanḓa ha tshumelo na khadzimiso nga murahu ha tshumelo. Nga tshifhinga tsha khadzimiso phanḓa ha tshumelo vhoramabindu vha a thusiwa nga nyeletshedzo, u khantseliwa na mveledzo ya pulane dza mabindu dzine dza vha dza vhukuma. Nga tshifhinga tsha khadzimiso nga murahu ha tshumelo, vharengi/ khasiṱama dzi a thusiwa kha tshiṅwe na tshiṅwe tshi elanaho na zwa vhulanguli uri bindu/ mabindu a bvele phanḓa musi o lavheleswa nga khasiṱama, mueletshedzi kana vhoṱhe,
> Mbekanyamushumo ya zwa vhueletshedzi - Ndivho ya ḽikumedzwa ndi ya u ḓea zwikili vhoramabindu na tshumelo dza u khantsela na u eletshedza zwine zwa ṱalula dziSMME.
>
> SABS: Nyolo ya Pfunzo (U olwa ha pfunzo), U alusa na Thikhedzo ya Mveledziso ya Zwibveledzwa zwiswa - Tshiimiswa tsha SABS tsha zwo ṅwaliwaho tshi kombetshedza mvelaphanḓa ya ikonomi na thekhinolodzhi Afrika Tshipembe nga u alusa zwine zwa wanala kha zwo ṅwaliwaho nga ha muhumbulo wa u khwinisa u bvela phanḓa ha vhathu vhoṱhe, Zwo ṅwaliwaho zwa tshiimiswa tsha SABS zwo livha / sedza kha Pfunzo yo ṅwaliwaho , Mamaga na Mafhungo, zwa katela zwikimu zwo vhalaho zwa pfufho na khandiso dzo ṅwaliwaho.
> SABS: Vhugudisi ha Ndangulo ya maimo a nṱha- Vhashumi vha tshipiḓa tsha Pfunzo na Mveledziso dza vhugudisi ha SABS vho ḓiimisela u ṋekedza tshumelo dza maimo a a nṱha , dzine dza kona u swikelela ṱhoḓea dza khasiṱama dzashu na u fusha zwine vha lavhelela.
> Thuso yo livhiwaho khayo - Zwi ita uri hu vhe na u sikiwa ha vhupo vhu alusaho na u bveledza vhubindudzi vhune ha vha ha u langula nga vhaholefhali, vhaswa na vhafumakadzi kha u alusa mvelaphanḓa ya zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani.
> Senthara ya Mbekanyamushumo ya Nyeletshedzo nga ha thendara - Senthara ya Mbekanyamushumo nga ha thendara yo livha kha mabindu maṱuku ane a vha na vhatholiwa vha u bva kha 5 u ya kha 50, kha u vhumba , u bveledza mamaga a tshumelo.
> Mbekanyamushumo dza Vhubveledzi ha zwa Vhuvhambadzi na Vhubindudzi - TIDP yo itelwa u thusa mabindu maṱuku Afrika Tshipembe uri hu bveledzwe vhukoni havho ha u ṋaṋisana na mimaraga ya mashango a nnḓa.

6.3.3	?ho?isiso ya zwa Saintsi
> CSIR- ṱhoḓisiso - Bayothekhinolodzhi - Vhukoni kha CSIR hu katela baolodzhi ya dzi molekule, bio-informatics, dzhenethikhi, geonomics na proteonomics, maikhirobayolodzhi, thekhinolodzhi ya u vhilisa na vhuinzhiniara ha bayokhemikhala.
> CSIR- ṱhoḓisiso - U fhaḓa na u vhumba- Thekhinolodzhi ya tshifhaṱo tsha CSIR na mbumbo zwi ṋekedza vhukoni ha masia a tevhelaho: Ndangulo ya Mvelaphanḓa, U thusedza kha nzudzanyo na vhulanguli, thekhinolodzhi dza mbumbo, fhethu hu dzulaho vhathu ho vhulungeaho, saintsi ya zwa vhuinzhiniara ha zwa Mulilo, Malabi na dziseramiki.
> CSIR: ṱhoḓisiso - Zwa dzikhemikhala- Vhukoni siani ḽa dzikhemikhala ho livha kha mveledziso ya ṱhoḓisiso na u ita uri zwi itiwe, khathihi na u ita ndingo tshifhinga tshoṱhe.
>
> CSIR: ṱhoḓisiso- Tsireledzo ya vhutshinyi- CSIR i i ta mushumo muhulwane wa u tikedza tshisiku tsha thivhela vhutshinyi khathihi na u bveledza thekhinolodzhi. Tshigwada tshine tsha vha na vhukoni, tshine tsha vha na vhukoni ha zwa saintsi na thekhinolodzhi, tshi ita thandela dzi kwamaho zwa u thivhela vhutshinyi.
> CSIR .ho.isisi - Tsireledzo na Aeronautics - U edzisela, u ita makolo, u linga na u ita tsedzuluso ya mabufho na zwiṱhavhane zwa muyani; zwi vheaho u dzhenelelana, nyeletshedzo nga ha thikhedzo ya thekhinolodzhi ya rada; zwibveledzwa zwa maḓali zwi si zwa vhukuma; mafhungo a dzinndwa, nndwa dza e.eki.hironiki; ndaela na ndangulo; u ita zwifanyiso na u edzisela; vhuinzhiniara ha maitele a e.eki.hironiki; na maitele a thekhinolodzhi a zwa vhuendelama.anzhe.
> CSIR: ṱhoḓisiso - Zwiḽiwa, zwinwiwa na u rea khovhe ? U ṋekedza tshumelo dzo ḓisendekaho kha thekhinolodzhi, vhukati ha vhaḓwe, zwiḽiwa, zwinwiwa , zwa vhubikeli, zwiḓolo, dzikhemikhala, zwirengiswa na mamaga a zwa vhulimi.
> CSIR: ṱhoḓisiso - Mishumo ya mafhungo a zwa thekhinolodzhi, vhudavhidzani na thekhinolodzhi ya tshikhalani u bva kha thikhedzo ya dzisathelaithi na u ṋekedza thandululo dza mafhungo a geo, u ya kha mafhungo a mveledziso ya thandululo dza vharengi na vhukwamani ha IT na vhudavhidzani, ho livhiwa kha thekhinolodzhi dza matshelo nga u thomiwa ha zwithu na u bveledza mabindu.
> CSIR: ṱhoḓisiso- U bveledza na Matheriala - ṱhoḓisiso na thandululo ya zwa thekhinolodzhi zwo livhaho kha u alusa vhuvhambadzi, pholisi, u bveledza zwibveledzwa zwi linganaho, maitele a u bveledza na ndinganyiso, u ita tshibveledzwa, na u bveledza na vhuinzhiniara ha matheriala. ḽikumedzwa ḓi ṋekedza thandululo kha khaedu dza vhubveledzi vhu konḓaho .anganyisiwa thekhinolodzhi na maitele a bindu sa ndinganyiso khathihi na vhugudisi na pfunzo zwo teaho.
> CSIR: ṱhoḓisiso- Zwa Migodi, mutale na zwa fulufulu - Vhukoni ha vhuinzhiniara ha matombo na u bveledza zwishumiswa uri hu shumiwe kana hu koriwe nga fhasi ha tsireledzo: u bveledzwa ha maitele maswa na zwishumiswa u thivhela mithuthubo fhasi ha mavu na u fhungudza muya une wa nga sa mufhiso, buse na muhasaladzo, na u khwinisa vhubveledzi ha maimo o tsireledzeaho nga maitele a zwa migodi na u bveledza zwishumiswa na nḓila dza ndinganyiso lwa tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu kha nzudzanyo ya zwa migodi.
>
> CSIR: ṱhoḓisiso - Maḓi , Vhupo na zwa Maḓaka- Thekhinolodzhi dza ndingo ya vhupo na vhulanguli, zwishumiswa zwa fhethu, zwa maḓaka na zwibveledzwa zwa ḓaka/ miri, zwishumiswa zwa ndangulo ya, mveledziso dza phendelashango na zwishumiswa zwa lwanzhe.
> Thekhinolodzhi kha vhafumakadzi vha re kha zwa mabindu - Muvhuso wa Afrika Tshipembe, kha Muhasho wawo wa zwa Vhuvhambadzi na Mamaga, wo sumbedza muhumbulo wawo wa u alusa vhafumakadzi vha re kha zwa mabindu nga u bveledza Mbekanyamushumo ya Lushaka ya zwa Thekhinolodzhi ya Vhafumakadzi vha re kha zwa Mabindu ( TWIB). TWIB ndi tshithu tsho thomiwaho tsho livha kha uri hu vhe na u kona u swikelela zwa saintsi na thekhinolodzhi kha vhafumakadzi vhane vha vha kha zwa vhubindudzi nga maanḓa a vha mabindu maṱuku , a vhukati na vhane vho no vha nṱha (dziSMME). Ndi Mbekanyamushumo ya lushaka ine ya itiwa nga vha Muhasho wa Zwa Vhubindudzi na Zwa Mamaga ( dti).

6.3.4	Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani
> Maitele a Afrika Tshipembe a u kala vhunzani (SA Measurement-Based Quality System (SQAM) - Tshikalo tsha Afrika Tshipembe tsha maitele a vhunzani ( SQAM) ndi tshikalo tsho ḓisendekaho kha maitele a vhunzani ha vhukuma u bva kha maṅwalo a muvhuso a u ita uri hu vhe na u ṋaṋisana kha mabindu nga u angaredza Afrika Tshipembe.
> SABS: Nyolo ya Pfunzo (U olwa ha pfunzo), U alusa na Thikhedzo ya Mveledziso ya Zwibveledzwa zwiswa - Tshiimiswa tsha SABS tsha zwo ṅwaliwaho tshi kombetshedza mvelaphanḓa ya ikonomi na thekhinolodzhi Afrika Tshipembe nga u alusa zwine zwa wanala kha zwo ṅwaliwaho nga ha muhumbulo wa u khwinisa u bvela phanḓa ha vhathu vhoṱhe . Zwo ṅwaliwaho zwa tshiimiswa tsha SABS zwo livha / sedza kha Pfunzo yo ṅwaliwaho, Mamaga na Mafhungo, zwa katela zwikimu zwo vhalaho zwa pfufho na khandiso dzo ṅwaliwaho.
> SABS: Mafhungo a Mpimo wa zwa mashango a nnḓa - Birou ya Afrika Tshipembe ya Senthara ya zwa Mpimo wa Mafhungo ndi hune vha thoma hone kha mafhungo a pimiwaho. I ṋekedza phimo dzi fhiraho 500 000, zwo tiwaho, dzikhoudu dza mashumele na ndingo dza maitele uri hu sedziwe khadzo.
> SABS: Vhunzani ha ndangulo ya vhugudisi - Vhashumi vha tshipiḓa tsha Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso vha SABS vho ḓiimisela u ḓisa tshumelo ine ya kona u swikelela ṱhoḓea dza vharengi/ khasiṱama na u fusha zwine vha lavhelela.
>
6.3.5	U Vhambadzela mashango a nnḓa
> U kona u fhaḓa vhuvhambadzi hau - dti i thusa vhavhambadzi kha u fhaḓa vhuvhambadzi havho, nga u engedza vhuimo havho ha u bveledza zwibveledzwa zwi vhambadzeaho nga kha mbekanyamushumo ya TIDP ya ndangulo ya Ntsika. Mbekanyamushumo i tendela vhavhambadzi vha tshi khwinisa zwibveledzwa zwavho, maitele a vhubveledzi, maimo a mpimo, mapakele na ṋaṋisana na miṅwe mimaraga.
> Tshumelo dza nyeletshedzo ya zwa vhuvhambadzi - dti i eletshedza uri vha nga vhambadza hani zwibveledzwa zwine zwi nga swika 31 yo sumbedziwaho kha dziFAQ ine ya vha na phindulo dzi elanaho na maitele a vhubindudzi na dzisekele, na mafhungo o engedziwaho sa dzikhoudu dza mbadelo, dzifomo, na maṅwalo ane a fanela u ḓadziwa.
Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa i.li vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384
> Vha rwelaho luṱingo o vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana
> enquiries@isa.org.za

> Mafhungo a maraga wa zwa vhuvhambadzi - dti I ṋekedza mafhungo dzikhasitama nga ha mimaraga ya zwa vhuvhambadzi na zwifhinga, phindulo dza mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa, mivhigo ya shango, mivhigo ya dzisavei dza maraga na kubugwana kwa nyanḓano nga ha vhuvhambadzi ho vhofholowaho. khasiṱama dzi ḓo vhudziwa nga ha ṱhoḓea dza u dzhenelela kha mimaraga ya mashangoni a nnḓa na u kona u ḓivha nga ha mimaraga ya vhuvhambadzi ha zwibveledzwa zwavho. ḽikumedzwa ḓo livha kha dziSMME, dziBEE, dziWEE, na vhavhambadzi vhahulwane, vhane vha vha vha na zwine vha wana nga u ḓivha nga ha mimaraga ine Afrika Tshipembe yo livha khayo kha zwa nyanḓano ya u rengisa na u vhambadza zwibveledzwa.

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Vha lidzelaho vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384
> Vha lidzelaho vha mashangoni a nnḓa : + 27 11 254 9405 kana
> enquiries@isa.org.za
>
> Khithi ya ndingo ya u lugela vhuvhambadzelaseli - dti I ṋekedza mbudziso dza u ḓithusa dzine dza thusedza vhavhambadzi uri vha vhone maimo avho uri o luga naa.
> U vhambedza vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe na vharengi vha mashango a nnḓa - Ndivho khulwane ya ḽikumedzwa iḽi ndi u kwamanya vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe na dzikhamphani dza u vhona uri zwithu zwo lugela u vhambadziwa na vharengi vha mashango a seli/ a nnḓa kana vhaṱunḓi vha vhukuma. L.ikumedzwa ḓi tendela vhavhambadzi vha Afrika Tshipembe vha tshi alusa mimaraga yavho ya seli.

Khamphani dzoṱhe dzine dza vhona uri zwivhambadzwa zwo luga, ho katelwa dziSMME, na dziBEE, dzi nga kona u swikelela ḽikumedzwa iḽi . Vhaṱunḓi na vhavhambadzi vhoṱhe vha a lingiwa kha zwithu zwo fhambanaho ho sedzwa vhukoni havho ha u kona u vhona zwine zwa khou ṱoḓea nga muṅwe na muṅwe. Khamphani dza maimo a nṱha dzi a vhambedza zwo bveledzwaho zwiswa zwa tikedziwa. dti I ḓo khwaṱhisa vhushaka u swikela nyanḓano yo no vha hone.

Uri vha kone u swikelela ḽikumedzwa iḽi vha nga kwamana na Senthara ya dti ya Vhukwamani na Vhathu.
> Vha rwelaho luṱingo vha Afrika Tshipembe: 0861 843 384
> Vha rwelaho luṱingo vha mashangoni a nnḓa: + 27 11 254 9405 kana
> enquiries@isa.org.za

> Mbekanyamushumo dza Lushaka dza nga ha u dzhenelela ha mamaga - U dzhenelela ha mamaga ndi mbekanyamushumo ine ya ṱoḓa u fhungudza zwine zwa wanala kha ikonomi na thikhedzo ya zwa vhubveledzi ha Mamaga a Afrika Tshipembe nga u shumisa tshikalo tsha muvhuso. Mbekanyamushumo ya NIP yo tiwa nga muvhuso na zwiimiswa zwo rengwaho kana zwo hirwaho sa dzikontiraka (thundu na tshumelo) dzi na zwithu zwo ṱunḓiwaho zwi linganaho kana u fhira US$ 10 wa dzimilioni.

6.3.6	Pfanelo dza vharengi

> Nyeletshedzo dza Vharengi na vhukwamiwa ha phurofeshinaḽa - dti i langula mulayo u ṋekedzaho vharengi tsireledzo kha masia o fhambanaho. Mulayo u ṋekedza vharengi tsireledzo i bvaho kha mabindu na u ḓea .ungo ndango ya maitele a khadzimiso dza masheleni, dzibannga na vharengisi vhane vha ḓea thundu nga tshikolodo khathihi na mazhendedzi a ndaka. Murengi muṅwe na muṅwe ane a nga ane a nga ṱangana na vhukonḓi maelana na zwo bulwaho afho nṱha a nga vhiga kana a ṱoḓa thuso na nyeletshedzo.

6.4	Gwama ḽa zwiṱuṱuwedzi na mveledziso
6.4.1	Thikhedzo ya zwa vhubindudzi
> Tshikwama tsha tsenguluso ya zwiimiswa - Phurogireme ya tsenguluso ya zwiimiswa I ṋetshedza thuso ya masheleni a mveledzo ya zwiimiswa zwiswa kana u khwinifhadza zwiimiswa zwi re hone zwa u tikedza kana u shumela dzithandela ntswa dza vhubindudzi, .haramudzo ya dzithandela dzi re hone dza vhubindudzi kana.
> Mphomali ya vhubindudzi ha dzitshaka - Mphomali ya vhubindudzi ha dzitshaka yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza vhoramabindu vha dzitshaka yo bindudza kha zwiitwa zwiswa zwa Afrika Tshipembe nga u lambedza vhoramabindu vha dzitshaka nga thengo ya u sudzulusa mitshini miswa na zwishumiswa u bva seli u ḽa Afrika Tshipembe.
> Davhelo ḽa ndaka ya mveledzo - Ndivho ya izwi ndi u fhungudza tshelede ya dzipulatifomo dza tshiendedzi na mimodele yo fhaṱwaho fhano na vhubindudzi ho engedzeaho na vhuvhambadzaseli ho engedzeaho. Zwi dovha hafhu u vhulungela vharengi tshelede nga u shumisa ṱhanziela ya phungudzelo ya muthelo wa u vunḓa kha zwiendedzi zwo no fhelaho u fhaṱwa zwi ṱunḓwaho.
> Dziphurogireme dza thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo kha zwa zwikili (SSP) ndi mphomali ya tshelede ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u sika zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa.
> Thandela dza tshiṱirathedzhi tsha zwa indasiṱiri ? Phurogireme I ṋetshedzana nga khando ya tshiṱuṱuwedzi nga muvhuso u gonyisa vhuimo ha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete kha mabindu a ṱuṱuwedzaho, a itaho mbuelo na a sikaho vhupfumi Afrika Tshipembe, ngeno nga thungo a tshi khou ita zwikhala zwa mushumo kha sekithara ya Indasiṱiri,



6.4.2	Mveledzo ya Bindu ḽiṱuku

> Phurogireme ya Danida u bva kha Bindu-u-ya-kha- Bindu (Business-to-Business), Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Ndivho ya phurogireme ya Business-to-Business ndi u bveledza na u khwaṱhisa zwikhala zwa bindu na u sika mishumo ya vhoramabindu vha konaho vhe kale vha vha vho thudzelwa thungo. Izwi zwi swikelelwa nga kha thusedzo kha mveledzo ya mabindu a shumaho zwavhuḓi kha mbambadzo/vhubindudzi, zwo livhiswa kha mafhungo a vhufarakani ha bindu vhukati ha dzikhamphani dza Afrika Tshipembe na dza Danish.
> Tshikimu tsha vhoramabindu vha bvelelaho, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikimu tsha vhoramabindu vha bvelelaho tshi n.etshedzana nga u swika kha R100 000 i re na mutendelo u badetshelwaho phanḓa wa 4% nga ṅwaha. Tshifhinga tshi tiwaho u thoma ndi miṅwedzi ya 24, fhedzi tshi nga engedzwa luraru nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. ṱhoḓea ndi nyeletshedzo ya khadzimo.
> Tshikimi tsha tsha u ḓea maanḓa , Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikimu tsha u ḓea maanḓa tshi ṋetshedzana nga tsireledzo ya u swika kha R5m ya zwishumiswa zwa bannga nga 60%, na mutendelo u badetshelwaho phanḓa wa 2,5% nga ṅwaha. Tshifhinga tshi tiwaho u thoma ndi miṅwedzi ya 36 , fhedzi tshi nga engedzwa luvhili nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
> Khwaṱhisedzo (guarantee) ya muthu, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Ndivho ya tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya muthu ndi u konisa ramabindu u swikelela masheleni kha dzibannga dzi kwameaho kana zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni. Tshikimu tshi konisa ramabindu u swikelela masheleni nga ndivho ya u thoma, u engedza kana u renga bindu. Zwishumiswa zwi tsireledzwaho nga fhasi ha tshikimu tsha khwaṱhisedzo tsha Khula (Khula guarantee scheme) kanzhi tshi katela khadzimiso, ova.irafuthi ya bannga, khirediti thendeleki (revolving credit), thengiso ya tshitolomende, khwaṱhisedzo ya bannga khathihi na khwaṱhisedzo ya u fhaḓa.


> Gwama ḽa thirasithi ya mbueledzo ḽa KwaZulu, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti - Tshikwama itshi tshi vhetshela thungo R10m ya vhoramabindu vha KwaZulu vhane mabindu avho a vha o kwamea nga pfudzungule dza 1994. Tshikwama itshi tsho itelwa u vala u sa vha hone ha tsireledzo ya mbadelo ya tshikolodo/kholatherala ya mabindu a tamaho u thoma mishumo yavho nga huswa. Vhoramabindu vha nga vha vha kha mabindu o fhambanaho zwa zwino vha tea u ḓea vhuṱanzi ha uri ndozwo kha bindu ḽa u thoma yo vhangwa nga pfudzungule.
> Zwiimiswa zwa khiredithi ṱhukhu - KhulaStart i shumisa maitele a vhuthihi ha tshigwada (I ḓea khadzimiso kha zwigwada - hu si muthu muthihi). Vhathu vha ḓibaḓekanya nga zwigwada zwa miraḓo ya 3-10 na u ṱoḓa swikelela ṱhoḓea ya u thoṅwa ha tshigwada tshi shelaho mulenzhe. Tsha ndeme ndi uri tshigwada tshi tea u vha tsho khwaṱhaho. Khadzimiso i ya nṱha u bva kha R300-R3 500 nga muraḓo wa tshigwada. Tshigwada tshi ita tsheo, ho sedzwa mushumo wa bindu ḽithihi , uri muraḓo nga muthihi u ḓo wana vhugai, na uri u ḓo imela vhuḓifhinduleli hawe kha ṱhanganyelo ya tshikolodo tsha tshigwada.
> Gwama ḽa ndaka/ndingano kha madzingu -.ho.ea ya khombo kha lupfumo/tshelede ya u thoma bindu u tikedza dziSMME, nga maanḓa avho vha lambedzaho vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule i hone. Dzibannga Nnzhi na zwiimiswa zwa masheleni zwo thoma gwama ḽa ndaka/ikhwithi kha zwibveledzwa zwavho.
> Vhalamukanyi vha zwa masheleni kha vharengisa zwiṱuku- Khadzimiso dza bindu na dza pfuma dzi a ṋewa nga Khula, dzine dza vha khadzimiso dzi ṋewaho dziRFI u konisa dzi dziRFI u hadzima vhoramabindu kha u thoma havho bindu. Vhoramabindu vha tea u ya kha dziRFI hu si Khula. Ndi fhedzi dzikhamphani dzi ṱoḓeaho tswikelelo ya zwibveledzwa izwi hafhu dza dovha dza vha dziRFI dzine dza nga ita khumbelo kha Khula.
>
> Gwama ḽa vhafarakani ha sekithara- Gwama ḽa vhufarakani ha sekithara ḓi ḓea thuso ya masheleni kha vhufarakani hu re na dzifeme/madzangano ma? anu u ya nṱha kha zwa u ita (zwiitwa), indasiṱiri ya zwa vhulimi kana ya IT u ṱalutshedza na u shumisa thandela dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na zwa u bveledza na u bindudza zwine zwa d.o bvedza phanḓa vhubveledzi havho na vhupikisani ha dzitshaka.
> Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili (SSP) ndi mphomali ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u ita zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa.
> Phurogireme ya mveledzo ya Mabindu maṱuku na a vhukati - SMEDP ndi mphomali I ṋewaho vhabindudzi vhapo na vha dzitshaka u hulisa mishumo yavho ya zwino, ho sedzwa ndaka i tendeleaho na mishumo/dzithandela.
> Tshikimu tsha mpimo, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya tshikolodo (khirediti) - Tshikimu tsha mpimo tshi ḓea tsireledzo ya u swika kha R1m ya zwishumiswa zwa bannga nga 80%, na mutendelo u badetshelwaho phanḓa nga 3% nga ṅwaha. Tshifhinga tsha tshikimu mathomoni ndi miṅwedzi ya 36, fhedzi tshi nga engedzwa luvhili nga miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. ṱhoḓea dza misi dzo tea.
> Gwama ḽa khwaṱhisedzo ya phiriso ya zwa thekinolodzhi, Tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya khirediti -Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo ya thekinolodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓisa gwama ḽa khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekinolodzhi u leludza tswikelelo ya dziSMME kha thekinolodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR ya u leludza tswikelelo kha theninolodzhi I ṱoḓeaho.
> Tshileludzi tsha khirediti ya khakhululo ya shango (Land Reform Credit Facility (LRCF)) - Tshileludzi tsha khirediti ya khakhululo ya shango ndi tshileludzi tsha tsha gwama ḽa holosela ḽa Khula Enterprise Finance Ltd, nga ndivho ya u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha sekithara ya phuraivete kha mushumo wa khakhululo ya shango. LRCF i lambedzwa nga Muhasho wa zwa Shango na European Union. Tshileludzi tshi swikelela ndivho nga u lambedza dzibannga dza mbambadzo na zwiṅwe zwiimiswa zwa khirediti u bindudza kha ndeme khulwane ya zwa vhulimi na zwa vhuendi, zwi vulelaho vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete kha zwa vhulimi, mabindu a zwa vhulimi na sekithara ya zwa vhuendi.



6.4.3	U hulisa/engedza vhupikisani

> Gwama ḽa Vhupikisani - Ndivho ya izwi ndi u tendela tswikelelo ya dzikhamphani kha nḓivho ya zwa thekinolodzhi ntswa, mushumo wa mveledzo na mimakete u khwinifhadza vhupikisani havho. ḓi ḓo ita vhungoho ha uri dzikhamphani dzi ḓivha thekinolodzhi ntswa, dzi a i swikelela na u i shumisa u khwinifhadza vhubveledzi na u vha na tswikelelo ya khwine kha mimakete.
> Gwama ḽa vhufarakani ha sekithara- Gwama ḽa vhufarakani ha sekithara ḓi ḓea thuso ya masheleni kha vhufarakani hu re na dzifeme/madzangano maṱano u ya nṱha kha zwa u ita (zwiitwa), indasiṱiri ya zwa vhulimi kana ya IT u ṱalutshedza na u shumisa thandela dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na zwa u bveledza na u bindudza zwine zwa ḓo bvela phanḓa na vhubveledzi havho na vhupikisani ha dzitshaka.
> Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili - Phurogireme ya thikhedzo ya zwikili (SSP) ndi mphomali ya mveledzo ya zwikili nga ndivho ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi vhuhulwane kha zwa vhugudisi na u ita zwikhala zwa nḓisedzo ya zwikili zwiswa zwo bvelaho phanḓa.
> Phurogireme ya thikhedzo ya u humbulela phanḓa kha zwa indasiṱiri - Phurogireme ya thikhedzo ya u humbulela phanḓa kha zwa indasiṱiri ndi phurogireme i shumiswaho u bveledza u humbulela phanḓa kha zwibveledzwa zwa thekhinoḽodzhi kana maitele a Afrika Tshipembe ane a vha kha vhupikisani ha ḽifhasi.
> Thekhinoḽodzhi ya Zwiko zwa vhashumi zwa phurogireme ya indasiṱiri- Thekinolodzhi ya Zwiko zwa vhashumi zwa phurogireme ya indasiṱiri ndi ndambedzo ine khayo indasiṱiri na muvhuso zwa shela mulenzhe nga masheleni kha ṱhoḓisiso ya vhufarakani kha zwa akademi, nga maanḓa kha sia ḽa vhugudisi ha matshudeni.
> Gwama ḽa phiriso ya zwa thekhinoḽodzhi, -Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo ya thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓisa gwama ḽa khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekhinoḽodzhi u leludza tswikelelo ya dziSMME kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR ya u leludza tswikelelo kha kha thekhinoḽodzhi I ṱoḓeaho.
>
6.4.4	Mihumbulo miswa na Thekhinoḽodzhi

? Tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekhinoḽodzhi - Ndivho ya tshikwama ndi u tendela tswikelelo kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka nga u ḓiswa ha tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya phiriso ya thekinolodzhi u leludza tswikelelo nga dziSMME kha thekhinoḽodzhi yapo na ya dzitshaka, sa zwi ṱoḓeaho nga ndivho ya GEAR u leludza tswikelelo nga dzifeme kha thekhinoḽodzhi I ṱoḓeaho.

6.4.5	Thikhedzo kha zwa vhuvhambadzelaseli

? Tshikimu tsha mbambadzo ya zwa vhuvhambadzelaseli na thuso kha zwa vhubindudzi - Ndivho ya thuso nga fhasi ha Tshikimu tsha mbambadzo ya zwa vhuvhambadzelaseli na thuso kha zwa vhubindudzi (EMIA) ndi u lambedza vhavhambadzelaseli kha tshinyalelo dza mishumo ine vha i ita kha u bveledza mimaraga ya zwa vhuvhambadzelaseli ha zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe na u galatshela vhubindundzi ha dzitshaka vhuswa Afrika Tshipembe.
? Magavhelo a Mveledzo ya ndaka - Ndivho ya u ṋetshedzwa uhu ndi u fhungudza mutengo wa dzipulatifomo dza dzigoloi na mimodele i vhumbwaho fhano zwi tshi tevhelwa nga vhubindudzi ho engedzeaho ha zwivhambadzwaseli vhu re na nzio yo engedzeaho yapo. U ṋetshedzwa uhu hu ḓo vhulungela vharengi tshelede nga u shumisa ṱhanziela dza phungudzo ya muthelo wa zwiṱunḓwa kha dzigoloi dzi ṱunḓwaho dzo no fhela u fhaḓiwa.
? Dzizounu dza mveledzo ya zwa indasit( iri - Dzizounu dza mveledzo ya zwa indasiṱiri (dziIDZ) ndi thundu ya zwa indasiṱiri ine ya vha na zwibveledzwa zwi si na muthelo wa zwivhambadzwaseli, u ḓea vhuendedzi ha nḓila, zwishumiswa na tshumelo dzo itwaho kha indasiṱiri ya zwivhambadzelaseli. Kanzhi zwi vha hone tsini na vhuimangalavha na vhukavhabufho u leludza tswikelelo I .mimaraga ya seli.



7.	MAFHUNGO A RE HONE NGA U ANGAREDZA (nga kha webusaithi ya dti)


7.1	Vhubindudzi
7.1.1	Ndi ngani vha tshi tea u bindudza SA
? U dzika ha ikonomi nga vhuḓalo
? Zwikhala zwa maraga
? Mafhungo a dzisekithara/Indasi.iri
? Thengo ya u ita bindu
? Zwikili
? Zwiimiswa zwa masheleni
? Zwiimiswa zwa Vhuendedzi na .odzhisitiki
? Zwiko zwa mupo

7.1.2	Vhupo ha mulayo
? Zwa mithelo
? Phoḽisi ya Vhupikisani
? Vhupo ha mveledzo ya zwa indasiṱiri
? Thendelano dza mbambadzo
? Pfanelo dza ndaka ya vhuṱali
? Miṅwe milayo

7.1.3	U dzula na u shuma SA
? Khwaḽithi ya vhutshilo
? U navha ha mvelele
? Pfunzo
? Mutakalo
? Vhupfukamulayo



7.2	Thuso kha zwa vhuvhambadzaseli
7.2.1	Vha nga ita hani bindu SA
? Vha thoma ngafhi
? Milayo ya Vhubindudzi
? Zwiṱuṱuwedzi
? Zwishumiswa zwa Vhubindudzi
? Ndi nnyi ane vha nga mu kwama

7.3	U thoma bindu
7.3.1	Bindu ḓi thomiwa hani
? ṱhalutshedzo ya bindu ḽiṱuku
? U wana mihumbulo ya bindu
? Vhuthomabindu
? u ṱoḓisisa vhupikisani
? Maitele a zwiimiswa zwa bindu
? U lambedza bindu
? Zwa milayo na ndindakhombo
? Pfanelo kha zwithomiwa na maswayo a vhubindudzi
? U bveledza nzudzanyo ya bindu
? U ṅwalisa bindu
? Zwa muthelo

7.3.2	Ndangulo ya bindu
? Ndangulo-nyangaredzo
? Zwiko zwa vhathu
? Ndangulo ya gwama
? Mbambadzo
? Ndangulo ya khwaḽithi
? U renga
? Zwa vhuinzhiniere, vhuṱoḓisisi na mveledzo
? U dzudzanyela vhumatshelo


7.3.3	Zwikhala zwa bindu
? U renga bindu
? Zwa u ṋewa thendelo nga bindu ya u rengisa zwibveledzwa kana tshumelo nga maitele a Iḽo bindu
? Nyaluwo ya maraga
? Zwikhala zwa thendara
? Bugu ya zwidodombedzwa zwa mbambadzo
? U wana (procurement) ho sedzwaho khaho
? Vhufarakani ha muvhuso-phuraivete
? Vhufarakani ha bindu ha dzitshaka
? Mazhendedzi a ndambedzo
? Zwiko zwa vhugan.isi
? Dziphurogireme dza khomphutha dzi kovhekanwaho (dzi sa rengiswi)

7.3.4	Thikhedzo/thuso ya bindu
? Vhoramabindu vha vhafumakadzi
? Vhoramabindu vhaṱuku
? Ndi ngafhi hu wanalaho thuso
? Vhalamukanyi vha zwa gwama kha vharengi nga zwiṱuku
? Vhupo ha mushumo na mulayo
? Vhugudisi
? Zwiwo
? Vhuvhambadzi na vhubindudzi
? Vhaḓisedzi vha tshumelo
? Madzangano a sekithara ya zwa indasiṱiri

7.4	U alusa bindu
7.4.1	Bindu ḓi aluswa hani
? Vhurangaphanḓa, ndeme na mvelele
? U bveledzwa ha Tshigwada tshi kundaho
? Ndangulo ya maitele/luhuwa
?
? U bindudza vhukoni nga tshelede yo hadzimiwaho nga fulufhelo ḽa mbuelo ya nṱha (leveraging)
? Maitele a vhupikisani
? U bindudza kha zwa IT nga tshelede yo hadzimiwaho nga fulufhelo ḽa mbuelo ya nṱha (leveraging)
? Ndangulo ya tshanduko
? U engedza nḓivho
? U engedza tswikelelo ya maraga
? Thengiso ya khwine
? Zwibveledzwa zwa khwine
? Tshenzhemo ya vharengi ya khwine
? Thengo dza fhasi
? U fhungudza khombo ya vhafaragwama
? U lambedza nyaluwo

7.4.2	Ndangulo ya bindu

? Ndangulo-nyangaredzo
? Zwiko zwa vhathu/vhashumi
? Ndangulo ya gwama
? Mbambadzo
? Ndangulo ya khwaḽithi
? U renga
? Zwa vhuinzhiniere, vhu.o.isi na mveledzo
? U dzudzanyela vhumatshelo

7.4.3 Thikhedzo/thuso ya bindu

? Vhoramabindu vha vhafumakadzi
? Vhoramabindu vhaṱuku
? Ndi ngafhi hu wanalaho thuso
? Vhalamuli vha zwa gwama kha vharengi nga zwiṱuku
? Vhupo ha mushumo na mulayo
?
? Vhugudisi
? Zwiwo
? Vhuvhambadzi na vhubindudzi
? Vhaḓisedzi vha tshumelo
? Madzangano a sekithara ya zwa Indasiṱiri

7.5	Zwa vhuvhambadzelaseli
7.5.1	Kha vha gude u vhambadzela seli

? Ndingo ya u lugela vhuvhambadzelaseli
? Maitele a vhuvhambadzelaseli
? U thoma oda ya vhuvhambadzelaseli
? U shuma oda ya vhuvhambadzelaseli
? Sisiṱeme ya thuso kha zwa vhuvhambadzelaseli
? Maitele a u vunḓa

7.5.2	U ṅwaliswa ha muvhambadzelaseli
7.5.3	Mbuelo ya vhuvhambadzelaseli

? EMIA

7.5.4	Tswikelelo kha mimaraga ya dzitshaka

? Thendelano ya mbambadzo
? Databeisi ya vhavhambadzelaseli
? Zwiwo zwa mbambadzo

7.5.5	Madzangano a vhuvhambadzelaseli

? Khoro ya zwa vhuvhambadzelaseli ya Afrika Tshipembe



7.6	Mabindu mahulwane
7.6.1	Vhupo ha mulayo ha Afrika Tshipembe
7.6.2	U ṅwaliswa na ndangulo
7.6.3	Zwi?u?uwedzi

7.7	U kwamana/davhidzana na dti
7.7.1	Zwigwada zwa dzangalelo ḽa zwa ikonomi

? Vhafaragwama vha dti ndi vhafhio
? Khoro ya zwa Mbambadzo
? Madzangano a zwa indasiṱiri
? Madzangano a vhadzulapo
? Dzikhansela dza Vhuvhambadzelaseli
? Dziyunioni dza vhashumi
? Zwiko zwa mbambadzo

7.8	U tsireledza vharengi
7.8.1	U fushea ha vharengi Afrika Tshipembe
? U ṱalutshedza vharengi
? Masia a Thengo ya vhutshilo
? Ndavhelelo dza vhumatshelo ha vharengi kha zwa ikonomi
? dti i itela mini vharengi vha Afrika Tshipembe

7.8.2	Pfanelo dza vharengi
? Pfanelo dza vharengi ndi mini?
? Milayo ya Tsireledzo ya vharengi
? Vhahadzimisi vhaṱuku

7.8.3	Zwiko
? Nḓila ya u dzhia vhukando
? Thuso i humbelwa kha nnyi


7.8.4	Zwiimiswa zwa u vhilaela zwa vharengi

7.9	Ikonomi ya Afrika Tshipembe
7.9.1	Vhuhulu
7.9.2	Nyaluwo
7.9.3	Dzisekithara
7.9.4	Mbambadzo
7.9.5	Vhubindudzi na Tsengedzo
7.9.6	Mitengo
7.9.7	Vhutholiwa
7.9.8	U sa lingana
7.9.9	Tsumbedzo dza Ikonomi
7.9.10 Zwiko

7.10	dti
7.10.1	dti nga u angaredza
? Nga u angaredza
? Mbonelo phanḓa ya 2014
? Khakhululo ya maitele a ikonomi ṱhukhu
? Maitele a u bveledza zwiitwa ṱhanganyelo

7.10.2	Vhashela mulenzhe vhahulwane kha zwa ikonomi
? Vhafaragwama vha dti ndi vhafhio
? Khoro ya zwa Mbambadzo
? Madzangano a zwa indasiṱiri
? Madzangano a vhadzulapo
? Khoro dza Vhuvhambadzelaseli
? Yunioni dza vhashumi
? Zwiko zwa mbambadzo




7.11	Dziphurogireme
7.11.1	Tshivhumbeo tsha dzangano
7.11.2	Vhathu vhashu
7.11.3	Nga?ea ya mvelelo ya dti
7.11.4	Muvhigo wa ṅwaha wa dti
7.11.5	U davhidzana/kwamana na dti
7.11.6	Tshigwada tsha zwiimiswa zwa dti
? Tshigwada tsha dti nga u angaredza
> Mveledzo ya gwama
> Koporasi ya Mveledzo ya Indasi?iri(IDC)
> Khula Enterprise Finance
> Tshikwama tsha u ḓea maanḓa tsha Lushaka (NEF)
? Zwa vhulangi
> Khomishini ya Vhupikisani
> Vhupikisani ha zwa mulayo
> Bodo ya u gembu.a ya lushaka ya Afrika Tshipembe
> Ndangulo ya Zwinwiwa/halwa ya lushaka
> Bodo ya Lushaka ya .othari
> Khoro ya Vhulangi ha khadzimiso ya tshelede ?hukhu(MFRC)
> Sisiṱeme ya thendelo ya zwilingano zwa pfunzo ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (SANAS)
? Tshumelo dza vhagudeleli
> Khoro ya ṱhoḓisiso dza zwa saintsi na indasiṱiri (CSIR)
> Koporasi ya ndindakhombo ya khiredithi ya vhuvhambadzelaseli ya Afrika Tshipembe (ECIC)
> Thirasithi ya NAMAC
> Zhendedzi ḽa u bveledzwa ha Ntsika Enterprice
> Biro ya Zwilinganyo ya Afrika Tshipembe (SABC)
> Thondovho.he ya Khwaḽithi ya Afrika Tshipembe (SAQI)
> Thekinolodzhi na Zwiko zwa vhathu zwa phurogireme ya indasiṱiri (THRIP)
> Thekhinoḽodzhi ya Vhafumakadzi binduni (TWIB)
>
7.12	?etshedzo
7.12.1	Thendelano dza Mbambadzo ya dzitshaka
? Dzangano ḽa mbambadzo ḽa ḽifhasi (WTO)
? European Union (EU)
? AGOA (USA)
? MERCOSUR (Amerika Tshipembe)
? Yunioni ya vhuṱunḓi ya Afrika Tshipembe
? India
? Maitele a ikonomi a Mimaraga ya dzitshaka

7.12.2	Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka
? Khwinifhadzo ya mithelo na mitshipiselo
? Thivhela u dampa/la.ekanya na nyitophikisi
? Ndaulo ya zwa u vunḓa na mbambadzelaseli

7.12.3	Milayo na Ndangulo
? Zwiimiswa zwa bindu, vhuḓe na ndangulo
? Mbambadzo yone, Vhupikisani na Tsireledzo ya Vharengi
? Indasiṱiri dzi langwaho
? Mbambadzo ya dzitshaka
? Zwilinganyo
? Mvelaphanḓa na Vhu.o.isi
? Tsireledzo ya ndaka ya vhuṱali
? Dzitshanduko kha Milayo na ndangulo

7.12.4 U ṅwaliswa na u ḓolwa
? U ṅwaliswa ha Khamphani na Ndaka ya vhuṱali
? Ndaulo ya zwa u vunḓa na vhuvhambadzelaseli
? ṱhoḓisiso na u ḓolwa



7.12.5	Mafhungo, Ngeletshedzo na ndeludzo
? Vhubindudzi ha dzitshaka
? Mabindu maṱuku
? ṱhoḓisiso dza zwa saintsi
? Sisiṱeme ya khwaḽithi ya muelo ya Afrika Tshipembe
? Vhubindudzi ha dzitshaka
? Phurogireme ya u shela mulenzhe kha zwa indasiṱiri ya lushaka
? Pfanelo dza vhashumisi/vharengi

7.12.6	Gwama ḽa Zwiṱuṱuwedzi na Mveledzo
? Mveledzo ya Bindu ḽiṱuku
? Gwama ḽa u ḓea maanḓa
? Nyengedzo ya Vhupikisani
? Khumbulo ntswa na Thekhinoḽodzhi
? Thuso kha zwa vhuvhambadzelaseli
? Fhethu ha mveledzo ya zwa indasiṱiri
7.12.7	Dziphurogireme
? Dziki.asita dza indasiṱiri
? Mveledzo ya zwa vhulimi
? Tsimbi/mutale, miminerale na zwa migodi
? Zwa vhuendi
? Zwa dzigoloi na vhuendedzi
? Zwa vhuendedzi ha dzi.harabulei, zwiporo na zwa maḓini
? Vhutsila
? Zwa dzikhemikhaḽa na Ngudo ya saintsi ya vhushaka vhukati ha vhashumi na vhupo havho (Biotech)
? Mafhungo na vhudavhidzani

7.12.8	Pho?isi, milayo na mbambadzo ya dzitshaka
? U .alusthedza phoḽisi zwavhuḓi nga nḓila I pfalaho
? Vhupo ha ndaulo
?
? Tswikelelo ya maraga wa vhupikisani
? Tswikelelo ya masheleni

7.12.9	Mvelelo
? U shela mulenzhe kha zwa indasiṱiri
? Bindu ḽiṱuku
? U thalangana ha vhupo
? Afrika na NEPAD

7.13	Mafhungo na zwiwo
7.14	Zwiwo zwa dti
7.15	Mafhungo a zwa Indasiṱiri
7.16	Zwigan?iswa
7.17	Mbudziso dza zwa phalamennde
7.18	Zwipitshi
7.19	Mafhungo a phaḓaladzo
7.20	Manye?u a khandisoManye.u a khandiso


8.	MAITELE A KHUMBELO

8.1	Kushumele
U kona u shuma khumbelo yavho ya mafhungo nga kha Mulayo wa tswikelelo ya mafhungo, kushumele ku tevhelaho ku ḓo shumiswa nga muhasho:

ḽiga ḽa 1: Kushumele kwa khumbelo
U ita khumbelo ya mafhungo, muhumbeli u tea ḓadza fomo ya khumbelo (kha vha sedze ṱhumetshedzo A) na u isa kha:
? Nga tshanḓa
Muofisiri muhulwane wa zwa mafhungo wa dti
Fedlife Building, Room 909
Corner Church & Prinsloo street, Pretoria

KANA

? Nga poso
Muofisiri muhulwane wa zwa mafhungo wa dti
Bogisi ḽa poswo x84
Pretoria
0001

KANA

? Nga fekisi
Muofisiri muhulwane wa zwa mafhungo wa dti
+27 12 322 7407

Sa zwo laelwaho nga Mulayo, tshelede i linganaho R35 i tea ḽa na khumbelo ya mafhungo. I nga badelwa nga tsheke, tshelede (arali nga tshanḓa) kana i dzheniswe kha akhauntu ya bannga ya dti (vhu?anzi ha diphositi vhu tea u ḽa na fomo ya khumbelo);

ABSA, Van der Walt Street, Pretoria
Nomboro ya akhauntu: 10 4458 0078

ḽiga ḽa 2: U ita uri zwithu zwi vhe zwone na u tenda/tendela
Muofisiri wa mafhungo wa dti u ṱanganedza na u ita uri khumbelo i vhe yone u vhona arali mafhungo a ṱoḓeaho a hone kha dti. Khumbelo i a ṱanganedzwa, ya hanwa kana ya fhiriselwa kha vhafari vhone vha mafhungo a ṱoḓeaho. Thendelo I rumelwa kha muhumbeli u khwaṱhisa vhuimo ha khumbelo.

ḽiga ḽa 3: U shuma mafhungo
Arali khumbelo ya ṱanganedzwa, dti I ḓo kuvhanganya na u lugisa mafhungo na u shumisa thengo yo teaho. Thengo I ḓo shumiwa hu tshi tevhedzwa par 7.6.


ḽiga ḽa 4: Nḓivhadzo ya u fhedza
Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha phedzo ya khumbelo na mbadelo yo teaho u badelwa dti.

ḽiga ḽa 5: Mbadelo na nḓisedzo
Nga murahu ha musi mbadelo yo ambiwaho kha ḽiga ḽa 4 yo no ṱanganedzwa (hu tshi tevhelwa kushumele kwo bulwaho kha Khando 1), mafhungo a netshedzwa muhumbeli.

Mafhungo nga u angaredza
Fomo yo teaho i tea u ḓadzwa nga zwidodombedzwa zwo teaho u tendela muofisiri wa mafhungo u kona u vhona:

? rekhodo kana dzirekhodo dzo humbelwaho;
? vhu.e/vhu.i.ivhisi ha muhumbeli;
? tswikelelo ṱoḓeaho, arali thendelo yo ṋewa;
? Ḓiresi ya poso kana nomboro ya fekisi ya muhumbeli.

Muhumbeli u tea u amba uri u ṱoḓa mafhungo a tshumiso kana tsireledzo ya pfanelo, na u amba nga vhu lushaka lwa pfanelo dzine dza tea u tsireledzwa. Hafhu, muhumbeli u tea u vhea khagala uri ndi ngani rekhodo idzi dzi dzone dzo teaho u tsireledza pfanelo iyo/idzo.

Tshiimiswa tshi ḓo shumisa khumbelo kha maḓuvha a 30, nga nnḓani ha musi muhumbeli o amba tshiitisi, tshine tsha ḓo fusha muofisiri wa mafhungo, uri nyimelo i amba uri tshifhinga tsho ambwaho afho nṱha tshi si tevhelwe. Tshifhinga tsha maḓuvha a 30 ane ngao tshiimiswa tsha ḓo tea u ita tsheo ya uri i tenda kana u hana/lamba khumbelo tshi nga engedzedzwa nga tshiṅwe tshifhinga tshine tsha si vhe tshinzhi kha maḓuvha a furaru arali khumbelo i ya mafhungo manzhi, kana arali khumbelo i tshi ṱoḓa u ṱoḓa mafhungo a re kha iṅwe ofisi ya tshiimiswa na uri mafhungo a nga si wanale nga tshifhinga tsha u thomani tsha maḓuvha a 30. Tshiimiswa tshi ḓo ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali hu tshi nga vha na nyengedzedzo I ṱoḓeaho.

Arali khumbelo ya itelwa muṅwe muthu, muhumbeli u tea u ḓisa vhuṱanzi vhu sumbaho vhuimo vhune a vha khao kha u ita khumbelo u fusha muofisiri wa mafhungo.

Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo I ṱoḓeaho nga mulandu wa u sa kona u vhala na u ṅwala kana vhuhole, muthu uyo a nga ita khumbelo nga mulomo. Muhumbeli u tea u badela tshelede i ṱoḓeaho, phanḓa ha musi hu tshi nga thoma u shumiwa.

8.2	Mbadelo
Mulayo u tendela tshaka mbili dza mbadelo
? Mbadelo ya khumbelo, ine ya ḓo vha mbadelo ya tshilinganyo; na mbadelo ya tswikelelo, ine ya tea u shumiwa nga u sedza thengo ya u bveledza hafhu, u ṱoḓisisa na ya tshifhinga na thengo, hafhu na thengo ya poso.
? Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa nga muofisiri wa mafhungo, muofisiri uyo, nga nḓivhadzo, u ḓo ṱoḓa muhumbeli ane a si vhe muhumbeli nga tshivhili, u badela mbadelo I ṱoḓeaho (arali i hone) phanḓa ha musi hu tshi shumiwa khumbelo.

? Arali u ṱoḓa rekhodo ho no itwa na ndugiselo ya rekhodo i khagala, hu tshi katelwa na ndugiselo dza u vha hone ha fomo ya khumbelo, hu tshi ṱoḓa tshifhinga tshinzhi u fhirisa tsho tiwaho kha milayo ya uyu mushumo, muofisiri wa mafhungo u ḓo ḓivhadza muhumbeli u badela diphosithi ya mbadelo ya tswikelelo, ine ya ḓo tea u badelwa arali khumbelo i tshi tendelwa.
? Muofisiri wa mafhungo u ḓo fara rekhodo u swika zwenezwo musi muhumbeli o no badela mbadelo yo sumbedzwaho kha ṱhumetshedzo 2.
? Muhumbeli ane khumbelo yawe ya tswikelelo ya rekhodo ha vha yo tendelwa, u tea u badela mbadelo ya tswikelelo ya u bveledza hafhu na u ṱoḓa na u lugisa, hafhu u itela tshifhinga tshiṅwe tshi ṱoḓeaho tshi fhiraho tshifhinga tsho tiwaho tsha tsha u ṱoḓea na u lugisa rekhodo uri i bvele khagala, zwi tshi angaredza u ita ndugiselo dza u ita uri i vhe hone nga nḓila yo humbelwaho.
? Arali diphosithi yo badelwa u ya nga khumbelo ya tswikelelo, i songo tendelwaho, muofisiri wa mafhungo a kwameaho u ḓo vhuisela murahu diphosithi kha muhumbeli.
?
8.2.1	Mbadelo dza zwiimiswa zwa Muvhuso
U tevhela ndivho ya tshipiḓa 22(2) tsha Mulayo, zwi tevhelaho zwi ḓo shuma:

ṰHALUTSHEDZO

MUTENGO (R)

Mutendelo wa khumbelo u badelwaho nga muhumbeli muṅwe na muṅwe, nga nnḓani ha muhumbeli ene mune, wo ambiwaho kha mulayo 7(2)

3500

Khophi ya bugupfarwa sa zwo kha mulayo 5(c) (khophi Iṅwe na iṅwe ya siaṱari ḽa vhuhulu ha A4)

0, 60

Mutendelo wa u bveledza hafhu wo ambiwaho kha mulayo 7(1) u nga nḓila i tevhelaho:

1)	Kha fothokhopi iṅwe na iṅwe ya siaṱari vhuhulu ha A4

0, 60

2)	Kha khopi Iṅwe na iṅwe yo phirinthiwaho kha siaṱari ḽa vhuhulu ha A4 i re kha khomphutha kana nga nḓila ya i.eki.hironiki kana mutshini

0, 40

3)	Khophi i vhaleaho nga khomphutha
a)	disiki ya stiffy
b)	disiki ya compact (i vhaleaho)


5, 00
40, 00

4)	mu?walululo wa zwifanyiso
a)	sia?ari ḽa vhuhulu ha A4
b)	khophi ya tshifanyiso


22, 00
60, 00

5)	Mu?walululo wa rekhodo-thetsheleswa
a)	sia?ari ḽa vhuhulu ha A4
b)	khophi ya rekhodo-thetsheleswa


12, 00
17, 00

Mutendelo wa tswikelelo u badelwaho nga muhumbeli wo ambiwaho ngawo kha mulayo 7(3) u nga nḓila i tevhelaho

1)	Fothokhophi iṅwe na iṅwe ya siaṱari ḽa vhuhulu ha A4

0, 60

2)	Kha khophi iṅwe na iṅwe yo phirinthiwaho kha kha siaṱari ḽa vhuhulu ha A4 i re kha khomphutha kana nga nḓila ya i.eki.hironiki kana mutshini - i vhaleaho

0, 40

3)	Khophi i vhaleaho nga khomphutha
a)	disiki ya stiffy
b)	disiki compact


5, 00
40, 00

4)	Mu?walululo wa zwifanyiso kha siaṱari ḽa vhuhulu ha A4

22, 00

5)	Khophi ya tshifanyiso

60, 00

6)	Mun(walululo wa rekhodo-thetsheleswa
a)	sia?ari ḽa vhuhulu ha A4
b)	khophi ya rekhodo-thetsheleswa


12, 00
17, 00

U ṱoḓa na lugisa rekhodo i bviselwaho khagala, R15,00 nga iri kana tshipiḓa tsha iri, hu sa katelwi iri ya u thoma, I ṱoḓeaho kha u ṱoḓa uho na ndugiso

Tshelede ya tshumelo nga poso i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u poselwa muhumbeli. Tshelede ya tshumelo nga poso i ya nga mutendelo/muthelo wa tshumelo ya vhukule ha fhethu.


9.	U .ANGANEDZA/U HANA KHUMBELO

9.1	U hanwa ha khumbelo
Zwiitisi zwihulwane zwine tshiimiswa tsha nga hana khumbelo ya mafhungo zwi tshimbilelana na:
? Tsireledzo ya tshidzumbe tsha muthu wa vhuraru, ine ya ḓo katela u bululwa hu si hone ha mafhungo a muthu.
? Tsireledzo ya mafhungo a vhuvhambadzi ha muthu/tshiimiswa tsha vhuraru, arali rekhodo i na:
> zwiphiri zwa mbambadzo
> mafhungo a zwa gwama, vhuvhambadzi, saintsi kana a tshithekeniki hune u bululula hu nga ita tshinyalelo kha zwa gwama na vhuvhambadzi
> u bululula mafhungo a tshidzumbe kha tshiimiswa, arali u bululula hu tshi nga ḓisa khombo kha nyambedzano kana vhupikisani kha zwa vhuvhambadzi.
? Tsireledzo ya muthu na tsireledzo ya ndaka;
? Tsireledzo ya dzirekhodo dzine dza nga vhonwa sa dzi shumaho kha matshimbidzele a zwa mulayo
? Mishumo ya vhuvhambadzi ha tshiimiswa, i katelaho
> zwiphiri zwa mbambadzo;
> mafhungo a zwa gwama, vhuvhambadzi, saintsi kana a tshithekeniki hune u bululula hu nga ita tshinyalelo kha zwa gwama na vhuvhambadzi;
>
> mafhungo ane, u bululula hu nga ḓisa khombo kha nyambedzano kana vhupikisani kha zwa vhuvhambadzi;
> phurogireme ya khomphutha ine ya vha ya tshiimiswa, i tsireledzwaho nga nzivhanyedziso;
? Mafhungo a vhuṱoḓisisi a tshiimiswa ane u dzumbululwa hao hu nga vhea khagala vhune ha tshiimiswa, muṱoḓisisi kana mafhungo ane ha ha khou ṱoḓisiswa ngaho hune ha ḓo konḓiselwa ṱhoḓisiso;

Khumbelo ya mafhungo i si na vhuḓiimiseli kana i fhelisaho mbilu, kana i katelaho u sa livha kha zwiko zwo teaho i ḓo haniwa.

9.2	Aphili
Muhumbeli a nga ita aphili ya ngomu ya tsheo yo itwaho nga muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso
? u hanela khumbelo ya tswikelelo; kana
? u dzhiiwa hu tshi tevhelwa tshipiḓa 22, 26(1) kana 29(3), nga ha muhumbeli a re na ndangulo yo teaho.

Tshiimiswa/muthu wa vhuraru a nga dzhenisa aphili ya ngomu ya tsheo yo itwaho nga muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso o ambwaho ngae kha phara (a) ya ? halutshedzo ya .tshiimiswa tsha muvhuso? kha Khethekanyo 1 ya u tendela khumbelo ya tswikelelo.

Nḓila dza u ita aphili, na mitendelo ya aphili

? Aphili i tea u ḓiswa i kha fomo yo teaho:
> kha maḓuvha a 60
> arali nḓivhadzo kha muthu wa vhuraru i tshi ṱoḓea, kha maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo yo no iswa kha muaphili wa tsheo yo itwa khae; kana
>
> arali nḓivhadzo kha muthu a itaho aphili i sa ṱoḓei, nga murahu ha musi tsheo yo itwa i tea u rumelwa kha muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso a kwameaho kha Ḓiresi yawe, nomboro ya fekisi Ḓiresi ya e-mei.i;
> u tea u ṱalusa thero / ṱhoho aphili na u ḓea zwiitisi zwa aphili ya ngomu na u angaredza maṅwe mafhungo o teaho a ne muita aphili a a ḓivha
> arali, u engedzedza kha phindulo yo ṅwalwaho, muitaaphili u tama u ḓivhadzwa nga tsheo ya aphili ya ngomu nga nḓila ifhio na ifhio, u tea u amba nḓila na u ḓea zwidodombedzwa zwo teaho uri a ḓo kona u ḓivhadziwa;
> arali zwi tshi tea, i tea u tevhelwa nga mutendelo wo teaho wa aphili hafhu u tea u toolola Ḓiresi ya poso kana nomboro ya fekisi.
? Arali aphili ya itwa musi tshifhinga tsho tiwaho tsho no fhira, ndangulo yo teaho i tea, hu tshi tevhela zwiitisi zwone zwo sumbedzwaho, u tendela aphili iyo yo lengaho u ḓiswa
? Arali ndangulo iyo i tshi hana aphili yo ḓiswaho u lenga, u tea u ḓea nḓivhadzo ya tsheo iyo kha muthu o dzhenisaho aphili
? Muhumbeli a dzhenisaho aphili ya u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo u tea u badela mutendelo u ṱoḓeaho wa aphili (arali u hone).
? Arali mutendelo u ṱoḓeaho wa aphili u tshi tea u badelwa, tsheo ya aphili i nga vhetshelwa thungo u swikela mutendelo u tshi badelwa.
? Zwenezwo nga murahu ha maḓuvha a mushumo a fumi (10) nga murahu ha u ṱanganedza aphili, muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso a kwameaho u tea u i isa kha ndangulo yo teaho:
> aphili khathihi na tsheo yawe;
> hafhu arali aphili i malugana na u hanelwa kana u tendela tswikelelo, dzina, Ḓiresi ya poso, nomboro ya luṱingo na ya fekisi na Ḓiresi ya e-meili, na tshifhio kana tshifhio tshine tsha vha hone, tsha muthu wa vhuraru ane a tea u ḓivhadzwa nga ha khumbelo.





10.	GAIDI YA KHOMISHINI YA PFANELO DZA VHUTHU

Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu ya AfrikaTshipembe, kha Ḓuvha ḽa u fhedzwa ha bugupfarwa iyi, yo vha i saathu u ita gaidi yo ambiwaho kha Tshipiḓa 10 tsha Mulayo. Gaidi I ḓo katela mafhungo ane a a nga ṱoḓea nga muthu a tamaho u shumisa pfanelo dzo ambiwaho kha Mulayo. Mbudziso dzifhio na dzifhio nga ha gaidi dzi tea u livhiswa kha:

Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu ya Afrika Tshipembe
kha Yuniti ya PAIA (MUHASHO WA VHU.O.ESI NA MA? WALWA)
Bogisi ḽa Poso X2700, HOUGHTON, 2041
Nomboro ya luṱingo: (011) 484-8300
Nomboro ya fekisi: (011) 484-1360
Webusaithi: www.sahrc.org.za
Ḓiresi ya e-mei.i: PIAI@sahrc.org.za

Ofisi Khulwane - Johannesburg
Bogisi ḽa Poso 2700
Houghton 2041
Johannesburg
Afrika Tshipembe
Luṱingo: +27 11 484-8300
Fekisi: +27 11 484-1360

Gaidi ya Tshipiḓa tsha 10 tsha SAHRC
Tshipiḓa tsha 10 tsho thoma u shuma nga ḽa 15 Luhuhi 2002 u ya nga Mulayo 187. U ya tshipiḓa 10 tsha PAIA, SAHRC yo ṋewa miṅwedzi ya fumimalo (18) ya u ṅwala Gaidi u bva nga Ḓuvha ḓe ya dzheniswa tshumisoni. Gaidi I ḓo vha hone phanḓa ha Ṱhangule 2003.



11.	U SHELA MULENZHE HA VHAFARAGWAMA (STAKEHOLDERS)

dti i amba na vhafaragwama kha zwa vhuita phoḽisi ya zwa Mbambadzo & Indasiṱiri nga kha miṱangano, maṅwalwa, na mafulo a vhudavhidzani nga kha zwiimiswa zwo teaho lwa mulayo sa Khoro ya Lushaka ya mveledzo ya zwa ikonomi na zwa mishumo [National Economic Development and Labour Council (NEDLAC)], Komiti ya phothifolio ya Mbambadzo na indasiṱiri (Trade and Industry Portfolio Commitee), Bodo ya zwa mithelo na mbambadzo (The Board of Tariffs and Trade), Komiti ya zwa Maitele a bindu na zwa vharengi (Business Practices and Consumer Affairs Commitee), na zwiṅwe. Nga tshifhinga tsha tshumisano iyi, vhafaragwama vha shela mulenzhe, vha ṱanganedza ṱhalutshedzo na u ṱuṱuwedza dziphoḽisi na dziphurogireme dzi laulwaho nga dti.

Vhafaragwama ho sedzwaho khavho kha u shela mulenzhe nga tshifhinga tsha mi? ango i angaredzaho zwigwada zwapo zwo fhambanaho sa mabindu, zwa mishumo, mazhendedzi a muvhuso na mihasho na madzangano a vhadzulapo.

U shuma ha tshumisano na vhafaragwama hu elwa luthihi nga ṅwaha nga kha ṱhoḓisiso ya vhafaragwama na nga u khwinifhadzwa ha khwaḽithi na kushumele kwa zwi.esthedzwa zwa dti, zwi ḓiswaho nga tshumisano na vhafaragwama.


12.	?HUMETSHEDZO



12.1	FOMO A
KHUMBELO YA TSWIKELELO YA REKHODO YA TSHIIMISWA TSHA MUVHUSO
(Khethekanyo 18(1) ya Mulayo wa Phiriso ya Tswikelelo ya Mafhungo, 2000 (Mulayo vhu.2 wa 2000))
(Ndaulo 6]


TSHUMISO YA NGA MUHASHO
Nomboro ndaula:
Khumbelo yo ṱanganedzwa nga (bulani maimo, dzina na tshifani tsha muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo) nga ḽa (datumu) ngafhi (fhethu).
Mutendelo wa khumbelo (arali u hone): R.....................
Diphosithi (arali i hone): R ...................
Mutendelo wa tswikelelo: R ....................
TSAINO YA MUOFISIRI WA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO

A.	Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso
Muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo



B.	Zwidodombedzwa zwa muthu a humbelaho tswikelelo ya rekhodo

(a)	Zwidodombedzwa zwa muthu a humbelaho tswikelelo ya rekhodo zwi tea u ṋewa afho fhasi.
(b)	?iresi na/kana nomboro ya fekisi ya Riphabuḽiki i hune mafhungo a tea u isiwa i tea u ṋewa.
(c)	Vhu?anzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho, arali zwi tshi ṱoḓea, vhu tea u nambatedzwa.

Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________
Nomboro ya vhune: ___________________________________________________
Ḓiresi ya poswo: ______________________________________________________
Nomboro ya luṱingo: __________________________________________________
Ḓiresi ya e- mei.i: ___________________________________________________

Vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho, arali i tshi itelwa muṋwe muthu:
___________________________________________________

C.	Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou itelwa khumbelo

Tshipiḓa itshi tshi tea u ḓadzwa FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itelwa muṅwe muthu

Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________
Nomboro ya vhuḓe: ___________________________________________________

D.	Zwidodombedzwa zwa rekhodo

(a)	Kha vha ḓee zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa rekhodo ine khumbelo ya tswikelelo ya khou itelwa, zwi tshi angaredza na nomboro ndaula arali i tshi ḓivhea, u konisa u wanala ha rekhodo.
(b)	Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi sa lingani, vha humbelwa u bvela phanḓa kha foḽio ya thungo ine vha ḓo i nambatedza kha fomo iyi. Muhumbeli u tea u saina foḽio dzoṱhe dza nyengedzedzo.

1.	?halutshedzo ya rekhodo kana tshipiḓa tsho teaho tsha rekhodo:
_________________________________________________________
2.	Nomboro ndaula, arali i hone: ____________________________________
3.	Zwi?we zwidodombedza zwa rekhodo: ________________________________

E.	Mitendelo

(a)	Khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo, nga n.ani ha rekhodo i re na mafhungo a vhuḓe nga ha tshiimiswa, I ḓo shumiwa fhedzi nga murahu ha musi mutendelo wa khumbelo wo no badelwa.
(b)	Vha ḓo ḓivhadzwa nga mutengo u teaho u badelwa sa mutendelo wa khumbelo.
(c)	Mutendelo u ṱoḓeaho wa tswikelelo kha rekhodo u ya nga nḓila ya tswikelelo i humbelwaho na tshifhinga tshi pfalaho tshi ṱoḓeaho u ṱoḓa na u lugisa rekhodo.
(d)	Arali vha tshi tea u sa bvisa mutendelo, vha tea u ḓea zwiitisi zwauri ndi ngani vha sa tei u bvisa mutendelo/u badela

Tshiitisi tsha uri ndi ngani vha sa tei u badela/u bvisa mutendelo
_________________________________________________________

F.	N.ila ya tswikelelo ya rekhodo
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuhole u vhala, u sedza kana u thetshelesa rekhodo nga kha nḓila ya tswikelelo yo ambiwaho kha 1 u swika 4 afho fhasi, kha vha bule vhuhole havho vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya kho ṱoḓea ngayo.


Vhuhole:

Nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓea ngayo:

Kha vha swaye kha tshibogisi tsho teaho nga X
DZINOTSI:
(a)	U tshimbilelana na khumbelo yavho ya tswikelelo nga nḓila yo ambiwaho zwi nga bva kha nḓila ine rekhodo ya khou wanala ngayo.
(b)	Tswikelelo nga nḓila i humbelwaho i nga kha ḓi haniwa nga zwiṅwe zwifhinga. Arali zwo ralo, vha ḓo ḓivhadziwa arali thendelo I tshi ḓo ṋewa nga iṅwe nḓila,
(c)	Mutendelo u ṱoḓeaho wa tswikelelo kha rekhodo, arali u hone, u ḓo bva kha nḓila ine tswikelelo ya khou ṱolwa ngayo.

1.	Arali rekhodo yo tou ṅwalwa kana u phirinthiwa



Khophi ya rekhodo



U ḓolwa ha rekhodo

2.	Arali rekhodo i na zwifanyiso
(Izwi zwi katela zwifanyiso, dzisilaidi, dzirekhodo dza vidio, zwifanyiso zwo itwaho nga khomphutha, na zwiṅwe):



U sedza tshifanyiso



U kopa tshifanyiso



U ṅwalulula
tshifanyiso

3.	Arali rekhodo i na maipfi o rekhodwaho kana mafhungo ane a nga bveledzwa hafhu sa muungo:



U thetshelesa (khasete)



U ṅwalulula luimbo
(zwo ṅwalwaho kana zwo phirinthiwaho)

4.	Arali rekhodo i kha khomphutha kana nga nḓila ya e.ekhi.hironikhi kana i vhaleaho nga mutshini:



Khophi yo phirinthiwaho ya rekhodo



Khophi yo phirinthiwaho ya mafhungo a bvaho kha rekhodo



Khophi nga nḓila i vhaleaho nga khomphwutha
(Sitifi kana disiki ya compact

Arali vho humbela khophi ya rekhodo kana yo .walululwaho (afho nṱha), vha tama u poselwa iyo khophi?
Mbadelo ya u posa I ḓo ṱoḓea.

EE

HAI

Kha vha ḓivhe uri arali rekhodo i siho nga luambo lune vha lu funa, tswikelelo i nga tendelwa kha luambo lune rekhodo ya vha hone ngalwo.

Vha ḓo ṱoḓa rekhodo nga luambo lufhio?

G.	N.ivhadzo ya tsheo malugana na khumbelo ya tswikelelo

Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou ṅwala uri khumbelo yavho yo tendelwa/haniwa. Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila, vha humbelwa u bula iyo nḓila na uri vha ḓee zwidodomedzwa zwo teaho u konisa u swikelela khumbelo yavho.

Vha ḓo ṱoḓa u ḓivhadzwa nga ha tsheo malugana na khumbelo yavho ya tswikelelo kha rekhodo?


Yo sainiwa ______________ nga Ḓuvha ḽa _____________ 20_____

TSAINO YA MUHUMBELI/MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE



12.2	FOMO B

nḓivhadzo YA APHILI YA NGOMU

(Khethekanyo 75 ya Mulayo wa Phiriso ya Tswikelelo ya Mafhungo, 2000 (Mulayo wa vhu.2 wa 2000))
(Ndaulo 8]


KHA VHA AMBE NOMBORO NDAELA YAVHO:


A.	Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso
Muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo



B.	Zwidodombedzwa zwa a humbelaho/muthu wa vhuraru ane a khou dzhenisa aphili ya ngomu

(a)	Zwidodombedzwa wa muthu a itaho aphili ya ngomu zwi tea u ṋewa afho fhasi.
(c)	Vhu?anzi ha vhuimo vhune aphili ya khou itwa khaho, arali zwi tshi ṱoḓea, vhu tea u nambatedzwa.
(c)	Arali muiti wa aphili a muthu wa vhuraru hu si muthu o thomaho na khumbelo ya mafhungo, zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi tea u ṋewa kha C afho fhasi.

Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________
Nomboro ya vhu.ne: ___________________________________________________
Ḓiresi ya poswo: ______________________________________________________
Nomboro ya luṱingo: __________________________________________________
Ḓiresi ya e-mei.i: ___________________________________________________

Vhuimo vhune aphili ya ngomu ya khou itwa khaho, arali i tshi itelwa muṅwe muthu:
___________________________________________________

C.	Zwidodombedzwa zwa muita khumbelo

tshipiḓa itshi tshi tea u ḓadzwa FHEDZI arali muthu wa vhuraru (ane a si vhe muita khumbelo) hu ene a itaho aphili

Madzina nga vhuḓalo na tshifani: _______________________________________
Nomboro ya vhuḓe: ___________________________________________________

D.	Tsheo ine aphili ya ngomu ya khou itelwa yone


Kha vha swae tsheo ine aphili ya khou itelwa yone nga X kha tshibogisi tsho teaho:



U haniwa ha khumbelo ya tswikelelo



Tsheo ya malugana na mutendelo wo teaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo.



Tsheo ya malugana na nyengedzedzo ya tshifhinga tshine khumbelo ya tea u shumiwa u ya nga Khethekanyo 26(1) ya Mulayo



Tsheo u ya nga khethekanyo 29(3) ya mulayo wa u hana tswikelelo nga nḓila yo ṱoḓiwaho nga muhumbeli.



Tsheo ya u tenda khumbelo ya tswikelelo

E.	Zwiitisi zwa aphili

Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi sa lingani, vha humbelwa u bvela phanḓa kha foḽio ya thungo ine vha ḓo i nambatedza kha fomo iyi.
Vha tea u saina foḽio dzoṱhe dza nyengedzedzo.

Kha ḓee zwiitisi zwa u ita aphili ya ngomu: Kha vha ḓee maṅwe mafhungo ane a nga vha o tea kha u sedzwa ha aphili:




F.	N.ivhadzo ya tsheo malugana na aphili

Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou ṅwala nga ha tsheo malugana na aphili yavho. Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila, vha humbelwa u bula iyo nḓila na uri vha ḓee zwidodomedzwa zwo teaho u konisa u swikelela khumbelo yavho.


Kha vha ambe maitele:
Zwidodombedzwa zwa maitele:

Yo sainiwa ______________ Ḓuvha ḽa _____________ 20_____

TSAINO YA MUITA APHILI



TSHUMISO YA MUHASHO:
REKHODO YA TSHIOFISI YA APHILI YA NGOMU:

Aphili yo ṱanganedzwa nga ḽa __________________ (datumu) nga _________________________ (kha vha bule vhuimo, dzina na tshifani tsha muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo)

Aphili i fheletshedzwa nga zwiitisi zwa tsheo ya muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo na, hu ṱoḓeaho, zwidodombedzwa zwa muthu wa vhuraru ane rekhodo ya tshimbilelana naye, i iswe nga muofisiri wa mafhungo/muthusa muofisiri wa mafhungo kha ndangulo yo teaho.

MVELELE DZA APHILI:

TSHEO YA MUOFISIRI WA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
YO KHWA.HISWA/TSHEO NTSWA YO IMELA
TSHEO NTSWA: __________________________________________________
DATUMU YA NDANGULO YO TEAHO: _______________________________
YO ṰANGANEDZWA NGA MUOFISIRI WA MAFHUNGO/MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO U BVA KHA NDANGULO YO TEAHO NGA ḽa (datumu)
______________________________________________




- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO -





- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO -


- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO -


34
- BUGUPFARWA YA U WANA MAFHUNGO -


<fn>ven_Article_National Language Services_Bugu ya vhugudisi ha .txt</fn>
Bugu ya vhugudisi ha tsireledzo


Bugu hei ndi ya:

Khamphani????????????????????????????
Nomboro ya Khamphani???????????????????????
Notsi???????????????????????????????.
?????????????????????????????????...
??????????????????????????????????


MVULATSINGA

Vho ṱanganedzwa kha vhupo ha ?????????????????????

Notsi kha bugu hei ndi dza u thivhela vhone na vhashumisani kha u vhaisala kana u lwala musi vha tshi khou shuma kha thandela hei.

Nga thuso yavho ri nga fhaḓa thandela hei hu si na muthu o huvhalesaho.

Tshibugwana hetshi tshi katela milayo ya u angaredza ine muthu muṅwe na muṅwe a tea u i tevhela.

KHA VHA DZHIELE NṰHA MUTAKALO NA TSIRELEDZO, VHA NGA TSIRELEDZA VHUTSHILO HAVHO!

























TSHITATAMENNDE TSHA ZWINE ZWA TEA U SWIKELELWA

* Vhashumi vhoṱhe kha thandela hei ndi vha ndeme. Ndi vha ndeme kha khamphani na kha miṋa yavho.

* Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha mushumoni ho tsireledzeaho nahone hu re na mutakalo wavhuḓi, na u vha na pfanelo dza u ya hayani a tshi bva mushumoni o takala nahone a songo huvhala Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.

* Hetshi ndi tshone tshipikwa tshihulwane tshine ra lwela tshone, nahone ri khou tenda uri hezwi zwi nga swikelelea nga vhuḓiimiseli ha tshigwada musi vhathu vhoṱhe vho ḓidzhenisa khazwo.

* Sa mutholi, ro ḓiimisela u nekedza vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho nahone hu re na mutakalo na zwishumiswa zwo teaho. Ro zwi vhona zwauri mutakalo na tsireledzo ndi zwa ndeme u fhira dzimbekanyamushumo na dzimbadelo. Masiandoitwa a u huvhala a vhanga u lozwea ha tshelede kha muthu na kha thandela.

* Sa vhashumi, ro ḓiimisela u shuma na u ḓifara zwavhuḓi nahone ro takala muvhilini tshifhinga tshoṱhe.

* Muṅwe na muṅwe u na pfanelo na mushumo wa u fhelisa na u dzudzanya fhethu hu songo tsireledzeaho kana mulayo.























DZINOTSI MALUGANA NA MUTAKALO WAVHUḒI NA KUTSHILELE KWO TSIRELEDZEAHO.

Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou shuma kha thandela hei u na vhuḓifhinduleli kha ene mune ha u thivhela mafuvhalo, vhaḓwe vhashumi na tshitshavha nga u angaredza.

Vha fanela u tevhedzela milayo ya mtakalo na ya u tsireledzea ine ya wanala kha iyi bugu.

Vha fanela u tevhedzela ndaela dzoṱhe dza mutakalo na u tsireledzea dze vha nekedzwa nga muhulwane kana nga vhaḓwe vhaofisiri vha zwa mutakalo na tsireledzo.

Vha fanela u vhala na u tevhedzela saini (tswayo) dzoṱhe dza mutakalo na vhutsireledzi dzo vhewaho fhethu henefho. Tshaka dza dzo fhambanaho dza mutakalo na tsireledzo dzi hone kha bugu hei.

Arali vha vhona muṅwe muthu a tshi khou ita zwine zwa nga vha nga khombo, vha fanela u mu kaidza na zwenezwo. Arali a isa phanḓa, vha fanela u ḓivhadza muhulwane wavho kana muofisiri wa mutakalo na tsireledzo.

Muṅwe na muṅwe a sa ṱhonifhi milayo ya mutakalo na tsireledzo, ndaela kana tswayo, a nga kha ḓi bviswa fhethu henefho kana a pandelwa.

Arali vha si na vhuṱanzi, kha vha ambe na muhulwane wavho.

Kha vha vhe na vhuḓifhinduleli
Kha vha ṱhogomele mutakalo wavho na u vhona uri vho tsireledzea




MILAYO YA MUTAKALO NA U TSIRELEDZEA

Vha songo:
* Ambara zwi pataho kana zwa lusi
* dzidzhuwe.ari

Kha vha dzulele u ambara:
* Zwiambaro zwa u vha tsireledza
* Zwienda na mabutswu zwa u vha tsireledza zwo tendelwaho
* Gondolo musi vhe nnḓa ha ofisi
* Magammbutsu musi vha tshi khou shuma kha semennde yo nukalaho, maḓi kana matope

Kha vha humbule nga ha mutakalo na u tsireledzea nahone vha shume vho tsireledzea

Kha vha ambare zwitsireledzi zwa maṋo zwo teaho:
* Musi vha tshi khou weledela kana vha tshi khou girainda
* Vha fhethu hu re na mabuse manzhi
* Musi hu na luswayo lu no sumbedza uri zwitsireledzi zwa maṋo zwi tea u ambarwa
* Huṅwe na huṅwe hune maṋo a nga vhaisala

Vha na maṋo mavhili fhedzi, kha vha a ṱhogomele







Kha vha shumise magiḽafu, dziephuroni kana zwiṅwe zwiambaro zwa tshipentshela arali vho fara zwi tevheleho:

* Zwishumiswa zwa rafu/khombo
* Mishonga
* Zwithu zwi fhisaho kana zwi rotholaho
* Zwithu zwi re na ṱhodzi dzi fhiraho

Kha vha ambare zwitsireledzi zwa nḓevhe arali hu na luswayo lu sumbedzaho uri vha fhethu hune ha ṱoḓea tsireledzo ya n.evhe,kana vha fhethu hune ha vha na phosho khulwane.

Kha vha ambare resipirethari (tshithu tsha u fema ngatsho) arali:
* vha tshi khou pennda
* vha tshi khou fhisa zwiṅwe zwithu
* arali hu na iṅwe khombo ya u phoizena,
* na masiki ya buse arali hu na buse

Kha vha shumise zwishumiswa zwa mutakalo na u tsireledzea zwa tshipentshela vhutsireledzi arali vha tshi khou shuma fhethu ha khombo kana hu songo tsireledzeaho.

Kha vha vhige u xela kana u tshinyala ha zwishumiswa zwa mutakalo na tsireledzo kana zwiambaro zwa u tsireledza nga u ṱavhanya kha muhulwane kana muofisiri wa mutakalo na tsireledzo.






Arali vha tshi khou takulela tshithu nṱha, kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
* vha khotha magona na u ita uri muṱana wavho u vhe tswithithi ndi uri u songo khothea
* vha wane thuso kha u takula tshithu tshi lemelaho (zwine zwa vha na tshileme tshine tsha lingana na hafu ya tsha muvhili wavho)
* hu na muthu muthihi ane a nea ndaela musi tshigwada tshi tshi khou hwala tshithu tshi no lemela
* a hu na zwikhukhulisi zwine zwa ḓo vha thivhela u swika fhethu hune vha funa u ya, musi vha saathu thoma u hwala

Arali vha tshi shumisa ḓeri:
* kha vha shumise zwanḓa zwoṱhe musi vha tshi gonya
* kha vha shumise bege ye vha pakata kana tshithu tsha u hwala muhwalo u hwala muhwalo kana tshishumiswa
* kha vha vhe na vhuṱanzi uri ḓeri yo dzula zwavhuḓi nahone ndi ya vhulapfu ho teaho
* kha vha vhone uri ḓeri yavho yo tsireledzea, nṱha na fhasi

Arali vha tshi khou shumisa tshishumiswa tshine tsha shumisa maanḓa a mu.agasi-kana thulusi ya tshanḓa, kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
* vha khou shumisa thulusi yo teaho mushumo wonoyo
* zwa u fara ngazwo a zwo ngo vu.ea
* thulusi ya u ṱhukhula I re na vhuhali
* tshezela dzi si na ṱhoho ya .tshivhumbeo tsha ngowa?
* zwishumiswa zwa maanḓa a zwo ngo tea u hwalesa





Ndi vhathu vho zwi gudelaho fhedzi vhane vha shumisa kana u lugisa thulusi na zwishumuswa.

Musi vha saathu u funga mutshini:
* kha vha vhone uri zwitsireledzi zwi hone tsini
* kha vha vhone uri vhaḓwe vhathu vho tsireledzea

Musi vha saathu u lugisa kana u vhekanya zwavhuḓi mutshini, KHA VHA IME na u dzima mutshini.
VHA SONGO shuma kha mutshini musi u tshi khou bvuma kana u shuma (running)

Kha vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe zwa u hwala mihwalo
Arali zwo tshinyala kana u vunḓea, kha vha ḓivhadze mulanguli

Vha songo shumisa muya wa khomphresa u ṱanzwa zwiambaro, nahone vha songo u livhisa kha muṅwe muthu.

A vho ngo tendelwa u shumisa tshishumiswa na tshithihi kana tshiendedzi nga nnḓa ha musi vha na ndugelo na u newa maanḓa a u ita zwenezwo.

Vha songo vhanga mulilo!

Kha vha ṱhonifhe luswayo ḽa hu dahiwi?

Kha vha wane fhethu ha tsini hune zwidzimamulilo zwa wanala hone, na uri zwi shumiswa hani.








Vha songo vhea peṱirolo hu no fhisa kana hu na nzini ino khou bvuma

Kha vha vhee zwiluḓi zwi faraho mulilo zwi si zwinzhi nahone kha zwikhonthina zwo teaho nahone zwo tsireledzeaho

Arali vha tshi shumisa tshilabi tsha oili:
Vho no fhedza u tshi shumisa kha vha tshi vhee tsini na ma.iromo amethala, kana u zwi laṱa ho tsireledzeaho
Kha vha vhee zwilabi zwa oili kule na phaiphi dza oksidzheni

Kha vha vhee hithara dzi hwaleaho kule na zwishumiswa zwi faraho mulilo

Kufarele kwa khemikhala dza mulimo

Arali vha nga ṱangana na nyimele ine vha khou tea u fara zwishumiswa zwa khemikhala, hu na milayo i si gathi ine vha fanele u i tevhela:

* Tshishumiswa tsha u Tsireledza Muthu tshi fanela u ambarwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi fara dzikhemikhala.
* Kha vha dzudzanye uri hu vhe na muthu wa vhuvhili, o ambaraho zwiambaro zwo teaho zwa u tsireledza, ane a ḓo ima henefho tsini u itela u thusa arali ha vha na tshiimo tsha shishi.
* Kha vha ḓivhadze zwine vha khou ṱoḓou ita kha mulanguli wavho kana kha nnḓu ya ndangulo u itela u dzudzanya thuso ya shishi arali i tshi nga ṱoḓea.
* Kha vha ḓivhadze u huvhala huṅwe n huṅwe, naho hu huṱuku kha senthara ya zwa dzilafho kana mulanguli.

















* Vha tevhele maga o teaho tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi tsitsa dzikhemikhala (reagents)
* Vha songo dzhia maga a u khauledza

* Musi vha tshi khou bvisa khemikhala ya bwindi, kha vha vhe na phaiphi i re na maḓi tsini u itela tshifhinga tsha shishi .

Vha songo shumisa tshumiswa tsha muḓagasi musi tshi saathu u ḓoliwa nga muthu o teaho uri tsho tsireledzea.

Vha songo shumisa thulusi dza muḓagasi kana tshishumiswa vho ima maḓini,

Kha vha ite uri fhethu hune vha khou shumela hone hu vhe ho kunaho nga u:
* dzulela u bvisa tshika, buse na oili
* u posa tshika binini

Kha vha ite uri bada dza u dzhena dzi vhe dzo tsireledzeaho nga u:
* Vha songo vala nḓila dza u bva musi hu na mulilo kana ndila dza vhuendi nga dzi thulusi kana zwishumuswa.
* Vha songo vhea materiala a si tsheenaho mushumo kha zwi.episina kana nḓilani.

Kha vha ḓivhe fhethu hune vha shumela hone, nga maanda :
* Tswayo dza tsivhudzo (ngafhadzo)
* Fhethu hune zwishumiswa zwa mulilo zwa vheiwa hone




















TSWAYO DZA MUTAKALO NA VHUTSIRELEDZI

Smoking prohibited
U daha zwo iledzwa

Fire and open flames prohibited
Mulilo na zwiṱommbi zwi no khou duga zwo iledzwa

Thoroughfare for pedestrians prohibited
Muenda nga nayo ha ngo tendelwa u tshimbila badani hei

Drinking of this water is prohibited
U nwa maḓi aya zwo iledzwa

Proceeding beyond this point is prohibited
U fhirela phanda zwo iledzwa

Eye protection shall be worn
Mangilasi a maṋo a fanela u ambarwa

Respiratory protection shall be worn
Zwa fema ngazwo zwi fanela u ambarwa

Head protection shall be worn
Zwitsireledzi zwa ṱhoho zwi fanela u ambarwa

Hearing protection shall be worn
Zwitsireledzi zwa nḓevhe zwi fanela u ambariwa

(Muffs) (Refer back to S.A.N.S
specifications: Can specify D/B)

Hand protection shall be worn
Zwitsireledzi zwa zwanḓa zwi fanela u ambarwa

Foot and leg protection against liquids shall be worn
Zwitsireledzi zwa milenzhe kha zwiluḓi zwi fanela u ambarwa

Face protection shall be worn
Zwitsireledzi zwa khofheni zwi fanela u ambarwa

Dust mask shall be worn
Masiki wa buse u fanela u ambarwa

Safety harness and lifelines shall be worn
Mabannda a u tsireledza a tea u ambariwa


Keep area clean
Kha vha ite uri fhethu afho hu dzule ho kuna

First Aid Equipment
Zwishumiswa zwa thusoṱhanzi

General direction
Sia nga u angaredza

Direction to Escape Route
Ha u bva musi zwo vhifha

Manned First Aid Station
Tshiṱitshi tsha thusoṱhanzi ya vhathu

Drinking water
Maḓi a u nwa

Location of Fire Fighting Equipment
Hu wanalaho zwishumiswa zwa u lwa na mulilo

Fire Extinguisher
Tshidzimamulilo

Fire Hydrant
Phaiphi ya maḓi a u dzima mulilo

Fire Alarm
A.amu ya mulilo

Warning of fire hazard
Tsivhudzo ya nga ha mulilo

Warning of explosion hazard
Tsivhudzo ya mithuthubo

Beware of ionizing radiation


General warning of electrical shock hazard
Tsivhudzo nyangaredzi nga ha khombo ya muḓagasi

Warning of suspended loads hazard
Tsivhudzo ya u iledza zwi lemelaho


* Kha vha ṱhogomele zwiendisi na zwishumiswa zwi no tshimbila

* Kha vha shumise bada na nḓila dzo teaho

* Vha songo fara ya u khauledza

Kha vha vhe na vhutanzi uri thambo dza zwishumiswa zwa muḓagasi dzi kha tshiimo tshavhuḓi

Vha songo shumisa ḓeri na mi.wadzi ya mutale tsini na thambo dza muḓagasi dzi te nṱha

Vha songo ima kana mutshini muṅwe na muṅwe une vha khou shuma ngawo tsini hu swikaho mithara dza 3,5 na khebuḽu ya muḓagasi dzine dza vha nṱha

Kha vha ime!! Musi vha tshi khou sendela tsini na dzikhebu.u

Vha songo lingedza u gonya pala kana u thithisa dzikhontheina dza mulilo mapalani

Arali vho tea u shuma tsini na khebuḽu ya muḓagasi, kha vha humbele mulanguli wavho uri a vha thuse. Vha songo isa phanḓa vha songo wana ngeletshedzo i bvaho ha mulanguli.
















Vha songo namela kha tshishumiswa tshi tshimbilaho kana tshiendisi tsha u fhaḓa nga nnḓa ha musi vho tendelwa u ita ngauralo. Vhatshimbidzi kana vhareili vhoṱhe vha tea u vha na ḽaisentsi yo teaho ya u reila.

Kha vha wane dzilafho na zwenezwo naho fuvhalo ḓi ḽiṱuku, na u vhona uri mafuvhalo oṱhe o vhigiwa.

A vha ngo tendelwa u thoma mulilo huṅwe na huṅwe

Kha vha nwe hune ha vha na maḓi a u ṱwa kana fhethu ho sumbedzwaho uri ndi .Ma.i a u nwa?

Arali vha tshi khou weledela kana u saha
* Kha vha bvise kana vha tsireledze kana u tiba matheriala woṱhe une wa nga vhanga mulilo tsini
* Kha vha vhe na vhuṱanzi uri tshidzimamulilo tshi hone
* Kha vha ṱole dziphaiphi kana u bvuḓa kha hune dza ṱumana hone
* Kha vha shumise zwishumiswa zwa tsireledzo na zwiambaro

Vha so ngo thithisa zwishumiswa zwa mutakalo na vhutsireledzi!

Arali vho namela nga murahu ha ṱhiraka, vha so ngo:
* Dzula nga matungo kana kha ṱhanga
* Dzula nga nṱha ha muhwalo
* Ya nnḓa na ngomu musi goloi i tshi khou gidima















Tshikhafula a tshi nga itiwa, u vhekanywa kana u vhofhololwa hu na muthu o teaho o tholiwaho nga rakon.iraka

Tshikhafula tshi songo khwaṱhaho a tshi ngo fanela u shumiswa, nahone arali tsho tshinyala tshi tea u lugisiwa kana u vhigiwa kha muthu o teaho.

Magokoko a si na tshithu, makasi kana zwidina a zwo lugela u tika tshikhafula. Fhethu ha u shumela a hu ngo fanela u fhaṱelwa nṱha ha huṅwe fhethu ha u shumela hafhu.

U shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho ho iledzwa. Arali tshikhafula tshi nga nḓila i songo tsireledzeaho, tsho tea u bviswa tsha dovha tsha vhewa luswayo (lwa u sumbedza uri tshi khombo)

Tshikhafula a tsho ngo tea u bviswa musi mushumo u vhukati

A hu na muthu o tendelwaho u vha kha tshikhafula musi mutsho u si wavhuḓi

Arali vha tshi khou shuma nga tshikhafula tshine tsha vha na vhunṱha ha mithara 2, nahone hu si na zwa u farelela, vha fanela u ambara bannda ḽa tsireledzo

Zwikhafula zwoṱhe zwi fanela u vha na tswayo dza zwikhafula dza.zwo tsireledzea kha u shumisa? na ḽa zwo ngo tsireledzea kha u zwi shumisa?.































Arali vha tshi khou shuma kha milindi yo tsaho u fhira mithara dza 1,5 , vha dzhiele nzhele:
* A hu na mavu a lupuse kana zwishumiswa nga matungo a mithara 1
* Vha songo shuma nga fhasi ha zwithu zwo nembeledzwaho kana nga matungo hu na mitwe kana ho litshedzana
* Matungo o tikiwa kana u khwaṱhiswa
* Fhethu ho vuleaho ho tsireledzwa

Kha vha vhe na vhuṱanzi uri tshiṱhopho a tshi khou dzinginyea nahone tsho khwaṱha kana tsho tsireledzea

Tsinde ḽa tshiṱhopho ḓi tea u vha vhuphara ha vhulapfu luraru
tshiṱepisi tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u vha zwa u farelela nga matungo

Kha vha vhone uri nga matungo a fhethu a hu na matheriala kana tshishumiswa.

















MILAYO YA U ANGAREDZA

Musi vha fhethu ha u shumela, a vha ngo tendelwa u:

-.a na zwikambi na zwidzidzivhadzi (nga nnḓa ha musi zwi zwo randelwaho, naho zwo ralo vha ḓo tea u ḓivhadza mulanguli wavho)
-u nwa halwa kana u shumisa zwiṅwe zwithu zwo iledzwaho
-u levhela kana u lwa na vhaḓwe
-u ḽa na zwigidi
-u shumisa maṱamba
-u rwa kana u shushedza vhaḓwe
-u fara miṱangano hu si na thendelo ya mulanguli
-u nea vhathu mabammbiri kana dzigurannḓa



















MILAYO YA U ANGAREDZA
Musi vha fhethu ha u shumela A VHO NGO FANELA u:
-u ḽa na maboḓelo kana zwikoṱikoṱi zwa nyamunaithi kana u bika zwiḽiwa, nga nnḓa ha fhethu ho itelwaho zwenezwo
-u ita vhutshinyi kana zwa vhugevhenga
-u tshinyadza thundu
-u ḽa na zwifuwo/zwipuka
u ḽa na vhathu vha songo tendelwaho
-u inga / ṱomba halwa
-u ḽa na tshiendisi nga nnḓa ha thendelo ya mulanguli
-u ḓana dziphosiṱara kana dzifu.aga dza zwa politiki phanḓa ha musi vha tshi tendelwa
























TSUMBO DZA TSWAYO DZA MUTAKALO NA TSIRELEDZO













































FHETHU HA U FHAḒA

ṱhanziela ya Vhugudisi

Dzina nga vhuḓalo????????????????????.

Nomboro ya ID??????????????????????

Khethekanyo???????????????????????.
(Mushumo/?halutshedzo)

Kha tshumelo ya: ?????????????????????
Dzina ḽa Rakon.iraka

Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo??????????????????????
Dzhenela tsumbamushumo dza .holo ya fhethu na u ṱanganedza tshibugwana tsha fhethu ha vhashumi ? na milayo nga u angaredza, na uri ndo vhala, na u pfesesa & u ṱanganedza zwi re nga ngomu.


Tsaino: ????????????????????????????????..

Ḓuvha: ????????????????????????????????...


<fn>ven_Article_National Language Services_Dzindivhuwo.txt</fn>








































Department of Environmental
Affairs and Tourism
in partnership with	co-sponsored by


Dzindivhuwo
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango, GTZ na DAI u livhisa ndivhuwo dzawo kha madzanganao a tevhelaho kha u shela mulenzhe hao nga ndila ya ndeme kha maga a u eletshedza:
Tshigwada tsho newaho mushumo tsha CBNRM, tsho bveledzaho maga aya a ngeletshedzo
Muhasho wa zwa Madi na Vhusimadaka na Muhasho wa zwa Vhulimi na Mavu
Muvhuso wa Vundu na Wapo kha mavundu othe kha u ranga phanda maitele na u shela mulenzhe ha ndeme
Vhadzulapo vha Moruleng (Vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela), Bushbuckridge (Vunḓu ḽa Limpopo), Mtentu (Kapa vhubvaḓuvha), Richtersveld (Kapa Devhula) kha u shela mulenzhe havho kha u shumisa maga a ngeletshedzo kha thodea dza tshitshavha
Tshitafu na matshudeni a Muhasho wa Saintsi ya Mupo vha Yunivesithi ya Rhodes kha thodisiso dzavho na thikedzo yavho ya u ¥walela tshigwada tsho ṋewaho mushumo.

Yo kandiswa lwa u thoma Pretoria nga 2003

Zwi re Ngomu

Marangaphanda nga Vho - Pam Yako,	Mufarisa Mulanguli Dzhenerala:
Biodiversity and Conservation Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . .	.........................................1

Tshitori tsha vhathu, mupo, u tshila. na fulufhelo kha vhumatshelo...2

Nga ha maga aya a ngeletshedzo . . .	.5

Tshipida tsha 1 Naa CBNRM ndi mini?. . .	11

Tshipida tsha 2 Ngeletshedzo dza sumbe dza milayo ya ndeme ya u
eletshedza. .	21

Tshipida tsha 3 Dzikhaedu . . .	43

Tshipida tsha 4 Ngeletshedzo dza u shuma dza fumi dza vhothe 45

Tshipida tsha 5 Ngeletshedzo dza u shuma dza fumithihi dza
zwitshavha 49

Tshipida tsha 6	Ngeletshedzo dza u shuma dza fumithihi dza
vhashumi vha CBNRM. .....................................	53

Tshipida tsha 7 Ngeletshedzo dza u shuma dza fumiraru dza vhaiti
vha milayo .... . .................................................	57

Mitevhe ya vhukwamani . . .	61













NGELETSHEDZO

Marangaphanda 1
U mona na shango lothe-nga maanda kha vhupo ha mahayani na nnda ha dorobo khulwane dzi fanaho na Johannesburg na Durban na Polokwane-hu na dzimilioni dza vhathu vhane vha khou rema miri ya dakani na u vhulaha kana u zwima phukha nahone kha maitele ayo, vha khou lwela u wana ndila dza u vhulunga mupo vha tshi khou itela mirafho i daho. Vha shela mulenzhe naho hu uri vhunzhi havho a vha shumisi maipfi aya mahulwane, kha zwine ra zwi vhidza Community Based Natural Resource Management (CBNRM).
Ndila dzine vha dzi shumisa kha u ita izwo dzi na mvelelo dza ndeme kha u tsireledza mupo, muvhuso wo khwathisa muvhuso, u khwathisa vhudi ha kutshilele, u fhungudza vhushai na u vhulunga biodaivesithi. U mona na shango, dzimiḽioni dza vhathu zwa zwino vha a zwi divha zwauri hezwi zwithu zwi tea u swikelelwa ngauri lifhasi na zwithu zwine zwa tshila na u aluwa khalo zwo livhana na khaedu khulwane u bva tshifhinga tsha mi¥waha ya kalesa musi dzidinososi dzi tshi fhela.
Bugu iyi yo fara dzi¥we dza tsivhudzo na ngeletshedzo, kha avho vhaofisiri vha muvhuso wa Afrika Tshipembe, vhashumi vha NGO na vhathu zwavho-vhane vha toda u edzisa u ita mushumo wa CBNRM.







Vho - Pam Yako
Mulangi-Dzhenerala
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango


NGELETSHEDZO

Tshitori tsha vhathu, mupo, u tshila.... na fulufhelo kha vhumatshelo
Kha khunzikhunzi dza Afrika Tshipembe, duvha li¥we na li¥we, tshigwada tsha vhafumakadzi tshi ya lwanzheni u kuvhanganya khumba dzi wanalaho matomboni. Vha tea u ita izwi uri vha kone u thogomela vhana vhavho. Kha madaka a henefho tsini vha nga pfa hu na u vundea ha matavhi a miri musi vhasadzi vha tshi khou rema miri uri vha ite maswielo uri vha kone u a rengisa zwitaratani zwa dorobo ya henefho tsini. Musi vha tshi khou ita ngauralo, vhanna vhavho vha posela mambule madini a milamboni ine ya fhira nga henefho hune vha dzula hone. Vhanna vha sia dzi¥we khovhe hayani ngeno vha tshi omisa idzo dzi¥we muliloni na vhutsi phanda ha musi vha tshi ya u dzi rengisa doroboni yeneyo nthihi.
Hu si kule nga maanda, kha lwanzhe na kha magovhani a dzithavha ane a wanala hune vha dzula hone, vhatukana vha lisa kholomo dza vhokhotsi avho. Kha maduvha eneyo, vha tangana na ṅanga dzi bvaho kha vhupo honoho vha tshi khou kuvhanganya midzi, mishonga na makwati uri vha ite mishonga. Kha ma¥we maduvha, vhalisa vha tangana na tshigwada tsha vhanna vho fara zwigidi...na saha dzi na tshaini. Vho dela u rema khuni uri vha kone u dzi rengisela feme dza matanda dzine dza si vhe kule na doroboni. Musi vhanna avho vha tshi khou rema miri, vha dovha hafhu vha zwima phukha dzine dza wanala dakani. Vha a dzi vhulaha vha dzi gotsha vha dzi la sa zwiliwa zwa tshiswitulo. Zwine zwa sala vha tuwa nazwo vha yo fha vha mita yavho hayani.
Musi vhalisa vha tshi ya hayani, vha fhira matanda tsini na midi yavho. Miri ya daka u mona na midi yavho yothe yo remiwa kale vha tshi itela u fhata midi yavho kana u itela khuni dzine vha bika ngadzo zwiliwa zwavho. Zwa zwino hu na miri ye ya tavhiwa tsini na hune vha dzula hone, fhethu he vhaofisiri vhane vha bva kha muhasho wa vhusimadaka vha tutuwedza vhathu uri vha tavhe miri hafhu u itela uri vha shumise yone u fhirisa u rema miri ya mupo.



DZINGELETSHEDZO


Dzikhilomitha dza fumbili ntha ha bada, muvhuso wo ita vhugalaphukha. Kha mi¥waha ya kale-kale vho ita darata na madennde avhudi vha fhata na fhethu ha u bammbela. Vha disa dzithudwa na mbidi na phukha dza daka u itela uri fhethu afho hu kunge vhaendelamashango. Vha¥we vhanna vha henefho vho gudiswa sa vhalindi vha phukha u itela uri vha kone u tsireledza phukha idzi... kha vhathannga vhane vha sera nga fhasi ha darata vha vhea zwilibane zwa u fasha phukha idzo. Vhafumakadzi vha si gathi vho wana mishumo ya u shuma sa dziweitha kana vhakulumagi kha lodzhi ya vhaendelamashango. Vha do wana fhethu hu ngaho sa afha u mona na shango lothe la Afrika Tshipembe, fhethu hune, nga i¥we ndila, vhadzulapo vha ditika nga tshipida tsha shango, mavu, milambo, madamu, lwanzhe-na zwithu zwa daka zwine zwa dzula afho fhethu-uri vha kone u thogomela mita yavho na u kona u tshila. Fhethu hunzhi, nga maanda hune ha si vhe na mishumo minzhi, u kana na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme nga maanda kha vhutshilo ha vhathu vha henefho u fhirisa u swikelela kha sekhitha dza ikonomi dza fomala. Kha vhathu avho mupo ndi wa ndeme u fhirisa migodi, kana dzifeme kana fhethu huhulu ha vhulimi musi zwi tshi da kha u lwa na vhushai.
Tshi¥we tshifhinga vhadzulapo vha a tsireledza zwithu zwa dakani zwine zwa mela nga henefho tsini navho vha tshi khou itela uri vhane vha vhupo vha kone u zwi shumisa kha vhumatshelo havho. Fhedzi mutsiko wa vhushai u a vha kombetshedza uri vha zwi kane na u shumisa vhunzhi na vhunzhi ha zwishumiswa zwa mupo, zwine zwa ita zwauri tshaka dza zwimela, khovhe, miri, phukha na zwi¥we zwithu zwi tshilaho zwi fhele kana zwi si tsha wanala na luthihi.
Mazhendedzi a muvhuso, dziNGO na dzisekhitha dza phuraivete zwothe zwi khou thoma dzithandela-dzi fanaho na u tavha miri, vhugalaphukha, dzimbekanyamishumo dza "mveladzaphanda" u fuwa khovhe na dzi¥we nnzhi-u itela u vhulunga zwithu izwi ngeno vha tshi khou dovha vha dzhiela ntha uri vhathu vha tea u kona u zwi shumisa.
DZINGELETSHEDZO

4
Ndi afho hune ngeletshedzo iyi ya dzhena hone. Tshitori tshe vha tshi vhala afho ntha tshi sumbedza uri zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme u swika ngafhi kha vhathu vha Afrika Tshipembe, hu si nga ndila ya u tshila fhedzi, na u vha mutheo wa mvelele na lutendo, zwe ra fhiwa zwone nga vhadzimu vhashu hune rine, ra tea u zwi nekedza vhana vhashu.
Kha masiatari a tevhelaho a bugu iyi vha do wana mafhungo a ndeme a uri zwitshavha, muvhuso, madzangano a mvelaphanda, vhalambedzi na vha¥we vhothe vha nga shumisa hani u itela uri ifa lashu la mupo li vhulungee u itela mirafho i tevhelaho.
Vha nga vhala hafhu uri zwitshavha zwi nga kona hani u swikelela kha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa ditika ngazwo, hu si na u fhelisa zwishumiswa izwi. Vha nga kona u shumisa hani zwishumiswa nga ndila yavhudi, mvelele, vhurereli na u dimvumvusa-u fhungudza vhushai na u fhata vhutshilo havhudi. Hezwi ndi zwone zwine CBNRM ya amba nga hazwo.



















DZINGELETSHEDZO

5
Nga ha ngeletshedzo idzi
Community Based Natural Resource Management (CBNRM) i khou itea kha la Afrika Tshipembe. Zwitshavha zwapo, mihasho ya muvhuso wapo, ya vundu, na ya muvhuso wa lushaka, madzangano a si a muvhuso (NGOs) na minwe mirado ine ya kwamea kha mvelaphanda, vhalambedzi, na sekhitha dza phuraivete vha a kwamea, nga i¥we ndila, kha u thoma dzimbekanyamishumo dza
CBNRM. A si vhothe vhane vha si vhone zwauri vha khou ita CBNRM, nahone a si vhothe vhane vha pfesesa uri mushumo wavho kha CBNRM ndi ufhio.
Ndi ngazwo ho bveledzwa ngeletshedzo iyi. U itela uri vhathu vhothe vha kwameaho nga dzimbekanyamishumo dza CBNRM vha vhe na kupfesesele ku fanaho uri mbekanyamushumo ya CBNRM ndi mini, thodea dza thekhinikhala na dza matshimbidzele ndi dzifhio. Hu u itela uri nga kupfesesele uku, thaidzo dza CBNRM dzi nga vhewa nga ndila yavhudi, na uri hu vhe na mvelaphanda khulwane.
Ndivho dza ngeletshedzo

Ngeletshedzo dzo itelwa u:

Fha vhathu vhothe vha kwameaho kupfesesele kuthihi kwa CBNRM:

!	CBNRM ndi mini
!	Ndivho ya CBNRM
!	Khaedu khulwane dza CBNRM
!	Milayo mihulwane ya CBNRM
!	Zwithu zwihulwane zwine zwa tea u dzhielwa ntha musi hu tshi thomiwa CBNRM
! Mishumo na vhudifhinduleli ha vhathu vhothe vha no shela mulenzhe kha CBNRM.

DZINGELETSHEDZO

6
U khwinisa tshumisano vhukati ha vhothe vha kwameaho:
!	Zwitshavha zwapo na madzangano azwo
!	Muvhuso wapo, tshitiriki, vundu na wa lushaka
!	DziNGO na ma¥we madzangano a bvelaphanda
!	Vhatshimbidzi
!	Vhalambedzi
!	Sekhitha dza phuraivete.
U thusa vhathu u pfesesa mishumo na vhudifhinduleli ha mu¥we na mu¥we a kwameaho

Ndi zwifhio zwine ngeletshedzo dza toda u swikelela zwone
Nga kupfesesele kwo khwiniswaho kha mishumo ya vha kwameaho na matshimbidzele, zwitshavha na vha¥we vha kwameaho kha thandela ya CBNRM vha do kona u:
!	Thoma thandela dza CBNRM
!	U langula na u pima thandela dza CBNRM kha vhuimo vhu¥we na vhu¥we u itela u lavhelesa na u guda zwi tshi bva kha vhukhakhi
!	U lavhelesa na u pima kushumele kwa vha kwameaho
!	Tshumisano vhukati havho na u shumisana nga ndila yavhudi
!	U tevhedza 'milayo ya u difara' yo bveledzwaho
!	U engedzedza khonadzeo ya u bvela phanda kha thandela ya CBNRM.










DZINGELETSHEDZO



7
Ngeletshedzo idzi ndi dza nnyi?

Ngeletshedzo idzi dzo livhiswa kha u fha ngeletshedzo na thikhedzo kha muthu mu¥we na mu¥we ane a kwamea kha mbekanyamishumo dza CBNRM, hu tshi angaredzwa:
!	Zwitshavha
!	DziNGO
!	Vhaofisiri vha muvhuso wapo, tshitiriki, vundu na vha lushaka kha sekhitha idzi:
!	Vhulimi
!	Ndangulo ya ifa la Mvelele
!	Mvelephanda ya ikonomi
!	Pfunzo
!	Vhureakhovhe
!	Vhusimadaka
!	Mutakalo
!	Migodi
!	U tsireledza mupo
!	Vhuendelamashango
!	Ndangulo ya madi.
!	Vhalambedzi
!	Sekhitha dza phuraivete.


Ngeletshedzo idzi dzi do vha dza ndeme kha mu¥we na mu¥we ane a kwamea nga CBNRM, nga maanda avho vhane vha kwamea nga 'mavu'-zwitshavha, vhatshimbidzi, vhaofisiri (vhashumi), na vhaiti vha dzipholisi.





DZINGELETSHEDZO

8
Ngeletshedzo idzi dzi nga shumiswa hani
Vha nga shumisa ngeletshedzo idzi kha vhuimo vhu¥we na vhu¥we ha mbekanyamushumo ya CBNRM. Dzi do vha dza ndeme nga maanda kha vhuimo ha u thoma u pulana, fhedzi na musi vha tshi vho langula na u pima mbekanyamushumo. Ngeletshedzo idzi dzi do thusa kha u wana thaidzo musi dzi tshi bvelela, na u wana ndila ya u lulamisa dzithaidzo.
Kha ngeletshedzo i¥we na i¥we kha bugu iyi, kha vha divhudzise mbudziso iyi, "Izwi ro zwi kwama naa kha mbekanyamushumo yashu? Arali phindulo i "HAI", kha vha divhudzise arali vha tshi tea u zwi dzhenisa kha mbekanyamushumo yavho, na uri ndila ya khwine ya u zwi ita ndi ifhio.

Hu na zwipida zwa sumbe zwa dzingeletshedzo:
TSHIPIDA TSHA 1 ndi tsha u pfesesa CBNRM-Ndi mini, ndi nnyi a kwameaho, ndi zwifhio zwine mu¥we na mu¥we a tea u zwi ita, mbuelo ndi dzifhio. Ndivho ya tshipida itshi ndi ya u fha mu¥we na mu¥we kupfesesele ku fanaho kwa CBNRM.
TSHIPIDA TSHA 2 tshi fha milayo ya u bvelela ha CBNRM. Milayo iyi ndi yone khono ya u fhata mbekanyamushumo yavhudi ya CBNRM. Mulayo mu¥we na mu¥we u na sethe ya ngeletshedzo. Mu¥we na mu¥we a kwameaho kha mbekanyamushumo u tea u pfesesa milayo iyi.

TSHIPIDA TSHA 3 tshi fha dzi¥we dza dzikhaedu dza ndeme dzo livhanaho na mbekanyamushumo dza CBNRM.
TSHIPIDA TSHA 4 tshi na Ngeletshedzo dza u shuma dza fumi dza mu¥we na mu¥we. Mu¥we na mu¥we a kwameaho kha mbekanyamushumo ya CBNRM u do wana zwauri ngeletshedzo idzi ndi dza ndeme.
TSHIPIDA TSHA 5 tshi na Ngeletshedzo dza fumithihi dza u shuma kha zwitshavha. Ngeletshedzo idzi dzo livhiswa kha mirado ya tshitshavha zwine zwa kwamea kha mbekanyamushumo ya CBNRM. Dzi do dovha hafhu dza vha dza ndeme kha mu¥we na mu¥we. DZINGELETSHEDZO

TSHIPIDA TSHA 6	tshi fha Ngeletshedzo dza fumithihi kha vhashumi.

TSHIPIDA TSHA 7	tshi fha Ngeletsahedzo dza fumiraru dza u Shuma kha Vhaiti vha Dzipholisi.




Maitele a 'ndangulo ya u edzisela'
Ngeletshedzo iyi i themendela maitele a "ndangulo ya u edzisela". Hezwi zwi amba u vhea ndivho dzi re khagala na maga ane a tea u swikelelwa a musi hu tshi pulaniwa thandela. Ngauralo, u lavhelesa zwavhudi na u pima dzithandela kha vhuimo vhu¥we na vhu¥we, vha tshi khou sedza zwauri vha khou swikelela ndivho idzo. Arali vha sa ita ngauralo, vha ite dzitshanduko na dzindulamiso kha pulane yavho u itela u vhona zwauri vha kha ndila yone. Vha guda musi vha tshi khou bvela phanda, vha tshi khou khwinifhadza hune vha vhona zwi tshi todea.
Kha tshipida tsha u pulana kha vha ite zwauri vha vhe na ndivho dza thandela yavho-dzine vha toda u dzi swikelela. Vha tea u fhindula hei:
"Naa pulane yashu i angaredza tshi¥we na tshi¥we tshine tsha vha na ndeme kha thandela naa."
Kha vhuimo ha u thoma u shuma, musi vho no thoma nga ha thandela, kha vha sedzuluse mvelaphanda nga vhulenda. Arali vha wana zwauri hu na zwikhala zwi songo tevhedzwaho kha thandela, kana zwithu zwine vha nga zwi ita nga ndila yavhudi, vha tea u fhindula mbudziso heyi:
"Ri nga khwinisa hani thandela yashu u itela uri i kone u swikelela ndivho idzi."

Musi hu na thaidzo kha thandela, kha vha divhudzise mbudziso heyi:
"Ri nga ita mini u tandulula thaidzo iyi."
Nga iyi ndila, vha tshintsha thandela yavho musi vha tshi khou bvela phanda, vha tshi khou vhona uri i khou shuma nga ndila ye ya itelwa yone.


DZINGELETSHEDZO



TSHIPIDA TSHA 1
NAA CBNRM NDI MINI?

CBNRM ndi nga ha vhathu na vhupo honoho vhane vha vha kuvhangana uri vha tsireledze vhupo havho, madi, zwipuka na zwimela, u itela uri vha kone u shumisa zwishumiswa izwi zwa mupo kha u khwinisa vhutshilo havho na vhutshilo ha vhana vhavho na ha vhaduhulu. Ndi ndila ya u ita uri murado mu¥we na mu¥we wa tshitshavha a vhe na zwine a ita zwone kha u khwinisa vhuimo ha kutshilele kwa vhathu

Naa CBNRM ndi mini? 11







Vhathu vhane vha dzula vhothe kha vhupo vha thogomela zwithu zwa mupo zwine zwa wanala kha vhupo havho.-

kha zwa ikonomi, mvelele na vhurereli.
CBNRM ndi ndila ya uri zwitshavha zwi shume zwothe kha u tsireledza zwishumiswa zwavho zwa mupo, na u ita uri hu vhe na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha. CBNRM yo bvelaho phanda i nga bveledza mbuelo dzo fhambanaho. Sa tsumbo i nga:
! Ita uri vhathu vha swikelele zwishumiswa
! U khwinisa vhulimi na u bveledza zwiliwa
! U sika mishumo
! U fhata mabindu matuku
! U ita uri hu vhe na pfunzo na vhugudisi
! U fhata madzangano kha zwitshavha
! U khwinisa mutakalo kha tshitshavha
! U vhulunga na u alusa mvelele na vhurereli

miri, mavu na zwimela-
uri vha kone u vhuelwa nga zwithu izwo nga ndila ine vhana vhavho vha do diphina na u shumisa zwishumiswa izwo kha vhumatshelo havho.






DZINGELETSHEDZO

Naa CBNRM zwi amba mini?
U livhiswa kha tshitshavha: Vhathu vha vhupo honoho (tshitshavha) vha a tangana uri vha ite tsheo yavhudi ya u tsireledza mupo wavho na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo kha shango lavho. Mirado minzhi ya tshitshavha i nga shela mulenzhe na u kovhekana mbuelo. Vha tshi khou shumisa ndivho ya vhupo honoho, vha bveledza thandela dza u tsireledza vhupo, madi, zwimela na zwipuka. Vhothe vha pfana kha uri vha nga shumisa hani izwi zwithu nga ndila ine ya do bveledza mbuelo kha tshitshavha, zwino na matshelo. Tshithu tsha ndeme nga CBNRM ndi tsha uri i ita uri mirado ya tshitshavha i shele mulenzhe kha u ita tsheo dza ndeme. I dovha hafhu ya sumbedza uri tsheo dzi nga shumiswa hani na dzithandela na u ita uri hu vhe na tshumelo ya tshiphorofeshinala na ndila dza u tandulula hune dza todea hone.
Zwishumiswa zwa Mupo: .Zwishumiswa zwa mupo ndi shango, mavu, madi, muya, zwimela na zwipuka. Hezwi zwithu ndi lupfumo lwa mupo kha tshitshavha. Vhutshilo ha tshitshavha ho ditika nga u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi. Arali zwi songo vhulungwa zwavhudi mirafho i tevhelaho i do wana hu si na tshithu.
Ndangulo: Vhathu vha vhupo honoho vha shumisa dzangano lo livhiswaho kha tshitshavha line la vha hone (CBO) kana vha vhumba liswa uri vha vhumbe pulane dza u thivhela zwishumiswa zwa mupo wavho na u dzi shumisa zwavhudi. Dzangano li shumela uri li wane thikedzo nga tshitshavha-mahothi alo o vulelwa mu¥we na mu¥we ane a toda u shela mulenzhe. Tshitshavha tshi dzhiela ntha dzangano sa murado u re mulayoni line la vha imelela na line vha nga kona u shuma nalo.
Kha madzangano, tshitshavha tshi a pfana nga ndivho na milayo i fanaho ine mu¥we na mu¥we a tea u i tevhedza. Vha disa thuso i bvaho nnda, ho teaho, i bvaho kha muvhuso, madzangano a mvelaphanda u fana na dziNGO na vhalambedzi. Hune ha vha na dzithaidzo kha thandela, vha guda nga vhukhakhi havho, vha khwinisa nga ndila yo teaho u itela uri thandela i kone u bvela phanda. Vha fhata tshumisano na zwi¥we zwitshavha na muthu mu¥we na mu¥we. Vha alusa ndivho yavho na vhutsila ha u langula na u bveledza zwishumiswa na zwitshavha zwavho. DZINGELETSHEDZO

Tshaka dzo fhambanaho dza dzithandela dza CBNRM:

1. Dzithandela dzine dza ita uri zwitshavha zwa mahayani zwi wane ndila ya u tshila, sa tsumbo: dzithandela dza u ita uri hu vhe na ndila dza khwine dza vhulimi, kana dzithandela dza u fhata mabindu matuku uri vhathu vha si tou ditika fhedzi nga vhulimi kana vhusimadaka kana vhureakhovhe.

2. Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha kha u shumisa zwishumiswa zwavho zwa mupo zwavhudi, zwi ngaho sa u fhungudza kha kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo zwine zwa sa wanalee zwavhudi u fana na khovhe kana mitshelo, u itela uri zwithu izwi zwi si shumiswe nga ndila yo kalulaho.

3. Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha uri zwi vhuelwe nga zwishumiswa zwa mupo ngeno vha songo zwi shumisa, u fana na thandela dza vhuendelamashango (vhaendelamashango vha a badela u dalela madaka a henefho fhethu, sa tsumbo, ngauralo a hu na thodea ya uri hu remiwe miri hu u itela uri vhathu vha kone u tshila).

4. Dzithandela dzine dza dzhenisa tshitshavha kha tshumisano na Bodo dza Dziphaka kana ma¥we madzangano ane a kwamea kha u tsireledza mupo, hune tshitshavha tsha vha na mavu na pfanelo dza u shumisa mavu ayo, tsha kona u wana mbuelo nga u shumisana na madzangano aya. Tsumbo ya lushaka ulu lwa thandela ndi pfano ye Tshitshavha tsha Makuleke tsha i ita na Kruger National Park.

5.	Dzithandela dzine dza disa vhutsila kha tshitshavha uri tshi kone u langula zwishumiswa zwatsho nga ndila ya khwine.

6.	Dzithandela dzine dza ita uri hu vhe na u shumisa mavu na zwishumiswa zwine zwitshavha zwa nga zwi shumisa tshothe kha mvelele, vhurereli na kha ndivho ya u dimvumvusa, hu tshi angaredzwa na u kona u tshila. DZINGELETSHEDZO

14 Ndivho khulwane dza CBNRM ndi dzifhio?

CBNRM i na ndivho tharu khulwane:
1. U khwinisa vhutshilo na tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha henefho, na u thusa u fhungudza vhushai.
2. U shumisa zwavhudi na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo na ekhosisiteme.
3. U thusa zwitshavha zwa mahayani uri zwi diitele
tsheo nga ndila yavhudi ya u shumisa zwishumiswa
zwa mupo.


Ndi nnyi a Kwameaho nga CBNRM?
Mbekanyamishumo nnzhi dza CBNRM dzi kwama madzangano o fhambanaho na muthu mu¥we na vhathu vhane vha shumisana. Havha ndi vhone vhane vha shuma-vhathu vhane vha vha na mushumo na vhudifhinduleli kha mbekanyamushumo. Vha angaredza:
Zwitshavha- Havha ndi vhone vhashumi vha ndeme. Kanzhi tshitshavha tshi imelelwa nga dzangano line la vha hone nga tshifhinga tshenetsho- sa tsumbo, Community-Based Organisation (CBO) u fana na Development Trust kana dzangano line la zwi shumisa. Tshi¥we tshifhinga zwitshavha zwi vhumba madzangano maswa uri a langule mbekanyamushumo dzazwo dza CBNRM.
Vhatshimbidzi- Vhatshimbidzi ndi vhathu vhane vha thusa zwitshavha uri zwi vhumbe na u langula thandela na u shumisana na vhothe na tshitshavha u swika tshitshavha tshi si tsha toda thusa yavho. Kanzhi vhatshimbidzi ndi dziNGO, dzikhosalithente (vhathu vha re na zwikili zwa tshipentshela na ndivho), kana vhaofisiri vha muvhuso vhane mushumo wavho ndi 'u tshimbidza thandela dza zwitshavha', 'u bveledza tshitshavha', kana 'tshumelo ya lushaka'. Tshi¥we tshifhinga mihasho ya yunivesithi kana zwiimiswa zwa u ita thodisiso zwi nga vha vhatshimbidzi.


Vhushaka ha u shumisana na Sekhitha dza Phuraivete- Avha ndi vhoramabindu vha phuraivete. Vha anzela, sa tsumbo, u dzhenelela kha vhuendelamashango kana maitele a miri ya u ilafha. Vha disa bindu na ndivho ya thekhinikhala, na zwishumiswa zwa masheleni.
Muvhuso Wapo na Masipala wa Tshitiriki- Iyi ndi mirado ya muvhuso ine ya vha tsinisa na tshitshavha nahone i na vhudifhinduleli ha u tevhedza dzipholisi dza muvhuso dza zwishumiswa zwa mupo, kha mvelaphanda ya ikonomi ya henefho na kha u fhungudza vhushai mahayani.
Mihasho ya Vundu na ya Muvhuso wa Vhukati- Vhadzulapo vha anzela u kwama mihasho ya vundu kana ya vhukati uri i thuse tshitshavha kha u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM. Tshi¥we tshifhinga mihasho i tou ya kha zwitshavha zwa mahayani ya zwi thusa uri zwi thome mbekanyamushumo ya CBNRM. Vha dovha hafhu vha vhea milayo ya ndangulo i bvelaho phanda ya zwishumiswa zwa mupo.
Mazhendedzi a u Lambedza- Aya a anzela u vha madzangano a lifhasi ane a toda u thusa zwitshavha zwa mahayani uri zwi kone u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u bveledza mishumo.





















DZINGELETSHEDZO

Vhushaka ha u shumisana ndi mini?
Thandela nnzhi dza CBNRM dzi kwama vhushaka ha u shumisana. Vhushaka ha u shumisana ndi pfano vhukati ha madzangano o fhambanaho na muthu mu¥we na mu¥we uri vha shume vhothe kha thandela. Vhashumisana vha na ndivho dzi fanaho. Mishumo ya mushumisani mu¥we na mu¥we i andaniwa khayo phanda ha musi thandela i tshi thoma. Vhashumisani vhothe vha a pfana uri vha tevhedze milayo i fanaho nahone arali hu na thaidzo kha thandela, vhashumisani vha thandulula thaidzo idzo vhothe u itela uri thandela i bvelele.

Thandela dza CBNRM dzi nga angaredza vhushaka ha u shumisana vhukati ha:

! Zwitshavha zwa vhahura zwine zwa shumisa zwishumiswa zwa mupo zwithihi-madaka, madi, pfulo, hatsi ha u fulela, na zwi¥we.
! Mabindu a zwitshavha na sekitha ya phuraivete-nga maanda kha u alusa mabindu a vhuendelamashango.
! Mihasho yo fhambanaho ya muvhuso ine ya vha kha zwishumiswa zwo fhambanaho-sa tsumbo mavu na madi, kana madaka na zwishumiswa zwa madini.
! Zwitshavha, madzangano a mveledziso a ngaho sa dziNGO, na mihasho ya muvhuso- DziNGO dzi anzela u vha vhathu vhane vha shuma na zwitshavha vho imela mihasho ya muvhuso kana vhalambedzi.

! Zwitshavha, mabindu a sekitha dza phuraivete na mihasho ya muvhuso- hune zwitshavha zwa vha na pfanelo dza u shumisa zwishumiswa zwa mupo, muvhuso u na vhune ha zwishumiswa , vhothe vha dzhena kha tshumisano na mabindu a phuraivete hu u itela uri tshitshavha tshi vhuelwe na zwishumiswa zwa muvhuso.


DZINGELETSHEDZO

CBNRM i nga ita mini kha tshitshavha?
U thogomela zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme nga maanda tsha CBNRM- ngauri arali hu si na zwishumiswa zwa mupo, vhathu vha nga si kone u tshila. Hetshi tshi tou vha tshi¥we tsha zwipida zwine CBNRM ya ita zwone. CBNRM i nga kona hafhu u ita uri hu vhe na zwi¥we zwithu zwavhudi zwinzhi kha tshitshavha. Zwi¥we zwazwo khezwi:
Thandela dza u Vhulunga mupo- Zwitshavha zwi nga kona u hirisa tshipida tsha shango lavho tsha vhupo ha vhahura ho tsireledzeaho-u fana na vhugalaphuka. Tshitshavha tshi do wana mbuelo nga u ita hezwi. Hu do dovha hafhu ha vha na mishumo ine ya do bveledzwa kha u thusa u langula na u tsireledza vhupo (vhatsireledzi vha vhugalaphukha, vhalindi, na vha¥we).
Zwi¥we zwitshavha zwo no bvela phanda, zwo no thoma vhufuwaphukha havho na vhuendelamashango kha shango lazwo.
Thandela dza Vhusimadaka- Participatory Forest Management (PFM) ndi ndila ya u tsireledza daka ine ya ita uri vhathu vha vhupo honoho vha kone u langula uri daka li shumiswa hani. Vhathu vha vhupo honoho vha nga ita khumbelo ya thendelo ya u kana zwi¥we zwishumiswa zwa mupo (mishonga, midzi, makwati, matanda, na zwi¥we) zwi tshi bva dakani.
Thandela dza Vhulimi- Zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba koporasi. Kha koporasi, mirado i shuma yothe kha u lima na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo kha shango la tshitshavha. Thuso ya muvhuso i hone - sa tsumbo, vhugudisi vhu nga nekedzwa kha zwithu zwi ngaho sa u thivhela mukumbululo wa mavu, u khwinisa fhethu ha pfulo na u khwinisa zwifuwo.
Zwitshavha zwe zwa wina murahu shango lazwo nga kha mbilo ya mavu zwi anzela u toda thuso ya u shumisa mavu zwavhudi nahone nga ndila i no vhuedza. CBNRM i nga ndila yavhudi ya u thoma, tenda ha vha na vhugudisi havhudi nga ndila dzavhudi dza vhulimi na dzi¥we ndila dza u shumisa mavu na zwishumiswa. I nga thusa hafhu vhathu uri vha wane zwikili zwa u wana mimakete ya zwibveledzwa zwavho na tshumelo.
Thandela dza Vhuendelamashango- Zwitshavha zwapo zwi nga dzhenelela kha tshumisano kana kha lu¥we lushaka lwa tshumisano na vhatshimbidzi vha vhuendelamashango. Zwitshavha zwi nga hirisa tshipida tsha mavu avho kha khamphani ya phuraivete. Khampani i na vhudifhinduleli kha fhethu ha bindu na pfano, nahone tshitshavha tshi thogomela zwishumiswa zwa mupo na ndangulo ya fhethu. Hu na muholo na mishumo ya tshitshavha.
Thandela dza Madi- Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies, tshipida tsha Water Users Associations kana vha vhumba Catchment Management Forums. Hezwi zwi toda thuso i bvaho kha mihasho ya muvhuso i fanaho na Muhasho wa zwa Madi na Vhusimadaka (Department of Water Affairs and Forestry (DWAF)) na Mimasipala ya Tshitiriki.
U Bveledza Mabindu Matuku- CBNRM i nga thusa u thoma mabindu matuku na u vhea ndila ntswa dza u wana tshelede, dzo livhiswaho kha u shumisa zwishumiswa zwa mupo nga ndila yavhudi.
U Fhata Madzangano Henefho- Zwitshavha zwi nga wana ndivho na vhutsila ha u thoma na u tshimbidza madzangano azwo kha u pulana na u langula dzithandela. Nga kha madzangano aya vha nga ita zwauri vha vha vhe na ndangulo ya mvelaphanda kha tshitshavha tshavho.
U Khwinisa Mutakalo- Dzimbekanyamishumo dza CBNRM dzi nga vha na mushumo une dza ita wone kha u khwinisa mutakalo wothe wa tshitshavha. Ndila dza vhulimi ha khwine na ndangulo ya zwipuka na vhureakhovhe zwi nga bveledza zwiliwa zwinzhi zwa mutakalo wavhudi. Mabindu matuku ane a khou tshimbidzwa zwavhudi a nga engedzedza muholo kha mita na u i thusa uri i kone u kondelela mbadelo dzi re ntha dza madwadze a fanaho na HIV/AIDS. Ndangulo yavhudi ya madaka i nga thusa u nekedza miri ya mishonga ine ya do fhelisa madwadze, thanda dza u ita dzikhofini na khuni dzine dza shumiswa dzimpfuni kha tshivhalo tshi re ntha tsha mpfu dzi vhangwaho nga AIDS. Madzangano ane a thoma mbekanyamishumo dza CBNRM a nga thusa uri hu vhe na thuso ya zwa mutakalo ine ya wanala kha muvhuso na vha¥we vhashumisani. CBNRM i nga si fhelise vhulwadze, fhedzi i nga khwinisa vhutshilo ha tshitshavha na u thusa uri tshi kone u kondelela zwine zwa nga bveledzwa nga vhulwadze.
19
U ita uri hu vhe na Khonadzeo ya Pfunzo na Vhugudisi - Vhaaluwa vha kwameaho kha mbekanyamishumo dza CBNRM tshifhinga tshinzhi vha toda vhugudisi uri vha khwinise zwikili zwa u vhala, u ¥wala na dzinomboro. Tshikoloni, CBNRM i nga dzheniswa kha khoso dza zwa vhutsila ha kutshilele, metse, bailodzhi na saintsi. Vhagudiswa vhane vha kha di vha tshikoloni vha nga ita mushumo muhulwane kha mbekanyamishumo dza CBNRM nga u kuvhanganya mafhungo na u thusa u lavhelesa dzithandela u vhona arali vha tshi khou swikelela ndivho. Zwikolo zwa mahayani na vhadededzi vha a shumisana zwavhudi kha CBNRM-vha nga ita uri vha kone u vha na mitangano na dziwekishopo, dzifounu na dzifekisi, zwine zwa ita zwauri vha vhuelwe kha u vhala, u ¥wala na vhutsila ha dzimbalo.
Uri vhasadzi na Vhathu vha shayaho vha vhe na vhupfiwa- Maipfi a vhasadzi, vhaswa, vhashai vha vhashai, na vhathu vho kundelwaho a vha pfiwi kha zwitshavha. CBNRM i ita uri mirado iyi yo "fhumulaho" ya tshitshavha vha kone u pfiwa. Hezwi zwi itwa ngauri CBNRM i ramba vhathu vhothe kha tshitshavha uri vha shele mulenzhe. Na uri thandela dza CBNRM dzi anzela u livhiswa kha mirado i shaesaho nahone ine ya si dzhielwe ntha kha tshitshavha-avho vhane vha vha na thodea nnzhisa.
U shumisana na muvhuso wapo
Mimasipala yothe i na Integrated Development Plans (dziIDP)-pulane dza u bveledza vhupo ha henefho. DziIDP idzi dzi livhiswa kha:
! U fhungudza vhushai
! U thoma fhethu hune ha do bveledza ikonomi ya tshifhinga tshilapfu na u khwinisa kutshilele
! U tsireledza zwishumiswa zwa mupo.
Idzi ndi ndivho dzi fanaho na dza CBNRM. Nga u shumisana na Khoro dzapo na dza tshitiriki, mbekanyamishumo dza CBNRM ndi tshipida tsha IDP yapo na u vhuelwa u bva kha thuso ine muvhuso wapo, wa vundu na wa lushaka ya nga fha yone.




CBNRM u mona na lifhasi
CBNRM a i khou bvelela fhedzi kha la Afrika Tshipembe. Musi hu na u bvelela zwavhudi kha thandela dza CBNRM kha la Afrika Tshipembe, dzi fanaho na pfano ya tshitshavha tsha Makuleke na Kruger National Park, kha mashango a vhahura, hu tshi angaredzwa zwipida zwa lifhasi, zwitshavha zwi dovha hafhu zwa thusana uri zwi vhulunge zwishumiswa zwa mupo nga ndila yavhudi, hu tshi khou itelwa uri mu¥we na mu¥we a vhuelwe. Ndivho i fanaho hu¥we na hu¥we a si ya u fhungudza vhushai fhedzi-naho zwi zwa ndeme. Dzithandela u mona na lifhasi dzi dovha dza kwamea nga zwa vhurereli ha vhathu na zwithu zwa ndeme kha mvelele na kutshilele, hu na vhutshilo havhudi. Vhathu vha khou wana zwauri CBNRM i nga shuma nahone i nga bveledza mbuelo dza vhukuma.
Muvhuso washu wo saina pfano dza ndeme ya lifhasi nga ha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai. Vha nga wana pfano idzi kha International Agreements, na kha Milayo na Dzipholisi dza Afrika Tshipembe nga ha u tsireledzwa ha zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai kha CD ya ngeletshedzo idzi kana vha nga zwi wana kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango.



















DZINGELETSHEDZO

M Milayo ya sumbe ya ndeme 21
TSHIPIDA TSHA 2
MILAYO YA SUMBE YA NDEME NA NGELETSHEDZO


Kha khethekanyo iyi, ri do sedza milayo ya sumbe ya ndeme yo teaho kha u bveledza mbekanyamushumo ya CBNRM. Kha mulayo mu¥we na mu¥we hu na sethe ya ngeletshedzo dza u thusa u itela uri mulayo u wo fhatelwa kha mbekanyamushumo yavho:
Mulayo wa 1 Ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila dzi a tevhedzwa, u fhungudza khonadzeao ya u tshinyadzwa ha mupo na ikonomi.
Mulayo wa 2 Vhubvo ha zwishumiswa zwa mupo hu a vhulungwa na u khwiniswa u itela uri zwishumiswa zwa mupo zwi nga bvela phanda na u fha vhutshilo vhathu zwa zwino na matshelo.
Mulayo wa 3 Madzangano apo, hu tshi angaredzwa na muvhuso wapo na madzangano a tshitshavha, a a shumisana zwavhudi kha u langula zwishumiswa zwa henefho hu u itela uri vhathu vha henefho na mupo zwi vhuelwe.

Mulayo wa 4	Vhathu vha wana mbuelo-ikonomi, matshilele, mvelele na vhurereli-zwi tshi bva kha u langula zwishumiswa zwa mupo zwavhudi.
Mulayo wa 5 Hu na pholisi dzavhudi na milayo nahone zwi khou shumiswa, hune zwa konadzea, nga madzangano a vhadzulapo a vhukuma na vhaimeleli.
Mulayo wa 6 Thuso i bvaho nnda i a wanala ya u tshimbidza thandela dza henefho. Ndivho ya vhathu vha henefho na tshenzhemo zwi a thonifhiwa.
Mulayo wa 7 Hu na u pfesesana havhudi kha vharangaphanda vha vhupo nahone vharangaphanda vha tikedza tshothe thandela.
NGELETSHEDZO DZA MULAYO WA 1
Ndila dzo fhambaho dza u kona u tshila dzi a tevhedzwa, u fhungudza khonadzeo ya u tshinyadzwa ha mupo na ikonomi
1. U sia tshikhala tsha ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila. Vhunzhi ha midi ya mahayani i shumisa ndila dzo fhamabanaho dza u kona u tshila. Hezwi zwi vha tsireledza kha khombo-arali vha tutshelwa nga tshishumiswa tshithihi tsha u wana muholo, vha nga ditika nga zwi¥we zwishumiswa. Vhathu a vho ngo tea u ditika fhedzi nga thandela dza lushaka lwa CBNRM uri vha kone u tshila.
2. Kha vha elelwe zwauri a si muthu mu¥we na mu¥we ane a vhona zwishumiswa zwa mupo nga ndila i fanaho. Kha vha¥we vhathu, zwishumiswa zwa mupo zwi amba tshelede na muholo. Vha¥we vhathu vha vhona zwishumiswa zwa mupo zwi mvelele na divhazwakale. A si muthu mu¥we na mu¥we ane a do shumisa ndila ya u tsireledza mupo kha zwishumiswa zwa mupo. Vhathu vho fhambanaho vha na zwithu zwo fhambanaho zwine vha zwi dzhiela ntha.

3. U tutuwedza vhathu vhane vha vha na vhutsila ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe, kha vha shumise tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na zwikili. Madzangano a kha vhupo ane a kwamea kha CBNRM a tea u imelela zwigwada zwothe kha tshitshavha.


DZINGELETSHEDZO

Vhathu vha bvelaphanda u ita zwauri vha kone u tshila nga ndila dzo fhambanaho. Sa tsumbo, vha lima zwiliwa, vha fuwa zwifuwo, vha rengisa makumba, vha vhada zwivhadwa, vha hira vhashumi, vha kuvhanganya mishonga, vha hada hatsi ha u fulela, na zwiliwa zwi bvaho lwanzheni, na u nekedza tshumelo ya vhuendelmashango. Vhathu a vha ditiki fhedzi nga thandela CBNRM uri vha kone u tshila.

Milayo ya sumbe ya nde 23

4. Ndivho ya sialala na mvelele dzo fhambanaho ndi zwa ndeme. Zwitshavha zwashu zwi na vhathu vha bvaho kha mvelele dzo fhambanaho, vhe vha ita zwithu nga ndila dzo fhambanaho. Mvelele i¥we na i¥we i na ndivho ya ndeme na vhutsila vhune ya nga nekedza hone. Phambano dzi kha zwivhuya, hu si zwi si zwavhudi-vha nga engedzedza u itela uri thandela i bvele phanda.




Vha songo...

! Dzhia thandela dzine dza do fhungudza tshivhalo tsha ndila dzine dza vha hone kha vhathu dza u kona u tshila.
! Dzhiela fhasi mvelele dzo fhambanaho kha tshitshavha. Vha nga humbula zwauri izwi zwi do ita uri ndangulo i leluwe, ngeno zwi tshi livhisa kha uri hu vhe na vhuleme vhunzhi.


















DZINGELETSHEDZO

24

NGELETSHEDZO DZA MULAYO WA 2
Vhubvo ha zwishumiswa zwa mupo hu a vhulungwa na u khwiniswa u itela uri zwishumiswa zwa mupo zwi bvele phanda na u fha vhutshilo vhathu zwa zwino na matshelo


1. Kha vha ite zwauri zwishumiswa zwa mupo zwi shumiswe kha u wana tshelede kana dzi¥we mbuelo. Kha vha ite uri vhathu vha pfesese ndeme ya kheshe kha zwishumiswa na zwine dzi¥we mbuelo dzine dza nga wanala kha u shumiswa zwavhudi ha zwishumiswa.

2. Kha vha tsirelede zwishumiswa zwa mupo. Zwa vhuya zwa fhela a hu tsha do vha na CBNRM. Kha vha vhee milayo ya uri ndi nnyi ane a do kana zwishumiswa, ngafhi nahone ndi lini hune vha nga ita ngauralo na uri ndi zwishumiswa zwingana zwine vha nga zwi dzhia. Kha vha vhee mulifho kha avho vhane vha pfuka milayo, na ndila ya vhudifari dzine mu¥we na mu¥we a nga tikedza.

3. Kha vha bveledze ndangulo i pfalaho ya zwishumiswa. Kha vha thome pulane i re khagala ya u tsireledza na u shumisa zwishumiswa zwa mupo. I tea u vha pulane i pfalaho ine ya nga shuma, u si mutevhe wa zwithu zwine zwa khou sokou humbulelwa. Kha vha shumise ndivho na kupfesesele kwa vhathu vha henefho kha zwishumiswa, hu tshi angaredzwa na ndivho na tshenzhemo ya vhashumisani sa dziNGO na vhaofisi vha muvhuso.
Ndangulo yavhudi zwi amba zwauri hu na zwishumiswa zwa mupo zwinzhi zwavhudi. Hu na zwimela zwinzhi zwine zwa mela kha matombo, fhethu hune ha vha na hatsi, zwimela na zwimela zwa ndeme zwine zwa mela madakani, hu na zwipuka zwa daka zwinzhi.
Milayo ya sumbe ya ndeme

4. Kha vha vhone zwauri zwishumiswa zwa mupo a zwi khou shumiseswa. Tshifhinga tshothe hu tea u vha na u sedza zwavhudi uri zwishumiswa zwa mupo zwi kha tshiimo tshavhudi nahone a zwi khou shumiseswa. Hezwi zwi vhidzwa u pfi ndi u langula. Vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa, hu tshi angaredzwa na vha¥we kha tshitshavha vha tea u dzhenelela kha u ita tsheo ya uri ndangulo iyo vha do i itisa hani, na ndangulo yone ine. Vha songo lavhelela uri vhathu vha do tevhedza milayo arali vha songo shela mulenzhe kha u i ita. Pulane ya mbekanyamushumo yavho i tea u angaredza sisiteme ya ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo u vhona zwauri zwo tsireledzwa zwavhudi.

5. Kha vha tevhedze ndila ya ndangulo ya u edzisela. Kha vha vhee ndivho, vha langule vhuimo ha zwishumiswa zwa mupo na u ita tsheo nga ha nyito arali hu na tswayo dza u sumbedza thaidzo.

6. Kha vha vhulunge tshipida tsho teaho tsha mbuelo i¥we na i¥we i bvaho kha thandela kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo vha vhulunge vhubvo ha zwishumiswa.

7. Kha vha gudise vhathu u langula zwishumiswa zwa mupo. Kha vha gudise vhagudisi vho teaho, uri vha kone u vha na vhudifhinduleli kha u langula zwishumiswa zwa mupo.
Vha songo...
! Humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri vhathu vha langule na u shumisa zwavhudi zwishumiswa zwavho-vha tea u zwi shumela. Hezwi ndi zwone zwine mbekanyamushumo ya CBNRM ya vha zwone!
! Fhulufhela zwauri CBNRM zwi amba u sa tevhedza mulayo. Milayo i tea u vhewa na tevhedzwa. Hu tea u vha na mulifho kha vhathu vhane vha si tevhedze milayo.
! Lindela uri tshi¥we na tshi¥we tshi vhe tshavhudi vha saathu u thoma u ita tshithu-izwo a zwi nga do itea. Hu anzela u vha na dzikhombo kha thandela i¥we na i¥we-kha vha edzise u fhungudza khombo nga u pulana na ndangulo yavhudi.

26

NGELETSHEDZO DZA MULAYO WA 3
Madzangano apo, hu tshi angaredzwa muvhuso wapo na madzangano apo, a shuma zwavhudi kha u langula zwishumiswa zwa mupo u itela uri vhathu vhapo vha vhuelwe na mupo


1. U fhata madzangano a vhupo uho. Mbekanyamushumo i tea u langulwa nga tshiimiswa tsha kha vhupo kana dzangano, line la vha na vhudifhinduleli kha ndangulo na u dzhia tsheo. Li nga vha dzangano line la vha hone kana vha thoma dzangano liswa arali hu si na lo teaho, line la khou shuma zwavhudi

2. Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we u a divha zwine vha tea u ita zwone kha dzangano, na vhudifhinduleli havho. Kha vha fare mitangano tshifhinga tshothe u itela uri mu¥we na mu¥we a divhe zwauri u do ita mini kha thandela, nahone u khou ita zwe vha pfana u ita zwone. Kha vha ¥wale mulayotewa, une wa sumbedza mishumo na vhudifhinduleli ha mirado ya dzangano.

3. Vhaimeleli vha tea u imelela zwigwada kha tshitshavha. Vhaimeleli vha tea u kwamana na u vhiga murahu kha zwigwada zwine vha khou imelela zwone. Tshifhinga

DZINGELETSHEDZO


Ndangulo yapo ya dzangano i shuma zwavhudi na u dzhiela vhudifhinduleli hayo ntha. Li shumisana na mirado ya tshitshavha na vhashumisani vha u itela zwauri mbekanyamushumo ya CBNRM i dise mbuelo kha vhathu na u tsireledza zwishumiswa zwa mupo

Milayo ya sumbe ya ndeme	27

tshi tea u vhetshelwa thungo tsha u kwamana uho na u vhiga murahu. U imelela tshigwada zwi amba zwauri vha vha vho imela tshigwada, hu si vhone vhane.
4. Kha vha vhone zwauri hu na murangaphanda na tshigwada tshine tsha khou shuma kha mushumo mu¥we na mu¥we muhulwane kana sia la vhudifhinduleli.
Vharangaphanda vha tea u vha vhafhenyi-vhathu vhane vha vha na nungo, mafulufulu, tshifhinga na zwikili zwa u isa mbekanyamushumo phanda. Kha vha wane na u tikedza vhafhenyi vhaswa na u thogomela vhane vha hone. Vhathu vhane vha dzhia mushumo wa vhurangaphanda vha tea u vha na tshifhinga tsha u shuma mishumo yavho zwavhudi.

5. Kha vha sedzese nga maanda vhathu vha shayaho kha tshitshavha. Kha vha edzise u swikelela thodea na u tsiereledzea ha tshifhinga tshilapfu ha vhathu vha shayaho-hu na avho vhane vha shaya vhukuma. Kha vha vhee milayo i re khagala u itela uri mu¥we na mu¥we a kone u shela mulenzhe. Kha vha ite zwauri maipfi a vhashai na vhane vha si kone u di ambela, nga maanda vhasadzi na vhaswa, a a pfiwa.

6. Kha vha diimisele u fha maanda manzhi na ndangulo kha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa. Musi vho no wana vhugudisi na vhutsila zwo teaho, vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo vha tea u vha vhone vhane vha tshimbidza mbekanyamushumo, u ya nga u kona havho.

7. Kha vha vhee vhuimo hu re khagala kha pfanelo dza mavu na zwishumiswa. Kha pulane ya ndagulo yavho na mulayotewa, kha vha sumbedze zwavhudi zwine vhathu vha tea u ita zwone phanda ha musi vha tshi wana pfanelo dza u shumisa mavu na zwishumiswa. Kha vha wane thuso ya mulayoni ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u ita vhuimo hovhu, arali zwo tea.

8. Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na mavu.
28
Vha tea u ita zwauri vhathu vha vhe na tshifhinga na u shuma nga maanda kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Vha nga si ite izwi nga nnda ha musi vha tshi divha zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu khavho na kha mita yavho.

9. Kha vha ite zwauri vhathu vha divhe zwine muvhuso wa khou ita zwone kha CBNRM. Muvhuso-wapo, tshitiriki, vundu na lushaka-vhothe vha na dzipholisi na dzimbekanyamishumo dzine dza kwama CBNRM. Vhathu vha tea u divha nga ha dzimbekanyamishumo na uri vha kwama hani mbekanyamushumo yavho ya vhupo uho. Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo muhulwane wa CBNRM kha shango, Afrika, na kha lifhasi lothe.

10. Kha vha vhone uri ndi mushumo-de une vharangaphanda vha siala vha nga ita wone.	Tshitshavha tshi tea u ita tsheo ya uri vharangaphanda vha siala vha khou vha na vhaimeleli kha dzangano la CBNRM.

11.	Kha vha vhe na pfanelo dza vhupo dzi re khagala na vhudifhinduleli. Kha vha ite tsheo nga ndila yavhudi, ya dimokirasi nahone i re mulayoni, uri ndi nnyi a re na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na fhethu, na uri pfanelo idzo ndi dzifhio.

12.	Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo, hune zwa konadzea. Kha vha edzise u pfesesa phambano kha zwine vhathu vha tenda zwone na u wana ndivho kha vhathu vha kwameaho. Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo, ndivho ya sialala hune ya do thusa kha u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo. Kha vha dadzise kha ndivho iyi na tshenzheno kha madzangano ane a tikedza u fana na dziNGO na vha¥we vhashumisani vhane vha vha na vhutsila ha ndeme na vhukoni.

13. Kha vha divhe zwauri u fhata madzangano ndi maitele ane a ongolowa. U fhata dzangano li bvelaho phanda zwi nga dzhia mi¥waha minzhi. Kha tshifhinga tshino dzangano li toda thikhedzo i bvelaho phanda. CBNRM i anzela u kwama tshanduko khulwane kha politiki na mvelele-hezwi zwi dzhia tshifhinga.

DZINGELETSHEDZO

Milayo ya sumbe ya ndeme 29

14. Khoro yapo i tea u ranga phanda nyito dza CBNRM na u thoma tshigwada tsha vhashumi tsha CBNRM uri tshi shume na madzangano a kha vhupo kha dzimbekanyamishumo ya CBNRM. Muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme une wa vha u pulana na u thoma dzithandela dza CBNRM. Dzisekitha dzo fhambanaho kha tshitshavha dzi tea u vha na vhaimeleli kha tshigwada itshi tsha vhashumi-sa tsumbo: vhabadeli vha rennde, madzangano a vhashumi, madzangano a vhafumakadzi, vhaswa, zwigwada zwa vhurereli, mabindu matuku, vharengisi, vhathu vha vhutsila, vhathu vha si na mishumo.

15. U thoma thuso ya lushaka ya CBNRM ya u thusa. Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a lushaka ane a shuma nga milayo ya mupo na pholisi, hu tshi angaredzwa na u nekedzwa ha thuso ya thekhinikhala kha tshitafu tsha vundu na tshine tsha shuma nnda.

16. U dzhenisa dzikhoso dza vhugudisi dza CBNRM	kha dzimbekanyamishumo dza muhasho na dza vhugudisi ha muvhuso wapo.




Vha songo...

! Dzhiela fhasi vhukoni ha ndangulo ya madzangano
a vhupo honoho.
! Dzhiela fhasi ndeme ya vhurangaphanda hapo na vhaimeleli vhapo-heyi ndi mbekanyamushumo yapo, yo rangwaho phanda nga vhathu.
! Dzhiela fhasi thodea khulwane ya thikhedzo i bvelaho phanda ya u tikedza madzangano a aluwaho. Vha kha mushumo uyo lwa tshifhinga tshilapfu!
DZINGELETSHEDZO

30
NGELETSHEDZO DZA MULAYO WA 4
Vhathu vha wana mbuelo dza vhukuma-ikonomi, mvelele na vhurereli-zwi tshi bva kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwavhudi


1. Kha vha vhee zwavhudi, maga ane a swikelea. Kha vha humbele thuso i bvaho kha vhathu vhane vha khou shela mulenzhe. Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we u a divha zwine a nga tangana nazwo kha mbekayamushumo. U fhulufhedzisa zwithu zwihulu zwine muthu a nga si kone u zwi ita zwi do ita uri hu vhe na dzithaidzo nga murahu. Kha vha zwi divhe zwauri thuso i bvaho nnda i yothe i nga si ite zwauri hu vhe na dzithandela dza CNBRM dzine dza bvela phanda kana u bvela phanda ha dzithandela idzo. Kha vha humbele thuso i bvaho kha zwitshavha, naho i ya luswayo fhedzi.

2. Kha vha dzhie zwithu nga ndila yone nga ha mbuelo dza mbekanyamushumo. Arali vha tshi khou ya u thoma mabindu matuku o ditikaho nga zwishumiswa zwa mupo, kha vha vhone zwauri mabindu a do kona u bvela phanda. Arali zwi tshi konadzea kha vha wane thuso i bvaho nnda uri i ite ngudo ya u todisisa-hezwi zwi do vha vhudza uri bindu li do bvela phanda kana la feila.

3. Kha vha pulanele tshaka dzo fhambanaho dza dzimbuelo. Vhathu vha do lavhelela u vhona mvelelo dza thandela nga u tavhanya, ngauralo vha tea u vhona zwauri hu do vha na

Vhathu vha a badelwa kha mishumo ye vha ita kha u thogomela zwishumiswa zwavho zwa mupo. Vha tevhedza tshivhalo tsha zwifuwo fhethu ha pfulo, vha wana mutengo wavhudi wa zwibveledzwa zwavho, na u ita tshelede nnzhi nga u isa mishumo yavho kha vhu¥we vhupo. Vhalindi vha kha tshitshavha vha thivhela vhathu vha nnda kha u dzhia zwimela kana zwipuka nga ndila i siho mulayoni.


Milayo ya sumbe ya ndeme 31
mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi. Kha vha fare nyambedzano na vhalambedzi nga ha 'mutengo wa u thoma' kha tshiimo tsha u thoma tsha thandela. Fhedzi mu¥we na mu¥we u tea u divha zwauri zwi nga itea zwauri vha si vhone mbuelo dzothe mathomion. Dzi¥we dza mbuelo dzine dza dzhia tshifhinga tshilapfu dzi do vha hone nga murahu ha mushumo muhulwane nga mu¥we na mu¥we a kwameaho.

4. Kha vha vhone zwauri hu na mbuelo dza vhukuma kha vhathu. Hu do vha na thodea ya uri vhathu vha badele kha u tsireledza na u langula zwishumiswa zwavho zwa mupo-u shumiswa ha mavu avho, tshifhinga, nungo, dzitshanduko nga ndila ine vha ita zwithu ngayo. Vha tea u divha zwauri mbuelo dza CBNRM dzi do ita zwauri mishumo yavho i vhe na mbuelo.

5. Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwa thandela.
Vhathu vha tea u kona u rengisa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela ya CBNRM. Arali hu si na makete wa zwibveledzwa, thandela i do feila. U vhambadza ndi tshipida tsha ndeme kha u pulana bindu. Thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala na tshumisano zwi nga vha zwa ndeme kha u kona u swikelela mimakete.

6. U fhata vhutsila ha bindu. Vhutsila ha bindu (ndangulo, masheleni) ndi zwa ndeme kha u bvela phanda ha mvelaphanda yavho. Kha vha vhone zwauri vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ho teaho musi vha tshi thoma mbekanyamushumo yavho (kha vha shumise thuso ya nnda arali zwo tea) na u pulana u nekedza vhugudisi ha zwikili zwa mabindu kha vhathu vha henefho sa tshipida tsha mbekanyamushumo yavho. Hezwi zwi do vha ndila ya u vhulunga yavhudi kha vhumatshelo.
7. Mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo dzothe kha tshitshavha. CBNRM i nga si vhee zwiliwa kha phulethi nga u tavhanya, kana u fha muthu mu¥we na mu¥we mushumo. Fhedzi ndi tshipida tsha ndeme tsha u fhata tshitshavha tshi na vhumatshelo havhudi, ho ditikaho nga u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi. Nga nnda ha izwo hu nga vha na tshitshavha tshe tsha shumisa zwishumiswa zwatsho tshine tsha si tsha vha na zwine tsha nga fha mirafho i daho.
32

8. Vhathu vhane vha shuma nga maanda, kana vhane vha dinekedzela nga maanda, vha do lavhelela u wana zwinzhi u fhira vha¥we. Ngauralo, mbuelo dza mbekanyamushumo dzi tea u phadaladzwa kha vhathu vhanzhi, nga maanda vhashai vha vhashai. Vha nga si kone u shela mulenzhe nga tshelede nnzhi, fhedzi thodea dzavho dzi nthesa.
9. Kha vha vhone zwauri a hu tou vha na mbuelo ya tshelede fhedzi. Vhathu vha do tutuwedzwa arali vha tshi khou vhona dzi¥we mbuelo dza lu¥we lushaka dzine dza khou bvelela kha tshitshavha. Hedzi dzi angaredza: tsireledzo ya mulayo kha mishushedzo i bvaho nnda ine ya nga bvelela kha mavu na zwishumiswa zwa mupo; thekhinikhala, masheleni na thuso ya pholotiki kha u fhata madzangano apo; pfunzo na vhugudisi kha vhutsila zwa u langula mavu na zwishumizwa; u tshimbidza tshumelo; u swikelela kha zwikolodo na ma¥we masheleni. Mbuelo dza mvelelo na dza vhurereli ndi dza ndeme nga maanda. Muhumbulo wa u swikelela zwi¥we zwithu nga u shumisana, muhumbulo wa ndeme ya muthu une wa diswa nga u diimisela na u didina kha u khwathisa tshitshavha kha zwithu zwine zwa vha na ndeme khatsho na mvelele na ndivho-zwothe hezwi zwi fhata tshitshavha nga maanda, kana u fhirisa, mbuelo dza tshelede na ndaka.
Vha songo...
!	Thoma thandela dzine dza dzhenisa tshelede nga nnda ha musi vha tshi divha uri vha do rengisa ngafhi zwibveledzwa zwavho.
!	Fhulufhedzisa mbuelo dzine vha sa do dzi kona. Kha vha ite uri zwitshavha zwi ditike nga tshelede ya vhalambedzi kana ya muvhuso. Dzithandela dzi tea u dibadelala nga u tavhanya.
!	Humbula u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM nga nnda ha musi mihasho ya muvhuso i tshi do shumisana navho nga u vha tikedza tshothe kha milayo ya CBNRM.
! Humbula uri vhathu vha do vha na maitele a fanaho kha zwishumiswa zwa mupo zwine vhatsireledzi vha mupo vha vha nao.
! Thoma thandela musi vha saathu u vhea ndivho dza tshifhinga tshilapfu dza thandela.


Milayo ya sumbe ya ndeme 33

NGELETSHEDZO DZA MULAYO WA 5
Hu na dzipholisi dza ndeme na milayo nahone i khou shumiswa, hune zwa konadzea, nga madzangano a re mulayoni a vhathu na madzangano

1.	Kha vha dzhenise tshitshavha Milayo na
kha u ita tsheo ya dzipholisi.
Dzipholisi ndi dza ndeme kha dzangano
li¥we na li¥we. Dzi sumbedza zwavhudi	dzipholisi zwi tea
zwine dzangano la do ita zwone, na uri zwithu izwo zwi do itiwa hani. Zwitshavha zwi tea u dzhenelela musi hu tshi thomiwa kha u bveledza dzipholisi dza dzangano na mbekanyamushumo.

2. U tshintsha dzipholisi musi vha tshi
khou toda u ita ngauralo. Musi dzangano li tshi khou aluwa nahone vha tshi khou thoma na thandela, vha do wana zwauri dzi¥we dzipholisi a dzi tsha shuma. Vha nga toda u tshintsha pholisi uri i ite zwine vha funa.

3. Li¥walo la pholisi li tea u pfesesea hu si na vhuleme. Kha vha ite uri dzipholisi dzi leluwe uri dzi kone u pfeseswa nga vhathu vhothe. Kha vha dzi pindulele kha dzi¥we nyambo arali vha tshi khou toda. Kha vha vhone uri mirado ya tshitshavha vha nga kona u wana dzipholisi musi vha tshi dzi toda.

u tevhedzwa.
Vhathu vha
tendelana kha pfanelo dzavho na vhudifhinduleli.
Tshitshavha tshi ita tsheo dza kushumiselwe kwa zwishumiswa. Tshivhalo tsha u kana tshi vhewa nga tshitshavha tsho wana ngeletshedzo i bvaho kha Vhadivhi



NGELETSHEDZO

34
4. Kha vha livhanyise dzipholisi dzapo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu. Hu na milayo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzine dza kwama CBNRM. Vha nga dzi shumisa kha u bveledza dzipholisi dzapo na milayo, fhedzi vha tea u ita tshanduko dzine dza elana na thodea dzavho. Musi mbekanyamushumo yavho i tshi khou aluwa, hu tutuwedzwa muvhuso uri u ite milayo miswa na dzipholisi, kana vha ite dzitshanduko kha ine ya vha hone, vha tshi khou ditika nga tshenzhemo yavho ya vhukuma ya CBNRM.

5. Kha vha tanganye dzipholisi dzapo na IDP ya henefho. Zwitiriki zwothe na mimasipala ya henefho zwi na maitele a u pulana - dziIDP. DziIDP dzi na ndivho dzi fanaho na dza dzimbekanyamishumo dza CBNRM. Nga ntha ha zwenezwo, vha tea u shumisana na mimasipala yapo kana tshitiriki. Kha vha ite zwauri dzipholisi dzavho na milayo i elene na dzipholisi na dzipulane. Nga u shumisana vha nga kona u swikelela zwithu zwinzhi.

6. Muvhuso wapo ndi wone khiyi. Ngauri muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme wa u bveledza CBNRM, muvhuso u na mushumo wa u vhona zwauri muvhuso wapo u a kona u tikedza madzangano apo kha dzimbekanyamishumo dzao dza CBNRM. Vhaofisiri vha kha vhuimo ha kha vhupo vha tea u gudiswa uri vha fhe thuso kha nzudzanyo dza thandela nga madzangano a tshitshavha.

7. Mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri milayo, dzipholisi, na pfano dzapo dzi a tendelwa. Mushumo wa vhaofisiri u tea u lavheleswa u itela uri vha kone u fha thikhedzo yo teaho kha dzimbekanyamishumo dzapo.

8.Dzipholisi dzi tea u vha na mano. Dzifaini na dzi¥we dzimbadelo dzi tea u vha dzo khwathaho musi milayo yo pfukiwa. Kha vha tendele vhaofisiri vhane vha vha navho uri vha ite tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo. Vhuimo vhu¥we na vhu¥we a vhu fani na hu¥we.

9. Kha vha fhe dzangano la tshitshavha maanda a u langa musi lo no dilugisela. Maanda a u langula na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo a tea u newa dzangano la kha vhupo honoho arali lo no dlugisela zwavhudi. Hezwi zwi amba: hu na ndangulo nthihi ya nangiwaho; dzangano lapo lo thomiwa nga ndila ya Trust i re mulayoni, Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani; dzangano li na vhukoni ho teaho ha u langula; pulane ya ndangulo yo pfaniwaho nga vhashumisani vhothe vha re hone; hu na sisiteme yavhudi ya u langula. Zwitshavha zwi nga toda thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala u thoma dzangano line la shuma zwavhudi.

10. Kha vha vhetshele thungo tshelede ya vhugudisi ha CBRM, uri vha dzule vha tshi khou alusa vhutsila kha vhathu vha kha vhupo ha u langula zwishumiswa zwavho. Vha¥we vhashumisani, hu tshi angaredzwa na ndangulo ya masipala, vha nga toda vhugudisi ha vhutsila uri vha kone u ita mushumo wavho kha CBNRM. Kha vha todisise ndambedzo dzothe dzine dza vha hone (dziSETA, zwikimu zwa vhugudisi na zwi¥we).

11. Kha vha vhone zwauri mihasho ya muvhuso i khou shumisana yothe. Muhasho mu¥we na mu¥we u tea u ita tsheo uri mushumo wayo ndi ufhio kha CBNRM na u shela mulenzhe. Vha tea u vhumba dziposwo dza tshipentshelaa dza CBNRM kha vhuimo ha lushaka, vundu, tshitiriki, na u nekedza vhugudisi ho teaho na u tshelede ya hone. Zwigwada zwine zwa wanala kha muhasho zwa CBNRM zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha lushaka na vundu u khwinisa tshumisano na u shumisana vhukati ha mihasho.

12. Kha vha tutuwedze tshumisano ya CBNRM kha ndangulo ya sinia na vhuimo ha polotiki kha muvhuso na kha sekitha ya phuraivete. Vha¥we vhaofisiri vha nga si tikedze mbonelaphanda na ndivho dza pholisi ya CBNRM. Hune ha vha na u hana CBNRM, ndangulo ya sinia i tea u dzhenelela. Thikhedzo i bvaho ntha ndi ya ndeme.


13. Kha vha wane mafhungo o teaho phanda ha musi vha tshi saina pfano ya fomala. Phanda ha musi maanda a tshi fhiwa dzangano la tshitshavha uri li lange mavu na zwishumiswa, zwi tea u vha khagala uri mbekanyamushumo ya dzangano ndi yavhudi. Hezwi zwi amba zwauri dzangano li tea u vha lo khwatha nga maanda uri li kone u ita mushumo walo, mbekanyamushumo i tea u vha ine ya nga bveledza tshelede, nahone zwishumiswa zwi do tsireledzwa na u shumiswa zwavhudi.

14. Dzipholisi dzi tea u vhona zwauri tshitshavha tshi do vhuelwa nga maanda nga mbekanyamushumo yadzo. Muvhuso u tea u vhona zwauri mbekanyamushumo yo dzinginywaho nga dzangano la tshitshavha ndi yone ndila ya vhudisa ya u bveledza lupfumo nga u shumisa zwishumiswa zwa mupo.

15. Kha vha fhe ngeletshedzo kha feme ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo. I¥we ya ndila ine zwitshavha zwa nga bveledza tshelede ngayo ndi ya u renndisa zwishumiswa zwa mupo na ndivho ya mabindu a phuraivete. Muvhuso u tea u shumisana na zwivhumbeo zwine zwa vha hone zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya mabindu a tshitshavha.
Vha songo...
! Lavhelela uri madzangano a tshitshavha a do tevhedza maga othe a u pulana matshimbidzele a bindu na ndangulo ya thandela. Tsha khwine, kha vha vhone zwauri hu na ndangulo yo khwathaho ya ndangulo nahone vha tendele tshanduko, mvelaphanda.
! Lavhelela uri mbekanyamishumo dzothe dzi do shuma nga ndila i fanaho-ngeletshedzo dzi tea u vha na tshikhala tsha u tendela uri hu vhe na u fana, milayo i fanaho, na thekhinolodzhi i fanaho.
! Vhona thandela nthihi sa ine ya sa fane na dzi¥we. Tsha khwine, thandela i¥we na i¥we ya CBNRM kha i vhe tshipida tsha mbekanyashumo i bvelaho phanda ya CBNRM kha vhuimo ha tshitiriki, vundu na lushaka.

Milayo ya sumbe ya n

NGELETSHEDZO DZA MULAYO WA 6
Thuso i bvaho nnda i nekedzwa kha u tshimbidza dzithandela dzapo. Ndivho ya vhadzulapo na tshenzhemo zwi a thonifhiwa

1.	Kha vha vhone uri hu vha na u	Tshitshavha
Bvela phanda ha ndangulo.	tshi shumisana
Vhunzhi ha mbekanyamishumo dzi toda

Vhatshimbidzi vha re na vhutsila uri vha kone u shumisana na tshitshavha, kha vhuimo ha u thomiwa ha mbekanyamushumo na lwa tshifhinga tshilapfu. Hezwi zwi nga nekedzwa nga mushumisani a ngaho sa NGO, mukhosalithenthe kana muhasho wa muvhuso. Vhatshimbidzi vha tea u dzhiela nzhele mvelele dza vhadzulapo na u sumbedza u thonifha ndivho yapo na tshenzhemo.

2. Kha vha bveledze mbonelaphanda ya vhupo ya matshelo. Mutshimbidzi u shumisana na dzangano la tshitshavha kha u bveledza mbonelaphanda i fanaho ya zwine tshitshavha tsha khou toda u swikelela zwone. Vha a tendelana uri vha nga swikelela hani kha mbonelaphanda iyo-ndi matshimbidzele afhio ane a tea u tevhedzwa.

3. Kha vha vhone zwauri hu na tshifhinga tsha u bveledza u fhulufhelana vhukati ha vhothe vha kwameaho.

4. Vhathu vhane vha sa kone u vhala na u ¥wala vha tea u shela mulenzhe. Mutshimbidzi u tea u vha na vhutsila ha u angaredza vhathu vhothe,

na dziNGO dza
henefho kana dzangano la mvelaphanda line la pfesesa tshitshavha na u vha na tshenzhemo ya u langula zwishumiswa zwa mupo kha vhupo. Vhatshimbidzi vha kovhekana ndivho na vhutsila. Vha tutuwedza tshitshavha uri tshi thuse nga tshenzhemo na u pfesesa.






38

zwi ngaho sa Participatory Learning and
Action, na Participatory Rural
Appraisal.

5. Kha vha shumise zwithu zwi vhonalaho. Mimepe, dzividio, zwinepe na nyendo ndi zwa ndeme kha mu¥we na mu¥we, hu si kha vhathu vha songo funzeaho fhedzi.

6. Kha vha dzhiele nzhele nga maanda phambano ya nyambo na mvelele. Mu¥we na mu¥we u tea u di pfa o vhofholowa kha u bvisa mihumbulo yawe nga luambo lwawe, nahone fhethu hunzhi hu do todea u pindulela.

7. A hu na muthu kana tshigwada tshine tsha do dipfa tshi si na ndeme u fana na tshi¥we. Kha vha dzhiele nzhele uri vhathu vha songo dipfa vhe vha nthesa kana vhe vha fhasisa. Mutshimbidzi a re na vhutsila u do ita uri mu¥we na mu¥we a pfe o tanganedzwa nahone e na ndeme.

8. Vhatshimbidzi vha tea u fhata ndila ya tshumisano vhukati ha zwigwada na muthu mu¥we na mu¥we. Vhatshimbidzi vha fhira vhagudisi. Vha nga thusa hafhu zwigwada zwo fhambanaho uri zwi pfesese na u shumisana.

9. Kha vha fhe vhadzulapo tshifhinga tsha u vha vhatshimbidzi. Mutshimbidzi u tea u fhirisela vhutsila ha u tshimbidza kha vhadzulapo.
DZINGELETSHEDZO


Mishumo ya
Vhatshimbidzi ndi ya ndeme nahone vha tea u dzula vhe kha thandela lwa tshifhinga tshilapfu.
Naho zwo ralo, hu tea u vha na tshifhinga tshine mutshimbidzi a litsha musi tshitshavha tshi tshi vho kona u langula mishumo yatsho hu si na thuso i bvaho kha mutshimbidzi wa nnda-heyi ndi ndivho ya magumo.


Milayo ya sumbe ya ndeme	39

Sa tsumbo, vhadzulapo vha tea u kona u dzudzanya na u tshimbidza mitangano ya dzikomiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi.

10. Kha vha kovhekane tshenzhemo na vhatshimbidzi vhane vha shuma kha ma¥we masia. Vhashumi vha tea u kovhekana tshenzhemo kha mbekanyamishumo dza CBNRM kha ma¥we masia-vhunzhi ha dzithaidzo dzine vha tangana nadzo dzi a fana kha dzimbekanyamishumo dzothe.

11. Kha vha diimisele u dzula vha tshi khou shela mulenzhe lwa tshifhinga tshilapfu-fhedzi vha divhe uri ndi lini hune vha tea u litsha. Mutshimbidzi u tea u dzula e kha mbekanyamushumo lwa tshifhinga tshilapfu. Ndi zwa ndeme u vha na mutshimbidzi wavhudi musi mbuelo dzi tshi thoma u kovhekanywa-musi thaidzo dzi tshi vho thoma u bvelela. Mutshimbidzi u do tshintsha u ya nga tshifhinga, musi vhadzulapo vha tshi vho wana vhutsila, u difhulufhela na tshenzhemo ya u langula mbekanyamushumo nga vhone vhane. Kha vha vhee milayo i pfalaho ya u fhela ha u tshimbidza-ndivho ndi ya u nekedza tshitshavha hu si u tshimbidza u swika magumoni a tshifhinga.
Vha songo...
! Ita uri vhathu vha lavhelele zwithu zwi sa konadzei. Musi vhathu vha tshi pfa zwauri vha tea u gudiswa, vha anzela u humbula zwauri vha do wana mushumo. Kha vha vhone zwauri vhathu vha pfesese zwine vha nga zwi lavhelela kha mbekanyamushumo.
! Humbula zwauri tshitshavha tshi humbula u fana na u ita zwithu nga ndila i fanaho. Zwitshavha zwo fhambana, zwi tenda kha zwithu zwo fhambanaho na dzithodea. Zwitshavha zwi a shanduka tshifhinga tshothe.
! Imisa vhatshimbidzi musi vha tshi tou thoma u vhona dzimvelelo. Kha vha litshe vhatshimbidzi vha shume lwa tshifhinga tshilapfu, fhedzi hu songo vha tshifhinga tshilapfusa.
! Fhelisa maanda a vharangaphanda vha vhupo nga u vhona mutshimbidzi a na maanda manzhi. Tsha khwine, nga u tshimbidza zwavhudi na u fhirisela phanda vhutsila havho.
Hu na u pfesesa nga maanda vhurangaphanda ha vhupo nahone vhurangaphanda ha vhupo vhu tikedza tshothe dzithandela dza CBNRM


1. Kha vha dzhiele nzhele vhathu vho funzeaho vha kale na vhaswa. Musi maanda na ndangulo zwo no nekedzwa tshigwada tsha vhathu vhaswa-u fana na vhakhantselara vha vhupo kana vhaofisiri vha dziCBO kha mbekanyamushumo ya CBNRM-hu anzela u vha na khombo ya uri vhurangaphanda vhuswa ho funzeaho vhu do bvelela. Vhu nga shumisa maanda aya maswa kha u divhuedza. Vhuimo na ndivho dza vhurangaphanda ha siala zwi tea u pfeseswa zwavhudi phanda ha musi vhu tshi shumisaniwa naho.
2. Kha vha shumise mulayotewa u thivhela u lwela ndangulo. Kha vha vhone zwauri pfanelo na mishumo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ndangulo zwo buliwa zwavhudi kha mulayotewa.
3. Kha vha wane vharangaphanda vho fhambanaho kha mishumo yo fhambanaho. Hezwi zwi phadaladza mishumo ya vhurangaphanda na u edana ha maanda.
4. Kha vha vhone zwauri vhaimeleli vha tshitshavha vha mulayoni nahone a vho ngo tou divhea. Mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo u tea u lwela zwauri vhaimeleli vha kwamane na zwigwada zwine vha khou zwi imelela.
DZINGELETSHEDZO

Vhathu vha re kha tshitshavha vhane vha pfiwa nga maanda, vharangaphanda vha sialala na vharangaphanda vha tshitshavha sa tsumbo, vho diimisela u vhona zwauri muthu mu¥we na mu¥we u a vhuelwa nga ndila i edanaho.












5. Kha vha vhone zwauri zwigwada zwothe zwi na vhaimeleli. Madzangano a vhupo a tea u imelela zwigwada zwothe zwo fhambanaho zwa vhadzulapo.

Milayo ya sumbe ya ndems 41
Vharangaphanda vha vhupo
vha tea u shuma
nga nungo dzothe
u vhona zwauri

6. Kha vha tandulule mafhungo a u fana ha zwithu. Kha vha vhone zwauri mu¥we na mu¥we u a divha phambano dza zwine a toda na thodea dza tshitshavha. Ndivho dza tshigwada tshithihi a dzo ngo tea u vha dza ndeme u fhira dza tshi¥we.

7. Kha vha fhe vhadzulapo pfanelo dzo khwathaho dzi re mulayoni kha zwishumiswa uri vha kone u shumisa mulayo kha u tsireledza zwishumiswa kha vhabvannda.

8. Kha vha vhone zwauri hu khou tevhelwa matshimbidzele avhudi a bindu. Vhoramabindu vhane vha si fhulufhedzee ndi tshiguru tshihulwane kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo kha tshitshavha. Vhathu avha vha anzela u vha na maanda, vha anzela u dzhiela fhasi milayo ya vhupo na ndangulo, nahone vha nga ita uri hu vhe na u tshinyadza mbekanyamushumo dza tshitshavha. Matshimbidzele o teaho a mabindu u fana na matshimbidzele a thenda, a tea u shumiswa tshifhinga tshothe u itela zwauri zwithu zwothe zwi vhe ngonani na u vha mulayoni.

Vho dalesaho kha matshimbidzele.
Tshitshavha tshi tea u divha uri vhathu vha re na maanda ndi vhafhio.




















42
9.	Kha vha pfesese vharangaphanda vha vhupo vha vha shumise zwavhudi. Uri vha pfesese uri ndi nnyi a re na maanda kha tshitshavha, na dzipolotiki dza tshitshavha, kha vha gude divhazwakale ya tshitshavha. Nga iyi ndila vha nga kona u shumisa zwavhudi vharangaphanda vha vhupo.


Vha songo...

! Humbula uri zwitshavha a zwi na vhutshivha kana zwo farana u fhira zwi¥we.
! Humbulela uri hu na murangaphanda muthihi fhedzi wa tshigwada- vhurangaphanda vhu bvelela nga ndila dzo fhambanaho-kha vha edzise u pfesesa uri izwi zwi bvelela hani kha tshigwada nga ndila yo tandavhuwaho.
! Dzhia sia kha nndwa dza u lwela vhuimo. Politiki dza vhupo dzi nga tshintsha tshifhinga tshi¥we na tshi¥we nahone vhane vha ima naho namusi vha nga vha maswina avho matshelo.
! Hwalea nga mafulofulo a tshitshavha a u sumbedza u farana-hezwi zwi do tshintsha musi tshifhinga tshi tsha ya. Kha vha dzhie tshifhinga tshilapfu tsha u sedzulusa mbekanyamushumo.















DZINGELETSHEDZO

Dzikhaedu.............. 43
TSHIPIDA TSHA 3
DZIKHAEDU



Dzithandela dza CBNRM dzi anzela u angaredza dzikhaedu dzo fhambanaho. Dzinwe dzadzo dzo dowelea kha dzimbekanyamishumo dza CBNRM. Phanda ha musi vha tshi thoma thandela yavho, kha vha humbule nga ha khaedu dzine vha nga tangana nadzo.

! Thandela i¥we na i¥we ya CBNRM yo fhambana na dzi¥we. Ngauri vho no shuma kha thandela ya CBNRM a zwi ambi zwauri vha do ita zwi fanaho hafhu. Kha vha diimisele u guda u bva kha tshenzhemo na u ita dzitshanduko musi dzi tshi todea.

! Ngeletshedzo kha bugu iyi ndi dza u eletshedza fhedzi. Ngauri thandela i¥we na i¥we yo fhambana na i¥we, vha tea u diimisela u tevhedza ngeletshedzo dzine dza elana na thandela yavho. Vha diimisele u ita liedza na u ita dzitshanduko ho teaho. Fhedzi kha vha talutshedze zwavhudi uri ndi ngani vha tshi khou ita zwine vha khou zwi ita. Vha songo khakhisa vhathu.

! Kha vha lavhelele uri hu do vha na dzikhudano. Maitele a u shela mulenzhe na CBNRM tshi¥we tshifhinga a nga disa dzitshanduko, ngauralo vha songo mangala musi khudano dzi tshi itea. Fhedzi kha vha edzise u humbulela thaidzo dzine dza nga itea nga u vha na ndangulo yavhudi na u edzisa u thivhela. Vha songo vhilalela musi dzikhudano dzi tshi vha hone. Hezwi zwi a tea. Zwimangadzo na zwithu zwi songo lavhelelwaho ndi tshipida tsha mutambo.
! Kha vha dzhiele nzhele vhushaka ha vhane vha vha na maanda kha vhupo. CBNRM ndi nga ha u fara vhathu vhothe nga ndila i edanaho. Vha¥we vhathu vhane vha vha na maanda vha nga si zwi fune hezwi. Zwi nga thoma khudano. Tshi¥we tshifhinga a zwi koni u thivhelea fhedzi kha vha edzise u sa zwi thivhela.


44
! Zwi tou vha khagala zwauri hu do vha na dzithaidzo na zwithu zwi si zwavhudi tshi¥we tshifhinga kha thandela. Tshi¥we tshifhinga khaedu ndi ya u ita uri mu¥we na mu¥we a diimisele na u shuma uri hu tandululwe thaidzo.
! Kha vha dzhiele nzhele 'maanda a u kokodzela thungo'. Musi hu na zwine zwa sa khou tshimbila zwavhudi kha thandela, maanda othe kha thandela a nga livhiswa kha thaidzo. Hezwi zwi nga amba zwauri zwipida zwo bvelelaho kha thandela zwi a langiwa. Kha vha edzise u vhona zwauri zwipida zwo bvelelaho zwi bvele phanda musi vha tshi khou tandula thaidzo.
!	Vhathu nga tsiko vha na 'maitele a u omelela kha tshikale' nahone vha anzela u sa funa mihumbulo miswa kana ndila ntswa dza u ita zwithu. Vha songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe, naho i songo tanganedzwa na khathihi. Kha vha dzhenise hezwi kha pulane yavho-kha vha vhe na pulane ya u shuma na vhathu vhane vha hana tshanduko.
!	Kha vha diimisele u sasaladzwa, naho hu u sasaladzwa hu si havhudi. Vhathu kha thandela dza CBNRM vha anzela u wana mihumbulo i si yavhudi na u sasaladzwa, nga maanda nga vhathu vhane vha si vhe ngomu kha thandela. U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha vhavha. Vha nga fhedza tshifhinga tshinzhi na nungo vha tshi khou edzisa u tandulala u sasaladzwa uho. Kha vha tanganedze zwauri hezwi zwi do itea, nahone vha songo tendela u sasaladzwa hu tshi thivhela mishumo yavhudi ye vhone na vha¥we vha i ita. Ndi zwone, tshi¥we tshifhinga u sasaladzwa hu nga vha havhudi!!! Ngauralo kha vha diimisele u guda khaho, kha vha diimisele u thetshelesa, u guda, kha vha diimisele u tenda zwauri vho khakha.



DZINGELETSHEDZO


Ngeletshedzo kha vhothe	45
TSHIPIDA TSHA 4
NGELETSHEDZO DZA FUMI DZA U SHUMA DZA MU¤WE NA MU¤WE





Ngeletshedzo idzi dza fumi dzi na mushumo kha mu¥we na mu¥we ane a kwamea nga thandela ya CBNRM-mirado ya tshitshavha, vhaofisiri vha muvhuso wapo, vhatshimbidzi vha NGO, vhaiti vha dzipholisi dza muvhuso. Hezwi ndi zwi¥we zwa zwithu zwa ndeme kha u bveledza thandela ya CBNRM:

1.	Ndivho yavho kha i vhe ya u kovhekana mishumo. CBNRM yo livhiswa kha u shumisa vhathu vhanzhi kha tshitshavha uri vha thogomele zwishumiswa. Kha vha elelwe zwauri CBNRM ndi ya tshitshavha, hu si muthu muthihi kana komiti. Hezwi zwi amba zwauri u tshintshana ha tshitshavha kha u dzhia tsheo. Zwi dovha hafhu zwa amba u fha maanda na vhudifhinduleli vhathu vhane vha khou shuma kha mbekanyamushumo. U fha vhathu mishumo na vhudifhinduleli zwi nga amba zwauri zwithu a zwi khou tshimbila nga ngona tshifhinga tshothe-nga maanda arali vha si na vhutsila kana zwikili. Ngauralo vhugudisi ndi ha ndeme na u tutuwedza ndi ha ndeme.

U langula thandela ya tshitshavha, hune ha vha na vhathu vhanzhi, tshi¥we tshifhinga zwi a tanganya thoho kha vhathu vho dowelaho u langula. Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u langula vhathu. Kha vha elelwe, uri u shela mulenzhe kha thandela ndi zwine muthu a tou funa-a hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa uri a shele mulenzhe arali a sa funi. Kha vha tutuwedze u shela mulenzhe-vha songo kombetshedza.

2.	Kha vha lavhelese na u pima tshifhinga tshothe. Vha tea u divha tshifhinga tshothe arali thandela yavho ya CBNRM i tshi khou shuma zwavhudi. U ita izwi thandela yavho i tea u vha na ndivho dzi re khagala-pulane ine ya bula zwavhudi zwine vha khou toda u swikelela zwone na uri vha khou toda u zwi swikelela hani. I tea u vha na sisiteme ya u sedza tshifhinga tshothe uri vha kha ndila yone. Arali hu na dzithaidzo kha thandela, vha tea u divha nga hadzo nga u tavhanya, uri vha kone u dzhia maga a u dzi tandulula. U lavhelesa na u pima ndi dzone ndila dza u sedza mvelaphanda dza thandela na u wana thaidzo. Hezwi ndi zwikili zwine vhathu vha re kha thandela vha tea u zwi divha. Zwi do vha zwa ndeme kha u ita zwauri vhashumisani navho vha NGO vha thuse nga hezwi.

3.	Kha vha dzule vha tshi khou divhadza vhathu, kha vha thetshelese zwine vha khou amba zwone. Tshifhinga tshothe vha tea u dzula vha tshi khou vhudza vhathu nga ha thandela, na u thetshelesa mihumbulo yavho. Hu na ndila nnzhi dza u ita ngauralo-kha mitangano ya tshifhinga tshothe, nga mivhigo, dziwekishopo, nga ma¥walo na dziphositara, na kha nyambedzano dza vhukonani musi vha tangana mavhengeleni. Tshithu tsha ndeme ndi u divhadza mu¥we na mu¥we na u tendela vhathu uri vha tahise mihumbulo yavho.

4.	Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u ita zwithu.
U langula thandela ya tshitshavha a zwi fani na u langula khamphani khulwane ine ya wanala doroboni khulwane, kana muhasho muhulwane wa muvhuso. Zwithu zwi nga itea nga ndila yo fhambanaho hafha! Tshitshavha ndi tshone vhane vha thandela nahone ndi vhone vhane vha ita tsheo nnzhi. Kha vha diimisele zwithu zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine vha nga vha na ndangulo thukhu khazwo. Vha tea u vha na zwikili zwo fhambanaho zwa u tutuwedza tshitshavha uri tshi shume tshothe, ngauralo kha vha diimisele u guda, na u edzisa maitele maswa.





DZINGELETSHEDZO


Ngeletshedzo kha vhothe	47

5.	Kha vha shume nga ndila ya tshiphurofeshinala na u diimisela tshifhinga tshothe.
Thandela dza tshitshavha dzi tea u ita zwithu nga ndila ntswa kana nga ndila dzo fhambanaho. Fhedzi hu tea u vha na thodea ya u difara zwavhudi na u diimisela. Hezwi zwi angaredza zwithu zwi ngaho sa milayo na u i tevhedza, u tendelana kha ndila dza vhudifari dzine dza amba zwauri vhathu vha tea u difara hani kha mitangano, vha tea u ita hani mishumo yavho na zwine zwa do itea arali vha sa dzi tevhedza. Vhathu vha tea u tevhedza zwe vha amba uri vha do zwi ita. Zwi amba na u tshimbidza mitangano zwavhudi, u vhea dzirekhodo na u nekedza mivhigo musi i tshi todea.

6.	Vha songo tendela vhathu vha tshi shumisa thandela kha u divhuedza. U disa vhathu vho fhambanaho fhethu huthihi uri vha livhe kha ndivho nthihi a zwo ngo leluwa! Vhathu vha nga difara nga ndila ya tseda, nga maanda musi tshelede na dzi¥we mbuelo dzo lavhelelwaho (u dzhenela dziwekishopo, u enda na zwi¥we) zwi tshi kwamea. Kha vha edzise u ita zwauri muthu mu¥we na mu¥we kana zwigwada zwi songo shumisa thandela kha u divhuedza-thandela iyi ndi ya u vhuedza tshitshavha.

7.	Kha vha kondelele, fhedzi kha vha ite zwauri hu vhe na u diimisela na maanda. U ita uri tshitshavha tshi shume tshothe nga maitele a ongolowaho. Vhalambedzi na mazhendedzi a muvhuso vha tea u pfesesa zwauri u thoma dzangano la tshitshavha na u ita zwauri thandela i thome u shuma ndi maitele a ongolowaho nahone ane a konda. Zwi nga dzhia mi¥waha minzhi. Mu¥we na mu¥we u tea u diimisela na u fha thikhedzo hune ya todea hone. Vha songo litsha musi zwi tshi vho konda. Vha songo tendelela vhudifari vhu si havhudi vhune ha nga lengisa thandela kana ha ita zwauri hu vhe na u lenga hu songo teaho. Vha nga toda uri vhathu vha difare nga ndila yavhudi arali hu uri vhone vha khou vha tsumbo.

DZINGELETSHEDZO

48

8.	Kha vha thonifhe zwine vhadzulapo vha tenda khazwo na mvelele. Kha vha thonifhe divhazwakale ya vhathu, vhurereli na mvelele dzo fhambanaho na ndila dza kutshilele. Vhadzulapo vha na ndila dzavho dza u ita zwithu naho ndila idzo dzi dza ndeme u fana na dzi¥we. Kha vha didine uri vha pfesese ndila dza vhadzulapo. Kha vha sumbedze u thonifha vharangaphanda vha henefho. Arali vha tshi khou tea u ita tshanduko, kha vha vhone zwauri vha tuwa na vhathu-vha songo lingedza u kombetshedza mihumbulo yavho.

9.	Kha vha fhate u fhulufhedzea vhukati ha vhathu nahone kha vha shumese uri vha vhu vhulunge.

10.	Kha vha fhate vharangaphanda na vhomakone vhapo vha CBNRM. Kha vha phadaladze vhudifhinduleli vha ite uri hu vhe na tshikhala tsha vharangaphanda vhaswa uri vha di vhonadze.

























Ngeletshedzo kha tshitshavha	49
TSHIPIDA TSHA 5
NGELETSHEDZO DZA U SHUMA DZA FUMITHIHI DZA ZWITSHAVHA





Zwitshavha ndi zwigwada zwa vhathu vhane vha tshila kha vhupo vhuthihi nahone vhane vha shumisa mavu na zwishumiswa uri vha kone u tshila. Havha ndi vhathu vhane vha thoma dzangano la CBNRM na u thoma thandela ya CBNRM uri vha tsireledze zwishumiswa na u khwinisa vhutshilo ha vhathu. Ngeletshedzo idzi ndi dzavho.

1.	Kha vha tsireledze zwishumiswa zwa mupo. Arali hu si na mavu, madi, miri, zwimela na phukha, a hu na CBNRM. Uri vha kone u tsireledza zwishumiswa izwi vha tea u vha na pulane ine mu¥we na mu¥we a tendelana nayo. Pulane i tea u angaredza ndila dza u khwinisa vhutshilo ha vhathu.

2.	Kha vha shumisane na vhathu vhanzhi. Zwigwada zwothe zwine zwa vha na dzangalelo kha tshitshavha zwi tea u dzheniswa kha thandela ya CBNRM-nga maanda vhathu avho vhane tshi¥we tshifhinga vha sa dzhielwe ntha, u fana na vhafumakadzi, vhaswa, na vhathu vhane vha shaya nga maanda. Vha thogomele tshigwada tshine tsha vha na maanda kana muthu mu¥we na mu¥we uri a sa do dzhia thandela a tshi khou itela u divhuedza.










50

3.	Kha vha shumise vhaimeleli vha dzangano lo khwathwaho nahone vha vhukuma uri vha imelele vhadzulapo. Tshitshavha tshi tea u thoma dzangano la u langula thandela ya CBNRM. Arali ho no di vha na dzangano lo khwathaho line la nga ita izwi-u fana na Development Trust-vha nga shumisa lone. Arali li siho, vha tea u thoma dzangano liswa la CBNRM. Dzangano li toda vhathu vha bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho kha tshitshavha. Vhathu kha dzangano vha tea u fhulufhedzea, nahone vha vhe vhathu vhane vha shuma nga maanda. Vha tea u ranga phanda thandela vha tshi khou ita uri tshitshavha tshothe tshi vhuelwe. Hune zwa konadzea, kha vha dzhenise na Vhakhantshelara vha muvhuso wapo na vhaofisisri kha thandela-mishumo yavho ndi ya ndeme.

4.	Kha vha bvele khagala nga ha zwine thandela ya do ita zwone kha tshitshavha. Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we a tende malugana na zwine thandela ya do ita zwone. Kha vha vhee ndivho dzi re khagala na dzine dza swikelea na u tanganedzea. Kha vha vhone zwauri ndivho dzi a konadzea-vha songo edzisa u ita zwithu zwine zwa sa konadzee. Kha vha vhone zwauri vhashumisani navho vhothe vhane vha bva nnda- u fana na muvhuso, dziNGO na vhashumisani vha mabindu- vha a pfesesa ndivho dzavho.

5.	Kha vha dzhiele nzhele mbuelo dzo fhambanaho. Dzi¥we mbuelo dzi do da nga u tavhanya. Dzi¥we dzi nga dzhia mi¥waha minzhi u dzi swikelela. Vhunzhi ha vhathu vha do takalela dzine dza tavhanya, dza tshifhinga tshipfufhi-nga maanda mbuelo dza tshelede. Fhedzi ndi zwa ndeme u talutshedza zwavhudi kha mu¥we mu¥we uri mbuelo dza tshifhinga tshilapfu ndi dzifhio. Hedzi dzi angaredza:

!	fhethu ha khwine ha u dzula hone-mavu, madi, zwimela na phukha zwi do tsireledzwa hu tshi itelwa vhone na mirafho i daho
!	Pfunzo na zwikili kha mirado ya tshitshavha
!	Tshumisano yavhudi kha tshitshavha, na kha vhashumisani vha nnda
!	ndila dza khwine dza u shumisa mavu
!	ndila nnzhi dza u wana tshelede



Ngeletshedzo kha zwitshavha	51

!	thikhedzo nnzhi i bvaho nnda-hu tshi angaredzwa na muvhuso, vhalambedzi na dziNGO
!	u wana vhune na pfanelo dza mavu na zwishumiswa
!	tsireledzo ya mavu kha u shushedzwa hu bvaho nnda
!	u swikelela dzilounu
!	u khwathisa mvelele na ndeme dza vhurereli na mvelele.
U wana mbuelo dzothe hedzi a zwi nga leluwi-zwi amba uri hu tea u vha na u shumesa nga maanda nga dzangano na nga tshitshavha.

6.	CBNRM i nga si tandulule thaidzo dzothe kha tshitshavha. CBNRM i nga bveledza mbuelo nnzhi kha tshitshavha, fhedzi i nga si tandulula thaidzo dzothe. Sa tsumbo i nga si fhe mu¥we na mu¥we mushumo. Mu¥we na mu¥we u tea u pfesesa hezwi zwavhudi-ngauralo vha nga pfa vhutungu nga maanda. CBNRM i tou vha i¥we ya ndila dzine dza thusa u tandulula dzithaidzo idzi. Vhathu vha tea u bvela phanda na mishumo yavho. Nga murahu ha tshifhinga, thandela dza CBNRM dzi do bveledza mishumo miswa.

7.	Vha¥we vhathu vha do shela mulenzhe u fhira vha¥we-vha tea u badelwa zwavhudi. Mi¥we mirado ya tshitshavha i do shuma nga maanda u fhira vha¥we kha thandela nahone vha tea u badelwa zwavhudi. Ngauri CBNRM i do disa tshanduko kha ndila ine vhathu vha ita zwithu, vhathu vha nga fhelelwa nga mi¥we miholo yavho. Sa tsumbo, vhathu vha nga si kone u rea khovhe nnzhi lwanzheni, kana khuni nnzhi dzi bvaho dakani. Vhathu avha vha tea u wana ndambedzo-khamusi nga u wana mushumo kha thandela. Kha vha vhone zwauri mu¥we na mu¥we u a pfesesa hezwi u bva mathomoni-ngauralo hu nga vha na khudano nga murahu.

DZINGELETSHEDZO

52
8.	Kha vha lavhelele khudano. Kha tshigwada tshi¥we na tshi¥we tsha vhathu, nga maanda musi hu na tshelede kana dzi¥we mbuelo dzi kwameaho, kana hu na milayo ya uri ndi zwishumiswa zwingana zwine vhathu vha nga zwi shumisa, hu do vha na dzikhudano vhukati havho. Kha vha diimisele hezwi, vha edzise u shumisana navho phanda ha musi vha tshi zwi dzhiela ntha. Kha vha vhudze vhathu tshifhinga tshothe nahone vha tshetshelese dzimbilaelo dzavho na dzithaidzo. Kha vha shume na vhathu zwavhudi.

9.	Kha vha ite zwauri mu¥we na mu¥we a divhe mushumo wawe na vhudifhinduleli. Kha vha dzule vha tshi fara mitangano u itela uri mu¥we na mu¥we a divhe zwine a do ita zwone. Kha mulayotewa wa dzangano lavho, kha vha bule zwavhudi zwine mu¥we na mu¥we a do shuma zwone na vhudifhinduleli hawe.

10.	Kha vha divhadze mu¥we na mu¥we. Hu tea u vha na vhudavhidzano havhudi vhukati ha mu¥we na mu¥we a kwameaho tshifhinga tshothe, vhothe vha re kha tshitshavha na vhashumisani vha nnda. Hezwi zwi do itea kha mitangano ya tshifhinga tshothe na kha mivhigo, dziwekishopo, kha marifhi na ndivhadzo ya tshitshavha-na kha u davhidzana havho ha duvha li¥we na li¥we na vhathu. Kha vha vhudze vhathu zwine zwa khou itea na u thetshelesa mihumbulo yavho. Hezwi zwi do vha thusa uri vha tandulule dzithaidzo phanda ha musi dzi tshi aluwa dza vha khudano khulu.

11.	Kha vha divhadze vhathu uri vha tshipida tsha lifhasi. Mbekanyamushumo dza CBNRM dzi khou itea hothe-hothe kha lifhasi, hu si kha vhupo havho fhedzi. Kha vha vhudze vhathu ngazwo-vhashumisani navho vha NGO vha do kona u vha fha mafhungo manzhi. Vhathu vha tea u divha nga ha milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM, na pfano dze muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina na mashango a lifhasi. Pfano idzi dzi amba zwauri Afrika Tshipembe li do shuma u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa zwa mupo.


Ngeletshedzo kha vhashumi	53
TSHIPIDA TSHA 6
NGELETSHEDZO DZA U SHUMA DZA FUMITHIHI KHA VHASHUMI VHA CBNRM




Vhashumi ndi vhane vha shuma kha thandela dza CBNRM duvha li¥we na li¥we nahone vha na zwikili zwa u thusa kha u thoma dzithandela dza CBNRM. Vha angaredza vhathu vhane vha shuma kha dziNGO, mazhendedzi ane a lambedza, vhatodisisi na vhaofisiri vha kha mihasho ya muvhuso ine ya kwamea nga CBNRM. Mishumo yavho ndi ya u thusa tshitshavha u thoma na u tshimbidza dzithandela dzavho dza CBNRM. Ngeletshedzo idzi dzo itelwa vhone.

1.	Ndila nnzhi dza u kona u tshila. Zwitshavha zwi na ndila dzo fhambanaho dza u wana tshelede u bva kha mavu na zwishumiswa. Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda-zwi amba zwauri zwifhingani zwi kondaho vha nga si ditike nga ndila dzi si gathi dza u kona u tshila. Vha tea u vhona zwauri vhathu vha bvela phanda na u vha na ndila nnzhi dzi sa gumi dza u kona u tshila. Thandela ya CBNRM i tea u disa mishumo miswa kha vhathu.

2.	Kha vha langule na u lavhelesa zwishumiswa zwa mupo zwavhudi. Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo-mavu, madi, zwimela na phukha-ndi zwone zwa ndeme kha thandela ya CBNRM. Arali mutheo uyu wa fheliswa, a hu vhi na CBNRM. Phanda ha musi thandela i¥we na i¥we ya CBNRM i tshi thoma, vha toda mafhungo a vhukuma na uri zwishumiswa zwa mupo zwi khou shumiswa hani (hu shumiswa mini, zwi shumiselwa mini, ndi nnyi a no zwishumisa, ndi zwingafhani nahone zwi shumiswa lini). Vha tea u divha u bveledzwa ha ikhosisiteme-ndi zwishumiswa zwingana zwine zwa do shumiswa phanda ha musi zwi tshi tshinyadzwa.

54
Kha vha ite pulane ya u langula vha elelwe zwauri vhadzulapo ndi vha ndeme kha pulane nahone vha tea u vha dzhenisa u bva mathomoni. Kha vha thome nga zwa ndeme, pulane yo bveledzwaho henefho, sethe ya milayo na mulayotewa, vha fhate khazwo. Kha vha wane ngeletshedzo ya tshipentshela, fhedzi kha vha vhone zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo. Kha vha pulane uri vha humisela murahu mbuelo dzi bvaho kha dzithandela dza CBNRM kha u thogomela zwishumiswa zwa mupo. Tshenzhemo yo sumbedza zwauri 10% u swika kha 20% ya mbuelo yo tea. Tshivhalo tsha vhukuma tshi do fhambana u bva kha zwishumiswa na zwine thandela ya bveledza zwone.

3.	Kha vha dzhiele nzhele zwauri thandela i¥we na i¥we ya CBNRM yo fhambana na dzi¥we. A si tshifhinga tshothe hune vha nga shumisa zwe vha zwi ita kha i¥we thandela ya CBNRM. Kha vha pfesese vhuimo ha vhupo na nzulelele ya zwithu vha shumise matshimbidzele avho nga ndila yo teaho. Vhadzulapo vha na ndila dzavho dza u ita zwithu- kha vha thonifhe hezwi vha gude na uri vha nga shuma hani afho fhethu. Kha vha thome milayo ya henefho na ndila ya vhudifari ine vhathu vha khou andana nayo. Ngeno vha tshi khou dzhiela ntha dzipholisi dza lushaka, vundu na dza vhupo dza matshimbidzele na u dzi shumisa nga ndila i vhuedzaho. A hu na ndila ine yo tou ¥waliwaho ine ya tea u tevhedzwa kha CBNRM. Kha vha shumise ngudo dza tshenzhemo ya fhiraho.

4.	Kha vha fhate dzangano lapo. Tshitshavha ndi tshone vhane vha mbekanyamushumo ya CBNRM. Tshitshavha ndi tshone vhane vhane dzangano la CBNRM nahone tshi tea u langula na u ita tsheo. Arali zwi tshi konadzea kha vha shumise dzangano line la vha hone. Fhedzi arali hu si na lo teaho, nahone lo khwathaho, hu tea u thomiwa dzangano liswa la CBNRM. Mu¥we wa mishumo yavho mihulwane ndi ya u nekedza vhashumi vha re na vhukoni-u thusedza dzangano lapo hu na thikhedzo yo teaho na vhugudisi uri vha kone u ita mushumo. Thikhedzo yavho i tea u bvela phanda kha u fhata dzangano lo khwathaho line la do kona u langula thandela ya CBNRM .
DZINGELETSHEDZO

Ngeletshedzo kha vhashumi	55

5.	Kha vha vhone zwauri CBNRM i khou bveledza mbuelo dza vhukuma, zwa zwino na tshifhinga tshidaho, kha vhadzulapo. Mbuelo dza CBNRM kha vhadzulapo dzi tea u edana na mutengo wa u tshimbidza mbekanyamushumo ya CBNRM. Vhadzulapo vha tshila vhe na mishumo minzhi, nahone mavu a khou tahela. A vho ngo diimisela u fha mavu afho na tshifhinga tshavho kha CBNRM nga nnda ha musi zwi tshi tou vha khagala, zwauri vha do vhuelwa. Kha vha vhone zwauri thandela dza CBNRM dzi na pulane yo teaho ya bindu na khonadzeo i vhonalaho ya u bvela phanda. Hezwi zwi angaredza u vhona uri hu na makete wa zwibveledzwa kana tshumelo ine ya bveledzwa nga dzithandela dza CBNRM. Pulane i tea u angaredza ndila ya u lavhelesa tshiimo tsha zwibveledzwa- thundu dzi songo itiwaho zwavhudi a dzi nga rengisiwi!

6.	Kha vha shumise vhatshimbidzi vho funzeaho na vha¥we vhatikedzi na vhaeletshedzi vhane vha nga fhulufhedzisa liga li¥we na li¥we. Ndivho ndi ya uri vhathu vhane vha tshimbidza thandela ya CBNRM hu si na thikhedzo i bvaho nnda, fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu. Kha ma¥we masia, tshumelo ya tshipentshela (i fanaho na u maketa) i nga nekedzwa nga mushumisani wa nnda. Hezwi zwi bvelela kha u tshimbidza mabindu manzhi. Hune zwa konadzea kha vha dzhenise vhathu vha vhupo honoho vhane vha vha na zwikili nahone hune ha si vhe na vhathu vha re na zwikili vha bvaho kha vhupo honoho. Kha vha pulane uri hu vhe na u gudiswa ha vhathu vha vhupo nga u tavhanya.

7.	Kha vha vhone zwauri pfanelo dza vhathu dzi a dzheniswa kha CBNRM. Kha vha dzhenise vhathu vha re na zwikili, mafulufulu na vhukoni ha u shuma zwavhudi na vha¥we. Hu tea u vha na 'makone" kana murangaphanda wa mushumo mu¥we na mu¥we muhulwane kha thandela. Hezwi zwi tea u tou ralo kha dzangano la tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda sa mihasho ya muvhuso na dziNGO. Hune zwa konadzea, kha vha fhate vharangaphanda vha vhupo-kha vha fhe vhathu vha si na tshenzhemo vhudifhinduleli na vhugudisi na u vha tikedza.


56
8.	Kha vha lavhelele khudano na u lwela maanda, nahone vha zwi pulanele u bva mathomoni. Tshitshavha tshi¥we na tshi¥we tshi a lwela maanda. Vha tea u pfesesa polotiki dza u lwela maanda kha vhupo honoho u itela uri vha kone u tandulula khudano musi dzi tshi itea. Vha nga lavhelela khudano tshifhinga tshi¥we na tshi¥we kha mbekanyamushumo ya CBNRM fhedzi nga maanda musi i tshi thoma u bveledza mbuelo. Kha pulane yavho, kha vha humbulele masia ane a nga vha hone a khudano na ndila dza u dzi tandulula dzine mu¥we na mu¥we a do dzi tevhedza.

9.	Kha vha fhate vhushaka na vhashumisani vha nnda na u shuma nga maanda kha u vhu vhulunga. Kha vha shumisane na madzangano ma¥we kha muvhuso na sekhitha dza phuraivete, na u dzi fha tshantsi. Kha vha vhone zwauri na one a vhuelwa kha u shumisana navho, fhedzi kha vha zwi divhe zwauri izwi zwi nga ita uri hu vhe na thaidzo ntswa. Musi vhashumisani vha nnda vha tshi kwamea kha zwipida zwihulwane zwa thandela, u fana na u kana zwishumiswa, kha vha shumisane nazwo kha u langula mishumo yazwo na u sumbedza zwitshavha uri zwi nga shumisana hani na vhashumisani nazwo.
10.	Kha vha ite mugaganyagwama wavhudi. Thandela dza CBNRM dzi kwama ndangulo yo tanganelanaho. Ndangulo ya u tanganelana i a dura nga maanda, na u dzhia tshifhinga, u fhira ndangulo ya vhukuma. Hezwi zwi itiswa ngauri tshifhinga tshi¥we na tshelede zwi a todea u ita zwauri hu vhe na u shela mulenzhe kha mushumo. Fhedzi zwi shuma zwavhudi nga murahu, nga maanda kha thandela dza tshitshavha. Vha tea u vhona zwauri vha a zwi dzhenisa kha mugaganyagwama.
11.	Kha vha bvele khagala na u fhulufhedzea. Kha vha fhedze tshifhinga tshinzhi vha tshi khou fara therisano nahone arali hu na u sa pfana, kha vha edzise u wana thandululo i fushaho kha mu¥we na mu¥we. Kha vha talutshedze nga ha thandela zwavhudi kha mu¥we na mu¥we musi vha tshi thoma. Kha vha tutuwedze u bvela khagala, u vhudzisa mbudziso na u rerisana tshifhinga tshothe. Kha vha vhone zwauri mihumbulo ya mu¥we na mu¥we i a dzhielwa ntha kha pulane dza matshelo.


Ngeletshedzo kha vhaitapholisi	57
TSHIPIDA TSHA 7
NGELETSHEDZO DZA U SHUMA DZA FUMIRARU KHA VHAITI VHA PHOLISI





Vhaiti vha pholisi ndi vhathu vha re muvhusoni vhane vha ita milayo na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM. Ngeletshedzo idzi ndi dzavho.

1.	Kha vha dzhenise tshitshavha nahone kha vha tendele maitele maswa. Kha vha dzhenise tshitshavha musi vha tshi kha di tou thoma kha u ita pholisi. Nahone ndi vhone vhashumisi na vhatsireledzi vha zwishumiswa zwa mupo. Hune zwa konadzea, kha vha dzhenise ndivho ya sialala kha dzipholisi. Kha vha diimisele u ita dzitshanduko kha dzipholisi arali tshenzhemo ine ya vha hone i tshi khou sumbedza uri tshanduko i a todea.

2.	Mabammbiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u leluwa u a wana. Kha vha vhone zwauri dzipholisi dzo ¥waliwa nga luambo lu pfalaho. Dzikhophi dza ma¥walo a pholisi dzi tea u vha hone kha mu¥we na mu¥we ane a kwamea kha thandela ya CBNRM. Hune zwa konadzea, kha vha pindululele ma¥walo a ye kha nyambo dza vhupo honoho.













58
3.	Dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzi tea u fha mutheo wa milayo yapo. Ndi zwa ndeme zwauri thandela dza CBNRM dzi livhanywe na dziIDP dza muvhuso wapo na wa vundu, ngauri IDP dzi tanganya mishumo yothe ya vhuponi. IDP i dovha hafhu ya dzhiela ntha milayo ya kha lushaka na vundu, dzipholisi na dzimbekanyamishumo. Ngauralo, muvhuso wapo u tea u shumisana na mbekanyamushumo ya CBNRM. Khoro ya vhupo i tea u vhumba komiti ya CBNRM kana tshigwada tsha u shuma tshine tsha do shumisana na dzangano la CBNRM. Nga murahu ha izwi, kha vha sie tshikhala tsha vhadzulapo uri vha ite milayo yavho, vha tshi khou shumisa ndivho ya kha vhupo na mvelele.

4.	Kha vha livhe kha u do fhirisela maanda kha vhashumisi vha zwishumiswa vhone vhane. Musi mbekanyamushumo ya vhupo ya CBNRM i tshi khou shuma, na u vha na zwikili na vhugudisi, muvhuso wa u langula zwishumiswa u tea u iswa kha mbekanyamushumo. Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na dzipfanelo kha zwishumiswa na mavu. Vhathu vha tea u divha uri pfanelo kha mavu na zwishumiswa zwi tea u wanala phanda ha musi vha tshi di fha tshifhinga na tshelede ya u langula zwishumiswa zwavho.

5.	Kha vha dzhenise mu¥we na mu¥we ane a do kwamea nga CBNRM. Mu¥we na mu¥we ane a kwamea nga ndangulo ya zwishumiswa zwa vhupo u tea u dzhenelela kha thandela ya CBNRM. Hezwi zwi angaredza vharangaphanda vha sialala kha vhupo he khaho vha vha na vhupfiwa.

6.	Muhasho mu¥we na mu¥we u tea u vhona zwauri milayo, dzipholisi na pfano dza kha vhupo zwi a tevhedzwa. Mihasho i tea u lavhelesa dzimbekanyamishumo dza CBNRM u itela zwauri milayo na dzipholisi zwi khou tevhedzwa. Vha tea u lavhelesa mushumo wa vhaofisiri vha muvhuso u itela uri vha shume mishumo yavho zwavhudi.





Ngeletshedzo dza vhaitapolisi	59

7.	Dzipholisi dzi tea u vha na mano. Dzifaini dzo teaho na dzi¥we ndifho zwi tea u vhewa musi milayo yo pfukiwa. Milifho i tea u khwathisa kha milandu ine ya dovhololwa. Vhaofisiri vhane vha vha hone vha tea u tendelwa uri vha shumise tsheo dzavho musi vha tshi khou shumisa mulayo. Kha vha divhe zwauri vhuimo vhu¥we na vhu¥we a vhu fani na vhu¥we.

8.	Kha vha vhee nyimele dzi re khagala kha u fhirisela maanda kha vha¥we. Tshitshavha tshi tea u divha zwine tsha tea u ita zwone uri tshi fhiwe maanda a u langula zwishumiswa zwa mupo. Nyimele idzi dzi angaredza: u vha na ndangulo yo tou khethiwaho, u thoma tshiimiswa tshi fanaho na Trust, Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani; u sumbedza zwauri vha na zwikili zwa ndangulo na vhukoni; na u vha na sisiteme ya u lavhelesa. Thuso ya thekhinkhala i bvaho nnda i tea u nekedzwa u itela zwauri zwitshavha zwi nga tevhedza nyimele idzi.

9.	U fhata vhukoni. Kha vha wane na u ita zwauri vha shumise ndila dzo teaho dza u lambedza vhugudisi uri vhugudisi kha zwikili zwi todeaho vhu kone u nekedzwa kha vhashumisi vha kha vhupo kha u langula zwishumiswa zwavho. Kha pulane dzavho kha vha ite zwauri tshelede dzo vhetshelwa thungo dza vhugudisi ho teaho. Vhugudisi vhu nga todea kha vhaofisiri vha masipala uri vha kone u nekedza thikhedzo yo teaho kha mbekanyamushumo ya CBNRM.

10.	Kha vha fhelise mikano vhukati ha mihasho. Muhasho mu¥we na mu¥we kana mazhendedzi a tea u divha nga ha mishumo yao kha CBNRM. U kona u tshimbidza mihasho ya muvhuso i kwameaho kha mishumo ya CBNRM, dziforamu dzo fhambanaho dzi tea u thomiwa hu na vhaimeleli vha bvaho kha vhashumisani vhothe. Hedzi dzi nga vha dziforamu dza u engedzedza kana dzikomiti-dzo vhetshelwaho dzithandela dzo teaho kana dzimbekanyamishumo dzine dza do fheliswa musi dzo swikelela ndivho dzo teaho.

60
11.	Kha vha wane mafhungo o teaho phanda ha musi vha tshi saina pfano ya fomala. Phanda ha musi vha tshi saina pfano na dzithandela dza CBNRM, mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri dzithandela dzi na masheleni a edanaho na uri hu do vha na mbuelo nga u vhulunga zwishumiswa zwa mupo. Vha tea u vhona zwauri thandela ndi ya lushaka lwa CBNRM.

12.	Kha vha ite zwauri zwi lelutshele zwitshavha u vhuelwa nga tshelede zwi tshi bva kha CBNRM. Muvhuso u nga dzhia maga u vhona zwauri zwi a lelutshela zwitshavha u wana tshelede kha mbekanyamishumo dza CBNRM. Sa tsumbo, thundu ine ya rengisea i nga fhiriselwa kha tshitshavha; zwitshavha zwi nga fhiwa thendelo ya u bvisa dziphemiti kana tsha rendisela zwigwada zwa nnda (zwi fanaho na mabindu a phuraivete) u shumisa zwishumiswa nga fhasi ha vhu¥we vhuimo. Kha vha sedze nga ha u vha mulayoni na u bvela phanda ha pfano idzo vhukati ha zwitshavha ma dzisekitha dza phuraivete.

13.	Kha vha khwathisedze mbuelo dzine dzi si vhe dza tshelede. Mbuelo dzi si dza tshelede ndi dza ndeme kha mbekanyamushumo dza CBNRM. Idzo dzi angaredza:

!	U tsireledzwa hu re mulayoni ha mavu kha u shushedzwa hu bvaho nnda
!	Thikhedzo ya thekhinikhala kha mishumo ya ndangulo ya vhadzulapo
!	U tshimbidza dzitshumelo
!	U swikelela dzilounu na dzi¥we tshelede dza bindu
!	U khwathiswa ha ndeme dza mvelele na dza zwa vhurereli.












61
Mutevhe wa zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Guidelines Task Team
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango
General switchboard:	(012) 310 3911
Vho - Fhatuwani Tshivhase (012) 310 3390

GTZ	L: (012) 342 3174
F: (012) 342 3178

Development Alternatives Inc. (DAI)
Limpopo Transfrontier Natural	L: (013) 752 4497
Resource Management:	F: (013) 752 4367

Rhodes University: Department of Environmental Science
Vho - Christo Fabricius	(046) 603 8592/8614

Resource Africa
Vho - Kule Chitepo	L: (011) 782 9212
F: (011) 782 9211

South African National Parks (SANPARKS)
Vho - Busi Gcabashe	L: (012) 426 5189
F: (012) 426 5589
Mihasho ya Lushaka
Muhasho wa zwa Madi na Vhusimamiri
General switchboard:	(012) 336 7500/326 or 8264
Vho - Lorraine Fich	(012) 336 8224
Vho - Vusi Skosana	(012) 336 7511
Vho - Simon Moganetse	(012) 336 7486

Muhasho wa zwa Mavu
General switchboard:	(012) 312 8911
Vho - Vernon Baloyi	(012) 312 9852

Muhasho wa zwa Vhulimi
General switchboard:	(012) 319 6000/7219
Vho - Keith Taylor	(012) 319 7687

Muhasho wa zwa Mavundu na Muvhuso Wapo
General switchboard:	(012) 334 0600
Vho - Josiah Lodi	(012) 321 3988

Muhasho wa zwa Minerale na Fulufulu
General switchboard:	(012) 322 7312
Vho - Elize Swart	(012) 317 9288

Mihasho ya Vunḓu
Free State
General switchboard number:	(051) 403 3719
Vho - Joseph Mofokeng	(058) 713 3487

Gauteng
General switchboard:	(011) 355 1900
Vho - Mary-Jean Gabriel	(011) 355 1367

Limpopo:
General switchboard:	(015) 298 7086
Vho - Andries Manoko	(015) 295 9300

Mpumalanga
General switchboard:	(013) 7666 020
Vho - Aaron Madonsela	(013) 7666 117

Kapa Devhula
General switchboard:	(053) 838 9102
Vho - Albert Mabunda	(053) 867 4802

Kapa vhubvaduvha
General switchboard:	(040) 609 3235
Vho - Sizwe Sokupa	(040) 609 4703

Devhula Vhukovhela:
General switchboard:	(018) 389 5146
Vho - Khosana Seobi	(018) 389 5724

KwaZulu Natal
General switchboard:	(033) 355 9112
Vho - Sphule Nowele	(033) 355 9689

Kapa Vhukovhela
General switchboard:	(021) 483 4093
Vho - Veronica Mukhasa	(021) 483 5012







DZINGELETSHEDZO


Contacts	63

DziNGO nnzhi na dziCBO dzo shelaho mulenzhe kha dziwekishopo dza vhukwamani na u tahisa mihumbulo kha ngeletshedzo. Dzi¥we dzadzo dzo ¥waliwa kha mutevhe u re afho fhasi. IUCN i nga kwamiwa uri hu wanela zwidodombedzwa zwa vha¥we vho shelaho mulenzhe.

World Conservation Union (IUCN)
Vho - Ridwana Jooma	L: (012) 342 8304/5
F: (012) 342 8289

dziNGO na dziCBO
Tshitshavha tsha Moruleng
Vho - Grace Masuku	073 22 37545
Vho - Lebo Diale vha nga kwamiwa kha Muhasho wa vundu wa Devhula Vhukovhela

Tshitshavha tsha Bushbuckridge
Resource Africa I nga kwamiwa.

Tshitshavha tsha Mtentu
NGO PondoCrop I nga kwamiwa:
Justin Bend:	082 328 1768

Tshitshavha tsha Richtersveld
Floors Strauss	083 457 1976
kana GTZ zwi nga kwamiwa















NGELETSHEDZO


64
Vhu¥we vhukwamani

Kha vha shumise siatari ili kha u engedzedza vhu¥we vhukwamani:








































DZINGELETSHEDZO
<fn>ven_Article_National Language Services_FUREMIWEKE YA PHOLISI.txt</fn>












DEPARTMENT OF SPORT, RECREATION, ARTS AND CULTURE


FUREMIWEKE YA PHOLISI YA NYAMBO DZA MUVHUSO WA VUNDU WA GAUTENG

14 KHUBVUMEDZI 2005

ZWI RE NGOMU

1.	MARANGAPHANDA
2.	NDIVHO
3.	NDIVHOTIWA
4.	MBOFHO DZA MULAYOTEWA NA MILAYO
4.1 MULAYOTEWA WA RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE
4.2 MILAYO YO TEAHO NA DZIPHOLISI
5.	MAGA A U LANGULA
6.	TSHIKOUPU TSHA KUSHUMELE
7.	TSHUMISO YA NYAMBO GAUTENG
8.	TSHUMISO YA NYAMBO KHA MUVHUSO WA VUNDU LA GAUTENG
9.	MAGA A U SHUMISWA HA NYAMBO NA MVELEDZISO
9.1.	LUAMBO LUNE LWA SHUMISWA KHA MAṄWALO
9.2.	LUAMBO LWA U DAVHIDZANA
9.3.	VHUDAVHIDZANO NA ḼIFHASI
9.4.	U ALUSWA HA NYAMBO
10.	U FHATA VHUKONI
11.	MAGUMO

1.	MARANGAPHANDA

Pholisi dza vhukoloni na tshitalula dzo ita uri nyambo dzoṱhe nga nnḓa ha mbili dza shango dzi songo dzhielwa fhasi fhedzi, dzi dovhe hafhu dzi tsikeledzeswe nga maanḓa. Tshiisimane na Tshivhuru dzo fhiwa vhuimo ha tshiofisi nahone dza aluswa nga ndila yavhudi ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi nyambo dza vhongwaniwapo dza Afrika Tshipembe.

Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 u nekedza uri hu vhe na u edana kha u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi dza lino shango na kha u aluswa ha nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo kandeledzwa kale. Nga nnḓa ha nyambo dza tshiofisi dza 11, Mulayotewa u dovha hafhu wa dzhiela nṱha dziṅwe nyambo dzi no nga sa Nama, Khoi, San na Luambo lwa Tswayo dzine na dzone dza tea u aluswa na u bveledzwa phanda.

Gauteng ndi vundu li re na vhunzhi ha vhathu na nyambo nnzhi line khalo ha si ambiwe fhedzi nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe fhedzi (Tshipedi, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu). Vhadivhalea vha bvaho kha maṅwe mashango, vhathu vhane vha pfuluwa vha tshi bva kha maṅwe mashango na tshavhi dzi bvaho kha lino dzhango na kha zwiṅwe zwipida zwa lifhasi vha wanala kana vha dzhia Vunḓu ḽa Gauteng sa hone hayani havho.

Furemiweke ya Pholisi ya Gauteng (GLPF), ine ndivho yayo khulwane ha vha u nekedza maga nga u ṱanḓavhuwa ane a tea u tevhedzelwa malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi, yo bveledzwa u ya nga nga ndaela dza Mulayotewa na Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo (yo tendelwaho na u thoma shuma nga .hafhamuhwe 2003) ine ya tendela uri hu vhe na u shumiswa ha pfanelo dza mulayotewa kha zwine zwa kwama kushumisele kwa nyambo na mveledziso yadzo. Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo Lushaka ya Nyambo (NLPF) i toda uri mavundu othe a diitele dzipholisi dzao dza nyambo u ya nga hayo.

GPLF yo vha hone nga u ha vha na vhukwamani na zwivhumbeo zwo fhambanaho kha lushaka, vundu na kha vhuimo hapo. Izwi zwivhumbeo zwi katela Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Tshumelo ya Lushaka ya Nyambo, Mihasho ya Muvhuso wa Vundu wa Gauteng (GPG) hu tshi ombedzelwa nga maanḓa Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng, stop Pan South African Language Board, Komiti Nyambo ya Vundu la Gauteng, mimasipala, Vhusimalilayo ha Gauteng na vhadivhi vha nyambo. Maitele aya a vhukwamani uhu o tshimbidzwa nga Muhasho wa zwa Mitambo, Vhudimvumvusi, Vhutsila na Mvelele u tshi khou thusiwa nga vhadivhi vho fhambanaho vha zwa luambo.

Phanda ha maitele a u kwamana ho itiwa tsedzuluso nga ha nyambo nga vhanekedzi vha tshumelo vhane vha vha na tshenzhemo nnzhi kha iḽi sia ḽa thodisiso. Ho dzhielwa ntha Sentsasi dza 2001; maṅwalo a pholisi o teaho na mvelelo dza odithi /tsedzuluso ya Nyambo ya Gauteng.

Mawanwa a ndeme a lushaka a thodisiso ya kushumiselwe kwa nyambo ye ya itiwa nga PanSALB nga 2001 na one o dzhielwa nṱha. Iyi ṱhoḓisiso yo shumisa tsumbo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha miṅwaha ya 16 na u fhira i bvaho kha zwigwada zwothe zwa vhathu u bva kha vhupo ha mahayani na vhupo ha doroboni. Ho ombedzelwa nga maanḓa luambo lwa hayani na nyambo dzi shumiswaho fhethu ha phuraivete na hu si ha fomala, fhethu ha nnyi na nnyi na kha zwiimiswa, luambo lwa mushumoni na lwa u guda, vhudifari kha pholisi ya luambo, vhukoni ha u shumisa luambo zwavhudi na u shumiswa ha nyambo nnzhi.

Mulayotibe u dzhia pfunzo sa tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha u alusa na u bveledza phanda nyambo. GPLF i dovha ya dzhiela ntha ndaela dza Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe, wa 1996 u ya nga u shumiswa ha luambo zwikoloni na uri Luambo kha Pholisi ya Pfunzo lu kwamana hani na vhupo ha pfunzo.

2.	NDIVHO

Ndivho ya GPLF ndi ya u ṱuṱuwedza u aluswa na mveledziso ya nyambo dza vhongwaniwapo kha la Gauteng.

3.	NDIVHOTIWA

Ndivhotiwa dza Furemiweke ya Pholisi ya Nyambo kha Vundu la Gauteng ndi dzi tevhelaho:-

a) U ita zwauri hu pfanelo dza nyambo dzi wanalaho kha Mulayotewa dzi shumisiwe nga u ḓiimisela tshothe kha u aluswa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi;

b) U alusa kana u ṱuṱuwedza u shumiswa nga u edana ha nyambo dza tshiofisi dza dza vundu, hu u itela u swikelela vhulamukanyi kha zwa matshilisano, mvelele na nyambo;

c) U vhona uri hu na u swikelela hu edanaho kha tshumelo dza muvhuso wa vundu na mafhungo na u shela mulenzhe kha maitele a muvhuso;

d) U tikedza, u bveledza na u isa phanda u shumiswa ha nyambo nnzhi nga mihasho ya vunḓu ya muvhuso na yapo na kha u davhidzana na kha tshumisano na vhathu;

e) U ita uri hu vhe na u shandula tshiimo tsha nyambo dza tshiofisi dza vundu dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale;

f) U tsireledza u fhambana ha nyambo na u ṱuṱuwedza u thonifiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi na vhuthihi;

g) U shela mulenzhe kha u vhulunga na u bveledza phanda lupfumo lwa mvelele yashu yo pfumaho nahone yo fhambanaho;

h) U shela mulenzhe kha u bvelaphanda ha dimokirasi, u fhata lushaka lwashu,khathihi na u sumbedza uri GPG ndi muvhuso u ṱhogomelaho nahone u shumaho zwavhuḓi;

i) U themendela zwivhumbeo zwa u bveledza, u langula na asesimennde ya pholisi dza nyambo na dza u davhidzana dza vundu;

j) U netshedza thuso na tsumbandila kha muvhuso wapo kha u bveledza pholisi dzawo dza nyambo dza kushumele, na u isa phanda na u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi;

k) U alusa ndangulo ya nyambo yavhudi ine ya si dure na ndila yavhudi ya u nekedza tshumelo kha vhathu na ndangulo; na

l) U isa phanḓa na u alusa u fhata lushaka, u funa shango na u vha ṅanda nthihi ha zwigwada zwa vhathu vha Gauteng.


4.	MBOFHO DZA MULAYOTEWA NA DZA MILAYO

4.1.	MULAYOTEWA WA RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE

Khethekanyo dzi tevhelaho dza Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), dze dza dzhielwa ntha musi hu tshi itwa mvetamveto ya GLPF:

Khathekanyo ya 6(1) i bula zwauri nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe ndi
Tshipedi, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu;-

Khethekanyo ya 6(2) i dzhiela ntha divhazwakale ya u tsa ha tshumiso na tshiimo tsha nyambo dza ngwaniwapo dza Afrika Tshipembe khathihi na u kombetshedza muvhuso u dzhia maga a konadzeaho na maitele a u alusa vhuimo na u bvedza phanḓa tshumiso ya idzi nyambo;

Khethekanyo ya 6(3) (a) i sumbedza zwauri mivhuso wa lushaka na yapo i tea u shumisa nyambo dzi swikaho mbili dza tshiofisi kha ndivho dza muvhuso hu tshi khou itelwa u dzhielwa ntha ha u konadzea, masheleni, tshumiso kha dzingu na nyimele, na na ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhothe nga u angaredza, kana kha lenelo vundu li kwameaho;

Khethekanyo ya 6(3) (b) i bula zwauri mivhuso yapo i tea u dzhiela ntha u shumiswa ha nyambo na zwine vhadzulapo vha toda zwone;

Khethekanyo ya 6(4) i kombetshedza muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vundu uri u i langule na u sedzulusa kushumiselwe kwa nyambo dza tshiofisi u itela uri hu vhe na u edana ha u shumiswa ha nyambo;

Khethekanyo ya 6(5) i amba nga ha uri hu vhe na u thomiwa ha PanSALB u alusa na u bveledza u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi; khathihi na Nyambo dza Khoi, Nama na San; na Luambo lwa Tswayo, na u alusa kana u ṱuṱuwedza u thonifhiwa ha nyambo dzoṱhe dzi shumiswaho nga maanda kha la Afrika Tshipembe;

Khethekanyo ya 9(3) i tsireledza vhadzulapo kha u khethululwa hu songo teaho hu tshi khou shumiswa luambo;

Khethekanyo ya 29 (2) i bula zwauri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nga luambo lune a lu funa kha zwiimiswa zwa muvhuso hune pfunzo iyi ya konadzea. U itela uri hu vhe na u swikelela ho teaho kha, na u thoma u shumiswa ha iyi pfanelo, hu tea u dzhielwa ntha dziṅwe pfunzo dzothe, hu tshi khou dzhielwa nṱha u eḓana, u konadzea na u lugisa zwe zwa vha zwo kombama;

Khethekanyo ya (30) na 31(1) i ṱuṱuwedza pfanelo dza vhadzulapo dza u shumisa luambo lune vha lu takalela;

4.2. MILAYO YO TEAHO NA DZIPHOLISI

4.2.1. MULAYO WA BODONYANGAREDZI YA NYAMBO DZA AFRIKA TSHIPEMBE, WA 1995

Mulayo wa PANSALB wa 1995, wo shandulwaho, vhukati ha zwiṅwe, u netshedza u dzhielwa ntha, u thomiwa na u iswa phanda ha u shumiswa ha nyambo nnzhi, na mveledziso ya nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale. U dovha hafhu wa amba nga ha u thomiwa ha dzikomiti dza nyambo kha mavundu.

Muvhuso wa Vundu wa Gauteng nga kha Muhasho wa Mitambo, Vhuḓimvumvusi, Vhutsila na Mvelele wo no di thoma Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng.

4.2.2. MULAYO WA ZWIKOLO ZWA AFRIKA TSHIPEMBE, WA 1996

Nangwe hu uri Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe (SASA) u vhukati na u shandulwa, fhedzi zwa zwino u tendela Mins.a wa Pfunzo, zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa na nga murahu ha u kwamana na Khoro ya Dziminis.a, u ta milayo na maimo zwa pholisi ya luambo kha zwikolo zwa muvhuso. U dovha hafhu wa sumbedza uri khoro ya u langula kha tshikolo tsha muvhuso i nga di itela pholisi ya luambo ya tshikolo zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa, (SASA) na mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho wa vundu.

42.3. MULAYO WA U ALUSA U SWIKELELA HA MAFHUNGO, WA 2000

Ndivho dza Mulayo wa u Alusa u Swikelela Mafhungo ndi dza uri pfanelo dza mulayotewa dza u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe a wanalaho kha muvhuso, zwivhumbeo zwa phuraivete kana vhathu vhane vha kwamea nga u wana mafhungo dzi shume . U swikelela honoho hu nga kha ḓi si kwame fhedzia u wana mafhungo, fhedzi hu tea u vha nga luambo lwa muthu ane a khou toda mafhungo.

4.2.4. FUREMIWEKHE YA PHOLISI YA LUSHAKA YA NYAMBO

Sa zwe zwa buliwa kha Shedulu ya 4 ya Mulayotewa uri luambo ndi sia la u shuma li tshimbilaho na u shuma zwavhudi ha muvhuso wa vundu, NLPF i bula zwauri zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso (kha lushaka, vundu na kha muvhuso wapo) hu tshi angaredzwa na zwivhumbeo zwine zwa shumisa maanda kana u ita mushumo wa muvhuso zwi a kwamea ngayo.

Kha u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi mavundu a tea u ita furemiweke dza pholisi dza nyambo dzadzo dzine dza elana na NLPF, fhedzi hu tshi khou dzhielwa ntha nyimele ya dzingu, thodea na zwine tshitshavha tsha ṱoḓa zwone. Maitele aya a do fhiriselwa kha mivhuso yapo ine ya do diitela dzipholisi dza nyambo ine ya elana na Furemiweke ya Pholisi ya Vundu.

Muvhuso u dovha hafhu wa tutuwedzwa, ho teaho, u tikedza sekithara ya phuraivete kha u bveledza na u thoma dzipholisi dzadzo dza luambo dzi tshi elana na Furemiweke ya Pholisi i re afho nṱha.

4.2.5.PHOLISI YA LUAMBO - KHA - PFUNZO

Pholisi ya Luambo ? kha - Pfunzo ndi pholisi ya lushaka ine ya shuma kha vhupo ha pfunzo. Ndivho yayo khulwane ndi ya u tshimbidza vhudavhidzano u pfukekanya mivhala, mvelele, nyambo na vhurereli ngeno nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou tutuwedzwa u bveledzwa vhupo vhune khaho ha vha na u thonifha dziṅwe nyambo nga nnda ha luambo lune muthu a amba wone.

5.	MAGA A U LANGULA

Milayo i tevhelaho ndi yone zwiga zwihulwane zwa GLPF:-

a) U thonifha pfanelo dza nyambo dza vhadzulapo sa zwine dza vha zwone kha Mulayotewa;

b) U vhona uri hu na u fariwa nga ndila i edanaho ha nyambo dza 11 dza GPG;

c) U alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi dzo fhambanaho;

d) U aluswa ha vhukoni ha nyambo dzothe dza tshiofisi kha u shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa matshilisano na kha zwa politiki;

e) U aluswa ha tshiimo na mishumo ya nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale (u lulamisa);

f) U alusa luambo sa tshishumiswa tshine tsha itisa nahone tshine tsha si dure kha vhudavhidzano;

g) U thivhela u shumiswa ha nyambo kha ndivho ya u tambudza, u dzhiela fhasi na khethululo (u sa khethulula);

h) U vhona uri thodea, lutamo na zwine zwa takalelwa kha zwitshavha zwashu zwine zwa vha na nyambo dzo fhambanaho zwi a swikelelwa;

i) U shumisana na muvhuso, zwiimiswa zwa phuraivete na zwiṅwe na maṅwe mazhendedzi ane a alusa u shumiwswa ha nyambo nnzhi (tshumisano);

j) U tevhedza pfanelo dza dimokirasi dza vhadzulapo uri vha shele mulenzhe nga vhuḓalo kha u vhumbiwa, u thoma u shumiswa na asesimennde ya luambo na pholisi dza vhudavhidzani;

k) U alusa kana u ṱuṱuwedza u swikelela mafhungo na tshumelo dza muvhuso nga u davhidzana nga nḓila yavhuḓi;

l) U shumisa luambo u itela uri hu vhe na u bvela khagala na muvhuso une wa vha na vhudifhinduleli, une wa dzhiela ntha thodea dza vhadzulapo;

m) U tendelela hu pfalaho kha u shumiswa ha luambo (nyambo) lune vhathu vha funa lwone, u shumiswa na vhukoni ho livhiswaho kha vhathelesi vha mafhungo;

n) U asesa tshifhinga tshothe u thomiwa ha u shumiswa na zwine zwa nga itiwa nga luambo na pholisi dza u davhidzana na tshumelo na u dovholola arali zwi tshi todea;

o) Vhudavhidzano ha orala/nga mulomo kha nyambo dza lushaka dza tshiofisi dza 11 hu do thonifhiwa na u tutuwedzwa.

Pholisi ya Luambo - kha - Pfunzo i bula zwauri vhagudiswa vhothe vha tea u funziwa luambo luthihi lwa vhongwaniwapo, masia oṱhe a u guda a nyambo a tea u wana tshifhinga tsho teaho na zwishumiswa, na uri vhahulwane vha muvhuso wa vundu vha tea u ta pholisi nga ha thodea dza u bvela phanda dzine dza elana na nyambo sa dzithero, u ya nga milayo ya lushaka.

6.	TSHIKOUPU TSHA KUSHUMELE

Tshikoupu tsha u shumiswa ha GLPF tshi do angaredza mihasho ya GPG, Vhusimamilayo ha Gauteng, mimasipala (hu tshi dzhielwa nṱha kushumisele kwa luambo kha dzingu ḽavho) na zwiimiswa kha vunḓu zwine zwa shumisa maanḓa kana u ita mushumo wa muvhuso. Mabindu a phuraivete na madzangano ane a si vhe a muvhuso na zwone zwi do tutuwedzwa kha u bveledza phanda pholisi yazwo ya nyambo u ya nga Furemiweke ya Pholisi.

7.	THODISISO KHA KUSHUMISELE KWA NYAMBO GAUTENG

Thebulu i re afho fhasi i vhambedza phurofaili ya luambo lwa hayani ya Gauteng na ya Afrika Tshipembe nga u angaredza u ya nga Sentsasi dza 2001.

Nyambo
Gauteng
Afrika Tshipembe
Tshivhuru
14.36
13.3
Tshiisimane
12.51
8.2
Tshindevhele
1.95
1.6
Tshithosa
7.59
17.6
Tshizulu
21.52
23.8
Tshipedi
10.70
9.4
Tshisuthu
13.12
7.9
Tshitswana
8.36
8.2
Tshiswati
1.39
2.7
Tshivenda
1.74
2.3
Tshitsonga
5.72
4.4
dziṅwe
1.02
0.5

Figara dzi re afho ntha dzi sumbedza uri Tshizulu ndi luambo lwa hayani lu ambiwaho nga vhathu vha swikaho henefha kha 20% wa vhathu hothe kha vhuimo ha vundu na ha lushaka. Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri Tshiisimane tshi shumiswa nga maanda kha thero dza zwa vhubindudzi na kha saintsi, nahone tshi dzhia vhuimo ha vhuna na ha rathi kha vundu na kha lushaka. Thebulu I re afho nṱha I sumbedza zwavhuḓi uri Gauteng a I na luambo lwa hayani lune lwa shumiseswa, fhedzi I na nyambo nnzhi lune nyambo dzi re ntha ha ṱhanu dza hayani luṅwe na luṅwe lu ambiwa nga vhadzulapo vha swikaho 10 wa tshafumi tsha vhathu, dzine musi dzo ṱangana dza fhira 70% wa vhadzulapo vha vundu.

Hu tevhela phurofaili dza nyambo dzapo dzo bviswaho kha Sentsasi dza 2001 dzine dza khou sumbedza nyambo dzine dza vha na tshivhalo tsha nthesa tsha vhashumisi u ya nga u shumiswa hadzo:

Ekurhuleni: Tshizulu, Tshivhuru, Tshipedi, Tshisuthu, Tshiisimane
Emfuleni: Tshisuthu, Tshizulu, Tshivhuru, Tshithosa, Tshitswana
Johannesburg: Tshizulu, Tshiisimane, Tshisuthu, Tshitswana, Tshivhuru
Lesedi: Tshizulu, Tshisuthu, Tshivhuru, Tshithosa, Tshiisimane
Midvaal: Tshisuthu, Tshivhuru, Tshizulu, tshiisimane, Tshithosa
Mogale: Setswana, Afrikaans, isiZulu, isiXhosa, English
Nokeng Tsa Taemane: Tshipedi, Tshivhuru, Tshizulu, Tshitswana, Tshitsonga
Randfontein: Tshitswana, Tshivhuru, Tshithosa, Tshizulu, Tshisuthu
Tshwane: Tshipedi, Tshivhuru, Tshitswana, Tshitsonga, tshizulu
Westonaria: Tshithosa, Tshisuthu, Tshitswana, tshizulu, Tshitsonga
Musi hu tshi thomiwa u shumiswa ha GLPF, hu tea u dzhielwa hu tea u dzhielwa nzhele phambano i re afho ntha. Hu khou lavhelelwa uri dziṅwe nyambo dzine dza si shumiseswe kha vunḓu, dzi dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo, ngauralo dzi tea u dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo na mishumo ya vundu ine ya itiwa kha muvhuso wapo.

8.	THODISISO KHA U SHUMISWA HA NYAMBO KHA GPG

Nga 2003 Muhasho wa Mitambo, Vhudimvumbusi, Vhutsila na Mvelele wo ita odithi ya thodisiso kha mihasho ya GPG. Ndivho ya odithi khulwane yo vha i ya u wana thodea dza nyambo (hu tshi angaredzwa na zwishumiswa) na zwine ndangulo ya toda zwone, mirado ya tshi.afu/vhashumi na vhashumelwa kha tshumelo dza vundu,

Dziodithi dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhaofisiri kha nḓisedzo dza tshumelo (tshumelo dza ndeme) vha kona u amba na vhathu nga luambo luthihi kana nga nyambo mbili hu sa katelwi Tshivhuru na Tshiisimane, nahone vhunzhi ha vhashumisi vha tshumelo dza muvhuso vha takalela u shumisa idzi nyambo dza vhongwaniwapo. Tsumbo, kha tshiṅwe sibadela tsha vunḓu, vhaofisiri vho shumisa Tshivhuru tshifhinga tshine tsha lingana 7,9%, Tshiisimane 36,8%, na nyambo dza vhongwaniwapo 58,5%.

Malugana na ndangulo, mivhigo kana maṅwalo, dziṱhalutshedzo na vhudavhidzani nga mulomo ha tshiofisi zwo sumbedza u engedzedzea u itiwa nga Tshiisimane, lune lwa si vhe luambo lu shumiswaho nga maanda kha u davhidzana zwaho vhukati ha vhashumi.

Odithi i dovha hafhu ya sumbedza ndeme ya thodea ya tshumelo ya u pindulela, na ndeme ya u davhidzana na vhashumelwa nga luambo lwa hayani. Hezwi zwi do kona u itea kha vhudavhidzano ha orala na ha u ṅwala.

A si mihasho yothe yo no pindulelaho maṅwalo ayo a kushumele a tshi ya kha dziṅwe nyambo dza vhongwaniwapo. Naho hu uri mitengo ndi yone tshikhukhulisi tshihulwane tsha vhupinduleli, miṅwe mihasho yo no thoma u ita ngauralo. Tsumbo, Mugaganyagwama wa Vundu wa 2005 u wanala nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo.

9.	MAGA A U SHUMISWA HA NYAMBO NA MVELAPHANDA GPG

Muvhuso wa Vundu wa Gauteng, sa zwine zwa todiwa nga Mulayotewa na uri u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo nnzhi, u do thonifha na u tevhedzela pfanelo dza luambo dza vhadzulapo vhothe vha vundu.

U ya nga u konadzea (hu tshi dzhielwa nṱha zwishumiswa zwoṱhe zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza mulayotewa), muṅwe na muṅwe u do tendelwa u amba nga luambo lwawe kana luambo lwe a di nangela lwone musi a tshi davhidzana na vhaofisiri. Vhunga muvhigo wa odithi u re afho nṱha wo bula, tshumiso ya nyambo dza vhongwaniwapo i khou ṱuṱuwedzwa, fhedzi hune ha wanala uri mvelelo dzi fhasi ha dzo lavhelelwaho, hu tea u shumiswa nḓila dza u khwinisa nyimele nahone zwi tea u itwa nga u ṱavhanya.

9.1.	LUAMBO LUNE LWA SHUMISWA KHA MAṄWALO

Luambo lune lwa do shumiswa kha mivhigo kana maṅwalo a ngomu kha GPG lu do vha Tshiisimane nahone vhupinduleli kha dziṅwe nyambo dza tshiofisi na Bureili hu tshi ḓo itiwa arali ho humbelwa hune zwa vha zwi tshi konadzea. Hune zwa khou vhonala zwi zwa ndeme, maṅwe maṅwalo a do pindulelwa kha dziṅwe dza nyambo dza 10 dza tshiofisi a phadaladzwa nga nnḓa ha u lindela khumbelo dzao. Vhusimamilayo ha Gauteng vhu do bvela phanda na u bveledza maṅwalo a nyambedzano nga nyambo nna dza tshiofisi.

Tshiisimane tshi do shumiswa hafhu sa luambo lwa vhudavhidzani nga u tou ṅwala vhukati ha mihasho yone ine na mivhuso.

9.2.	LUAMBO LWA U DAVHIDZANA

Nyambo dzine dza shumiswa kha vhudavhidzani ha nga ngomu na ha nga nnḓa dzi do tikedzwa nga u shumiswa ha nyambo nnzhi, ndi uri ndivho na uri vhudavhidzani vhu nga ha mini, u vha hone ha zwishumiswa na vhathetshelesi zwi ḓo langa nyambo dzine dza tea u shumiswa kha vhudavhidzani. Tshumiso ya nyambo kha tshumelo dza ndeme dzi no nga sa vhuongeloni, zwiṱitshi zwa mapholisa, fhethu hune ha wanala tshumelo dza zwa kutshilelele, ofisini dza zwa dzinnḓu na vhusimamilayo ha Gauteng hu tea u iswa phanda, hu tshi khou bviswa fomo dza tshumelo nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo kana hune zwa vha zwo tea nga nyambo dza 11 dza tshiofisi. Hu tea u ombedzelwa hafhu uri u vha hone ha zwishumiswa tshi do vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwa ndeme kha u ta nyambo dzine dza tea u shumisiwa.

Kha sia la pfunzo, GPG i dzhiela ntha vhudavhidzano nga nyambo na u funza zwikoloni sa zwe zwa buliwa nga SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo.

Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo kha vundu i tea u vhonwa sa tshipida tsha GLPF malugana na mveledziso ya nyambo kha pfunzo.

9.3.	VHUDAVHIDZANO NA ḼIFHASI

Vhudavhidzano ha GPG na dzitshaka vhu ḓo vha nga Tshiisimane, kana nga luambo lune lwa takalelwa u shumiswa kha shango lenelo hune zwa konadzea.

9.4.	U ALUSWA HA NYAMBO

Khethekanyo dza Vhudavhidzano ha mihasho ya GPG dzo rangwa phanda nga Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo ya Vhudavhidzano ya Muvhuso kha Ofisi ya Muphirimia i do vha na mushumo muhulwane kha u thusa GPG kha mbekanyamishumo dzine dza ḓo ṱuṱuwedza u aluswa ha nyambo dza tshiofisi na dziṅwe nyambo u ya nga Mulayotewa. Muhasho muṅwe na muṅwe wa GPG u do vha na tshumelo yawo ya nyambo.

Foramu ya vhudavhidzano ya GPG i ḓo, hu tshi katelwa na u langula na u pima mbekanyamushumo dza u aluswa ha nyambo ho itiwaho nga mihasho ya GPG kha ṱhoḓisiso yayo ya ṅwaha nga ṅwaha. Mvelelo dzi do sumbedza uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itiwa nahone vhuhulu ha thuso iyi vhu ḓo laulwa nga u vha hone ha zwishumiswa.

Muhasho wa Pfuno nga maanḓa u do alusa na u bveledza phanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa kule kale sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo.

Sa muṅwe wa a mishumo yawo, Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng i do eletshedza GPG nga mafhungo na thandela dzine dza do thusa kha nyaluso na mveledziso ya nyambo nga maanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa thungo kale.

Zwi tea u buliwa zwauri nga ndila ine u aluswa ha nyambo na mveledziso yadzo zwa ḓo bvelela ngayo zwi do laulwa nga mugaganyagwama wo nekedzwaho na u vha hone ha zwishumiswa.

10.	U FHATA VHUKONI

U thomiwa ha zwiṅwe zwivhumbeo na thodea ya u swikelela kha mafhungo a muvhuso nga nyambo dze vhathu vhone vhane vha tou ḓinangela khathihi na tshumiso ya nyambo musi hu tshi khou davhidzanwa na vhashumeli vha muvhuso, na zwone zwi ḓo kwama mveledziso ya tshiṱafu kha zwivhumbeo zwenezwo na mihasho ya GPG nga u angaredza.

Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, vhashumi na vhaimeleli vha muvhuso vha GPG vha ḓo tea u vha na vhukoni ha dziṅwe kana ha nyambo dzoṱhe dza vhongwaniwapo dza tshiofisi u itela uri hu vhe na u nekedzwa ha tshumelo yavhudi na u shuma zwavhudi.

Izwi zwi amba uri mihasho i ḓo tea u gudisa na u bveledzisa tshitafu tshayo tshi shumaho na vhathu uri tshi kone u davhidzana na vhathu u ya nga milayo ya Batho Pele.

11.	MAGUMO

Nga u di dina kha u bveledzisa phanda nyambo dza vhongwaniwapo na u bvela phanḓa na u shandukisa tshanduko dzine dza khou bvela phanda dza nzulele ya vhathu, ndi zwa ndeme hu sedzuluswe GLPF nga murahu ha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe u vhona arali yo tea.









1



<fn>ven_Article_National Language Services_Gaidi ya mbekanyamush.txt</fn>
Gaidi ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo ya vhathu vha sa shumi

Muvhuso wo thoma mbekanyamushumo ntswa ya vhugudisi ine ya vhidzwa mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo. Uvhu vhugudisi ho itelwa vhathu vha sa shumi. Uku kubugwana ku ṱalutshedza uri iyi mbekanyamushumo i shuma hani.

Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo (learnership) ndi mini?
Ndi mbekanyamushumo ine ya ita uri muthu a vhe na ndalukano dza mushumo. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo dzi katela u guda ha kilasini, gudedzini kana kha senthara ya vhugudisi na vhugudisi vhune vha vhu wana mushumoni. Uri vha kone u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, tshithu tshihulwane tshine tsha tea u sedziwa ndi uri hu tea u vha hu na mutholi o ḓiimiselaho nahone ane a kona u ṋetshedza tshenzhemo ya mushumo.

Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo?
Muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo. Izwi zwi amba uri mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo dzi tea u itelwa vhagudi vhane vha kha ḓi bva u fhedza zwikoloni kana magudedzini na vhathu vha sa shumi khathihi na vha no shuma. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo a dzi sedzi miṅwaha ya muthu.

Muvhuso wo tenda uri musi hu tshi nanguludzwa vhathu malugana na mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo, vhagudi vha 85% vha tea u vha vharema, vha 54% vha tea u vha vhafumakadzi hone vha 4% vho tea u vha vhathu vho holefhalaho.

Zwi ḓura vhugai?
A hu badelwi tshithu musi muthu a tshi ṱoḓa u ya kana u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo. Muṅwe na muṅwe o nangiwaho kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo u tea u holelwa nga mutholi. Muholo wonoyo u ya nga lushaka lwa mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo. Naho Minisiṱa vha zwa Mishumo vho tenda malugana na levele ya muholo ya fhasisa ine ya tea u holelwa vhagudi na nyimele, mutholi a nga badela muholo une wa fhira wonoyo. Hu tendelanwa nga muholo na nyimele na mugudi phanḓa ha musi mbekanyamushumo i tshi thoma.

Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani?
Tshifhinga tshi ḓo fhambana u ya nga mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, fhedzi kanzhi a tshi nga vhi nga fhasi ha ṅwaha.

U ya kana u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo zwi amba mini kha nṋe.
Arali vho ṱanganedzwa kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, vha ḓo tea u saina thendelano i re mulayoni na mutholi. Muthu kana dzangano ḽine ḽa ṋetshedza thiori ya vhugudisi u/.i tea u saina iyi thendelano. Izwi zwi ḓo vha ṱalutshedza uri ndi zwifhio zwe zwa lavhelelwa kha vhone na uri ndi zwifhio zwine vha ḓo tea u ita.

Ndi vhafhio vhane vha shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo na uri mushumo wavho ndi ufhio?
* Mugudisi u iswa kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo, u saina thendelano i re mulayoni na mutholi, ine ya bula dzipfanelo na vhuḓifhinduleli zwa mugudi, na u tevhelela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo.
* Mutholi u ṋetshedza tshenzhemo ya mushumo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo na u saina thendelano i re mulayoni yo sainiwaho nga mugudi ine ya bula dzipfanelo na vhuḓifhinduleli hu tshi katelwa na thendelano ya muholo wa mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo.
* Muṋetshedzi wa vhugudisi/mugudisi u ṋetshedza vhugudisi o imela mutholi na u saina thendelano i re mulayoni ine ya bula pfanelo dza muṋetshedzi wa vhugudisi na vhuḓifhinduleli,
* Ndaulo ya Vhugudisi na Khethekanyo ya Pfunzo (A Sector Education and Training Authority (SETA)) i dzudzanya na u tshimbidza tshikwama tsha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo kha sia ḓo tiwaho ḽa ikonomi (tsumbo, vhuendedzi kana vhuendelamashango na mafunda, na u khwaṱhisedza uri vhugudisi vhu kha maimo a indasiṱiri (phulufhedziso ya khwaḽithi kana ya maimo a nṱha).
* Muhasho wa zwa Mishumo u a thola, u nanguludza na u rumela vhathu vha sa shumi vhane vha swikelela maimo a fhasisa o vhewaho kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo yo tiwaho kha vhatholi vhane vha ṱoḓa vhagudi. Mutholi ndi ene ane a dzhia tsheo ya u fhedza.

Ndi ḓo wana mini musi mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i tshi fhela?
Musi mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i tshi fhela vha ḓo vha vha na ndalukano ine ya .angedzwa kha shango yoṱhe. U khwaṱhisedza uri vha na ndalukano, vha ḓo ṋewa ṱhanziela. Iyi ṱhanziela i ḓo ṱalutshedza zwikili zwe vha zwi guda.

Ndi ḓo wana mushumo musi ndi tshi fhedza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo?
Arali vha songo tholiwa kana vha sa shumi musi mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i tshi thoma, a ri vha fhulufhedzisi uri vha ḓo wana mushumo musi i tshi fhela. Mutholi ane a vha ḓea vhugudisi ho ngo tea u vha ḓea mushumo. Fhedzi ndalukano na tshenzhemo ya mushumo zwi ḓo vha ita uri vha vhe kha vhuimo ha khwine ha u wana mushumo u fhira u thomani. Zwi nga dovha zwa ita uri vha pfe vha tshi ṱoḓa u wana dziṅwe ndalukano kana u thoma bindu ḽavho vhone vhane.

Khumbelo ya u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i itwa hani arali ndi sa shumi kana ndi songo tholiwa?
* Kha vha ḓiṅwalise na Muhasho wa zwa Mishumo sa muthu ane a khou ṱoḓa mushumo nga u ḓadza fomo ya vhuṅwalisi yo ṱumetshedzwaho na fomo ine ya sumbedza madzangalelo avho. Musi vho fhedza vha dzi ḓee vhashumi vha senthara ya zwa mishumo kana vha dzi rumele.
* Vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani zwi dzula zwo luga.
* Senthara ya zwa mishumo i ḓo vha kwama arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo vhewaho dza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo ya mutholi onoyo.
* Arali vha tshi fusha ṱhoḓea, vha nga kha ḓi vhidzwa muṱanganoni na u sedzuluswa phanḓa ha u nanguludzwa ha u fhedza.



VHUṄWALISI HA MUTHU ANE A ṱoḓa MUSHUMO
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe
Tshifani:

Madzina a u thoma:

Nomboro ya ID:

A.irese:



luṱingo lwa vhukwamani:

ḓuvha ḽa mabebo:

Lushaka:
Murema

Mutshena

Mukhaladi

Muindia
Luambo lwa .amuni:

dziṅwe nyambo:

Mbeu:
Munna

Musadzi
Vho holefhala?
Ee

Hai
Arali zwo ralo, kha vha vhu bule?

Vha mudzulapo wa SA?
Ee

Hai
Arali zwi songo ralo, vha mudzulapo wa ngafhi?

Vha na ḽaisentsi ya u reila?
02
08
10
11
A hu na
Ndalukano dza Pfunzo
Ndalukano ya Tshikolo ya Nṱhesa ine vha vha nayo
Dzithero
Simbo.o












Ndalukano dza nga murahu ha ma.iriki:
Tshiimiswa/Mu.etshedzi
Ndalukano
ṅwaha we ya waniwa ngawo






Tshenzhemo ya mushumo
Mutholi
Vhuimo
Tshifhinga



Tshiitisi tsha u litsha:




Ndi khou khwaṱhisedza uri mafhungo a re afho nṱha ndi ngoho.

_______________________________________
Tsaino ya muhumbeli

_______________________________________
ḓuvha
KHA VHA SUMBEDZE MADZANGALELO AVHO
Afha fhasi hu tevhela mutevhe wa masia a u guda o fhambanaho na miṅwe mishumo ine vha nga kona u i ita kha sia ḽa u guda. Kha vha zwi dzhie uri vha kona u ita zwoṱhe, vha ḓee sia ḽiṅwe na ḽiṅwe maraga u ya nga ha uri vha ḓi takalela zwingafhani kana uri vha ḓiphina zwingafhani nga mishumo ya sia ḽeneḽo ḽa u guda. Kanzhi zwine ra zwi funa zwi nga sumbedza uri madzangalelo ashu ndi afhio. Arali vha tshi funa fhedzi mushumo muthihi wo buliwaho sa tsumbo kha sia ḽa u guda, vha u talele nga fhasi vha dovhe vha ḓee sia ḽeneḽo ḽa u guda maraga u ya nga lufuno lwavho malugana na mushumo wo talelwaho. U ḓea maraga hu tea u itwa nga nḓila i tevhelaho: 1 ? A thi u funesi, 2 ? A thi u funi, 3 ? Ndi u funa lwo linganelaho, 4 ? Ndi a u funa, 5 ? Ndi a u funesa.
Sia ḽa u guda
A thi u funesi
1
A thi u funi
2
Ndi u funa lwo linganelaho
3
Ndi a u funa
4
Ndi a u funesa
5
1. Vhulimi na Ndondolavhupo.
U bveledza zwiḽiwa nga vhulimi kana vhufuwi. U ṱhogomela ngade kana zwiraba, maḓaka na vhupo. Vhulimi na vhufuwi, u shuma dziphakhani, zwirabani kana ngadeni na ndondolo ya maḓaka na vhupo.





2. Vhutsila na Mvelele.
U ita zwithu zwavhuḓi kana u ita mitambo ya u mvumvusa vhathu. U vhumba dzikhali na u lunzhedza vhulungu, u tshina, u imba, muzika, mitambo, u ita dzifilimu na u dzhia zwifanyiso, thelevishini, vidio, u tamba kana u edza (acting), u dizaina na u khavhisa, vhutsila ha u ola na u pennda zwifanyiso.





3. Mabindu, mbambadzo na vhulangi. U dzudzanya na u khwaṱhisedza uri khamphani i shuma zwavhuḓi. U ita zwitatamennde zwa masheleni zwa khamphani, u langa khamphani, u langa vhashumi, u renga thundu dza khamphani, u maketa kana u rengisa zwibveledzwa zwa khamphani, u langula kana u tshimbidza ofisi, u langula vhushaka ha khamphani na tshitshavha, ndi uri vhushaka vhukati ha dzangano na tshitshavha.





Ngudo dza Vhudavhidzani na luambo. U shumisa luambo u itela u thusa vhathu u wana mafhungo nga u amba na nga u tou ṅwala. Mupinduleli, ramafhungo wa magazini ya gurannḓa, makone/mu.ivhi wa zwa luambo, muṅwali wa dzikhophi, u ṅwala dziatikili kana maṅwalo,





5. Pfunzo, vhugudisi na mveledziso. U funza na u gudisa vhathu. Mugudisi wa zwikolo, zwiimiswa zwa pfunzo zwa nṱhesa u fana na Dziyunivesithi, Dzithekhinikhoni, Dzikholidzhi/magudedzi a Thekhenikhala, u gudisa vhana vhaṱuku (mveledziso ya vhana vhaṱuku ya u thoma).





6. Vhubveledzisi/vhumagi, vhuinzhiniere na thekhinolodzhi. U ola mitshini, maburoho, dzibada, mabupo, mitshini ya i.ekhi.hirikhi na ya i.ekhi.hironikhi, u bveledza na u ṱumekanya zwipiḓa zwa mitshini uri i kone u shuma zwavhuḓi na zwa migodi.





7. Ngudo ya zwa Matshilisano na zwa Vhathu. U guda sialala ya vhathu uri u kone u vha thusa. U shuma na vhathu na u vha bveledzisa (Ngudo ya zwa muhumbulo (Saikhoḽodzhi) na vhugudisi ha zwikili zwa vhutshilo, ngudavhurereli (mufunzi), ḓivhazwakale, ngudo ya shango na uri ndi ngani vhathu vha tshi dzula dziḓoroboni (ḓivhavhupo), Ngudo ya vhushaka ha vhathu (musosiolodzhi), ngudo ya vhathu vha kale na phukha (Akhiolodzhi).





8. Mulayo, saintsi, saintsi ya zwa vhuswole na vhutsireledzi. U vhona uri hu vha na tsireledzo na u tsireledzea ha vhathu na mulalo shangoni. Mapholisa, vhaimeleli na vhatshutshisi, tshumelo ya zwa vhululamisi (dzhele), u tevhela buḓo ḽa zwa vhupileli (vhuswole, vhuswole ha maḓini, vhuswole ha muyani).





9. Saintsi dza zwa Mutakalo na Tshumelo dza zwa matshilisano. U thusa vhathu nga u ṱhogomela mivhili yavho na mutakalo wavho maluvhini. U thivhela malwadze, u ṱuṱuwedza mutakalo, u ṱhogomela vhalwadze, u onga, mushumi wa kha ambu.antsi, masia a zwa dzilafho, u shumela vhapo.





10. Mathematiki (saintsi ya mbalo), saintsi ya Fisika na saintsi dza vhutshilo.
U shuma nga dzinomboro u itela u thasulula thaidzo, u shuma nga dzikhomphwutha u itela u vha na rekhodo ya mafhungo na u shuma nga zwithu zwi tshilaho. Ngudo dza khomphwutha,rambalo, baolodzhi (ngudo ya zwimela na phukha).





11. Dzitshumelo. U thusa vhaḓwe vhathu u fana na u vha rengisela zwiḽiwa resitorentini na dzihodelani na zwiṅwe zwa u ḓimvumvusa, u shuma sa tshefi, muthu ane a tshimbidza vhaendi, zhendedzi ḽa vhaendi, muṱhogomeli wa phukha, zwiendedzi sa mureili wa thekhisi, mureili wa bisi, muṱhogomeli wa vhathu u fana na u ita mavhudzi, ṱhogomelo ya vhaaluwa, vhashumi vha hayani, u shuma hodelani, u shuma u rengisa (murengisi)





12. U pulana na u fhaḓa.
U pulana na u ola zwifhaṱo u fana na kha akhithekitsha, u fhaḓa dzinnḓu, u fhaḓa dzibada na maburoho, u dzhenisa thambo dza muḓagasi,





Manweledzo a madzangalelo
Kha vha ṅwale masia mararu a u guda e vha a ḓea maraga dza nṱhesa.

1. ?????????????????????????????????.
2. ?????????????????????????????????.
3. ?????????????????????????????????.


Ofisi dza Vunḓu dza Muhasho wa zwa Mishumo
Eastern Cape (East London) Luṱingo: (043) 701 3000
Free State (Bloemfontein) Luṱingo: (051) 505 6200
Gauteng North (Pretoria) Luṱingo: (012) 309 5000
Gauteng South (Johannesburg) Luṱingo: (011) 497 3000
KwaZulu-Natal (Durban) Luṱingo: (031) 336 1500
Limpopo (Polokwane) Luṱingo: (015) 290 1744
Mpumalanga (Witbank) Luṱingo: (013) 655 8700
North West (Mafikeng) Luṱingo: (018) 387 1800
Northern Cape (Kimberley) Luṱingo: (053) 838 1500
Western Cape (Cape Town) Luṱingo: (021) 460 5911

Senthara dza zwa Mishumo dza Muhasho wa zwa Mishumo
Aliwal North Luṱingo: (051) 633 2633
Butterworth Luṱingo: (047) 491 0657
Cradock Luṱingo: (048) 881 3010
Fort Beaufort Luṱingo: (046) 645 4686
Graaf-Reinet Luṱingo: (049) 892 2142
Grahamstown Luṱingo: (046) 622 2104
King William.s Town Luṱingo: (043) 642 3401
Lusikisiki Luṱingo: (039) 253 1996
Maclear Luṱingo: (045) 932 1424
Mdantsane Luṱingo: (043) 761 3151
Port Elizabeth Luṱingo: (041) 506 5000
Queenstown Luṱingo: (045) 807 5400
Uitenhage Luṱingo: (041) 992 4627
Umtata Luṱingo: (047) 532 5674

Free State
Bethlehem Luṱingo: (058) 303 5293
Ficksburg Luṱingo: (051) 933 2299
Harrismith Luṱingo: (058) 623 2977
Koffiefontein Luṱingo: (058) 205 0298
Kroonstad Luṱingo: (056) 212 4471
Parys Luṱingo: (056) 811 3043
Phuthaditjhaba Luṱingo: (058) 713 0373
Sasolburg Luṱingo: (016) 970 3200
Thaba Nchu Luṱingo: (051) 873 2004
Welkom Luṱingo: (057) 391 0200
Zastron Luṱingo: (051) 673 1471

Gauteng North
Atteridgeville Luṱingo: (012) 386 5114
Benoni Luṱingo: (011) 747 9601
Bronkhorstspruit Luṱingo: (013) 932 0197
Krugersdorp Luṱingo: (011) 955 4420
Mamelodi Luṱingo: (012) 805 5090
Nigel Luṱingo: (011) 814 7095
Pretoria Luṱingo: (012) 309 5050
Randfontein Luṱingo: (011) 693 3618
Soshanguve Luṱingo: (012) 799 7395
Springs Luṱingo: (011) 362 6636

Gauteng South
Alberton Luṱingo: (011) 861 6130
Boksburg Luṱingo: (011) 898 3340
Brakpan Luṱingo: (011) 744 9000
Carletonville Luṱingo: (018) 788 3281
Germiston Luṱingo: (011) 345 6363
Johannesburg Luṱingo: (011) 497 3163
Kempton Park Luṱingo: (011) 975 9301
New Canada Luṱingo: (011) 474 2468
Roodepoort Luṱingo: (011) 766 2000
Sandton Luṱingo: (011) 444 7631
Sebokeng Luṱingo: (016) 988 2626
Vanderbijlpark Luṱingo: (016) 981 0280
Vereeniging Luṱingo: (016) 430 0000

KwaZulu-Natal
Durban Luṱingo: (031) 336 1500
Dundee Luṱingo: (034) 212 3147
Estcourt Luṱingo: (036) 352 2161
Kokstad Luṱingo: (039) 727 2140
Ladysmith Luṱingo: (036) 637 3461
Newcastle Luṱingo: (034) 312 6038
Pietermaritzburg Luṱingo: (033) 342 9361
Pinetown Luṱingo: (031) 700 2206
Port Shepstone Luṱingo: (039) 682 2406
Prospecton Luṱingo: (031) 902 1590
Richmond Luṱingo: (033) 212 2768
Richards Bay Luṱingo: (035) 789 3760
Stanger Luṱingo: (032) 551 4291
Ulundi Luṱingo: (035) 879 1439
Verulam Luṱingo: (032) 533 5050
Vryheid Luṱingo: (034) 980 8992

Limpopo
Ellisras Luṱingo: (014) 763 2162
Giyani Luṱingo: (015) 812 9041
Lebowakgomo Luṱingo: (015) 633 6958
Louis Trichardt Luṱingo: (015) 516 0207
Nylstroom Luṱingo: (014) 717 1046
Phalaborwa Luṱingo: (015) 781 5114
Polokwane Luṱingo: (015) 290 1744
Potgietersrus Luṱingo: (015) 491 5973
Seshego Luṱingo: (015) 223 1681
Tzaneen Luṱingo: (015) 306 2600
Ṱhohoyanḓou Luṱingo: (015) 960 1300

Mpumalanga
Baberton Luṱingo: (031) 712 3066
Bethal Luṱingo: (017) 647 2383
Carolina Luṱingo: (017) 843 1077
Eerstehoek Luṱingo: (017) 883 2141
Evander Luṱingo: (017) 632 2295
Groblersdal Luṱingo: (013) 262 3150
Kwamhlanga Luṱingo: (013) 947 3173
Lydenburg Luṱingo: (013) 235 2368
Middelburg Luṱingo: (013) 283 3600
Mswazi Madonsela Luṱingo: (017) 819 7632
Nelspruit Luṱingo: (013) 753 2844
Piet Retief Luṱingo: (017) 826 1883
Sabie Luṱingo: (013) 764 2105
Standerton Luṱingo: (017) 712 1351
Volksrust Luṱingo: (017) 735 2994

Northern Cape
Calvinia Luṱingo: (027) 341 1523
De Aar Luṱingo: (053) 631 0952
Kimberley Luṱingo: (053) 838 1500
Kuruman Luṱingo: (053) 712 3952
Springbok Luṱingo: (027) 718 1058
Upington Luṱingo: (054) 331 1752

North West
Brits Luṱingo: (012) 252 3068
Christiana Luṱingo: (053) 441 2120
Garankuwa Luṱingo: (012) 702 4525
Klerksdorp Luṱingo: (018) 464 8700
Lichtenburg Luṱingo: (018) 632 4779
Mogwase Luṱingo: (014) 555 5693
Mafikeng Luṱingo: (018) 381 1010
Potchefstroom Luṱingo: (018) 297 5100
Rustenburg Luṱingo: (014) 592 8214
Taung Luṱingo: (053) 994 1679
Temba Luṱingo: (012) 717 7059
Vryburg Luṱingo: (053) 927 5221

Western Cape
Beaufort West Luṱingo: (023) 414 3427
Bellville Luṱingo: (021) 945 3827
Cape Town Luṱingo: (021) 460 5082
George Luṱingo: (044) 801 1201
Knysna Luṱingo: (044) 382 3150
Mossel Bay Luṱingo: (044) 691 1140
Mitchell.s Plain Luṱingo: (021) 376 1771
Oudtshoorn Luṱingo: (044) 272 4370
Paarl Luṱingo: (021) 872 2020
Somerset West Luṱingo: (021) 852 2535
Vredenburg Luṱingo: (022) 715 1627
Worcester Luṱingo: (023) 347 0152

Word count: 2 137
<fn>ven_Article_National Language Services_HALUTSHEDZO PFUFHI YA.txt</fn>
JUSTICE COLLEGE
JUSTISIE-KOLLEGE


ṰHALUTSHEDZO PFUFHI YA MULAYO WA U KOVHEKANA IFA NGENO HU SI NA THENDELO YA KHOVHEKANO


YO VHEKANYWA NGA : M M Meyer
DATUMU YA U VHEKANYWA	: Shundunthule 2005

Justice College, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa
Tel No: (012) 481-2892 Fax No: (012) 481-2846


A hu na tshipiḓa tsha hei nḓivhadzo ine ya nga bveledzwa nga huswa kana ya phaḓaladzwa nga tshivhumbeo tshifhio tshiṅwe na tshiṅwe kana nga dziṅwe n.ila-vho ngeno hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho.

Ndimuso ya Vhugudisi ha Mugudisi ha nomboro ya 9.


KHOVHEKANO YA IFA HU SI NA THENDELO YA KHOVHEKANO (WIḼI)

ZWI RE NGOMU

Khethekanyo/Pharagirafu Thero Sia? ari

1. MARANGAPHANḒA????????????????
2. MIHUMBULO YA NDEME????????????..
2.1 Vhaḽaifa?????????????????..
2.2 Vhuimeleli????????????????
2.3 Mukovhe wa muḽaifa????????????.
2.4 Vhuhulu ha vhushaka????????????.
3.	MILAYO YA KHOVHEKANO YA IFA HU SI NA THENDELO YA WIḼI

3.1 Mulayo wa 1: Mufarisi kana vhafarisi fhedzi hu si na Vhaḽaifa
3.2 Mulayo wa 2: A hu na mufarisi fhedzi a hu na vhaḽaifa
3.3 Mulayo wa 3: Mufarisi kana vhafarisi fhedzi hu na vhaḽaifa
3.4 Mulayo wa 4: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi vhabebi vha kha .itshila
3.5 Mulayo wa 5: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi mubebi muthihi u kha .itshila ngeno mubebi o lovhaho o sia vhana
3.6 Mulayo wa 6: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi mubebi muthihi u kha .itshila ngeno mubebi o lovhaho a songo sia vhana
3.7 Mulayo wa 7: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa kana vhabebi fhedzi vhabebi vha mufu vho lovhaho vho sia vhana
3.8 Mulayo wa 8: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa kana vhabebi fhedzi hu na mubebi o lovhaho ngeno o sia vhana
3.9 Mulayo wa 9: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa kana vhabebi fhedzi a hu na mubebi o lovhaho a sia vhana
3.10 Hu na vhaḽaifa
4.	NDAELA I IMAHO VHUIMONI HA MULAYO



























KHOVHEKANO YA IFA HU SI NA THENDELO

1.	MARANGAPHAN?A

Khovhekano ya ifa fhano Afrika Tshipembe i laulwa nga Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na thendelo ya khovhekano wa vhu 81 wa ṅwaha wa 1987 we wa bveledzwa nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 1988. U shumiswa kha vhathu vhe vha lovha vha sia ndaka (yo?he kana tshipiḓa tshayo) nga Ḓuvha ḽa lufu kana nga murahu ha Ḓuvha ḽa lufu.

Mulayo wa khovhekano ya ifa hu si na thendelo ya wiḽi ndi wone une wa kona u sumbedza muḽaifa wa ndaka ya mufu nga hei nḓila:

(a)	Musi mufu o kundwa u langula ndaka yawe nga u shumisa wiḽi kana thendelano ya phanḓa ha mbingano
(b) Musi zwi sa konadzei u bveledza lutamo lwa mufu ngauri vhaḽaifa a vha koni u kovhana ndaka ya mufu kana vha sa tami u kovhana iyo ndaka kana vho lovha phanḓa ha mufu..

Zwi a konadzea uri muthu a lovhe a songo ita thendelo ya khovhekano ya ifa ḽawe kana tshipiḓa tsha ifa ḽawe. Tsumbo ndi ya musi mu.anzielaifa a tshi sumbedza tshipiḓa tsha ifa ḓi re kha thendelo (wiḽi) fhedzi a sia nnḓa zwe zwi si newe thendelo ya khovhekano. Nga nḓila hei tshipiḓa tsha ifa tshe tsha sumbedzwa kha thendelo (wiḽi) tshi ḓo kovhekanywa u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha thendelo ngeno zwo siedzwaho zwi tshi kovhekanywa hu tshi tevhelwa mulayo wa khovhekanyo hu si na thendelo.

Phanḓa ha iyi tsheo i re kha mulandu wa Bhe na Vhaḓwe v Madzhisi? ara.a wa Khayelitsha na Vhaḓwe, wa Nomboro ya vhu 49/03 we wa tshimbidzwa nga Khothe ya Ndayotewa nga ḽa 15 Tshimedzi 2004, ri ḓo wana uri mulayo wa khovhekanyo ya ifa hu si na thendelo wo vha u sa shumiswi kha vharema vhe vha lovha vha songo ita thendelo ya khovhekanyo ya ifa ḽavho. Na hone wo dovha u si shumiswe kha vhe vha malana hu tshi tevhelwa mulayo wa mbingano ya sialala kana mvelele. Tsheo ye ya dzhiwa kha uyu mulandu wa Bhe yo shandula izwi zwo? he ngauri khovhekano ya ndaka ye mufu a si sie thendelo ya khovhekano hu sa khou sedzwa murafho kana mvelele na ndaka yoṱhe ye ha si itwe thendelo ya khovhekano i ḓo laulwa nga mulayo wa khovhekano hu si na thendelo sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo wa vhu 81 wa 1987.

2.	MIHUMBULO YA NDEME

Phanḓa ha musi hu tshi ambiwa nga milayo ya khovhekano ya ifa hu si na thendelo, zwi nga vha khwine arali hu tshi nga thoma u ? alutshedza mi ṅwe mihumbulo ine ya vha ya ndeme u itela u pfesesa iyi milayo.

2.1	Vhana vhe vha siwa nga mufu (Tshitepisi):

U itela ? halutshedzo dzine dza ḓo tevhela, hafha hu khou ambiwa vhana vhe mufu a sia na vhe ṅwana we a lovha phan ḽa ha vhabebi vhawe a vha sia. ṅwana we a lovha a sia ṅwana kana vhana vhenevho vha vhumba lushaka luthihi lwa vhana vhe vha siwa nga mufu vhane vha vhidzwa tshitepisi.
Tsumbo:

Kha hei tsumbo hu na vhana vha mufu vho bvaho zwigwada zwiraru zwa tshitepisi, zwine zwa vha A,C na D.

E = mufu
S = mufarisi wa mufu ane a kha .itshila
A,B & D = vhana vha vhana vha mufu vho lovhaho phanḓa ha mufu
C = ṅwana
F,G & H = vhaḓuhulu

C i vhumba tshitepisi ngauri ṅwana a re kha C ndi wa mufu ngeno A na D dzi tshi vhumba-vho tshitepisi ngauri havha vhoṱhe ndi vhana vha mufu. B a i vhumbi tshiṱepisi ngauri a si vhana vha mufu.

2.2 Vhuimeleli

Vhuimeleli vhu vha hone musi zwo tea na hone zwi tshi konadzea arali muḽaifa a si nga koni kana a sa tami u kovhelwa ndaka ya mufu na hone i tshi khou kovhelwa vhaḓwe vhane vha vha vhana vha mufu.

E = mufu
S = mufarisi wa mufu ane a kha .itshila
C = ṅwana wa ṅwana wa mufu o lovhaho phanḓa ha mufu
A & B = vhana
D & F = vhaḓuhulu

Kha tsumbo i re afha nṱha, D na F dzi imela ṅwana wa ṅwana wa mufu o lovhaho phanḓa ha mufu ngeno vha re kha C vha sa thudzelwi thungo kha u kovhelwa-vho ndaka ya mufu.

2.3 Mukovhe wa ṅwana

U ya nga khethekanyo ya (1) (1)(4)(f) ya Mulayo wa Khovhekano wa Ifa hu si na Thendelo wa 1987 sa zwe wa khwiniswa u ya nga tsheo ye ya dzhiwa kha mulandu wa Bhe, mukovhe wa ṅwana u rekanywa nga u kovhekanya ho sedzwa masheleni a ndeme ya ndaka ine ya kovhekanywa hu si na thendelo kha vhana vhoṱhe vhe vha siwa nga mufu (vha nga vha vhana vha vhana vhawe kana vhaḓuhulu vhawe). Hafha hu dovha ha sedzwa na vhafarisi vhawe. Hezwi zwi nga ? alutshedzwa nga hei nḓila:

Kha ri ri ndeme ya masheleni a ndaka ya mufu ine ya kovhekanywa hu si na thendelo ndi R500 000 na hone u na vhana vhararu (3) vhe a sia na vhafumakadzi vhavhili (2) vhe a mala nga maitele a mvelele. Mukovhe wa ṅwana u ḓo rekanywa nga hei nḓila i tevhelaho: R500 000 /5 (3 tshiṱepisi + 2 vhafarisi) = 100 000. Mukovhe wa ṅwana u ḓo vha R100 000.

2.4 Vhuhulu ha vhushaka

U ya nga khethekanyo ya 1 (1)(4)(d) ya Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo vhukati ha mashaka ane a vha a malofhani a mufu na mufu i nga kona u khethekanywa ya bva zwigwada zwivhili zwine zwa vha na vhuhulu ha vhushaka ho tou livhanaho na mufu thwii na vhuhulu ha vhushaka ha lutsinga lwa iṅwe nnḓu, Kha vhuhulu ha vhushaka ho livhanaho na mufu thwii, vhuhulu ha vhushaka honoho vhu lingana na tshivhalo tsha mirafho vhukati ha vhomakhulukuku na mufu kana vhana vho salaho vha mufu na mufu.

Tsumbo:

Vhabebi na vhana vha mufu , vhoṱhe ndi mashaka a mufu a tsinisa kana a digirii ya u thoma.

Vhomakhulu

Vhabebi


Vhomakhulu na vhaḓuhulu ndi mashaka a mufu a tsini kana a digirii ya vhuvhili

Mufu


Vhana

Vhaḓuhulu

Kha vhushaka vhune vha vha mashaka nga u vha na vhomakhulukuku vha lutsinga lwa iṅwe nnḓu, vhuhulu ha vhushaka vhu lingana na tshivhalo tsha mirafho vhukati ha vhushaka ha malofha na makhulu ane a vha wa tsinisa , hu tshi ingwa nga tshivhalo tsha mirafho vhukati ha makhulu na mufu.

Tsumbo:

C & D = vhomakhulu vho lovhaho u thoma
A & B = vhabebi vho lovhaho u thoma
E = mufu
S = mufarisi o lovhaho u thoma
F & G = vhomalume/vhomakhadzi
H & I = vhazwala
J = muzwala wa vhuvhili

C & D, ndi vhomakhulu vho lovhaho u thoma vhane vha vha tsinisa na hone vha vha vhukati ha J na E (mufu). J i na vhushaka na mufu vhune ha vha kha digirii ya vhuṱanu.

3. MILAYO YA KHOVHEKANO YA IFA HU SI NA THENDELO

Kupha.aledzelwe kwa khovhekano u ya nga Mulayo wa Khovhekano ya Ifa hu si na Thendelo wa vhu 81 wa 1987 ku nga nweledzwa nga milayo ya ṱahe.

3.1 Mulayo 1: Mufarisi kana vhafarisi fhedzi hu si na vhaḽaifa

Arali mufu o sia mufarisi kana vhafarisi vha si na vhana ? mufarisi kana vhafarisi ndi vhone vhaḽaifa vhe vhoṱhe, Hune ha wanala uri mufu ndi wa munna we a vha o mala musadzi a fhiraho muthihi u ya nga mvelele, vhafumakadzi vhe a sia vha tea u kovhekana ifa hu si na thendelo nga nḓila i linganaho. Hoyu mulayo wa 1 u nga ṱalutshedzwa nga nḓila hei i tevhelaho:

Tsumbo A:

Hune mufu a vha o mala musadzi muthihi ngeno hu si na vhana:

A O???????????????..O B


C O E???????.0 S

E = mufu: S= mufarisi: A = khotsi: B = mme: C = mukomana

Mufarisi o salaho ndi ene muḽaifa wa ifa yoṱhe ḽine ḽa kovhiwa hu si na thendelo, hu sa khou sedzwa ndeme ya iḽo ifa nga tshelede.

Arali vhafarisi vho malana u ya nga mulayo wa tshanga ndi tshau, tshau ndi tshanga, mufarisi u ḓo kovhelwa hafu ya ifa u ya nga kumalele kwonoko kwe a dzhena khakwo na iṅwe hafu ya ifa u ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987.

Arali vhafarisi vha songo malana u ya nga mulayo wa tshanga ndi tshau, tshau ndi tshanga, mufarisi u ḓo kovhelwa ifa u ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987.

Tsumbo B:

Hune mufu a vha o mala vhasadzi vhanzhi u ya nga kumalele kwa sialala ngeno hu si na vhana:

A B
O----------------------------------------O
I
I
I
I
C E	I D
O----------------------------------------O

A & B = ndi vhabebi vho lovhaho; E = ndi mufu; C na D = ndi vhafarisi vha mufu vho malwaho u ya nga mvelele.

U ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987, u ya nga he wa khwinifhadzwa nga Khothe ya Ndayotewa tsheo ye ya dzhiwa kha mulandu wa Bhe na Vhaḓwe v Madzhisiṱaraṱa wa Khayelitsha na Vhaḓwe, vhafumakadzi vhavhili vha mufu (C na D) vha ḓo kovhelwa ifa yoṱhe nga nḓila i linganaho hu sa katelwi mashaka a muḽa. Arali mufu o sia vhafumakadzi vha fhiraho vhavhili ngeno a si na vhana, vhafumakadzi avha vhoṱhe vha ḓo tea u kovhekana ifa u lingana naho hu si na thendelo ya khovhekano.

3.2 Mulayo 2: A hu na mufarisi fhedzi hu na vhaḽaifa

Arali mufu a si na mufarisi fhedzi o sia vhana ? vhana vha kovhana u ya nga tshiṱepisi na nga vhuimeleli arali ho tendelwa.
Tsumbo:

A & B = vhabebi
X= mufu
C = mufarisi o rangaho u lovha
E =.wana o rangaho u lovha
D & F = vhana
J & K = vhaḓuhulu


A B
O---------------------------------------O
I
I
I
X???????????..C
I	I	I
I	I	I
D I EI FI

J K

Vhana vha mufu ndi vhane vha vha kha D, E na F vha ḓo vha vhaḽaifa vhane vha kovhana ifa nga nḓila i linganaho. Ngauri E o lovha u thoma vhana vhawe J na K vha ḓo vha vhaimeleli vhawe na vhone vha wana mikovhe i linganaho.

Kha vha dzhiele nzhele hezwi:

Vhana vhoṱhe vha mufu vha tea u kovhelwa ifa. Hafha hu vha hu sa khou sedzwa uri vhana vho malwa nga mulayo wapo kana wa sialala kana a si vhana vha malofhani.

U ya nga khethekanyo ya 1(2) ya Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo, khovhekano ya ifa a i kwamani na vhuvha ha vhushaka ha malofha na vhu si ha malofha hu tshi ḽa kha khovhekano ya ifa hu si na thendelo.

3.3 Mulayo 3: Mufarisi kana vhafarisi na vhaḽaifa
Arali mufu o sia mufarisi kana vhafarisi na vhana ? mufarisi kana vhafarisi ndi vhone vhaḽaifa vha vhuhulu ha masheleni a linganaho R125 000 kha mufarisi muthihi kana mukovhe wa ṅwana . Vhana vhe vha siwa nga mufu vha ḓo kovhekana masalela arali e hone. Na hone hafha hu vha ho sedzwa vhana vho siwaho nga mufu na vhuimeleli arali zwo tendelwa.

Tsumbo:

A,B = vhabebi
C = mukomana
E = mufu
S = mufarisi wa mufu
D = ṅwana wa ṅwana o lovhaho
F,G = vhana
H,I = vhaḓuhulu


A B
O------------------------------------------------O
I I
I I
C I E I------------------------S
I I I
I I I
F I GI DI



O H OI

Kha vha dzhiele nzhele hezwi zwi tevhelaho:

1. Arali ndeme ya ifa ḽine ḽa kovhekanwa hu si na thendelo i fhasi ha R125 000, mufarisi wa mufu kha iyo tsumbo i re afho nṱha u ḓo vha muḽaifa wa ifa yoṱhe hu songo sedzwa vhana na miṅwe miraḓo ya mu? a.
2. Arali mufu e munna o malaho vhafumakadzi vhanzhi na hone o sia mufumakadzi a fhiraho muthihi na hone ndeme ya ifa ḽine ḽa kovhekanwa hu si na thendelo i fhasi ha R125 000, vhafarisi vha mufu vha ḓo kovhekana ayo masheleni u lingana vhukati havho hu songo sedzwa vhana na miṅwe miraḓo ya muḽa.
3. Arali balantsi ya masheleni ane a tea u phaḓaladzwa u itela khovhekano ya ifa hu si na thendelo i tshi fhira R125 000, mufumakadzi wa mufu u ḓo vha muḽaifa wa ayo masheleni a linganaho R125 000 kana mukovhe wa ṅwana, Masheleni arali o sala e manzhi a ḓo kovhekanywa kha vhana vhe vha siwa nga mufu ho sedzwa tshiṱepisi na vhuimeleli arali ho tendelwa. Arali izwi zwi tshi khou shumiswa kha iyo tsumbo i re afho nṱha, zwi ḓo amba uri F,G na D vha ḓo vha vhaḽaifa vha ayo masheleni o salaho. D ndi ṅwana wa ṅwana wa ṅwana wa mufu we a lovha u thoma, mukovhe wawe u ḓo kovhekanywa u lingana kha vhana vhawe vhane vha vha H na I. Arali D a songo sia vhana, mukovhe wawe u ḓo kovhekanywa vhukati ha vhana vha mufu vhane vha vha F na G.
4. Arali balantsi ya masheleni ane a tea u phaḓaladzwa u itela khovhekano ya ifa hu si na thendelo i tshi fhira R125 000, mufu o sia vhafumakadzi vha fhiraho muthihi (hezwi zwi shuma hune mufu a vha o mala vhafumakadzi vha fhiraho muthihi nga kumalele kwa mvelele) muṅwe na muṅwe wa vhafumakadzi vhawe u ḓo tea u wana mukovhe wa ṅwana kana wa masheleni a linganaho R125 000 phanḓa ha musi vhana vha mufu vha tshi nga kovhekana masalela.

5. Kha vha humbule uri arali vhafarisi vho malana u ya nga mulayo wa tshanga ndi tshau, tshau ndi tshanga, mufarisi u ḓo kovhelwa hafu ya ifa u ya nga kumalele kwonoko kwe a dzhena khakwo na iṅwe hafu ya ifa u ya nga khethekanyo ya 1(1)(a) ya Mulayo wa vhu 81 wa 1987.

6. Vhathu vho malanaho nga fhasi ha maitele a vhurereleli nga fhasi ha Tshimusilimu na Tshihindu vha fanela u dzhiwa sa vho malanaho na hone vha tea u kovhelwa ifa u ya nga Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo. Hoyu mulayo u shuma fhedzi hune mufu a vha o mala musadzi muthihi. Na hone vha dovha vha tea u vhila masheleni a u unḓa kha mufu we a vha o mala uyo mufarisi. Kha hu sedzwe Daniels v Campbell No. & Na vha?we2004 (5) SA 331 (CC).

7. Hune mufu a sia a songo ita thendelo tshoṱhe ya khovhekano ya ifa , masheleni ane mufarisi wa mufu a tea a rekanywa u fhambana na ane a rekanywa u ya nga wiḽi. Hafha nga fhasi ha hoyu mulayo hu rekanywa masheleni a khovhekano ane a tea u wanwa nga mufarisi u ya nga Mulayo wa vhu 81 wa 1987-Kha MacGillivray.s Will 1943 WLD 29 kha 40.

3.4 Mulayo wa vhu 4: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi vhabebi vha kha .itshila

Arali mufu a songo sia mufarisi kana vhana fhedzi o sia vhabebi vhoṱhe vhane vha vha vha tshi kha .itshila- havha vhabebi vha tea u kovhekana ifa nga nḓila i linganaho.


A O???????????????..O B


C O E???????.0 S

A & B = ndi vhabebi vha mufu; C = mukomana wa mufu; E = mufu; S = mufarisi wa mufu we a lovha u ranga.

Kha tsumbo i re afho nṱha, A na B, ndi vhabebi vha mufu vhane vha ḓo vha vhaḽaifa vhane vha wana mikovhe ya ifa ḽine ḽa kovhekanywa hu si na thendelo hu sa khou sedzwa mashaka a mufu.

Kha vha dzhiele nzhele uri a hu sedzwi uri vhabebi vho malana-na kana vho ? alana-na kana a vho ngo vhuya vha malana.

Musi hu tshi khou itelwa u kovhekana ifa ngeno hu si na thendelo, vhabebi vha mufu vha vha vhe vhabebi vhawe vha malofha (nga nnḓa ha musi a tshi tou vha ṅwana ane a khou tou londotwa nga vhabebi vhane vha si vhe vha malofhani. Kha vha dzhiele nzhele uri arali ṅwana a tshi khou tou londotwa vhabebi vhawe vha malofha a vho ngo tea u vha vhabebi vhawe.

Vhabebi vhe ṅwana a vha ḓivha nga mulandu wa nzeo ya mme kana khotsi kana vhe vha thusa ṅwana nga u mu londola a vha vhi vhabebi vha mufu musi hu tshi kovhekanwa ifa ngeno hu si na thendelo.

3.5 Mulayo wa vhu 5: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa vho siwaho nga mufu fhedzi mubebi muthihi u kha .itshila ngeno mubebi o lovhaho o sia vhana

Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana fhedzi hu na mubebi muthihi ngeno mufu o sia vhana- mubebi ane a kha .itshila u vha muḽaifa wa hafu ya ifa, vhana-vho na vhone vha wana hafu ya ifa.

Tsumbo:

O------------------------------------------------O-------------------------
A I I B I
I I I D
C I E I------------------------S

A = mubebi wa mufu; B = mubebi o lovhaho; C = mukomana wa mufu; D =.wana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi; E = mufu; S = mufarisi wa mufu.

Kha hei tsumbo, A ndi mubebi wa mufu ane a kha .itshila we a kona u kovhelwa hafu ya kupha.aledzelwe kwa masalela ngeno mukomana wa mufu, C na ṅwana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi D, vha tshi ḓo wana iṅwe hafu ya mikovhe. C na D vha tea u wana hafu ya mikovhe ye ya vha yo tea yo wanwa nga mubebi o no vhaho mufu musi a tshi kha .itshila.

3.6 Mulayo wa vhu 6: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa fhedzi mubebi muthihi u kha .itshila ngeno mubebi o lovhaho o songo sia vhana

Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana fhedzi hu na mubebi muthihi ngeno kha ḽiṅwe sia mufu a songo sia vhana- mubebi ane a kha .itshila u vha muḽaifa e eṱhe.

Tsumbo:

A = mubebi
B = mubebi wa mufu o lovhaho u ranga
E = mufu
S = mufarisi we a lovha u ranga

A B
O------------------------------------------------O
I
I
E I------------------------S

Kha hei tsumbo A ndi mubebi wa mufu ane a kha .itshila na hone u vha muḽaifa e eṱhe.

3.7 Mulayo wa vhu 7: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa kana vhabebi fhedzi vhabebi vho? he vho lovhaho vho sia vhana

Arali mufu a songo sia mufarisi, vhana na vhabebi fhedzi vhabebi vho? he vho sia vhana- vhana vha mufu vha ḓo vha vhaḽaifa na kha hafu ye vhabebi vhavho vha vha tshi ḓo i wana.

Tsumbo:

A = vhabebi vho lovhaho u thoma
B = mukomana
E = mukomana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi;
E = mufu;
S = mufarisi wa mufu.

A O???????????????..O B-----------------
I
I D

C O E???????.0 S

Musi a songo sia mufarisi, vhana na vhabebi, ifa ḽine ḽa kovhekanywa hu si na thendelo ḓi nga kovhekanywa ha bva zwipiḓa zwivhili- tsha .mme. na tsha ?khotsi?. Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u wanwa nga vhana vhe vha sala. Kha tsumbo i re afho nṱha ya A i ḓo tea u wanwa nga C ane a vha ṅwana wa musidzana kana muṱhannga ngeno mukovhe wa B u tshi ḓo tea u wanwa nga C na D. C na D vha tea u wana mikovhe i linganaho. C u tea u wana ifa u bva kha A na B ngeno D a tshi ḓo wana ifa ḽawe fhedzi u bva kha B.

3.8 Mulayo wa vhu 8: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa na vhabebi fhedzi hu na mubebi o lovhaho o sia vhana

Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana na vhabebi fhedzi mubebi muthihi o sia vhana- vhana vhe mubebi muthihi a sia ndi vhone vhaḽaifa vhe vhoṱhe,

Tsumbo:

A & B = vhabebi vho lovhaho u thoma
D = mukomana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi;
E = mufu;
S = mufarisi wa mufu.

A O????????O B-----------------
I
I D

E???????????0 S


Kha tsumbo dzi re afho nṱha vhabebi vhoṱhe vho lovha, fhedzi mubebi muthihi ane a vha B, o sia vhana. D ane a vha mukomana wa munna o malaho mme kana wa mufumakadzi o malaho khotsi u ḓo vha ene ane a ḓo wana mukovhe wa ifa hoṱhe.

Mulayo wa vhu 9: A hu na mufarisi kana vhaḽaifa vho siwaho nga mufu na vhabebi fhedzi a hu na mubebi o lovhaho a sia vhana

Arali mufu a songo sia mufarisi na vhana na vhabebi fhedzi vhabebi vhoṱhe vha mufu vha songo sia vhana, hafha ndi hune shaka (la tsinisa ḽa vha ḽone ḽine ḽa ḓo wana ifa.

Tsumbo:

C, D = vhomakhulu vha mufu vho lovhaho u thoma
A, B = vhabebi vha mufu vho lovhaho u thoma
E = mufu
S = mufarisi wa mufu o lovhaho u thoma
F = malume
G = muzwala
H = muzwala wa vhuvhili

C D
O------------------------------------------------O
I I I
I I I
F I I A I------------------------B
I I I
I I I
GI I E I????S
I
HI
Kha tsumbo i re afho nṱha , F vhane vha vha vhomalume wa mufu, ndi vhone vhane vha vha shaka ḽa tsinisa ḽa mufu ḽa malofhani ngeno vhe kha tshiimo tsha vhushaka ha vhuraru. U ya nga hezwi ndi vhone vhane vha tea u wana ifa musi ḓi tshi phaḓaladzwa. G i sumba vhushaka na E vhune ha vha kha tshiimo tsha vhuna ngeno H i tshi sumba vhushaka na E vhune ha vha kha tshiimo tsha vhuṱanu. Vhathu vhoṱhe vha re kha G na H a vha nga koni u wana mukovhe wa ifa na luthihi u bva kha E.

3.10:	A hu na vhaḽaifa

Zwi a konadzea uri muthu a lovhe a songo ita thendelo ya u kovha ifa zwine zwa nga ita uri hu si vhe na muḽaifa. U ya nga mulayo wa mvelele kana sialala, hune zwa wanala hu si na muthu ane a tea u kovhelwa ifa, Muvhuso u vha na maanḓa hu si na a pikisaho izwi. Hezwi zwi langulwa nga khethekanyo dza 35 (13) na 92 dza Ndangulo dza ifa ḓi no kovhiwa hu si na Thendelo u ya nga Mulayo wa vhu 66 wa 1965. Musi hu tshi tevhedzwa aya maitele, hune ha wanala hu si na vhaḽaifa vha ifa ḽine ḽa kovhiwa hu si na thendelo kana vhaḽaifa vha sa ḓivhei, mutshimbidzi wa izwi (muegizekhutha) o nangwaho nga mu? anziela ifa a nga ita uri iyo ndaka i shandulelwe uri i vhe kha masheleni. Musi o no ita izwi, u ḓo badela milandu yoṱhe ye ya vha i tshi khou kolodwa nga mufu, masheleni ane a sala nga murahu ha izwi a badelwa kha Tshikwama tsha Muunḓi. Arali hu si na muthu ane a ḽa u ḓo sumba uri hu na tshelede ine a tea u vhila kha ifa, nga murahu ha miṅwaha ya 30 ho badelwa ayo masheleni kha Tshikwama tsha Muunḓi, tshelede iyi i ḓo fhiriselwa kha muvhuso.

Mulanguli wa Khothe Khulwane u tea u anḓadza zwidodombedzwa zwi kwamaho aya masheleni a khovhekano hu si na thendelo e a dzheniswa kha Tshikwama tsha Muunḓi. Hezwi u tea u zwi ita tshifhinga tshoṱhe sa zwithu zwa ndeme kha Gazete ya Muvhuso u itela uri vhane vha vha na dzangalelo vha kone u ḽa u vhila ayo masheleni a ifa ha khovhekano hu si na thendelo arali zwo tea.

4.	NDAELA I IMAHO VHUIMONI HA MULAYO

Khethekanyo dza 1 (6) na 1 (70 dze dza ḓivhadzwa Mulayo wa Khovhekano ya Ifa hu si na thendelo ya khovhekano wa vhu 81 wa ṅwaha wa 1987 we wa khwinifhadzwa nga Mulayo wa Khwinifhadzo ya ifa wa vhu 43 wa 1992. Wonoyu mulayo wo thoma u shuma nga ḽa 1 Tshimedzi 1992.

Khethekanyo ya 1(6) I vhekanya hezwi ngaurali:.Arali hu na muthu o salaho vhuimoni ha mufu , hu sa katelwi ṅwana kana muthu ane a khou penga fhedzi e shaka ḽa mufu u fana na mufarisi wa mufu ane a khou tea u wana ifa ḽa khovhekano i si na thendelo fhedzi a hana u ? anganedza iḽo ifa , ḽeneḽo ifa ḽino ya kha mufarisi wa mufu ane a kha .itshila.

Kha vha dzhiele hezwi zwi tevhelaho nzhele:

(a) Muḽaifa u fanela u vha e shaka ḽa mufu.
(b) Muḽaifa ane a tama u sa bveledza pfanelo dzawe dza u ? anganedza ifa, u fanela u vha e si muthu mu ? uku kana e mpengo.
.	Mu.aifa na mufarisi wa mufu ane a kha .itshila, vhoṱhe vha tea u kovhelwa ifa u ya nga mulayo wa khovhekano ya ifa hu si na thendelo.
(d)Mufarisi wa mufu u ḓo tea u wana ifa arali muḽaifa a landula mukovhe wawe.

ṱhalutshedzo ya khethekanyo ya 1(6)

[R175 000]
Mufu--------------------------------------------------- Mufarisi wa mufu ane a kha .itshila (muḽaifa) (R125 000) I
I I
I I
I I R25 000 (u bva kha shaka (la
I I mufu)
Shaka ḽa mufu (R25 000) I
I
Shaka ḽa mufu ? u hana mukovhe wa R25 000
Mukovhe wa ifa u ya kha mufarisi wa mufu ane a kha .itshila

Khethekanyo ya 1 (7): .Arali ha wanala uri muthu ho ngo tea uri a vhe muḽaifa wa ifa hu si na thendeo kana o hana pfanelo dza u ṱanganedza mukovhe wa ifa ḽawe sa muḽaifa wa mukovhe muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi ḓo livhiswa kha muthu we a vha a tshi ḓo u wana musi o no dzhiwa nga Mudzimu. Hezwi zwi itwa hu tshi khou tevhelwa khethekanyo? hukhu ya (6) ine ya bula uri arali uyo muthu ane a tea u vha muḽaifa musi o lovha, mukovhe wawe u tea u ya ngafhi. Na hone hezwi zwi nga bvelela arali o vha a songo hanelwa u wana iḽo ifa.?

Kha vha dzhiele hezwi zwi tevhelaho nzhele:

(a) U wana mukovhe wa mufu a zwo ngo livhanywa na mashaka a mufu fhedzi.
(b) Muwani wa mukovhe wa ifa u fanela u hanelwa kana a hana u ṱanganedza mukovhe wawe une a tea u u ṱanganedza u ya nga milayo ya khovhekano ya ifa hu si na thendelo.
(c) Muwani wa mukovhe u a hanelwa kana a hana u ? anganedza mukovhe wawe une a tea u u ? anganedza fhedzi ene u tea u vha e na shaka ḓo lovhaho phanḓa ha mufu naho zwo ralo muthu a re tsini nae u ḓo tea u vha muḽaifa kha ifa ḽa khovhekano hu si na thendelo nga nnḓa ha musi hu tshi khou sedzwa khethekanyo? hukhu ya (6).


ṱhalutshedzo ya khethekanyo ya 1(7)

(a)	A hu na mufarisi ane a khou tshila ane a tea u wana mukovhe wa ifa ḽa khovhekano hu si na thendelo. Muwani wa mukovhe u a hanelwa kana a hana u ṱanganedza mukovhe a u siela mashaka.
[R100 000]
Mufu--------------------------------------------------- Mufarisi wa mufu we a lovha
I I
I I
I I.wana wa mufu-Mukovhe
I I (R50 000) u a hana kana a
ṅwana wa mufu (R50 000) I hanelwa .mukovhe wawe wa
(Muwani wa mukovhe wa ifa) I Ifa ḓi fhiriselwa kha mashaka
I
I
* *
R25 000 R25 000


(b) Mufarisi wa mufu ane a kha .itshila ane a tea u wana mukovhe wa ifa na muṅwe we a hanelwa kana a hana u ? anganedza khovhekano ya ifa u ya nga milayo ya khovhekano ya ifa hu si na thendelo


[R175 000]
Mufu--------------------------------------------------- Mufarisi wa mufu ane a kha .itshila (muḽaifa) (R125 000) I
I I
I I
I I R25 000 (u bva kha shaka ḽa
I I mufu)
Shaka ḽa mufu (R25 000) I
I
ṅwana wa mufu ? mukovhe wa ifa (R25 000)
-u hana mukovhe wa ifa. -mukovhe wawe wa ifa u fhiriselwa kha
mufarisi wa mufu ane a kha .itshila naho e na mashaka kana vhana
M M Meyer
Justice College
28.05.2005




1


<fn>ven_Article_National Language Services_I-khomese.txt</fn>

I-khomese
Mbudziso dzi anzelaho u vhudziswa
.Kha vha i ite bindu avho?
Gaidi iyi yo itelwa u alusa vhoramabindu na vhathu vha si na thekhinikhala uri vha pfesese i-khomese na u uula dzangalelo. I tandulula hoea khulwane dza e .khomese na u sumbedza zwine mulayo wa nga bveledza kha sia a e-khomese zwine zwa amba zwone kha vhoramabindu uri vha kone u thoma, theminolodzhi i shumiswaho tshifhinga tshohe.
TSHIPIA TSHA I
ZWITHU ZWA NDEME ZWA I-KHOMESE
Naa i-khomese ndi mini?
_	I-khomese ndi u shumisa thekhinolodzhi sa nila ya u tshimbidza bindu na u davhidzana.
? Zwi amba uri mafhungo a vhubindudzi na a si a vhubindudzi, u renga na u rengisa zwibveledzwa na tshumelo, zwi nga bveledza nga a shumisa Inthanethe
? Zwi amba u ita vhubindudzi hu si na u angana ha zwigwada zwi khwameaho kha vhuvhambadzi.
? I-khomese i itiwa fhedzi nga Ithanethe na Electronic Date Interchange (EDI)
Naa mbuelo dza I-Khomese ndi dzifhio?
? Vhubindudzi vhuuku nga u vhumba vhushaka na mabindu a a ifhasi na vhavhambadzi huwe na huwe kha ifhasi.
Mabindu a nga rengisela thundu khasiama dzi re nga nna ha makete wadzo wa u vhambadza, a nga oa makete muswa na u wana masia a mabindu nga nila i leluwaho.
? Mabindu mauku ane a nga si kone u thoma ofisi kha mashango a seli na u shuma nga nila yo khwahaho a nga i anadza kha khona iwe na iwe ya ifhasi.
? Mabindu a nga wana mafhungo a zwibveledzwa, vharengi na ane a khou aisana nao kha Inthanete hu u itela u alusa u aisana hao.
? Mabindu a nga vhulunga u kona hao u aasana nga u thoma vhukwamani ha tsinisa na dzikhasiama dzao na vhawe vhashumisi vha zwi rengiswa tshifhinga tshiwe na tshiwe kha Inthanethe nga u nekedza mafhungo maswa a zwibveledzwa na tshumelo tshifhinga tshohe. Kha iwe sia, mafhungo a nga khwiniswa tshifhinga tshiwe na tshiwe, hu tshi khou fhungudzwa thaidzo ya mafhungo o fhelelaho nga mushumo.
? Inthanethe i ivhadza dzikhamphani dzi na mimakete minzhi kha ifhasi tshifhinga tshinzhi tsha u vhambadza zwibveledzwa. Vhushaka na vharengi na hone vhu nga aluswa.
?
? Nga u shumisa vhukoni ha midia dzo vhalaho, tshiimo tsha vhuvhambadzi ha mabindu, tshibveledzwa tshavhui kha Inthanete.
? Mafhungo a vhukuma nga vhualo a u rengisa a nga thusa u fhungudza vhuimo ha tshioko na kutshimbidzele kwa u vhuvhambadzi.
-	I-khomese i nga vhea mafhungo a khasiama thwi kha databeisi, hu tshi khou tendelwa mabindu uri a lavhelese vhuifari ha khasiama na u vhambadza kha khasiama iwe na iwe zwo livhiswa kha kurengele kwadzo.
Tshaka dza e-khomese
-	Bindu-kha-bindu (B2B) i-khomese zwi amba u rengisa ha bindu i tshi khou rengisela mawe mabindu kha tshaka dzohe dza e-khomese, nila iyi ya u ita bindu nga nila ya eekihironiki nga Inthanethe kana nga Electronic Date Interchange i tea u dzhielwa nha sa iziwi i na maana malulwane.
-	Bindu ? kha ? vhashamisi: mabindu a rengisela khasiama nga Inthanethe, a tshi khou tendela vharengi u renga na u badela mbadelo dzavho kha Inthanete. Nila iyi ya u rengisa i vhulunga tshifhinga na tshelede kha vharengisa na vharengi.
-	Murengi ? kha ? murengi: Vharengi vha nga posa zwibveledzwa zwavho nga u zwi vhea kha webusaithi musi vhawe vharengi vha tshi vhea mitengo ya zwine vha nga zwi renga.
-	Muvhuso ? kha ? vhadzalapo: kha tshumelo nnzhi dzine dza nekedzwa nga mivhuso, vhunzhi hadzo dzi nga itiwa nga Midia wa eekihironiki. U nekedza vhathu tshumelo nga nila ya eekihironiki a zwi fhi fhedzi vhadzulapo tshifhinga tsha u vhulunga na tshumelo ya vhuimo ha nha, zwi dovha zwa khwinisa vhui na u vhulunga tshelede. Tshumelo idzo dzi angaredza u badelwa ha mbadelo dza muvhuso, u adziwa ha fomo dza mithelo, u redzhisiariswa ha vhavothi na u vusuluswa ha aisentsi dza u reila, na zwiwe.
-	Muvhuso ? kha Bindu: Nila iyi ya u vhambadza i anzela u alutshedza nila ine muvhuso wa rengisa zwone thundu na tshumelo nga midia ya eehironiki i fanaho na inthanete. Sisieme iyi ndi tshishumiswa tsha u nekedza tshumelo kha mishumo i fanaho na u thendara na u wana muthu ane a o ita mushumo.
Ndi ngani ri tshi tea u dzhenelela kha e-khomese?
-	U fhaa na u alusa tshiimo tsha vhubindudzi
-	U anadza na u alusa zwibveledza zwavho na tshumelo
-	U alusa vhushaka havho na dzikhasiama nga u nekedza mafhungo maswa hu tshi angaredziwa na tshumelo ya u oisisa
-	U wana dzioda nga nila ya eekihironiki
-	U ita dzimbadelo kha Inthanethe
-	U thoma vhukwanani ha eekihironiki na vhawe vharamabindu hu u itela u fhungudza uri vhawe vha dzhenelela kha bindu.
U THOMA KHA I-KHOMESE
Naa hoea khulwane ndi dzifhio?
-	Tshishumiswa tshi ngaho sa aini ya Iuingo, khomphutha.
-	U kwamanywa na Inthanete nga u nekedzwa ha Tshumelo ya Inthanethe.
-	Webusaithi ya i-khomese.
-	Webusaithi yo faraho zwidodombedzwa zwa munekedzi wa tshumelo.
-	Akhauthu ya e-meili ya u anganedza mbudziso (khumbelo) hu tshi khou angaredziwa na dzioda nga nila ya eekihironiki.
-	Dzina ine bindu a ivhea ngao.
-	Webusaithi ya khamphani ya u alusa tshivhumbeo tsha khamphani yavho na zwibveledzwa kha Inthanethe.
-	Kha Thekinolodzhi ya u thoma maitele a i-khomese ya kutshimbidzele na dzimbandelo tshithu tshilulwane tsha ndeme ndi maitele a u langula.
-	U thoma vhukwamani ha eekihironiki na mawe mabindu uri hu vhe na u shumisana nao.
Naa dziwe mbadelo dza u ita e-khomese ndi dzifhio?
.	Mbadelo dza u dzhenisa.
.	Mbadelo dza handiweye na sofutiweye.
.	U pulana na u vha na webusaithi.
.	U redzhisiarisa dzina ine bindu a ivhea ngao.
.	Thandululo ya e-Khomese i na nila nnzhi dzo fhambanaho.
Naa e-khomese yo tsireledzea?
Ithanethe i nekedza khaedu nnzhi dza u tsireledza. Yo vhumbiwaho nga dzikhomphutha dza dzimiliyoni dzo anganywaho, inthanethe i tendela vhudavhidzano nga u avhanya na u fhirisa mafhungo, hu tshi angaredziwa dzimbadelo, u mona na ifhasi: U bvela phana na u engedzedzea ha mafhungo ane a khou fhiriswa nga nila ya eekiironiki zwo livhiswa kha hoea ya u tsireledzea ha u fhiriswa ha mafhungo, zwine zwa oea ndi u tsireledza sisieme yavho kha u sedza mafhungo kha iwe khomphutha muthu a songo wana thendelo na u dzhenelwa nga vairaisi nga:
-	Mbodo dza mulilo
-	Sisieme ya u kona u vhona u thivhelwa
-	Sofutiweya ya u sedza vairasi
-	Maga a tsireledzo a funaho na u vhulunga nomboro ya vhue vha khou i shumisa na phasiwede nga nila ya tshiphiri, u dzula vha tshi khou shumisa pasiwede nga nila ya tshiphiri, u dzula vha tshi khou tshintsha pasiwede yavho tshifhinga tshohe na zwiwe.
-	Vhuimo ha nha ha mbadelo dzine dza nga u fhirisa u vhona uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulangea ha mafhungo arali vha tshi khou oa u wana mafhungo a khasiama na a vhue.
-	Vha fanela u thoma tshitatamennde tsha mafhungo a Khiripitholodzhi (Cryphotography) i o ita mushumo wa u vhona uri hu na tshiphiri, mafhungo a vhukuma, u fhulufhedzea na u sa hanedza.
Naa zwine vharengi vha zwi takalela zwine zwa nga Thithisea?
Vharengi vha tea u vha na fulufhelo a uri thundu na tshumelo dzine dza khou wanala kha aini dzo vheiwa zwavhui; uri vha khou ivhadzwa zwavhui phana ha musi vha tshi dzhenisa oda kha aini na uri maitele a u i humisela murahu a hone arali vha sa khou fushea nga zwiwe zwithu kha u rengisa.
Vharengi vha tea u tsireleda kha khombo dzi tevhelaho:
-	Thundu i sa rengiswi na vhudavhidzano.
-	Thundu i siho mulayoni na ya khombo, tshumelo na zwi re nga ngomu.
-	Mafhungo a songo fhelelaho a thundu kana a sedzulusa tshiimo tsha thundu
-	Khombo ya u dzhenelela kha zwa tshiphiri
-	Vhufhura ha kha khomphutha sa tsumbo, u tswiwa ha nomboro dza khiredithi khadi nga u shumisa Inthenethe
-	Dziwe khombo
TSHIPIA TSHA II
THEMINOLODZHI I ANZELAHO U SHUMISWA
Naa Khiraithogirafi (Crytography) ndi mini?
Khiraitogirafi ndi nila ya ndeme ya u vhulunga mafhungo a u rengiselana nga nila yo vhulungeaho o tsireledzwa nga inikhiripushini (encryption). Hezwi zwi ita uri vhathu vha ite uri vha kone u shumisa aini banngani, u vhambedzela, na u engedza nga u shumiswa dzikhiredithi khadi, hu si na u dinalea uri mafhungo a iwe ya akhauthu dzavho a khou vhewa kha tshiimo tshi songo tsireledzeaho. Khiraipitholodzhi (Cryptogarphy) ndi ya Ithanethe na khomese ya eekihironiki sa izwi i tshi khou tendela milaedza ya vhukuma na u kona u swikelela ndangula kha zwishumiswa zwa mafhungo.
Naa Inikhiripushini (Encryption) na Dikhipushin ( Decryption) ndi mini?
Ikhiripushini ndi u tshintshiwa ha mafhungo a tshi ya kha tshivhumbeo tsho teaho (crytographical key). Ndivho ya hone ndi u ita uri hu vhe na tshidzumbe nga u vhea mafhungo o dzumbelwaho uri muthu muwe na muwe a songo mu teaho. Dikhiriphushini ndi u shandululwa ha niikhiriphushini; ndi u tshintshiwa ha mafhungo a re kha tshivhumbeo tshine tsha si vhonale a tshi iswa murahu kha tshivhumbeo tshine a vhonala. Mafhungo a vhukuma a vhidzwa u pfi ndi mafhungo a re khagala (plaintext). Inikhiripushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are khagala a tshi ya kha tshiphiri (ciper-text). Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo a re khagala (plaintext) a tshi ya kha tshiphiri (cipher-text). Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are kha tshiphiri a vho vha khagala.
Naa Tsaino ya Didzhithala ndi mini?
Tsaino ya dzididzhithala i songo anganywa na hanziela ya dzidzhithala, ndi tsaino ya eekihironiki ine ya nga shumiswa uri hu ivhiwe murumeli wa mulaedza kana musaini wa iwalo, kana mue wa khiridithi khadi. I nga shumiswa hafhu u ita zwauri mafhungo a vhukuma a mulaedza kana iwalo o rumelwaho i songo tshintsha. Tsaino ya didzhithala i anzela u itiwa i tshi khou bva hanziela ya dzidzhithala hu tshi shumiswa theminolodzhi ya ndeme ya vhathu na ya phuraivete.
Naa hanziela ya Didzhithala ndi mini?
hanziela ya dzidzhithala ndi faela ya tshipeshala, yo bviswaho nga sisieme ya ndeme ya vhathu, ine ya vhofha muthu muwe na muwe kha khiyi ya inikhiriphushini, tshithu tshiwe na tshiwe tsha lushaka lwa phuraivete tsho itelwaho onoyo muthu tshi fanela u dzumbiwa hu tshi khou shumiswa khiyi ya inikiripushini ya ?phabuliki?. Ndi mushumisi o teaho fhedzi ane a nga kona u vhona mafhungo nga u shumisa khiyi ya vhuvhili, ye ya vhewa tshiphirini vhukuma hu tshi khou itelwa vhawe vhathu vhohe, mafhungo ha nga koni u wanala. Maana a u shumisa ikhiripushini a thivhela vhathu vhane vha shumisa khomphutha kha u sedza mafhungo.
Naa Ndangulo ya hanziela ndi mini?
Ndangulo ya hanziela (CA) ndi ndangulo ya netiweke ine ya bvisa na u langula maga a u tsireledza kha khiyi dza vhathu na kha milaedza ya inikhiriphushini na dikhiripushini. Ndangulo ya hanziela i fha maana mawalo a u khwahisa vhue ha muthu kana dzangano phana ha musi hu tshi bviswa hanziela ya dzidzhithala.
Naa Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone ndi mini?
Dzina a Fhethu hune bindu la vha hone ndi dzina ine a si koe u i humbula, ine ngao tshithu tsha nga kona u wanala ngao kha Inthanethe. U fana na vhathu vhane vha vha na iresi dza hune vha dzula hone dzine dza alutshedza tshohe fhethu hune vha dzula hone. Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone i fana na iresi ya vhudzulo kha vhupo ha eekihironiki.
Ndi zwa ndeme u fhambanya iresi ya madzina a fhethu hune bindu a vha hone na Phurotokholo ya Inthanete (Internet Protocol (?IP?)). Mutshini muwe na muwe wo umanywaho na inthanete u na iresi ya IP i sa faniho na iwe (tshiwe tshifhinga i vhidzwa u pfi ndi .nomboro. ya IP). Diresi iyi i tendela uri vhuendedzi ha mafhungo vhu livhiswe zwavhui kha mutshini ua. Tsumbo ya iresi ya IP ndi ?160 124 112 23?.
Naa Cyber-squatting kana u Phairetha ndi mini?
.Cybersquatters. kana .cyberpirates. i shumisa pfanelo dza vharengisi vho tendelwaho nga u redzhisiarisa dzina a fhethu hune bindu a vha hone hu na ndivho na u oa u vhaisa vhawe, hu si u itela u i shumisa zwenezwo fhedzi na uri i shume hu na ndivho ya u nea dzina io a fhethu hune bindu a vha hone mushumisi wao nga u tou mu rengisela. Hezwi ndi u itela u bvisa na u kanganyisa dzikhasiama kana u kundisa khamphani vhukoni ha u thoma vhupo ha u i wana hu si na vhuleme.
TSHIPIA TSHA III
ZWINE MULAYO WA SHUMA ZWONE KHA U ITA E-KHOMESE
Ndi ngani milayo miswa i tshi oea?
Milayo ya u vhambadza yo bveledzwa kha tshitshavha tsho itikaho nga bammbiri. I-khomese i shuma kha tshitshavha tshi si na mukano, na uri vhunzhi ha milayo, yo itelwaho u vhambadza kha vhupo ha sialala, a yo ngo tea kha vhupo uhu vhuswa.
Ndi tshiitisi itshi tsho itaho uri muvhuso u dzhie maga a u vhumba furemiweke ya u tandulula hu si na u timatima hu re hone kha i-khomese na u tshimbidza dzimbandelo dza elekihironiki nga u angaredza kha a Afurika Tshipembe. Tshiimo itshi tsho vhewa hu tshi tkhou itelwa Mulayo, wa vhudavhidzano ha Eekihironiki na Dzimbandelo (E-Bill), une wa o vha Mulayo.
NAA ZWINE MULAYO WA ZWI DZHIELA NHA NDI ZWIFHIO?
Mulayo u tendela uri u hu na u kwamana nga nila ya eekihironiki, u itela uri hu dzhielwe nha nga mulayo. U ita uri hu vhe na u kwamana na fhethu ho tendelwa hone.
U tsireledziwa ha vharengi nga Mulayo hu fha tsireledzo ya mulayoni vharengi kha vhupo ha eekihironiki. U fha mafhungo, ane a tea u ewa vharengi phana ha musi hu tshi vhudziwa nga mbadela dza aini (hezwi zwi angaredza mutengo wa tshibveledzwa kana tshumelo, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na pfanelo ya u i bvisa kha mbadelo ya elekihironiki phana ha musi i tshi fhedziwa). I tendela uri hu vhe na tshifhinga tsha u .fhola. vhukati ha vharengi tshine khatsho vharengi vha nga khantsela u vhambadzelana ho itiwaho kha aini hu si na u di dzhenisa kha mulandu na muthihi. Vharengi vha na pfanelo ya u sa vhofhiwa nga vhudavhidzano ha u oa thuso kha u nekedza thundu kana tshumelo. Mulayo u dovha wa vhea vhuifhinduleli kha u vhuvhambadzi ha mabindu kha aini u itela u shumisa sisieme dzi eanaho.
U tendelwa nga mulayo na ndeme ya tsaino dza didzhithala.
Mbetshelwa yo itiwa kha Mulayo wa I- (E-Bill) wa u tendelwa ha tsaini ya eekihironiki na .tsaino dza eekihironiki dzo bvelaho phana?. Mulayo wo ita uri hu vhe na nila dzohe dza tsaino dza eekihironiki dza maana a fanaho a u tendela mulayo na ndeme ya vhuanzi a fanaho na ya tsaino dzo waliwaho nga tshana.
Vhugevhenga ha Khumphutha (Cyber)
Tshipia tsha XII tsha Mulayo tshi thoma mulayo kha a Afurika Tshipembe wa vhukhakhi ha vhugevhenga vhu yelanaho na sisieme dza mafhungo. Vhukhakhi uhu vhu yelana na u sa wana thendelo ya u swikelela kha u dzhenelela kha mafhungo (data).; vhugevhenga ha u shumisa khomphutha; vhufhura kana u fodzhara. Muthu muwe na muwe ane a thusa kana u thusa muwe muthu uri a ite vhuwe ha vhugevhenga uhu, u o wanala mulandu sa muthusi wa uri hu itiwe vhugevhenga uho. Mulayo u bula ndifho, arali muthu o wanala e na mulandu kha vhukhakhi ho itiwaho nga iyi nila.
Ndi ngani muvhuso u tshi tea u dzhenelela kha u langula e-khomese?
Mushumo wa muvhuso ndi u shuma u bveledza vhuimo vhu no konisa uri hu vhe na nyaluwo ya i-khomese na u bvisa zwithu zwohe zwi siho mulayoni zwine zwa nga vha zwithivheli zwa vhudavhidzano ha elekihironiki na u vhambedza nga:-
-	U alusa u vha mulayoni na u i fulufhedza kha mabindu na dzikhasiama musi vha tshi khou aisana kha aini
-	U nekedza tsireledzo yo teaho ya mulayo kha dzikhasiama
-	U alusa u swikelela hu konadzeaho kha zwishumiswa na tshumelo
-	U alusa u avhanya u anganedzwa ha e-khomese nga SSMEs na u shumiswa ho anavhuwaho nga vhadzulapo vhohe vha Afurika Tshipembe
-	U alusa na u khwahisa u dzhielwa nha na pfunzo i kwamaho e-khomese
-	U kunga vhubindudzi ha masheleni ho teaho na nivho na
-	U vhea muvhuso kha vhuimo vhune wa o kona u shumisa e-khomese.
Muhasho wa zwa Vhudavhidzano
Luingo: +27 (12) 472 8000 - Fekisi: +27 (12) 427 8026
Nkululeko House, iParioli Office Park, 399 Duncan Street, Hatfield
Private Bag X860, Pretoria 0001, South Africa
Webusaithi: http//docweb.pwv.gov.za
<fn>ven_Article_National Language Services_IVI.txt</fn>


ḼIVI

ḼIVI YA VHULWADZE, ḼIVI YA VHULWADZE INE YA NEKEDZWA MUTHU O SHUMISAHO MAḒUVHA AWE OṰHE A VHULWADZE NA U NOTHA NGA MULANDU WA U SA VHA NA MUTAKALO WAVHUḒI KHA TSHUMELO YA TSHITSHAVHA.

NDI NGANI HU NA ḼIVI YA VHULWADZE

Kha vhutshilo havho zwi nga itea uri vha lwale kana vha huvhale lune vha ḓo ṱoḓa ḽivi ya u .i.hogomela malugana na vhulwadze kana mafuvhalo. Kha vha dzhiele nzhele uri mafuvhalo ane ha khou ambiwa ngao afha a si mafuvhalo o bvelelaho mushumoni.

PFANELO DZAVHO NDI DZIFHIO?
Maḓuvha a 36 a vhulwadze o ḓoweleaho ane vha holelwa muholo wavho nga vhuḓalo kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze. Saikili ya ḽivi ya vhulwadze ndi ya tshifhinga tsha miṅwaha miraru tshi tou tevhekana. Saikili ya ḽivi ya vhulwadze ya zwino yo thoma nga ḽa 1 Phando 2004.
VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO KHA U SHUMISA ḼIVI YA VHULWADZE?
* Arali vho zwi ḓivha hu na tshifhinga uri vha tea u ya u wana dzilafho, tsumbo, muaro, kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu tshe na tshifhinga.
* Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihaḓu kana vho huvhala, kha vha ḓivhadze muhulwane wavho nga u ṱavhanya arali vha sa ḓo kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo. Mulaedza wa u amba nga shaka, mushumisani kana khonani ndi wone fhedzi une wa ḓo ṱanganedzwa arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u ḓivhadza muhulwane wavho kana mulanguli vhone vhane.




* Kha vha ḓise ṱhanziela ya dokotela ya vhulwadze ya maḓuvha mararu u ya nṱha NA hune vha nga vha vho shumisa maḓuvha a ḽivi ya vhulwadze lu fhiraho luvhili kha tshifhinga tsha vhege dza malo, hu sa katelwi tshifhinga tsha u fhidza mushumoni. Kha vha sedze na kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela ya Dzilafho u bva kha Dokotela afho fhasi.
* Kha vha shumise na u langula ḽivi yo ḓoweleaho ya vhulwadze nga nḓila yavhuḓi na u vha na vhulondo nga tshifhinga tsha saikili ya ḽivi ya vhulwadze.
* Kha vha ṱutshele u shumisa ḽivi ya vhulwadze kha u ita zwiṅwe-vho zwine zwi si vhe zwa vhulwadze kana mafuvhalo ngauri vha nga ḓi wana vha na thaidzo nga murahu kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze.
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO?
* U dzhiela nṱha na u vha fha ḽivi ya vhulwadze u ya nga khumbelo yavho.
* U sedzulusa na u ṱoḓisisa ḽivi yeneyo ya vhulwadze u itela uri i sa ḓo shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi. Na u dzhia maga kana vhukando arali zwo tea. Mutholi huṅwe u fanela u humbela ṱhanziela ya dokotela kha tshifhinga tsha fhasi ha maḓuvha mararu (3) arali zwi tshi vho nga sa nḓowelo kana zwi tshi itiwa tshifhinga tshinzhi.
* U nea ngeletshedzo mushumi kha kushumisele kwavhuḓi kwa ḽivi ya vhulwadze.
* U shandukiswa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana ṱhoḓea dza mushumo kana u ṱoḓa muṅwe mushumo, nz hune zwa vha zwo tea.
ḼIVI INE YA NETSHEDZWA VHANE VHA SI TSHA VHA NA ḼIVI YA VHULWADZE?
ḽivi ine ya netshedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ndi mbuelo ine vha nga ita khumbelo yayo musi vho shumisa ḽivi yavho yoṱhe yo ḓoweleaho kha saikili ya ḽivi ya vhulwadze ya miṅwaha 3. ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo itelwa zwa ndangulo nahone yo khethekanywa nga tshakha mbili:
* ḽivi pfufhi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ? afha ndi musi tshifhinga tsha ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na iyo ḽivi tshine tsha khou humbelwa tshi maḓuvha a 29 kana u ya fhasi.
* ḽivi ndapfu ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze ? afha ndi musi vha tshi ita khumbelo ya maḓuvha a ḽivi a 30 kana u fhira.
MBUELO IYI I .O.ANI.
Vha nga ita khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱoḓa khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze musi vho fhedza maḓuvha avho a ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho, tenda-
* ha rumelwa ṱhanziela ya dokotela tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi ita khumbelo; na
* ṱhoḓisiso ya mutholi malugana na lushaka lwa mafuvhalo kana malwadze.








VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO?
* Kha vha ite khumbelo kha fomo dza khumbelo dzo teaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vho ita khumbelo kha fomo dza khumbelo dza ḽivi ya vhulwadze ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na kha fomo dza tshifhinga tshipfufhi na dza tshifhinga tshilapfu dza ḽivi yeneyo. A vha nga ḓo shumisa Z1 malugana na iyi ḽivi.
* Arali vho zwi ḓivha hu na tshifhinga uri vha ḓo tea u ya u alafhiwa, tsumbo, u ya u itwa muaro, kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu tshe na tshifhinga.
* Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihaḓu kana vho huvhala, kha vha ḓivhadze muhulwane wavho nga u ṱavhanya arali vha sa ḓo kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo. Mulaedza wa u amba nga shaka, mushumisani kana khonani u ḓo ṱanganedzwa fhedzi arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u ḓivhadza muhulwane wavho kana mulanguli nga vhone vhane.




* Khumbelo yavho ya ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na i tea u ḽa na ṱhanziela ya dokotela. Vha nga kha ḓi rumela kana u ḓisa na mivhigo ya dokotela kana ya dzilafho na maṅwe mafhungo zwine zwa vha hone u itela u tikedza, khathihi na thikhedzo yo tou ṅwaliwaho. Kha vha sedze na kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela.
* Vha songo shumisa ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga nḓila i si yavhuḓi.
* U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya malugana na u ita dziṅwe ndingo dza dokotela dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO?
Mutholi u ḓo vha fha ḽivi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza ṱhoḓisiso kha vhuvha na vhungafhani ha ḽivi yeneyo.
Mutholi u ḓo langula na u sedzulusa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha Phoḽisi na Maitele a ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi. Hu nga kha ḓi ṱoliwa uri hu itwe dziṅwe ndingo dza mutakalo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na ḽivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho ine ya khou bvela phanḓa kana sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo ḓivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe.


U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUḒI NDI MINI?
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela, vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho.
IZWI ZWI .O.ANI.
Muṅwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhuḓi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshoṱhe.
Arali vho ita khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi yeneyo, ṱhoḓisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshoṱhe, vha nga kha ḓi shandukisa khumbelo ya ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ḽivi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
VHUḒIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO?
* Vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
* U isa ṱhanziela ya dokotela na vhuṅwe vhuṱanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na maṅwe mafhungo na khumbelo. Kha vha sedze hafhu kha ṱhanganedzo ya ṱhanziela dza Dokotela.
* U tevhedza na u ṱhonifha milanga ya dziṅwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi.
MUTHOLI U NA VHUḒIFHINDULELI VHUFHIO?
Mutholi u ḓo langula na u ṱoḓisisa khumbelo yavho, a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo, u ya nga ha PILIR. Vha nga kha ḓi ṱoliwa uri vha ite dziṅwe ndingo sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na nḓivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi, kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshoṱhe, u ri a kone u dzhia tsheo a na nḓivho kha, sa tsumbo, khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana muṅwe mushumo wa thungo.
Mutholi u ḓo vha ḓivhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa.
ṰHANGANEDZO YA ṰHANZIELA YA DZILAFHO YA DOKOTELA!
Malugana na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho, ṱhanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho ḓiṅwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi ḓo ṱanganedzwa

* Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe
* Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo dzo ṱanganywaho ya Afrika Tshipembe (The Allied Health Professions Council of South Africa)
* Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe.
Malugana na ḽivi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho mutholi u ḓo ṱanganedza fhedzi ṱhanziela dza dzilafho dza dokotela dzo bviswaho na u sainiwa nga madokotela o ḓiṅwalisaho na Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe na vhathu vho tendelwaho lwa mulayo u ita dzindingo na u alafha vhalwadze. ṱhanziela dzenedzo, nga thendelo yavho, dzi tea u vha dzi tshi khou ṱalutshedza vhuvha na vhungafhani ha vhulwadze na mafuvhalo.
ṱhanziela ya dokotela kana ya dzilafho i fanela u vha yo fara mafhungo a tevhelaho:
* Dzina, Ḓiresi na ndalukanyo dza dokotela.
* Dzina ḽa mulwadze.
* Datumu na tshifhinga tsha ndingo.
* Uri naa dokotela u bvisa ṱhanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo, kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhuṱanzi vhu ṱanganedzeaho ha zwa dzilafho.
* ṱhalutshedzo ya vhulwadze, tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo.
* Uri mulwadze ho ngo tsha ḓiimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho.
* Tshifhinga tsha ḽivi yo themendelwaho na u bviswa ha ṱhanziela ya malwadze.
* Dzina ḽa dokotela arali a tshi shumisa ṱhanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo ṅwaliwa, maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe.








KHA VHA DZHIELE NZHELE!
Mutholi a nga dzhiela nṱha na u thoma ṱhoḓisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo ḓadziwaho zwavhuḓi na maṅwalo oṱhe ane a ṱoḓea. Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a ḓadze kana a ṅwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipiḓa tsha fomo dza khumbelo. Fomo ya khumbelo i songo ḓadzwaho zwavhuḓi i nga ita uri vha si kone u wana ḽivi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na ḽivi ya vhulwadze yo ḓoweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhuḓi.
Arali vha?
* tshi ṱoḓa tshifhinga tsha u ya u vhona dokotela, therapisiti, nz, malugana na mutakalo wavho; kana
* songo vha hone mushumoni tshipiḓa tsha Ḓuvha nga mulandu wa vhulwadze kana fuvhalo; kana
* vho holefhala vha tshi ṱoḓa u ya u lugisa tshithu tshine vha tshi shumisa nge vha holefhala,
Mutholi u ḓo vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo. Mutholi u ḓo rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita Ḓuvha ḓo fhelelaho. Ḓuvha kana maḓuvha eneo a ḓo ṱuswa kha ḽivi yavho ya vhulwadze.
Kha nyimele yeneyo vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze redzhisiṱara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo.
Hu ḓo ṱoḓea vhuṱanzi malugana na zwiwo zwenezwo.










<fn>ven_Article_National Language Services_IWALO A U THOLWA SA.txt</fn>
IWALO A U THOLWA SA
WARANTI OFISA
Ha
U ya nga maana e nda fhiwa one nga Ndaulo ya Mmbi ya Vhupileli nga u Angaredza, o andadziwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhupileli, wa 1957, ndi khou vha thola uri vha shume kha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe u ya nga Mulayo na Ndaulo sa Waranti Ofisa, u thoma nga uvha a
Ngauralo vha khou lavhelelwa u shuma mushumo wavho u yelanaho na u tholiwa uhu nga u iimisela na u shuma zwavhui u ya nga Mulayo na Ndaulo yo buliwaho, u sumbedza u honifha na u fhulufhedzea kha vhahulwane vhavho na u vha tsumbo yavhui tshifhinga tshohe na u rangaphana vhane vha khou shuma nga fhasi havho nga nila yo khwahaho, ya vhulenda na nga nila mbuya.
Yo sainiwa nga ne
nga uvha a
MINISIA WA VHUPILELI
IWALO A U THOLA
Ndi khou vha thola kha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe na u vha fha maana nga fhasi ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe uri vha shumele shango avho sa muofisi ane a fhulufhedzea, wa u iimisela, a na tshirunzi na u honifha: u shuma mishumo yavho na vhuifhinduleli havho nga nungo, u shumesa na u sumbedza tsumbo yavhui kha avho vha shumaho nga fhasi havho.
Yo sainiwa nga ne na u vhewa Luswayo lwa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe nga uvha a
MUPHURESIDENNDE
MINISIA WA VHUPILELI
<fn>ven_Article_National Language Services_IWALO ITSHENA NZUNZA.txt</fn>
IWALO ITSHENA NZUNZANYO YO SEDZULUSWAHO
U DZHENISA LUSHAKA KHA ZWA MITAMBO
MVULATSWINGA
Ndi khuluso khulu kha ne u nekedza vhathu vha Afurika Tshipembe iwalo itshena o sedzuluswaho a zwipotso na u imvumvusa. iwalo ii itshena i sumbedza u vha na fhulufhelo na lutendo lwa uri Zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwi thusa kha u londola vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe nga u angaredza. Ndi yone nila ya khwine ya u dzhenisa vhaswa kha mishumo i pfalaho ine ya tea u thusa kha u fhaa vhupo hashu.
Kha miwaha miau yo fhiraho, mbekanyamaitele ya u thoma ya zwipotso na u imvumvusa yo anadzwa kha Khaniso ya u thoma ya iwalo itshena e khao ha buliwa zwavhui dzikhaendu, mbekanyamaitele na zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha. Hu na zwinzhi zwe zwa itiwa kha u tandulula khaedu idzi na zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha, fhedzi nga nhani ha u shaea ha tshifhinga na zwishumiswa ri kha i vha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila. Ro i tika nga mbekanyamaitele dzohe dza muvhuso wa vhukati, zwithu zwine zwa fanela u dzielwa nha lwa u thoma na maitele, u vhekanywa ha zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha u thoma kha Zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwo sedzuluswa hafhu na u tshintshiwa. Tshanduko idzo dzo itelwa uri hu vhe na u avhanya u nekedza tshumelo.
Uri hu vhe na tshanduko kha mbekanyamaitele yo buliwaho ya muvhuso ya vhutshilo havhui kha muwe na muwe na uri lushaka lu kone u tamba, u vhumbiwa ha Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe ndi mvelaphana yavhui ya u vhona uri zwipotso zwi swike kha khona iwe na iwe ya shango ashu. Mukovhe u bvaho kha Tshikwama tsha u Fhungudza Vhushai, Zwishumiswa zwa Zwifhao na u Bveledza Mishumo na Samithi ya Mishumo na tshelede i bvaho kha othari ya lushaka ya u bveledza phana zwishumiswa zwa zwipotso na u imvumvusa kha vhupo ha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kale i o vha nila yavhui ya u ita uri zwipotso zwi swikelelwe nga vhunzhi ha vhadzulapo vha ino shango.
Muhasho wa Zwipotso na u imvumusa kha a Afurika Tshipembe wo i vhetshela ndivho dzi tevhelaho wone une, dzine dza ita uri hu vhe na thero ya uri .lushaka lu tambe?
a)	U engedze vhuimo ha u shela mulenzhe kha mishumo ya zwipotso na u imvumvusa.
b)	U alusa phurofaili ya zwipotso phana ha khuano dza zwithu dzine dza fanela u dzhielwa nha.
c)	U alusa khonadzeo ya u bvela phana kha zwiwo zwihulwane.
d)	U vhea zwipotso phana ha maga a u tandulula mafhungo a lushaka a ndeme.
Zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha zwohe zwi a tshintshea na iwalo ii i tandulula zwavhui mushumo we a livhana nawo, ngeno i tshi khou vhekanya mishumo nga fhasi ha mbekanyamushumo yohe ya muvhuso.
U vhala hu takadzaho
BM.N Balfour, MP
Minisia: Zwipotso na u imvumvusa
MARANGAPHANA
ḽu ita uri lushaka lu tambe? ndi thero yo phaaladzwaho kha ii iwalo itshena.
U vhonala ha ndivho iyi hu oa maana a u ivha na u iimisela ho khwahaho nga muvhuso, madzangano a si a muvhuso (NGOs), sekhitha ya phuraivete na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza. Nga fhasi ha aya madzangano maa, iwe na iwe i na mushumo une a tea u u ita kha u vhea faundesheni ya mvelele ya zwipotso na u imvumvusa. Vhuifhinduleli hohe ha mbekanyamaitele, mbetshelwa ya u nekedzwa ha zwishumiswa zwa zwipotso na u imvumvusa zwi wela kha Muhasho wa Zwipotso na u imvumvuwa Afurika Tshipembe (SRSA) na Khomishini ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe (SASC).
Uri hu vhonale ndivho iyi, hu fanela u dzhiela nha zwithu zwi tevhelaho:
1.	U sa eana vhukati ha vhupo he ha vha hu tshi dzhielwa nha kale, nga maana vhupo ha oroboni, na vhupo ha fhethu he ha vha hu sa dzhielwi nha kale, nga maana vhupo ha mahayani.
2.	U yelana ha zwino ha mbono a maitele na mbekanyamaitele ya mvelaphana ya zwipotso na u imvumvusa.
3.	hoea ya Afurika Tshipembe ya u dzhia vhuimo hao ha vhukuma kha zwipotso zwa ifhasi.
4.	U lavhelelwa ha uri Muhasho wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe (SRSA) u o nekedza hoea dza vhathu vhohe, nga mugaganyagwama une wa dzula u muthihi sa uyo une wa thusa tshivhalo tsha vhathu tshi linganaho 20% kha muvhuso wo fhiraho.
Mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa ya Afurika Tshipembe i fanela u bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo uyu.
Musi maitele a zwipotso na u imvumvusa o livhiswa kha zwithu zwa ndeme na lutendo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe ? ivhashango yao, vhathu vhao, ivhazwakale na ifa ao, mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso zwashu i fanela u vha na vhuifhinduleli kha u fhindula maitele a huhuwedzo ya ifhasi.
Sia a he ifhasi a livha hone na mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumvusa zwone zwo uuwedzwa nga madzanganao a ifhasi na a dzhango, u fana na Khoro Khulwane ya Zwipotso Afurika (SCSA), Komiti ya ifhasi ya Olimpiki (IOC), na maitele a Mbumbano dza ifhasi (IFs). U ya phana, mvelele ya maana ya polotiki, matshilele na ikonomi, u fana na mushumo na huhuwedzo ya koporasi dza tshaka nnzhi, u itwa ha zwipotso sa bindu na u engedzedzea ha tshivhalo tsha midia, zwi nga si dzhielwe fhasi.
U ALUTSHEDZA ZWIPOTSO NA U IMVUMVUSA
Nila nnzhi dzo no itiwa dza u alutshedza zwavhui zwipotso na u imvumvusa. Naho zwo ralo, a hu na nyanano yo swikelelwaho kha fhungo ii. Kha ii iwalo itshena, hu o shumiswa halutshedzo i tevhelaho.
ZWIPOTSO zwi nga alutshedziwa sa nyito ine ya oa vhuimo ha ndeme hune ha katela mutakalo na hone hune ha dzhenisa kha u shela mulenzhe kha vhupo vhune ha nga vha na tshivhumbeo kana vhu si na tshivhumbeo, kha ndivho ya u wana muwini, nangwe hu uri a zwo ngo tou ralo fhedzi, kana u awela, u i fusha, mutakalo wa muvhili, nyaluwo ya u nyanyuwa na mvelaphana.
U IMVUMVUSA ndi maitele a laulwaho a u shela mulenzhe nga u tou funa nga nyito iwe na iwe ine ya thusa kha u khwinisa mutakalo nga u angaredza, kutshilele na vhutsila ha muthu muwe na muwe na tshitshavha.
Tsedzuluso yo itiwa ya uri hu na u shaela ha pfunzo kha ino shango kha mushumo une wa itiwa nga zwipotso na u imvumvusa. Vharangaphana vha Muvhuso vha Tshigwada tshi Shumaho tsha ifhasi ngei Harare (1995) vho ita tsedzuluso dzi tevhelaho dza mushumo wa zwipotso kha tshitshavha. .Ndi tshifhinga tsha uri mushumo wa ndeme une zwipotso zwa u ita kha maitele a u fhaa lushaka u dzhielwe nha tshohe. Zwipotso ndi vhubindudzi. Tsha u thoma ndi vhubindudzi kha mutakalo, maana na u bveledza phana vhathu. Tsha vhuvhili ndi vhubindudzi kha vhumatshelo havho. U vhuelwa ha tshitshavha hu angaredza u khwinisa hohe kha vhui ha vhutshilo na muvhili, muhumbulo na kutshilele kwa vhathu. U ya phana, vhatambi vhane vha bvela phana vha shumisa tsumbo kha vhaswa vha shango, sa vhathu vho swikelelaho zwiwe zwithu, sa vhaimeleli vha shango vha si vha tshiofisi, na muthu muwe na muwe we a i imisela kha u eana na u fhulufhedzea kha miaisano. Nga nhani ha u vhonala, zwipotso zwi nga ita mushumo wa ndeme kha u tandulula u sa eana ha mbeu dza vhathu na u alula vhathu vho holefhalaho na vhathu vha tshivhalo tshiuku.
 Khamusi tshithu tsha ndeme kha zwohe ndi mushumo wa zwipotso kha u kombetshedza vhuthihi kha lushaka.
Mvelelo ya zwipotso na u imvumvusa i fhirisa u shela mulenzhe. Zwi a pfala kha mawe masia a vhutshilo u fana na mutakalo; Pfunzo; Ikonomi; u lwa na Vhuifari ha Matshilele a si a vhui; u fhaa lushaka na Vhushaka ha ifhasi. Thebulu i re afho fhasi i sumbedza vhushaka vhukati ha zwipotso na u imvumvusa u tshintshana na dziwe sekitha.
ZWIPOTSO NA U IMVUMVUSA
MVELELO
MUTAKALO

(i)	Malwadze manzhi u fana na vhuladze ha mutsiko wa malofha u re nha u nga laulwa nga dzilafho kana nowenowe ya muvhili uri i laulee.
(ii)	Ho khou tendiwa uri kha mashango o bvelaho phana rannda iwe na iwe ine ya khou shumiswa kha zwipotso na u imvumvusa, muvhalelano wa mutakalo u tsitselwa fhasi nga rannda dza ana.

PFUNZO

(i)	Ngudo yo sumbedza zwauri zwipotso zwi fha wana vhutsila ha vhutshilo nga nila ine a huna iwe nyio ine ya nga zwi fhira.
(ii)	Hu na vhuanzi vhuwe vhune ha sumbedza uri u engedzwa ha pfunzo ya muvhili zwi livha kha u khwiniswa ha kushumele kwa tshikoloni.

IKONOMI

(i)	Nga u vha na mvelelo dza vhui kha mutakalo, nyito dza mutakalo dzi na mvelelo dza khwine kha vhuimo ha u bveledza.
(ii)	U fhungudzwa nga maana fhasisa kha u lova hu kwamanaho na mutakalo wa kutshilele ha 23% ho bveledza u vhulunga ha 1,5 kha mauvha a waha wa mushumi.
(iii)	Thuso ya zwipotso kha GDP i khou humbulelwa u vha 1,7% (UK); 1,9% (RSA).

VHUGEVHENGA

(i)	Khanedzo ya iambeli ine a ri sathane u wana mushumo kha zwana zwi si na mushumo ndi a uri wana a re kha zwipotso ndi wana a si khohe.
(ii)	Vhuifari vhu si havhui vhu yelana na u i vhea fhasi, ngeno u bvelaphana kha zwipotso na u imvumvusa zwi tshi thusa kha u khwinisa u i vhea nha.

U FHAA LUSHAKA

(i)	Vhathu vhane vha amiwa kha zwe vha ita kha zwipotso zwi vhukati ha miwe mihumbulo mihulwane kha mashango manzhi.
(ii)	U bvelaphana kha zwipotso zwi fanaho na ragabi, bola na mavili zwo livhisa kha u fhungudzea kha zwa u khethana nga mirafho kha ino shango.

VHUSHAKA NA IFHASI

(i)	U bvelaphana kha zwipotso zwi dzhielwa nha, na kha mashango mauku.
(ii)	Mashango a ifhasi a khou engedza u livhisa mbekanyamaitele dzao dza zwa nna nga tshumisano ya mudavhini wa zwipotso na u imvumvusa.

Hu tshi khou dzhielwa nha huhuwedzo ya zwipotso na u imvumvusa kha zwithu zwohe zwa tshitshavha, Muhasho wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe na Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe yo tendelana kha zwithu zwa ndeme zwa malo zwi tevhelaho, zwine zwa vhumba mutheo wa ii iwalo itshena.
TSHITHU TSHA NDEME TSHA U THOMA
U khwahisa mishumo na u dumbekanya vhuifhinduleli ha zwigwada zwohe kha zwipotso na u imvumvusa u itela uri hu swikelelwe tshumisano na tshikalo tsha ikonomi.
Ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwi nga alutshedziwa nga tshifanyiso tshi re afho fhasi.
KHABINETE
PHALAMENNDE PHOTIFOLIO KOMITI KOMITI YA U
YA ZWIPOTSO NA U NANGA
 IMVUMVUSA
DISSA, SACGA, USSASA
SASSU, NOCSA, NFS, MUHASHO/SRSA/SASC
NGO.S (KHA LUSHAKA)
MBUMBANO DZA VUNU,
KHORO YA VUNU YA MURAO WA KHORO KHORO YA VUNU
ZWIPOTSO, dziNGO KHULWANE (MEC) YA U IMVUMVUSA
(KHA VUNU)
dziNGO MUVHUSO WAPO
KUVHUSELWE KWA ZWIPOTSO NA U IMVUMVUSA
Phalamennde, nga maana nga Minisia na Komiti ya u Nanga, i na vhuifhinduleli vhuhulwane ha u alutshedza mbekanyamaitele ya muvhuso; vhusimamulayo na u dzudzanya mugaganyagwama wa zwipotso na u imvumvusa.
a)	Kha muhumbulo u re afho nha, SRSA yo sedza kha:
.	U engedza vhuimo ha u shela mulenzhe kha zwipotso na u imvumvusa.
.	U alusa phurofaili ya zwipotso kha khuano ya zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nha.
.	U fhungudza khonadzeo ya u bvelaphana kha vhunzhi ha zwiwo zwa ifhasi.
.	U vhea zwipotso phana kha mushumo wa u tandulula mafhungo a ndeme a lushaka.
b)	Kha vhuimo ha phurovintsi, Murao wa Khoro Khulwane (MEC) na Muhasho wa Vunu wa Zwipotso na u imvumvusa i na mushumo wa u:
.	U bveledza phana zwipotso, nga fhasi ha mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso na u imvumvusa.
.	U bveledzwa ha Mbekanyamaitele nga fhasi ha muhumbulo wa mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa, zhendedzi ihulwane a mbumbano ya vunu na zwigwada zwihulwane.
.	U thomiwa ha mbekanyamaitele ya u imvumvusa, nga Khoro dza Vunu dza u imvumvusa (PRORECs)
.	U lambedzwa ha mazhendedzi a re afho nha.
.	U khwiniswa ha zwishumiswa zwo vhumbiwaho nga muvhuso wapo, kha zwiwo zwa lushaka na zwa vunu.
c)	Mivhuso yapo i na vhuifhinduleli vhu tevhelaho:
.	U bveledza mbekanyamaitele kha vhupo.
.	U thoma mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa.
.	U lambedza mazhendedzi mahulwane a dzikilabu na muthu muwe na muwe.
.	U vhumba zwishumiswa zwa u shumiswa kha vhupo na kha vunu.
MISHUMO YA NDEME YA VHASHELI VHA MULENZHE
MUHASHO NA SRSA
.Muvhuso u nekedza, zwipotso na tshumelo ya mbumbano?
Mishumo ya Muhasho / SRSA ndi heyi:
a)	U langula vouthu ya zwipotso na u imvumvusa kha muvhuso wa vhukati.
b)	U thusa Ofisi ya Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa.
c)	U fha thuso i bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso, kha zwigwada zwohe zwi no shela mulenzhe kha zwipotso na u imvumvusa.
d)	U tshimbidza na u thusa kha u waliwa ha vhusimamilayo hohe ha zwipotso na u imvumvusa.
e)	U alutshedza mbekanyamaitele yo anavhuwaho ya muvhuso, u phindulela mbekanyamaitele ya muvhuso i tshi vha mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumusa kha a Afurika Tshipembe, u dovholola mbekanyamaitele idzo arali zwi tshi konadzea na musi zwo tea, na u laula u thomiwa ha mbekanyamaitele.
f)	U vhambedza mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa na dziwe mbekanyamaitele dza mihasho ya muvhuso nga muya wa pulane ya u anganela na u nekedza tshumelo.
g)	U nekedza ngeletshedzo ya mulayo i bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso u ya kha zwigwada zwohe zwi kwameaho nga zwipotso na u imvumvusa.
h)	U lambedza dzikhasiama dza SRSA u ya nga Mulayo wa Muvhuso wa Ndangulo ya Masheleni (PFMA), ndaela dza u iimisela, hu tshi angaredziwa na mbekanyamaitele ya u lambedza SRSA, u lavhelesa kushumiselwe kwa tshelede, na u eletshedza dzikhasiama nga ndaulo ya tshelede yavho.
i)	U langula vhushaka ha ngomu muvhusoni na ha nna ha muvhuso (nga mawe maipfi vhushaka vhukati ha mihasho ya muvhuso wa Afurika Tshipembe nga nila ya vhutengu na ya u bua hu tshi angaredziwa na tshumisano ya mivhuso ya nna ha Afurika Tshipembe kha zwipotso na u imvumvusa).
j)	U dzhiela nha u shela mulenzhe ha vhuimo ha nha nga vhorazwipotso kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga fhasi ha Phuresidennde nga nila ya Mpho dza Zwipotso dza Phuresidennde dza waha muwe na muwe.
k)	U bveledza zwishumiswa zwi bvaho seli zwa zwipotso na u imvumvusa nga u shumisa zwivhumbeo zwo teaho kha Tshikwama tsha Lushaka.
l)	U davhidzana nga mafhungo a zwipotso na u imvumvusa a bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso.
m)	U fhindula na u tshimbidza phindulo kha mbudziso dza Phalamennde dza mafhungo a kwamaho zwipotso na u imvumvusa.
n)	U tshimbidza, u vhekanya na u lavhelesa tsiko na u khwiniswa ha zwifhao zwa zwipotso na u imvumvusa nga mbekanyamushumo ya ḽu fhaa zwipotso na u imvumvusa?.
PHOTIFOLIO KOMITI YA ZWIPOTSO NA U IMVUMVUSA NA KOMITI YA U NANGA KHA PFUNZO NA U IMVUMVUSA
Ndi vhuifhinduleli ha Photifolio Komiti na Komiti ya u Nanga u isa phana mushumo wa zwipotso na u imvumvusa, kha vhuimo ha polotiki phalamenndeni, nga u lwela:
a)	U lavhelesa matshimbidzele a zwipotso na u imvumvusa u ya nga mulayo wa mbekanyamaitele ya muvhuso wa lushaka.
b)	U khwinisa mushumo wa zwipotso na u imvumvusa phalamenndeni.
c)	U fara nyambedzano na u dzinginya u konadzea ha vhusimamulayo.
d)	U eletshedza nga mafhungo a nila dza ifhasi kha zwipotso na u imvumvusa
VHO MEC NA MIHASHO YA VUNU VHANE VHA VHA NA VHUIFHINDULELI KHA ZWIPOTSO NA U IMVUMVUSA
Zwivhumbeo zwa vunu zwi tsinisa na u nekedza zwipotso na u imvumvusa u fhirisa zwiwe zwigwada zwa lushaka. Zwi thusa kha:
a)	U ita uri zwipotso na u imvumvusa zwi swikelelwe nga vhathu vhohe vha vunu.
b)	U nekedza zwishumiswa zwi oeaho kha zwipotso na u imvumvusa, na u zwi hogomela.
c)	U vhona uri mbekanyamaitele dzi khou vha hone dzine dza bveledza maana a zwishumiswa zwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa.
d)	U bveledza furemiweke ya mbekanyamaitele a zwipotso na u imvumvusa kha vunu ane a yelana na mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso na u imvumvusa.
e)	U tshimbidza u shela mulenzhe nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso wa vunu u vhona uri hu fana na mbekanyamaitele ya vunu ya zwipotso na u imvumvusa.
f)	U thoma nyanano dza ifhasi sa zwe dza swikelelwa nga Muvhuso wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe kha mushumo wa u kovhekana thekhinolodzhi, u fhirisela vhutsila na u bvelaphana zwipotso na u imvumvusa.
MIVHUSO YAPO
Mivhuso yapo i kwamana na fhethu hune ha tea u nekedzwa zwipotso na u imvumvusa. Mishumo yayo mihulwane ndi ya:
1) U bveledza furemiweke ya mbekanyamaitele ya kutshimbidzele kwa zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo hapo hune ha yelana na mbekanyamaitele ya lushaka na ya vunu ya zwipotso na u imvumvusa.
2) U ita uri zwipotso na u imvumvusa zwi swikelelwe nga vhathu vhohe kha vhupo.
3) U vhumba zwifhao zwine zwa oea kha u nekedza zwipotso na u imvumvusa. Vho fhiwa zwauri kilabu ndi tshivhumebo tsha muteo tsha zwipotso na u imvumvusa, mivhuso yapo ndi humetshedzo ya ndeme kha mutevhe ya ndeme.
d)	U vhona uri hu vhe na mbekamishumo dzine dza bveledza phana maana a zwishumiswa zwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa.
e)	U ita uri hu vhe na nyanano na ifhasi, hu na tshumisano na Mihasho ya Mavunu ine ya vha na vhuifhinduleli kha zwipotso na u imvumvusa, sa zwe zwa swikelelwa nga SRSA kha ndivho ya u kovhana thekhinolodzhi, u pfukisa vhutsila na u bvela phana ha zwipotso na u imvumvusa.
KHOMISHIMI YA ZWIPOTSO YA AFURIKA TSHIPEMBE
Musi SASC i na vhuifhinduleli hohe ha u tshimbidza na u lavhelesa musudzuluwo wa vhathu vhane vha shela mulenzhe, nga mbekanyamushumo dza u bveledza phana zwipotso, i na mushumo wo teaho wa u anganya vhathu vha sa sheli mulenzhe, nga mbekanyamishumo dza u imvumvusa. Kha sia i SASC i na mushumo wa ndeme.
Ndangulo, u alusa na u tshimbidzwa ha zwipotso na u imvumvusa nga Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe.
a)	U bveledza u thoma pulane ya lushaka ya zwipotso na u vhona uri hu vhe na u swikelela kha zwishumiswa, miaisano na zwifhao na ndangulo ya tshiphurofeshinala.
.	U wana na u anganya zwishumiswa, kilabu na hoea dza zwifhao zwa muangano na u bveledza pulane ya mbetshelwa.
.	U bveledza na u nekedza zwishumiswa na vhugudisi u itela uri zwishumiswa, dzikilabu na zwivhumbeo zwa muaisano zwi khou tshimbidzwa na u langulwa nga nila ya tshiphurofeshinala.
b) U khwinisa vhuimo ha zwipotso zwa ifhasi zwine zwa khou tambelwa Afurika Tshipembe.
? U bveledza na u khwahisa u thomiwa ha u bida na u fara mitambo ya ifhasi.
? U thoma mbumbano na madzangano e a fhiwa thendelo ya u fara mitambo ya ifhasi.
c) U vhona uri hu vhe na nila ya u tandululwa phambano dza ifhasi kha mbumbano ya lushaka yo themendelwaho phana ha u dzhenelela nga yone ine na u dzhenelela hune ha a nga murahu nga Minisia.
U oa vhatambi vha re na vhukoni na u tikedza vhatambi
a) U wana vhatambi vha re na vhukoni u itela uri Afurika Tshipembe i khou imelelwa zwavhui.
.	U thoma nila ya kushumele, u wana tshishumiswa na pulane dza u oa vhatambi vha re vhukoni.
.	U wana vhatambi vha re na vhukoni na u vha vhea kha mbekanyamushumo ya u vha bveledza phana.
b) U nekedza u swikelele kha thuso ya tshisaintsi, vhugudisi, tshumelo ya u bveledza vhutsila ha zwa vhutshilo, u gudisa hu tshi angaredzwa na u vhona uri hu vhe na vhupo ha kutshilele ku tikedzaho u itela uri hu vhe na u engedzwa ha tshivhalo tsha dzimedala na mimetshe ya vhui ine ya winiwa nga Afurika Tshipembe.
.	U thoma tshumisano na dzinetiweke na zwigwada zwo teaho u wana vhatambi vha re na vhukoni na u nekedza thuso ya tshisaintsi, vhugudisi, u bveledza vhutsila ha zwa vhutshilo na thuso ya matshilele.
.	U thoma na u nekedza akademi ya zwipotso uri zwi nekedze tshumelo.
U vhona uri hu na mbetshelwa ya zwipotso
U nekedza mafhungo, zwishumiswa zwa masheleni na zwa kushumele kha u bvela phana zwipotso.
.	U wana zwipotso zwine zwa dzhiela nha zwishumiswa zwa shango zwa o livhiswa hone, u lavhesesa mvelaphana yazwo na u dzhenelela ho teaho.
.	U wana , u laula na u phaaladza mihumbulo ya zwipotso na u imvumvusa u fhaa mutheo u na ndivho.
.	U vhumba vhushaka ha u tshimbidza u vha hone ha masheleni na zwishumiswa zwa kushumele nga vhathusi, muvhuso na othari ya lushaka.
.	U nekedza thuso ya masheleni nga mbekanyamushumo ya u tikedza zwipotso.
U bveledzwa ha mulayotewa na u u shumisa
.	U eletshedza Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa nga zwithu zwi oeaho zwine zwa kwama mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumvusa.
.	U bveledza idzo mbekanyamaitele sa izwi zwi tshi o vha zwa ndeme kha u alusa, u bveledza na u tshimbidza zwipotso na u imvumvusa.
KOMITI YA LUSHAKA YA OLIMPIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE (NOCSA)
a) U shumiswa ha mbekanyamitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha lushaka.
b) Mushumo muhulwane wa NOSA, u ya nga tshata ya Olimpiki, ndi u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe nga vhoramitambo vha Afurika Tshipembe kha Mitambo ya Olimpiki, na u sumbedza thendelo yayo vhuimo ha nha. Hezwi zwi angaredza u fhaa vhungomu ha u wana vhatambi vha re na vhukoni (Kushumele kwa Vhuimo ha nha), u avhanya u nekedza tshumelo na u shuma sa zhendedzi ine a ranga phana kha Akademi ya Lushaka, hu tshi angaredziwa na u sedzulusa ha Senthara ya Olimpiki ya Vhugudisi.
c) U vhona uri hu na u vhumbiwa ha maitele a u tandulula dziphambano kha zwigwada zwohe zwi welaho nga fhasi ha Olimpiki.
d) U dzula hu na vhukwamani na Dzangano a Dzikomiti dza Lushaka dza Olimpiki u ya nga mishumo yadzo ine dza i ita, nga tshumisano na mbekanyamushumo dzo anganelanaho, nga fhasi ha maana adzo.
e) U shumisana na Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa / SRSA/SASC.
Tswayo vhukati ha SASC na NOCSA
ZWAVHUI
KUSHUMELE
U SHELA MULENZHE
MUTHEOU IMVUMVUSA
DZANGANO A AFURIKA TSHIPEMBE A MITAMBO YA MASHANGO A IFHASI (SACGA)
1) U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha lushaka.
2) Mushumo muhulwane wa SACGA ndi wa u tshimbidza u shela mulenzhe ha vhatambi vha Afurika Tshipembe kha mitambo ya ifhasi.
3) U imelela zwigwada zwi re nga fhasi hao kha dziforamu dza ifhasi (sa tsumbo. Komiti dza zwipotso dza CHOGM na CGF).
4) Tshumisano na Minisia wa Zwipotso na u imvumvusa / SRSA/SASC.
SACGA ndi komiti yo iimisaho ye ya nangiwa nga mbumbano dza lushaka na zwigwada zwine zwa wela fhasi hadzo kha Mbumbano ya Mitambo ya ifhasi (CGF).
MBUMBANO DZA LUSHAKA (NF)
1) U shumisa mbekanyamitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha maimo a lushaka, kha vunu na kha vhuimo hapo.
2) Mushumo muhulwane wa mbumbano dza lushaka ndi wa u vha zhendedzi ihulwane kha zwipotso zwo fhambanaho. Hezwi zwi itiwa nga u vha na u swikelela ho khwahisiwaho kha zwipotso , mbekanyamushumo dza u wana vhatambi vha re na vhukoni, u thomiwa ha vhathu vhane vha tou funa u shela mulenzhe na u alusa u shela mulenzhe.
3) U amba, o imela zwipotso zwao, kha mirao mihulwane na Muhasho / SARSA / SASC.
4) U bveledza nila ya u tandulula dzikhuano kha zwipotso na u ramba murao muhulwane uri u tandulule mafhungo arali zwo tea.
5) U pulanela phana kha u alusa zwipotso u itela uri hu vhe na u shele mulenzhe ha nha, u imelela ha vhuimo ha nha.
6) U imelela zwipotso zwavho kha murao muhulwane, kha muvhuso, kha dziforamu dza dzangano na dza ifhasi.
7) U vhona uri zwigwada zwavho zwa vunu zwi khou tevhedza mikano ya vunu yo tendelwaho, u ya nga mbekanyamaitele ya muvhuso wa lushaka. Mbumbano dza Vunu dzi na mushumo u fanaho na wa mbumbano dza lushaka, phambano ya ndeme ndi vhupo ha mikano ya shango
.
ZWIKOLO / VHANA VHAUKU / ZWIPOTSO ZWA VHASWA
.Arali ni tshi zwi ivha, funzani; arali ni sa koni, gudani?
Kuambele kwa Khuba
Tshigwada tsho anganedziwaho tsha u tshimbidza nzudzanyo ya zwipotso zwa zwikolo ndi USSASA (Dzangano a Vhuthihi ha Zwipotso zwa Afurika Tshipembe). Mishumo ya USSASA ndi i tevhelaho:
1) U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso ya zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha tshikolo.
2) Mushumo muhulwane wa USSASA u angaredza u wana vhatambi vha re na vhukoni.
.	U wana vhatambi vha re na vhukoni
.	U anavhudza vhaimeli vhane vha shela mulenzhe
.	U tshimbidza mitambo ya tshikoloni na ya nna
.	U thoma mbekanyamishumo dza u gudisa na u bveledza phana kha vhadededzi
.	U fha mihumbulo kha kharikhulamu ya pfunzo ya nyonyoloso
zwipotso zwa ifhasi
c) U amba kha mirao mihulwane na mihasho ya muvhuso yo teaho nga mafhungo a zwipotso zwa tshikolo.
4) U ambedzana na mbumbano dza lushaka na dza vunu nga mafhungo a zwipotso zwa ane a kwama vhana vhau na vhaswa.
e) U ambedzana na murao muhulwane wa ifhasi, Mbumbano ya ifhasi ya Zwipotso zwa Tshikoloni (ISSF).
f) U shela mulenzhe ha Thimu dza Zwikolo zwa Afurika Tshipembe kha ifhasi.
ZWIPOTSO ZWA ZWIKOLONI ZWA NHA
Tshigwada tsho anganedziwaho tsha u tshimbidza na u langula zwipotso kha vhuimo ha pfunzo ya zwikoloni zwa nha ndi SASSU (Mbumbano ya Zwipotso zwa Matshudeni a Afurika Tshipembe).
1) U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha pfunzo ya zwikolo zwa vhuimo ha nha.
2) Mushumo wayo muhulwane u angaredza u kovhekana ha zwishumiswa zwa tshipeshala (zwohe zwa vhathu na zwifhao) na tshitshavha, u alusa u shela mulenzhe na tshumisano kha miaisano ya tshikoloni na ya nna.
3) U amba na mirao mihulwane na mihasho yo teaho ya muvhuso zwi tshi ya nga zwipotso zwa zwikoloni zwa nha.
d) U ambedzana na mbumbano dza lushaka na dza vunu kha mafhungo ane a kwana zwipotso.
e) U ambedzana na mirao mihulwane ya ifhasi, Mbumbano ya ifhasi ya Zwipotso zwa Yunivesithi (FISU).
6) U tshimbidza u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe zwa pfunzo ya nha kha zwivhumbeo zwa zwiwo zwa
DZIKILABU
Kilabu ndi tshone tshivhumbeo tsha mutheo wa mbetshelwa ya zwipotso na u imvumvusa. Mushumo wa Kilabu u anagaredza zwi tevhelaho:
a) U shumisa mbekanyamaitele kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha fhasi.
2) Mushumo wayo muhulwane ndi wa u engedzedza u shela mulenzhe nga mbekanyamishumo dza u oa vhatambi vhaswa.
c) U shela mulenzhe kha u fhaa vhungomu.
d) U amba kha mbumbano dza vunu na mivhuso yapo u wana zwishumiswa zwine ya o zwi shumisa.
e) Ndi yone nila khulwanesa ya u wana vhathu vha re na vhukoni, u bveledza phana na u alusa vhukoni.
6) U fha thuso ya kutshilele ku sa faniho na kuwe.
SEKITHA YA MABINDU
A zwi konadzei uri muvhuso u wohe u swikelele hoea dzohe dza zwipotso na u imvumvusa. Nga nhani ha zwenezwo, tshumisano vhukati ha muvhuso, zwivhumbeo zwa dziNGO zwa zwipotso na u imbvumvusa. na mabindu ndi zwa ndeme kha u vulela zwishumiswa kha u bveledza phana ndangulo.
Muhasho, SRSA na SASC zwi a ivha nga ha zwine zwa nga bvelela kha ikonomi nga zwipotso na u avhanya hazwo kha u itiwa bindu. Zwipotso zwo no vha indasiiri ya vhuimo ha nha, nahone i khou shela mulenzhe nga nila i pfalaho kha GPD. Haya, maitele o bvela phana kha mileniamu muswa, hune ha vha na awara hukhu dza u shuma na tshifhinga tshinzhi tsha u awela, na nyaluwo ya u ya u iimisela kha tshumelo na dzisekitha dza u awela kha sia a ikonomi. SRSA / SASC zwi khou bvela phana na u sedza nila dzine ngadzo zwa nga kunga zwipontsara zwi bvaho kha mabindu kha zwipotso zwine zwa khou wana tshelede hukhu. Tshifanyiso tshine tsha khou tevhela tshi sumbedza tshelede ine ya khou humbulelwa uri muvhuso na sekitha ya phuraivete zwo i shumisa kha zwipotso na u imvumvusa nga 1999.
 PHURAIVETE
 MUVHUSO
Masheleni e a bvisiwa nga Sekitha ya Phuraivete na Muvhuso kha Zwipotso na u imvumvusa sa zwe zwa nekedzwa nga MBI nga 1999.

.	milioni
Maitele kha zwipontsara zwa mabindu

TSHITHU TSHA NDEME TSHA VHUVHILI
U nekedza masheleni a u vhumba lushaka na u khwinisa zwishumiswa zwa mishumo ya ndeme yo fhambanaho ya zwipotso kha vhupo he ha vha vhu sa dzhielwi nha kale.
Khaedu i re kha mbetshelwa ya u zwishumiswa kha a Afurika Tshipembe a si ya u ahela ha zwishumiswa fhedzi, i fhethu hune zwishumiswa zwa khou wanala hone ? a zwi wanali hune vhunzhi ha vhathu vha vha hone. U ya phana, ndi muhumbulo une wa dzhielwa nha wa Muhasho /SRSA / SASC uri nila yo sedzaho kha tshitshavha i o ita zwauri vhadzulapo vha vhe vhone vhane vha zwishumiswa, na u thusa kha u zwi hogomela na u zwi langula. SRSA na mazhendedzi ayo, i o lwela u shumisa zwishumiswa zwi wanalaho kha vhupo nga u vhumba / u khwinsia zwishumiswa ? hezwi zwi o thusa kha u bveledza mishumo. Zwishumiswa zwohe zwi fanela u tendela uri hu vhe na u swikelela hu sa koi kha vhashumisi vhane vha khou kundelwa. Thebulu i tevhelaho i sumbedza mishumo ya vhuimo vhuwe na vhuwe ha muvhuso kha mbetshelwa ya zwishumiswa.
Ndivho

Vhuifhinduleli

U vhumba
Zwifhao zwa mitambo minzhi ya ngomu/nna ye ya livhiswa kha tshitshavha

Muvhuso wapo
Thagethe: Zwikolo, dzikilabu, madzangano a u imvuvusa
Mishumo:
1.	Tsedzuluso ya hoea nga foramu ya vhukwamani.
2.	Muhumbulo wa fhethu
3.	U wana tshelede
4.	U vhumba na u laula
5.	U hogomela

U khwinisa
Zwifhao zwa mitambo ya vunu na ya lushaka

Mihasho ya Vunu ine ya vha na Vhuifhinduleli kha Zwipotso na u imvumvusa
Mishumo:
1.	Tsedzuluso ya hoea
2.	Pulane
3.	Tshelede
4.	U khwinisa na u laula
5.	U hogomela
6.	U tevhelela na u laula zwifhao zwohe

U khwinisa
Zwifhao zwa lushaka na mitambo ya ifhasi

SRSA / SASC
Thagethe: Mbumbano ya Lushaka ya Zwipotso
Mishumo:
1.	hoisiso na u oditha
2.	U ita pulane ya lushaka lwa tshifhao tsha mutheo
3.	U wana masheleni
4.	U alusa na u lambedza zwithu zwe zwa thomiwa nga muthu
5.	U tshimbidza ndambedzo ya zwifhao, nga u ambedzana na miwe mihasho ya muvhuso
6.	Pulane ya lushaka ya zwifhao

Zwifhao zwi ita uri hu vhe na u swikelela kha zwipotso na u imvumvusa
TSHITHU TSHA NDEME TSHA VHURARU
U bveledza phana vhukoni ha vhathu hune ha oea kha ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe.
Mvelaphana ya Nyaluwo ya Zwipotso
ZWAVHUI
KUSHUMELE
U SHELA MULENZHE
MUTHEO
Thendelo ya u dzhenela kha mvelaphana nga muofisiri muswa, mulanguli, mugudisi, minidzhere wa zwifhao na vhuimo ha ?faundesheni?. Sa izwi hu tshi khou oea vhutsila vhunzhi, vhatambi vhaswa vha o rwelwa ari kha vhuimo ho fhambanaho u swika vha tshi swikelela vhuimo ha vhukoni havhui. Muvhuso wo fhiraho a wo ngo vha na mbekanyamishumo dza u alusa kushumele kwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa. Maitele a ifhasi a vhuleme kha .vhathu vhane vha takalela u dzhenelela? kha mashango o bvelaho phana.
Kha u dzhiela nha SRSA / SASC a o rangaphana u thomiwa ha zwi tevhelaho:
1.	U oiwa ha vhathu vhane vha takalela u shela mulenzhe.
2.	U gudiswa na u fhiwa u khiredithiwa ha vhathu vhane vha takalela u shela mulenzhe (vhaswa na vha kale)
3.	U dzhielwa nha ha tshumelo ya vhathu vhane vha takalea u shela mulenzhe.
Mvelaphana ya zwipotso ya u nekedza furemiweke ya mbetshelwa ya zwishumiswa zwo teaho u bva kha vhuimo ha murangaphana wa zwipotso zwa vhadzulapo, nga vhalanguli vha vunu, vha lushaka na mbumbano dza ifhasi.
a)	Maitele
SASC yo angana na mazhendedzi ayo i o bveledza mbekanyamishumo dzine dza dzhenisa odithi ya u vha hone ha zwishumiswa, hu tshi khou shumiswa ngona dzo vhalaho, dzine dza vha na zwivhumbeo zwi tevhelaho:
.	U iimisela kha hoea dza vhugudisi.
.	U bveledzwa phana ha mbekanyamushumo dza vhugudisi.
.	U vhumba mulayo u shumisa pulane.
b)	U oa vhatambi vhaswa.
Fhethu hune ha nga wanala vhathu vha takalelaho u shela mulenzhe ho dzudzanywaho ha bva zwipia zwi tevhelaho:
.	Zwipotso zwo teho kana zwipotso zwinzhi.
.	Thekhinikhala, sa tsumbo, mishonga.
.	Tshumelo dzohe, sa tsumbo, vhatshimbidzi, vhathu vha u thusa u laula (dzimashala).
Hu o thomiwa khuwelelo dza tshipeshala dza u oa vhathu vhaswa vhane vha o thusa u bva kha zwipia zwo fhambanaho zwe zwa vhewa io. Hu o thomiwa mafhungo a vhathu vhane vha khou takalela u shela mulenzhe.
c)	U khiredithiwa
Sisieme, ine ya fana na ya THETA / Ndangulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipeme, i o bveledzwa u alusa vhuimo vhu anganedziwaho ha u nekedza tshumelo, nga uralo hu o vha hu tshi khou tsireledzwa vhathu vhane vha khou shela mulenzhe na u tshimbidza khonadzeo ya u ya kha mawe mashango kha dziwe sekitha dza indasiiri.
d)	U dzhiela nha vhathu vhane vha takalela u thusa, hu o thomiwa
Mbekanyamushumo ya malamba ine khayo vhathu vhane vha takalela u thusa vha fhiwa mpho dza tshipeshala kha tshumelo dza zwipotso na u imvumvusa.
TSHITHU TSHINE TSHA DZHIELWA NHA TSHA VHUA
U uuwedza tshitshavha u bveledza vhutshilo ha mutakalo wa vhui na u laula vhane vha vha na vhukoni uri vha dzhenele miaisano ya zwipotso.
Ndivho khulwane ndi ya:
.	U oa na u uuwedza vhaswa na vhaaluwa uri vha shele mulenzhe kha u onyolosa muvhili.
.	U uuwedza vhathu uri vha bveledze vhutshilo ha u onyolosa mivhili.
.	U uuwedza vhathu vhane vha si tambe mitambo uri vha shele mulenzhe kha u onyolosa mivhili.
Hu na vhupo vhuvhili ha ndeme hune ha vha ha ndivho afha kha tshithu tsha vhua tshine tsha dzhielwa nha, tshine tsha vha u imvumvusa na u bvelaphana na zwipotso.
U imvumvusa
Mushumo wa u imvumvusa u wela nga maana kha tshenzhemo i bvaho kha nyito u fhirisa nyito yone ine. SRSA na SASC zwo iimisela kha vhathu u .nekedza vhathu vhohe u imvumvusa havhui?. U imvumvusa hu nga livhiswa kha u alusa u sa alula mirafho, vhurangaphana na u bveledzwa ha tshitshavha tsho takalaho.
Zwipotso na u imvumvusa zwo anganywa kha vhushaka ha u fana. SRSA /SASC zwi dzhiela nha uri u imvumvusa u fhirisa u shela mulenzhe kha nyonyolosa dza muvhili na muvhili nga angaredza. Ndi tshithu tshihulwane ndi u shela mulenzhe kha zwipotso. Hezwi zwi vhonala nga u undiwa ha maitele ohe a u bveledza phanda ha zwipotso. U nekedzwa ha u imvumvusa ndi hoea ya ndeme kha mbekanyamushumo dza u bveledza phana zwipotso na u imvumvusa.
1.	Mvelaphana ya u imvumvusa i fanela u laulwa nga u oea na u livhiswa kha vhadzulapo.
Vhadzulapo vha fanela u fhiwa maana a u shela mulenzhe kha u pulana, u shumisa na u pima mbekanyamishumo dza u imvumvusa, uri mbekanyamaitele dzi kone u bveledzwa u bva kha muhumbulo wa vhatambi. U ya phana, vhadzulapo vha fanela u vha na vhuifhinduleli kha mvelaphana yavho.
2.	U shela mulenzhe kha u imvumvusa ndi pfanelo khulwane.
U konadzea na u swikelela ha mbekanyamushumo dza u imvumvusa na zwifhao kha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe, hu sa khou sedziwa mbeu, miwaha, murafho, luambo, mvelele, sia a polotiki, ine vha wela khao, u holefhala kana vhuimo, zwi fanela u khwahisedzwa.
3.	U eaniswa ha u avhelwa ha zwishumiswa.
Hu fanela u thoma u dzhiela nha vhupo vhu songo bvelaho phana kha mbetshelwa ya mbekanyamishumo ntswa.
4.	Maana a u tshimbidza na mvelaphana yo anganelanaho.
Ndi zwa ndeme u vhumba tshikalo tsha ikonomi nga u netiweka na vhathu na madzangano a sekitha dza phuraivete, u vhona uri hu vhe na u nekedzwa havhui ha mbekanyamishumo.
Zwipotso zwa u bvela phana
Hu khou humbulelwa uri vhathu vha swikaho 10% fhedzi kha tshivhalo tshohe vha khou shela mulenzhe kha miaasano yo dzudzanyiwaho ya fomala. Hetshi tshivhalo a tshi tou vha tshavhui musi tshi tshi vhambedzwa na tsha mawe mashango, nga maana mashango o bvelaho phana, hune zwa tou vha mulayo wa uri rashio i fhire 50%.
SRSA na SASC a o vhona uri hu vhe na mvelaphana ya mbekanyamishumo.
1.	U oa vhathu vha re na vhukoni
2.	U wana vhutsila
3.	U vhumba fhethu ha u gudela zwipotso ha maimo a nha.
Pulane ya u alusa zwipotso i mona kha masia maa: Pfunzo ya u onyolosa muvhili, zwipotso zwa vhaswa na zwa vhana vhauku, zwipotso zwa zwikolo zwa nha ha sekondari na mbumbano dza lushaka.
Zwi tevhelaho zwi o aluswa u swikelela ndivho dzi tevhelaho:
Kha u isa phana mvelaphana ya zwipotso, SASC yo ewa mushumo wa vhuifhinduleli vhu tevhelaho:
1) U tshimbidza mvelaphana na u amba nga nyito dza u imvumvusa dzine dza angaredza, u tamba ha mafulofulo, nyito ya nyonyoloso ya muvhili ya tshifhinga tshohe na mutevhe wa u shumiswa zwavhui ha tshifhinga tsha u awela, u wana na u ita mbekanyamishumo dza hoisiso, u wana na khwahisedza mbekanyamushumo dza u gudisa na u fara mitambo / u dzhenelela dzikhoniferentsi na dzisimphoziamu dza u imvumvusa.
2) U imelela Afurika Tshipembe kha zwivhumbeo zwa lushaka, zwa dzingu na zwa ifhasi.
3) U eletshedza Minisia nga Mbekanyamaitele dza u D*imvumvusa.
4) U vhona uri hu na maitele a u tandulula dziphambano dza u imvumvusa, phana ha u dzhenelela huwe na huwe nga SRSA / SASC.
Vhupo ha ndeme

Tshiimo tsha zwino

Nyito

Pfunzo ya u onyolosa muvhili

Pfunzo ya u onyolosa muvhili a i khou dzhielwa nha nga kharikhulamu ya zwikolo.

U thoma dzangano a Pfunzo ya u Onyolosa Muvhili.

Awara dza zwipotso nga vhege

A huna mbekanayamaitele yo tendelaniwaho khayo ya tshivhalo tsha fhasisa tsha awara dzine dza tea u fhedziwa kha zwipotso kana u imvumvusa nga tshifhinga tsha tshikolo.

U thoma vhuimo hu anganedziwaho na Muhasho wa Pfunzo.

Zwipotso zwa vhaswa na vhana vhauku

A hu na mbetshelwa ya vhana vha miwaha ya u dzhena tshikolo, na vha sa dzheniho tshikolo.
U sa vha hone ha zwifhao zwa zwipotso zwa vhana vhauku.

U bveledza mbekanyamushumo dzo lavhelelwaho kha ii sia.
U bveledza zwipotso zwa vhana vhauku u fana na zwipotso zwa tshikoloni.

Zwipotso zwa zwikolo zwa nha ha sekondari

A zwo ngo anganywa na zwivhumbeo zwa zwipotso.
Zwi laulwa fhedzi nga miaisano.

U uuwedza u angana na NF.
U bveledza nyaluwo kha vhupo vhuswa.

Mbumbano dza Lushaka

U sedza vho funzeaho. Hu na zwishumiswa zwiuku zwa kha dzimbekanyamishumo dza u bveledza phana.

U nekedza miaisano kha zwigwada zwohe.

Akademi ya kha Vunu

U sa vha na he ya livha hone kha u oa vhathu vha re na vhukoni ? kha u kuvhanganya vhathu vhohe vhane vha shela mulezhe .zwipotso zwa vhohe? zwa u vha zwipotso zwa u aisana.

U thoma akademi kha Vunu iwe na iwe, hu na dzisathelaithi kha dzingu.

Hu na hoea ya u ombedzela ha tshipeshaka hune ha fanela u nekedzwa kha zwigwada zwi tevhelaho:
A.	Vhafumakadzi na vhasidzana
SRSA / SASC vho tenda uri vhafumakadzi na vhasidzana vha nga vha na mushumo wa ndeme une vha nga u ita uri .lushaka lu dzhenele mitambo? hu tshi khou itelwa u tshimbidza kutshilele kwa mutakalo wavhui. U eana ha mbeu dza vhathu na pfanelo dza vhafumakadzi kha u shela mulenzhe ndi zwa ndeme. Mbumbano dza lushaka dzi o uuwedzwa u thomiwa ha vhugudisi na mbekanyamushumo dza u bvelaphana u tshimbidza u shela mulenzhe ha vhafumakadzi, na u bvisa zwithithisi zwine zwa nga thivhela vhafumakadzi u dzhenelela mishumo ya vhugudisi, u langula, u gudisa, na ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa. Zwishumiswa zwa tshipeshala zwi o vhetshelwa u bveledza phana vhutsila ha zwipotso na u imvumvusa kha vhafumakadzi na vhasidzana. Vhathu vho teaho vha o oiwa vha dzheniswa kha vhugudisi ha vhurangaphana na u gudisa kha zwipotso na u imvumvusa. Vhathu vho itaho mishumo yavhui kha zwipotso na u imvumvusa vha o uuwedza u shela mulenzhe ha vhafumakadzi na vhasidzana kha zwipotso na u imvumvusa.
B.	Vhaaluwa
Mbumbano dza lushaka dzi o uuwedzwa nga SRSA/SASC u thoma mbekanyamishumo dza vhaaluwa. U ya phana, vhaaluwa vhe vha vhe na vhukoni ha mitambo vha o vha zwishumiswa zwa ndeme kha mbekanyamishumo dza u takalela u thusa.
C.	Vhathu vha holefhalaho
SRSA/SASC vha khou dzhiela nha ndeme ya zwipotso na u imvumvusa kha mutakalo wa vhathu vho holefhalaho na uri vha o uuwedza dzangano u nekedza nyito dza zwipotso na u imvumvusa kha sia ii ? u bva kha vhuimo ha vhadzulapo nga u vha na vhukoni. Zwa zwino miwe mitambo i khou nekedza hoea dza vhathu vho holefhalaho, kha zwiwe zwigwada zwa miwaha. Zwishumiswa zwa u engedzedza zwi nga shumiswa kha mbekanyamushumo dzine dza angaredza miwe mihasho ya muvhuso ine ya kwamea, sa tsumbo, wa Vhulondolavhathu, wa Mutakalo, wa Pfunzo na miwe.
D.	Zwipotso zwa vhashumi
Zwipotso zwi tea u shumiswa kha u engedza ndeme mushumoni, sa izwi tshipia tshihulwane tsha tshifhinga tshashu ri tshi tshi fhedza mushumoni. Zwipotso zwi nga shela mulenzhe kha u fhungudza u sa dzulisea, maneto na lutamo nga u angaredza mushumoni na u engedza zwibveledzwa. Hu khou gaganywa uri hu thomiwe kilabu dza vhashumi dza u tshimbidza u shela mulenzhe. Mbekanyamushumo ya zwipotso zwa vhashumi i nga i shuma hafhu sa fhethu ha u oa vhathu vha re na vhukoni, na mvelaphana kha zwipotso. Hezwi zwi o oa tshumisano yavhui na madzangano a vhashumi.
TSHITHU TSHINE TSHA DZHIELWA NHA TSHA VHUANU
U bveledza mbekanyamushumo ya kushumele kwa vhuimo ha nha he ha livhiswa kha u lugisela vhatambi vha zwipotso vha mitambo mihulwane.
U bvela phana ha Afurika Tshipembe kha miaisano ya ifhasi, u bva tshe a vhuelela nga murahu ha u thivhelwa u shela mulenzhe kha mitambo ya ifhasi, ho waliwa zwavhui. Khaedu ya SRSA / SASC, na mazhendedzi ane avha rangaphana, NOCSA, ndi ya u bveledza phana na u khwinisa bvelaphana iyi nga maitele ane a fhulufhedzisa. Uri hu swikelelwe ndivho iyi ho wanala vhatshimbidzi vha ndeme vha tevhelaho:
Vhatshimbidzi vha ndeme

Tshiimo tsha zwino

Nyito

Akademi ya Lushaka

U shaea ha sisieme ya u dzudzanyela mitambo ya vhuimo ha nha

U thoma .tshikolo tsha vhukoni? hune khatsho mushumo wa vha wa u oa vhathu vha re na vhukoni.

SISA

Zwishumiswa zwavhui kha sisieme dza saintsi na mafhungo zwi vhonala sa zwone zwithu zwihulwane zwi thusaho kha kushumele kwavhui.

U alusa u bvela phana ha kushumele kwavhui

Malamba a vhatambi

A hu na malamba a u uuwedza kushumele kwa vhuimo ha nha

U bveledza mbekanyamishumo dza fomala dza u lambedza.

Muaisano

Tshumisano yo livhaho vhukati ha kushumele kwo khwinisiwaho na tshiimo tsha muaisano

U anadza vhatambi kha muaisano ya vhuimo ha nha nga u shumisa maitele a mitambo ya vhuimo ha nha

.Tshithu tsha ndeme nga maana kha Mitambo ya Dziolimpiki a si u wina ngeno hu u shela mulenzhe. Sa kha vhutshilo, muhumbulo muhulwane a si u kunda, ndi wa u lwa zwavhui? ? Baron Pierre de Coubertin
TSHITHU TSHINE TSHA DZHIELWA NHA TSHA VHURATHI
U khwahisa uri mirao yohe ya zwipotso na u imvumvusa i swikelela ndivho dzayo dza nila ya u shandukisa zwithu.
Zwa zwino kilabu, thimu dza vunu na dza lushaka a dzi sumbedzi lushaka nahone huwe a dzi sumbedzi vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe.
Zwi tou vha khangala zwauri muhumbulo wa .zwipotso. wo livhiswa kha milayo ya u eana na u swikelela, ine ya nga kona fhedzi u vhonala kha maana a mbekanyamishumo dzo anganaho dzine dza o angaredza vhathu vha bvaho kha vhupo he ha vha hu sa dzhielwi nha kale.
Zwipotso zwa Afurika Tshipembe zwi nga si kone u vhona vhukoni hazwo ha vhukuma, nga nna ha musi zwi tshi khou swikelela vhathu vhohe ? zwi tou vhofha uri hu vhe na u bvela phana ha mvelaphana i sa gumi.
Vhatshimbidzi vha ndeme

Tshiimo tsha zwino

Nyito

U eana na u swikelela

Muhumbulo wa uri zwiwe zwipotso ndi zwa zwiwe zwigwada zwa vhathu

U vhea ndivho dza nyito ya tshanduko. Nyanano ya Kushumele na dziNF

Mbekanyamushumo dza mbelaphana dza vhatambi na vhaofisiri

Mbekanyamishumo dza mvelaphana dzi vhonala ha zwithu zwo engedziwaho fhedzi tshipia tsha ndeme tsha mbekanyamushumo ya zwipotso.

U vhona uri hu na u bvela phana na mvelaphana ya tshifhinga tshilapfu kha zwipotso, nga u shumisa mbekanyamishumo dza hanganelo ya zwipotso kha masia e a vha a sa dzhielwi nha kale.

Muaisano

U shaea ha u aisana ho teaho.

U thoma miaisano yo teaho kha mitambo i no khou bvelela

Odithi ya vhuthihi

Nga nna ha vhuthihi ha zwipotso, tshiimo tsha zwino tshi khou bvelaphana zwi tshi ya nga vhuimeleli

U ita kushumle (u swikelelwa kha ndivho) ku vhe hoea ya zwishumiswa zwi fanaho na u lambedza.

.Arali mvelelo dza zwino dzi tshi bva kha tshivhalo tsha vhathu vha swikaho 20%, na 100% i nga si livhise kha mvelelo dzavhui??
TSHITHU TSHINE TSHA DZHIELWA NHA TSHA VHUSUMBE
U bveledza milayo ya vhuifari kha zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe.
Hu na owelo ya u ita uri zwipotso zwi vhe fhethu ha lufuno. Muhasho wa SRSA u a zwi ivha, nga u ralo, nga maitele a si a vhui a zwipotso, vhugevhenga, na zwiwe. SRSA / SASC i o nekedza furemiweke ya mulayo wa vhuifari une wa angaredza u tamba zwavhui, vhusimalayo ha u sa shumisa zwidzidzivhadzi kha mitambo, milayo ya u ifara na zwipotsara zwa zwikambi, vhupo na pfanelo dza vhatambi.
U dzhielwa nha ha mulayo wa u ifara kha u tamba zwavhui ndi zwithu zwa ndeme kha mirao ya zwipotso, nga maana ho livhiswa kha u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na u kaidza. Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe zwo vhumba Dzangano a Lushaka a u Vhofholowa kha Zwipotso, hu na muhumbulo wo buliwaho wa u fhelisa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi kha zwipotso. U thivhelwa ha vhugevhenga kha zwipotso ndi zwine zwa tou vhofha SRSA /SACS.
Muhasho wa SRSA / SASC vha o vhona uri vhathu vhohe vhane vha shela mulenzhe vha khou uuwedzwa u laula vhugevhenga kana u sa ifara nga vhatambi na vhataleli. U engedza kha izwo, u thomiwa ha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo u fana na madzangano a zwipotso na madzangano a vhagudisi zwi o engedzwa.
Mulayo wa u ifara kha vhaofisiri vha zwipotso, vhaanadzi, vhatambi na vhawe i o vha nila yavhui ya u thoma. Zwi khagala zwauri musi vhuifhinduleli kha milayo ya u ifara vhu tshi khou wela kha muthu muwe na muwe, SRSA / SASC vha o nekedza furemiweke ya milayo ya u ifara kha zwipotso.
ḽu bvela phana na u fhaa ifhasi i na mulalo nga maitele a zwipotso hu si na tshialula, zwi oa uri hu vhe na u pfesesana hu na muya wa vhukonani, u shumisana na u tamba zwavhui?.
TSHITHU TSHINE TSHA TEA U DZHIELWA NHA TSHA VHUMALO
U bveledza mbekanyamaitele ya vhushaka ha ifhasi, i elanaho na mbekanyamaitele ya muvhuso.
Muhasho wa SRSA u tshi khou kwamana na Muhasho wa Mafhungo a zwa Nna, i o dzhenelela kha pfano ya u shumisana na mawe mashango. Nivho yashu, i tshi khou tshimbilelana na Vhushaka Vhuswa ha Mvelaphana ya Afurika (NEPAD) i o vha i kha dzango a Afurika. Pfano idzo dza shango iwe na iwe li o alusa u kovhana ha thekhinolodzhi na vhutsila, hu tshi angaredziwa na u fanyisa zwiwe zwipotso na mavunu na mawe mashango ane a shumisana nao.
U ya phana, SASC i o vha musaini kha guvhangano a ifhasi ine a yelana na zwa zwipotso na u imvumvusa hu si na u fhelisa maana a muvhuso wa Afurika Tshipembe.
Zwi a vhofha uri mbumbano dzohe dza lushaka, mivhuso ya vunu, SRSA / SASC na muvhuso wapo i tevhele furemiweke ya mbekanyamaitele, sa zwe ya vheiwa nga SRSA / SASC.
ḽa huna muthu na muthihi are tshiangadzime?
MAGUMO
Nga mihumbulo yashu, iwalo itshena i angaredza zwavhui hoea hukhusa dza u swikelela ndivho dze dza vhewa nga SRSA / SASC na mawe maipfi:
a)	U khwinisa kha vhuimo ha u shela mulenzhe kha u onyolosa muvhili.
b)	U nekedza sisieme ya u rwela ari u bva kha u sokou shela mulenzhe u ya kha zwipotso zwa vhuimo ha nha hu na vhukoni.
c)	U khwinisa kushumele kha mitambo mihulwane ya ifhasi.
d)	U shela mulezhe kha maitele o fhelelaho, vhuifhinduleli kha matshilele, u kaidza na vhadzulapo vha re na mutakalo wavhui.
iwalo ii i o uuwedza vhukonibale kha muvhali uri a kone u i thomele mbekanyamushumo dzo teaho dzine dzohe dza fha halutshedzo kha kuambele kwa ḽu dzhenisa lushaka kha u tamba., na kha .vhutshilo havhui kha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe?.
U engedza kha izwo, iwalo o itelwa u fha furemiweke ya u konadzea ha vhusimamilayo hune ha o ita uri hu vhe na u vhuelwa hune ha o itiwa a si ha u anganya na u bveledzwa fhedzi, hu ite mvelaphana ine ya si tsha humisea musi yo wanala.
U sedzuluswa ha vhukuma ha iwalo hu sumbedza hafhu uri makumedzwa a nga swikelelwa, tenda ho sedzuluswa vhushaka.
Kha tshithu tsha u thoma u dzhielwa nha, ri khou oa u fhungudza mvelele dza u shaea ha vhuifhinduleli: Hu o vha na mishumo yo buliwaho zwavhui kha masia ohe a zwipotso.
Ri tenda hafhu kha uri nga tshithu tsha vhuvhili tshine tsha tea u dzhielwa nha na tsha vhuraru, zwifhao zwa vhukuma na hoea dza mishumo ya vhathu kha zwipotso na u imvumvusa zwi nga si o litshiwa kha mihumbulo yavhui ya mbumbano dza lushaka, nga maana lune ha vha na tshelede hukhu ine vha vha nayo zwino. Kha tshithu tsha vhua tshine tsha tea u dzhielwa nha, ri khou uuwedza vhaswa uri vha tambe vha iphine nga nila yo andavhuwaho ya zwithu zwo khwinisiwaho; u oa vhukoni kha muthu muwe na muwe kha tshigwada itshi na u ita uri vha kone u bveledza phana mishumo yavho ya zwipotso. Nga tshifhinga tshithihi, ri khou oa u uuwedza vhe vha swika mugumoni wa mitambo yavho uri vha kovhane na vhawe vhukoni havho na avho vhane vha khou oa thuso kha masia a u gudisa, u langa na u langula.
U dzhielwa nha kha tshithu tsha vhuanu tshine tsha tea u dzhielwa nha kha a uri musi zwiori zwa u bvela phana tshiwe tshifhinga zwi tshi bvelela hu si na ndavha na u thithisea kha u pulana, medala nga u angaredza a dzi wanali nga khombo. U ilugisela ndi hone hune ha vha na ndeme.
Tshithu tsha vhurathi tshine tsha tea u dzielwa nha, naho hu songo fhiwa ndaela ya u dzhiela nha hoea kha zwipotso ya u sa tsitsela fhasi vhuimeleli kha vhuimo ha .zwavhui u vha na., fhedzi kha u vhona .Maafurika. sa tshishumiswa tshine tsha o livhisa kha zwipotso zwine zwa o dzhia tshifhinga tshilapfu.
Kha tshithu tsha vhusumbe tshine tsha tea u dzhielwa nha, ri amba nga milayo ya u fhulufhedzea kha zwipotso na u nekedza maga a vhuifari ho teaho kha tshigwada tshiwe na tshiwe tshi takalelaho.
Ri tshi khou vhona zwauri zwipotso ndi nyito ya ifhasi, tshithu tsha vhumalo tshine tsha tea u dzhielwa nha tshi sumbedza hoea dza u vha na mbekanyamushumo ya vhushaka kha ifhasi, hune khayo vhupo ha zwipotso vhu nga swikelela tshikalo tsha ikonomi.
Tsha u fhedzisa, kule na u vhona mbekanyamushumo iyi sa yone vhuyo, ndi one mathomo a vhukuma a lwendo. Lwendo lune vhathu vhashu vhohe vha nga kona u swikelela kha zwipotso na u imvumvusa, na tshifhinga tsha uri hu kone u vhonala vhukoni havho.
MUTEVHE WA MAIPFI
AAG:	Mitambo yohe ya Afurika
AIEMAR:	Dzangano a Afurika a Ndangulo ya Vhupo na u imvumvusa
AFAHPER:	Dzangano a Afurika a Mutakalo, Pfunzo ya Nyonyoloso, u imvumvusa na u Dantsa
ANOCA:	Dzangano a Dzikomiti dza Lushaka dza Olimpiki dza Afurika
CGF:	Mbumbano ya Mitambo ya ifhasi
CHOGM:	Muangano wa Vharangaphana vha Muvhuso vha Mitambo ya ifhasi
CBO:	Madzangano a Livhiswaho kha Vhadzulapo
DISSA:	Zwipotso zwa Vhaholefhali vha Afurika Tshipembe
GAIFS:	Mbumbano ya Guvhangano a Dzhenerala a Zwipotso zwa ifhasi
IOC:	Komiti ya ifhasi ya Olimpiki
NGO:	Dzangano i si a Muvhuso
IF:	Mbumbano dza ifhasi
NF:	Mbumbano ya Lushaka
NOCSA:	Komiti ya ifhasi ya Olimpiki ya Afurika Tshipembe
NPRA:	Dzangano a dziphakha a Lushaka na u Dzimvumvusa (USA)
PF:	Mbudzano dza Vunu
SACGA:	Dzangano a Zwipotso a Afurika Tshipembe
SASC:	Khomishini ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe
SASSU:	Mbumbano ya Zwipotso zwa Matshudeni a Afurika Tshipembe
SAOA:	Ndangulo ya Ndalukano Afurika Tshipembe
SCSA:	Khoro Khulwane ya Zwipotso Afurika
SISA:	Zhendedzi a Mafhungo a Zwipotso na Saintsi
SRSA:	Muhasho wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe
TAFISA:	Zwipotso zwa ifhasi zwa Muwe na muwe wa Khwahisa mivhili
THETHA:	Ndangulo ya Vhugudisi na u hogomela Vhaendela Mashango na Pfunzo ya Zwipotso
WLRA:	Dzangano a u iphina a u imvumvusa
WADA:	Zhendedzi a ifhasi a u sa Shumisa Zwidzidzivhadzi
<fn>ven_Article_National Language Services_IWALWA NGA HA MISHUMO.txt</fn>
IWALWA NGA HA MISHUMO YA, NA ZWI RE NGOMU HA REKHODO DZO FARWAHO NGA MUHASHO WA LUSHAKA WA ZWA VHUDZULO/DZINNU
o dzudzanywa zwavhui
nga khethekanyo 14 (Tshiimiswa tsha Vhathu) tsha
Mulayo 2 wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u swikelela Mafhungo (PAIA)
hafamuhwe 2003
ZWI RE NGOMU
Mishumo, maipfi na halutshedzo dzi elanaho na zwa
Mulayo [Ndima ya u thoma halutshedzo na zwa Vhuologi]................................	1
1.	Marangaphana.............................................................................................	2
2.	Zhendedzi a Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu nga ha kushumiselwe
kwa Mulayo [Khethekanyo 14(1)(b)]............................................................	3
3.	iwalo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu.......................	3
4.	Muofisiri wa zwa mafhungo, Mufarisa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo
[Khethekanyo 14(1)(b)]..................................................................................	3
5.	Tshivhumbeo na mishumo ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu
[Khethekanyo 14(1)(f)].............................................................................	5
5.1	Tshivhumbeo tsha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu.............	5
5.2	Mishumo ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.....................	6
5.2.1	Bono na ndivho ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu.............	6
5.2.2	Mishumo na zwine Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu wa fanela
u ita.................................................................................................................	6
5.3	Tshumelo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu dzi a wanalea nga
mirao ya tshitshavha [Khethekanyo 14(1)(f)]...................................................	7
5.3.1	Vhunzani ha Tshumelo......................................................................................	7
5.3.2	Vha nga swikelela hani tshumelo.......................................................................	8
5.4	Nzudzanyo dza u tendela vhathu vha tshi dzhenelela musi hu tshi sikwa
phoisi na/ kana u shumisa maana a Muhasho wa Lushaka
wa zwa Vhudzulo/Dzinnu [ Khethekanyo 14(1)(g)]............................................	8
6.	Rekhodo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu
[Khethekanyo 14(1)(d-e)]................................................................................	9
6.1	Tshiiiti tsha u ana rekhodo [Khethekanyo 14(1)(e) [Khethekanyo 14(2)].........	9
6.2	Khethekanyo dza rekhodo dzine dza vha hone uri dzi sedzuluswe
u ya nga muwe mulayo.....................................................................................	12
6.3	Khethekanyo dza rekhodo dzine dza vha hone dzine dza nga
humbelwa kha PAIA [Khethekanyo 14(1)(d)]......................................................	12
7.	Maitele a khumbelo............................................................................................	14
7.1	Maga ane a fanela u dzhiiwa nga muhumbeli.........................................................	14
7.2	Mbadelo dzo tiwaho (Zwiimiswa zwa nnyi na nnyi/ vhathu)..................................	15
7.3	Zwiitisi zwa u hana hu tshi swikelelwa (dzi)rekhodo [ Ndima 4 ya Mulayo]..........	17
8.	Madzilafho ane a vha hone khaanoni ya tsheo ya Muofisiri wa
zwa Mafhungo (Khethekanyo 14(1)(h)]............................................................	18
8.1	Khahulo dza nga ngomu na Khumbelo dza Khothe [Khethekanyo 74-82]............	18
8.2	Maitele a Khahulo dza nga ngomu [ Khethekanyo 74-77]...................................	19
8.3	Khumbelo ya Maitele a Khothe [Khethekanyo 78-82]..........................................	20
8.4	Mbilaelo dzo livhiswaho kha Mutsireledzi wa
nnyi na nnyi/ vhathu [Khethekanyo 91]................................................................	21
9.	Mawe mafhungo o anadzwaho u ya nga Mulayo.........................................	21
9.1	U vhekanya zwavhui iwalwa [Khethekanyo 14(2)]..........................................	21
9.2	U wanalea/ vha hone na Luambo lwa iwalwa
[Khethekanyo 14(1) na (3)].................................................................................	21
9.2.1	Luambo...............................................................................................................	21
9.2.2	U wanalea/ u vha hone........................................................................................	21
9.3	Khumbelo kha Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa
Mveledziso ya Ndayotewa kha u kuvhanganywa ha iwalwa
ithihi [Khethekanyo 14(4)].................................................................................	23
9.4	U leludza nga Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa
Mveledziso ya Ndayotewa [Khethekanyo 14(5)]..................................................	23
10.	Ndivhanyo na Thendelano.................................................................................	23
Khethekanyo A:	Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu
(Tshiimiswa tsha nnyi na nnyi/ vhathu) Fomo
ya PAIA ya khumbelo ya u kona u swikelela
(dzi)rekhodo.................................................................................	25
Khethekanyo B:	Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu:
Nivhadzo ya PAIA ya fomo ya Khumbelo/
Khahulo dza Ngomu ...............................................................	30
Mishumo, maipfi na halutshedzo dzi elanaho na zwa Mulayo [Ndima ya u thoma halutshedzo na zwa Vhuologi]
Mishumo & Maipfi

halutshedzo/ Mbuletshedzo

Muofisiri wa zwa Mafhungo

Mulanguli Muhulwane ndi ene tshimebi tsha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu.
Muofisiri wa zwa Mafhungo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu u na maana a u rumela kana u ea mushumo wo fhiwaho Muofisiri wa zwa Mafhungo nga Mulayo onoyu kha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo wa uno muhasho.
Vhuimeleli vhuwe na vhuwe:
? hu tea u vha ho tou walwaho;
? a hu hanedzani na muthu o hu itaho musi a tshi shumisa maana o teaho kana u ita mushumo wo livhanaho na ene mue; na
? vhu nga ibviswa tshifhinga tshiwe na tshiwe kana zwa tou shandukisiwa nga u tou waliwa nga onoyo muthu.

Mufarisa Vha/Muofisiri vha/wa zwa Mafhungo

Mulanguli Muhulwane wa zwa Dzinnu u tea u ta nomboro ya vhathu vhane vha fanela u vha Vhafarisi vha Vhaofisiri vha Mafhungo vhane vha o tea u ita mushumo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu uri vhahumbeli vha o kona u swikelela rekhodo dzawo.
Muofisiri wa zwa Mafhungo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu u na sia na ndango nha ha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo muwe na muwe wa uno muhasho.

Khumbelo ya iwe mue

Muhumbeli ane a nga vha a tshi khou oa rekhodo ine i nga vha i na mafhungo nga ha muhumbeli.
.Mafhungo a iwe mue? zwi amba mafhungo a ambaho nga ha iwe mue, ho katelwa, fhedzi zwi sa thivheli:
? mafhungo a elanaho na murafho, mbeu, u vhifha muvhilini, zwa vhudzekani, vhuuimo ha mbingano, lushaka, murafho une wa bva khawo, muvhala, vhukale, mutakalo muvhilini kana muhumbuloni, vhuvha ha muthu, vhuholefhali, vhurereli, luvalo, lutendo, zwa mvelele, luambo na mabebo a muthu uyo;
? mafhungo a elanaho na zwa pfunzo kana dzilafho, vhugevhenga kana ivhazwakale ya mushumo wa muthu onoyo, kana mafhungo a elanaho na zwa u bvisiwa ha masheleni zwine muthu onoyo a dzhenelela khazwo;
? nomboro iwe na iwe ine ya sumbedza, tshiga kana tshiwe tshithu tsho telwaho onoyo muthu;
? iresi, zwigano zwa minwe kana lushaka lwa malofha a muthu ene mue;
? muhumbulo wa iwe mue, zwine iwe mue wa zwi takalela, nga nnani ha hune ha vha na muwe muthu kana nga ha khumbelo ya mukovhe, mpho kana pfufho ine ya nga itelwa muwe muthu;
? nyanano yo rumelwaho nga muthu ine ya vha ya phuraivethe nahone ya ine ya vha i kha vhuimo ha tshiphiri, kana nyanano ine ya vha i khou ya phana ine ya o bvisela khagala zwine zwa vha kha nyanano ya u thoma;
? mihumbulo kana kuvhonele kwa zwithu kwa muthu nga ha muwe muthu;
? mihumbulo kana kuvhonele kwa zwithu nga muwe muthu nga ha khu


mbelo ya mukovhe, mpho kana pfufho ine ya fanela u itelwa muwe muthu, ho bviswa dzina a muw muthu hune a vha hone nga mihumbulo kana kuvhonele kwa zwithu kwa muwe muthu; na
? dzina a muthu hune a vha hone khathihi na zwiwe zwidodombedzwa nga ha muthu ene mue, kana hune dzina a bviselwa khagala a sumbedza mafhungo nga ha muthu, hone u sumbedzwa ha dzina one ie zwi nga sumbedza kana u bvisela khagala mafhungo nga ha muthu, hone u sa katela mafhungo nga ha muthu o no lovhaho lwa miwaha ya 20/ mahumi mavhili.

Muhumbeli

? Muthu muwe na muwe ane a ita khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu; kana
? Zwiimiswa zwa nnyi na nnyi/ vhathu fhedzi zwine zwa shumisa maana kana u ita mushumo wa vhathu u ya nga ha mulayo.

Tshipia tsha Vhuraru

U ya nga ha khumbelo dza u wana rekhodo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, Tshipia tsha Vhuraru tshi amba;
? muthu muwe na muwe (ho katelwa, fhedzi zwi songo fhelela kha, muvhuso wa mashango a nna, madzangano a mahulwane a nha kana tshipia tsha muvhuso wonoyo kana dzangano) nga nnani ha:
.	muhumbeli a kwameaho; na
.	Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu;
fhedzi nga nhani ha tshipikwa tsha khethekanyo dza 34 dza Mulayo, zwo livhanywaho na muthu kha phara(a) na (b) zwi fanela u dzhiiwa sa zwo livhanaho na ?muthu?.

Ndango yo teaho

Kha zwi kwamaho Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, ndango yo teaho zwi amba vhuifhinduleli ha Vho- Minisia vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu kana muthu o nangiwaho zwo tou waliwa nga Vho-Minisia vhenevho.

Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu

Zwi ammba zwauri Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu Afrika Tshipembe yo sumbedzwa kha khethekanyo 181 (1) (b) ya Mulayotewa.

Rekhodo

Zwi tshi elana na Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, rekhodo ndi mafhungo mawe na mawe o rekhodiwaho:
? hu songo sedzwa tshivhumbeo kana tshikati;
? Kha vhuimo kana nga fhasi ha ndango ya tshiimiswa tsha vhathu tshenetsho; na
? uri kana tsho vhumbwa nga tshenetsho tshiimiswa tsha vhathu naa.

Mauvha

? Musi tshivhalo tsha mauvha mawe na mawe o tiwaho kha mushumo wa mulayo muwe na muwe, kana kha tshiwe tshipikwa-vho, zwi fanaho na zwenezwo zwi tea u dzhielwa nha nga nnani ha zwa u thoma, ho katelwa na zwa u fhedzisa, nga nnani ha musi uvha a u fhedzisela arali i Swondaha kana holodei iwe na iwe ya nnyi na nnyi.

Mauvha a mushumo

Zwi amba uvha iwe na iwe nga nnani ha Mugivhela, Swondaha na holodei dza lushaka, sa zwo alutshedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa 1994 ( Mulayo 36 wa 1994) wa Holodei dza Lushaka.

1.	Marangaphana
Nyaluso ya u Swikelela Mulayo wa Mafhungo (PAIA), Mulayo 2 wa 2000 (u vhidzwaho hafhu uri ndi Mulayo) wo thomaho u shumiswa nga dzi 9 dza hafamuhwe 2001, ho sedzwa ndeme ya u kona u swikelela mafhungo nga lushaka lwo vhofholowaho nahone lwo anavhuwaho. Mulayo u ea tshivhumbeo tsha mulayo kha khethekanyo 32 ya Pfanelo dza Mulayotibe wa Mulayotewa nahone zwi fanela u alutshedzwa sa mulayo wo ewaho wa pfanelo dza mulayotewa. Pfanelo iyi i bula:
U swikelela mafhungo
32 (1)	Muwe na muwe u na pfanelo dza u kona u swikelela kha:
(a)	mafhungo mawe na mawe ane a vha o farwa nga muvhuso; na
(b)	mafhungo mawe na mawe o farwaho nga muwe muthu ane a oea uri a shumiswe kha pfanelo dziwe na dziwe.
 (2)	Mulayo wa lushaka u tea u kona u ea zwo teaho kha pfanelo iyi, nahone u fanela u ekedza mielo i pfalaho kha u fhungudza muhwalo wa vhulanguli na zwa masheleni kha muvhuso.
Ndivho dza PAIA ndi:
? u ea maana kha pfanelo dza mulayotewa wa uri hu kone u swikelelwa kha mafhungo mawe na mawe sa zwo bulwaho afho nha;
? u vhea tshikalo tsho linganaho kha pfanelo dza u kona u swikelela mafhungo zwo livhaho kha tsireledzo ya zwiphiri zwa vhathu, mafhungo a zwiphiri a zwa vhubindudzi kana zwa makwevho hone hu tshi khou khwahisedzwa vhulanguli havhui nahone hu fushaho.
? u vhekanya zwavhui pfanelo dza u kona u swikelela mafhungo na dziwe pfanelo dzohe kha mulayotewa.
? u alusa mvelele ya pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhathu;
? u bveledza maga na maitele a u ita uri vhathu vha kone u swikelela rekhodo nga nila yo leluwaho yavhui, nahone zwi sa uri nahone nga nila ine zwa si netise muthu;
? u alusa kuvhusel kune kus i vhe na zwo dzumbamaho, kune kwa vha na vhuifhinduleli na vhulanguli havhui;
? u ea maana na u funza muwe na muwe u:
.	pfesesa pfanelo dzavho u ya nga ha Mulayo;
.	pfesesa mishumo na maitele a zwiimiswa zwa vhathu/ nnyi na nnyi; na
.	u khwahisa na u dzhenelela kha u dzhia tsheo ha zwiimiswa zwa vhathu zwi kwamaho pfanelo dzavho.
Uyu Mulayo u fhira miwe kana Ndaulo dzi thivhelaho u nga kona u swikelela rekhodo, nga nnani ha zwi tevhelaho [Khethekanyo (5, 6,12)];:
? Mulayo 107 wa 1998, Mulayo wa zwa Vhulanga Mupo wa Lushaka wa 1998 [Khethekanyo 31 (1) na 3 (2)];
? Rekhodo dzohe dza Khabinethe na komiti dzayo, mishumo ya mulayo wa khothe, khothe dza tshipentshala, kana vhaofisiri vha mulayo kana murao wa Phalamennde kana Khoro ya Mulayo ya Vunu.
2. Zhendedzi a Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu nga ha kushumiselwe kwa Mulayo [Khethekanyo 14(1)(b)]
Dzhielani nzhele: iwalwa a i imeli Mulayo nahone i fanela u vhaliwa khathihi na Mulayo na Ndaulo.

Ndi vhuifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe u kuvhanganya zhendedzi, i kha tshivhumbeo tshi sa koni nga nila yavhui, sa zwine a nga owa nga muthu ane a tama u shumisa pfanelo dziwe na dziwe dzo sumbedzwaho kha Mulayo.
Zhendedzi enei hu o itwa uri i wanale nga nyambo dza tshiofisi dzohe na uri i wanale ui tshi bva kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe hu saathu u swika wedzi wa hangule wa 2003.
Mbudziso dzohe malugana na zhendedzi ii dzi tea u livhiswa kha:
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe

Nomboro ya luingo:

+27 11 484 8300

Nomboro ya fekisi:

+27 11 484 1360

iresi ya e-mail:

PAIA@sahrc.org.za

iresi ya poswo:

PAIA Unit:The Research and Documentation Department
Private Bag 2700
Houghton
2041

iresi ya tshiaraa:

PAIA Unit:The Research and Documentation Department
Boundary Road, Isle of Houghton,
Wilds View, Entrance 1
Houghton
JOHANNESBURG

Webusaithi:

www.sahrc.org.za

3.	iwalo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu
Tshipikwa tshihulwane tsha ii iwalo ndi u ivhadza vhathu uri vha nga wana hani nila ya u kona u swikelela rekhodo dzine dza vha na kana dzine dza vha kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, u eaho maana kha Khethekanyo 14 ya Mulayo.
Dzhielani nzhele: iwalwa hei o imela fhedzi Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu nahone a u kateli Mafhungo na rekhodo dza Mihasho ya Vunu yo fhambanaho.

4.	Muofisiri wa zwa mafhungo, Mufarisa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo
[Khethekanyo 14(1)(b)]
U ya nga ha Mulayo, Mulanguli Muhulwane wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu ndi Muofisiri wa zwa Mafhungo nahone u shumisa maana na mishumo yawe nga u nganga vhatholiwa vha tevhelaho u shuma sa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo na u vha Vhafarisa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo nga nila ya hompho.
Vhafarisa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo

Mr John Minnie (Mufarisa Muofisiri Muhulwane wa zwa Mafhungo)

Mafhungo ohe a PAIA a o shumaniwa nao nga senthara ya PAIA.
Zwidodombedzwa zwa hune ha nga kwamiwa senthara ya PAIA

Luingo:

+27 12 421 1398

Luingothendeleki/ selefouni:

+27 83 453 6748

Fekisi:

+27 12 341 5810

iresi ya e-mail:

paia@housepta.pwv.gov.za

iresi ya poswo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
PRETORIA
Republic of South Africa
0001

iresi ya tshiaraa:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA

Awara dza tshiofisi:

07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00

Awara dza u badela:

10:00 - 11:00
14:00 - 14:30

Webusaithi:

http://www.housing.gov.za

5.	Tshivhumbeo na mishumo ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu
[Khethekanyo 14(1)(f)]
5.1	Tshivhumbeo tsha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu
iimela:	CD = Mulanguli Muhulwane D = Mulanguli
Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu
1. Minisia wa zwa Dzinnu
2. Vhuminisia & Thikhedzo ya Phalamennde
Lushaka na vhuimo henefho
3. Ofisi ya Mulanguli Muhulwane
4. Vhudavhidzani
5. DDG: Phoisi na Vhulanguli ha Mbekanyamushumo
6. DDG: Thikhedzo ya Maitele
7. U olwa ha nga ngomu
8. CD: U dzudzanywa ha Phoisi
9. D: Maitele a Phoisi ya Dzinnu dza Lushaka
10. D: Phoisi ya Nzudzanyo ya Vhathu na u dzhenelelana
11. D: Fureimiweke ya Mulayo wa zwa Dzinnu
12. CD: Mbekanyamushumo ya zwa Vhulanguli
13. D: Tshikimu tsha thikhedzo ya mbadelo ya vhudzulo/ zwa dzinnu
14. D: Thikhedzo ya tshipentshala ya phoisi
15. D: Maana a vhukoni
16. CD: hoisiso
17. D: hoisiso
18. CD: Tshikalo
19. D: U bvisela khagala
20. CD: Vhukoni ha Tshiimiswa tsha zwa Vhudzulo/Dzinnu
21. D: Ndaulo ya zwa Mafhungo
22. D: Ngingo dza Mamaga na Mveledziso ya zwa Masheleni
23. D: Phoisi na Mbekanyamushumo ya zwa u ola
24. CD: Tshumelo dza zwa Masheleni
25. D: Ndaulo ya zwa Masheleni
26. D: Vhulanguli ha zwa Masheleni
27. CD: Thikhedzo ya u shumisana
28. D: Thikhedzo ya Muwaleli
29. D: Vhulanguli ha mishumo ya vhathu
30. D: tshumelo dza u shumisana
31. D: Maitele a Nzudzanyo
5.2	Mishumo ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu
5.2.1	Bono na ndivho ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu
Bono

Lushaka lu tea u vha na ndugelo dza u wana nnu kha zwiiniswa zwa ikonomi (mawalwa a maitele o dzudzanyiwaho, naho zwi saathu u anganedzwa).

Thumo

U thoma na u laula kuitele kwo kuvhanganaho kwa u ekedza nila yavhui ya u wana dzinnu kha vhane vha kona u dzi swikelela na tshumelo khathihi na u vha na vhukwamani kha zwa ikonomi ( Mawalwa a Maitele o dzudzanyiwaho, naho zwi saathu u anganedzwa).

Ndivho

Muhasho wa zwa Dzinnu u khou humbula u swikelela ndivho dza maitele dzi tevhelaho zwi tshi kwamana na mushumo wa thumo: (iwalo a Maitele a Nzudzanyo, naho zwi saathu u anganedzwa)
? U khwinifhadza tshumelo dzohe dzi fushaho dza vha dzo shandukiswaho, muhasho wo livhaho kha vhukoni.
? U vha na bono na ndivho dzine tshifhinga tshohe dza elana na zwithu zwa pootiki na vhupo ha dzinnu.
? U shumisa zhendedzi a phoisi ya zwa dzinnu sa mveledziso nga ndingo dza vhupo ha dzinnu.
? U vha na ndango yo rangaho phana kha zwa dzinnu na mafhungo a vhudzulo ha muthu shangoni na u ea nga u avhanya tshumelo ya vhukonani kha u kona u swikelela mafhungo tshifhinga tshohe.

5.2.2	Mishumo na zwine Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu wa fanela u ita
Mushumo muhulwane une muvhuso wa lushaka ndi u ? bveledza na u langula maitele mveledziso ya zwa dzinnu yo vhungeaho? nga murahu ha vhukwamani na MEC dza ahe zwa Dzinnu, madzangano o imelaho vhomasipala (Madzangano a Muvhuso wapo wa Afrika Tshipembe, SALGA).
a.	Mishumo yo anavhuwaho yo alutshedzwaho kha Khoudu ya zwa Dzinnu
? U itela u laula na u thoma u katela kuitele kwa mveledziso ya zwa dzinnu dza lushaka, muvhuso wa lushaka u tea u imelwa nga Vho-Minisia vha zwa Dzinnu, u tea u ita mishumo ya nhesa. Mishumo ya hone ndi iyi i tevhelaho:
1.	Phoisi: U wana hafhu phoisi ya lushaka yo katelaho zwitewa na maimo zwo livha kha sia a mveledziso ya zwa dzinnu.
2.	Ndivho:	I sumbedza nisedzo ya dzinnu dza lushaka, i sumbedza ndaulo ya nisedzo ya dzinnu dza mavunu ho teaho, i sumbedza ndaulo ya nisedzo ya dzinnu dza ha masipala.
3.	U ola vhukoni ha Kushumele:	Vhaoli vha tea u ola dzinnu nga nila yo teaho vha tshi khou shumisana na Mec muwe na muwe.
4.	Thikhedzo ya vhukuma:
a.	I thusa mavunu kha u bveledza maana a vhulanguli ha vhukuma;
b.	I tikedza na u khwahisa maana a vhomasiapala kha u langula zwithu zwavho, u shumisa maana avho na u ita mishumo yavho zwo livha kha sia a mveledziso ya zwa dzinnu.
5.	Vhukwamani:	Zwi takusa vhukwamani ha mafhungo a zwa mveledziso ya zwa dzinnu vhukati ha muvhuso wa lushaka na vhaimeleli vha lushaka lwa muvhuso, kha zwipia zwi ekedzaho masheleni na thundu kha tshumelo dza zwa dzinnu, muvhuso wa mavunu na vhomasipala na zwiwe zwipia zwa muvhuso kha mveledziso ya zwa dzinnu.
6.	Vhudavhidzani:	U khwinifhadza vhudavhidzani havhui siani a mveledziso ya zwa dzinnu.
b.	Mishumo
Hu tshi tshi tou adziswa mishumo i re afho nha na thikhedzo iyo, Vho-Minisia vha zwa Dzinnu vho ita zwi tevhelaho:
? U thoma tshiimiswa tsha lushaka nga fureimiweke ya zwa masheleni kha mveledziso ya zwa dzinnu.
? U ita nyambedzano ya u nangiwa ha mugaganyagwama wa muvhuso kha zwipikwa zwa mveledziso ya zwa dzinnu.
? U kovhekanya masheleni kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnu dza lushaka u ya kha mivhuso ya mavunu.
? U lugisela na u londola nzudzanyo ya miwaha minzhi kha mveledziso ya zwa dzinnu.
? U thoma na u ekedza masheleni zwiimiswa zwa dzinnu.
? U sengulusa kushumele kwa tshipia tsha zwa dzinnu.
? U dzhia vhukando ho teaho vhune ha nga kona u sika vhupo vhune ha vha havhui ha tendela vhashumi vhohe na vhathu u kona u swikelela ndivho dzavho dza ndeme ho sedzwa zwa mveledziso ya zwa dzinnu.
Zwinzhi nga ha mushumo wa vhuimo ha mulanguli muhulwane zwi nga wanala kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu kha webusaithi: http://www.housing.gov.za
5.3	Tshumelo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu dzi a wanalea nga
mirao ya tshitshavha [Khethekanyo 14(1)(f)]
5.3.1	Vhunzani ha Tshumelo
Tshumelo khulwane ine muhasho wa i ekedza ndi u thoma nga u londola phoisi na fureimiweke ya mulayo i oeaho kha vhulanguli ha maitele a mveledziso ya zwa dzinnu. Ndivho khulwane i wanala kha marangaphana a Mulayo wa zwa Dzinnu, wa 1997 ( Mulayo 107 wa 1997), u lalulwa ha fureimiweke ya tshiimiswa na mbekanyamushumo ya dzinnu dza lushaka dzine dza vhusa na u laula thuso na thikhedzo ya dzinnu dza Muvhuso. Muhasho na wone u langula mukovhe wa waha wa zwa dzinnu u ya kha mavunu a ahe a mivhuso musi hu tshi bviswa khathihi na u ekedzwa masheleni a mbekanyamushumo dza zwa Dzinnu dza Lushaka na mbekanyamushumo dza zwa Dzinnu dza Mavunu dzine dza shumisana na phoisi ya zwa Dzinnu dza Lushaka.
Zwa mveledziso ya zwa dzinnu zwi wanala nga ngomu ha tshivhumbeo na kha zwo dzudzanyiwaho nahone zwo bveledzwaho nga mivhuso ya vunu na vhomasipala. U dzhia tsheo malugana na phoisi ya zwa dzinnu dza lushaka zwo isendeka kha mirao ya Khorotshitumbe yo hwalaho vhuifhinduleli ha zwa vhudzulo/ dzinnu dza mivhuso ya mavunu ya ahe.
Vhomasipala vha nga walela kha MEC uri vha tendelwe u vhusa kana u laula mbekanyamushumo dza zwa dzinnu dza lushaka , nahone arali zwi tshi fusha, vha nga kona u dzhia tsheo nga ha mbekanyamushumo ya zwa dzinnu dza lushaka.
U adzisa kha zwenezwo mivhuso ya mavunu na yone i fanela u shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa dzinnu, muvhudo wo swika hune wa thoma zwiimiswa zwa lushaka zwa u langula vhudzulo kana dzinnu dzo tiwaho nahone na zwine zwa elana na vhudzulo honoho ho sedzwa maraga:
? Khantsela ya Lushaka ya vhuiwalisi ha Vhafhai vha Madzulo (NHBRC)
NHBRC i na vhuifhinduleli ha u tsireledza vha dzulaho dzinuni nga u vha ea iwalo a tsireledzo ya u pwashekana ha dzinnu ntswa. I uuwedza imaga a u fhaa nga u laula u iwalisa ha vhafhai nga NHBRC nga u shumisa zwiwe zwitewa na maimo a koniraka ya u fhaa, vhane vha tea u vha na ndivho ya u khwinisa vhui kha dzangalelo a vharengi.Nnu dzohe dzine dza fhaiwa dzi fanela u waliswa kha NHBRC, lune khantsela kana khoro nga murahu ya o ekedza tshumelo dza tshipentshala kha mamaga na kha vharengi.
? Zhendedzi a Mbuelano na orobo ya Lushaka (NURCHA)
NURCHA i na vhuifhinduleli ha u ekedza masheleni kha dzikoniraka na u thusa vhathu vhane vha wana malamba mauku uri na vhone vha vhe na mukovhe wa u wana dzinnu kana madzulo na u vha na magavhelo sa khwahisedzo ya mveledziso ya lushaka. Tshiimiswa itshi tshi na vhuifhinduleli kha u tsireledz lushaka nga zwikimu zwine zwa thusa vhathu vhane vha wana mbuelo hukhu uri vha vhulunge ho livhiwa kha ndivho ya phungudzo ya masheleni a u badela nnu dzavho.
? Tshiimiswa tsha zwa Masheleni a Nnu kana Vhudzulo ha Lushaka (NHFC)
Tshiimiswa itshi ndi tsha mveledziso ya tshiimiswa tsha zwa masheleni, ndivho khulwane ndi ya u ekedza masheleni a zwa vhudzulo nga nila yo vhulungeaho kha vhane vha wana malamba mauku. U swika henefha NHFC yo dzhia iga a u ita uri huvhe na u kona u swikelela dzinnu nga u ekedza masheleni, a u fhaa zwithu zwo vhulungeaho nahone zwavhui vhukati ha madzangano ane a ekedza masheleni, na u dzhenalela kha mawe madzangano maswa a maitele a nisedzo ya zwa masheleni.
Tshiimiswa itshi tsho sedza kha tshikolodo tsha masheleni hune khadzimiso ya masheleni a vhudzulo ya wanala,vhahadzimi vhane vha si vhe dzibannga na bannga dzine dza hadzima vhane vha vha vha tshi khou shaya. Izwi zwi ita uri hu vhe na vhulingani ha ndugiselo dza vhukoni siani a zwiimiswa zwa vhathu zwa vhudzulo na zwiimiswa zwine zwi sa vhe dzibannga. Ndivho ya maana a vhukoni i khou thoma u vhonala na u bvelela kha zwiimiswa zwiswa uri na vhone vha dzhenelele lwa tshahe kha imaga.
5.3.2	Vha nga swikelela hani tshumelo
U wana mbuelo ya tshumelo idzi kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu, khumbelo dzi tea u itiwa dza livhiswa kha Mulanguli Muhulwane wa muhasho wonoyo.
iresi ya poswo:

The Director General
National Department of Housing
Private Bag x 644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001

iresi ya tshiaraa:

The Director General
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA

5.4	Nzudzanyo dza u tendela vhathu vha tshi dzhenelela musi hu tshi sikwa
phoisi na/ kana u shumisa maana a Muhasho wa Lushaka
wa zwa Dzinnu [ Khethekanyo 14(1)(g)]
Phosi ya dzinnu kana vhudzulo ha lushaka na u itiwa ha maitele khathihi na u pfukisa zwi bvelela kha tshivhumbeo tsha maitele. Nga nhani ha zwenezwi mulayo wa vhukwamani wo itwa mulayo wa ndeme kha u ekedzwa ha Mulayo wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo, wa 1997. Vho-Minisia vha na vhuifhinduleli ha mveledziso ya phoisi na maitele a zwa dzinnu dza lushaka. Hezwi zwi bvelela kha maitele a vhukwamani a langulwaho nga tshivhumbeo tsha dzinnu tsha MINMEC tshine tsha vha na Vho-Minisia vha zwa dzinnu/ vhudzulo, mirao ya ahe ya Khorotshitumbe ine ya vha na vhuifhinduleli kha zwa dzinnu dza mivhuso ya mavunu a ahe na Dzangano a Muvhuso wapo wa Afrika Tshipembe (SALGA).
Tshifhinga tshohe zwine muvhuso wa ita, u kwamana nga nila yo anavhuwaho na phoisi khathihi na maitele na mathomele ane tshifhinga tshohe a dzhia tshivhumbeo tsha vhukwamani ha tshumelo na dzisamithi dza nnu dza lushaka.
Mulayotheo wo salaho ndi wa uri muwe na muwe shangoni u a kona u dzhia tsheo ya zwivhumbeo nga tshino tshifhinga tsha demokirasi ya Riphabuiki. Nga nhani ha zwenezwo muhasho wo iimisela u kwama masia ohe malugana na phoisi ya maitele.
6.	Rekhodo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/Dzinnu
[Khethekanyo 14(1)(d-e)]
6.1	Tshiiiti tsha u ana rekhodo [Khethekanyo 14(1)(e) [Khethekanyo 14(2)]
Rekhodo dzo itwaho mutevhe afha dzi wanala lwa vhuiiti hu si na o itaho khumbelo u ya nga Mulayo. Hezwi a zwi athu u walwa kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha Mulayo.
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo a nga kwamiwa uri vha kone u swikelela rekhodo idzi:
? dzi wanala uri dzi olwe u ya nga theo ya mulayo nga nnani ha uno Mulayo,
? dzi a wanala lwa u rengwa
? dzi a wanala lwa u kopiwa. Hu na mbadelo dza khophi. ( Kha vha sedze ndimana 6.2)
? dzi a wanala hu si na mutengo kha vhuwe vhuimo, tsumbo; kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo kha webusaithi: http://www.housing.gov.za
Thebulu 1:Rekhodo dzi wanalaho lwa vhuiiti u bva kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo
Thero

Thero-hukhu

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: Muvhigo wa zwa Masheleni na vhuifhinduleli

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: Maitele a tsivhudzo kha sia a muvhuso na zwithu zwa ndeme

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: Phoisi ya zwa dzinnu/ vhudzulo na mveledziso ya mulayo na tsedzuluso

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: U ola na huhuwedzo ya ndingo

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: U ekedza mafhungo

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: U bvisa mafhungo na vhudavhidzani

Maimo

Maimo a tshumelo dza nna: Vhukoni ha u vhumbana

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo:

Angaredza
? Tshitatamende tsha Vho-Minisia
? U ivhadzwa ha khoudu ya dzinnu/ vhudzulo
? Zhendedzi i shumiseaho nga vhulelu

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 1

Phoisi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo ya Afrika Tshipembe: U shumisa phoisi ya zwa vhudzulo ya Afrika Tshipembe

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 1

Phoisi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo ya Afrika Tshipembe: Maitele ohe kha zwa vhudzulo Afrika Tshipembe
? Bono a zwa dzinnu/ vhudzulo Afrika Tshipembe
? Ndivho ya zwa Dzinnu / Vhudzulo dza/ ha Lushaka
? Fureimiweke ya Phoisi ya dzinnu dza lushaka: Zwitewa zwihulwane zwa u thoma ngazwo.
? Milayo ya ndeme ya phoisi ya zwa dzinnu/ vhudzulo na kushumiselwe

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 1

Phoisi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo ya Afrika Tshipembe: Phoisi ya zwa vhudzulo ya Afrika Tshipembe ine ya vha na maitele a sumbe
? U dzudzanya vhupo ha vhudzulo / dzinnu
? U khwahisa zwikolodo zwa dzinnu/ vhudzulo
? U ekedza thuso ya masheleni a u badela dzinnu
? U tikedza maitele a dzinnu/ vhudzulo ha vhathu
? U khwahisa maana a zwiimiswa
? U langula na u avhanyisa na u swikisa tshumelo shangoni
? U langula mbuelo ya muvhuso kha zwa mveledziso

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 1

Phoisi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo ya Afrika Tshipembe: Vhudzulo/ Dzinnu sa tshithu tshihulwane
? Fureimiweke ya tshiimiswa
? Vhupo ha ikonomi khulwane
? Fureimiweke ya vhathu
? Mvalatswinga/ Magumo: Zwivhuya zwi aho na tshifhinga

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 2

U pfesesa Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu na maitele a elanaho na zwa ndaulo: Marangaphana
? Tsedzuluso nga u angaredza nga ha Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu
? Fureimiweke ya Mualyo wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo
? Maga a u thoma
? Milayo

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 2

U pfesesa Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu na maitele a elanaho na zwa ndaulo:
? Mishumo na Vhuifhinduleli
? Mishumo ya Muhasho wa Lushaka
? Mishumo ya Mihasho ya Mvunu
? Mishumo ya Mihasho yapo
humetshedzo A: nyanano i elanaho na thendelo

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 2

U pfesesa Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu na maitele a elanaho na zwa ndaulo: Ndeme ya u ekedzwa ha Mulayo
? Zwitewa zwa Lushaka na Maimo
? U lambedzwa nga masheleni ha Mbekanyamushumo dza zwa Vhudzulo/ Dzinnu
? U langula ndaka yashu, thundu, pfanelo na milayo
? Mafhungo a zwa vhudzulo/ dzinnu
? Vharumiwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 2

U pfesesa Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu na maitele a elanaho na zwa ndaulo: Zwiimiswa zwa mulayo
? Bodo ya zwa mveledziso ya zwa Vhudzulo/ Dzinnu ya Afrika Tshipembe
? Bodo dza zwa mveledziso dza zwa Vhudzulo/ Dzinnu dza Mavunu

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 2

U pfesesa Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu na maitele a elanaho na zwa ndaulo: Mvalatswinga/ Magumo
? U tupula maitele a tshifhinga tsha kale
? Mishumo ya Muvhuso
? Ndeme ya u ekedzwa ha Mulayo
? Zwiimiswa zwa mulayo

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Marangaphana
? U langula itshi tshipia
? Tsedzuluso nga u angaredza ya mbekanyamusho dza vhudzulo/ dzinnu dza lushaka

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Marangaphana
? U langula itshi tshipia
? Tsedzuluso nga u angaredza ya mbekanyamushumo dza vhudzulo/ dzinnu dza lushaka

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Tshikimu tsha sabusidi ya a u badela dzinnu- sabusidi i elanaho na thandela
? Tsedzuluso
? Zwo teaho na zwiwe zwiitisi zwa zwiimiswa zwa dzisabusidi
? Vhabveledzi vha humbela hani sabusidi dzi elanaho na thandela
? Vha PHD/MEC vha haulisa hani siani a thandela dza u humbela sabusidi
? Nga murahu ha musi zwo anganedzwa khumbelo i elanaho na sabusidi ya thandela
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Tshikimu tsha sabusidi ya a u badela dzinnu- sabusidi ya muthu
? Tsedzuluso
? Zwo teaho na mawe maitele a sabusidi ya muthu
? U sa vha tshikolodo tshi elanaho na sabusidi
? Tshikolodo tshi elanaho na sabusidi
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Tshikimu tsha sabusidi ya u badela dzinnu- sabusidi ya muthu
? Tsedzuluso
? Zwo teaho na mawe maitele a sabusidi ya muthu
? U sa vha tshikolodo tshi elanaho na sabusidi
? Tshikolodo tshi elanaho na sabusidi
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: sabusidi dza tshimiswa
? Tsedzuluso
? Zwo teaho na mawe maitele a sabusidi dza tshiimiswa
? U nga humbela hani sabusidi ya tshiimiswa
? Vha PHD/MEC vha haulisa hani khumbelo ya sabusidi ya tshiimiswa
? Nga murahu ha u anganedzwa ha khumbelo ya sabusidi ya tshiimiswa
? Databeisi ya vhudzulo ha lushaka
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: thuso ya u pfuluwa
? Tsedzuluso
? Milayo ya Rekhodo ya u Pfesesa na Rekhodo dzo Sedzuluswaho uri dzi pfeseswe
? U fhungudza
? Thuso ya u pfuluwa
? Milayo malugana na vhadzuli vhane vha si vhe vhone vhae vha vhue kana vhahadzimi
? Nzudzanyo dza tshipentshala dzo itelwaho vhahadzimi vhane vho bva kha nnu dzavho
? Nzudzanyo dza tshipentshala dzo itelwaho vhaaluwa na vhaholefhali
? U nga humbela hani thuso ya u pfuluwa
? Vha PHDB vha haula hani khumbelo dza thuso ya u pfuluwa
? Zhendedzi a PHDB a ndaulo ya thuso ya u pfuluwa
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Tshikimu tsha sabusidi ya u badela dzinnu/ Maitele a vhudzulo ha vhathu
? Tsedzuluso
? Zwo teaho na mawe maimo a Maitele a Vhudzulo ha Vhathu
? Vha nga humbela hani
? U wana/ u kona u swikelela sabusidi nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu
? U kona u swikelela sabusidi ya thandela nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu
? U kona u swikelela sabusidi ya tshiimiswa nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu
? U kona u swikelela sabusidi ya mahani, pfanelo dza shango a inifomala, nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu
? Nga murahu ha u anganedzwa
? Nyanano ya sabusidi
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: U fhungudzwa ha tshikimu tsha mbuelo
? Tsedzuluso
? Zwo teaho na mawe maimo a u fhungudzwa ha tshikimu tsha mbuelo
? Vha nga humbela hani phungudzo ya mbuelo
? Nga murahu ha u anganedzwa ha phungudzo ya mbuelo
? Zhendedzi a ndaulo a tshikimu tsha u fhungudzwa ha mbuelo
? U fheliswa ha tshikinu tsha phungudzo ya mbuelo
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka: Mveledziso ya mbekamushumo dza dzihosiele
? Tsedzuluso
? Ndivho dza mbekanyamushumo dza u thoma u vusuludza hafhu dzihosiele
? Milayo i shumisiwaho musi hu tshi vusuludzwa dzihosiele
? Tshivhumbeo tsha mvusuludzo
? U pfufhwa nga masheleni a u vusuludza
? Vha nga humbela hani masheleni a u vusuludza hosiele kha tshiimiswa tsha vhathu
? Nga murahu ha u anganedzwa
? Maga a ndeme ane a fanela u humbulwa

Khoudu ya Dzinnu/ Vhudzulo: Tshipia 3

Mbekanyamushumo dza Vhudzulo/ Dzinnu dza Lushaka:Tshikimu tsha sabusidi ya vhudzulo/ sabusidi ya mahayani
? Siangane
? Vhue ha shango
? Phoisi i elanaho na zwa vhue ha shango
? Shango o farwaho nga vhathu
? zhendedzi i shumiswaho
? Thandelwa dzi humbelwaho
? Databeisi ya lushaka
? Vhushaka vhukati ha zhendedzi i shumiswaho na vhavhuelwaho
? U sumba shango
? Maitele a u kona u swikelela na mutengo wa sabusidi
? Madzangano o fhambanaho
? Ndango yapo yo tendelwaho
? Ndovhololo

Phoisi

Phoisi ya maitele a zwa dzinnu/ vhudzulo ya Afrika Tshipembe

Phoisi

Mulayotibe wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu

Theo ya mulayo

Mulayo wo khwiniswaho wa zwa Dzinnu/ Vhudzulo wa 2001 (No 4 wa 2001)

Theo ya mulayo

Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu wa 1997
(No 107 wa 1997)

Theo ya mulayo

Mulayo wa u ivhadza vhawani vha nnu nga tshikolodo wa 2000 (No 63 wa 2000)

Theo ya mulayo

U wanululwa ha mikano yo buaho vhomasipala 2000 (No 69 wa 2000)

Theo ya mulayo

Mulayo wo khwiniswaho wa vharengi vho tsireledzeaho wa 1999 (No 27 wa 1999)

Theo ya mulayo

Mulayo wo khwiniswaho wa zwa vhudzulo/ dzinnu wa 1999 (No 28 wa 1999)

Theo ya mulayo

Mulayo wa u hira wa zwa vhudzulo wa 1999 (No 50 wa 1999)

Theo ya mulayo

Mulayo wa vhuvhili wo khwiniswaho wa zwa vhudzulo wa 1999 (No 60 wa 1999)

Theo ya mulayo

Mulayo wa 1998 wa tsireledzo ya u pfuluswa hu songo teaho u bva kha, na u dzula shangoni hu songo tendelwaho (No 19 wa 1998)

Theo ya mulayo

U thomiwa ha Trust Limited Bill ya Afrika Tshipembe

Theo ya mulayo

Bili ya vhadzulapo ya u vhulunga ya 2001

Mivhigo

Muvhigo wa u sika mishumo
Mivhigo ya kotara i uuwedzaho ikonomi ya dzinnu, maimo a u vhulunga masheleni mauku
U olwa ha zwiimiswa zwa u tikedza dzinnu

Mazhendedzi

Mazhendedzi a vha vhulungi vha masheleni vha nna

Fureimiweke

Fureimiweke ya mveledziso ya dzioroboni

Tshitatasitiki (nangwaho)

Nnu dzo fhelaho kana dzine dza vha fhasi ha koniraka

Tshitatasitiki (nangwaho)

zwileludzi zwohe zwo anganedzwaho

Tshitatasitiki (nangwaho)

Zwileludzi zwa muthu zwo anganedzwaho

Tshitatasitiki (nangwaho)

Zwiimiswa zwihulwane zwo fhedzisiwaho kana zwi re fhasi ha koniraka

Tshitatasitiki (nangwaho)

Thandela dzo anganedzwaho

Tshitatasitiki (nangwaho)

Thandela dzo thomiwaho

Tshitatasitiki (nangwaho)

Thandela dza dzinnu dzine dza vha kati

Tshitatasitiki (nangwaho)

Nisedzo ya mimapa ya dzinnu u ya nga Vunu

Zwipitshi

Zwo fhambanaho

Zwo bviswaho nga vhaganisi

Zwo fhambanaho

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani

hoho dza zwa Vhudzulo/ Dzinnu

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani

Mushumo wa Dzinnu/ Vhudzulo

Zwidodombedzwa zwa vhukwamani

Zwiimiswa

Thandela

U ya nga Vunu

Thendara

Arali zwi hone

Webusaithi

http://www.housing.gov.za

6.2	Khethekanyo dza rekhodo dzine dza vha hone uri dzi sedzuluswe
u ya nga muwe mulayo
? Mulayo wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu wa 1997 (No 107 wa 1997).
? Mulayo wa zwa Vhashumi wa 1995 ( No 66 wa 1995 sa zwe wa khwiniswa)
? Mulayo wa u Vhulunga ha Mulayo wa 1997 (No 54 wa 1997)
? Mulayo wa Zwisiku zwa Lushaka lwa Afrika Tshipembe wa 1996 (No 43 wa 1996)
? Mulayo wa Khadzimo ya tshedede ya zwa vhudzulo/ dzinnu sumbedza mbuelo
wa 2000 (No 63 wa 2000)
Dzhielani nzhele: U ekedzwa ha khethekanyo 5 ya Mulayo zwi vhea khagala uri PAIA i tea u bviswa kha u ekedzwa huwe na huwe hune ha nga thivhela kana u hanisa u anadzwa nahone hune ha vha na u ekedzwa ho tiwaho ha PAIA. [Khethekanyo 5(5)]

6.3	Khethekanyo dza rekhodo dzine dza vha hone dzine dza nga
humbelwa kha PAIA [Khethekanyo 14(1)(d)]
U kona u swikelela rekhodo dzo itiwaho mutevhe afha ndi dzine dza tea u tou humbelwa hu tshi khou tevhedzwa mulayo. Hedzi rekhodo dzi nga humbelwa kha Mufarisa Muofisiri wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu hu tshi khou tevhedzwa maitele a khumbelo sa zwe zwa bulwa kha ndimana afha fhasi.
Thebulu 2: Rekhodo dzine dza nga humbelwa nga kha Mulayo wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, Mulayo 2 wa 2000
Thero

Thero-hukhu

Maambiwa/ Agenda na Minetse


Thendelano/ Nyanano

Thendelano vhukati ha vhathu vhavhili kana zwiimiswa zwivhili

Thendelano/ Nyanano

Thendelano ya dzitshaka

Khonhiraka

Khonhiraka

Gwama/ Masheleni

Mugaganyagwama wa Muhasho

Gwama/ Masheleni

Masheleni ane a khou bva

Gwama/ Masheleni

Masheleni ane a khou shumisiwa

Gwama/ Masheleni

Muvhigo wa Zwiimiswa zwa Masheleni

Gwama/ Masheleni

Masheleni ane a khou bva a Vunu

Gwama/ Masheleni

Masheleni ane a khou shumisiwa a Vunu

Gwama/ Masheleni

Masheleni a Khamphani ya lushaka/ vhathu

Maana

Maana

Rekhodo dza vhashumi

Khungedzelo

Rekhodo dza vhashumi

Ndangano

Rekhodo dza vhashumi

Rekhodzo dza zwa vhudzulo/ dzinnu

Rekhodo dza vhashumi

U huvhala mushumoni

Rekhodo dza vhashumi

Rekhodo dza ivi

Rekhodo dza vhashumi

Phensheni

Rekhodo dza vhashumi

Rekhodo dza u khoa vhukoni

Rekhodo dza vhashumi

U nanga vhashumi

Rekhodo dza vhashumi

U takulwa

Rekhodo dza vhashumi

Rekhodo dzo ekedzwaho nga vhashumi

Rekhodo dza vhashumi

Rekhodo dza mbadelo

Rekhodo dza vhashumi

Tshikeili tsha muholo

Rekhodo dza vhashumi

Tsudzuluso

Nzudzanyo

Pulane dza Bisimusi

Nzudzanyo

Pulane dza bisimusi: Zwiimiswa zwa vhudzulo/ dzinnu

Nzudzanyo

Maitele a Nzudzanyo ya vhudzulo/ dzinnu

Nzudzanyo

Pulane dza mishumo ya vhathu

Nzudzanyo

Pulane dza mbekanyamushumo dza mishumo ya vhathu

Phoisi

Fureimiweke: Zwiimiswa

Phoisi

Fureimiweke:Mulayo

Phoisi

Fureimiweke: Phoisi

Phoisi

Phoisi ya Pfunzo ya zwa vhudzulo/ dzinnu

Phoisi

Phoisi ya dzinnu

Phoisi

Maitele a u ola

Phoisi

Vhuimo ha kushumiselwe kwa phoisi

Phoisi

hoea dza tshipentshala dza vhudzulo/ dzinnu:Vhuholefhali

Phoisi

hoea dza tshipentshala dza vhudzulo/ dzinnu: HIV/AIDS

Phoisi

hoea dza tshipentshala dza vhudzulo/ dzinnu:Vhaaluwa

Phoisi

hoea dza tshipentshala dza vhudzulo/ dzinnu: Tsiwana

Phoisi

hoea dza tshipentshala dza vhudzulo/ dzinnu: Vhana vha badani

Phoisi

hoea dza tshipentshala dza vhudzulo/ dzinnu: Vhaswa

Mbekanyamushumo

Mbekanyamushumo AA

Mbekanyamushumo

Mbenyamushumo ya u thusa vhashumo

Mbekanyamushumo

Mbekanyamushumo ya u ea maana

Mbekanyamushumo

Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS

Mbekanyamushumo

Ndivho dza mbekanyamushumo dza zwa vhudzulo/ dzinnu: Vhulanguli hapo

Mbekanyamushumo

Ndivho dza mbekanyamushumo dza zwa vhudzulo/ dzinnu: Lushaka

Mbekanyamushumo

Ndivho dza mbekanyamushumo dza zwa vhudzulo/ dzinnu: Vunu

Mbekanyamushumo

Mbekanyamushumo dza zwa vhudzulo/ dzinnu

Mbekanyamushumo

Pulane dza mbekanyamushumo dza zwa vhudzulo/ dzinnu

Mbekanyamushumo

Mbekanyamushumo dza Pfanelo dza Vhathu

Mbekanyamushumo

Mveledziso dza vhukoni

Mivhigo

Muvhigo wa waha

Mivhigo

Muvhigo wa muvhalelano

Mivhigo

Mivhigo ya Miangano ya Khoro

Mivhigo

Mivhigo ya mbekanyamushumo dza zwa vhudzulo/ dzinnu

Mivhigo

Pulane dza Mivhigo ya mbekanyamushumo dza mishumo ya vhathu

Mivhigo

Muvhigo wa masheleni a ODI

Mivhigo

Mivhigo ya phoisi ya kushumiselwe

Mivhigo

Mivhigo ya Phoisi ya vhukoni

Mivhigo

Mivhigo ya kotara

Mivhigo

Mivhigo ya mbekanyamushumo dza tshipentshala

Nila dza maitele

Ndivho ya Nisedzo: Vhulanguli hapo

Nila dza maitele

Ndivho ya Nisedzo: Lushaka

Nila dza maitele

Ndivho ya Nisedzo: Vunu

Nila dza maitele

Maitele na zhendedzi a maana vhukoni

Nila dza maitele

Zhendedzi a kushumiselwe kwa shango

Nila dza maitele

Maitele a zwa pfunzo ya zwa vhudzulo/ dzinnu

Nila dza maitele

Phoisi ya shango a vhudzulo/ dzinnu

Nila dza maitele

Maitele a mahayani a shango a vhudzulo/ dzinnu

Nila dza maitele

Maitele a dzioroboni a shango a vhudzulo/ dzinnu

Nila dza maitele

Maitele a zwa vhudzulo/ dzinnu

Nila dza maitele

Maitele a nga ngomu a zwa vhudavhidzani

Nila dza maitele

Maitele a zwa mafhungo a vhudavhidzani

7.	Maitele a khumbelo
Tshiisimane tshi o vha luambo lwa fomla lwa vhudavhidzani malugana na uyu Mulayo.
7.1	Maga ane a fanela u dzhiiwa nga muhumbeli
Muhumbeli u tea u tevhedza maga ohe ane a oea sa zwe zwa bulwa kha Mulayo ( manweledzo nga murahu), tsumbo; khumbelo dzohe, dzine dza vha dzo tevhedza maga sa zwe zwa bulwa afho fhasi, dzi o dzhielwa nha nahone dzi o shumiwa.
U kona u swikelela rekhodo zwi nga haniwa fhedzi arali zwo tea malugana na zwo bulwaho kha Mulayo. ( Kha vha sedze ndima 6.3)
Zwo ombedzelwa uri muhumbeli a sumbedze uri u muhumbeli wa lushaka lufhio, ngauri i na zwikundisi zwi tevhelaho.
Lushaka lwa muhumbeli

halutshedzo

Zwikundisi

Khumbelo ya iwe mue

U oa u kona u swikela rekhodo dzine dza vha na mafhungo a muhumbeli ene mue

A hu na mbadelo ya khumbelo nahone a hu na u vhulunga kha mbadelo ya tswikelelo ine ya tea u badelwa

Muhumbeli

Muthu muwe na muwe ane a ita khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu kana
Avho fhedzi vhane vha vha kha zwiimiswa zwa vhathu vhane vha khou shumisa maana a vhathu kana u ita mishumo ya vhathu malugana na mulayo.

Mbadelo yo humbelwaho i tea u badelwa na u vhulunga ha tswikelelo ha mbadelo i badeliwaho

Khumbelo vhuimoni ha muwe muthu

Muthu ane a vha a tshi khou shuma vhuimoni ha muwe muthu na u ita khumbelo vhuimoni ha onoyo muthu.

Vhuanzi ha vhukoni vhune muhumbeli a vha a tshi khou vhu shumisa e vhuimoni ha muwe muthu vhu fanela u ekedzwa
Mbadelo ya khumbelo i fanela u badelwa

Muhumbeli u fanela u ita khumbelo nga u adza fomo yo tiwaho nga vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu hu badelwe na mbadelo i rumelwe kha Mfarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo.
? Fomo ya muhumbeli i hone:
? Sa Khethekanyo A kha hei iwalwa (i adzwe nga tshana),
? Zwo dzheniswaho zwi tshi bva kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu vha nga zwi wana kha webusaithi: (http://www.housing.gov.za) sa tshipia tsha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu tsha iwalwa a PAIA;
? Zwi tshi tea u tou fekisiwa, u wala vhurifhi, u rwela luingo kana u rumela e-mail zwi tshi bva kha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo.
? U kuvhanganya fomo dzi tshi bva kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu kha muanganedzi wa senthara ya PAIA.
? Fomo ya khumbelo i nga adziwa nga tshana kana nga u tou vhala u bva kha webusaithi.
? Khumbelo i nga tou vhaliwa kana ya tou waliwa kana nga nhani ha vhuwe vhuholefhali vha nga ita khumbelo nga u tou amba. U amba honoho ha khumbelo hu nga tou walwa kha fomo, muhumbeli a ewa khophi.
?
? Fomo yeneyo i tea u sainiwa nga muhumbeli.
? Muhumbeli u tea u saina masiaari ohe a iwalwa eneo kha fomo ya khumbelo.
? Vhashumi vha senthara ya PAIA vha tea u kwamiwa uri vha thuse hu tshi itiwa khumbelo.
Uri hu fhungudziwe ndaulo ho themendelwa zwauri mbadelo ya khumbelo i linganaho R35,00 hu songo katelwa khumbelo ya tshiphiri, i tea u longwa kha khumbelo yeneyo. Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu u anganedza mbadelo nga kheshe, postal order, zwiemmbe zwa mbuelo, khadi ya khiredithi, na tsheke dzine dzi si shandukisiwe. Hezwo zwi itiwa kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu hu songo fhela mauvha afumi a u shuma.(Sedzani ndima 6.2)
Kha vha rumele fomo yo adziwaho kha Mufarisa muofisiri wa zwa Mafhungo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu, nga:
? u tou posa kha bogisi a poswo o ewaho;
? u tou isa sentharani ya PAIA kha iresi yo ewaho;
? u tou fekisa kha nomboro ya fekisi yo ewaho (arali fhedzi) hu si na mbadelo dzine dza tea u badelwa.
Zwo themendelwa zwauri muhumbeli u tea u fara khophi sa rekhodo yawe.
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu:
? u o shumana na khumbelo musi :
? fomo ya khumbelo yo adziwa nga nila yo teaho, na
DZHIELANI NZHELE: Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo a nga si hane khumbelo ya u kona u swikelela arali fomo ya khumbelo yo adziwa zwavhui kana yo fhelela.
? nga nnani ha musi muhumbeli o ivhadziwa (PAIA - REQ - O1) u ea tshiitisi tsha uri ndi ngani ho haniwa na fomo, na
? a nga iiekedzela u thusa muhumbeli musi a tshi ita khumbelo nga fomo ine ya nga ita uri khumbelo i sa haniwe. [Khethekanyo 19(2)]

? hune mbadelo ya khumbelo (ya vha yo tea) yo badelwa:
? muhumbeli u na mauvha a 30 (hune zwa vha zwo tea) a u dzhia tsheo. Mawe mauvha a 30 a engedziwa kha tshifhinga tsha u thoma uri hu dzhiwe tsheo. Muhumbeli u o ivhadzwa nga luwalo nga poswo hu saathu u fhela mauvha a 30, nga ha tsheo yo dzhiwaho ya u engedza tshifhinga; (PAIA - REQ- 12)
? vha nga dzhia tsheo vha ivhadza muhumbeli zwi tevhelaho:
? u ekedza khumbelo (PAIA- REQ-08 kana PAIA- REQ -12);
? u ekedza kana u hana khumbelo (PAIA-REQ-11)
? nivhadzo ya mbadelo (arali zwo tea). Rekhodo dzi o itwa uri dzi vhe hone fhedzi arali Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo o anganedza mbadelo yo teaho; (PAIA-REQ-03)
? u hana khumbelo (PAIA-REQ-10);
?
DZHIELANI NZHELE: Arali Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo o kundelwa u fhindula mauvha a 60 a saathu u fhela (ho katelwa na tshifhinga tsho engedziwaho) kha khumbelo zwi fanela u dzhiiwa uri ndi u hana lune muhumbeli a nga dzhenisa khumbelo ya nga ngomu.[ Kethekanyo 27]

? u pfukisa/ u isa phana khumbelo kha tshiimiswa tsha vhathu tsho teaho kana kha muwe muhasho wa muvhuso (PAIA-REQ-02);
? muthu wa vhuraru u fanela u thoma a kwamiwa (PAIA-REQ-13);
? uri (dzi)rekhodo a dzi khou wanala (PAIA-REQ-06); na
? tswikelelo yo fhiriselwa phana, iṋe. hune rekhodo dza vha dzo anadziwa mauvha a 90 (hoho na nomboro ya Luwalo). (PAIA-REQ-07)
7.2	Mbadelo dzo tiwaho (Zwiimiswa zwa nnyi na nnyi/ vhathu)
U ya nga Mulayo hu na tshaka mbili dza mbadelo dzine dza tea u badelwa, i.e.:
? Mbadelo ya khumbelo, ine ya vha mbadelo yo teaho ya luthihi. Mbadelo yo tiwaho ndi R35,00. Mbadelo i fanela u badelwa phana ha musi khumbelo i tshi shumiwa nahone Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ivhadza muhumbeli ( nga luwalo) uri mbadelo iyo i fanela u badelwa.
DZHIELANI NZHELE: Mbadelo ya khumbelo a i badelwi kha khumbelo ya iwe mue. [Khethekanyo 22(1)]

? Mbadelo ya tswikelelo yo katela ndovhololo, u oa, nzudzanyo na mbadelo dza poswo hune zwa vha zwo tea.
DZHIELANI NZHELE: Arali tshifhinga tsha u oa na u dzudzanya tsha nga fhira awara dza rathi, diphosithi ya tshararu ya tswikelelo i fanela u badelwa nga muhumbeli, ho bviswa khumbelo ya iwe mue. Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ivhadza muhumbeli nga luwalo nga ha diphosithi ine ya fanela u badelwa. Hune khumbelo ya nga vha yo haniwa Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u badela murahu diphosithi ya muhumbeli. [Khethekanyo 22(2)(b)]

Mbadelo dzo tiwaho dzo nweledzwa zwavhui kha Tshipia 11 tsha Nivhadzo ya Muvhuso (R187) yo anadziwaho kha Gazete ya Muvhuso ya dzi 15 Luhuhi 2002.
MBADELO YO TIWAHO

Ndeme ya RANNDA

Mbadelo ya khumbelo [Khethekanyo 22(8)]

1. Mbadelo ya khumbelo ine ya badelwa nga muhumbeli muwe na muwe, nga nnani ha muhumbeli ene mue, yo sumbedzwa kha mulayo 7 (2).

35,00

Mbadelo ya ndovhololo [ Khethekanyo 15(3)] (ndi ya ndovhololo ya rekhodo dzine dza vha dzi tshi khou bviswa nga u tou funa kana dzine dza vha hone lwa vhuiiti)

2. Mbadelo ya khophi ya iwalo yo sumbedzwa kha mulayo 5 (c) uri ndi R0,60 khophi iwe na iwe ya siaari a A4 kana tshipia tshao.

0,60

3. Mbadelo ya ndovhololo yo sumbedzwaho kha mulayo 7(1)ndi zwi tevhelaho:

1. Khophi iwe na iwe ya siaari a A4 kana tshipia

0,60

1. Khophi iwe na iwe yo ganisiwaho ya siaari a A4 kana tshipia tshine tsha vha kha khomphuyutha kana kha eekihironiki kana mutshini une zwa vhalea

0,40

3. Khophi ine ya vha kha khomphuyutha i kha tshivhumbeo tshine ya vhalea:
? disiki ya sitifi
? disiki ya compact

5,00 40,00

4. U kopolola zwifanyiso zwi vhonalaho:
? siari a muelo wa A4 kana tshipia
? khophi ya zwifanyiso zwi vhonalaho

22,00
60,00

5. U walulula rekhodo ya u thetshelesa (audio record)
? siari a muelo wa A4 kana tshipia
? khophi ya rekhodo ya u thetshelesa

12,00
17,00

Mbadelo ya khumbelo (dzine dza vha dzo humbelwa nga fomo ya PAIA)

4. (1) Mbadelo ya khumbelo nga muhumbeli yo sumbedzwa kha mulayo 7(3) sa zwi tevhelaho:


2. Khophi iwe na iwe ya siaari a A4 kana tshipia

0,60

1. Khophi iwe na iwe yo ganisiwaho ya siaari a A4 kana tshipia tshine tsha vha kha khomphuyutha kana kha eekihironiki kana mutshini une zwa vhalea

0,40

4. Khophi ine ya vha kha khomphuyutha i kha tshivhumbeo tshine ya vhalea:
? disiki ya sitifi
? disiki ya compact

5,00 40,00

5. U kopolola zwifanyiso zwi vhonalaho:
? siari a muelo wa A4 kana tshipia
? khophi ya zwifanyiso zwi vhonalaho

22,00
60,00

6. U walulula rekhodo ya u thetshelesa (audio record)
? siari a muelo wa A4 kana tshipia
? khophi ya rekhodo ya u thetshelesa

12,00
17,00

Mbadelo ya u oa na u dzudzanya


1. U oa na u dzudzanya rekhodo dzine dza khou tea u bviselwa, R15,00 awara iwe na iwe kana tshipia tsha awara, hu songo katelwa na awara ya u thoma, ine ya oea kha u oa na nzudzanyo yeneyo.

15,00 nga awara nga nnani ha awara ya u thoma

Diphosithi i a oea [Khethekanyo 22(2)


4. (2) Nga nhani ha khethekanyo 22(2) ya Mulayo, zwi tevhelaho zwi tea u itwa:


1. awara dza rathi dzine dza tea u fhiriswa musi diphosithi i saathu u badelwa; na


2. tshararu tshine tsha vha mbadelo ya tswikelelo sa diphosithi ya muhumbeli


Mbadelo dza poswo


4. (3) Mbadelo ya poswo yo teaho i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u poswa kha muhumbeli


Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu u o anganedza mbadelo nga maitele a tevhelaho:
? Kheshe
? Postal orders. Di fanela u itwa uri dzi badele Muhasho wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu
? Tshiembe tsha Mbuelo
? Tsheke dzi sa pfukiswi ( vhunga dzi tshi fanela u fhedza mauvha a 10 uri i vhonale uri ndi yone naa). Tsheke na dzone dzi fanela u badlwa Muhasho wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
Muhasho wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu u o ekedza risithi kha vhane vha nga vha vho badela nga kheshe, postal orders, tshiemmbe tsha mbuelo. Vhane vha nga vha vho badela nga tsheke vha o vha vho tou ewa vhuanzi ha uri vho badela u vhuya u swika tsheke yo no vhonala uri ndi ya vhukuma, lune nga murahu vha o kona u ekedzwa risithi.
Muhumbeli a nga dzhenisa khumbelo ya ngangomu khaanoni, kana khumbelo khothe, kha mbadelo ya masheleni. ( Sedzani ndima 6.4)
7.3	Zwiitisi zwa u hana hu tshi swikelelwa (dzi)rekhodo [ Ndima 4 ya Mulayo]
Vhunga Mulayo u sa kateli zwi tevhelaho, muhumbeli muwe na muwe u o hanelwa:
? Rekhodo dzo humbelwaho ndi rekhodo dza Khabinethe.
? Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza komiti ya Khabinethe.
? Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza mushumo wa mulayo wa khothe.
? Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza khothe ya tshipentshala
? Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza muofisiri wa mulayo
? Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza murao wa Phalamennde kana Khoro ya zwa Milayo ya Vunu.
Khumbelo iwe na iwe i nga haniwa arali muhumbeli a songo tevhedza zwohe zwine a tea u tevhedza musi a tshi ita khumbelo yawe, lune a o fhedza o ivhadzwa uri khumbelo yawe yo haniwa nga Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo.
Mulayo u sumbedza zwiitisi zwauri ndi ngani tswikelelo ya rekhodo yo tendiwa kana yo haniwa.
DZHIELANI NZHELE:	Hu tshi engedzwa kha zwine zwa nga tendwa kana zwa haniwa, Mulayo uri:
? musi tswikelelo ya rekhodo i songo haniwa; na
? musi u bviselwa khagala ha rekhodo ho ewa maana nga nhani ha lutamo lwa vhathu. [Khethekanyo 46]

Nga nhani ha iwalwa ii, zwiitisi zwauri ndi ngani tswikelelo yo i tshi tea u haniwa zwi o sumbedzwa afha.
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela, kha nhani ha zwiwe, u hana khumbelo ya tswikelelo nga nhani ha zwi tevhelaho:
? Maana a tsireledzo ya tshidzumbe tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu wa tsiko; iṋe. arali zwithu zwa hone zwi sa pfali, hu tshi katelwa na muthu o lovhaho [Khethekanyo 34(1)].
? Maana a tsireledzo ya rekhodo ya tshumelo ya zwa Muthelo wa Afrika Tshipembe (SARS); iṋe Muofisiri wa zwa Mafhungo a SARS u tea u hana khumbelo ya rekhodo ya SARS arali i tshi nga vha i na mafhungo o hanelwaho kana o farwaho nga SARS kha u kombetshedza mutheo wa mulayo malugana na u kuvhanganyiwa ha muthelo sa zwo bulwaho kha khethekanyo 7 ya mulayo wa zwa mbuelo na muthelo wa Afrika Tshipembe. Mulayo wa 1997 ( Mulayo 34 wa 1997) [ Khethekanyo 36 (1)].
? Maana a tsireledzo ya zwa makwevho kha mafhungo a muthu wa vhuraru, iṋe Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali rekhodo i na
?
[ Khethekanyo 36(1)]:
? u vhambadza lwa tshidzumbe ha muthu wa vhuraru
? masheleni, makwevho, zwa saintsi kana zwa mafhungo a thekhinoodzhi nga nnani ha zwidzumbe zwa vhuvhambadzi ha muthu wa vhuraru, hune u anadza ha vhanga u vhaisala ha zwa makwevho kana dzangalelo a zwa masheleni a tshipia tshenetsho tsha muthu wa vhuraru; kana
? mafhungo o iswaho nga fulufhelo nga muthu wa vhuraru, hezwi zwi nga vhea muthu wa vhuraru kha vhuimo vhu si havhui nga nyambedzano kana nga muaisano kha zwa vhubindudzi.
? Maana a tsireledzo ya tshidzumbe ya mafhungo a muthu wa vhuraru, iṋe. Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali nyanadzo ya rekhodo i tshi nga ea fulufhelo kha muthu wa vhuraru u ya nga ha thendelano [ Khethekanyo 37 (1)(a)]
? Maana tsireledzo ya milandu ya mapholisa kha u ita beili, na tsireledzo ya u kombetshedza mulayo na u bveledza mulayo; iṋe Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali u wana nila ya rekhodo zwo hanelwa u ya nga ha khethekanyo 60 (14) ya maga a Mulayo wa 1977 ( Mulayo 51 wa 1977) [Khethekanyo 39 (1)(a)].
? Maana a tsireledzo ya rekhodo u vha na mashudu u bva kha u bveledza Mulayo; iṋe. Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali rekhodo i ya vhui u bva kha u bveledza zwa milayo nga nnani ha muthu o ewaho maana [Khethekanyo 40].
? Maana a tsireledzo ya hoisiso ya mafhungo a muthu wa vhuraru, na tsireledzo ya hoisiso ya mafhungo a murao wa lushaka; iṋe. Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali rekhodo i na mafhungo a hoisiso yo itwaho vhuimoni ha muthu wa vhuraru. Zwi tea u phaaladzwa [Khethekanyo 43 (1)]:
? muthu wa vhuraru
? muthu ane kana ane a o ita hoisiso vhuimoni ha muthu wa vhuraru
? hoho ya mafhungo a hoisiso;
kha zwine zwi sa vhe zwavhui.
8.	Madzilafho ane a vha hone khaanoni ya tsheo ya Muofisiri wa zwa Mafhungo (Khethekanyo 14(1)(h)]
8.1	Khahulo dza nga ngomu na Khumbelo dza Khothe [Khethekanyo 74-82]
Dzilafho ine a vha khaanoni na muhumbulo wa Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo kha khumbelo ya u kona u swikelela ndi:
? khumbelo ya nga ngomu [Khethekanyo 74-77] kana
? khumbelo ya khothe [ Khethekanyo 78 - 82].
DZHIELANI NZHELE: Khumbelo ya khothe i nga itiwa nga murahu ha muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru ane a nga vha o fhedza maitele a khumbelo ya nga ngomu. [Kethekanyo 78(1)]

.Khumbelo ya nga ngomu? zwi amba khumbelo ya nga ngomu u ya kha .Vhulangi ho teaho? u ya kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu, hone Mulanguli wa vhukuma ndi Vho-Minisia vha zwa Vhudzulo kana muthu o nangiwaho nga luwalo nga Vho-Minisia vha zwa Vhudzulo.
Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru a nga ita khumbelo ya ngomu arali a sa pfesesi muhumbulo wo itwaho nga Muofisiri wa zwa Mafhungo kana Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo nga u kona u swikelela.
? Muhumbeli, iṋe. khumbelo ya muthu ene mue, muhumbeli, muhumbeli vhuimoni ha muwe muthu a nga dzhenisa khumbelo khaanoni kana a walela khothe nga ha muhumbulo wa Muofisiri wa zwa Mafhungo kana Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo:
? u engedziwa ha tshifhinga uri hu shumiwe khumbelo [ Khethekanyo 26(3)(c)]; kana
? u haniwa ha u ekedzwa tswikelelo [Khethekanyo 25 (3)(c)]; kana
? mbadelo ya tshelede, i.e.:
? mbadelo ya khumbelo [ Khethekanyo 22]; kana
? mbadelo ya tswikelelo;
? diphosithi ya mbadelo ya tswikelelo [ Khethekanyo 22]; kana
? tshivhumbeo tsha tswikelelo yo ewaho [Khethekanyo 25(2)(c)].
? Muthu wa vhuraru a nga isa khumbelo ya nga ngomu khaanoni na u humbela khothe nga ha muhumbulo wa Muofisiri wa zwa Mafhungo kana Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo:
? u ekedza khumbelo ya tswikelelo. [ Khethekanyo 49(3)(b)]
DZHIELANI NZHELE: Kha hovhu vhuimo u swikelela rekhodo zwi nga ewa fhedzi musi tsheo ya u ea khumbelo yo no anganedzwa lwa tshohe [Khethekanyo 29(9)].

Khumbelo ya nga ngomu ine ya fanela u dzheniswa, muhumbeli, mumbeli a kha vhuimo ha vhuraru u tea u humbela nga tshifhinga tsho teaho nga murahu ha musi o vhudzwa nga ha tsheo ya Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo.Tshifhinga tsho tiwaho ndi tshi tevhelaho:
? Mhumbeli (i.e. khumbelo ya muthu, muhumbeli, khumbelo vhuimoni ha muwe muthu)
nga mauvha a 60 ane muhumbeli a vha o no ivhadzwa nga ha tsheo.
? Muthu wa vhuraru/ vhathu vha vhuraru, mauvha a 30 nga murahu ha musi muthu wa vhuraru o ivhadzwa uri o ekedzwa tswikelelo.
DZHIELANI NZHELE: U dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho hu nga anganedzwa arli ho ewa mbuno dzi pfalaho uri ndi ngani yo lenga u dzheniswa. Arali ya haniwa, muthu ane a khou dzhenisa khumbelo u o wana nivhadzo ya tsheo [Khethekanyo 75(2)(a)(b)]

U swika zwino a hu na mbadelo dzine dza itiwa dza khumbelo ya nga ngomu.
8.2	Maitele a Khahulo dza nga ngomu [ Khethekanyo 74-77]
U dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu muhumbeli u tea u adza fomo ya khumbelo ya nga ngomu yo tiwaho nga vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
? Fomo ya khumbelo ya nga ngomu i wanala:
? Sa Khethekanyo B kha iwalo enei ( nga u adza nga tshana);
? U wnala kha webusaithi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu ine ya vha (http://www.housing.gov.za) sa tshipia tsha iwalo a PAIA a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu;
? Nga u humbela uri i rumeliwe nga u tou fekisa, nga vhurifhi, nga luingo kana nga e-mail zwi tshi bva kha Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo;
? Nga u ya wa dzhia fomo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu kana Sentharani ya PAIA.
? Fomo ya Khumbelo ya nga ngomu i nga adziwa nga tshana kana lwa eekihironiki arali zwo bviswa kha webusaithi.
? Fomo i fanela u sainiwa nga muhumbeli.
? Masiaari ohe o engedziwaho kha iwalo a khumbelo ya nga ngomu a tea u sainiwa nga muhumbeli.
Fomo yo adziwaho ya khumbelo ya nga ngomu i nga isiwa kha Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu, nga:
? u posa kha bogisi a poswo o ekedzwaho;
? u isa Sentharani ya PAIA kha iresi ya fhethu; kana
? u tou fekisa.
Zwo ombedzelwa uri muhumbeli a vhe na khophi ya Khumbelo ya ngomu kha rekhodo dzawe.
Vhukando hu tevhelaho vhu o dzhiiwa u bva kha Khumbelo ya nga ngomu:
? Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ekedza Khumbelo ya nga ngomu kha Vhulanguli ho teaho mauvha a fumi a u shuma a saathu u fhela.
? Vhulanguli ho teaho hu fanela u ivhadza muthu/ vhathu vha vhuraru vha kwameaho nga u avhanya, hone mauvha a 30 a saathu u fhela, nga nila ya u avhanya, nga murahu ha u anganedza khumbelo ya muhumbeli khaanoni na u hanelwa u swikelela. (PAIA- APP-03)
? Vhulanguli ho teaho hu fanela u dzhia tsheo nga ha Khumbelo ya nga ngomu nga u avhanya, nahone zwa vhukuma:
? mauvha a 30 a saathu u fhela nga murahu ha u anganedza tsheo i bvaho kha Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo;
? mauvha a 30 a saathu u fhela nga murahu ha musi muthu wa vhuraru kana muhumbeli o ivhadzwa nga ha Khumbelo ya nga ngomu kana
?
DZHIELANI NZHELE: Muthu wa vhuraru kana muhumbeli u fanela u ekedza khumbelo yawe nga iwalo kha Vhulanguli ho teaho mauvha a 21 a saathu u fhela musi o ivhadzwa uri ndi ngani a songo ewa kana o ewa. [Khethekanyo 76(51)]
? mauvha maanu a u shuma nga murahu ha musi muhumbeli o ita khumbelo ya nga ngomu sa muthu wa vhuraru.
? Arali nivho ya Khumbelo ya nga ngomu yo no wanala nga dziwe nila nga nnani ha kha Vhulanguli ho teaho, tsumbedzo yo tou walwaho kana nga u tou amba i fanela u itwa yo livhiswa kha Vhulanguli ho teaho uri ndi ngani khumbelo i tshi tea u haniwa.
? Vhulanguli ho teaho vhu nga dzhia tsheo:
? u khwahisedza tsheo khaanoni na, kana
? u imela tsheo ntswa yayo.
? Zwenezwo nga u avhanya nga murahu ha musi tsheo yo dzhiwa nga ha Khumbelo ya nga ngomu, nivhadzo yo tou walwaho ya tsheo i o ewa:
? muhumbeli; (PAIA-APP-04 kana PAIA-APP-06)
? muthu muwe na muwe wa vhuraru (arali hu si muhumbeli); PAIA-APP-05)
? muwe muhumbeli (arali hu si muhumbeli) (PAIA-APP-05)
DZHIELANI NZHELE: Arali Vhulanguli ho teaho ha nga kundelwa u ea nivhadzo nga ha khumbelo mauvha a 30 a saathu u fhela zwi fanela u dzhiiwa uri khumbelo yo haniwa, lune muhumbeli a fanela u ita khumbelo ya khothe. [ Khethekanyo 77(7)]

8.3	Khumbelo ya Maitele a Khothe [Khethekanyo 78-82]
Khumbelo i nga dzheniswa fhedzi :
? Khothe ya mulayo;
? Khothe khulwane kana khothe ine ya vha na vhuimo vhu fanaho na ha iyo; kana
? Khothe ya Madzhisiaraa yo nangwaho zwo tou walwa nga Vho-Minisia wa zwa Vhulamukanyi.
DZHIELANI NZHELE: [Khethekanyo 79]
? Bodo ya Milayo ya Khothe i tea u ita na u shumisa maga a milayo ya khothe nahone milayo i tea u phasiswa nga Phalamennde zwi saathu u anadzwa kha Gazete.
? U swika maga a mulayo a tshi itwa, khumbelo dzi tea u itwa kha Khothe Khulwane kana kha iwe khothe ine ya vha na vhuimo hu no fana na ha iyo.
? Mvelaphana nga ha khumbelo malugana na khethekanyo 78 ya Mulayo ndi maitele a muvhuso, na milayo ya vhuanzi yo katelwa kha marangaphana a muvhuso a shumisaho kha mulayo uyu.

Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru i nga shumiswa khothe nga murahu ha musi ho no shumiswa maitele ohe a Khumbelo ya nga ngomu.
Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru a nga ri mauvha a30 a saathu u fhela nga nila ya khumbelo, a humbela khothe uri a awedzwe zwavhui.
Muhumbeli, khumbelo ya muthu ene mue a nga humbela khothe zwi tevhelaho:
? u sa bvelela kha khumbelo ya nga ngomu u ya nga vhulanguli ho teaho, hu tshi katelwa khumbelo dza ngangomu hune vhulanguli ho teaho ha si tendele u ea nivhadzo u ya nga tshifhinga tsho tiwaho.
? Tsheo ya Vhulanguli ho teaho ya u sa tendela u dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho.
? Tsheo ya Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo ya u hana khumbelo ya tswikelelo;
? Tsheo yo dzhiiwaho malugana na mbadelo ya tshelede ya khumbelo, mbadelo yo teaho kana diphosithi ya mbadelo yone kana;
? Tsheo yo dzhiiwaho malugana na u swikelela yo ewaho i kha tshivhumbeo tsho fhambanaho u fhirisa zwo humbelwaho.
Muthu wa vhuraru a nga humbela khothe zwi tevhekaho:
? u sa bvelela kha khumbelo ya nga ngomu u ya nga vhulanguli ho teaho, hu tshi katelwa khumbelo dza ngangomu hune vhulanguli ho teaho ha si tendele u ea nivhadzo u ya nga tshifhinga tsho tiwaho.
? Tsheo ya Vhulanguli ho teaho ya u sa tendela u dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho.
? Tsheo ya Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo ya u hana khumbelo ya tswikelelo;
? Tsheo yo dzhiiwaho malugana na mbadelo ya tshelede ya khumbelo, mbadelo yo teaho kana diphosithi ya mbadelo yone kana;
? Tsheo yo dzhiiwaho malugana na u swikelela yo ewaho i kha tshivhumbeo tsho fhambanaho u fhirisa zwo humbelwaho.
Khothe i nga ea ngona iwe na iwe ine ya vha mulayoni nahone yo linganaho hu tshi katelwa na ngona:
? u ea vhuanzi, u dovholola kana u dzhia tsheo ya khumbelo ya nga ngomu;
? uri vhaofisiri vha zwa mafhungo, Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo kana vhulanguli ho teaho vhu nga dzhia vhukando kana u ibvisa kha tsheo yo dzhiiwaho nga tshifhinga tsho bulwaho.
? u ea mulandu;
? u awedza
? u ea ngona yo teaho;
? sa mutengo.
8.4	Mbilaelo dzo livhiswaho kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi/ vhathu [Khethekanyo 91]
U ya nga khethekanyo 6(4))d) ya Mulayo wa Mutsireledzi wa Vhathu, sa zwe zwa khwahiswa, Mutsireledzi wa Vhathu u a kona u ita hoisiso nga ene mue kana nga murahu ha musi o wana mbilaelo kana nga murahu ha musi o wana zwi elanaho na kushumele kana vhulanguli ha PAIA, kha tsheo ya hone, u tandulula mathada a u angana , nyambedzano na u tsivhudza dzilafho kana dziwe nila.
9.	Mawe mafhungo o anadzwaho u ya nga Mulayo
9.1	U vhekanya zwavhui iwalwa [Khethekanyo 14(2)]
iwalo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu i o vhekanya luthihi nga waha nga hafamuhwe, nga nnani ha tshanduko khulwane.
9.2	U wanalea/ vha hone na Luambo lwa iwalwa
[Khethekanyo 14(1) na (3)]
9.2.1	Luambo
U ya nga Mulayo No R. 187 wa dzi 15 dza Luhuhi 2002, khethekanyo 4 (1, iwalo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu i wanala nga nyambo dzi tevhelaho, dzine dza khou ya u ganiswa kha Gazete ya Muvhuso:
? English.
? Dziwe nyambo mbili dzi kha i humbulwa nga hadzo.
9.2.2	U wanalea/ u vha hone
U ya nga Mulayo No R. 187 wa dzi 15 dza Luhuhi 2002, khethekanyo 4 (1, iwalo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu i wanala na:
? Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu
Khophi ya iwalwa nga Tshiisimane tsha tshiofisi i wanala kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu ( Senthara ya PAIA) ya u sedzulusa nga tshifhinga tsha awara dza mushumo. A hu na mbadelo dzine dza badelisiwa lushaka musi lu tshi ita tsedzuluso ya iwalwa, hone khophi kana tshipia hu na mbadelo yo tiwaho kha ndimana ya nga ha mbadelo, ine yo tiwa.
Nomboro ya luingo:

+27 12 421 1398

Nomboro ya fekisi:

+27 12 341 5810

iresi ya e-mail:

paia@housepta.pwv.gov.za

iresi ya poswo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Nationala Department of Housing
Private Bag x 644
PRETORIA
0001

iresi ya tshiaraa:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker Street
Pretoria

Awara dza mushumo:

07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00

? Webusaithi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu: http://www.housing.gov.za
? Fhethu ha mbulungo dza Mulayo:
.	aiburari ya nnyi na nnyi ya Bloemfontein
Nomboro ya luingo:

+27 51 405 8242

Nomboro ya fekisi:

+27 51 405 8604

iresi ya e-mail:

bibl19@civic.bfncouncil.co.za

iresi ya poswo:

The Head
PO Box 1029
BLOEMFONTEIN
9300

iresi ya tshiaraa:

The Head
cnr Charles and West Burger Streets,
BLOEMFONTEIN

.	aiburari ya Phalamennde, Kapa
Nomboro ya luingo:

+27 21 403 2140

Nomboro ya fekisi:

+27 21 461 4331

iresi ya e-mail:

parlib@iafrica.com

iresi ya poswo:

The Head
PO Box 18
CAPE TOWN
8000

iresi ya tshiaraa:

The Head
Library of Parliament
Parliament Street
CAPE TOWN

.	aiburari ya Tshitshavha tsha Natal, Pietermaritzburg
Nomboro ya luingo:

+27 33 345 2383

Nomboro ya fekisi:

+27 33 394 0095

iresi ya e-mail:

nsl@futurenet.co.za

iresi ya poswo:

The Head
PO Box 415
PIETERMARITZBURG
3200

iresi ya tshiaraa:

The Head
Churchill Square
260 Church Street
PIETERMARITZBURG

.	aiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, Khethekanyo ya Kapa
Nomboro ya luingo:

+27 21 424 6320

Nomboro ya fekisi:

+27 21 423 3359/ 424 4848

iresi ya e-mail:

melanie.geustyn@nlsa.ac.za

iresi ya poswo:

The Head
PO Box 496
CAPE TOWN
8000

iresi ya tshiaraa:

The Head
5 Queen Victoria Street
CAPE TOWN

.	aiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, Khethekanyo ya Pretoria/ Tswane
Nomboro ya luingo:

+27 12 321 8931

Nomboro ya fekisi:

+27 12 325 5984

iresi ya e-mail:

infodesk@nlsa.ac.za

iresi ya poswo:

The Head
PO Box 397
PRETORIA
0001

iresi ya tshiaraa:

The Head
239 Vermeulen Street
PRETORIA

? Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe

Nomboro ya luingo:

+ 27 11 484 8300

Nomboro ya fekisi:

+ 27 11 484 1360

iresi ya e-mail

PAIA@sahrc.org.za

iresi ya poswo

PAIA Unit: The research and Documentation Department
Private Bag 2700
Houghton,
2041

iresi ya tshiaraa

PAIA Unit: The research and Documentation Department
Boundary Road, Isle of Houghton,
Wilds View, Entrance 1
Houghton
JOHANNESBURG

Webusaithi

www.sahrc.org.za

? Gazete ya Muvhuso
Musi Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe yo anganedza iwalo a PAIA a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu, i o rumelwa u yo ganiswa kha Gazete ya Muvhuso. Ndima iyi i o vhekanywa nga u tevhekana zwavhui kha Gazete ya Muvhuso.
9.3	Khumbelo kha Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa Mveledziso ya Ndayotewa kha u kuvhanganywa ha iwalwa ithihi [Khethekanyo 14(4)]
Hetshi tshipia a tshi ngo tea kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.
9.4	U leludza nga Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa
Mveledziso ya Ndayotewa [Khethekanyo 14(5)]
A hu na khethululo ya zwiekedzwa zwa khethekanyo 14, u sumbedza tshifhinga, uri tsho wanala nga Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa Mveledziso ya Ndayotewa.
10.	Ndivhanyo na Thendelano
iwalwa ii o walwa nga ngona na:
? Zhendedzi sa zwe zwa sumbedzwa kha Blueprint ya zwiimiswa zwa vhathu zwa iwalwa malugana na khethekanyo 14 yo walwaho nga vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe.
? Mulayo wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, Mulayo 2 wa 2000.
? Milayo malugana na Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, No R 187, 15 Luhuhi 2002.
?
? iwalwa a Mafhungo: Mulayo 2 wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo. o dzudzanywa nga vha Senthara ya Mbofholowo yo anavhuwaho ya tsivhudzo (ODAC) na vha yunithi ya zwa hoisiso ya Mulayo na Ndaulo (RULA) ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe.
? Wessels, J.H. Mulayo 2 wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo. Pretoria: Justice College. Luhuhi 2002.
? Mawalwa a Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu
? Webusaithi ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu. www.housing.gov.za
Ndivhuwo dza tshipentshala dzi livhiswa kha Muambeli Vho- J.H Wessels vha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mufumakadzana Vho-Wlodarski vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe kha thikhedzo yavho na u ekedza mafhungo musi hu tshi khou kuvhanganyiwa iwalwa ii.
Khethekanyo A:	Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu (Tshiimiswa tsha nnyi na nnyi/ vhathu) Fomo ya PAIA ya khumbelo ya u kona u swikelela (dzi)rekhodo
Tshiisimane tshi o vha tshone luambo lwa fomala lwa vhudavhidzani
Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu (Tshiimiswa tsha nnyi na nnyi/ vhathu) Fomo ya khumbelo ya u kona u swikelela (dzi)rekhodo (Khethekanyo 18(1) ya Mulayo wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, [Mulayo 2 wa 2000]. Fomo iyi i elana na fomo yo anadziwaho kha Khethekanyo B, Fomo A, ya Milayo (No. R 187) [ Mulayo 6] wo anadziwaho kha Gazete ya dzi 15 dza Luhuhi 2002: Khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha vhathu.
PAIA nomboro ya ndivhanyo ya khumbelo: PR/200 / (Hu shumiswa lwa tshiofisi fhedzi)
PAIA nomboro ya ndivhanyo ya faela: HSP 4/8/2/4/1 (Hu shumiswa lwa tshiofisi fhedzi)
(1) Vhone muhumbeli, vha fanela u tevhedza na u tendelana na maitele khathihi na hoea dzohe. Vha o ivhadzwa nga u sa tendelwa.
(2) Masia ohe o teaho ndi khombekhombe - uri a adziwe nga u wala nga peni ntswu.

1. Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha vhathu
Kha vha rumele kana vha ise fomo yavho ya khumbelo kha:
Zwidodombedzwa zwa Senthara ya zwa vhukwamani ya PAIA

iresi ya poswo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
Private Bag x644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001

iresi ya tshiaraa:
(U isa nga tshana)

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker
PRETORIA

Awara dza tshiofisi:

07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00

Awara dza u badela:

10:00 -11:00
14:00 - 14:30

2. Zwidodmbedzwa zwa muthu ane a khou humbela uri a wane rekhodo
(1) Zwitewa zwa muthu a humbelaho rekhodo zwi fanela u ewa afho fhasi.
(2) iresi na/kana nomboro ya fekisi henefha Riphabuikini hune mafhungo a nga rumelwa, zwi fanela u ewa.
(3) Vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itwa, arali zwi tshi oea vhu tea u dzheniswa/ nambatedzwa.
(4) Mbadelo ya khumbelo i tea u badelwa nga muhumbeli, sa zwo sumbedzwaho kha mulayo 11(2), ndi R35,00.
(5) Mbadelo ya khumbelo i fanela u badelwa musi khumbelo i saathu u shumiwa.

Ni: (Swayani tshibogisi tsho teaho tsha muvhala museha nga X)

Muhumbeli ene mue ( U oa tswikelelo ya rekhodo dzine dza vha na mafhungo nga ha iwe mue)
Dzhielani nzhele: Vha humbelwa uri vha nambatedze iwalwa a vhue uri hu songo ewa muthu a si ene mafhungo a muthu.


Muhumbeli ( Muthu ane a khou humbela u kona u wana rekhodo dza Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu)


Muhumbeli wa tshiimiswa tsha vhathu ( Zwiimiswa zwa vhathu fhedzi vhane vha khou shumisa maana a vhathu u ita mishumo ya vhathu kana ya lushaka u ya nga Mulayo)


U humbela vhuimoni ha muwe ( Muthu ane a khou humbela a tshi khou humbelela muwe)

Tshifani:
Madzina nga vhualo:
Nomboro ya vhue: Dzhielani nzhele: Vha humbelwa u nambatedza khophi ya vhue yavho
iwalwa a u tsireledza u bvisa mafhungo a ea a si mue wao.
iresi ya poswo:
Khoudu ya poswo:
Nomboro ya fekisi: ( ) Nomboro ya luingo (Mushumoni): ( )
Nomboro ya luingo (Hayani):( ) Nomboro ya luingothendeleki: ( )
iresi ya e-mail:
1. Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbelelwa
(1) Hetshi tshipia tshi adziwe FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itelwa muwe muthu;
(2) Vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itiwa, tsumbo; kha tshivhumbeo tsha affidavit kana luwalo lwa Ramulayo lu fanela u katelwa.

Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa khaho, musi i tshi khou itelwa muwe muthu: (Vha humbelwa u sumbedza)
Mubebi, Muuni, Ramulayo, Dokotela, wana, Tshilikadzi, Mufunwa, na zwiwe (Kha zwi bulwe):
Tshifani:
Madzina nga vhualo:
Nomboro ya vhue:
Vha humbelwa uri vha dzhenise vhuanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho.
1. Zwidodombedzwa zwa rekhodo
(1) Kha vha ee zwidodombedzwa zwohe nga ha rekhodo dzine vha khou dzi oa kana dzine vha khou humbela, vho katela na nomboro ya ndivhanyo arali i tshi ivhea, na/ kana Muhasho/ Vhulanguli/ Muthu hune zwa vha hone, uri rekhodo dzi kone u wanala.
(2) Arali tshikhala tsho ewaho tshi tshiuku, vha humbelwa uri vha ise phana kha bammbiri iwe a folio vha tshi fhedza vha i nambatedze kha fomo. Muhumbeli u fanela u saina iyo iwe folio.
(3) Vha ambe zwo teaho nahone zwo livhaho fhedzi.

1. halutshedzo/ zwi re ngomu ha rekhodo kana tshipia tshine tsha vha tshone tsha (dzi)rekhodo, (tsumbo; thero, dzina, datumu ya rekhodo, n.z)
2.	Nomboro ya ndivhanyo, arali i hone:
3. Zwiwe zwidodombedzwa zwa rekhodo, iṋe. lushaka lwa (dzi)rekhodo, tsumbo; minetse, nz.
4. Muhasho/ Vhulanguli/ Muthu hune rekhodo dza vha hone (arali zwi tshi ivhea):
5. Kha huvhe na thendelano yo tou walaho ine ya wanala u thoma kha muthu wa vhuraru kana tshipia tsha vhuraru. (Vha humbela u nambatedza khophi ya thendelano yo tou walwaho ye vha i wana)
EE

HAI

5. Mbadelo [Milayo 187, dd 15 Luhuhi, Khethekanyo A]
(1) Kha vha sumbedze nila ine vha o badelisa zwone, tsumbo; nga tsheke, postal order, n.z.
(2) Khumbelo ya u kona u wana rekhodo, nga nnani ha rekhodo dza mafhungo a muthu ene mue, dzi o shumiwa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no badelwa.
(3) Rekhodo dzi o thoma u shumiwa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no anganedzwa (hune zwa vha zwo tea).
(4) Arali hu si na mbadelo yo wanalaho vha o ivhadzwa uri hu khou oea vhugai ya mbadelo ya khumbelo.
(5) Mbadelo ine ya tea u badelwa ya rekhodo zwi ya nga tshivhumbeo tshine rekhodo idzo dza khou oea dzi khatsho khathihi na tshifhinga tsha u dzi oa.
(6) Arali vha tshi tea u sa badela, vha fanela u zwi sumbedza uri ndi ngani vha tshi tea u sa badela.

Nila ya u badela: (Swayani tshibogisi tsho teaho tsha muvhala museha nga X)

Kheshe


Postal Order


Tshiemmbe tsha Mbuelo


Tsheke

Ndi ngani vha tshi tea u sa badela mbadelo:
F.	Tshivhumbeo tsha u wana rekhodo
(1) U wana zwine wa oa zwi o bva kha uri vho shumisa fomo ifhio.
(2) Zwi nga i haniwa nga nhani ha zwiwe zwiitisi kana nga nhani ha uri a hu na zwo teaho, nga zwenezwo vha o ivhadzwa uri vha o ekedzwa hani.
(3) Mbadelo i badelwaho i laulwa nga fomo ine muthu a o vha o i shumisa.
(4) Arali rekhodo dzi siho nga luambo lwo nangiwaho nga muhumbeli, vha o ewa rekhodo nga luambo lune rekhodo ya vha ngalwo [ Khethekanyo 31]
(5) hoisiso na ndugiselo dza mbadelo ya rekhodo dzo humbelwaho ndi R15-00 awara iwe na iwe kana tshipia tsha awara, nga nnani ha awara ya u thoma.

(Swayani tshibogisi tsho teaho tsha muvhala museha nga X)

1. Arali rekhodo i kha tshivhumbeo tshine yo tou walwa kana yo tou ganiswa:
Mbadelo ya u wana:
? Khophi iwe na iwe ya siaari amuelo wa A4 kana tshipia	= R0, 60


Tsedzuluso ya rekhodo sentharani ya PAIA (mahala)


Khophi ya rekhodo*

2. Arali rekhodo i na zwifanyiso zwi vhoneaho.
( Izwi zwi katela zwinepe, zwisilaidi, vidio dzo rekhodiwaho, zwifanyiso zwi itwaho nga khomphuyutha, zwiketshe, n.z.):
Mbadelo ya u wana:
? Khophi ya tshifanyiso tshi vhoneaho = R60,00
? Khophi ine ya vha na zwifanyiso zwi vhoneaho, zwi kha siaari a A4 kana sa tshipia
=R22,00


Tsedzuluso ya zwifanyiso sentharani ya PAIA (mahala)


Khophi ya zwifanyiso*


khophi ya bammbiri ya zwifanyiso*

3. Arali rekhodo dzi na maipfi kana mafhungo o rekhodiwaho ane a nga itiwa mubvumo hafhu:
Mbadelo ya u wana:
? Khophi ya audio khasethe = R17,00
? Rekhodo ya audio, i kha siaari a A4 kana tshipia = R12,00


U thetshelesa nyimbo (audio khasethe) sentharani ya PAIA (mahala)


U walulula nyimbo*
(dzo walwaho kana dzo ganiswaho kha iwalwa)

4. Arali rekhodo i kha khomphuyutha kana kha mutshini wa eekihironiki hone i kha tshivhumbeo tshine ya vhalea:
Mbadelo ya u wana:
? Khophi iwe na iwe ine ya vha kha siaari a A4 kana tshipia	=R0,40
dzi kha khomphuyutha kana kha musthini hune dza vhalea
? Khophi i kha khomphuyutha i kha tshivhumbeo tshine ya vhalea:
? Disiki ya sitifi =R5,00
? Compact disiki = R40,00
Dzhielani nzhele: Khophi dza eekihironiki dzi nga kona u ekedzwa dzi kha tshivhumbeo tshine dza wanala khatsho kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu.


khophi ya rekhodo yo ganisiwaho*


khophi yo ganisiwaho ya mafhungo o bviswaho kha rekhodo*


khophi ine ya vha kha khomphuyutha hone i tshi vhalea* (sitifi kana compact disiki)

7. Nila dza nisedzo
Khophi yo humbelwaho kana yo walululwaho ( yo sumbedzwa*) ya rekhodo dzine dza tewa u poswa
Tshelede ya u posa i o badelwa ho sedzwa khophi dzine dza tea u poswa.

EE

HAI

Khophi dzo humbelwaho kana rekhodo dzo walululwaho dzine dza nga dzhiiwa nga muthu ene mue

EE

HAI

1. Luambo
Rekhodo idzi vha nga dzi takalela nga luambo lufhio?

Dzhielani nzhele:arali rekhodo dzi siho nga luambo lune vha nga vha tshi khou lu takalela, vha o ekedzwa rekhodo dzi kha luambo lune lwa nga vha lu hone.

1. Vhuholefhali
Arali vha tshi nga vha vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala, u vhona kana u thetshelesa zwa kha rekhodo kha zwo bulwaho kha 1-4 afho nha, kha vha ambe vhuholefhali havho na uri vha nga takalela rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio.

Vhuholefhali:
Iwe nila ine rekhodo dza nga owa dzi kha tshivhumbeo tshenetsho:
10. Nivhadzo ya tsheo malugana na tswilelelo
Vha o ivhadzwa nga luwalo (poswo) arali khumbelo yavho yo anganedzwa kana yo haniwa. Arali vha tshi oa u ivhadzwa nga dziwe nila, vha humbelwa uri vha dzi bule nahone vha vhone uri vho etshedza zwidodombedzwa zwohe zwine muhumbeli a tea u ekedza.

11. Nivhadzo ya tsheo ya khumbelo ya tswikelelo/ u wana
Kha vha bule nila ( nga nnani ha poswo) ine vha nga takalela u ivhadzwa tsheo yo dzhiiwaho nga ha khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo. (Vha vhone uri vho adza zwidodombedzwa zwa kha ndima B afho nha)
Kha vha swaye tshibogisi tshone TSHITHIHI nga X

Luingo (Mushumoni)


Luingo (Hayani)


E-mail


Fekisi

Yo sainiwa (Fhethu) nga a 20
TSAINO YA MUHUMBELI/ MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE
PS: Tshifhinga tsha mauvha a 30 hu tshi khou shumiwa khumbelo a nga engedziwa a ya phana nga a sa fhiri 30. Nga u saina hafhu vho iekedzela uri khumbelo yavho i nga engedzwa u bva kha mauvha a 30 u ya kha a 60.
TSAINO YA MUHUMBELI/ MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE
HU SHUMISWA NGA VHA MUHASHO FHEDZI
Nomboro ya ndivhanyo ya khumbelo ya PAIA YA Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu: PR/200 /
Khumbelo yo anganedzwa nga Tshifani na Dzina a Muofisiri wa zwa Mafhungo/ Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo:
 Vhuimo:
Nga: (datumu, tsumbo. 25 Luhuhi 2003)
Hafha: (fhethu)
Mbadelo ya khumbelo (arali i hone): R Nomboro ya risithi
Mbadelo ya u wana:
? Diphosithi (arali i hone): R Nomboro ya risithi
? Tshibveledzwa: R Nomboro ya risithi
? hoisiso na/ kana mbadelo ya nzudzanyo: R Nomboro ya risithi
? Mbadelo ya poswo: R Nomboro ya risithi
HANGANYELO R

Khethekanyo B:	Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu:Nivhadzo ya PAIA ya fomo ya Khumbelo/Khahulo dza Ngomu
Tshiisimane tshi o vha tshone luambo lwa fomala lwa vhudavhidzani
Nivhadzo ya Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu ya Khumbelo/Khahulo dza Ngomu. (Khethekanyo 75 ya Mulayo wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo, wa 2000 [ Mulayo 2 wa 2000]). Hei fomo i tshimbila na fomo yo anadziwaho kha Khethekanyo B, Fomo B, ya Milayo (No. R 187) [ mulayo 8] wo anadziwaho kha Gazete nga dzi 15 dza Luhuhi 2002: Nivhadzo ya khumbelo kana khahulo ya ngomu nga ha rekhodo dza tshiimiswa tsha vhathu.
Nomboro ya ndivhanyo ya Khahulo ya Ngomu ya PAIA: PA/200 / (Hu shumiswa lwa tshiofisi fhedzi)
Nomboro ya ndivhanyo ya faela ya PAIA: HSP 4/8/2/4/1 (Hu shumiswa lwa tshiofisi fhedzi)
KHA VHA BULE NOMBORO YA NDIVHANYO YA KHUMBELO YA PAIA YA MUHASHO WA LUSHAKA WA ZWA VHUDZULO/ DZINNU:

Zwohe zwo teaho zwi khombekhombe - vha adzise nga peni ntwau vha tshi wala

1. Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha vhathu
Vha rumele kana vha ise fomo yavho yo adziwaho ya khahulo ya ngomu kha:
Zwidodombedzwa zwa Senthara ya zwa vhukwamani ya PAIA

iresi ya poswo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
Private Bag x644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001

iresi ya tshiaraa:
(U isa nga tshana)

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker
PRETORIA

Awara dza tshiofisi:

07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00

Awara dza u badela:

10:00 -11:00
14:00 - 14:30

2. Zwidodmbedzwa zwa muhumbeli/ muthu wa vhuraru ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu
Ni: (Swayani tshibogisi tsho teaho tsha muvhala museha nga X)

Muhumbeli ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu DZHIELANI NZHELE: Vha humbelwa u nambatedza kana u pereedza khophi yavho ya vhue uri mafhungo avho a songo ewa muthu a si ene.


Muhumbeli ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu


Muhumbeli wa tshiimiswa tsha vhathu ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu


Muhumbeli ane a khou humbelela muwe , a tshi khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu


Muthu wa vhuraru ( tsho ivhadzwaho nga NdoH) tshi dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu khaanoni na u ewa khumbelo ua u kona u swikelela


Muthu wa vhuraru ( tsho ivhadzwaho nga NdoH) tshi dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu khaanoni na u ewa khumbelo ua u kona u swikelela, tsumbo; muhumbeli u wana thendelo yo walwaho u bva kha muthu wa vhuraru.

(1) Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu zwi fanela u ewa afho fhasi.
(2) Vhuanzi ha vhukoni hune khumbelo ya khou dzheniswa, arali vhu hone, vhu fanela u nambatedzwa kana u pereedzwa.

Tshifani:
Madzina nga vhualo:
Nomboro ya vhue: Dzhielani nzhele: Vha humbelwa u nambatedza khophi ya vhue yavho
iwalwa a u tsireledza u bvisa mafhungo a ea a si mue wao.
iresi ya poswo:
Khoudu ya poswo:
Nomboro ya fekisi: ( ) Nomboro ya luingo (Mushumoni): ( )
Nomboro ya luingo (Hayani):( ) Nomboro ya luingothendeleki: ( )
iresi ya e-mail:
Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa khaho, musi i tshi khou itelwa muwe muthu: (Vha humbelwa u sumbedza)
Mubebi, Muuni, Ramulayo, Dokotela, wana, Tshilikadzi, Mufunwa, na zwiwe (Kha zwi bulwe):
Vha humbelwa uri vha katele kana vha dzhenise vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itwa.
1. Zwidodombedzwa zwa MUHUMBELI khaanoni na muthu wa vhuraru ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu
Hetshi tshipia tshi fanela u fhedzisiwa FHEDZI arali vha muthu wa vhuraru ( nga nnani ha muhumbeli) ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu.

Tshifani:
Madzina nga vhualo:
Nomboro ya vhue:
D.	Tsheo khaanoni na khumbelo ya khahulo yo itwaho ( Mafhungo a khumbelo ya khahulo ya ngomu)
Kha vha swaye tshibogisi tsha muvhala musetha tshine tsha vha tshone nga X vha tshi khou sumbedza tsheo khaanoni na tsheo yo dzhiiwaho nga ha u dzhenisa ha khumbelo ya khahulo ya ngomu:


U hana u ea khumbelo ya tswikelelo ( Arali Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo o kundelwa u dzhia tsheo nga tshifhinga tsho vhewaho)


U hana u ea khumbelo ya tswikelelo


Tsheo malugana na mbadelo ya khumbelo yo anadziwaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo


Tsheo malugana na mbadelo ya Diphosithi yo anadziwaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo


Tsheo malugana na mbadelo ya tswikelelo ( bveledzwa, u oisisa na nzudzanyo) yo anadziwaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo


Tsheo malugana na u engedzwa ha tshifhinga tshine khumbelo ya vha i tshi kha i shumiwa u ya nga khethekanyo 26 (1) ya Mulayo


Tsheo u ya nga khethekanyo 29(3) ya Mulayo nga ha u hana tswikelelo i kha tshivhumbeo tshe muhumbeli a humbela i khatsho.


Tsheo ya u ea khumbelo uri i wanale.

5. Thikho dza u dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu (Zwiitisi wa khumbelo ya ngomu)
Arali tshikhala tsho ewaho tshi tshiuku, vha nga isa phana kha folio ya thungo hone vha i nambatedze kana vha i pereedze kha fomo iyi.
Vha fanela u saina mabammbiri ohe o engedziwaho.

Kha vha bule thikho dza khumbelo ya khahulo ya ngomu (vha ekedze mafhungo a u engedza kha thikho dzavho dza u dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu):
Kha vha sumbedze mawe mafhungo a ivheaho nga ha muhumbeli ane a elana na khumbelo:
6. Nivhadzo ya tsheo ya khumbelo ya khahulo ya ngomu
Vha o ivhadzwa nga luwalo (poswo) arali khumbelo yavho yo anganedzwa kana yo haniwa. Arali vha tshi oa u ivhadzwa nga dziwe nila, vha humbelwa uri vha dzi bule nahone vha vhone uri vho etshedza zwidodombedzwa zwohe zwine muhumbeli a tea u ekedza.

12. Nivhadzo ya tsheo ya khumbelo khahulo ya ngomu
1.
Kha vha bule nila ( nga nnani ha poswo) ine vha nga takalela u ivhadzwa tsheo yo dzhiiwaho nga ha khumbelo ya u kona u swikelela rekhodo. (Vha vhone uri vho adza zwidodombedzwa zwa kha ndima B afho nha)
Kha vha swaye tshibogisi tshone TSHITHIHI nga X

Luingo (Mushumoni)


Luingo (Hayani)


E-mail


Fekisi

Yo sainiwa (Fhethu) nga a 20
TSAINO YA MUHUMBELI
HU SHUMISWA NGA VHA MUHASHO FHEDZI: REKHODO DZA TSHIOFISI DZA KHUMBELO YA KHAHULO YA NGOMU
Nomboro ya ndivhanyo ya khumbelo ya PAIA YA Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo/ Dzinnu: PR/200 /
Khumbelo yo anganedzwa nga Tshifani na Dzina a Muofisiri wa zwa Mafhungo/ Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo:
 Vhuimo:
Nga: (datumu, tsumbo. 25 Luhuhi 2003)
Hafha: (fhethu)
Khumbelo i na:
? tshiitisi tsha tsheo ya Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo/ Muofisiri wa zwa
Mafhungo na, EE/ HAI
? ho teaho zwidodombedzwa zwa muthu muwe na muwe wa vhuraru ane
rekhodo dza elana nae, EE/HAI
dzo ekedzwaho nga muofisiri wa zwa mafhungo/ mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo Kha vhulanguli ho teaho
Nga (datumu, tsumbo; 15 hafamuhwe 2003)
Khumbelo yo anganedzwa nga: (Tshifani na Dzina zwa Vhulanguli ho teaho)
Vhuimo:
Nga: (datumu, tsumbo. 16 hafamuhwe 2003)
Hafha: (fhethu)
MVELELO DZA KHUMBELO:
? TSHEO YA MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO/ KHWAHISO YA MUFARISA MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO/
? TSHEO NTSWA YO IMELAHO
VHULANGULI HO TEAHO DATUMU (tsumbo; 18 hafamuhwe 2003)
YO ANGANEDZWA NGA MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO/ MUFARISA MUOFISIRI WA ZWA MAFHUNGO U BVA KHA VHULANGULI HO TEAHO:
Nga (Datumu, tsumbo; 20 hafamuhwe 2003)

<fn>ven_Article_National Language Services_KHA VHA D(IVHE PFANEL.txt</fn>
KHA VHA D(IVHE PFANELO DZAVHO DZA ZWA VHUPO
PFANELO DZAVHO DZA VHUPO
Ndi nga mini vhupo vhu ha ndeme kha rine?
Musi ri tshi amba nga ha vhupo, ri amba zwithu zwoṱhe zwine ra tshila nazwo, hu tshi katelwa shango, maḓi, mufhe, fhethu ha ndeme ha tshipentshela, zwimela na vhutshilo ha phukha vhune ha kwama vhutshilo ha muthu na vhuvha.
Vhupo vhu kwama roṱhe. Roṱhe ri ṱoḓa vhupo ho tsiredzeaho nahone vhu re na mutakalo, zwi ambaho maḓi na mufhe zwo kunaho na vhupo ha u dzula ho tsiredzeaho, na zwiḽiwa zwavhuḓi zwi re na pfushi. Arali vhupo hashu ha tshinyiwa nga tshikafhadzo na malaṱwa, zwi kwama roṱhe, na hone ri fhedza ri tshi farwa nga malwadze. Vhashai ndi vhone vhane vha tambulesa.
Roṱhe ri lwela u khwinifhala ha ndeme ya vhutshilo hashu- zwino na matshelo. Ri ṱoḓa vhana vhashu vhoṱhe vha tshi wana khonadzeo ḓzavhudi dza u tshila vha na mutakalo nahone vho takala. U swikelela hezwo ri fanela u vhona uri hu vha na mveledziso ya ikonomi, vhulamukanyi kha vhathu na vhupo vhune ha vha na mutakalo u sa gumi.
Hezwi zwi amba uri:
- kutshilele na kushumele kwashu kwa ḓuvha na ḓuvha ku fanela u khwiniswa
- muṋwe na muṋwe u fanela u vha na u swikelela hu linganaho kha shango
 na ndindelatshunwa
- ri fanela u shumisa ndindatshunwa dzashu dza matshilisano, mvelele
 na mupo nga nḓila ya u vhavhalela
- ri fanela u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha u dzhia tsheo dza uri vhupo hashu vhu tea u shumiswa hani.
NDAYOTEWA
Ndayotewa ya shango i fulufhedzisa pfanelo dza vhuthu ya dovha ya sumbedza vhadzulapo nḓila dza kutshilele. Pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi re kha ndayotewa ndi zwa muthu muṋwe na muṋwe na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Ri na mashudu rine Afrika Tshipembe ngauri ndayotewa yashu i sumbedza zwauri vhupo vhu re na mutakalo ndi pfanelo ya vhuthu, u fhira kha maṋwe mashango.
Pfanelo dza vhuthu dzi vha dza ndeme arali roṱhe ra ṱanganedza uri ri na mushumo wa u ita uri dzi bvelele. Nga maṋwe maipfi zwi amba uri muvhuso u fanela u tevhela milayo yo dodombedzwaho kha ndayotewa. Vhadzulapo na vhone vha fanela u kombetshedza u vhona uri pfanelo dzavho dzi a ṱhonifhiwa vha dovhe vha sumbedze uri vha a vha na vhuḓifhinduleli malugana na pfanelo dzavho.
Arali pfanelo dzavho dzi sa ṱhonifhiwi vha nga ?
- vhiga mulandu khothe,
- vha nga isa mbilaelo kha vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu,
- vha nga isa mbilaelo kha mutsireledzi wa nnyi na nnyi arali vhukhakhi vhu ha muvhuso.
PFANELO DZAVHO DZA ZWA VHUPO NDI DZIFHIO KHA NDAYOTEWA
Ndayotewa i fulufhedzisa pfanelo dzavho dza u ?
U TSHILA KHA VHUPO VHUNE HA SA VHE KHOMBO KHA MUTAKALO KANA VHUVHA HAVHO (Khethekanyo ya 24 (a))
Muṋwe na muṋwe u na pfanelo nahone a nga kona u dzhia maga a mulayo u tsireledza pfanelo.
U VHONA URI VHUPO HAVHO HO TSIRELEDZEA (Khethekanyo ya 24 (b))
Muvhuso u fanela u tevhedza pfanelo dzi re kha ndayotewa u itela u tsireledza vhupo nga u dzhia maga ane a tsireledza.
Muvhuso u fanela u vhea milayo ya u thivhela tshikafhadzo na u tshinya vhupo, u ṱuṱuwedza tsireledzo ya mupo na u linganyisa mveledziso ya ikonomi, matshilisano na vhupo. Muvhuso u fanela u vhona uri maga a pfalaho a khou dzhiwa u itela u tsireledza vhupo kha zwiito zwine zwa nga vha khombo zwine zwa nga itiswa nga mveledziso ya ikonomi na matshilisano, naho hu tshi khou ṱoḓea mveledziso ya ikonomi na zwa matshilisano.
Muvhuso wo ita milayo miswa ya u tsireledza vhupo. U bva nga 1998, Mulayo wa Lushaka wa Maḓi, Mulayo wa Lushaka wa Maḓaka, Mulayo wa u Tsireledza zwi dzulaho Maḓini na Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo yo phasisiwa. Milayo miswa ya ndangulo ya mavu, minerala, mufhe wo kunaho, tshikafhadzo ya muya na malaṱwa yo bveledzwa.
MAGA A NDINGANYISO NA A TSHIPENTSHELA A U FHELISA KHETHULULO I SI YAVHUD(I (Khethekanyo ya 9)
U khethululwa hu si havhuḓi ho tsikeledza vhaṋwe vhathu, ngauralo zwa ita uri vha shume kha vhupo vhu si na mutakalo. Muṋwe na muṋwe u na pfanelo ya u swikelela he a vha a sa tendelwi u itela uri hu vhe na vhulamukanyi kana mulalo kha vhupo.
VHULANGULI VHU RE NA MULAYO (Khethekanyo ya 33)
Muṋwe na muṋwe u na pfanelo ya u tshila fhasi ha muvhuso une wa dzhia tsheo kwao, une wa thetshelesa zwililo zwa vhathu phanḓa ha musi u tshi dzhia tsheo, une wa nṋea ṱhalutshedzo dzine dza pfala wa dovha wa nṋea thasululo ya dziphambano nga kha khothe yo ḓiimisaho.
KUPFESESELE KWA PFANELO DZA VHUTHU KU BVELAHO PHAND(A (Khethekanyo ya 7)
Pfanelo dzoṱhe dzi re kha mulayotibe wa pfanelo dzi fanela u ṱhonifhiwa na u tsireledzwa. Arali pfanelo dzi sa khou swikelelea nga u ṱavhanya, zwi amba uri hu fanela u dzhiwa maga a u bveledzisa pfanelo na u swikelela zwine zwa khou ṱoḓiwa.
Pictures: Vhulungani pulanete u itela vhana vhashu
 Malaṱwa a re na mulimo a khou vhulaha ḽifhasi ḽashu
 Vhashumi kha ri farisane u lwa na tshikafhadzo ya u sa
 Londa
 Tshikafhadzo i a vhulaha
 Ri khou ṱoḓa vhupo ho kunaho
Tsumbo ya uri ni nga shumisa hani pfanelo dzaṋu
Tsumbo i tevhelaho i ṱalutshedza tshumiso ya pfanelo kha:
- u kombetshedza uri vhupo vhu ṱhogomeliwe,
- u hana u ita mishumo ine ya vha khombo kha vhupo,
- u vhiga zwiito zwine zwa nga tshinyadza mupo.
Kha ri dzhie, sa tsumbo, koporasi khulwane ine ya rengisa khemikhala dzine dza shumiswa nga rabulasi muṱuku kana muhulwane. U shumiswa ha hezwi zwithu zwi ita tshinyalelo kha vhupo ine ya fanela u kulumagiwa nga muvhuso.
U ya nga NEMA muṋwe na muṋwe u na pfanelo dza u kombetshedza uri vhupo vhu ṱhogomelwe. Kha hei tsumbo, hezwi zwi amba uri koporasi yeneyo i fanela u dzhia maga a pfalaho a u litsha kana u fhungudza tshinyalelo ine ya khou bvelela nga mulandu wa u shumiswa ha khemikhala yeneyo nga rabulasi kana bindu ḽeneḽo. Tshiitisi tsha hezwi ndi tsha uri koporasi khulwane i na vhukoni ha u vhona khombo ine ya nga bvelela lune ya nga dzhia vhuḓifhinduleli ha u zwi thivhela.
Mulayo washu wo ḓoweleaho a wo ngo bvisela khagala vhuḓifhinduleli ha koporasi. Hezwi zwi nga sia koporasi khulwane i tshi tinya vhuḓifhinduleli hayo ha mulayo. NEMA i shandukisa zwoṱhe hezwi- nnyi na nnyi o tendelwa u ita khumbelo ya khothe ya u kombetshedza pfanelo ya u vhona uri vhupo vhu khou ṱhogomelwa.
Arali mushumi wa bulasini a tshi vhona uri dzikhemikhala dzine dza khou shumiswa dzi khou tshinya vhupo, u na pfanelo ya u hana u ita mushumo wonoyo. NEMA i tsireledza vhashumi nahone i amba zwauri vhashumi vha nga si vhonwe mulandu kana vha dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une wa nga vhanga tshinyalelo.
NEMA i dovha hafhu ya nṋea vhashumi pfanelo ya u vhiga khombo ya vhupo kha muhasho wa muvhuso kana Phalamennde vha sa ofhi u dzhielwa vhukando, u tambudzwa kana u pandelwa mushumoni.
Vhukwamani kha Lushaka na kha Vunḓu
Muhasho wa zwa vhupo na vhuendelamashango
Private Bag X447, Pretoria 0001. luṱingo (012) 310 3911, fekisi (012) 322 2682, webusaithi http://www.deat.gov.za
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu
Private Bag X2700, Houghton 2041. Luṱingo (011) 484 8300, fekisi (011) 484 8300
Mutsireledzi wa Nnyi na nnyi wa Lushaka
Private Bag X677, Pretoria 0001. Luṱingo (012) 322 2915/6, fekisi (012) 322 5093
MPUMALANGA
Muhasho wa Vhulimi, Ndondola Mupo na Vhupo
Private Bag X11233, Nelspruit 1200. Luṱingo (013) 759 4083, fekisi (013) 759 4032.
KAPA VHUBVADUVHA
Muhasho wa zwa Ikonomi, vhupo na Vhuendelamashango
Private Bag X0054, Bisho 5606. Luṱingo (040) 609 3218, fekisi (040) 639 2002.
FUREISITATA
Muhasho wa Vhuendelamashango, Vhupo na zwa Ikonomi
Po Box 264, Bloemfontein 9300, Luṱingo (051) 403 3719, fekisi (051) 403 3718.
KWAZULU NATALA
Muhasho wa Vhupo na zwa Ikonomi
Private Bag X89, Ulundi, 3838. Luṱingo (035) 874 3291, fekisi (035) 874 3293.
LIMPOPO
Muhasho wa Masheleni, Ikonomi, Vhuendelamashango na Vhupo
Private Bag X9486, Luṱngo (015) 295 9300, fekisi (015) 295 5819.
DEVHULA VHUKOVHELA
Muhasho wa Vhulimi, Ndondola Mupo na Vhupo
Private Bag X2039, Mmabatho 2735. Luṱingo (018) 389 5772, fekisi (018) 389 5006.
GAUTENG
Muhasho wa Vhulimi, Ndondola Mupo, Vhupo na zwa Mavu
Po Box 8769, Johannesburg 2000. Luṱingo (011) 335 1900, fekisi (011) 337 2292.
KAPA VHUKOVHELA
Muhasho wa zwa Vhupo na Pulane ya Mveledziso
Private Bag X9086, Cape Town 8000. Luṱingo (021) 483 4643, fekisi (021) 483 3211.
KAPA DEVHULA
Muhasho wa Vhulimi wa Dzudzanywa nga Vhuswa ha Mavu, Ndondola Mupo na Vhupo
Private Bag X5018, Kimberly 8300. Luṱingo (053) 807 4800, fekisi (053) 831 3530.
(Inside the coat of arms) Muhasho wa zwa Vhupo na Vhuendelamashango
(under the flag) Yo oliwa nga Vhulanguli: Ha u alusa vhukoni kha zwa vhupo
Mulayo wa Vhulanguli ha Vhupo ha Lushaka
U ḓadzisa kha zwi re kha ndayotewa ri dovha hafhu ra vha na mulayo wa zwa vhupo Afrika Tshipembe, Mulayo wa lushaka wa Vhulanguli ha Vhupo wa 1998 (NEMA). Hoyu mulayo u sumbedza ndayo dza Ndayotewa wa dovha wa nṋea zwidodombedzwa zwa pfanelo dzi re kha ndayotewa.
NEMA i ri mini?
PFANELO YA U VHA NA MVELEDZISO I BVELAHO PHAND(A (Khethekanyo ya 2)
Roṱhe ri na pfanelo ya u wana mveledziso i bvelaho phanḓa. Sa zwenezwo zwithu zwa malugana na vhupo zwi fanela u dzhielwa nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo dza u ita uri hu vhe na mveledziso. Muthu muṋwe na muṋwe u na pfanelo dza u vhona uri muvhuso u khou dzhia tsheo dzi sa khethululi dzine dza fusha ṱhoḓea dza vhathu na u vhona uri nangoho mveledziso i khou bvela phanḓa kha sia lṄa matshilisano, vhupo na ikonomi.
Zwithu/zwiteṋwa zwine vhupo ha tea u zwi dzhiela nzhele zwi katela:
- u sa thithisa ndaka dza mvelele na dza vhupo
- u sa tshikafhadza na u sa tambisa zwishumiswa
- ri vhe na vhuḓifhinduleli na u ṱhogomela musi ri tshi shumisa zwishumiswa arali ri si na vhuṱanzi uri mvelele dzi ḓo vha dzifhio
PFANELO YA U KWAMIWA HU TSHI LINGIWA MVELELO (Khethekanyo ya 2 na ndima ya 5)
Mvelelo dza zwa matshilisano, ikonomi na vhupo dzi fanela u dzhielwa nzhele nahone vhathu vha kwameaho vha fanela u kwamiwa musi hu saathu u dzhiwa tsheo.
PFANELO YA U DZHENELELA KHA U TANDULULA PHAMBANO (Ndima ya 4)
Arali hu na phambano nga ha vhupo, muṋwe na muṋwe a nga kha ḓi humbela muthu ane a dzhia tsheo uri a thole muthu a sa kwamei kha mafhungo haya uri a ṱoḓisise na u tshimbidza miṱangano hune phambano dzenedzo dza ḓo thetsheleswa hone.
PFANELO YA U HANA U ITA MUSHUMO U RE KHOMBO (Khethekanyo ya 29)
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une a fulufhela uri u nga vha khombo kana u nga vhanga tshinyalelo kha vhupo.
VHUD(IFHINDULELI HA U VHIGA KHOMBO NGA MAAND(A ZWI RE KHOMBO KHA VHUPO (Khethekanyo ya 31)
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nge a vhiga zwine a vhona uri zwi khombo kha kha vhulanguli ha vhupo kana kha vhathu.
PFANELO YA U WANA MAFHUNGO (Khethekanyo ya 31)
Muvhuso u nga ṱanganedza mafhungo a re na ndeme a u fusha vhuḓifhinduleli ha zwa vhupo nahone muthu muṋwe na muṋwe a nga wana mafhungo eneo kha muvhuso tenda zwa vha zwi na thuso kana zwi zwi ṱoḓiwaho nga vhathu.
Hezwi zwi amba uri vhane vha kwamea kha u ita zwi re khombo kha vhupo, u laṱa zwithu mavuni, maḓini kana u shuma mishumo ine vha laṱa malaṱwa a re khombo vha fanela u zwi vhiga.
PFANELO YA U KOMBETSHEDZA U T(HOGOMELWA HA VHUPO (Khethekanyo ya 28)
Vhathu vhoṱhe vha fanela u ṱhogomela vhupo
Muthu muṋwe na muṋwe ane a tshinyadza vhupo u tea u dzhia vhukando ha uri a fhungudze kana a lugise mutshinyalo naho hu uri zwo vha zwi songo tendelwa nga mulayo.
Muofisiri a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupo a nga nṋea ndaela muthu o itaho tshinyalelo uri a lulamise nahone arali muofisiri onoyo a sa iti nga u ralo nnyi na nnyi a nga ita khumbelo khothe uri itela uri mushumo wa u ṱhogomela u itiwe.
VHUIMO HA MULAYO HA U KOMBETSHEDZA URI MILAYO YA ZWA VHUPO I SHUME (Khethekanyo ya 32 na ya 33)
Muṋwe na muṋwe ane a kwamea kha u tsireledzwa ha vhupo a nga ḓi ita khumbelo kha khothe kana a shuma sa mutshutshisi wa mulandu u itela u kombetshedza u shumiswa ha pfanelo na milayo ya zwa vhupo, na uri onoyo muthu a nga badelwa tshelede yo shumiswaho malugana na matshimbidzele a khothe.
Arali pfanelo dzavho dza zwa mulayo dzi sa khou ṱhonifhiwa, vha nga:
- vhiga mulandu khothe,
- isa mbilaelo kha vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu na kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi (arali hu vhukhakhi ha muvhuso),
- humbela ngeletshedzo kha khethekanyo ya Dzimbilaelo kha Muhasho wa Mafhungo a zwa Vhupo na Vhuendelamashango,
- humbela muvhuso wapo uri u thole mupfumedzanyi na u vhiga kha mapholisa
- founela nomboro ya zwa vhupo ine vha sa ḓi bule dzina i re na tshiphiri i sa badelwi ya ,0800 16 110 kana vha shumisa ya e-meili: environment@tip-offs.com
<fn>ven_Article_National Language Services_KHA VHA IMISE vhufhur.txt</fn>
KHA VHA IMISE vhufhura, vhuada, mikhwa ya vhuvemu na i songo daho
Kha vha founele 0800 200 821
Muhasho wo sima laini ya founu ya mahala ine ya wanala awara dza 24 u itela uri vha kone u vhiga vhufhura na mikhwa I songo daho na zwinwe na zwinwe.
Laini ya lutingo ya DWAF - 0800 200 821 - I langulwa nga tshigwada tsho diimisaho - KPMG Forensic & Investigative Accounting Group.
Vhuvha havho khathihi na mafhungo ane vha do a vhiga zwi do dzula zwi zwa tshiphiri naho vhone vhane vha pfa vha tshi khou funa u nekedza na madzina. Laini I do dzula yo vula lwa awara dza 24 nga duvha, maduvha a 365 a nwaha. Thingo dzothe dzine dza itwa ndi dza mahala. Vha nga di shumisa lutingo lwa nnyi na nnyi kana lwa phuraivethe hu si na uri vhone vha badele.
Heyi laini yo itelwa u khwathisa uri hu vhe na mikhwa ya mushumoni yavhudi khathihi na u nekedza vhashumi ndila ya u vhiga zwiito zwinwe na zwinwe zwine zwa vha zwi siho ngonani kha vhalanguli vhahulwane.
Hetshi ndi tshifhinga tshavho tsha uri vha kone u thusa kha u thivhela vhufhura, vhuada, mikhwa ya vhuvemu na i songo daho yothe ine ya nga sa u dinwa siani la zwa vhudzekani ngomu Muhashoni.
Laini I shuma nga heyi ndila
Liga la 1
Kha vha founele 0800 200 821
Liga la 2
Vha nga founela vha si diambe, fhedzi vha fanela u vhona uri vha nekedze mafhungo na zwidodombedzwa zwothe (nnyi, mini, ngafhi, lini, hani na ndeme yo kwameaho) kha muthu ane a khou fhindula founu.
Liga la 3
Vha do newa nomboro ya referentsi. Kha vha I vhulunge tshiphirini, sa izwi vha tshi do I toda musi vha tshi toda u founa hafhu vha na mafhungo manzhi.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHA VHA LWISE KHOLERA.txt</fn>
KHA VHA LWISE KHOLERA
NDILA I LELUWAHO YA U THIVHELA KHOLERA
MIHASHO:
YA ZWA MADI NA MADAKA - MUVHUSO WA ZWA MUTAKALO WA PHUROVINTSI NA WAPO- VHUDAVHIDZANI HA MUVHUSO NA SISITEME YA MAFHUNGO
Naa kholera ndi mini?
Kholera ndi vhulwadze vhune muthu a vhu wana nga u nwa madi na u la zwiliwa zwine zwa vha na tshitshili tsha kholera.
Tshitshili tshine tsha vhanga kholera tshi wanala kha malatwa a muthu.
Naa kholera I phadalala hani?
Nga u nwa madi na u la zwiliwa zwine zwa vha na tshitshili tsha kholera.
Naa muthu ane a vha na kholera vha mu vhona hani
* Musi muthu a na vhulwadze ha dangani
* Musi muthu a tshi tanza
* Musi muthu o lozwa madi manzhi muvhilini.
Ndila ya u thivhela kholera
1. Kha vha vhone uri madi ane vha a shumisa o vhiliswa kana o shelwa mishonga.
1.1 U vhilisa madi: Kha vha dudedze madi u swikela a tshi seluwa, nga murahu vha a vhilise minithi muthihi.
1.2 U shela mushonga madini: Kha vha shele thisipuni nthihi ya bulitshi kha madi a lithara dza 25. Kha vha a tibe vha a litshe awara mbili kana u fhira phanda ha musi vha tshi a shumisa
2. Kha vha tanzwe zwiliwa zwi songo bikwaho nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga phanda ha musi vha tshi nga zwi la.
3. Kha vha tanzwe zwithu zwa mutani zwa u fara madi, dzikhali na ndishi nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga.
4. Kha vha shumise khaphu yo kunaho u ka madi kha tshithu tshihulwane tsha u fara madi.
5. Kha vha dzule vho tiba zwiliwa zwavho nahone vha zwi tsireledze kha dzithunzi.
6. Kha vha fhate mabunga a VIP kana a dindi kule na zwisima zwa madi (tshisima kana mulambo)
7. Vha songo shumisa milambo sa mabunga, kha vha shumise bunga la VIP kana la dindi.
8. Kha vha tambe zwanda zwavho nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga musi vha tshi bva bungani na phanda ha musi vha tshi fara zwiliwa.
Ndila ya u thusa muthu o no di farwaho nga kholera
Kha vha mu fhe madi manzhi o tanganyiswaho na swigiri na muno uri a nwe.
Ndila ya u ita madi o tanganaho na swigiri na muno
Kha vha shele thisipuni dza 8 dza swigiri na hafu ya thisipuni ya muno kha madi a lithara dza 8 vha zwi tanganyise.
Kha vha mu nee aya madi o tanganyiswaho nga matuku nga matuku nga hune vha nga kona.
ZWA NDEME
Vha elelwe u nea muthu ane a vha na kholera madi o tanganyiswaho na muno na swigiri tshifhinga tshothe.
Kha vha ise muthu onoyo kha kiliniki ya tsini kana kha senthara ya u thusa vhathu vho fhelelwaho nga madi nga u tavhanya.
Arali vha tshi toda mafhungo nga vhudalo, kana vha tshi vhona u nga vha na kholera, kha vha dalele kiliniki I re tsini, sibadela, dokotela kana mushumi wa zwa mutakalo.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHAKHATHI DZO ISENDEK.txt</fn>
KHAKHATHI DZO ḒISENDEKAHO KHA MBEU NA MULAYO WA NDINGANYISO

Khakhathi dzo .isenekaho kha mbeu ndi mini?

Khakhathi dzo ḓisendekaho kha mbeu dzi katela u tambudzwa ho fhambanaho hune ha katela u tshipa, tshutshedzo nga kha vhudzekani, u shumiswa nga nḓila i songo teaho, u shoniswa kana u tsitsa tshirunzi, u rwa, khakhathi dza muḽani, u ita zwa vhudzekani na ṅwana wau, vhupombwe ha u kombetshedzwa (u rengiselwa vhathu vhane vha ita bindu nga zwa vhudzekani), u tambudza, u dzheniswa ha zwithu kha vhudzimu na u lingedza u tshipa.

.ithemu "Khakhathi dzo ḓisendekaho kha mbeu" ḓi dovha hafhu ḽa ri ḓea sia ḓiswa ḽine khaḽo ri nga sedzulusa na u pfesesa khakhathi kha vhafumakadzi. Afha ho sedzeswa nga maanḓa vhafumakadzi sa vhapondwa vha mbeu na u sa lingana ha maanḓa vhukati ha vhushaka ha vhafumakadzi na vhanna zwo bveledzwaho na u ṱuṱuwedzwa nga u sa shanduka ha kuvhonele kwa mbeu sa tshivhangi tshihulwane tsha dzikhakhathi kha vhafumakadzi.

.ithemu "Khakhathi kha vhafumakadzi" ḓi amba nyito iṅwe na iṅwe ine ya ita uri hu vhe na khonadzeo ya u pfiswa vhuṱungu kana u tambudzwa muvhilini, nga kha vhudzekani kana muhumbuloni kana u tambula ha vhafumakadzi, hu tshi katelwa na tshutshedzo dza nyito dzenedzo, u kombetshedza na u fhuriwa pfanelo, zwi nga vha zwi tshi khou bvelela tshidzumbeni kana vhathuni.

U tambudza nga kha vhudzekani ndi mini?
U tambudza nga kha vhudzekani na u kombetshedza ndi mathemu a u angaredza a vhuḓifari ho fhambanaho. Maipfi o ḓoweleaho ane a shumiswa u ṱalutshedza uhu u tambudza a katela: ḽu tshipa., ḽu tshipa muthu wo bvaho nae., ḽu tshipa nga tshigwada., ḽu kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani., .khakhathi dza zwa vhudzekani., ḽu tambudzwa., na ḽu farafara hu sa ṱoḓei.? Uho vhuḓifari vhu bvela phanḓa nahone vhu thoma kha u .ifarafara hu sa ṱoḓei na maipfi a zwa vhudzekani u swika kha u tshipa na u vhulaha mutshipiwa. Naho hu uri hu na phambano khulwane vhukati ha vhuḓifari vhune ha wanala kha masia oṱhe( phambano vhukati ha u lidzelwa mulodzi na u tshipiwa), vhunzhi ha vhuḓifari vhune ha vha tsini na tsini vhu a dzhenelana na u ṱangana, ha fheleledza ho vhanga dzitsemano kana dziphambano.

Khakhathi dza muḽani ndi mini?
Vhunzhi ha vhathu vha humbula uri khakhathi dza muḽani hu ambiwa u pfiswa vhuṱungu ha mivhili ya vhaḓwe vhathu, zwine zwa vhanga mafuvhalo. Khakhathi dzi angaredza u pfiswa vhuṱungu muyani. U tshinyadza thundu kana ndaka na zwone zwo angaredzwa kha dzikhakhathi. Musi ri tshi amba nga khakhathi dza muḽani, ri vha ri tshi angaredza khakhathi dzoṱhe. Musi ri tshi shumisa ipfi ḽu tambudza? ri vha ri tshi khou katela na khakhathi dza muḽani,

U tambudza ndi:
Nḓila ya u langa nga u kombetshedza ine muthu a i shumisa kha muṅwe muthu u itela uri hu vhe ene ane a pfiwa na uri a ite zwine a funa. U tambudza ndi nḓila ya u pfisa muvhili vhuṱungu, u ḓisa nyofho, u thivhela muthu u ita zwine a funa kana u vha kombetshedza u ḓifara nga nḓila ine vha si i takalele.

U shushedzwa hafhu zwi amba mini?
U shushedzwa hafhu zwi amba maitele a u dovha u shushedza muthu o no ḓi vhaho mupondwa wa vhutshinyi. Izwi zwi bvelela kha levele dzo fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na kha tshitshavha. U shushedzwa hafhu hu vha hone musi mazhendedzi (kana vhathu) vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱhogomela vhathu vho ponyaho vha sa iti mushumo wavho nga pfanelo, ngauralo mupondwa u dovha a tambudzwa na u pfiswa vhuṱungu.

U shushedzwa hafhu hu nga bvelela fhethu hu tevhelaho kha sisiteme ya vhulamukanyi:
* Mapholisani
* Kha tshumelo dza mutakalo
* Dzikhothe

U ḓea vhapondwa maanḓa zwi amba mini?
Madzangano a vhadzulapo a nga ita mushumo muhulwane wa u fhungudza u shushedzwa hafhu ha vhapondwa nga u ṋetshedza mazhendedzi o teaho khathihi na vhadzulapo mafhungo o teaho. U ḓea vhapondwa maanḓa na u ita uri mazhendedzi a vhe na vhuḓifhinduleli ndi zwithu zwa ndeme vhukuma malugana na u fhelisa zwiwo zwa u shushedzwa hafhu kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi. Mupondwa ndi muthu muṅwe na muṅwe o tambulaho kana o lozwaho zwiṅwe zwithu nga mulandu wa vhutshinyi, hone u ḓea maanḓa zwi tshi amba ḽu fha maanḓa?. Ngauralo u ḓea vhapondwa maanḓa zwi amba: u ḓea vhathu vhe vha tambula maanḓa.

Nḓila ya u fara vhapondwa?
* Pfanelo ya u ṱhonifhiwa
* Pfanelo ya u ṋetshedzwa mafhungo
* Pfanelo ya u wana mafhungo
* Pfanelo ya u wana ngeletshedzo ya mulayo
* Pfanelo ya u tsireledzwa
* Pfanelo ya u wana ndiliso
*
Mbetshelo dza Mulayotewa ndi dzifhio?

Pfanelo dza u sa itelwa dzikhakhathi na u tambudzwa vhathuni na hayani.

Mulayotewa u ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu kha khakhathi dzoṱhe dzo fhambanaho.

Pfanelo ya u fariwa nga u lingana mushumoni

Mulayotewa u bula uri muthu muṅwe na muṅwe a songo ṱalulwa kana u khethululwa mushumoni. Izwi zwi amba uri vhanna na vhafumakadzi vha tea u farwa nga u lingana mishumoni. Vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi vha na pfanelo ya u shuma fhethu hu si na u tambudzwa nga kha vhudzekani.

Mulayotibe wa Milandu ya zwa Vhudzekani

Mulayotibe u na Mulayotibe wa Mvetamveto wa nga ha Milandu ya zwa vhudzekani une wa shumana na :
* Milandu ya zwa vhudzekani nga u angaredza
o U lapfiswa ha ṱhalutshedzo ya u tshipa u itela u katela u ita zwa vhudzekani nga nnḓa ha thendelo ya muṅwe muthu na u vha mulandu une wa katela zwa mbeu. Izwi zwi amba uri mufumakadzi na ene a nga vhonwa mulandu wa u tshipa.
o Nyito dza zwa vhudzekani dzo tou kombetshedzwaho;
o ṱhuṱhuwedzo ine ya ita uri hu itwe zwa vhudzekani
o U shumisa zwidzidzivhadzi u itela u ita zwa vhudzekani
o U ita zwa vhudzekani na ṅwana wau.

Nḓila dzine muthu ane a khou tambudza a dzi shumisa u laula:
>U shushedza
>U tambudza muyani
>U khethulula
>U nyadza, u hanedza na u pomoka
>U shumisa vhana
>U shumisa vhu.alu
>Tshumiso mmbi ya ikonomi
>U kombetshedza na u shushedza


<fn>ven_Article_National Language Services_KHETHEKANYO YA VHUVHI.txt</fn>
KHETHEKANYO YA VHUVHILI
2.1. Sedzani kha tshifanyiso tsha kutukana. Dihumbuleleni ni tshi nga kona u vhala mihumbulo yakwo. Zwino nwalani pharagirafu pfufhi, ni tshi khou nwala nga ha zwine kwa khou humbula zwone. Ni songo nwala maipfi ane a fhira 50.
NAHO MBUDZISO IYI YO VHUDZISWA NGA TSHIISIMANI, PHINDULO YANU I FANELA U VHA NGA LUAMBO LUNWE-VHO NGA NNDA HA TSHIISIMANI. (Tolani siatari 1 uri ni kone u wana mutevhe wa nyambo dza tshiofisi.)
2.2. Sedzani kha tshifanyiso tshi tevhelaho. Zwino nangani tshifanyiso tshithihi tshine na tshi funa ni nwale phindulo yanu nga hatsho. Maipfi a vhe 200 - 300. Ni nga fhindula nga ndila inwe na inwe ine na funa ngayo nga ha tshifanyiso tshe na tshi nanga.
Tshifanyiso tshi nga kha di vha tshi tshi ni humbudza nga ha zwinwe zwe na vhuya na tangana nazwo vhutshiloni hanu. Huno arali zwo ralo, no wana tshifhinga tsha uri ni kone u amba nga ha tshitori tshanu.
Hunwe ni nga vha ni tshi khou todou tou diitela tshitori tshanu. Huno arali zwo ralo, shumisani tshifanyiso tsha muhumbulo. Ni khou humbelwa uri ni nwale nomboro ya tshifanyiso tshe na nanga ntha-ntha ha siatari lanu.
HEYI MBUDZISO I FANELA URI I FHINDULWE NGA LUAMBO LUNWE NA LUNWE, HU TSHI KATELWA NA TSHIISIMANE.
<fn>ven_Article_National Language Services_KHORO YA MADZINA A AF.txt</fn>
KHORO YA MADZINA A AFRIKA TSHIPEMBE U YA NGA FHETHU

SCRIPT

VISUALS

SCRIPT

ON CAMERA ACTORS

Driver pulls over to hikers on Hiway
DRIVER



Hee vhahashu, vha khou ya ngafhi?



HIKER 1


Pietersburg.



DRIVER
(humorously)


Pietersburg! Vha fhethu hu si hone. Vho vha vho fanela vhe Vhukavhamabufho ha Johannesburg. Pietersburg yo salaho ine nda i ḓivha i Russia..fhedzi nṋe ndi khou ya Bulugwane!



HIKER 1 looks confused. Driver restarts car and pulls off

HIKER 2
Chasing car..The car stops and both hikers get in.
Hiker 1 in front, Hiker 2 in back.





Hai, kha vha ime ..ri khou ya Bulugwane!


HIKER 1
Feeling foolish for being caught out


Ehee! Vhanna vha hashu..Hoyu Muvhuso u khou sokou shandukisa madzina a fhethu zwi songo vhuya zwa tea. Yoo! Ndo ṱoḓou ḓi kundisa ḽifuthi nga zwenezwi! Ngoho thi zwi funi!

Heḽi shango ḓi khou ṱoḓa tshelede ya u fhaḓa dzinnḓu na u lwa na AIDS.. hone ngeno ri khou pandela vhaendelamashango shangoni ?ashu..na riṋe vhaḓe a ri ḓivhi hune ra khou ya hone!

Hone avha vhathu ndi vhonnyi vhane vha khou sokou shandukisa madzina a mashango ashu!





HIKER 2









Haa wa hashu..U shandukisa madzina a zwi khou sokou vha u wana ḽifuthi huṅwe-vho. Zwi khou amba u takula shango ḽashu, ḓivhazwakale na vhufa hashu. Ri nga vhambadza hani shango ḽashu kha vha nnḓa ri tshi khou shumisa madzina e a tou pambiwa kha maṅwe mashango. Ri fanela u vusuludza dzangalelo kha shango ḽashu... ri sumbedze vhuvha hashu ha ngoho. Ri fanela u vhudza vhannḓa vhoṱhe uri ngoho ri vhonnyi!


HIKER 1
Looks confused and lost and huffs in disgust!




DRIVER
Calms situation
Hands over a copy of handbook to Hiker 1
(seated next to him)


Hai, zwo lingana!
Hei ndinganyo ya madzina a fhethu ndi mafhungo a dinaho vhukuma..a si zwone?

Khei, kha vha lavhelese kha hei bugupfarwa, vho no ralo, ri nga kona u amba nga ha ṱhoho iyo. Ri tshe na lwendo lulapfu! Ngauralo vha tshe na tshifhinga tshilapfu tsha u i lavhelesa.



CUTAWAYS INTERIOR




EXTERIOR
CAR DRIVES ON











NARRATION




















LOCAL OFFICE BLDGS.
SEE PEOPLE WALKING INTO BLDG




































































































MADZINA A FHETHU NDI MINI ?
Ndi madzina a zwithu ḽifhasini zwine zwa vha zwa mupo kana zwo itwaho kana zwo vhumbwaho nga vhathu, hune ha vha na vhathu kana hu si na vhathu.

KHORO YA MADZINA A FHETHU A AFRIKA TSHIPEMBE (SAGNC) NDI MINI?
SAGNC yo thomiwa nga Mulayo wa zwa Madzina a Fhethu wa Afrika Tshipembe (111 wa 1998) sa tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha u linganya madzina a fhethu Afrika Tshipembe. Wo dzudzanywa nga Vho-Minisi.a vha zwa Vhutsila na Mvelele.

SAGNC yo vhumbiwa nga vhomakone kha zwa madzina a fhethu, nyambo dza tshiofisi na ḓivhazwakale ya mvelele na muimeleli a no bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe na vhaimeleli vha Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Vhuingameli na zwa Mapa, Poswo ya Afrika Tshipembe, na BodoNyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho.
Vha Vhuṅwaleli ha SAGNC vha shuma nga kha Komiti ya Vunḓu ya Madzina a Fhethu, na kha tshiimo tsha muvhuso wapo vha shuma nga kha komiti dzapo na dza Tshiṱiriki.

Vha fanela u vha vha kha vhuimo hune vha kona u swikelela zwiimiswa izwi vhuponi ha havho.

NDI MADZINA A FHETHU AFHIO O KATELWAHO NGA SAGNC?

Nga vhulelu, ndi madzina a fhethu a zwithu zwoṱhe shangoni.

IZWO NDI AFHIO MADZINA A FHETHU ANE A SI KATELWE KHA SAGNC?

Ee, Madzina a re mulayoni.
Sa tsumbo, dzina ḽa shango, madzina a mavunḓu, na madzina a mivhuso yapo, khathihi na zwiimiswa zwi re fhasi ha mivhuso yapo sa zwiṱaraṱa, zwifhaṱo zwa masipala, zwikwairi, dziphakha, mavhiḓa.

Ha konou vha zwifhaṱo na mabulasi zwa phuraivethe zwi langiwaho nga vhaḓe vhazwo.

Ha konou vha na madzina a fhethu hu shumiswaho u walisa vhuḓe ha mavu, ane a ḓivhea sa madzina a Cadastral .
Fhedzi-ha madzina oṱhe a re mulayoni a fanela u tshimbilelana na phoḽisi dza u rina madzina dza SAGNC.


NDI NGANI MADZINA A FHETHU A TSHI FANELA U LINGANYISWA?

Vhathu vha anzela u rina fhethu ho fhambanaho dzina ithihi, kana madzina a nga vha na muungo u no fana kana a peleṱwa ha dzina ḽa fhethu hu nga vha tsini na ha dzina ḽa huṅwe.

Ndi zwa vhukuma, shangoni hune ha ambiwa nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe hu a vha na madzina a fhiraho ḽithihi.

Nyimele hei i ita uri hu vhe na u sa pfesesana na u hanganea. U thivhela izwi, madzina a fhethu hoṱhe shangoni a linganyiswa nga vha mivhuso.

Ndi zwa ndeme u linganyisa madzina u itela u khwaṱhisa ḓivhazwakale ya shango na vhuvha ha lushaka, na mbambadzo na zwa makwevho, zwa vhuendi, vhudavhidzani, vhupulani ha dzingu na vhupo, tshumelo dza vhathu, saintsi na thekhinoḽodzhi, dzikhetho na u vhala vhathu, vhuendelamashango, ndangulo ya tshinyalelo na fulo ḽa u ṱoḓa khathihi na u tshidza.

HU LINGANYISWA HANI?

SAGNC i ṱanganedza khumbelo dzoṱhe dza uri hu wanale thendelo ya madzina a fhethu a re fhasi hayo na u vhona uri ho kwamiwa vhathu uri dzina ḓi vha ḓi na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo tendelwaho nga Khoro.

SAGNC ndi yone ine ya dzhia tsheo malugana na dzina ya ita themendelo kha Vho-Minisi.a.
Musi dzina iḽo ḓo ṱanganedzwa nga Vho-Minisi.a ḓi vha ḓo linganyiswa lune ḽa gan.iswa-ha kha Bammbiri ḽa Muvhuso lwa mulayo na u anḓadzwa.

ZWI DZHIA TSHIFHINGA TSHINGAFHANI U BVA KHA KHUMBELO NA U ṱanganedzwa,

Ee, Khoro i ṱangana luṋa nga ṅwaha. Sai zwi hu tshi vha na u lenga hu itiswaho nga fomo dzo ḓadzwaho nga nḓila i si yone kana vhuṱanzi vhu si hone vhahumbeli vha fanela u dzhiela nzhele uri u linganyiswa zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu.
Muthu u fanela u ḓivha uri u dzudzanya uho hu nga fhedza miwedzi miraru, nahone hu fanela u dzhielwa nzhele uri fomo ya khumbelo i ḓadziwe nga nḓila yo teaho uri hu sa vhe na tshilengo.

Muṅwe na muṅwe a nga wana fomo ya khumbelo kha ( Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele) kha webusaithi www.dac.gov.za, kha ofisi dza lushaka, dza vunḓu na ofisi dzapo dzine dza shumana na zwa madzina a fhethu, kana vha nga ita khumbelo nga khomphwuyutha nga u dalela www.sagns.gov.za.

Vha saathu u ḓadza fomo ya khumbelo vha fanela u dzhiela nzhele uri vha songo ita khumbelo ya ?

Madzina o no ṱanganedzwaho huṅwe fhethu Afrika Tshipembe;

Madzina a fhethu kha maṅwe mashango na madzina a maṅwe mashango;

Madzina a semaho Mudzimu, a semanaho, a levhaho, a maṱamba, a songo teaho kana a shonisaho;

Madzina a ṱalulaho kana a nyadzisaho zwi tshi ya nga lushaka, muvhala kana zwine muthu a tenda khazwo, mbeu, vhuimo ha zwa poḽotiki kana zwiṅwe zwi elanaho na vhathu;

Madzina a vhumbiwaho nga madzina a vhathu fhedzi, hu si na zwo engedzwaho zwa vhuimo, u nga sa phakha;

Madzina a dzhiiwaho sa a khungedzelo dza tshibveledzwa tsha zwa makwevho, tshumelo kana feme;

Madzina a vhathu vha tshilaho a fanela u sa shumiswa.

Zwiimiswa zwo rinwaho madzina a vhathu zwi fanela u vha zwi kha vhuimo vhu eḓanaho na ha onoyo muthu. Sa tsumbo, u rina tshithu tshi sa vhonaliho dzina ḽa muthu wa vhuimo ha nṱha kha lushaka.
Nahone ndi zwone, hu fanela u wanala thendelo yo tou ṅwaliwaho nga nḓila dzoṱhe kha muthu onoyo, vha muḽa kana vhaḽaifa vhawe hu saathu u shumiswa dzina ḽawe.




VEHICLE SLOWS & DROPS OFF HIKERS

DRIVER

HIKER 1

HIKER 2



Car pulls away leaving hikers on the side with their sign to ?PIETERSBURG..
They both smile and turn the board to reveal the name POLOKWANE, and put out their thumbs to hitch.




Ee, nṋe ndi khona henefha, Bulugwane ndi khi.omithara dza 15 u bva fhano.
Zwavhuḓi.. nahone vha ḓiphine!
Aa/ Nndaa ..Ro livhuwa milenzhe.

Aa/Nndaa! Ro livhuwa .Lwendo lwavhu.i.






TSHIVENA SAGNC VIDEO SCRIPT



1

<fn>ven_Article_National Language Services_KHORO YA MADZINA A VH.txt</fn>
KHORO YA MADZINA A VHUPO YA AFRIKA TSHIPEMBE

KHUWELELO YA U TA

Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u khou humbela tshitshavha uri tshi te vhathu vhane vha ḓo shuma sa miraḓo ya Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afrika Tshipembe. Khoro yo vhumbwa nga miraḓo i sa fhiriho 25 hune khavho vha 12 ndi vhaimeleli vha mavunḓu, Ofisi ya Poswo ya Afrika Tshipembe, Dairekithoreithi Khulwane: Dzisaveyi na zwa Mimapa na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe.

Mushumo wa SAGNC ndi u tsivhudza Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele nga ha ndinganyiso na othogirafi ya madzina maswa o gaganywaho na u shandukiswa, u bvisa kana u imela madzina a re hone.

Vhathu vho tiwaho vha fanela u vha vha na nḓivho kana vhukoni ha tshipentshela kha masia a tevhelaho:
• Ḓivhashango, Dzisaveyi na zwa Mimapa
• Nyambo dza tshiofisi dzo dzhielwaho nṱha na nḓivho ya luambo nga u angaredza
• Mvelele, Vhufa na Vhuendelamashango.

Miraḓo ya SAGNC a vha wani miholo, fhedzi vha a badelwa malugana na mbadelo kana tshinyalelo dza zwi elanaho na u shumela Khoro

Muṅwe na muṅwe a re na dzangalelo ḽa u ta miraḓo ya SAGNC u fanela u isa:

(a) luṅwalo lu re na dzina nga vhuḓalo, ḓiresi, nomboro dza luṱingo na dza fekisi dza muthu o tiwaho na u ṋea zwiitisi zwauri ndi ngani vha tshi khou mu ta;
(b) kharikhuḽamu vithae ya muthu o tiwaho, i tshi khou ṱalutshedza uri ndi ngani o tea u tholiwa;
(c) tshitatamennde tshipfufhi tsho sainiwaho nga muthu o tiwaho, tshine a khou sumbedza uri u tendelana na u tiwa hawe;
(d) madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha mu ḓivha.

A hu na madzina a vhathu vho tiwaho ane a ḓo dzhielwa nṱha nga nnḓa ha musi zwi re afho nṱha zwo dzheniswa.

Madzina a vhathu vho tiwaho a tea u vha o swika kha Mulangi - Muhulwane wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Phuraivetebege x897, PRETORIA, 0001, kana a nga fekiselwa kha (012) 441 3624/ 441 3570 nga dzi 15 Fulwi 2007
<fn>ven_Article_National Language Services_KHORO YA MADZINA A ZW.txt</fn>

KHORO YA MADZINA A ZWA DIVHAVHUPO YA AFURIKA TSHIPEMBE
MUVHIGO WA NWAHA
31 THAFHAMUHWE 2001
NDIVHO
Ndivho ya Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe ndi ya
u linganyisa madzina a zwa divhavhupo kha la Afurika Tshipembe;
u sudzulusa, u lulamisa na u shandukisa maitele a u ira madzina kha la Afurika Tshipembe.
ZWI RE NGOMU
MULAEDZA U NO BVA KHA MUDZULATSHIDULO ...............................................................4
MANWELEDZO A YA KHORO..................................................................................................................... 5
MIRADO YA KHORO............................................................................................................................6
MIRADO YA OFISI............................................................................................................................8
TSHITAFU........................................................................................................................................... 9
MITANGANO YA KHORO.................................................................................................................9
ZWIFHINGA ZWA U GUDISA.......................................................................................................9
MILAYO, MBEKANYAMAITELE NA NDIVHO DZA KHORO .................................................9
KHORWANA ........................................................................................................................................ 12
MANWALWA A MBEKANYAMAITELE........................................................................................15
MADZINA A DIVHAVHUPO O THEMENDELWAHO URI A TENDELWE .........................15
TSHIKO TSHA MAFHUNGO........................................................................................................18
TSEDZULUSO YA MADZINA A ZWINO...................................................................................19
DZIKOMITI DZA KHA MAVUNDU DZA MADZINA A ZWA DIVHAVHUPO..................20
VHUKWAMANI NGA MIDIA, U ANDADZA NA U DIVHADZA TSHITSHAVHA ........ 20
DZIMBUDZISO.................................................................................................................................21
MISHUMO YA DZITSHAKA.................................................................................................................21
TSEDZULUSO YA MISHUMO YA NWAHA................................................................................23
TSHITATAMENDE TSHA MASHELENI....................................................................................24
THUMETSHEDZO.............................................................................................................................25
MULAEDZA U NO BVA KHA MUDZULATSHIDULO
Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, Vho - Dokotela Ben Ngubane, u ya nga mulayo wa Phalamennde (Mulayo 118 wa 1998) vho thoma Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe (South African Geographical Names Council (SAGNC)). SAGNC ndi dzangano la tshifhinga tshothe line la tsivhudza Minisita kha u shandukisa na u linganyiswa ha madzina a zwa divhavhupo kha la Afurika Tshipembe. Hezwi zwo ita zwauri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe na zwine vha nga amba hu si uri vha tou humbulelwa nga ha zwithu zwine zwa vha kwama kha vhutshilo havho ha duvha linwe na linwe.
Mbofhololwo yo wanala, zwa zwino ndi tshifhinga tsha uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe na mushumo wa u shandukisa shango lashu uri li vhe zwe ra lwela zwone. Ndi lwa u tou thoma kha divhazwakale yashu na ya shango lashu, hune vhathu vha newa tshifhinga tsha u bvisa vhupfiwa havho nga u irwa madzina a vhupo havho ha divhavhupo. Ri tea u sumbedza zwa vhukuma zwauri nyimele ya zwithu yo shanduka, ro no fhira kha tshifhinga tsha tshitalula. Ri fanela u shandukisa nga u tavhanya mbonalelo ya shango lashu, ri songo vhonala sa tshipida tsha Yuropa kha la Afrika. Ri fanela u dzhia vhukando ha u shandukisa madzina othe a songo teaho na a sa sumbedzi u thonifha, madzina a si a fhano ane a wanala kha manwe mashango a nnda a songo peletiwaho zwavhudi.
Haya ndi maanda o fhiwaho Minisita washu wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi a u vhona zwauri hezwi zwi itiwe. Ngauralo zwi kha vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe u vhona uri hezwi zwi khou itiwa na u swikelelwa, sa izwi zwi tshi do vha tshiga tshihulwane tshine tsha do sumbedza tshanduko kha shango lashu. Afurika Tshipembe li na muvhuso wa dimokirasi wo tou nangiwaho nga vhathu une wa fanela u sumbedza tshanduko idzi ntswa kha shongo lothe. U tea u ita tshanduko idzi nga u tavhanya u fana na mashango a vhahura o bvisaho tshithu tshinwe na tshinwe nga u tavhanya tshe tsha vha tshi tshi vha humbudza nga ha minwaha ya kholoniala na u tsikeledzwa.
Vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe hu tshi katelwa na zwigwada vho tendelwa u fha mihumbulo yavho nga u shumisa dzifomo dzine dza wanala kha Thoho, Yuniti ya Madzina a zwa Divhavhupo, ine ya wanala kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, P/Bag X894, Pretoria 0001. Kha dzifomo idzo vhathu vho tendelwa u nea madzina maswa na u shandukisa madzina ane a vha hone tenda vha fha tshiitisi tsha uri ndi ngani vha tshi khou vhona o tea u shandukiswa.
 Phurofesa Vho- L F Mathenjwa
Mudzulatshidulo: Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afurika Tshipembe
MANWELEDZO NGA HA KHORO
Muvhigo uyu u angaredza tshifhinga tsha u thomiwa ha Khoro u swika musi i tshi fhedza nwaha wothe i tshi khou shuma.
Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho vhumba Khoro ya zwa Madzina ya Afurika Tshipembe u ya nga Mulayo 118 wa 1998 wa Khoro ya zwa Madzina ya Afurika Tshipembe . Khoro yo rwelwa tari nga la 8 Nyendavhusiku 1999. Yo vhumbiwa nga mirado ya 25.
Thikhedzo ya vhulanguli ha Khoro i khou nekedzwa nga Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST). Mathomoni yo vha i tshi khou wela nga fhasi ha Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka DACST. Yo no fhiriselwa kha Vhulanguli ha Vhuvha ha DACST.
Mihumbulo ya Khoro i sedzuluswa na u tendelwa nga Minisita, nahone vhathu kana zwivhumbeo zwine zwa sa khou tevhedza mihumbulo ya khoro zwi nga waniwa mulandu.
MIRADO YA KHORO
U ya nga khethekanyo ya 3(1)(a) ya Mulayo, vhaimeleli vha tevhelaho vho nangiwa nga dzi MEC dza mavundu o fhambanaho (vhuimo ha mirado ho newa sa zwe ha vha ho imisa zwone nga tshifhinga tsha u tholiwa):
Gauteng
Ms P Madiba, Vhulanguli Vhuhulwane: Zwipotso, Vhutsila na Mvelele
(Vhe vha do imelelwa nga Vho T Mathole)
Kapa Vhukovhela (Western Cape)
Vho - Dokotela M Burden, Senia Lekitshara, Divhazwakale ya Mvelele, Yunivesithi ya Stellenbosch
Kapa Devhula (Northern Cape)
Vho - C F Fortune, Muthusa Mulanguli, Yuniti ya Vhuvha kha Muhasho wa Zwipotso, Vhutsila na Mvelele
Kapa Vhubvaduvha (Eastern Cape)
Dokotela Vho - CW Manona, Mutodisisi Muhulwane, Tshivhumbeo tsha Thodisiso ya Kutshilele na Ikonomi, Yunivesithi ya Rhodes (Vhe vha imelwa nga Vho - Phurofesa PT Mtuze)
Kwa-Zulu Natala
Vho - M Mbatha, Mutodisisi Muhulwane na Thoho: Yuniti ya Thalusamaipfi, Yunivesithi ya Zululand
Mpumalanga
Vho - SM Molala, Thoho ya Tshikolo na Mutodisisi: Chris Hani Secondary School
(Vhe vha imelwa nga Vho - J Sikhosana)
North West
Vho - M Magwetyana, Meyara wa Mafikeng
(Muthu ane a do vha imela u do nangiwa nga North West)
Fureisitata
Vho - T Mokeyane, Mufareli wa Mulanguli: Tshumelo ya Laiburari kha Muhasho wa Zwipotso, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi
Phurovintsi ya Devhula (Northern Province)
Mufumakadzi Vho - A Mawela, Mufareli wa Mulanguli: Tshumelo ya Nyambo kha Muhasho wa Zwipotso, Vhutsila, na Mvelele
U ya nga khethekanyo 3 (1)(b) ya Mulayo, Mirado yo buliwaho kha Mulayo yo nanga vhathu vha tevhelaho:
Posofisi
Vho - LM Jacobs, Mulanguli Muhulwane, Posofisi
Vhulanguli Vhuhulwane: U tandula na u ola Mapa
Vho - D Clarke, Mulanguli Muhulwane: U tandulula na u ola Mapa
Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (PANSALB)
Vho - M B Kumalo, Mudzulatshidulo: Khoro thukhu ya Thalusamaipfi, Theminolodzhi na *Madzina na Fhethu ya PANSALB. (Muthu ane a do vha imela u do nangiwa nga PANSALB.)
Mirado ya khoro ya madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe na Vhanwaleli
U bva kha tsha monde u ya kha tsha u la: Vho - Phurofesa NCP Golele; Mufumakadzi Vho - M Pamhele (Gauteng); Vho - Dokotela V Lutchman; Mufumakadzi Vho - A Mawela (Phurovintsi ya Devhula); Mufumakadzi Vho - S Dichabe (Mufarisa Mudzulatshidulo);
Vho - Phurofesa LF Mathenjwa (Mudzulatshidulo); Mufumakadzi Vho - T Mthembu (Munwaleli); Mufumakadzi Vho - l Hadebe (Munwaleli); Vho - O Ntsoane (North West Province); Mufumakadzi Vho - B Mrawu;
Murahu: Vho - V Ndima (DACST); Vho T Kubheka (Munwaleli); Vho MO Mbatha (KwaZulu-Natala); Vho - Dokotela PE Raper; Vho - D Clarke (U tandula na u ola Mapa); Vho - CF Fortune (Kapa Devhula); Vho - G Sikhosana (Mpumalanga);Vho - MW Jadezweni; Vho - LM Jacobs (PosoOfisi ya Afurika Tshipembe); Vho - Phurofesa PT Mtuze (Kapa Vhubvaduvha); Vho - Phurofesa ER Jenkins; Vho - PM Lubisi; Vho - Dokotela LA Moller; Vho - MT Mokeyane (Fureisitata)
Vha siho: Vho - Phurofesa J N Zungu, Vho - Dokotela M Burden, Vho - P Lehohla (Mbalavhathu ya Afurika Tshipembe), muimeli wa PANSALB
Minisita vha Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho nea thendelo ya uri vhathu vha tevhelaho vhe vha themendelwa nga Phanele ya u Nanga vha tholiwe uri vha shume kha Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe:
Mufumakadzi Vho - S Dichabe (Mulanguli wa Khamphasi: Technikoni ya Fureisitata)
Vho - Phurofesa NCP Golele (Phurofesa wa Tshitsonga, Yuniversithi ya Devhula)
Vho - Jadezweni (Lekitshara kha Nyambo dza Vharema, Yunivesithi ya Stellenboch)
Vho - Phurofesa E R Jenkins (Emeritus Phurofesa wa Tshiisimane (English), Yunivesithi ya Vista)
Vho - P J Lehohla (Mulanguli Muhulwane wa Demogirafi: Mbalavhathu ya Afurika Tshipembe)
Vho - Phurofesa T H Links (Munwalisi, Technikon SA)
Vho - P M Lubisi (Lekitshara kha Nyambo dza Vharema, Yunivesithi ya Zululand)
Vho - Dokotela Veena Lutchman (Lekitshara wa Hindi, Yunivesithi ya Durban-Westville)
Vho - Phurofesa L F Mathenjwa (Sinia Lekhitshara wa Tshizulu, Yunivesithi ya Zululand)
Vho - Dokotela L A Moller (Mutodisisi Muhulwane, HSRC)
Mufumakadzi B Mrawu (Mutshimbidzi wa thandela, Khomishini ya u Vhila Shango)
Vho - Dokotela P E Raper (Mudzulatshidulo, Tshigwada tsha Tshaka dzo Tanganelanaho dza Lifhasi tsha vhadivhi kha Madzina a Vhupo)
Vho - Phurofesa J N Zungu (Sinia Lekhitshara na Thoho ya Tshizulu, Yunivesithi ya Durban Westville)
MIRADO YA OFISI
Mudzulatshidulo: Vho - Phurofesa LF Mathenjwa
Mufarisa Mudzulatshidulo: Mufumakadzi Vho - S Dichabe
TSHITAFU
Vho M T Kubheka
Muthusa Mulanguli (Thoho)
* U tshimbidza mishumo ya Madzina a Divhavhupo ya Afurika Tshipembe
* U kwamana na vhafaramikovhe
* U langula, u pulana na u lavhelesa zwishumiswa zwa vhathu na zwa masheleni a Yuniti ya zwa Madzina a Divhavhupo
* U vhiga kha Mulanguli wa Vhuvha
* U kwamana na khoro ya zwa Madzina a Divhavhupo ya Afurika Tshipembe
Mufumakadzi Vho - B Havemann
Muofisi Muhulwane wa zwa Mvelele
* U konanya thodisiso na u andadza
* U vhiga kha muthusa mulanguli (thoho)
Mufumakadzi Vho - T Zungu
Muofisi wa zwa Mvelele
* U langula maitele othe a tshiko tsha mafhungo
* U vhiga kha mufarisa mulanguli (thoho)
Mufumakadzi Vho - L Hadebe
Muofisi wa zwa Mvelele
* U fha thuso ya vhulanguli kha khoro ya Madzina a Divhavhupo ya Afurika Tshipembe
* U langula mihumbulo yo nekedzwaho
* U vhiga kha mufarisa mulanguli (thoho)
MITANGANO YA KHORO
Khoro i tangana katanu:
8 Nyendavhusiku 1999	Oranje Nassau Building, Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi
3 na 4 Luhuhi 2000	Caesar?s Convention Centre, Kempton Park
6, 7 na 8 Lambamai 2000	Tropican Hotel, Durban
7 July 2000	Oranje Nassau Building, Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, Pretoria
19 Phando 2001	Oranje Nassau Building, Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, Pretoria
DZISESHENI DZA VHUGUDISI
Tshifhinga tsha u gudiswa na u fhata ndila ya kushumele kha mirado ya khoro tsho vha hone nga 6 Lambamai 2000.
MILAYO, MBEKANYAMAITELE NA NDIVHO DZA KHORO
Khoro yo ima vhuimoni ha Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu, ye ya vha i tshi eletshedza muvhuso nga ha u tendelwa ha madzina a fhethu u bva nga 1940.
Tshinwe tshithu tshi fhambanyaho iyi Khoro na komiti ya kale ndi tsha uri Khoro iyi i na maanda o tandavhuwaho, ane a angaredza zwivhumbeo zwothe zwa divhavhupo; na uri i a kona u thoma nga u shela mulenzhe kha u wana zwithu zwine zwa tea u irwa madzina kana zwa shandukiswa madzina; na zwauri muhumbulo wayo musi wo tanganedzwa nga Vho Minisita u a tikedzwa nga mulayo.
Hu tshi khou dzhielwa ntha Mulanga wa Tshaka dzo Tanganelanaho dza Lifhasi na maitele a kha mashango a lifhasi, khoro yo thoma milayo na mbekanyamishumo dzo vhalaho.
Tshipida tsha vhulanguli
Khoro i na vhulanguli kha madzina othe a zwivhumbeo zwa divhavhupo na zwithu zwothe zwine zwa wela nga ngomu ha mukano wa muvhuso wa Afurika Tshipembe.
Dzipholisi/ Mbekanyamaitele
U linganyiswa (nga manwe maipfi, u humbula nga ha dzina la tshithu tshinwe na tshinwe, na tshivhumbeo tsha u nwala dzina ilo) zwi do ditika nga:
* milayo ya zwino ya mapeletele a luambo lune dzina ilo la khou bva khalwo, tshifhinga tshothe hu tshi khou dzhielwa ntha kushumisele kwa luambo lwa zwino;
* lufuno kana zwine vhadzulapo vha zwi takalela, tenda ha vha hu si na khudano na milayo yo vhewaho;
* mushumo wa dzina kha divhazwakale
* tsedzuluso, hune madzina a tea u shandukiswa u ya nga divhazwakale;
* thendelano ya tshaka dza lifhasi nga ha u linganyiswa ha madzina na divhavhupo;
* zwinwe zwithu zwine zwa nga wanala zwo tea.
Milayo
* Tshithu tshinwe na tshinwe tshi tea u vha na dzina lithihi la tshiofisi.
* Lushaka lwa madzina a tevhelaho a vhupo a fanela u sa shumiswa:
* madzina o tendelwaho hunwe fhethu kha la Afurika Tshipembe;
* madzina a fhethu a kha manwe mashango, na madzina na mashango;
* madzina ane mupeleto wao kana kubulelwe kwao kwa vha tsini na linwe dzina line la vha hone sa izwi zwi tshi kanganyisa vhathu;
* madzina a songo teaho, a si avhudi, ane a semana, kana ane a shonisa
* madzina a tshitalula u ya nga lushaka, muvhala, kana mbeu, hune muthu a wela hone kha zwa polotiki kana zwinwe zwithu zwi kwamaho kutshilele;
* madzina a songo vhumbiwaho zwavhudi;
* madzina o vhumbiwa nga madzina a vhathu a si na vhubvo;
* madzina ane a nga dzhiiwa e a vhuvhambadzi ha tshinwe tshithu, tshumelo kana feme;
* madzina a vhathu vha tshilaho.
Pfanelo dza vhuthu na Mulayotewa wa Afurika Tshipembe
U wana dzina kana madzina a fhethu zwi toda uri hu dzhielwe ntha divhazwakale na luambo, vhudavhidzano ho teaho, vhudipfi ha tshitshavha na vhudipfi ha lushaka.
Ndivho
Ndivho dza Khoro ndi hedzi:
* u vhona zwauri hu vhe na u tendelwa ha madzina a divhavhupo;
* u tshimbidza u thomiwa ha dzikomiti dza madzina a divhavhupo kha mavundu;
* u tshimbidza maitele a u shandukiswa ha madzina a divhavhupo;
* U alusa u shumiswa ha madzina o tendelwaho a divhavhupo a Afurika Tshipembe kha vhuimo ha lifhasi;
* u vhona zwauri hu vhe na u shumiswa ha madzina o tendelwaho a divhavhupo kha la Afurika Tshipembe;
* u alusa u tsivhudza vhathu nga ha mbuelo ya ikonomi na kutshilele nga u tendelwa ha madzina a divhavhupo.
Ndivho yo tanganelwaho
Hu tshi khou dzhielwa ntha divhazwakale ya u irwa ha madzina a divhavhupo kha la Afurika Tshipembe, Khoro i do
* sedzulusa u sa edana he ha vhangwa nga u sa vha na vhaimeli kha sisiteme ya kale ya u ira madzina;
* u lulamisa kupeletele kwo khakheaho kwa madzina a divhavhupo;
* u shandukisa maitele a u ira madzina kha la Afurika Tshipembe;
* u tendela madzina othe a divhavhupo nga u ita zwauri hu vhe na u shela mulenzhe ha vhafaramikovhe vhothe na vhathu vho teaho.
Uri hu kone u swikelwa ndivho idzi, Khoro i do dzhia maga a tevhelaho:
U sedzulusa
* U sedzulusa u sa edana he ha vhangwa nga u sa vha na vhaimeli
* U dzhenisa komiti dzothe dzi kwameaho kha u ira madzina a zwithu zwa divhavhupo
* U sedzulusa madzina a vhupo kha nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale
U khakhulula
* U khakhulula madzina a kale e a si peletwe zwavhudi a zwithu zwa divhavhupo
* U khakhulula maitele o tevhelwaho kale kha sisiteme ya lushaka ya u ira madzina
* U bveledza maitele ane a do ima vhuimoni ha madzina a divhavhupo na a divhazwakale ya uri o tou vhewa nga nnda ha lufuno lwa vhathu
U shandukisa
* U dzhiela ntha mushumo wa divhazwakale ya u anetshela musi hu tshi khou irwa madzina
* U alusa thodisiso dza vhuvha sa tshone tshipida tsha ndeme kha maitele a u ira madzina
* U dzhenisa mvelele ya lushaka lune lwa shela mulenzhe kha u tshea mafhungo ane a kwamana na u irwa ha madzina
* U ita uri vhathu vha divhe tshumelo i tshimbidzwaho nga muvhuso kha maitele a u ira madzina, nga u shumisa muhumbulo wa Batho Pele (Vhathu Phanda)
* U alusa u swikelela kha u tendelana u ira madzina kha vhafaramikovhe vhothe na vhathu vhane vha shela mulenzhe
* U leludza, u andadza na u davhidzana nga maitele a u tendelana nga madzina, hu tshi khou shumiswa midia wa u tou nwala na wa elekithoroniki
U tendelana
* U vhona uri hu vhe na u tendelana kha madzina othe a lushaka a divhavhupo
* U vhumba dzikomiti dza madzina a divhavhupo kha mavundu (PGNCs) u ya nga mbetshelwa ya Mulayo wa Khoro ya Madzina a Divhavhupo ya Afurika Tshipembe na Ndaela i Yelanaho na U Tendelana kha Madzina a Divhazwakale
KHORWANA
Khoro yo nanga khorwana dzi tevhelaho. Hu tshi khou engedza kha mirado ya u thoma u tholwa, hu na hunwe he ha engedzwa minwe mirado.
Khorwana ya Tsedzuluso
Mupeleto wo tendelwaho; u sedzulusa madzina a wanalaho nga vhunzhi, madzina a re hone ane a si a tshiofisi, na zwinwe zwithu zwi zwine khoro ya do zwi humbula.
Khorwana ya Tsedzuluso
U bva kha tsha monde u ya kha tsha ula u thoma murahu: Vho - Phurofesa PT Mtuze, Vho - Jacobs, Vho - Phurofesa LF Mathenjwa, Mufumakadzi Vho - Dichabe, Vho - Phurofesa
Vho - ER Jenkins (Mudzulatshidulo, vho imaho vhuimoni ha Vho - MB Khumalo), Mufumakadzi Vho - B Mrawu, Vho - MW Jadezweni
Khorwana ya Tshiko tsha Mafhungo
U ita modele wa tshiko tsha mafhungo; U kuvhanganya mafhungo; u wana ngona ya u dzula i tshi khou khwiniswa; u kwakwana na zwinwe zwiko zwa mafhungo; na u wana thodea dza vhathu vhane vha shumisa mafhungo.
U bva kha tsha monde u ya kha tsha ula u thoma murahu: Vho - T Kubheka, Vho - Phurofesa LF Mathenjwa, Vho - D Clarke, Mufumakadzi Vho -L Hadebe, Vho - MT Mokeyane, Vho - Dokotela LA Moller (Mudzulatshidulo), Vho - Dokotela PE Raper
A siho: Vho - P Lehohla
Khorwana ya vhugudisi na u bveledza vhukoni
U fhata mutheo wa vhafaramikovhe; u fara dziwekishopo dza matshudeni; u nwala bugu ya u gudisa; na u fhata ndila ya kushumele kha vhuimo ha vundu na kha muvhuso wapo.
U bva kha tsha monde u ya kha tsha ula u thoma murahu: Vho - C Fortune, Vho - Phurofesa LF Mathenjwa, Vho - Dokotela V Lutchman, Vho - Dokotela PE Raper (Mudzulatshidulo), Vho - Dokotela LA Moller
Vha siho: Vho - Dokotela Burden, Vho -Phurofesa Zungu
Khorwana ya Vhudavhidzani nga Midia, u Andadza na u Tsivhudza Tshitshavha
Kha mutangano wa 7 Lambamai ho pfaniwa zwauri Khorwana ya Vhudavhidzani nga Midia na u Andadza i tanganywe na Khorwana ya Mushumo wa u Tsivhudza sa izwi mishumo ya zwigwada izwi zwivhili i tshi yelana. Mathomoni a 2001 ho vhumbiwa khorwana ntswa ine mudzulatshidulo wayo a vha Mufumakadzi Vho - Dichabe.
? U shuma kha maitele a u ita khuwelelo; u shela mulenzhe kha muano wa Duvha la Lushaka la Madzina a Divhavhupo; u wana tshumelo ya NGO na CBO na zwinwe zwigwada zwi kwameaho
? U davhidzana nga mihumbulo na mafhungo o teaho; u vha na vhudifhinduleli kha mafhungo ane a tea u iswa kha gazethe, u phadaladzwa ha elekitironiki na muvhigo wa nwaha wa Khoro
U bva kha tsha monde u ya kha tsha ula u thoma murahu: Vho - Phurofesa LF Mathenjwa, Vho - MO Mbatha, Vho - G Sikhosana, Vho - Phurofesa ER Jenkins, Vho -MT Mokeyane, Mufumakadzi Vho - S Dichabe (Mudzulatshidulo), Vho - PM Lubisi, Mufumakadzi Vho - Mawela
Maga na Kushumele ikwa Khorwana
U nwala ndila ya vhudifari; u vhea ndila ya kushumele kwa Khoro u ya nga zwivhumbeo zwa kha vundu na zwa kha muvhuso wapo; na u sedzulusa ndaela na milayo ya u tendelwa ha madzina a divhavhupo.
U bva kha tsha monde u ya kha tsha ula, u thoma murahu:
Vho - Dokotela V Lutchman, Vho - Dokotela LA Moller, Vho - G Sikhosana, Vho - Dokotela PE Raper, Vho - Phurofesa LF Mathenjwa, Mufumakadzi Vho - Mthembu, Vho - PM Lubisi (Mudzulatshidulo), Mufumakadzi Vho -S Dichabe
MANWALO A PHOLISI/MBEKANYAMAITELE
? Mulayo wa Vhudifari
Hezwi zwi laula u dzhenela mitangano na matshimbidzele a mitangano, na vhudifari havhudi ha tshiphurofeshinala nga mirado
? Pulane ya Kushumele
Hoyu ndi wone mutheo malugana na kushumele kwa khoro. U angaredza zwithu zwine zwa nga sa maga ane a tea u tevhelwa, mishumo, vhupo ha mulayo, milayo na dzimbekanyamaitele, pulane ya maitele na mugaganyagwanma.
( Maga ane a tea u tevhedzelwa musi hu tshi Thomiwa Zwivhumbeo zwa Vundu
U ya nga mulayo, inwe ya ndivho ya Khoro ndi ya u tshimbidza mafhungo a u thomiwa ha Dzikomiti dza Madzina a Divhavhupo kha Mavundu. Hedzi komiti dzi tea u thomiwa nga Muhasho wa Vundu une wa shuma na zwa Vhutsila na Mvelele, nga murahu ha musi ho vha na u kwamana na Khoro. Khoro yo no vhea maga ane a tea u tevhelwa kha komiti idzi.
Haya maga a fha tshivhumbeo tsho tendelwaho na kuvhumbelwe kwa dzikomiti dza mavundu, mishumo yadzo yo tendelwaho, na themendelo ya u vhumbiwa ha dziyuniti dza kha vundu dza madzina a divhavhupo dzine dza do nekedza thuso kha tshitafu tsha dzikomiti.
? Maga a u Sedzulusa Madzina a re hone
Haya maga a do laula mushumo wa Khoro kha u sedzulusa madzina e a tendelwa kale na ane a vha hone zwino a songo tendelwaho nga khoro tshifhingani tsho fhiraho.
MADZINA A DIVHAVHUPO O THEMENDELWAHO URI A TENDELWE
Kha mutangano munwe na munwe Khoro yo ita tsedzuluso ya mutevhe wa madzina o nekedzwaho uri a wane thendelo a tshi bva Posofisi, mivhuso yapo, vhabveledzi vha fhethu ha u dzula na zwinwe zwigwada.
Hu khou sedzeswa nga maanda ndila ya kunwalele kwa dzina u ya nga kunwalele kwo tendelwaho kha luambo lwonolwo, tshinwe hafhu tsho dzhielwaho ntha ndi tsha zwithu zwine zwa nga sa divhazwakale ya u ira madzina, u dovhololwa ha madzina, nyambahunzhi, u sa amba zwithu zwi no pfala na vhulapfu ho kalulaho.
Khoro i vhona zwauri i wana na u ita muvhigo wa mafhungo a tshithu itsho tshine tsha kho irwa dzina, hu tshi angaredzwa na vhatshimbidzi vha zwa divhavhupo, vhubvo na zwine dzina la amba zwone, na vhune ha vhathu vho fhaho mafhungo.
Manwe madzina a a humiselwa murahu uri hu itwe dzinwe thodisiso kana uri a khwiniswe hu tshi khou shumiswa mahumbulwa o newaho.
Musi khoro yo no tendela madzina i a rumela kha Vho Minisita uri vha fhe thendelo ya u fhedzisa, a kona-ha u andadzwa kha Gazethe ya Muvhuso.
Mutevhe wa madzina o tendelwaho e a andadzwa kha gazethe o nwaliwa kha Mutevhe wa uyu muvhigo.
TSHIKO TSHA MAFHUNGO
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi u khou tea u thoma tshiko tsha mafhungo a lushaka tsha madzina a divhavhupo o tendelwaho e kha tshivhumbeo tsha didzhithala uri u kone u tevhedza mushumo wawo wa u divhadza Khoro.
Zwiko zwina zwi re hone zwino zwi do shumiswa kha u bveledza tshiko tsha mafhungo a lushaka:
? Tshiko tsha Madzina a Fhethu a Khoro ya Thodisiso ya Saintsi ya Vhathu (Human Research Council, tshi na mivhigo ya madzina a swikaho 90 000);
? Komiti ya Tshiko tsha Lushaka tsha Madzina a Fhethu (tshi na mivhigo i swikaho 5000);
? Tshiko tsha mafhungo a Mulanguli Muhulwane wa Tsedzuluso na u ola Mapa (madzina a 91 000);
? Bodo ya United States ya u Gazetha Madzina a Divhavhupo a Afurika Tshipembe (i na madzina a swikaho 120 000).
Tshiko tsha mafhungo tshi re hone tsha Khoro ya Thodisiso ya Saintsi ya Vhathu tsho dzhiiwa nga Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi.
Ho themendelwa kha Muvhigo wa Khorwana ya Tshiko tsha Mafhungo uri izwi zwiko zwa mafhungo zwi shumiswe sa tsumbo dza mivhigo yo vhulungiwaho uri hu thomiwe tshiko tsha mafhungo tshiswa tsha lushaka tsha madzina o tendelwaho a divhavhupo.
Maga, maitele na thodea dzi si gathi dzi todeaho kha tshiko tsha mafhungo o no nwaliwa, ane a swikelela thodea dza Khoro nahone dzine dza tevhedza tshiimo tsha lifhasi tsha mafhungo na dzinwe thodea dzi kwamaho thodea thukhu dza tshiimo tsha mafhungo sa zwe zwa buliwa nga nyandano ya Dzikhonferentsi dza Tshaka dza Lifhasi nga ha Thendelano ya Madzina a Divhavhupo. Ho tendelaniwa kha Dzithoho dza kholumu na masia a mafhungo ane a khou todea kha tshipida tshithihi tsha sethe tsha didzhithala ya mafhungo a madzina a divhavhupo kha tshivhumbeo tsha u swikelela kha MS.
Uri Khoro i kone u thomiwa tshiko tsha mafhungo tsha lushaka tsha madzina o tendelwaho a divhavhupo, zwiko zwa mafhungo zwo fhambanaho zwi fanela u sedziwa u itela uri hu vhe na thodisiso na u vhambedza. Hezwi zwi do ita zwauri hu vhe na u bvela phanda na u linga na u pima, sa izwi mafhungo a muvhigo munwe na munwe a songo fhelela, a sa fani kana a sa yelani na tshifhinga tsha zwino. U khakhulula, thodisiso, u tevhelela fhethu hune mafhungo a khou amba ngaho na maitele a u wana ngoho zwi do itiwa nga tshitafu tsha u ita thodisiso na tsha u thusa, zwi tshi khou itiwa hu na u kwamana na vhanwe vhaiti vha thodisiso na vhadivhi vha madzina a divhavhupo.
Nga la 6 Nyendavhusiku 2000 mirado miraru ya tshitafu tsha munwaleli vho dzhenela vhugudisi ha uri hu nga thomiwa na u vhulunga tshiko tsha mafhungo hu tshi khou itelwa Khoro.
TSEDZULUSO YA MADZINA A RE HONE
Khoro yo thoma u sedzulusa madzina e a vha a songo nekedzwa uri a tendelwe kale. Madzina ane a vhonala a tshi amba zwithu talula vhathu u ya nga lushaka o rumelwa kha vhavhusi na dzikomiti dzo teaho uri vha fhe mihumbulo yavho na madzina ane a nga shumiswa vhudzuloni ha ayo.
Dirafuthi ya vhuna ya Toponymic Guidelines for South Africa, yo nwaliwaho nga Tshigwada tsha Vhadivhi vha Tshaka dza Lifhasi, tsho nekedzwa nga UNGEGN kha Khoro nga Shundunthule 2000. Aya maga a angaredza kunwalele kwa nyambo dza Afurika Tshipembe na u shumiswa hadzo kha madzina a vhupo. Khoro yo ita dzitshanduko kha dirafuthi, nahone yo rumelwa kha Zwigwada zwa Nyambo dza Lushaka dze dza thomiwa nga Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe, hu na khumbelo ya uri milayo ya kunwalele i fanela u fana na ya kunwalele ku tendelwaho zwino.
DZIKOMITI DZA VUNDU DZA MADZINA A ZWA DIVHAVHUPO
Sa murado wa muvhuso wa lushaka, Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe yo newa mushumo wa u tshimbidza mafhungo a u thomiwa ha Dzikomiti dza Vundu dza Madzina a zwa Divhavhupo (Provincil Geographical Names Committee (PGNC)). U ya nga Mulayo wa 118 wa 1998 khethekanyo thukhu ya 9(1), Khoro i tea u vhea maga a u shuma ha Khoro dza kha Vundu dza Madzina a zwa Divhavhupo na mivhuso yapo kha vhupo havho hune vha vha na maanda a u ita ngauralo.
Mutanganoni wa Minisita na Khoro ya dziMEC (MINMEC) nga la 21 Lara 2000, Vho - MEC vho tenda zwauri zwivhumbeo zwa vundu zwi tea u thomiwa nga u tavhanya. Nga la 16 Phando 2001 manwalo a ambaho nga mafhungo aya o rumelwa kha Vho - MEC vha tshi khou humbelwa uri dzi tshimbidze maitele ayo. Maitele aya a khou lavhelelwa u vha o khunyeledzwa nga Fulwi 2001.
VHUKWAMANI NGA MIDIA, U ANDADZA NA U TSIVHUDZA TSHITSHAVHA
Ndivho ya Khoro ndi ya:
? u fha maanda zwitshavha uri zwi shume mushumo muhulwane wa u ira madzina a fhethu kha vhupo havho;
? u bveledza maitele a uri zwithu zwi fanela u itiwa nga vhathu kha u irwa ha madzina a fhethu, hu na muhumbulo wa u ita zwauri hu sedzulusiwe zwithu zwi sa faniho zwo bveledzwaho nga mivhuso ya kale ya kholoniala na wa tshitalula;
? u tutula dzangalelo la hune vhathu vha bva hone nga u irwa ha madzina a fhethu hu tshi khou itelwa zwauri vhathu vha vhe na vhune ha u ira madzina;
? u phadaladza mafhungo a u irwa ha madzina a zwithu zwa divhavhupo na u alusa ndivho nga uri vhathu vhothe vha shele mulenzhe.
Khoro i khou dzudzanya maitele a u thoma ndivho iyi ane a do katela komiti dza Vundu dza Madzina a zwa Vhupo
Khoro i khou shumisana na Vhulanguli ha Vhudavhidzano ha DACST kha u bveledza maitele a u andadza zwibveledzwa zwa Khoro na u phadaladza mafhungo nga u tou amba na muthu munwe na munwe na nga u kandisa na midia wa elekitoriniki.
DZIMBUDZISO
Khoro i tanganedza mbudziso na khumbelo nga ha thero dzo vhalaho dzi tshi bva kha madzangano a muvhuso, zwigwada zwi re na dzangalelo na vhathu. Dzangalelo ili li khou tanganedzwa, nahone Khoro i khou sedzulusa mbudziso dzothe nga ndila ine ya nga kona ngaho. Naho zwo ralo, mbudziso dzi anzela u wela nga nnda ha zwine khoro ya khou shuma zwone, kana dza vha dzo vhudziswa nga ndila ine a dzi koni u fhindulea. Hu khou humbulwa zwauri, musi fulo la u funza vhathu li tshi thoma, hu do bveledzwa nyambedzano i pfalaho vhukati ha Khoro na zwigwada zwi kwameaho.
MISHUMO YA DZITSHAKA
Vhuimeli kha dzitshaka
Mudzulatshidulo kana na mufarisa mudzulatshidulo vha do vha vhone vhaimeli vha tshiofisi vha khoro muvhusoni na kha dzitshaka, nahone vha do isa muvhigo murahu kha Khoro.
Mishumo ya Dzitshaka
New York, United States of America
Kha nwedzi wa Phando 2000 mudzulatshidulo wa Khoro na Vhaimeli vha bvaho kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho dzhenela khonferentsi ya vhege mbili ya Tshigwada tsha Vhadivhi vha Tshaka dzo Tanganelanaho nga ha Madzina a zwa Divhavhupo (United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN)) ngei New York.
Ngoho ndi ya uri afha ndi hone he vha thoma u vulea mato, nga maanda kha Mirado miswa ya Khoro, sa izwi tsho vha tshi tshone tshifhinga tsha u thoma tsha u divha tshiimo tsha dzitshaka nga ha madzina a zwa divhavhupo. Ndi kha wonoyu mutangano he vha guda nga ha vhudifhinduleli ha komiti dza madzina a fhethu dza lifhasi. UNGEGN sa dzangano la li vhea maga na maitele ane a tea u tevhelwa nga madzangano othe a madzina a fhethu kha lifhasi. Ho ombedzelwa zwauri madzina a bvaho kha manwe mashango a songo vha one ane a dzhielwa ntha u fhirisa madzina a kha lenelo shango. Heyi yo vhonala sa thaidzo ire hone kha tshaka dzothe zwi tshi khou itiswa nga polotiki na divhazwakale. Tshithu tshi takadzaho ndi tsha uri vhunzhi ha mashango a khou linga nga maanda u shandukisa tshiimo itshi. Heyi yo vhonala sa khaedu khulwane yo livhanaho na shango lashu sa izwi lo dala vhunzhi ha madzina a zwa divhavhupo a si a lino shango zwine zwa ita uri muthu a kondelwe u vhona phambano ya uri a nga vha e Yuropa kana e Afurika.
Ndi kha wonoyu mutangano hafhu he Afurika Tshipembe la humbela u vhidza mutangano wa Tshipida tsha Tshipembe ha Afurika uri u edzise u sedzulusa maitele a UNGEGN kha ayo mashango. Tshipida tsha Tshipembe ha Afurika tsho vhumbiwa nga mashango a tevhelaho: Zambia, Malawi, Zimbambwe, Mozambique, Angola, Namimbia, Botswana, Lesotho, Swaziland na Afurika Tshipembe. Thendelo a i athu u wanala sa izwi ri tshi kha di vha na mushumo muhulwane wa u thoma nga u lugisa zwa tshitangani tshashu.
Seoul, Korea
Nga la 14-18 Thangule 2000 mudzulatshidulo o dzhenela Khongiresi ya vhu 29 ya Divhavhupo ya Dzitshaka ngei Seoul, Korea. Thero ya khongiresi yo vha i ḽu tshila na Dziphambano?. Thero thukhu ye mirado ya UNGEGN vha shela mulenzhe khayo yo vha i tshi khou vhidzwa u pfi Divhavhupo na Madzina a Fhethu. Bammbiri le la vhalwa nga mudzulatshidulo lo vha li tshi khou vhidzwa u pfi: U tahulela Divhazwakale ya Vhadzulapo na Vhufa nga u Ira Madzina: Tshenzhemo ya Afurika Tshipembe.
Bammbiri ili li sumbedza madzina a divhavhupo ane a wanala kha manwe mashango a lifhasi e a diswa nga u tou kombetshedza kha shango lashu vhudzuloni ha uri hu shumiswe madzina a apo. Madzina apo a na thalutshedzo ya divhazwakale na vhufa ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe; ngauralo u a bvisa zwi amba u bvisa mvelele na vhufa ha vhathu.
TSEDZULUSO YA MUSHUMO WA NWAHA
 Mushumo muhulwane wa Khoro kha nwaha wayo wa u tou thoma wo vha wa u ita ndugiselo dza vhumatshelo hayo, na u bvelaphanda hu si na u thithisa mushumo wa duvha linwe na linwe wa iyo khoro ye wa thevhela yone, ine ya vhidzwa u pfi Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu.
Mushumo wa u lugisela
Maitele a u langula a Khoro o no vha hone. Mbekanyamaitele na milayo kana maga a Khoro zwo bveledzwa, nahone ho no vhewa thodea dza u ira madzina maswa na dza u sedzulusa madzina a re hone. Ho no thomiwa u sedzulusa madzina a re hone e a vha a saathu u wana thendelo. Maga a u thoma Dzikomiti dza Mavundu o nwaliwa, nahone maitele a u thoma dzikomiti idzi a khou itiwa. Ho pulaniwa ndila yo tandavhuwaho ya u divhadza na u funza vhathu.
Zwiko zwa mafhungo zwine khazwo ha do fhatiwa tshiko tsha mafhungo tsha elekitironiki na tshivhumbeo tshazwo zwo no itiwa. Ho no wanala zwiko zwa mafhungo, nahone mirado ya Yuniti ya Madzina a zwa Divhavhupo ya DACST yo no gudiswa.
Mirado ya Khoro ine nga tshino tshifhinga ya vha i sa divhi mafhungo ane a kwama u tendelana kha madzina a divhavhupo yo vha na nwaha wavhudi wa u tendelana na u swika hune vha divha mushumo wa Khoro na zwe ya ita zwone kha u shandukisa tshiimo tsha Afurika Tshipembe.
Mishumo ya duvha linwe na linwe
U salela murahu ha madzina o imelaho u wana thendelo ho gonyela ntha tshifhinga tsha musi hu tshi khou thomiwa Khoro ntswa. Khoro yo do shuma nga maanda zwa zwino ho no tendelwa madzina maswa a re na tshivhalo. Sa izwi vhunzhi hao e a tshumelo ntswa ya Posofisi, Khoro yo tikedza Posofisi kha khuwelelo yayo ya u dzi alusa.
TSHITATAMENNDE TSHA MASHELENI
2000/04 u swika 2001/03
MASHELENI O AVHELWAHO R400, 000.00
Tshelede ya u ita uri hu shumiwe R 57 350 65
Vhuendedzi ha mimodoro ya phuraivete R 9 269 57
Vhuendedzi ha Nnyi na nnyi R 92 598 50
TSHELEDE YO SHUMAHO R159 218 72
THUMETSHEDZO
NDIVHADZO YA MUVHUSO
Nomboro 936 22 Khubvumedzi 2000
MUHASHO WA VHUTSILA, MVELELE, SAINTSI NA THEKHINOLODZHI
Nne, Baldwin Sipho Ngubane, Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, ndi khou tendela lwa tshiofisi madzina a fhethu a tevhelaho nga ngeletshedzo ya Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu nga la 9 Fulwi 2000.
Badirile	Dorobo ine ya wanala vhukovhela ha Gauteng
Bagqozini	Posofisi i re Tshipembe Vhukovhela ha Rode ngei Kapa Vhubvaduvha
Grootfonteindrift	Govha li re vhukule hu edanaho kilometere thanu u bva Riversdale kha mulambo wa Goukou ngei Kapa Vhukovhela. Ho vha hu tshi vhidzwa u pfi Hotnotsdrift.
Gateway	Dorobo i re Devhula Vhukovhela ha Nelspruit ngei Mpumalanga
Hala	Posofisi i re Devhula ha Alice Ngei Kapa Vhubvaduvha
Johandeo	Dorobo i re tsini na Vanderbijlpark ngei Gauteng
Krwakrwa	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Alice ngei Kapa Vhubvaduvha
KwaNokuthula	Posofisi i re Vhukovhela ha Plattenberg Bay ngei Kapa Vhukovhela
Lekoko	Posofisi i re Vhukovhela ha Mafikeng kha Vundu la North West
Magogwe	Posofisi i re Vhukovhela ha Mafikeng kha Vundu la North West
Mahatlani	Posofisi i re Devhula ha Posofisi ya Vongani tsini na Hlanganani kha Vundu la Devhula
Makuleke	Posofisi i re Vhukovhela ha Malamulele kha Vundu la Devhula
Mamelo	Dorobo i re Vhubvaduvha ha Vereeniging ngei Gauteng
Mgojweni	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Lusikisiki ngei Kapa Vhubvaduvha
Mnceba	Posofisi i re Vhukovhela ha Thavha dza Ayliff ngei Kapa Vhubvaduvha
Modimola	Posofisi i re Vhukovhela ha Mafikeng kha Vundu la North West
Ngozi	Posofisi i re Tshipembe Vhukovhela ha Thabankulu ngei Kapa Vhubvaduvha
Ntsweletsoku	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Zeerust kha Vundu la North West
Qetho	Posofisi i re Tshipembe ha Kapa Vhubvaduvha
NDIVHADZO YA MUVHUSO
Nomboro 937 22 Tshimedzi 2000
MUHASHO WA VHUTSILA< MVELELE, SAINTSI NA THEKHINOLODZHI
Nne, Baldwin Sipho Ngubane, Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, ndi khou tendela lwa tshiofisi madzina a fhethu a tevhelaho nga ngeletshedzo ya Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe nga la 14 Lambamai 2000.
Babirwa	Posofisi i re Vhukovhela ha Rebone kha tshitiriki tsha Babirwa Kha Vundu la Devhula
Bereseba	Posofisi i re Vhukovhela ha Brits kha Vundu la North West
Boitumelo	Posofisi i re Tshipembe ha Ganyesa kha Vundu la North West
Carousel View	Posofisi i re Devhula ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Chief A Lethuli Park	Dorobo i re Tshipembe Vhukovhela ha Daveyton kha tshitiriki tsha Benoni tshi re Gauteng
Cracouw Farm	Posofisi i re Vhukovhela ha Juno kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Diepsloot	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Bochum kha Vundu la Devhula
Dilopye	Posofisi i re Vhukovhela ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Dithakong	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Mafikeng kha Vundu la North West
ELalini	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Tsolo kha tshitiriki tsha Qumbu tshi re Kapa Vhubvaduvha
Elandsdoorn	Posofisi i re Vhukovhela ha Groblersdal kha tshitiriki tsha Moutse tshi re Mpumalanga
Enyokeni	Posofisi i re Tshipembe Vhubvaduvha ha Jozini kha tshitiriki tsha Ubombo tshi re KwaZulu-Natala
EPulangweni	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Maphumulo ngei KwaZulu-Natala
ESizakancane	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Newcastle ngei KwaZulu-Natala
GaMadikana	Posofisi i re Devhula ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Bochum kha Vundu la Devhula
Ga-Matlatla	Posofisi i re Tshipembe ha Ventersdorp kha tshitiriki tsha Lichtenburg kha Vundu la North West
GaPhasha	Posofisi i re Devhula ha Pretoria kha tshitiriki tsha Mabopane kha Vundu la North West
GaRakgoatha	Posofisi i re Tshipembe ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Mokerong kha Vundu la Devhula
Hlogo-ya-Nku	Posofisi i re Devhula ha Potgietersrus kha tshitiriki tsha Mokerong kha Vundu la Devhula
ISankontshe	Posofisi i re Tshipembe ha Hammersdale kha tshitiriki tsha Camperdown ngei KwaZulu-Natala
KwaGedleza	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Jozini kha tshitiriki tsha Ubombo ngei KwaZulu-Natal
KwaMbizana	Posofisi i re Tshipembe Vhubvaduvha ha Middledrift ngei Eastern Cape
Kwasibhejane	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Malelane kha tshitiriki tsha Kamhlushwa tshi re Mpumalanga
KwaThuthuka	Posofisi i re Vhukovhela ha Amanzimtoti kha tshitiriki tsha Umbumbulu ngei KwaZulu Natal
KwaVulinqondo	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Ntumeni kha tshitiriki tsha Eshowe ngei KwaZulu-Natala
Lebalangwe	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Themba kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Lefatlheng	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Legonyane	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha ha Brits kha tshitiriki tsha Mabopane kha Vundu la North West
Lethabong	Posofisi i re Devhula ha Brits kha Vundu la North West
Letswatla	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Bochum kha tshitiriki tsha Mhala kha Vundu la Devhula
M.lapa-Kgomo	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Thulamahashe kha Vundu la Devhula
Mabele-a-Podi	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Rustenburg kha tshitiriki tsha Mogwase kha Vundu la Nort West
Madibeng	Posofisi i re Vhukovhela ha Vryburg kha Vundu la North West
Madras	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Hazyview kha tshitiriki tsha Mhala kha Vundu la Devhula
Mahekgwe	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Duiwelskloof kha tshitiriki tsha Bolobedu kha Vundu la Devhula
Makolokoe	Posofisi i re Vhubvaduvha ha ha Brits kha Vundu la North West
Malopeng	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Manamakgoteng	Posofisi i re Vhukovhela ha Mogwase kha Vundu la North West
Maponto	Posofisi i re Devhula ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Bochum kha Vundu la Devhula
Mashamaite	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Pietresburg kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Mashobohleng	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Maṱeka	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Mmakaunyana	Posofisi i re Vhukovhela ha Pretoria kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Modderspruit	Posofisi i re Tshipembe Vhukovhela ha Brits kha Vundu la North West
Modikwe	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Vundu la North West
Mogogelo	Posofisi i re Vhukovhela ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Mogopa	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Madikwe kha Vundu la North West
Mogasane	Posofisi i re Devhula ha Mafikeng kha Vundu la North West
Moiletswane	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Pretoria kha tshitiriki tsha Odi kha Vundu la North West
Mokgwati	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Tzaneen kha tshitiriki tsha Bolobedu kha Vundu la Devhula
Molapong	Posofisi i re Devhula ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Thabamoopo kha Vundu la Devhula
Moseki	Posofisi i re Tshipembe Vhubvaduvha ha Mafikeng kha tshitiriki tsha Ditsobotla kha Vundu la North West
Msiza Section	Posofisi i re Devhula ha Pretoria kha tshitiriki tsha Mabopane kha Vundu la North West
Mushung	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Nancefield	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Mesina kha Vundu la Devhula
Nkidikitlana	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Rebone kha tshitiriki tsha Mokerong kha Vundu la Devhula
Odinburg	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Pretoria kha tshitiriki tsha Mabopane kha Vundu la North West
Phiva	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Malelane kha tshitiriki tsha Kamhlushwa ngei Mpumalanga
Rabokala	Posofisi i re Devhula Vhubvaduvha ha Brits kha Vundu la North West
Ramotse	Posofisi i re Vhukovhela ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Refentse	Posofisi i re Vhukovhela ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Rooiboklaagte	Posofisi i re Vhubvaduvha ha Acornhoek kha tshitiriki tsha Pilgrimsrest ngei Mpumalanga
Segakwaneng	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Rustenburg kha tshitiriki tsha Mogwase kha Vundu la North West
Sekampaneng	Posofisi i re Vhukovhela ha Hammanskraal kha tshitiriki tsha Moretele kha Vundu la North West
Sengatane	Posofisi i re Vhukovhela ha Pietersburg kha tshitiriki tsha Seshego kha Vundu la Devhula
Setsing	Posofisi i re Witsieshoek ngei Fureisitata
Songeni	Posofisi i re Tshipembe ha Thulamahashe kha tshitiriki tsha Mhala kha Vundu la Devhula
Thapelo	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Mogwase kha Vundu la North West
Tlapa	Posofisi i re Devhula ha Marikana kha tshitiriki tsha Rustenburg kha Vundu la North West
Tshwane Mail Centre	Posofisi i re Tshipembe Vhukovhela ha Pretoria ngei Gauteng
West Beach	Posofisi i re Devhula Vhukovhela ha Kapa Town ngei Kapa Vhukovhela
30
<fn>ven_Article_National Language Services_KHOUDU YA VHUDIFARI N.txt</fn>

KHOUDU YA VHUDIFARI NA MATSHIMBIDZELE A TSHUMELO YA MUVHUSO
1. NDIVHO NA HUNE I NGA SHUMISWA HONE
1.1 u tikedza vhushaka havhudi vhukati ha vhashumi na vhashumelwa kha tshumelo ya muvhuso;
1.2 u isa phanda u thonifhana vhukati ha vhashumi na vhukati ha vhashumi na vhatholi kana vhashumelwa;
1.3 u vhona uri vhalangi na vhashumi vha na vhupfesesi vhu fanaho malugana na vhukhakhi na ndatiso;
1.4 u isa phanda vhudifari vhu tanganedzeaho;
1.5 u netshedza vhashumi na vhashumelwa ngeletshedzo ya u tavhanya nahone I leluwaho malugana na u ita kana u shumisa ndatiso;
1.6 u thivhela na u lulamisa vhudifari vhu sa tanganedzeiho; na
1.7 u thivhela vhalangi u shumisa maanda avho kha vhashumi nga ndila I songo tendelwaho khathihi na u talula vhashumi.
2. MILAYO
2 Iyi milayo I divhadza nga ha Khoudu na Matshimbidzele, nahone I tea u divhadza tsheo inwe na inwe ya ndatiso ya mushumi.
2.1 Ndatiso kana u kaidza ndi ndila ya u lulamisa hu si ya u pfisa vhutungu.
2.2 Ndatiso I fanela u itwa nga u tavhanya, nga u sa sumbedza tshitalula, nahone I fanela u itwa tshifhinga tshothe.
2.3 Ndatiso kana u kaidza ndi mushumo wa vhulanguli.
2.4 Ho tea u vha na khoudu ya ndatiso uri hu vhe na ndisedzo ya tshumelo yo linganaho na u fariwa ha vhashumi vha muvhuso nga ndila I fanaho I si na tshitalula , na u vhona uri vhashumi:
a. vha thetsheleswa nga u lingana kha fhethuvhupo ha fomala kana vhu si ha fomala
b. vha a divhadzwa nga ha vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa hu tshee na tshifhinga kana nga u tavhanya;
c. vha newa zwiitisi kana thalutshedzo dza uri ndi ngani ho dzhiwa tsheo yeneyo; na uri
d. vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo inwe na inwe ine I nga vha yo dzhiwa.
2.5 Arali zwi tshi konadzea, ndatiso I do itwa mushumoni na u pfeseswa nga vhashumi vhothe.
2.6 Arali vhukhakhi ho itwaho nga mushumi ha vha hu tshi wela nga fhasi ha vhugevhenga kana vhutshinyi, tsengo ya mulandu wa vhugevhenga na ya ndatiso I do itwa thungo na thungo sa tsengo dzo fhambanaho.
2.7 Tsengo ya ndatiso I nga si tshimbidzwe u fana na ya khothe khothe.
2.8 Khoudu na Matshimbidzele ndi tsumbandila, nahone zwi nga kha di si shumisiwe kha maimo o teaho.
3. HUNE I NGA SHUMISWA HONE (SCOPE OF APPLICATION)
3. Iyi Khoudu na Matshimbidzele zwi kwama mushumelwa kana mutholi na vhashumi vhothe vho redzhisitariwaho kha Khantsela ya Tshigwada tsha u Tshimbidza tsha Tshumelo ya Muvhuso (Public Service Co-ordinating Bargaining Council). Naho zwo ralo, a I kwami mushumelwa kana mutholi na vhatholiwa kana vhashumi vhane vha kwamiwa nga khoudu ya ndatiso na matshimbidzele.
3.1 zwo tendelanwaho ngazwo kha khantsela ya sekithara na u tanganedzwa nga PSCBC u itela uri hu shumiswe maitele a fanaho kha tshumelo yothe ya muvhuso, kana
3.2 zwine zwa wanala ngomu ha milayo.
4. DZIKHOUDU, MILAYO NA ZWITANDADI
4.1 Khoudu ya Nyito Yavhudi (Code of Good Practice) ine ya wanala kha Shedulu 8 ya Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhatholi na Vhatholiwa (Labour Relations Act), wa 1995, naho I sa tou tshimbilelana tshothe na ndatiso, na yone yo katelwa kha iyi Khoudu na Matshimbidzele.
4.2 Vhukhakhi ha mushumi vhune ha do ita uri hu vhe na ndatiso kana nyito ya ndatiso ho nekedzwa kha Anekizha ya A. Uyu mutevhe a wo ngo fhelela. Vhulanguli vhu nga latisa kana u lulamisa mushumi malugana na vhunwe vhukhakhi, arali mushumi o vha a tshi zwi divha, kana o vha o tea u vha a tshi zwi divha, uri vhukhakhi honoho vhu do ita uri a wane ndatiso kana ndulamiso.
4.3 Musi vha tshi shumisa Anekizha ya A, vhulanguli vhu fanela u tola uri vhudifari vhune ha khou humbulelwa ndi vhungafhani nga u dzhiela ntha
a. mvelelo dzine dzi nga diswa nga vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa kha mushumo wa tshumelo ya muvhuso, khethekanyo ya mushumi na vhashumi ngae, na vhathu;
b. lushaka lwa mushumo wa mushumi na vhudifhinduleli; na
c. maimo e vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa ha itwa khao
5.	MATSHIMBIDZELE: NDATISO
5.1 Ngeletshedzo ya u lulamisa. Hune ha wanala uri hu todea ngeletshedzo malugana na vhukhakhi, mulangi wa mushumi u fanela:
a. u divhadza mushumi nga ha vhukhakhi;
b. u wana zwiitisi zwa vhukhakhi na u nea mushumi tshifhinga tsha u fhindula kana u diambela malugana na u humbulelwa honoho;
c. u lingedza u ita uri hu vhe na thendelano malugana na uri vhukhakhi vhu lugiswa kana vhu lulamiswa hani; na
d. u dzhia maga kana vhukando malugana na u shumisa ndila ho tendelanwaho ngayo.
5.2 Khaidzo ya mulomo.	Hune ha wanala uri vhuhulwane ha vhukhakhi ho tea khaidzo ya mulomo, mulangi wa mushumi a nga kha di netshedza khaidzo ya mulomo. Mulangi u fanela u divhadza mushumi uri arali ha vha na vhunwe vhudifari vhu si havhudi, ndatiso I do vha I vhavhaho, nahone a rekhode khaidzo.
5.3 Khaidzo yo tou nwalwaho.	Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho, mulangi a nga kha di netshedza mushumi khaidzo yo tou nwalwaho. Netshedzo dzi tevhelaho dzi a shuma kha khaidzo dzo tou nwalwaho:
a. Khaidzo yo tou nwalwaho I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya B.
b. Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho, ane a do tea u saina uri o I tanganedza. Arali mushumi a hana u saina, mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi, a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi.
c. Khaidzo yo tou nwalwaho I fanela u failiwa kha faili ya mushumi.
d. Khaidzo yo tou nwalwaho I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi. Khaidzo yo tou nwalwaho I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi.
e. Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi, mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu.
5.4	Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza.	Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza, mulangi a nga kha di nea mushumi khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza. Netshedzo dzi tevhelaho dzi a shuma kha khaidzo dzo tou nwalwaho:
a. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya C.
b. Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza, ane a do tea u saina uri o I tanganedza. Arali mushumi a hana u saina, mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi, a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi.
c. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I fanela u failiwa kha faili ya mushumi.
d. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi.
e. Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi, mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu.
5.5 A hu nga do vha na u vhudzisa ha fomala malugana na vhudifari vhu si havhudi vhune ha sa tou dina.
5.6 Hu do dzhielwa ntha khaidzo dzo teaho dza milandu I fanaho yo itwaho nga mushumi malugana na u ta ndatiso yo teaho.
6. VHUKHAKHI VHUHULWANE
6. Arali vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa vhu tshi tea ndatiso khulwane ine ya fhira yo netshedzwaho kha pharagirafu 5, mutholi a nga ita thodisiso malugana na ndatiso. Mutholi u fanela u thola muimeli, ane arali zwi tshi konadzea a do vha e mulangi wa mushumi, uri a thome u ita dzithodisiso.
7.	THODISISO YA NDATISO
7.1 Nothisi kana ndivhadzo ya thodisiso
a. Mushumi u fanela u netshedzwa nothisi hu saathu fhela maduvha matanu a u shuma phanda ha duvha la u thetsheleswa;
b. Mushumi u fanela u saina u sumbedza uri o tanganedza nothisi. Arali mushumi a hana u saina, u do tea u I newa musi hu na munwe mushumi ane a shuma nae ane a do saina uri nothisi yo netshedzwa mushumi
c. Nothisi yo tou nwalwaho ya mutangano wa ndatiso I fanela u shumisa fomo ya Anekizha ya D, I dovhe I netshedze:
i. thalutshedzo ya vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa na vhutanzi vhuhulwane vhune mutholi a do vhu fulufhela.
ii. Zwidodombedzwa zwa tshifhinga, na fhethu hune u thetsheleswa kana u sengiswa ha do fariwa hone.
iii.	Mafhungo nga ha pfanelo dza mushumi malugana na u imelwa nga mushumi ngae kana dzangano la vhashumi line la divhea, na u disa dzithanzi tsengoni.
7.2 U imiswa mushumoni lwa tshifhinganyana u itela u thivhela khombo ine I nga vha hone mushumoni
a. Mutholi a nga imisa mushumi u shuma lwa tshifhinganyana a tshi khou hola muholo wo fhelelaho kana a iswa hunwe arali
i. mushumi a tshi khou humbulelwa uri o ita vhukhakhi vhuhulwanesa: na
ii. mutholi a tshi vhona u nga u vha hone ha mushumi mushumoni zwi nga thithisa thodisiso dzinwe na dzinwe malugana na vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa, kana u vhea matshilo a vhathu khomboni khathihi na u thithisa ndaka kana thundu ya muvhuso.
b. u imiswa hu no nga uhu ndi liga la u thivhela khombo line la si katele khathulo, nahone mushumi u fanela u hola muholo wo fhelelaho.
c. Arali mushumi o imiswa mushumoni kana o iswa hunwe sa liga la u thivhela kana u tinya khombo, mutholi u do tea u vhona uri u thetsheleswa ha ndatiso kana tsengo ya ndatiso hu itwa hu saathu fhela nwedzi. Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u do tea u dzhia tsheo malugana na u sudzuluselwa hafhu phanda.
7.3 U thetsheleswa ha ndatiso
a. Ndatiso I fanela u fariwa kana u itwa hu saathu fhela maduvha a fumi a mushumo nga murahu ha musi nothisi yo buliwaho kha pharagirafu 7.1 (a) I tshi netshedzwa mushumi.
b. Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u tea u vha mushumi a re kha vhuimo ha ntha kha ha muimeli wa mushumi. Arali mushumi o itaho vhukhakhi e thoho ya muhasho, muofisi wa u tshimbidza u tea u vha e mulangi kana munwe muthu ane a vha na ndivho yo teaho we a nangiwa nga Khabinete kana Khorotshitumbe ya Phurovintsi.
c. Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea arali a tshi funa.
d. Mudologi na ene a nga ya tsengoni kana u thetshelesa arali zwo tea.
e. Kha tsengo ya ndatiso, mushumi kana mutholi ho ngo tendelwa u imelwa nga mudivhi wa zwa milayo, nga nnda ha musi na ene e mudivhi wa zwa milayo. U ya nga iyi thendelano, mudivhi wa zwa milayo zwi amba muthu o tendelwaho u shuma sa axennde kana muimeli Afurika Tshipembe.
f. Arali mushumi a kundelwa u ya tsengoni, nahone ha wanala uri u ya nga mudzulatshidulo, ho ngo nea thalutshedzo I pfalaho, tsengo I do bvela phanda naho mushumi a si ho.
g. Mudzulatshidulo u tea u vha na rekhodo ya nothisi ya tsengo ya ndatiso na kutshimbidzele kwa mutangano.
h. Mudzulatshidulo u do vhala nothisi uri I rekhodiwe, nga murahu ha afho tsengo ya mbo di thoma.
i. Muimeli wa mutholi u do netshedza vhutanzi malugana na vhudifari ho itaho uri hu vhe na tsengo. Muimeli wa mutholi kana wa mushumi a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe ye ya divhadzwa nga muimeli wa mutholi.
j. Mushumi u do netshedzwa tshifhinga tsha u nea vhutanzi. Muimeli wa mushumi a nga kha di vhudzisa dzithanzi.
k. Mudzulatshidulo a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe dzimbudziso u itela u pfesesa.
l. Arali mudzulatshidulo a wana mushumi a na vhukhakhi, mudzulatshidulo u tea u divhadza mushumi nga ha mawanwa na zwiitisi zwa vhukhakhi honoho.
m. Phanda ha musi hu tshi vha na khathulo, mudzulatshidulo u fanela u nea mushumi tshifhinga tsha u netshedza maimo kana zwiitisi zwine zwa do ita uri tshigwevho tshawe kana ndatiso I vhe I leluwaho. Muimeli wa mutholi na ene a nga kha di netshedza zwiitisi kana maimo o tutuwedzaho
n. Mudzulatshidulo u fanela u divhadza mushumi nga ha mvelelo dza u fhedza dza tsengo hu saathu fhela maduvha matanu a u shuma nga murahu ha musi thodisiso ya ndatiso yo khunyeledzwa, nahone mvelelo dzi fanela u rekhodiwa kha faili ya mushumi.
7.4 khathulo
a. Arali mudzulatshidulo a wana uri mushumi o ita vhukhakhi, u do tea u divhadza kana u netshedza khathulo u ya nga mulandu na vhuhulwane ha vhukhakhi, rekhodo ya mushumi ya tshifhinga tsho fhiraho, na manwe maimo ane a tutuwedza vhukhakhi na u vhu ita uri vhu vhonale vhu vhuhulwane. Khathulo yo khethekanywa nga:
i. ngeletshedzo
ii. khaidzo yo tou nwalwaho
iii. khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza
iv. u imiswa u shuma ha mushumi a sa holelwi, tshifhinga tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
v. u tsitselwa kha vhuimo ha fhasi
vi. zwothe zwi re afho ntha zwo tangana
vii. u pandelwa mushumoni
b. Mudzulatshidulo, o tendelana na mushumi, vha nga netshedza khathulo ya u mu imisa mushumoni a sa holelwi kana u mu tsitsa kha vhuimo hawe vhudzuloni ha u mu pandela. Arali mushumi o tsitswa vhuimoni hawe, a nga kha di ita khumbelo ya u phuromothiwa hu si na tshitalula nga murahu ha musi ho fhela nwaha.
c. Mutholi a nga si ite khathulo arali mushumi o ita aphili.
7. Aphili
8.1 Mushumi a nga aphila kha mawanwa kana khathulo nga u dadza fomo ya Anekizha ya E.
8.2 Mushumi u tea u rumela fomo ya aphili kha mulangi wawe ane a do I rumela kha vhahulwane vha aphili.
8.3 Vhahulwane vha aphili, vhane vha do tanganedza aphili hu do vha:
a. Mulangi wa mushumi, kana
b. mushumi o tholiwaho nga mulangi, a
i. songo shelaho mulenzhe kha tsheo ya u bveledza kutshimbidzele kwa tsengo.
8.4 Arali mushumi e thoho ya muhasho, Muphirimia kana Muphuresidennde o tea u do tanganedza aphili.
8.5 Arali muthu o buliwaho kha pharagirafu 8.3 a tshi toda u thetsheleswa kana u sengiswa, u do tea u divhadza mutholi nga ha duvha na fhethu hune a toda u sengiswa kana u thetsheleswa hone.
8.6 Vhahulwane vha aphili vha nga kha
a. di lengisa kana vha tikedza aphili, na kana
b. u fhungudza khathulo, kana
c. vha tanganedza mvelelo dza tsengo ya ndatiso
kha vha dzhiele ntha: Mushumi u na pfanelo ya u shumisa ndila dza u thasulula phambano dzo netshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhashumi na Vhatholi.
ANEKIZHA YA A
VHUKHAKHI
Mushumi u do wanala o khakha na kha zwinwe nga nnda ha zwo netshedzwaho afho fhasi (uyu mutevhe a wo ngo fhelela)
A kundwa u tevhedzela Mulayo kana a pfukha Mulayo, kana zwine zwa kombetshedzwa nga mulayo.
Arali a shumisa masheleni a Muvhuso nga ndila I songo tendelwaho o diimisela kana zwo itiswa nga u sa londa hawe.
A dzhia kana a shumisa ndaka ya Muvhuso, ya munwe mushumi kana muthu o dalelaho muhasho a songo tendelwa.
A xedza kana a tshinyadza ndaka ya Muvhuso nga khole kana zwo itiswa nga u sa londa hawe.
A vhea vhutshilo ha vhanwe khomboni nga u sa dzhiela ntha milayo ya tsireledzo.
A shumisa ndaulo, ndatiso kana vhukoni ha muhasho, ofisi kana tshiimiswa nga ndila ya tshitalula.
A shumisa vhuimo hawe u isa phanda kana u thithisa dzangalelo la lihoro linwe na linwe la zwa polotiki kha tshumelo ya muvhuso.
A tswa, a ita zwa tshanda nguvhoni na vhufhura
A tanganedza mbadelo nga tshivhumbeo tsha kheshe kana tshinwe-vho kha murado wa muvhuso kana munwe mushumi nga murahu ha u ita mushumo a songo tendelwa nga muvhuso.
A kundelwa u tevhedzela ndaela ya mulayo kana ndaela hu si na tshiitisi tshi pfalaho.
A fhidza mushumoni kana a fhidza mushumoni lunzhi hu si na tshiitisi kana thendelo.
A tambudza nga zwa vhudzekani.
A talula vhanwe u ya nga lushaka, mbeu, vhuhole, vhudzekani kana zwinwe zwiitisi zwo iledzwaho nga Mulayotewa.
A si shume zwavhudi kana u shuma nga ndila I sa fushiho zwi sa itiswi nga u shaya vhukoni.
A itela munwe muthu kana dzangano mushumo une a do wana mbadelo nga tshifhinga tsha mushumo na musi a si ho mushumoni.
A edela mushumoni a songo tendelwa kana u wana thendelo.
A shumisa zwidzidzivhadzi zwi kambaho, zwi si ho mulayoni, zwi songo tendelwaho, zwine zwa ita uri muthu a vhe na dzema la u zwi shumisa nahone zwi ofhisaho, hu tshi katelwa na alikhoholi kana zwikambi musi muthu e mushumoni.
A difara nga ndila I songo teaho, I shonisaho nahone I sa tanganedzeiho mushumoni.
A si tevhedzele Khoudu ya Vhudifari yo tiwaho ya tshumelo ya muvhuso.
A dia kana a rwa kana a lingedza u rwa kana u dia munwe mushumi kana munwe muthu musi vha mushumoni.
A tutuwedza kana a tunga kana a levhela vhanwe vhashumi uri vha ite zwithu zwi songo tendelwaho nga mulayo.
A si thonifhe vhanwe na u vha na vhuhali.
A shushedza na u pfisa vhanwe vhashumi ngavho vhutungu
A thivhela vhanwe vhashumi u vha mirado ya dzangano la vhashumi.
A tshimbidza tshikimu tsha u hadzima vhashumi tshelede a tshi itela u wana mbuelo nahone a tshi zwi ita mushumoni.
A vha na zwigidi kana zwinwe zwithavhani zwa khombo kha zwifhato kana fhethu ha muvhuso a si na thendelo yo tou nwalwaho I no bva ha mutholi.
A hana u tevhedzela milayo ya tsireledzo.
A netshedza tshitatamennde kana vhutanzi ho khakheaho musi a tshi khou shuma.
A shandukisa dzirekhodo kana manwe manwalo.
A dzhenela zwitereke zwa mishumo zwi siho mulayoni.
A pfukha mulayo u divheaho mushumoni kana kha tshifhato tsha muvhuso.
ANEKIZHA YA B
KHAIDZO YO TOU NWALWAHO
[ DUVHA]
[DZINA LA MUSHUMI]
[ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUNE ZWA MUSHUMI]
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso. Arali vha ita vhunwe vhukhakhi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga shumiswa kana ya dzhielwa ntha malugana na u ta khathulo khulwane.
Khathulo yo tou nwalwaho I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa. Nga murahu ha minwedzi ya rathi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa.
Arali vha sa tendelani na khaidzo, vha nga kha di rumela aphili yavho kha [DZINA] hu saathu fhela maduvha matanu.
Lushaka lwa vhukhakhi ndi:
TSAINO YA MUSHUMI
DUVHA
TSAINO YA MULANGI
DUVHA
TSAINO YA THANZI (arali I hone)
DUVHA
ANEKIZHA YA C
KHAIDZO YO TOU NWALWAHO YA U FHEDZA
[DUVHA]
[DZINA LA MUSHUMI]
[ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUNE ZWA MUSHUMI]
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso. Arali vha bvela phanda na u ita vhunwe vhukhakhi, zwi do ita uri vha dzhielwe vhukando ha mulayo malugana na vhukhakhi honoho.
Khathulo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa. Nga murahu ha minwedzi ya rathi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa.
Arali vha sa tendelani na khaidzo, vha nga kha di rumela aphili yavho kha [DZINA] hu saathu fhela maduvha matanu.
Lushaka lwa vhukhakhi ndi:
TSAINO YA MUSHUMI
DUVHA
TSAINO YA MULANGI
DUVHA
TSAINO YA THANZI (arali I hone)
DUVHA
ANEKIZHA YA D
[DUVHA]
[DZINA LA MUSHUMI]
[ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUNE ZWA MUSHUMI]
Vha khou netshedzwa nothisi ya u ya tsengoni ya ndatiso u ya nga khethekanyo 6 na 7 ya Khoudu ya Ndatiso.
Vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa na vhutanzi vhune ha vha hone ndi:
[THALUTSHEDZO NGA VHUDALO YA VHUKHAKHI I NGA KHA DI NAMBATEDZWA]
Mutangano u do fariwa [FHETHU] nga la [DUVHA] nga [TSHIFHINGA]. Arali vha sa ya nahone vha kundelwa u nea zwiitisi kana thalutshedzo dzi pfalaho dza uri ndi ngani vha songo ya, mutangano u do fariwa naho vha si ho.
Vha nga imelwa nga mushumi ngavho kana nga muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea kana lo tanganedzwaho.
Vha nga kha di shumisa manwalo/dzidokhumennde kana dzithanzi u netshedza vhutanzi tsengoni. Vha do tendelwa u vhudzisa thanzi inwe na inwe ya Muhasho.
Arali thodisiso dza sumbedza vha na mulandu wa vhukhakhi, vha nga kha di netshedza maimo kana vhutanzi vhunwe na vhunwe ho teaho malugana na u ta khathulo ya ndatiso.
TSAINO YA MUSHUMI
DUVHA
TSAINO YA MUIMELI WA MUTHOLI
DUVHA
TSAINO YA THANZI (arali I hone)
DUVHA
ANEKIZHA YA E
[DUVHA]
[DZINA LA MUHULWANE WA APHILI]
Nne [DZINA LA MUSHUMI] ndi khou aphila malugana na ndatiso yo bviswaho nga la (DUVHA) (FHETHU]
Ndi khou nambatedza khophi ya nothisi ya thodisiso ya ndatiso na/kana khaidzo yo tou nwalwaho. [ KHUMBELO YA APHILI A I NGA TANGANEDZWI ARALI AYA MANWALO KANA DZIDOKHUMENNDE DZI SONGO NAMBATEDZWA]
Thalutshedzo dzanga malugana na aphili ndi:
Mvelelo dzo lavhelelwaho dza aphili ndi:
Ndi tama/a thi tami [KHA VHA NANGE NTHIHI] u itela u netshedza vhunwe vhutanzi vhune ha si vhe hone nga tshifhinga tsha tsengo ya ndatiso.
TSAINO YA MUSHUMI
DUVHA
[ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUNE ZWA MUSHUMI
1
13
<fn>ven_Article_National Language Services_KHUMBELO YA DZIWEKISH.txt</fn>

KHUMBELO YA DZIWEKISHOPO DZA ḼITHERETSHA
YA MUTHU MUTHIHI

HA TSHIOFISI FHEDZI
NOMBORO YA U REDZHISIṰARISA (BAAKHOUDU)
DATUMU YA U ṰANGANEDZWA




FOMO IYI YA KHUMBELO NDI YA DZITHANDELA DZA DZIWEKISHOPO FHEDZI

NB. Fomo ya khumbelo ya u ganḓisa, ndambedzo ya vhaṅwali, na Dzifesitivala, Mbekanyamishumo dza Vhudzulo, Bugu dza Dzikilabu na Dzikhoniferentsi dzi thungo kha hedzi.

KHETHEKANYO 1 : ZWIDODOMBEDZWA ZWA U KWAMANA

THAITILI
DZINA
TSHIFANI




NOMBORO YA VHUNE














Ḓiresi ya Poswo




Khoudu ya Poswo






Ḓiresi ya Vhudzulo




Khoudu ya Poswo






VUNḒU

Nomboro ya luṱingo


Nomboro ya fekisi

Nomboro ya sele

Ḓiresi ya emeili

Vha ṱoḓa u davhidzana na NAC nga nḓila-ḓe? (Kha nange nḓila mbili)
Nga poswo


Nga fekisi

Nga emeili

Nga luṱingo

SMS


KHETHEKANYO 2 : ṰHALUTSHEDZO YA THANDELA

2.1 Lushaka lwa maṅwalwa lune wekishopho ya nga sedza khalwo



2.2 Ndivho dza wekishopho













2.3 Kha vha ṋee zwidodombedzwa zwa wekishopho nga vhuḓalo





























2.4
Kha vha bule zwe vha ita zwone zwihulwane kha vhutsila kha miṅwaha ya 3 yo fhiraho




























2.5 Ndi vhathu vhangana vhane vha shela mulenzhe kha thandela yavho?
(tshaka dza vhathu dzi ḓo shumiswa kha ndivho dza ṱhoḓisiso dza NAC)
Vhanna
Vhasadzi


Vharema
Makhaladi
Maindia
Vhatshena
Vhaṅwe
Vharema
Makhaladi
Maindia
Vhatshena
Vhaṅwe

Lwa tshoṱhe











Tshifhinga nyana











Mavolutiara











Vhaholefhali













2.6
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ḓo shela mulenzhe
(vhane vha ḓo gudiswa)

Tshivhalo tsha vhafumakadzi

Tshivhalo tsha vhanna


2.6.1
Dzina na Tshifani tsha vhathu vhane vha ḓo shela mulenzhe
Ḓiresi ya muthu ane vha shela mulenzhe
Zwidodombedzwa zwa u kwama zwa muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Mbeu













Ṱhalutshedzo nga u angaredza nga ha Muthu ane a ḓo shela mulenzhe













2.6.2
Dzina na Tshifani tsha muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Ḓiresi ya muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Zwidodombedzwa zwa u kwama zwa muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Mbeu













Ṱhalutshedzo nga u angaredza nga ha muthu ane a ḓo shela mulenzhe















2.6.3
Dzina na Tshifani tsha muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Ḓiresi ya muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Mbeu













Ṱhalutshedzo nga u angaredza nga ha muthu ane a ḓo shela mulenzhe















2.6.4
Dzina na Tshifani tsha muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Ḓiresi ya muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Mbeu













Ṱhalutshedzo nga u angaredza nga ha Muthu ane a ḓo shela mulenzhe

















2.6.5
Dzina na Tshifani tsha muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Ḓiresi ya muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muthu ane a ḓo shela mulenzhe
Mbeu









Ṱhalutshedzo nga u angaredza nga ha Muthu ane a ḓo shela mulenzhe









Arali hu na vhathu vhane vha ḓo shela mulenzhe vhane vha fhira vhaṱanu kha wekishopho yavho kha vha ite mutevhe wavho afha fhasi vha fhe na zwidodombedzwa nga vhuḓalo sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha sa ṱhumetshedzo

Tshifani
Dzina
Vhukwamani
Mbeu
2.6.5.a





2.6.5.b





2.6.5.c





2.6.5.d





2.6.5.e






2.7
Arali vha tshi ḓo wana thuso kana vhaṅwe vhatshimbidzi vha u thusa kha vha fhe zwidodombedzwa zwavho
Muthusi 1
Ma(dzina)


Tshifani

Muthusi 2
(arali e hone)
Ma(dzina)

Tshifani

2.8 Kha vha ṱalutshedze mishumo ya vhathusi vhavho





2.9
Kha vha nambatedze CV yavho na ya Vhathusi vhavho vha sumbedze vhukoni ha u tshimbidza dziwekishopho
2.10
Kha vha nambatedze Siḽabasi yo fhelelaho kana Bugu ine ya ḓo shumiswa tshifhingani tsha dziwekishopho


KHETHEKANYO 3 : MUGAGANYAGWAMA WA THANDELA

3.1 Kha vha sumbedze Mugaganyagwama wo fhelelaho wa thandela
(kha vha nambatedze dzikhouthesheni hune dza ṱoḓea)
TSHITEṄWA
MUTENGO WA TSHITEṄWA
TSHIVHALO
MBALOGUṰE


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R


R

R

MBALOGUṰE YA MUGAGANYAGWAMA


R




3.2 NAC i nga si lambedze mugaganyagwama woṱhe wa thandela ngauralo kha vha bule vhaṅwe vhalambedzi vhe vha ita khumbelo khavho vha ḓadze zwidodombedzwa zwavho afho fhasi
Maṅwe madzangano a u lambedza
Tshelede yo humbelwaho
Tshelede yo tendelwaho
Yo imelaho thendelo
Thuso i bvaho kha Mabindu



Kha vha bule:







DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Kha vha bule:







Vhalambedzi vha nnḓa / dziembasi



Kha vha bule:







Muvhuso wa Phurovintsi



Kha vha bule:







Muvhuso Wapo



Kha vha bule:






Iṅwe thuso-vho
Kha vha bule:




TSHIVHALO TSHA TSHELEDE YOṰHE I BVAHO KHA VHAṄWE VHALAMBEDZI: R


3.3 Kha vha sumbedze tshelede ine ya khou humbelwa kha NAC

R
3.4 Kha vha sumbedze uri ndi zwifhio zwipiḓa zwa mugaganyagwama zwine tshelede i bvaho kha NAC ya ḓo shumiswa khazwo arali yo tendelwa?






3.5 Kha vha fhe mutevhe wa ndambedzo ye vha vhuya vha i wana i tshi bva kha NAC.
DATUMU
NOMBORO YA THANDELA
DZINA ḼA THANDELA
TSHELEDE
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R


KHETHEKANYO 4 : NDANGULO YA MASHELENI

4.1 Zwidodombedzwa zwa banngani (kha vha nambatedze tshitatamennde tsha zwino tsha banngani)
Muṋe wa Akhaunthu


Bannga


Davhi ḽa bannga


Khoudu ya davhi








Nomboro ya akhaunthu


















4.2 Dzina ḽa mulangamasheleni / oditha (arali e hone)
THAITILI
DZINA
TSHIFANI




Nomboro ya vhuṋe














Nomboro ya Luṱingo


Nomboro ya Fekisi

Nomboro ya u phurakhithisa yo redzhisiṱariwaho

Ḓiresi ya emeili



KHETHEKANYO YA 5 : DZIREFERENTSI

Madzina a referi MBILI dzo teaho dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe
- Murangaphanḓa wa Tshitshavha na Muḓivhi wa Ḽiteretsha/Muporofeshinala.
- Kha vha nekedze dzireferentsi dzo tou ṅwaliwaho nahone dzo sainiwa nga dzireferi.
ZWIDODOMBEDZWA ZWA DZIREFERI

5.1 Referi 1 : Murangaphanḓa wa Tshitshavha
THAITILI
DZINA
TSHIFANI




MUSHUMO


NO. YA ID














Ḓiresi ya Poswo




Khoudu ya Poswo






No. ya vhukwamani

No. ya Fekisi


Ḓiresi ya emeili: _______________________________________________________________

Yo sainiwa


Datumu
20__ /__ /__

5.2 Referi 2 : Muḓivhi wa Ḽitheretsha / Muphurofeshinala
THAITILI
DZINA
TSHIFANI




VHUIMO


NO. YA VHUNE














ḒIRESI YA POSWO




KHOUDU YA POSWO






No. ya vhukwamani Kwamana

No. ya Fekisi


Ḓiresi ya Emeili: _______________________________________________________________

Yo sainiwa nga

Datumu
20__ /__ /__




KHETHEKANYO 6 : MUANO
Muaṋo nga muhumbeli (sa zwe zwa buliwa kha Khethekanyo 1)

Ndi khou ita muaṋo hafha zwauri mafhungo oṱhe e nda nekedza kha khumbelo iyi na maṅwalo a re hafha ndi a vhukuma na u vha a ngoho.


MUHUMBELI : ___________________________________________


20__ /__ /__
Datumu

TSAINO : ____________________________________________

____________
Fhethu


KHETHEKANYO 7 : MUTEVHE WA NDANGULO WA ZWINE ZWA TEA U TEVHEDZWA

Khumbelo yavho i ḓo dzhielwa nṱha uri vha wane ndambedzo arali:

TSHITEṄWA
LUSWAYO
1
Khethekanyo dzoṱhe kha khumbelo iyi dzo ḓadziwa


2
Fomo ya sainiwa nga vhoṱhe vho teaho u i saina


3
Tshitatamennde tsha vhukuma tsha banngani (tshi si na vhukale ha miṅwedzi ya 3) tsho athatshiwa


4
Dzikhophi dza dzikhouthesheni dzi sumbedzaho mitengo ya thandela dzo athatshiwa


5
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽiṅwalo ḽa Vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe ḽa muhumbeli ḽo athatshiwa


6
Ṱhanziela ya Muthelo ya muhumbeli yo athatshiwa


7
Kharikhulamu Vitae ya muhumbeli yo athatshiwa


8
Maṅwalo a u khwaṱhisedza o athatshiwa


9
Bugu ya u gudisa yo fhelelaho kana silabasi ya wekishopho yo athatshiwa


10
Kharikhulamu Vitae ya muthusi muṅwe na muṅwe (arali e hone) yo athatshiwa



No ṋekedza maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo 7.



________________________________________________________
KHA VHA ṄWALE DZINA NA TSHIFANI TSHA MUTHU ANE A ḒO KWAMIWA

20__ /__ /__
DATUMU



TSAINO YA MUTHU ANE A ḒO KWAMIWA
FHETHU


KHA VHA DZHIELE NZHELE HEZWI: Tshipiḓa kana mafhungo oṱhe e vha ri fha one a ḓo vhulungwa nga nḓila ya didzhithala u itela ndangulo ya zwitatisitiki zwa dzikhumbelo na ndambedzo. Dzikhophi dza mafhungo aya dzi nga ṋekedzwa, arali zwo tea, kha muthu muṅwe na muṅwe kana madzangano ane ra nga a kwama kha u asesa dzikhumbelo kana u lavhelesa ndambedzo. Miraḓo ine ya lambedza i a ṋekedza mafhungo u thivhela vhuvhava kha dzikhumbelo na u tshimbidza u lugiswa ha ndambedzo. Magumoni, mafhungo aya a nga shumiswa nga Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele

NGELETSHEDZO : U ri vha kone u dzudzanya zwavhuḓi thandela yavho kha vha vhale nga vhuḓalo NAC Literature Funding na Development Policy Framework, ine ya wanala kha Webusaithi ya NAC kana Ofisini.







1


<fn>ven_Article_National Language Services_KHUNGEDZELO YA MVETAM.txt</fn>
KHUNGEDZELO YA MVETAMVETO

U TIWA HA MIRAḒO INE YA ḓo SHUMA KHA BODO YA ḼAIBURARI YA LUSHAKA YA AFRIKA TSHIPEMBE
U BVA NGA ḽa 1 TSHIMEDZI 2006 U SWIKA NGA ḽa 30 KHUBVUMEDZI 2009

U ya nga khethekanyo ya 6(1) ya Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, wa 1998 (Mulayo wa vhu 92 wa 1998), Minis.a wa Vhutsila na Mvelele vha kati na u vhumba nga vhuswa Bodo ya ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (NLSA), ine ya vha tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshine tsha vha na vhushaka na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2006 u swika nga ḽa 30 Khubvumedzi 2009. Nga murahu ha mii.waha miraru miṅwe na miṅwe, Bodo i vhumbiwa nga vhuswa.

Hu khou itwa khuwelelo malugana na u ta vhathu vho teaho u tholiwa kha Bodo ya NLSA nga Minis.a. Mudzulatshidulo na miraḓo ya rathi vha ḓo tholiwa u ya nga vhukoni havho uri vha shume lwa tshifhinganyana. Vha dzhiele nzhele: Iyi a si khungedzelo ya mushumo. A vha nga ḓo wana malamba malugana na uyu mushumo. NLSA i ḓo vha nea fhedzi malamba a u tshimbila na a zwiṅwe-vho zwine zwa kwamana na u dzhenela miṱangano. Bodo i ḓo ṱangana luvhili nga ṅwaha Pretoria kana Cape Town.

Ndaulo 2(1) nga fhasi ha Mulayo i bula uri:

Minis.a vha tea u thola vhathu vhane vha ḓo imela vhashumisani navho nahone vhane vha vha na tshenzhelo, nḓivho na vhukoni kana zwikili zwo teaho uri vha kone u swikelela ndivho dza ḽaiburari ya lushaka na u ita mishumo yayo. Naho zwo ralo, Minis.a vha tea u dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u thola vhafumakadzi na vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule na u vhona uri Bodo i na vhaimeleli u bva kha mavunḓu oṱhe a Riphabuliki.

ṱhoḓea: Vhatiwa vha tea u vha na nḓivho na tshenzhelo kha sia/masia .i/a tevhelaho:

* Tshitirathedzhi tsha ndangulo ya tshumelo dza mafhungo na ḽaiburari;
* Thekhinolodzhi ya vhudavhidzani na mafhungo kha sekitha ya ḽaiburari na mafhungo;
* Ndangulo na ndaulo nga u angaredza;
* Ndangulo ya Masheleni a nnyi na nnyi;
* U kuvhanganya masheleni/tshikwama, vhueletshedzi, na vhukoni ha u tsivhudza nga ha NLSA;
* Mulayo malugana na NLSA na sekitha ya ḽaiburari na mafhungo;
* .ho.isiso/risetshe ya saintsi na pfunzo;
* ṱhoḓea dza mafhungo a tshitshavha na dza tshitshavha;
* Ndangulo ya zwa vhashumi na vhushaka mishumoni.

U tiwa malugana na u shuma kha Bodo ya NLSA hu tea u rumelwa nga tshivhumbeo tsha fomo ya u ta ya tshiofisi kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Fomo ya u ta i tea u katela ṱhumetshedzo dzi tevhelaho uri dzi ṱanganedzwe:

* A:	Lu.walo lune lwa vha na madzina nga vhuḓalo na zwidodombedzwa zwa mutiwa, hu tshi khou ṱalutshedzwa uri ndi ngani mutiwa o tea u tholiwa u ya nga ṱhoḓea dzo buliwaho afho nṱha, na madzina na zwidodombedzwa zwa vhathu vhararu vhane vha tea u kwamiwa malugana na mutiwa.
* B:	.hanganedzo ya mutiwa malugana na u tiwa yo tou ṅwaliwaho.
* C:	CV pfufhi ya mutiwa, ine ya sumbedza mafhungo nga ha mutiwa nga fhasi ha ṱhoho dzoṱhe dzi tevhelaho:

(a) Thaitili na madzina nga vhuḓalo (g) Tshenzhelo i tshimbilelanaho na ṱhoḓea dzi re afho nṱha
(b) Nomboro ya ID (h) Masia ane vha vha na nḓivho khao)
(c) Vhudzulapo (i) Vhuraḓo ha madzangano, dzibodo, nz.
(d) Zwidodombedzwa zwa vhukwamani nga vhuḓalo (zwa tshifhinga tsho fhiraho na tsha zwino)
(e) Vhuimo vhune vha vha khaho zwino na dzina ḽa mutholi	(j) Mbeu
(f) Ndalukano (dza akademi) (k) Lushaka

Ḓuvha ḽa u fhedza ḽa u ta ndi ḽa 5 Shundunthule 2006.

Fomo dza tshiofisi dza u ta, khathihi na khophi ya Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, wa 1998, zwi nga waniwa kha ?

Vho - J van Zyl
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
Private Bag X236
PRETORIA
0001

Luṱingo: (012) 323-5300 X254
Fekisi: (012) 323-5287
E-meili: joey.vanzyl@dac.gov.za

---oOo--






[AndreR] 1NLSA -- Board -- 2006 to 2009 -- Advert ? Eng.doc 051214
<fn>ven_Article_National Language Services_KHUWELELO YA U TA (1).txt</fn>
Tshivenda


KHUWELELO YA U TA VHATHU VHANE VHA ḒO SHUMA KHA BODO YA ḼAIBURARI YA LUSHAKA YA MABOFU YA AFRIKA TSHIPEMBE (BLINDLIB).

2007 U SWIKA 2010


Miraḓo ya ḽaiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo, mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza, na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib) ngei Grahamstown. Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo ya 7 ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele. Miraḓo yeneyo i ḓo shuma u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2007 u swika nga ḽa 31 Khubvumedzi 2010. Bodo i ḓo dovha hafhu ya nanga miṅwe miraḓo nga murahu ha miṅwaha miraru. Bodo i ḓo ṱangana luna nga ṅwaha ngei Grahamstown kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha. Miraḓo ya Bodo i ḓo badelelwa fhedzi zwiḽiwa na vhudzulo na lwendo na zwiṅwe zwo teaho musi vha tshi ya miṱanganoni ya Bodo.


Mishumo mihulwane ya Bodo ndi u bveledza dziphoḽisi, u tendela mugaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni, u thola vhashumi, u eletshedza Minisiṱa nga ha zwi kwamaho Blindlib u ya nga Mulayo wa Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, wa 1998 (Mulayo wa vhu 91 wa 1998).

Vhathu vho tiwaho vha tea u imela vhashelamulenzhe vhane vha vha na vhukoni ho teaho ha u thusa Blindlib kha u swikelela ndivho kana zwipikwa zwayo. Vha tea u vha vha na nḓivho ya ḽaiburari na tshumelo dza mafhungo, vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza nga u angaredza, nḓivho ya u bveledza dzibureiḽi kana zwa u thetshelesa zwa mabofu na vhavhali vha vhaholefhali, vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni, na zwa tshomedzo dza zwa vhashumi, nḓivho ya u vhambadza, u davhidzana, na u kuvhanganya masheleni.



Muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ta muthu ane a ḓo shuma kha Bodo ya Blindlib u tea u rumela zwi tevhelaho kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi afho fhasi):


• Luṅwalo lu ṋetshedzaho madzina nga vhuḓalo na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa vhukwamani zwa muthu o tiwaho, na uri ndi ngani vha tshi mu ta; na madzina na zwidodombedzwa zwa vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha ḓivha muthu onoyo
• Phindulo yo tou ṅwaliwaho i bvaho kha muthu o tiwaho i sumbedzaho uri u khou tendelana nazwo i kha fomo yo randelwaho ya u ta (ine ya wanala arali yo humbelwa).
• CV pfufhi ya muthu o tiwaho, ine ya ṱalutshedza uri ndi ngani o tea u tholiwa; nahone i re na zwi tevhelaho zwa muthu o tiwaho-;



a) Ṱhoho na madzina nga vhuḓalo
b) Nomboro ya Vhuṋe (ID)
c) Vhudzulapo
d) Zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa vhukwamani
e) Vhuimo vhune a vha khaho zwino na dzina ḽa mutholi
f) Ndalukano dza pfunzo
g) Tshenzhemo yo teaho
h) Masia a vhukoni
i) Vhuraḓo
j) Tshumelo ya tshifhinga tsho fhiraho na ya zwino kha dzibodo
k) Mbeu
l) Lushaka



Madzina a vhathu vho tiwaho a tea u vha o swika nga ḽa 18 Fulwi 2007, nahone dzimbudziso na madzina a vhathu vho tiwaho zwi tea u rumelwa kha:

Vho - P Kekana
Dairekhithoreithi Khulwane ya Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo zwa Afrika Tshipembe
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
Private Bag X236
Pretoria
0001

Luṱingo (012) 323-5300X3227/079-510-7235
Fekisi: (012) 323-5287
E-meiḽi:puleng.kekana@dac.gov.za







<fn>ven_Article_National Language Services_KHUWELELO YA U TA VHA.txt</fn>
KHUWELELO YA U TA VHATHU VHANE VHA D(O SHUMA KHA BODO YA L(AIBURARI YA MABOFU YA AFRIKA TSHIPEMBE (BLINDLIB), NGEI GRAHAMSTOWN, U BVA NGA 2004 U SWIKA NGA 2007.
Miraḓo ya ḽaiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo, mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza, na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib) ngei Grahamstown. Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo yo teaho ine ya ḓo shuma kha Bodo ya L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib), ngei Grahamstown. Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo ya sumbe ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi. Miraḓo yeneyo i ḓo shuma u bva nga lṄa 1 T(hangule 2004 u swika nga lṄa 31 Fulwana 2007. Musi itsho tshifhinga tsho no fhela, Bodo i ḓo dovha hafhu ya nanga miṋwe miraḓo. Bodo i ḓo ṱangana luna nga ṋwaha ngei Grahamstown (kha lṄa Kapa Vhubvad(uvha). Miraḓo ya Bodo i ḓo badelelwa fhedzi zwiḽiwa na vhudzulo na lwendo na zwiṋwe zwo teaho musi vha tshi ya miṱanganoni.
Mishumo mihulwane ya Bodo ndi u bveledza dzipholisi, u ṋetshedza L(aiburari ya mabofu ya Lushaka thendelo ya mugaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni zwo gaganywaho, u thola vhashumi, u eletshedza Minisiṱa nga ha zwi kwamaho Blindlib u ya nga Mulayo wa L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, wa 1998 (Mulayo wa 91 wa 1998).
Vhathu vho tiwaho vha tea u imela vhashelamulenzhe vhane vha vha na vhukoni ho teaho ha u thusa Blindlib kha u swikelela ndivho kana zwipikwa zwayo. Vha tea u vha vha na nḓivho ya ḽaiburari na tshumelo ya mafhungo, vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza, vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni, na nḓivho ya u vhambadza, u davhidzana, na u kuvhanganya masheleni.
Muṋwe na muṋwe ane a ṱoḓa u ta muthu ane a ḓo shuma kha Bodo ya ya Blindlib u tea u rumela zwi tevhelaho kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele:
* Luṋwalo lu ṋetshedzaho madzina nga vhuḓalo na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muthu o tiwaho, na uri ndi ngani vha tshi mu ta; na madzina na zwidodombedzwa zwa vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha ḓivha muthu onoyo
* Phindulo yo tou ṋwaliwaho i bvaho kha muthu o tiwaho i sumbedzaho uri u khou tendelana nazwo
* CV pfufhi ya muthu o tiwaho, ine ya ṱalutshedza uri ndi ngani o tea u tholiwa; nahone i re na zwi tevhelaho zwa muthu o tiwaho-;
a) T(hoho na madzina nga vhuḓalo
b) Nomboro ya vhunṋe (ID)
c) Vhudzulapo
d) Zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa vhukwamani
e) Vhuimo vhune a vha khaho zwino na dzina lṄa mutholi
f) Ndalukano dza pfunzo
g) Tshenzhemo yo teaho
h) Masia a vhukoni
i) Vhuraḓo ha madzangano o teaho
j) Tshumelo ya tshifhinga tsho fhiraho na ya zwino kha dzibodo
k) Mbeu
l) Lushaka
Madzina a vhathu vho tiwaho a tea u vha o swika nga lṄa 31 Nyendavhusiku 2003, nahone a tea u rumelwa kha:
Mufumakadzi Vho ? J van Zyl
Vhulangi Vhuhulwane: Tshumelo ya Dzirekhodo na Dziakhaivi dza Lushaka zwa Afrika Tshipembe
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
Private Bag X236
Pretoria
0001
Luṱingo (012) 323-5300X256
Fekisi: (012) 323-5287
E-meiḽi: joey.vanzyl@dac.gov.za
Muthu ane a nga kwamiwa: Vho ? Reinette Stander
 Luṱingo: (012) 337-8099
 E ? meiḽi: KL16@dacst5.pwv.gov.za
<fn>ven_Article_National Language Services_Kha vha ite khaedu ya.txt</fn>
Kha vha ite khaedu ya 5-NGA-?UVHA


Kha vha ḓe miroho na mitshelo 5 Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe




Nganea ya dzivithamini

Zwine zwa wanala kha
Vithamini A Ndi zwa ndeme kha:

Dzikheroti Nyaluwo yo ḓoweleaho
Fhuri U kona u vhona zwavhuḓi
Tshikwashi U ita uri hu vhe na lukandakandane
Tshipinitshi Lukanda lwavhuḓi
Burokholi U aluwa ha muhangarambo na u mela ha mano
Bapawe
Mamanngo
Maapulakosi
Maberegisi



Vithamini C

Burokholi U vhumbea ha thishu dza muvhili
maḓabula U fhodza zwilonda
Phiriphiri dala U thivhela u farwa nga malwadze
Mbeu dzo melaho (nawa) U engedzedzea ha u tswonzwea ha ayoni
Kholifulawa
Maṱamaṱisi
Tshienge
Mitshelo i re na maḓi manzhi
Magwavha
Bapawe
Dzithibeila
Dzi.itshisi
Kiwi


Vithamini E

Asiparagasi U vhumbea ha sele tswuku na misipha
Burokholi U tsireledza lukanda lwa dzisele kha dzi free radicals
Nawa
Tshipinitshi
Dziparsnip
Nyala dzi re na maṱari mahulwane


Vithamini B1

Dzieregisi Kha methabolizimu wa tshiṱatshi,
maḓabula phurotheini na mapfura
Tshipinitshi Zwi ita uri muthu a vhe na lutamo lwa
Fhuri zwiḽiwa na u shuma ha zwa luṱaledzi
Burokholi lwa maluvhi
Maṱamaṱisi
Maswiri
Nḓirivhe
Magwavha

Vithamini B2


Tshipinitshi Lukanda lwavhuḓi
Asiparagasi U shumisea ha pfushi
Burokholi U nea maanḓa
Tshi.ai U thusa kha u kona u vhona zwavhuḓi
Maḓabula




Vithamini B3

Nawa dala U pwashea ha swigiri muvhilini
Dzieregisi U bveledza maanḓa nga dzikhemikhala
maḓabula kha dzisele
Maṱamaṱisi
Magwavha
Mamanngo




Vithamini B6

Zwimela zwa khavhitshi
Nyala dzi re na maṱari mahulwane U vhumbea ha sele tswuku
Fhuri ḽiṱuku ḓi no nga khukhamba U shuma ha maluvhi
Eregisi U bveledza phurotheini ine ya ṱoḓea muvhilini
Miomva
Maafukhada
Mamanngo
Mahabu


Esidi ya Folikhi

Asiparagasi U vhumbea ha dzisele
Burokholi U shuma ha ḽila ḽa fhasi
Tshipinitshi U thivhela ṱhahelelo ya malofha
Zwimela zwa khavhitshi
Fhuri ḓi no nga khukhamba
Nawa dala
Nyala dza maṱari mahulwane



TSHIṰORI TSHA MUPFUMU


( Vha tea u ḽa zwiḽiwa zwi re na mupfumu zwa vhukati ha 30g na 40g)


Fomula yavho ya u nwa maḓi:

* Tshileme tshavho tsho iswa tsini na nomboro dza didzhiti mbili
* Tsha kovhiwa nga 10
* Ha ṱanganywa na 2

(zwi lingana na tshivhalo tsha ngilasi dza maḓi dzine dza nwiwa nga Ḓuvha)
Tsumbo: 87kg=Ngilasi dza 10 dza maḓi


Zwine zwi nga nwelela

* Ndi zwa ndeme malugana na u tswonzwea ha swigiri (glukhosi)
* Zwi tsitsa levhele ya kholesitiroli (mapfura)
* Mupfumu une wa nwelela u lengisa u ḓithusa, nahone u ita uri thumbu i dzule yo ḓala ? izwi zwi thusa vhathu vhane vha ṱoḓa u fhungudza mivhili


Tsumbo: miomva; Maapula, mitshelo i re na maḓi manzhi (maswiri, zwikavhavhe nz.); oatsu (thoro dza siriele), zwimela zwa lwanzheni; nawa dzo omiswaho, dzieregisi; nawa ṱhukhu



Zwine zwa si kone u nwelela maḓini:

Ndi zwa ndeme kha u thivhela na u alafha u zwimbelwa

Tsumbo: dzisiriele (Wheat Bran); maḓabula (a na lukanda); dzikheroti, muroho wa maṱari; thoro, dzinawa , thanga dza n.irivhe/mapiere/maapula



Arali tshanduko ye vhathu vha ita yone kha kutshilele kwavho yo vha hu u ḽa mitshelo na miroho miṱanu yo fhambanaho Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, khentsa yo vha i tshi ḓo tsa nga 20%.


Zwiḽiwa zwi si na mapfura manzhi nahone zwine zwa vha na mupfumu munzhi zwi ḓo fhungudza u vha hone ha zwi tevhelaho:

U zwimbelwa u zwimba ḽila ḽiṱuku dziphaili
Vhuṱungu ha thumbuni	hiatus hernia daibethisi
Vhulwadze u zwimba ha tsinga vhulwadze ha tshavhuṱungu
Khentsa ya ḽila lihulwane	vhulwadze ha mbilu




U bika mitshelo na miroho u itela mutakalo wavhuḓi


* Vha songo litsha miroho yo tshetshelwaho maḓini tshifhinga tshilapfu ? dzivithamini dzi ḓo bva
* Musi vha tshi bika miroho kana mitshelo vha songo shela mukango ngauri u tshinyadza dzivithamini
* Vha songo bika miroho tshifhinga tshilapfu, nahone vha i bike nga bodo yo tibiwaho u swika i tshi vhibva
* Vha shumise maḓi maṱuku
* Vha tshetshelele miroho nga zwipiḓa zwi linganaho uri zwi vhibve khathihi nahone nga u ṱavhanya. Vhunzhi ha miroho ya khufhi i ṱoḓa u swotolwa zwiṱuku phanḓa ha musi i tshi ḓiwa kana u bikiwa. Arali vha tshi nga kona u senda, kha vha sende nga lufhanga lu no pfa vhunga hu tshi ḓo bva lukanda lusekene.
* Ndi khwine u baka mitshelo na miroho na makanda ayo (tsumbo, maḓabula, fhuri, nyala, ṱamaṱisi, apula na fhuri).
Maḓi a nga bvisa dzivithamini
* Arali zwi tshi konadzea, kha vha bike mitshelo na miroho nga tshitimu kana nga maikhiroweivi vhunga nga iyi nḓila zwi tshi ita uri pfushi dzi songo bva.
* Vha shele miroho minzhi (hu tshi katelwa maṱari a kheroti na dzi thunip) kha tshitshulu na dzikhaserole.
* Vha songo sokou senda kana u tshetshelela zwi songo tea vhunga vhunzhi ha dzipfushi dzi kha lukanda
* Vha sende maḓabula o no vhibva izwi zwi ita uri vha songo laṱa manzhi.
* Musi mitshelo yo no vhibva vha i ḓe nga u ṱavhanya, uri vha songo tsha i dudedza
* Kha vha shumise maḓi e a bika mitshelo u ita swobo tshena, tshitshulu, kana swobo vhunga a na pfushi.
* Kha vha ite saladi yavhuḓi ( nga mitshelo yo fhambanaho na miroho zwo ṱanganyiswa na saladi yavho yavho).



Kha vha lwele u ḽa 5

Vho vha vha tshi zwi ḓivha uri u ḽa mitshelo na miroho 5 nga Ḓuvha ndi tshithu tsha ndeme tsha u ita uri vha vhe na mutakalo wavhuḓi.

Kha vha ite Khaedu ya 5 NGA ḒUVHA ? zwi a leluwa

Kha vha ḓe ?

Kha vha ḓe 1 tsha lushaka lwa ZWITSWUKU ((Lycopene) ndi uri: dzitsheri, maṱamaṱisi, dzithibeila, magwavha na mahabu
Kha vha ḓe 1 tsha lushaka lwa zwa ḓala (Beta-carotene) ndi uri: dzikheroti, mafhuri, mabapawe, mamanngo
Kha vha ḓe 1 tsha lushaka lwa ZWIDALA ndi uri; khavhitshi ya maṱari madala (Lutein) & dzieregisi, dzinawa, maafukhada

Na zwiṅwe 2 zwe vha tou ḓinangela.

TSHIFHINGA TSHOṰHE VHA HUMBULE NGA HA ROVHOTO (MIVHALA YAYO)





Mbuno kha 5

Dzangano ḽa zwa Mutakalo ḽa ḽifhasi ḓi themendela uri ri ḓe mitshelo na miroho 5 nga ḓuvha. 5 nga Ḓuvha i tou vha gaidi, a hu kalelwi muthu, vha nga fhirisa zwenezwo arali vha tshi funa.


Hu na zwiitisi zwinzhi zwavhuḓi malugana na u nanga mitshelo na miroho:

Zwi a RENGEA/SWIKELELEA (kha vha vhambedze kg/kg)
Zwi na khaḽori ṰHUKHU & mapfura maṱuku
Zwo PFUMA dzivithamini, dziminirale na mupfumu
Zwo vha LUGELA
(Ndi ndindakhombo ya mutakalo wavho)
Zwi DZULA zwi hone


Ndilo ndi mini?

Ndilo nthihi i lingana na: -

* Mutshelo 1 wo linganelaho
* Hafu ya khaphu ya mutshelo mutete wo tshetshelelwaho nga zwipiḓa
* Hafu ya khaphu ya miroho yo bikwaho
* Hafu ya khaphu ya maṱari madala a muroho
* Hafu ya khaphu ya dzhusi ya mutshelo kana muroho
* Kotara ya khaphu ya mitshelo yo omiswaho



Zwiitisi 5 zwa u ḽa miroho na mitshelo minzhi

* Zwi a LELUWA u zwi bika na u zwi avha
* Hu na MINZHI ine vha nga nanga khayo
* Ndi zwiḽiwa zwa tsiko zwa u ṰAVHANYEDZA
* Zwi a ḒIFHA nga maanḓa
* Zwo lugela MUTAKALO wavho


Khonadzeo kha zwa mitambo

Muṅwe na muṅwe ane a lwela u ḽa zwiṱanu ndi muwini.
Mitshelo na miroho ndi zwithu zwa ndeme zwine vha tea u vha nazwo nga zwifhinga zwa mitsiko mihulwane.
U swikelela zwifhinga zwo vhewaho, mishumo ya tshikolo, u shuma zwifhinga zwilapfu mushumoni ? a hu na tshine tshi nga vha kunda arali vha tshi fhirisa 5- NGA-.UVHA Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.




Idzi ndi nḓila dza u ṱavhanyedza nahone dzi leluwaho dza u swikelela 5 ? NGA - ḒUVHA

Nga matsheloni

Kha vha nwe ngilasi ya dzhusi
Vha tshetshelele mutshelo munu kana wo omaho kha mukapu
Kana vha shele mutshelo munu kana mitshelo yo bikwaho kha yogathi i si na tshithu nahone i re na mapfura maṱuku
Vha ḓiphine nga tshipiḓa tsha mutshelo.


Tshiswiṱulo

* Kha vha ḓe saladi kana swobo i re na miroho
* Vha dzhenise tshi.ai, maṱari maswa kana midzi ine ya khou mela kha miroho, tsumbo thanga dzo melaho (tsumbo dzinawa), maṱamaṱisi kana apula ḓo tshetshelelwaho kha vhurotho havho
* Vha ite saladi nga tshipinitshi na miroho midala
* Vha dzhenise dzithoro dza tshikoli, maṱamaṱisi o tshetshelelwaho na nyala kana ngowa kha ḓabula ḓo bakiwaho
* Kha tshiswiṱulo tshavho vha dzhenise na kheroti kana celery sticks


Tshineke

* Vha ḓe nḓirivhe, dzieregisi kana nḓirivhe dzo omiswaho
* Vha ḓe mitshelo yo omiswaho i no nga sa maapulakosi, dziphuruni kana mahuyu.
* Vha dzule vha na miroho midala yo tshetshelelwaho firidzhini ine vha nga ḽa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe


Tshilalelo

* Vha vhone uri kha zwiḽiwa zwavho ho ḓalesa miroho nahone vha ḓadzise nga nama kana khovhe.
* Vha shelese miroho minzhi kha zwiḽiwa zwavho i no nga sa burokholi kha phasita yavho kana khaseroli
* Vha ite dzikhebabu nga miroho minzhi.
* Vha hadzinge kana vha furaye miroho (i na nama ṱhukhu kana i si na)
* Vha khavhise zwiḽiwa zwavho nga mitshelo
* Vha ite saladi yavhuḓi nga mitshelo na miroho


Zwidyangudyangu
* Kha vha vhilise mutshelo vha u ḓe na yogathi na mutoli u si gathi.
* Kha vha ite saladi ya mitshelo yavhuḓi
* Kha vha tshetshelele bapawe kana tshienge kha aisikhirimu i si na mapfura manzhi
* Kha vha shele mitshelo yo tshetshelelwaho kana dziberi kha dzimafini, dzikhekhe kana dzibisikitsi.


Vha elelwe

Dzienzaimi kha mitshelo na miroho i songo bikwaho dzi thusa kha tsukekanyo ya zwiḽiwa, nahone muvhili wavho u ḓo vha na maanḓa manzhi, ndi uri. KHA VHA ḓe MITSHELO NA MIROHO I SONGO BIKWAHO MINZHI URI VHA VHE NA maanḓa MANZHI!


Arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo kha vha ṅwalele kha: 5-a-day for better health TRUST
Po Box 86482, City Deep, 2049
Luṱingo: (011) 6136251/2, Fekisi: (011) 6136494

<fn>ven_Article_National Language Services_Kha vha vhe na zwine .txt</fn>







Kha vha vhe na zwine vha amba.


Bugupfarwa ya
Komiti dza Wadi
















Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

Dplg na GTZ Afrika Tshipembe

Nyendavhusiku 2005

Vhane vha kwamiwa

Xoliswa Sibeko, Executive Manager: Public Participation and Empowerment
(xoliswa@dplg.gov.za; 012 334 0600)
Ben Cele, Senior Manger: Public Participation and Empowerment
(benc@dplg.gov.za; 012 334 0600)
Halo Junge, GTZ Advisor: Local Governance
(halo.junge@gtz.de; 012 423 5900)

NDIVHUHO

Hei bugupfarwa yo vha hone nge ha vha na tshivhalo tsha phurogireme na nyito dzi re nga fhasi ha Muhasho wa Mavunḓu na Muvhuso wapo (une wa ḓivhea nga u pfi dplg), dzangano ḽa Australia South Africa Local Governance Partnership (ASALGP) na ḽa German Agency for Technical Cooperation (GTZ) ane ndivho dzao ha vha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe kha dimokirasi na kuvhusele kha masipala ya Afrika Tshipembe.

Masipala Wapo wa Matjhabeng na komiti dza dziwadi dzi welaho nga fhasi ha uyu masipala dzo nea tshenzhemo i si na vhukono na ngudo dze dza vha mutheo wa hei bugupfarwa. Mueletshedzi wa Australia ane a vha mufumakadzi Vho- Pauline Peel vho shuma na Muofisiri Mukonanyi wa Tshitshavha a bvaho kha masipala, Vho- George Moahloli, na Tshiambi tsha ha Masipala ,Vho- TV Matsepe tshifhinga tshine tsha lingana vhege dza 10 u itela u wana zwithu zwine zwi nga ṱuṱuwedza vhathu vha tshitshavha u shela mulenzhe kha komiti dza dziwadi. Miraḓo ya komiti yone ine yo shela mulenzhe kha zwi re ngomu khathihi na kuvhekanyele kwa hei Bugupfarwa.

Ri ḓo dovha hafhu ra tama u livhuha dzangano ḓi ḓivheaho nga u pfi Strengthening Local Governance Programme kha u bveledzwa ha hei Bugupfarwa.








Vho-F.S.Mufama.i
Minis.a wa Zwa Mavunḓu na Mivhuso Yapo



Maswikisi

Musi ri tshi thoma maitele maswa a muvhuso wapo nga 2000, ro vhea muvhuso kha nyimele yavhuḓi i vhonalaho na tshivhumbeo tshi sumbedzaho u ḓiimisela siani ḽa poḽotiki, zwi sumbedzaho uri nga ngoho Vhathu vha ḓo Vhusa. Ro ri kha vhathu vhashu, nga kha muvhuso wapo, khathihi na vhone, ri ḓo ḓisa dimokirasi hune vha dzula hone. Kha kupfesesele kwashu kwa muvhuso wapo, ro vhea mafhungo a u dzhiela nzhele zwithu zwi fanaho na khaedu dza lushaka, mveledziso ya hu sa athu bveledziwaho, u shaea ha mishumo, u sa tshimbila ha zwithu na vhushai.

Komiti dza wadi dza ha masipala ṱhukhu dzo vhumbiwaho dzi ita mushumo wa ndeme kha u swikelelwa ha zwo bulwaho afho nṱha. Sa tshiimiswa kana dzangano ḽa tshitshavha na vhadzulapo, tshi fanela u ḓivhadza masipala nga ha madzangalelo, khonadzeo na thaidzo dza vhathu. Dzi fanela u vha muratho nga u pfukhisa vhudavhidzano vhukati ha khoro ya masipala na vhadzulapo vhane vha imela vhone. Milayo ya muvhuso wapo i tendela u vha hone ha komiti dza wadi dzine dza shuma sa zhendedzi ḓi pfukhiselaho maitele ashu a muvhuso kha vhathu vha re fhasi. Komiti dza wadi dzi vhumba tshipiḓa tsha ndeme kha u ḓidzhenisa na u vha tshithu tsha ndeme kha maitele a ha masipala, sa kha Pulane ya Mveledziso ya ṱhanganelano, mugaganyagwama wa ha masipala na ndangulo ya vhubveledzi ha masipala. Nga nnḓa hadzo, maitele a muvhuso wa dimokirasi na mveledziso ya muvhuso wapo zwi nga si kone u pfi zwi zwanḓani zwa vhathu sa vhuḓifhinduleli havho.


Komiti dza Wadi dzo no vhumbwaho kha wadi dzi fhira 80%. Komiti dza Wadi hedzi dzo ya nga mishumo yo fhambanaho. Nga u sedza tshiimo tsha mishumo ya hedzi komiti dza wadi khathihi na mushumo wa u vhumba dziṅwe komiti dzo salaho, ri .ovha ri tshi khou pfukhisela mbuelo dza vhudzulapo kha vhunzhi ha vhathu.

Bugupfarwa iyi yo livhiswa kha u bveledza maga a shumiseaho, mihumbulo i vhonalaho na tsumbanḓila i tshimbidzaho komiti dza wadi. Zwitshavha zwi ḓo kona-ha u shela mulenzhe kha tsheo dza khoro ya masipala u itela uri komiti hedzi dzi tshimbile nga ngona.

Ofisi ya Minis.a na Muhasho wa Mavunḓu na Muvhuso Wapo vha tama u livhuwa thuso ya madzangano a ḓivheaho nga u pfi Australia South African Local Governance Partnership (ASLGP) na ḽa vha German Agency for Technical Cooperation (GTZ) kha u ita uri hei bugupfarwa ya ndeme i kone u bveledzwa.

Zwi re ngomu

Marangaphanḓa
Khethekanyo	ya 1- Maga a uri ri thome
?iga	1:	Kha vha wane mulayo na maga ane a vha tsumbanḓila o teaho
L?iga	2:	Kha vha pfesese mushumo wa komiti ya wadi
?iga	3	Kha vha pfesese mushumo wa muraḓo wa khoro ya wadi
L?iga	4	Kha vha pfesese mushumo wa muimeleli ndivhanele wa khoro (PR)
?iga	5	Kha vha pfesese mushumo wa miraḓo ya komiti ya wadi
?iga	6	Kha vha khethe miraḓo ya komiti ya wadi
?iga	7	U dzhenela u pfumbudziwa ha miraḓo ya khoro ya wadi na miraḓo ya
komiti dza wadi.
?iga	8	Ndugiselo dza muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi na dziṅwe
ngeletshedzo kha muraḓo wa khoro ya wadi.
?iga	9	Mu?angano wa u thoma wa komiti ya wadi

Khethekanyo 2-	Zwiga zwihumbudzi zwa u thusa komiti dza wadi uri
dzi bvelele musi dzi tshi shuma.
?iga	10.	Mushumo wa muṅwaleli
?iga	11.	U tshimbidza mu? angano
L?iga	12.	U ranga phanḓa muṱangano, dziṅwe ngeletshedzo dza
mudzulatshidulo.
?iga	13.	?ho?ea dza u vhiga dza komiti dza wadi
L?iga	14.	U bveledza mbonalelo ya wadi.
?iga	15.	U bveledza pulani ya kushumele ya ṅwaha ya komiti ya wadi.

Khethekanyo 3-	Masipala: nḓila ine vha nga tikedza ngayo komiti dza wadi
L?iga	16.	Ndi thikhedzo-.e ine masipala u ngai nea dzikomiti dza wadi?
?iga	17.	Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ndi mini?
?iga	18.	Mugaganyagwama wa ṅwaha.
? iga 19	Sisiteme ya Ndangulo ya Kushumele.
?iga	20.	Vhukwamani ha masipala
?iga	21.	Thandela na vhurangeli ha Masipala.

Khethekanyo 4- Maga o dzulaho o tewa sa ane a nga shumiswa
Maambiwa a muṱangano
Redzhisiṱara ya u dzhenela ya Vhakhethi kana Miṱangano ya Tshipentshela
Pulani ya Kushumele kwa Masipala
Muhasho wa Vhuḓifhinduleli ha Mukovhe
Nḓivhadzo ya Mi? angano ya Komiti ya Wadi
Fomo ya u Ta-Khetho dza Komiti ya Wadi
Mutevhe wa Vhukwamani ha miraḓo ya Komiti ya Wadi
Mvelelo dza Khetho ya Komiti ya Wadi


Marangaphanḓa

.Ro.he ri fanela u shela mulenzhe nga nḓila i fanaho kha maitele a ndeme a fanaho na a
u khwinisa nḓisedzo dza tshumelo na u khwaṱhisa muvhuso wapo, hu tshi katelwa
na Dzikomiti dza Wadi. Dzikomiti idzi, dzine miraḓo yadzo ya vha vhashumi
zwavho, dzi na mushumo wa ndeme wa u ita u ri hu vhe na vhukwamani havhuḓi vhukati ha vhathu na na zwiimiswa
zwa muvhuso?(1).

.Tshi.we tsha ndeme vhukuma afha hu ḓo vha uri ri tea u khwaṱhisedza uri komiti dza wadi dza muvhuso wapo dzi dzulela u ṱangana na u shuma sa zwe dza tetshelwa
zwone.?(2)


NGELETSHEDZO! Bugupfarwa iyi i netshedzwa zwithu zwa ndeme zwine zwa tea
u dzhielwa nṱha, mihumbulo i shumiseaho na u sumba nḓila siani ḽa u tshimbidza komiti dza wadi. Zwitshavha zwi ḓo kona u shela mulenzhe kha tsheo dza khoro arali komiti dza wadi dzi tshi khou shuma zwi vhonalaho. Ngauralo hei bugupfarwa i fhedza yo angaredza u ḓidzhenisa ha tshitshavha kha tsheo dzine khoro na masipala vha dzhia. Bugupfarwa yo dzudzanywa hu tshi itelwa uri miraḓo ya khoro na miraḓo ya komiti dza wadi, nga kha zwiteṅwa zwa maga ane a fanela u tevhedzwa musi vha tshi khou shuma kha dzikomiti wadini dzavho



1. Phuresidennde Vho - Thabo Mbeki, Maipfi a u vula Muṱangano wa Vhuraru wa Khoro ya Vhukati ya COSATU, Ekurhuleni, 15 Ṱhangule 2005.
2. Phuresidennde Vho - Thabo Mbeki, Maipfi a u vula vhuṱambo ha Voutu ya Mugaganyagwama wa Phuresidennde, Vhusimamilayo ha Lushaka, Cape Town, 23 Fulwi 2004.











Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


Bugupfarwa iyi yo dzudzanywa hu tshi itelwa miraḓo ya khoro ya masipala kana vhakhantseḽara na miraḓo ya komiti dza wadi u ya nga zwiteṅwa zwa maga ane a fanela u tevhedzwa musi vha tshi khou shuma kha komiti wadini dzavho.

Komiti dza wadi ndi nḓila i takadzaho ya u kona u swikelela iṅwe ya ndivho dza u fhaḓa muvhuso wapo sa zwine zwa bulwa kha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya 1996:

ḽu ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa kana u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a tshitshavha
kha mafhungo a kwamaho muvhuso wapo?


Bugupfarwa iyi i fanela u vhaliwa khathihi na ṱhoḓea dza vhusimamulayo, sa Tsumbanḓila dza Lushaka kha Kuvhumbele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala, 2005 na Bugu ya Tshiko ya Komiti ya Wadi ya Lushaka (dplg na GTZ 2005).


Khaidzo: Kha vha humbule misi yoṱhe u dzhiela nzhele nyimele ya vhukuma ya masipala wavho na wadi phanḓa ha musi vha tshi shumisa mihumbulo hei na ngeletshedzo dzo newaho kha iyi bugupfarwa. Miṅwe mihumbulo i nga ṱoḓa u shandukiswa kana u dzudzanywa hafhu u itela u ri i elane na nyimele dza masipala na wadi yavho.












































Maga a uri ri thome
Khethekanyo 1




Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


Liga 1:	Kha vha wane mulayo na maga ane a vha tsumbanḓila o teaho

Afha hu tevhela mutevhe wa zwipiḓa zwa mulayo zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea uri vha pfesese na u ḓivha zwine vha fanela u zwi ita sa muraḓo wa komiti ya wadi. Milayo iyi na tsumbanḓila zwi dovha zwa thusa-vho u pfesesa tshaka dza zwithu zwine komiti ya wadi ya nga ita u thusa zwitshavha zwayo na khoro dza masipala.



U vha thusa u kona u tevhela zwe vha vhala, kha vha swaye kha zwibogisi musi vha tshi khou vhala.

* Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, 1976- Ndima ya 7 Khethekanyo 152-Ndivho dza muvhuso wapo. Hezwi zwi ḓo vha tsivhudza nga zwipikwa zwa muvhuso wapo.
* Muvhuso wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala wa1998-Khethekanyo 73 na 74. Hafha vha ḓo wana milayo na ndaulo dza nga ha u thoma komiti dza wadi.
* Muvhuso wapo: Mulayo wa sisṱeme dza Masipala wa 2000. Tshipiḓa itshi tsha mulayo tshi vha tsivhudza nga ha nḓila dza nnyi na nnyi dzine tshitshavha tsha nga kona u wana tshifhinga tsha u shela mulenzhe nga ha zwo lavhelelwaho u bva ha masipala.
* Tsumbanḓila dza Lushaka kha Kuvhumbele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala, 2005. Hafha hu ambiwa nga vhuḓalo nga ha u vhumbiwa na u tshimbidza komiti dza wadi.
* Tsheo dzine dza swikelelwa nga masipala wa havho, u bveledza sisṱeme ya komiti ya wadi. Hei i ḓo sumbedza u ḓiimisela ha masipala kha sisṱeme ya komiti ya wadi.
* Phoḽisi ya u shela mulenzhe ha Nnyi na Nnyi kha Masipala wa havho (arali i hone). Hei phoḽisi i ḓo thusa vhone na tshitshavha tsha havho u ḓivha u ri vha ṱangana hani na masipala wavho u amba nga ha zwithu zwa ndeme zwi vha kwamaho.









Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


NGELETSHEDZO! Muambeli wa ofisi ya masipala wa havho a nga thusa u vha
Nea khophi dzo teaho dza mulayo na tsumbanḓila,

Musi vho no wana khophi yo teaho ya ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe, vha
nga kona u a engedza kha hei bugupfarwa.


ḽiga 2: Kha vha pfesese mushumo wa Komiti ya Wadi

Muvhuso Wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala, 1998 u ri:

.Ndivho khulwane ya komiti ya wadi ndi u bveledza
dimokirasi ine khayo vhathu vha shela mulenzhe kha
muvhuso wapo?.

Komiti dza wadi ndi iṅwe ya nḓila dzine vha nga kona u shela mulenzhe kha tsheo dze muvhuso wa dzi swikelela.

Ri tshi ? alutshedza izwi nga nḓila i leluwaho, komiti dza wadi dzi vhumbwa nga miraḓo yo khethwaho u bva kha wadi yeneyo u itela:

1.	u swikisa mafhungo a kwamaho wadi yapo kha muraḓo wa khoro ya masipala.

2.	uri vha vhe na zwine vha amba zwi kwamaho tsheo, vhupulani na thandela dzine dza vha
fhasi ha khoro kana masipala, ine ya vha ya na zwine ya ḓo bveledza kha wadi.

Muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi, ngauralo u vha muraḓo wa ndeme wa komiti. Muimeleli ndivhanele wa muraḓo wa khoro ya masipala (ane a ḓivhea hafhu sa PR) ene u newa mushumo nga khoro wa u tikedza muraḓo wa khoro ya wadi.













Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

Komiti dza Wadi

* tshadzo ndi u engedza u ḓidzhenisa ha vhadzulapo kha u dzhia tsheo hune ha itwa nga masipala, sa izwi vhe vhone vha re na vhukwamani na vhushaka na khoro ya masipala.

* ndi vhaimeli vha wadi yapo, na uri a vha ḓibaḓekanyi na zwa poḽotiki.

* dzi tea u ḓidzhenisa kha mafhungo a kuitele kwa Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (ine ya ḓivhea sa IDPP), ndangulo ya vhubveledzi ya masipala, mugaganyagwama wa ṅwaha, thandela dza khoro, na miṅwe mishumo ya ndeme na mbekanyamushumo dzine na dzone dza vha na zwine zwa kwama vhadzulapo.

* dzi nga ? alutshedza na u thoma thandela dzine dza khwinisa vhutshilo ha vhadzulapo vha wadi.

* dzi nga tikedza muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara kha u hanedza tsheo dzi kanganyisaho,u nea nḓivho nga ha kushumele kwa masipala.

* dzi nga sedzesa kushumele kwa masipala na u amba mafhungo a kwamaho wadi.

* dzi nga thusa nga u ita mafulo a u ḓivhadza tshitshavha, tsumbo, ala.wa, maḓi na sisṱeme ya tshikha kana malaṱwa sa a bungani, nz, u badela mbadelo sa izwi vha miraḓo ndi vhone vha ḓivhaho zwitshavha zwa havho na ṱhoḓea dzazwo.






ḽiga 3: Kha vha pfesese mushumo wa muraḓo wa khoro ya wadi kana mukhantseḽara.

Kha vha humbule uri muraḓo wa khoro ya masipala u fanela u kona u shuma a tshi imela ndavhelelo dza wadi yawe na dza ḽihoro ḽawe ḽa poḽotiki. Hezwi zwi mu vhea kha vhuimo vhu konḓaho. Ndi zwa ndeme uri ri pfesese hezwi, na u ri vha pfesese tshiimo tsha muraḓo wa khoro ya masipala u ri vha ḓo kona u ḓivha zwine vha fanela u amba kha komiti. Arali tshiimo na kushumele kwa muraḓo wa khoro ya masipala zwi nga vha khagala, miṱaṱisano i songo teaho khathihi na phambano na uyo muthu zwi nga thivhelea.


Khethekanyo 1
Maga a u ita uri ri thome


Muraḓo wa khoro ya masipala

* ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi
* u na vhuḓifhinduleli ha u vhidza muṱangano wa vhakhethi uri hu khethiwe miraḓo ya komiti ya wadi
* u na vhuḓifhinduleli ha u ramba miṱangano ya komiti ya wadi
* u na vhuḓifhinduleli ha u lugisa mbekanyamushumo dza miṱangano, hu tshi katelwa miṱangano ya komiti ya wadi, miṱangano ya vhathu vha wadi na miṱangano i si ya misi.
* u shuma na komiti ya wadi u vhona uri hu na pulane ya mishumo ya ṅwaha.
* u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri komiti ya wadi i khou shuma zwine muḓivhi wa masipala a khou zwi lavhelela u ya nga maitele a u vhiga.
* u na vhuḓifhinduleli ha u fhindula mbudziso na mbilaelo dza wadi.
* u na vhuḓifhinduleli ha u tandulula thaidzo na u fhirisela mafhungo a sa tandululei phanḓa kha masipala.
* u fanela u ḓidzhenisa tshoṱhe kha mishumo yoṱhe ya tshitshavha ine komiti ya wadi ya khou i shuma.
* u na vhuḓifhinduleli ha u ḓivhadza mishumo na mbekanyamushumo ya miṱangano kha muraḓo wa muimeli wa ndivhanele wa khoro ya masipala(PR).


ḽiga 4: Kha vha pfesese tshiimo na kushumele kwa muimeleli ndivhanele wa khoro ya masipala (u ḓivhea hafhu sa PR)

Muimeleli Ndivhanele wa khoro u kumedzwa kha wadi na u tikedza muraḓo wa khoro kha
mafhungo a kwamaho wadi kana komiti ya wadi. Muimeleli ndivhanele wa khoro u a kona
u shumana na mbudziso na mbilaelo a tshi kwamana na muraḓo wa khoro.

Muimeleli ndivhanele wa khoro

* u tea u dzhenela miṱangano ya komiti ya wadi, miṱangano ya uri vhathu vha ḓe vha khethe na miṱangano i si ya misi.

* a nga thusa u tandulula thaidzo na u fhirisela mafhungo phanḓa.

* a nga thusa kha u thoma thandela.

* u tikedza muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara, fhedzi ha imi vhuimoni ha muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara.


Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

?

Mbudziso dzine dza anzelwa u vhudziswa:


Mbudziso: Naa muraḓo wa khoro a nga kona u rumela muimeleli wa ndivhanele wa khoro uri a vhe mudzulatshidulo musi ene e siho sa muraḓo wa khoro?

Phindulo: Ee! Muraḓo wa khoro ya masipala a nga humbela muimeleli ndivhanele wa khoro,
nga u tou ṅwala, uri a range phanḓa muṱangano musi ene a siho. A hu na themendelo
ya uri hu vhe na muthusa mudzulatshidulo u ya nga mulayo.




ḽiga 5: Kha vha pfesese mishumo ya miraḓo ya komiti ya wadi.

Miraḓo ya komiti ya wadi i nangwa nga wadi dzavho uri vha imele mihumbulo ya vhathu. Vha
na mushumo wa ndeme une vha u ita kha tshitshavha.

Mishumo ya miraḓo ndi u

* eletshedza muraḓo wa khoro kana mukhantseḽara u ṱalutshedza ṱhoḓea na zwililo zwa wadi, na u zwi swikisa kha khoro.
* vha muraḓo a vhonalaho a na zwine a ita kha komiti ya wadi na u ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhu no nga u langa muhasho kana tshipiḓa tshiṅwe-vho tshine a nga vha na dzangalelo khatsho.
* thusa muraḓo wa khoro u vhudza tshitshavha nga ha pfanelo dzavho na zwine vha tea u zwi wana musi vha tshi shuma sa tshigwada na u amba nga ipfi ḽithihi.
* thusa muraḓo wa khoro u ṱanganedza zwililo na mbilaelo dzi bvaho kha tshitshavha.
* u vha na mishumo ine vha i ita lwa tshiofisi musi vhe kha komiti sa u vha muṅwaleli.
* sumbedza vhuranganphan.a nga u thoma thandela dzine dza nga khwinisa vhutshilo ha vhathu ngomu wadini.
* bveledza mbonwasia kana mbonalelo ya wadi u itela uri komiti i vhe na ndivho nga ha wadi (sedzani ḽiga 13).
* thusa muraḓo wa khoro kha u davhidzana na vhathu vhane vha vha na zwine zwa vha kwama na u vha vhashumisani kha tshitshavha u itela u vhuedza mushumo wa komiti ya wadi.
* ḓidzhenisa kha zwiwo zwa tshitshavha sa dzimbulungo na mishumo ya mvelele. Hezwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi sumbedza u dzhiela nṱha na u pfesesa mafhungo a tshitshavha.


?

Mbudziso dzi anzelwaho u vhudziswa


Mbudziso: Naa hu na vhugudisi ha miraḓo ya komiti ya wadi na miraḓo ya khoro ya masipala?

Phindulo: Ee! Masipala wavho u fanela u ita mbetshelo ya u pfumbudza miraḓo yoṱhe ya
komiti ya wadi na u thusa u dzudzanya vhugudisi, hu tshi katelwa vhutsila ha
vhuṅwaleli, u ṅwala mivhigo, u thasulula thaidzo, vhurangaphanḓa, kushumele
kwa masipala na mugaganyagwama.

Mbudziso: Naa komiti dza wadi dzi imelela mahoro a poḽotiki.
Phindulo: Hai. Komiti dza wadi dzo ḓiimisa nga dzoṱhe, a dzi imeleli mahoro a poḽotiki. Heyo ndi mbetshelo ya mulayo. Komiti dza wadi dzo itelwa u imelela tshitshavha nga u angaredza, hu si ḽihoro ḽa poḽotiki ḽithihi.

Mbudziso: Naa tsheo dzo dzhiiwaho nga komiti dza wadi dzi a vhofha kha khoro ya masipala?
Phindulo: Hai. Tsheo dzo itwaho nga komiti dza wadi a dzi vhofhi lwa mulayo kha
khoro na masipala. Naho zwo ralo, nga nṱhani ha u ḓiimisela u itela uri hu vhe na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi, mihumbulo ya komiti dza wadi I ḓo tea u dzhielwa nṱha.

Mbudziso: Naa miraḓo ya komiti ya wadi i a badelwa kha tshumelo dzine ya ita?
Phindulo: Hai. A hu na mbadelo kha zwine ya ita, fhedzi tshinyalelo dzavho ṱhukhu dzine
Vha ṱangana nadzo, sa mbadelo dza nyendo na zwiḽiwa dzi tea u lifhiwa.

Mbudziso: Naa komiti dza wadi dzi a kona u isa zwililo zwadzo ha masipala nga dzone dzine?

Phindulo: Hai. Mafhungoa ḓaho na komiti ya wadi a swikiswa nga muraḓo wa khoro ya
masipala kha ofisi ya Mulangadzulo.

Mbudziso: Naa hu itea mini arali muraḓo wa khoro a songo vhudza Muambeli wa ofisi zwine komiti ya wadi ya ṱoḓa a tshi zwi ḓivha.
Phindulo: Kha nyimele hei, komiti ya wadi i nga ṱoḓa u tou amba na ofisi ya
Muambeli wa ofisi thwii nga ha u shaea ha thikhedzo u bva kha mura ḓo wa khoro ya masipala. Muambeli wa ofisi u ḓo amba na muraḓo wa khoro nga ha nyimele hei u
swika hune muraḓo wa khoro a ḓo tea u pfesesa vhuimo hawe kha u dzulela u ḓivhadza Muambeli wa ofisi na phindulo dzi yaho kha komiti ya wadi.

Mbudziso: Naa komiti dza wadi ndi yone nḓila i yoṱhe ya u ita uri tshitshavha tshi vhe na
zwine tsha amba siani ḽa tsheo dzo dzhiwaho nga khoro?
Phindulo: Hai. Hu na dziṅwe n.ila-vho sa u thetsheleswa ha nnyi na nnyi nga ha mafhungo o fhambanaho, u fana na mugaganyagwama wa ṅwaha. Komiti dza wadi dzi
fanela u vhona uri vhadzulapo vha wadi dzavho vha a ḓivha nga ha masia ane
vha nga a shumisa u itelwa u thetsheleswa.

Mbudziso: Naa komiti dza wadi dzi a kona u ḓidzhenisa kha mishumo i ngaho u fhindula
mbudziso na mbilaelo kana phambano vhukati ha tshitshavha?
Phindulo: Ee. Komiti dza wadi dzi a kona u dzhia tshiimo tsha ndeme kha u thusa
Muraḓo wa khoro ya masipala u tandulula phambano, u fhindula mbudziso sa
izwi miraḓo ya komiti ya wadi i tshi vha i na nḓivho yo fhelelaho ya u
pfesesa mafhungo a kwamaho tshitshavha.



ḽiga 6: Kha vha khethe miraḓo ya komiti ya wadi


Muambeli wa ofisi khathihi na muraḓo wa khoro ya masipala vha na mushumo wa ndeme hafha. Ndi vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa khoro u vhidza mu? angano wa u khetha miraḓo ya komiti ya wadi. Hoyu ndi muṱangano u vhidzwa .mu.angano wa vhathu vhane vha wela nga fhasi ha wadi. Muambeli wa ofisi u ḓo tshimbidza khetho u itela uri a vhe na vhuṱanzi uri khetho ndi dzo vhofholowaho.

Komiti dza wadi dzi nga ḓi vha na miraḓo i swikaho 10. Afha hu vha na mutevhe wa zwine zwa fanela u itwa hu tshi lugiselwa khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi.



Khaidzo: Phanḓa ha musi hu sa athu vhidzwa muṱangano wa u khetha miraḓo ya komiti ya
wadi, kha vha vhale Muvhuso Wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala wa 1998 na Tsumbanḓila dza Lushaka kha Kuvhumbele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi wa 2005 sa izwi bugu idzi dzi dzoṱhe dzi na zwinzhi zwine zwa amba nga ha maitele a khetho. Bugu ya Tshiko tsha Lushaka ya Komiti ya Wadi (dlpg na GTZ, 2005) I ḓo vha nea-vho thuso ya mihumbulo nga ha u ri vha dzhena hani kha maitele a u khetha kana u ta.




Khethekanyo 1
Maga a u ita u ri ri thome


MAITELELE A U KHETHA
MABOGISI A U KHETHA

Muraḓo wa khoro u tea

* u shuma na Muambeli wa ofisi u ta Ḓuvha ḓo teaho ḽa muṱangano wa u khetha miraa.o ya komiti ya wadi
* u ta datumu, tshifhinga, na fhethu ha muṱangano wa vhathu vha wadi.
* u vhona uri miraḓo ya tshitshavha i ḓo kona u swika fhethu afho nga u dzudzanya zwiendedzi zwine zwa nga swikisa vhaḓwe vha vhathu. Arali zwi songo ralo, kha hu wanale fhethu hune ha nga vha tsini kha vhunzhi ha vhathu. Kha vha humbule-vho nga vhathu vha lwalaho na vhaholefhali, u ri afho fhethu hu a swikelelea nga vhoṱhe naa?
* u vhona uri hu na zwidulo zwo dzudzanywaho hu tshi itelwa muṱangano, nga maanḓa ho sedzwa vhaaluwa.
* u ḓivhadza muṅwe na muṅwe (vhakhethi) datumu, tshifhinga, fhethu na ndivho ya muṱangano: kha vha humbule u vhea n .ivhadzo ḽaiburari yapo, kiliniki na zwikoloni, kha vha bvise nḓivhadzo kha gurannḓa yapo na u hasha nḓivhadzo dza tshitshavha kha tshiṱitshi tsha radio tshapo. Muambeli wa ofisi u fanela u badelela na nḓivhadzo idzi.
* u vhona u ri u a ḓivha nga ha matshimbidzele a khetho ane masipala a a shumisa khethoni. Muambeli wa ofisi u ḓo tshimbidza khetho fhedzi, muraḓo wa khoro ya masipala na miraḓo ya komiti ya wadi vha fanela u vha vhe na nḓivho nga ha maitele a khetho.
* u dzudzanya ane a ḓo ḓologa arali zwi tshi ḓo ṱoḓea.










Zwino ndi tshifhinga tsha ofisi ya Muambeli wa ofisi tshine a ḓo tea u ita zwi tevhelaho

* u vhona uri hu na redzhisiṱara ya vhathu vha wadi vho ḓaho muṱanganoni na u vhona uri yo sainiwa u itela uri maitele a khetho a kone u ḓolwa.
* u ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhinduleli ha dzikomiti dza wadi na miraḓo yadzo kha muṱangano.
* u ṱalutshedza maitele a khetho kha vhane vha khetha. Mulayo u nea mbetshelo ya kudzulele na zwigwada musi hu tshi ḓo tea u khethwa miraḓo, ndi uri khetho dzi fanela u angaredza zwigwada zwoṱhe sa vhaswa kana mafhungo a kwamaho zwa mutakalo. Komiti i fanela u vha na mbeu dzoṱhe, 50% ya miraḓo i fanela u vha vhafumakadzi. Masipala muṅwe na muṅwe u vha na maitele awo u ya nga zwine wa vha wo nanga u shumisa zwone.
* u fanela u humbela u ri hu thome u tiwa miraḓo ya komiti na vhane vha ḓo tikedza u tiwa honoho.
* Hu vhalwa ha voutu na u ḓivhadzwa ha mvelelo.
* u vhona uri vho tiwaho na vhe vha tikedza vha a saina fomo dzo teaho.
* u vhona uri miraḓo ya komiti yo khethwaho i a ḓivha mishumo na vhuḓifhinduleli hayo na u saina fomo dzo teaho.






NGELETSHEDZO: Ngeletshedzo kha muraḓo wa khoro ya masipala- kha vha vhidze muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi ntswa ine ya kha ḓi bva u khethiwa
phanḓa ha musi miraḓo i tshi bva kha muṱangano wa u khetha. Hafhu zwi a
konḓa u vhidza muṱangano wa vhathu vhanzhi, nga maanḓa arali hu tshi tou
fanela u kwamiwa muthu muṅwe na muṅwe. Hezwi zwo rali ndi ngani vha sa
shumisi itshi tshifhinga tsha u vha hone ha vhathu u dzudzanya muṱangano u tevhelaho?




Khethekanyo 1
Maga a u ita u ri ri thome


?

Mbudziso dzine dza anzelwa u vhudziswa:

Mbudziso: Naa hu na maitele a ḓadza zwikhala kha komiti ya wadi?
Phindulo: Ee. Maitele a a fhambana u ya nga lushaka lwa tshikhala. Tsumbanḓila dza Lushaka kha uvhu na Kushumele kwa Komiti dza Wadi ya 2005 kana Muvhuso Wapo: Mulayo wa Madzangano a Masipala wa 1998 u sumbedza maitele aya.

Mbudziso: Naa hu na nyimele dzine dza nga ita uri muraḓo wa komiti ya wadi a bviswe?
Phindulo: Ee. Arali muraḓo o kundwa u dzhenela miṱangano miraru kana u fhira i tshi
tevhekana, kana e si na thendelo a kundwa u dzhenela miṱangano ya komiti ya
wadi lwa rathi kana u fhira zwi tshi khou tevhekana a nga bviswa.

Mbudziso: Hu iteani arali muraḓo wa komiti ya wadi a tshi nga pfulutshela kha iṅwe wadi?
Phindulo: Muraḓo u fanela u ḓivhofholola sa izwi a tshi vho ḓo fanela u vha mukhethi
kha iṅwe wadi i re fhasi ha iṅwe komiti ya wadi.




ḽiga 7: U dzhenela vhugudisi ha u pfumbudzwa ha miraḓo ya khoro ya masipala na
miraḓo ya komiti ya wadi.


Musi miraḓo yoṱhe ya komiti ya wadi yo no nangiwa, vha fanela u pfumbudziwa. Sa mudzulatshidulo wa komiti, muraḓo wa khoro ya masipala u fanela-vho u dzhenela u pfumbudziwa uhu. Kha vha kwamane na Muambeli wa ofisi u itela u wanisisa nga ha u pfumbudziwa uhu na uri hu ḓo vha hone lini.













Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi



Zwine vha guda musi vha tshi khou pfumbudziwa asizwi

* vha ḓo guda nga ha mulayo theo wo livhanaho na komiti dza wadi. Arali vha sa ḓivhi mulayo theo vha nga ḓiwana vha tshi khou ita zwithu zwi siho mulayoni.

* Vha ḓo wana-vho na uri hu na milayo na ndaela dzo dzulaho dzo tou ralo zwine zwa ḓo vha thusa u ḓivha zwinzhi nga ha mishumo ya komiti ya wadi.

* Vha ḓo wana uri khoro i shuma hani.

* Vha ḓo wana uri muṱangano u tshimbidziswa hani, zwine zwa vha zwa ndeme kha uri vha kone u dzhenelela kha muṱangano.
* Vha ḓo wana zwinzhi nga ha vhuḓifari ha miraḓo ya komiti ya wadi zwine zwa ḓo vha sumbedza uri vha fanela u ḓifara hani sa muraḓo wa komiti ya wadi.

* Vha ḓo wana vha tshi fanela u ḓivha uri maanḓa na mishumo ya komiti dza wadi ndi zwifhio.

* Vha ḓo .iiwana vha tshi khou ḓivhana lune vha vho ḓo thoma u vhumba tshigwada tsho khwaṱhaho.




ḽiga 8: Ndugiselo dza muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi-dzi.we
ngeletshedzo kha mur.o wa khoro.

Hafha hu na mutevhe wo dzudzanyelwaho u thusa muraḓo wa khoro ya masipala, ane a vha mudzulatshidulo wa komiti ya wadi, u lugisela mu? angano wa u thoma. Komiti ya vhuya ya ? angana ya nanga muṅwaleli, hoyu muthu u ḓo thusa muraḓo wa khoro kha mushumo wawe wa u langa mu? angano. Arali muraḓo wa khoro o dzudzanyea zwavhuḓi sa mudzulatshidulo, zwiṱo leluwa u nea vhuḓifhinduleli na mishumo kha miṅwe miraḓo ya komiti, na muṱangano wa hone u ḓo tshimbila zwavhuḓi.







Khethekanyo 1
Maga a u ri ri thome




Muraḓo wa khoro a nga shumisa mutevhe uyu u lugisela muṱangano wa u thoma

o Vho no ṱalutshedza na u humbela fhethu hune muṱangano wa komiti ya wadi wa ḓo farelwa hone? Kha vha humbule uri hafha hu fanela u vha fhethu ha nnyi na nnyi hu si fhethu ha phuraivete sa ha vhudzulo ha muthu. Hei ndi ṱhoḓea ya Mulayo.

o Vho no lugisa naa mbekanyamushumo ya miṱangano ya ṅwaha, ine ya vha mutevhe wa miṱangano yoṱhe ya ṅwaha i re na datumu, tshifhinga na fhethu? Mutevhe uyu u fanela u katela miṱangano ya komiti ya wadi na miṱangano ya vhathu vha wadi na uri zwi a thusa u ita uri miraḓo ya komiti ya wadi i pulane zwifhinga zwavho lwa ṅwaha.

o Vho no wana zwine vha fanela u zwi shumisa zwi bvaho kha Muambeli wa ofisi naa? Hezwi zwi fanela u katela mulayo wo teaho na tsumbanḓila, khathihi na ṱhoḓea dza u vhiga na maga o dzulaho o vhewa sa tsumbo: redzhisiṱara ya madzhenele a madzulo.

o Vho no lugisa naa adzhenda ya muṱangano une wa khou ya u vha hone? (kha vha sedze maga 10 na 11 o ḓisendekaho kha mushumo wa muṅwaleli na ngeletshedzo dza nga ha u tshimbidza muṱangano. Maga a dzulaho o lugiswa a adzhenda o katelwa kha khethekanyo 4.)

o Vho no ita mutevhe wa vhuḓifhinduleli ha mihasho (kana zwikhala zwa tshipentshele zwa mishumo) u itela nyambedzano na komiti ya wadi naa?

o Vho no anganya nga ha datumu ya muṱangano wa u ita kana u bveledza pulane ya ṅwaha ya mishumo? (kha vha sedze ḽiga ḽa 14 u wana uri vha nga ita hani pulane yavho ya ṅwaha.)
















Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


?

Mbudziso dzine dza anzelwa u vhudziswa:


Mbudziso: Ndi tshaka-.e dza miṱangano dzine komiti dza wadi dza i ramba kana u i fara?
Phindulo: Hu ḓo vha na tshaka tharu khulwane dza miṱangano ine komiti ya wadi ya
lavhelelwa u i dzudzanya. Miṱangano hei i dzudzanywa hu na thendelo ya muraḓo
wa khoro ya masipala.

1. Miṱangano ya komiti ya wadi: hei ndi mi? angano ya nga misi ya miraḓo ya komiti ya wadi. I fanela u farwa tshifhinga tshoṱhe u itela uri komiti ya wadi i kone u pulana
zwine ya ḓo bveledza. I fanela u farwa lu siho fhasi ha 6 kha ṅwaha. Miṱangano
minzhi, sa ya ṅwedzi muṅwe na muṅwe i a themendelwa, u itela uri komiti dza
wadi dzi vhe na tshifhinga tsho eḓanaho tsha u lavhelesa zwithu zwoṱhe zwo
fhambanaho zwine dza fanela u ita.

2. Miṱangano ya vhathu vha wadi: hei ndi miṱangano ya vhukati ha muraḓo wa khoro
na vhakhethi vhawe, hafha hu katelwa na vhadzulapo vha wadi yavho. Miṱangano hei i ḓo thusa muraḓo wa khoro na komiti ya wadi u pfesesa ṱhoḓea dza tshitshavha. Zwifhinga zwa miṱangano ya u khetha zwi tea u vhewa hu tshee na tshifhinga
sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo dza miṱangano ya ṅwala. Hetshi ndi tshifhinga tsha u kona-ha u ramba vhaofisiri vha ha masipala kana vhurangaphanḓa ha poḽotiki u
ḽa u amba na vhakhethi nga ha mafhungo a kwamaho tshitshavha,
kana u amba mafhungo nga ha nḓila ine masipala a shuma ngayo.

3. Miṱangano i si ya misi: hei i nga rambiwa musi hu na ṱhoḓea, sa tsumbo: musi hu
na fhungo ḽine tshitshavha tsha khou vhilaela ngaḽo ngeno tshi tshi tama uri hu ambiwe ngaḽo na muraḓo wa khoro na masipala.









Khethekanyo 1
Maga a u ri ri thome


ḽiga 9: Muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi




Hu na zwithu zwa tshivhalo zwine zwa fanela u bvelela kha muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi.

* U khethiwa ha miraḓo i tshi newa maimo-hu fanela u vha na muu.waleli na uri vha tea u sedza arali hu tshi ḓo ṱoḓea mufaragwama (kha vha sedze ḽiga 10 ḓi ambaho nga mushumo wa muṅwaleli)

* Komiti kha i ḓiḓivhadze na u kovhekana zwine vha tea u zwi swikelela sa komiti ya wadi.

* Kha vha humbele muṅwaleli uri a bveledze mutevhe wa vhukwamani ha miraḓo ya komiti ya wadi na uri muṅwe na muṅwe a wane khophi ya uyo mutevhe.

* Kha vha ambedzane vha dovhe vha tendelane kha milayo ya vhuḓifari muṱanganoni, hu tshi katelwa na ṱhoḓea ya u fara mafhungo sa tshiphiri. Tshiṅwe tshifhinga hu ḓo ambiwa nga mafhungo a tatisaho kha komiti ya wadi. Miraḓo yoṱhe i fanela u tenda na u wana nḓila ine mafhungo ayo a nga pfukhiselwa ngayo kha vhathu vha wadi. A si tshifhinga tshoṱhe tshine zwithu zwoṱhe zwa sokou vhudzwa muṅwe na muṅwe.

* Kha vha ambe nga ha mbekanyamushumo ya miṱangano ya ṅwaha vha vhone arali vha tshi nga swikelela thendelano nga ha kufarele kwa miṱangano na uri i nga farwa lini.

* Kha vha dzudzanye muṱangano wa u bveledza pulane ya ṅwaha. Hoyu u nga ḓi vha muṱangano u si wa misi wa komiti kana wa vha muṱangano u tevhelaho wa nga misi wa komiti.

* Kha vha neane mihasho sa tsumbo: dzinnḓu, mutakalo na vhundola vhathu, mveledziso ya ikonomi. .Muhasho. zwi tou amba vhuḓifhinduleli, ho newaho muthu muthihi u itela u vhiga, u pfesesa, vhudavhidzano na u shuma kha tshiteṅwa tshikene tshine wa vha na dzangalelo khatsho.






Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

































































Zwieletshedzi zwa u thusa
komiti dza wadi uri dzi bvele
phanḓa musi dzi tshi shuma
Khethekanyo 2

Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

ḽiga 10: Mushumo wa muṅwaleli


Muṅwaleli wa komiti ya wadi u na mishumo i tevhelaho

* u thusa u lugisa adzhenda- muṅwaleli u fanela u vhudzisa miraḓo ya komiti ya wadi zwiteṅwa zwine zwa nga dzheniswa kha adzhenda ya miṱangano yoṱhe.

* u amba nga ha adzhenda na mudzulatshidulo uri vha pfane nga zwi re ngomu phanḓa ha musi I tshi rumelwa kha miṅwe miraḓo. Kha vha humbule, mudzulaphanḓa wa komiti ndi muraḓo wa khoro ya masipala. Hezwi zwo rali, hoyu ndi muthu ane a vha ene amba dzi fhele kha zwine zwa fanela u vha kha adzhenda.

* nga murahu ha musi adzhenda yo ṱanganedzwa, i fanela u newa miraḓo ya komiti ya wadi muṱangano u sa athu vha hone.

* u dzhia maambiwa a miṱanganoni yo rambiwaho nga mudzulaphanḓa na nga komiti ya wadi. .Maambiwa. zwi tou amba rekhodo ya zwo iteaho muṱanganoni; zwi katela na nyambedzano nga ha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe, tsheo dzo swikelwaho nga komiti, na zwine zwa fanela u itwa u bveledza idzo mbofho.

* u vhona uri maambiwa a newa miraḓo, u a faela na u a vhea fhethu ho tsireledzeaho. Kha vha humbule, maambiwa ndi rekhodo ya muṱangano lwa mulayo. Hezwi zwo rali, ndi zwa ndeme uri a vhewa fhethu ho tsireledzeaho. Vhathu vha anzela u sedza maambiwa a miṱangano na u ḓola tsheo dze dza itwa.



NGELETSHEDZO! Muṅwaleli kha a newe mafhungo a bvaho kha hei bugupfarwa nga ha mishumo ya muṅwaleli, kutshimbidzele kwa muṱangano na khophi ya zwiteṅwa zwine zwa dzula zwo vhewa zwa nga ha adzhenda






Khethekanyo 2
Zwieletshedzi zwa u thusa komiti dza wadi uri dzi bvele phanḓa musi dzi tshi shuma

ḽiga 11: U tshimbidza muṱangano.


* Kha vha sumbedze tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa ḓo farelwa hone hu tshee na tshifhinga. Sa zwe zwa bulwa afho n .ha, ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwaleli hovhu.

* Kha vha dzudzanye adzhenda phanḓa ha muṱangano. Hoyu ndi mushumo wa mudzulaphanḓa na muṅwaleli. (Kha vha sedze ḽiga ḽa 10 nga ha mushumo wa muṅwaleli.)

* Kha vha neea miraḓo ya komiti adzhenda phanḓa ha musi muṱangano u tshi vha hone uri vha ḓivhe uri muṱangano ndi wa nga ha mini na uri vha kone u ḓilugisa. Tshiṅwe tshifhinga zwi nga ṱoḓea uri hu vhe na mivhigo ya tshipentshela ya muhasho mukene, arali mune wa muhasho a tshi zwi ḓivha a nga ḓi kwama tshitshavha nga ha iḽo fhungo uri a vhige zwavhuḓi kha komiti.

* Mudzulatshidulo u ḓo vula muṱangano na u vhala adzhenda ḽiga nga ḽiga.

* Kha hu rekhodwe vho dzhenelaho muṱangano.

* Kha hu rekhodwe milaedza ya vho kundwaho u vha hone. (Mira?o ya komiti i fanela u ḓivhadza muṅwe a re kha komiti musi vha tshi ḓo kundelwa u swika muṱanganoni; Hezwi zwi pfi ndi u swikisa mulaedza.)

* Kha vha sedzuluse maambiwa-vha ṱole arali o dzula nga ngona sa rekhodo ya muṱangano wo fhelaho. Muṅwe na muṅwe u fanela u tenda uri maambiwa o dzula nga ngona sa izwi e rekhodo ya mulayo ya miṱangano.

* Zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhelaho-tshite.wa itshi tshi katela mafhungo o ambiwaho muṱanganoni wo fhelaho hune miraḓo ya komiti ya tea u vhiga murahu. Zwo leluwa u ṱavhanya u vhona uri .zwi bvaho kha maambiwa? nga u tou sedza uri ndi zwifhio zwe vhathu vha pfi vha zwi ite u ya nga tsheo dzo dzhiiwaho.

* Maṅwalwa- aya ndi marifhi a ḓaho kha komiti, kana marifhi o rumelwaho nga komiti. ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi fanela u ḓivhiwa nga komiti sa izwi zwoṱhe zwi tshi itwa tshiimoni tsha komiti.

* Zwiṅwe zwiteṅwa zwa adzhenda, tsumbo: Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP), mugaganyagwama, ndangulo ya vhubveledzi ya masipala, thandela dza mveledziso dza ikonomi dzapo. Muraḓo muthihi wa komiti u fanela u ḓisa fhungo na u thoma u amba ngaḽo. Muvhigo u nga ṱoḓa u vha na mvulatswinga nga ha fhungo (ndi fhungo-.e, ni kwamea hani, ndi ngani ni tshi kwamea) na uri ho no dzhiiwa vhukando-.e na uri ndi mini zwine zwa kha ḓi tea u itwa.
Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

Kha vha humbule uri ndi zwa ndeme kha miraḓo yoṱhe ya komiti u dzhenelela kha muṱangano. Mudzulatshidulo ha tei u vha ane a ambesa musi ho farwa nyambedzano. Mushumo wa mudzulatshidulo ndi u langa miraḓo nga kha adzhenda uri hu kone u swikelelwa zwipikwa zwa komiti. Mudzulatshidulo u tou nga sa mulauli wa bennde u fhirisa u vha muimawoga.

Nga murahu ha nyambedzano, mudzulatshidulo u fanela u vhona uri ho swikelelwa tsheo na uri arali zwo tea hu fanela u vha na muthu ane a newa vhuḓifhinduleli ha u shuma zwo swikelelwaho tshiimoni tsha komiti.

Nga ndivhuho dza ḽiṅwalo ḽa Kushumelwe kwa Wadi ḓo bveledzwaho nga Free State Local Government Association, Lara 2001

ḽiga 12: U ranga phanḓa muṱangano, dziṅwe ngeletshedzo dza mudzulaphanḓa.



* Kha vha lingedze u sa ambesa; kha vha thetshelese zwine vhaḓwe vha amba na u vhona u ri vha omelelela kha adzhenda

* Kha vha ṅwale zwithu zwa ndeme zwo ambiwa musi wa nyambedzano

* Kha vha ite manweledzo a zwithu zwa ndeme fhasi ha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha adzhenda.

* Kha vha ite uri hu vhe na u tevhekana ha zwithu- hezwi zwi amba u vhona uri vhaambi vha a ṱhonifhiwa, vhathu a vha sei na u sokou amba muṱangano u tshi khou tshimbila, kana u vha na nyambedzano nga tshavho.

* Kha vha tevhele tshifhinga tsho vhewaho u ya nga zwiteṅwa zwa adzhenda.

* Kha vha lingedze u fhedza muṱangano nga tshifhinga.



Khethekanyo 2
Zwieletshedzi zwa u thusa dzikomiti dza wadi uri dzi bvele phanḓa musi dzi tshi shuma


ḽiga 13?ho?ea dza u vhiga kha komiti ya wadi


Hu ḓo ṱoḓea uri vha kwame Muambeli wa ofisi ya masipala wa havho uri vha ḓivhe nga ṱhoḓea dzo teaho dza u vhiga, hu tshi katelwa na zwifhinga zwa u guma zwa mivhigo. Hezwi kanzhi zwi ḓo vha zwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe, kanzhi zwi fanela u vha zwo swikiswa nga Ḽavhuṱanu ḽa u fhedza ḽa ṅwedzi.

Muambeli wa ofisi a nga ḓi vha na nḓila yo dzulaho yo dzudzanywa ya u vhiga. Nḓila ine ya ḓivhea nga u pfi .phuro foma? ya u vhiga ndi fomo yo dzulaho yo ṅwaliwa, ine ya tou ḓadziwa u fhirisa uri muthu a ḓe na nḓila yawe. Zwi a thusa nga uri u vha u tshi ḓivha uri o katela zwoṱhe zwine zwa ṱoḓea..

Arali hu si na mbetshelo i dzulaho yo itwa sa .phuro foma.,
hafha hu na iṅwe yo vhekanywaho kha siaṱari ḽine ḽa tevhela. (A hu na ṱhoḓea ya uri vhone vha nee zwidodombedzwa zwinzhi-zwinzhi nga vhuḓalo)

























Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


Fomo ya u vhiga ? Phurofoma

Muvhigo kana wadi (kha vha ḓadze dzina ḽa wadi kana nomboro)

????????????????????????????????.

Muraḓo wa khoro (kha vha ḓadze dzina ḽa wadi kana nomboro)

????????????????????????????????

ṅwedzi na ṅwaha (kha vha ḓadze datumu)

????????????????????????????????

Dzina ḽa masipala (kha vha ḓadze dzina ḽa masipala)

????????????????????????????????.

Muṅwaleli wa komiti ya wadi (kha vha ḓadze dzina ḽa muṅwaleli)

????????????????????????????????..

1. Mafhungo o ambiwaho muṱanganoni wa komiti ya wadi, muṱangano wa vhathu vha wadi kana muṱangano u si wa
misi- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro.
??????????????????????????????????????
??????????????????????????????????????
2. Khonadzeo dza thasululo na themendelo- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro.
?????????????????????????????????????..
?????????????????????????????????????.
3. Mafhungo o dzudzanywaho- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro
?????????????????????????????????????..
?????????????????????????????????????..
4. Thandela dzine dza khou shumiwa na dzo fhelaho- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro
?????????????????????????????????????..
.?????????????????????????????????????.
5. Pulane ya miṅwedzi miraru i ḓaho- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro ?????????????????????????????????????..
?????????????????????????????????????..




Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


ḽiga 14: U bveledza mbonalelo ya wadi.

Hetshi tshi nga vha tshiṅwe tsha zwithu zwa u thoma zwine komiti ya wadi ya nga ita sa tshigwada. Zwi nga thusa u bveledza tshigwada na u thusa kha u pfesesa nga ha wadi yavho.


U bveledza mbonalelo ya wadi zwi nga vha zwithu zwi takadzaho.
Hafha hu na zwithu zwine zwa nga ita uri vha thome. Kha vha humbule
uri vha nga kona u kuvhanganya mafhungo a ndeme ane a vha mutheo vha dovha hafhu vha engedza zwiṅwe henefha vhukati ha ṅwaha.

1.	Kha vha wanisise nga ha vhathu vha re kha wadi na thaidzo dzine vha ṱangana nadzo
tsumbo,

* Zwigwada u ya nga vhukale, mbeu, zwiimo zwavho siani ḽa mishumo

* Tshitatistiki tsha vhugevhenga, thaidzo khulwane dza mutakalo

* Mbilaelo dza Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dza vhathu

* Nḓila ine vha dzhia ngayo mbekanyamushumo na makumedzwa zwa masipala

* Fhulufhelo ḽa vhathu

* ḓivhazwakale ya wadi

* Nyambo dzi shumiswaho nga vhathu vha wadi

* Madzangalelo a vhathu siani ḽa polotiki

2	Ndi wana hani aya mafhungo?
* Masipala a nga kona u vha nea mafhungo sa zwithu zwi kwamaho vhukale ha zwigwada. Muraḓo wa khoro ya masipala a nga kha ḓi zwi humbela nga kha ofisi ya Mulangadzulo.

* Mapholisa vha nga kona u nea tshitatistiki tsha vhugevhenga na uri arali hu na sibadela kana kiliniki kha vhupo ha havho i nga nekedza mafhungo a kwamaho mutakalo

* Vha nga wana kuhumbulele kwa vhathu nga kha miṱangano ya vhathu vha wadi kana nga kha miṱangano ya zwigwada nga zwiṱuku kha wadi yoṱhe kana nga u ita ṱhoḓisiso i sa konḓi ya tshitshavha kana nga u ita nyambedzano na dzikhonani.

Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi

3.	Ndi tshomedzo-.e dzine wadi ya vha nadzo?

.Tshomedzo. zwi amba zwiimiswa zwine
tshitshavha tsha vha nadzo, tsumbo,

* Tshomedzo dza tshitshavha u fana na zwikolo, kiliniki, zwibadela, tshipholisa,
ambuḽentsi na zwiṅwe.

* Dzibada, maḓi, vhuthathatshitshili

* Tshaka dza nnḓu

* Dzikereke

* Dziholo dza tshitshavha

* Mavhengele, makete na dzibannga

* Vhuendedzi

4.	Ndi mini zwiṅwe zwine zwa khou bvelela kha tshitshavha?

Kha vha ite mutevhe wa madzangano a tshitshavha-haya ndi a ndeme ngauri ndi one zwiko zwa ndeme kha miraḓo ya komiti ya wadi. .Zwiko. hu ambiwa vhathu kana vhaimeleli vha bvaho kha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo kana vhathu vha re vhomakone kana vhathu vhane vha kwamea nga ha zwine vha khou ita kha komiti ya wadi.

5.	Naa hu na Vhashumi vha Mveledziso vha Tshitshavha wadini yavho?

Kha vha te Vhashumi vha Mveledziso vha Tshitshavha wadini yavho vha dovhe vha ite miṱangano navho u itela u ḓo ita mbambedzo ya zwine vha ita, hu tshi katelwa u ri vhashumi avha vha a kona u nekedza thuso ya mushumo kana ya vhuṅwaleli kha komiti ya wadi.






Khethekanyo 2
Zwieletshedzi zwa u thusa komiti dza wadi uri dzi bvele phanḓa musi dzi tshi shuma

Vha nga shumisa mutevhe uyu u thusa u dzudzanya foramu dza vhathu vhane vha vha zwiko zwa tshitshavha

Kha vha katele:

* madzangano a mitambo

* khorombusi dza zwikolo

* foramu dza tshipholisa dza tshitshavha

* madzangano a vhurereli

* madzangano a vhaswa

* madzangano a mbulungano

* madzangano a mabindu

* madzangano a mvelele, tsumbo vhutsila na muzika

* madzangano a vhafumakadzi


?

Mbudziso dzi anzelwaho u vhudziswa:

Mbudziso: Ndi ngani zwi zwa ndeme u bveledzwa mbonalelo ya wadi?
Phindulo: Sa muraḓo wa khoro ya masipala na komiti ya wadi, vha a kona u shuma zwavhuḓi musi vha tshi ḓivha tshitshavha tshavho zwavhuḓi. Kha vha humbule, hafha vha kha komiti ine ya imela wadi. Vha nga si kone u shuma vha sa ḓivhi vhathu vhane vha dzula kha wadi yavho hu tshi katelwa ṱhoḓea dzavho na mafhungo avho. Hafha hu dohwa ha sedzwa zwine vha ṱoḓa kha komiti yavho sa zwifhaṱo, dzibada na zwiṅwe zwithu zwine zwa farea zwine zwa vhumba wadi yavho. Hezwi zwi katela u .ivha-vho zwinzhi nga ha madzangano a tshitshavha na zwiko zwapo sa mabindu apo na kiḽabu dza mitambo. Vha ḓo mangadzwa nga zwine vha ḓo wana.

Mbudziso: Komiti ya wadi i nga shumisa hani mafhumgo aya?
Phindulo: Komiti ya wadi i nga shumisa haya mafhungo u bveledza pulane ya ṅwaha. Vha ḓo kona u pulana khwine na u ḓidzhenisa kha nyambedzano nga ha maitele a khoro ya masipala na
mbekanyamushumo kana thandela ngauri vha a ḓivha zwinzhi nga ha tshitshavha tshavho u fhira muṅwe-vho muthu.

Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


ḽiga 15: U bveledza pulane ya kushumele ya ṅwaha ya komiti ya wadi

Komiti ya wadi i tea u vha na pulane ya ṅwaha i sumbedzaho zwavhuḓi uri ndi zwifhio zwithu zwine zwa tea u dzhielwa ṋtha na uri ndi zwifhio zwine ya tama u zwi swikelela. Hezwi zwi ḓo thusa u vhona uri yo kona u swikelela zwe ya ri i ḓo ita. Zwi ḓo thusa u vhiga kha masipala sa izwi hu tshi fanela u vhigwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe u ya nga pulane ya kushumele.

Ndi muhumbulo wavhuḓi u pulana muṱangano u si wa nga misi nga u ṱavhanya u itela u bveledza pulane ya kushumele ya ṅwaha. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri pulane ye vha ita i vhe ya vhukuma nahone i vhe i swikeleaho.


Kha u bveledza pulane ya kushumele kwa ṅwaha vha nga dzhiela nzhele zwi tevhelaho

* datumu dzine masipala a ḓo fara ngadzo miṱangano ya u vhudzisa ine na nga tama u i dzhenela sa ya Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP) na mugaganyagwama wa ṅwaha.

* mafhungo a ndeme a tshitshavha? Komiti ya wadi i nga ita mini u thusa? Ndi lini hune vha nga thusa?

* ndi thandela dzifhio dzine komiti ya wadi ya tama u dzi thoma? Kha vha dzhiele nzhele zwithu zwi ngaho thandela dzapo dza mveledziso ya ikonomi, u gudisa vhathu vha u londa vhaa.we miḓini, Naa ri nga kona u shuma idzi thandela na maṅwe madzangano a tshitshavha?

* ndi foramu dzifhio, tsumbo: mutakalo kana madzangano a tshitshavha, foramu dzine komiti ya wadi ya ṱoḓa dzi tshi imelelwa?

* ndi madzangano afhio a tshitshavha kana mihasho ya masipala ine ra tama u i ramba uri I ḓise makumedzwa kha komiti ya wadi kana kha muṱangano wa vhathu vha wadi?

* ndi miraḓo ifhio ya komiti ya wadi ine ya fanela u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ita mishumo?

* ndi maḓuvha afhio ane mishumo ya fanela u vha yo fhela ngao?

* ndi ifhio mishumo ya tshihaḓu kana ya ndeme ine ra fanela u thoma ngayo? Ndi zwifhio zwine zwa nga lenganyana u shumiwa?




Khethekanyo 2
Zwieletshedzi zwa u thusa dzikomiti dza wadi uri dzi bvele phanḓa musi dzi tshi shuma

NGELETSHEDZO! Pulane i fanela u tenda u shandukisea nga nḓila yo leluwaho u ya nga t?.ho?ea. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri thandela dzine vha khou dzhena khadzo dzi
ṱumana na Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP). Arali
thandela dza hone dzi sa elani na Pulane ya ṱhanganelano ya
Mveledziso zwi nga itea tshitshavha tsha vha tshi sa dzi ṱoḓi kana
masipala a si dzi tikedze. (Kha vha sedze ḽiga 17 u wana zwinzhi nga IDP).




Kha vha humbule-pulane i fanela u bveledzea. Ndi zwa khwine
u shuma zwithu zwiṱuku zwavhuḓi u fhira zwinzhi zwine zwa itwa nga
nḓila i si yavhuḓi.























Joburg


Pulane ya ṱhanganelano Mveledziso ya 2005/11

Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ine ya ḓivhea sa IDP ndi maitele a poḽotiki ane a rangwa phanḓa nga Ra.orobo khathihi na miraḓo ya khoro ya Masipala ya Ḓorobo kana vhakhantseḽara vha tshi khou tikedzwa nga vhaofisiri vha ndaulo. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso i kona u bveleda khagala zwine Ḓorobo khulwane ya tea u zwi swikelela, khaedu hu tshi katelwa na mveledziso dza tshifhingani tshi ḓaho yo ḓisendekaho nga vhubindudzi na ṱhoḓea dza tshitshavha ho sedzwa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya ikonomi.

Tshipiḓa tsha Pulane ya ṱhanganelano Mveledziso ndi vhukwamani ho ? an.avhuwaho vhukati havho na vhane vha shela mulenzhe uri vha vhe na vhuṱanzi ha u kona u ḓidzhenisa kha u dzhia tsheo ya vhumatshelo ha mveledziso ha Ḓorobo ya Joburg.

Miṱangano ine ya ḓo tou tevhekana ya Wadi na Dzingu i ḓo farwa kha Ḓorobo yoṱhe u itela u netshedzwa zwe zwa swikelelwa na u sumbedza uri masheleni a ṱhoḓea na ndavhelelo o gaganyelwa hani. Hafha hu vha hu tshi khou katelwa ha thandela dzo fhambanaho na dziphurogireme kana mbekanyamushumo.

Ri a vha ṱuṱuwedza sa mudzulapo wa Ḓorobo ya Joburg u itela u shela mulenzhe kha maitele a vhukwamani nga u dzhenela miṱangano na u vha na zwine vha amba. U shela havho mulenzhe ndi zwavhuḓi ngauri zwi fana na u vouta u itela u vhona uri ṱhoḓea dzavho dza nḓisedzo ya tshumelo dzi a swikelelea.

Rine hafha kha Ḓorobo khulwane, ro ḓiimisela u ṱuṱuwedza vhutsireledzi, mutakalo wapo, nyaluwo ya ikonomi, u lwa na dwadze ḽa HIV na AIDS, u fhungudza ṱhahelelo ya .disedzo ya muḓagasi na maḓi, u khwinifhadza sisṱeme kana maitele a u badela, u shumiswa ha milayo yapo na u vhona uri zwi a leluwa kha nḓisedzo ya tshumelo ya dzinnḓu,

U wanisisa mafhungo manzhi nga Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ine ya ḓivhea sa IDP ya Ḓorobo khulwane:

Kha vha rwele luṱingo kha (011) 375 5555 kana vha engedze nga u nanga 7, vha nga dovha hafhu vha dalela senthara ine ya ḓivhea sa People.s Centre kana vha loga kha www.joburg.org.za

ḽu shuma roṱhe u itela nḓisedzo ya tshumelo?













































Masipala: Nḓila ine a nga tikedza
ngayo komiti ya wadi
Khethekanyo 3




ḽiga 16:	Ndi thikhedzo-.e ine masipala a nga i nea komiti ya wadi?

Thikhedzo ine ya nga newa nga masipala i ḓo fhambana u ya nga zwiko zwa masipala. Miṅwe masipala i na tshelede nnzhi u fhira miṅwe ngauralo na zwine vha nga zwi swikelela zwi a kwamea. Muambeli wa ofisi a nga vha vhudza nga ha zwiko zwi re hone fhedzi-ha kha vha sedze mutevhe uyu u re afha fhasi.



Afha hu na mutevhe wa zwithu zwine zwa nga vhudziswa masipala nga hazwo:

o Dzikhophi dzo teaho dza mulayo theo, tsumbanḓila ya lushaka na phoḽisi dza khoro kha zwa u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi na komiti dza wadi

o Khophi ya mafhungo a nzulele tshitshavha, wadi, u thusa u bveledza mbonalelo ya wadi.

o Khophi ya Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ya masipala.

o sisṱeme ya Ndangulo ya Vhubveledzi ha masipala.

o Manweledzo a mugaganyagwama wa masipala.

o Mafhungo nga ha maitele a u vhiga na ṋdila dza hone.

o Datumu na zwifhinga zwa u pfumbudziwa.

o Mafhungo a kwamaho huṅwe u gudiswa hune ha itelwa komiti dza wadi.

o Mafhungo nga ha ṋdila ine mugaganyagwama wa kovhiwa ngaho kana maṅwe maitele a u badela tshelede dze komiti dza wadi vha dzi shumisa.











Khethekanyo 3
Masipala: Nḓila ine a nga tikedza ngayo komiti ya wadi

ḽiga 17: Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso ndi mini?

Masipala yoṱhe i ṱoliwa uri i vhe na Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso (IDP). I bvisela khagala zwiteṅwa zwine zwa fanela u thoma u shumiwa. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso i itwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu nahone i sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe. Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso i thusa uri zwiko zwiṱuku zwi re hone zwa masipala zwi shumiswe zwavhuḓi, i dzhiela nṱha zwiteṅwa zwa ndeme (tsumbo, u thusa vhupo vhu shaesaho), u dzhenisa tshelede u bva kha maṅwe maimo a muvhuso na u khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha tshitshavha.
Naa dzikomiti dza wadi dzi
nga dzheniswa hani kha Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso?

Vhaimeleli vha komiti ya wadi vha nga ḓi vha kha Foramu ya Vhaimeleli kha Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso. Foramu hei i nea tshifhinga
tshavhuḓi zwiko kha u imelela madzangalelo a
vhathu vha wadi yavho. Foramu hei I nea mbetshelo ya tshivhumbeo
tsha therisano na nyambedzano na u dzhia tsheo dzo ṱanganelanaho
vhukati ha tshitshavha na masipala, i ita u ri hu vhe na khonadzeo
ya vhudavhidzano na u nea tshifhinga tsha u langa vhupulani na
maitele a u vhona uri zwithu zwi khou itwa nga komiti ya wadi siani ḽa Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso.

Ndi nga wana
hani khophi ya Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso?

Muraḓo wa khoro ya masipala a nga ḓi vha e na khophi- arali a si na
a nga kwamana na Muambeli wa ofisi ya masipala kana ofisi ya Mulangali.
Masipala u fanela u nea vhugudisi nga ha Pulane ya ṱhanganelano ya Mveledziso. Komiti ya wadi ya
havho i nga wana vhuṱanzi ho ḓalaho nga ha izwi nga kha Muambeli wa ofisi.


ḽiga 18: Mugaganyagwama wa ṅwaha
Mugaganyagwama ndi pulane ya tshelede. U sumbedza mishumo ya ṅwaha wa
muvhalelano nga u nea mutengo wa hei mishumo na hune tshelede ya u badela
mishumo ya hone ya ḓo fanela u bva hone.

ṅwaha wa muvhalelano wa masipala ya Afrika Tshipembe u thoma nga ḽa 1 Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe u swika 30 Fulwi ṅwaha u tevhelaho. Khoro ya masipala i fanela u tendela migaganyagwama phanḓa ha ṅwaha wa muvhalelano muswa u tshi thoma, nga murahu ha vhupulani ha ngona na vhuvhudzisi kha komiti dza wadi na zwiṅwe zwigwada zwa vhathu vha re zwiko
vhuponi havho. Arali komiti dza wadi dzi tshi fanela u humbula u ri masipala
u fanela u shumisa vhugai nahone kha thandela dzifhio, hezwi zwi ḓo amba uri wadi
yavho i nga vhuelwa thwii.
Mugaganyagwama u dzulela u sedzwa ṅwaha woṱhe u ḓola tshelede ine ya khou
dzhena na ine ya khou shumiswa ho sedzwa mugaganyagwama. Tsumbo, arali
tshelede yo dzhenaho u bva kha mbadelo na ya milandu i fhasi ha zwe zwa vha
zwo anganywa, tshelede ya u shumiswa i ḓo tea u vha fhasi.

Komiti dza wadi dzi fanela u wana
uri tshifhinga tsho tewaho tsha
mugaganyagwama ndi tshifhio na uri
miṱangano i fariwa lini. Vha fanela u vhudzisa-vho
arali hu na vhugudisi ha mugaganyagwama une u nga vha
thusa uri vha kone u dzhenelela nga nḓila yavhuḓi kha mugaganyagwama.

ḽiga 19:	Sis?eme ya Ndangulo ya Maitele

Kha vha wane arali masipala wa havho o bveledza sisṱeme ya ndaulo ya maitele. Komiti ya wadi i vha na tshipiḓa tsha ndeme kha ndangulo ya maitele nga zwiimo zwiraru:

* Vhupulani: Kha vha vhe tsini na muraḓo wa khoro wa masipala na maṅwe madzangano a tshitshavha, u ta ṱhoḓea dza u thoma na u vhona uri hedzi ṱhoḓea dzi a dzheniswa kha ḽikumedzwa na pulane dza mugaganyagwama.

* Kha hu vhe na vhutevheleli na u vhiga murahu nga ha muvhigo: Kha vha luse u wana mivhigo misi yoṱhe ya thandela dza masipala na tshumelo kha komiti ya wadi na kha miṱangano ya nnyi na nnyi wadini yavho uri vhadzulapo vha dzule vha tshi.ivha nga ha mvela phanḓa kana nga thaidzo. Kha vha swikise mahumbulwa o bveledzwaho u itela u khwinisa na uri arali zwo tea, vha dzudzanye na vhadzulapo uri vha thuse kha u ita uri mushumo u itwe.

* U sedzulusa maitele nga ṅwaha: Khoro ya masipala i tea u vhiga misi yoṱhe kha komiti dza wadi na zwitshavha nga ha mugaganyagwama wavho na u sedzulusa maitele sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha. Nṱhani ha hezwi, arali komiti yavho i sa wani muvhigo wa nga maitele misi yoṱhe u bva kha khoro ya masipala, kha vha ḓivhadze ra.orobo uri komiti ya wadi i lavhelela kushumele kwavhuḓi u bva kha muvhuso wapo wa dimokirasi.

ḽiga 20: Vhukwamani ha masipala

Kha vha kwame ofisi ya Mulanguli wa Masipala u itela u wana mutevhe wa vhane vha tea u kwamiwa, vha dovhe hafhu vha u dzhenise kha hei bugupfarwa.


ḽiga 21: Thandela na vhurangaphanḓa ha masipala

Kha vha kwame ofisi ya Mulanguli wa Masipala u itela u wana mutevhe wa thandela dza ndeme na vhurangeli vha dovhe hafhu vha u dzhenise kha hei bugupfarwa













































































Maga o dzulaho o tewa sa ane a nga
Shumiswa
Khethekanyo 4




Maambiwa a Muṱangano


???????Masipala
Wadi ????...Komiti


Datumu:???????????????????..

Tshifhinga:??????????????????.

Fhethu:????????????????????

Adzhenda

1. U vula na u ṱanganedza

2. Milaedza ya vho kundwaho

3. Maambiwa a muṱangano wo fhiraho

4. Zwi bvaho kha maambiwa

5. Maṅwalwa

6. Mafhungo maswa sa Muvhigo nga ha tshiimo tsha
thandela na mivhigo ya mihasho.

7. Tsheo dza Khoro

8. Datumu na tshifhinga tsha muṱangano u tevhelaho



Khethekanyo 4
Maga o dzulaho o tewa sa ane a nga shumiswa




Redzhisiṱara ya Vhathu vha wadi kana Miṱangano ya Tshipentshele (I si ya misi)

?????????Masipala

Wadi:??????????Mu?angano wa vhathu vha wadi/tshipentshele/wa tshitshavha

Wadi:?????????????????????????????.

Datumu:????????????????????????????.

Muraḓo wa Khoro ya wadi: ????????????????????.




Dzina
aḓirese
Nomboro ya luṱingo
Tsaino






















































Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi


Pulani ya Kushumele ya Masipala


?????????????.Masipala

Wadi????????????.Komiti

Mutevhe wa ṱhoḓea wa Masipala u bvaho kha Pulani ya ṱhanganelano ya Mveledziso

Mutevhe wa ṱhoḓea dza Wadi


1. ???????????????????????????????..

2. ???????????????????????????????..

3 ???????????????????????????????.

Komiti ya Wadi i tea u nea muvhigo nga ha pulani i tevhelaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe.
Hezwi zwi thusa uri vha ḓivhe uri vho kona u swikelela zwe vha vha vha tshi khou ṱoḓa u ya nga pulani. Zwi thusa-vho na Muambeli wa ofisi u ḓivha arali hu na mafhungo ane a fanela u a shuma.

No
Thandela
vhuḓifhinduleli
Ndivho/
Zwisumbi
Tshifhinga tsho tewaho
Zwiko
1.
Ngade dza zwiḽiwa
Mveledziso ya ikonomi
Ho liṅwa zwivhili
Fulwi 2006



























Muraḓo wa komiti ya wadi a kwameaho u fanela u vhiga tshiimo tsha thandela kha komiti ya wadi miṱanganoni.






Khethekanyo 4
Maga o dzulaho o tewa sa ane a nga shumiswa

Muhasho wa Vhuḓifhinduleli ha Mukovhe

?????????????.Masipala

Wadi????????????.Komiti

Dzina ḽa muhasho
Mutakalo
Mveledziso ya ikonomi yapo

Dzina ḽa muthu a re na vhuḓifhinduleli



Tsumbo ya vhuḓifhinduleli
Komiti ya wadi ya mutakalo, HIVna AIDS




Nḓivhadzo ya Miṱangano ya Komiti ya Wadi


??????????.Masipala

Wadi????????.Komiti


Datumu????????????????????????.

Tshifhinga???????????????????????.

Fhethu?????????????????????????

Mbekanyamushumo

1. U vula na u ṱanganedza,

2. Milaedza ya vho kundwaho.

3. Maambiwa a muṱangano wo fhiraho na zwi bvaho kha maambiwa.

4. maṅwalwa,

5. Mafhungo maswa ( kha a dodombedzwe).




Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi




Fomo ya u ta -Khetho dza Komiti ya Wadi

????????.Masipala

Wadi???????Komiti

Fomo ya u ta muraḓo wa komiti ya wadi

U ta

Rine, vhathu vho sainaho afho fhasi sa vhakhethi vho ḓiṅwalisaho kha
wadi ??..?????? ri khou ta Vho- ?..?????????..
sa ane a fanela u khethiwa u vha muraḓo wa komiti ya wadi kha wadi
???????????

1. Dzina:???????Tsaino?????.Datumu?????.

2. Dzina:???????Tsaino?????.Datumu?????.

U ta

Nne???????????ndo sainaho, Nomboro ya Bugundaula???????..a dzulaho ?????????na/kana o ḓiṅwalisaho sa mukhethi kha wadi ?????????., ndi khou ṱanganedza u tiwa hanga sa nkhetheni o teaho u khethiwa sa muraḓo wa komiti ya wadi kha wadi ???.???

Tsaino:????????(Nkhetheni) Datumu: ????..

Muraḓo wa Khoro:?????????????????








Khethekanyo 4
Maga o dzulaho o tewa sa ane a nga shumiswa


Mutevhe wa Vhukwamani ha Miraḓo ya Komiti ya Wadi

Wadi: ??????????????????????????

Muraḓo wa khoro: ?????????????????????

Muraḓo wa muimeli wa khoro (PR):???????????????..

CDW: ??????????????????????????




Dzina
aḓirese
Nomboro ya ID
Nomboro ya luṱingo















































































Kha vha vhe na zwine vha amba
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi





Mvelelo dza Khetho ya Komiti ya wadi

??????????????.Masipala

Wadi: ???????????????.

Fhethu: ??????????????..

Datumu: ??????????????.

Masipala: ??????????????

Madzina a vho nkhetheni
Tshivhalo tsha voutu
1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.


Voutu dzo vhalwaho: ???????????.

Mabambiri o tshinyalaho: ?????????..

ṱhanganyelo??????????????.

Tsaino: ????????????????..













1


<fn>ven_Article_National Language Services_Kutshimbidzele kwa dz.txt</fn>
Kutshimbidzele kwa dzimbilaelo

Muhasho wa Vhudavhidzani
RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE

Nḓila ya u Vhilaela

Tsha u thoma, khasiṱama u vhilaela kha munetshedzi wa tshumelo. Arali khasiṱama i songo fushea nga nḓila ye mbilaelo ya tshimbidzwa ngayo, kana nga mvelelo dza muvhilaeli, vha nga rumela mbilaelo dzavho kha Vhulanguli ha Poswo.


MAGA A MBILAELO

ḽiga ḽa 1

Vha vhige mbilaelo kha Vhulanguli ha davhi kana vha kwame senthara ya u kwama dzikhasiṱama ya 086 011 1502.


* Vha tea u ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha maṱanu
* Arali ha fhela maḓuvha a 21 mbilaelo yavho i songo thasululwa kana arali vha songo fushea nga nḓila ye ya thasululwa ngayo.
( vha ḓo tea u ita zwo bulwaho kha ḽiga ḽa 2)


ḽiga ḽa 2

Vha rumele mbilaelo kha Ofisi ya Vhulanguli ha Poswo, na maṅwalo oṱhe.


Muhasho wa Vhudavhidzani
Office of the Postal Regulator, Private Bag x860
Pretoria, 0001
Luṱingo: 012 427 8000, Fekisi: 012 427 8536/7
Emeili: postalregulatorcomplaints@doc.gov.za


dzikhasiṱama dza poswo dzi nga vhiga mbilaelo dzadzo nga luṱingo, fekisi, vhurifhi kana e-meili.

Uri mbilaelo i thasululwe zwavhuḓi nga Vhulanguli ha Poswo, muvhilaeli u tea u ri nea mafhungo a tevhelaho:


Zwidodombedzwa zwa vhune

* Dzina
* Tshifani
* Aḓirese ya poswo
* Nomboro dza vhukwamani dza luṱingo
* Nomboro ya Fekisi/a.irese ya e-meili


Zwidodombedzwa zwa mbilaelo

* Thaidzo ndi mini?
* Yo bvelela lini?
* Kha poswo ifhio kana khamphani ifhio ya khoria?
* Vho amba na nnyi poswoni?



Arali hu mbilaelo ya u ṱoḓisisa kana hu ya tshithu tsho redzhisiṱariwaho, vha humbelwa uri vha netshedze nomboro ya u ṱoḓisisa kana ya tshithu tshenetsho tsho redzhisiṱariwaho.


Ndivho ya Vhulanguli ha Poswo ndi u inga ndeme na u ṱuṱuwedza tshumelo i fulufhelwaho nahone i re khagala ya phurofesheni kha dzikhasiṱama dzayo dzoṱhe.



Maanḓa a vhulanguli ha poswo


U ya nga Mulayo wa Tshumelo dza Poswo wa vhu 124 wa 1998, Vhulanguli ha Poswo vhu nga thasulula mbilaelo dzine dza tshimbilelana na zwi tevhelaho:

* Marifhi o xelaho
* U tshinyadzwa ha poswo
* U tswiwa ha poswo
* Phasela dza 1kg-30kg
* Ndiliso
* Tshumelo i si yavhuḓi ya khasi.ama; nga u ta maimo a fhasi a ṱhogomelo na kutshimbidzele kwa mbilaelo dza dzikhasiṱama
* U pfuluswa ha poswo na u valwa. Nga u fhungudza tshomedzo dza poswo hune dza vha dzi nnzhisa dza iswa kha masia a si na tshomedzo dzo linganaho.
* Nḓisedzo kha zwiṱaraṱa. Nga u vhona uri miḓi yothe ye ye ya newa nomboro nga masipala i ḓisedzwa poswo.
* Mbadelo ya mabogisi a poswo. Nga u vhona uri mabogisi a poswo ane a dzhiiwa sa aḓirese dza u thoma nga vhashumisi ndi a mahala
* U ḓura. Nga u vhona uri mitengo ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya poswo ya ndeme a i ḓuri, i a fana na u swikelelea.
* Vha vhiga hani mbilaelo?. Nga u ta nḓila ya kutshimbidzele kwa mbilaelo dza Dzikhasiṱama:
* Poswo ine ya ḓiswa u lenga. Nga u ta nomboro ya nṱhesa ya maḓuvha ane marifhi a tea u a dzhia phanḓa ha musi a tshi swika kha muṱanganedzi.


Zwine Vhulanguli ha Poswo ha si vhe na maanḓa khazwo

Vhulanguli wa poswo a vhu na maanḓa kha zwi tevhelaho:

* Phasela dzine tshileme tshadzo tsha fhira 30kg na mihwalo/thundu
* Nḓisedzo ya gurannḓa na dzimagazine
* Poswo i songo a.iresiwaho
* U tshintshisaniwa ha maṅwalo a mulayo
* Bannga ya Poswo
* Nḓisedzo ya poswo nga mushumi wa murumeli
* Marifhi o ḓiswaho nga muthu ane a sa khou shuma kha zwa u tshimbidza marifhi

Pfanelo dza dzikhasiṱama ndi dzifhio?

* U kona u swikelela tshumelo ya ndeme ya marifhi
* Pfanelo kha tshumelo dza khwaḽithi nahone dzi swikeleleaho
* Tshumelo ya poswo i fulufhelwaho nahone ine ya netshedzwa nga tshifhinga tsho teaho
* U vha hone ha tshomedzo dza vhathu vho holefhalaho
* Pfanelo ya u vhilaela



VHULANGULI HA POSWO NDI MINI?

Vhulanguli ha poswo ndi khethekanyo kana dairekhithoreithi ngomu ha Muhasho wa Vhudavhidzani. Vhulanguli ha Poswo ho thomiwa u ya nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa tshumelo ya Poswo wa vhu 124 wa 1998. Ndivho ya u langula indas.iri ya Poswo ndi u khwaṱhisedza uri mudzulapo muṅwe na muṅwe u vha na tswikelelo kha tshumelo dza poswo dza khwaḽithi nahone dzi swikeleleaho.

Ndangulo ya Poswo i ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo dza poswo dza ndeme dzi a swikelelwa nga mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe.

Vhukati ha zwiṅwe, Ndangulo ya poswo i na vhuḓifhinduleli malugana na: -

* Kutshimbidzele kwa dzimbilaelo dza dzikhasiṱama malugana na vhashumi vha poswoni.
* U khwaṱhisedza uri vhashumi vha poswoni vha tevhedzela mbetshelwa i re kha Mulayo, khathihi na maga a ḽaisentsi na ṱhanziela dza vhuṅwalisi.


MBONELAPHANḒA


* U fhaḓa vhulanguli vhu vhonalaho kha sekithara nahone vhune ha shuma nga nḓila i pfeseseaho vhu re na vhashumi vho bvelelaho nahone vho gudiswaho vhane vha kona u dzhia tsheo yavhuḓi.
* U kona u shumisa milayo na dzindaulo na u shela mulenzhe kha mveledziso ya phoḽisi ine ya ḓo bveledza vhupo havhuḓi ha mveledziso ya tshumelo dza poswo.


NDIVHO

* U vha vhulanguli ho ḓiimisaho, ha phurofeshinala nahone vhu fulufhelwaho, vhu swikeleleaho nga dzikhasiṱama dzaho na u dzi shumela nga nḓila i fanaho.
* U shela mulenzhe kha u swikelela kushumele kwo teaho nga tshumelo dzavhuḓi dza poswo dzine dza ṱhogomela thoḓea dza sekithara dzoṱhe dza vhathu.


ZWIPIKWA


* U langula tshumelo dza poswo dzo vhetshelwaho thungo na dzi songo vhetshelwaho thungo
* U khwaṱhisedza uri hu vha na u tevhedzelwa ha milayo ya ḽaisentsi na ya vhuṅwalisi.
* U ṱuṱuwedza madzangalelo a vhashumisi vha poswo malugana na mitengo, u bvela phanḓa na khwaḽithi ya dzitshumelo
* U phuromotha kana u isa phanḓa tshumelo dza vhoṱhe dzine dza ḓo khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vha vhe na tswikelelo i fanaho kana i linganaho.



Muhasho wa Vhudavhidzani
Office of the Postal Regulator
Private Bag X860
Pretoria
0001


Luṱingo: (012) 427 8000
Fekisi: (012) 427 8636/7
Emeili: postalregulatorcomplaints@doc.gov.za
<fn>ven_Article_National Language Services_LUVHILO NA ZWIKAMBI.txt</fn>
LUVHILO NA ZWIKAMBI
U reila nga luvhilo luhulwane
U reila nga luvhilo luhulwane u fhirisa lwo tendelwaho ndi tshinwe tsha zwiitisi kha u thulana ha vhuendi hu no fhira 50% hune ha ḓisa mafuvhalo mahulwane na dzimpfu Afurika Tshipembe.
U reila nga luvhilo luhulwane zwi khombo nga maanḓa ngauri zwi ita uri vhaṋwe vhareili na vhone vha vhe khomboni. Ureila nga luvhilo luhulwane, zwi ita uri tshiendisi tshi si kone u ima nahone tshi si laulee. Vha na tshifhinga tshituku tsha u tinya zwine zwi nga bvelela nga shishi.
Tshikalo tsha luvhilo
Tshikalo tsha luvhilo tshi vhewa u ya nga kuitelwe kwa gondo na nyimele ya vhuendi. Zwiṱaraṱa zwa ḓzidoroboni, hune ha vha na vhuendi vhunzhi, zwi na zwikalo zwa luvhilo zwa fhasi u fhirisa magondo a mahayani ane a vha na vhuendi vhuṱuku. Magondo ane a vha tsini na zwikolo na huṋwe fhethu hune ha vha na vhaendanganayo vhanzhi na one a nga vha na zwikalo zwa fhasi zwa luvhilo.
Zwikalo zwa luvhilo zwo tendelwaho u ya nga Mulayo wa Magondo a Lushaka na maga ao ane a tea u tevhedzelwa ndi
> khilomithara dza 60 nga iri kha gondo ḽ(a nnyi na nnyi ḓzidoroboni
> khilomithara dza 100 nga iri kha gondo lṄa nnyi na nnyi nnḓa ha ḓorobo
> khilomithara dza 120 nga iri kha dzifiriwei.
LUVHILO ZWI TSHI KHOU ITISWA NGA NYIMELE
Hu na fhethu hune vha tea u fhungudza luvhilo lwavho uri vha kone u reila zwavhuḓi nga nḓila yo tsireledzeaho:
* Vhaendanganayo: tshifhinga ṱshothe vha ṱhogomele vhaendanganayo.
* Zwifhinga zwine ha vha na vhuendi vhunzhi: vha fhungudze luvhilo nahone vha dzule vho vula maṱo. Vhukhakhi ha muthu ndi tshone tshithu tshihulwane tshine tsha vhanga u thulana ha zwiendisi.
* Mvula: Arali gondo ḽo nukala, zwiendisi zwi a redza musi mureili a tshi ima. Luvhilo lu tea u fhungudzwa zwi tshi tou vhonala.
* U reila hu na khuli na u reila vhusiku: kha vha fhungudze luvhilo musi hu sa vhonali. Vha songo hangwa u funga mavhone, hu si a u paka fhedzi.
* Nyimele i si yavhuḓi ya magondo: mishumo i no itwa gondoni na magondo a si avhudi zwi na khombo. Vha ṱhogomele fhethu ha khombo kha gondo. Luvhilo a lwo ngo luga na kha magondo avhuḓi o tsireledzeaho. Mureili ane a reila nga luvhilo luhulwane u thithisa u tshimbila ha zwiṋwe zwiendisi nahone a nga ita uri vhaṋwe vhareili na vhone vha vhe khomboni. MULAYO A U TENDELI LUVHILO LUHULWANE LWA U FHIRA LWO SUMBEDZWAHO.
ZWIKAMBI NA U REILA
Zwikambi zwo tendelwaho nga mulayo malofhani a mureili ndi 0,05g nga mililithara dza 100. Naho nga murahu ha ndingo ha wanala uri vho nwa zwikambi zwi re nga fhasi ha zwo kaliwaho, vha nga kha ḓi vhonwa mulandu wa u reila vho nwa arali hu nga waniwa vhuṱanzi ha uri vho nwa. Ngauralo, ndi khwine u tevhedza MULAYO wo vhewaho: Vha songo nwa vha reila!!
Naa ndi ngani vha songo tea u nwa vha reila
> Zwikambi zwi thithisa mishumo yoṱhe ine ya ṱoḓea ya malugana na u reila nga nḓila yavhuḓi.
> I thithisa u ṱhogomela havho, u kala kana u ela, u vhona, u tshimbila, u pfa, u fungelela kha zwine vha ita, na tshifhinga tsha u ita zwithu. A vha nga ḓo kona u laula tshiendisi tshavho nga tshifhinga.
> Zwikambi zwi ita uri vha pfe vha tshi ḓifulufhela nga maanḓa na u ita uri vha songo reila nga vhusedzi.
> Vha ḓo dzhia tsheo dzi songo ḓaho kha vhuendi.
> Vha nga kha ḓi lozwa vhutshilo havho, kana vha huvhadza kana u vhulaha vhaṋwe vhashumisi vha gondo.
> Vha nga kha ḓi fainiwa tshelede ine ya swika R24 000 kana vha valelwa dzhele miṋwaha ya 8
> Vha nga kha ḓi imiswa u reila tshifhinga tshine tsha lingana miṋwedzi miraru arali vho khakha lwa u thoma, kana ṋwaha arali vha tshi khou khakha lwa vhuvhili na miṋwaha miṱanu arali hu vhukhakhi ha vhuraru.
Luvhilo na zwikambi zwo ṱangana zwi a vhulaha. Vha songo nwa vha reila.
<fn>ven_Article_National Language Services_MAFHUNGO NGA HA VHULW.txt</fn>
MAFHUNGO NGA HA VHULWADZE HA ARTHRITIS


U ḒIVHA NGA HA VHULWADZE HA ARTHRITIS



NAA ARTHRITIS NDI VHULWADZE- ḓea


Arthritis ndi vhulwadze ha u zwimba zwinungo


NAA ZWINUNGO ZWI SHUMA HANI?


Tshinungo ndi tshipiḓa tsha muvhili hune shambo ḽiṅwe ḽa vha ḓo dzhenelela kha ḽiṅwe. Marambo mavhili a vha o ṱumekanywa nga mikala, ine ya ita uri shambo ḓi si sudzuluwe vhudzuloni haḽo musi misipha I tshi tatamuwa kana I tshi hwetekana uri tshinungo tshi kone u khothea.


ṱhodzi dza misipha dzi vha ṱhukhu dza vhumba mikala yo dzheniswaho kha marambo.


Magumoni a marambo hu na luvhemba lwa makwakwa. Makwakwa a wanala ngomu ha tshinungo. .ikwakwa ḓi tsireledza marambo kha u huṱana nahone ḓi shuma sa tshitsireledzi (shock absorber).


Tshikhala tshi re ngomu ha tshinungu tshi vhidzwa goba ḽa hune zwinungo zwa ṱumana hone hune ha vha na tshiluḓi tshine tsha vhidzwa sinoviala. Itshi tshiluḓi tshi ita uri zwinungo zwi dzule zwo nukala na u ṋetshedza .ikwakwa na zwinungo dzipfushi.

U khothea ha zwinungo hu itea fhedzi arali misipha I tshi tatamuwa, ya kokodza mikala, ine ya ita uri marambo mavhili a ṱangane).


NAA HU NA TSHAKHA DZO FHAMBANAHO DZA ARTHRITIS?

Hu na tshakha dzo fhambanaho dza ARTHRITIS. Hu na malwadze ane a fhira ḓana ane a nga vhanga vhulwadze ha arthritis.


(RHEUMATOID ARTHRITIS (RA))

RA ndi vhulwadze vhu sa fholi vhune vhu nga kwama muvhili woṱhe muthu a ḓi pfa a songo takala. Tsumbadwadze khulwane ndi u zwimba, u tswukuluwa, u fhisa na vhuṱungu kha zwinungo. RA I anzela u vhonalesa kha zwinungo zwiṱuku zwa khando, zwanḓa na kha tshinungo tsha tshanḓa. Nga murahu vhu nga pfukela kha zwinungo zwihulwane ? khu.avhavha, mahaḓa na magona. Musi vhulwadze ha RA vhu tshi khou ralo u nana u hula, zwinungo zwi nga holefhala zwa khwaṱha lune zwa si kone u khothea.


OSTEOARTHRITIS (OA)


OA ndi vhulwadze vhune ha vhangwa nga u hu.ea kana u vunḓea ha zwinungo kha magona, dzikhundu na minwe, kana nga u huvhala.Uvhu ndi vhulwadze ha zwinungo fhedzi, a vhu kwami muvhili woṱhe. Vhu kwama zwipiḓa zwoṱhe zwa zwinungo ha dovha ha vhanga vhuṱungu vhuhulwane na u khwaṱha ha misipha, nga murahu ha musi ho vha na mutambo wo itiwaho.


Gauthu

Gauthu ndi vhulwadze ha methabolikhi vhune muthu a bebiwa naho vhu sa ḓivhei uri vhu vhangiwa nga mini.


NDI VHAFHIO VHANE VHA FARWA NGA ARTHRITIS

1. Arthritis I nga fara nnyi na nnyi. Dziṅwe tshaka dza arthritis dzi anzela u fara miraḓo ya muḽa ya muthu ane a vha na arthritis.
2. Arthritis I fara vhathu vhathu vhoṱhe, hu tshi katelwa na vhana.
3. Dziṅwe tshaka dza arthritis dzi anzela u fara vhafumakadzi nga maanḓa (tsumbo rheumatoid arthritis) hone hu uri dziṅwe dzi faresa vhanna (tsumbo, gauthu).
4. Secondary Osteoarithritis I wanalesa kha vhaswa, vhafumakadzi na vhanna, na hone I tshimbilelana na zwithu zwi no nga sa u kavhiwa nga zwitshili, mitambo kana tshiroma.
5. Osteoarithritis I wanalesa nga maanḓa kha vhathu vhahulwane.

NAA ARTHRITIS I NGA ALAFHIWA HANI?


Dzilafho ḽa arthritis ḓi ḓo bva kha uri yo vhangiwa nga mini nahone ḓi ḓo katela zwi tevhelaho:

A) MAGA NGA U ANGAREDZA

1) U fhungudza tshileme arali muthu o khwaṱhesa; u khwaṱhisa misipha nga u ita dzinyonyoloso; u sa nwa halwa na u sa ḽa zwiṅwe zwiḽiwa. (Musi vha na gauthu, vha songo ḽa zwiḽiwa zwi no nga sa nama tswuku, nama ya nguluvhe, dzingowa, khovhe, tshipinitshi, nawa dzo omiswaho na dzilentili.
2) Tshumiso ya philazwinungo, thonga ya u tshimbila ngayo, dzikhiratshisi na zwiṅwe zwithu zwa u thusa u tshimbila zwi thusa vhaḓwe vhalwadze, fhedzi zwi ya nga uri ndi zwinungo zwifhio zwi no khou vhavha na uri tshinungo tshenetsho tshi vhavha u swika ngafhi.

B) MISHONGA

1) analgesics (mishonga ya vhuṱungu) I nga shumiswa u dzikisa vhuṱungu.
2) Mishonga I si ya u fholisa u zwimba I si ya steroid (Non steroidal anti-inflammatory drugs) na yone I a thusa kha u fhungudza vhuṱungu, u khwaṱha na u zwimba ha zwinungo. Vha I shumise nga vhusedzi.
3) Mishonga ya u ita uri vhulwadze vhu vhe khwine (disease modifying drugs) I nga shumiswa u thivhela u dovholola ha vhuṱungu na u zwimba ha zwinungo. I nga shumiswa na kha dziṅwe tshakha dza arthritis dzi no nga sa rheumatoid arthritis.
4) Hu na mishonga ine ya vha hone arali tshivhangi tsha arthritis tshi tshi ḓivhea (tsumbo.gauthu kana malwadze a phirela)


C) MUARO

Arali tshinungo tsha mulwadze tsha vha tsho no tshinyalesa, zwi nga kha ḓi tea uri hu itwe muaro u itela u fhelisa vhuṱungu na u khwinisa kushumele kwa tshinungo. Tshiṅwe tshifhinga muaro u vha wo tea u itela u thivhela u tshinyalesa ha tshinungo.

NDI ZWIFHIO ZWINE VHA NGA ITA ARALI VHA TSHI VHONA U NGA VHA NA ARTHRITIS?


Kha vha dalele senthara yavho ya tsini ya zwa mutakalo kana dokotela ane muḽa wavho wa mu shumisa. Tsha u thoma vha ḓo tea u sedza arali tsumbadwadze dzi dza ARTHRITIS kana RHEUMATISM..


<fn>ven_Article_National Language Services_MAGA A TSIRELEDZO.txt</fn>
MAGA A TSIRELEDZO

Kha vhashumisani


Rine sa vhashumi vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Lushaka ro ṋetshedzwa mushumo wa u laula na u ṱhogomela tshomedzo dza muvhuso dzo fhambanaho.

U ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Gwama ḽa Nnyi na Nnyi, thundu ya muvhuso i tea u .hogomelwa/u tsireledzwa tshifhinga tshoṱhe, ngauralo ri tea u shumisa maga a ndaulo khathihi na maga o teaho a u thivhela ndozwo yadzo.

ḽiṅwe ḽa haya maga a ndaulo ndi u shumisa maga a tsireledzo a no nga sa u setsha bege dzoṱhe dza vhashumi, dzigoloi na mihwalo.

Mulayo wa Ndaulo ya u Dzhena kha Zwifhaṱo zwa Nnyi na Nnyi na Zwiendedzi, wa vhu 53 wa 1995 u tendela vhashumi vha zwa tsireledzo u shuma u ya nga khethekanyo 2(20) ya Mulayo wa vhu 53 wa 1985 ( u fana na u setsha, u hanela u dzhena kana u bva, nz). [Vha khou humbelwa uri vha sedze nḓivhadzo dzashu dzo .aniwaho kha zwifhaṱo zwashu].

Vhashumi vha ḓo ṋetshedzwa vhugudisi ha tsivhudzo nga ha tsireledzo nga ḽa 4 na ḽa 8 Tshimedzi 2004 u itela u vha ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo nga ha ṱhoḓea dza tsireledzo.

Ndi zwa vhukuma uri vhathu a vha takaleli nḓila ine tsireledzo ya tshimbidzwa ngayo. Naho zwo ralo, ri ḓo livhuwa tshumisano ya vhashumi na u pfesesa havho. Vha songo tata u kwama Vho ? Van Rooyen arali hu na zwine vha sa zwi pfesese malugana na maga a tsireledzo na kuitele kwa hone.

Ndi a livhuwa





Muakhaivi wa Lushaka
Vho ? Dokotela G A DOMINY



<fn>ven_Article_National Language Services_MAGA A U THIVHELA NA .txt</fn>










MAGA A U THIVHELA NA NDANGULO YA U VHIFHA MUVHILINI HA MUGUDISWA





2007


Kha vha nange u lindela vhumatshelo havhuḓi


















ZWI RE NGOMU





1.	Mvulatswinga: Nyimele na ndivho

2.	Tshitatamennde tsha phoḽisi na milayo

3.	U Thivhela u Vhifha muvhilini ha Mugudiswa

Pfunzo ya Zwikili zwa Vhutshilo
Mbekanyamushumo dza u thivhela
Milandu yo vhigiwaho ya u tshipa

4.	Ndangulo dza u vhifha muvhilini hu songo lugiselwaho

Ndivho na ngona/nḓila
Mishumo na Vhuḓifhinduleli
Vhagudiswa
Vhabebi kana vhaunḓi
Zwikolo
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu

5.	Magumo















MVULATSWINGA: NYIMELE NA NḒIVHO

1. Maga haya a u Thivhela na Ndangulo ya u Vhifha muvhilini ha Mugudiswa Zwikoloni o tea vhunga ri tshi khou vhilaedzwa nga u vhifha muvhilini ha vhagudiswa kha zwikolo zwa muvhuso. Muhasho wa Pfunzo wo dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli na ṱhuṱhuwedzo ya sisteme ya pfunzo malugana na izwi, kha tshitshavha nga u angaredza, na uri ndivho ya ḽiṅwalo heḽi ndi ya u bvisela khagala vhuimo malugana na u vhifha muvhilini ha vhagudiswa.

2. Ro ḓiimisela u ṋetshedza vhupo vhune vhagudiswa vha ḓivhadzwa nga vhuḓalo nga ha mafhungo a zwa mbebo na u vha na mafhungo ane a ḓo vha thusa kha u dzhia tsheo dzo teaho. Nṱha ha izwo, ri khou ṱoḓa u ḓivhadza vhagudiswa vha kwameaho nga ha pfanelo dzavho dza pfunzo, na u tikedza vhadededzi kha u langula mvelelo dza u vhifha muvhilini ha mugudiswa zwikoloni. Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha vhagudiswa zwikoloni zwa muvhuso a vha pfesesi zwine Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya amba zwone nga ha pfanelo dzavho dza mulayo na vhuḓifhinduleli,

3. Tsha u thoma, nga nṱha ha maga oṱhe, vhana vha tea u ṋewa mulaedza u pfalaho wa uri vha tea u ḓidzima kana u litsha u ita zwa vhudzekani. Hu na zwiitisi zwinzhi malugana na izwi, nga maanḓa khombo ya malwadze a pfukelaho nga kha vhudzekani, ho katelwa HIV na AIDS, na mvelelo dzi si dzavhuḓi dza u vhifha muvhilini kha vhumatshelo ha vhana vha vhasidzana. Malugana na izwi, hu fanela u dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini ha vhana vhaṱuku zwi kwamesa vhasidzana u fhira vhabebi vha vhatukana. Vhadededzi, vhabebi, vhaunḓi na tshitshavha vha fanela u tsivhudza vhagudiswa uri vha ṱutshele u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani tshifhinga tshi saathu swika.

4. Maga haya a ṋetshedza fureimiweke kana mutheo wa u :
• Funza na u thusa vhagudiswa u pfesesa na u shumisa pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli malugana na kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi;
• Vha tsivhudza na u thusa vhagudiswa vha re khomboni kana vhane vha si kone u ḓipilela; na
• U dzhenisa vhoṱhe vhasheli vha muledzhe vho teaho, na u shumisa maga haya na sisṱeme dzi re hone na madzangano. Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa vhabebi, vhagudiswa, vhadededzi, zwitshavha, madzangano a si a muvhuso (NGOs), Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS), na Muhasho wa Pfunzo, wa Mutakalo na wa Mveledziso ya Tshitshavha.

5. Maga o ḓitika nga miṱa kha nyimele ya u thivhela - u thivhela na u fhungudza u vhifha muvhilini, na HIV na maṅwe malwadze ane a pfukela nga kha vhudzekani - u itela u ṱuṱuwedza ngudo, mveledziso na kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi kha vhagudiswa. Naho zwo ralo, maga a sumbedza ndeme ya pfunzo ya zwa vhudzekani, mbakanyamushumo dza pfunzo dza HIV na AIDS, na pfunzo ya vha murole muthihi kha vhagudiswa. Naho zwo ralo, ho dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho hu nga kha ḓi bvelela, na uri maga a ḓo ṋetshedza nḓila kana maitele na milayo zwine zwa tea u tevhedzelwa musi vhagudiswa vho vhifha muvhilini.

6. Maga a khwaṱhisedzwa nga milayo mihulwane miraru ya Ndayotewa: ine ya vha pfanelo ya ndinganyiso, pfanelo ya pfunzo, na pfanelo dza ṅwana (ho katelwa na ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa). Maga a dzhiela nṱha mulayo na dziṅwe ṱhoḓea dzi kwamaho vhana na u vhifha muvhilini. A khou tikedzwa nga Phoḽisi ya Lushaka ya HIV / AIDS ya vhagudiswa na vhadededzi ( Gazete ya Muvhuso ya vhu 20372 ya ḽa 10 Ṱhangule 1999), ine ya amba uri "...hu na vhathu vhane vha vha kha ḽeveḽe ya nṱha ya u ita zwa vhudzekani kha tshigwada tsha vhagudiswa zwikoloni. Hezwi zwi ita uri hu vhe na u engedzea huhulwane ha khombo ya u pfukisela HIV zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na zwa vhugudisi. Nga nnḓa ha pfunzo ya vhudzekani, pfunzo ya zwikili zwa vhuḓifari havhuḓi na zwa kutshilele zwine zwa ṋetshedzwa, vhadededzi, vhabebi na vhaunḓi vha fanela u ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza vhana vhavho mikhwa yavhuḓi, pfunzo ya zwa vhudzekani, na tsivhudzo maelana na u ḓidzima zwa vhudzekani u swika tshifhinga tsha mbingano tshi tshi swika, na u fhulufhedzea kha vhafarisi vhavho vha matshelo".

TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI NA MILAYO

7. Muhasho wa Pfunzo u tikedza nga maanḓa kana u khwaṱhisedza u ḓidzima ha zwa vhudzekani nga vhagudiswa. Mbekanyamushumo dzi khwaṱhisedzaho u ḓidzima, dzo livhiswaho kha vhoṱhe vhatukana na vhasidzana, dzi fanela u wanala kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso.

8. U ya nga Ndayotewa, Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe, na Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Khethululo i songo Teaho (wa vhu 4 wa 2000), vhana vha tshikolo vho vhifhaho muvhilini a vha nga ḓo khethululwa zwi songo tea.

9. Zwenezwo, nga Fulwana 2000, Khoro ya Minisiṱa dza Pfunzo yo bvisa tshitatamennde tshi sumbedzaho uri vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini a vho ngo tea u thathiwa zwikoloni.

U THIVHELA U VHIFHA MUVHILINI HA MUGUDISWA

10. Muhasho wa Pfunzo u lwela u vhona uri vhagudiswa, vhoṱhe vhasidzana na vhatukana, vha funzwa kana u gudiswa nga ha masiandoitwa kana mvelelo dza u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani, na u thusa vhaswa u dzhia tsheo dzine dza nga tsireledza mutakalo wavho na u tikedza tswikelelo dzavho kha zwivhuya zwa pfunzo. Zwikolo zwi fanela u ṋetshedza dzimbekanyamushumo u itela uri vhana vhoṱhe, naho nyimele yavho i tshi nga vha ifhio kana ifhio, u wana mafhungo na tsivhudzo kha:
• U vha ṱuṱuwedza u ya tshikoloni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe;
• U dzula tshikoloni;
• U tshila kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi, na
• U ita tsheo dzo teaho nga ha nyito dzine dza nga kwama mutakalo wavho wa matshelo na zwivhuya zwa pfunzo.

11. Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi fanela u ṋetshedzwa hut shi khou shumisanwa na dziNGO na maṅwe mazhendedzi, nahone dzi tea u ṋetshedza mafhungo na pfunzo ine ya fhaṱela kha nḓivho ya vhana, zwikili, dzindeme na vhuḓipfi kana vhuḓifari. Sa ḽiga ḽa u thivhela ho livhiswaho khaḽo, zwikolo zwi fanela u ṋetshedza tsivhudzo yo khetheaho na thikedzo kha vhana vho kwameaho/ vha re na dzithaidzo, vhane vha vha khomboni nga maanḓa.

12. Tshitatamannde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho ṋetshedza mbekanyamushumo dza Zwikili zwa Vhutshilo zwo fhelelaho kha Sia ḽa u Guda ḽa ṅgudo ya zwa vhutshilo, ine ya vha khombe-khombe u bva kha giredi R u swika kha 12. Pfunzo ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi mbekanyamushumo ine ya shumana na ṱhoho dzine dza kwama mugudiswa muṅwe na muṅwe na mudededzi. Mbekanyamushumo dza Zwikili zwa Vhutshilo dzi katela ṱhoho dzi tevhelaho:
• Vhudzekani ha muthu
• U bveledzisa na u ḓiṱhonifha iwe muṋe tshifhinga tshoṱhe;
• Zwikili zwa vhushaka vhukati ha vhathu na zwa u dzhia tsheo, ho katelwa na zwikili zwa vhudavhidzani, u ambedzana nga ha u ḓidzima, u ḓifhulufhela kana u khwaṱha, na u shumana na mutsiko u bvaho kha dzithanga;
• U vhifha muvhilini ha vhaswa, ho katelwa na zwiitisi/ zwivhangi, masiandoitwa, na u thivhela;
• Malwadze a pfukelaho nga kha vhudzekani; na
• U tambudza nga kha vhudzekani, ho katelwa na "u fara-farwa", khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu, vhudzekani na shaka, na u tshipa.

13. Musi dziṅwe dza ṱhoho hedzi dzi tshi nga konḓa u dzi funza nga ṅwambo wa mafhungo ane zwa tatisa u amba nga hao, ndi zwa ndeme uri hu lugiselwe kana u dzudzanya vhadededzi vho teaho u ita zwenezwo, na uri vho lugela/ u gudiswa u shumana na mafhungo a kwamaho vhagudiswa. Pfunzo ya vha murole muthihi sa nḓila kana kuitele i fanela u ombedzedzelwa na u dzheniswa kha mbekanyamushumo dziṅwe na dziṅwe dza u thusa, ho thoma ha vha na vhuṱanzi ha vhukoni sa nḓila kana ngona ya u shumana na zwithu zwenezwo nga nḓila i re khagala, na u shandukisa kuhumbulele na vhuḓifari ha vhathu. U bvelela hu tea u sumbedzwa kana u bviselwa khagala na u pembelelwa u itela u ṱuṱuwedza tshanduko ya kutshilele kwavhuḓi kha vhagudiswa.

14. Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi fanela u katela vhabebi na vhaunḓi nga kha:
• U ḓidzhenisa havho kha vhuvhusi kana ndangulo ya tshikolo, na kha u bveledzwa ha Khoudu ya Vhuḓifari ya tshikolo, vha tshi khou shumisa zwitirathedzhi kana maitele zwo tiwaho zwa u fhelisa u vhifha muvhilini ha vhagudiswa;
• U ṋetshedza mafhungo na thikhedzo nga kha gurannḓa dza tshikolo, dzisekhuḽa na miṱangano;
• U fara dziwekishopho kha mafhungo a elanaho na zwenezwo (mubebi a re na vhuḓifhinduleli, ndeme kha pfunzo, u sumbedza tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi, u thivhela khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu, khathihi na mafhungo nga ha HIV na AIDS);
• U bveledza vhushaka vhukati ha tshikolo na tshitshavha tshine tsha tshi shumela, na u tikedza mishumo ya tshitshavha;
• U bveledza na u vha na mbonelaphanḓa i fanaho malugana na mutakalo wa vhana; na
• U tikedza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi nga u vha tsumbo yavhuḓi, u ṱuṱuwedza vhagudiswa u dzhenelela kha mitambo na nyito dza mvelele, na u ṱuṱuwedza na tsivhudzo kha mvelelo dzavhuḓi dza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi.

NDANGULO YA U VHIFHA MUVHILINI HU SONGO LAVHELELWAHO TSHIKOLONI
15. Hune ha wanala uri maga a u thivhela ha thusi nga tshithu nahone ha wanala uri mugudi u vhifha muvhilini, sisteme ya pfunzo i a kombetshedzea uri i lange nyimele nga u sedzulusa madzangalelo avhuḓi a muthu a tshi vhambedzwa na a vhaṅwe vhagudi, vhagudisi, tshikolo na tshitshavha tshatsho. Ndivho ya iyi pulane ya ndangulo ndi ya u thusa na u tikedza mugudiswa o vhifhaho muvhilini, u sumbedza nḓila khotsi a ṅwana, arali na ene e mugudiswa, malugana na vhuḓifhinduleli hawe, na u thusa vhaṅwe vhagudiswa, miraḓo ya tshiṱafu na vhabebi vha kwamiwaho nga u vhifha muvhilini.

16. Tsha u thoma, nyimele iṅwe na iṅwe i ḓo shumaniwa nayo tshiphirini. Vhabebi kana vhaunḓi vha ḓo kwamiwa na u dzhenelela fhedzi nga murahu ha musi ho kwamiwa mugudiswa ane a khou kwamea, naho tshiphiri tshi sa nga ḓo vha tsho tea hune ha wanala uri mugudi kana vhaṅwe vha khomboni..

17. Nḓila ya u katela kha pfunzo i ṱalutshedza vhuḓiimiseli hashu kha u ṋetshedza vhagudiswa vhashu pfunzo vhe vha vha na zwikhukhulisi kha pfunzo dzavho kana vhane vha vha nazwo kana vhane vha vha khomboni nga mulandu wa u kundelwa ha pfunzo na sisteme ya vhugudisi u katela ṱhoḓea dza tshipentshela.

18. Milayo ya u tsivhudza ya u dzhenelela ha idzi ndangulo zwi fanela u vha phindulo yo teaho u itela u tsireledza madzangalelo a pfunzo a mugudiswa. Nyimele iṅwe na iṅwe i fanela u aseswa kana u sedzuluswa na u ṱoliwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.

19. Musi mugudiswa o vhifha muvhilini, hu themendelwa maitele a tevhelaho, maga a tevhelaho o khwaṱhisedzwa, na mishumo na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho ha vhagudiswa, vhagudisi, zwikolo na Mihasho ya Pfunzo ya vunḓu.

Vhagudiswa

20. Mugudiswa o vhifhaho muvhilini, kana a vha na zwiitisi zwine zwa mu ita uri a vhone u nga o vhifha muvhilini, u fanela u ḓivhadza muṅwe tshikoloni, nga maanḓa mudededzi muhulwane o ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo. Mudededzi kana vhadededzi vho ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa na u langula maga aya, vho imela tshikolo. Mugudiswa ane a vha na vhuṱanzi ha uri muṅwe mugudiswa o vhifha muvhilini u fanela u ḓivhadza tshikolo nga u ṱavhanya.

21. Hune zwa konadzea, nahone nga u ṱavhanya, mugudiswa u fanela u rumelwa kiliniki kana sentharani ya zwa mutakalo nga tshikolo, na u ṋekedza tshikolo, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, muvhigo wa u sumbedza uri o ya henefho. Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u ṋea mugudi tsivhudzo /ngeletshedzo malugana na u thutha kana u fhelisa u vhifha muvhilini, na maṅwe mafhungo o teaho.

22. Mugudiswa u fanela u ḓivhadzwa uri a hu na vhaongi vha u bebisa vhana tshikoloni, na khombo dzine dzi nga vha hone dza mutakalo na vhuṱungu kha mme, ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa na tshitshavha tshoṱhe zwo vhangwaho nga u dzumba u vhifha muvhilini, kana arali ṅwana a tshi nga bebiwa tshikoloni. Mugudiswa (na khotsi, arali e mugudiswa) a nga humbela, kana a humbelwa uri a dzhie ḽivi ya u sa vha hone tshikoloni, ho katelwa na tshifhinga tsho teaho tsha u thasulula thaidzo dza phanḓa ha u bebiwa ha ṅwana na musi o no beba, na u thoma u ṱhogomela ṅwana, A hu na tshifhinga tsho no vhewaho tsha malugana na izwi, vhunga zwi tshi ḓo bva kha nyimele iṅwe na iṅwe. Naho zwo ralo, ndi muhumbulo wa Muhasho wa Pfunzo uri vhagudiswa sa vhabebi vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli nga vhuḓalo ha u vha vhabebi, na uri vho tea u ṋewa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili vha si ho tshikoloni malugana na izwi. A hu na mugudiswa a ane a ḓo dovha a ṱanganedzwa kha ṅwaha wonoyo muthihi we a ṱuwa ngawo tshikoloni nga mulandu wa u vhifha muvhilini.

23. Musi a saathu humela tshikoloni, mugudiswa u fanela u ṋetshedza muvhigo wa zwa dzilafho wa u sumbedza uri o lugela u vhuyelela kilasini. Mugudiswa u fanela u vhudziwa uri, musi ṅwana o no bebwa, pfanelo dza ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa dzi fanela u tsireledzwa, na uri u fanela u zwi sumbedza kha tshikolo uri ndugiselo dzo teaho dzo itwa malugana na u ṱhogomela na tsireledzo ya ṅwana,

24. Tshikolo tshi fanela u thivhela nyito iṅwe na iṅwe ine ya nga sumbedza khethululo i songo teaho kha mugudiswa o vhifhaho muvhilini. Naho zwo ralo mugudiswa o vhifhaho muvhilini u fanela u pfesesa uri miṅwe miraḓo ya tshitshavha tsha tshikolo vha nga si zwi ṱanganedze na u tikedza nyimele yavho nga mulandu wa ndeme ya sisiteme dzine vha tendelana nadzo.

Vhabebi na vhaunḓi

25. Vhabebi na vhaunḓi a vho ngo tea u vhofhololwa kha vhuḓifhinduleli havho malugana na ṅwana wavho o vhifhaho muvhilini, na uri vha fanela u vha phanḓa kha u shumisana na tshikolo u tikedza na u ṱola mutakalo wa ṅwana wavho na mvelaphanḓa. Vhabebi na vhaunḓi vha fanela u vhona uri tshikolo tshi khou ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha nyimele ya ṅwana wavho, u khwaṱhisedza uri u ya ya kiliniki ya mutakalo, na uri mivhigo i khou iswa tshikoloni.

26. Vhabebi kana vhaunḓi vha fanela u dzhia maga a u vhona uri arali zwi tshi nga konadzea ṅwana wavho u wana mishumo ya kilasi na dziasaimenthe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine a vha e siho tshikoloni, na uri mishumo yoṱhe yo fhelaho na asaimenthe zwi fanela u humiselwa tshikoloni u lingiwa kana u sedzuluswa.

Zwikolo

27. Zwikolo zwi fanela u ṱuṱuwedza vhagudiswa u isa phanḓa na pfunzo dzavho nga murahu na phanḓa ha musi vho no vha na ṅwana, Vhadededzi vha fanela u isa phanḓa u ṋetshedza thikedzo ya pfunzo kha mugudiswa, u swika hune vha kona, nga nḓila dziṅwe na dziṅwe dzine dza konadzea kha nyimele yeneyo yo ṋetshedzwaho.

28. Nṱha ha zwenezwo, zwikolo zwi fanela u vhona uri hu vhe na u pfesesa na u ṱhonifha malugana na u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho, na u vhona uri hu vha na nḓila dzo teaho dza u shumana na mbilaelo dza khethululo i songo teaho, zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa hune ha nga vha hone. Hezwi zwi nga katela:
• U vhidzwa nga dzina ḽi elanaho na zwa vhudzekani, kana miswaswo i tsitsaho tshirunzi tsha muthu, zwine muthu a vha zwone na kuhumbulele;
• Khethululo yo ṅwalwaho kana ya girafiki nga nḓila ya notsi kana matheriaḽa u sumbedzaho u elanaho na mugudiswa o vhifhaho muvhilini; na
• U thutha fhulufhelo nga nḓila ya u vhaisa kana ya u haṱula.

29. Hune zwa konadzea, vhadededzi, musi vho no vhofholowa, vha fanela u ṋetshedzwa tsivhudzo kana ngeletshedzo nga ha u vha mme na u ṱhogomela ṅwana, Mudededzi wa Ngudo ya zwa Vhutshilo, mueletshedzi kana muraḓo wa tshiṱafu wa tshumelo ya zwa muhumbulo arali e hone, kana muṅwe muthu o teaho, u fanela u ṋetshedza mme, na khotsi, arali na ene e mugudiswa, ngeletshedzo kha mishumo na vhuḓifhinduleli havho sa vhabebi. Zwikolo zwi fanela u ḓivhadza Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano nga ha vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini, na uri hune zwa konadzea, vha thuse havha vhagudiswa kha u vha ṅwalisa uri vha wane magavhelo a vhana. Vha nga thusa vhagudiswa nga u vha rumela kha tshumelo ya thikedzo yo teaho, sa vhashumeli vha tshitshavha kana dziNGO dzine dza khou shuma kha tshitshavha.

30. Zwikolo zwi fanela u vha na vhuṱanzi uri rekhodo ya vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini i khou vhulungwa, na uri mivhigo i khou rumelwa kha zwiimiswa zwo teaho kha Muhasho wa Pfunzo wa vunḓu. Zwikolo zwi tea hafhu u khwaṱhisedza uri arali zwo ḓivhadzwa nga ha milandu ya u tshipa i no khou humbulelwa (hu tshi katelwa na u ita zwa vhudzekani na muthu ane a kha ḓi vha muṱuku), sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Milandu ya zwa Vhudzekani (Mulayo wa vhu 23 wa 1957), vha vhiga mulandu mapholisani.

Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu

31. Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu i fanela u ṋetshedza tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe khophi ya aya Maga, na u vhona uri a tevhedzelwa. Vha fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri vhadededzi na vhalanguli vho gudiswa u shumana na khaedu nnzhi dza malugana na u vhifha muvhilini ha mugudiswa. Zwikolo zwi fanela u vhona uri vhabebi na vhone vha na nḓivho nga vhuḓalo ya malugana na aya maga.

32. Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu yo humbelwa u vhona uri zwishumiswa zwa u ṱola zwi vhulunga tshivhalo tsha vho vhifhaho muvhilini tshikoloni, u itela u vhona uri maga aya a khou shuma zwavhuḓi u swika ngafhi na dziṅwe mbekanyamushumo dza u thusa. Mihasho i khou ṱuṱuwedzwa u kwamana na Mihasho ya Mutakalo na ya Mveledziso ya zwa Matshilisano u itela u vha na muongi wa phurofesheni kana mushumeli wa tshitshavha ane a ḓo ṋetshedza tshumelo kha zwigwada zwa zwikolo.

MANWELEDZO

33. Maga haya o itelwa u khwaṱhisedza u tevhedzelwa ha mulayo une wa vhusa pfanelo dza ṅwana, na u ṋetshedza vhupo vhu konisaho vhana u ḓilugisela u vha mualuwa a re na vhuḓifhinduleli na u vha mubebi. Zwine zwa vha zwa ndemesa ndi zwa uri vhagudiswa vha funzwe u lenga u ḓidzhenisa kha nyito ya zwa vhudzekani u swikela vha tshi fhedza tshikolo.U ḓidzima zwi fanela u vha zwa ndeme kha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya u thusa kana ya u dzhenelela, na u ri vhagudiswa vha fanela u ḓivha uri u vhifha muvhilini zwi na masiandoitwa, ho katelwa na vhuḓifhinduleli ha u vha mubebi, na u tsireledza na u ṱuṱuwedza pfanelo dza ṅwana,
.
34. Hune u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho ha vha hone, hezwi zwi fanela u shumanwa nazwo u ya nga Maga, u tendela ṱhonifho na tshirunzi, na u isa phanḓa na pfunzo, ho katelwa na thikhedzo na tsivhudzo ya vhuḓifhinduleli vhune a fanela u vha naho.

35. Zwikolo na Mihasho zwi nga ṱoḓa u thoma "Komiti dza u ṱhogomela" u tikedza u shumiswa zwavhuḓi ha aya maga a u thusa kana a u dzhenelela, hu nga vha ngomu tshikoloni, kana a tshigwada tsha zwikolo. Hezwi zwi ḓo katela u ṱuṱuwedza, na tshumiso ya "ṱhingo dza u thusa" malugana na u vha rumela fhethu ho teaho na ngeletshedzo. Vhana vha ṱangana na mitsiko mihulwane, tshifhinga tshoṱhe nahone fhethu hoṱhe, na uri vha fanela u zwi ḓivha uri vha na thikhedzo u bva kha vhathu vha re na vhulondo, vhane vha nga kwamiwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Vhuimeleli vhu ḓo katela vhadededzi, miraḓo i bvaho kha thimu ya ndangulo ya tshikolo, vhagudiswa vhahulwane vha re na vhuḓifhinduleli, vhabebi, dzangano ḽa ndangulo ya tshikolo, vhashumi vha bvaho kha miṅwe Mihasho i nga ho sa Mutakalo na Mveledziso ya zwa Matshilisano, na miraḓo ya tshitshavha vha fhulufhedzeaho.






<fn>ven_Article_National Language Services_MAIMO A FHASISA A TSH.txt</fn>
==.HUMETSHEDZO B






MAIMO A FHASISA A TSHUMELO DZA VHAPONDWA VHA VHUTSHINYI



























U itela u shumisa Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi Afrika Tshipembe






ZWI RE NGOMU
1. NDIVHO YA MAIMO A FHASISA
p. iii
2. MARANGAPHANḒA
p. iii
3. TSHIPIḒA TSHA I:	PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUTSHINYI
p. 1
4. TSHIPIḒA TSHA II:	MAITELE NA VHUḒIFHINDULELI HA VHASHELAMULENZHE VHO TEAHO VHA MUHASHO KHA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI
p. 2

Hu ḓo bvelela mini ?
p. 2

* Arali muthu o ita vhutshinyi
p. 2

* Musi mulandu u tshi iswa kha vhutshutshisi
p. 2-3

* Arali vha vhidzwa uri vha vhe ṱhanzi ya vhutshutshisi
p. 3-4

* Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe
p. 3-4

* Nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo
p. 4-6

* Musi tshigwevho tsho fhela
p. 6

* Arali vha tshi ṱoḓa thuso
p. 6-7
5. TSHIPIḒA TSHA III: MAIMO A FHASISA A VHAPONDWA VHA VHUTSHINYI
p. 8

1. Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho
p. 8-10

2. Pfanelo ya u wana mafhungo
p.10-12

3. Pfanelo ya u ṱanganedza mafhungo
p. 12-15

4. Pfanelo ya u wana tsireledzo
p. 15-17

5. Pfanelo ya u wana thuso
p. 17-20

6. Pfanelo ya ndiliso
p. 20-21

7. Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu
p. 21
6. TSHIPIḒA TSHA IV:	N. ILA DZA U VHILAELA
p. 21-25
7. MUTEVHE WA AḒIRESE DZA NDEME
P.25-27


NDIVHO DZA MAIMO A FHASISA

Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa (? Maimo a Fhasisa) ndi ḽiṅwalo ḽa mafhungo ḓe ḽa bveledzwa hu tshi itelwa u ṱalutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe (Tshatha) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa. Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa, zwo itelwa u ḓea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi. Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi. Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo, a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a ḓo vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha, nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo. Maimo a Fhasisa a Tshumelo a ḓo vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho.

MARANGAPHANḒA

Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi ḓea vhuṱanzi khothe, vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi I fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi. Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone I tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho, na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela Ṱhoḓea: Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela, nga u vha ḓea mafhungo o teaho ane a ḓo thusa u kombetshedza pfanelo dzavho.

Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwina. Tshipiḓa tsha 1 tshi ṋetshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo. Tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa ḓo bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani. Tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa. Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa, vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa. Ndi kha iyi khethekanyo hune vha ḓo vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo I wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa. Tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo. Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho I tshi ḓo vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu.

Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila I leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo. Zwiimiswa, mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi ḓo lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na, sa tshipiḓa tsha u lavhelesa, aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone. Dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha ḓi anḓadzwa.

Tshipiḓa tsha I
PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUTSHINYI

Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi, vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa, dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o .alutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa.

Hu tshi itelwa Iḽi ḽiṅwalo, na u tshimbilelana na ṱhalutshedzo yo ṋetshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya Maanḓa (GA/Res/40/30), he Afrika Tshipembe ḽa shela mulenzhe, mupondwa wa vhutshinyi u ṱalutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu, hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani, kha zwa ikonomi; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi. Ipfi .mupondwa. hune zwa vha zwo tea ḓi dovha hafhu ḽa katela shaka ḽa tsini kana vhaun.iwa vha mupondwa onoyo. Muthu a nga kha ḓi vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a ḓivhea, o valelwa, o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa.

Zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha tshitshavha kana murafho, muvhala, tshiimo tsha zwa mbeu, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996).

Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi, pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho, dzi ḓo tevhedzelwa:

* Pfanelo ya u fariwa nga nḓila yo teaho na nga u ṱhonifha tshirunzi na zwithu zwa tshidzumbe zwa muthu
* Pfanelo ya u ḓea mafhungo
* Pfanelo ya u wana mafhungo
* Pfanelo ya u wana tsireledzo
* Pfanelo ya u thusiwa
* Pfanelo ya u wana ndiliso
* Pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwau murahu
*
Tshipiḓa tsha II
MAITELE NA VHUḒIFHINDULELI HA VHASHELAMULENZHE VHO TEAHO VHA MUHASHO KHA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI


Hu ḓo bvelela mini?
Arali ho itwa vhutshinyi:
1 Arali ho itwa vhutshinyi, u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi ḓo ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi I shumane naho. Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u ṱoḓisisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa. Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi, muthu onoyo ha nga ḓo gwevhiwa nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo, mapholisa vha ḓo bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ḓea muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a ḓo dzhia tsheo.

2 U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa, ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa ḓo thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya ḓo tevhela. Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa. Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u ṋetshedzwa, hune zwa vha zwo tea.

3 Musi muthu o vhonwa mulandu, mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a ḓo ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu.

Musi mulandu wo rumelwa kha mutshutshisi:
4 Mutshutshisi u ḓo sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane. Mutshutshisi a nga ita tshithihi tsha zwithu zwiraru:
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa.
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu.
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo ḽa tshitshavha, a dzhia tsheo ya u thutha mulandu.

Mutshutshisi u ḓo dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha ḓi ṱoḓa u shandukisa zwigwevho, zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu.

5 Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya, zwine zwa ḓo ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.

6 Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u ḓo ṱoḓa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe, u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi I itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho.

7 Phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu, u ḓo dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muḽa wavho.




Arali vho vhidzwa uri vha vhe ṱhanzi kha vhutshutshisi:
8 Mapholisa a ḓo vha ḓivhadza arali vho tea u ya khothe sa ṱhanzi, Vhunzhi ha milandu I sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa, hone milandu mihulwanesa I tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane.

9 U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma, nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea. Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.

10 Muofisi wa u ṱoḓisisa, mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u ḓo vhona uri, nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa, vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa.

Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe:
11 U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina. Vhane vha kwamea ? pholisa, mutshutshisi na vhashumi vha khothe .vha ḓo tikedza, vha vha lugisela na u vha ḓea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela.

12 Vha ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe, ḽine ḽa ḓo vha ḓivhadza nga ha uri tsengo I ḓo vha lini nahone ngafhi. Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe, vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe. Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe, vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu, kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone, vhane vha ḓo vha rumela kha muthu o teaho ane a ḓo vha kwamanya na khothe.

13 Musi vha tshi swika khothe vha nga kha ḓi wana maswayo a pfeseseaho a u vha sumbedza nḓila, Arali hu si na maswayo nahone vha sa ḓivhi uri khothe I ngafhi, vha nga vhudzisa kha Desike ḽa Ngeletshedzo/Mafhungo/Thuso u wanisisa uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha ḓo thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe. Vha nga kha ḓi kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele. Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u ḓo vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshi ngafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi,

14 Mutshutshisi u ḓo lingedza uri vha vhidziwe u ḓea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona. Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ḓea vhuṱanzi arali zwo tea. Naho zwo ralo, tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga. Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga. Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi ḓo lenga u swika kana arali vha sa ḓo kona u ḽa khothe nga Ḓuvha ḽa tsengo.

Tsengoni:
15 Arali vho tea u ḓea vhuṱanzi, huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe. Nga murahu ha u ḓea vhuṱanzi, vha ḓo vhudzwa uri vha ṱuwe. Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa.
16 Mulayo u tendela zwi tevhelaho musi vha tshi khou ḓea vhuṱanzi:

* Nga fhasi ha dziṅwe nyimele, vha nga ḓea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television system) (izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa, vha vha vha kha Iṅwe rumu).
* Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, nahone muofisi mulanguli (ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muhaṱuli) a tshi vhona u nga u ḓea vhuṱanzi tsengoni hu ḓo vha vhangela mutsiko u songo teaho, vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ḓea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini I re fhethu ho dzumbamaho.
* Arali vha tshi tea u ḓea vhuṱanzi khothe, tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera (fhethu ho dzumbamaho).

17 Vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu. Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa. Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu, o wanala a si na mulandu. Iyi a si khaṱhulo, fhedzi zwi vha zwo thewa kha tshileme tsha vhutshutshisi ha khaṱhulo ya mulandu woṱhe

18 Mutshutshisi u ḓo vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho. Muḓologi u ḓo ṋetshedzwa arali zwo tea. Muhwelelwa u ḓo ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso, u ḓea vhuṱanzi na u vhidza Dziṱhanzi; Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela, zwigwada zwi ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo I tshi ṋewa.

Nga murahu ha tshigwevho/kha.hulo:
19 Arali muhwelelwa o gwevhiwa (o vhonwa mulandu), vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ḓea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha ḓo ṋetshedzwa. Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho (uri tshi vhe tshihulwane) kana ya u tshi fhungudza (uri tshi vhe tshiṱuku). Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma, mafhungo eneo a ḓo tea u ḓivhadzwa khothe. Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga ṱoḓa ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo. Arali khothe ya ṋetshedza ndiliso, a I dzhiiwi sa tshigwevho, ndiliso I nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa. Khothe I nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana I tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele, hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ḓea ndiliso. Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea.
20 Phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa, muofisi mulanguli, mutshutshisi kana mupileli a nga kha ḓi ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha ḓi lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa. Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone. Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa, kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ḓee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho.

21 Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku, vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo, ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho. Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphili kha tshigwevho kha khothe ine I nga thetshelesa dziaphili.

22 Muhwelelwa a nga ita aphili kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa. Arali aphili yo failiwa, vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma, kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo, uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu, tsumbo, Ḓuvha ḓo vhewaho ḽa u thetsheleswa ha aphili, arali muaphili o ṋetshedzwa beiḽi, na mvelelo dza aphili.

23 Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea, pholisa, mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha ḓo vha ḓea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa. Vha ḓo vha thusa nga hune vha nga kona.

Musi tshigwevho tsho fhela:
24 Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u ḓo vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo. Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa, Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u ḓo ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa.

25 Vha nga humbelwa uri vha ye tsengoni dza Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole (Correctional Supervision and Parole Board (the .Parole Board?) hearings). Arali vha tshi ṱoḓa u ya vha ḓo ḓivhadzwa nga ha Ḓuvha ḽa tsengo nahone Bodo I ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole.

26 Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole, Bodo ya parole I ḓo vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa, arali hu zwine vha funa zwone.

27 Arali, nga murahu ha u vhofhololwa nga parole, muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha, kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe, a nga kha ḓi fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala.

Arali vha tshi ṱoḓa thuso:
28 Mihasho ya muvhuso I re na tshivhalo I ḓo vha ṋetshedza thuso. Mapholisa vha ḓo vha thusa hune ha vha hu na thaidzo; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso (dziNGO na dziCBO) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha, nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi; nga u vhulunga vhuṱanzi, na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi.

29 Arali hu kha ḓi vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho, muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi;

30 Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaḓwe vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha ḓo ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito, arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe.

31 Vhashumela mutakalo vha ḓo khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho, sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa.

32 Muhasho wa zwa Mvelele u ḓo vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi, dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo.

Tshipiḓa tsha III
MAIMO A FHASISA A TSHUMELO DZA VHUTSHINYI

1 PFANELO YA U FARIWA ZWAVHUḒI NA NGA U ṰHONIFHIWA HA TSHIRUNZI TSHAVHO NA TSHIPHIRI TSHAVHO

1.1	Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha ḓo vha fara zwavhuḓi na u ṱhonifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho, na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu.

Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani, vha nga lavhelela uri ?
1.2 vhutshinyi vhu ḓo ṱoḓisiswa;

1.3 arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa, vha ḓo fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona.

1.4 hu ḓo dzhiiwa maga ane a ḓo fhungudza thaidzo dzine dzi nga vha hone kha vhone;

1.5 pholisa ḓi ḓo dzhia tshitatamennde na u ḓadza fomo dzo teaho dza u redzhisiṱara vhutshinyi;

1.6 vha ḓo rumelwa ṋangani kana kha vhaeletshedzi arali zwo tea;

1.7 arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani, vha ḓo vhudziswa dzimbudziso thungo vha vhoṱhe nga pholisa;

1.8 vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa, arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa, vha nga humbela mu.ologi;

1.9 vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa ḽa mbeu I no fana na yavho.

Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela uri:
Muofisi mulanguli -
1.10 u ḓo khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.

mutshutshisi ?
1.11 u ḓo dzhia maga, nga maanḓa kha milandu ya zwa vhudzekani na pfudzungule kana khakhathi dza mahayani, u khwaṱhisedza uri mulandu u tshimbidzwa nga mutshutshisi muthihi u swikela u tshi fhela;

1.12 u ḓo vha vhidza uri vha ḓe vha ḓee vhuṱanzi nga u ṱavhanya, nahone arali hu na u lenga, mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha ḓivhadza uri ndi ngani hu na u lenga na uri vha tea u ima kana u lindela tshifhinga tshingafhani;

1.13 u ḓo vha ḓea tshifhinga tsha u awela, u vhala tshitatamennde na, arali zwo tea u amba kana u vha eletshedza; na
1.14 muṅwe wa vhashumi vha khothe u ḓo vha ḓivhadza uri vha tea u badelwa tshelede ya u tshimbila vha tshi ya khothe na dziṅwe tshinyalelo dza tshifhinga tshe vha tshi fhedza khothe vha tshi khou ḓea vhuṱanzi; nahone vha ḓo vha ḓea mafhungo malugana na u ita mbilo dza tshinyalelo dzenedzo kana u vha thusa malugana na zwenezwo.

Vhashumi vha khothe ?
1.15 vha lingedza nga nḓila dzoṱhe u vha tsireledza kha u tovholwa kana u shushedzwa nga zwine zwa bvelela khothe;

1.16 vha ḓo nanga vhashumi na vhathu vho gudiswaho u bva kha tshumelo ya u Tikedza Vhapondwa vhane vha takalela u thusa uri vha vha thuse na muḽa wavho khothe phanḓa ha tsengo, nga tshifhinga tsha tsengo na musi tsengo yo fhela;

1.17 vha ḓo humbela uri vha vhone khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma uri vha kone u ḓivha nga ha zwishumiswa zwa khothe, u itela uri vha vhe na nḓivho ya zwine vha tea u zwi lavhelela musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;

1.18 vha ḓo vha tendela uri vha humbele muthu wa u vha tikedza (hu nga vha shaka kana khonani) uri a vha fhelekedze khothe; na

1.19 vha ḓo vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana ṱhanzi dzawe, arali dzi hone nahone arali vho humbela.

Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano na vhathu vhane vha takalela u thusa ?
1.20 arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo, nyambedzano I ḓo vha tshiphiri nahone vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu takalela;

1.21 a vha nga ḓo litshiwa uri vha lwe na mulandu nga vhone vhane. Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani, muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u ḓo vha thusa u ita ngauralo; na

1.22 arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani, mapholisa vha ḓo humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi, ngauralo vha ḓo tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ḓee zwiṅwe zwiambaro.

Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumeli vha zwa mutakalo ?
1.23 tsedzuluso yo fhelelaho ya tshiimo tshavho tsha muvhili, muya na muhumbulo;

1.24 vha ḓo eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo I ḓo vha nga luambo lune vha lu pfesesa;

1.25 vha ḓo humbela uri vha ḓee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho, fhedzi vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga kha ḓi hana u lingiwa kana u ṋetshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo, fhedzi vha ḓo ṱalutshedzwa mvelelo dza izwi;

1.26 kha milandu ya zwa vhudzekani, arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea, ṋanga ya mbeu I no fana na yeneyo I ḓo ita ndingo dza mutakalo kana u alafha muthu onoyo;

1.27 vha ḓo khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe a malugana na mutakalo o katelwa kha rekhodo dzavho dza mulandu; na

1.28 vha ḓo alafhiwa nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze.

Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi ?
1.29 Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole, Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u ḓo, phanḓa ha tsengo, vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa, nga ha kutshimbidzele kwa tsengo na zwe zwa lavhelelwa khae;

1.30 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha ṋetshedza mihumbulo yavho, vha nga humbela muṅwe na muṅwe uri a vha fhelekedze tsengoni uri vha wane thikhedzo; na

1.31 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole, hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo.


2.	PFANELO YA U ṊETSHEDZA MAFHUNGO

Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso ya mulandu wavho, vha nga lavhelela zwi tevhelaho ?
2.1 a.	pholisa ḓi ḓo dzhia tshitatamennde ḽa dovha ḽa vha humbela uri vha tshi vhale na u khwaṱhisedza zwi re ngomu nga u tshi saina;
b.	arali vha sa koni u vhala, vha tea u ḓivhadza pholisa, uri ḓi kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u gan.isa gunwe khatsho; na
c.	arali hu na Muḓologi nahone vha tshi tama uri tshitatamennde tshavho tshi vhaliwe nga luambo lune vha lu pfesesa phanḓa ha musi vha tshi tshi khwaṱhisedza nga tsaino kana nga u gan.isa gunwe, Muḓologi hu ḓo vha ene ane a ita uyu mushumo.

2.2 Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela, vha ḓo tendelwa u ḓadzisa kana u shandukisa tshitatamennde tshavho tsha u thoma kana u ita tshiṅwe tshitatamennde;

2.3 Vha ḓo ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ṱalutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa ṱoliwa nga vhone zwi ḓo dzhielwa nṱha;

2.4 Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga ita khumbelo ya khophi ya tshitatamennde tshavho;

2.5 Pholisa ḓi ḓo humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo. Izwi zwoṱhe zwi ḓo rekhodiwa;

2.6 Vha ḓo humbelwa uri vha dzule vha tshi khou ḓivhadza muofisi wa u ṱoḓisisa nga ha aḓirese, zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela ṱhoḓisiso na tsengo zwi tshi khunyeledzwa; na

2.7 Vha ḓo humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu, arali a sa ḓo ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha.

Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhela zwi tevhelaho:

Mutshutshisi u ḓo ?
2.8 Hu tshi katelwa na zwiṅwe, dzhiela nṱha zwine vha ṱoḓa zwone musi a tshi dzhia tsheo ya u tshutshisa kana u sa tshutshisa;

2.9 Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi, tsumbo, a uri muhwelelwa u khou khakhisa vhuṱanzi kana dziṱhanzi, kana uri muhwelelwa u khou shushedza muḽa wavho, kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa, na uri, arali zwo tea, mutshutshisi u ḓo vha humbela uri vha ḓe vha ḓee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya beiḽi;

2.10 Vha ḓo vha ḓea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha ḓea ngeletshedzo kana nga u vha ḓea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;

2.11 Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muḽa wavho. Kha iyi nyambedzano, vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo ḓe vha ḓi wana nga mulandu wa vhutshinyi. Mutshutshisi u ḓo dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku, Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muḽa wavho dzi ḓo bviselwa khagala khothe kana vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ḓea vhuṱanzi khothe, kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u ḓea tshigwevho; na

2.12 Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana, u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho. Arali zwo tea mutshutshisi u ḓo vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo I tshi thoma.

Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo ?
2.13 Arali zwo tea, vha ḓo vha vhudzisa dzimbudziso, nahone arali zwo tea uri vha ṋetshedza vhuṱanzi malugana na mutakalo wavho, vha ite ndugiselo malugana na ndingo dza zwa mutakalo; na

2.14 U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea.

Vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓo ?
2.15 Arali khothe (madzhisi?ara?a kana mutshutshisi) I tshi vha humbela uri vha ite ngauralo, vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ḓea one.

Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi ?
2.16 Vha ḓo vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga ha tshifhinga, Ḓuvha na fhethu hune tsengo ya ḓo vha hone; na

2.17 Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole, vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho.


3. PFANELO YA U WANA MAFHUNGO

Arali vhutshinyi ho vhigiwa, vha nga lavhelela pholisa u vha ḓivhadza nga ha ?
3.1 Vhuvha na ndivho ya tshitatamennde;

3.2 Dzina na nomboro ya luṱingo ya muofisi ane a khou ṱoḓisisa o faraho mulandu na nomboro ya mulandu ya pholisa (CAS kana Nomboro ya Sisiteme ya Ndaulo ya Vhutshinyi);

3.3 Khonadzeo ya vhutshutshisi ha phuraivete vhune vhone vhane vha tou vhu badela arali Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a hana u tshutshisa mulandu; na

3.4 Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho:
a. U fariwa ha muhwelelwa
b. Uri naa vha tea u ya kha phareidi ya u nanga muhwelelwa na Ḓuvha ḽa phareidi;
c. Nomboro ya mulandu ya khothe
d. Maḓuvha a tsengo ya beiḽi
e. Mvelelo dza tsengo dza beiḽi (uri naa muhwelelwa ane a khou humbulelwa u ḓo vhofhololwa nga beiḽi naa))
f. Mvelaphanḓa ya ṱhoḓisiso na u tshutshiswa ha mulandu wavho
g. Tsheo ifhio kana ifhio ya u phumula kana u shandukisa tshigwevho
h. Uri na vha ḓo ya tsengoni khothe naa, Ḓuvha kana maḓuvha a tsengo khothe
i. Ḓuvha ḽa tsengo na mvelelo dza u fhedza
j. Ḓuvha ḽa tshigwevho na mvelelo
k. Uri naa muhwelelwa o aphila naa malugana na tshigwevho na mvelelo dza aphiḽi,
l. Uri naa thundu dzo dzhiiwaho dzi nga vhilwa lini nahone hani
m. Ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone dza malugana na ṱhoḓea dzavho na uri vha nga shumisa hani idzi ṱhoḓea

Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri:
Vhashumi vha khothe vha nga?
3.5 Nga hune zwa konadzea, tendela u ya u vhona khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma, uri vha kone u vha na nḓivho ya zwine zwa lavhelelwa kha vhone; na

3.6 Khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi ḓo laedza hune rumu ya khothe ya vha hone. Hune zwa vha hone, Desike ḽa Thuso/Ngeletshedzo/Mafhungo ḓi ḓo vha ḓivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu ḓo thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe.

Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo ?
3.7 ḓivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni;
3.8 Vha ḓivhadza arali Mulangi wa Vhutshitshisi ha Nnyi na nnyi o dzhia tsheo ya u sa tshutshisa mulandu; lune vha nga fheleledza vho ṱoḓa vhutshutshisi ha phuraivete na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na izwi;

3.9 Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele/kuitele kwa khothe na, arali hu na u lenga, u ḓo vha vhudza uri vha nga lindela zwingafhani phanḓa ha musi vha tshi ḓea vhuṱanzi;

3.10 Arali zwi tshi ṱoḓea, vha ḓo ṋewa tshifhinga u wana ngeletshedzo yo teaho phanḓa ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo malugana na mulandu;

3.11 Vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi, nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi, nahone ndi ḓo ṱalutshedza zwine nyimele dza beiḽi yeneyo dza amba zwone;

3.12 Vha tsireledza kha u halifhelwa hu songo teaho, u huvhala na mbudziso dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu zwi songo tea;

3.13 Vha ḓo vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza mulandu na uri naa hu na aphili naa malugana na tshigwevho;

Vhatikedzi vha vhapondwa kana vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha ḓo ?
3.14 ṱalutshedza pfanelo dzavho na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa;

3.15 Thusa u wana mulandu nga sisiteme arali ho itwa khumbelo;

3.16 Vha fhelekedza khothe phanḓa ha musi vha tshi sengiswa, u itela u vha ḓowedza rumu ya khothe na hune ya vha hone arali zwi tshi konadzea; na

3.17 Vha ḓea thikhedzo na ngeletshedzo kana vha vha rumela kha mueletshedzi wa phurofeshinala na tshumelo dza thikhedzo;

Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a?
3.18 Vha ḓee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa ḓo itwa kha vhone;

3.19 Vha ḓee khophi ya rekhodo dza mutakalo wavho arali vho dzi humbela; na

3.20 ḓivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na ṱhingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone.

Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha ḓo ?
3.21 Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho.

Arali mutshinyi o valelwa dzhele, Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u ḓo:
3.22 Vha ḓivhadza arali mutshinyi a tshi ḓo vhofhololwa nga parole arali vho ita khumbelo;

3.23 Vha ḓivhadza nga ha Tshumelo dza ngeletshedzo na thikhedzo dzine dza vha hone nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya parole;

3.24 Vha ḓivhadza nga u tou ṅwala nga ha tshanduko dzine dza vha hone dza maḓuvha a tsengo kana u fhiriselwa phanḓa, mvelelo dza tsengo ya Bodo ya Parole na dziṅwe nyimele dzo vhewaho;

3.25 Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole, Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa nga ha kuitele/kutshimbidzele nga tshifhinga tsha tsengo na zwe zwa lavhelelwa kha vhone; na

3.26 Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa.


4. PFANELO YA U WANA TSIRELEDZO

Musi vhutshinyi ho vhigwa mapholisani ?
4.1 ha wanala uri vha ṱhanzi nahone vhone kana muraḓo wa muḽa wavho vha khou shushedzwa kana vhutshilo havho vhu khomboni, vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u ṱavhanya kana kha mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi khothe vha ite khumbelo ya u tsireledzwa ha ṱhanzi, hune vha nga lavhelela uri -

4.1.1 u shushedzwa havho hu ḓo ṱoḓisiswa nga pholisa;

4.1.2 hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa, vha ḓo humbelwa uri vha ite thendelano na Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi phanḓa ha musi vha tshi iswa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;

4.1.3 arali vha iswa kha Mbekanyamushumo, vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano. Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a ḓo vha tshiphiri;

4.1.4 Arali vha sa tevhedzela iyi thendelano vha ḓo vha vha tshi khou ḓi vhea khomboni nahone vha nga bvisiwa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;

4.1.5 Hu nga kha ḓi dzudzanywa uri vha ṋewe tshelede ya mbadelo musi vha kha Mbekanyamushumo, vhunga zwo tiwa nga Milayo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;

4.1.6 vha ḓo tea u ḓea vhaofisi vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi zwidodombedzwa zwavho zwoṱhe zwa masheleni, u itela uri hu kone u tiwa mbadelo ya masheleni o teaho;

4.1.7 musi vho ṱanganedzwa kha Mbekanyamushumo, vha ḓo vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a I nga ḓo fhiwa muthu na muthihi, hu nga vha miraḓo ya muḽa;

4.1.8 nga murahu ha musi vho ḓea vhuṱanzi, vha ḓo ṋewa nḓivhadzo ya u vha ḓivhadza uri vha ḓo bvisiwa kha mbekanyamushumo hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu; na

4.1.9 vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo malugana na Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi;

4.2 Arali vha sa ṱoḓi uri muhwelelwa a ḓivhe zwidodombedzwa zwavho, vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa /kana mutshutshisi vha humbela uri mafhungo a songo sumbedzwa muhwelelwa;

4.3 Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u ḓo khwaṱhisedza uri thundu iṅwe na iṅwe yavho na yo dzhiiwaho u itela vhuṱanzi, I fariwa zwavhuḓi nahone I humiselwa murahu kha vhone nga u ṱavhanya musi I si tsha ṱoḓea; na

4.4 Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muḽani, na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphiḽa ?

4.4.1 Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya ṱalutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphiḽa; na

4.4.2 Pholisa ḓi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza Muḽani, wa vhu 116 wa 1998.

Arali mulandu wa ya khothe, vha nga lavhelela zwi tevhelaho:

Mutshutshisi u ḽo.
4.5 Vha ḓivhadza, arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo, vha nga kha ḓi si tendelwe u vha hone tsengoni, nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe, kana hune ṱhanzi ya vha I na miṅwaha ya 18, a vha nga ḓo tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha ṱhanzi yeneyo;

4.6 Vha ḓivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u gan.iswa ha mafhungo maṅwe na maṅwe (hu tshi katelwa u ḓivhadzwa ha muvhilaeli kana ṱhanzi) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshayo ye ya farelwa tshiphirini; na

4.7 Hune zwa vha zwo tea, vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a gan.isa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi, u na mulandu, nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa.

Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo ?
4.8 dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhone na muḽa wavho vha a tsireledzwa khomboni.

Vhashumi vha zwa mutakalo vha ḓo -
4.9 vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa.

Tshumelo dza zwa Vhululamisi
4.10 arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa, Tshumelo ya zwa Vhululamisi I ḓo vha ḓivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha Iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho; na

4.11 kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani, Bodo ya Parole I nga dzhenisa miṅwe milayo kha ya parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa.

5. PFANELO YA U WANA THUSO

Vha nga lavhelela uri pholisa ḓi ḓo vha thusa ?

5.1 Nga u vha rumela kha vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha kone u wana thuso yo teaho na thuso hune vha vha hone, tsumbo, thusoṱhanzi;

5.2 Nga u ṱalutshedza kuitele kana kushumele kwa mapholisa;

5.3 Nga u vha ḓivhadza nga ha pfanelo dzavho;

5.4 Nga u vhea phanḓa u tsireledzea;

5.5 Nga u vhulunga vhuṱanzi;

5.6 Nga u ṋetshedza ngeletshedzo nga ha u thivhela vhutshinyi; na

5.7 Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi.

Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela zwi tevhelaho ?

5.8 Mutshutshisi u ḓo imelela mulandu wa khothe nahone u ḓo dzhiela nṱha zwine vha zwi .o.a;

5.9 Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu, nga maanḓa arali vha tshi ṱoḓa u vhila ndiliso malugana na tshinyadzo kana mafuvhalo a muvhilini na a muhumbulo;

5.10 Vha ḓo ṋetshedzwa vha.ologi, nahone hune zwa vha zwo tea, vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa mafhungo;

5.11 Vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho arali I hone;

5.12 Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani I ḓo thetsheleswa kha khothe dza tshipentshela hune khothe dzenedzo dza wanala hone;

5.13 Mutshutshisi na pholisa vha ḓo vha ḓivhadza uri, arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo nahone vha tshi khou ḓea vhuṱanzi tsengoni zwi nga ita uri vha vhe na mutsiko kana vha kwamee muhumbuloni, ngauralo khothe, nga khumbelo yo itwaho nga mutshutshisi, I nga thola mukonanyi (muthu ane a shuma sa mukonanyi) u itela u vha thusa nga u ḓea vhuṱanzi kana nga u ḓea vhuṱanzi nga thelevishini fhethu ho dzumbamaho;

5.14 Muofisi mulanguli u ḓo khwaṱhisedza uri mbudziso dzoṱhe dze vha dzi vhudziswa dzi fhindulwe nga mukonanyi arali o tholiwa;

5.15 muofisi mulanguli u ḓo ḓivhadza uri mukonanyi a nga ṱalutshedza nga vhuḓalo zwine mbudziso ya amba zwone; nga nnḓa ha musi khothe yo laela nga iṅwe nḓila;
5.16 muofisi mulanguli a nga, arali mukonanyi o tholiwa, vha laela uri vha ḓee vhuṱanzi fhethu huṅwe na huṅwe hune ?
a. ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha ḓo ḓi pfa vha hayani;
b. muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vha sinyusa a vha a kule navho;
c. khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a ḓo kona u vhona na u thetshelesa ? kana hu tshi khou shumiswa i.ekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa ? na vhone na mukonanyi nga tshifhinga tsha u ḓea vhuṱanzi;

5.17 Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u ḓithusa I ḓo ṱavhanyiswa nga hune zwa konadzea; na

5.18 Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho (closed-circuit television (CCTV)) I tshi ḓo shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo, mutshutshisi u ḓo ṱalutshedza uri I shuma hani kana hune zwa konadzea u ḓo tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phanḓa ha musi tsengo I tshi thoma.

Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano, hune zwa konadzea na hune vha vha hone ?
5.19 vha ṋetshedza ngeletshedzo na thikhedzo;

5.20 vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha ḓi lingiwa; na

5.21 u ṋetshedza ?
a. thuso nga u kwamana na muḽa na dzikhonani
b. thuso arali vha na tsumbadwadze ḽa mutsiko une wa vha hone nga murahu ha musi vho bvelelwa nga zwithu zwi si zwavhuḓi
c. ṱhalutshedzo ya kuitele kune kwa ḓo tevhelwa
d. thuso malugana na u davhidzana na Tshumelo ya Tshipholisa ya SA na mutshutshisi
e. themendelo ya u ya kha vhaeletshedzi vha phurofeshinala arali vhuṱungu kana thambulo yo no tou hulela nga murahu ha musi muthu o bvelelwa nga zwithu zwivhi
f. tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo, nga maanḓa hune tshumelo dzine dza vha hone dza angaredza na .Thikhedzo ya Khothe., hu tshi katelwa na -
i. u vha thusa u pfesesa kuitele kana kutshimbidzele kwa khothe;
ii. u vha ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha ḓe vha vhe ṱhanzi;
iii. u vha ṱalutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhe khothe na uri mushumo wavho u ḓo vha ufhio, khathihi na u vha thusa uri vha wane khothe; na
iv. u vha lugisela u ḓea vhuṱanzi khothe na u ṱuṱuwedza vhukwamani na mutshutshisi.

Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhaofisi vha Tshumelo dza zwa Vhululamisi ?
5.22 vha ḓo, arali vho ita khumbelo, ḓivhadzwa nga ha zwo shandukiswaho kha zwigwevho zwa vhulavhelesi ha vhululamisi; mishumo ya Bodo ya Parole, mushumo wavho nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole, na zwine vha tea u zwi lavhelela tsengoni;

5.23 arali zwo tea, vha ḓo ṋewa Muḓologi nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole;

5.24 arali ho itwa khumbelo, vha ḓo tshimbidza vhukonanyi vhukati havho na muhwelelwa musi zwi tshi ṱoḓea; na

5.25 arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea, tsumbo, arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha ṱoḓa thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole, vha ḓo rumelwa kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo.

Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u ḓo khwaṱhisedza uri ?
5.26 hune zwa vha zwo tea, vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni.


6.	PFANELO YA NDILISO

.Ndiliso. I amba tshelede ine vha I ṋewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu (hu tshi katelwa na tshelede) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi. Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo.

Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri ?
6.1 mutshutshisi na pholisa, hune zwa vha zwo tea, vha ḓo vha ḓivhadza uri vha nga kha ḓi ḽa khothe nga Ḓuvha ḽa tshigwevho nahone vha nga humbela mutshutshisi u ita khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso;

6.2 Hune zwa vha zwo tea, khothe I nga imisa tshigwevho arali muhwelelwa a vha ḓea ndiliso malugana na ndozwo kana tshinyalelo ye ya vha hone kha thundu dzavho nga mulandu wa vhutshinyi;

6.3 Mutshutshisi u ḓo ḓivhadza vhone nahone muṅwaleli wa khothe u ḓo kombetshedza uri mbadelo dzenedzo dzi itiwe;

6.4 Muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi, hune zwa vha zwo tea, u ḓo vha ḓivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa, khothe I ḓo ita ndaela ya uri a badelwe tshelede yeneyo nga u ṱavhanya;

6.5 Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri, arali ndaela ya ndiliso I songo ṋetshedzwa vhone kha tsengo ya vhutshinyi, vha nga hwelela muhwelelwa;

6.6 Mutshutshisi kana muofisi mulanguli (madzhisi?ara?a kana muhaṱuli) u ḓo vha ḓivhadza uri ndifho yo ṋetshedzwaho nga khothe I kwama tshigwevho kana khaṱhulo na uri vha nga kombetshedza uri ndaela I tevhedzelwe;

6.7 Muofisi mulanguli u ḓo vha ḓivhadza, arali ndifho I tshi ḓo ṋetshedzwa vhone, vha nga I ṱanganedza kana vha I hana nga u tou ṅwala hu sa athu fhela maḓuvha a furathi (60), arali vha ita ngauralo, vha ḓo tea u vhuisela murahu tshelede ye vha I badelwa kha muredzhisi.arara kana muṅwaleli wa khothe;

6.8 Muofisi mulanguli u ḓo vha ḓivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi (60), a vha nga ḓo kona u hwelela muhwelelwa; na

6.9 Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha I shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi, vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha ḓo tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo.




7.	PFANELO YA U WANA ZWITHU ZWINE ZWA VHA ZWAU MURAHU

ḽu wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu? zwi amba uri, nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo, khothe I laela muhwelelwa uri a vha ḓee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni, u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi.

Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri mutshutshisi a ?
7.1 Vha ḓivhadze uri hune zwa vha zwo tea vha nga humbela mutshinyi a vhuisele thundu khavho, muḽa wavho na vhaun.iwa nga nḓila yavhuḓi;
7.2 Vha ḓivhadza uri u vhuiselwa zwithu zwine zwa vha zwau zwi amba u vhuiselwa murahu ha thundu kana ndiliso; na
7.3 Vha ḓivhadza uri khumbelo yavho malugana na izwi I nga kombetshedzwa nga khothe nahone hune zwa vha zwo tea, vha ḓo tendelwa u rumela khumbelo yeneyo khothe.

Tshipiḓa tsha IV
Dzimbilaelo

Mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha, fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo. Arali zwa ralo, mihasho, zwiimiswa na mazhendedzi zwi ṱoḓa u ḓivha uri ho bvelela mini. Itshi tshipiḓa tsha ḽiṅwalo tshi vha vhudza uri ndi zwifhio zwine vha nga ita arali vha songo fushea nga -
a.	n.ila ye vha farwa ngayo;
b.	mafhungo e vha a wana, kana
c.	tsheo dze dza dzhiiwa

Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe:
1 Vha nga vhilaela nga ha pholisa, pholisi ya tshumelo ya tshipholisa, kuitele, nga u ṅwalela kha Khomishinari wa Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho.

2 Arali mbilaelo yavho I nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi I mapholisani, vha nga kha ḓi tea u wana ndiliso. Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa Tshiṱitshi, kana arali vha songo fushea, vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia ḽeneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo. Arali mbilo yavho I sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.

3 Arali mbilo yavho I songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga kwama Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi I nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, vhe vha kundwa u ita mishumo yavho.

Vhatshutshisi:
4 Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo I nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo. Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo. Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila I fushaho, vha nga ṅwalela Mutshutshisi Muhulwane kha sia ḽeneḽo. Ene u ḓo ita tsedzuluso nga ene muṋe. Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila I fushaho hafhu, vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi.

5 Arali ha ḓi dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila I fushaho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi I nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, u ya nga mulayo, I nga kha ḓi si ṱoḓisise tsheo dza khothe.

Dzikhothe:
6 Arali mbilaelo yavho I nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Khothe dza Tshiṱiriki. Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo.

7 Arali vha songo fushea nga phindulo ya.hoho ya Tshiṱiriki, vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo.


8 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama khothe ya dzingu, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo.

9 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama muhaṱuli muhulwane wa khothe, vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo. Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane.

10 Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga ṅwalela Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho I tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo I tshi kwama khothe khulwane. Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho, vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.

11 Arali mbilaelo I tshi kwama mushumi wa khothe, tsumbo, vhomabalane kana vha.ologi, vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona. Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe, vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala.

Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano:
12 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo. Arali vha songo fushea nga phindulo, vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya Vunḓu, khathihi na Ofisi ya Lushaka.

13 Arali vha kha ḓi vha vha songo fushea nga phindulo ye vha I ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso, vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.

Vhashumi vha zwa mutakalo:
14 Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi, vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa. Arali mbilaelo I songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea, vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone.

15 Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi, vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa vunḓu. Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo, vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho I no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe, uri I ṱoḓisise aya mafhungo.

Vhashumi vha Tshumelo ya Pfunzo:
16 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo, vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo. Arali mbilaelo I tshi kwama ṱhoho ya tshikolo, vha nga kwama Tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu.

17 Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo.

18 Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo, vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka.

Vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi:
19 Arali mbilaelo yavho I tshi kwama muofisi wa vhululamisi, vha nga ṅwalela Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa. Musi o wana mbilaelo yavho, Khomishinari u ḓo I rumela kha ofisi yo teaho uri I sedzuluswe.

Dziṅwe nḓila dza u Vhilaela: -
20 Arali vha vha vha kha ḓi vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi, vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga madzangano a no nga sa:
a. Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
b. Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
c. Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ḓiimisaho
d. Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu
e. Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe
f. Muimeleli we vha tou ḓinangela ane a ḓo badeliwa nga vhone vhane

MAFHUNGO NGA VHUḒALO
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo kha zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi ḽiṅwalo, vha nga kwama Dairekhithoreithi ya Mbeu ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa kha nomboro dzi tevhelaho:
Lu?ingo:	(012)	315 1670
Fekisi:	(012)	315 1960
Emei.i: VictimCharter@justice.gov.za

Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo ḽa Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa, nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, Mutakalo, khathihi na Dzangano ḽa Vhutshutshisi ḽa Lushaka, Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisi.ara.a na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro.

Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso.



AḒIRESE DZA NDEME
* Mulangi-Dzhenerala
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa
Private Bag X 81
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo: : (012) 315 1111
Nomboro ya Fekisi.: (012) 326 0991
Webusaithi: http://www.doj.gov.za
* Mulangi-Dzhenerala
Muhasho wa Pfunzo
Private Bag X 895
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 312 5911
Nomboro ya Fekisi.: (012) 321 6770
Webusaithi: http://education.pwv.gov.za
* Mulangi-Dzhenerala
Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano
Private Bag X 901
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 312 7601
Nomboro ya Fekisi.: (012) 312 7782
Webusaithi: http://www..welfare.gov.za
* Khomishinari
Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi
Private Bag X 136
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 307 2000
Nomboro ya Fekisi.: (012) 325 8080
Webusaithi: http://www.dcs.gov.za
* Khomishinari wa Lushaka
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
Private Bag X 94
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 339 1000
Nomboro ya Fekisi.: (012) 339 1530
Webusaithi: http://www.saps.org.za
* Mulangi-Dzhenerala
Muhasho wa zwa Mutakalo
Private Bag X 828
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 312 0000
Nomboro ya Fekisi.: (012) 325 5706
Webusaithi: http://www.doh.gov.za
* Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka (The National Prosecuting Authority)
Private Bag X 752
Silverton
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 845 6000
Nomboro ya Fekisi.: (012) 845 7311
Webusaithi: http://www.npa.gov.za
* Muṅwaleli
Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa
PO Box 9096
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 325 3951
Nomboro ya Fekisi.: (012) 325 3957

* Mulanguli wa Lushaka wa Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya ṱhanzi
National Prosecuting Authority
Private Bag X 655
PTA
0001
Nomboro ya Luṱingo: : (012) 315 1732/33
Nomboro ya Fekisi. : (012) 323 5434
Webusaithi: www.npa.gov.za
* Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
Private Bag X 677
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 322 2916
Nomboro ya Fekisi.: (012) 322 5093
Webusaithi: http://www.polity.org.za/govt/pubprot

* Vhaimeleli vha Pfanelo dza Vhuthu
National Directorate
Democracy Centre
357 Visagie Street, cnr Prinsloo Street
PRETORIA
0002
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 320 2943/8
Nomboro ya Fekisi.: 012) 320 2949
Webusaithi: http://www.lhr.org.za
* Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo dza Vhuthu
The Registrar
Private Bag X 2
Hatfield
0028
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 342 5437
Nomboro ya Fekisi.: (012) 342 3025


* Dairekhithoreithi ya Dzimbilaelo yo ḓiimisaho
Private Bag X 941
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 320 0431
Nomboro ya Fekisi.: (012) 320 3116
Webusaithi: http://www.icd.gov.za
* Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
Private Bag X 2700
HOUGHTON
2047
Nomboro ya Luṱingo.: (011) 484 8300
Nomboro ya Fekisi. (011) 484 1360
Webusaithi: http://www.sahrc.org.za
* Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhaimeleli vha demokiratiki (National Association of Democratic Lawyers (NADEL))
PO Box 15803
Vlaeberg
CAPE TOWN
8018
Nomboro ya Luṱingo.: (021) 421 0577
Nomboro ya Fekisi.: (021) 421 0633
Webusaithi: http://sunsite.wits.ac.za/nadelproject/
* Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu
PO Box 32175
BRAAMFONTEIN
2017
Nomboro ya Luṱingo.: (011) 403 7182
Nomboro ya Fekisi.: (011) 403 7188
Webusaithi: http://www.cge.org.za

* Khoro ya Phurofesheni dza Afrika Tshipembe
PO Box 205
PRETORIA
0001
Nomboro ya Luṱingo.: (012) 338 9300/01
Nomboro ya Fekisi.: (012) 328 5120


* Khomishini ya Tshumelo dza Khothe
Muṅwaleli
PO Box x 258
BLOEMFONTEIN
9300
Nomboro ya Luṱingo.: (051) 447 2769
Nomboro ya Fekisi.: (051) 447 0836





i
Maimo a Fhasisa a Tshumelo dza Vhapondwa

Embargoed


PART I





PART II


PART II

- 17 -

PART II

<fn>ven_Article_National Language Services_MAITELE A U MUENGEDZO.txt</fn>
MAITELE A U MUENGEDZO

kha Thendelano ya mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango atsho ane a vha Miraḓo, kha ḽiṅwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, kha ḽiṅwe sia, kha u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ṱanganedza Riphabuḽiki ya Czech, Riphabuḽiki ya Estonia, Riphabuḽiki ya Cyprus, Riphabuḽiki ya Hungary, Riphabuḽiki ya Latvia, Riphabuḽiki ya Lithuania, Riphabuḽiki ya Malta, Riphabuḽiki ya Poland, Riphabuḽiki ya Slovenia na Riphabuḽiki ya Slovak kha Mbumbano ya Yuropa (European Union)


ine ya ḓo vha i tshi khou vhidzwa u pfi .Mashango ane a vha miraḓo., yo imelwa nga Khoro ya Mbumbano ya Yuropa, na Tshitshavha tsha Yuropa, (tshine tsha ḓo vha tshi khou vhidzwa u pfi ?Tshitshavha?),

na

riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, (dzine dzoṱhe dza ḓo vha dzi tshi khou vhidzwa u pfi .madzangano ane a kha ḓi vhumbiwa?)
HU TSHI HUMBULWA thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango atsho ane a vha miraḓo, kha ḽiṅwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, kha ḽiṅwe sia, (ine ya ḓo vha i tshi kho vhidzwa u pfi ?TDCA?),
Ye ya vha yo sainiwa Pretoria nga ḽa 11 Tshimedzi 1999 ya thoma u shuma nga ḽa 1 Shundunthule 2004;

HU TSHI HUMBULWA mulanga malugana na u ṱanganedzwa ha Riphabuḽiki ya Czech, Riphabuḽiki ya Estonia, Riphabuḽiki ya Cyprus, Riphabuḽiki ya Hungary, Riphabuḽiki ya Latvia, Riphabuḽiki ya Lithuania, Riphabuḽiki ya Malta, Riphabuḽiki ya Poland, Riphabuḽiki ya Slovenia na Riphabuḽiki ya Slovak (une wa ḓo vha u tshi khou vhidzwa u pfi ndi .mulanga wa u ṱanganedza?), yo sainiwaho Athens nga ḽa 16 Lambamai 2003;

HO SEDZWA u ṱanganedzwa ha Mashango ane a vha Miraḓo Miswa a fumi kha Mbumbano ya Yuropa nga ḽa 1 Shundunthule 2004;

HO SEDZWA uri, u bvela phanḓa ha Athiki.i ya 6(2) ya Mulayo wa u ṱanganedza wa 2003, u ṱanganedzwa ha Madzangano maswa kha Thendelano kha TDCA ho tendelanwa nga u khunyeledzwa Maitele kha TDCA;

HO TENDELANWA NGA NḒILA I TEVHELAHO:

Khethekanyo ya 1
Nzudzanyululo kha ḽiṅwalo ḽa TDCA hu tshi katelwa na Dzi.humetshedzo na Maitele
Athiki.i ya 1
Riphabuḽiki ya Czech, Riphabuḽiki ya Estonia, Riphabuḽiki ya Cyprus, Riphabuḽiki ya Hungary, Riphabuḽiki ya Latvia, Riphabuḽiki ya Lithuania, Riphabuḽiki ya Malta, Riphabuḽiki ya Poland, Riphabuḽiki ya Slovenia na Riphabuḽiki ya Slovak (ane a ḓo vha a tshi khou vhidzwa u pfi .Mashango ane a vha a Miraḓo Miswa?) a ḓo vha zwipiḓa kha Thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango ayo a Miraḓo, kha ḽiṅwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha ḽiṅwe sia, yo sainiwaho Pretoria nga ḽa 11 Tshimedzi 1999, nahone i fanela u tevhedza na u ḓivha, zwo ṅwalwaho kha Thendelano, u fana na maṅwe Mashango ane a vha Miraḓo ya Tshitshavha khathihi na Dzi.humetshedzo, Maitele na Milevho yo ṱumetshedzwaho henefha.
Athiki.i ya vhu 2
Nyambo na tshivhalo tsha Athiki.i ya mathomo ya 108 ya TDCA dzo dzhielwa vhuimo nga dzi tevhelaho:

Hei Thendelano yo ṅwaliwa khathihi na u kopiwa nga nyambo dza Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, Finnish, French, German, Greek, Hungarian, Italian, Latvian, Lithuanian, Maltese, Polish, Portuguese, Slovenian, Slovak, Spanish na Swedish na nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe nga nnḓa ha Tshiisimane, dzine dza vha Tshibeli, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenḓa, Xitsonga, Tshivhuru, Tshindevhele, Tshithoza na Tshizulu, luṅwe na luṅwe lwa hedzi nyambo lu na ndeme i linganaho.
Athiki.i ya vhu 3
Mukovhe wa mbadelo
Kha mutevhe wa vhu 6 wa ṱhumetshedzo ya vhu IV kha TDCA, mikovhe ya mbadelo ya mutshelo wo dzudzanywaho nga mukatelo na mutshelo wo dzudzanywaho wo ṱanganyiswaho nga mukatelo u fanela u engedzwa nga thoni dza 1 225 na thoni dza 340, nga ndivhano.
Athiki.i ya vhu 4
Milayo ya vhubvo
Maitele a 1 a Thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano a fanela u khakhululwa nga nḓila i tevhelaho:
1. Athiki.i ya vhu 16(4) vhuimoni hayo hu fanela u dzheniswa zwi tevhelaho:
ṱhanziela dza Zwigwada EUR.1 dzo ṋetshedzwaho nga ndivhano dzi fanela u tendelwa nga ḽithihi ḽa haya mafhungo:
2. Athiki.i ya vhu 17(2) vhuimoni hayo hu fanela u dzheniswa zwi tevhelaho:
Khophi yo ṋetshedzwaho nga hei nḓila i fanela u tendelwa nga ḽiṅwe ḽa haya maipfi:

3. ṱhumetshedzo ya vhu IV vhuimoni hayo hu fanela u dzheniswa zwi tevhelaho:



. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (3)
(Fhethu na Ḓuvha)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (4)
(tsaino ya muvhambadzelaseli; u ḓadzisa afho, dzina ḽa muthu ane a khou saina mulevho ḓi fanela u sumbedzwa zwavhuḓi nga maḽeḓere ane a vhonala)
(1) musi mulevho wa tsumbathengo u tshi itwa nga muvhambadzelaseli o tendelwaho kha athiki.i ya vhu 20 ya maitele, nomboro ya thendelo ya muvhambadzelaseli i fanela u ṅwalwa kha hetshi tshikhala. Musi mulevho wa tsumbathengo u songo itwa, maipfi a re kha zwitangi a ḓo siwa kana ha siwa tshikhala tshi si na tshithu.
(2) vhubvo ha zwibveledzwa vhu fanela u sumbedzwa. Musi mulevho wa tsumbathengo u tshi yelana tshoṱhe kana nyana na zwibveledzwa zwine zwa bva Ceuta na Melilla zwine zwa khou ambiwa kha Athiki.i ya vhu 36 ya maitele, muvhambadzelaseli u fanela u zwi bvisela khagala kha ḽiṅwalo ḽine mulevho wa khou itwa khaḽo nga tshiga tsha: CM?.
(3) Hedzi tsumbedzo dzi nga ḓi litshiwa arali mafhungo a hone a hone kha ḽiṅwalo ḽone ḽine.
(4) Kha vha sedze Athiki.i ya vhu 19(5) ya Maitele. Hune muvhambadzelaseli a sa fanele u saina, thendelo ya u saina i amba uri thendelo ya u ṅwalwa ha dzina ḽa muṅwe muthu o tendelwaho u saina.


Khethekanyo ya vhu 2
Zwa ndeme (Transitional provisions)
Athiki.i ya vhu 5
Vhukwamani
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe i amba zwauri i nga si ite mbilo, khumbelo kana u shandukisa iṅwe ya thendelo kha GATT 1994 Athiki.i dza XXIV.6 na XXVIII malugana na u aluwa hohu ha Tshitshavha. U swikela mafheleloni a Fulwana 2004, Tshitshavha tshi ḓo vha tsho ḓiimisela u vha na vhukwamani nga Athiki.i ya 22.2 ya TDCA.
Athiki.i ya vhu 6
Ndaka ine ya khou enda kana yo vhulungwaho lwa tshifhinganyana
1.	Makumedzwa Thendelano a ḓo shumiswa kha ndaka yo vhambadzelwaho seli i tshi bva Afurika Tshipembe i tshi ya kha Mashango ane a vha Miraḓo Miswa kana i tshi bva kha Mashango ane a vha Miraḓo Miswa i tshi ya Afurika Tshipembe, zwine zwa tevhedza makumedzwa a Maitele a 1 a TDCA ane nga Ḓuvha ḽa u ṱanganedza a vha a tshi khou enda kana o vhulungwa lwa tshifhinga nyana, kha mbulungelo kana kha vhupo vhu sa shumiswi Afurika Tshipembe kana kha Shango ḓiswa ḽa muraḓo.
2.	Kufarelwe kwavhuḓi ku ḓo ṋewa kha nyimele dzo raloho, tenda ha vha na thendelo ya shango ḽine ḽa khou vunḓa, hu saathu u fhela miṅwedzi miṋa u bva Ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa, ṱhanziela ya vhubvo yo ṋewaho nga vhulangi vhune ha fha thendelo ya shango ḽine ḽa khou vhambadzelaseli.
Athiki.i ya vhu 7
Mikovhe nga 2004
Kha ṅwaha wa 2004, nyengedzo kha volumu dza mikovhe ya mbadelo dzi re hone dzi fanela u rekanyiwa sa pro rata ya volumu dza mutheo, hu tshi khou dzhielwa nzhele tshipiḓa tsha tshifhinga tsho fhelaho phanḓa ha 1 Shundunthule 2004.
Khethekanyo ya 3
Makumedzwa nga u angaredza na a u fhedzisela
Athiki.i ya vhu 8
Haya Maitele a ḓo vha tshipiḓa tsha Thendelano ya Mbambadzo, Mveledziso na Tshumisano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Mashango ane a vha Miraḓo, kha ḽiṅwe sia, na Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, kha ḽiṅwe sia.
Athiki.i ya vhu 9
1. Haya Maitele a ḓo tendelwa nga Tshitshavha, nga Khoro ya Dzangano ḽa Yuropa ḓo imela Mashango ane a vha Miraḓo, na nga Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga maitele ayo yone iṋe.
2. Masia aya a ḓo ḓivhadzana nga ha tswikelelo dza maitele ane a yelana o ambiwaho kha phara yo fhiraho. Zwishumiswa zwa u tendela zwi ḓo vhulungwa kha Vhuṅwaleli Dzhenera.a ha Khoro ya Dzangano ḽa Yuropa.
Athiki.i ya vhu 10
1. Haya Maitele a ḓo thoma u shuma nga Ḓuvha ḽa u thoma ḽa ṅwedzi wa u thoma u bva Ḓuvha ḽine ha ḓo vhulungwa tshishumiswa tsha u fhedzisela tsha u tendela.
2. Naho hu na phara ya 1, masia o tendelana uri, ho lindelwa u fhela ha maitele a u thoma u shumisa maitele, a ḓo thoma u shuma zwenezwo nga ḽa 1 Shundunthule 2004.
Athiki.i ya vhu 11
Haya Maitele a khou ṅwalwa na nga nyambo dza tshiofisi dza Masia a re kha Thendelano sa zwo ṅwalwaho kha mutevhe kha Athiki.i ya vhu 2, ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa haya maṅwalo ḓi na ndeme i linganaho.
Yo itwa Brussels
ḓo itelwa Tshitshavha tsha Yuropa
ḓo itelwa Mashango ane a vha Miraḓo
ḓo itelwa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe

<fn>ven_Article_National Language Services_MAITELE ANE A NGA TEV.txt</fn>
MAITELE ANE A NGA TEVHEDZELWA NGA TSHIFHINGA TSHA GOMELELO

MARANGAPHANḒA

Afrika Tshipembe ḽi na zounu dza kilima dzo fhambanaho dzine dza ita uri hu vhe na u fhambana kha u bveledziswa ha zwa vhulimi. Nga u angaredza, iḽi shango ḽo oma, fhedzi a ḽo ngo tou oma tshoṱhe vhunga ḽi tshi wana mvula ya 500mm nga ṅwaha ḽi tshi vhambedzwa na ine ya waniwa kha dzhango ḽoṱhe nga ṅwaha ya 800mm. U fhambana ha kilima ndi tshithu tsha tsiko, fhedzi ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa uri kha sentshari yo fhiraho ho vha na u engedzea ha gese ya greenhouse zwi tshi khou itiswa nga nyito dza vhathu dzi no nga sa indasiṱiri, u rema miri, nz. Mawanwa a ṱhoḓisiso nga ha u fhambana ha kilima kha Tshipembe ha Afrika a khou sumbedzisa uri muya ( "mean air" ) kha ḽa Afrika Tshipembe u ḓo engedzea nga 1,5 degree Celsius kha sentshari i ḓaho. Izwi zwi khombo kha mveledziso ine ya khou bvela phanḓa, zwi dovha hafhu zwa kwama na mutakalo wa vhathu, ikonomi ya shango ḽoṱhe na nyimele ya mupo vhunga zwi tshi amba uri hu ḓo vha na nyimele dza mutsho dzi si dzavhuḓi dzi no nga sa magomelelo na miḓalo na zwiṅwe-vho.


Afrika Tshipembe ḽo khethekanywa nga zwifhinga zwiraru zwa mvula: mvula dza vhuriha kha Tshipembe Vhukovhela, sia ḽine mvula ya na ṅwaha woṱhe kha Phendelashango ya Tshipembe na mvula ya tshilimo kha shango ḽo salaho. Mvula i khou fhungudzea u bva kha zwipiḓa zwa shango zwa vhubvaḓuvha na vhukovhela ha shango. Mvula ya Afrika Tshipembe i dzulela u shanduka nahone i ita uri shango ḽi songo vha na zwibveledzwa zwinzhi zwa vhulimi.

Vhulimi vhu katela nyito dzoṱhe dza ikonomi u bva kha zwa vhubulasi u swika kha u inga ndeme, nahone ndi sekithara ya ndeme kha ikonomi ya Afrika Tshipembe naho i sa tou vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwibveledzwa zwa tshiṱangani nga vhuḓalo (GDP). Vhashumi vha bulasini, vhalimi na miṱa yavho na vhone vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo na malamba avho kha zwiḽiwa na dzitshumelo, kana musi vha tshi renga mbeu uri vha kone u bveledza zwiliṅwa. Nga iyi nḓila vhulimi vhu vha sekithara ine ya vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha nyaluwo na mveledziso. Nyimele dzi si dzavhuḓi dza mutsho na kilima zwi ḓo tshinyadza zwiliṅwa nga maḓi ane a ḓo vha o ḓalesa mavuni na u oma ha mavu tshifhinga tshoṱhe zwi sumbedza uri vhukati ha zwiṅwe zwiwo uri zwi ḓo konḓa uri vha kane zwibveledzwa kana zwiliṅwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ḓo amba thambulo kana vhushai ha vhathu vhane vha tshila nga zwa vhulimi.

Gomelelo ḽine Tshipembe ha Afrika ḽa vha naho u bva nga 2002 ndi tsumbo ya zwine zwi nga vhangwa nga u shanduka ha kilima kha miṅwaha i ḓaho, nahone zwi nga amba uri hu ḓo bveledzwa zwiliṅwa zwiṱuku. Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo (Mulayo wa vhu 57 wa 2002) na wone u ṱuṱuwedza uri hu vhe na u khwaṱhisedzwa na u ombedzelwa kha u thivhela na u fhungudzwa ha zwiwo nga u shumisa mafhungo a mutsho na kilima na zwiṅwe.

ADRM i khou ṋetshedza vhueletshedzi ha ṅwedzi nga ṅwedzi vhune ha vha na maitele ane a ḓo shumiswa nga vhalimi kha nyimele dza zwino dza kilima. Hu ḓo waniwa uri aya maitele a tea u khwaṱhisedzwa na u bveledzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi uri a kone u pfeseswa nga vhashumi vhoṱhe,

Maitele a tevhelaho a nga shumiswa nga vhalimi nga tshifhinga tsha gomelelo:

2. U BVELEDZA ZWIḼIWA
2.1 U nanga mavu
• Vha nange mavu o teaho tshiliṅwa, tsumbo, muṱavha kha mavhele na vumba kha luvhele
• Vha nange masimu a songo dzengamaho uri maḓi a songo kona u elela

2.2 U lugisela tsimu
• Arali zwi tshi konadzea vha songo shumisa mavu o faranaho kana a magwada
• Vha shumise dzembe ḽa u pwasha magwada u itela midzi uri I kone u swikelela maḓi o vhulungwaho na pfushi
• Vha songo engedzedza tsimu ya u bveledza zwiliṅwa zwi songo tea
• Vha ite uri mavu a vhe a hwasaho u itela u fhungudza vhuḓimuwi
• Vha shumise nḓila dza u lima dza u tsireledza mavu, tsumbo, u sa lima, u sa limesa, u ladza tsimu, nz
• Vha thivhele mavu u ita magwada nga u thivhela mitshini mihulwane u fhira vhukati ha masimu. Izwi zwi nga swikelelwa nga u shumisa tshishumiswa tsho teaho kha lushaka lwonolwo lwa mavu


2.3 U nanga tshiliṅwa na u tshi ṱavha kana u tshi zwala
• Vha nange zwiliṅwa kana zwimela zwine zwa konḓelela gomelelo
• Vha songo gobelela fhasi-fhasi nga maanḓa mbeu ya mavhele ngauri i ḓo dzhia tshifhinga u mela u fhirisa i songo dzhenelelesaho mavuni.
• Vha songo ṱavha kana u zwala mbeu i fanaho fhedzi, kha vha ṱanganyise, tsumbo, vha zwale mavhele na ṋawa kha tsimu nthihi. Izwi zwi ḓo thusa mulimi u vhuelwa nga tshiṅwe tshiliṅwa arali tshiṅwe tshi songo ita zwavhuḓi
• Kha vha shumise tshifhinga tshithihi tsho ḓoweleaho tsha u zwala arali zwo tea nahone vha tevhelele khasho kana mvumbo ya mutsho na kilima tshifhinga tshoṱhe. Vha ite ndugiselo malugana na zwiliṅwa zwa tshifhinga tshipfufhi, tsumbo, mulivhaḓuvha
• Vha ṱavhe zwimela zwine zwa siana nga dzivhege
• Vha songo shumisa zwiliṅwa zwiswa nahone zwi sa ḓivhei nahone vha songo shumisa tshomedzo dzi songo teaho.
• Tshifhinga tshoṱhe vha lime zwiliṅwa nga u sielisana

2.4 Ndangulo ya zwiliṅwa
• Vha ite uri zwimela zwi siane nga tshikhala tshi linganaho
• Vha ṱavhe zwiliṅwa zwine zwa tsireledza na u shela mathukhwi u itela u fhungudza vhuḓimuwi
• Vha ṱahulele tsheṋe tshifhinga tshoṱhe
• Vha shumise maitele a tshikale a u nyora
• Vha ṱole malwadze na zwikhokhonono tshifhinga tshoṱhe
• Vha shumise nḓila dza u kuvhanganya maḓi, tsumbo, u ita zwidaṅwana, migero na miduthwa ya mavu

Vhalimi vhane vha lima mavhele vha tea u dzhiela nṱha zwi tevhelaho:

U ṱavhela u mela:
• Vha ṱavhe kana vha gobelele nṱha vhunga mbeu yo gobelelwaho fhasi i tshi melela nga fhasi ha mavu y ambo ḓi fa.
• Vha songo shelesa manyoro tsini na mbeu vhunga i tshi nga swa.

Ḽiga ḽa u mela
• Nga murahu ha musi yo mela, tshimela tshi ḓo bva maṱari. Uri vhele ḽi vhe ḽo vhina kana ḽo swika kha ḽiga ḽa u mela, ḽi tea u vha na maṱari maṋa u swika kha a fumirathi.
• U shaea ha pfushi na maḓi afha hu nga si vhange tshinyalelo ya tshoṱhe, fhedzi naho zwo ralo, u mela ha malelebvudzi hu nga thithisea khathihi na mbeu nga nḓevhe nga nḓevhe.

Tshifhinga tsha u vhea: Tshifhinga tsha ndeme tshine tsha ṱoḓa maḓi

• Tshifhinga tsha u thoma nahone tsha ndeme tsha u vhea vhana ndi u bva malelebvudzi kha ṱhodzi ya nḓevhe ya vhele. Hafha hu ṱoḓea maḓi o linganaho, vhunga u shaea ha maḓi zwi tshi ḓo ḽengisa u wa ha muvula na u mela ha malelebvudzi zwa ita uri hu songo kaniwa tshithu.
• Datumu dza u zwala kana u ṱavha dzi tea u nangiwa nga vhuronwane u khwaṱhisedza uri iḽi ḽiga ḽi tshimbilelana na nyimele dzavhuḓi dzo ḓoweleaho
• Maga a Blister (ndi ḽiga ḽine thoro dza vha dzitshena dzi tshi vhonadza nga ngomu, soft dough na hard dough stages (ndi musi thoro dzo ita suko) na one ndi a ndeme kha maga a u vhea vhana. U shaea ha maḓi afha hu nga ita uri hu vhe na thoro dzi si dzavhuḓi na u sa kana tshithu.
• Ḽiga ḽa full dent ḽi tevhela ḽiga ḽa hard dough nahone itshi ndi tshifhinga tshavhuḓi tsha u tshea furu. Hu tea u vha na murongwe wo linganaho, naho u shaea ha maḓi hu tshi nga ita uri hu kaniwe zwiṱuku na thoro dzi si dzavhuḓi,


U vhibva na u kana

• U vhibva ndi ḽiga ḽa u fhedza ḽa u bveledza mavhele.
• Mulimi u tea u lavhelesa murongwe une wa vha hone kha thoro u itela u thoma u kana musi mavhele o vhibva. Afha ndi musi murongwe kha thoro u fhasi ha 15%. Malwadze ane a tea u dzhielwa nṱha nga itshi tshifhinga ndi u sina ha tsinde kana mudzi na malwadze a mukope.

2.5 Zwikhokhonono na malwadze
Nga u angaredza hu tea u shumiswa ndangulo ya zwikhokhonono yo ṱanganyiswaho kha tshifhinga tshoṱhe tsha u lima zwiliṅwa. Izwi zwi katela zwi tevhelaho:
• Ndangulo ya u thivhela: Iyi nḓila i shuma zwavhuḓi, fhedzi hu si hune malwadze a vha o tou hulela vhunga u sa nga shumi zwavhuḓi nahone i ita uri hu vhe na ndozwo khulwane.
• Ndangulo ya ndimo: Iyi nḓila i katela u liṅwa ha mavu vhuria, u bvisa tshene, u nanga zwiliṅwa na u vhekanya kana u shandukisa zwifhinga zwa u lima kana u zwala.
• Ndangulo ya tsiko kana ya mupo: izwo zwi bvelela musi maswina a mupo a tshi vhulaha zwikhokhonono. Izwi zwi nga thivhelwa nga u shumisa mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono ine ya sa ḓo vhulaha zwimela kana zwiliṅwa nahone ine ya vhulaha na zwiṅwe zwikhokhonono.
• Zwiliṅwa zwi sa pfani na zwikhokhonono

2.6 U RENGISA MIROHO
U bveledza miroho zwi ḓura nga maanḓa u fhirisa zwiṅwe zwiliṅwa. Zwiṅwe zwa zwiitisi zwenezwo ndi risiki ya makete une wa dzulela u shanduka na ṱhoḓea khulwane ya miroho, nḓisedzo ya khwaḽithi dzi fanaho kha makete. Tshiṅwe hafhu zwiliṅwa zwa miroho zwi ṱoḓesa maḓi, u bveledza maitele a u maketa ndi zwa ndeme malugana na u wana mbuelo kha u bveledza miroho, hu nga vha hu na gomelelo kana hu si na. Musi hu tshi khou lavhelelwa uri hu nga vha na gomelelo, ndi zwa ndeme uri hu vhe na vharengi na mavhengele a zwiliṅwa kana zwibveledzwa zwa gireidi ya fhasi. Vha tsitse mbadelo dza u kana, u paka na dza u maketa arali zwi tshi konadzea. Zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo zwi nga shumiswa kha khamphani dza u phurosesa miroho. Idzi nḓila a dzi tou vha nnzhi, fhedzi hu nga vha na khonadzeo ya thengiso. Vha kwame mavhengele a re na vhukoni hu tshee na tshifhinga malugana na u ita idzi ndugiselo.

3. NDANGULO YA ZWIFUWO
• Vha fuwe zwifuwo zwavhuḓi nahone vha khwaṱhisedze uri vha a zwi vhala tshifhinga tshoṱhe na u dzudzanya tshiṱoko zwavhuḓi (vhuhulwane ha sambi)
• Vha wane nomboro ya fhasisa ya kholomo dzine dzi nga tshila nga fhasi ha nyimele dzi si dzavhuḓi ḽi vhe ḽone sambi ḽavho ḽa ndeme.
• Vha ṱhogomele kholomo dzavho dza tsadzi dzine dza kha ḓi vha ṱhukhu na zwifuwo zwavho zwa kale zwine zwa si tsha dzwala.
• Vha rengise tshiṅwe tshiṱoko na zwine zwa si tsha dzwala musi hu tshee na zwiḽiwa zwo linganaho
• U netshedza zwiḽiwa zwo teaho na zwṅwe zwiḽiwa u itela u ṋetshedza pfushi dzo teaho vhunga pfulo nga tshifhinga tsha gomelelo kanzhisa i tshi vha i na pfushi dzi songo linganaho.
• Vha shumise masalela a zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo sa zwiḽiwa kana furu nga tshifhinga tsha shishi. Afha vha ṱhogomele uri masalela eneo ha na mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono vhunga izwi zwi tshi nga thithisa mutakalo wa zwifuwo zwavho.
• Vha shandukise nyito ya ndangulo ya zwifuwo u itela u katela zwimela zwine zwa navha kana zwa tanda kana u litshisa zwinamana u mama tshifhinga tshi sa athu swika, vha aluse zwifuwo zwiṱuku.
• Nga zwifhinga zwi si zwavhuḓi, vha ise zwifuwo gammbani vha zwi ṋee zwiḽiwa.
• Vha shumise zwibveledzwa zwa maḓaka apo
• Vha lange nzulatshinya na malwadze a zwifuwo tshifhinga tshoṱhe.
• Vha ṋee phukha dzo amaraho na dzine dza khou mamisa zwiḽiwa nga nḓila yo teaho
• Vha lengise zwifhinga zwa vhudzekani ha zwifuwo nga zwifhinga zwa gomelelo.
• Vha thome u fulisa phukha hune ha kha ḓi vha na pfulo yavhuḓi
• Vha ite uri zwisima zwa maḓi zwi vhe kule na kule u itela uri pfulo I songo fhela tsini na zwisima
• Vha ṱavhe miri yo khwaṱhaho kana miṱuku u itela uri zwifuwo zwiṱuku zwi kone u fula
• Arali mvula i tshi khou lenga u thoma u na, vha ṱavhe tshifushathakha kana zwiliṅwa zwine zwa hula nga u ṱavhanya zwi no nga sa teffe, babala kana milete zwine zwa ḓo shumiswa nga zwifhinga zwa gomelelo
• Vha ṱahulele tshene kana miri i sili tshifhinga tshoṱhe.


3.1 NḒILA DZA U ṊETSHEDZA ZWIḼIWA NGA ZWIFHINGA ZWA GOMELELO
Nga zwifhinga zwa gomelelo vha tea u wana nḓila ya u ṱhogomela zwifuwo zwavho.
• Kha vha wane fulufulu ḽine ḽa ṱoḓiwa nga pfulo ine ya vha hone kana fulufulu ḽine ḽa vha hone kha furu yo vhulungwaho vha kone u thoma u ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa pfulo kana zwiḽiwa.
• Zwiṅwe zwiḽiwa zwine zwa bva kha goroi, siṱhirasi, nḓuhu zwi nga shumiswa sa zwiḽiwa kha zwifuwo khathihi na vhurotho ho omaho na mufumbu
• Vha ṋetshedze kholomo dziminerala dzo teaho "muno, khaḽisiamu, na phosphorus" ndi zwone zwa ndeme.
• Fulufulu ndi tshone tshiḽiwa tsha fhasisa nga tshifhinga tsha gomelelo. Dzithoro, heyi, na zwibveledzwa zwine zwa bva kha zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga shumiswa u ṋetshedza fulufulu. Mulayo nga u angaredza a si u ṋetshedza zwiḽiwa zwine zwa fhira 2.5% ya tshileme tsha muvhili sa nyengedzedzo. U fhirisa afha zwi ḓo thithisa tsukanyo ya zwiḽiwa zwa furu.
• Arali mvula ya na, vha ite uri kholomo dzi fule kha mafulo oṱhe nga hune zwi nga konadzea, nga maanḓa hune ha vha na hatsi vhunzhi.
• Mafulo ane a vha na gomelelo a nga kha ḓi vha na ṱhahelelo ya fulufulu, u amara ha zwifuwo hu nga tsa nga itshi tshifhinga, nahone nga itshi tshifhinga hu nga shumiswa mulivhaḓuvha na zwiṅwe zwiḽiwa zwa dziphurotheini.
• Maṱeṱe a dzikhuhu ndi zwiko zwi sa ḓuri nahone zwo tsireledzeaho zwa phurotheini, dziminerale na fulufulu zwa kholomo dzo fuwelwaho nama. Dzithoro na maṱeṱe a dzikhuhu zwa (40-45% zwo ṱangana) zwi nga fhungudza ṱhoḓea ya pfulo nga 20-40%
• Arali zwi tshi konadzea vha hire maṅwe mavu a pfulo na u fhungudza phimo ya tshiṱoko tsha masimu avho.

3.2 U RENGISA ZWIFUWO
Tshifhinga tsha u rengisa tshiṱoko na nyimele ya tshiṱoko ndi zwa ndeme vhukuma. Mafhungo nga ha makete kana thengiso ya kale u thusa kha u wana u shanduka ha ndeme ya zwiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo na musi ḽo no fhela. U fhungudzwa nga vhuronwane ha nomboro dza
tshiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo ndi muhumbulo wavhuḓi nga maanḓa.

3.2.1 U RENGISA TSHIṰOKO

• Arali tshiṱoko tsho rengiswa phanḓa ha musi gomelelo ḽi tshi thoma, kanzhi mitengo i vha khwine ngauri tshiṱoko tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi ya makete. Nahone zwi ita uri hu songo vha na u shumiswa ha tshelede malugana na u renga zwiḽiwa.
• Vha fuwe tshiṱoko tshine tsha ḓo vha lelutshela u tshi ṱhogomela nahone tshine tsha ḓo dzwala kana tsha ḓisa mbuelo nnzhi nga murahu ha gomelelo. Tsumbo. Nngu kanzhisa dzi vhuedza u fhira kholomo. U lapfa ha tshifhinga tsha gomelelo zwi ita uri iyi nḓila i vhonale uri i a shuma vhukuma.
• Arali tshifhinga tsha gomelelo tshi tshipfufhi, nahone ha rengiswa phesenthe ṱhukhu ya tshiṱoko, tshiṱoko tsho salaho tshi ḓo lilisa nga u engedzedza kushumele u ya nga tshifuwo nga u tsa ha phimo ya tshiṱoko. Zwi nga si tsha vhuya zwa tea uri hu rengiwe tshiṅwe tshiṱoko.
• Musi tshifhinga tsha gomelelo tshi tshilapfu nahone ho rengiswa tshiṱoko tshinzhi, tshithu tsha ndeme ndi vhukoni ha u renga hafhu tshiṱoko nga mitengo yavhuḓi musi nyimele i tshi khwinifhadzea.
• Mitengo ya zwifuwo nga murahu ha gomelelo a si kanzhi I tshi gonya lwo kalulaho, ngauri zwikwama zwa tshelede a zwi tshe na tshithu.
• U rengiswa ha tshiṱoko nga u ṱavhanya kana mathomoni a gomelelo zwi ḓo ḓisa tshelede ya u ṱhogomela bulasi kana dzinzwalelo, dzine dza ḓo thusa uri bindu ḽi bvele phanḓa tshifhinga tshilapfu.
• Musi gomelelo ḽi tshi khou ralo u bvela phanḓa, vha rengise tshiṱoko u swika musi vho sala nga zwifuwo zwiṱuku zwavhuḓi, zwa tsadzi zwa biridi zwine zwa ḓo vha zwa ndeme musi hu tshi vha na gomelelo nahone zwine zwa ḓo kona u dzwala nga tshifhinga tshenetsho.
• Vha thene zwifuwo zwa tshinna nga zwifhinga zwa gomelelo ḽa tshifhinga tshilapfu u thivhela u anda ha tshiṱoko.

4. NDANGULO YA TSHUMISO YA MAḒI

4.1 Tshumiso ya maḓi muṱani na ngadeni ya hayani
• U londola zwiko zwa maḓi zwi re hone
• U fhelisa tshene ya maḓini
• U langa u tambisa maḓi na ndozwo yao
• U lugisa phaiphi dzine dza bvuḓa u thivhela u tambisea kana u lozwea ha maḓi hu songo teaho
• Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwi tea u shumiswa, tsumbo, u kuvhanganya maḓi a mvula mahayani.
4.2 U sheledza
• Vha sheledze hu tshi rotholela u itela u fhungudza vhuḓimuwi, nga maanḓa nga madekwana
• Vha nange mbeu yo teaho ine vha ṱoḓa u i ṱavha vha tshi khou dzhiela nṱha kilima
• Vha sedzuluse na u lugisa thulusi dzoṱhe na mitshini yo teaho ya tsheledzo
• Vha dzhiele nṱha ḽeveḽe ya madamu na u tevhedzela nyiledzo malugana na maḓi tshifhinga tshoṱhe

4.3 Maḓi a u nwa a zwifuwo
• Vha vhone uri hoṱhe hune zwifuwo zwa fula hone hu vhe na fhethu ha u nwa maḓi u itela u thivhela u phaḓalala ha malwadze.
• Vha khwaṱhisedze uri hu vha na maḓi o linganaho nga khalaṅwaha yeneyo nahone vha vhulunge arali zwo tea.
• Vha shumise maḓi zwavhuḓi nahone arali zwisima zwoṱhe zwo xa, vha vhige izwo nga u ṱavhanya kha Muhasho Wapo wa zwa Maḓi na maḓaka,

5. NDANGULO YA MAḒAKA
• Vha pime vhuhulwane ha fhethu ha pfulo (tsumbo, Tsedzuluso ya tshinyadzo yo vhangwaho nga gomelelo; zwoṱhe nyimele na u dzengama ha mafulo) khathihi na u vha na tshiṱoko tsho teaho. Mavu kana fhethu hune ha vha na khonadzeo khulwane ya mukumbuluwo hu nga kwamiwa nga u fuleseswa nga zwifhinga zwa gomelelo, ngauralo vha tea u vhona uri fhethu afho hu vha ho khavariwa nga hatsi ho linganaho.
• Vha wanisise nga ha fhethu ha pfulo nga u nanga nḓila kana maitele ane a tshimbilelana na nyimele, weaner ( u netshedza zwiṅwe zwiḽiwa zwa thungo) i tshi vhambedzwa na u bveledziswa ha kholomo, zwi tshi ya nga lushaka lwa ḓaka na mvula.
• Vha vhone uri fhethu havho ha pfulo ho khethekanywa nga dzigammba na u ita uri dzigammba dzi sielisane (vha shumise pfulo ya u sielisana); vha ṱhogomele zwifuwo zwine zwa khou fula tshifhinga tshoṱhe, vha tshi khou tevhedzela mulayo wa u "fula hafu ha sala hafu" u thivhela u fhela ha pfulo.
• Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele u fhela ha pfulo ngauri zwi vhulaha ḓaka. Izwi zwi vhangiwa nga u vha na tshiṱoko tshinzhi.
• Vha vhale miri na miri miṱuku ine ya vha hone; iyi miri i nga remiwa ya tshetshekanywa u itela u netshedza zwifuwo nga zwifhinga zwa nyimele dza shishi
• Vha ṱahulele ḓaka ḽi sa ṱoḓei na tshene vhunga zwi tshi pikisana na zwimela malugana na u wana maḓi kana murongwe mavuni na fhethu ha midzi
• U khwaṱhisedza mafulo a tsiko nga u ṱavha miri ine ya hula nga u ṱavhanya u khwinisa phurotheini dzi re hone na u hula ha "dzisward" na fhethu hoṱhe.
• Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele mililo ya ḓaka nga u sedza mvumbo ya mutsho na u vhea tshithivhelamulilo ho fanelaho
• Vha tea u dzula vha tshi khou ṱola tshithivhelamulilo u itela u thivhela u tshinyadzwa nga mulilo zwi songo tea, nga maanḓa nga tshifhinga tsha u fhisa mililo. Vhane vha fhisa ḓaka vha tshi itela ndondolo kana u tsireledza vha khou eletshedzwa uri vha dzhiele nṱha Mulayo wa Mililo ya Ḓaka wa vhu 101 wa 1998 une wa bula uri muṋe wa mavu u a kombetshedzea u lugisela na u ṱhogomela tshithivhelamulilo na u khwaṱhisedza uri, ho sedzwa mutsho, kilima, mavu na zwimela zwa fhethu henefho zwi a tevhedzelwa nga u dzhenisa tshithivhelamulilo (Ndima ya 4 ya Mulayo wa Lushaka wa Mililo ya Maḓaka wa vhu 101 wa 1998)
• Dzi tea u vha dzo ṱanḓavhuwa na u lapfa uri dzi kone u thivhela mililo ya maḓaka u pfukela kha mashango a tsini.
• A dzi vhangi mukumbuluwo wa maḓi
• A dzi ho tsini na zwithu zwine zwa fara mulilo nga u ṱavhanya zwine zwi nga u fhirisa.

Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo (Mulayo wa vhu 57 wa 2002) u ṱuṱuwedza Mavunḓu, vhathu na vhalimi u asesa na u thivhela kana u fhungudza zwiwo nga u shumisa zwitsivhudzi zwa mafhungo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga kha vhathu.

Vhalimi vha ṱuṱuwedzwa u sedza zwitsivhudzi zwa vhulimi na mutsho kha Muhasho wa zwa Vhulimi na mvumbo ya mutsho kha Tshumelo ya zwa Mutsho ya Afrika Tshipembe ṅwedzi muṅwe na muṅwe. Vhalimi vha dovha vha eletshedzwa uri vha tea u shumisa aya mafhungo na vhaṅwe.

Dairekhithoreithi ya Ndangulo ya Zwiwo na Khombo ya Vhulimi i ṱoḓou livhuwa dairekhithoreithi dzi tevhelaho: Sisiṱeme ya u bveledza zwimela, Mveledziso ya Zwifuwo na Maḓi, Mveledziso ya Tshumiso ya Maḓi na Tsheledzo, Mutakalo wa Zwifuwo, Mutakalo wa Zwimela khathihi na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi na Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe malugana na thuso ye ya ṋetshedzwa kha u ṅwala iyi bugu.









<fn>ven_Article_National Language Services_MANWELEDZO A MADZINGI.txt</fn>
TSHIVENA
A	MANWELEDZO A MADZINGINYWA
1	NDIVHO NA NZULELE YA NDAELA DZA VHUAIFA
Ndaela dza vhuaifa dzo sikelwa uri dzi kone u thivhela u balangana ha mia nga wambo wa lufu. Mulayo une wa vha na ndaela hedzi wo sikelwa uri hu vhe na u tsireledzwa ha thundu ya avho vhane vha vha tsinisa na mufu. Nga nhani ha tshanduko dze dza bvelela zwitshavhani khathihi na kha ikonomi ya Afrika Tshipembe, ihulwane ine Bammbiri hei a U Tsivhudzana (Discusson Paper) a vha khao ndi u amenda mulayo wa vhuaifa ha tshirema (tshithu) uri u kone u shumiswa-vho na miani ya musalauno.
2	MULAYO WA TSHIREMA NA BII YA PFANELO
Zwenezwi Mulayotewa u kha mafhungo a u uuwedza u honifhiwa ha ifa a zwa Afrika zwi kwamaho milayo, u dovha hafhu wa bula a uri pfanelo dza zwa mvelele, zwine zwa dovha zwa kwama-vho na mafhungo a milayo ya tshirema, dzi tou kwama tshohe pfanelo dza vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana. Samusi pfanelo dza vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana dzi anda nthihi na u malana kana vhuavhu ha vhathu, mulayo ufhio na ufhio wa vhuaifa ha tshirema une wa ita zwa u khethulula vhathu ho sedzwa mbeu, murole kana kubebelwe u tea u mbo i shandulwa.
3	MILAYO MIVHILI YA VHUAIFA
3.1	U shumiswa ha milayo mivhili na kufarelwe kwa vhathu nga nila i no eana
Shango a Afrika Tshipembe i anganedza maitele a vhuaifa a no langwa nga milayo mivhili: ndi mulayo zwawo (common law) (hu tshi katelwa na zwitetuti zwohe zwine zwa khou amenda) khathihi na milayo ya tshirema (customary law) yo fhambanaho ine ya yelana. Vhunzhi ha milayo ya tshirema ine ya shumiswa nga khothe a hu lwi fhedzi na kufarelwe kwa vhathu nga nila i no edana lini, i dovha hafhu ya ita phambana-nadzo siani a kutshilele shangoni. Nhani ha uri mulayo wa tshirema u shandulwe tshothe, ndi khwie hu tshi tou pfi mulayo zwawo u imelwe nga munwe. Naho hu uri thandululo ya dandetande ii i tshi nga isa u vha hone ha mulayo muthihi wa vhulaifa fhano kha ino, hu songo sika hune ha si vhe na u sa thanya ngauri mirafho i re na tshivhalo i nga kha i vha i sa pfani nazwo zwa u laa ifa a mvelele dzayo. U anganedzwa ha iyi milayo mivhili hu o ita uri nzulele ine ya vha hone fhano shangoni a Afrika Tshipembe i i ane sa shango i re na milayo khathihi na mvelele dzo andavhuwaho. Ndi one ine Mulayotewa wa ri ri i tevhele eneo.
3.2	Ku khethelwe kwa ndaela (rules) dza iyi milayo
Arali milayo i no kwama vhuaifa ya nga litshwa yo i anda yo rali, hu o fanela uri hu vhe na ndaela dzine dza fanela u tevhelwa uri dzi alusa uri ndi lini hune ha tea u shumiswa mulayo wa tshirema nahone ndi lini hune ha fanela u shumiswa mulayo zwawo musi zwi tshi kwama mulandu mugede. Musi zwi tshi livhanywa na thandela ya Khomishini ya Milayo ine ya pfi: Harmonisation of the Common Law and Indigenous Law: Conflicts of Law (1999), khomishini ho swika he ya dzinginya zwo vhalaho zwi no kwama u shandulwa ha kukhethelwe kwa ndaela dza milayo ku re hone zwino ri tshi khou amba. Khomishini i vhona ndaela hedzi dzo vilingana dzi tshi khakhisa ngeno zwi songo vhuya zwa tea nahone dzo isendeka kha zwithu zwine amusi zwi sa tsha ri tshithu. Iwe ya hoea dzine dza shumiswa henefha hu tshi khethwa milayo ine ya vha kumalele kwa mufu, i nga kha i litshwa zwayo i tshi kha i shumiswa sa sumbanila i tshi shumiswa na mulayo u re hone sa izwi i hoea i no leluwa nahone i tshi shumisea, fhedzi-ha kumalele kana kumalelwe kwa muthu a si tshone tshithu tshine vhukumakuma tsha nga kona u sumbedza mvelele ya muthu kokotolo, zwi i dovha hafhu zwa si thuse tshithu arali uyo o tshinyalaho o vha a songo mala/malwa.
3.3	Kukhethelwe kwa milayo hu tshi shumiswa Khoudu dza KwaZulu na Natala ku langwa nga lushaka lwa vhudzekani he ha vha hone kana nga fhungo auri mufu o sia mulaifa wa tshinnani. Ndaela hei i tea u amendiwa.
4.	VHUAIFA HU SI NA WILI
4.1	Hu shandulwa tsinga dza vhaaifa
Mulayo wa tshirema wa vhuaifa, hezwi wo rali lwa tshiofisi, u ita tshialula kha vhahammeni na vhahannga. Iina, ndi zwa vhukuma uri muaifa u na vhuifhinduleli ha uri a unele na u shavhedza vhane vha vha vhone vhe vha tea a tshi shumisa thundu ya ifa,zwa mbo ita uri mulayo wa tshirema u vhonale u tshi khou tevhedza zwe zwa laedzwa nga Bii ya Pfanelo. Fhedzi-ha naho zwo ralo, mulayo uyu a u tshe na nungo mushumoni wawo une wa vha wa u sapota vhaunelwa khathihi na mufarisi wa mufu. Zwino zwithu zwo rali, tshifhinga tsho swika tsha uri ndaela dzohe dza tshirema dzi no ita tshialula dzo isendeka nga mbeu, murole na kubebelwe kwa muthu muini, dzi amendiwe nahone mashaka a mufu a tsinitsini a ingwe dziwe pfanelo dzi re na tshileme.
4.2	Hu amendwa Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili
Hezwi zwi nga konwa nga u ita uri Mulayo Wa Vhualifa hu si na Wili (81 wa 1987) u shumiswe hohe hune ha vha hu tshi khou sedzwa mafhungo a thundu dza ifa, na u wa mufu o vha muthu we a mala/malwa nga mulayo wa tshirema. Arali ha nga swika hune 1(4) (b) ya Mulayo uyu ya nga vhulawa, zwipia zwitevhelaho zwi o i shumiswa kha u ta uri tsinga dza vhaaifa dzi tea u tshimbila nga nila-e fhethu hune vhuaifa ha vha hu siho wilini tshohe kana zwiukuuku: tshipia 1 (1), tshine tsha lwela u waniwa ha ifa nga vhafarisi na vhana khathihi na, arali zwo kunda kha avha, vhabebi, vharathu/vhakomana/dzikhaladzi na mashaka a kule; tshipia 1 (2), tshine tsha bula uri vhukangamutupo a hu kwami vhuaifa kha khotsi na wana vhane vha si vhe vha malofha mathihi; khathihi na tshipia 1 (4) (e) (i), tshine tsha bula uri wana we a tou adophuthiwa u dzhiwa e muaifa wa avho vhabebi vhe vha mu tanganedza.
4.3	U sa vhaliwa Mulayoni uyu: mahosi
Musi ri fhasi ha mulayo wa tshirema, sialala i ri vhuhosi hu dzhenwa nga tanzhe a tshinnani. Ndaela heyi i swika hune ya vho sasaladzwa ho sedzwa zwine Mulayotewa wa dimokirasi wa laedza, u tshi ri masia ohe a re a vhuvhusi a tea u dzulwa nga nnyi na nnyi tenda a vha o tou khethwa, hu songo vhuya ha vuwa ho vha na tshtalula ho sedzwa mbeu. Fhedzi-ha, a zwo ngo tea uri ri dzhene kha hei fhungo musi hu tshi khou sikwa milayo ya u itela u khwiisa vhuvha ha tshilikadzi na vhana vhadzo siani a zwa ikonomi. Ndi ngazwo ri tshi ri arali ha nga swika hune u shumiswa ha Mulayo wa Vhulaifa hu si na Wili ha nga andavhuwa, kha hu dzhiwe mawe maga-vho a tshipentshela hu u itela uri hoyu Mulayo u si fanywe wo ita phambananadzo wa vho kwama mafhungo a vhuhosi.
4.4	Ndi zwifhio zwine uyu Mulayo wa amba
4.4.1	U vhulahwa ha mulayo wa tshirema
Zwenezwo musi Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u tshi vho vhonala u tshi shumisea, vhuifhinduleli ha muaifa ha uri a undele na u shavhedza vhauniwa vha mufu hu tea u sa tsha vha hone. Zwine zwa bulwa nga Khoudu dza KwaZulu na Natal zwi re na tshivhalo zwi tea u amendiwa u itela u vha na vhuanzi tshohe uri Mulayo uyu u kone u shumiswa nga nila i no fana Afrika Tshipembe ohe.
4.4.2	Zwikolodo zwa ifa
Mulayo wa tshirema uri vhaaifa ndi vhone vha re na vhudifhinduleli ha zwikolodo kana milandu yohe ya mufu, naho hu uri u nnda ha milandu hu paa ifa one ie. Musi zwohe zwi no lilwa nga vhathu vha mua wa mufu siani a thundu zwo no phethwa ho sedzwa pfanelo dzavho dza vhuaifa, fhungo a uri muaifa uyu u na pfanelo dzi no lingana na dza avho vhawe i o ita uri mishumo yawe, nga maana fhungo a u lifha zwikolodo, i si tsha vha ya khombekhombe. Vhunga sa musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho ambarelaho shango ohe hu sa o mbo i vha na mvelelo dzi no nga idzo dze dza bulwa afho nha, kha hu vhe na zwine mulayo wa bula zwi khagala uri vhaaifa vhane vha o iwana vha tshi khou langwa nga Mulayo u re hone vha si swike hune vha hwedzwa mihwalo ya zwikolodo zwa mufu.
4.4.3	Vhaaifa ha vhafumakadzi
Nga tshirema vhafumakadzi vho vha vha sa anzeli u vha na vhue ha thundu kana vha vha vhavhusi, mulayo wa tshirema wo vha u si na mushumo na vhuaifa ha tshisadzini. Zwenezwo zwo ita uri ndaela dzi no kwama u kovhekanywa ha thundu dza vhafumakadzi dzi sa tou vha dzi songo dzikaho fhedzi, dzo dovha dza vha dzo fhambanaho na dzine dza shumiswa kha zwi no kwama ifa a tshinnnani. Musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho no ambarelaho shango ohe, ndaela dzohe dza mulayo wa tshirema dzine dza kwama mbeu zwi amba uri dzi o mbo i vhulahwa, vhunga Mulayo uyu u tshi shuma hu si na u sedza mbeu ya mufu.
4.5 U amnendiwa ha Mulayo
4.5.1	halutshedzo yo andavhuwaho ya .mufarisi a no khou hanya?
Zwa wino, Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u bula uri vhafarisi vhane vha khou hanya vha nga kona fhedzi u wana ifa arali vha nga isa vhuanzi ha uri na ngoho vho malwa nga nila kwayo. Arali ha nga tou pfi fombe kha u shumisa mulayo uyu, vhathu vhanzhi vho tewaho nga maifa vha o fhedza vha si na tshine vha vhana zwihulu vhaa vhe vha malwa nga mulayo wa tshirema, une wa anzela u sa alusa zwavhui lushaka lwa vhudzekani muini. U anganedzwa ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema (120 a 1998) hu o thusa vhafarisi vhane vha kundelwa u sumbedza uri na ngoho ho vha na mbingano, ngauri tshipia tsha uyu Mulayo tshi bula uri mbingano dzi songo waliswaho na dzone ndi mbingano, nga fhaa wa dovha wa anganedza mbingano dzohe nga huswi dzi re hone. Naho zwo ralo zwi tou nga zwi nga kha i itea uri vhafarisi vha si na vhukono vha nga kha i dzhiwa vhe si ?vhafarisi?. Muhumbulo wa .mufarisi ane a kha i hanya? u tea u katela na vhafarisi vhane vha vha kha vhudzekani hu si ha tshiofisi. Hu tea u dovha ha itwa mushumo u no vhonala siani a hei fhungo, shudu, Khomishini ya Milayo i na thandela i no pfi Domestic Partneship ye ya vha yo lavhelesa kualutshedzelwe kwa vhudzekani hu si ha tshiofisi na zwine ha kwama mulayoni.
4.5.2	Mbingano dza Vhuhadzinga
Vhunga Mulayo wa Mbingano dza Tshirema u tshi anganedza mbingano dza vhuhadzinga, hu fanela u vha na maitele kha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili a no o ita uri vhafumakadzi vhavhili kana u paa vha wane ifa a mufu. Vhafumakadzi avha vha tendelwe uri vha wane mikovhe i no lingana ya ifa.
4.5.3	Pfanelo dza mufarisi a tshi ewa mui/nnu na zwi re ngomu
Hu sa sedzwi uri ndi zwifhio zwa ifa zwe a ewa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili, mufarisi ane a kha i hanya u tea u vha na pfanelo zwi tshi a kha mui/nnu ya mufu na zwi re ngomu hawo. Ndivho dza u dzinginya hei fhungo ndi mbili. Ya u thoma, hoyu Mulayo wo rangelwa nga mafhungo a mbingano ya thunduhanganela (community of property), hune mufarisi ane a kha i hanya a dzhia hafu ya ifa a mbingano yavho. Hone-ha zwi tshi a kha mbingano dza tshirema, vhanna ndi vhone vhane vha anzela u vha vhae vha thundu yohe i re hone lune ha swika hune vhafumakadzi vha lozwa zwohe zwe zwa vha zwi zwavho. (Mbingano dza tshirema dzi o swika hune dzavha dza hanganelano wonoyo musi une Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma ngao) Tsha vhuvhili, Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u nga kha i lila uri hu vhe na u hukhukanya ifa i bve zwipiapia, aya ndi maitele ane a kwama ifa ine a vha ihulwane zwi tshi amba lupfumo. Maifa ane a vha mauku a tea u sa hukhukanyiwa hu u itela uri vhaaifa vha kovhekanyelwe thundu nga nila yo aho. Hezwi zwi khou o konadzea ngauri Mulayo u na ndaela i no bula uri vhafarisi vha tea u wana garanthii ya uri vha o wana tshelede i si ho fhasi ha R125, 000. Fhedzi-ha, ihulwane kha uyu mufarisi ane a kha i hanya ndi a uri ifani ii a wane mui/nnu na zwi re ngomu. U itela u tinya mafhungo a u phusukanya thundu, mufarisi u tea u ewa garanthii ya uri u o wana nnu na zwi re ngomu naho mutengo wazwo u tshi nga paa R125, 000.
4.6	Mawe-vho a sa athu kwamiwa
4.6.1	Vhaaifa vha sa athu vhinaho
Arali hu uri vhaaifa vha tshee vhauku lune vha si vhe na vhuifhinduleli, mulanguli u tea u tiwa uri a lavhelese mafhungo a ifa. Nga mulayo wa tshirema, u langa khathihi na u unela mulaifa zwo vha zwi zwanani zwa mulala wa shaka. Na u wa khothe dzo vha dzi tshi i ima nao hei a maitele a tshithu, dzo vha dzi tshi dovha dza izhenelela dzi tshi langa kushumiselwe kwa vhauni u itela u isa dzilafho afho hune kulangele kwa vha ku si kwavhui kana hu na u phusukanywa ha zwithu, khothe dzo vha dzi tshi ta vhathu vhane vha nga lulamisa nzulele. Hu khou oea milayo zwino ine ya o fhedza tshialula tshi re hone musi hu tiwa vhauni tsho isendeka nga mbeu khathihi na u ita uri hu vhe na ndaela dzi re khagala dzine dza o langa zwiito ya vhauni. Haya mafhungo a nga konwa nga Thandela ya Khomishini ya Milayo i no pfi Administration of Deceased Estates.
4.6.2	Mbingano ya ha Mukovhelwa na ha hanzwamarumbi 1(Levirate and sororate unions)
Musi mita i tshi dzudzanya mafhungo a kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi, zwi a anzela u itea uri muthu wa ha mmeni a no khou itelwa aya mafhungo a kombetshedzee u sokou tenda nangwe a sa pfani nao. Naho Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi bula uri u pfana na zwi no khou bvelela zwa kumalelwe ndi fhungo ihulwane vhukuma mbinganoni dzohe dza tshirema, kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi ku nga vha ku sa weli Mulayoni uyu muswa ngauri a si kumalele kuswa. Hu fanela u sikwa milayo ya tshipentshela u itela u tsireledza vhafarisi vha no iwana vhe mbinganoni dzo raliho, fhedzi-ha, ho no i vha na milayo ine ya bula uri kumalele kwo ralo-ho a ku nga o anganedzwa.
5.	WILI
5.1	U shumiswa ha pfanelo dza u ita thesitamennde (zwine muthu a sia o laedza) hu tshi tevhelwa mulayo wa tshirema
Musi hu tshi shumiswa mulayo zwao muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u ita thesitamennde kana wili lune a ta vhalaifa vhane a funa. Huno, hu na vhathu vhane vha shumisa mulayo wa tshirema kha u galatsha vhaaifa vha ifa ine a si vhe na wili. Hezwi zwi vha zwi songo tea na kathihi ngauri u bva tshi tshetsho, maana a uri muthu a wale wili o i dzula i hone fhano Afrika Tshipembe fhasi ha mulayo zwawo lune arali a nga dzhiululwa nge ha shumiswa mulayo wa tshirema hu o vha hu u ita tshialula.
5.2	U tsireledzwa ha vhana/vhaunwa vha muwali wa thesitamennde
Musi hu tshi shumiswa mulayo zwawo, vhawali vha thesitamennde a vho ngo tea u laela vhafarisi na vhana nga u sa bula uri ifa i tea u vha undela na u vha shavhedza. Hu tshi shumiswa mulayo wa tshirema, vhana vha na pfanelo dza u undelwa ngeno vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfenelo fhasi ha Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi (27 wa 1990). Hoyu Mulayo o o shumiswa na kha vhafarisi vhe vha malwa hu tshi tevhelwa maitele a tshirema wonoyo musi une Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto.
5.3	Thundu ine ya si kovhee hu tshi shumiswa wili
Zwipiazwiuku 23(1) na (2) zwa Mulayo wa Ndangulo ya Vharema (38 wa 1927) u hanela Vharema uri vha kovhekanye thundu i re muini kana mavu e muthu a tou hira. Thundu ya mui yone i tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa mulayo wa vhuaifa hu si na wili geno iyi ya mavu yone i tshi tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa ndaela dzi no edza mulayo wa tshirema. Zwipiazwiuku hezwi zwi tea u vhulahwa nga nhani ha zwithu zwo vhalaho, zwihulusa ngauri a zwi khou ita mushumo wazwo we zwa laedzwa siani a u kala kukovhelwe kwa ifa une wa vha: u tsireledza vhafarisi na vhana
5.5	Mafhungo a Vhuuni
Musi zwi tshi sedzwa nga io a mulayo wa tshirema, arali khotsi kana mme vha nga bula wilini a uri vhuuni hu vhe zwanani zwa wana mauku, heo fhungo i o vha i si na sia, ngauri ngoho-ngoho, muwali wa wili ha na pfanelo dza u ea wana uyo maana o raloho. Zwa wino, u sika mulayo muswa a zwo ngo vhuya zwa tea vhunga Mulayo wa Vhuuni (192 wa 1993) u tshi bula uri vhafarisi avha vhuvhili havho vha na pfanelo na maana a no lingana musi vha tshi langa vhana, nahone arali hu na ane a tima-tima fhungo a uri mme u na pfanelo dza u vha muuni, kha ye a vhale tshipia 9 tsha Mulayotewa tshine tsha kaidza mafhungo a tshialula nga wambo wa mbeu.
B	RI KHOU HUMBELA MIHUMBULO
1.	Hu tshi itelwa u khwahisa lununu, Khomishini ya Bili ya irafuthi i khou ita khuwelelo ya uri hu iswe mihumbulo yo livhanaho na mbudziso dzi tevhelaho, vhunzhi hadzo ndi he ha simuwa musi hu na u davhidzana na Nnu ya Mahosi (Vharangaphana vha zwa Sialala) musi vha tshi fhindula zwe zwa vhudziswa kha bammbiri e vha rumelwa khathihi na musi hu na madzulo e a vhidzwa nga vhaphaamennde vha tshi itela u vhudzisa mbudziso.
1.1	U tsireledzwa ha vhaunwa vha muwali wa wili
Hu tshi shumiswa mulayo zwawo, vhawali vha wili a vho ngo tea u bula uri maifa avho a songo sala a tshi undela na u shavhedza vhafarisi khathihi na vhana vhavho. Vhana vha na pfanelo dzi no bulwa nga mulayo zwawo uri vha wane sapoto na vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfanelo i no laedzwa nga Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi (27 wa 1990). Hoyu Mulayo u o shumela vhafarisi vha mbingano dza tshirema musi Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi thoma u shuma. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto.

1.2	Wili dza mulomo
hoho ya mui i a swika hune, musi i tshi kha i tshila, ya sumbedza lutamo lwayo siani a kukovhelwe kwa thundu u tshinyalani hayo. Hoku kuitele kwa u ta kana ḽu tona? ku anzela u anganedzwa kha masia manzhi a mulayo wa tshithu. Hu na e a dzinginywa a uri u itela vhutanzi tshohe-tshohe ha zwe mufu a bula, maambiwa eneyo kha tou walwa a sainiwe hu vhe na rekhodo i no iswa musanda kana mukomani hu itwe na kopi dzi no o sala afha muani. Aya maitele o tea uri a dzheniswe buguni ya milayo?

1.3	U fhambanana ha tsinga dza vhuaifa: u ambiwa khathihi na u kovhiwa ha thundu
Mulayo wa tshithu a u na kuitele kwa uri muwali wa wili u a sika hune a imelwa nga muwe, fhedzi-ha wo vha u tshi tenda uri vhaaifa vha ambiwe nahone thundu yavho i ewe vhawe vhagede henefho muani. Khoro ya lushaka yo vha i tshi vha yone i no anziela wili heyi ye ya tou ambiwa nga mulomo, zwi zwe mufu a laedza lune zwa tea u tevhelwa musi wa lufu lwawe. Kanzhi, wili ndi dza vhaa vhane vha kona u badela vhoramilayo ngeno maitele a tshirema e one ane a shumiswa nga vhunzhi ha vhathu. Fhedzi-ha, hu na mbudziso hafha ya uri u tsireledzwa ha mufarisi na vhana vha mufu zwi mulayoni, hu tea u katela-vho na vhabebi khathihi na vhakoma/dzikhaladzi/vharathu, vhane nga mulayo wa tshirema vha vha vho lavhelela sapoto.
Vha vhona u nga aya maitele, ane a fana na aa a wili dze dza vha dzi hone fhasi ha mulayo wa Roman-Dutch, a tea u dzheniswa kha Mulayo wa Wili (7 wa 1953)? Kana huwe-vho, maitele a tshirema a langwe nga mulayo, sa tsumbo, hu tendelwe vhaaifa vhe vha ambiwa uri vha thetsheleswe nga khoro ya lushaka/kana vha aphie kha zwe khoro ya lushaka ya tshea?

1.4	Pfanelo dza u ikhethela kuvhulungele
Vhuvhili hayo heyi milayo, mulayo zwawo na mulayo wa tshirema, i a tendela muaifa uri a khethe uri mufu u o vhulungwa ngafhi khathihi na kuvhulungelwe kwawe. U tiwa ha muaifa hu bva kha u sedza mafhungo a uri mufu u kwamiwa nga mulayo zwawo kana wa tshirema naa, zwithu zwine zwa dovha zwa langwa ngauri mufu uyu u bva kha mvelele-e. Khothe dzo lingedza u tinya hei fhungo nga u sedza lushaka lwa mbingano ya mufu: arali i ya tshikhuwa kana Tshikhirisite, tshilikadzi ndi yone i re na maana siani a mbulungo, arali mbingano yo vha ya tshithu, tanzhe a muhannga ndi one ine a ta. Muwe muhumbulo une wa hanedzana na uno ndi wa uri, arali hu uri ho vhuya ha bva tshelede ya u mala, maana a na muaifa kana muwe-vho wa munna a re muhulwane wa lushaka hu sa sedzwi uri mbingano yo vha ya lushaka-e. Naho hu uri u sikwa ha mulayo u no kwama aya mafhungo a ho ngo tea, kha vha ri ee-vho mihumbulo yavho.

1.5	Khothe dza sialala (khoro) na vhuaifa
Ndi afhio maana a mulayo ane khothe dza sialala dza tea u vha nao mafhungoni a vhuaifa ane a langwa nga mulayo wa tshirema, khathihi na uri vhushaka vhukati ha khothe dza sialala ofisi ya Master vhu fanela u vha vhunzani?

1.6	U walwa ha zwine zwa tea u tevhelwa mulayoni wa tshirema
Hu na zwine zwa vha zwihulwane zwine zwa tea u tevhelwa mulayoni wa tshirema zwine zwa tea u dzheniswa buguni ya milayo?

 1 Mukovhelwa ndi musadzi we a kovhelwa munna muswa nge munna wawe a lovha, hu anzela u vha mukomana wa munna wawe. hanzwamarumbi ndi musadzi ane a malelwa u beba vhana nge musadzi wa u ranga a vha muumba.
??
??
??
??
<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA 1.txt</fn>

MARANGAPHANḒA


VHO-MOSIBUDI MANGENA, MINIS.A VHA SAINTSI NA THEKHNO.ODZHI

Pholisi ya Sisiṱeme dza Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS) yo ṱanganedzwa nga khabinete nga Lara, 2004, zwenezwo ho vha vhukando ha ndeme ha u thoma kha u ḓidina hashu kha u ṱanganedza, u khwaṱhisedza, u bveledza, u alusa na u tsireledza Sisiṱeme dza Nḓivho ya ngwaniwapo Afrika Tshipembe. Musi ri tshi khou ralo u bvisela khagala u konḓa kana u sa pfesesea na dzikhaedu dza IKS, maitele e a dzhiesa tshifhinga tshilapfu u fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa, zwo ita uri vhane vha khou shela mulenzhe vha vhe na tshenzhemo yavhuḓi nga maanḓa, zwe zwa ita uri vha vhe ṅanda nthihi kana vha shumisane kha u ṱhonifha vhunzhi ha tshomedzo dza ndeme dza nḓivho ya ngwaniwapo.


Yo dovha hafhu ya khwaṱhisedza uri hu vhe na muya wavhuḓi wa tshumisano vhukati ha vhane vha kwamea kha u dizainiwa hayo, u bva kha vhaimeli vha mihasho ya muvhuso na khoro dza saintsi, u swika kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha ha ya sekondari, dziNGO na vha re na nḓivho yeneyo.

Pholisi ya IKS yo vha hone nga tshifhinga tshavhuḓi. Mishumo ya SADC na ya NEPAD i khou anda i tshi ya, nahone pholisi ntswa i nekedza furemiweke ya tshumisano na vhafarakani kha maṅwe mashango a Afrika. Ri nga thusana kha thaidzo dzo livhanaho na madzingu oṱhe na dzhango yoṱhe nga vhuphara, u wana dzimbuelo na u sa ṱhonifhiwa kana u sa dzhielwa nṱha ha vha re na nḓivho. Pholisi na yone yo ḽa nga tshifhinga tsha musi Dzangano ḽa nḓivho ḽa ḽifhasi, Komiti ya u Fhambana ha Zwithu na maṅwe madzangano a dzitshaka na mazhendedzi a vhukati na maitele a u tshimbidza na nyambedzano vhukati ha mashango o bvelelaho na ane a kha ḓi bvelela kha Tshomedzo dza Nḓivho na zwa u Dhielela (Dzhinethikhi), na Nḓivho ya sialala na dzingano. Pholisi i ḓo ita mushumo wa ndeme kha tshiimo tsha idzi nyambedzano nahone i ḓo thusa malugana na uri Afrika Tshipembe ḓi vhona hani u shanduka hune ha vha hone na u shela mulenzhe ha vhane vha vha na nḓivho kha idzi mveledziso.

Nyanḓadzo ya pholisi ya IKS yo imela tswikelelo ya ndeme malugana na u dzhenisa IKS kha zwa u fhelisa vhushai. Naho thandela dza u dzhenelela kana u thusa dzi tshi khou kwamea nga nḓila yavhuḓi, Phoḽisi ya IKSi nekedza mutheo une khawo nḓivho ya ngwaniwapo ya nga shumiswa kha u ita uri hu vhe na thuso kana u dzhenelela ho teaho. Ro lavhelela zwihulwane zwa uri u ṱanganedzwa ha iyi phoḽisi hu ḓo ita uri matshilo a vhadzulapo na nyimele dza vhutshilo dzi khwinifhadzee. Ngauralo ndi zwa ndeme uri Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, khathihi na mihasho ya muvhuso na vha kwameaho, vha bvele phanḓa vho khwaṱha malugana na u shumisa iyi phoḽisi na zwine zwa vha khayo.


Ndi pfa ndo takala nga maanḓa u vha nekedza iyi Phoḽisi ya IKS



MARANGAPHANḒA

VHO ? D HANEKOM, MUTHUSA Minisiṱa WA SAINTSI NA THEKHINOḼODZHI

U ṱanganedzwa ha Phoḽisi ya Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS) ndi zwithu zwihulwane zwine zwa tea u pembelelwa kana u fhululedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na vhoṱhe vha kwameaho. U dzhiela nṱha IKS nga nḓila ine ya vha ngayo, phoḽisi i ṱoda u ita uri hu vhe na u pfesesa khwine zwa ḓivhazwakale na zwa mvelele, na ndeme ya zwitshavha zwapo. Ndi phoḽisi yo khwaṱhaho ine ya ṱanganya vhaṱuṱuwedzi vhahulwane vhane vha vha vhone vho ḓisaho tshanduko kha mveledziso na khonadzeo ya ikonomi kha vhane vha vha na IKS, na vhane vha shuma ngayo. Ndi phoḽisi ine i nga shuma zwavhuḓi kha vhupo vhune ha shanduka nga u ṱavhanya, ine nga khayo zwitshavha zwapo na vhathu vha nga wana zwa matshilisano na zwa ikonomi Afrika Tshipembe nga u lingana.

Tshithu tsha ndeme ndi tsha uri nḓivho ya ngwaniwapo yo vha i yone tshithu tsha ndeme nahone i ḓo dzula i ya ndeme kha vhutshilo na mutakalo wa vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Phoḽisi i tea u dzhiela izwi nṱha, u i khwaṱhisedza, u i bveledza, u i alusa na u tsireledza vhaṱhogomeli na vha shumaho nga iyi nḓivho. ṱhoḓea dza phoḽisi, ndi uri U Thomiwa ha Ofisi ya Lushaka, Komiti ya Vhueletshedzi, Dzi.aborathori dza IKS, nz., ndi khaedu khulwane nahone dza ndeme nahone dzi tshimbilelana na mvelelo dzoṱhe nga u angaredza dza uri DST kha phoḽisi ya IKS i .o.a: nyaluwo ya thekhinoḽodzhi yo khwiniswaho na u swikelelwa ha mbuelo dza vhukuma dza vha re na IKS na vhane vha shuma ngayo.

Nga u vha hone ha phoḽisi yavhuḓi na Yuniti ya IKS, aya mathomo a sumbedza tswikelelo khulwane ya DST, fhedzi mushumo u lemelaho u thoma zwino. Mushumo wa Yuniti hu ḓo vha u ṱalutshedza masia a phoḽisi e ra a vhea, na u monithara mvelaphanḓa. Uri u shumisa hu tshimbile zwavhuḓi zwi ḓo bva kha uri ri nga bveledza hani novele na thekhino.odzi dzo khwaṱhaho, u maketa zwibveledzwa zwiswa na dzitshumelo nga u ṱavhanya, nahone ra dzula ri phanḓa tshifhinga tshoṱhe.

Tsha u fhedza ndi ṱoḓa u ḓivhadza uri ndi tikedza tshoṱhe phoḽisi ya IKS, ine ya sumbedza u ḓidina vhukuma ha DST, na u bula uri phoḽisi i ḓo ita uri ri shumise ndivho dzashu zwavhuḓi.






MARANGAPHANḒA


DOKOTELA VHO ? ROB ADAM, MULANGI-DZHERERALA WA SAINTSI NA THEKHNO.ODZHI


Vhunzhi ha vhathu kha mashango o bvelelaho na ane a kha ḓi bvelela vho sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulwane kha Sisiteme ya Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS). Musi hu tshi khou pfi ralo u bveledzwa furemiweke dza pholisi na vhusimamilayo, vhabveledzi vha dzipholisi shangoni nga vhuphara vha khou sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulwane kha u wana na u tsireledza nḓivho ya ngwaniwapo. Mashango a no nga sa India na Brazil o no bvela phanḓa vhukuma.

Naho hu na vhushaka vhu vhonalaho vhukati ha vhufa na mvelele, nḓivho ya ngwaniwapo yo bvela phanḓa vhukuma. Tsumbo, thaidzo ya uri hu nga ṱalutshedziwa hani vhune ha vhuṱali nga tshitshavha tsha sialala u fhirisa nga muthu kana nga khamphani zwo ṱuṱula mihumbulo ya vhomakone vha zwa mulayo na u itela khaedu vhabveledzi vha .ifhulufhelaho vha dzipholisi. Mushumo wa nḓivho yapo kha zwa vhutumbuli kha indasiṱiri dza zwa mishonga u a ḓivhea. Idzi thaidzo khathihi na vhasheli vha mulenzhe kana vhathu vha kwameaho u bva kha mvelele dzo fhambanaho, zwo sumbedza u bveledza pholisi ya IKS nga DST zwo dzhia tshifhinga tshilapfu u fhirisa tshe tsha vha tsho lavhelelwa.

Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, khathihi na miṅwe mihasho ya muvhuso na vhathu vha kwameaho kana vhasheli vha mulenzhe, zwino vha ḓo thoma u shumisa pholisi. Izwi zwi ḓo ṱoḓa uri ri shumisane na miṅwe mihasho, tsumbo, Muhasho wa zwa Makwevho na Indasiṱiri, wa Zwa Vhupo na Mutakalo na wa zwa Vhuendelamashango. Zwithu zwiraru zwine zwa ḓo bveledzwa nga aya maitele ndi sisiteme dza u rekhoda dza nḓivho yapo, sisiteme dza vhuṱali dzine dza sumbedza IKS, na vhuimo ho teaho ha mabindu a zwa nḓivho ya ngwaniwapo kha mveledziso ya mabindu maṱuku, Iyi ndi mbekanyamushumo i takadzaho nga maanḓa!





MBONELAPHANḒA NA DZINDIVHO ZWA PHOḼISI YA Sisiṱeme DZA NḒIVHO YAPO YA AFRIKA TSHIPEMBE


Marangaphanḓa


Muvhuso wa Afrika Tshipembe u sumbedza vhuḓiimiseli hawo kha u dzhiela nṱha kana u ṱanganedza, u isa phanḓa, u bveledzisa, u tsireledza na u khwaṱhisedza IKS. Iyi Phoḽisi ndi mutshelo wa vhueletshedzi nga vhuḓalo, tshisumbi tsha u funzea, nyambedzano na u shela mulenzhe ha vha kwameaho. U shela mulenzhe ha vha re na Nḓivho Yapo na vha shumaho ngayo zwo vha zwa ndeme vhukuma.


<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA 2.txt</fn>
MARANGAPHANḒA


Naho hu uri hu na mvelaphanḓa kha ikonomi, phoḽisi nnzhi dza muvhuso, mbekanyamushumo dza tshitirathedzhi na dziṅwe thuso, u sa lingana ho vhaho hone tshifhingani tsha kale zwi khou bvela phanḓa kha ikonomi ya zwa vhulimi na u thivhela nyaluwo, mveledziso ya ikonomi, u bveledzwa ha mishumo na u fheliswa ha vhushai. Tshiṱalula tshihulwane u ya nga lushaka na mbeu kha u kovhekanya na u swikelela lupfumo, mbuelo kana muholo, zwikili kana vhukoni na u tholiwa tshi khou bvela phanḓa. Ngauralo, kushumele kwa sekithara yashu ku khou bvela phanḓa na u vha fhasi ha kwo lavhelelwaho.


Ndivho ya kubugwana kwa NAMC ndi u ḓivhadza vhashelamulenzhe vhoṱhe nga kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho kha u khwaṱhisedza uri sekithara yo ḓiimisela, i na vhukoni nahone yo khwiniswa kana u shandukiswa. U ṱuṱuwedza vhudavhidzani, ro netshedza thebulu dzi re na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa madzangano o fhambanaho a zwa vhulimi na zwiimiswa zwa muvhuso.



Muofisiri Muhulwane
Khoro ya u Maketa zwa Vhulimi ya Lushaka



ZWI RE NGOMU

1. Milayo ya vhuḓifari kha Bindu ḽa NAMC
1.1 Ndivho
1.2 Mbonelaphanḓa
1.3 Ndeme
1.4 Maanḓa o vhewaho nga Mulayo
1.5 Mutevhe wa Miraḓo ya Khoro

2. ṱhalutshedzo nga vhuḓalo ya mbekanyamushumo dza NAMC
2.1 U Maketa na Mbambadzo
2.1.1 Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya u Maketa
2.1.2 Ngeletshedzo kha u Maketa na Mbambadzo

2.2 Mveledziso ya Bindu
2.2.1 U bveledziswa ha dathabeisi ya munetshedzi
2.2.2 U isa phanḓa kana u phuromothwa ha zwirumelwa nnḓa
2.2.3 Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu ḽa zwa vhulimi


2.3 Maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo
2.3.1 Vhuḓiṅwalisi na NAMC- DAG

2.4 ṱhoḓisiso ya ikonomi
2.4.1 ṱhoḓisiso dza Komiti ya Khethekanyo ya Vhusumbe

2.4.2 Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya zwa ikonomi

3. Mutevhe wa Dzithebulu

Table 1- Zwidodombedzwa zwa madzangano a ndeme kha vhulimi
Table 2- Madzina na nomboro dza vhukwamani dza miraḓo ya Khoro ya NAMC
Table 3- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa .hirasithi dza zwibveledzwa kha vhulimi
Table 4- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa khamphani dza khethekanyo ya 21 dza zwibveledzwa zwa vhulimi
Table 5- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa foramu dza indas.iri ya zwa vhulimi
Table 6- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa madzangano a vhabveledzi na madzangano
Table 7- Zwidodombedzwa zwa ṱhoho dza mihasho ya zwa vhulimi


1.	MILAYO YA VHUḒIFARI KHA BINDU ḽa NAMC

1.1	Ndivho
U eletshedza Minis.a wa zwa Vhulimi na zwigwada zwi kwameaho thwii nga ha zwoṱhe zwi kwamaho u maketa ha zwa vhulimi na indas.iri ya zwiḽiwa, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhashumisani navho.

1.2	Mbonelaphan?a
U vha mueletshedzi a re na vhukoni kha Minis.a, DoA na Indas.iri kha u maketa zwibveledzwa zwa vhulimi.

1.3	Dzindeme
* U vha na vhuḓifhinduleli
* U fulufhedzea
* U dzhiela nṱha kushumele kwa muthu
* U dzhiela nṱha ṱhonifho ya muthu na u fariwa nga nḓila i fanaho.
* U shumisana na zwigwada zwi kwameaho thwii

1.4	Maan?a o newaho nga Mulayo
NAMC yo thomiwa u ya nga khethekanyo 3 na 4 dza Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi (MAPA, wa vhu 47 wa 1996 sa zwe wa khwinisiswa zwone nga Mulayo wa vhu 59 wa 1997 na Mulayo wa vhu 52 wa 2001. Maanḓa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo a nga nḓila i tevhelaho:
NAMC, musi yo humbelwa nga Minis.a kana nga lufuno lwayo i ḓo ṱoḓisisa tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwiniswa kana u fheliswa ha maga o vhewaho nga mulayo na maṅwe maga a ndaulo ane a kwama u maketwa ha zwibveledzwa zwa vhulimi, u ḓola u tea, u tea kana vhukoni ha maga na, arali zwo tea, u themendela tshiṅwe tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwinisa kana u fheliswa ha ḽiga ḓo vhewaho nga mulayo kana ḽiga ḽa ndaulo na u vhiga kha khathihi na u eletshedza Minis.a nga nḓila yo teaho?.


1.5	MIRA?O YA KHORO
Khoro ya NAMC yo vhumbiwa nga miraḓo ya tshifhinganyana ya 10. Miraḓo ya zwino yo nangiwa nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2005 nahone tshifhinga tshavho tshi fhela mafheloni a Ṱhafamuhwe 2007. Miraḓo ya zwino ndi:
* Vho - M Karaan (Mudzulatshidulo)
* Vho - D Ndaba (Mufarisa Mudzulatshidulo)
* Vho - A Jeftha
* Vho - C Maku
* Vho - F Lawrence
* Vho - GP Dall
* Vho - Phurofesa J Kirsten
* Vho - L Keyter
* Vho - SE Moolman
* Vho - Z Duze

* Vho - TR Ramabulana (CEO)


2. ṰHALUTSHEDZO NGA VHUḒALO YA MBEKANYAMUSHUMO DZA NAMC

NAMC i ita mishumo nga kha mbekanyamushumo dza thekhinikhala nna na mbekanyamushumo nthihi ya u tikedza ya u khethekanya mishumo. Idzi mbekanyamushumo dzo nweledzwa na u netshedzwa afho fhasi:
2.1 U maketa & Mbambadzo
Manweledzo:
Masia a mushumo a ndeme a iyi yuniti ndi Zwikimu zwa Makete/AgriBee, Mbambadzo na u pikisana hadzo. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Makete ndi mushumo wa ndeme wo sumbedzwaho nga NAMC une wa ṱuṱuwedza u katela vhorabulasi vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi ya zwa mbambadzo kana mabindu nga u ṱuṱuwedza u dzhiwa ha zwibveledzwa kha vhorabulasi vha vharema zwi tshi iswa kha makete. Indas.iri dza nama tswuku na dzisitirasi dzo sumbedzwa sa Indas.iri dza ndeme dza aya maitele kana vhuthomi nga tshifhinga tshipfufhi. Khethekanyo i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u eletshedza khoro nga ha mithelo na zwine zwa tshimbilelana na zwa mbambadzo na u ita ṱhoḓisiso dzo teaho kha iḽi sia. Tsha u fhedza, khethekanyo ya zwa U Maketa na mbambadzo i ḓo ita mushumo wa ndeme wa u tshimbidza ṱhoḓisiso na nyambedzano malugana na ṱhoḓea kha sekithara ya zwa vhulimi nga maanḓa kha sia ḽa zwa u maketa zwa vhulimi.

2.1.1	Zwikimu zwa u Maketa
Zwa zwino NAMC i khou bveledza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Mveledziso ya makete dzine ndivho yadzo ya vha u vhuedza ikonomi ya vhuvhili ya zwa vhulimi. Ndivho khulwane ya Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya makete ndi u netshedza zwiṱuṱuwedzi kha makete u renga kha vhabveledzi vhane vha kha ḓi vha vhaswa. Ndivho yavho ndi u bveledza na u shumisa zwikimu zwi si ho fhasi ha zwiraru nga ṅwaha. Izwi zwi vhonala sa mushumo wa ndeme wa u tikedza Tshitirathedzhi tsha Khethekanyo ya Mveledziso ya u Maketa na Mbambadzo ya zwa Vhulimi ya u thoma pulani dza Nyito dza Thundu nga Ṱhafamuhwe 2006. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya u Maketa i ḓo ita uri hu vhe na u katelwa ha vhorabulasi vha vharema kha Pulani dza Nyito dza Zwibveledzwa.

Maga a tevhelaho a u nanga a Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Makete o sumbedzwa:
* Mbekanyamushumo dza mveledziso ya Makete kha indas.iri dzine dza vha na mithelo/zwikwama zwa .hirasithi;
* Indas.iri dza sialala dzine dza vha na vhorabulasi vhanzhi vhane vha shela mulenzhe;
* Indas.iri dzine khadzo ha vha na khonadzeo dza u shandukiswa kana u khwiniswa;
* Makete u ḓivheaho wo ḓiimiselaho u wana kana u renga kha vhorabulasi vha vharema;
* U vha hone ha lupfumo lwa tshenzhemo ya indas.iri ine vhathu vha nga guda khayo;
* Mvelelo dza mveledziso.

2.1.2	Ngeletshedzo kha zwa u Maketa na Mbambadzo
Phoḽisi ya mithelo zwi amba u kombetshedzwa kana u fheliswa ha muthelo kha mbambadzo ya dzitshaka hu tshi itelwa u swikelela ndivho dza mveledziso ya muvhuso. Iṅwe ya ndivho khulwane dza phoḽisi ya mithelo ndi u tsireledza indas.iri dzapo, u khwinisa tshiimo tsha mbadelo na u shandukiswa ha mithelo kha zwiṱunḓwa zwine zwa pikisana na thundu dzi fanaho na dzenedzo dza hayani kana dzapo. Ndivho ya NAMC kha Khethekanyo ya u Maketa & Mbambadzo hu ḓo vha u vhumba vhushaka ha u shumisana ha tsinisa na ITAC na u shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha nyambedzano dza nga ha phoḽisi ya mithelo ya dza vhulimi. Tshithu tsha ndeme hu ḓo vha u bveledza vhukoni ha nga ngomu vhune ra ḓo vhu swikelela nga u thola vhoraikonomi vha zwa mbambadzo nga itshi tshifhinga tsha u vhiga.

2.2.	Mveledziso ya bindu
Manweledzo:
Ndivho ya iyi khethekanyo ndi u bveledza na u rekhoda, nga u shumisa dzitsumbo, kushumele kwa thikhedzo ya vhorabulasi. Khethekanyo i ḓo bveledza na u lingedza mimodele kana dzitsumbo dzine dza ḓo ṱuṱuwedza vhuṱumani ha mabindu. Izwi zwi ḓo ita uri Mabindu e kale a vha o thudzelwa kule a katelwe kha ikonomi ya vhuvhili kha sekithara ya zwa vhulimi ya vhubindudzi (ikonomi). Khethekanyo i ḓo ṱanganyisa vhashumisani vho teaho vha zwa mabindu na vhanetshedzi vha:

* Dzikontiraka na dzithendara
* Vhushumisani kha Mbambadzo na u maketa
* Vhugudisi
* Ndeme ya vhubindudzi
* Thandela dzo .anganelwaho/Mabindu o ṱanganelwaho

Miṅwe ya mimodele ya ndeme ine khethekanyo ya ḓo bveledza, u shumisa na u ṅwala dzitsumbo nga hayo ndi:

* Vhuṱumani ha bindu sa modele wa u nea maanḓa
* Vhushumisani/mabindu a zwa vhulimi sa ṱhuṱhuwedzo khulwane
* U netshedzwa ha AgriBEE i takalelwaho nga kha zwibveledzwa zwine zwa thelelwa
* U engedzea ha vhushelamulenzhe ha Mabindu e kale a vha o thudzelwa kule kha mimakete yoṱhe ya u bveledza miroho na mitshelo

ṱhodea dzo teaho

* Mabindu e a vha o kandeledzwa kale
* Muholo wa nṱhesa wa ṅwaha wa R100 milioni
* U thola vhashumi vhane vha si fhire 100
* Mabindu ane a tea u bveledzela mimakete
* Ramabindu u tea u ḓiimisela na u kona u dzhena kha zwa u kovhekana mbadelo kana mitengo zwa tshumelo i ṱoḓeaho kha phesenthe ine ya ḓo tiwa nga NAMC.

Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu ḽa zwa Vhulimi (Agribusiness Technical Assistance Fund (ATAF)

Ndivho ya NAMC ndi u vhumba tshikwama tshine ndivho yatsho ha vha u thusa vhoramabindu kha dathabeisi yayo ya vhanetshedzi u khwinisa tswikelelo kha mimakete u itela u alusa khathihi na u khwaṱhisedza mabindu avho. Iyi thuso i livhiswa nga maanḓa kha zwithu zwi no nga sa vhugudisi, mveledziso ya pulani ya bindu, mbekanyamushumo dza ṱhanziela dza vhuimo ha nṱha, vhueletshedzi, nz. Iyi thuso i ḓo netshedzwa nga kha vhanetshedzi vha tshumelo vho akhiredithiwaho. Hu ḓo bveledzwa phoḽisi yo dodombedzwaho ya tshumiso na ndangulo zwa tshikwama.

Ndivho dza izwi ndi:
* U engedzedza tswikelelo ya mabindu a zwa vhulimi kha mimakete i fulufhedzeaho nahone ine ya bveledza tshelede nnzhi.
* U fhaḓa vhukoni ha vhorabulasi vhane vha ḓo vhuelwa kha thandela u bva kha thandela dza vhuṱumani ha makete.
* U netshedza vhugudisi kha vhorabulasi vhane vha ḓo katelwa kha dathabeisi

ATAF i khou kundelwa u shavhedza (tshikolodo kana ndinganyiso) kana u renga ndaka dzifhio kana dzifhio. Izwi zwi katela zwiendisi, zwishumiswa na zwifhaṱo. ATAF a i nga ḓo shumiswa sa khadzimiso kana tshikwama tsha vhubindudzi nga nḓila ifhio kana ifhio. Tshikwama tsha AgriBEE tsha DoA tshine tsha ḓo thomiwa hu si kale tshi ḓo shavhedza thengiselano dzo teaho dzo bveledzwaho nga tshumiso ya ATAF.


(APPLICATION OF ATAF): KHUMBELO YA ATAF

(Phase 1 ) ḽiga ḽa 1: Vhuṅwalisi ha HED
(Phase 2) ḽiga ḽa 2: U rumela khumbelo ya tshiofisi kha HED
(Phase 3) ḽiga ḽa 3: Fomo ya Thendelo
(Phase 4) ḽiga ḽa 4: Thendelo/Khanelo
(Phase 5)?iga ḽa 5: Fomo ya kon.iraka/Thendelano
(Phase 6)?iga ḽa 6: Mbadelo ya ATAF
2.2.1	Mveledziso ya Dathabeisi ya Vhanetshedzi
U bveledzisa dathabeisi ya mabindu e kale a vha o thudzelwa kule Afrika Tshipembe.

Dathabeisi i ḓo vha na mafhungo a tevhelaho:
* Mafhungo a malugana na tshivhalo tsha vhorabulasi
* Modele kana Tsumbo ya Vhune ha Bindu
* Mafhungo a u bveledzisa
* Mafhungo a zwa Vhashumi
* Tshomedzo
* Mveledziso ya mashangohaya

Ndivho ya izwi ndi :
* U kwakwanya kana u ṱumanya vhane vha vha kha dathabeisi na mimakete yo teaho.
* U ṱuṱuwedza uri DoA i netshedze thikhedzo yo teaho kha vhorabulasi vhane vha vha kha dathabeisi

2.2.2	U isa phanḓa kana u phuromotha vhurumelann.a.
Tshisumbi tsha ndeme kha Khethekanyo ya Mveledziso ya Mabindu ndi u dzudzanya uri vhoramabindu vhane vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi vha dalele ṱano ḽa mbambadzo luthihi uri vha kone u vha na tshenzhemo. Madalo eneo a ḓo shumiswa u thusa vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhane vha vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi nahone vho sumbedza u vha vho ḓiimisela kha mimakete ya Afrika Tshipembe u wana mimakete ya zwirumelwa nnḓa ine ya bveledza tshelede nnzhi.

2.2.3 Vhuṱumani ha mabindu

Khethekanyo ya ED nga vhudavhidzani hayo i ḓo ṱuṱuwedza vhuṱumani ha vharengi na vhanetshedzi. Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u engedzedza tswikelelo ya makete nga vhoramabindu vhane vha vha kha dathabeisi nga u dzhena kha bindu ḽa vharengi vhahulwane vha zwibveledzwa zwa vhulimi Afrika Tshipembe.

Nga u angaredza hu ḓo shumiswa nḓila dzi tevhelaho:

Vhuṱumani ha vhanetshedzi vhu thoma nga zwine bindu ḽa zwa vhulimi ḽa bveledza zwone kana zwine ḽa kona u zwi bveledza. Khethekanyo ya ED i ḓo shumisa ATAF hune zwa vha zwo tea u ṱuṱuwedza vhuṱumani kha zwoṱhe zwa vhunetshedzi.

Vhuṱumani ha ṱhoḓea vhu thoma nga zwine makete wa zwi ṱoḓa. Mabindu mahulwane a zwa vhulimi a ṱoḓa uri vhabveledzi vhaṱuku vha vhe vhone vhanetshedzi vha zwibveledzwa u itela u swikelela zwine zwa ṱoḓea kha vhabveledzi kana konṱiraka dza vhanetshedzi na vhaphurosesi na vharengisi. Khethekanyo ya ED i ḓo shumisa ATAF u tikedza ayo mabindu a vhulimi ane a ḓo kona u shumisa vhuṱumani ho bveledzwaho.

2.3.	Maga ane a tea u tevhedzelwa a Mulayo???????????
Manweledzo:
Iyi Khethekanyo i shumana na zwinzhi zwine zwa tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo. Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi, wa 1996, u netshedza maga maṱanu ane a tea u tevhedzelwa a mulayo, ane a vha mithelo ya zwa mulayo, dzirekhodo na dzimbuelo, vhuḓiṅwalisi, ndaulo ya u rumelwa nnḓa ha zwibveledzwa zwa vhulimi na u bveledza zwikwama. Zwa zwino hu na indas.iri dza fumi dzine dza shumisa mithelo ya zwa mulayo, hone indas.iri dza 14 dzi tshi shumisa dzirekhodo & dzimbuelo na vhuṅwalisi.

Mishumo mihulwane ya iyi Khethekanyo ndi:
* U ṱoḓisisa nga ha khumbelo ntswa dza u bveledzwa ha maga ane a tea u bveledzwa a mulayo na u ita themendelo kha Minis.a malugana na maga a mulayo ane a tea u tevhedzelwa o kumedzwaho.
* U ambedzana na zwigwada zwo kwameaho malugana na u ta levele kana vhuimo ha thikhedzo ya maga a mulayo o kumedzwaho.
* U khwaṱhisedza uri indas.iri dzo teaho dzi tevhedzela milayo ya u ṱanganedzwa ha maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo.
* U bveledza phoḽisi ine ya tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo.

2.3.1	U ḓiṅwalisa na NAMC sa Tshigwada tshi Kwameaho Thwii.
U ya nga khethekanyo ya 20 ya MAPA, NAMC i tea u ṱhogomela na u vhona uri redzhisitirara ya zwigwada i tshimbila na tshifhinga ṅwaha muṅwe na muṅwe, zwine zwa kwamiwa kana zwine zwa ḓo kwamiwa nga Mulayo thwii. Izwi zwigwada hu nga vha zwigwada zwa vhabveledzi, vhaphurosesi, vhashumi, vhamaketi na vhashumisi vha tshibveledzwa tshenetsho. Vhuḓiṅwalisi ho tea u itela zwi tevhelaho:

* Zwigwada zwo ṅwaliswaho zwi a kwamiwa malugana na mihumbulo musi u dzhenelela ha muvhuso kha makete kana kha zwa u rengisa hu tshi dzhielwa nṱha; na
* Vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha NAMC na zwigwada zwine zwa kwamea thwii.

2.4.	?ho?isiso ya Ikonomi
Manweledzo:
Ndivho ya NAMC ndi u bveledza na u ṱhogomela dzangano ḽa ṱhoḓisiso ḽa u maketa zwa vhulimi ḽa u thoma. NAMC i ḓo netshedza matshudeni kana vhagudi vha zwa vhulimi kha Yunivesithi dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ndambedzo. Nga kha .ho.isio na masia o sedzeswaho ane a tea u swikelelwa o sumbedzwaho kha iyi khethekanyo, NAMC i ḓo sedzesa nga maanḓa kha thero dzi tevhelaho dza ṱhoḓisiso:
o Tshelede yo shumiswaho kha zwa vhulimi na mitengo ya zwiḽiwa
o Tswikelelo kha makete wa zwa vhulimi
o Indas.iri ya zwa vhulimi
o U pikisana kha zwa bindu
o Mavhengele a vhanetshedzi
o Zwiimiswa zwa mulayo
o Vhutshilo ha mahayani

2.4.1. ṱhoḓisiso dza Komiti dza Khethekanyo ya Vhusumbe
NAMC i ḓo shumisa mbetshelwa i re kha khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa u Maketa u ita ṱhoḓisiso dza komiti ya khethekanyo ya 7. Iṅwe ya mbuelo dza Komiti ya Khethekanyo ya 7 ndi uri kha Komiti yeneyo, vhaimeleli vha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho thwii kha ndeme vha nga fara nyambedzano nga ha zwithu zwo teaho nga murahu vha ṅwala muvhigo wa u eletshedza na dzithemendelo vha rumela kha Khoro. Nga murahu ha musi vho ambedzana nga hayo, Khoro i nga i rumela kha Minis.a.

NAMC i ḓo sedzulusa na u monithara u shumiswa ha themendelo dzoṱhe u bva kha mivhigo ya komiti ya Khethekanyo ya 7 yo fhiraho. Ho bveledzwa ḽiṅwalo ḓi re na dzithemendelo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho.

2.4.2	Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya zwa ikonomi
NAMC i ḓo vhumba Tshikwama tsha ṱhoḓisiso tsha R3,4 milion ine tshipiḓa tshayo tsha ḓo shumiswa kha zwikwama zwa miholo nga ṅwaha wa 2005/06 wa zwa masheleni, mugaganyagwama wa 2005/07 na ndambedzo u bva kha madzangano a ṱhoḓisiso a dzitshaka. Nga kha itshi tshikwama, NAMC i ḓo humbela yunivesithi dzoṱhe na zwiṅwe Zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwine zwa kwamea kha ṱhoḓisiso ya mveledziso ya u maketa u rumela makumedzwa malugana na u ita ṱhoḓisiso-

Mvelelo dza ṱhoḓisiso dzi ḓo shumiswa u:
* ṱuṱula nyambedzano kha sekithara
* Eletshedza Minis.a, DoA na Indas.iri u bveledza mvelele ya tshumisano vhukati ha vhaṱoḓisisi vha Afrika Tshipembe

Sa tshitirathedzhi tsha u kuvhanganya tshikwama tsha u ḓadzisa, NAMC i ḓo shumisa R3,5 milioni u itela u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwi no nga sa .hirasithi dza Indas.iri, Dziforamu, Mazhendedzi a Ndambedzo u kuvhanganya tshiṅwe tshikwama tsha ndambedzo.

DZIBASARI: Tshipiḓa tsha Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya Ikonomi tshi ḓo shumiswa kha u fhaḓa vhukoni ha matshudeni a zwa vhulimi nga vhugudisi kha Yunivesithi dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe. Tshikwama tshi ḓo netshedza matshudeni dzibasari vhane vha khou guda M.Sc na PhD kha Agriculatural Economics. Vhagudi kana matshudeni hu ḓo lavhelelwa uri vha ite thesisi nga ha ṱhoho dzine dza ḓo kwama zwo sumbedzwaho kha thero dza ṱhoḓisiso- Ndivho hu ḓo vha u bveledza tshigwada tsha vhathu vha re na ndalukanyo vhane vha ḓo shuma kha NAMC na vhashumisani navho kha mishumo yo fhambanaho.





THEBULU 1: ZWIDODOMBEDZWA ZWA MADZANGANO A NDEME KHA ZWA VHULIMI
Minister of Agriculture and Land Affairs (Minista wa zwa Vhulimi na zwa Mavu)
Private Bag x 250
Pretoria, 0001
Luṱingo: (012) 319 6075
Fekisi: (12) 321 8558
Webusaithi: www.nda.agric.za
Phuresidennde (The President)
Khoro ya ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi (Agricultural Research Council)
P. O. Box 8783
Pretoria 0001
Luṱingo: (012) 427 9700
Fekisi: (012) 342 3948
Webusaithi: www.arc.agric.za
Mulangi ? Dzhenerala (Director- General)
Muhasho wa Vhulimi (Department of Agriculture)
Private Bag x 250
Pretoria 0001
Luṱingo: (012) 319 6000/7219
Fekisi: (012) 319 6452
Webusaithi: www.agric.za
Muofisiri Muhulwane
Land Bank
Private Bag x 375
Pretoria, 0001
Luṱingo: (012) 312 3600
Fekisi: (012) 328 4056
Emeili: mfandeso@landbank.co.za
Webusaithi: www.landbank.co.za
Mulangi - Dzhenerala
Muhasho wa zwa Mavu
Private Bag x 833
Pretoria 0001
Luṱingo: (012) 312 8191
Fekisi: (012) 323 6072
Emeili: pgmayende@dla.gov.za
Webusaithi: www.land.pwv.gov.za
Mulangi Nyangaredzi
South African Grain Information Services
Private Bag x 669
Pretoria, 0001
Luṱingo: (012) 325 2133
Fekisi: (012) 321 7864
Emeili: annaenslin@lantic.net
Webusaithi: www.sagis.org.za
Mudzulatshidulo
Khoro ya u Maketa ya zwa Vhulimi ya Lushaka
Private Bag x 935
Pretoria, 0001
Luṱingo: (012) 341 1115
Fekisi: (012) 341 1811/9
Emeili: mohammed@namc.co.za
Webusaithi: www.namc.co.za
Mulangi - Muhulwane
Private Bag x 1508
Pretoria, 0001
Luṱingo: (012) 322 6980
Fekisi: (012) 320 0557
Emeili: jack@agriinfo.co.za
Webusaithi: www.agriinfo.co.za
Muofisiri Muhulwane
Onderstepoort Biological Products
Private Bag x 07
Onderstepoort, 0001
Luṱingo: (012) 522 1511
Fekisi: (012) 522 1591
Emeili: Linda@obpvaccines.co.za
Webusaithi: www.abpvaccines.co.za
Phuresidennde (The President)
National African Farmers Union (NAFU)
P. O. Box 9624
Centurion, 0046
Luṱingo: (012) 672 9308
Fekisi: (012) 665 0601
Mulangi Muhulwane
Agribusiness Chamber
P. O. Box 1508
Pretoria 0001
Luṱingo: (012) 322 7181
Fekisi: (012) 320 0787
Emeili: lbk@agriinfo.co.za

Muofisiri Muhulwane
PPECB
P. O. Box 15289
Panorama
7506
Luṱingo: (021) 930 1134
Fekisi: (021) 936 7217
Emeili: neelsh@ppecb.com





THEBULU 2: MADZINA NA ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MIRAḒO YA NAMC
muraḓo
MISHUMO (AREAS REPONSIBILITY)
luṱingo & FEKISI
Vho - M. Karaan
Nama tswuku, Mafhungo a zwa vhashumisi, Mutengo wa zwiḽiwa, Phoḽisi ya Mitengo na Mbambadzo, maluvha. Luseni, Zwibveledzwa zwa mafhi, Dzikhanakhana na zwidohodohwane
Luṱingo: (021) 808 4759
Fekisi: (021) 808 4670
Vho - D. Ndaba
Mitshelo i re na maḓi manzhi, Phukha dza ḓaka, Vhukuse ha mbudzi dza Angora, Wulu, Mitshelo na miroho midala, Mitshelo ya sabuthirophikhi
Luṱingo: (012) 314 1115
Fekisi: (012) 341 1911
Vho - A. Jeftha
Mitshelo i re na maḓi manzhi, Mitshelo yo omiswaho, zwiḽiwa zwa dzithinini, Goroi, Waini
Luṱingo: (023) 354 8959
Fekisi: (023) 354 8965
Vho - G P Dall
Mitshelo yo omiswaho, Zwiḽiwa zwa dzithinini, Fola, Tie na Kofi, Maluvha, Mitshelo ya swiri
Luṱingo: (028) 840 1735/3
Fekisi: (028) 840 2373
082 784 4326
Vho - F. Lawrence
Mitshelo na miroho, Luseni, Zwibveledzwa zwa mafhi, Swigiri, Mitshelo ya sabuthirophikhi
Tel: (053) 298 1130
Fekisi: (053) 298 2653
082 568 4615
Vho - Phurofesa. J. Kirsten
ṱhoḓisiso, Mutengo wa zwiḽiwa, Phoḽisi ya Mitengo na Mbambadzo, Muḓali,
Luṱingo: (012) 420 3248
Fekisi: (012) 420 3247
Sele: 082 372 3131
Vho - L. Keyter
Fola, Tie na Kofi, Zwiḽiwa zwa maḓini, Mitshelo ya swiri, Waini
Luṱingo: (021) 808 5422
Fekisi: (021) 808 5412
084 501 5097
Vho - L Moolman
Goroi, Mavhele, Mbeu dza oli kana dza mapfura a u bika, Mafhungo a zwa vhashumisi, Muḓali, Luvhele,
luṱingo /Fekisi: (012) 460 3002
082 963 7676
Vho - C. Maku
Vhukuse ha mbudzi, Wulu, Mitshelo na miroho midala, Manonihaya, Swigiri
Luṱingo: (040) 602 2074
Fekisi: (040) 602 2241
Vho - Z. Duze
Nama tswuku, Phukha dza ḓaka, Mavhele, Mbeu dza oli kana mapfura a u bika, Luvhele, Manonihaya
Luṱingo: (011) 312 1724
Fekisi: (011) 315 3859
083 300 2203


THEBULU 3: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA DZITHIRASITHI DZA ZWIBVELEDZWA KHA VHULIMI
DZINA
ZWIBVELEDZWA
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
luṱingo
FEKISI
Citrus Industry Trust
Mitshelo ya swiri
Vho - Elsa Taylor
P. O. Box 359
Groenkloof
0027
(012) 667 3113
083 252 1904
(012) 667 3128
Deciduous Fruit Producers Trust
Mitshelo i re na maḓi manzhi
Vho - Anton Rabe
P. O. Box 163
Paarl
7620
(021) 870 2900
(021) 871 1305
Dry Bean Trust
Nawa dzo omaho
Vho - Jerry van Vuuren
Private Bag x 135
Pretoria
0001
(012) 323 1696
(012) 325 6102
Lucerne Research and Development Trust
Mbeu ya luseni
Vho - D Engelbrecht
P. O. Box 185
Oudtshoorn
6620
(044) 272 8991
(044) 329 2838
Maize Trust
Mavhele
Vho - Leon du Plessis
Phoḽ Box 12203
Queenswood
0121
(012) 333 3634
(012) 3333634
Meat Industry Trust
Nama
Vho - Moira Mokoena
Phoḽ Box 4305, Halfway House 1685
(011) 318 3343
(011) 805 3191
Mohair Trust
Vhukuse ha mbudzi (dza Angora)
Vho - D Saayman
North End
Port Elizabeth
6056
(041) 487 1386
(041) 487 1336
Oil and Protein Seeds Development Trust
Mbeu dza mapfura a u bika
Vho - Gerhard Keun
P. O. Box 5562
Rivonia
2128
(011) 234 3400
(011) 234 3402
Potato Industry Development Trust
maḓabula
Vho - Dokotela Ben Pieterse
6 De Haviland Crescent Persequor Technopark Pretoria
(012) 349 1906
(012) 349 1264
Sorghum Trust
Luvhele
Vho - Nico Fouche
P. O. Box 14826
Sinoville
0129
(012) 804 4800
(012) 845 1264
Winter Cereal Trust
Thoro dza Vhuria (Winter Cereals)
Vho - Awie Coetzee
P. O. Box 7408
Centurion
0046
(012) 663 1660
(012) 663 3109
Wine Industry Trust
Waini
Vho - Marthinus Sanderson
Private Bag x 5034
Stellenbosch
7599
(021) 809 3047
(021) 889 5900
Wool Trust
Wulu
Vho - Dirk Pieterse
P. O. Box2500
Noodeinde, Port Elizabeth 6056
(041) 484 4307
(041) 484 4309






TABLE 4: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA KHAMPHANI DZA KHETHEKANYO 21 DZA ZWIBVELEDZWA ZWA VHULIMI
DZINA
ZWIBVELEDZWA
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
luṱingo
FEKISI
Aquaculture Ass. Of SA (AASA)
Indas.iri ya zwiḽiwa zwa maḓini
Vho - Danie Brink
(021) 808 5838
(021) 808 5833
Cape Wool SA
Wulu

Vho - Andre Strydom
P. O. Box 2191
North End
Port Elizabeth
6056
(041) 484 6792
(041) 484 4301
Cotton SA
muṱali
Vho - Hennie Bruwer
P. O. Box 912232
Silverton
0127
(012) 804 1462
(012) 804 8616
Mohair SA
Vhukuse ha mbudzi dza Angora
Vho - Frans Loots
P. O. Box 2243
Sydenham, PE, 6056
(041) 484 1386
(041) 484 1336
Milk SA
Mafhi na zwibveledzwa zwa mafhi
Vho - Nico Fouche
P. O. Box 1848
Silverton
0127
(012) 804 2051
(012) 804 7174
SAGIS
Mavhele, Luvhele, Thoro dza vhuria, Mbeu dza mapfura a u bika
Vho - Anna Enslin
P. O. Box 2267 Montanapark
0159

(012 523 1400
(012) 523 1401
SA Grain Laboratory
Goroi, dzioutsu/dzifuru Mavhele, Luvhele na dziṅwe thoro
Vho - Corlia Buitendag
(044) 272 8991
(044) 329 2838
SA Meat Industry Company (SAMIC)
Nama tswuku
Vho - M Booysen
P. O. Box 36802
Menlopark
0102
(012) 361 4545
(012) 361 6004

















THEBULU 5: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA FORAMU DZA INDAS.IRI
DZINA
ZWIBVELEDZWA
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
luṱingo
FEKISI
Fresh Produce Exporters Forum
Mitshelo ya Swiri na i re na maḓi manzhi
Vho - Stuart Symmington
P. O. Box 190 Newlands
7725
(021) 674 3202
(021) 674 6280
Meat Forum
Nama
Vho - Dokotela Daan Opperman
P. O. Box 980 Pretoria
0001
(012) 348 5111
(012) 348 1379
SA Groundnut
SA Soya Bean
SA Sunflower Forums
nḓuhu
Nawa dza soya
Mulivhaḓuvha (Sunflower)
Vho - Gerhard Keun
P. O. Box 5562
Rivonia
2128
(011) 234 3400
(011) 234 3402
Sorghum Forum
Luvhele
Vho - Nico Fouche
Phoḽ Box 14826
Sinoville
0129
(012) 804 4800
(012) 845 1264
Wheat Forum
Goroi
Vho - Leon du Plessis
Phoḽ Box 12203 Queenswood 0121
(012) 333 3634
(012) 333 3634
Wool Forum
Wulu
Vho - Paul Buys
P. O. Box 2191
Port Elizabeth
6056
(041) 484 4301
(041) 484 6792
Cotton SA
muṱali
Vho - Hennie Bruwer
P. O. Box 912232
Silverton 0127
(012) 804 1462
(012) 804 8616
Lucerne Seed Industry Forum
Mbeu ya Luseni
Vho - D Engelbrecht
Phoḽ Box 185
Oudtshoorn
6620
(044) 272 8991
(044) 329 2838
SA Wine Industry Information and System
Waini
Vho - Yvette van der Merwe
P. O. Box 238
Paarl
7620
(021) 807 5705
(021) 871 1360
SA Milk Federation
Mafhi
Vho - Johan Theron
P. O. Box 72300
Lynwood Ridge 0040
(012) 348 5345
(012) 348 6284
Fresh Produce Forum
Mitshelo na miroho midala
Vh ? Dokotela B J Pieterse
P. O. Box 86482
City Deep
2049
(011) 613 6251
(012) 321 1354
Potato Industry Forum
maḓabula
Vho ? Dokotela E Brock
6 De Haviland Crescent Persequor technopark, Pretoria
(012) 349 1906
(012) 349 1264







THEBULU 6: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MADZANGANO A VHABVELEDZI NA MADZANGANO
DZANGANO
MUTHU ANE A NGA KWAMIWA
aḓiresi
luṱingo
FEKISI
SA Ostrich Business Chamber
Vho - Anton Kruger
P. O. Box 952
Oudtshoorn
6625
(044) 272 3336
(044) 272 3337
SA Poultry Association (SAPA)
Vho - Martin de Kock
P. O. Box 1192
Honeydew
2040
(011) 795 2051
(011) 795 3180
SA Pork Producers Organisation (SAPPO)
Vho - Simon Streicher
P. O. Box 36802
Menlopark
0102
(012) 361 3920
(012) 361 4069
Canning Fruit Producers Organisation
Vho - S A J Victor
P. O. Box 426
Paarl
7620
(021) 872 1501
(021) 872 2675
Citrus Growers? Association SA
Vho - Justin Chadwick
P. O. Box 461
Hillcrest
3650
(031) 765 8029
(031) 765 2514
Banana Growers? Association
Vho - Leon Weirich

Private Bag x 11208
Nelspruit
1200
(013) 755 2714
(013) 755 2716
Grain SA
Vho - Dokotela John Purchase
P. O. Box 88
Bothaville
9660
(056) 515 2145
(056) 515 3613
SA Mango Growers? association
Vho - Stephen Crafford
P. O. Box 2321
Tzaneen
0850
(015) 307 3513
(015) 307 1564
SA Avocado Growers? Association
Vho - Derek Donkin
P. O. Box 866
Tzaneen
0850
(015) 307 3676
(015 307 3676
Subtropical Fruit Growers? Association
Vho - Louis Vorster
P. O. Box 466
Duiwelskloof
0835
(015) 307 3676
(015) 307 1564
SA Flower Growers? Association
Vho - Dirk de Bruin
Phoḽ Box 1927
Krugersdorp
1740
(011) 692 4237
(011) 692 7051
KwaZulu Natal Sugarcane Growers? Association
Vho - Cyprian Buthelezi
P. O. Box 719
Umhlanga Rocks
4320
(031) 562 9237
(035) 337 1871
(031) 562 8891
(035) 337 1871
SA Cane Growers? Association
Vho - David Wayne
P. O. Box 888
Mount Edgecombe
4300
(031) 508 7200
(031) 508 7201
Milk Producer.s Organisation
Vho - Bertus de Jongh
P. O. Box 1284
Pretoria
0001
(012) 804 4800
(012) 804 4811
SA Honeybush Tea Producers Association
Vho - Willem Botha
P. O. Box 981 Knysna
6570
(044) 532 7853
(044) 382 7432
National Emerging Red Meat Producer.s Organisation
Vho - Aggrey Mahanjana
P. O. Box 36461
Pretoria
0001
(012) 361 9127
(012) 361 4430
Red Meat Producers? Organisation
Vho ? Dokotela Gerhard Schutte
P. O. Box 36802
Menlopark
0102
(012) 348 1933
(012) 361 4430
National Wool Growers? Association
Vho - Leon de Beer
Posbus 34291
Newtonpark
Port Elizabeth 6055

(041) 365 5030
(041) 365 5035
SA Grains Council
Vho - Jannie de Villiers
P. O. Box 7262
Centurion 0046
(012) 663 1660
(012 663 3109
South African Mohair Growers Association
Vho - Anton Steynberg
P. O. Box 50 Jansenvile
6265
(049) 836 0140
N/A



THEBULU 7: ZWIDODOMBEDZWA ZWA ṰHOHO DZA MAVUNḒU DZA MIHASHO YA ZWA VHULIMI
Vundu la Fureisitata
Vundu la KwaZulu Natal
Vundu la Kapa Devhula
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 01
Glen
9360
Luṱingo: (051) 861 1245
Fekisi:(051) 861 1001
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 9059
Pietermaritzburg
3200
Luṱingo: (033) 355 9112
Fekisi: (033) 355 9113
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 5018
Kimberley
8300
Luṱingo: (053) 838 9117
Fekisi: (053) 8314685

Vundu la Kapa Vhubvaduvha
Vundu la Limpopo
Vundu la Mpumalanga
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 0040
Bisho
5608
Luṱingo: (040) 609 3475
Fekisi: (040) 635 0604
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 9487
Pietersburg
0700
Luṱingo: (015) 295 7300
Fekisi: (015) 295 7028
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 11219
Nelspruit
1200
Luṱingo: (013) 766 6020
Fekisi: (013) 766 8429

Vundu la Gauteng
Vundu la Devhula Vhukovhela
Vundu la Kapa Vhukovhela
ṱhoho ya Muhasho
P. O. Box 8769
Johannesburg
2000
Luṱingo : (011) 355 1920
Fekisi: (011) 333 0667
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 2039
Mmabatho
8681
Luṱingo : (018) 389 5146
Fekisi: (018) 389 5722
ṱhoho ya Muhasho
Private Bag x 01
Elsenburg
7607
Luṱingo: (021) 808 5006
Fekisi: (021) 808 5000













THEBULU 8: ZWIDODOMBEDZWA ZWA dziMEC DZA ZWA VHULIMI
Vunḓu ḽa Fureistata
vunḓu ḽa KwaZulu Natal
vunḓu ḽa Kapa Devhula
Vho - Casca Mokitlane
Private Bag x 02
Bloemfontein
9300
Luṱingo: (051) 506 1610
Fekisi: (051) 448 1048
Vho - Phurofesa Gabriel Ndabandaba
Private Bag x 9059
Pietermaritzburg
3200
Luṱingo: (033) 355 9100
Fekisi: (033) 355 9543
Vho - Tina Joemat-Petterson
Private Bag x 5065
Kimberley
8300
Luṱingo: (053) 838 9107
Fekisi: (053) 838 9145
vunḓu ḽa Kapa vhubvaḓuvha
vunḓu ḽa Limpopo
vunḓu ḽa Mpumalanga
Vho - Gugile Nkwinti
Private Bag x 0026
Bisho
5605
Luṱingo: (040) 636 4331
Fekisi: (040) 639 2135
Vho - Dikeledi Magadzi
Private Bag x 9487
Polokwane
0700
Luṱingo: (015) 295 7023
Fekisi: (015) 295 7046
Vho - Madala Masuku
Private Bag x 11296
Nelspruit
1200
Luṱingo: (013) 766 6074
Fekisi: (013) 766 8437
Vundu la Gauteng
Vundu la Devhula Vhukovhela
Vundu la Kapa Vhukovhela Province
Vho - Khabisi Mosonkutu
P. O. Box 8769
Johannesburg
2000
Luṱingo: (011) 355 1980
Fekisi: (011) 333 0620
Vho - Elliot Mayisela
Private Bag x 2039
Mmabatho
2735
Luṱingo: (018) 389 5026
Fekisi: (018) 384 2679
Vho - Kobus Dowry
Private Bag X9179
Cape Town
8000
Luṱingo: (021) 483 4700
Fekisi: (021) 483 3890






19





<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA 3.txt</fn>
MARANGAPHANḒA

U itela u thivhela u ṱahala ha maṅwalo ane a khou shumiswa, ho wanala zwo tea uri hu vhewe maga malugana na zwenezwo.

Tshumisano malugana na zwi re afho nṱha yo tea nahone vha.o.ulusi vha khou humbelwa u fara maṅwalo zwavhuḓi.


ZWIFHINGA ZWA RUMU YA U VHALELA

Rumu ya u vhalela i vha yo vula nga:

Musumbuluwo u swika nga Ḽavhuṱanu: u bva nga 08:00 ? 16:00
Mugivhela: Luvhili nga ṅwedzi 09:00 ? 13: 00


A hu na maṅwalo ane a ḓo humbelwa nga zwifhinga zwi tevhelaho:

Vhukati ha 12: 15 ? 13:15; 10: 00 ? 10: 15
Nga murahu ha 15:00


VHA.O.ULUSI VHASWA
Vha.o.ulusi vhaswa vha tea u ṅwaliswa musi vha tshi dalela rumu ya u vhalela lwa u thoma na u ṋewa garaṱa ya u dzhena. Garaṱa ya u dzhena i tea u sumbedzwa tshifhinga tshoṱhe musi mu.o.ulusi a tshi dalela rumu ya u vhalela.

Garaṱa ya u dzhena i fhelelwa nga mushumo nga Ḓuvha ṋayo ḽa u fhedza (31 Ṱhafamuhwe) nahone i tea u vusuluswa.


BUGU YA VHANE VHA DALELA RUMU YA U VHALELA

Mu.o.ulusi muṅwe na muṅwe u tea u saina bugu ya vhadali Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe






DZIBEGE ṰHUKHU, DZIBIRIFIKHEISI, NZ.

A hu nga ḓo tendelwa dzibege ṱhukhu, dzibirifikheisi kana dziṅwe bege rumuni ya u vhalela.


Bege dzoṱhe na zwiputa zwi tea u vhewa .okharani yo itelwaho zwenezwo.

Khii dza dzi.okhara dzi wanala kha desike ḓi re phanḓa ha munango



U FOTHOKHOPHA NA TSHOMEDZO DZA KHOMPHWUTHA


Mutengo wa :

Fothokhophi dza A4 ndi 20c nga siaṱari
Fothokhophi dza A3 ndi 30c nga siaṱari
Zwo gandiswaho nga khomphwutha ndi 20c nga siaṱari
Fothokhophi dza maikhirofilimu ndi 30c nga siaṱari


Musi vho fhedza u ita dzikhophi, kha vha ye kha muofisi. Henefho vha ḓo newa rasithi ine ya sumbedza mutengo wadzo une vha nga u badela nga kheshe kana nga tshekhe

Mbadelo dza dzikhophi dzi tea u itwa vhukati ha 9: 00 na 15:45.

A hu na maṅwalo ane a ḓo vhofhololwa u itela u a fothokhopha.

Vhaofisi vha rumuni ya u vhalela vha na pfanelo ya u hanela vhathu u fothokhopha maṅwalo ane a vha a si kha tshiimo tshavhuḓi.

A hu nga ḓo tendelwa u fothokhophiwa ha bugu dza marifhi.


KHUMBELO YA MAṄWALO
Mu.o.ulusi a nga tendelwa u ita khumbelo ya maṅwalo ane a swika 50 nga ḓuvha.

Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kha ḓafula iṅwe na iṅwe. Kha vha ḓadze fomo nga u ḓadza madzina a maṅwalo ane vha ṱoḓa u a sedza. Musi vho fhedza vha vhee fomo kha khauthara rumuni ya u vhalela.

ḓafula iṅwe na iṅwe i tea u vha na bogisi ḽithihi fhedzi. Arali maṅwalo e manzhi, maṅwe a ḓo vhewa kha ḓafula ya masiari (day table). Nomboro ya ḓafula yavho i ḓo vhewa khao u itela u kona u ḓivha uri avho ndi afhio.


Musi vho fhedza u shumisa maṅwalo, vha a vhee kha ḓafula ya ane a khou vhuedzedzwa kana u humiselwa murahu.

MAṄWALO A TSHIFHINGA TSHO FHIRAHO O VALELWAHO

U ya nga Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa Afrika Tshipembe wa 1996, (Mulayo wa vhu 43 wa 1996) maṅwalo oṱhe a tshifhinga tshine tsha lingana miṅwaha ya 20 o valelwaho (hu sa katelwi a ndaka kana ifa na a milandu ya khothe).

Maṅwalo oṱhe a tshifhinga tsho fhiraho o valelwaho a thoma a sedzuluswa nga muofisi wa rumu ya u vhalela. Musi muofisi o fhedza mushumo wawe, ndi hone mu.odulusi a tshi ḓo ṋetshedzwa ḽiṅwalo ḽeneḽo

Arali vha tshi tama u vhona faili ya maṅwalo a tshifhinga tsho fhiraho o valelwaho, vha ḓo tea u wana thendelo. Khumbelo yavho i tea u vha yo tou ṅwaliwaho. (Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo malugana na izwi, kha vha kwame muofisi wa rumu ya u vhalela.)


U BUKA MAṄWALO

Maṅwalo a nga bukiwa awara dza 24, nga nnḓa ha musi ho itwa dziṅwe ndugiselo na muofisi.

U buka maṅwalo, kha vha vhee noutu kha maṅwalo kha ḓafula ya maṅwalo o bukiwaho.


ZWIṄWE

A vho ngo tendelwa u shumisa peni dza fauntheini rumuni ya u vhalela.

Zwiḽiwa kana zwinwiwa a zwo ngo tendelwa rumuni ya u vhalela.

Dzisele kana ṱhingothendeleki a dzo ngo tendelwa.
A ho ngo tea u vhewa bogisi kana ḽiṅwalo fhasi rumuni ya u vhalela.





<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGAPHANA NGA MINI.txt</fn>

MARANGAPHANḒA NGA Minisiṱa WA VHULAMUKANYI NA MVELEDZISO YA MULAYOTEWA


Ndi a zwi ḓivha uri vhugevhenga vhu vhanga tshinyadzo khulwane kha muvhili wa mupondwa, masheleni na muyani wawe. U itela u khwinisa tshumelo kha vhapondwa vhoṱhe vha vhugevhenga, ndo ḓiimisela u vhona uri Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga I dzhiela nṱha ṱhodea dza vhapondwa khathihi na u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhapomokwa. Izwi zwi ḓo swikelelwa nga u shumisa tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa.

Iyi Tshatha ya Pfanelo dza vhapondwa (Tshatha) I tshimbilelana na Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe na Mulevho wa dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ha vhapondwa vha vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya Maanḓa, wa 1985 (GA /RES/40/34.)


Iyi tshatha I vhea mutheo wa u linganyisa pfanelo dza vhoṱhe vhapondwa na vhapomokwa, khathihi na u khwaṱhisedza uri vha wana thuso ya u ṱavhanyedza malugana na vhuṱungu he vha vhu pfa nga u kona u swikelela sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga.

Hu ḓo bveledzwa pholisi ine ya ḓo vhona uri vhaṋetshedzi vha tshumelo vha tevhedzela tshumiso ya iyi Tshatha, ine ya ḓo vha khoudu kana milayo ya tshumiso ine ya ḓo vhofha vhoṱhe vhaṋetshedzi vha tshumelo. Hu ḓo bveledzwa nḓila ya u langa u tevhedzelwa ha tshatha u itela u khwaṱhisedza uri hu vha na vhuḓifhinduleli arali hu tshi nga khakhea zwithu.


Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe I kati na u bveledza mulayo malugana na u thomiwa ha Ofisi ya Vhapondwa ya Mulayo ine ya ḓo lavhelesa tshumiso ya iyi Tshatha na maṅwe maga ane a ḓo thusa kana u ḓea maanḓa vhapondwa.

Ndi khou eletshedza muthu muṅwe na muṅwe uri a ite mushumo wawe nga vhukoni u khwaṱhisedza uri tshumiso ya iyi tshatha I a bvelela khathihi na u swikelela ndivho yayo.


Mufumakadzi Vho ? Bridget Mabandla ? MP
Minisiṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa.



Marangaphanḓa

Muvhuso wa Afrika Tshipembe nga u angaredza na mazhendedzi a shela mulenzhe kha maitele a vhulamukanyi a tevhelaho:


U khwaṱhisedza

Vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phanḓa na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa, hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maanḓa (1995) na ṱhumetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso.


U tenda

Uri tsireledzo I linganaho ya vhapondwa na vhapomokwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhugevhenga ndi tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha muvhuso u itela u phuromotha u ḓiphina ha vhoṱhe nga u lingana ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo zwe zwa fulufhedziswa kha Mulayotewa.

Vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhapomokwa dzi tshi dzhielwa nṱha, dza tsireledzwa na u linganyiswa.


U ṱanganedza

Zwine vhugevhenga ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u fhungudza u ḓiphina ha mupondwa nga mitshelo ya demokirasi na nga vhunzhi ha mbofholowo dzo tsireledzwaho kha Mulayotewa.


U dzhiela nzhele

Mvelaphanḓa ye ya vha hone tshi bva tshee ha vha na demokirasi, kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwaṱhisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhoṱhe hu sa khou sedzwa lushaka, mbeu, mvelele, khethekanyo na huṅwe u fhambana kana zwikhukhulisi.


U dzhiela nzhele nga maanḓa

Maga o fhambanaho o shumiswaho kha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa vhapondwa, hu tshi khou linganyiswa pfanelo dzavho na dza vhapomokwa khathihi na u fhungudza tshutshedzo ya vhuvhili kha maga o fhambanaho a maitele a vhulamukanyi.

U vhilaela nga maanḓa

Nga ha zwikhala zwine zwa vha hone malugana na u linganyisa kana u ḓea vhapondwa na vhapomokwa pfanelo dzi linganaho na uri zwikhala zwenezwo zwi katela u bvela phanḓa na tshutshedzo ya vhuvhili.

Ngauralo, ndi khou ṱanganedza iyi Tshatha ya Vhapondwa:

U itela u I shumisa u linganyisa pfanelo dza vhapondwa na vhapomokwa na u:

* ṱalutshedza maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa ane a ḓo ṋetshedzwa vhapondwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi ṱangana na sisiteme ya vhulamukanyi;
* U fhelisa tshutshedzo ya vhuvhili kha sisiteme ya vhulamukanyi;
* U khwaṱhisedza uri maitele a vhulamukanyi a sedzesa nga maanḓa kha vhapondwa tshifhinga tshoṱhe
* U tendela vhapondwa u khetha musi maga a tshi swikelelwa kana u fushwa




PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUGEVHENGA

Musi vha tshi kwama sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga, hu ḓo dzhielwa nṱha pfanelo dzi tevhelaho:



1. Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga ṱhonifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.

* Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yavhuḓi, u ṱhonifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga miraḓo yoṱhe ya muṋetshedzi wa tshumelo o buliwaho.
* Pholisa, nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso; vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo, khathihi na vhaṋetshedzi vha tshumelo, vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo ifhio kana ifhio ye vha ṱangana nayo sa mupondwa, ho katelwa na u tshimbidza dziinthaviwu na vhone nga luambo lwavho nahone tshiphirini hune zwa vha zwo tea.
* Aya maga a ḓo thivhela mupondwa u dovha u shushedziwa hafhu.




2. Pfanelo ya u ṋetshedza mafhungo

* Vha na pfanelo ya u ṋetshedza mafhungo musi hu tshi khou itwa ṱhoḓisiso dza vhugevhenga na nga tshifhinga tsha tsengo
* Pholisa, mutshutshisi na muofisi wa tshumelo ya vhululamisi vha ḓo dzhia maga u itela u vhona uri thuso iṅwe na iṅwe ine vha ṱoḓa u I ṋetshedza kha ṱhoḓisiso, u tshutshisa na kha khothe ya parole I a thetsheleswa na u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo ya uri naa hu a bvelwa phanḓa na ṱhoḓisiso, kana u tshutshisa kana khothe ya Bodo ya Parole.
* Iyi pfanelo I amba uri vha nga shela mulenzhe (hune zwa vha zwo tea na hune zwa konadzea) kha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, nga u ya tsengoni ya beili, tsengo, maitele a u gwevha na kana tsengo ya Bodo ya Parole.
* Zwi amba uri vha ḓo vha na tshifhinga tsha u ḓea tshiṅwe tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga.
* Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou ṅwala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou ṅwaliwaho.





3. Pfanelo ya u wana mafhungo

* Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzine dza vha hone nga muṋetshedzi wa tshumelo.
* Vha tea u ḓivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani. Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na maḓuvha a khothe, mbadelo dza ṱhanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya ṱhanzi,
* Vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ḓivhadzwe nga ha tshiimo tsha mulandu, na uri naa muthu onoyo o fariwa naa kana hai, o vhonwa mulandu naa, o ṋewa beili naa, o pomokwa naa, arali zwo tea, o gwevhiwa naa.
* A vha na pfanelo ya u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho fhedzi, vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u ḓivha uri dzi shumiswa hani
* Sa tshipiḓa tsha pfanelo ya u wana mafhungo, vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ṱalutshedzwe tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha si tshi pfesese nga luambo lwavho.
* Vha nga kha ḓi ṱoḓa ṱhalutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho, u tshutshisa kana u sa tshutshisa.
* Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana maṅwalo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela.
* Vha nga ita khumbelo ya u newa nḓivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela. Vha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a ḓivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni.



4. Pfanelo ya u tsireledziwa


* Vha na pfanelo ya u sa shushedzwa, u ofha, u sa khakhiswa, tshanḓanguvhoni, vhuaḓa na thambudzo.
* Arali vhe ṱhanzi vha tea u vhiga tshutshedzo dzenedzo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso.
* Arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo tiwaho, pholisa ḓi ḓo ita khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha Dziṱhanzi;
* Musi vha henefho vha ḓo tsireledzwa, nga hune zwi nga konadzea ,kha ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzine dzi nga vha dzi songo tea, tsumbo, vha ḓo tsireledzwa kha u tambudzwa kana u shushedzwa.
* Izwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa ṱhanzi u itela uri vhuṱanzi havho vhu songo ṱuṱuwedzwa kana u ita uri vhone vha litshe u ḓea vhuṱanzi zwi tshi khou itiswa nga ṱhuṱhuwedzo I songo teaho.
* Iyi pfanelo I amba zwa uri kha dziṅwe nyimele khothe I nga iledza u anḓadzwa ha mafhungo afhio kana afhio (hu tshi katelwa na vhune kana dzina ḽa muthu) kana I nga ḓea ndaela ya uri tsengo I itiwe tshiphirini (I itiwe nga khamera). Vha nga humbela Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha ḓivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho iswa huṅwe.





5. Pfanelo ya u thusiwa

* Vha na pfanelo ya u humbela thuso, na u kona u swikelela (arali zwo tea ) tshumelo dza matshilisano, mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya mulayo malugana na ṱhoḓea dzavho.
* Pholisa ḓi ḓo vha thusa nga u vha ṱalutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa; na u vha ḓivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho.
* Mulangi wa ofisi kana ṱhoho ya ofisi khothe u ḓo ita uri vha wane tshumelo dza vhuḓologi.
* Vhatshutshisi vha ḓo vhona uri hu dzhiiwa maga a tshipentshela malugana na vhugevhenga vhune ha kwama zwa vhudzekani, khakhathi dza muḽani na u un.wa/u sapotwa ha vhana na uri milandu yeneyo i iswa kha khothe dza tshipentshela, arali dzi hone.
* Vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe u ya nga mishumo yavho vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na ṱhoḓea dza tshipentshela na u vha fara nga nḓila yo teaho.






6 Pfanelo ya u wana ndiliso

* Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone.
* Nga Ḓuvha ḽa u gwevhiwa ha muthu ane a khou pomokwa kana o hwelelwaho vha nga humbela mutshutshisi uri a ite khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso u ya nga Khethekanyo 297 na 300 dza Mulayo wa Kutshimbidzele kwa Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1997. .Ndiliso. hu ambiwa tshelede ine khothe ya zwa vhugevhenga ya I ḓea mupondwa nge a lozwa kana ha tshinyadzwa thundu yawe, hu tshi katelwa na tshelede nga mulandu wa vhugevhenga
* Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza nga ha ndaela ya ndiliso, fhedzi mabalane wa khothe u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ndaela ya ndiliso I tshimbidzwa zwavhuḓi, na uri vha nga dzhiela mupomokwa kana muhwelelwa vhukando ha lwa mulayo arali khothe ya vhugevhenga I sa khou ṋetshedza ndaela ya ndiliso na hune zwa konḓa u anganyela uri tshinyadzo I nga vha vhugai u fana na tshinyadzo dza muhumbulo kana vhuṱungu na thambulo.


6. Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwavho murahu
* Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni. ḽu wana zwine zwa vha zwavho murahu? zwi amba uri hune khothe, nga murahu ha u vhonwa mulandu , ya laela tshigevhenga u vhuisela thundu murahu dze a waniwa mulandu wa u dzi dzhia kha vhone zwi si ho mulayoni uri vha ḓi wane vha kha vhuimo he vha vha vhe khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na vhugevhenga honoho.
* Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u ḓo vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo I a tevhedzelwa.


Vha khou humbela uri vha sedze kha ḽiṅwalo ḽa .Minimum Standards on Services for Victims of Crime? ḽine ḓi nga waniwa kha Mihasho ya Muvhuso, arali vha tshi ṱoḓa zwidodombedzwa nga vhuḓalo malugana na pfanelo dzo fhambanaho,






DZIMBILAELO

Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela, vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana muṋetshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou I ṋetshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa. Arali vha songo fushea malugana na nga nḓila ye mbilaelo ya fariwa ngayo, vha nga kwama madzangano a no nga sa:


(a) Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
(b) Maaxenn.e/vhaimeleli vha Pfanelo dza Vhuthu,
(c) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe,
(d) Khethekanyo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho
(e) Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu
(f) Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka (The National Prosecuting Authority)
(g) Ofisi dza Tshipholisa dza Vhupo ha dziḓoroboni
(h) Khoro ya Phurofesheni ya zwa Mutakalo ya Afrika Tshipembe, kana
(i) Axennḓe ḓe vha tou ḓiṱoḓela ḽine vha ḓi badela vhone vhane

Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo nga ha kutshimbidzele kwa mbilaelo, vha humbelwa uri vha vhale Minimum Standards on Services for Victims of crime. Iḽi ḽiṅwalo ḓi wanala kha ofisi iṅwe na iṅwe ya muvhuso.

MAFHUNGO NGA VHUḒALO
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo malugana na zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha kha iḽi ḽiṅwalo, vha kwame Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Khethekanyo ya Mveledziso ya Mbeu ya Mulayotewa kha nomboro dzi tevhelaho:

Luṱingo: (012) 315 1670
Fekisi: (012) 315 1960
Emeili: VictimCharter@justice.gov.za


(*) NOMBORO YA LUṰINGO YA MAHALA: 000000000000000000

(*) Vha dzhiele nzhele uri hu kha ḓi ḓo dzhiiwa tsheo malugana na tshumiso ya nomboro ya luṱingo lwa mahala.

DZINDIVHUHO


Tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Khethekanyo ya zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, na Mutakalo, khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka, Tshumelo ya zwa tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Khethekanyo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini dza Madzhisiṱaraṱa na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na Miraḓo ya Tswane Metro police.

Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maanḓa thuso ye ya ṋetshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na iḽi ḽiṅwalo,



1
Tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa ya Afrika Tshipembe

<fn>ven_Article_National Language Services_MARANGELI.txt</fn>
MARANGELI
Mbalo ya vhana i hulaho i sumbedza uri vhana vha xelelwa nga mubebi kana vhabebi nga mulandu wa tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI. Tshivhumbeo tsha muṱa na nḓila ine muṱa wa fanela u shela ngayo mulenzhe tshi khou shanduka nga mulandu wa iḽi dwadze .Tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI ḽo no vha kha tshiimo tshine lṄa vho lemedza vhaaluwa. Mbekanyamushumo dzo fhambanaho nga ha tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI na maṋwe malwadze a vhudzekani ane a vha a phirela dzi a zwi ṱanganedza uri vhathu vho no aluwaho vha kha ḓi takalela u ita zwa vhudzekani na uri hezwi zwi a vha vhea fhethu hune hu si vhe havhuḓi. Vha vha vho no lemedzwa nga vhalwadze na vhana vhane vha vha tsiwana.. (Muvhigo wa Lushaka nga tshiimo tsha vhathu vho no aluwaho: 1994-2002). Vhathu vho no aluwaho vha a tambula musi vhane vha tea u vha londola vho no vhulahwa nga tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI kana maṋwe malwadze a elanaho naho.
VHATHU VHO NO ALUWAHO NA TSHITSHILI TSHA HIV NA DWADZE L(A EIDZI NA MASIANDOITWA
Vhathu vho no aluwaho vha khou lovhelwa nga vhana na vhaḓuhulu nga mulandu wa tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI. Izwi ḓisa zwithu zwi si zwavhuḓi kha mutakalo wa vhathu vho no aluwaho zwine zwa vha:
* vhuḓifhinduleli ha u londola na u unḓa vhaḓuhulu.
* U dzudzanya mbadelo dza dzilafho, zwiḽiwa zwa muṱa, mbadelo dza tshikolo, bugu na yunifomo dza vhaḓuhulu.
Vhaṋwe vhathu vho no aluwaho vha na nḓivho i songo ṱanḓavhuwaho nga ha tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI. Hezwi zwi ita uri vhaṋwe vha vhathu vho no aluwaho vha si ḓitsireledze musi vha tshi onga vhalwadze vho kavhiwaho nga uhu vhulwadze kana miraḓo ya muṱa yo kavhiwaho nga uhu vhulwadze. Kha zwiṋwe zwiwo vhathu vho no aluwaho vha swika hune vha si ḓitsireledze lune vha nga fhedza vho kavhiwa nga tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI. Vha ita hezwi musi vha tshi khou onga miraḓo ya miṱa yavho ine ya khou lwala ngeno iyo miraḓo i songo ḓibvisela khagala uri yo kavhiwa nga tshitshili tsha HIV. Nga nnḓa ha izwi hu na zwiwo zwine vha wana vhathu vho no aluwaho vha tshi khou tambudzwa lwa vhudzekani. Hezwi zwi vha vhea kha khombo ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV kana dwadze lṄa EIDZI. U sa londiwa na u tambudzwa ha vhathu vha vhaaluwa nga u tou binyiwa zwi khou engedzea ngomu ḓzinduni, zwiṱiraṱani zwa ḓzidoboni na ḓoroboni khulwane (Muvhigo wa Minisita wa u tambudza, u sa londa na u sa fara zwavhuḓi vhaaluwa: Voḽumu ya 1). Masiandoitwa ane a bvelela nga murahu ha u vhona na u onga vhana na vhaḓuhulu tshifhingani tsha tshitshili tshi vhulaho tsha HIV na na dwadze lṄa EIDZI kanzhi zwi ita uri tshiimo tsha mutakalo wavho sa vhathu vhahulwane tshi tse.
* Miṋwe miṱa i a khethululwa nga mulandu wa u vha na miraḓo yo kavhiwaho nga tshitshili kana u vha na dwadze lṄa EIDZI.
* A si vhaaluwa vhoṱhe vhane vha vha na nḓivho ya uri hu na tshumelo dzine dza thusa na uri hedzi tshumelo vha a tea u dzi shumisa, nga maanḓa vhane vha vha mahayani.
* Vhathu vhanzhi vha vha vha songo tsireledzea ngeno vhana vhanzhi vhane vha londolwa nga vhaaluwa vha si na ṱhanziela dzine dza vha dzone ṱhoḓea khulwane kha uri vha wane thuso ya matshilisano (dzigiranthi)
* Vhaṋwe vhaaluwa a vha na maṋwalo a tsumbavhuṋe ane a vha one ane a ita uri vha kone u swikelela thuso dza matshilisano (dzigiranthi). Maitele a khumbelo dza dzigiranthi o leludzwa na hone o ṱalutshedzwa nnyi na nnyi ha dovha ha itwa uri hu vhe na u linganyiswa u itela uri a swikelele matshilisano na u badela vha shayaho.
* Hu na ṱhoḓea ya u tikedza Sisiteme ya u tikedza Muhura kha u ṋetshedza zwiḽiwa-pfushi zwine zwa ṱoḓwa nga vhaaluwa.
U SHUMISANA U ITELA U VHUMBA TSHITSHAVHA TSHI LONDOLAHO VHAALUWA
Sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha dzi khou bvela phanḓa na u shumisana u itela u nṋea maanḓa vhaaluwa uri vha vhe vhaaluwa vho fhelelaho na hone vha lingane na vhaṋwe vhadzulapo ( u ṱuṱuwedza mutakalo une wa ḓisa matshilele avhuḓi, u thivhela u tambudzwa ha vhaaluwa, u dzhenelela na u imelelwa kha zwiṱirakitsha zwoṱhe zwa matshilisano). Vhathu vho ḓiimiselaho ngeno vha si khou badelwa vha khou thusa vhaaluwa nga hune zwa konadzea.
MBEKANYAMISHUMO DZI RE HONE
Muvhuso, mabindu na tshitshavha, dziNGO (madzangano ane a si vhe a muvhuso, dziFBO kha u vhumba vhupo vhune ha konisa na vhutshilo ha khwine ha vhaaluwa zwi khou bvelela nga fhasi ha mbekanyamishumo dzo fhambanaho. Nga u shumisana, sekhithara hedzi dzi a kona u bveledza vhudavhidzano ho teaho na hone vhu sa ḓuri ho ḓitikaho nga mbekanyamishumo dzine dza ita uri vha tshile tshifhinga tshilapfu u ya nga hune zwa konadzea ngaho ( u kalahela kana u kegulela hayani). Thikhedzo na vhugudisi zwi fhiwa vhathu vhahulwane na miraḓo ya muṱa uri i kone u londola vhathu vho no aluwaho.
Ndivho ndi ya u khwinifhadza vhunzani ha vhutshilo ha vhaaluwa (u khwinifhadza tswikelelo ya tshumelo dzine dza vha mutheo na u khwinifhadza ha u iswa ha idzo tshumelo dzine dza vha: tshumelo dza mutakalo, phesheni, vhuendi na dziṋwe. Hezwi zwi katela:
* Vhukoni ha u fhaṱa- Hedzi ndi mbekanyamishumo dza u gudisa vhaaluwa uri vha kone u sumbedza na uri vha dovhe vha ṋeane mafhungo zwine zwa ḓo vha thusa u ḓivha nga ha uri tshitshili tsha HIV na vhulwadze ha EIDZI vhu fhireselwa hani kha vhaṋwe vhathu na u dovha vha sumbedzwa uri vha ḓitsireledza hani uri vha si kavhiwe.
* U lungekana ha mbekanyamishumo dzine ndivho yadzo ha vha u ita uri fhethu hune vhaaluwa vha vha hone vha kone u ṋeana nḓivho ine vha vha nayo, tshitshili, vhuṱali na vhukoni nga hayani/ kha tshitshavha tsho ḓitikaho nga mutheo wa vhulondoti ha ṱhanganathukhu ya murole ( u lungekana ha ṱhuṱhuwedzo ya muṱa na matshilisano, u ṱuṱuwedzwa ha vhaaluwa vhane vha ḓiimisela u shuma vha sa wani malamba vha tshi khou shumisa vhukoni havho)
* U bveledzwa ha mbekanyamishumo dzine dza ita uri hu vhe na u ḓidzhenisa na u kona u sumbedza vhaaluwa mveledziso ntswa na thekinolodzhi fhethu hune ha vha mushumoni hu tshi khou sedzwa vhashumi vhane vha khou kalaha kana u kegula musi vhe mishumoni.
* Tshumelo dza ndondolo na thikhedzo dzine dza ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa ha vhaaluwa musi vhe hayani/ musi vha kha tshitshavha tsho ḓitikaho nga mutheo wa mbekanyamishumo dza ndondolo na thikhedzo, vhueletshedzi, pfunzo ya tshitshavha nga ha ndondolo, u ṱanganywa na vhaṋwe vhane vha tea u shela mulenzhe na u fhirisela phanḓa milandu uri i sedzwe lwa tshiphurofeshinala.
VHAALUWA NDI VHONE VHUFA HASHU
Vhaaluwa vha na lupfumo lune lwa vha nḓivho na vhukoni vhune vha nga kona u ṋeana na ṱhanganathukhu ya murole. Hezwi zwi nga thusa u fhirisa nḓivho ine ya vha muratho vhukati ha mirafho yo fhambanaho. U vha hone ha tshitshili tsha HIV na dwadze lṄa EIDZI zwi khou ita uri vhaaluwa vha ḓiṋetshedzele kha u londola vhana vhane vha vha zwisiwana na vhana vha songo tsireledzwaho. U wana vhueletshedzi na thikhedzo yo engedzedzwaho na u khwaṱhiswa ha vhaaluwa nga mashaka a tsini a vhaaluwa uri vha kone u lavhelesana na masiandoitwa a vhavhaho a HIV na EIDZI. U ḓidzhenisa ha vhaaluwa kha u dzhia tsheo na uri hu vhe na maitele kha muṱa na kha tshitshavha ndi zwa ndeme kha mveledziso ya tshitshavha.
NOMBORO DZA LUT(INGO DZA VHAPFANANYI VHA VHAALUWA VHA MAVUND(U KANA PHUROVINTSI:
Kapa Vhubvaḓuvha 040-609 5326
Limpopo Province 015-295 8163
North West 018-387 5128/5039
Mpumalanga 013-766 3008
Gauteng 011-355 7851
Free State 051-409 0689
Kapa Vhukovhela 021-483 4682
Kapa Devhula 035-874 9133
Kwazulu Natal 035-874 3785
1
<fn>ven_Article_National Language Services_MATHERIALA WA IEC WA .txt</fn>
MATHERIALA WA IEC WA VHATHU VHAHULWANE
MUTAKALO WAVHO U ZWANḒANI ZWAVHO

U THIVHELA KHENTSA NA TSWAYO DZA U THOMA DZA U TSIVHUDZA NGA HA KHENTSA

Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe, ri na mushumo muhulwane wa u ṱhogomela mutakalo washu. Ri na dzipfanelo na vhuḓifhinduleli malugana na izwi nahone izwi zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi kha Ḽiṅwalo ḽa Pfanelo dza Vhalwadze ḽa Lushaka.

Vhunzhi ha malwadze a vhangiwa nga kutshilele kwashu kune ra tou ḓikhethela, zwi no nga sa u daha, u nwesa zwikambi, na u shumisa na u shumisa pulani ya kuḽele ku si kwavhuḓi na mvelelo dza khombo dza ultra-violet.


Nḓila ya khwine ndi u thivhela khentsa, nga u tevhelela kutshilele kwavhuḓi. U thivhela khentsa nga u shandukisa kutshilele zwi a konadzea. Dzimodifiable risk factors zwo ṋetshedzwa kha thebulu, khathihi na nḓila dzo teaho dzine dza ṱoḓea u itela u swikelela na u bvela phanḓa na kutshilele kwavhuḓi.

ZWITHU ZWA NDEME ZWINE MAGA ANE A TEA U DZHIIWA
ZWA SHANDUKISEA
KANA U KHWINIFHADZEA
U shumisa pulani yavhuḓi ya kuḽele


















































Tshumiso ya zwikambi








U thivhela u kandeledzwa ha muhumbulo


























Mulaedza wa u hanedzana na u daha








Tsireledzo kha maoraḓuvha a UV













Vhuḓifari havhuḓi kha zwa vhudzekani














Kha vha nwe maḓi o linganaho
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwinzhi zwi re na mupfumu
Kha vha shumise vhukhopfu vhu songo sefiwaho kana vhu re na masephenene
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwo fhambanaho, ho katelwa na mitshelo 3 na miroho 5 yo fhambanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Kha vha ḽe dziṋawa 3 nga vhege, (tsumbo, ṋawa tswuku na tshiḓammba; dziḽenthiḽi, na dzieregisi)
Kha vha ḽe ndevha dza u ḓadza tshanḓa (nḓuhu ) na dzimbeu (mulivhaḓuvha, linseed, mbeu ya fhuri) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Kha vha ḽe mapfura maṱuku, nga maanḓa mapfura a phukha na mapfura a miroho o khwaṱhiswaho

Kha vha bvise mapfura oṱhe ane a vhonala kha ṋama phanḓa ha musi vha tshi i bika
Vha shumise zwibveledzwa zwi re na mapfura maṱuku, (Vha songo ḽa zwiḽiwa zwine zwa vha na mapfura manzhi zwi no nga sa ṋama dzo gaiwaho kana dzo phurosesiwaho, masimba kana maḓabula o omiswaho, tshizi ya muvhala wa tshirulwane, zwibveledzwa zwa ḓeri zwine zwa vha na mapfura manzhi kana luvhomba lunzhi, oḽi dza u bika, dzitshokhoḽeithi, dzikhekhe, dzibisikiti, zwiḽiwa zwo kadzingwaho)
Vha tshintshe kubikele, vha songo shumisa mapfura kana oḽi, ndi khwine vha tou zwi vhilisa lwa tshifhinga tshipfufhi vho shela maḓi maṱuku,

Zwikambi zwi a fhaṱela muvhilini.
Vha songo nwesa zwikambi - vhafumakadzi a vho ngo tea u nwa tshinwiwa tshi no fhira tshithihi tsho linganelaho - vhanna vhone a vho ngo tea u nwa vha fhirisa zwinwiwa zwa zwikambi 2 zwo linganelaho nga awara dza 24

Kha vha vhone uri hu na u ita zwithu nga u lingana vhukati ha mushumo, muṱa, u awela na u tamba
Kha vha ambe nga ha thaidzo na muṱa wavho, dzikhonani na mufunzi
Kha vha dzhenele tshigwada tsha u tikedza
Kha vha femele ngomu nga dziningo vha dovhe vha femele nnḓa nga mulomo musi vha tshi pfa vha na siṱiresi kana u vhilaela. Vha dovholole izwi ka 10
Kha vha ganame kana vha dzule kha tshidulo fhethu ho fhumulaho hu si na phosho vho bonya maṱo avho vha femele nga ngomu na nga nnḓa lwa minetse ya 5-10 nga matsheloni na nga madekwana, kana vha thetshelese muzika wo fholaho kana vha ite nyonyoloso dza u vha hangwisa nga ha mihumbulo i si yavhuḓi, na vhuḓipfi kana vhuḓifari.

Vha songo vhuya vha vuwa vho thoma u daha.
Arali vha tshi ṱoḓa thuso malugana na u litsha u daha, kha vha i humbele.
Vha humbele fhethu kana vhupo vhune khaho ha si dahiwe.


Vha songo dzula ḓuvhani vhukati ha 11:00 - 15: 00 musi maoraḓuvha a UV a tshi fhisesa nahone a khombo kha lukanda lwavho
Vha ambare muṅadzi na u shumisa tshiḓolo tsha ḓuvha u tsireledza lukanda
Kha vha shumise murunzi une wa vha hone
Vha tsireledze maṱo avho nga mangilasi a ḓuvha/mangilasi matswu

Vha lengise zwa vhudzekani tshifhinga tshilapfu nga hune zwi nga konadzea
Vha songo vha na vhafarisi vhanzhi vha kha zwa vhudzekani
Arali hu na tshikha ine ya bva kha vhudzimu havho, vha ime u ita zwa vhudzekani u swikela hu tshi waniwa uri vho farwa nga mini na u swikela vha tshi alafhiwa.




Vhathu vhoṱhe vha tea u dzhiela nzhele tswayo dza u tsivhudza nga ha khentsa. Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dzi nga vha hone muvhilini wavho dzi no nga sa mapundu, tshikha dzi no bva vhudzimuni na u shanduka ha tshileme. Tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine vha si dzi pfesese dzi ṱoḓa u dzhielwa nṱha na u dzhielwa vhukando ho teaho. Ngauralo zwi nga vha zwa ndeme uri vha ye kha zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoḓa thuso nga u ṱavhanya kha muphurofeshinala wa ṱhogomelo ya zwa mutakalo.


Tswayo dza u tsivhudza nga khentsa dzi sumbedza 'TSIVHUDZO'

- Tshanduko ya dundelo ḽo ḓoweleaho kana nyito dza mala
- Zwilonda zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa si fhole nga u ṱavhanya
- U bva malofha hu so ngo ḓoweleaho kana tshikha u bva kha buli ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re muvhilini
- U kukumuwa kana bundu kha ḓamu kana huṅwe na huṅwe muvhilini
- U zwimbelwa, kana u kundelwa u mila
- U shanduka ha phopho
- Tshihoṱola tshi sa fholi kana u hwasa ha ipfi


U waniwa ha khentsa nga u ṱavhanya na pulani ya u alafha yo teaho u bva kha muṱhogomeli wa mutakalo wa phurofeshinala, khathihi na u tevhedzela theraphi I si ya mushonga na ya mushonga, zwi nga thusa kha u langa kana u fhungudza khentsa, zwa vha thusa kha 'u bvela phanḓa na vhutshilo havho'. U ṱanganedza tshiimo tshavho, khathihi na thikhedzo u bva kha muṱa wavho, dzikhonani na vhadzulapo ndi zwa ndeme vhukuma.

Ho wanala uri vhunzhi ha vhathu a vha koni u swikelela mafhungo a mutakalo o teaho. Iyi bugwana, ya nga ha u Thivhela Khentsa na Tswayo dza u Thoma dza u Tsivhudza i wanala nga dziṅwe nyambo dza sumbe dza tshiofisi dzine dza vha Tshivhuru, Tshithosa, Tshizulu, Tshivenda, Tshitsonga, Tshisuthu na Tshipedi.


MUHASHO WA ZWA MUTAKALO
DAIREKHITHOREITHI: MALWADZE A SA FHOLI, VHUHOLE NA GERIATRICS
<fn>ven_Article_National Language Services_MBONELAPHANA.txt</fn>
MBONELAPHANḒA

Mbonelaphanḓa ya Muhasho wa zwa Muno ndi u netshedza tshumelo ya maimo a nṱha. Kha miṅwaha ya zwino, vhupulani ha maitele vhu khou thusa nga maanḓa kha u khwinisa nḓisedzo dza tshumelo kha kilaente dzoṱhe shangoni nga vhuphara. Hu tshi khou dzhielwa nzhele uri muthu muṅwe na muṅwe Afrika Tshipembe ? mudzulapo, tshavhi kana mudali, ndi kilaente ya Muhasho wa zwa Muno, tshumelo ya maimo a nṱha ndi ndivho khulwane ya maitele, ine ya laula nyito na pulane dza Muhasho. Muhasho wo ḓiimisela kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzine dza ḓo vhumba nga vhuswa sisiteme dza tshomedzo na mabindu zwine zwa ḓo ita uri hu kone u ṋetshedzwa tshumelo.



NDIVHO

Ndivho ya Muhasho ndi u phuromotha na u tsireledza lushaka. Ndivho: U wana Zwithu zwa ndeme zwa u bvelela ha Tshumelo. Kha ṱhoḓisiso yawo ya u swikelela ndivho yawo, Muhasho wo sumbedza zwi tevhelaho sa zwithu zwa ndeme u khwaṱhisedza u tevhedzela ndavhelelo dza vhashumisani navho, dzikhasiṱama na vhashumi:

.	U thusa dzikilaente
.	Tshumelo ya Khwalithi
.	U tevhedzela ndaela
.	Tswikelelo ya tshumelo
.	U tevhedzela ndaela
.	Ma.walo avhuḓi
.	U vha vhashumi vha phurofeshinala
? Tshumelo dzi si na vhukwila kana vhuaḓa
















ZWI RE NGOMU
1.	MARANGAPHAN?A NGA Minisiṱa 2 - 4
2.	NDI VHAFHIO VHO TEAHO U WANA VHUDZULAPO HA AFRIKA TSHIPEMBE?4 -7
.	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga mabebo
.	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo
.	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu
.	U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Vhuṅwalisi
.	.ho.ea na kuitele kwa vhuṅwalisi zwa Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe
.	U fheliswa ha Vhudzulapo hu si na tshiitisi
.	U hanelwa na vhudzulapo
.	U wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango
.	U vusuludzwa ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe
3.	VHU?WALISI HA MABEBO 7 - 10
4.	KHUMBELO YA ḼIṄWALO ḽa VHUḒE 10 - 12
5.	KHUMBELO YA PHASIPOTO 12 - 15
6.	TSHANDUKISO DZA vhuṋe 15 - 20
7.	KHUMBELO YA ṰHANZIELA YA MBINGANO 20 - 21
8.	VHU?WALISI HA DZIMPFU 21 - 24
9. ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUHASHO WA ZWA MUNO	24-27

















Marangaphanḓa nga Minisiṱa

Marangaphanḓa a Mulayotewa a khou kombetshedza muvhuso u khwinisa matshilo a vhathu vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe.

Muhasho wa zwa Muno u ṋetshedza maṅwalo ane a konisa vhathu u wana dzinnḓu, pfunzo, ṱhogomelo ya mutakalo, ndambedzo dza zwa matshilisano, phesheni, mishumo, tshumelo dza masheleni na u shumisa pfanelo dzavho dza ndeme- u nanga muvhuso une vha u takalela. Tshiṅwe hafhu, Muhasho wa zwa Muno ndi wa ndeme kha zwa tsireledzo ya shango ḽashu nga u dzhia tsheo malugana na uri ndi vhafhio vho teaho u dalela Afrika Tshipembe, na vhane vha nga ḓiphina na rine nga ha lunako na mbuelo ya demokirasi yashu ine ya kha ḓi vha ntswa na ikonomi yayo ine ya kha ḓi aluwa.

Uri demokirasi na ikonomi ya zwino zwi shume, zwine vhathu vha vha zwone na tshiimo tsha vhoṱhe vhane vha dzula na u shuma shangoni, zwi tea u rekhodiwa nga vhuronwane nahone zwi tea u kona u swikelelea. Mushumo muhulwane wa Muhasho wa zwa Muno: u rekhoda zwidodombedzwa zwa vhuḓe zwa vhadzulapo. na vhadali ? ndi zwa ndeme kha vhulangi na ndaulo ya zwa matshilisano, ikonomi na zwa polotiki. Zwi vhumba mutheo wa demokirasi na mveledziso.

Muhasho wa zwa Muno u dovha hafhu wa vha tshivhoni tshine vhathu na vhaendi vhashu vha kona u vhona muvhuso na shango ḽashu ngatsho. Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe khathihi na vhadali vha no bva mashangoni a nnḓa vha wana tshumelo u bva kha Muhasho. Ngauralo, zwine nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso ya vha zwone nga u angaredza zwi vha zwo thewa kha idzi tshenzhemo. Nga nnḓa ha u langa idzi rekhodo, Muhasho wo dovha hafhu wa ṋewa mushumo wa u langa vhathu vhane vha dzhena na u bva Afrika Tshipembe.

Mulayo wa Khwiniso ya Vhupfuluwi muswa (Mulayo wa vhu 19 wa 2004) wo phasisiwaho nga ḽa 18 Tshimedzi 2004 wo shandukisa zwihulu vhulangi ha vhupfuluwi kha shango ḽashu. Hu khou itwa mushumo muhulwane nga itshi tshifhinga wa u ḓea vhaofisi vha Muhasho wa Vhupfuluwi vhugudisi u ya nga ṱhoḓea dza uyu mulayo muswa na u dzudzanya Ndaulo dzine dza bva kha Mulayo. Muhasho u dovha hafhu wa kombetshedza Mulayo wa dzitshavhi, (Mulayo wa vhu 130 wa 1998), une wa katela u shumiswa ha zwishumiswa zwa dzitshakatshaka malugana na dzitshavhi.
Nga u ṱanḓavhuwa, Muhasho wa zwa Muno u ṋetshedza tshumelo mbili dza zwa ndeme: dzine dza vha tshumelo dza vhapo na dza vhupfuluwi.

Tshumelo dza vhupfuluwi dzi kwama u langiwa ha u dzhena, u dzula na u ṱuwa ha vhabvannḓa Afrika Tshipembe zwine zwa laulwa nga Mulayo wa Dzitshavhi na Vhupfuluwi. Na kha mashango a nnḓa nahone tshumelo dza vhupfuluwi dzi khou sedzeswa u itela zwithu zwa ndeme zwa lushaka. Afrika Tshipembe, tshumelo ya vhupfuluwi I katela na mishumo ine ya itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso zwo vhalaho na mihasho.

Iyi tshumelo I katela na u bveledzwa ha ndaela, u lavhelesa mishumo ya vhupfuluwi kha Vunḓu na kha Ofisi dza vha nnḓa, u engedzea ha thendelo kana phemithi dzine dza ṋetshedzwa nga Muhasho, u ḽa nga vhunzhi ha vhatsinda kana vhabvannḓa Afrika Tshipembe. Naho zwo ralo, u itela uku kubugwana, vhunzhi ha mafhungo a ḓo vha nga ha tshumelo dzo livhiswaho kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Hu ḓo dovha hafhu ha bveledzwa kubugwana kwa thungo kwa nga ha tshumelo ya vhupfuluwi. Ku ḓo phaḓaladzwa nga murahu ha musi milayo kana ndaulo dza vhupfuluwi dzo no khunyeledzwa u itela uri ku tshimbilelane na u lontshiwa ha muvhuso wa vhupfuluwi wa Lushaka Afrika Tshipembe.

Vhunzhi ha vhathu vho fhedza tshifhinga vha sa ḓivhi uri vha tea u ita mini uri vha kone u swikelela tshumelo dza zwa Muno. Uku kubugwana, Home Affairs At Your Service, ku ṱalutshedza nga nḓila I leluwaho nahone i pfeseseaho, ndeme ya u ita khumbelo dza u konisa kha Muhasho wa zwa Muno, ṱhoḓea dza u ita khumbelo ya tshumelo iṅwe na iṅwe, mbadelo dzazwo, uri zwi dzhia tshifhinga tshingafhani na mafhungo a tshimbilelanaho na tshumelo dza zwa Muno. Vhunga muthu muṅwe na muṅwe Afrika Tshipembe, hu nga vha mudzulapo, tshavhi kana mudali ? e khasiṱama ya Muhasho wa zwa Muno, ndivho khulwane ndi nḓisedzo ya maimo a nṱha ine ya laula u pulana na nyito. Muhasho wo .inekedzela kha mbekanyamushumo dzo vhalaho dzine dza ḓo u vhumba nga vhuswa na u khwiniswa ha sisiteme na maitele ane a ita uri hu vhe na nḓisedzo ya maimo a nṱha.
Uku kubugwana ku ḓo dovha hafhu kwa ṋetshedza ngeletshedzo malugana na u fhindula mbudziso dzine dza konḓa: dzi no nga sa: Naa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ndi nnyi kana ndi nnyi o teaho u wana vhudzulapo ha Afrika Tshipembe? Zwi a pfesesea uri zwithu zwi no nga izwi zwi nga ita uri hu vhe na u sinyuwa hu tshi khou sedzwa ḓivhazwakale ya iḽi shango, hune ra bva hone, hune ra khou ya hone, na kha u fhambana hashu, na uri ro ṱangana kana nga muthihi nga muthihi ri nga tevhedzela milayo ine ya wanala kha Mulayotewa, ngauralo ri nga ita uri I shume. Ngauralo, Muhasho wa zwa Muno u nahone u ḓo bvelaphanḓa u shuma u ya nga milayo ine ya vha kha mulayotewa ya uri SA ndi ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, vho fhambanaho vhane vha vha ṅanda nthihi.

Uku kubugwana ku wanala na nga Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshisuthu na Tshivhuru. Ri na fulufhelo ḽa uri uku kubugwana ku ḓo ḓea vhadzulapo hoṱhe vha Afrika Tshipembe .vhane vha vha khasiṱama dzashu dza ndeme mafhungo o teaho nga ha Muhasho nga muya wa Batho Pele ? ri vhathihi, ri a ṱhogomela na u ṋetshedza tshumelo.



Minisiṱa Vho - NN Mapisa-Nqakula



Mulayotewa wa Afrika Tshipembe u fhulufhedzisa pfanelo dza vhudzulapo na u bula uri a hu na na muthihi ane a ḓo hanelwa na iyi pfanelo. U ya nga Mulayo wa Vhudzulapo wa Afrika Tshipembe (sa zwe Mulayo wa vhu 88 wa 1995 na Mulayo wa vhu 17 ya shandukiswa ngayo), Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vhu nga waniwa nga mabebo (birth) , nga mabebo (descent), nga u dzula tshifhinga tshilapfu, nga u vusuludza kana nga vhuṅwalisi.

2.1	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo (Birth)

Mulayo wo bulwaho u thomani wo thoma u shuma nga ḽa 6 Tshimedzi 1995. U bula uri Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo ndi muthu muṅwe na muṅwe o bebwaho Afrika Tshipembe ane muthihi wa vhabebi vhawe kana vhabebi vhoṱhe vhe vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha musi muthu onoyo a tshi bebiwa. Ho vha hu na mbetshelwa kana miṅwe milayo yo fhambanaho phanḓa ha musi hu tshi vha na Mulayo. Muṅwe na muṅwe ane a kwamiwa nga izwi ane a ṱoḓa u ḓivha nga ha vhudzulapo hawe, a nga kwama ofisi ya tsini ya zwa Muno kana vhurumiwa ha Afrika Tshipembe arali a seli.

ṅwana o bebiwaho Afrika Tshipembe ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe u a tea u vha mudzulapo nga mabebo arali o adoputiwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u ya nga Mulayo wa ṱhogomelo ya Vhana wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983). Vha tea u dzhiela nzhele uri ṅwana onoyo u tea u vha o ṅwalisiwa u ya nga Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu wa 1992.


2.2	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo (Descent)

Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga mabebo ndi muṅwe na muṅwe o bebiwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe nga mudzulapo kana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Mabebo awe a tea u vha o ṅwalisiwa u ya nga Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na dzimpfu wa vhu 51 wa 1992.



2.3	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu (naturalization)

Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u a tendelwa u ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu tsha u lingana miṅwaha miṱanu ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe. Muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe u a tea u vha mudzulapo wa tshoṱhe , nga murahu ha miṅwaha mivhili o ṱanganedza thendelo ya vhudzulo ya tshoṱhe yo bviswaho kana yo ṋetshedzwaho nga tshifhinga tsha musi a tshi malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe. ṅwana a re nga fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ya tshoṱhe u a tea u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha musi thendelo yo ṋetshedzwa.

2.4	Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga u ṅwalisa

Izwi zwi kwama fhedzi mabirithishi vho dzhenaho Afrika Tshipembe phanḓa ha ḽa 2 Khubvumedzi 1949, na vhe vha dzula afha miṅwaha i si ho fhasi ha mivhili phanḓa ha ḽa 2 Khubvumedzi 1949, na vhe vha dzula afha miṅwaha i si ho fhasi ha mivhili phanḓa ha ḽa 2 Khubvumedzi 1949.
2.5	?ho?ea na kuitele kwa vhuṅwalisi ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe

U ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga mabebo (descent) vha tea u rumela zwi tevhelaho:

.	.i.walo ḽa u ṅwalisa mabebo ḽine ḽa tshimbilelana na Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu wa 1992. Malugana na u adoputa, hu ḓo ṱoḓea ndaela ya u adoputa.
.	Fomo dza BI-24 na BI-529 dzo ḓadzwaho nga muhumbeli.
.	Fomo ya BI-529 yo ḓadzwaho nga mubebi a re mudzulapo wa Afrika Tshipembe.
.	.hanziela ya mabebo ya muhumbeli ya nnḓa.
.	.hanziela ya mbingano ya muhumbeli na mubebi (arali dzi hone)
.	Arali muhumbeli o bebiwa nga vhabebi vha songo malanaho, vhabebi vhoṱhe vha tea u saina fomo ya vhuṅwalisi ha mabebo ya BI-24.
.	Vhu.anzi arali mubebi ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o wana vhudzulapo ha nnḓa
.	Vhu.anzi ha mabebo ha mubebi ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe.

Khumbelo dzi nga rumelwa kha Embasi (Nn?u ya vhurumiwa), Mishini kana Ofisi dzapo dza zwa Muno.

U ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu vha tea u rumela zwi tevhelaho:

.	Fomo ya BI-63 na ya BI-757 dzo ḓadziwaho nga muhumbeli.
.	Vhu.anzi ha vhudzulapo ha tshoṱhe.
.	SAP (91) ine ya vha na migan.iso ya minwe yoṱhe ? u itela u wana muvhigo wa mapholisa.
.	Vhabebi vha re na vhuḓifhinduleli kana vhaunḓi vha re mulayoni vha tea u saina fomo dza khumbelo arali muthu ane a khou ṱoḓa thendelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu a nga fhasi ha miṅwaha ya 16.
.	Fomo ya BI-9 yo ḓadzwaho ine ya vha na migan.iso ya minwe yoṱhe na zwifanyiso zwivhili zwa vhuhulwane ha (45mm vhulapfu x 35 mm vhuphara) zwi tea u rumelwa zwa vhana vhane vha vha nga nṱha ha miṅwaha ya 15. izwi zwi vha zwi tshi khou itelwa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuḓe nga murahu ha musi u khumbelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu yo ṱanganedzwa,





2.6	U fheliswa ha vhudzulapo hu si na tshiitisi

Izwi zwi bvelela musi mudzulapo wa Afrika Tshipembe a tshi:

.	wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango nga u tou funa nahone nga nḓila ya fomala, nga nnḓa ha mbingano, kana;
.	shuma kha mmbi ya vhupileli ya ḽiṅwe shango, hune a vha mudzulapo, musi ḓi tshi khou lwa na Afrika Tshipembe.

Naho zwo ralo, izwi a zwi shumi arali muthu onoyo o ita khumbelo kha Minisita ya u ita uri vhudzulapo hawe vhu songo shandukiswa vhu dzule vhu ha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi a tshi wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango na kana u shuma kha mmbi ya vhupileli ya shango ḽa nnḓa.

U wana uri muthu a si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe, u ḓo tea u ḓadza fomo ya BI-529 a i rumela kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno ngomu kana nnḓa ha shango.

2.7	U hanelwa na vhudzulapo

Vhudzulapo ha tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu vhu nga hanelwa arali:

.	.hanziela ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu yo waniwa nga vhukwila kana o ṋetshedza mafhungo a si one nga ha ene muṋe.
.	Arali a na vhudzulapo ha ḽiṅwe shango, nahone o vhuya a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha shango ḽifhio kana ḽifhio malugana na mulandu we wa vha u tshi ḓo ḓi vhonwa sa mulandu Afrika Tshipembe.

Kha zwoṱhe a ho ngo tea u itwa khumbelo. Muthu ane a kwamea u wana vhurifhi (vhurifhi ha (audi alteram). Kha vhurifhi honoho hu na khethekanyo ine a nga ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani a songo tea u hanelwa na vhudzulapo. Izwi zwi ḓo dzhielwa nṱha phanḓa ha musi tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa.
2.8	U wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango

Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Minisiṱa wa zwa Muno uri a songo dzhielwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi a tshi wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango.

ṱhoḓea ndi dzi tevhelaho:
.	Fomo dza BI-1664 na BI-529 dzo ḓadziwaho nga nḓila yo teaho, na mbadelo yo tiwaho ya R115.00.
.	Khumbelo dzi nga rumelwa kha ofisi dza Muhasho dziṅwe na dziṅwe nnḓa kana ngomu shangoni.

Phanḓa ha Musi Mulayo wa Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe wo shandukiswaho (Mulayo wa vhu 17 wa 2004) u tshi thoma u shuma, mudzulapo wa Afrika Tshipembe o shumisaho ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽa ḽiṅwe shango a nga hanelwa vhudzulapo nga Minisiṱa wa zwa Muno. ṱhoḓea ya u sa katelwa kana ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa u bva kha Minisiṱa ya u shumisa ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽa nnḓa a i tsha vha hone.

U ya nga Mulayo wa Tshandukiso ya Vhudzulapo wa Afrika Tshipembe wa 2004, we wa thoma u shuma nga ḽa 15 Khubvumedzi 2004, zwa zwino ndi mulandu arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha nga nṱha ha miṅwaha ya 21 a dzhena kana a bva Afrika Tshipembe a tshi khou shumisa ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽa ḽiṅwe shango. Hafhu ndi mulandu kha mudzulapo onoyo ane musi e Afrika Tshipembe, a shumisa vhudzulapo ha nnḓa a tshi khou itela u wana zwiṅwe zwithu kana u shavha vhuḓifhinduleli kana u ita mushumo.

2.9	U vusuludzwa ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe

Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha mudzulapo nga mabebo kana:
i)	ane a si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe, kana
ii)	o imisaho u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ;
a nga ita khumbelo ya u vhuedzedzwa ha vhudzulapo hawe. Naho zwo ralo muthu onoyo u tea u vhuya tshoṱhe Afrika Tshipembe.

ṱhoḓea dza izwi ndi dzi tevhelaho:
.	U ḓadzwa ha fomo dza BI-715 na BI-529,
.	Fomo ya BI-9 ine ya vha na zwinepe zwa zwino zwine zwa lingana na zwa ID,
.	khwa.hisedzo yo tou ṅwaliwaho nga muhumbeli ya uri ndi mudzulapo wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe,
.	khophi ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe
.	khophi ya ṱhanziela ya mbingano arali vho maliwa kana vho mala
.	mbadelo yo tiwaho ya R115.00 na R15 ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe.


Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na dzimpfu (wa vhu 51 wa 1992) u bula uri u bebiwa kana mabebo a ṅwana a tea u vhigiwa na u ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 o bebiwa. Izwi zwi ḓo thusa Muhasho wa zwa Muno u dzudzanya rekhodo dzawo u ya nga tshifhinga na u ri thusa u bveledza redzhisiṱara ya Vhathu/Lushaka yo teaho nahone I fulufhedzeaho shangoni. Zwi ḓo dovha hafhu zwa thusa Muhasho wa zwa Muno kha u ṋetshedza tshumelo dzine u nga vha u nadzo nga u ṱavhanya musi ṅwana o no vha muhulwane (tsumbo, ṱhanziela ya mabebo, bugu ya ID, ṱhanziela ya lufu, nz.) U ṅwalisa mabebo, vha tea u ḓadza fomo ya B1-24 (N?ivhadzo ya Mabebo) vha i rumela kha ofisi ya zwa Muno ya tsini. Arali muhumbeli a seli ha lwanzhe, u ḓo tea u rumela khumbelo kha Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe kana Ofisi.

Arali ṅwana o bebiwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone ha wanala uri muthihi wa vhabebi vhawe o vha a mudzulapo wa Afrika Tshipembe musi a tshi bebwa, mabebo a nga ḓivhadzwa kha Embasi ya Afrika Tshipembe kana ofisi kana kha ofisi dza dzingu dza Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe.

Maṅwalo ane a ṱoḓea ndi a tevhelaho:
i)	Fomo dzo ḓadziwaho dza B-24, BI-24/1 kana BI-24/15 na
ii)	Fomo yo ḓadziwaho ya BI-529 (Khwesenee ya Vhudzulapo),
iii)	khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana ya nnḓa.
Kha ṅwana ane a vha na miṅwaha ya 15 na u fhira, fomo ya BI-9 ya khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe i tea u ḓadziwa.


3.1	?ho?ea ya Vhuṅwalisi ha mabebo

Ndi zwa ndeme uri nḓivhadzo ya mabebo i ṋetshedzwe nga muṅwe wa vhabebi kana nga muunḓi a re mulayoni. Arali vhabebi kana muunḓi vha sa koni u ita izwi, muthu o humbelwaho nga mubebi kana muunḓi a nga ṋetshedza nḓivhadzo vhuimoni havho. Uyu muthu u tea u vha a na thendelo yavho yo tou ṅwaliwaho.

ṅwana wa vhathu vho malanaho a nga ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi kana mme kana nga zwoṱhe zwa mme na khotsi arali vhabebi vhoṱhe vha tshi tendelana kha izwi.

ṅwana wa vhathu vha songo malanaho u ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha mme. ṅwana a nga kha ḓi ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi awe vho mu bebaho arali vha tshi tenda uri vha khotsi awe. Vhoṱhe mme na khotsi vha tea u tendelana uri ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga fhasi ha tshifani tsha khotsi hu na muofisi wa zwa Muno.

3.2	N?ivhadzo dza mabebo dzo fhambanaho

3.2.1	Mabebo ane a ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mabebo
Naho Mulayo wa Vhuṅwalisi ha mabebo na dzimpfu (Mulayo wa vhu 51 wa 1992) u tshi ṱoḓa uri mabebo a ṅwana a ṅwaliswe hu saathu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha u bebiwa, hu na zwithu zwiṅwe zwine zwi nga ita uri izwi zwi si konadzee. Nḓivhadzo dza mabebo nga murahu ha maḓuvha a 30 dzi vhidzwa vhuṅwalisi ho lengaho. Fomo ine ya shumiswa kha izwi ndi fomo ya Nḓivhadzo ya Mabebo (BI-24) yo sainiwaho nga vhabebi kana muunḓi.. Zwigwada zwiraru zwa vhuṅwalisi ho lengaho zwi nga nḓila i tevhelaho:

i)	mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha maḓuvha a 30, fhedzi phanḓa ha ṅwaha,
ii)	mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha, fhedzi phanḓa ha miṅwaha ya 15 na;
iii)	mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwaha ya 15.

3.2.2	Mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwedzi ya 30, fhedzi phanḓa ha ṅwaha
Afha vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓadza fomo ya BI- 24. Vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani mabebo a songo ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo.

Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi, khotsi u tea u tenda uri u mubebi kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho kha fomo ya BI-24. Khotsi u tea u vha a hone musi mabebo a tshi ṅwaliswa.

Arali vhabebi vho malana, mabebo a ṅwana a ḓo ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi.
Mutengo: mahala.

3.2.3	Mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha, fhedzi a fhasi ha miṅwaha ya 15
Vhabebi kana muunḓiwa vha tea u ḓadza fomo ya BI-24/1. Vha tea hafhu u ḓea zwiitsisi zwa uri ndi ngani mabebo a songo ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo. Maṅwalo a u tikedza o sumbedzwaho kha phara ya 3.3 a tea u ṋetshedzwa khathihi.
Mutengo :Mahala

3.2.4	Mabebo ane a ḓivhadzwa nga murahu ha miṅwaha ya 15
Musi vha tshi ṅwalisa ayo mabebo, fomo ya BI-24/15 i a ḓadziwa. Iyi fomo i fhelekedzwa nga fomo ya BI-9 (khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe) na maṅwalo o teaho o sumbedzwaho kha phara ya 3.3. Vhabebi kana muunḓi vha tea u ḓea zwiitisi zwa uri ndi ngani vha songo ṅwalisa mabebo hu saathu fhela maḓuvha a 30 u ya nga mulayo.
Mutengo: mahala




3.3 maṅwalo ane a ṱoḓea musi vha tshi ṅwalisa mabebo nga murahu ha ṅwaha

Vha tea u vha na maṅwalo a tevhelaho musi vha tshi ṱoḓa u ṅwalisa mabebo a ṅwana a songo ṅwaliswaho hu saathu fhela ṅwaha o bebiwa:

?	BI-288 ? afidaviti ya muano na,
.	khophi yo khwaṱhisedzwaho ya maṅwalo a a vhune a mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a songo tenda.. Arali khotsi a tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana, hu ḓo ṱoḓea khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza maṅwalo a vhuḓe a vhabebi. Arali o mala mme a ṅwana, hu ḓo ṱoḓea khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza maṅwalo a vhuḓe a vhabebi na ṱhanziela dzavho dza mbingano, kana
.	.hanziela ya sibadela kana ya fhethu ha vhadzadze he ṅwana a bebiwa hone. ṱhanziela i tea u sainiwa nga muhulwane (Suphirithennde kana Maṱironi) nahone i tea u vha na dzina ḽa tshiofisi ḽa tshiimiswa na tshiṱemmbe tshine tsha sumbedza Ḓuvha, kana
.	Khwa.hisedzo ya zwidodombedzwa zwa vhuḓe zwa ṅwana sa zwine zwa vha zwone kha redzhisiṱara ya tshikolo kana ṱhanziela ya tshikolo tshe ṅwana a thoma khatsho yo sainiwaho nga ṱhoho ya tshikolo. Khwaṱhisedzo I tea u vha na nomboro ya vhuḓe ya ṱhoho ya tshikolo kha lethahedi ya tshiofisi ine ya vha na tshiṱemmbe tsha Ḓuvha tsha tshikolo tsha tshiofisi, kana
.	.hanziela ya ndovhedzo ya ṅwana, arali yo bviswa kha miṅwaha ya 5 ya mabebo a ṅwana, kana
.	Arali vhabebi vha si ho, hu ḓo ṱoḓea afidaviti ya shaka ḽa tsini ane a si vhe fhasi ha miṅwaha ya 10, ane a ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana zwa mabebo nahone ane a ḓivha ṅwana na tshiimo tshawe, kana
.	Kha ṅwana o litshedzelwaho kana o laṱwaho, hu ḓo ṱoḓea muvhigo wa mushumela vhapo, kana
.	Gara.a ya kiliniki kana muvhigo wa tshikolo kana ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḓi nga thusa kha u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa vhune zwa ṅwana; kana
.	Tshitatamennde u bva kha muthu ane a ḓivha muhumbeli nahone ane a nga ṱanziela nga ha vhabebi kana mashaka a muhumbeli. Uyu muthu hafhu u ḓo tea u fhelekedza muhumbeli Ofisini dza zwa Muno hune muhumbeli na muthu onoyo vha ḓo vhudziswa dzimbudziso vha thungo na thungo;.

3.4	N?ivhadzo ya mabebo a vhana vho litshedzelwaho kana vha dzitsiwana

Musi vha tshi ṅwalisa mabebo a ṅwana ane vhabebi vhawe kana mashaka awe vha si kone u wanala, vha tea u ḓadza fomo ya nḓivhadzo ya mabebo ya (BI-24). Hu dovha hafhu ha ṱoḓea na muvhigo wa mushumelavhapo, vhunga hu si na zwidodombedzwa zwa vhabebi. Musi hu tshi ṅwaliswa mabebo, hune ha dzhia Ḓuvha ḽithihi arali mabebo o ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30, ṱhanziela ya mabebo i ṋetshedzwa mahala.

Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri vhuṅwalisi ho lengaho vhu nga lengesa zwi tshi bva kha ṱhoḓisiso dzine dza khou itwa u itela u wana zwidodombedzwa zwa vhune zwa ṅwana, U thivhela tshilengo, mabebo a ṅwana a tea u ṅwaliswa hu saathu fhela maḓuvha a 30.
Mutengo mahala



3.5	Khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo

Khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo yo fhelelaho i nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya dzingu ya Muhasho nga mutengo wa R45.00 nthihi. Iyi khumbelo i fhedza vhege dza u bva kha 8-12.

Sa tshipiḓa tsha vhuḓiimiseli kha u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vhoṱhe, Muhasho wa zwa Muno wo thoma fulo ḽa vhuṅwalisi ha vhana nga khomphwutha. Izwi zwi khwaṱhisedza uri Muhasho wa zwa Muno u kona u ṅwalisa na u ṋetshedza ṱhanziela dza mabebo dzo pfufhifhadzwaho nga u ṱavhanya nga murahu ha musi ṅwana o bebwa kha zwibadela zwine zwa khou shela mulenzhe. Izwi zwi ḓo itwa kha zwibadela zwinzhi nga hune zwi nga konadzea.

4.1	Ndi ngani zwi zwa ndeme u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe.

ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ndi ḽiṅwalo ḽine ḽa ṱanziela uri muthu ndi ene nnyi. Nga maṅwe maipfi ḓi sumbedza uri vha zwine vha ri vha zwone. Hu na zwifhinga zwinzhi zwine vha ḓo wana uri vha tea u shumisa ID. Vha ḓo tea u vha na ID uri vha kone u wana nnḓu, pfunzo, na tshumelo dza zwa mutakalo, musi vha tshi ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila, u ṱoḓa mishumo, u ṅwalisela mulingo, u dzhena kha thendelano dza zwa mabindu kana vhushumisani kana u ṅwalisela tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo. DziID dzi dovha hafhu dza shumiswa kha u vouta kha khetho dza lushaka, dza vunḓu na dzapo.

4.2	Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe.

Maṅwalo a vhuḓe a ṋetshedzwa u ya nga khethekanyo 25 ya Mulayo wa Vhu.i.ivhisi wa 1997. Uyu Mulayo u bula uri arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha na thendelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe, nahone vha na miṅwaha ya 16 na u ya nṱha, vho tea u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe.
Muthu muṅwe na muṅwe ane a shumela muvhuso kana dzangano ḽa muvhuso nnḓa ha Afrika Tshipembe kana o rumelwaho u ya u shumela muvhuso wa ḽiṅwe shango na ene o tea u vha na ḽiṅwalo ḽa vhuḓe. Na vhana vhawe na mufumakadzi wawe na vhone vho tea u wana maṅwalo a vhuḓe.

4.3	Zwine zwa ṱoḓea musi vha tshi ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe

Uri vha wane ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe vha tea :
.	u ḓadza fomo ya khumbelo ya BI-9
.	u vha na Khophi ya ṱhanziela ya mabebo yo khwaṱhisedzwaho kana
.	nomboro ya bugu ya referentsi, kana
.	u vha na khophi ya TBVC ya ḽiṅwalo ḽa shango (Transkei, Bophutatswana, Venda and Ciskei) dzina ḽa shango kana ḽiṅwalo ḽa u tshimbila, na,
.	zwinepe zwivhili zwi fanaho zwa ID , na
.	u gan.isa magunwe hu tshi itelwa u rekhoda kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo kha fomo ya khumbelo ya BI-9. Izwi zwi nga itwa fhedzi nga muofisi wa Muhasho wa zwa Muno kha Ofisi ya Dzingu kana ya tshiṱiriki kana kha Vhurumiwa ha Nnḓa Afrika Tshipembe.
.	Arali vho mala kana vho maliwa, vha ḓo tea u rumela ṱhanziela yavho ya mbingano.
.	Arali mufumakadzi a ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe a thoma u shumisa tshiṅwe tsha zwifani zwe a vha a tshi ḓivhiwa ngazwo u thomani, maṅwalo a vhuṱanzi, tsumbo, ṱhanziela ya mabebo kana ṱhanziela ya mbingano zwi tea u rumelwa kana u ṋetshedzwa u itela u ṱanziela uri o tea u shumisa tshifani tshenetsho.
.	Malugana na u bvisiwa hafhu, ID I nga ṋetshedzwa vhathu vhane maṅwalo avho a vhuḓe a vha o xela, o tswiwa kana o tshinyala
.	Arali vho ḓala, hu ḓo ṱoḓea ṱhanziela ya ṱhalano.
.	Arali vho lovhelwa nga mufarisi wavho, hu ḓo ṱoḓea ṱhanziela ya lufu ya mufunwa wavho.

Malugana na vhathu vho itwaho vhadzulapo vha tshoṱhe kana vhathu vhane vha vha na ḽiṅwalo ḽa vhudzulo ḽa tshoṱhe, ṱhanziela ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe nga murahu ha u dzula tshifhinga tshilapfu kana ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe kana ya u tendelwa dzi tea u nambatedzwa.

.	Malugana na u ṅwalisa mabebo ho lengaho, kha vha sedze kha phara ya 3.2.4 afho nṱha.

4.4	Mitengo ya khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe

Khumbelo ya u thoma ndi mahala. Naho zwo ralo, vhahumbeli vha tea u ḽa na zwinepe zwivhili zwa ID. Mbadelo ya R15 i a ṱoḓea arali vha tshi khou itelwa ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḽa vhuvhili.

4.5	Vha nga ita ngafhi khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe.

Kha vha kwame ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho. Zwidodombedzwa zwa Ofisi dza Dzingu zwi kha siaṱari ḽa murahu ḽa uku kubugwana. Vhahumbeli vha nnḓa na vhone vha nga ita khumbelo ya maṅwalo a vhuḓe kha embasi dza Afrika Tshipembe dzi re tsini navho kana Khomishini Khulwane seli.

4.6	U ya u dzhia ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe

Nga murahu ha musi ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḓo bvisiwa, ḓi rumelwa kha ofisi ya zwa Muno he muhumbeli a ita hone khumbelo. ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḓi ḓo rumelwa fhedzi kha aḓirese ya poso arali muhumbeli o ita khumbelo ya zwenezwo nahone tenda aḓirese yeneyo ya vha i tshi khou shuma.

4.7	U khakhululwa ha vhukhakhi kha ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe

Muhasho wa zwa Muno u dzudzanya khumbelo dza ID dza vhukati ha miḽioni nthihi u isa kha miḽioni tharu nga ṅwaha. Izwi zwo ṱangana na fomo dza khumbelo dzi songo ḓadzwaho zwavhuḓi zwi nga ita uri uho vhukhakhi vhu wanale na kha dziID. Naho zwo ralo, uho vhukhakhi kha ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe vhu khakhululwa mahala. Fomo dza BI-9 na BI-309, vhuṱanzi ha mafhungo a songo khakheaho na zwinepe zwivhili zwa ID zwi fanaho zwi tea u rumelwa kha ofisi ya zwa Muno iṅwe na iṅwe.

5.1	Phasipoto ndi mini?

Phasipoto ndi ḽiṅwalo ḽine ḽa ṱoḓea musi muthu a tshi ya kha ḽiṅwe shango. Mudzulapo wa Afrika Tshipembe o ḓiimiselaho u ya u dala nnḓa ha Afrika Tshipembe u tea u ita khumbelo ya phasipoto hu tshee na tshifhinga. Hu na tshakha dzo fhambanaho dza phasipoto Afrika Tshipembe, Dzone ndi hedzi:
i)	Phasipoto ya vhaaluwa,
ii)	Phasipoto ya ṅwana,
iii)	Phasipoto khulwane
iv)	Phasipoto ya tshifhinganyana,
v)	Phasipoto ya shishi na
vi)	Phasipoto ya tshiofisi.

Phasipoto yo ḓoweleaho i na masiaṱari a 32 hone phasipoto khulwane i na masiaṱari a 64. Phasipoto dzoṱhe dzo fhambanaho dzo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo kha masiaṱari a tevhelaho a ḽiṅwalo,

Khumbelo dzoṱhe dza phasipoto dzo fhambanaho dzi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-73 nahone muthu ene mune u tea u tou dzi isa kha Ofisi dza Zwa Muno kana Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini arali muhumbeli a seli. (Muhumbeli u tea u fusha muofisi wa phasipoto malugana na zwidodombedzwa zwawe zwa vhune). Zwinepe zwi ḓo sedzuluswa u khwaṱhisedza uri nga ngoho ndi zwa muthu onoyo. Vhahumbeli vhane vha vha na miṅwaha ya 16 na u fhira vha ḓo gan.iswa magunwe u itela u khwaṱhisedza kha Redzhisiṱara ya vhadzulapo.

5.2	Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya Phasipoto?

Ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe fhedzi vho teaho u ita khumbelo ya phasipoto ya Afrika Tshipembe. Kha vhane vha vha na bugu ya referentsi dala kana ya kale phanḓa ha ḽa 01 Fulwana 1986, vhahumbeli vha tea u thoma vha ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḽine ḽa vha na baakhoudu. Vhahumbeli vha u thoma vha nga kha ḓi ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe na phasipoto nga tshifhinga tshithihi. Khumbelo ya zwoṱhe i nga itwa nga tshifhinga tshithihi, arali muthu a tshi khou kundwa u linda u swikela ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḓi tshi bviswa.

5.3	Zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea musi vha tshi ita khumbelo ya Phasipoto

5.3.1	Phasipoto ya Mualuwa (kana Phasipoto ya u Tshimbila)
Iyi ndi phasipoto ine ya ṋetshedzwa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha na miṅwaha ya 16 na u ya nṱha. Uri vha kone u ita khumbelo ya Phasipoto ya Mualuwa, vha ḓo lavhelelwa uri vha ḓadze fomo ya BI-73 vha rumele na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. Arali minwe yavho i sa athu gan.iswa kana i songo rekhodiwa kha redzhisiṱara ya vhadzulapo, vha ḓo tea u gan.iswa minwe yoṱhe kha fomo ya BI-9 muofisi wa zwa Muno. Vha ḓo dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha rumele khophi ya ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḓo khwaṱhisedzwaho kana ṱhanziela ya mabebo.
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi sthi itiwa: Vhege dza rathi
Vhahumbeli vha nga nanga u ya u ḓidzhiela phasipoto dzavho ofisini ye vha ita khumbelo khayo kana vha I wana nga poso yo redzhisiṱariwaho, fhedzi vha tea u badela R21 ya poso yo redzhisiṱariwaho.
Mutengo: R155
Iyi phasipoto i ḓo shuma miṅwedzi ya 10.

5.3.2	Phasipoto ya ṅwana
/	Phasipoto ya ṅwana i ṋetshedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16. Musi vha tshi ita khumbelo ya phasipoto ya ṅwana, vha tea u ḓadza fomo ya BI-73. Khumbelo I tea u rumelwa na ṱhanziela ya mabebo, thendelo ya vhabebi arali vho malana na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino. Arali ṅwana o bebwa nga vhabebi vha songo malanaho, hu ṱoḓea fhedzi thendelo ya mme vha vhukuma uri hu kone u ṋetshedzwa phasipoto.

Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege dza rathi
I nga ya u dzhiiwa he ha itwa hone khumbelo kana i nga rumelwa kha vhone nga poso yo redzhisiṱariwaho.
Mutengo: R115
Iyi phasipoto i ḓo shuma miṅwaha ine ya lingana 5.

5.3.3	Phasipoto khulwane
Phasipoto khulwane ndi ḽiṅwalo ḽa masiaṱari a 64. ḓo thoma u shuma nga ḽa 02 Nyendavhusiku 2002 u itela u ḓea vhathu vhane vha tshimbilesa ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽine ḽa vha na masiaṱari manzhi u fhira phasipoto ya vhaendelamashango ine ya vha na masiaṱari a 32. Iyi phasipoto i fana na Phasipoto ya vhaendelamashango, fhedzi i fhambana nayo ngauri i na masiaṱari ane a lingana luvhili na a phasipoto ya vhaendelamashango uri hu vhe na masiaṱari manzhi a visa.

Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege dza rathi.
Mutengo: R310.
Iyi phasipoto i shuma miṅwaha ine ya lingana 10 .

5.3.4	Phasipoto ya tshifhinganyana
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha tea u enda nga u ṱavhanya hu na tshiitisi tsha zwenezwo vhane vha sa ḓo kona u linda u swikela phasipoto yo teaho i tshi bva. Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa fhedzi arali ho itwa khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe. U ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana, vhahumbeli vha lavhelelwa uri vha ḓadze fomo ya BI-73.

Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: vhege nthihi (1)
Mutengo: R75. Hu dovha ha ṱoḓea hafhu R12 ya u fekisa magunwe o ganḓiswaho arali hu tshi ṱoḓea u khwaṱhisedzwa ha shishi.
Iyi phasipoto i ḓo shuma miṅwedzi ya 12.

5.3.5	Phasipoto ya Shishi
Phasipoto ya shishi i ṋetshedzwa:
.	vhathu vhane vha ṱoḓa u dalela mashango a tsini ane a si ḽone dzivisa nga shishi kana nga u ṱavhanya:
.	malugana na vhathu vhane vha ṱoḓa u humela Afrika Tshipembe nga u ṱavhanya.

Uri vha kone u ita khumbelo ya phasipoto ya shishi, vha ḓo tea u ḓadza fomo ya BI-73 nga vhuḓalo. Tshiṅwe hafhu, hu ḓo ṱoḓea luṅwalo lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani hu tshi ṱoḓea phasipoto ya shishi khathihi na ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḽa Afrika Tshipembe kana ṱhanziela ya mabebo. Arali phasipoto ya Afrika Tshipembe ya u thoma yo tswiwa kana yo xela, hu ḓo ṱoḓea muvhigo une wa bva mapholisani uri khumbelo i kone u dzudzanywa.

Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Maḓuvha 5
Iyi phasipoto i ḓo shuma miṅwedzi ya 9, fhedzi kha lwendo luthihi fhedzi lwa u ya kha shango ḽeneḽo ḽine a ḓo vha o tea u ya khaḽo na musi a tshi vhuyelela murahu Afrika Tshipembe.
Mutengo: R55

5.3.6	Phasipoto ya tshiofisi
Phasipoto ya tshiofisi i ḓo ṋewa vhaofisi vhane vha shuma kha zwiimiswa zwa muvhuso vhane vha tea u tshimbila nga mushumo. Khumbelo dzoṱhe dzi fanela u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-73 nahone muhumbeli u fanela u tou dzi isa kha ofisi ya zwa Muno kana Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini arali vha seli. Khumbelo i fanela u iswa na vhurifhi vhune ha bva kha tshiimiswa tshine muhumbeli a shuma khatsho vhu na ṱhalutshedzo dza uri ndi ngani muhumbeli a tshi ṱoḓa phasipoto ya tshiofisi.

Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: vhege nthihi u ya kha dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo ndi lwa shishi u swika ngafhi.
Mutengo: Mahala
Iyi phasipoto i ḓo vha ya miṅwaha ya 5.

5.3.7	U thivhiwa ha Phasipoto ya Afrika Tshipembe yo xelaho/yo tswiwaho
Arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe ya xela kana ya tswiwa, mutengo wa u i thivha u ḓo vha kavhili we wa badelwa u thomani. Khumbelo i tea u rumelwa na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino.
Mutengo: R310 ? Mualuwa
R620 - Khulwane
NB. Kha vha badele mbadelo yo tiwaho kavhili malugana na ḽiṅwalo ḓo xelaho
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: Vhege u ya kha vhege dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo lwonolwo ndi lwa shishi u swika ngafhi.
Malugana na lwendo lwa shishi , hu tea u itwa khumbelo ya phasipoto ya shishi/phasipoto ya tshifhinganyana u swikela iṅwe phasipoto i tshi luga.


5.3.8	Phasipoto yo fhelewaho nga tshifhinga kana yo fhelelaho
Phasipoto yo fhelelwaho nga tshifhinga ndi ine ya sa tsha shuma. Arali zwo ralo, a vha nga ḓo tendelwa u i shumisa naho i saathu fhelela. Vha ḓo tea u ita khumbelo ya ntswa.
Mutengo: 155

Izwi zwi bva kha uri phasipoto ine vha khou ita khumbelo yayo ndi ya lushaka-ḓe? Kha vha sedze kha thebulu i tevhelaho:

Manweledzo a mitengo ya u ita khumbelo ya dziphasipoto

Phasipoto ya vhaaluwa R155.00

Phasipoto ya ṅwana R115.00

ḽiṅwalo ḽa u tshimbila R 115.00

Phasipoto ya shishi	R 55.00

Phasipoto ya tshifhinganyana R75.00

Phasipoto khulwane R310.00

Khulwane (yo xelaho) R620.00

Mualuwa (yo xelaho) R310.00

ṅwana (yo xelaho) R230.00

ḽiṅwalo ḽa u tshimbila (?o xelaho) R230.00


U itiwa ha Iṅwe phasipoto ya Vhuendelamashango ya Afrika Tshipembe vhudzuloni ha ntswa ine ya fhela mabammbiri nga u ṱavhanya




Muhasho u a zwi ḓivha uri hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri muthu a ḽone u shandukisa rekhodo dzawe dza vhuḓe. Hu na tshanduko dzo fhambanaho dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi ita kha rekhodo dzavho. Tshanduko dzo fhambanaho dzine dza itwa kha redzhisiṱara ya mabebo dzo dodombedzwa afho fhasi:

NB: Mudzulapo wa Afrika Tshipembe, wa miṅwaha ya 18 kana u ya nṱha. zwi dzhiiwa sa yone tshanduko ya ndeme kha dzoṱhe dzo itwaho u ya nga Mulayo wa vhuṅwalisi ha Dzimpfu na mabebo; wa 1992.

6.1	U khakhululwa ha vhuṅwalisi ha mabebo a ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho (u ṅwalisa hafhu)

Khethekanyo 11(1) ya Mulayo wa vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu i tendela u khakhululwa ha u ṅwaliswa ha ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho. Izwi zwi bvelela arali vhabebi vha onoyo ṅwana vha malana nga murahu ha musi ṅwana o ṅwaliswa, u tou nga vho malana nga tshifhinga tsha musi ṅwana a tshi bebwa.
Mutengo: Tshumelo ndi mahala.

6.1.1	Mafhungo ane a ṱoḓea malugana na u khakhulula
vhuṅwalisi ha mabebo vhu dovha hafhu ha tendela u ṅwaliswa hafhu ha mabebo nga vhabebi vho malanaho nga Tshithu nga murahu ha musi mabebo a ṅwana o ṅwaliswa. ṱhoḓea dza idzi khakhululo ndi: nḓivhadzo ntswa ya mabebo, afidaviti ya vhabebi na ṱhanziela dza mbingano.

Hune ha wanala uri muṅwe wa vhabebi kana vhabebi vhoṱhe vho lovha, muraḓo wa muḽa wa mufu u tea u rumela ṱhanziela ya lufu ya mufu na afidaviti.

6.1.2	U ṱanganedza u vha mubebi
Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu u tendela u ṱanganedzwa ha u vha mubebi nga khotsi wa vhukuma ( a songo malanaho na mme) a ṅwana o bebwaho nga vhabebi vha songo malanaho nahone ane mabebo awe a vha o no ṅwaliswa hu songo katelwa zwidodombedzwa zwa khotsi.

Arali mme a tshi tendelana na u ṱanganedza ha khotsi sa mubebi, ene na khotsi vha tea u ḓadza fomo ntswa (BI-1682). Hune ha wanala uri tshifani tsha ṅwana tshi tea u shandukiswa uri tshi fane na tsha khotsi, hu ḓo ḓadziwa iṅwe fomo ya (BI 193) Arali mme a sa tendelani nazwo, khotsi u ḓo tea u ya Khothe Khulwane uri a wane ndaela .
Mutengo: Mutengo wo tiwaho wa iyi tshumelo ndi R 48.

6.2	U ḓadziswa ha zwidodombedzwa kha vhuṅwalisi ha mabebo

Arali madzina a muthu a songo ṅwaliswa kha ṱhanziela yawe ya mabebo, muthu onoyo a nga humbela uri dzina ḽawe ḽa u thoma kana tshifani tshawe tshi dzheniswe kha ṱhanziela. Izwi zwi vhidzwa u ḓadziswa ha zwidodombedzwa kha vhuṅwalisi ha mabebo. Mulayo u tendela izwi arali muthu o vha o ṅwaliswa phanḓa ha musi Mulayo u tshi thoma u shuma. Tsumbo, Khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992, nga maan.esa hu tshi kwamiwa dzitshavhi dza Maindia, dze phanḓa ha 1996, dza vha dzi songo tendelwa lwa mulayo u ṅwalisa nga dzina ḽa tshikhuwa na Tshifani. Ngauralo, vhunzhi ha redzhisiṱara dza mabebo dzi na madzina a tshikhuwa fhedzi.

Maṅwalo ane a ṱoḓea:
Vhahumbeli vha tea u rumela:
i)	fomo ya khumbelo ya (BI-795)
ii)	khophi ya ṱhanziela ya mbingano arali i hone.
Mutengo: Iyi tshumelo ndi mahala.

6.3	U shandukiswa ha madzina a u thoma

Mulayo u tendela uri muthu a shandukise dzina ḽawe ḽa u thoma ḓe mabebo awe a ṅwaliswa ngaḽo. Uri izwi zwi itiwe, vhahumbeli vha tea u rumela:
i)	fomo ya khumbelo ya BI-85 kana khumbelo yo tou ṅwaliwaho, na
ii)	vhu?anzi ha mbadelo i ṱoḓeaho.
Mutengo: R 50 ya muhumbeli ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18
R80 ya muhumbeli ane a vha na miṅwaha ya 18 na u ya nṱha.

6.4	U shandukiswa ha tshifani tsha muthu ane a kha ḓi vha muṱuku

Tshifani tsha ṅwana ane a vha na miṅwaha ine ya vha nga fhasi ha ya 18 tshi nga shandukiswa arali.:
i)	?wana o bebiwa nga vhabebi vha songo malanaho nahone mme vho malwa hafhu nga muṅwe ane a si vhe khotsi awe. Afha hu ṱoḓea maṅwalo a no nga sa:

.	Fomo ya khumbelo ya - BI-193
.	Thendelo ya mme ya u shandukisa
.	Khophi ya ṱhanziela ya mbingano
.	Vhu.anzi ha mbadelo ine ya ṱoḓea
ii)	mme a ṅwana vha vhuyelela kha tshifani tshe vha vha vha tshi tshi shumisa u thomani khamusi nga uri khotsi a ṅwana vho lovha kana vho dovha vha maliwa hafhu nga murahu ha musi vho ṱalana na khotsi a ṅwana, Afha hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:

.	Fomo ya khumbelo ya ? BI-193 yo ḓadzwaho nga mme
.	Khophi ya ṱhanziela ya mbingano ya zwino, arali vho malana nga lwa mulayo
.	Khophi ya ḽiṅwalo ḽa ṱhalano, kana
Khophi ya ṱhanziela ya lufu lwa khotsi wa vhukuma
.	Vhu.anzi ha mbadelo ya R50 ine ya ṱoḓea

iii)	?wana o bebwa nga vhabebi vha songo malanaho nahone o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi. Tshifani tsha ṅwana tshi nga shandukiselwa kha tsha mme. Maṅwalo ane a ṱoḓea ndi a tevhelaho:

.	Fomo ya khumbelo ya - BI-193
.	vhu.anzi ha mbadelo ya R50 ine ya ṱoḓea

iv)	?wana ane a khou ṱhogomelwa nga muunḓi, tshifani tshawe tshi nga shandukiselwa kha tsha Muunḓi. Maṅwalo ane a ṱoḓea ndi a tevhelaho:
.	Fomo ya khumbelo ya? BI-193
.	Vhu.anzi ha mbadelo ya R50 ine ya ṱoḓea
.	.i.walo ḽa vhuṱanzi ha vhuunḓi kana tshitatamennde tshine tsha khwaṱhisedza vhuunḓi

6.5	U shandukisa tshifani (Muthu ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira)

Mulayo u tendela muthu u shumisa tshifani tshine tsha si fane na tshine tsha vha kha redzhisiṱara ya Vhadzulapo kana tshe a tsha wana thendelo ya u vha mudzulapo ngatsho Afrika Tshipembe. Tshelede yo tiwaho ndi R238. Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:

.	fomo ya khumbelo ya (BI-196),
.	mulevho une wa vha na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa uri ndi ngani hu tshi tea u shumiswa tshiṅwe tshifani,
.	thendelo ya mufumakadzi kha fomo ya BI-196 arali i hone,
.	.hanziela ya mbingano arali i hone,
.	khophi ya ṱhanziela ya mabebo, na nomboro ya vhuṅwalisi arali mabebo o ṅwaliswa.
.	vhu.anzi ha mbadelo ya R260 ine ya ṱoḓea.

NB
Arali ṅwana ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 a tshi ḓo katelwa kha khumbelo, khophi dza ṱhanziela dza mabebo dzavho kana nomboro dza vhuṅwalisi dza mabebo khathihi na thendelo ya mme yo tou ṅwalwaho zwi a ṱoḓea.

6.6	U khakhulula nga u angaredza

U khakhululwa ha Ḓuvha ḽa mabebo :
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:
.	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho
.	Vhu.anzi ha uri Ḓuvha ḽa mabebo ndi ḽa vhukuma, tsumbo, vhurifhi ha sibadela, vhurifhi ha tshikolo tsha u thoma tshe tsha dzheniwa, ṱhanziela ya vhudzadze, ṱhanziela ya ndovhedzo arali ṅwana o lovhedzwa a saathu vha na miṅwaha miṱanu. Arali hu si na ḽiṅwalo ḽine ḽa sumbedza miṅwaha kana vhukale ha ṅwana, dokotela kana muimeleli wa tshiṱiriki anga anganyela nahone u ḓo ṅwala themendelo ine ya ḓo ṱuwa na khumbelo.
.	vhu.anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.

U shandukiswa ha mbeu/ ṱhalutshedzo ya mbeu
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:
.	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho,
.	.i.walo ḽa vhuṱanzi ha ṱhalutshedzo ya mbeu na
.	vhu.anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.

U khakhululwa ha fhethu ha mabebo
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:
.	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho
.	.i.walo ḽa vhuṱanzi ha fhethu ha vhukuma ha mabebo
.	vhu.anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.

U khakhululwa ha zwidodombedzwa zwa vhabebi kha nḓivhadzo ya mabebo,
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho::
.	fomo ya khumbelo ya (BI-526) kana khumbelo yo tou ṅwalwaho
.	.i.walo ḽa vhuṱanzi ha fhethu ha vhukuma ha mabebo na
.	vhu.anzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.


6.7	U shandukiswa ha ṱhalutshedzo ya mbeu

Muthu muṅwe na muṅwe we a itwa muaro wa u shandukisa mbeu kana o wana dzilafho ḽine ḽa ita uri mbeu yawe i shanduke a nga ita khumbelo kha Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho wa Zwa Muno ya uri ṱhalutshedzo ya mbeu yawe i shandukiswe.
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:
.	fomo ya khumbelo ya (BI-526),
.	muvhigo wa dokotela we a alafha mulwadze, kana dokotela ane a vha na tshenzhemo kha dzilafho ḽeneḽo
.	muvhigo wa dokotela we a ita dzindingo kha muhumbeli u itela u wana muvhigo nga ha zwiṱaluli zwa mbeu; na
? vhuṱanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea.
NB
Musi hu tshi shandukiswa mbeu ya muhumbeli, Nomboro yawe ya vhuḓe na yone i a shanduka. Vha ḓo tea u ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḓiswa nga u ṱavhanya nga murahu ha musi ho tendiwa uri dzitshanduko dzi ḓo itiwa..

Mutengo: R48.
NB:
Arali muthu a tshi khou shandukisa madzina awe a u thoma, u ḓo tea u badela R75 .

6.8	Vhu?walisi ho khakheaho

Arali mabebo a ṅwana o ṅwaliswa nga vhabebi vhane vha vha vha vhukuma, vhabebi vha vhukuma na .vhabebi vha si vha vhukuma? vha ḓo tea u ṋetshedza afidaviti khathihi na ṱhalutshedzo dza vhuṅwalisi vhu si ha vhukuma. Arali hu si na na tshitatamennde na tshithihi tsha izwi, hu ḓo ṱoḓea ndaela ya khothe.
Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:
.	khumbelo yo tou ṅwalwaho ya u lugiswa ha zwidodombedzwa zwa vhabebi.
.	n.ivhadzo ntswa ya mabebo (BI-24) ine ya vha na zwidodombedzwa zwo teaho zwa vhabebi
.	afidaviti dza zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho kana ndaela ya khothe
? vhuṱanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea

6.9	N?ivhadzo ya u adoputa

Arali ṅwana o adoputiwa, vhabebi vho mu adoputaho vha nga ḓivhadza lwa tshiofisi Mulangi Dzhenerala (DG) wa zwa Muno nga ha izwi. Hu ṱoḓea maṅwalo a tevhelaho:
.	khumbelo yo tou ṅwalwaho nga vhabebi vho adoputaho
.	khophi yo khwaṱhiswaho ya ndaela ya u adoputa.
? vhuṱanzi ha mbadelo ya R48 ine ya ṱoḓea


Khumbelo dza u ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi dzi tea u rumelwa kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho arali vha tshi khou ita khumbelo vhe ngomu Afrika Tshipembe kana kha Mishini wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Ofisi arali vha tshi khou ita khumbelo vha seli. Fomo ine vha tea u i shumisa malugana na izwi ndi ya BI-130. Mbadelo ya ṱhanziela I songo pfufhifhadzwaho ndi R45,00, hone yo pfufhifhadzwaho hu R10,00.

U ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi na u ṅwaliswa hayo zwi laulwa nga Mulayo wa Mbingano (Mulayo wa vhu 25 wa 1961).

7.1	?ho?ea dza u dzhena kha mbingano ya mulayo nahone i vhofhaho

7.1.1	Ndi nnyi ane a nga ṅwalisa mbingano yavho?
Mulayo u bula uri mbingano i nga itwa uri i vhe ya tshiofisi nga
i)	muofisi o nangiwaho wa zwa mbingano u bva kha tshigwada tsho tiwaho tsha zwa vhurereli kana dzangano, kana
ii)	muofisi o nangiwaho wa kha Muhasho wa zwa Muno

7.1.2.	Mbingano i nga itwa ngafhi?
Mbingano dzi nga itwa fhedzi kerekeni, kha tshifhaṱo tshine tsha shumiselwa zwa vhurereli fhedzi, kana nnḓu ya phuraivete. Arali muthu ane a khou ṱoḓou maliwa kana u mala a vha a tshi khou lwalesa kana o huvhalesa, mbingano i nga itwa sibadela.

7.1.3.	Ndi vhonnyi vho teaho u vha hone kha mbingano?
Mbingano i tea u itwa hu na vhathu vhane vha khou malana, ṱhanzi mbili na muofisi wa mbingano.

7.2	Ma?walo ane a ṱoḓea nga Ḓuvha ḽa mbingano

Maṅwalo a tevhelaho a tea u ṋetshedzwa muthu ane a khou tshimbidza mbingano nga Ḓuvha ḽa mbingano:

.	.i.walo ḽa Vhuḓe ḓo ṋetshedzwaho u ya nga Mulayo wa u Vhu.i.ivhisi, wa 1998 kana afidaviti yo ḓadzwaho kha fomo ya BI-31 arali vha si na ḽiṅwalo ḽa vhuḓe. Vhatsinda vhane vha khou malana na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tea u vha vha na phasipoto dzo teaho khathihi na fomo ya BI-31 (Mulevho wa malugana na mbingano).
.	kha vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku, thendelo ya vhabebi kana muunḓi a re mulayoni i ḓo tea u ḓadziwa kha fomo yo tiwaho ya BI-32. Arali mubebi ane ha khou ṱoliwa thendelo yawe lwa mulayo a sa khou wanala kana a songo tea u ṋetshedza thendelo yeneyo, muthu onoyo muṱuku u ḓo tea u ita khumbelo kha Khomishinari wa zwa Ndondolo ya Vhana (Commissioner of Child Welfare) uri a wane thendelo yo teaho. Arali vhabebi na Khomishinari vha tshi hana u mu ḓea thendelo ya mbingano, muthu onoyo a nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya hune a dzula hone. Vhatukana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 na vhatukana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 15, nga nnḓa ha thendelo ya vhabebi kana muunḓi a re mulayoni, thendelo ya Minisiṱa wa Zwa Muno.
.	U ya nga Mulayo wa Mbingano, muthu muṱuku hu ambiwa muthu ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 we a vha a songo malwa ,we mbingano yawe ya fheliswa nga lufu kana nga ṱhalano.
.	Arali vho ṱalana, ṱhanziela ya u fhedza ya ṱhalano I tea u ṋetshedzwa. Arali hu na tshiitisi tshi pfalaho tsha uri muthu onoyo a songo nekedza ṱhanziela ya ṱhalano kana arali ṱhalano yo itwa kha shango ḽisili ngauralo a sa nga koni u wana ṱhanziela, u ḓo tea u ṋetshedza afidaviti. I tea u sumbedza uri o ḓala lwa mulayo na u katela dzina ḽa khothe ye ṱhalano ya itwa khayo na Ḓuvha ḽa ṱhalano.
.	Arali vha mufelwa, vha ḓo tea u vha na ṱhanziela ya lufu ya mufunwa wavho. Arali ṱhanziela ya lufu i si ho, muthu onoyo u ḓo tea u ṋetshedza afidaviti ine ya khwaṱhisedza lufu lwa mufarisi, ine ya bula dzina ḽa mufu na Ḓuvha ḽa lufu.

7.3	U saina na vhuṅwalisi ha mbingano

Nga murahu ha mbingano, vhathu vhavhili vhane vha khou malana, ṱhanzi mbili na muofisi wa mbingano vha tea u saina redzhisiṱara ya mbingano. Vha nga kha ḓi ṋewa ṱhanziela ya mbingano yo ṅwalwaho nga tshanḓa mahala nga murahu ha mbingano. Muofisi wa mbingano u ḓo isa redzhisiṱara ya mbingano kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo ya Lushaka u rekhodiwa kha ofisi ya dzingu ya Muhasho hune vha dzula hone..
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa: ṱhanziela ya mbingano yo pfufhifhadzwaho yo tou ṅwalwaho nga tshanḓa i bva nga Ḓuvha ḽeneḽo ḽa mbingano mahala. ṱhanziela i songo pfufhifhadzwaho i dzhia maḓuvha a 21 a mushumo u itiwa.

Mutengo: Zwoṱhe zwine zwa tevhela na mbudziso dzine dza tshimbilelana nazwo malugana na ṱhanziela ya mbingano zwi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya BI-130 .
Mitengo yo teaho ndi:
.	.hanziela i songo pfufhifhadzwaho i vhidza R45,00
.	.hanziela yo pfufhifhdzwaho i vhidza (yo itwaho nga khomphwutha] R10,00

Vho vha vha tshi zwi ḓivha ?

Muhasho wa Zwa Muno wo humbela Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe nga 1996 uri i ite ṱhoḓisiso dzo dzhenelelaho kha sisiteme dzo fhambanaho dza mbingano Afrika Tshipembe. Izwi zwo ita uri hu phasisiwe Mulayo wa u ṱanganedzwa ha Mbingano dza Tshithu [Mulayo wa vhu 120 wa 1998] nahone wo thoma u shuma nga ḽa 15 Lara 2000.

Vho vha vha tshi zwi ḓivha uri u ya nga Mulayo wa Mbingano dza Tshithu wo ṱanganedzwaho, tshiimo tsha mbingano ya tshithu tshi fana na tsha mbingano ya tshikhuwal? Mbingano ya Tshithu i ṅwaliswa nga muthu o nangiwaho u ita zwenezwo. Hu nga vha khosi kana muofisi wa u ṅwalisa. Uyu muthu o nangiwaho u tea u vha a na luṅwalo lwa u khwaṱhisedza uri o tendelwa u ṅwalisa mbingano. Vhamalani vho malanaho nga tshithu vhe mbingano yavho ya si ṅwaliswe, vhane vha ṱoḓa u i ṅwalisa, vha ḓo tea u ita khumbelo kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho. Vha ḓo tea u fhelekedzwa nga ṱhanzi mbili, ndi uri nthihi u bva kha miṋa yoṱhe. Vhathu vhoṱhe vho malanaho nga tshithu vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ye u ṅwalisa mbingano dzavho kha Muhasho wa zwa Muno.

8.1	N?ivhadzo ya Lufu

Musi muthu a tshi lovha, mulayo [Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992) u ṱoḓa uri lufu lwa onoyo muthu lu vhigwe kha muthu o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo dzenedzo: Zwa zwino ho tendelwa vhathu vha tevhelaho:

.	Vhaofisi vho tiwaho vha Muhasho wa zwa Muno
.	Mira.o ya SAPS, nga maan.esa hune ha si vhe na ofisi dza Zwa Muno
.	Vhavhulungi (Funeral undertakers) vho nangiwaho na u ṱanganedzwa u ya nga mulayo.
Arali mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya u dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe a lovha, lufu lwa muthu onoyo lu tea u vhigwa kha Embasi ya Afrika Tshipembe kana Mishini. Hu tea u rumelwa na khophi ya ṱhanziela ya lufu yo khwaṱhisedzwaho yo bviswaho nga shango ḽa nnḓa.
Arali mufu a tshi ḓo vhulungwa Afrika Tshipembe, Embasi kana Mishini zwi ḓo tea u thusa nga u dzudzanya malugana na u iswa ha tshitumbu Afrika Tshipembe.
Nḓivhadzo ya lufu i itwa nga u ḓadza fomo ya BI-1663. Iyi fomo i na khethekanyo dzo fhambanaho dzine dza tea u ḓadzwa nga vhathu vho fhambanaho vhane vha khou ḓivhadza nga ha lufu. Vhathu vhane vha kwamea ndi vha tevhelaho: muthu ane a khou vhiga lufu, dokotela ane a khwaṱhisedza lufu na muthu o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo ya lufu sa vhunga zwo sumbedzwa u thomani.
Arali hu si na dokotela, tsumbo kule mahayani, ṋanga ya tshithu i ḓo ḓadza fomo ya Muvhigo wa Lufu ya [BI-1680). Muvhigo wa Lufu u nga ḓadziwa fhedzi nga muthu o ṋewaho thendelo nga Muhasho ya u ita zwenezwo. Uyu muthu u ḓo ḓea muofisi wa Zwa Muno fomo ya BI-1680 o tendelwaho u ṱanganedza nḓivhadzo dzenedzo. Muofisi u ḓo ḓadza fomo ya BI-1663.

8.2	Maga a nḓivhadzo na u ṅwaliswa ha lufu

ḽiga ḽa 1: Dokotela o itaho dzindingo kha mufu u tea u ḓadza fomo ya Nḓivhadzo ya Lufu/.wana o bebwaho o lovha ya (BI-1663). Hu na khethekanyo ine ya ḓadzwa nga dokotela a i dzhenisa ngomu ha fulobo. Zwiṅwe zwo ḓadzwaho kha fomo zwi ṱumetshedzwa kha fulobo yo valiwaho zwa ṋetshedzwa shaka ḽa tsinisa ḽa mufu kana muvhulungi (funeral undetaker) ane a khou ita nzudzanyo dza mbulungo.
ḽiga ḽa 2: Shaka ḓi ḓo tea u dzhia maṅwalo ḽa a isa kha muvhulungi o nangiwaho u ita nzudzanyo dza mbulungo. Arali muvhulungi o tendelwa u ṱanganedza nḓivhadzo dza lufu, u ḓo tea u ḓadza khethekanyo dzo teaho na u bvisa ndaela ya u vhulunga [B1-14]. Muvhulungi u ḓo rumela fomo dzo ḓadzwaho kha ofisi ya Zwa Muno ya tsinisa uri hu ṅwaliswe lufu. Muhasho wa zwa Muno u ḓo ṋetshedza shaka ṱhanziela ya lufu.

Arali muvhulungi a songo tendelwa u ya nga mulayo u ṱanganedza nḓivhadzo dza lufu, u ḓo tea u rumela maṅwalo kha ofisi ya Zwa Muno ya tsini kana kha Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha tsini uri hu kone u bviswa ndaela ya u vhulunga na maṅwalo a u ṅwalisa o itwaho.

8.3	?hanziela ya Lufu

Khumbelo dza ṱhanziela dza lufu dzi tea u itiwa kha ofisi ya tsini ya zwa Muno arali vha tshi khou ita khumbelo ngomu Afrika Tshipembe. Arali vha tshi khou ita khumbelo seli, vha ḓo tea u ita khumbelo kha Mishini wa Afrika Tshipembe wa tsini kana Ofisi.
ṱhanziela yo pfufhifhadzwaho ya lufu i ṋetshedzwa mahala arali lufu lwo ṅwaliswa nga Ḓuvha ḽeneḽo. Zwiṅwe zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tea u ḓadzwa kha fomo ya khumbelo ya B ? 132 nahone mbadelo I ḓo vha R10-00, hone ya ṱhanziela ya lufu I songo pfufhifhadzwaho I tshi ḓo vha R48-00.

8.4	Ndaela dza u Vhulunga

Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri u ya nga Mulayo (Mulayo wa Vhuṅwalisi ha Mabebo na Dzimpfu, wa 1992), a hu na muthu ane a ḓo vhulungwa nga nnḓa ha musi ho ṋetshedzwa thendelo. Iyi thendelo i ḽa nga tshivhumbeo tsha ndaela ya u vhulunga. Vhaofisi vha Zwa Muno, miraḓo ya SAPS na vhavhulungi vho nangiwaho vho tendelwa u ḓadza redzhisiṱara ya lufu na u bvisa kana u ṋetshedza ndaela ya u vhulunga.

8.5	Dzimpfu dzi si dza vhukuma

Arali ha wanala uri muthu o rekhodiwa sa o lovhaho kha Redzhisiṱara ya Vhadzulapo, muthu onoyo u ḓo tea u vhiga kha ofisi ya tsini ya zwa muno uri hu itwe dziṱhoḓisiso nga u ṱavhanya na u khakhulula zwenezwo. Kha fomo ya B1-9 hu ḓo tea u gan.iswa minwe yoṱhe na u nambatedzwa zwifanyiso malugana na izwi.

.Ro kunda malugana na u lingedza u ita uri milioni dza vhathu vhashu dzi vhe na fulufhelo. Ri khou dzhena kha thendelano ya uri ri ḓo fhaḓa tshitshavha tshine khatsho, vhoṱhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe,
vharema na vhatshena, vha ḓo kona u ḓikukumusa, vha sa ofhi tshithu, vho fhulufhedziswa pfanelo malugana na tshirunzi tsha muthu ? lushaka lwa musengavhadzimu lu re na mulalo nga lwone lune na shango.?


Tshitatamennde tsha vhe vha vha vha Phuresidennde Vho ? Nelson Mandela kha u rwelwa ṋari havho sa Phuresidennde wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, ngei Union Buildings Pretoria nga ḽa 10 Shundunthule 1994


ḓivhazwakale ya ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḽa Afrika Tshipembe i na vhushaka vhuhulwane na ya lushaka lwoṱhe. I ṱalutshedza uri mune wayo ho vha hu nnyi. Kha vhaḓwe ho vha hu tshishumiswa tsha u kandeledza, hone kha vhaḓwe ho vha hu tswikelelo kha zwithu zwavhuḓi zwa shango.

Phanḓa ha 1972, muvhuso wo bvisa ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḽidala. Vhudzuloni haḽo nga Lambamai nga ṅwaha wonoyo ha bviswa ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḽa muvhala wa lutombo ḽine ḓi nga fhelela tshikwamani. Siaṱari ḓaho ḽa u thoma ḓo vha ḓi na zwidodombedzwa zwa vhuḓe. Zwiṅwe zwi no nga sa tsumbo, ḽaisentsi ya u reila, ṱhanziela dza mbingano, nz zwo vha zwo nambatedzwa kha ḽiṅwalo nga zwi.ikara.
U bva nga Shundunthule 1980, ho bviswa ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḽidala ḽiṱuku. Iḽi ḓo vha ḓo itwa nga khomphwutha nahone ḓo vha ḓi na nomboro dza vhutsireledzi

Mulayo wa Vhu.i.ivhisi we wa thoma u shuma nga 1986, wo bvisa ḽiṅwalo ḽa vhuḓe ḽidala ḽine ra khou ḓi shumisa zwino. Phanḓa ha izwi, arali muthu o mala kana o maliwa, ṱhanziela yawe ya mabebo yo vha i tshi dzheniswa kana u katelwa kha ḽiṅwalo ḽa mabebo. Izwi zwo fhela musi hu tshi bveledzwa Mulayo Muswa. Kha miṅwaha i tevhelaho, ho vha na dziṅwe tshanduko dze dza itwa kha ḽiṅwalo ḽa vhuḓe, fhedzi dzo vha dzi malugana na tsireledzo yaḽo, ndi uri u thivhela vhufhura kana u fodzhara.


ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe kha mashangohaya
Musi hu tshi vhumbiwa mashangohaya a (Transkei, Bophutatswana, Venda and Ciskei) , o bvisa maṅwalo ao one ane. Ayo maṅwalo o vha a tshi fana na e a vha a tshi bviswa nga muvhuso wa Afrika Tshipembe. Naho zwo ralo, nomboro dzao dza serial dzo vha dzo itwa nga nḓila dzo fhambanaho. U fhela ha muvhuso wa khethululo zwo ita uri aya mashango a vhe tshipiḓa tsha Riphabuliki ya Afrika Tshipembe. Muṅwe na muṅwe we a vha a na ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḽa mashangohaya zwino u na ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḽa Afrika Tshipembe.

ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe zwino
Ri bva kule phanḓa ha musi ri tshi vha na demokirasi nga 1994. ḽiṅwalo ḽa Vhuḓe ḓe kale ḽa vha ḓi tshi shumiswa u ri fhambanya, zwino ḓi a ri ṱanganya sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. ḓi sumbedza u fhambana hashu sa lushaka, na u ri humbudza uri mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u fana a eṱhe nahone u ṱuṱuwedza vhuthihi sa lushaka.




Arali vha na mahumbulwa malugana na tshumelo ine vha i wana kha Muhasho wa zwa Muno kana arali vha na mbudziso vha songo tata uri kwama vha tshi khou shumisa zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwo ṋetshedzwaho.

OFISI KHULWANE
Call Client Services Centre
Private Bag X114
Pretoria
0001

Toll Free:	0800 60 11 90
Fekisi:	012-810 8169
E-mail:	csc@dha.gov.za

OFISI DZA VUNḒU

Eastern Cape
Private Bag X 7413
King William.s Town
5600

Lu?ingo:	043 6434689/99
Fekisi:	043 6434613/5
E-mail:	sonto.Iusu@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Sonto Lusu

Northern Cape
Private Bag x 6073
Kimberley
8300

Lu?ingo:	053 8395430
Fekisi:	053 8326283
E-mail:	yusuf.simmons@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Ysuf Simmons

Kwazulu Natal
Private Bag X 06
Durban North
4016

Lu?ingo:	031 564 6411
Fekisi: 031 5647126
E-mail: willem.delport@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Mr Willem Delport

Mpumalanga
Private Bag X 11264
Nelspruit
1200

Lu?ingo:	013 7528164
Fekisi:	013 7533501
E-mail:	Robert.zitha@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa:	Robert Zitha

Western Cape
Private Bag X 193
Cape Town
8000

Lu?ingo:	021 4654970
Fekisi:	021 4617686
E-mail:	Martha.mgxashe@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Martha Mgxashe


North West
Private Bag X119
Mmabatho
2735

Lu?ingo:	018 3845443/8
Fekisi:	018 3845449
E-mail:	rkelebogile.sethibelo@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Kelebogile Sethibelo

Gauteng

Gauteng East
Private Bag X605
Pretoria
0001

Lu?ingo:	012 3262450
Fekisi:	012 3234783
E-mail:	senherman@dbs1.pwv.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Mr Herman Steyn

Gauteng West
Private Bag X 4728
Johannesburg
2118
Lu?ingo:	011 4762336/ 2382
Fekisi:	011 4762402
E-mail:	lungile.sithole@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Ms L Sithole

Limpopo
Private Bag X 9517
Polokwane
0700

Lu?ingo:	015 2955220/1
Fekisi:	015 2914455
E-mail:	victorm@dbs1.pwv.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Mr Victor Mabunda

Free State
Phoḽ Box 12262
Brandhof
9324

Lu?ingo:	051 430 3666
Fekisi: 051 4300295
E-mail:	malatji.mbambo@dha.gov.za
Muthu ane a kwamiwa: Malatji Mbambo

<fn>ven_Article_National Language Services_MIHUMBULO INE YA VHA .txt</fn>
JUSTICE COLLEGE







MIHUMBULO INE YA VHA MUTHEO WA MULAYO WA U NEA VHUṰANZI

NOMBORO YA 50A


Justice College, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa
Tel No: (012) 481-2892 Fax No: (012) 481-2846

























YO VHEKANYWA NGA : A BALLI
DATUMU : LAMBAMAI 2003
NZUDZANYO : 2004

A hu na tshipiḓa tsha hei nḓivhadzo ine ya nga bveledzwa nga huswa kana ya phaḓaladzwa nga tshivhumbeo tshifhio tshiṅwe na tshiṅwe kana nga dziṅwe n.ila-vho ngeno hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho.






















TSUMBA-MAFHUNGO

ZWI RE NGOMU siaṱari

1. MARANGAPHANḒA
2. MIHUMBULO I RE MUTHEO

2.1 Vhuṱanzi
2.2 Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu.anzi
2.3 U ṋaṋisana
2.4 Mbuno dzi re muṱoḓo
2.5 Mbuno dzo teaho kha mbuno dzi re muṱoḓo
2.6 Vhuṱanzi ha vhu rangelaho kana ha phuraimari
2.7 Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari
2.8 Vhu.anzii vhu .i.alusaho
2.9 Vhuṱanzi ha u tou khunyeledza
2.10 Vhuṱanzi ho ḓitikaho nga zwiitisi
2.11 Vhuṱanzi vhu si na vhukhonekhone
2.12 U ṱanganedza
2.13 U tea
2.14 Ndugelo
2.15 U tenda lwa mulayo (fomali) na lu si lwa (foma?i) mulayo
2.16 U ḓibula
2.17 Nḓivhadzo ya vhulamukanyi
2.18 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho
2.19 Vhuleme ha tsumbedziso ya Ngoho na Vhuleme ha Tsumba mafhungo





MIHUMBULO INE YA VHA MUTHEO WA MULAYO WA VHUṰANZI

1. MARANGAPHANḒA

Mulayo wa Tsumbavhu.anzi ndi tshishumiswa tsha ndeme kha muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita zwa mulayo. U itela u shumisa itshi tshishumiswa zwavhuḓi na uri tshi dovhe tshi vhe na mvelelo dzavhuḓi, ndi zwa ndeme uri u fanela u pfesesa iṅwe ya mihumbulo ine ya vha mutheo wa mulayo wa u nea Vhuṱanzi ngauri hei mihumbulo hu ambiwa nga hayo nga vhaṅwali kha nyanḓadzo dzo fhambanaho dza Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi
Ndivho ya hei nḓivhadzo ndi u lugisela na u shomedza vhathu uri vha kone u khethulula na uri vha dovhe vha pfesese mihumbulo ine ya vha mutheo wa Mulayo wa u netshedza vhuṱanzi, Hezwi zwi ḓo thusa uri vha kone u wana mutheo une wa thusa u pfesesa Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi nga vhuḓalo kana nga u angaredza.

2. MIHUMBULO INE YA VHA MUTHEO

2.1 Vhuṱanzi
Vhuṱanzi vhune ha katela mafhungo ane a vhewa phanḓa ha khothe uri hu ḓo kona u dzhiwa tsheo ho sedzwa zwiga zwine zwa vha muṱoµo.

2..2 Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu.anzi

Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu.anzi ndi zwithu zwine zwi nga shumiswa khothe sa vhuṱanzi

Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi ndi wa u bvisela khagala mbuno na u langula nga nḓila ine ya ḓo wanala ngoho. Mbuno dzi nga sumbedzwa nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwithu zwine zwa sumba vhuṱanzi,

Zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu.anzi zwi katela:

2.2.1 U tou anea, Maṅwalwa kana Vhuṱanzi ha ngoho
2.2.2 U tenda lwa mulayo ((foma?i) na lu si lwa (foma?i) mulayo
2.2.3 Nḓivhadzo ya vhulamukanyi
2.2.4 Vhuṱanzi ha khumbulelo

Kha vha sedze: Mjoli 1981 (3)SA 1233 A kha 1248A
Tsankobeb 1981 (4) SA 614 (A) kha 626G

Nyolo iyi i sumbedza zwavhuḓi ṱhanḓavhudzo ya matavhi o fhambanaho a mulayo; I dovha hafhu ya sumbedza uri ndi matavhi afhio ane a wela nga fhasi ha Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi; hafha hu dovha ha katelwa na ? halutshedzo ya Mulayo wa u netshedza Vhuṱanzi ha dovha ha sumbedzwa uri zwithu zwine zwa vha Tsumbavhu.anzi zwi katela mini.

MULAYO
I
I
I-----------------------------------------------------------------------------------------I
I I
Nyimele ya Mulayo Matshimbidzele a Mulayo
I
I
--------------------------------
I
MULAYO WA U ṊETSHEDZA VHUṰANZI
I
I
NGOHO INE YA VHA KHAGALA U YA NGA
I
I
ZWITHU ZWINE ZWA VHA TSUMBAVHU.ANZI
I
I
I I I I VHUṰANZI U TENDA LWA nḓivhadzo YA VHUṰANZI
MULAYO (FOMAL?A)	VHULAMUKANYI VHUNE HA
U TENDA LU SI DZHIWA VHU
(FOMAḼA) MULAYO HA NGOHO
U AMBA NGOHO


2.3 U ṋaṋisana
U ṋaṋisana ha muvhuso na vhaimeleli a zwi ḓisi vhuṱanzi, hezwi zwi ita uri hu tendwe vhuṱanzi ho netshedzwaho. Hoku kuitele ku ita uri hu dzhiwe tsheo hu songo tsha sedzwa mihumbulo ye ya vha yo tea yo sedza nyimele ya mulayo kana nzulele ya mbuno dzine dza fanela u tendisa khothe uri i bveledze mawanwa.

Kha vha sedze: V.s Mulandu wa 1995 (1) SACR 173 (T)

Phanḓa ha musi hu tshi netshedzwa khaṱhulo zwigwada zwi kwameaho zwi a netshedzwa tshifhinga tsha u netshedza .a.isano dzazwo dza u khunyeledza zwo sedza vhuṱanzi he ha netshedzwa tshifhingani tsha tsengo.

2.4 Mbuno dzi re muṱoḓo

Mbuno dzine dza vha muṱoḓo ndi mbuno dzine tshigwada tsha dzi shumisa kha u lingedza u kunda mulandu.

2.5 Mbuno dzo teaho dzi re mbuno dzi re muṱoḓo

Mbuno dzine dza anzela u sumba ngoho kana dza anzela u sa sumba mbuno dzi re muṱoµo.

Tsumbo:	Kha mulandu une ha vha hu tshi khou sedzwa uri khotsi a ṅwana ndi nnyi, vhuvha ha khotsi a ṅwana ndi hone hune ha vha muṱoḓo wa mafhungo, u ya mabaini tshihulwane na muthu ane a vha khotsi ndi zwone zwine zwa vha mbuno dzo teaho dzi re mbuno dzine dza vha muṱoḓo

2.6 Vhuṱanzi vhu rangelaho kana ha phuraimari

Vhuṱanzi vhu rangelaho zwi amba vhuṱanzi uri ndi hone vhuṱanzi ha khwinesa kana zwi amba uri a hu na vhuṅwe vhune ha fhira uhu kha vhu re hone.

2.7 Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari

Vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa zwi amba uri a hu na vhuṱanzi ha khwine kana ho vhuya ha vha na vhuṱanzi ha khwine.

Tsumbo:	.i.walo ḓi re ḽone tshiko ḓi dzhiwa sa ḽone tshiko kana ḽiṅwalo ḽa phuraimari ngeno khophi dzi tshi sumba vhuṱanzi ha u tou ḓadzisa kana ha sekondari.

2.8 Vhuṱanzi vhu ḓi. alusaho kana .Prima Facie Proof?

Ipfi prima facie ndi ḽifurase ḽa Tshi.athini ḽine ḽa amba .mbonalelo ya u tou thoma.??ifurase prima facie nga mulayo ndi ḽine ḽa amba uri vhuṱanzi vhu re phanḓa ha khothe vhu a fusha kha u fhaḓa mbuno kana mulandu nga nnḓa ha musi vhu tshi nga haniwa.

Musi hu si na vhuṱanzi vhu hanedzanaho na uhu, vhuṱanzi vhu .i.alusaho vhu vha ha ngoho ha dovha ha thusa kha u khunyeledza mulandu.

2.9 Vhuṱanzi ha ngoho ha u khunyeledza

Vhuṱanzi ha ngoho ha u khunyeledza ndi vhuṱanzi ha u fhedza na
hone a vhu koni u haniwa ho sedzwa vhuṅwe vhuṱanzi vhu
hanedzanaho naho.

2.10 Vhuṱanzi ho ḓitikaho nga zwiitisi

Vhuṱanzi ho .ikaho nga zwiitisi ndi ngoho ine ya sa tou bvela
kha	gala thwii.

Tsumbo:	(1)	Kha tsengo ya bulayo, vhuṱanzi vhune ha
netshedzwa nga A vhu vha vhu na ndivho ya
u vhulaha B na hone B o vhonala a tshi khou
bva nga u tou gidima a tshi ya hayani ha B e
na lufhanga lwo tswukuluwaho nga malofha.

(2) X u ? anziela uri o pfa u pwashekana ha ngilasi
musi a tshi sedza murahu a vhona Y o ima phanḓa ha fasiṱere ḓo pwashekanaho ḽa Z ngeno Y o fara tombo tshanḓani tshawe.

2.11.	Vhu?anzi vhu si na vhukhonekhone

Vhuṱanzi vhu si na vhukhonekhone ndi vhuṱanzi ho vhonwaho nga ṱhanzi nga maṋo

Tsumbo: Kha tsengo ya bulayo, C u ṱanziela uri o vha o ima nga nnḓa ha fasiṱere ḽa nnḓu ya B na hone a vhona A a tshi ṱhavha B nga lufhanga.

2.12 U tenda
U tenda zwi amba u ṱanganedza vhuṱanzi na hone a hu na tshikalo tsha u sedza uri muthu u tenda zwingafhani. Vhuṱanzi vhu nga ṱanganedzea kana vhu si ṱanganedzee. Uri vhuṱanzi vhu a ? anganedzea zwi vha zwi tshi khou bva kha uri zwo tea-na uri u ṱanganedza zwi nga si vhange luvhengela mbiluni kha muhwelela.

2.12.1 Nyimele ya u tenda
U tenda mulandu zwi tshimbilelana na nyimele ya u fushea nga nḓila ine muladu wa khunyeledzwa ngayo. Arali nyimele i sa fushi vhuṱanzi a vhu dzhielwi nṱha.

Kha vha sedze: S vs Swanepoel 1980 (1) SA 144 (NC)

Khothe i a kona u fara ḽiṅwalo ḽine hu nga vhudziseswa ngeno hu songo sedzwa ndeme ya iḽo ḽiṅwalo ya u sa ? anganedzwa nga tshigwada tshi hanedzaho mulandu. Ndi nga murahu ha musi muvhuso wo no vala mulandu lune vhaimeleli vha nga vha na tshifhinga tsha u sedzulusa vhungoho ha mafhungo. Arali ngoho i nga wanala, vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune vhu nga wanala nga murahu ha u vhudziseswa a ho ngo tea u dzhielwa nṱha nga khothe.

2.13 U tea
U kona u swikela tsheo ya u tea ha mafhungo, khothe i fanela u sedza uri a khou netshedzwa hu tshi tevhelwa mbuno-na dzi re muṱoµo.

2.14 Ndugelo

Ndugelo ndi pfanelo kana ndivhanelo dzine dza tea u vhilwa nga ṱhanzi kana tshigwada tsho faraho vhuṱanzi vhune ha tea u netshedzwa khothe. Hu na tshaka mbili dza Pfanelo: Pfanelo dza Muthu kana Tshigwada na Pfanelo dza Muvhuso.

2.15 U tenda lwa mulayo (foma?i) na lu si lwa (foma?i) mulayo

2.15.1 U tenda lwa mulayo (foma?i)

U tenda lwa mulayo (foma?i) zwi itwa khothe lune zwa vhumba khunyeledzo ya nea vhuṱanzi ha ngoho na hone vhu sa kanganyisei kana u nga humiselwa murahu nga nnḓa ha musi ho fushwa ṱhoḓea dza mulayo.

2.15.2	U tenda lu si lwa (foma?i) mulayo
U tenda lu si lwa mulayo (foma?i) zwi itwa
nnḓa ha khothe na hone zwi nga ṱalutshedzea zwa dovha zwa kanganyisea.

2.16 U ḓibula
U ḓibula ndi u mba tshithu u sa timatimi kha u tenda mulandu nga muhwelela lune arali zwo itwa khothe ya mulayo zwa dzhiwa hu u ṱanganedza Vhukhakhi.


2.17 Nḓivhadzo ya Vhulamukanyi

Nḓivhadzo ya Vhulamukanyi ndi u ṱanganedzwa nga khothe ha mbuno ya nḓivho nga u angaredza zwine zwa vha tsumbo ya ngoho. Hei tsumbo ya ngoho i vha i sa athu vhuya ya sumbedzwa nga vhuṱanzi ho rangelaho.

2.18 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho

Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho ho ḓitika nga khunyeledzo ye ya ḓitika nga zwigwada zwa mbuno dzo ḓisendekaho nga mulayo. Hu na tshaka tharu dza vhuṱanzi:

2.18.1 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho nga mbuno 2.18.2 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho nga mulayo
2.18.3 Vhuṱanzi vhune ha dzhiwa vhu ha ngoho vhu sa
hanedzei.

2.19 Vhuleme ha tsumbedziso ya Ngoho na Vhuleme ha Tsumba mafhungo

2.19.1 Vhuleme ha tsumbedziso ya Ngoho

Hovhu ndi vhuleme vhune ha hweswa tshigwada uri tshi sumbedzise ngoho ya vhuleme hu si na u timatima kha mulayo wa vhugevhenga. Kha honohu u sumbedzisa ha ngoho ya vhuleme zwoṱhe zwi zwanḓani zwa mutshutshisi.
2.19.2 Vhuleme ha Tsumba mafhungo

Tshigwada tshine tsha bvisela khagala vhuleme ha tsumba mafhungo tshi vha tshi na pfanelo ya u ita izwi nga u bvisela khagala vhuṱanzi vhu fushaho uri hu ḓo kona u vhidzwa tshiṅwe tshigwada tshine tsha ḓo fhindula mbudziso na u bveledza vhu? anzi vhu fushaho hu u itela khaedu mulandu u .i.alusaho kana wa irima facie wo swikiswaho nga tshigwada tshi hanedzaho mulandu.



1


<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO YA KHOTHE Y.txt</fn>
MILAYO YA KHOTHE YA NDAYOTEWA
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe , u ya nga khethekanyo ya 171 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ya 1996, na khethekanyo ya 16 ya Ndayotewa ya Khothe ya Mulayonyengedzedzwa wa 1995 (Mulayo wa 13 wa 1995) u ya nga he wa khwinifhadzwa wa dovha wa randelwa milayo ine ya vha kha Anekizha i langulaho mafhungo a elanaho na kutshimbidzelwe phanḓa ha lṄa 29 lṄa Shundunthule 1998* Khothe ya Ndayotewa.
ANEKIZHA
KHETHEKANYO YA MILAYO
Hei milayo yo khethekanywa nga u rali:
Mulayo T(halutshedzo (mulayo 1)
Tshipiḓa tsha I	Khothe (mulayo 2)
Tshipiḓa tsha II	Muredzhisitarara (mulayo 3-4)
Tshipiḓa tsha III	T(hanganyo ya zwiimiswa zwa muvhuso (mulayo 5)
Tshipiḓa tsha IV	Mahoro (mulayo 6-9)
Tshipiḓa tsha V	Mueletshedzi wa Khothe a sa dzhii sia (mulayo 10)
Tshipiḓa tsha VI	Dzikhumbelo (mulayo 11-13)
Tshipiḓa tsha VII	Mafhungo ane a laulwa nga maanḓa a khothe fhedzi (mulayo 14-17)
Tshipiḓa tsha VIII	Tswikelelo thwii na khaṱhululo (Aphili) (mulayo 18-21)
Tshipiḓa tsha IX	Masheleni na mbadelo (mulayo 22-23)
Tshipiḓa tsha X	Mbetshelo dzo fhambanaho (mulayo 24-37)
Shedulu 1	Fomo
Shedulu 2	Mbadelo
*Kha vha dzhenise ḓuvha ḽine ya ḓo thoma u shuma ngaḽo.
ZWI RE NGOMU
THEVHEKANO U YA NGA HA KUNOMBORELE
Nomboro ya mulayo T(halutshedzo
1.	T(halutshedzo
2.	Khothe
3.	Awara dza ofisi ya Muredzhisitarara
4.	Mishumo zwayo ya Muredzhisitarara
5.	Maitele a tshumelo
6.	U imelwa ha mahoro
7.	U shandula mahoro
8.	U dzhenelela ha mahoro kha matshimbidzele
9.	Maand(a a axennḓe kana
thendelo ya u ita zwithu
10.	Mueletshedzi wa khothe a sa dzhii sia
11.	Matshimbidzele a khumbelo
12.	Khumbelo dza shishi
13.	U hanedzana
14.	Mulayotibe une ha sedzwa khawo
15.	U itwa Mulayo ha ndayotewa
16.	U ṱanganedzwa ha nyimele i si yavhuḓi ya ndayotewa
17.	U ṱanzielwa ha ndayotewa ya vunḓu
18.	U swikelela thwii
19.	Khat(hululo
20 Matshimbidzele a khaṱhululo
21 Maṋwe mafhungo a nyengedzedzo ane a tea u ṋetshedzwa Muredzhisitarara
22.	Tshinyalelo dza muthelo na mbadelo dza maaxennḓe
23.	Mbadelo dza Khothe
24.	L(aiburari
25.	U pindulela kana u shandulela mafhungo
26.	Modele, nyolo na zwiṱanwa
27.	U humisela murahu milandu
28.	Tshivhumbeo tsha maṋwalwa
29.	Kushumiselwe kwa miṋwe milayo uri hu vhe na Vhuthihi kana u fana ha Milayo
30.	Kushumiselwe kwa dziṋwe khethekanyo dza Mulayo wa Khoṱhekhathuli ya Tsengo wa 1959 (Mulayo wa 59 wa 1959)
31.	Man(walo a bviswaho uri hu kone u anḓadzwa zwiteṋwa zwi re khao
32.	U sa tevhedza milayo
33.	U bveledza: Khethekanyo ya 3 ya Ndayotewa ya khoṱhekhathululi ya Tsengo ya Mulayo wa Nyengedzedzo wa 1959 (Mulayo wa 13 wa 1959)
34	Mbetshelo dza phirisela
35	U fheliswa ha milayo
36	U sa anḓana ha maṋwalwa
37	T(hoho pfufhi
NZUDZAYO U YA NGA AL(IFABETHE KANA NGA U TEVHEKANA HA MAL(ED(ERE
Nomboro ya Mulayo Thero
21	Nyengedzedzo ya mafhungo ane a tea u ṋetshedzwa kha muredzhisitirara
10	Mueletshedzi wa khothe a sa dzhii sia
19	Khat(hululo
29	Kushumiselwe kwa miṋwe milayo uri hu vhe na Vhuthihi ha Milayo
30	Kushumiselwe kwa dziṋwe khethekanyo dza Mulayo wa Khoṱhekhathuli ya Tsengo wa 1959 (Mulayo wa 59 wa 1959)
11.	Matshimbidzelwe a khumbelo
13.	Khanedzano
7.	U shandula mahoro
36	U sa anḓana ha maṋwalwa
2.	Khothe
17.	U ṱanzielwa ha ndayotewa ya vunḓu
16.	U ṱanganedzwa ha nyimele i si yavhuḓi ya ndayotewa
15.	U itwa Mulayo ha ndayotewa
1.	T(halutshedzo
18.	U swikelela thwii
31.	Man(walo a bviswaho uri hu kone u anḓadzwa zwiteṋwa zwi re khao
33. U shumisa: Khethekanyo ya 3 ya Ndayotewa ya khoṱhekhathululi ya tsengo ya Mulayo wa Nyengedzedzo wa 1959 (Mulayo wa 13 wa 1959)
23	Mbadelo dza Khothe
28.	Kudzudzanyele kwa maṋwalo/tshivhumbeo tsha maṋwalo
4.	Mishumo nga u angaredza ya Muredzhisitarara
8.	U dzhenelela ha mahoro kha matshimbidzele
24.	L(aiburari
26.	Modele, nyolo na zwiṱanwa
32.	U sa tevhedza milayo
9.	Maand(a a axennḓe kana thendelo ya u ita zwithu
20 Matshimbidzele a u ita khaṱhululo
35	U fheliswa ha milayo
14.	Mulayotibe une ha sedzwa khawo
3.	Awara dza ofisi ya Muredzhisitarara
6.	U imelwa ha mahoro
5.	Maitele a tshumelo
37	T(hoho pfufhi
22.	Tshinyalelo dza muthelo na mbadelo dza axennḓe
34	Mbetshelo ya phirisela
25.	U pindulela kana u shandulela mafhungo
12.	Khumbelo dza shishi
27.	U humisela murahu milandu
1.	T(halutshedzo
1. Kha hei milayo ipfi ḽiṋwe na ḽiṋwe kana kuambele kuṋwe na kuṋwe ku na zwine kwa amba fhedzi izwo zwi vha zwo livhanywa nakwo kha Ndayotewa nga nnḓa ha musi ipfi kana kuambele ku tshi sumbedza zwi tevhelaho-
.afidavithi. yo angaredza thendelano kana nḓivhadzo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 7 ya Vhudziki na Mulalo na Muanisi wa Mulayo wa 1963 (Mulayo wa 16 wa 1963);
.kushumisele. zwi amba kushumisele kha nḓivhadzo u ya nga ḽikumedzwa na .tshumiso. ine ya tshimbilelana na zwine zwa ambiwa;
.Muhaṱuli Muhulwane? zwi amba Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 174 (3) ya Ndayotewa;
.Ndayotewa. zwi amba Ndayotewa ya Khothe ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ya 1996;
.Khothe. zwi amba Khothe yo vhumbiwaho nga Ndayotewa u ya nga khethekanyo ya 166 (a) ya Ndayotewa hu tshi vhalwa tshiteṋwa tsha 16(2) (a) u ya nga Mbekanyelo ya 6 kha Ndayotewa;
?D(uvha lṄa Khothe? zwi amba ḓuvha ḽiṋwe na ḽiṋwe nga nnḓa ha Mugivhela , Swondaha na holodei. Ndi maḓuvha haya ane a angaredzwa kha khomphwyutha u ya nga maḓuvha o randelwaho a re kha hei milayo kana o vhekanywaho hu si na u sedzuluswa u ya nga ndaela ya khothe;
.Muthusa Muhaṱuli muhulwane kana Tshanḓa tsha Muhaṱuli Muhulwane? zwi amba Muthusa Muhaṱuli Muhulwane kana Tshanḓa tsha Muhaṱuli Muhulwane
o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 174 (3) ya Ndayotewa;
.maitele ? zwi amba maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane u ya nga matshimbidzele ane a tevhelwa musi hu tshi sengwa milandu;
.muhaṱuli. zwi amba muhaṱuli kana muhaṱuli mufareli wa Khothe o tiwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 174 kana 175 ya Ndayotewa , ine ya dzhenelwa nga vhathu vhoṱhe;
.kiliniki ya mulayo? zwi amba senthara ya nḓowedzo ya matshudeni vha pfunzo ya mulayo kha fakaḽithi ya mulayo yunivesithi i re kha Riphabuliki, ine ya katela senthara ya mulayo i langulwaho nga dzangano ḽi si lṄa malamba ngeno ḽi tshi ṋetshedza tshumelo ya mualyo ya fhedzi kha nnyi na nnyi. L(one ḽi fanela u vha ḽo ṱanzielwa u ya nga he zwa sumbedzwa kha khethekanyo ya 3(1)(f) ya Mulayo wa Maaxenḓe wa 1979 (Mulayo wa 53 wa 1979);
.muimeleli wa mulayo? zwi amba axennḓe o ṱanganedzwaho u ya nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa 1964 (Mulayo wa 74 wa 1964) wa U ṱanganedzwa ha Maaxennḓe kana maaxennḓe o ṱanganedzwaho u ya nga khethekanyo ya 15 ya Mulayo wa maaxennḓe wa 1979 (Mulayo wa 53 wa 1979);
.ḽihoro. kana u sumbedziswa huṋwe na huṋwe hune ha katela muimeleli wa mulayo ane a imelela ḽihoro hu tshi tevhelwa zwine zwa ṱoḓea;
.Muphuresidennde. zwi amba Muphuresidennde wa Khothe Khaṱhuli ya Tsengo;
.Muredzhisitarara. zwi amba Muredzhisitarara wa Khothe, zwa dovha zwa katela na u vha Muredzhisitarara o tou farelaho kana muthusa Muredzhisitarara wa Khothe kana musi e siho muthu ane a nga vhewa nga Mulanguli wa Khothe;
.sherifi. zwi amba muthu o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Dzisherifi wa 1986 (Mulayo wa 90 wa 1986) u dovha hafhu wa katela muthu o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 5 kana khethekanyo ya 6 ya Mulayo hune uyo muthu a vha a tshi khou shuma sa mufareli kana muthusi wa sherifi u ya nga he mulayo wa zwi vhekanya ngaho. Muthu o tiwaho u vha mufareli kana muthusi wa sherifi u ya nga mulayo u sa athu fheliswaho nga tshipiḓa tsha maanḓa a mulayo ane a nga shuma phanḓa ha musi ndayotewa i tshi thoma kha vhupo vhuṋwe na vhuṋwe hune ha vha tshipiḓa tsha lushaka;
.Khoṱhekhathuli ya u Fhelisa Milayo? zwi amba milayo ine ya langula vhuḓifari kha matshimbidzele a Khoṱhekhathululi ya u Fhelisa Milayo yo ganḓiswaho u ya nga Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R. 1523 ya lṄa 27 Lara 1998; na
.Milayo i fanaho? zwi amba milayo ine ya langa vhuḓifari kha matshimbidzele kha mavunḓu kana phurovintsi dzo fhambanaho na khethekanyo dzapo dza khothe khulwane yo ganḓiswaho u ya nga Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R. 48 ya lṄa 12 Phando 1965 u ya nga he iyo milayo ya khwinifhadzwa ngaho.
(2)	Maand(a maṋwe na maṋwe o hweswaho Muhaṱuli Muhulwane u ya nga hei milayo ine i nga shumiswa nga muhaṱuli kana vhahaṱuli yo vhekanywaho u ya nga Muhaṱuli Muhulwane hu tshi sedzwa hei ndivho.
(3)	Tsumbedzelo iṋwe na iṋwe ya heyi milayo kha ḽihoro ḽine lṄa tea u saina ḽiṋwalwa ḽine lṄa sumba u vha ḽi na vhaimeleli vha mulayo vha heḽo ḽihoro na tsumbedzo ya u swikisa maṋwalo kha Muredzhisitarara hu tshi katelwa na mbetshelo ya tshumelo ya hayo maṋwalo na kha maṋwe mahoro na u swikiswa ha khophi dza 25 dza maṋwalo oṱhe o teaho khathihi na iṋwe mbonalelo ya aya maṋwalwa I re kha khomphuyutha ine ya tshimbilelana na ine ya shumiswa nga Khothe na Muredzhisitarara.
(4)	Nd(ivhadzo, maitele kana zwiṋwe zwivhumbeo zwa vhudavhidzano u ya nga hei milayo yo ṋetshedzwaho kana yo itwaho nga poswo ya u tou ḓiṋwalisela kana nga zwiṋwe kana nga iṋwe mbonalelo i re kha khomphwyutha: Nga nnḓa ha musi nḓivhadzo kana vhuṋwe vhudavhidzano vhu re kha khomphwyutha , ḽihoro ḽine lṄa khou ṱoḓa
nṋea nḓivhadzo ḽi ḓo swikisa kha Muredzhisitarara khophi yo ganḓiswaho ya nḓivhadzo kana vha tou davhidzana nae vha dovha vha ṋetshedza t( t( hanziela yo tou sainiwa uri i vhe vhuṱanzi ha uri ho davhidzanwa nga datumu ifhio.
(5) Muhaṱuli Muhulwane a nga engedzedza tshiṋwe tshifhinga tsho pimiwaho u ya nga hei milayo.
(6) U hanedzana ho tou ṋwalwaho, phindulo na vhuṋwe vhuimeleli kha Khothe vhune ha tea u vha khagala
(7)	Khumbelo kha dzi vhe dzi vhaleaho na hone u fhandekana ha maḽeḓere hu vhe kavhili na hone yo thaiphiwa kha bammbiri lṄa vhuhulu ha A4.
(8) U ya nga mulayo wa 5, mbetshelo ya mulayo wa 4 wa Milayo i fanaho	arali yo khwinifhadzwa u itela maitele a tshumelo ya Khothe.
TSHIPID(A TSHA 1
2.	Khothe
(1)	Hu na zwiteṋwa zwiṋa kha ṋwaha muṋwe na muṋwe. Zwone zwo ima nga hei nḓila:
 15 Luhuhi u swika 31 T(hafamuhwe, hu tshi katelwa;
 01 Shundunthule u swika 31 Shundunthule, hu tshi katelwa;
 15 T(hangule u swika 30 Khubvumedzi, hu tshi katelwa;
1 Lara u swika 30 Lara, hu tshi katelwa;
(2)uri mulandu u nga thetsheleswa u ya nga Muhaṱuli Muhulwane arali o nṋea ndaela ya uri hu itwe ngauralo.
 (3)Arali ḓuvha ḽo vhewaho ḽ(a u thoma tsengo ḽi si lṄa Khothe, tsengo i ḓo farwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho ḽine lṄa vha ḓuvha lṄa Khothe. Arali ḓuvha ḽo vhewaho lṄa u fhedza mulandu ḽi si lṄa Khothe, mulandu u ḓo fhela nga ḓuvha ḽi tevhelaho lṄa Khothe.
TSHIPID(A TSHA II
MUREDZHISITARARA
3.	Awara dza ofisi ya Muredzhisitarara
 (1) Ofisi ya Muredzhisitarara i ḓo vula u bva nga 08:30 u swika 13:00 na u bva 14:00 u swika 15:30 nga maḓuvha a Khothe.
 (2) Muredzhisitarara u ya nga zwiṋwe zwiitisi a nga ṱanganedza maṋwalo kha tshifhinga tshi songo tiwaho tsha mushumo na hone u ita hezwi musi o ṋewa ndaela nga muhaṱuli.
4.	Mishumo zwayo ya Muredzhisitarara
(1)	Nd(ivhadzo ya khuwelelo, ine ya laela u ya nga tsumbedzo ya maṋwe mafhungo kha khothe nga iṋwe khothe kana ḽiṋwalo ḽine lṄa sumbedza matshimbidzelwe o thomiwaho nga Khothe u ya nga hei milayo yo nomboriwaho nga Muredzhisitarara ḽine lṄa vha na miṋwaha i tevhekanaho hu tshi tevhelwa kufailele kana mavhekanyelwe.
(2)L(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽi tea u swikiswa nga murahu hu tshi khou tevhelwa kutevhekanele kwa milandu kana mulandu une wa tevhela u ḓo sumbedzwa nga nomboro ye ḽihoro lṄa swikisa uyo mulandu ngayo. A ḽi nga iswi kha Muredzhisitarara arali ḽi songo nomboriwa.
(3)Man(walo oṱhe o iswaho kha Muredzhisitarara u failiwa kana u vhekanyiwa a ḓo vhekanyiwa ngauralo hu tshi khou tevhelwa nomboro ya uyo mulandu.
(4)Man(walo oṱhe o sumbedzwaho kha (1) a ḓo badelelwa R75-00 ine ya vha mbadelo ya fomo ya ṱshitemmbe tsha muthelo: Hezwi zwi nga itea arali ḽihoro ḽo kona u fusha Muredzhisitarara u ya nga mulayo muṱuku wa (5) une wa tendela muthu ane a pfa uri ho ngo tea u badela ngeno zwo tendelwa nga Muredzhisitarara ane a dovha a zwi sumbedza kha siaṱari lṄa u thoma lṄa uyo mulandu kha ḽiṋwalo lṄa wonoyo mulandu.
(5)L(ihoro ḽine lṄa tama u thoma kana u hanedza matshimbidzelwe nga Khothe , ḽeneḽo ḽihoro ḽi na muhumbulo wa uri muthu ane a pfa kana muthu o imelaho ḽihoro u ḓo tea u fusha Muredzhisitarara nga nnḓa ha zwishumiswa zwa nḓuni, zwiambaro zwa fomaḽa kana zwishumiswa zwa mbambadzo na uri ḽeneḽo ḽihoro a ḽo ngo tea u vha na masheleni a linganaho R20 000 na uri a ḽi nga koni u ṋetshedza ayo masheleni u bva kha magavhelo a miraḓo ya ḽihoro.
(6)Fhethu he mabammbiri a tou fodwa, mbadelo dzine dza ḓo randelwa u ya nga mulayo muṱuku wa 6(a) i ḓo kona u badelwa. Khophi dza rekhodo dzi nga kona u itwa nga muthu muṋwe na muṋwe musi Muredzhisitarara e hone.
(a)Muredzhisitarara u ḓo humbela ḽihoro uri ḽi ite khophi ya ḽiṋwalo ḽiṋwe na ḽiṋwe lṄa khothe nga u badela mbadelo dzine dza katela na ṱshitemmbe tsha muthelo une wa vha R0.50 kha khophi iṋwe na iṋwe ya bammbiri ḽine nga vhuhulu lṄa vha A4 kana hu ḓo badelwa mbadelo i linganaho mutengo wa R1.00. Yeneyi khophi i ḓo vha i tshi khou ṱanziela uri i tou vha tshifanyiso tsha khophi ye ha kopiwa khayo.
(b)Mbadelo ya masheleni a khothe i nga ḓi itwa uri i songo badelwa nga Muredzhisitarara kha mulandu une muthu a pfa a tshi kwamiwa nga milayo miṱuku i re kha (4) na (5).
(7)Hune Khothe ya nṋea ndaela ya u ḓivhadza kana u tenda uri mulayo muṋwe na muṋwe kana mbetshelo iṋwe na iṋwe ine i si tshimbidze Ndayotewa u ya nga khethekanyo ya 172 ya Ndayotewa, Muredzhisitarara u ḓo ita uri hu ganḓiswe kha Gazete hu sa athu fhela maḓuvha a 15 u ṱutshela tshe iyo ndaela ya ṋetshedzwa. Hezwi zwi tea u vha gazete ya phurovintsi kana vunḓu ḽo teaho arali mafhungo a hone a tshi khou elana na vhusimamilayo ha phurovintsi kana vunḓu.
(8)Muredzhisitarara u ḓo anḓadza mutevhe wa u thetshelesa une wa ḓo nambatedzwa kha bodo ṱshifhatoni tsha Khothe hu sa athu fhela maḓuvha a 15 phanḓa ha luṱa luṋwe na luṋwe u itela u thusa vhaimeleli vha mulayo na u ṋetshedza mafhungo nnyi na nnyi.
(9)Maitele maelana na matshimbidzele a ḓo ṋewa nga Muredzhisitarara kha mahoro o teaho hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshe ayo maitele a ṋetshedzwa.
(10)(a)Muredzhisitarara u ḓo kona u vhulunga maṋwalo a Khothe na uri ha nga ḓo tendela na ḽithihi ḽao ḽi tshi bva nnḓa ha ṱshifhato tsha khothe.
(b)L(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa swikiswa kha Muredzhisitarara lṄa dovha lṄa vha tshipiḓa tsha maṋwalo o tou vhulungwaho a Khothe a ḽi nga koni u bviswa ṱshothe uri ḽi si tsha vhulungwa lwa tshiofisi.
(c) Musi ho fhedzwa nga matshimbidzelwe a Khothe, ḽiṋwalo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa vha ḽi songo kopiwaho na mabammbiri e a shumiswa Khothe kana nga khothe iṋwe na iṋwe a ḓo humiselwa khothe ye a bva khayo.
(11)(a)Arali zwa vhonala kha Muredzhisitarara uri ḽihoro a ḽo ngo imelelwa u ḓo ita uri ḽeneḽo ḽihoro ḽi kwamane na ofisi ya tsini kana vhaofisi vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, vha dzangano lṄa Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo ḽegal Aid Board), kiliniki ya mulayo kana tshiimiswa tshiṋwe na tshiṋwe tshine tshi nga vha tsho ḓiimisela u thusa iḽo ḽihoro.
(b)Muvhuso kana Muredzhisitarara ha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo kana ndozwo yo vhangwaho nga thikhedzo yo ṋetshedzwaho nga muya wavhuḓi nga Muredzhisitarara tshifhingani tsha matshimbidzelwe phanḓa ha Khothe kana hu tshi khou kombetshedzwa uri hu tevhelwe ndaela u ya nga milayo i kha tshivhumbeo tsha nyeletshedzo ya mulayo kana mavhekanyelwe kana nzudzanyo dza maitele kana ḽiṋwalo.
TSHIPID(A TSHA III
T(HANGANYO YA ZWIIMISWA ZWA MUVHUSO
5. Maitele a tshumelo
 Kha mafhungo maṋwe na maṋwe ane a katela na u ita khaṱhululo hune ha vha na u hanedzana ho sedzwa u shumiswa ha ndayotewa ho sedzwa khorotshitumbe iṋwe na iṋwe kana ya vhulanguli kana vhuḓifari kana tshutshedzo ya khorotshitumbe kana ha vhulangi kana vhuṱoḓisisi ha ndayotewa kha mulayo muṋwe na muṋwe hu tshi katelwa na Mulayo wa Phalammennde kana vhusimamilayo ha vunḓu kana phurovintsi kana khorotshitumbe ine ya vha na maanḓa a vhuḓifhinduleli kana nyito ya vhulanguli kana vhuḓifari kana tshutshedzo kana wonoyo mulayo u songo sumbedzwa sa tshipiḓa tsha mulandu kana ḽihoro ḽine lṄa khou itela khaedu uyo mulayo u re kha ndayotewa kana vhuḓifari kana mulayo une hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu ho swikiswa ḽiṋwalo kha Muredzhisitarara maelana na mulandu une wa khou ita uri hu vhe na mbilaelo phanḓa ha matshimbidzelwe a khothe lwa u tou thoma, ḽihoro ḽi kwameaho ḽi ḓo shumisana na vhulanguli kana vhathu vha kwameaho uri kutshimbidzelwe kwa Khothe ku kone u bvela phanḓa. A hu na u ḓivhadzwa hune ha ḓo itwa, vhuḓifari kana mulayo une wa sa tshimbilelane na ndayotewa une wa ḓo itwa nga khothe kha hayo mafhungo nga nnḓa ha musi mbetshelo ya hoyu mulayo yo tevhedzwa.
TSHIPID(A TSHA IV
MAHORO
6.U imelelwa ha mahoro
Nga nnḓa ha musi Khothe kana Muhaṱuli Muhulwane o sumbedza, a hu na muthu ane a tea u ḓivhonadza o imelela ḽihoro kha matshimbidzelwe maṋwe na maṋwe a Khothe nga nnḓa ha musi a tshi tea u ḓivhonadza Khothe khulwane.
7.U shandukisa mahoro
 (1)Arali ḽihoro lṄa fa kana ḽi si tsha kona u sumbedza vhukoni ha matshimbidzelwe maṋwe na maṋwe, matshimbidzelwe a ḓo imiswa u swikela tshifhinga tshine ha ḓo vha hu na vhaimeli vho tendelwaho kana muthu muṋwe na muṋwe ane a vha na vhukoni o tiwaho vhuimoni ha ḽihoro kana u swikelela maitele a u sa sumbedza vhukoni a tshi fhela ṱshothe.
(2)Hune ha vha hu na muthu o tendelwaho kana ho tholwa muthu a re na vhukoni, Khothe i nga ita uri muthu o tendelwaho kana a re na vhukoni a ime vhuimoni ha ḽihoro arali hu na muthu o lovhaho kana uyu muthu a re kha itsho tshiimo a tshi sumbedza u sa vha na vhukoni. Hezwi zwi nga itwa musi ho itwa khumbelo.
8.U dzhenelela ha Mahoro kha matshimbidzele
Muthu ane a vha na pfanelo dza u vha muraḓo wa ḽihoro kana ane a vhona zwo tea uri a vhe muraḓo wa ḽihoro tshifhingani tsha matshimbidzele tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe a nga ita khumbelo ya u dzhenelela o ḓiimisa sa ḽihoro, hoyo muthu a nga ita hezwo nga murahu ha musi o ita nḓivhadzo kha mahoro oṱhe a kwameaho. Khothe kana Muhaṱuli Muhulwane a nga nṋea ndaela ya u bveledza uho vhukando nga murahu ha musi o ita khumbelo. Hezwi zwi katela mbadelo dziṋwe na dziṋwe khathihi na u sumba sia lṄa uri matshimbidzele a nga bvela hani phanḓa arali zwo tea.
9. Maanḓa a axennḓe kana thendelo ya u ita zwithu
 (1) Maanḓa a axennḓe ha tei u tou vhekanywa, tshi re hone ndi uri vhashumisi vha mulayo vha re na thendelo vha nga kona u imela ḽihoro ḽiṋwe na ḽiṋwe hu sa athu fhela maḓuvha a 21 ho ḓivhadzwa uri ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa vha na maanḓa a u shumisa mulayo ḽi tshi khou ita izwi kana ḽi nga ita izwi nga muya wavhuḓi ḽo ṋewa tshifhinga nga Khothe hu sa athu ṋewa khaṱhulo. Arali hu na zwine iḽi ḽihoro lṄa hanedza ḽo zwi ita nga u tou ḓivhadza lune nga murahu ha izwi vhashumisi vha mulayo a hu tshee na zwine vha tea u ita nga nnḓa ha musi vho shumisa maanḓa a axennḓe u swikisa mbilaelo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 u bva tshee ha ṋewa nḓivhadzo.
(2) Maanḓa maṋwe na maṋwe a axennḓe kana u tendelwa ha u swikiswa ha mbilaelo hu ḓo sainiwa kana ha imela nḓivhadzo i no ḓo swikiswa hu tshi khou tevhelwa mulayo.
(3) A hu na maanḓa a axennḓe kana thendelo ine ya ḓo ita uri mbilaelo i swikiswe nga muthu muṋwe na muṋwe o imelela muvhuso.
TSHIPID(A TSHA V
10. U itea ha zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo
(1) Musi ho sedzwa hei milayo, muthu muṋwe na muṋwe ane a vha na dzangalelo kha mafhungo maṋwe na maṋwe phanḓa ha Khothe a nga fhiwa tshifhinga tshine tshi si ho fhasi ha tshe tsha sumbedzwa kha khethekanyo ya mulayo muṱuku wa (5). Hezwi zwi nga itwa hu tshi khou tevhelwa u tea ha zwithu u ya nga hune zwa vha ngaho ho sedzwa zwiteṋwa, nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela dze ha tou tendelanwa khadzo nga u tou nṅwala nga mahoro oṱhe phanḓa ha Khothe kana dzine dzi nga vha dzo tendelwa nga Muhaṱuli Muhulwane u ya nga mulayo muṱuku wa (3).
(2) Thendelano yo tou n (waliwaho ye ya sumbedzwa kha mulayo muṱuku kha (1) i ḓo swikiswa kha Muredzhisitarara wa Khothe hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshe ya ṋetshedzwa. I ḓo kwama maitele a u itea ha zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo. Nṱhani ha izwi hu ḓo dovha ha sedzwa tshifhinga tshe khatsho ha tendelanwa musi hu tshi ṋetshedzwa ḽiṋwalo lṄa iyo thendelano.
(3)Muhat(uli Muhulwane a nga shandukisa zwe ha tendelanwa khazwo zwine zwa nga nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela sa zwe zwa sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (1).
(4) Arali thendelano yo tou ṋwaliwaho i re kha mulayo muṱuku wa (1) i sa khou kona u wanala, muthu muṋwe na muṋwe ane a vha na dzangalelo kha mafhungo maṋwe na maṋwe afha Khothe a nga ita khumbelo kha Muhaṱuli Muhulwane uri a ṱanganedzwe u ya nga hune mafhungo a vha ngaho. Muhaṱuli Muhulwane a nga ṱanganedza iyo khumbelo u ya nga nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela u ya nga hune ene a zwi vhona ngaho.
(5) Arali hu songo sumbedzwa phimo ya tshifhinga kha masia e a ṋetshedzwa maelana na khumbelo i re kha mbetshelo ya (4), yeneyi phimo ya tshifhinga i nga ṋewa hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu nga murahu ha musi muhuweleli o ṋetshedza mbilaelo yo tou ṋwalwaho kana musi tshifhinga tsha u swikisa mbilaelo tsho no fhira.
(6) Khumbelo ine ya ṱanganedzwa nga nḓila ine ya vha ngayo i ḓo:
(a) ṱalutshedza dzangalelo lṄa zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo kha matshimbidzele;
(b) ṱalutshedza na u kona u topola nyimele ine ya nga dzhiwa hu tshi sedzwa nḓila ine zwithu zwa vha ngayo kha matshimbidzele; na
(c) u vhea tshifhinga tsho sudzuluswaho tsha u ṋetshedza u ya nga hune zwithu zwa vha ngayo, u tshimbilelana ha matshimbidzele khathihi na mihumbulo i sumbaho u ṋetshedzwa hune ha vha ha ndeme kha Khothe ha dovha ha fhambana na ha maṋwe mahoro.
(7) Maitele a u ṱanganedza zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo a ḓo tevhelwa musi hu tshi swikiswa khanedzano yo tou ṋwaliwaho, nga nnḓa ha musi iyo khanedzano yo ṋetshedzwaho i sa dovhololi zwe zwa ṋetshedzwa u thomani kha khanedzano ya maṋwe mahoro. Hei ṋetshedzo i fanela u vha i tshi khou sumbedza vhuṱanzi vhuswa kha Khothe.
(8) Musi hu tshi sedzwa mbetshelo ya Mulayo wa vhu 31, maitele a u ṱanganedza zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo a ḓo tendelwa fhedzi musi ho sedzwa rekhodo ya khaṱhululo kana a tshi sedza kha zwiteṋwa zwe zwa kona u bvela khagala tshifhingani tsha matshimbidzele. Ha nga engedzedzi kana a ḓisa vhuṋwe vhuṱanzi vhuswa vhune ha ḓo ita uri hu ambiwe.
(9) Musi hu tshi tevhelwa maitele a uri zwithu zwi ṱanganedzwe nga nḓila ine zwa vha ngayo hu ḓo bviselwa khagala ḓuvha lṄa u swikisa mbilaelo yo tou ṋwaliwaho nga nḓila yo teaho kana mafhungo maṋwe na maṋwe a swikiswe nga nḓila yo teaho.
(10) Thendelo ya Khothe ine ya tshimbilelana na mbadelo i nga ita uri mbetshelo ine ya sumbedza masheleni o shumiswaho kana masheleni e a
t( aha nga mulandu wa maitele a uri zwithu zwi ṱanganedzwe nga nḓila ine zwa vha ngayo.
(11) Mbetshelo ya mulayo wa 1(3) i ḓo shumiswa, hu na u khwinifhadzwa ho teaho u itela uri zwithu zwi vhe nga nḓila ine zwa vha ngayo.
 TSHIPID(A TSHA VI
KHUMBELO
11. Maitele a khumbelo
(1)Kha vha vhulunge mafhungo maṋwe na maṋwe nga hune zwa konadzea na hune zwa vha zwo tea ndivho iṋwe na iṋwe vha tshi katela na zwine zwa nga:
(a) u sedza mafhungo o no sumbedzwaho kha khethekanyo ya 167 (a) ya Ndayotewa na
(b) u wanala ha maitele u bva Khothe. Khumbelo yeneyo i ḓiswa i na ḽikumedzwa ḽi re kha nḓivhadzo i tikedzwaho nga afidavithi. Hafha hu fanela u vha hu na zwiteṋwa zwine muhumbeli a ḓitika ngazwo, muhumbeli u fanela hafhu u dovha a sumbedza ḓiresi yawe (kha vhukule vhu re vhukati ha khilomitha dza 25 u bva ofisini ya Muredzhisitarara), a tshi ita hezwi u vha a tshi khou sumbedza ḓiresi ya vhudzulo na ya poswoni khathihi na nomboro dza luṱingo na ḓiresi ya e-meili arali muhumbeli e nayo. Muhumbeli u ḓo tea u ṱanganedza nḓivhadzo na tshumelo ya maṋwalo a matshimbidzele hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu kana phanḓa ha musi muhumbeli a tshi wana nḓivhadzo ya khumbelo yo tou ṋwalwaho. Arali muhumbeli a vha a khou tea u pikisa iyo khumbelo u ḓo tea u bula arali o wana nḓivhadzo. U bva afho Muredzhisitarara u ḓo tea swikisa mafhungo phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane uri hu sedzwe na iyo khumbelo u ya nga tshiteṋwa tsha mulayo muṱuku wa (4).
(2) Musi phungudzo ya vhuleme kana vhuṱungu yo ṱahiswa maelana na muthu muṋwe na muṋwe, muvhuso, tshiimiswa tsha muvhuso kana hune zwa konadzea ha ṋetshedzwa nḓivhadzo ya khumbelo yo sumbedzwaho kha (1), nḓivhadzo ya ḽikumedzwa i ḓo livhiswa kha Muredzhisitarara na muthu kana tshiimiswa tshiṋwe na tshiṋwe tshine khatsho ha ḓo vha hu tshi khou sedzwa ḓiresi ya vhudzulo, nomboro ya luṱingo na ḓiresi ya e-meili hune zwa vha zwo tea. L(ihoro kana tshigwada tshine vhuleme kana vhuṱungu ha vha hu tshi khou fhungudzwa khatsho Muredzhisitarara u ḓo tea uri a davhidzane natsho. Nga nnḓa ha izwi tshi ḓo tea u kwamana na Muredzhisitarara u ya nga Fomo ya 1 na 2 u ya nga hune zwa konadzea.
(3) (a) Muthu muṋwe na muṋwe ane a hanedzana na ndaela ya ḽikumedzwa ḽi re kha nḓivhadzo u ḓo tea uri:
(i) kha tshifhinga tsho bulwaho kha nḓivhadzo, a ḓivhadze muhumbeli na Muredzhisitarara nga u tou nṅwala ndivho yawe ya u hanedza khumbelo. U ḓo ita izwi nga u sumbedza ḓiresi i re kha vhukule ha khilomitha dzi sa fhiri 25 fhethu hu re na ofisi ya Muredzhisitarara hune uyo muthu a ḓo kona u ṱanganedza maṋwalo a matshimbidzele;
(ii) hu sa athu fhela maḓuvha a 15 muhumbeli o ḓivhadza ndivho yawe ya u hanedza khumbelo yo swikiswaho. Muhanedzi a nga ita izwi nga u fhindula nga afidavithi na maṋwe maṋwalo ane a ḓo vha a tshi khou tikedza dziafidavithi.
(b) Muhumbeli a nga swikisa phindulo ya afidavithi hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a tshumelo ine ya vha i tshi khou elana na afidavithi na maṋwalo o sumbedziwaho kha pharagirafu (a) (ii).
? (i) Hune ha vha hu songo ṋetshedzwa nḓivhadzo ya u hanedza kana hune ha vha hu songo fhindulwa afidavithi u ya nga pharagirafu (a) (ii) ine ya vha yo tea u swika hu sa athu fhela tshifhinga tshe tsha sumbedzwa kha pharagirafu (a) (ii), Muredzhisitarara u ḓo ita uri hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu a ṋetshedze iyo khumbelo phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane.
(ii) Hune ha vha hu na afidavithi yo swikiswaho, Muredzhisitarara u ḓo swikisa khumbelo phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu ho fhindulwa afidavithi kana arali hu si na afidavithi yo fhindulwaho ye ya swikiswa hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu a tshifhinga tsho sumbedzwaho kha pharagirafu (b).
(d) Muhaṱuli Muhulwane a nga nṋea maitele u ya nga mulayo muṱuku wa (4) u tendelwa u swikiswa ha vhuṋwe vhuṱanzi ha afidavithi.
(4) Musi khumbelo yo vhewa phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane u ya nga mulayo muṱuku wa (3)(c) ane a fanela u nṋea ndaela ya uri iyo khumbelo i nga shumaniwa hani nayo. Hafha hu nga sedzwa arali i tshi nga tou dzulelwa fhasi uri I thetsheleswe kana i sedzwe hu tshi khou tevhelwa zwe zwa ṋwalwa kana hu sedzwe manweledzo a afidavithi.
12.Khumbelo dza shishi kana dza tshihaḓu
(1) Kha khumbelo ya shishi kana tshihaḓu, Muhaṱuli Muhulwane a nga ṋetshedza fomo na tshumelo yo ḓisendekaho nga hei milayo. Muhaṱuli Muhulwane a nga dovha a nṋea ndaela ya uri haya mafhungo a dzulelwa hani fhasi hu tshi khou sedzwa-vho tshifhinga na maitele ane a ḓo tshimbidzwa ngao. Maitele na matshimbidzele a ḓo vha o ḓitika nga hei milayo na hone zwo tea.
(2) Khumbelo u ya nga mulayo muṱuku wa (1) ḽikumedzwa ḽi ḓo swikiswa sa nḓivhadzo lṄa dovha lṄa fheletshedzwa nga afidavithi ine ya khou ṱalutshedza zwavhuḓi ine ya sumbedza kupambutshele u bva kha matshimbidzele zwao.
13. Khanedzano
 (1)	Nyambedzano ya u hanedzana nga ṋetshedzwa hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga. Yone i ḓo vha i tshi khou sumbedza mutevhe wa zwi re ngomu na mutevhe wa maṋwalo o sedzwaho hu tshi khou tevhelwa masiaṱari a he mafhungo a topolwa hone.
(2)	Nyambedzano ine ya tou ṋetshedzwa nga mulomo a i nga tendelwi arali ho ṋewa ndaela i bvaho kha Muhaṱuli Muhulwane.
(3)	(a)	U hanedzana ho tea arali hu tshi khou ambiwa mafhungo o teaho phanḓa ha Khothe. Hezwi zwi ḓo dovha zwa langiwa nga tshifhinga tsho randelwaho izwi nga Muhaṱuli Muhulwane.
(b) Mahoro oṱhe a ḓo zwi dzhia uri vhahaṱuli vhoṱhe vho vhala khanedzano dzo tou ṋwalwaho na uri a hu na ṱhoḓea ya u dovholola zwe zwa vhekanywa.
(4)	(a) Khanedzano dzi nga swikiswa kha Khothe nga luambo luṋwe na luṋwe na uri ayo mahoro o teaho ha nga ḓo t( oḓa vhaḓologi.
(b)	Arali hu na muthu ane a tama u swikisa mafhungo kha Khothe nga luambo luṋwe na luṋwe lwa tshiofisi lu si luambo lwe a lu shumisa musi a tshi nṅwala mafhungo a khanedzano, onoyo muthu u ḓo tea u swikisa nḓivhadzo kha Muredzhisitarara, hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe phanḓa ha musi hu sa athu thetsheleswa mafhungo aya ane a tea u swikiswa kha Muredzhisitarara. Kha iyo nḓivhadzo u fanela u sumbedza luambo lune a ḓo tea u lu shumisa.
(5) U ya nga ḽikumedzwa lṄa Khothe kana khumbelo ya ḽihoro ḽithihi kana manzhi, Khothe i nga nṋea ndaela ya uri milandu mivhili kana minzhi ine ya kwama zwithu zwi fanalo kana zwi elanaho hu nga ambiwa ngayo khathihi sa mulandu muthihi kana ha randelwa zwiṋwe zwa zwiteṋwa kha iyi milandu.
TSHIPID(A TSHA VII
KHUMBELO
MAFHUNGO ANE A LAULWA NGA MAAND(A A KHOTHE FHEDZI
14.	Mulayotibe une ha sedzwa khawo
(1) Mulayotibe wo lumbamiswaho u ya nga khethekanyo ya 79 (4)(b) kana 121(2)(b) u ya nga Ndayotewa nga Phuresidennde wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe kana nga MulangaVunḓu kana Phurovintsi. U ya nga hune zwa vha ngaho u ḓo ṋwaliwa wa dovha wa swikiswa kha Muredzhisitarara na Tshipikara tsha Buthano lṄa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khantsela ya Lushaka lwa Phurovintsi kana Vunḓu, kana Muambeli wa vhusimamilayo ha phurovintsi kana vunḓu u ya nga hune zwa vha ngaho.
(2)Wonoyo mulayo u fanela u vhea khagala:
(a) mbetshelo dza Mulayotibe u ya nga hune Phuresidente wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe kana Mulangavunḓu a sumbedzisa;
(b) mbetshelo ya ndayotewa kana mbetshelo dzo vhetshelwaho thungo; na
(c) mihumbulo ya uho u vhetshelwa thungo.
(3)	Mahoro a polotiki o imelelwaho Phalamendeni ya lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽo teaho u ya nga hune zwa vha ngaho a ḓo vha na pfanelo ya u swikisa maṋwalo o teaho u ya nga he ayo mafhungo a vhetshelwa tshifhinga tsha uri a ambiwe nga fhasi ha mulayo muṱuku wa (4).
(4)Musi hu tshi swikiswa uyu mulayo wo lumbamaho, mafhungo a ḓo senguluswa u ya nga masia o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane, hezwi zwi katela heḽi sia:
(a)u humbela Muambeli kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u ya nga hune zwa vha ngaho. U inga nṱha ha izwi Muhaṱuli Muhulwane a nga dzhia tsheo ya uri ayo mafhungo a ambiwe ngao arali zwo tea; na
(b)u vhidzwa ha mahoro a polotiki ane a vha na dzangalelo Phalamenndeni ya lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽo teaho u ya nga hune zwa vha ngaho. Mahoro ane a tama u swikisa maṋwalo o teaho hu tshi tevhelwa tshifhinga tshe ha pfi a ḓo ambiwa ngatsho.
15.	U vha Mulayoni ha Ndayotewa
(1)Khumbelo u ya nga khethekanyo dza 80(1) na 122 (1) ya Ndayotewa nga miraḓo ya Buthano lṄa Lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu i ḓo ḓivhadzwa sa ḽikumedzwa ḽi tikedzwaho nga afidavithi. U hanedzwa ha zwi re ngomu hu ḓo shumiswa nga vhahumbeli u itela u swikisa khumbelo yavho kha Muredzhisitarara na u dovha hafhu a swikisa kha Muambeli wa Buthano lṄa Lushaka hune zwa vha zwo tea na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kana Muambeli wa vhusimamilayo ha vunḓu u ya nga hune zwa vha ngaho.
(2)Hu ḓo ṋetshedzwa nḓivhadzo i humbelaho Muambeli arali zwo tea na Muḓzulaphanda wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u swikisa khumbelo kha mahoro oṱhe a polotiki o imelelwaho kha nnḓu kana vhusimamilayo. Hezwi zwi nga itwa nga u tou nṅwala hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshee ha ṋetshedzwa khumbelo.
(3)Khumbelo ye ya sumbedziswa kha mulayo muṱuku wa (1) i ḓo fheletshedzwa nga ṱhanziela yo ṋetshedzwaho nga Muambeli wa vhusimamilayo ho teaho na u sumbedza uri ṱhoḓea dza khethekanyo ya 80(2)(a) kana khethekanyo ya 122 (2)(a) ya Ndayotewa dzo tevhedzwa.
(4)Khumbelo yo sumbedzwaho kha mulayo muṱuku wa (1) i ḓo bvisela hezwi khagala-
(a) mbetshelo dza Mulayo dzi ḓo itelwa khaedu;
(b) mbetshelo dzo teaho dza Ndayotewa dze ha ḓisendekwa khadzo musi ho sedzwa idzo khaedu;
(c) hu ḓo sedzwa na nyimele ine ya sumbedza uri idzo mbetshelo dzi nga ḓisa khuḓano; na
(d) u ṱoḓwa ha thuso ya u rulwa vhuleme hu tshi katelwa na vhuleme ha tshifhinganyana.
(5)	(a)	L(ihoro ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽi kwameaho kana muvhuso muṋwe na muṋwe une wa tama u hanedza u ṋetshedzwa ha ndaela yo sumbedzwaho kha khumbelo u ḓivhadza Muredzhisitarara nga u tou nṅwala hu sa athu fhela maḓuvha a 15 tshe ha sumbedzwa ndivho ya u hanedza. Kha yeneyo nḓivhadzo hu ḓo sumbedzwa-vho na ḓiresi hune iḽo ḽihoro kana muvhuso wa ḓo ṱanganedza u ṱanganedzwa ha nḓivhadzo na dziṋwe tshumelo dza maṋwalo ane a ḓo vha a tshi khou sumbedza matshimbidzele.
 (b)	Arali iyo nḓivhadzo yo ṋetshedzwa, khumbelo i ḓo vhewa u ya nga mbetshelo ya mulayo wa 11.
(6)Arali nḓivhadzo ya u hanedza i songo swikiswa u ya nga mulayo muṱuku wa (5) mafhungo a ḓo ṋetshedzwa u ya nga maitele o sumbedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane, henefha hu nga katelwa na maitele-
(a) u tendelwa ha mafhungo a nyengedzedzo u ya nga hune Muhaṱuli Muhulwane a vhona zwo tea kana tshihaḓu tshine ayo mafhungo a tea u sedzwa ngatsho.
(b)mahoro oṱhe ane a vha na dzangalelo Phalamenndeni ya lushaka kana kha vhusimamilayo ha vunḓu kana phurovintsi ane a tama u ita ngauralo
nga u tou ṋetshedza nḓivhadzo dzo tou ṋwalwaho dzine dzi nga thusa u tandulula tshiteṋwa tsho teaho kha tshifhinga tsho tiwaho kha ayo maitele.
16.	U ṱanganedzwa ha nyimele i si yavhuḓi ya ndayotewa
(1) Muredzhisitarara wa khothe o nṋeaho ndaela ya nyimele i si yavhuḓi ya ndayotewa sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ya 172 ya Ndayotewa, u ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 15 tshe iyo ndaela ya swikiswa kha Muredzhisitarara wa khothe nga u ṋetshedza khophi ya iyo ndaela.
(2) Muthu kana tshiimiswa tsha muvhuso tsho tea u ita ngauralo na u vha na lutamo lwa u ita khaṱhululo maelana na iyo ndaela nahone u ya nga khethekanyo ya 172 (2)(d) ya Ndayotewa u ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 15 ho ṋetshedzwa iyo ndaela. Hu ṋetshedzwa nḓivhadzo ya u swikisa khaṱhululo kha Muredzhisitarara wa khothe ine ya ita uri hu ṋewe ndaela. Yeneyi ndaela ndi ine ya ḓo vhekanya maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
(3) Muhweleli ndi ane kha yeneyo nḓivhadzo ya u ita khaṱhululo a ḓo nṋea nḓivhadzo ya uri ndi nga mini o swikisa khaṱhululo yawe na u sumbedza zwiitisi na uri iyi khumbelo i tikedzwa hani nga mulayo na uri ho vha ho fanela ho dzhiwa tsheo ifhio.
(4) Muthu kana tshiimiswa tsha muvhuso tsho tea u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa ha u ya nga khethekanyo ya 172 (2)(d) ya Ndayotewa nahone u ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 15 ho ṋetshedzwa iyo ndaela. Hu ṋetshedzwa nḓivhadzo ya u swikisa khaṱhululo kha Muredzhisitarara wa khothe ine ya ita uri hu ṋewe ndaela. Yeneyi ndaela ndi ine ya ḓo vhekanya maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
(5) Arali hu songo swikiswa nḓivhadzo kana khumbelo u ya nga he zwa sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) na (4) nga u tevhekana u ya nga nḓila ye zwa vhekanywa ngaho, maitele a u sa ṱanganedzwa ha nyimele ya ndayotewa a ḓo vhetshelwa thungo u ya nga maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
17. U ṱanzielwa ha ndayotewa ya phurovintsi
(1) Muambeli wa vhusimamilayo ha vunḓu vho phasisa kana u u fhelisa ndayotewa u ya nga khethekanyo ya 142 na 144(2) ya Ndayotewa hune ha vha hu tshi khou sumbedzwa lutamo lwa uri yeneyo ndayotewa kana u fheliswa ha ndayotewa hu fheliswe nga Khothe. Hu ḓo itwa uri honoho u ṱanzielwa ha vhungomu ha ndayotewa hu tou ṋwalwa kana u fheliswa ha ndayotewa nga vhusimamilayo ha vunḓu kana phurovintsi hu swikiswe kha Muredzhisitarara lwa fomaḽa hu dovhe hu humbelwe Khothe uri i ite mushumo wayo u ya nga khethekanyo ya 144 ya Ndayotewa.
(2) T(hanziela yo sedzuluswaho kha mulayo muṱuku wa (1) i ḓo katela-vho na tshitatamennde tshi bviselaho khagala uri ndayotewa kana u fheliswa ha ndayotewa ho phasiswa nga vhathu vhanzhit.
(3)L(ihoro ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ha phurovintsi kana vunḓu ḽi ḓo tea u vha na pfanelo dza u ṋetshedza u khanedzano nga u tou amba Khothe, tenda ḽeneḽo ḽihoro lṄa polotiki lṄa nga kona u swikisa khumbelo yo tou ṋwalwaho kha Khothe phanḓa ha musi uho u hanedzana hu sa athu thoma.
(4)U swikiswa ha khumbelo yo sumbedzwaho kha mulayo muṱuku wa (1), mafhungo a ḓo swikiswa u ya nga maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane, ane a katela-
(a)u sumbedzwa ha Muambeli kha u engedzedzwa ha mafhungo u ya nga he Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe a vhona zwo tea kana u sedza ndeme ine aya mafhungo a tea u sedzwa ngayo;
(b)maitele na u bviselwa khagala ha tshifhinga tshine u swikiswa ha maṋwalo ha mahoro ane a vha na dzangalelo;
( c) maitele na maṋwalo o swikiswaho u ya nga pharagirafu (b) zwi fanela u swikiswa nḓevheni dza maṋwe mahoro a polotiki kha vhusimamilayo. Hezwi zwi fanela u itwa musi Muhaṱuli Muhulwane a tshi vhona zwo tea.
(5)Hu tshi tevhelwa ndaela ya Khothe, khethekanyo ṱhukhu ya 144, Ndayotewa i nga bvisela khagala mbetshelo dza ndayotewa ya vunḓu kana u fheliswa ha ndayotewa arali hu na ṱhoḓea i sa tshimbilelani na Ndayotewa.
TSHIPID(A TSHA VIII
TSWIKELELO THWII NA KHAT(HULULO
18. Tswikelelo thwii
(1) Khumbelo ine ya swikiswa thwii sa zwe zwa vhekanyiswa zwone kha khethekanyo ya 167(6)(a) ya Ndayotewa i ḓo swikiswa sa ḽikumedzwa ḽine lṄa vha nḓivhadzo, i ḓo tikedzwa nga afidavithi ine ya vha na zwiteṋwa zwine muhumbeli a ḓitika ngazwo.
(2) Khumbelo u ya nga mulayo muṱuku wa (1) i ḓo swikiswa kha Muredzhisitarara ya dovha hafhu ya swikiswa nḓevheni dza mahoro oṱhe thwii kana madzangalelo a fushaho ane a ita uri muḓisi wa khumbelo a pfe o vhofholowa na hone a kone u sumbedza-
(a) zwiitisi zwine zwa ḓo lwisa uri hu sedzwe madzangalelo a vhudziki ane a ḓo ita uri hu ṋetshedzwe ndaela thwii;
(b) nḓila ine ya shumiswa kha u sedza madzangalelo a vhudziki khathihi na zwiitisi zwine uho u lwisa uri hu sedzwe madzangalelo a vhudziki ha ḓitika ngaho;
(c) uri mafhungo a nga sedzwa hani nga Khothe hu songo thetsheleswa vhuṱanzi he ha tou ṋewa nga Khothe na musi zwi sa konadzei,
(d) vhuṱanzi vhu nga bviselwa hani khagala na u kona u thivhela khuḓano.
(3)	Muthu muṋwe na muṋwe kana ḽihoro ḽine lṄa tama u hanedza khumbelo ḽi ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 nga murahu ha musi ho no swikiswa khumbelo. Hu ḓo tea uri hu dovhe hu ḓivhadzwe muḓisi wa khumbelo na Muredzhisitarara nga u tou nṅwala kana nga u swikisa ndivho yawe ya u hanedza.
(4) Nga murahu ha musi nḓivhadzo ya u hanedza yo no ṱanganedzwa nga Muredzhisitarara kana hune tshifhinga tsha u swikisa iyo nḓivhadzo tsho no fhela, mafhungo a ḓo vhekanywa hu tshi khou tevhelwa maitele o ṋetshedzwaho nga Muhaṱuli Muhulwane, ane a katela-
(a) u vhidzwa thwii nga vhane vha kwamea nga u tou swikiswa maṋwalo kha Khothe nga tshifhinga tsho tiwaho na uri a ho ngo fanela u ṋewa thendelo thwii; kana
(b) maitele ane a sumbedza uri a hu na ṱhoḓea ya uri hu fanela u swikiswa maṋwalo e a tou ṋwalwa kana afidavithi.
(5) Khumbelo dza tswikelelo thwii dzi sedzuluswa nga u tou nweledza hu songo sedzwa u thetshelesa hune ha ḓo vha hu tshi khou tou ambiwa kana u hanedzana ho tou ṋwalwaho u fhirisa zwine zwa ḓo vha zwo tou ṋwalwa kha khumbelo yone iṋe: Nga nnḓa ha musi muthu ane a ḓo vha a tshi khou fhindula uho u hanedza o sumbedza kha ndivho yawe ya u hanedza u ya nga mulayo muṱuku wa (3), Khumbelo ya u swikelela thwii fhedzi i ḓo sedzuluswa nga murahu ha mbekanyo ya mulayo muṱuku wa (4)(a) yo no tevhedzwa.
19. Dzikhaṱhululo
(1)	Maitele e a vhewa kha uyu mulayo a ḓo tevhelelwa kha khumbelo ya u ita khaṱhululo kha Khothe hune ha vha ho dzhiwa tsheo ine ya vha yo ḓitika nga ndayotewa nga nnḓa ha uri hu ḓo vha hu na nyimele ine i si vhe yavhuḓi kha ndayotewa nga fhasi ha khethekanyo ya 172(2)(a) ya Ndayotewa. Hune yeneyo tsheo ya vha yo ṋewa nga Khothe hu tshi katelwa Khothe Khaṱhuli khulwane hu sa khou sedzwa uri Muphuresidennde o hana kana u ṱanganedza khumbelo ya khaṱhululo.
(2)	Muthu we a hwelelwa mulandu ane a dinwa nga tsheo ya khothe ane a tama u hanedza iyi tsheo thwii kha Khothe kha mafhungo o livhanaho na ndayotewa, u ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 15 maelana na u swikisa khaṱhululo ine a tama u i swikisa nga murahu ha musi o nṋea nḓivhadzo kha maṋwe mahoro kana mahoro o teaho. Khumbelo yeneyo ya u hanedza tsheo yo dzhiwaho i fanela u swikiswa kha Muredzhisitarara: nga nnḓa ha musi Muphuresidennde wa Khothe Khaṱhuli Khulwane o hana u ṋetshedza thendelo ya u hanedza tsheo yo no dzhiwaho. Hezwi zwi ḓo ita uri tshifhinga tsho vhetshelwaho u hanedza tsheo yo dzhiwaho tshi thome nga ḓuvha ḽe ha ṋewa ndaela ya u hana iyo khumbelo.
(3) Khumbelo yo sumbedzwaho kha mulayo muṱuku wa (2) i ḓo sainiwa nga muhumbeli kana muimeleli wawe wa mulayo na uri i ḓo katela-
(a) tsheo yo swikelelwaho maelana na khaṱhululo ye ya swikiswa na zwiitisi zwi kwamaho u hanedzwa ha iyo tsheo;
(b) tshitatamennde tshe tsha sumbedzwa zwavhuḓi na mafhungo a ndayotewa o bviselwaho khagala zwavhuḓi ane a kwama tsheo; na maṋwe mafhungo a kwamaho tsheo kha mafhungo a ndayotewa;
(c) mafhungo o raloho ane a engedzedza kana a hanedza u ya nga hune zwa vhonwa nga muhumbeli uri a swikiswe kha Khothe; na
(d) tshitatamennde tshine tsha sumbedza uri naa muhumbeli o ita khumbelo kana u ṱoḓa u ita khumbelo ya khaṱhululo ya tshipentshela kha khothe iṋwe na iṋwe na uri arali zwo ralo:
(i) khothe ifhio;
(ii) khumbelo yeneyo yo tendelwa ho sedzwa zwiitisi zwe zwa sedzwa musi iyo khumbelo i tshi hanwa; na
(iii) mvelelo dza iyo khumbelo arali dzo vha dzi tshi vho ḓivhea musi iyo khumbelo i tshi swikiswa Khothe.
(4)	(a)	Musi hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva nga datumu ye khumbelo ye ya sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) ya swikiswa, muhanedzi kana vhahanedzi vhane vha tea u fhindula nga u tou nṅwala vha tea u sumbedza uri iyo khumbelo ya u ita khaṱhululo ndi ya u hanedza. Arali zwo ralo vha fanela u sumbedza uri zwiitisi zwa iyi khumbelo ndi zwifhio.
(b) Phindulo i ḓo sainwa nga muhanedzi kana vhahanedzi kana vhaimeleli vha mulayo vhavho.
(5)	(a) Mufhinduli kana vhafhinduli vhane vha tama u swikisa khaṱhululo ya u vhudzisisa ya Khothe kha mafhungo ane a elana na ndayotewa vha ḓo ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva tshee khumbelo ye ya sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) ya swikiswa kha Muredzhisitarara. Khumbelo yeneyo ndi ya u vhudzisisa.
(b) Mbetshelo ya iyi milayo ine ya vha maelana na u ita khaṱhululo i ḓo shumiswa ho teaho u itela u khwinifhadza khumbelo ya u vhudzisisa.
(6) (a) Khothe i ḓo dzhia tsheo arali hu tshi nga ṋetshedzwa thendelo ya khumbelo ya u ita khaṱhululo.
(b)Khumbelo dza u ita khaṱhululo dzi nga sedzuluswa nga u tou nweledza hu sa khou sedzwa vhuṱanzi ho ṋewaho nga u tou amba kana ho ṋwaliwaho nga nḓila ya u tou hanedzana u fhira zwine zwa vha kha khumbelo yone iṋe.
(c ) Khothe i nga kha ḓi nṋea ndaela ya uri khumbelo ya khaṱhululo i vhe nga nḓila ya u hanedzana na uri i vhe yo tou thwii nga nḓila ine khanedzano yo tou ṋwalwaho ya mahoro ya vha i sa khou sedza mbudziso fhedzi. I nga dovha ya sedza uri iyo khumbelo ya khaṱhululo i nga ṋetshedzwa ho dovha ha sedziwa zwivhuya zwa u fhelisa phambano. Mbetshelo dza mulayo wa 20 dzi ḓo khwinifhadzwa arali zwo tea ha dovha ha tevhelwa maitele ane a tea u tevhedzwa.
20. Maitele a khaṱhululo
 (1)	Arali khumbelo ya khaṱhululo yo ṋetshedzwa u ya nga mulayo wa 19, muhumbeli wa khumbelo ya khaṱhululo u ḓo dzhiela nzhele hezwi na mutshutshisi nga hei nḓila:
 (a) Muhumbeli wa khumbelo ya khaṱhululo u ḓo dzudzanya a dovha a swikisa rekhodo dza khaṱhululo kha Muredzhisitarara kha tshifhinga tsho tiwaho nga Muhaṱuli Muhulwane.
 (b) U ya nga mbetshelo ya mulayo muṱuku wa (c) afha fhasi, rekhodo dza khaṱhululo dzi ḓo katela tsheo dze dza dzhiwa nga khothe dze dza dzhielwa nzhele khathihi na maṋwalo oṱhe e a swikiswa nga mahoro oṱhe a re ngomu khothe. Vhuṱanzi hoṱhe vhune vhu nga vha ho ita uri hu vhe na matshimbidzele e a tevhelelwa afha khothe, vhu fanela u vha vhuṱanzi ho teaho vhune vhu nga kona u bvisela ngoho khagala.
(c) (i ) Mahoro oṱhe a ḓo lingedza u swikelela thendelano kha uri ndi zwifhio zwine zwa tea u dzheniswa kha rekhodo. Arali hu si na thendelano yo raloho, muhumbeli wa khaṱhululo u ḓo ita khumbelo kha Muhaṱuli Muhulwane kha u vhona uri hu nga itwa mini maelana na u vhekanya rekhodo.
(ii) Khumbelo yo raloho i ḓo itwa nga u tou nṅwala na uri i ḓo dovha ya sumbedza vhunzani ha phambano dzi re vhukati ha mahoro maelana na u vhekanywa ha rekhodo khathihi na mihumbulo i re ngomu ya muiti wa khaṱhululo.
(iii)Mufhinduli a nga fhindula khumbelo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva tshe ha swikiswa khumbelo na hone u ḓo dovha a sumbedza mihumbulo ya u ita uri a hanedze iyo khumbelo.
(iv) Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe a nga ṋetshedza iyo khumbelo kha muṋwe wa vhahaṱuli ane a nga sedza zwo ṋwalwaho kha mabammbiri kana a ṱoḓa uri ayo mahoro a ḓivhonadze phanḓa hawe nga ḓuvha na tshifhinga tsho tiwaho uri hu kone u ambiwa nga ha kuvhekanyelwe kwa rekhodo.
(v) Muhaṱuli kana vhahaṱuli vho teaho vha ḓo fanela u sumbedza uri hu itwa mini maelana na kuvhekanyele kwa rekhodo khathihi na tshifhinga tshine rekhodo ya tea u swikiswa ngatsho kha Muredzhisitarara na maṋwe mafhungo ane a tea u vhonwa nga muhaṱuli kana vhahaṱuli. Muhaṱuli kana vhahaṱuli vha sedzulusa ayo maṋwalo u itela uri Khothe i kone u sedzulusa iyo khaṱhululo. Arali hu na zwiṋwe zwo teaho hu nga humbelwa khothe uri i zwi sedzuluse. Hezwi zwi nga bvelela nga u ita uri hu vhe na vhuṱanzi ha u tou thetshelesa ha nyengedzedzo kana vhuṱanzi vhune vhu nga ḓiswa phanḓa ha khothe nga afidavithi kana hezwi zwoṱhe zwi tshi khou itelwa u tikedza khaṱhululo.
(2)	(a)	In(we ya khophi dza rekhodo yo swikiswaho kha Muredzhisitarara i ḓo tea u ṱanzilelwa sa i re yone nga Muredzhisitarara wa khothe hune khumbelo ya bva hone.
(b)In(we ya khophi dza rekhodo i ḓo tea u thaiphiwa zwavhuḓi kha bammbiri ḽine vhuhulu haḽo ha vha A4 ngeno mitaladzi yo siana kavhili ngeno maḽeḓere a rekhodo o ṋwalwa nga ennge ntswu kha sia ḽithihi lṄa bammbiri.
(c) Maṋwalo ane a vhalea o thaiphiwaho kana o ganḓiswa u fana na u thomani hu tshi sedzwa nḓila ye a vha e ngayo u fana na tsheke. Mabammbiri o raliho ha nga ḓo thaiphiwa hafhu. Mabammbiri avhuḓi ane a nga a u fothokhopha a ḓo ṋetshedzwa.
(d)	Mabammbiri a ḓo nomborwa zwavhuḓi nga u tevhekana na hone mutaladzi muṋwe na muṋwe wa vhufumi u ḓo nomborwa. Kunomborele kwa khothe ku ḓo tevhedzwa nga hune zwa konadzea.
(e) Rekhodo dzo vhewaho nga u tou ṱhophana dzi ḓo fhandekanywa u ya nga vhuhulu ha dzivoḽumu dzine dza vha na masiaṱari a linganaho 100 nga voḽumu. Rekhodo i re nga iyi nḓila i ḓo baindiwa zwavhuḓi sa bugu uri i sa vhaisale musi i tshi shumiswa lunzhi na lunzhi. I ḓo baindiwa lune ya ḓo shumisiwa ngeno hu si na yo tsireledzeaho.
(f )	Rekhodo dzoṱhe dzo baindiwaho dzi na khavara ine ya sumbedza nomboro ya mulandu, madzina a mahoro, nomboro ya voḽumu na nomboro dza masiaṱari a re kha voḽumu, nomboro guṱe ya dzivoḽumu, khothe na maaxenḓe a mahoro.
(g) U baindiwa hune ha ṱoḓea u ya nga hoyu mulayo hu ḓo ita uri mabammbiri a re kha hei voḽumu a vhulungee; hune rekhodo dza vha na voḽumu dzi sa fhiriho nthihi, nomboro ya voḽumu iṋwe na iṋwe na masiaṱari a re kha voḽumu a ḓo ṋwalwa kha muṱoḓo wa voḽumu.
(h)	Hune maṋwalo a swikiswa kha Muredzhisitarara, eneo maṋwalo a ḓo rekhodiwa kha disiki ya khomphywutha. Liṋ(walo ḽo swikiswaho kha Muredzhisitarara ḽi nga kona u wanala sa faili i re kha disiki kana lṄa rumelwa sa ḽiṋwalo lṄa eḽekitironiki nga e-meiḽi. Tshivhumbeo tsha iḽi ḽiṋwalo tshi tea u vha tsho vhekanywa nga Muredzhisitarara ngauri tshi tea u tshimbilelana na sofuthuwere ine ya shumiswa khothe tshifhingani tshenetsho tsha musi hu tshi ṱanganedzwa maṋwalo. Maṋwalo eneo ane a rumelwa nga khomphywutha a fanela u sumbedza hezwi: [at: registrar@concourt.org.za]: U itwa ha hezwi tenda ha vha hu sa khou bvula vhuḓifhinduleli ha ḽihoro ḽo teaho kha pfanelo dzaḽo dzi re nga fhasi ha mulayo wa 1(3) u itela u swikisa nomboro yo randelwaho ya khophi dza mabammbiri dza maṋwalo ane a khou tea u swikiswa.
(i) Arali ha itwa uri disiki i wanale kha Muredzhisitarara, faila yeneyo i ḓo kopiwa nga murahu ha afho disiki i ḓo humiselwa murahu kha ḽihoro ḽo teaho. Arali ho ṋetshedzwa disiki kana khophi ya eḽeketironiki, ḽiṋwalo ḽine ḽi si vhe rekhodo ḽi ḓo ṋetshedzwa. L(ihoro ḽi tea u ṋetshedza khophi dza 13 dza ḽiṋwalo ḽo teaho kha Muredzhisitarara.
(3)Arali rekhodo dzo swikiswa u ya nga mbetshelo dza pharagirafu dza (b) na (c) dza mulayo muṱuku wa (1), Muredzhisitarara u ḓo ita uri hu ṋewe nḓivhadzo kha mahoro ane khuwelelo ya khou ṱoḓa-
(a)	uri muhumbeli wa khumbelo ya khaṱhululo a swikise khumbelo ya u hanedzana kha Muredzhisitarara, yeneyo khumbelo ndi yo tou ṋwalwaho i tshi khou tikedza khaṱhululo ye tshifhinga tshayo tsha vhekanywa nga Muhaṱuli Muhulwane ngeno na nḓivhadzo ya hone yo tou zwi bvisela khagala; na
(c) uri muhwelelwa a swikise khumbelo ya u hanedzana a tshi fhindula muhumbeli wa khumbelo ya khaṱhululo kha Muredzhisitarara. Yeneyo khumbelo ndi yo tou ṋwalwaho i tshi khou tikedza khaṱhululo ye tshifhinga tshayo tsha vhekanywa nga Muhaṱuli Muhulwane ngeno hu tshi ḓo vha na datumu ine ya ḓo vhekanywa hu tshi itelwa khumbelo ya u hanedzana ya muhweleli.
 (4)	Muhweleli a nga swikisa khumbelo yawe ye ya tou ṋwalwa ya u
hanedza kha Muredzhisitarara. U ita hezwi a tshi khou fhindula khumbelo ya u hanedza ya muhwelelwa hu sa athu fhela maḓuvha a 10 u bva tshee datumu ya phindulo ya muhwelelwa ya swikiswa kha muhweleli.
 (5)	Muhat(uli Muhulwane a nga dzhia tsheo ya uri khaṱhululo i ḓo thetsheleswa yo ḓitika nga khanedzano ye ya tou ṋwalwa fhedzi.
 (6)	Hu tshi tevhedzwa mbetshelo ya mulayo muṱuku wa (5), Muhaṱuli Muhulwane u ḓo vhona uri hu vhe na datumu ine ngayo ha ḓo vha na u thetsheleswa ha khanedzano ya u tou amba. Muredzhisitarara u ḓo ita uri musi hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu a ḓivhadze mahoro oṱhe nga ha khaṱhululo ya u tou hanedzana. Muredzhisitarara u ita hezwi nga u tou posa idzo nḓivhadzo dzo ṋwaliswaho nga poswo kana dza rumelwa nga iṋwe poswo yo tsireledzeaho.
21.Man(we mafhungo a nyengedzedzo ane a tea u ṋetshedzwa Muredzhisitarara
Musi hu tshi swikiswa khumbelo ine ya sumbedza u sa dzudzanyea zwavhuḓi ha ndayotewa kana musi hu tshi swikiswa khuwelelo ine i sa anḓane na iyo khumbelo ya khaṱhululo kha Muredzhisitarara u ya nga mulayo wa 16, yeneyo khumbelo i nga vha yo swikiswa u ya nga mulayo wa 19 hune muhweleli kana muhwelelwa nga tshenetsho tshifhinga a ḓo ṋetshedza Muredzhisitarara luṋwalo lu sumbaho-
(a) nzulele ya vhulapfu ha rekhodo kana arali hu na vhuṱanzi ha uri rekhodo a yo ngo tou shandulelwa. A dovha hafhu a a nganya vhulapfu ha rekhodo khathihi na tshifhinga tshi ṱoḓeaho kha u shandulela;
(b) uri hu nga vha hu na zwiitisi zwa tshipentshela zwine zwa ṱoḓa uri hu vhe na ḓuvha ḽi fhiraho ḽithihi lṄa u thetshelesa u hanedzana kana uri hu nga vha na zwo teaho kha maitele a zwine zwi nga ṋetshedzwa Muhaṱuli Muhulwane.
TSHIPID(A TSHA IX
MASHELENI NA MBADELO
22.	Muthelo wa mbadelo na masheleni a maaxenḓe
(1) Milayo ya 17 na 18 ya Khothe Khaṱhululi ya Tsengo i ḓo shumiswa maelana na u theliswa na masheleni a axennḓe ya dovha ya khwiniswa hune zwa vha zwo tea.
(2) Hune ha vha na ṋaṋisano ya u amba na u tou nṅwala, hu nga vha na masheleni ane a nga tiwa maelana na ṱaṱisana ha u tou ṋwala. Hezwi zwi nga itwa musi hu na zwiitisi zwine zwa tendela uri izwi zwi itwe.
23.Masheleni a Khothe
(1)Nga nnḓa ha masheleni a Khothe e a sumbedzwa kha iyi milayo, masheleni e a sumbedzwa kha Shedulu ya 2 a ḓo shumiselwa mbadelo ya zwiṱemmbe ine ya vha na mbuelo.
(2)Mbetshelo ya mulayo wa 4(4) na mbetshelo dza mulayo wa 4(5) dzi ḓo shumiswa ha dovha ha vha na u khwinifhadzwa arali zwo tea.
TSHIPID(A TSHA X
MBETSHELO DZO FHAMBANAHO
24. L(aiburari
(1) L(aiburari ya Khothe i ḓo tea u shumiswa nga vhahaṱuli, ṱshitafu tsha Khothe na vhaṋwe vhathu vhane vha vha na thendelo u bva kha muḽaiburari ya u ita ṱhoḓisiso tshifhinga ṱshothe dzine ndivho yadzo ha vha u ṱoḓisisa nga ha ndayotewa.
(2) L(aiburari i ḓo vula nga tshifhinga tsho teaho u itela u fusha kana u bveledza ṱhoḓea dza Khothe dzine dzi nga tea u khunyeledzwa. Kushumisele kwa Khothe ku ḓo langwa nga milayo ye ya itwa nga Khoro ya Khothe ya L(aiburari i tshi khou shumisana na Muhaṱuli Muhulwane.
25. Phindulelo
Hune ha vha na rekhodo kana maṋwalo e a swikiswa kha Muredzhisitarara ngeno ayo maṋwalo o ṋwalwa nga luṋwe lwa nyambo dza tshiofisi lune vhaṋwe vhahaṱuli vha si lu pfesese, Muredzhisitarara u ḓo ita uri zwiṋwe zwa zwipiḓa zwa idzo rekhodo kana maṋwalo ayo a pindulelwe nga mupinduleli o aniswaho wa Khothe Khulwane kha luambo kana nyambo dzine dza ḓo pfeseswa nga vhaṋwe vhahaṱuli. Maṋwe mahoro na one a ḓo ṋewa khophi dza ayo maṋwalo o tou pindulelwaho.
26. Modele, nyolo na zwiṱanwa
 (1)	Modele, nyolo na zwiṱanwa ndi zwiṋwe zwa zwishumiswa zwine zwa vha tshipiḓa tsha vhuṱanzi ha mulandu. Arali hezwi zwo ḓiswa Khothe u itela u ṱolwa zwi fanela u vha nga fhasi ha iṱo lṄa Muredzhisitarara maḓuvha a fumi, musi mulandu u sa athu thetsheleswa.
 (2)	Modele yoṱhe, nyolo na zwiṱanwa zwi re nga fhasi ha iṱo lṄa Muredzhisitarara zwi ḓo bviswa nga mahoro hu sa athu fhela maḓuvha a 40 nga murahu ha musi ho no dzhiwa tsheo nga mulandu.
(3) Musi hezwi zwo no itiwa, Muredzhisitarara u ḓo ḓivhadza mahoro o teaho uri a bvise dziatikili na zwenezwo. Arali dza sa bviswa vhukati ha miṋwedzi ya rathi, Muredzhisitarara u ḓo dzi tshinyadza kana a dzi balanganya nga nḓila yo teaho.
27. U humisa milandu
Musi mahoro oṱhe tshifhingani tsha matshimbidzele a milandu a nga ṋetshedza maṋwalo kha Muredzhisitarara a u humisa milandu, hezwi zwi nga bvelela arali hu tshi nga badelwa tshinyalelo na masheleni ane a tea u badelwa Muredzhisitarara. Muredzhisitarara a nga ita ngauralo arali Muhaṱuli Muhulwane a tshi nga nṋea ndaela uri iyo milandu i humiswe. Hezwi zwi amba uri Khothe a i tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha iyo milandu.
28. Tshivhumbeo tsha maṋwalo
 (1)	L(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa vha masiaṱari a fhiraho 15 hu sa khou sedzwa maitele a ndovhololo ḽi ḓo vha na thebulu ine ya sumba zwi re ngomu na maṋwalo e a shumiswa o teaho.
 (2)	L(inwalo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽi ḓo vha na dzina lṄa ḽihoro na dzina lṄa axennḓe lṄa ḽeneḽo ḽihoro, ḓiresi ya u posa na ya vhudzulo, zwiṋwe zwo teaho, nomboro ya luṱingo na ḓiresi ya e-meiḽi. Hune zwa konadzea maṋwalo ane a vha one thangeli a ḓo tea u sainwa nga ḽihoro kana axennḓe wa ḽihoro.
 (3)	(a)	Muredzhisitarara a nga si ṱanganedze ḽiṋwalo ḽine lṄa vha na tshivhumbeo tshi sa tshimbilelani na milayo heyi. Maṋwalo o raliho a ḓo humiselwa murahu kha ḽihoro ḽe lṄa si kone u tevhedza tshivhumbeo tsho teaho. Maṋwalo haya a nga ṱanganedzwa hafhu arali khophi ntswa na khophi dzo teaho dza ayo maṋwalo dzi tshi nga swikiswa hu sa athu fhela maḓuvha maṱanu u bva tshee ha swikiswa nḓivho yo tou ṋwalwaho. Arali zwa sa ralo ḽeneḽo ḽiṋwalo ḽo swikiswaho ḽi ḓo dzhiwa ḽi ḽiṋwalo ḽo lengaho.
 (b)	Arali Khothe ya wana uri mbetshelo dziṋwe dza iyi milayo a dzo ngo tevhelelwa, u ya nga hune ya vhona ngaho, i ḓo ita uri hu vhe na nyiledzo dzo teaho.
29. Kushumiselwe kwa miṋwe milayo uri hu vhe na Vhuthihi ha Milayo
 Milayo i tevhelaho ndi milayo ine ya vhidzwa u pfi Milayo i Fanaho ine ya ḓo shumiswa kha matshimbidzele a Khothe ya dovha ya khwinifhadzwa hune zwa ḓo vha zwo tea;
Nomboro ya Mulayo Thero
6(7) u swika 6(15)	Zwit(anganyisi zwa mahoro kha khumbelo na maṋwe mafhungo a elanaho
28 U fheliswa ha u luvheledza na maṋwalo
35(13)	U tumbulwa, u ṱolwa na u bveledzwa ha maṋwalo
38(3) u swika 38(8)	U wana vhuṱanzi tshifhingani tsha tsengo
42 U fhambanana na u fheliswa ha ndaela
59 hapinduleli vho aniswaho
61 U senguluswa ha vhuṱanzi
62 U faila, ndugiselo na u ṱolwa ha maṋwalo
63 Maṋwalo o khwaṱhisedzwaho e a bveledzwa nnḓa ha Riphabuliki ane a tea u shumiswa ngomu ha Riphabuliki
64 U tshinyadzwa ha maṋwalo
65 Khomishinari wa Khothe
30. Tshumiso ya dziṋwe khethekanyo dza Mulayo wa Khothe Khulwane wa 1959 (Mulayo wa 59 wa 1959)
Khethekanyo dzi tevhelaho dza Mulayo wa Khothe Khulwane wa 1959 (Mulayo wa 59 wa 1959) dzi ḓo shumiswa kha matshimbidzele phanḓa ha khothe u fana na milayo ya yone ine khothe, fhedzi hu nga vha na u khwinifhadzwa ha iyi milayo arali zwo tea.
Khethekanyo Thero
19bis	Maelana na mafhungo ane a khou sedzuluswa nga mulanguli
22 Maanḓa a khothe na u thetsheleswa ha khaṱhululo
32.	U lingwa nga vhavhudzisi vhane vha ṱoḓa vhuṱanzi maelana na milandu yapo
33.	Maitele a u shumisana na khomishini dza u rangela, maṋwalo a u humbela, na maṋwalo a tshumelo a bvaho kha mashango a nnḓa. Hei mbetshelo i ḓo shumiswa vhudzuloni ha luambo lwa Afrikaans na English hu tshi shumiswa ḽifurase .luambo luṋwe na luṋwe lwa tshiofisi?.
31. Maṋwalo a bviswaho uri hu kone u anḓadzwa zwiteṋwa zwi re khao
(1) L(ihoro ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa dzhenela matshimbidzele a khothe na mueletshedzi a sa dzhiiho sia o ṱanganedzwaho nga khothe kha matshimbidzele maṋwe na maṋwe a Khothe vha ḓo tea u anḓadza zwiteṋwa zwi re kha maṋwalo zwine zwa vha uri zwo tea-na kha uyo mulandu u re phanḓa ha khothe. U ita hezwi u ya nga maṋwalo o swikiswaho nga Muredzhisitarara u ya nga hei milayo, fhedzi hezwi zwa u anḓadza zwiteṋwa zwi vha zwi songo bviselwa khagala zwavhuḓi kha rekhodo: nga nnḓa ha musi zwiteṋwa:
(a) zwi na zwiitisi zwi fanaho kana zwi sa hanedzeiho; kana
(b) zwa tshiofisi, saintsi, thekeniki kana zwa tshitatasitiki zwine zwa kona u sedzulusea hu si na vhuleme.
(2)Mahoro oṱhe a ḓo tea u ṱanganedza, u hanedza, u kanganyisa vhuṱanzi kana u ṱanḓavhudza zwiteṋwa hune zwa vha zwo tea na uri zwine vha amba zwi vhe zwo lugela Khothe kha u dzhia tsheo. Hezwi a nga zwi ita nga thendelo ya heyi milayo kha tshifhinga tsho teaho na hone a tshi khou fhindula ḽiṋwalo.
32.U sa tevhedzwa ha milayo
Khothe kana Muhaṱuli Muhulwane a nga:
a. engedzedza kana a fhungudza tshifhinga tsho tiwaho kha hei milayo lune a dovha a ṱanganedza u sa tevhedzwa ha milayo. Hezwi zwi bvelela musi ho vha na thendelano kana u shumiswa ha vhuṱanzi vhu pfadzaho;
b. nṋea nyeletshedzo kha zwine zwi nga tou itwa, matshimbidzelwe na zwine zwi nga ṋewa tshifhingani tsha khaṱhululo. Hezwi zwoṱhe zwi bvelela kha khumbelo kana maṋwe mafhungo ane Khothe kana Muhaṱuli Muhulwane a nga vhona e mafhungo a tshihaḓu.
33.U bveledzwa: Khethekanyo ya 3 Mulayo wa Khothe wa Nyengedzedzo wa Ndayotewa wa 1995 (Mulayo wa 13 wa 1995)
Mbadelo dzo laelwaho nga Khothe dzi ḓo badelwa khothe ha madzhisiṱiraṱa nga hei nḓila:
(1) Mbadelo dze dza laelwa dzi ḓo kwama mahaṱulele apo a khothe ya madzhisiṱiraṱa. L(ihoro ḽine lṄa si vhe na mulandu ḽi ḓo vha ḽone ḽine lṄa wana masheleni ngeno ḽihoro ḽe lṄa wanwa mulandu ḽi tshi ḓo vha ḽone ḽine lṄa tea u lifha ayo masheleni o laelwaho nga khothe.
(2) L(ihoro ḽe lṄa si vhonwe mulandu lṄa dovha lṄa vha ḽone ḽine lṄa tea u wana masheleni, ḽi ḓo tea u swikisa afidavithi kha Muredzhisitarara. Yeneyo afidavithi i ḓo vha i tshi khou sumbedza vhudodombedzi ha mbadelo dze dza laelwa nga khothe ya dovha ya sumbedza uri mbadelo dze dza laelwa nga khothe a dzo tevhedzwa kana a dzo ngo badelwa nga vhuḓalo. Hune zwa konadzea mbadelo dzine dza vha dzo salela u itela u khwaṱhisedza uho u sa tevhedzwa ha mbadelo dzo laelwaho nga khothe, hu ḓo humbelwa Muredzhisitarara u nṋea ṱhanziela i khwaṱhisedzaho izwi.
(3) Muredzhisitarara nga murahu ha u ṱola faila ya khothe u itela u vha na vhuṱanzi ha vhungomu ha afidavithi, u ḓo ṋetshedza ṱhanziela ḽihoro ḽo teaho u ya nga mulayo muṱuku wa (2). Yeneyi khophi i ḓo vha yo tou fotokhophiwaho ya dovha ya ṱanziela mbadelo dzo laelwaho na hone u ṋetshedzwa ha yeneyo faili ya Khothe hu ḓo rekhodwa.
(4) L(ihoro ḽe lṄa sumbedzwa kha mulayo muṱuku wa (2) ḽi ḓo faila khophi na muṋwaleli wa khothe yapo ya dzingu hune uyo muraḓo wa iḽo ḽihoro a dzula kana a vha na bindu kana he a tholwa hone.
(5) U laelwa honoho hu ḓo bveledzwa u ya nga mbetshelo ya Mulayo wa Khothe dza ha Madzhisiṱiraṱa wa 1944 (Mulayo wa 32 wa 1944), na Milayo ya Khothe dza ha Madzhisiṱiraṱa yo ganḓiswaho nga fhasi ha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R1108 ya lṄa 21 lṄa Fulwi 1968 sa zwe zwa khwinifhadzwa hu tshi sedzwa ḽiṋwalo ḽine lṄa tendela u dzhiwa ha thundu i sa sudzuluwi na ine ya sudzuluwa khathihi na u bviswa ha ndaela ya u fara mbadelo dzi ngaho sa miholo na zwithu zwine zwa nga zwikhavhisi zwi tshimbilelanaho na mbadelo.
34.Mbetshelo dza phirisela
 Hezwi zwi bvelela musi tshifhinga tsho tetshelwaho ndivho iṋwe na iṋwe u ya nga hei milayo tshi tshi thoma. Tshifhinga tshenetsho tshi ḓo thoma u shuma phanḓa ha ḓuvha ḽine heyi milayo ya ḓo thoma u shuma.
35.U fheliswa ha milayo
Hei milayo ya Khothe ya Ndayotewa ye ya ganḓiswa tshifhingani tsho fhiraho i ḓo fheliswa nga ḓuvha ḽine hei milayo ya ḓo thoma u shuma: Nga nnḓa ha musi hu na ndaela yo tou ṋwaliwaho hu tshi tevhelwa maitele ane a ḓo kona u sumba khuḓano kana zwithu zwine zwa vha hone lwa mulayo zwi ḓo vha khombekhombe nga nnḓa ha musi uho u fheliswa ho ṋwalwa nga Muhaṱuli Muhulwane.
36. Khuḓano vhukati ha maṋwalo
Hei milayo yo thoṋwa nga luambo lwa English kana Tshiisimane ya kona u pindulelwa kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi. U ya nga hoyu muhumbulo, arali hu nga vha na u kanganyisea, ḽiṋwalo ḽine lṄa vha lṄa Tshiisimane ndi ḽone ḽine lṄa ḓo shumiswa.
37. T(hoho pfufhi
Hei milayo i ḓo vhidzwa Milayo ya Khothe ya Ndayotewa ya 2003.
Shedulu 1-Dzifomo
Nomboro ya Fomo
1. Nḓivhadzo ya ḽikumedzwa (kha Muredzhisitarara)
2. Nḓivhadzo ya ḽikumedzwa (kha Muredzhisitarara na muhwelelwa)
FOMO 1
 ND(IVHADZO YA L(IKUMEDZWA
 (kha Muredzhisitarara)
 KHA NDAYOTEWA YA KHOTHE YA AFURIKA TSHIPEMBE
 Nomboro ya Mulandu?????..
Kha mafhungo a:
???????????????????????????..(Muhumbeli)
Kha vha dzhiele nzhele madzina a muhumbeli o itaho khumbelo Khothe u ya nga zwiteṋwa zwi tevhelaho:
 (a)??????????????????????..
 (b)???????????????????????
 (c)???????????????????????..
 (d)???????????????????????..
na uri afidavithi ya ???????..yo ṱumetshedzwa hafha, uri i shume sa
vhuṱanzi.
Vha khou humbelwa uri vha vhee mafhungo aya phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane uri a lavheleswe u ya nga zwiteṋwa zwa mulayo wa 11(4).
Kha l(a?????.nga ḓuvha l(a???kha ṋwedzi wa?????.kha ṋwaha wa??..20?..
 ??????????..
 Muhumbeli kana axennḓe
Kha Muredzhisitarara wa Khothe yo bulwaho afho nṱha.
FOMO 2
 ND(IVHADZO YA L(IKUMEDZWA
 (kha Muredzhisitarara na Muhwelelwa)
 KHA NDAYOTEWA YA KHOTHE YA AFURIKA TSHIPEMBE
 Nomboro ya Mulandu?????..
Kha mafhungo a:
???????????????????????????..(Muhumbeli)
 na
???????????????????????????.(Muhwelelwa)
Kha vha dzhiele nzhele ???????(hafha ane a vhidzwa muhweleli) u khou ita khumbelo kha hei Khothe maelana na ndaela ya (a)????(b)???(c)??????.(hafha ndi nga he fomo ya ndaela ya vhekanywa ngayo) ine ya fheletshedzwa nga vhuṱanzi vhu re kha afidavithi ya ?????ine ya ḓo shumiswa sa thikhedzo.
Kha vha dzhiele nzhele hafhu uri muhweleli o ta ????.(hafha hu sumbedzwa d(iresi) ḓiresi ine a ḓo ṱanganedza nḓivhadzo na tshumelo dzoṱhe tshifhingani tsha haya matshimbidzele.
Kha vha dzhiele nzhele hafhu uri vha ḓo ḓiimisela u hanedza khumbelo ine ya ṱoḓa uri vhone kha (a) vha ḓivhadze axennḓe ya muhweleli nga u tou nṅwala nga lṄa kana phanḓa ha l(a????(d(uvha) na (b) hu sa athu fhela maḓuvha a 15 nga murahu ha musi vho no nṋea nḓivhadzo ine ya sumba ndivho yavho ya u hanedza khumbelo nga u swikisa phindulo yavho nga afidavithi, arali i hone, nṱhani ha izwi kha iyo nḓivhadzo, vha khou tea u sumbedza ḓiresi
ine vha ḓo ṱanganedza nḓivhadzo na tshumelo dzoṱhe tshifhingani tsha haya matshimbidzele.
Arali hu si na nḓivhadzo i sumbedzaho ndivho ya u hanedza yo ṋetshedzwaho, muhweleli u ḓo humbela Muredzhisitarara u swikisa mafhungo aya phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane uri a sedziwe u ya nga mulayo wa 11(4).
Yo sainwa??????nga l(a?????..l(a ṋwedzi wa ????..20?..
 ???????????.
 Muhweleli kana axennḓe
Kha:(1)?????????..
 (Muhwelelwa)
 ??????????.
 ??????????.
 ??????????.
 (D(iresi)
(2)Muredzhisitarara a re afho wa Khothe
 ??????????????.
Shedulu 2
MBADELO
 R
U swikiswa ha khumbelo (hu sa khou sedzwa maṋwalo a u thoma)	10,00
U swikiswa ha phindulo nga afidavithi (nthihi) 10,00
U swikiswa ha nḓivhadzo ya khaṱhululo kana u vhudziseswa 15,00
Ndaela ya khothe ya u nṋea thendelo ya khaṱhululo 15,00
Liṋ(walo ḽo ṱanzielwaho ḽe lṄa fodwa ḽi yaho kha Muredzhisitarara sa
ṱhanziela (l(ithihi) 1,00
Mbadelo ya muthelo kha mafhungo maṋwe na maṋwe 25,00
1
<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO NGA U ANGAREDZ.txt</fn>
JUSTICE COLLEGE































MILAYO NGA U ANGAREDZA YA TANDULULA PHAMBANO YO ṄWALIWA NGA KHETHEKANYO YA MULAYO, VHUGUDISI HA VHULAMUKANYI, GUDEDZI LA VHULAMUKANYI


Cheryl Loots 2004


Hu na phambano ya ndeme vhukati ha u hatula phambano na u thusa vhathu vha kwameaho kha u tandulula thaidzo.

Kha u hatula, muthu ane a si kwamee kha phambano u dzhia tsheo nga ha phambano na uri tsheo iyo i nga kombetshedzwa kha uyo muthu.

Hune muthu ane a si kwamee kha phambano a thusa a nga thusa vhane vha kwamea kha u tandulula phambano, izwi ri zwi vhidza uri ndi u lamukanya.

Hune vhathu vhane vha vha na phambano vha tandulula phambano yavho hu si na muthu wa vhuraru o dzhenelelaho izwi zwi anzela u bveledza maitele a nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili vha kwameaho.

NGONA DZA U HAṰULA DZIPHAMBANO

Muthu ane a dzhia tsheo kha phambano ndi muhatuli.

Vhaofisiri vha vhusimamulayo khothe vha wana maanda avho a u hatula nga u vha vha tholiwa u ya nga mbetshelwa ya mulayo.

Zwi a konadzea kha vhathu vhane vha vha na phambano uri vha ise phambano dzavho uri dzi hatulwe nga muthu we vha pfana uri a vhe muhatuli. Kha kontiraka nnzhi vhathu vha re na phambano vha dzhenisa na tshipida tsha mulayo tshine khatsho vha pfana kana u tendelana uri phambano iṅwe na iṅwe ine ya nga vha hone vhukati havho i bvaho kha kontiraka i livhiswe kha mulamukanyi. Mulamukanyi a nga buliwa kana tshipiḓa tsha mulayo tshi nga sumbedza fomula ya u tholiwa ha mulamukanyi sa tsumbo, ramulayo o tholiwaho nga Sosaithi ya Mulayo.

Pfano kana thendelano ine ya iswa kha mulamukanyi a yo ngo tea u nga heyi nḓila, Kha zwiṅwe zwitshavha, kana mita, hu nga di vha na pfano ine ya laulalwa yo nekedzwaho uri hu dzhiiwe tsheo nga muhulwane wa tshitshavha kana muta sa izwi aya a maitele a mvelele yo doweleaho.

U HATULA DZIKHOTHE

Phambano yo hatulwaho nga muofisiri wa vhulamukanyi o tholiwaho nga muvhuso.
Vhathu vhane vha vha na phambano a vha tou dinangela muofisiri wa vhulamukanyi.
Maitele o vhewaho nga milayo ya khothe, vhusimamilayo na mvelele.
Maitele a nga vha a u pikisana kana a u tou vhudzisa dzimbudziso.
Zwi nga konda kha avho vhavhili u bvela phanda vha si na muimeleli wa mulayo.
Tsheo i tea u elana na maitele ane a vhofha kha vhothe.
Tsheo i vhofha zwigwada zwoṱhe
Tsheo ine ya vhofha nga muofisiri kana maitele ane a farelwa arali o pfukiwa.
Hu nga itwa aphiḽi ya tsheo kha khothe khulwane
Tsheo dza khothe ṱhukhu dzi nga sedzuluswa.
Hu anzela u vha na mvelelo ya u wina kana u luza.
Muthu o luzaho u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo.
A hu na mbadelo dza khothe nga nnda ha tshiṱemmbe tsha muvhalelano kha maitele a u thoma.

Dzhielani hezwi nzhele: Khothe thukhu dza u vhila a dzi fani na dziṅwe ngauri kha matshimbidzele adzo muhaṱuli u na mushumo wa u ita tsedzuluso nahone zwigwada izwo zwivhili zwi nga kha ḓi si vhe na vhaimeleli vha mulayo.

U LAMUKANYA

Vhathu vhavhili vha nanga muhatuli (mulamukanyi).
Muhatuli a nga vha makone kha sia lenelo.
Vhathu vha kwameaho vha nga dinangela matshimbidzele.
Matshimbidzele a nga vha nga u tou pikisana kana nga u vhudzisa dzimbudziso.
Thodea ya muimeleli wa mulayo i laulwa nga matshimbidzele o nangiwaho.
Mulamukanyi ha tou vhofhiwa nga u tevhedza tsumbo yo no vhaho hone.
Tsheo ine ya vhofha zwigwada zwoṱhe.
Tsheo i tea u itwa uri ndaela ya khothe I kombetshedzwe kana i vhe ine ya vhofha.
A hu na aphiḽi ine ya nga itwa khothe ? vha nga pfana u ita aphiḽi kha vhaḓwe vhahatuli.
Tsheo i nga sedzuluswa nga khothe khulwane.
Muthu o luzaho u anzela u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo.
Mbadelo dza muhatuli / vhahatuli dzi badelwa nga avho vhavhili.


U FHELISWA HA PHAMBANO NGA ZWIGWADA ZWIVHILI

NYAMBEDZANO

Vhathu vha re na phambano vha tandulula thaidzo dzavho nga vhone vhane.
A hu na muthu wa vhuraru ane a thusa kha u tandulula phambano.
Matshimbidzele oṱhe a langulwa nga avho vhavhili.
Muthu muṅwe na muṅwe, a nga shumisa kana a sa shumise vhaeletshedzi vha mulayo.
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa pfano kana thendelano (kontiraka).
Mvelelo dzi ḓitika nga maanda na vhukoni ha avho vhavhili.
A hu na mbadelo nga nnda ha musi muthu o shumisa mueletshedzi wa mulayo wawe.

VHULAMUKANYI/VHUKONANYI

Vhathu vhavhili vha tandulula thaidzo dzavho.
Muthu wa vhurarau u a thusa kha u tandulula phambano.
Matshimbidzele a langulwa nga mulamukanyi hu na u kwamana na vhathu vhothe vha kwameaho.
Vhaimeleli vha mulayo vha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe a vha dzheneleli kha matshimbidzele.
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa izwi i ye ha tendelanwa khayo.
Mvelelo i tutuwedzwa nga mulamukanyi fhedzi ha dzhii tsheo yawe.
Mvelelo i anzela u vha ya u wina.
Avho vhavhili vha badela mbadelo dza mulamukanyi, arali dzi hone.

NOTSI DZA VHULAMUKANYI / VHUKONANYI

Aya ndi maitele ane khao muthu wa vhuraru, mulamukanyi a thusa avho vhavhili vha re na phambano uri vha tandulule phambano dzavho. A nga talutshedzwa sa nyambedzano dzo tikedzwaho.

U iswa ha phambano kha mulamukanyi nga avho vhavhili hu tea u tou vha lufuno lwavho, fhedzi mulayo, mvelele kana nyandano zwi nga ita uri avho vhavhili vha ise phambano yavho kha mulamukanyi.

Mulamukanyi u tea u vha muthu ane a tanganedzea kha avho vhavhili, ane a si kwamee nga zwiṅwe-vho kana na muṅwe wa avho vhavhili kana ane a si vhe na phambano na muṅwe wa avho vhavhili nga iṅwe ndila-vho. Mulamukanyi u tea u sa dzhia sia.

Mulamukanyi ha dzhii tsheo a tshi khou itela avho vhavhili. Mushumo wa mulamukanyi ndi wa u thusa avho vhavhili uri vha tandulule phambano dzavho.

Mulamukanyi u tea u lwela u thusa avho vhavhili uri vha swikelele kha pfano kana thendelano ya u wina kha phambano dzavho u itela zwauri hu songo vha na ane a fhedza a muthu o luzaho. Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda arali avho vhavhili vha tshi do vha na vhushaka vhu bvelaho phanda, ngauri vhutungu vhune ha nga pfiwa nga muthu o luzaho vhu nga ita zwauri hu si tsha vha na vhushaka.

A hu na mulayo une wa langula vhulamukanyi nga u angaredza, fhedzi hu khou shumiswa tshaka dzo teaho dza vhulamukanyi nga mulayo, sa tsumbo phambano dza vhashumi nga Mulayo wa Vhashumi na phambano kha zwa mupo vhukati ha mirado ya muvhuso nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Mupo wa 1998. U sa vha hone ha ndaela dzo teaho, maitele na u nanga mulamukanyi zwi zwandani zwa avho vhane vha kwamea. Pfano kana thendelano ya u lamukanya i nga vha hone musi phambano i tshi bvelela, kana hune ha khou humbulelwa uri hu nga vha na phambano vhukati ha avho vha kwameaho, hune vha khou tenda uri phambano idzo dzi nga tandululwa nga ndila ya vhulamukanyi.

Pfano kana thendelano ya u isa phambano kha mulamukanyi a i tei u tou ṅwalwa fhasi, fhedzi pfano yo ṅwaliwaho ndi ya ndeme ngauri i thusa kha u ita uri hu vhe na u bveledza khagala matshimbidzele kha vhothe vhane vha do shela mulenzhe.

Mulamukanyi u tea u vhulunga tshiphiri kha avho vha kwameaho. Mashudu mavhi, Mulayo wa Afrika Tshipembe zwa zwino a u athu u fha vhalamukanyi maanḓa a uri vha kone u bvisela khagala vhutanzi ha nḓivho ya khothe vhune ha todea musi hu tshi khou itwa vhulamukanyi. Kha matshimbidzele a mulandu khonadzeo ine ya kwama vhudavhidzano hothe vhune nga ndivho ha tandulula thaidzo vhu nga fheliswa nahone avho vhavhili vha nga sumbedza izwi nga u tenda zwauri vhudavhidzano hothe vhune vha vha tshipida tsha matshimbidzele a vhulamukanyi ho tendelwa. Kha maitele a u vhugevhenga u vhila uho ha u wana thendelo hu nga si bvele phanda arali mulamukanyi o vhidzwa uri a fhe vhutanzi.

Nga u angaredza, a hu na mulayo une wa bula zwauri ndi ndalukanyo dzifhio dza fomala dzine a tea u vha nadzo, fhedzi ndi zwa ndeme uri mulamukanyi a pfesese nga vhudalo milayo ine ya langula vhulamukanyi na milayo ya vhudifari yo teaho, u fana na mulayo wa .audi alterem partem?.









<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO YA BODO YA KHO.txt</fn>
MILAYO YA BODO YA KHOTHE DZA MULAYO


BUGUPFARWA U YA NGA KHETHEKANYO YA 14 YA U PHUROMOTHA MULAYO WA TSWIKELELO YA MAFHUNGO WA 2000 (MULAYO WA VHU 2 WA 2000)

1. MARANGAPHANḒA

1.1 U ya nga khethekanyo 14 ya Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo, wa 2000 (Mulayo wa vhu 2 wa 2000, muofisi wa mafhungo wa dzangano ḽa nnyi na nnyi u fanela u bveledza bugupfarwa ine ya vha na mafhungo o tiwaho nga nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha tharu.
1.2 Bodo ya Milayo ya Khothe dza Mulayo (Bodo), i wana maanḓa ayo kha Mulayo wa Bodo dza Milayo dza Khothe , wa 1985 (Mulayo wa vhu 107 wa 1985) (Mulayo). Bodo ndi dzangano ḽa nnyi na nnyi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya (b)(ii) ya ṱhalutshedzo ya .dzangano ḽa nnyi na nnyi., ndi uri tshiimiswa tshine tsha shumisa maanḓa a nnyi na nnyi kana u ita mushumo wa nnyi na nnyi u ya nga mulayo. Zwenezwo, Bodo i langa tswikelelo kha rekhodo dzayo.


2. TSHIVHUMBEO NA MISHUMO YA BODO

2.1 U thomiwa ha Bodo

Bodo yo thomiwa nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo.


2.2 Tshivhumbeo tsha Bodo


U ya nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo, Bodo yo vhumbiwa nga miraḓo i tevhelaho yo tholiwaho nga Minisiṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa:

(a) Muhaṱuli wa khothe ya mulayotewa, Khothe Khulwane ya Aphili kana Khothe Khulwane sa mudzulatshidulo.
(b) Muhaṱuli kana muhaṱuli o nothaho wa Khothe ya Mulayotewa, Khothe Khulwane ya Aphili kana Khothe Khulwane sa Muthusa mudzulatshidulo.
(c) Madzhisiṱaraṱa o tholiwaho u ya nga khethekanyo ya 9(1)(a) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisiṱaraṱa, wa 1944 (Mulayo wa vhu 32 wa 1944).
(d) Vhaadivokati vhavhili vhane vha kha ḓi guda.
(e) Vhoramilayo /vhaimeleli vhane vha kha ḓi guda.
(f) Lekitshara wa zwa mulayo yunivesithi kha Riphabuliki.
(g) Muofisi wa Muhasho wa zwa Vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa.
(h) Vhathu vha sa fhiriho vhararu, vhane u ya nga Minisiṱa wa zwa Vhulamukanyi, vha vha na nḓivho yo teaho malugana na u vha miraḓo ya Bodo.
(i) Miṅwe miraḓo ine ya yelana na vhaadivokati na Vhoramilayo vhane vha kha ḓi guda.


2.3 Dzikomiti


(a) Khethekanyo 5 i amba nga ha u thomiwa ha komiti ya Bodo. Hu na khethekanyo mbili: Komiti yo nangiwaho nga Bodo yo vhumbiwaho nga miraḓo ya Bodo fhedzi, na Komiti yo vhumbiwaho nga miraḓo ya Bodo na Vhathu, vho nangiwaho nga Minisiṱa, vhane vha si vhe miraḓo ya bodo. Ndivho ya khethekanyo kana tshigwada tsha vhuvhili ndi u shumisa nḓivho ya vhathu vhane vha si vhe miraḓo ya Bodo na u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha mishumo ya Bodo.
(b) Komiti dza Bodo dzi ita mishumo ye dza ṋetshedzwa yone nga Bodo kana nga Minisiṱa nahone vha tea u i ita u ya nga ndaela dze vha ṋetshedzwa nga Bodo.
(c) Ho vhumbiwa komiti dzi tevhelaho:
(i) Komiti ya Ndangulo
(ii) Komiti ya Mitengo
(iii) Komiti dza Khothe Khulwane
(iv) Komiti dza Khothe dza Madzhisiṱaraṱa
(v) Komiti ya Khothe dza Miṋa
(vi) Komiti ya Milayo ya Kutshimbidzele kwa zwa Maswole a Maḓini
(vii) Komiti ya u shandukisa vhulamukanyi ha vhadzulapo
(viii) Komiti ya Thekhinolodzhi ya Mafhungo


2.4 Maanḓa a Bodo


(a) U ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo, Bodo yo ṋewa maanḓa ho sedzwa vhukoni na u fana ha ndaulo ya vhulamukanyi kha Khothe Khulwane ya Aphili, Khothe Khulwane na khothe ṱhukhu, tshifhinga tshoṱhe, ha u sedzulusa milayo ya khothe, na u ya nga thendelo ya Minisiṱa, u ita, u shandukisa kana u thutha milayo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu dzine dza laula ?


(i) Kutshimbidzele kwa mulandu khothe, hu tshi katelwa tshifhinga na nḓila ine aphili ya ḓo itiwa ngayo;

(ii) Tshivhumbeo, zwi re ngomu na tshumiso ya maitele;

(iii) Kutshimbidzele kwa tshumelo kana maitele kana maṅwe maṅwalo, hu tshi katelwa kuvhudzisele kwa dzimbudziso;

(iv) Kutshimbidzele malugana na maitele, hu tshi katelwa ndaela dza khothe na dziwaranthi;

(v) Kutshimbidzele malugana na u rumela mafhungo kha referi u ya nga khethekanyo 19bis ya Mulayo wa Khothe Khulwane, wa 1959 (Mulayo wa vhu 59 wa 1959), na mbadelo ine ya badelwa referi onoyo;

(vi) Ndingo dza khombe-khombe nga dokotela muthihi o ṅwaliswaho kana vhanzhi dzine dza itwa kha tshigwada tshifhio kana tshifhio kha kuitele hune tshinyalelo kana ndiliso malugana na fuvhalo ḓo itwaho kha muvhili zwa khou vhilwa nahone ane tshiimo tshawe tsha muvhili tsha sumbedza uri o tea u wana tshinyalelo kana ndiliso, hu tshi katelwa nḓila, tshifhinga, fhethu na vhuḓifhinduleli malugana na mutengo wa dzindingo, na u vhona tshigwada tshine ha khou lwiwa natsho tshi tshi wana maṅwalo a malugana na muvhigo wa dzindingo;

(vii) ṱhoḓisiso malugana na tshiimo tsha muhumbulo wa muthu ufhio kana ufhio, mawanwa kana ndaela dzine dzi nga itwa kana dza ṋetshedzwa kha ṱhoḓisiso dzenedzo;
(viii) U tholiwa na u ṱanganedzwa ha dzikhomishinari u itela u wana vhuṱanzi na u linga kana u vhudzisa dziṱhanzi;
(ix) Nḓila ine maṅwalo a itwa ngayo nnḓa ha Riphabuliki hu nga khwaṱhisedzwa u itela u a tendela u bviswa hao kana u shumiswa kha khothe ifhio kana ifhio kana u bveledzwa kana u isa mbilaelo kha ofisi ya nnyi na nnyi kha Riphabuliki;
(x) U tholiwa na u ṱanganedzwa ha vhafhinduleli vho aniswaho
(xi) Mishumo ya dzisherifi na vhaḓwe vhaofisi vha khothe;
(xii) Dzimbadelo na mitengo , hu tshi katelwa na mbadelo dza tshumelo kana tshumiso ya maitele (nga nnḓa ha musi Muvhuso wo humbela uri dzisamanisi kana dziwaranthi zwi bvisiwe) kana musi vhathu vha tshi khou ṋewa ndaela dza u fhindula dzimbudziso;
(xiii) Nḓila ya u kona u ḓivha uri hu ḓo ṱoḓea tsireledzo nngafhani huṅwe fhethu hune i nga vha i tshi khou ṱoḓea na tshivhumbeo na nḓila ine tsireledzo ya ḓo ṋewa ngayo;
(xiv) Awara dza musi ofisi dza vhaṅwalisi na vhomabalane dza ḓo vuliwa hu tshi khou itiwa zwa tshiofisi;
(xv) Nḓila ya u rekhoda na u ṅwala fhasi vhuṱanzi na kutshimbidzele;
(xvi) U ṱhogomelwa na u laṱwa ha dzirekhodo kana dziminetse dza vhuṱanzi na kutshimbidzele kha Khothe Khulwane ya Aphili na Dzikhothe Khulwane;\
(xvii) U tholiwa ha vhaasesi kha kutshimbidzele kwa dzikhothe ṱhukhu;
(xviii) Mitengo ya dzimbadelo ine ya badeliswa nga Vhaadivokati, vhoramilayo na vhoramilayo vha dzithendelano;
(xix) Mithelo ya biḽi dza mitengo na u lifhelwa mbadelo dzenedzo
(xx) Nga u angaredza mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga vha o tea kana a na thuso ane a tea u tiwa u itela uri a rumeliwe nga nḓila yo teaho na u tshimbidzwa ha mishumo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu kha kutshimbidzele kwa mulayo na kwa zwa vhugevhenga.



(b) Maanḓa a u ita, u shandukisa na u thutha milayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya (a) afho nṱha, a katela maanḓa a u ita, u shandukisa na u thutha milayo ?

(i) u itela u shumisa zwo ṋetshedzwaho kha khethekanyo dza 2 na 3 dza Mulayo wa Vhuṱanzi ha Dzikhothe dza Nnḓa, wa 1962 (Mulayo wa vhu 80 wa 1962); na

(ii) malugana na tshumiso ya Mulayo wa Ndangulo ya Maswole a Maḓini, wa 1983 (Mulayo wa vhu 105 wa 1983), une wa ta zwi tevhelaho:


(aa) U tholiwa ha muthu ufhio kana u fhio kana dzangano u itela u sedzulusa dzimbadelo na mitengo, na nga nḓila ine mbadelo dzenedzo na mitengo yeneyo zwa ḓo sedzuluswa ngayo;

(bb) Vhukando vhune ha ḓo dzhiiwa malugana na u thivhela u dovhololwa na u engedzea ha nyito;

(cc) Nḓila ya u rumela mafhungo maṅwe na maṅwe a bvaho kha kutshimbidzele a malugana na mbilo dza zwa maḓini, na u tholiwa, mbadelo kana miholo na maanḓa a khothe.



? Bodo i nga dovha hafhu ya eletshedza Minisiṱa nga ha ndangulo ya masheleni ya dzikhothe ṱhukhu, ndaulo ya mbadelo dza milandu ya khothe na zwiṅwe zwe zwa rumelwa kha Bodo nga Minisiṱa,




2.5 Ofisi ya Vhaṅwaleli vha Bodo


Kha mushumo wayo Bodo i thuswa nga vhaṅwaleli vha tshoṱhe vha tshiofisi vha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa. Vhashumi vha a sedzulusa na u ṱoḓisisa makumedzwa a u shandukiswa ha milayo, u bveledza maṅwalo a u shuma, u dzudzanya tshandukiso dza mvetamveto u itela u dzi rumela kha Bodo na dzikomiti dzayo, na u ṋetshedza thuso ya ndaulo kha Bodo.




3. ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI

3.1 Muofisi wa Mafhungo


Bodo yo thola Muṅwaleli wa Bodo, Mufumakadzi Vho ? E Steyn sa muofisi wa mafhungo wa Bodo.




3.2 Aḓirese ya poso:

Muṅwaleli

Rules Board for Courts of Law

Private Bag X 668

PRETORIA

0001


3.3 Aḓirese ya Tshiṱaraṱa:
18th Floor

Sanlam Centre

Cnr Andries and Schoeman

PRETORIA




3.4 Zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhukwamani

Luṱingo: (012) 3200493

Fekisi: (012) 320 0494

Emeili: Ensteyn@justice.gov.za




3.5 Awara dza Mushumo:

Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu

07:30 u swika 12:15 na 13:00 u swika 16:30




4. TSWIKELELO KHA REKHODO DZA BODO


4.1 Rekhodo dza Bodo

(a) Pholisi
(b) Ndaulo nga u angaredza ya Bodo
(c) Miraḓo ya Bodo, Dzikomiti na vhaṅwaleli
(d) Dziadzhenda na dziminetse dza miṱangano ya Bodo
(e) Dziadzhenda na dziminetse dza komiti dza bodo
(f) Milayo ya dzikhothe
(g) Ngeletshedzo ine ya ṋetshedzwa Minisiṱa
(h) Mivhigo ine ya ṋetshedzwa Minisiṱa
(i) Khasete dze khadzo ha rekhodiwa miṱangano ya Bodo
(j) Maipfi kana mafhungo e a ambiwa miṱanganoni ya Bodo
(k) Maṅwalo a u shuma na mafhungo kha khomphwutha



4.2 Mafhungo e a bviselwa khagala nga u tou funa u ya nga khethekanyo 15 ya mulayo wa Tswikelelo ya mafhungo nga Nnyi na Nnyi: A hu na

4.3 Kuitele kwa khumbelo:

(a) Muhumbeli u ḓo tendelwa u shumisa rekhodo dza Bodo arali a nga tevhedzela ṱhoḓea dza kuitele dza Mulayo wa Tswikelelo ya Mafhungo nga Nnyi na Nnyi na uri tswikelelo kha rekhodo dzenedzo a i hanelwi nga zwiitisi zwifhio kana zwifhio zwa u hanela zwo buliwaho kha Mulayo.
(b) Muhumbeli u tea u shumisa Fomo ya A ya Milayo yo an.adziwaho kha Gurannda ya Muvhuso ya vhu 23119 ya Luhuhi 2002. Fomo dzi wanala kha muofisi wa mafhungo wa Bodo.
(c) Arali muhumbeli a sa koni u vhala kana u ṅwala kana o holefhala, muhumbeli onoyo a nga ita khumbelo nga mulomo. Muofisi wa mafhungo wa Bodo u ḓo dadza fomo ya muhumbeli onoyo a mu ḓea khophi musi a tshi fhedza.


4.4 Tshelede ine ya badelwa

Tshelede ine ya badelwa ndi yo tiwaho kana yo sumbedzwaho kha Milayo. Vha nga humbela zwidodombedzwa arali vha tshi zwi ṱoḓa.

5. TSHUMELO DZINE DZA ṊETSHEDZWA NNYI NA NNYI NA URI TSHUMELO DZENEDZO DZI NGA SWIKELELWA HANI


Vhunga zwo sumbedzwa afho nṱha, vhuḓifhinduleli ha Bodo ndi u shandukisa milayo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu (khothe dza madzhisiṱaraṱa). Tshumelo dzadzo a dzi .etshedzwi thwii kha nnyi na nnyi, dzi ṋetshedzwa nga u ita uri Sisiṱeme ya vhulamukanyi i swikelelwe zwihulusa nga vhashumisi vhayo. Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga rumela makumedzwa azwo malugana na u shandukiswa ha milayo kha Bodo uri a ṱanganedzwe.




6. U SHELA MULENZHE HA NNYI NA NNYI KHA U BVELEDZA PHOLISI NA U SHUMISA MAANḒA KANA KUSHUMELE KWA MISHUMO NGA BODO


6.1 Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga ita makumedzwa o khwaṱhisedzwaho malugana na u shandukiswa ha milayo ya khothe kha Bodo.




6.2 Ayo makumedzwa a a ṱoḓisiswa hu tshi khou tevhedzelwa kuitele kwa nḓivhadzo na mahumbulwa, hune ha humbelwa vhasheli vha mulenzhe uri vha ṋetshedze mahumbulwa.


6.3 Mafhungo eneo a rumelwa kha komiti dzo teaho dza Bodo uri dzi themendele nga murahu ha afho a rumelwa kha Bodo yoṱhe uri i a sedzuluse na u dzhia tsheo. Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi kwameaho zwi a eletshedzwa nga ha tsheo ya Bodo.


7. NḒILA DZI RE HONE MALUGANA NA NYITO KANA U KUNDWA U ITA ZWIṄWE ZWITHU NGA BODO


Bodo a i na kuitele kwa nga ngomu kwa u aphila. Hu ḓo tea u kwamiwa khothe arali tshigwada tshine tsha khou pomokwa tshi tshi ṱoḓa u aphila malugana na zwe Bodo ya ita kana u kundelwa ha Bodo u ita zwe ya vha yo fanela u zwi ita. Naho zwo ralo, a hu na tshine tsha thivhela tshigwada tshenetsho u humbela Bodo u sedzulusa tsheo yeneyo.


8. MAṄWE MAFHUNGO ANE A NGA KHA ḓi TIWA/RANDELWAHO

Zwa zwino a hu na mafhungo maṅwe o randelwaho kana o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 92 ane a tea u sumbedzwa afha.



9. GAIDI YA NGA HA U SHUMISA MULAYO WA TSWIKELELO YA MAFHUNGO NGA NNYI NA NNYI

U ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayo wa Tswikelelo ya mafhungo nga Nnyi na Nnyi, Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu i tea u bveledza gaidi nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi ine ya vha na mafhungo eneo, nga nḓila i pfeseseaho ine i nga ṱoliwa nga muthu ane a ṱoḓa u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho kha Mulayo. Mbudziso dzi nga rumelwa kha:



PAIA Unit

Research and Documentation Department

Private Bag X2700

Houghton

2041


Luṱingo: (011) 484 8300

Fekisi: (011) 484 1360

Webusaithi: www.sahr.org.za

Emei.i: PAIA@sahr.org.za





























<fn>ven_Article_National Language Services_MILAYO YA RUMU YA U V.txt</fn>
MILAYO YA RUMU YA U VHALELA
TSHUMELO YA DZIREKHODO NA AKHAIVI DZA LUSHAKA YA AFRIKA TSHIPEMBE
MARANGAPHANḒA
Hu tshi khou tevhedzelwa Mulayo wa Afrika Tshipembe wa Akhaivi dza Lushaka na maimo a dzitshaka malugana na u tsireledza dziakhaivi na u fara dzirekhodo zwavhuḓi, Akhaivi dza Lushaka dzi tea u vhona uri dzirekhodo dza akhaivi dzi a fariwa na u shumiswa zwavhuḓi. Izwi zwi vha zwi tshi khou itelwa uri dzirekhodo dzi fhedze tshifhinga tshilapfu. Uri izwi zwi konadzee, hu tea u vha na tshumisano vhukati ha vha.o.ulusi (vharisetshi), nahone vha.o.ulusi vha khou humbelwa uri vha fare dzirekhodo zwavhuḓi.
ZWIFHINGA ZWA RUMU YA U VHALELA
Rumu ya u vhalela i vha yo vula nga:
Musumbuluwo u swika nga Ḽavhuṱanu: u bva nga 08:00 ? 16:00
Mugivhela: Luvhili nga ṅwedzi 09:00 ? 13: 00
A hu na maṅwalo ane a ḓo humbelwa nga zwifhinga zwi tevhelaho:
Vhukati ha 12: 15 ? 13:15; 10: 00 ? 10: 15
Nga murahu ha 15:00
VHA.O.ULUSI VHASWA
Vha.o.ulusi vhaswa vha tea u ṅwaliswa musi vha tshi dalela rumu ya u vhalela lwa u thoma na u ṋewa garaṱa ya u dzhena. garaṱa ya u dzhena i tea u sumbedzwa tshifhinga tshoṱhe musi mu.o.ulusi a tshi dalela rumu ya u vhalela.
garaṱa ya u dzhena i fhelelwa nga mushumo nga ḓuvha ṋayo ḽa u fhedza (31 ?hafamuhwe) nahone i tea u vusuluswa.
redzhisiṱara YA VHAENI
Mu.o.ulusi muṅwe na muṅwe u tea u saina redzhisiṱara ya vhaeni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. redzhisiṱara yeneyo vha nga I wana kha khaunthara ya Rumu ya u Vhalela.
DZIBEGE ṱhukhu, DZIBIRIFIKHEISI, NZ.
A hu nga ḓo tendelwa dzibege ṱhukhu, dzibirifikheisi kana dziṅwe bege rumuni ya u vhalela. Bege dzoṱhe na zwiputa zwi tea u vhewa .okharani yo itelwaho zwenezwo. Khii dza dzi.okhara dzi wanala kha desike ḓi re phanḓa ha munango
U FOTHOKHOPHA
 Mutengo nga siaṱari
Fothokhophi dza A4 20c
Fothokhophi dza A3 30c
Zwo gandiswaho nga khomphwutha 20c
Fothokhophi dza maikhirofilimu 30c
Musi vha.o.ulusi vho fhedza u ita khophi dzine vha dzi ṱoḓa, vha tea u ḓadza fomo ya oda vha I ḓea muofisi wa Rumu ya u Vhalela. Muofisi u ḓo vha ḓea rasithi ine ya sumbedza mutengo wadzo une vha nga u badela nga kheshe kana nga tshekhe kha Ofisi ya ndaulo ya dziakhaivi.
Vha.o.ulusi vha ḓo badela mbadelo dza poso.
Mbadelo dza dzikhophi dzi tea u itwa vhukati ha 9: 00 na 15:00.
Khophi dzi ḓo vha dzo lugela u dzhiiwa kana u rumelwa vha.o.ulusi hu saathu fhela vhege.
A hu na bugu dza maṅwalo kana ndaka (1873 ? 1960) dzine dza ḓo fothokhophiwa.
Vhaofisi vha rumuni ya u vhalela vha na pfanelo ya u hanela vhathu u fothokhopha rekhodo dzine dza si vhe kha tshiimo tshavhuḓi.
A hu na rekhodo dzine dza ḓo bviswa kha faili u itela u dzi fothokhopha.
KHUMBELO YA DZIREKHODO
Mu.o.ulusi a nga tendelwa u ita khumbelo ya rekhodo dzine dza swika 50 nga ḓuvha.
Khumbelo I tea u itiwa nga u ḓadza fomo ya khumbelo ine ya wanala khauntharani kha Rumu ya u Vhalela.
 Fomo dza khumbelo dzi nga waniwa kha ḓafula iṅwe na iṅwe. Kha vha ḓadze fomo nga u ḓadza madzina a rekhodo dzine vha ṱoḓa u dzi sedza. Musi vho fhedza vha vhee fomo kha khauthara rumuni ya u vhalela.
ḓafula ya mu.o.ulusi i tea u vha na bogisi ḽithihi, bugu nthihi kana faili nthihi fhedzi. dziṅwe rekhodo dzi tea u vhewa kha ḓafula ya Masiari (Day Table) ine ya vha na nomboro ya ḓafula ya mu.o.ulusi u itela u ḓivha uri dzo vhetshelwa vhafhio.
Musi vho fhedza u shumisa dzirekhodo, vha dzi vhee kha ḓafula ya dzine dza khou Vhuedzedzwa kana u Humiselwa murahu.
REKHODO DZA TSHIFHINGA TSHO FHIRAHO DZO VALELWAHO
U ya nga Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa Afrika Tshipembe wa 1996, (Mulayo wa vhu 43 wa 1996) rekhodo dzoṱhe nga nnḓa ha ndaka na milandu ya khothe dzo valelwa tshifhinga tshine tsha lingana miṅwaha ya 20.
Rekhodo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho dzo valelwaho dzi thoma dza sedzuluswa nga muofisi wa rumu ya u vhalela.
Arali vha.o.ulusi vha tshi tama u vhona faili ya rekhodo dza tshifhinga tsho fhiraho dzo valelwaho, vha ḓo tea u ita khumbelo ya thendelo . Khumbelo yavho i tea u vha yo tou ṅwaliwaho. Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo malugana na izwi, kha vha kwame muofisi wa Rumu ya u Vhalela.
U BUKA DZIREKHODO
Rekhodo dzi nga bukiwa awara dza 24, nga nnḓa ha musi ho itwa dziṅwe ndugiselo na mulavhelesi wa Rumu ya u Vhalela malugana na u engedzedza tshifhinga.
U buka dzirekhodo, vha.o.ulusi vha tea u vhea noutu kha dzirekhodo kha ḓafula ya rekhodo dzo bukiwaho.
ZWA U ANGAREDZA
Milayo I re afho fhasi i tea u tevhedzelwa musi vha tshi khou ita ṱhoḓuluso kha rekhodo dza akhaivi kha Rumu ya u Vhalela:
1. A vho ngo tendelwa u shumisa peni, sele kana radiothendeleki Rumuni ya u Vhalela.
2. A vho ngo tendelwa u sokou ṅwala ??wala kha rekhodo dza dziakhaivi.
3. zwiḽiwa, zwinwiwa kana tshungamu a zwo ngo tendelwa Rumuni ya u Vhalela.
4. Hu songo vhewa dzirekhodo kana mabogisi fhasi Rumuni ya u Vhalela.
5. Vha.o.ulusi a vha nga ḓo tendelwa u ḓitika nga dzirekhodo musi vha tshi khou ita .ho.uluso.
6. A vha nga ḓo tendelwa u kombetshedza u vula dzirekhodo uri dzi vhe fulethe- Vha nga humbela muofisi wa Rumu ya u Vhalela uri a vha thuse malugana na izwi.
7. Vha.o.ulusi a vha nga ḓo tendelwa u shumisa khamera dzavho kana zwikena zwine zwa tou fariwa nga zwanḓa nga nnḓa ha musi vho ṋetshedzwa thendelo ya tshipentshela.
8. A hu na zwiṅwe zwithu zwa thungo zwine zwa ḓo vhewa ngomu ha dzirekhodo nga nnḓa ha tshipiḓa tsha bammbiri tshi si na tshithu kana zwa u swaya masiaṱari zwo waniwaho Rumuni ya u Vhalela.
9. Vha.o.ulusi vha tea u vhona uri zwanḓa zwavho zwo kuna phanḓa ha musi vha tshi fara dzirekhodo dza a akhaivi. U itela mutakalo wavhuḓi, vha.o.ulusi vha ḓo tea u ṱamba zwanḓa nga murahu ha musi vho fara rekhodo dza dziakhaivi na phanḓa ha musi vha tshi fara zwiḽiwa.
10. Mu.o.ulusi ha nga ḓo dzindela muṅwe mu.o.ulusi nga nḓila I songo ḓaho musi vhe Rumuni ya u Vhalela.
11. Vhaofisi vha re Rumuni ya u vhalela vho tholelwa u thusa vha.odulusi. Vha.o.ulusi vha songo ofha u vha kwama musi hu na zwine vha si zwi pfesese. Akhaivi dza Lushaka dzi shuma u ya nga Milayo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (vha nga ṋewa khophi yayo arali vho I humbela). Ndivho ya izwi ndi khwaṱhisedza uri vha.o.ulusi vha wana tshumelo ya vhuḓi.
12. Ri eletshedza vha.o.ulusi uri vha songo ita zwithu zwine zwa ḓo tshinyadza dzirekhodo zwine zwa ḓo ita uri lushaka lwa matshelo lu si ḓivhe nga ha ifa .alwo.
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA SAINTSI NA.txt</fn>

MUHASHO WA SAINTSI NA THEKINOLODZHI
(SISITEME YA SAINTSI NA THEKHINOLODZHI)
ḓirafuthi YA PHOLISI
 .hafhamuhwe 2004
 ZWI RE NGOMU
MANWELEDZO A NDEME??????????????????????? 7
1.	Marangaphan?a?????????????????????????. 7
1.1	U tendela mvelele ya Afurika kha ḽifhasi ??????????????... 10
1.2 mvelaphanḓa ya vhanekedzi vha tshumelo nga ṋanga dza sialala???.. 13
1.3 U shela mulenzhe nga nḓivho ya ngwaniwapo kha ikonomi.??????. 14
1.4 U engedzedza nga sisiteme iṅwe ya n?ivho?????????????.. 15
2.	IKS na sisiteme dza lushaka dza pfunzo na vhubveledzi????????. 18
2.1 Marangaphan?a?????????????????????????... 18
2.2 ṱhanganelano ya IKS kha pfunzo na furemiweke ya lushaka
na ndalukanyo??????????????????????????.. 19
2.3 ṱhanganelano ya IKS kha sisiteme ya vhubveledzi ya
ya Afurika Tshipembe???????????????????????. 20
2.4 ṱhoḓisiso ya lushaka na tshitirathedzhi???????????????.. 21
2.5 Sekhitha dza phuraivete??????????????????????. 22
2.6 vharangaphanḓa vha sialala????????????????????. 22
2.7 Vhafumakadzi???????????????????????????23
3 Mavhusele na ndangulo??????????????????????..25
3.1 Nyimela ya IKS kha mavhuso????????????????????25
3.2 Furemiweke ya mulayo na ndangulo?????????????????25
4.	Furemiweke ya zwivhumbeo????????????????????.26
4.1 Muhumbulo wa furemiweke ya zwivhumbeo?????????????..26
4.2 U vhumbiwa ha ofisi ya lushaka ya IKS???????????????...27
4.3 U vhumbiwa ha khoro ya lushaka ya u eletshedza kha IKS???????.28
4.4 U vhumbiwa ha tshikwama tsha IKS?????????????????29
4.5 Vhushaka ha IKS na zwiṅwe zwivhumbeo??????????????..30
4.6 Mushumo wa zwivhumbeo zwa ?ho?isiso???????????????30
5. Maitele a u lambedza IKS?????????????????????..31
6. Pholisi na furemiweke ya u langula mulayo kha ifhasi na kha
lushaka?????????????????????????????.32
6.1	?hanganelano ya phoḽisi ya IKS na dziṅwe phoḽisi dza lushaka
	na mulayo????????????????????????????.32
6.2	Tsireledzo ya IKS?????????????????????????.34
6.3	Zwifha?o zwa ḽifhasi zwa IPR????????????????????.36
7.	U bveledzwa ha vhashumi na u fhaṱa vhukoni????????.37
7.1 Vhashumi wa kha IKS sa ndaka ya lushaka??????????????38
7.2 vhuṱumanyi na tshitirathedzhi tsha vhubveledzi kha lushaka???????40
7.3 U eḓana nga u shandula tshiimo???????????????????.41
7.4 Kupfesesele kwa vhathu na u ḓivha nga IKS??????????????41
8.	Mafhungo a IKS na thodisiso dza zwifhato???????????????42
8.1 Dathabeisi?????????????????????????????.42
8.2 Dzi?aiburari????????????????????????????..42
8.3 Mimiziamu????????????????????????????...43
8.4 nḓila dza orala ya IKS?.??????????????????????.43
8.5 Dzi?aborathori???????????????????????????.44
8.6 Senthara dza IKS?????????????????????????..45
9.	Magumo????????????????????????????.?46
5
MANWELEDZO A NDEME
phoḽisi ya Sisiteme ya nḓivho ya Ngwaniwapo (Indigenous Knowledge Systems (IKS)) ndi furemiweke ine ya konisa u ṱuṱuwedza na u khwaṱhisa u shela mulenzhe nga nḓivho ya kale kha mvelaphanḓa ya kutshilele na ikonomi kha ḽa Afurika Tshipembe. Pholisi khulwane ya IKS kha ḽa Afurika Tshipembe i angaredza:
* U tendelwa ha milayo ya Mvelele ya Afurika kha ḽifhasi ? ndi nḓila i re khagala hu tshi tevhelwa ṱhoḓea ya u alusa nḓila yavhuḓi ya vhune ha Afurika;
* Maga a konadzeaho kha mvelaphanḓa ya milayo ikonomi kha tshumelo ine ya nekedzwa nga vhathu vhane vha vha na nḓivho ya zwithu zwa kale na vhathu vhane vha kwamea vhane vha shuma zwenezwo, hu tshi angaredzwa mishonga ya tshikale, thekhinolodzhi, vhurereli, na nyambo dzapo;
* U dzhielwa fhasi ha nḓivho ya ngwaniwapo kha ikonomi ? mushumo wa nḓivho ya ngwaniwapo kha u thola vhathu mishumoni na u bveledza lupfumo, nga vhubveledzi; na
* U ṱanganelana na sisiteme dza dziṅwe nḓivho, sa tsumbo nḓivho ya ngwaniwapo i shumiswa na bayothekhinolodzhi ya zwino kha zwa mishonga na dziṅwe dzisekitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi.
Kha u shumisa phoḽisi iyi, mishumo i tevhelaho, zwivhumbeo na mbetshelwa ya vhusimamilayo zwi tea u:
* Khoro ya Ngeletshedzo nga ha Sisiteme ya nḓivho ya Ngwaniwapo, ine ya vhiga kha Minisiṱa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi;
* Mushumo wa mvelaphanḓa, une wa angaredza, ṱhoḓisiso ya zwa pfunzo na mvelaphanḓa na vhubveledzi u ya nga IKS,
* Sisiteme ya u vhiga nga ha nḓivho ya ngwaniwapo na vhathu vhane vha vha na nḓivho ya ngwaniwapo, hune zwa tea hone, hu u itela u tsireledza pfanelo dza mulayo, na
* U aluswa ha zwivhumbeo zwa u netiweka vhukati ha vhathu vhane vha shuma zwenezwo, uri vha iswe kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi;
* Vhusimalulayo vhune ha tsireledza ndaka ya vhuṱali i elanaho na nḓivho ya ngwaniwapo, ine ya tea u laulwa nga Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo;
* Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS, tshine tsha ḓo shuma kha u vhulunga ndaka ya vhuṱali, hune zwa konadzea, na u shuma u nekedza ndaulo na tshumelo ya mulayo kha zwitshavha zwa vhongwaniwapo, na zwiṅwe zwigwada zwine zwa vha na nḓivho,
MBONELAPHANḒA NA NDIVHO DZA SISITEME YA PHOLISI YA N.DIVHO YA NGWANIWAPO YA AFURIKA TSHIPEMBE
MvUlatswinga
Muvhuso wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe wo sumbedza u ḓiimisela hawo kha u dzhiela nṱha, u alusa, mvelaphanḓa, u tsireledza na u tendelwa ha IKS. phoḽisi iyi yo bveledzwa nga vhukwamani ho ṱanµavhuwaho, tsumbedzo dza pfunzo, nyambedzano na u shela mulenzhe nga vhunzhi ha vhathu vhane vha thusedza. U shela mulenzhe ha vhathu vhane vha shuma zwenezwo na vhane vha vha na ndivho ya ngwaniwapo (Indigenous Knowledge (IK)) ndi zwa ndeme nga maanḓa. I ṱuṱuwedzwa nga milayo yo ḽifhasi ya pfanelo dza vhathu na u angaredza kutshilele kwa Afurika u fana na ubuntu na batho-pele. Kutshilele uku kwo ṱuṱuwedza nndwa na tshiṱalula nahone zwi tea u bvela phanḓa kha u vhofholola sisiteme ya nḓivho yashu kha u sasaladza na u thivhela.
NDIMA YA U THOMA
1.	MARANGAPHAN?A
Sisiteme ya nḓivho ya sialala yo bveledzwaho na u vhulungwa i tshi bva kha vhongwaniwapo vha ḽa Afurika Tshipembe i sumbedza vhutshilo ha lutendo lwa tshipiḓa tshihulwane tsha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. nḓivho iyi ya sialala i wanala kha masia a kwamaho vhuṱambo ha mvelele na vhurereli u swika kha maitele a zwa vhulimi na u dzhenelela kha zwa mutakalo. .N.ivho ya Ngwaniwapo? (IK) i anzela u shumiswa nga ndila i fanaho na nḓivho ya .sialala. na .yapo. kha u fhambanya Mvelephanḓa ya nḓivho nga ngomu kha tshitshavha tsha vhongwaniwapo i bvaho kha sisiteme ya nḓivho ya ??ifhasi? yo bveledzwaho nga dziyunivesithi, senthara dza ṱhoḓisiso dza muvhuso na dziindasitiri dza phuraivete, dzine tshiṅwe tshifhinga dza vhidzwa nga nḓila i si yone sa sisiteme ya nḓivho ya ?Vhukovhela?.
Nga fhasi ha tshiṱalula, Sisiteme ya nḓivho ya Ngwaniwapo (IKS) kha ḽa Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na vhathu vhane vha shuma nga fhasi ha sisiteme yeneyo, zwo dzhielwa fhasi, zwo tsikeledzwa, na u nyadziwa. Hezwi zwo vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha mvelaphanḓa ya ikonomi ya Afurika Tshipembe na tshitshavha, zwe zwa ita uri hu si vhe na kutshilele kwavhuḓi, mvelele na mvelaphanḓa ya ikonomi kha vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Kha maga oṱhe a vhuimo ha ikonomi ya khutshilele na vhutshilo ha vhathu, na u buḓa na zwigwada zwoṱhe zwa miṅwaha, vhuimo ha ḓivhazwakale na mbeu dzoṱhe, vhongwaniwapo a vha dzhielwi nṱha. Zwithu zwi si zwavhuḓi zwine vha ṱangana nazwo zwi a kona u engedzedza na u ita uri hu vhe na u sa eḓana vhukati ha vhongwaniwapo na dziṅwe sekhitha dza tshitshavha kha miṅwaha i tevhelaho, nga nnḓa ha musi hu tshi nga dzhiiwa maga mahulwane zwa zwino kha a u tandulula u bvela phanḓa ha u sa eḓana, hu sa khou sedziwa sisiteme ya nḓivho ya zwitshavha zwa vhongwaniwapo na nḓivho ya tshipentshela ya sialala vhukati ha Dziṅanga na nḓivho ya tshipentshela ya sialala ine ya vha na vhafumakadzi kha zwitshavha sa tsumbo.
U ṱanganya na u pembelela sisiteme ya nḓivho ya Afurika Tshipembe a si nḓila fhedzi ya u tandulula zwithu zwo khakheaho. Zwi nga thusa uri hu vhe na nḓila ntswa ya ṱhoḓisiso na mimapa ya vhuluvhi, hu tshi angaredzwa na u pfumisa ine ra vha nayo zwa zwino. U sendela tsini na dzisentshari dza u tsikeledzwa, hu na lupfumo lu sa hanedzeiho lwa IK lwe lwa kona u tshila nahone kha vh.we vhuimo, lwa kona u aluwa nga fhasi ha tsireledzo ya tshitshavha tsha Afurika na vhadzulapo. Vhunzhi ha IK ye ya kona u tshila yo shandula na u ita uri hu vhe na u kuhumbulele kwa Afurika kha zwithu zwi ngaho sa vhutsila, muzika, vhurereli na theolodzhi, mavhusele, vhulamukanyi, mutakalo na vhulimi. Vhune na vhune ha mvelele, hu tshi angaredzwa sisiteme dza zwine vhathu vha tenda khazwo, zwo dzula zwo khwaṱha na u vha na maanḓa nga u dovhololwa ha maitele a u sedzuluswa ha IK, nga nnḓa ha vhupo ho vhifhaho ha poḽitiki vhune ha vha na vhukolonializimu na tshiṱalula. Tshifhinga tshinzhi vhafumakadzi vho vha vhone vhathu vhane vha vha na nḓivho ya zwivhumbeo izwi.
Gundo ḽa demokirasi kha tshiṱalula zwi ri fha khaedu ya u vhumba fureimiweke ya lushaka ya u bvelaphanḓa ha mvelaphanḓa ya sisiteme dza nḓivho. Furemiweke iyi i ḓo ita uri vhathu vha kone u vhona vhukoni havho ho fhelelelaho kha tshitshavha, na u vhumba buloko ya ndeme ya u fhaṱa kha u bvelaphanḓa ha nḓivho dzoṱhe dza lushaka na zwe zwa lavhelelwa. phoḽisi khulwane ine ya langula IKS kha muhumbulo wa ḽa Afurika Tshipembe i angaredza:
* U tendelwa ha mvelele ya Afurika kha ḽifhasi ? nḓila i re khagala ya u bveledza nḓila i pfalaho ya vhune ha Afurika;
* Maga a u tou ita kha u bveledza zwithu zwa ndeme kha ikonomi kha tshumelo yo nekedzwaho nga nḓivho ya vhathu vhane vha vha na nḓivho ya ngwaniwapo na vhathu vhane vha shuma zwenezwo hu tshi angaredzwa, mishonga ya sialala, thekhinolodzhi, vhurereli na nyambo dza vhongwaniwapo;
* Tshithu tshine tsha khou khwaṱhisa nḓivho ya nganiwapo ya ikonomi ? mushumo wa nḓivho ya vhongwaniwapo kha u shumiswa ha lupfumo nga vhubveledzi; na
* U ṱanganelana na sisiteme dza nḓivho, sa tsumbo ndivho ya ngwaniwapo i shumiswa yo ṱangana na thekhinolodzhi ya tshizwino-zwino ya bayothekhinolodzhi kha zwa mishonga na dziṅwe sekhitha kha u engedzedza tshiimo tsha vhubveledzi.
phoḽisi iyi i kwama Mihasho ya Muvhuso yo vhalaho, ye ya kwamiwa nga ha vhuḓifhinduleli ha kushumele uri hu vhe na u shuma zwavhuḓi kha u bveledza dziphoḽisi na dzimbekanyamishumo kha dzisekitha dzo fhambanaho. Tshivhalo tsha nḓila dzo thomiwaho nga dzisekhitha dzo fhambanaho (kha Muhasho wa Mutakalo, sa tsumbo, kana u ya nga IKS, kha NRF) dzo no ḓi thomiwa. ṱhoḓea ya furemiweke ya phoḽisi ine ya angaredza yo themendelwa nahone maga a u i shumisa a nḓilani nga kha Komiti ya Vhukati ha Muhasho ine ya rangwa phanḓa nga DST.
phoḽisi iyi, ngauralo, i bvela phanḓa yo ḓitika nga uri sisiteme dza nḓivho ya ngwaniwapo, u ya nga ṱhoḓea ya maitele a ḽu tanganela?. nḓila dza u tikedza na u thusa kha dziṅwe dzisekhitha dzi khou bveledzwa nahone dzi tea u sumbedza tshifanyiso tsho ḓalaho tsha IKS ya vhupo ha Afurika Tshipembe.
phoḽisi ya luambo lwa lushaka zwa zwino i hone nahone mulayo u khou talatadziwa. U aluswa na u kopiwa ha muzika wa ngwaniwapo na dzifomo dza vhutsila zwi kha ḓi sumbedza mushumo une wa khou itiwa. Mulayo wa Vhathu vhane vha khou ita zwa vhuṅanga ha tshirema wo itiwa nahone u khou amba uri hu tea u thomiwa tshivhumbeo tsha u langula tshine tsha ḓivhea sa Khoro ya Vhathu vha itaho zwa vhuṅanga, ine ya ḓo languala nyito dza ṋanga dza tshirema dza Afurika Tshipembe dzi swikaho 200 000.
Zwi tou vha khagala zwauri zwi nga si konadzee u ya nga fureimiweke ya phoḽisi kha u bula zwine zwa tea u itiwa nga vhuḓalo kha vhathu vhane vha ita phoḽisi kha dzisekhitha dzine dza vha na zwivhumbeo zwi sa faniho na zwa huṅwe fhethu. Naho zwo ralo, zwi ḓo vha zwa ndeme u vhumba mishumo yo vhalaho ine ya ḓo sumbedza kushumele kwa IKS kha ḽa Afurika Tshipembe.
tshipiḓa itshi tsha ndeme tsha fureimiweke ya phoḽisi tshi ṱoḓa u bveledza dzipulatifomo kha ḽa Afurika Tshipembe dza u khwaṱhisa, u alusa na u bveledza nyambedzano nga ha IKS, na u vhumba muhumbulo wa tshitshavha u mona na vhathu vho vhalaho vhane vha shuma mushumo uyu. Zwi ḓo vha zwa ndeme uri hu vhumbiwe mishumo yo vhalaho miswa u tikedza kushumele kwa IKS kha ḽa Afurika Tshipembe:
*	Ngeletshedzo ya vhuimo ha nṱha kha Muvhuso nga mafhungo a IKS ine ya vhiga kha Minisiṱa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi;
*	Mishumo ya mvelaphanḓa ya IKS, hu tshi angaredzwa badelo dza tshikolo, mvelaphanḓa dza ṱhoḓisiso, u vhulungwa ha sisiteme ya u ita muvhigo nga nḓivho ya ngwaniwapo na u aluswa ha zwivhumbeo zwa netiweke vhukati ha vhathu vhane vha shuma nazwo, zwine zwa ḓo iswa kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi;
*	Vhungomu ha Vhusimamilayo na ndangulo ya u tsireledza ndaka ya vhukoni ine ya elana na nḓivho ya ngwaniwapo zwi tea u langulwa nga Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo;
*	Zhendedzi ḽine ḽa thusa, nga maanḓa nga nḓila ya u fhulufhedzea, kha u thusa tshitshavha kha u wana, u tsireledza na u anḓadza malamba ane a bva kha vhathu vhane vha vha na ndaka ya vhuṱali na dziṅwe pfanelo dza tshitshavha kha nḓivho ya Ngwaniwapo. Kha maṅwe masia, vhadzulapo kana zwitshavha zwi nga nanga u thoma tshikwama tshavho kha ndivho iyi, hune ha vha na mbuelo dzi kombetshedzeho ngauralo.
Tshithu tsha ndeme kha phoḽisi iyi tshi ḓo vha u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhoda kha IK. Naho hu uri Afurika Tshipembe i ṱoḓa uri hu vhe na IK kha zwivhumebo zwa muvhuso kana maga a u vhulunga nḓila ya u tsireledza, sisiteme ya u rekhoda ndi ya ndeme.
1.1 U TENDELA MVELELE YA AFURIKA KHA ḽifhasi
Hu na ṱhoḓea i re khagala ya u themendela na u tsireledza nḓivho ya ngwaniwapo na IKS kha ḽa Afurika Tshipembe hu tshi itelwa mvelele. Vhuimo huvhili vhu re hone vhu thivhela u vhonala uho. Vhuimo ha u thoma ho ḓo wela kha ḓivhazwakale ya poḽitiki ya ḽa Afurika Tshipembe na u ḓitika nga u tsikeledzwa ha pfanelo dza vhathu nga kha mirafho na mvelele. Zwivhumbeo zwa nḓivho zwo vhumbiwaho nga tshifhinga tshenetsho na nga murahu zwi kha ḓi vha kha mushumo wa u shandulwa uri zwi kone u ḓisa u ḓibvisela khagala nga vhavhu.ali vha Afurika. Vhuimo ha vhuvhili vhu bva kha u tshimbidzwa ha ḽifhasi na zwibveledzwa zwine zwa bva kha sisiteme dza nḓivho ya ngwaniwapo kha ḽifhasi ḽothe.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u tea u nekedza vhurangaphanḓa ho ṱalifhaho u ya nga ṱhoḓea idzi dzoṱhe.
1.1.1 U vhuedzedza ngonani
Afurika Tshipembe ḓi dzhiela nṱha mbofholowo yaḽo na vhuḓilangi u bva kha sentshari dza u tsikeledzwa dze dza vha dzo livhiswa kha u dzhia zwishumiswa zwa vhongwaniwapo. Ndi kha muhumbulo wonoyu hune maitele a mbofholowo ya lushaka a itiwa hu na MBONELAPHANḒA ḓo ḓitikaho nga milayo ya Mulayotewa na zwithu zwa ndeme kha demokirasi. Vhukati ha izwi hu na tshirunzi tsha muthu, u swikelelwa ha u lingana, u bveledzwa phanḓa ha pfanelo dza vhathu na mbofholowo, na u bveledzwa phanḓa ha vhulamukanyi kha kutshilele, u sa vha hone ha khethano nga muvhalo na nga mbeu. Mihumbulo ya vhulamukanyi kha kuthsilele na u eḓana nga fhasi ha mulayotewa wa Afurika Tshipembe a zwi tou vha zwone zwithu zwa ndeme fhedzi, zwi tevhelwa nga u ḓiimisela kha u dzhia maga a u vhuedzedza ngonani, nga u angaredza na nga nga nḓila ya tshipentshela. Ndi zwa ndeme u ḓivha na u shumisa phoḽisi sa zwishumiswa zwa u ita uri hu vhe na mbetshelwa ya Mulayotewa u ya nga pfanelo idzi.
tshipiḓa tsha 185 tsha Mulayotewa tshi amba zwauri hu thomiwe Khomishini ya u Aluswa na u Tsireledza Pfanelo dza Mvelele, Vhurereli na Dzinyambo. Mulayo ya hone une wa fha maanḓa Khomishini wo sainiwa nga 2002. iṅwe ya nḓivho khulwane dza Khomishini ndi ḽu alusa u ṱhonifhiwa ha pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo.? Khomishini i dovha hafhu ya vha na maanḓa a u .langula, u sedzulusa, u ṱoḓisisa, u funza, u eletshedza, na u vhiga nga ha mafhungo ane a kwama pfanelo dza mvelele, vhurereli na dzinyambo?. Zwi tou vha khagala uri muraḓo une wa alusa kana u eletshedza nga ha IKS u ḓo ṱoḓa tshumisano yavhuḓi na Khomishini. phoḽisi iyi i ṱoḓa u bveledza phanḓa mushumo wa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa ikonomi, kutshilele na pfanelo dza mvelele na mbofholowo.
1.1.2 Gulobalaizesheni
Kha u vhuelela ha Afurika Tshipembe kha .lfhasi, hu na zwivhuya na dzikhaedu kha ndangulo ya IKS. U vha hone ha Afurika Tshipembe kha tshiimo tsha zwino kha sisiteme ya poḽitiki kha tshikalo tsha ḽifhasi a si zwine zwa si vhe na thaidzo lini, sa izwi ipfi ḽa guloba.aizesheni ḽone ḽine ḓi na mu.a.isano.
Kha muhumbulo wa zwa ikonomi, guloba.aizesheni zwi amba u ṱanḓavhuwa na u dzhenelela tshoṱhe ha vhuvhambadzi ha ḽifhasi, masheleni na mafhungo kha makete wo ṱanganelanaho muthihi nga u angaredza. Mvelelo dza maitele aya ndi u fhungudzwa ha zwithithisi zwa u angaredza, u aluswa ha u phaḓaladzwa ha masheleni na u fhiriselwa ha thekhinolodzhi kha vhaṅwe. Mvelelo dza guloba.aizesheni kha mashango na zwine zwa bveledza zwone zwi tshi kwama vhukoni hao ha u vhumba milayo. Muhumbulo une wa khou aluwa ndi wa uri ??ho?ea ya mbofholowo, u fhungudza ndangulo ya muvhuso kha ikonomi na u phuraivethaiza? zwi livhisa kha u dzinginya u dzhenelela ha muvhuso kha vhutshilo ha lushaka.
Zwine zwa nga bvelela kha mvelelo zwi elana na u ṱangana nahone tshifhinga tshinzhi u vhetshelwa mihumbulo yo fhambanaho na milayo u itela mvelelo yo ṱanganelanaho ya ḽifhasi ḽothe kha ?dzhango?. Zwithu zwa ndeme kha maitele aya ndi u ṱanganelana ha ikonomi, nyanḓadzo ya mafhungo na zwiṅwe zwithu zwa thekhinolodzhi ya tshi zwino-zwino ine sa tsumbo, ya anzela u anḓadza u thomiwa ha maitele a mvelele yo ṱanganelanaho ine ya sumbedzwa musi hu tshi ḽiwa zwiḽiwa, u imba, u tshina, u amba, u ṅwala, na zwiṅwe kha dzhango yoṱhe.
Tshithu tshine tsha sumbedza mvelelo ya ndeme ya guloba.aizesheni ndi u ṱavhanya u fhungudzea ha u ṱangana ha nyambo u buḓa na ḽifhasi. Hu khou anganyelwa uri hu na nyambo dza 5000 u swika kha 7000 dzine dza vha hone, dzine khadzo dza 100 dzi khou ngalangala ṅwaha muṅwe na muṅwe. Henefha kha 2500 wa nyambo dzo salaho dzine dza khou ambiwa zwa zwino dzi khomboni, tshafumi tsha 32 wadzo ndi dza Afurika. Guloba.aizesheni yo sumbedzwa sa tshone tshithu tshihulwane tshi itaho uri hu vhe na u ngalangala uhu.
Zwitshavha zwo shushedzwaho u mona na ḽifhasi zwo nyanyulea nga mukumbululo wa mvelele yazwo nga nḓila dzo fhambanaho. iṅwe nḓila ya u nyanyulea uhu ndi ya nyaluwo ya ḽifhasi ya IK ye ya ṱuṱuwedza uri hu vhe na u nyanḓano nthihi bva kha muhumbulo wa pfanelo dza vhathu. Tsumbo dza pfano idzo1 dzi angaredza Guvhangano ḽa Bayodaivesithi na Pulane ya u Shuma yo dzhiwaho kha Samithi ya ḽifhasi ya mvelaphanḓa i sa Gumi ngei Johnanesburg. iṅwe nḓila yo vha ya u tenda uri vhongwaniwapo vha ḽifhasi vha na pfanelo ya u ḓihudza nahone kha u sumbedza pfanelo iyo, vha tea u dzhielwa nṱha sa vhane vha mvelele yavho na ndaka ya vhuṱali, sa tsumbo sa zwine zwa wanala kha Mulevho wa Mataatua wa 1993. zwoṱhe Mvusuludzo ya Afurika na NEPAD (kha ḽiṅwalo ḽa u wanala hazwo) zwo sumbedza nḓivho ya vhongwaniwapo sa yone ya ndeme kha dzhango.
U ombedzela hu ḓo vhewa kha u alusa vhuṱumani ha ḽifhasi kha IKS u bva kha muhumbulo wa u kovhekana maitele avhuḓi na u ḓiimisela kha nḓivho dzo ḓoweleaho na vhashumisani vhane zwine vha zwi takalela zwa fana na zwashu.
1.2 mvelaphanḓa ya Vhanekedzi vha Tshumelo nga ṋanga dza Sialala
U ya nga Tshitirathedzhi tsha Mishonga ya Sialala ya Dzangano ya ḽifhasi ḽa Mutakalo (World Health Organisation (WHO)), .Mishonga ya Sialala i shumiswa nga maanḓa, kha sisiteme ine ya khou aluwa ine ya vha na ndeme kha ikonomi?. Kha ḽa Afurika, u swika henefha kha 80% wa vhadzulapo vha shumisa mishonga ya sialala u ḓithusa kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza mutakalo. Kha ḽa Asia na Latin Amerika, vhadzulapo vha bvela phanḓa na u humisa mishonga ya sialala zwi tshi khou itiswa nga vhuimo ha ḓivhazwakale na mvelele ine vha tenda khayo. Ngei China, mishonga ya sialala i swika henefha kha 40% kha tshumelo ya mutakalo.
Kha mashango ane a khou bvela phanḓa, u swika nga maan ḽa ha mishonga ya sialala zwi itiswa nga u wanala hayo na u kona u rengea. Ngei Unganda, sa tsumbo, reshio ya vhathu vhane vha shumisa mishonga ys sialala kha vhadzulapo tshi vhukati ha 1:200 na 1:400. Hezwi zwi fhambana na u vha hone ha vhathu vhane vha shumisa mishonga, vhane reshio yavho ya vha 1: 20 000 kana ya vha fhasi. Naho zwo ralo, u phaḓaladzwa ha vhathu vhenevho hu nga fhambana, hune vhunzhi havho vha wanala dziḓoroboni kana kha vhupo ha ḓoroboni, ngauralo, zwi a konḓela vhathu vha vhupo hu si ha ḓoroboni uri vha i swikelele. Mishonga ya sialala tshiṅwe tshifhinga ndi yone ine ya kona u swikelelwa kha ḽifhasi.
U ya nga WHO, mafhungo a ndeme ane a kwama vhathu vhane vha shumisa mishonga ya sialala a wela nga fhasi ha zwigwada zwina:
*	Pholisi ya lushaka na furemiweke ya ndangulo ? i na ndeme kha u nekedza nga u angaredza;
*	Tsireledzo, u shuma zwavhuḓi ? i na ndeme kha u isa phanḓa na u langula dzilafho ḽa mishonga ya sialala;
*	U swikelela ? u ita uri mishonga ya sialala i wanale na u rengea: na
*	Mashumisele ? u ita uri i vhe yavhuḓi na u vhulunga tshelede.
Kha u dzhiele nṱha ndeme ya mushumo wa mishonga ya sialala kha ḽa Afurika Tshipembe, Muhasho wa Mutakalo wo .irafutha Mulayotibe wa Vhathu vhane vha Shumisa mishonga ya Sialala (Traditional Health Practitioners Bill). Mulayotibe uyu u tandulula zwigwada zwo buliwaho afho nṱha na u themendela u thomiwa ha tshivhumbeo tsha u langula.
Hu na ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza mushumo wa ṱhoḓisiso na mvelaphanḓa kha sia iḽi, nga maanḓa zwi tshi ya kha u rekhoda na u tikedza ṋanga dza sialala kha u tsireledzea na u swikelelea, vhukati ha zwiṅwe.
1.3 U shela mulenzhe nga nḓivho ya Ngwaniwapo kha ikonomi
tshiṅwe tshifhinga hu ambiwa zwauri u sa vha hone ha vhubveledzi kha IKS zwi amba zwauri nḓivho i ḓi sala i mutheo nahone i nga si bveledze nyaluwo nnzhi ya ikonomi. Ṱhalutshedzo ya lushaka lwa IKS ndi u sa vha hone ha matshimbidzele na ndambedzo dza u kovhekana nḓivho nga ngomu kha IKS2. Kha sekhitha ya malamba a fhasi ya vhulimi, vhabveledzi vho .fhambana,. nga u sa vha hone ha ndambedzo ya muvhuso na tsireledzo kha u ita uri nḓivho yavho i ḓivhee, Kha sekhitha ya malamba a nṱha, hu na ?tshiphiri?. Nga u angaredza, mashango a Afurika ha na phoḽisi dza u lambedza dzine dza thusa uri hu vhe na ḽu bvela phanḓa na vhubveledzi? kha IKS. Zwivhumbeo zwa Sialala zwi sumbedza zwi so ngo lulamiswa kha hezwi. Ngauralo, nyaluwo ya IKS i sala i ya fhasi, i tshi khou khwaṱhisa muhumbulo u si wone wa IK sa u si na nyaluwo. Mvelelo ya u vhumbiwa ha ndambedzo ya matshimbidzele i tea u vha tshanduko ya phoḽisi ya IKS kha ḽa Afurika Tshipembe.
Naho zwo ralo, nga nnḓa ha u sa vha hone ha ndambedzo ya dzudzanywaho, nga maanḓa kha mishonga ya sialala na vhulimi ha sialala, zwine zwa sumbedza nyito ya ndeme kha ḽa Afurika Tshipembe, nḓivho ya ngwaniwapo i kha ḓi vha na mushumo wa ndeme kha u bveledza phanḓa vhutshilo ha vhunzhi ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Hu na muhumbulo, tshiṅwe tshifhinga une wa .a.isaniwa ngawo, wa uri vhulimi ndi u konḓelela ekholodzhi na sisiteme ya vhubveledzi ha zwiliṅwa ye ya sumbedza u bvela phanḓa kha tshifhinga tshilapfu. U shumisa zwavhuḓi tsireledzo ya zwibveledzwa nga u ḓi dowedza vhupo honoho. Tsireledzo ya zwiliṅwa i khwaṱhisedzwa nga u sa bvela phanḓa ha sisiteme i konḓaho ine ya kwama zwithu zwi ngaho sa zwiḽiwa zwo fhambanaho, zwiḽiwa zwo pha.aladzwaho zwavhuḓi, zwishumiswa zwo fhambanaho, u lugisela fhethu ha u lima, na fhethu ho lindelaho u ṱavhiwa zwiḽiwa, hu tshi angaredzwa na u kovhekana zwiḽiwa na mishumo. Maitela aya a anzela u vha avhuḓi kha vhuimo hapo nahone o tea kha u u dzhia khaedu.
Kha ḽa Afurika Tshipembe, Sisiteme dza nḓivho ya Ngwaniwapo i na vhane nahone nekedza tshumelo kha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nṱha kale vhe vha ḓowela u sa vha na mishumo. Ngauralo hu tea u dzhielwa nṱha mushumo wa IKS we wa livhiswa kha u ita uri hu vhe na u tholiwa ha vhathu mishumoni. Mbekanyamushumo yo dzinginywaho ya IKS yo livhiswaho kha u tholiwa ha vhathu mishumoni i ḓo tikedza kana ya dzula i kha Mbekanyamushumo ya Muvhuso yo Livhiswaho kha Tshitshavha ine ya khou itiwa nga Muvhuso. Heyi i ḓo vha iṅwe ya dzithandela dze dza livhiswa kha u shumisa IKS kha u fhungudza vhushai.
Kha u bveledza vhukoni ha IKS, ri tea u dzhiela nṱha zwithu zwa ndeme zwiraru:
*	U vhumbiwa ha maitele a ndambedzo kha u alusa vhubveledzi ha IKS;
*	U aluswa ha IKS kha muhumbulo wa mvelaphanḓa i sa gumi: na
*	U aluswa ha IKS sa tshibveledzi tsha mishumo.
1.4 U engedzedza nga sisiteme iṅwe ya ndivho
U engedzedza nga iṅwe sisiteme ya nḓivho zwi fha tshifhinga tsha u sasaladza zwibveledzwa zwiswa na tshumelo dzine dza nga si dzhielwe fhasi. Vhuvhambadzi ha ḽifhasi kha zwishumiswa zwa ndeme hu kwama vhuimo ha ikonomi ha nṱha zwa zwino. U rengiswa ha zwidzidzivhadzi zwo livhiswaho kha mishonga ya sialala zwi zwoṱhe zwi swika kha US$ 32 billion nga ṅwaha. Ho anganywa zwauri nga u kwamana na vhongwaniwapo, hu nga vha na nyaluwo kha reshio ya bayophurosipekithasi kha dzitsengo u bva kha nthihi kha 10,000 u swika kha nthihi kha mbili, na uri nḓivho ya .sialala. i engedzedza zwavhuḓi u sedzulusa zwimela zwine zwa nga shumiswa kha mishonga nga henefha u swika kha 400 kha tshafumi.3 Ha sa vha na u shela mulenzhe ha nḓivho ya vhongwaniwapo, vhunzhi ha zwibveledzwa zwa mishonga zwa ndeme zwine zwa shumiswa namusi, zwi nga si vhe hone. phanḓa ha 1992, nḓivho ya Ngwaniwapo na zwishumiswa zwo vha zwi tshi vhonala sa ifa ḽa mupo. Ho vha hu si na milayo ya ḽifhasi (nahone kha mashango manzhi nga vhuphara) ine ya languaa u swikelelwa kha zwishumiswa zwa ndeme. U bva kha muhumbulo wa muṱaṱisano wa lushaka, kha ḽifhasi ḽine ḽa vha na u engedzea ha nḓivho, sisiteme dza nḓivho dzine dza si swikelelwe nga vhaṅwe dzi fha zwivhuya zwavhuḓi. Sa shango ri nga si kone u konḓelela u sa dzhielwa nṱha ha IKS kha sia iḽi.
Lushaka lwa ndaka ya vhuṱali ha muthu muṅwe na muṅwe lu ita uri hu vhe na zwithu zwinzhi zwi sa pfali, musi lu tshi khou shumiswa kha vhadzulapo vha henefho. Vha kundelwa u dzhiela nṱha zwauri zwitshavha izwi zwi na maitele o fhelelaho kha vhupo hazwo nahone a zwi koni u fhambanya zwishumiswa zwine vhutshilo hazwo ha ḓitika ngazwo zwa vhonala sa ndaka ya ikonomi na kutshilele ine ya vha kule. Ngauralo, naa muthu a nga ṱalutshedza hani vhubveledzi na u vhuelwa kha vhupo ha zwitshavha, o fhiwa ṱhoḓea ya sumbedza tshithu tshiswa na u vha khagala? Kha maṅwe masia, hu na zwigwada zwiṱuku zwine zwa wanala kha zwitshavha, zwine zwa fana na ṋanga dza tshirema na vhathu vhane vha ita zwa vhutsila vhane vha khou shuma uri vha bveledze IK kha vhone vhane, u fhirisa tshitshavha nga u angaredza. Thaidzo i konḓa musi i tshi ya phanḓa kha masia ane khao nḓivho ya ngwaniwapo yeneyo kana ine ya fana nayo ya shumiswa nga zwitshavha zwo fhambanaho u mona na ḽifhasi.
Mafhungo aya a nga ṱanganywa nga u shuma nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS nga u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa pfanelo ya ndaka ya vhuṱali. Hezwi zwi angaredza tsumbedzo dza ḓivhashango, muhumbulo wa pfanelo dzo livhiswaho kha tshitshavha na zwivhumbeo zwa sui generis zwa u tsireledza zwine zwa thusedza sisiteme ya zwino ya Ndaka ya vhuṱali.
Mafhungo ane a elana ane a kwama sisiteme ya zwino ya maitele a Ndaka ya vhuṱali a tea u ṅwaliwa fhasi. U itela u thivhela nḓivho ya Ngwaniwapo yo no ḓi vhaho vhathuni uri i si dzhiiwe sa nḓivho ntswa kha maṅwe mashango, ndi zwa ndeme uri hu vhe na maṅwalwa o tou ṅwaliwaho a maitele aya. Nga nḓila iyi, tshitshavha tsha ngwaniwapo, tshi nga ita khaedu kha Ndaka ya vhuṱali ine ya khou fhiwa maṅwe maitele ane vha ḓivha e avho. ḽaiburari ya Didzhithala ya nḓivho ya Sialala (The Traditional Knowledge Digital Library (TKDL)) (India) ya Ayurveda yo thomelwa u thivhela u fhiwa vhune kha vhubveledzi vhune ha sa fhe vhune kha TK ya India, kha u vunḓa luambo hu tshi angaredzwa na zwithivheli zwa tshivhumbeo, na u thomiwa ha khethekanyo ya tshi zwino-zwino, u ṱoḓisisa na u vusuludzwa ha zwishumiswa kha TK. U engedzedza kha izwo, u vhumbiwa ha dziredzhisi.ara dza lushaka, ya vunḓu na ya ḽifhasi kha nḓivho ya Ngwaniwapo i nga tikedza u kovhekana mbuelo kha indasitiri na vhupo ha henefho tsini, sa zwe zwa thomiwa nga India. Zwa zwino, kha ḽa Afurika Tshipembe, CSIR yo swikelela pfano ya ḓivhazwakale na tshitshavha tsha San kha u kovhekana mbuelo dzi bvaho kha tshidzidzivhadzi tsha u tsikeledza lutamo tshine tsha ḓo bveledzwa tshi tshi bva kha tshimela tshine tsha pfi Hoodia. Ri ḓo vhumba furemiweke ya mulayo ine ya langula pfanelo idzo uri dzi swikelelwe zwavhuḓi hu na u vhuelwa u fhirisa u litsha mafhungo a tshi bva kha lufuno.
Uri hu vhe na u vhulungea ha pfanelo dza nḓivho, hu tea u vha na sisiteme ya u rekhoda fhethu hune zwitshavha, tshigwada tsha vhathu vha re na vhutsila na vhaṅwe vhane vha vha na nḓivho ya IK vha nga rekhoda nḓivho ine vha vha nayo u itela u wana thuso kha zwine vha zwi takalela kha mbuelo dza ikonomi ya matshelo na vhuḓi kha kutshilele, zwo livhiswaho kha IK.
zwipiḓa zwa ndeme zwa sisiteme zwine zwa ḓo bveledza tshumisano vhukati ha IKS ya Afurika Tshipembe na sisiteme ya lushaka ya vhubveledzi ya Afurika Tshipembe ndi zwa:
* U vhumbiwa ha furemiweke ya mulayo ya mbuelo ya u kovhekana;
* U thomiwa ha sisiteme ya u rekhoda ya IK;
* Mulayo une wa ḓo ita uri hu vhe na vhuimo ho fhungudzeaho ha mafhungo na nyanḓano ya u Fhirisa Mafhungo na Matheriala u ya nga ṱhoḓisiso ya IK;
* U aluswa ha vhuṱumani ha IK na saintsi yo ḓitikaho nga u zwishumiswa zwo lambedzwaho; na
* U shandukiswa ha Mulayo wa Afurika Tshipembe wa Vhune u kombetshedza uri hu vhe na muano wa vhutsila.
Milayo ya Vhune ya Afurika Tshipembe i tea u shandukiswa uri hu vhe na muano u re mulayoni wa u shumiswa ha IK kana u fhirisela zwishumiswa zwine zwa bva kha ngwaniwapo phanḓa ha muano wa vhutsila u ya nga vhune na u ita. U kundelwa u ita muano uyo zwi ḓo ita uri hu vhe na u tshinyalelwa ha tsireledzo ya vhune ha tshithu. U ya nga muhumbulo wa DST, muano uyu u nga itiwa u tshi elana na tshifhinga tsha u u tevhedza. U engedza kha izwi, u shumiswa ha Pfano ya u Fhirisa Mafhungo na Zwishumiswa (Information and Material Transfer Agreements (ITAs and MTAs)) zwine zwa elana na vhuimo ha fhasisa hune ha ḓo ṱoḓea kha ṱhoḓisiso dzoṱhe kha mushumo wa IK u itela uri hu vhe na mutheo wa mbuelo ya vhumatshelo kha u kovhana hune ha vha hu si na sisiteme ya u rekhoda.
Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha IKS sa izwi i tshi kwama vhubveledzi na ṱanganelana na sisiteme dza iṅwe nḓivho hu tshi angaredzwa na ṱhoḓisiso, nahone Muhasho wa zwa makwevho na Mbambadzo u ḓo shuma na mafhungo a ndaka ya vhuṱali kha mvelaphanḓa ya IK SMME.
NDIMA YA 2
IKS NA SISITEME DZA LUSHAKA DZA PFUNZO NA VHUBVELEDZI
2.1 MARANGAPHANḒA
Vhushaka vhukati ha IKS, Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi (National System of Innovation (NSI)) na Sisiteme ya Lushaka ya Pfunzo ndi ha vhuimo ha nṱha nahone yo ṱanganelanaho. IKS i nga aluwa na u bvela phanḓa kha nyambedzano na u ṱhanganelano na dziṅwe sisiteme dza nḓivho. A hu na na nthihi ya sisiteme idzi ine ya nga bvela phanḓa nga nnḓa ha musi dzo thomiwa nga fhasi ha u tsireledza na u alusa IKS.
2.2	THANGANELANO YA IKS KHA PFUNZO NA FUREMIWEKE YA LUSHAKA YA NDALUKANYO
Milayo ya Mulayotewa wa demokirasi, khaṱhulo ya kutshilele na u fhulufhedzea, u eḓana, u sa vha na tshiṱalula zwi tshi ya nga mirafho na u sa vha na tshiṱalula u ya nga mbeu, pfanelo dza vhathu na tshirunzi tsha muthu zwi sumbedza zwithu zwa ndeme zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya dzhiiswa zwone. phoḽisi kana phurophozala ya Lushaka ya Pfunzo i khwaṱhisa zwithu zwa ndeme zwi re afho nṱha nga u thoma zwithu zwa ndeme zwa vhuḓifhinduleli, mulayo, u ṱhonifha, tshitshavha tshi si na tshiphiri na u farelana sa zwithu zwa u engedzedza zwine ngazwo sisiteme ya pfunzo ya lushaka ya bva hone.
Bambiri ḽitshena ḽa Pfunzo na Vhugudisi (1995) ḓi ṱalutshedza nḓivho ya ndeme ya pfunzo ya lushaka na phoḽisi ya vhugudisi sa ya ndeme ḽu itela uri muthu muṅwe na muṅwe a dzhiele nṱha, a kone u swikelela kha pfunzo ya vhumatshelo na vhugudisi ha vhuimo havhu?i.? Khono kha vhukoni ha thekhinolodzhi i bvelaho phanḓa i vhonala sa ine ya ṱoḓa u shandukiswa, sisiteme ya pfunzo yavhuḓi. Muhumbulo uyu wo fhaṱiwa kha Bambiri ḽitshena ḽa Saintsi na Thekhinolodzhi (1996). Bammbiri ḽitshena ḽa Vhutsila, Mvelele, na Ifa (1997) ḓi dzhia pfunzo sa tshipiḓa tsha mvelele, na u dzhiela nṱha uri mvelele yone ine i fhiriselwa kha vhaṅwe nga pfunzo.
Hu na phambano vhukati ha zwithu zwa ndeme zwo buliwaho afho nṱha na izwo zwine zwa langula sisiteme ya nḓivho ya ngwaniwapo, ine ya vha ya vhathu, sia ḽa nḓivho na maitele a thekhinolodzhi na thekhinolodzhi dzine dza langula nḓivho. Ngauralo ndi zwa ndeme u vhona uri pfunzo ya lushaka i shumisana na u alusa IK. Kha u bveledzwa ha Zwitatamennde Zwiswa zwa Kharikhulamu, ho vha na mushumo muhulwane kha u dzhiela nṱha u tendelwa ha mushumo wa ndeme wa IK, nga maanḓa zwi tshi ya nga pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi.
Muhumbulo wa akhiredithesheni na u vhona uri IK ndi ya vhukuma a wo ngo bveledzwa nga fhasi ha sisiteme ya Vhukovhela. Ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u tandulula zwithu zwa kale na u pfumedzana hune maitele aya a dzhielwa nṱha, u tandululwa na u shandukiswa tshoṱhe. Ph.lisi iyi i ṱoḓa u thoma na u tikedza nḓila ya u thoma na u vhona uri u sedzulusa na akhiredithesheni ya IK nga u ṱanganya mushumo uyu na mishumo ya zwivhumbeo zwine zwa khou wanala zwino u itela u khwaṱhisa na u akhireditha nḓivho, nag maanḓa Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo.
IK i a shanduka, nahone tshanduko dzi vhonala sa ṱhoḓea ya uri vhathu vha shanduke. I dovha ya wana maanḓa nga u dzhenelela kha vhutshilo ha vhathu. U shandukiswa ha silabasi dza pfunzo u bva kha ngona yo ḓitikaho nga ngudo u ya kha ya u tandulula thaidzo na u isa phanḓa na u sumbedza u dzhielwa nṱha ha IK. Hezwi zwi ḓo ṱoḓa uri ngona dzo teaho dza u ṱanganya nḓivho ya ngwaniwapo kha ngudo dzo fhambanaho dzi waniwe na u shumiswa.
Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (National Qualifications Framework (NQF)) i angaredza mulayo wa u guda ha vhutshilo hoṱhe, na u dzhiela nṱha uri a si zwikolo fhedzi, magudedzi na kha zwivhumbeo hune ha nga gudiwa na u wana ndalukanyo. U akheridithiwa nga NQF na zwivhumbeo zwi kwameaho zwi nga isiwa kha zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u guda, nahone hu tea u angaredza u khwaṱhiswa ha nḓivho ye ya gudiwa na u shumiswa nga nḓila i vhonalaho kha vhupo ha ngwaniwapo; nḓivho ine ya si anzele u ambiwa nga nḓila ya orala. Hezwi zwi ḓo vhumba tshishumiswa tsha phoḽisi tsha u thivhela na vhune ha nḓivho (nga maanḓa kha sia ḽa bayodaivesithi) ya zwitshavha zwine kale na kale zwa dzhiiwa sa fhethu ha mahayani nahone hune ikonomi ya vha fhasi.
2.3 ṱhanganelano YA IKS KHA SISITEME YA VHUBVELEDZI YA AFURIKA TSHPEMBE
MBONELAPHANḒA ya Afurika Tshipembe ya saintsi na thekhinolodzhi ndi ya u ita uri hu vhe na mvelaphanḓa ya ikonomi ya kutshilele nga ḽu dzhenisa maitele a S&T yashu nga fhasi ha ndangulo khulwane ya u swikelela Sisiteme ya Lushaka ya Vhubveledzi? nahone yo buliwa kha Bammbiri ḽitshena ḽa Santsi na Thekhinolodzhi ḓo kandiswaho nga 1996. NSI i dzhiela nṱha zwauri vhubveledzi vhu nga vha hone fhedzi kha muthu muṅwe na muṅwe na u bva kha zwitshavha zwa vhubveledzi nga fhasi ha vhupo vhune ha konisa u ṱuṱuwedza vhukoni ha u bveledza kha u tandulula dzithaidzo. Ngauralo zwivhumbeo, madzangano na dziphoḽisi zwi a kombetshedzea uri zwi shumisane nga nḓila yavhuḓi u itela u bveledza nḓivho ntswa na u anḓadza thekhinolodzhi. Mvelelo dzine dza swikelelwa dza sisiteme ya vhubveledzi dzi ita uri hu vhe na vhutshilo havhuḓi, u alusa u ṋaṋisana na mvelalaphan.a ya vhashumi.
Lushaka lwa sisiteme ya IK lu bula zwauri hu ḓo vha na ndungiselo yavhuḓi ya vhubveledzi, nga maṅwe maipfi, sisiteme dza IK dzo ḓitika nga vhathu, nahone dzo fhambanana, dzi shumisa thekhinolodzhi ya vhubvo hu na vhuṱumani ho khwaṱhaho. Tshivhalo tsha tsumbo dza ḽifhasi tshi hone he IK ya shela mulenzhe kha sisiteme dza vhubveledzi, sa tsumbo, Japan, India, Singapore, Malaysia na South Korea. Vhunzhi ha fhethu afha, naho zwo ralo, IK yo shuma sa i re thungo fhedzi i sisiteme ya nḓivho yo vhambelaho i saathu u ṱanganywa na nḓivho khulwane. Zwi ḓo vha zwavhuḓi kha IKS uri i ṱanganywe na Sisiteme dza Lushaka dza Vhubveledzi.
Vhubveledzi kha IKS ya ḽa Afurika Tshipembe ndi maitele ane a khou bvela phan ḽa u itela u shandukisa ṱhoḓea dza tshitshavha na vhuimo. Mushumo wa nḓivho kana u phaḓaladza thekhinolodzhi kha zwifhinga zwine zwa khou shanduka u nga ḓi vha mushumo wa vhubveledzi nga wone une. U dzhenela ha muvhuso nga maanḓa ndi zwa ndeme kha u bveledza phanḓa tshiimo tsha mvelaphanḓa ya lushaka ya IKS. U dzhielwa nṱha ha u tshimbidza ho teaho ha sekhitha ya phuraivete kha u shela mulenzhe kha u bveledza mbuelo dza ikonomi dzi bvaho kha IK ndi zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Afurika Tshipembe ya khuḓano na u shengedzwa vhukati ha tshitshavha tsha ngwaniwapo muvhuso wa tshiṱalula.
2.4 ṱhoḓisiso YA LUSHAKA NA TSHITIRATHEDZHI TSHA mvelaphanḓa
Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha R&D tsho themendelwa nga Khabinete nga Fulwi 2002. Kha Tshitirathedzhi itshi hu na mushumo wa u bveledza ṱhoḓea i re khagala ya mafhungo a IK, yo livhiswaho kha u buliwa ha ṱhoḓea yo lavhelelwaho na mihumbulo. Hu dovha hafhu ha vha na ṱhoḓea ya u bveledza furemiweke dzi re khagala dza nḓivho dza u khwaṱhisa dzine dza ḓivhadza sisiteme ya pfunzo.
Tshivhalo tsho anganyelwaho tsha u shumiswa ha masheleni kha ṱhoḓea ya lushaka na mvelaphanḓa tshi swika henefha kha 0,7% wa GDP, tshine tsha eḓana na hafu i bvaho kha tshelede ya muvhuso. U lambedzwa ha ṱhoḓisiso ya IK zwi ita uri hu vhe na nḓila i sa faniho na iṅwe ya u langula, u shumisa na u shela mulenzhe kha ṱhoḓisiso kha u alusa sisiteme ya lushaka ya vhubveledzi. Zwa zwino hu na mbekanyamushumo dza ndeme dzo vhalaho dza Khoro dza Saintsi, nga maanda Khoro ya ṱhoḓisiso ya Vhulimi, Khoro ya Saintsi na ṱhoḓisiso ya Indasitiri, Khoro ya ṱhoḓisiso ya Saintsi ya Vhathu na Khoro ya ṱhoḓisiso ya Mishonga. Mutheo wa Lushaka wa ṱhoḓisiso na yone yo thoma u ṱuṱula ṱhoḓisiso kha sisiteme ya pfunzo ya nṱha nga u shumisa mbekanyamushumo ya R10 nga ṅwaha yo itelwaho nḓivho yeneyi.
2.5	SEKHITHA DZA PHURAIVETE
U ṱanganelana vhukati ha sekhitha dza fomala na IKS a zwi athu u sedzuluswa nga maanḓa. Mushumo wa sekhitha ya phuraivete kha IKS ndi wa ndeme kha masia a tevhelaho:
.	U vhumbiwa ha mabindu ho ḓitikaho nga tshumelo ya IK zwine zwa ita uri hu vhe na u mishumo ya tshifhinga tshilapfu kha zwitshavha zwa ngwaniwapo, hu u itela u thusa kha u fhungudza vhushai;
.	U vhumbiwa ha tshumisano na zwitshavha zwa ngwaniwapo zwo livhiswaho kha zwibveledzwa zwa IK, sa tsumbo kha indasitiri dza zwa mishonga na muzika.
2.6	VHARANPHAN?A VHA SIALA
vharangaphanḓa vha siala ndi vhone vhane vha zwithu zwa ndeme zwa sialala ḽa zwitshavha, zwi tshi khou ya nga ḓivhazwakale na zwine zwa wanala kha mulayotewa. U vha hone ha vharangaphanḓa vha Sialala kha maitele a mvelaphanḓa ya IK ngauralo ndi zwa ndeme. Zwa vhukuma ndi zwauri a hu na maitele a mvelaphanḓa ya IKS ane a ḓo shuma arali zwitshavha zwa ngwaniwapo na zwa fhethu henefho na vharangaphanḓa vha sialala vhavho vha sa khou shela mulenzhe tshoṱhe nga nḓila yo fhelelaho. Kha vhunzhi ha mashango kha ḽa Afurika Tshipembe, zwo wanala nga murahu ha u kundelwa hunzhi ha maedza a mvelaphanḓa ya fhethu henefho zwauri vharangaphanḓa vha sialala na mivhuso ya sialala ndi ndaka ya ndeme kha maitele a mvelaphanḓa.
nḓila ya kushumele yo an.aniwaho nga hayo yo kwamaho vharangaphanḓa vha Sialala na Ofisi ya Lushaka nga ha IKS i tea u thomiwa u itela uri hu vhe na Vhaṱoḓisisi uri vha kone u swikelela kha zwitshavha zwa Ngwaniwapo u ya nga mvelaphanḓa i sa gumi. U swikelela kha tshitshavha u ya nga IK zwi tea u kwama nyambedzano na zwivhumbeo zwa vharangaphanḓa vha sialala.
2.7	VHAFUMAKADZI
Kha mi.waho yo fhiraho, ho vha na nyaluwo khulwane kha IKS na mushumo we vhafumakadzi vha u ita kha mvelaphanḓa na vhune ha nḓivho. Zwi khou bvela phanḓa na u dzhielwa nzhele nga Vhaṱoḓisisi na vhashumi vha fhasi, uri kha zwitshavha zwinzhi vhafumakadzi ndi vhone tshishumiswa tsha ndeme tsha vhulanguli, na uri vha na nḓivho ya ndeme ya mupo. maṅwalwa manzhi a sumbedza uri kha vhuimo ha tshanduko ya tshihaḓu sa kha vhupo, nyito ya tshanduko ya ikonomi, na u dzhenelela ha muvhuso, vhafumakadzi vha ita mushumo wa ndeme kha u ita uri hu vhe na vhutshilo, u bvela phanḓa ha mvelele na ndunzhendunzhe kha tshitshavha.
U dzhielwa nṱha ha nḓivho ya vhafumakadzi zwi ḓo livhisa kha muhumbulo wa uri vhafumakadzi vha fanela u shuma mushumo wa ndeme kha u tshea mafhungo kha u thoma sia ḽa ṱhoḓisiso na mbekanyamishumo dza ṱhoḓisiso- U shela mulenzhe ha vhafumakadzi u bva mathomoni nahone kha vhuimo hoṱhe ndi zwa ndeme. U shela mulenzhe zwi dzhiiwa zwi tshi angaredza vhuḓifhinduleli, u fhulufhedzea na tshumisano, hu si u kwamana fhedzi kha u thusa u bveledza vhubveledzi ha nnḓa nga nḓila yavhuḓi. Hezwi zwi amba zwauri u fhiwa maanḓa ha vhafumakadzi, vha khou fhiwa u maanḓa maanzhi na maanḓa a u ita tsheo kha vhutshilo havho na vhuimo vhune vha vha khaho.
U shela mulenzhe he ha itwa nga vhafumakadzi sa fhethu hune ha vhulungelwa tshipiḓa tshihulwane tsha IK zwi ḓo dzhielwa nṱha. Ndi zwa ndeme hafhu uri mushumo wa mutheo wa vhafumakadzi kha u bveledzwa ha zwiḽiwa, mutakalo, u vhulunga ndunzhendunzhe ya muṱa na maṅwe masia a IKS zwi khou dzhielwa nṱha tshoṱhe na u ḓidina ho itiwaho kha u alusa u pfesesa havho masia aya.
Hu khou humbulelwa zwauri Tshigwada tsha Afurika Tshipembe tsha u Sumbedzisa tsha Vhafumakadzi kha Saintsi na Thekhinolodzhi tshi ḓo vhumba tshipiḓa tsha ndeme kha Vhafumakadzi na IK.
NDIMA YA 3
MAVHUSELE NA NDANGULO
3.1 NYIMELE YA IKS KHA MUVHUSO
IK ndi sia ḽa ndeme kha vhunzhi ha mihasho ya muvhuso. miṅwe ya mihasho iyo ndi: Vhulimi; Vhutsila na Mvelele; Saintsi na Thekhinolodzhi; Pfunzo; wa zwa Mupo na Vhuendelamashango; Mutakalo; Makwevho na Mbambadzo; vunḓu na Muvhuso Wapo; wa zwa Mavu; maḓi na zwa Ma.aka; na wa zwa nnḓa. Mushumo wa DST wo ḓi vha wa u tshimbidza vhukati ha mihasho yo fhambanaho u itela uri hu vhe na maitele a ndunzhendunzhe kha mafhungo a kwamaho IKS. Hezwi zwo itiwa nga u thomiwa ha komiti yo ḓiimisaho ya IKS. Hu khou gaganywa uri komiti iyi i fhe muvhigo kha DG wa DST kha Tshigwada tsha Ikonomi tsha FOSA. Mutevhe wa mihasho ya Muvhuso yo buliwaho afho nṱha i nga dzheniswa kha komiti sa izwi mishumo yayo kha IK i tshi vhonala zwavhuḓi.
3.2 FUREMIWEKE YA MULAYO NA NDANGULO
nḓila khulwane dzo dzinginywaho dzine dza ṱoḓa mulayo kana zwivhumbeo:
*	U thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS na mishumo yayo kha DST (Khethekanyo ya 4.2).
*	U thomiwa ha Khoro ya u eletshedza ya Lushaka nga ha IKS, ine ya ḓo eletshedza Minisiṱa (Khethekanyo ya 4.3);
*	U thomiwa ha Tshikwama tsha Lushaka tsha IKS tshine tsha eletshedza Minisiṱa nga mafhungo ane a kwamana na Tshikwama tsha IKS na masheleni ane a kwamea (Khethekanyo ya 4.4);
*	U aluswa ha mulayo une wa thivhela IK nga fhasi ha sui generis muvhuso wa ndaka ya vhuṱali une wa ḓo langulwa nga DTI (Khethekanyo ya 4.5).
3.3 U AKHIREDITHIWA HA VHANE VHA VHA NA IKS
Hu nga ḓi vha hu na zwikhala zwi re hone kha Furemiweke ya Lushaka ya Ndalukanyo (NQF) kha u akhiredithiwa ha vhane vha vha vha IK. Ofisi ya Lushaka ya IKS nga fhasi ha DST ite u tandulula zwipiḓa zwa IK zwine zwa sa khou wanala zwi nga ngomu kha NQF. Hu tea u itiwa nga nḓila dzoṱhe uri hu vhe na u tshimbidza zwavhuḓi maitele a lushaka a u akhireditha na maitele a ḽifhasi. Mishumo iyi i ḓo itiwa khathihi nga DST na DOE.
NDIMA YA 4
FUREMIWEKE YA ZWIVHUMBEO
4.1 MUHUMBULO WA FUREMIWEKE YA ZWIVHUMBEO
U dzhiela nṱha uri IKS i ṱoḓa tshumisano yavhuḓi na uri maga a u languala a pha.aladzwe na muvhuso, hu khou dzinginywa uri:
* Hu thomiwe Ofisi ya Lushaka ya IKS kha DST. Masia a ndeme a u shuma ha tshivhumbeo itsho a itea u angaredza u dzhielwa nṱha na u aluswa ha IK na sisiteme dza n.ivho: Ofisi iyi i ḓo nekedza muṅwaleli wa Komiti dza nga ngomu kha Mihasho.
*	Khoro ya Ngeletshedzo ya Lushaka nga ha IKS i na maanḓa a u eletshedza Muvhuso kha mafhungo oṱhe a kwamaho u dzhielwa nṱha, nyaluwo, mvelaphanḓa, tsireledzo na u ṱanganedzwa ha sisiteme ya nḓivho ya IK; u vhiga kha Minisiṱa wa ACST na u langulwa nga DST.
*	Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa kha DST sa nḓila ya u tikedza nyito dza kushumele dza mvelaphanḓa ya IKS na u shumiswa ha IK nga vhane vha vha na IK;
*	CIPRO i thusiwe kha u langula u ṅwaliswa ha nḓivho ya vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na u shandukisa mulayo wa zwino wa tsireledzo ya IK sa tsumbo u tsireledza sisiteme ya sui generis. Milayo iyi i ḓo thusa milayo ine ya vha hone ine ya langula u fhiwa pfanelo ya tshithu, vhune ha tshithu, u ita tshithu, tsumbo dza zwa ḓivhazwakale, pfanelo dza u ḓavha zwimela na pfanelo dza ṅwaha dza u ḓavha nga u fha tsireledzo vhane vha vha na IK.
4.2 U VHUMBIWA HA OFISI YA LUSHAKA YA IKS
Hu na ṱhoḓea ya u thomiwa ha Ofisi ya Lushaka ya IKS. Mishumo ya Ofisi iyi ya Lushaka ya IKS i ḓo angaredza:
* U nekedza zwishumiswa zwa vhathu u ya nga zwo vhonalaho zwi na ndeme;
* U bveledza tshivhumbeo tsha u thoma tshine tsha elana na mishumo iyi;
* U thoma matshimbidzele a mupo na vhushaka vhukati ha vhane vha vha na IK na tshitshavha tsha ṱhoḓisiso na vhuimo ha u langula mafhungo na u phaḓaladza zwishumiswa zwine zwa kwamana na IK;
* U sedzulusa kuitele hu u itela u asesa IK na IKS na vhuimo ha u fhulufhedzea na u kovhekana nga nḓila ya u e.ana;
* U vhulunga u kwamana na miṅwe Mihasho ya Muvhuso, mivhuso ya nnḓa, vhane vha vha na IK kha maṅwe mashango, vhaḓivhi vha zwa thekhiniki kha mazhendedzi a mashangoni a nnḓa, na mirado ya vhadzulapo na sekhitha dza phuraivete dzine dza kwamea nga tsireledzo ya IKS;
* U ṱuṱuwedza u lambedzwa ha dzi.aborathori dza IKS dzisenthara na vhathu vhane vha shumana nazwo kha nḓivho ya ṱhoḓisiso na mvelaphanḓa;
* U vhulunga na u phaḓaladza mafhungo a IKS;
* U eletshedza vhongwaniwapo / tshitshavha tsha henefho / vhathu kha mafhungo a dziphambano. Hezwi zwi ḓo itiwa hu na tshumisano na vharangaphanḓa vha sialala na vhaṅwe vha kwameaho kha IKS.
U ya nga u vhea sia ḽa Ofisi ya Lushaka, u bveledzwa ha mushumo wayo, nyito dzi tevhelaho, hu tshi angaredzwa na zwiṅwe, zwi tea u dzhielwa n.ha:
*	U thomiwa ha sia ḽa IK na IKS la vhane vha vha na nḓivho ya ngwaniwapo, vhune havho na zwivhumbeo zwa dzangano ḽa kutshilele hu tshi angaredzwa mushumo wa vhafumakadzi, na mafhungo ane a kwama u vhumbiwa ha sisiteme ya u rekhodiwa ha IK na IKS na redzhisiṱara yo teaho ya lushaka, rali zwi tshi konadzea.
*	Khunyeledzo ya dziodithi dza maitele a mvelele ane a elana na kana a khakhisa mbetshelwa dza mulayotewa;
*	U waniwa ha mafhungo a IK na IKS ane a wanala kha mbulungelo ya datha ya vhathu, zwivhumbeo zwa pfunzo na zwa ṱhoḓisiso na u aluswa ha u shumiswa havhuḓi nga nḓila i fanaho kha IK yeneyo; na
*	U ṱoḓisisa na u wanulusa tshaka dzo fhambanaho dza vhune ha IK hu na vhukwamani na zwitshavha zwa ngwaniwapo, u vha hone ha maitele a u tsireledza IK na IKS u ya nga maitele a mvelele na milayo i fanaho na zwitshavha; ana u thoma dzisisiteme na maitele ane a vha a ndeme kha u kona u vhonala na tsireledzo ya tshiimo tshiṅwe ns tshiṅwe tsha vhune na milayo ya u kovhekana mbuelo na maga ane a tea u tevhelwa.
4.3 U VHUMBIWA HA KHORO YA LUSHAKA YA U ELETSHEDZA KHA IKS
Mushumo wa Khoro ya u Eletshedza u ḓo vha wa u shuma sa muraḓo wa u eletshedza une wa vha na dzangalelo ḽa u imelela zwivhumbeo zwi kwameaho, zwitshavha, vhane vha vha na IKS na vhathu vha shumaho zwenezwo. Muthu muṅwe na muṅwe ane a ḓo nangiwa u tea u vha murangaphanḓa kha mushumo wawe o ḓiimiselaho u eletshedza muvhuso nga ha mafhungo a IKS. Khoro i ḓo newa mushumo wa u ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani u ya nga mushumo wa lushaka wa IKS.
Khoro i nga:
* Ita vhusedzulusi, pfunzo na vhukwamani vhune ha elana na maanḓa e ya newa one na u thomiwa zwi tshi khou bva kha zwine muvhuso wa khou ṱoḓa zwone;
* U dzhia maga a u itela uri dzithero na milayo ine ya ḓo shumiswa kha nyito dzayo zwi khou ḓivhiwa nga vhathu;
* U fhiwa muṅwaleli na mugaganyagwama une ngawo ha ḓo vha na langiwa ha nyito dzo teaho, hu tshi angaredzwa ṱhoḓisiso ya phoḽisi, kha u tikedzwa ha mbekanyamishumo yayo; na
* U fha ngeletshedzo nga ha phoḽisi kha Minisiṱa wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi ane a ḓo kona u anḓadza mafhungo ayo kha thangana ya murole ine ya vha na dzangalelo kha IKS.
4.4 U VHUMBIWA HA TSHIKWAMA TSHA IKS
Tshikwama tsha IKS tshi tea u thomiwa sa maitele ane a angaredza muthelo nga u kovhekana mbuelo kha nyito dza ikonomi i bvaho kha IK nga fhasi ha zwitshavha zwa ngwaniwapo zwa Afurika Tshipembe hune ya ṱoḓea hone. Tshelede dzoṱhe dzi badelwaho kha Tshikwama tsha IK ndi tshelede ya tshikwama nga fhasi ha t.halutshedzo i wanalaho kha khethekanyo ya 13 (1) (f) (ii) ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso (Public Finance Management Act). Ndivho ya Tshikwama ndi ya fara nyambedzano na u langula mbuelo dzi bvaho kha nḓivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, arali zwitshavha izwi zwi tshi nga bveledzwa tshumelo yo raloho. Hune mbuelo dza kuvhanganywa hone kha zwitshavha zwenezwo, zwitshavha izwo zwi ḓo thoma Tshikwama tshazwo tsha henefho. Tshi ḓo dovha hafhu tsha vha na maanḓa a u lambedza kha thikedzo ya nyito dza mvelaphanḓa ya IKS.
Hu khou humbulelwa uri Tshikwama tshi ḓo tshimbidza vhukwamani na u swikelela kha mbekanyamishumo dzine dza ḓo thusa kha vhubveledzi ha fhasi nga u fha zwifhinga zwa u ita maedza, u engedza, mvelaphanḓa ya u thoma na u thomiwa ha zwifhaṱo zwo teao, zwi fanaho na GODISA, Tshumisano, NAMAC, na dzimbekanyamishumo dza DTI.
A hu nga ḓo vha na u kwamea ha masheleni kha u thomiwa ha Tshikwama, naho zwo ralo hune ha do ṱoḓea u engedzwa tshiṱafu tsha u langula na u tshimbidza Tshikwama, hezwi zwi ḓo lambedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi.
Vhane vha vha na nḓivho ya Ngwaniwapo na zwiṅwe zwivhumbeo zwi kwameaho zwi tea u kona u thoma zwo ḓiimisa nga zwone zwine madzangano a u shuma fhedzi nga ṱhoḓea dza zwivhumbeo zwine zwa kwamea (sa tsumbo Tshikwama tsha IKS tsha Afurika Tshipembe na San Hoodia Benefit Sharing Trust). Madzangano aya a nga ita khumbelo kha Zwikwama izwi uri a lambedzwe kana kha Ofisi ya Lushaka ya IKS uri a wane thikedzo.
4.5 VHUSHAKA HA IKS NA zwiṅwe ZWIVHUMBEO
Hu tea u vha na maitele a re khagala a tshumisano na vhuḓifhinduleli vhukati ha Ofisi ya Lushaka na IKS, Khoro ya Lushaka ya IK ya Ngeletshedzo, Khoro ya Lushaka ya Vhubveledzi na CIPRO (Pta). Hu khou dovha hafhu ha lavhelelwa uri zwifhaṱo zwo dzinginywaho zwi ḓo kovhekana tshumisano ya vhushaka havhuḓi na zwiṅwe zwivhumbeo zwi no ḓo thomiwa.[T1]
Zwivhumbeo zwa IKS zwi ḓo tangana na zwivhumbeo zwo teaho zwa lushaka, NGOs, zwivhumbeo, mazhendedzi na vhathu vha re na vhukoni kha u shumisana, tshumisano kana u ṱanganelana hu na ndivho ya u isa phanḓa mishumo ya ndeme.
4.6 MUSHUMO WA ZWIVHUMBEO ZWA ṱhoḓisiso
Nangwe hu uri maṅwe maga o dzhiiwa ane a angaredza ṱhoḓisiso dza IK nga u angaredza kha u thomiwa ha zwivhumbeo zwa ṱhoḓisiso zwi fanaho na Khoro ya Saintsi, zwi tshi khou vhonala hu na u vhilaela hune ha kwama u sa vha hone ha ndeme ya IK kha mabindu a ndeme. ṱhoḓisiso ya IKS i shuma nga fhasi ha ndangulo ya Mutheo wa Lushaka wa ṱhoḓisiso (National Research Foundation (NRF)). U sedzuluswa ha u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamushumo ya NFR hu ḓo itiwa hu si kale.
Vhukoni ha zwivhumbeo zwa ṱhoḓisiso kha u alusa ndeme ya u engedzedza kha IK ndi khulwane. Sa zwe zwa bvelela kha CSIR na San Hoodia Benefit Sharing Trust, ho swikelelwa pfano dza mulayoni dzine dza swikelela ndivho dzoṱhe dza lushaka na tshitshavha.
NDIMA YA 5
MAITELE A U LAMBEDZA IKS
U fana na dziṅwe sisiteme dzoṱhe dza ndivho, IKS i ṱoḓa uri hu vhe na ndambedzo yo .iimiselaho. Hu khou dovha ha themendelwa zwauri sisiteme ya IK na nḓivho dza IK zwi tshimbidzwe nga u lambedzwa zwavhuḓi nga zwishumiswa.
Zwithu zwa ndeme kha IKS zwo ṱalutshedzwaho kha Ndima ya 1 zwi amba zwauri hu tea u vha na tshumisano yo fhelelaho ya zwivhumbeo zwi kwameao na zwishumiswa kha sisiteme ya IK. Ngauralo hu tea u vha na ndambedzo yo teaho ine ya thikedza hezwi:
* U bveledzwa ha kharikhulamu;
* mvelaphanḓa ya mabindu maṱuku o ḓitikaho nga IK
* U pfesesa ha vhathu nga ha IKS;
* Maitele a IK na akhiridithesheni;
* ṱhoḓisiso na mvelaphanḓa;
* Vhubveledzi ha IK;
* Tsireledzo ya IK;
* Dzisenthara dza IKS.
Hu khou lavhelewa uri Muvhuso na mazhendedzi awo zwi ḓo vha zwibveledzi zwihulwane zwa zwithu zwo buliwaho afha nṱha, nga maanḓa kha vhuimo ha u thoma ha u alusa na u khwaṱhisa sisiteme ya IK. Naho zwo ralo, hu ḓo ṱoḓea dziṅwe nḓila dza u lambedza, kha vhuimo ha lushaka na ha kha ḽifhasi.
NDIMA YA 6
PHOLISI NA FUREMIWEKE YA U LANGULA MULAYO: KHA ḽifhasi NA KHA LUSHAKA
Afurika Tshipembe ḓi ṱoḓa u vhona zwauri mbuelo dzoṱhe dza vhubveledzi vhuelanaho na IK na vhane vhayo na vhathu vhane vha shuma zwenezwo ngeno hu tshi khou aluswa mvelaphanḓa ya ikonomi ya kutshilele.
6.1 ṱhanganelano YA phoḽisi YA IKS NA dziṅwe phoḽisi DZA LUSHAKA NA MULAYO
phoḽisi iyi ya IKS i ṱuṱuwedzwa nga dziṅwe phoḽisi dzine dza vha phoḽisi dza ndaka ya vhuṱali, u fhiriswa ha thekhinolodzhi, bayothekhinolodzhi, zwishumiswa zwa ndeme, tsireledzo ya zwiḽiwa, mvelele, ifa, pfunzo, na zwiṅwe. Nga u engedzedza, milayo yoṱhe ya IKS i ḓo ḓivhadzwa, hu tshi angaredzwa, bayothekhinolodzhi, bayodaivesithi, zwishumiswa wa ndeme na wa bayolodzhi.
Mihasho ya ndeme ya muvhuso ine khayo DST ya do shumisa phoḽisi iyi ndi i tevhelaho:
* Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo (DTI);
* Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC);
* Muhasho wa Vhulimi (DoA);
* Muhasho wa Mutakalo (DoH);
* Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango (DEAT);
* Muhasho wa Pfunzo (DoE);
* Muhasho wa zwa nnḓa (DFA);
* Muhasho wa zwa Mavu (DLA);
* Muhasho wa zwa Mavunḓu na Muvhuso Wapo (DPLG);
* Muhasho wa zwa maḓi na maḓaka (DWaF); na
* Mazhendedzi oṱhe a kwameaho a muvhuso.
Mbakanyamishumo nnzhi dzi kwamanaho na mulayo dzi shuma u ya nga IKS nahone dzi ḓo langulwa nga Mihasho yo vhalaho. DEAT i kha mushumo wa u bvisa Mulayotibe wa Bayodaivesithi. Mulayotibe wa Bayodaivesithi u bula uri Muvhuso wa Lushaka u ḓo fha thendelo ya u swikelela kha u kuvhanganywa na u shumiswa ha zwishumiswa zwa bayolodzhi. Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo (DTI) u ḓo (kha vha sedze khethekanyo ya 4.5) dzhiela nṱha zwivhumbeo zwoṱhe zwa tsireledzo ya pfanelo dza vhane vha vha na IK hu tshi angaredzwa na tsireledzo ya sui generis ho teaho. Muhasho wa zwa Mutakalo (DoH) wo talatadza milayo yoṱhe ya Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga nḓila ya Sialala na Mulayotibe wa Ndangulo ya Mutakalo. Mulayotibe wa Vhathu vha Shumaho na zwa Mutakalo nga nḓila ya Sialala u tendela uri hu thomiwe Khoro ya Tshifhinganyana ya Vhathu vha Shumaho nga zwa Mutakalo nga nḓila ya Sialala kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, furemiweke ya u langula u itela uri hu vhe na u tsireledzea na vhuḓi ha tshumelo dza mutakalo dza sialala; u ita uri hu vhe na ndangulo kha u ṅwalisa, vhugudisi na u shuma ha Vhathu vha zwa Mutakalo nga nḓila ya Sialala. Nga u shumisa Mulayo wa Zwishumiswa zwa Ifa wa lushaka Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC) u nga tshimbidza mvelaphanḓa ya IK sa tshipiḓa tsha ifa ḽa ndeme na zwithu zwa ifa ḽine ngaḽo mvelele ya orala ya kwamana na ifa ḽa u tshila. DST i ḓo langula mulayo une wa konisa uri Ofisi ya Lushaka ya IKS, Khoro ya Ngeletshedzo ya IK ya Lushaka na Tshikwama tsha IK uri zwi vhe na vhuḓifhinduleli kha tshumisano na u imelela IKS.
6.2 TSIRELEDZO YA IKS
Zwa zwino, Afurika Tshipembe ḓi na sisiteme yavhuḓi ya pfanelo ya ndaka ya vhuṱali, ine ya angaredza masia a tevhelaho:
* Zwiga zwa u Vhambadza
* ḽiṅwalo ḽa vhune ha tshithu
* Pfanelo dza vhune ha tshithu, pfanelo dza vhahura
* Dizaini na ṱhanganelano ya dzisekhethe
* Tsumbo dza ḓivhashango
* Pfanelo dza u ḓavha zwimela
Afurika Tshipembe ḓo saina TRIPS, na tsireledzo ya zwithu zwa IKS nga fhasi ha muhumbulo wa vhune ha tshithu zwi a konadzea nga fhasi ha furemiweke. U tsireledza IKS zwi dovha zwa konadzea nga fhasi ha mulayo wa sui generis u ya nga pfanelo dza vhane vha vha na pfanelo dza nḓivho ya sialala.
Nangwe hu uri vhune ha guṱe vhu nga tsireledzwa nga fhasi ha furemiweke ya TRIPS, tsireledzo i sa gumiho i nga si konadzee. Mafhungo a u kovhekana mbuelo, vhune ho ṱanganelanaho na tsumbo dza vhubvo ha shango hune zwishumiswa zwa wanala hone a zwi khou tandululwa zwavhuḓi. Tsireledzo ya IKS ngauralo i a kona u swikelelwa nga fhasi ha pfano ya TRIPS, fhedzi kha u engedzedza kha izwo tsireledzo ya sui generis i khou ṱoḓea nga nnḓa ha Pfano iyi.
Tsireledzo ya vhune ha tshithu, zwiphiri zwa mbambadzo, zwishumiswa zwa vhubvo na bayolodzhi, mafhungo a mvelele na ifa zwi a konadzea nga fhasi ha mulayo wa u sumbedza Ḓivhashango. Mafhungo ane a pfuka mikano a nga tandululwa nga nyanḓano dza u ambedzana kha u langula mafhunga aya.
Zwitirathedzhi zwo fhambanaho zwi a konadzea u ya nga tsireledzo ya IK na u shumiswa:
* India ḓo thoma dathabeisi ya nḓivho ya Ngwaniwapo yo livhiswaho kha mishonga ya Ayurvedic na Sanskrit, hu tshi khou vhewa zwavhuḓi nḓivho iyi kha tshitshavha. Iyi ndi ndingo ya u thivhela khamphani dza nnḓa uri dzi songo dzhia vhune ha mishumo ya mupo na zwiḽiwa zwe zwa vha zwi tshi ḽiwa kale na kale nga zwitshavha zwa India. ḽaiburari iyi ya Didzhithala i rekhoda u swika kha 4,500 wa miri ya mishonga, nga nḓila i sa konḓiho u i ṱoḓisisa kha dathabeisi u itela uri avho vha itaho khumbelo ya vhune vha kone u sedziwa arali vhubveledzi havho vhu si nga si kone u wana liṅwalo ḽa vhune. Tshitirathedzhi itshi tshi fhungudza mbuelo dzo livhaho kha vhane vha vha na IK nangwe hu uri databeisi yone ine i nga kona u bveledza masheleni.
*	Zwa zwino, Khoro ya ṱhoḓisiso ya Saintsi na Indasistiri (CSIR) kha ḽa Afurika Tshipembe na kha Tshitshavha tsha SAN tsha Kalahari vho ita Pfano ya Tshikwama (the San Hoodia Benefit Sharing Trust) kha u kovhekana mbuelo dzine dza khou humbulelwa u wanala dzi tshi bva kha mvelaphanḓa ya vhuvhambadzi ya vhune ha zwithu vhune ha tevhelwa nga ṱhoḓisiso na mvelaphanḓa ya thekhinolodzhi ntswa ine ya elana na tshimela tsha mushonga. Kha fhungo iḽi nḓivho i dzhiiwa sa ndaka ya tshitshavha tshenetsho, ine ya iswa kha tshivhumbeo ya bveledzwa i tshi ya phanḓa.
nḓila ya dathabeisi i nga nekedza maitele a u thusa lushaka kha u shumisa IK kha mvelaphanḓa ya indasitiri ya mishonga ine nḓivho yayo ya vha ya u bveledza zwidzidzivhadzi zwi sa ḓuri. Ngauralo a i fhi zwitshavha maanḓa sa izwi nḓivho yazwo i tshi bviselwa khagala kha vhathu. Kha ḽa India u vha hone ha ḽiṅwalo ḽa Sanskrit kha IK zwi ita uri vhadzulapo vha dathabeisi iyi vhe vhe nga nḓila yavhuḓi. Afurika Tshipembe, ngauralo, a ḓi koni u swikelela kha lushaka ulu lwa maitele a u sedzulusa.
Afurika Tshipembe ḓi tea u bveledza maitele a:
1) U rekhoda Ik nga vhane vha vha na IK,
2) Vhuimo ha fhasisa ha u kovhekana mbuelo;
3) Pfano nga ha u bvisela nnḓa n.ivho; na
4)	Pfano ya u fhiwa ḽiṅwalo ha vhane vha vha na IK na pfanelo dza IK
6.3 zwifhaṱo ZWA ḽifhasi ZWA IPR
nḓila ya ndeme ya ḽifhasi ya ndaka ya u tsireledza ndi Dzangano ḽa ḽifhasi ḽa Ndaka ya vhuṱali (World Intellectual Property Organisation (WIPO)). Ndivho khulwane dza WIPO ndi ya u tsireledza na u alusa ndaka ya vhuṱali (IP), na u fhaṱa vhukoni kha miraḓo u itela u wana mbuelo dza ikonomi dzi tshi bva kha ndaka ya vhuṱali.
Ofisi ya vunḓu ya Afurika ya Ndaka ya vhuṱali (African Regional Intellectual Property Office (ARIPO)) ine ya shumela dzikoloni dza Britain, zwa zwino yo I khou shumisana na Mozambique na Angola, ngeno Dzangano ḽa Afurika ḽa Ndaka ya vhuṱali (African Intellectual Property Organization (OAPI)) ḓi tshi shumela dzikoloni dza kale dza France. Zwivhumbeo zwoṱhe zwi tsireledza pfanelo dza tshitshavha kha tsireledzo ya IP kha mashango ane a vha miraḓo,
U bvela khagala kha tsireledzo ya IKS na zwine zwa wanala kha .ndaka. u ya nga muhumbulo wa IK a zwi athu u sumbedza tshivhumbeo na mushumo wa zwivhumbeo zwi re afho nṱha.
Zwi dovha hafhu zwa vha khagala uri ndaela dza phoḽisi ya poḽitiki na ikonomi ine ya ṱoḓea kha u thusa kha u thomiwa ha tsireledzo ya IP (hu tshi angaredzwa tsireledzo ya IP) a zwo ngo tea u ṱumekanywa u bva kha ARIPO na OAPI. Sa tsumbo, Yuropa na Mbumbano ya Yuropa (EU) zwi sumbedza nḓila ya ndeme ya phoḽisi kha u shuma ha Ofisi ya Ndaka ya Yuropa (European Property Office (EPO)).
Magumoni, Afurika Tshipembe, ḓi na tshumisano na maṅwe mashango a Afurika, ḓi tea u sedzulusa nḓila yavhuḓi ya u thoma mbumbano ya dzhango kana miraḓo ya vunḓu i si ine ya tandulula fhedzi zwa tsireledzo na pfanelo ya Ndaka ya vhuṱali, fhedzi ine ya ḓo isa phanḓa izwi kha u bveledza zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho kha u tsireledza IK.
NDIMA YA 7
U BVELEDZWA phanḓa HA VHASHUMI NA U FHATA VHUKONI
IKS i dzhiiwa sa tshishumiswa tsha ndeme, ngauralo tshi tea u ṱanganywa na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha mvelaphanḓa ya Vhashumi (National Human Resource Development (HRD) Strategy), Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha mvelaphanḓa ya Zwikili, hu tshi angaredzwa na Maitele a Lushaka o ṱanganelanaho a mvelaphanḓa ya Mahayani. U ṱanganelana uho hu ḓo shuma u tandulula u sa eḓana ha zwithu kha tshifhinga tsho fhiraho.
Muvhuso u ḓo bveledza maitele a u alusa uri vhathu vha vhe na nḓivho na u pfesesa ndeme ya IKS.
7.1 VHASHUMI VHA KHA IKS SA NDAKA YA LUSHAKA
IKS yo vhumbiwa nga nḓivho yo vhalaho ine ya kha ḓi vha yo dzumbiwa kha sia ḽihulwane ḽa pfunzo, vhubveledzi, indasitiri na vhubindudzi. Vhane vha vha na IK, sa vhane vhayo ngauralo, vha na vhukoni vhuhulu ha vhubveledzi na vhubindudzi ha nḓivho ya ngwaniwapo.
7.1.1 mvelaphanḓa ya Vhukoni ha Vhashumi vha kha IKS
U ya nga Maitele a HRD na milayo ya RDP, mvelaphanḓa ya vhashumi vha IKS i ḓo itiwa uri i bvele phanḓa nga maitele a u vhea vhathu phanḓa na zwitirathedzhi zwi shumiswaho kha vhupo, vunḓu, kha vhuimo ha lushaka hu tshi khou shumiswa na u fhaṱa kha zwifhato zwine zwa vha hone.
An IK Holder ? Centred Development Strategy: Vhane vha vha na IK vha tea u dzhenelela tshoṱhe kha mbekanyamushumo kha vhuimo hoṱhe nga maanḓa kha maitele a u dzhia tsheo. Vha tea u ḓiimisela tshoṱhe kha pfunzo na vhugudisi kha mishumo yo fhambanaho ine ya khou bvelela, u pulana, u dzhia tsheo, u shuma, u bveledza zwikili, u dzhenelela kha mishumo miswa na ndangulo na mavhusele a IKS. Pfunzo na vhugudisi zwi tea u vha hone kha modele wa tshifhinga tshilapfu kha zwivhumbeo zwo fhambanaho na fhethu hune ha shumiwa hone.
U fhusa ṱhoḓea dza pfunzo na vhugudisi: phoḽisi ya IKS i dzhiela nṱha ndeme ya vhathu vho akhiredithiwaho na vhane vha shuma zwenezwo kha IKS. Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi u ḓo tea u bveledza hu na vhushaka na Muhasho wa Pfunzo na Vhashumi kha u nekedza vhane vha vha na IK nḓila ya uri vha kone u wana pfunzo yo teaho na vhugudisi. Tshivhalo tshoṱhe tsha pfunzo tshi tea u angaredzwa nga mvelaphanḓa ya Vhashumi kha Saintsi, Vhuinzhinere na Thekhinolodzhi, Ikonomi na Ndangulo ya Saintsi.
mvelaphanḓa ya Nyaluwo ya Ikonomi nga u thoma SMME.s dzo livhiswaho kha IKS: U thomiwa ha SMME.s, nga maanḓa kha masia a vhupo ha mahayani, dzo livhiswaho kha ṱhoḓisiso ya mvelaphanḓa, vhubveledzi na vhubindudzi ha IKS zwi ḓo shuma kha vhane vha vha na IK kha maitele a mvelaphanḓa ya Vhashumi. Sa izwi vhunzhi ha vhane vha vha na IK vha tshi wanala kha vhupo ha mahayani, tshitirathenzhi itshi tshi ḓo thusa kha u fhaṱa ikonomi ya vhupo ha mahayani.
Kha ḽa Afurika Tshipembe, ṱhoḓea ya mishonga ya ngwaniwapo na tshumelo zwi nṱha nga maanḓa hu tshi vhambedzwa na tshumelo dza dzilafho dza vhukovhela, nahone i khou aluwa zwi tshi khou itiswa nga vhunzhi ha vhathu, vhushai na lutendo lwa vhathu.
U fana na China na India, vhunzhi ha ṱhoḓisiso na mvelaphanḓa zwi tikedzwaho nga muvhuso na mabindu kha ḽa Afurika Tshipembe zwo livhiswa kha ṱhoḓisiso dza vhutshilo na zwa mishonga, ngeno u bveledzwa ha mishonga hu tshi khou itiwa nga khamphani khulwane dza zwa mishonga. Hu na u ḓidina huṱuku ho livhiswaho kha mvelaphanḓa ya mimakete ya zwino, zwibveledzwa zwayo, zwifhaṱo na mimakete. Hu na u sa eḓana ha thuso kha mishonga ya sialala, hune vhunzhi ha mubindudzo u tshi khou livhiswa kha u vhulunga kana u engedzedza mbuelo, dzine makete wa zwino wa khou dzi isa kha tshitshavha. Makete wa mishonga ya sialala ya Afurika Tshipembe u nga bvela phanḓa nga nḓila i fanaho na ya China na India, nga u sedza kha u ṱoḓea na u shumiswa nga vhathu vhoṱhe, U isa phanḓa, hu na khonadzeo ya zwibveledzwa zwavhuḓi nga fhasi ha MBONELAPHANḒA yo ṱanµavhuwaho ya IKS na thekhinolodzhi dzi kwameaho dzi kwamanaho na zwiḽiwa na mishonga sa vhutshilo ha zwitshavha zwa vhadzulapo kha ḽa Afurika.
Hu tea u dzhielwa nṱha u shela mulenzhe ha vhane vha vha na IK, vhafumakadzi na mbekanyamishumo dza vhaswa dzine dza kwama vhoramabindu na mvelaphanḓa ya mabindu. U inga kha izwo, maitele a tea u angaredza mvelaphanḓa ya u aluwa ha ṱhoḓisiso dza vhuimo ha nṱhesa na mvelaphanḓa ya IK hu tshi angaredzwa na vhubveledzi, u shumiswa ha thekhinolodzhi na u phaḓalala u ya nga kuvhonele kwa indasitiri, muvhuso na akhademi. Tshithu tsha ndeme tshi fhambanyaho mvelaphanḓa ya vhashumi vha IKS ndi ndivho ya u nekedza pfunzo yo fhelelaho na vhugudisi; na tshenzhemo ya ramabindu na .hangenalano ya ṱhoḓisiso, mvelaphanḓa ya vhubveledzi na vhubindudzi. Tshenzhemo iyi i ḓo wanala kha tshivhumbeo tsha tshipentshela tsha indasitiri ya mivhuso na maitele a u shumisana na NGO.
7.1.2	U vha mulayoni ha vhashumi vhane vha vha kha IKS
tshiṱalula tsho ita uri hu si vhe na u bvela phanḓa na u fhelisa IKS, zwine zwa zwino zwi wanala kha vhuṱolo na u dzhiiwa sa i siho mulayoni nga vhathu vhoṱhe vha Afurika na vha si vha Afurika. Thaidzo khulwane kha sia iḽi dzi dzhiiwa sa sisiteme ya u kala na maga a u tandulula thaidzo idzi.
7.2	VHU?UMANYI NA tshiṱirathedzhi TSHA VHUBVELEDZI HA LUSHAKA
Vhubveledzi na u fheliswa ha thekhinolodzhi, zwishumiswa na nḓivho, nga maanḓa kha vhuimo ha fhasisa, zwi fha maanḓa manzhi a u tandulula dzithaidzo dza mvelaphanḓa ya hoṱhe mahayani na dziḓoroboni na u fhungudza vhushai. Mahayani, thekhinolodzhi i nga thusa kha u engedza tshelede i sa bviho kha vhulimi, mabindu a tshiimo tsha fhasi na u engedzedza zwibveledzwa zwa vhulimi. Hu na u khombo kha masia aya, naho zwo ralo. Vhubveledzi ha thekhinolodzhi ha vhuimo ha fhasi kha mabindu a mahayani vhu nga vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha u tshikafhadzwa ha mupo, u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha u sa eḓana na u fhungudza vhushai.
Maitele a u alusa mvelaphanḓa i bvelaho phanḓa, u shumiswa hu bvelaho phanḓa na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo (ma?i, ḽifhasi, maanḓa, ḓanzhe na zwi?we.), zwi thivhelaho khombo ya mupo na tshinyalelo, u tsireledza tshiṱangadzime na sisiteme ya ikonomi ya khunzikhunzini, u thivhela u fhedza zwiḽiwa mavuni, u thivhela bayodaivesithi, na zwiṅwe, sa nḓila ya u fhungudza vhushai na u khwinisa vhutshilo ha mahayani na .oroboni; u alusa pfunzo ya saintsi na thekhinolodzhi, vhukonani ha thekhinolodzki ya mupo na u shumiswa ha nḓivho ya IK yo teaho kha ṱhoḓea ya vhupo ha hayani na vhathu vha vhashai vha wanalaho .oroboni; u alusa ṱhoḓisiso, u anḓadza na u phaḓaladzwa ha ṱhoḓisiso kha thekhinolodzhio yo teaho; mvelaphanḓa ya nyambedzano dza mafhungo avhuḓi nga ha vhuḓi na khombo dzi vhangwaho nga u dzhenelela kha maṅwe masia a saintsi na tsumbo dza thekhinolodzhi kha bayothekhinikhala.
7.3	U eḓana NGA U SHANDULA TSHIIMO
mvelaphanḓa ya IKS a i fani na iṅwe kha u ḓivha na u tandulula u sa eḓana ho bveledzwaho nga phoisi dza kale kha ḽa Afurika Tshipembe. U shela mulenzhe ho teaho kha nḓivho dza lushaka ho ḓo swikelelwa nga:
* U gudisa tshivhalo tsho vhalaho tsha vhathu vharema na vhafumakadzi uri vha tevhele mishumo kha masia o fhambanho a IKS;
* U alusa u fhaṱa nḓivho ya ṱhoḓisiso kha dziyunivesithi. Hezwi zwi ḓo fhaṱa kha tshenzhemo yo waniwaho kha Odithi dza Thekhinolodzhi ya Ngwaniwapo kha Photifolio ya Komiti ya ACST ye ya itwa vhukati ha vho 1990.
* Tshenzhemo khulwane ya u shumisana na indasitiri zwi ita uri Dziyunivesithi dza Thekhinolodzhi dzi vhe vhashumisani vha ndeme kha maitele a mvelaphanḓa ya IKS; na
* U tikedza u thomiwa ha pfunzo ya zwikoloni na ya vhaalulwa yo livhiswaho kha u shumiswa ha nḓivho ya ngwaniwapo kha muhumbulo wa mvelele dzo vhalaho kha u guda.
7.4 KUPFESESELE KWA VHATHU NA U ḓivha NGA IKS
Ifa na u ḓihudza nga mvelele ndi zwithu zwa ndeme zwa mivhuso kha ḽifhasi yoṱhe. Tshiimo tshi vhavhaho tsha kale kha Afurika Tshipembe na zwo bvelelaho kha mvelele kha ḽifhasi zwi ita zwauri hu vhe na u ṱuṱuwedzea kha u khwinisa kha u ḓivha IK na IKS vhukati ha vhathu vhoṱhe, Hezwi zwi ḓo ita uri vhadzulapo vha pfesese zwavhuḓi na u ṱanganedza mvelele dza IKS kha vhutshilo havho ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
NDIMA YA 8
 MAFHUNGO A IKS NA ṱhoḓisiso DZA zwifhaṱo
 Afurika Tshipembe ḓi tea u thoma maitele a ndangulo o teaho, ane a nga alusa nḓila ya kutshimbidzele na vhuḓifari nga ha u ṅwala maṅwalo na u shumiswa ha zwishumiswa zwa IKS. IK i nga ṅwaliwa, ya dzheniswa nga nḓila ya i.eki.hironikhi na u vhewa nga nḓila yo teaho kha dathabeisi ya ḽifhasi ya u fha ḽiṅwalo ḽa Vhune (International Patent Classification (IPC)), u itela uri i nga kona u ṱoḓisiswa zwavhuḓi, u wanala na u tsireledzwa.
8.1	DATHABEISI
Ngona na vhuimo zwi shumiswaho kha u vhumba dathabeisi ya IK zwi tea u ṱanganywa na dziṅwe sisiteme u itela uri hu vhe na u vhambedza hu bu.aho. Ngauralo u vhumbiwa ha dathabeisi ya IK hu ḓo thusa kha nḓivho yo ṱanµavhuwaho kha u nekedza na u alusa vhukoni ha u bveledza, hu tshi khou dzhielwa nṱha maitele a tsireledzo ya IK yo ṱalutshedzwaho kha khethekanyo ya 6.2. Vhuimo ho ḓoweleaho hu ḓo ita uri hu vhe na ṱhanganelano yo ṱanµavhuwaho na u phaḓaladza u livhanya ha IKS nga tshiimo tshi vhonalaho. Hezwi zwi ḓo shuma sa boroho vhukati ha ngwaniwapo na dziṅwe sisiteme dza nḓivho.
8.2	DZI?AIBURARI
ḽaiburari dzi na mushumo muhulwane kha IKS. ḽaiburari dza thekhinikhala ndi tshishumiswa tsha ndeme kha vhashumi vha u ita ṱhoḓisiso na vha thekhinolodzhi, nahone dzi tea u vhulungwa zwavhuḓi na u tshimbila na tshifhinga. Nangwe zwo ralo, nga u alusa na u dzula hu tshi aluswa u ṱana, nyendo, nga u ṱanganedzwa ha mvelele ya ngwaniwapo, na nga u wana zwishumiswa zwo bveledzwaho nga vhongwaniwapo, .aiburai dza yunivesithi dzi ḓo bveledza tshumelo ya ndeme na u pfesesa mafhungo a ngwaniwapo.
Modele muswa wa tshumelo ya ḽaiburari u khou ṱoḓea u itela:
* U tshimbidza u swikelela mafhungo a tshitshavha tsha ngwaniwapo u livhiswaho kha ṱhoḓea dzao;
* U ita uri hu vhe na zwifhinga zwa zwitshavha zwa ngwaniwapo zwine zwa ḓo rekhoda na u kovhekana nga ḓivhazwakale yazwo ya tshifhinga tshenetsho, mvelele na luambo na vhoṱhe Vhongwaniwapo na vhane vha si vhe Vhongwaniwapo; na
* U shumisa thekhinolodzhi ntswa nga nḓila ya u sumbedza vhukoni ha u bveledza zwithu kha u tikedza mvelaphanḓa ya tshitshavha tsha Ngwaniwapo.
Naho zwo ralo, zwitirathedzhi zwi tea u bveledzwa zwa u kovhekana kha Mavunḓu na nḓila ya u tikedza ḽaiburari dza tshipentshela nga ha thero dzo teaho, zwo livhiswa kha senthara dza vhukoni nga ha thero idzo. ḽaiburari dza nnyi na nnyi dzi nga ita mushumo muhulwane kha pfunzo ya vhaaluwa nga u angaredza na kha u pfesesa ha tshitshavha nga ha IKS. Ndi zwa ndeme u vhona uri vhathu vho teaho vhane vha ḓo shuma kha u bveledza kha sia iḽi vha khou tikedzwa uri vha nekedze zwifhaṱo zwo teaho nga ndivho ya u alusa na u bveledza phanḓa nḓivho na maṅwalo o teaho.
8.3	MIMIZIAMU
Hu na mimiziamu i swikaho 400 ine ya wana tshelede i bvaho kha muvhuso kha ḽa Afurika Tshipembe. Mimasipala kha Mavunḓu i tikedza vhunzhi hayo. Ngauralo, miṅwe, nga maanḓa mihulwane, i wana tshelede i bvaho kha muvhuso wa lushaka. Mimiziamu ya Afurika Tshipembe i tevhedza ṱhoḓisiso i sa faniho na iṅwe na u ita tshumelo, nga maanḓa kha dzisaintsi dza vhu.o.isisi.
Kha ḽifhasi, mimiziamu ndi ya ndeme kha u shela mulenzhe kha ṱhoḓisiso dza IKS. Kha ḽa Afurika Tshipembe, mushumo wa ṱhoḓisiso u tea u ṱalutshedzwa na u ṱuṱuwedzwa, Mimiziamu i nga ita mushumo wavhuḓi nahone une wa vhonala kha u kombetshedza tshitshavha uri tshi ḓivhe nga ha IKS. Kha sia iḽi, khonadzeo ya u thomiwa ha miziamu wa IKS une wa vha tsivhudza nga maanḓa tshitshavha u tea u sedzuluswa.
8.4	N?ILA DZA ORALA YA IK
nḓila dza orala dza IK dzine dza fhiriselwa u bva kha murafho u ya kha muṅwe murafho dzi khakhathini ya u fhela zwi tshi khou itiswa nga mvelaphanḓa ya vhukovhela na thekhinolodzhi. Hu tea u vhewa maitele a u vhona na u vhulunga nḓila dza orala dza IK kha u shela mulenzhe kha zwishumiswa zwa akhaivi ya lushaka. Hezwi zwi ḓo itiwa nga u kwamana na Thandela ya ḓivhazwakale ya Orala na Dziakhaivi dza Lushaka.
Nga kha DAC, mafhungo ane a elana na nḓila dza orala a ḓo sedzuluswa, a bveledzwa na u aluswa sa tshipiḓa tsha ifa ḽa ndeme ḽa Afurika Tshipembe.
8.5	DZI?ABOROTHORI DZA IKS
iṅwe ya nyito dza ndeme dza Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi ho vha u wana na u alusa maga a phanḓa nahone ane a dzhielwa nṱha kha ṱhoḓisiso na mvelaphanḓa (Research and Development (R & D)) kha masia o fhambanaho a saintsi na thekhinolodzhi. U dzhiele nṱha mushumo une wa itiwa nga thekhinolodzhi kha mvelaphanḓa ya tshitshavha, dzi.aborothori dzi tea u thomiwa hu na ndivho mbili, dzine dza vha na ndivho ya u bveledza phanḓa thekhinolodzhi ya ngwaniwapo na u vhona uri hu vhe na u dzhiiwa na u dzheniswa ha thekhinolodzhi you tou ṱunḓiwaho nga u dzudzanywa zwavhuḓi, u ṱumanywa, na u ṱanganya vhane vha vha na nḓivho.
Dzi.aborathori dza tshipentshela dzi tea u thomiwa kha mvelaphanḓa ya IK, hu tshi khou engedzedzwa kha ṱhanganelano ya ṱhoḓisiso ya IK kha zwivhumbeo zwa ṱhoḓisiso zwine zwa vha hone zwino. Dzi.aborathori dza ngwaniwapo dzi nga shuma sa nḓila ya u dzhena kha ṱhoḓisiso ya maitele a vhupo na kha maitele o ṱanµavhuwaho kha vhubveledzi ha thekhinolodhzi na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Dzi.aborathori dza IK dzi tea u tikedza nyito dza vhongwaniwapo dzine dza thusa kha u vhulunga na u tsireledza nḓivho yapo, u ita uri hu vhe na u dzhielwa nṱha na u lambedzwa ha vhongwaniwapo kha vhubveledzi na u shela mulenzhe kha vhuṱali. Dzilaborathori idzi dzi ḓo thusa kha zwithu zwi vhonalaho kha tshitshavha kha vhuimo ha tshitshavha vhune ha alusa mvelaphanḓa i sa gumi ya zwitshavha zwa ngwaniwapo, ṱhoḓisiso nga vhongwaniwapo, na u fhaṱa vhukoni u itela u bveledza ṱhoḓisiso dza thero dza ndeme na u lingula nyito dza ṱhoḓisiso- Kha u ita mushumo wadzo, dzilaborathori dza IKS dzi ḓo ombedzela u tea ha nḓivho ya ngwaniwapo na vhubveledzi vhu elanaho na zwishumiswa zwa muvhuso na ndangulo kha vhuimo ha tshitshavha na:
* U bveledza nḓivho nga nyito ya u shela mulenzhe na u dzhenelela kha nyito ya ṱhoḓisiso, ngudo dza zwo bvelelaho na u aluswa ha tshenzhemo ya mvelaphanḓa ya tshitshavha;
* U tshimbidza ngona dzi ngaho sa mvelaphanḓa ya mvelaphanḓa ya thekhinolodzhi ya u shela mulenzhe (participatory technology development (PTD)), ndangulo ya tshitshavha na zwishumiswa zwo livhiswaho kha mvelele (community and culture based resource management (CCBRM)) na pulane ya ndangulo ya vhupo (AMP);
* U bveledza phanḓa vhashumi nga vhugudisi na u guda nga u alusa vhukoni ha Vhaṱoḓisisi vha phurofeshinala kana vho zwi gudelaho. Dzithekhinishieni dza henefho, vhalanguli vha vhashumi na vhorabulasi, nga maanḓa vhane vha bva kha zwitshavha zwa ngwaniwapo, nga ha tsireledzo ya bayodaivesithi, mvelaphanḓa ya tshitshavha, ndangulo ya tshanduko na u vusuludzwa ha mvelele.
8.6	SENTHARA DZA IKS
Ho dzinginywa uri hu thomiwe Senthara dza IKS kha zwivhumbeo zwi re hone zwi fanaho na Dziyunivesithi, senthara dza tshitshavha na zwiṅwe. Zwone zwi ḓo shuma kha maitele a u tshimbidza na u konisa, na tshumelo dzazwo, dzimbekanyamishumo, na dzithandela zwi ḓo angaredza u shela mulenzhe tshoṱhe na u shumisana na miraḓo ya zwitshavha zwa ngwaniwapo. Senthara dza nḓivho ya Ngwaniwapo dzi ḓo livhisa nyito dzadzo kha u vhulunga nḓivho na u shumisa nḓivho yapo ya vhongwaniwapo nga ngomu ha mikano ya Afurika Tshipembe. Senthara dza IKS dzine dza shumisana na tshitshavha dzi ḓo shumiswa kha u tshimbidza tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwa pfunzo ya nṱha ha ya sekondari, dziNGO na vhane vha vha na IKS na vhashumi vhane vha shuma kha mvelaphanḓa na u alusa IKS. Hu khou dzinginywa uri vhupo ha Senthara dza nyito dza IKS hu ḓo vha nga nḓila i tevhelaho:
* U kuvhanganya, ḽiṅwalo, na u phaḓaladza mafhungo a zwivhumbeo zwo fhambanaho a nḓivho ya ngwaniwapo;
* U bveledza ngona dzine dza u vhulunga na dzine dza fhulufhedzea kha u rekhoda nḓivho ya ngwaniwapo;
* U bveledza mbekanyamishumo dza vhugudisi na u ita matheriala a nḓivho ya ngwaniwapo a u bveledza phanḓa vhashumi kha IKS, vhashumi na vhane vha vha nayo;
* U bveledza ṱhoḓisiso dza masia o fhambanaho a sisiteme dza nḓivho ya ngwaniwapo;
* U alusa u thomiwa ha dzisenthara dza nḓivho ya ngwaniwapo kha vunḓu na kha muvhuso wa lushaka, na
* U thusa kha u vhumbiwa ha phoḽisi na u ita mbekanyamishumo dza u thusa dza thekhinikhala dzo livhiswaho kha nḓivho ya ngwaniwapo.
9.	MAGUMO
phoḽisi iyi ya IKS ndi ḓivhazwakale ngauri i khwaṱhisa ndeme ya mvelele ya Afurika kha ḽifhasi. Mbetshelwa dzayo dzo itelwa u ombedzela, u dzhiela nṱha, u alusa na u bveledza nḓivho ya ngwaniwapo ine ya wanala kha ngwaniwapo na zwitshavha zwapo kha ndivho ya nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa ya kutshilele. U vhonala nga zwithu zwa ndeme zwi fanaho na u shela mulenzhe ha nḓivho ya ngwaniwapo na u ṱanganywa ha IKS na dziṅwe sisitteme dza nḓivho.
ḽiṅwalo ḽa phoḽisi iyi ḓo bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo wa Sisiteme ya Vhubveledzi ya Lushaka. ḓi dzinginywa uri hu thomiwe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwine zwa khwaṱhisa, u dzhiela nṱha, u alusa na u bveledza phanḓa sisiteme dza nḓivho ya ngwaniwapo. Sa tsumbo, Ofisi ya Lushaka ya IKS i ḓo tshimbidza ṱhanganelano vhukati ha zwivhumbeo zwo fhambanaho na u eḓanyisa u lambedzwa kha ṱhoḓisiso na u aluswa ha mushumo kha IKS. Tshikwama tsha Lushaka tsha mvelaphanḓa tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u tikedza, u alusa na mvelaphanda ya IKS, na u wana thandela dzo teaho. Khoro ya Ngeletshedzo i ḓo shuma sa tshivhumbeo tsha u thusa na u vhulunga vhukwamani na zwivhumbeo zwo vhalaho, zwitshavha na vhane vha vha vha IKS na vhashumi.
Ro fhiwa tshiimo tsha zwivhumbeo tshi re afho nṱha na lushaka lwo tan.avhuwaho lwa IKS, phoḽisi iyi i amba na mishumo yo fhambanaho ine mihasho ya lushaka ine ya shuma na IKS ya ḓo kona u i ita. Sa tsumbo, DTI (IPRs), DoH (zwithu zwine zwa kwama ndangulo u ya nga vhathu vhane vha shuma na zwa mutakalo), DEAT (bayodaivesithi, u swikelela, u kovhekana mbuelo), Pfunzo (u dzheniswa kha kharikhulamu), na DAC (mvelele na zwithu zwi kwamaho ifa zwine zwa elana na IKS), na DST (vhubveledzi na ṱhanganelano na dziṅwe sisiteme dza n?ivho), na miṅwe mihasho ya muvhuso ine ya shuma kha sia ḽa sisiteme ya nḓivho ya ngwaniwapo.
ZWIKHAU
ARIPO	THE AFRICAN REGIONAL INTELLECTUAL PROPERTY OFFICE
AU AFRICAN UNION
CBD CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY
COMMESA	AFRICAN COMMON MARKET OF EAST AND SOUTH AFRICA
DAC	DEPARTMENT OF ARTS AND CULTURE
DEAT DEPARTMENT OF ENVIRONMENTAL AFFAIRS & TOURISM
DoE DEPARTMENT OF EDUCATION
DoH DEPARTMENT OF HEALTH
DST DEPARTMENT OF SCIENCE AND TECHNOLOGY
ECA ECONOMIC COMMISSION OF AFRICA
DTI DEPARTMENT OF TRADE AND INDUSTRY
ECOWAS ECONOMIC COMMUNITY OF WEST AFRICAN STATES
EPO EUROPEAN PROPERTY OFFICE
EU EUROPEAN UNION
FAO FOOD AND AGRICULTURAL ORGANIZATION
HES HIGHER EDUCATION SECTOR
HBU HISTORICALLY BLACK UNIVERSITY
HRD HUMAN RESOURCES AND DEVELOPMENT
IK INDIGENOUS KNOWLEDGE
IKS INDIGENOUS KNOWLEDGE SYSTEMS
IP INTELLECTUAL PROPERTY
IPRs INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS
IPC INTERNATIONAL PATENT CLASSIFICATION
MCST	MINISTER.S COMMITTEE ON SCIENCE AND TECHNOLOGY
NACI NATIONAL ADVISORY COUNCIL ON INNOVATION
NSI NATIONAL SYSTEM OF INNOVATION
NSTF NATIONAL SCIENCE AND TECHNOLOGY FORUM
NEPAD NEW PARTNERSHIP FOR AFRICA.S DEVELOPMENT
NGO NON-GOVERNMENTAL ORGANISATION
NQF NATIONAL QUALIFICATIONS FRAMEWORK
OAPI AFRICAN INTELLECTUAL PROPERTY ORGANIZATION
RDP RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT PROGRAMME
SABiNet	SOUTH AFRICAN BIBLIOGRAPHIC & INFORMATION NETWORK
SACU SOUTHERN AFRICAN CUSTOMS UNION
SADC SOUTHERN AFRICAN DEVELOPMENT COMMUNITY
SAQA SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY
SETIs SCIENCE, ENGINEERING & TECHNOLOGY INSTITUTIONS
SMME SMALL MEDIUM AND MICRO ENTERPRISES
TRIPS TRADE RELATED INTELLECTUAL PROPERTY
USPTO UNITED STATES PATENT AND TRADEMARK OFFICE
WIPO WORLD INTELLECTUAL PROPERTY ORGANISATION
WTO WORLD TRADE ORGANISATION
(TomS IKS Policy 3 February 2004)
1 Tsumbo dza pfano idzo dzo sumbedzwa kha Thumetshedzo ya A
2 Hilary Nwokeabia ,.Why Industrial Revolution Missed Africa: A Traditional Knowledge Perspective.?, (UNECA, 2002).
3 .Towards a synergy between biodiversity and intellectual property
rights? by S. Prakash, September 1999, Journal of World Intellectual Property, Vol. 2, No. 5.
[T1]
??
??
??
??
44
38
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA VHUTSILA N.txt</fn>

MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE
MUVHIGO WA ṅwaha NGA ṅwaha 2002/2003
www.dac.gov.za
Hoyu muvhigo u ḓo wanala na nga nyambo dzi tevhelaho:
_ Afrikaans
_ Tshindevhele
_ Tshisuthu
_ Tshiswati
_ TSHIVENḒA
_ Tshitsonga
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha: 2002/2003
Khandiso ya TSHIVENḒA
Zwi re ngomu
1
siaṱari.
1. Mafhungo a u angaredza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2
1.1 U ṋekedzwa ha Muvhigo wa ṅwaha kha Mulanguli Muhulwane. . . . .	2
1.2 MARANGAPHANḒA nga Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi . . . . . . . . . . . . . . 3
1.3 MARANGAPHANḒA nga Mufarisa Minisita wa Vhutsila, Mvelele, saintsi na Thekhinolodzhi . . . . 4
1.4 MARANGAPHANḒA nga Mulangi-Dzhenera.a. . 5
1.5 Mafhungo nga ha Ofisi ya Minis?a.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
1.6 Tshitatamennde tsha Ndivho na mbonelophanḓa . . . . . . . . . . . . . . . . .7
1.7 Ndaela ya Vhusimamilayo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8
1.8 Manweledzo a Vhulanguli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9
2. Kushumele kwa khethekanyo . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .11
2.1 Manweledzo a Khethekanyo. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .11
2.2 Vhudavhidzani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
2.3 Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15
2.4 Indasiṱeri dza zwa mvelele na Vhushaka vhukati ha dzitshaka .. . . . . . .22
2.5 Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ḽaiburari ya Lushaka. . 35
2.6 Tshumelo dzo .anganelanwaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
3. Zwitatamennde zwa Masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha (Mutevhe). .. . . . . . . . . . . . .50
3.1 Muvhigo wa Vhulanguli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51
3.2 Muvhigo wa Muoditha Dzhenera.a . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . .60
3.3 Muvhigo wa Komiti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . .62
3.4 Tshitatamennde tsha phoḽisi dza muvhalelano . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
3.5 Zwitatamennde zwa Masheleni zwa ṅwaha . . . . . . . . . . . . . . . . 67
4. Ndangulo ya zwa Vhashumi . . . . . . . . . . .91
5. Mutevhe wa vhane vha nga kwamiwa . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha 2002/2003: MAFHUNGO A U ANGAREDZA
U nekedzwa ha Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha kha Mulanguli Muhulwane
Ndi pfa ndi tshi ḓihudza u vha ḓea uyu Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa 2002/2003.
Vho ? Phurofesa Itumeleng Mosala
Mulangi-Dzhenera.a
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
Vho - Phurofesa I Mosala
Mulangi-Dzhenera.a wa Vhutsila na Mvelele
3
Mugaganyagwama wa Vhutsila na Mvelele wo vhonala u tshi khou engedzedzea
nga u ṱavhanya kha ṅwaha wa Masheleni wa 2002/2003. maṅwe masheleni ane a bva kha Tshikwama tsha muvhuso tsha u thusa kha mveledziso ya indas.ri dza mvelele, Thandela ya Freedom Park na mveledziso ya vhutsila ha vhune ha u tou tambiwa o thusa Muhasho kha u ita mushumo wawo wa u phuromotha na u bveledzisa vhutsila na Mvelele Afrika Tshipembe. Ndi ḓihudza nga zwiwo zwinzhi, thandela na mbekanyamushumo zwe zwa bvelela nga 2002/2003. Kha zwenezwo hu na zwi si gathi zwine zwa vha tsumbo dzavhuḓi malugana na u shumiswa zwavhuḓi ha mugaganyagwama wo ṋetshedzwaho nga Muhasho. Thandela ya vhuṱambo ha Morgan.s bay he ha vha hone nga Nyendavhusiku 2002, ndi iṅwe yadzo. Iyi thandela yo ṱanganyisa mihasho yanga ? vhutsila na mvelele, na saintsi na thekhinolodzhi kha vhuṱambo he ha sumbedza maanḓa ayo sa tshishumiswa tsha pfunzo tsha u phuromotha vhuthihi ha vhathu. vhuṱambo hone hune ho ṱana vhukoni na mafulufulu a vhana vha Morgan.s Bay, nahone ndo pfa ndo hulisea nga maanḓa musi ndi tshi vula fhethu ha dzikhomphyutha dzine dza ḓo shumiswa nga nnyi na nnyi hune ha ḓo vha konisa u swikelela masia a inthanethe a zwa pfunzo, mitambo ya zwa pfunzo na u kona u vha na tshenzhemo ya zwa thekhinolodzhi ya mafhungo ine ya dzulela u shanduka tshifhinga tshoṱhe. Nga tshifhinga tsha vhuṱambo, ndo dalela thandela yapo ya u fhelisa vhushai ine ya khou tikedzwa nga Muhasho. Nga u shumisa talente kana mpho na vhusweleli ha vhafumakadzi vhapo na vhatsila, thandela i netshedza vhugudisi ha u runga na miṅwe mishumo ya zwanḓa. Vhunga zwino ho no thomiwa dzangano ḽa u bveledza, ḽiga ḓi tevhelaho hu ḓo vha ḽa u engedzedza tshikalo tsha u bveledza zwibvelezwa na mveledzo, khathihi na u bveledza mimaraga yo linganaho ya mveledzwa.
Kha Ḓorobo ṱhukhu i no nga sa Morgan.s bay, Muhasho wo kona u shuma sa muṱuṱuwedzi kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo, dzangalelo na u vha ḓea maanḓa. U ya nga nṋe thandela i katela mushumo muhulwane une wa itwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele sa
_ muṱuṱuwedzi kha vhutsila, mabindu na vhadali, na Afrika Tshipembe sa fhethu ha vhutsila
_ mukonisi/muthusi kha u ṱhogomela tshomedzo
na u dzi bveledzisa ? dzoṱhe dza tsiko na dza dzangano ?
dzine dza tikedza lupfumo lwo fhambanaho lwa vhutsila
_mufarisi/mushumisani nae ane a vha na zwigwada zwo fhambananaho na vhathu vhane vha khou shela mulenzhe nga vhuḓalo kha vhutsila Afrika Tshipembe, vha tshi khou thusana na u tikedzana kana u khwa.hisana kha zwine vha khou ita;
_ mueletshedzi wa shango kha zwa vhutsila;
_ mupulani na mutshimbidzi wa mveledziso na ṋetshedzo ya vhutsila shangoni;
_ muṱhogomeli na mulanguli wa tshomedzo dza vhutsila na ndaka;
_ mudisaini wa vhupo vhune ha ḓo vhona uri hu vha na vhatsila vho fhambanaho;
_ ngwaniwapo wa mvelele ya shango i songo ḓoweleaho kana i sa fani na dziṅwe
_ muṋetshedzi wa mafhungo a malugana na vhutsila, mishumo ya vhutsila na dzitshumelo.
Maitele maswa a Muhasho wa Vhutsila na Mvelele a khou thoma u vhonala nahone ndo vha ndo ḓala dakalo musi ndi tshi ṱanganedza Mufumakadzi Vho ? Buyelwa Sonjica sa Mufarisa Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, na Vho-Phurofesa Itumeleng Mosala, Mulangi-Dzhenera.a wa Vhutsila na Mvelele.
Uyu Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u ṋetshedza manweledzo a tswikelelo dzo vhalaho dza Muhasho kha ṅwaha wa masheleni wa 2002/2003. Ndi pfa ndo takala musi ndi tshi ṋetshedza Phalamennde na vhathu vha Afrika Tshipembe uyu muvhigo. Izwi zwi nkhumbudza nga ha mushumo muhulwane we wa itwa nga we a vha a mushumisani na nṋe Vho ? Brigitte Mabandla wa u vhona uri ndivho dza u ṋetshedza tshumelo dzi a swikelelwa miṅwahani yo fhiraho na nga ṅwaha wa muvhigo.
U ṱuwa havho ho vhuedza Muhasho wa zwa Dzinn.u/zwa Vhudzulo
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
MARANGAPHANḒA nga Minis.a wa vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
Vho - Dokotela Ben Ngubane
Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi,
4
Nga 2002, mushumo wa u tikedza Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhiniolodzi Muhulisei Vho ? Ben Ngubane wo ṋetshedzwa nṋe. Vhe vha vha vha Mufarisa Minis.a wa Vhutsila Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi vho ṋetshedzwa mushumo wa u swikelela ndivho dza muvhuso dza u vhona uri vhadzulapo vha vha na vhudzulo ho linganaho. Ngauralo, u ṱanganedza havho uyu mushumo zwo ri sia ri na tshikhala tshihulwane tshine tsha ḓo tea u valiwa. Ndo ḓiimisela vhukuma kha u tikedza na u eletshedza Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele kha vhuḓifhinduleli hawo ha u bveledza Afrika Tshipembe ḽine khaḽo ha ḓo vha na mvelaphanḓa kha zwa vhutsila. Ndi ralo ngauri Vho ? Brigette Mabandla vho sia vho thea mutheo wo khwaṱhaho na u ita uri hu vhe na tshumisano yavhuḓi vhukati ha vhashumisani na kulangulele kwavhuḓi kwa zwiimiswa. zwiṅwe zwa zwithu zwine nda ḓo zwi sedzesa kha ṅwaha u ḓaho hu ḓo vha u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vha ita mishumo yo vha teaho kha masia oṱhe a vhufa, vhutsila na mvelele. tshiṅwe hafhu, ndi zwa ndeme uri Muhasho u bvele phanḓa na u tikedza thandela dzine dza vulela vhathu vha sa koni u ḓiitela mahothi kha zwa vhutsila. Ndi ngoho, tswikelelo ndi thikho ya phoḽisi ya muvhuso. Ndi ṱoḓou vhona u shela mulenzhe ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha Thandela dza Vhufa dza Mushasho, dzine dza ṋetshedza mutheo na mbonelophanḓa dzavhuḓi dza Vhufa Afrika Tshipembe hu tshi engedzedzea. Vhufa hashu vhu na vhukoni ha u fhaṱa lushaka. U fana na zwe nda bula afho nṱha, u thoma u shuma ha Mutheo wa phoḽisi ya Luambo wa Lushaka hu ḓo vha tshiṅwe tsha zwithu zwa u thoma zwine nda ḓo ita ṅwaha u ḓaho. Ri na fulufhelo ḽa uri Mutheo wa phoḽisi ya Luambo u ḓo thusa muvhuso kha u ṋetshedzwa ha tshumelo na u vhona uri Batho Pele i a shumiswa kana u tevhedzelwa. A thi muthu muswa ndi ndoṱhe kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Ndi pfa ndo takala nga maanḓa u ḓiwana ndi tshi khou shuma na Mulangi - Dzhenera.a vha Vhutsila na Mvelele, Vho ? Phurofesa Itumeleng Mosala. Vho ? Phurofesa Mosala vhe vha vha vha Mufarisa Tshantselara na ṱhoho ya Technikon North West vho ḽa na zwikili zwa u pulana na zwa vhulanguli zwine zwa ḓo ri thusa kha u shuma ri sa neti. Ndi ṋetshedza iḽi ḽiṅwalo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe na kha Phalamennde ndi tshi khou livhuwa nga maanḓa mushumo wo itwaho nga vhe vha vha vha tshi khou ita uyu mushumo ndi sa athu swika. Ndi na fulufhelo ḽa uri kha miṅwaha i ḓaho ri ḓo kona u swikelela tswikelelo dze dza swikelelwa nga 2002/2003.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 MAFHUNGO A U ANGAREDZA
MARANGAPHANḒA nga Mufarisa Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi
Mufumakadzi Vho ? Buyelwa Sonjica.
Mufarisa Minisiṱa vha Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi,
5
Nga Ṱhangule 2002, Muphuresidennde vho eletshedzana na Minis.a wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi uri vha fhandekanye mishumo ya Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST). Ho mbo ḓi simiwa mihasho mivhili ine ya vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC); na Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi (DST). Muhasho muṅwe na muṅwe u na Mulangi-Dzhenera.a wawo, sisiteme yawo, mugaganyagwama wawo na vhashumi vhawo. Iyi tsheo a yo ngo kwama Ofisi ya Minis.a. Mihasho yoṱhe i kha ḓi vha nga fhasi ha Minis.a Vho ? Ben Ngubane na Mufarisa Minis.a Vho ? Buyelwa Sonjica.
Ndivho khulwane ya u khethekanya Muhasho yo vha i ya uri hu shumeswe nga maanḓa khathihi na u sumbedza vhukoni kha masia e a ṋetshedzwa. Naho tshumelo dzo vha dzo khethekanywa nga madavhi kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi, u khethekanywa ha Muhasho a ho ngo thithisa tshumelo dzone-dzone. Tshumelo dzo .anganelanwaho dzine dza katela vhudavhidzano, ndangulo dza zwa vhashumi, Ndangulo ya zwa Masheleni na thekhinolodzhi ya mafhungo, ndi zwone zwo kwamiwaho nga maanḓa nga tshanduko.
Tshumelo dzone-dzone/ khulwane dza Muhasho wa Vhutsila na Mvelele dzi ḓo bvela phanḓa na u:
_ Tshimbidza, u thoma na u shumisa thendelano dza tshumisano na dzitshaka kha zwa vhutsila na mvelele.
_ Vhona uri hu na vhuimeleli ha vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe kha dzitshaka
_ Langula vhufa na mafhungo a zwi tshimbilelanaho na zwa dzifiḽimu shangoni
_ Phuromotha vhuṱambo kana vhuṱambo ha zwa vhutsila, mvelele na vhufa
_ Tikedza pfunzo i si ya fomala na zwikili zwa vhugudisi kha vhutsila na mvelele.
_ Tikedza mveledziso na tswikelelo kha zwa vhutsila.
_ Tikedza vhukoni na u bvela phanda na u vha hone ha zwa vhutsila
_ ṱuṱuwedza tshumisano na vhukwamani
kha vhashumisani navho vhoṱhe kha vhufa ho fhambanaho ha Afrika Tshipembe
_ Kuvhanganya na u vhulunga vhufa ha akhaivi ha lushaka nga ndangulo yo teaho na ṱhogomelo ya rekhodo dza muvhuso
_ ṋetshedza tshumelo dza zwiga (heraldic).
_ Bveledza indas.ri dza mvelele nga tshumisano na sekithara dza phuraivete
_ ṋetshedza tshumelo dza vhupinduleli na vhuḓologi kha mihasho ya lushaka.
_ Phuromotha nyambo dzapo.
_ vha tshumelo dza vhupulani na themino.odzhi.
_ Linganyisa na u eletshedza nga ha kushumisele kwayo kwa madzina a vhupo.
_ Langula dziḽaiburari dza lushaka na mafhungo a nga ngomu.
Uyu muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u sumbedza mushumo wa Davhi: ḽa Vhutsila na Mvelele ḽa Muhasho wa kale na Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele, hune ha wanala vhunzhi ha tshomedzo dza Afrika Tshipembe dza vhutshilo havhuḓi. Vhutsila ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha u ita uri hu vhe na vhuthihi kha vhathu, na zwishumiswa zwa ndeme zwa u ṱanganyisa vhathu kha u fhaṱa lushaka luthihi. Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele u ḓo vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u ṱanganyisa vhashumisani navho kha u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi dzhiela nṱha vhutsila na mvelele.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
MARANGAPHANḒA nga Mulangi-Dzhenera.a
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
6
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi wo ṋetshedzwa tshikwama tsha R5 million tsha ṅwaha wa masheleni wa 2002/2003 nge zwa vha zwo tea Itshi tshikwama tshi ḓo laulwa nga Ofisi ya Minis.a, Vhulangi ha Ndangaulo ya Vhutsila kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na Muofisi Muhulwane wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) nga nḓila i tevhelaho:
_ R1 million yo ṋetshedzwa Focus on the Family, Dzangano ḓi si ḽa Muvhuso (NGO) ḽa Durban ḓo sedzesaho nga maanḓa kha u thivhela u phaḓalala ha HIV/Aids.
_Thandela ya Mvusuludzo ya Vhu.ilisi (Moral Regeneration Project), ya ngei Yunivesithi ya Zululand, yo ṋetshedzwa R400 000 ya u thoma iyi thandela i tshi khou shumisana na mihasho ya zwa Sialala ya vunḓu ḽa KwaZulu-Natal, Tsireledzo na vhupileli, na ya pfunzo na ya mitambo na Mvelele, na muvhuso wapo. Thandela ya Mvusuludzo ya Vhu.ilisi ya vhuvhili, ine ya khou itwa ngei Umzimkhulu, Kapa vhubvaḓuvha ya malugana na zwa HIV/Aids na mushumo wa mvelele malugana na u ita uri hu dovhe hu vhe na vhu.ilisi, yo ṋetshedzwa R1 million.
_ Thandela ya Vhufa na Mvelele ya Umvuselelo na yone yo ṋetshedzwa R500 000 u bva kha Tshikwama tsha Muhasho tsha u thusa zwo tea kana zwi tshi tou kombetshedza.
_ Thandela ya Pfunzo ya Indas.ri kana ḽimaga ḽa Muzika ya yo ṱanganedza R250 000 ya u gudisa vhaimbi nga ha zwi kwamaho pfanelo dza ndaka ya vhuṱali na kutshimbidzele kwavhuḓi kwa bindu.
_ Thandela ya Miloro ya Khadibodo ya vhana vha zwiṱaraṱani, ye ya thomiwa nga ḓuvha ḽa Vhaswa nga 2002 ya tshimbidzwa nga Thandela ya Mveledziso ya vhaswa vha Karos na Kambro, yone yo ṋetshedzwa ndambedzo ya u lingana R400 000.
_ Thandela ya Mveledziso ya Muzika ya Vho ? Phurofesa Mzilikazi Khumalo, yo sedzesaho kha zwa Mvusuludzo ya Vhu.ilisi, HIV/Aids na vhushai, yo ṋetshedzwa R350 000. Vho - Brigitte Mabandla, vhe vha vha vha Mufarisa Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, vho vha murangaphanḓa kha u vhuiswa ha masalela a Vho ? Sarah Baartman, vhe vha vhulungwa nga ḓuvha ḽa zwa Vhufa nga 2002. Nga thuso ya Muhasho wa zwa nnḓa na Ofisi ya Muphuresidennde na Vho ? Phurofesa Phillip Tobias vha Yunivesithi ya Witwatersrand, vho fara nyambedzano dzo dzhenelelaho dze dza ita uri Vho ? Sarah Baartman vha fheleledze vho vhulungwa hayani.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
Mafhungo nga ha Ofisi ya Minisiṱa
7
mbonelophanḓa
Vhutsila na mvelele zwo shumiswa nga vhuḓalo kha u swikelela mveledziso ya zwa matshilisano na u ṋewa maanḓa kha zwa ikonomi na kha u maketa shango u itela u ḓi pfumbisa, tsireledzo na u phuromotha nga u lingana nyambo dza 11 dza tshiofisi, na u ṱhonifha ḓivhazwakale yashu nga u londola vhufa hashu ho?he)
Ndivho
_ U swikelela ndingano kha tshomedzo dza vhutsila, mvelele, Vhufa na luambo.
_ U ṱuṱuwedza u fhambana ha nyambo dzashu dza Afrika Tshipembe sa tshiko kana tshomedzo kha u ḓea vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe maanḓa a u shela mulenzhe kha zwa matshilisano, zwa poḽotiki na zwa ikonomi zwa shango ḽavho.
_ U tikedza u bveledziswa, ndondolo na u ṱuṱuwedzwa ha zwoṱhe ḓivhazwakale, zwiga zwa lushaka, vhufa na dziḽaiburari nga u lingana.
_ U ṱuṱuwedza u vha hone ha Afrika Tshipembe kha zwa dzitshaka nga mbekanyamushumo dza tshumisano ya mashango/ tshakha mbili na dza tshakha nnzhi.
_ U bveledza vhukoni ha ikonomi na ha vhusiki ha vhutsila na mvelele nga pfunzo na vhugudisi ha vhutsila, khathihi na u fhelisa vhushai nga u shumisa vhutsila na mvelele sa nḓila ya u bveledza mishumo ine ya bvela phanḓa na u vha hone.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Tshitatamennde tsha Ndivho na mbonelophanḓa
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
8
Ndaela ya vhusimamilayo ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo ṱanḓavhuwa, I katela zwiimiswa na mulayo. Ndaela khulwane ya Muhasho i bva kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ine ya bula uri -
"Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ḓiambela, zwine zwa katela na-
a) mbofholowo ya vhuanḓadzamafhungo nga dzigurannḓa na dziṅwe tshakha dza vhuan.adzamafhungo;
b) mbofholowo ya u ṱanganedza na u ṋetshedza mafhungo kana mihumbulo;
c) mbofholowo ya vhukoni ha zwa vhutsila; na
d) mbofholowo ya zwa akademi na zwa u ita ṱhoḓisiso ya zwa dzisaintsi" (khethekanyo ya 16); na uri
"Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine ene mune a funa yone, fhedzi a hu na muthu ane a khou shumisa hedzi pfanelo ane a ḓo ita nga nḓila ine ya sa yelane na Mulayotibe wa Pfanelo" (khethekanyo ya 30).
tshipiḓa tsha A tsha Shedulu ya 4 tsha Ndayotewa tshi sumbedza uri mafhungo a zwa vhutsila na mvelele ndi masia a mushumo ane vhukoni hao ha bvelela nga tshifhinga tshithihi vhukati ha muvhuso wa vunḓu na wa vhukati kana wa lushaka.
Iyi Milayo yo anḓadzwa nga Phalamennde na zwiimiswa zwo sikwaho u itela u ṱuṱuwedza kana u isa phanḓa vhulaedzwa ha Ndayotewa ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nga thikhedzo ya White Paper kha zwa Vhutsila, Mvelele na Vhufa
:
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 MAFHUNGO A U ANGAREDZA
Ndaela ya Vhusimamilayo
Ndivho
U isa phanḓa na u tsireledza zwiko zwa vhufa ha mvelele
Ndivho
U ṱuṱuwedza vho ramabindu u thusa nga masheleni kha vhutsila
Ndivho
U isa phanḓa na u tsireledza zwiko zwa vhufa ha zwiimiswa
Ndivho
U isa phanḓa na u bveledzisa sekithara ya dzifiḽimu na Dzividio ya Afrika Tshipembe
Ndivho
U isa phanḓa na u bveledzisa Zhendedzi ḽa zwiko zwa Vhufa ha Afrika Tshipembe na vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe (SAHRA)
Vhutsila ha Bindu ha Afrika Tshipembe (BASA)
Khoro ya Zwieledzi ya Lushaka (NMC)
Mutheo wa fiḽimu na Vidio zwa Lushaka (NFVF)
Khoro ya Vhutsila ha Lushaka
(NAC)
Mulayo wa Tshomedzo dza Vhufa wa vhu. 25 wa 1999
Mulayo wa Khoro ya Vhufa ya Lushaka wa vhu. 11 of 1999
Mulayo wa Mutheo wa fiḽimu na Vidio zwa Lushaka wa vhu 73 wa 1997
Mulayo wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka wa vhu 56 wa 1997
Mulayo wa Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe wa vhu 59 wa 1995
Mulayo wa u isa phanḓa Mvelele wa vhu 35 wa 1983
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele wa vhu 119 wa 1998
Mulayo wa zwa Zwiga (Heraldry) wa vhu 18 wa 1962
Mulayo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa vhu 43 wa 1996
9
Nga Ndaela ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, na nga ngeletshedzo ya White Paper ya nga ha Vhutsila, Mvelele na Vhufa, Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, nga mulayo, zwiimiswa na dzimbekanyamushumo, wo ḓiimisela u bveledzisa vhutsila, mvelele na vhufa zwa Afrika Tshipembe. Ngauralo, Muhasho u khwaṱhisedza uri milayo ya Batho Pele ya ndingandinganyo, tswikelelo, kulangulele kwavhuḓi na u sa vha na tshidzumbe zwi a shumiswa kha khethekanyo dzawo dzoṱhe na kha zwiimiswa zwine zwa vha nga fhasi hawo.
Muhasho wo vhumbiwa nga masia maṱanu a mushumo a tevhelaho:
_ Vhudavhidzani
_ Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
_ Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
_ Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ḽaiburari ya Lushaka
_ Ndaulo
Vhudavhidzani ndi sia ḽine ḽa vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo dzoṱhe kana ḽine ḽa tea u shumela
Mbekanyamushumo dzoṱhe.
U t??anganyisa mishumo i no nga sa vhukwamani kana vhudavhidzani ha midia, vhukwamani kana vhudavhidzani ha vunḓu, Vhudavhidzani ha vhashumisani navho na ndangulo ya zwiwo kana zwiitei, zwithu zwa ndeme zwo bvelelaho kha Vhudavhidzani zwi katela:
_ u thomiwa ha Foramu ya Vho ? Ramafhungo vha zwa Vhutsila
ya u khwinisa tshumisano vhukati ha muvhuso na midia;
_ u dzudzanya zwiwo zwo fhambanaho, u bva kha Khuvhangano ya ṅwaha nga ṅwaha ya Vhuraru ya Vhukwamani ha Dzitshaka ya Mvelele dzo Fhambanaho ngei Kapa u swika kha vhuṱambo ha u ḓea tshirunzi na ha u vhulunga masalela a Vho ? Sarah Baartman. Mbekanyamushumo ya Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha yo sedzesa nga maanḓa u fhululedza, u bveledzisa na u ṱhogomela lupfumo lwa mvelele dzo fhambananaho dza Afrika Tshipembe Nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe, Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS) i ṋetshedza tshumelo dza Theminolodzhi na vhufhinduleli kha muvhuso na kha vhaṅwe vhashumisani navho.
Zwithu zwa ndeme zwa ṅwaha wa masheleni wa 2002/2003
NLS yo ḓivhadza lwa tshiofisi Sisiteme ya vhuḓologi nga luṱingo ya Afrika Tshipembe (TISSA),
Tshumelo ine ya u ṋetshedza tshumelo kha vhane vha vhuelwa na vhaṋetshedzi, na u ṱanganedzwa ha phoḽisi ya Luambo ya Afrika Tshipembe ine ya khwaṱhisedza u bvela phanḓa ha mveledziso ya nyambo dza 11. Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha ndi mbekanyamushumo ine ya langa zwiimiswa zwo fhambanaho zwa vhutsila, Zwe na.waha zwa shandukiselwa kha madzangano a mulayo, uri hu vhe na ndangulo yavhuḓi na mutheo wa vhuḓifhinduleli, pfunzo ya vhutsila na zwa ndingandingano na tswikelelo. Kha u bvela phanḓa na mveledziso ya mushumo wa vhathu wa vhutsila na mvelele, zwiwo zwa ndeme zwa uno ṅwaha
zwo katela u ḓivhadzwa lwa tshiofisi ha Dzangano ḽa Mvusuludzo ya Vhu.ilisi (MRM), u thomiwa ha Federesheni ya Senthara dza Vhutsila ha Vhadzulapo/Tshitshavha, na u bvela phanḓa na u ṋekedza thikhedzo zwiwo zwine zwa ṱana vhukoni ha vhathu vho holefhalaho kha zwa vhutsila. Mbekanyamushumo ya Vhushaka ha Dzitshaka na Mveledziso ya Mvelele ye ya ṋetshedzwa mushumo wa u bveledzisa indas.ri ya mvelele ya Afurika Tshipembe na u vhona uri vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe na zwone zwi a dzhielwa nṱha kha dzhango yoṱhe. ṋaṅwaha yo kona u swikelela zwinzhi. nḓila ntswa ya u bveledza tshikwama yo ita uri hu thomiwe tshumisano na Sweden ine ya ḓo ita uri thandela dza Thuso ya mashangoḓavha ya Mveledziso (ODA) i bvele phanḓa na u vha hone.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Manweledzo a Vhulanguli
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
10
Vhunzhi ha vhatsila vho wana thikedzo ya Muhasho nga u ṱana vhutsila havho kha mashango a nnḓa. Nga tshumisano na Mveledziso ya Mvelele, ho fariwa Khuvhangano ya INCD khulwane ye ya sumbedza uri shango yoṱhe ḓi ṱoḓa uri hu tsireledzwe u fhambana ha mvelele. Mveledziso ya Mvelele yo shumisa mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai uri i kone u ṋetshedza vhugudisi kha vhathu vhane vha lingana 10 000 na mishumo kha vhaṅwe vhane vha lingana 2700. Mveledziso na thandela zwo thomiwaho u bva kha tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo ya Mamaga a Mvelele zwi khou nana u khwaṱha zwi tshi ya. Tsumbo ine ya vhonala ya izwi ndi National Craft Imbizo na ṱano ḽa Zwithu zwa u Naka zwe zwa vha tshipiḓa Tsha Khuvhangano ya Shango ya nga ha Mveledziso i bvelaho phanḓa (WSSD).
Mbekanyamushumo ya Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ḽaiburari dza Lushaka ndi mulondoti wa vhufa vhu fareaho, vhu sa fareiho, ha akhaivi na ha vhuṱali shangoni. u langa photifolio dzo fhambanaho, mbekanyamushumo i tea u khwinisa kana u bveledzisa zwiimiswa zwa vhufa zwi re hone, u vhumba kana u bveledza zwiimiswa zwiswa zwa vhufa na u vhona uri hu vha na u kuvhanganya ho teaho na u vhuyedzedzwa ha dziakhaivi dza shango na vhufa ho an.adziwaho. Zwithu zwa ndeme zwe zwa itwa nga iyi mbekanyamushumo zwi katela u vhuyedzedzwa ha masalela a Vho ? Sarah Baartmann nga murahu ha musi ho vha na therisano ndapfu, Tshihumbudzo tsha Nndwa ya Afrika Tshipembe ya Mavhuru na mvelaphanḓa malugana na Thandela ya Freedom Park. Nga murahu ha musi ho vha na ndingedzo dza u swikelela vhathu, ho vha na ṱhoḓea khulwane malugana na u swikelela vhufa ha dziakhaivi ho pfumaho ha shango. Akhaivi dzo bvela phanḓa na u shandukisa zwine zwa wanala kha vhufa nga u tikedza na u dzudzanya tshomedzo dza ḓivhazwakale ine ya anetshelwa nga mulomo shangoni. U ṋetshedzwa ha oda dza lushaka ntswa lwa u thoma nga 2002/2003 ho vha vhuṱambo ha ndeme vhukuma ha Dziakhaivi, vhunga hu u shela mulenzhe havho kha thandela ya u vhuyedzedza dzimanusikiripitu dza ndeme dza Timbuktu. tshipiḓa kana khethekanyo ntswa ya mushumo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ndi khethekanyo ya mafhungo a nga ngomu a Muhasho ye ya pfuluwa kha phothifolio ya Saintsi na thekhinoḽodzhi, Vhulanguli havhuḓi ha zwa ḽaiburari zwa ndeme kha lushaka vhu khwaṱhisedzwa nga dzangano ḽa u tshimbidza ḽine ḽa vha ḽone ḽine ḽa lavhelesa mushumo wa ḽaiburari dza lushaka.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 MAFHUNGO A U ANGAREDZA
Manweledzo a Vhulanguli
11 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Manweledzo a Dzimbekanyamushumo
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
mbaloguṱe ya Mugaganyagwama wo ṋetshedzwaho nga Mbekanyamushumo
Mbekanyamushumo 1
Mbekanyamushumo 2
Mbekanyamushumo 3
Mbekanyamushumo 4
mbaloguṱe ya Mugaganyagwama wo ṋetshedzwaho
Mbekanyamushumo 1: Tshumelo dzo .anganelanwaho i langula muhasho woṱhe na u ṋetshedza tshumelo kha Mbekanyamushumo dzoṱhe.
Mbekanyamushumo 2: Vhutsila, Mvelele &
Luambo kha Tshitshavha i ṱuṱuwedza, u ṱhogomela na u tsireledza vhutsila na mvelele shangoni, ho sedzeswa nga maanḓa kha vhukoni ha zwiimiswa, phoḽisi dza mbeu, mvusuludzo ya vhu.ilisi na u fhambana ha nyambo, u itela uri vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha kone u shela mulenzhe nga vhuḓalo kha zwa matshilisano, zwa poḽotiki na zwa ikonomi.
Mbekanyamushumo 3: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha dzitshaka i ṱuṱuwedza u fhambana ha mvelele na mamaga kana indas.ri dza mvelele dza Afrika Tshipembe, khathihi na u ṱuṱuwedza vhushaka ha Mvelele kha dzitshaka.
Mbekanyamushumo 4: Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ḽaiburari dza Lushaka a dededza, u londola na u bveledzisa vhufa, dziakhaivi, na zwiimiswa zwa mafhungo u khwaṱhisedza uri hu vha na kuvhusele kana ndangulo yavhuḓi, u shandukiswa kana u khwiniswa ha zwiimiswa na u swikelelwa nga vhoṱhe,
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Manweledzo a Dzimbekanyamushumo
Vho - Phurofesa Itumeleng Mosala
Mulangi-Dzhenera.a
Luṱingo: (012) 337-8452
Itumeleng.Mosala@dac.gov.za
Vho - Themba Wakashe
Mufarisa Mulangi-Dzhenera.a: Vhufa na Akhaivi dza Lushaka
Luṱingo: (012) 337-8275
Themba.Wakashe@dac.gov.za
Mufumakadzi Vho - Thandi McLean
Mufarisa Mulangi-Dzhenera.a wa Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
Luṱingo: (012) 337-8000
Thandi.McLean@dac.gov.za
Vho - Victor Julius
Mufarisa Mulangi-Dzhenera.a: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
Luṱingo: (012) 337-8130
Victor.Julius@dac.gov.za
Mufumakadzi Vho - Itumeleng Letsebe
Muofisi Muhulwane wa zwa Masheleni
Luṱingo: (012) 337-8412
Itumeleng.Letsebe@dac.gov.za
Vho - Andile Xaba
Mulangi Muhulwane wa zwa Vhudavhidzani
(012) 337-8313
Andile.Xaba@dac.gov.za
Vho ? Dokotela Graham Dominy
Mulangi Muhulwane wa Akhaivi dza Lushaka
Luṱingo: (012) 323-5300
Graham.Dominy@dac.gov.za
Mr Vusithemba Ndima
Mulangi Muhulwane wa zwa Vhufa
Luṱingo: (012) 337-8032
Vusi.Ndima@dac.gov.za
Vho ? Dokotela Nomso Mgijima
Mulangi Muhulwane
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
Luṱingo: (012) 337-8081
Nomso.Mgijima@dac.gov.za
Mulangi Muhulwane wa zwa Vhushaka ha Dzitshaka
(hu na tshikhala)
Vho - Steven Sack
Mulangi Muhulwane wa Mveledziso ya Mvelele
Luṱingo: (012) 337-8137
Steven.Sack@dac.gov.za
Vho - Mike Rennie
Mulangi
Ndangulo yo .anganelanwaho
Luṱingo: (012) 337-8236
Mike.Rennie@dac.gov.za
Vho - Mack Lewele
Mulangi wa zwa Vhudavhidzani
Luṱingo: (012) 337-8176
Mack.Lewele@dac.gov.za
Mufumakadzi Vho - Mandy Gilder
Mulangi wa Akhaivi dza Lushaka
Luṱingo: (012) 323-5300
Mandy.Gilder@dac.gov.za
Mufumakadzi Vho - Sibongile van Damme
Mulangi wa zwa Vhufa
Luṱingo: (012) 337-8136
Sibongile.Vandamme@dac.gov.za
Vho - Xolile Mfaxa
Mulangi wa Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
Luṱingo: (012) 337-8487
Xolile.Mfaxa@dac.gov.za
Vho - Themba Mabaso
Mulangi
Zwiga zwa Muvhuso (State Heraldry)
Luṱingo: (012) 323-5300
Themba.Mabaso@dac.gov.za
Mr Phakamani Mthembu
Mulangi: Vhufa vhu sa fareiho
Luṱingo: (012) 337-8471
Phakamani.Mthembu@dac.gov.za
Vho - Sydney Selepe
Mulangi wa Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha
Luṱingo: (012) 337-8004
Sydney.Selepe.dac.gov.za
Vho - Tale Motsepe
Mulangi
Mveledziso ya Mvelele
Luṱingo: (012) 337-8529
Tale.Motsepe@dac.gov.za
Mr Kedirang Oagile
Mulangi
Ndangulo ya zwa Vhashumi (Human Resource Management)
Luṱingo: (012) 337-8400
Kedirang.Oagile@dac.gov.za
Vho - Arno Web
Mulangi
Sisiteme dza zwa Mafhungo
Luṱingo: (012) 337-8357
Arno.Webb@dac.gov.za
Vho - Anil Singh
Mulangi
Tshumelo dza zwa Mulayo
Luṱingo: (012) 337-8457
Anil.Singh@dac.gov.za
TSHATI YA NZUDZANYO YA MUHASHO
13
Vhunga vhudavhidzani hu mushumo wa tshitirathedzhi, Khethekanyo khulwane ya Vhudavhidzani i shumisana na Mbekanyamushumo dzoṱhe dzi re kha Muhasho. Musi mafulo a vhudavhidzani a DAC a tshi dzudzanywa, hu dzhielwa nṱha u fhambana ha Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe. DAC yo ḓiimisela u davhidzana nga nḓila ine milaedza yayo ya ḓo pfeseswa na u swikelela vhathu vhoṱhe vhane vha tea u i wana, na u lingedza nga nḓila dzoṱhe u ṋetshedza mafhungo o teaho nga nḓila yavhuḓi i takadzaho. Nga mishumo ya Letsema, dzikhuvhangano na dziIndaba zwine zwa katela sekithara dzoṱhe dza tshitshavha, DAC i kona u shumisana thwii na vhashumisani navho.
Foramu dza tshipentshela dzo bveledzwa malugana na tshumisano ine vha khou ṱoḓa i tshi vha hone. Tsumbo, Foramu ya Vhoramafhungo vha zwa Vhutsila yo tshimbila zwavhuḓi nga maanḓa. Foramu i wanala Johannesburg nahone yo vhumbiwa nga vhoramafhungo vhane vha fhira 43 vhane vha shuma kha midia wa tshitshavha, wa i.ekhithironikhi kana wa khomphwutha na wa u ganḓisa, Foramu dzi no nga dzenedzo dzi ḓo thomiwa na Kwazulu-Natala na kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha.
Vhulangi vhuhulwane vhu kati na u thoma u shumisa zwivhumbeo zwaho zwo themendelwaho nga Muvhigo wa ComTask. Tshivhumbeo tshi katela zwi tevhelaho:
_Vhushaka ha dzimidia dzo sedzesaho nga maanḓa kha u bveledza vhushaka ha tshiṱirathedzhi vhukati ha midia na muvhuso hu tshi itelwa lushaka lu re na nḓivho
_ Dizaini, maṱano na vhudavhidzani ha dzitshaka u khwaṱhisedza uri hu vha na ṋetshedzo ya mafhungo a vhuimo ha nṱha.
_ Vhudavhidzani ha Mavunḓu na vhulanguli ha vhashumisani navho u khwaṱhisedza uri hu vha na ṋetshedzo kana nḓisedzo ya tshumelo yo ṱanganyiswaho
Zwithu zwa ndeme zwe zwa itea nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa zwo dodombedzwa nga vhuḓalo afho fhasi:
Nga tshumisano na Ofisi ya Muphuresidennde, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo shela mulenzhe kha u dzudzanywa ha vhuṱambo ha u lambedza Zwiphuga zwa Dzioda Ntswa dza Lushaka ha u Thoma nga ḽa 10 Nyendavhusiku 2002 ngei Union Buildings. Sa tshipiḓa tsha u ḓivhadza lwa tshiofisi, Mufumakadzi Vho- B Mabandla vhe vha vha vha Mufarisa Minis.a wa Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, vho dalela Vho ? Noria Mabasa ngei muḓini wavho ngei Vuwani kha ḽa Limpopo u vha fhululedza kana u vha livhuwa kha mushumo une vha u itela tshitshavha. Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzudzanya u ḓivhadzwa lwa tshiofisi ha Dzangano ḽa Mvusuludzo ya Vhu.ilisi nga ḽa 18 Lambamai 2002. Ho rambiwa vhathu vha tshigidi u bva kha Mavunḓu oṱhe a ṱahe a Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe uri vha ḓe vha dzhenele uhu u ḓivhadzwa he ha itwa Beisini ya Maswole a Muyani ngei Waterkloof kha ḽa Pretoria.
Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afrika (OAU) ḓo fheliswa nga ḽa 10 Fulwi 2002, ḓi tshi khou vulela nḓila Mbumbano ya Afrika (AU). U ḓivhadzwa lwa tshiofisi kana u thoma he ha itiwa ngei Durban ho vha hu muṱangano wa u thoma nahone ndi he Muphuresidennde Vho ? Thabo Mbeki vha rwelwa ṱari sa mudzulatshidulo wa AU.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha wa 2002/2003
Vhudavhidzani
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
14
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo humbelwa nga Muhasho wa zwa nnḓa wo dzudzanya mbekanyamushumo ya u pembelela u ḓivhadzwa lwa tshiofisi ha AU ngei Durban nga Fulwi 2002. Mbekanyamushumo i na zwi tevhelaho:
_ u imbiwa ha luimbo lwa nga ha thero ya AU
_ Khontsati ya Vhathu, vhu.tambo ha fiḽimu, vhuṱambo ha thietha
_ u tshina kana u imba nga zwigwada zwa mvelele zwo
fhambanaho na maṅwe maṱano hu u itela u kuvhanganya
masheleni
_ dzithathuu dza maswole
muṱangano wa Minis.a wa ṅwaha nga ṅwaha wa Vhudavhidzani ha Dzitshaka nga ha phoḽisi ya Mvelele (INCP) wo farelwa ngei Kapa kha hodela ya Radisson u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 17 Tshimedzi 2002. Muhasho wo dzudzanya uyu muṱangano na mbekanyamushumo ine ya vha na zwi tevhelaho:
_ vhuṱambo ha u vula ngei Spier Wine Estate kha ḽa Stellenbosch.
_ bankhwethi ngei Khaseleni ya Good Hope
_ tshiswiṱulo ngei Gold of Africa Museum
_ U tambiwa ha .Beautiful Things? (Zwithu zwa u naka) ngei Thietha ya Baxter.
_ Lwendo lwa u ya u vhona dziwaini ngei Stellenbosch;
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo fara muṱangano wa
Terminology in Advanced Management
Applications (TAMA) u bva nga ḽa 19 u swika nga ḽa 20 Luhuhi 2003 ngei Hodelani ya Indaba ngei Johannesburg. muṱangano kana khuvhangano yo vha i nga ha theminolodzhi, ndangulo ya mafhungo na nḓivho nga tshifhinga tshine ha shumiseswa thekhinolodzhi na nga nḓila ine thekhinolodzhi ya nga shumiswa ngayo kha muvhuso na kha sekithara ya phuraivete kha u bveledza, u langa na u linganyisa theminolodzhi. Vhathu vho no bva mashangoni a nnḓa na vha fhano hayani na zwiambi vho dzhenela iyi khuvhangano, ye ya vulwa nga Mufumakadzi Vho - B Mabandla. Nga murahu ha therisano ndapfu, Phalamennde ya Fura yo phasisa mulayo nga Luhuhi 2002 une wa tendela u vhuiswa ha masalela a Vho ? Sarah Baartmann Afrika Tshipembe. vhuṱambo ha u ṋetshedzwa masalela ho itwa ngei Embasini ya Afrika Tshipembe kha ḽa Paris nga ḽa 29 Lambamai 2002. Masalela a Vho ? Sarah Baartmann o swika Afrika Tshipembe nga ḽa 3 Shundunthule 2002. Vhafumakadzi vha madzangano o fhambanaho vho fara vhuṱambo ha u ambadza nga ḽa 4 Ṱhangule 2002 ngei Kapa. Mbulungo ya Vho ? Sarah Baartman yo fariwa nga ḓuvha ḽa Vhafumakadzi ḽa Lushaka ngei Hankey kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha. vhuṱambo ha u pembelela ḓuvha ḽa Vhufa ho farelwa Mary Fitzgerald Square ngei Newtown Johannesburg nga ḽa 24 Khubvumedzi 2002. vhuṱambo he ha vha ho ṱanganya mbekanyamushumo dza lushaka na dza vunḓu ḽa Gauteng, ho pembelela Zwiga zwa Lushaka zwa Afrika Tshipembe na zwiimiswa.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa Nwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Vhudavhidzani
15
Hu na mbekanyamushumo ṱhukhu mbili dzo vhumbaho mbekanyamushumo kana Khethekanyo ya Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
_Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS), ine ya tikedza BodoNyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe na
_ Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha, na Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) na Bindu na Vhutsila Afrika Tshipembe (BASA) Ndivho dza mbekanyamushumo nga u angaredza ndi u
_ phuromotha tswikelelo kha tshomedzo dza vhutsila na mvelele;
_ ṱhogomela na u khwinisa vhukoni ha vhutsila
_ phuromotha na u tsireledza pfanelo dza luambo dza nyambo dza 11 dza tshiofisi.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Mishumo
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka i na vhuḓifhinduleli kha phoḽisi ya Luambo ya Lushaka na u ṱhogomela uri i a tevhedzelwa. U itela u swikelela ndivho dza pholisi, NLS i ṋetshedza tshumelo dza vhufhinduleli na theminolodzhi kha muvhuso na vhaṅwe Vhashumisani navho. Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe (PANSALB) ndi dzangano ḽa mulayo ḽa luambo ḽine ḽa vhiga thwii kha Minisiṱa,
U phuromotha Vhutsila na Mvelele Afrika Tshipembe (SA)
Ndivho ya mbekanyamushumo ṱhukhu ndi u vhona uri vhukoni na ndingandinganyo
na tswikelelo kha vhutsila na mvelele zwi a ṱuṱuwedzwa, na uri mveledziso ya vhutsila i vha hone hot? he kha .evhe.e dzoṱhe dza tshitshavha. Pfunzo ya vhutsila na vhugudisi na mveledziso ya zwigwada ho livhiswaho khazwo zwi no nga sa vhafumakadzi, vhana, vhaswa na vhathu vho holefhalaho ndi zwone zwo sedzeswaho. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC) ndi dzangano ḽa mulayo ḽine
.la vhiga thwii kha Minis.a. age in
Society
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
Manweledzo a tshiṱirathedzhi na Mveledziso dza Pholisi dza Ndeme
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso, Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi vho ḓivhadza Mutheo wa Pholisi ya Luambo ya Lushaka (NLPF) nga ḽa 3 Nyendavhusiku 2002.
Ndivho khulwane ya NLPF ndi u phuromotha kana u ṱuṱuwedza tshumiso nga u lingana ya nyambo dza tshiofisi dza 11 hu tshi khou itelwa u ṱuṱuwedza tswikelelo nga u lingana kha tshumelo dza muvhuso na mafhungo. Izwi zwi amba uri u phuromotha na mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule zwi vhonala zwi zwa ndeme. Mutheo wa pholisi u vhofha muvhuso uri u thome kana u sime Mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo dza vhugudisi na yuniti dza luambo, u langa u thoma u shumiswa ha pholisi, u bveledza vhukoni ha vhathu na tshomedzo kha sia ḽa Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu (HLT), na u shumisana na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha kana ya theshiari zwine zwa netshedza pfunzo kana mbekanyamushumo dzine dza tendelwa nga SAQA kha zwa luambo. Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, Zwibveledzwa na Dzitswikelelo.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Vhufhinduleli, Vhukhakhululi na Vhupulani ha Luambo. Pulani ya u thoma u shumisa ya u khwaṱhisedza milayo ya NLPF yo talatadziwa na u rerisana nga hayo kha Nḓowetshumo ya mihasho ya muvhuso na
Tshumelo dza nyambo dza Mavunḓu nga Luhuhi 2003. Nga murahu ha zwenezwo ho mbo ḓi ḓivhadzwa lwa tshiofisi NLPF nga Ṱhafamuhwe 2003. Thandela ya Tshumelo ya vhuḓologi nga luṱingo ya Afrika Tshipembe (TISSA) yo thomiwa nga 2002, ya thusa vhadzulapo kha u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela. Yo vha i tshi wanala kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwi si gathi kha shango yoṱhe na kha dzikiḽiniki kha Ḓorobo khulwane ya Tswane vhukati ha vhege u bva nga 08:00 u swika nga 16:00.
Tswikelelo Khulwane
U ḓivhadzwa ha Thandela ya TISSA. TISSA ndi thandela ya u thoma ye ya ita uri
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kone u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela. Vha.ologi kha iyi thandela vho thusa kha uri hu vhe na u pfesesana vhukati ha mushumelwa na munetshedzi wa tshumelo nga Luṱingo: Ndivho khulwane ya iyi mbekanyamushumo ndi u ṱuṱuwedza na u bveledzisa tshumiso ya nyambo dzapo shangoni. Thandela yo ṱanganelwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe (PanSALB), Muhasho wa zwa Mutakalo na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe. Muhasho wa Vhutsila ndi wone wo sumbedzaho vhuḓiimiseli kha vhuḓologi ha Luambo lwa zwanḓa.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
Mbekanyamushumo 2: Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
U phuromothiwa/.u.uwedzwa ha Vhutsila na Mvelele. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka, Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, PanSALB. ṋetshedzo ya mugaganyagwama nga mbekanyamushumo nga mbekanyamushumo ṱhukhu yo ḓivhadzwa lwa tshiofisi kha Senthara ya Bastion ngei Kapa nga Ṱhangule 2002. ṱhoḓisiso ya u thoma i ḓo khunyeledzwa nga Fulwi 2002, nahone mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho malugana na khonadzeo na tshinyalelo ya vhuḓologi nga luṱingo nga vhuḓalo. Minis.a wa Phanele ya Vhueletshedzi kha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu (HLT) vho ṱoḓisisa vha dovha hafhu vha vhiga nga ha tshiṱirathedzhi tsha maga mararu tsha u bveledzisa HLT Afrika Tshipembe. Mushumo wa Phanele wo fhedzisela nga Muvhigo nga ha u Bveledzwa ha thekhinoḽodzhi ya Nyambo dza Vhathu Afrika Tshipembe nga Khubvumedzi 2002. Muvhigo wo dodombedza nga vhuḓalo themendelo dza malugana na u thoma u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha HLT tsha Afrika Tshipembe nahone wo dovha wa nweledza mishumo yoṱhe yo itwaho nga Phanele. Sa tshipiḓa tsha fulo ḽa u tsivhudza nga ha luambo ḽa Hoyozela ḽine ḽa khou bvela phanḓa, ho itwa na khalendara ya nyambo nnzhi ya 2003 ya ṋetshedzwa vhashumi vha muvhuso u itela u tsivhudza vhathu nga ha phoḽisi ya nyambo nnzhi ya muvhuso. Ho vha na u engedzedzea ha ṱhoḓea ya tshumelo dza vhufhinduleli na vhukhakhululi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha girafu afho fhasi.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
U vhambedzwa ha maṅwalo o fhindulelwaho nga 02/03.
Afrikaans
English
2002/2003
2001/02
0 200 400 600 800 1000
Khethekanyo ya Nyambo dzisili yo tshimbidza vhufhinduleli nga
nyambo dza 19 u bva kha Tshishona u swika kha Tshiarabu.
ṱhoḓea ya vhufhinduleli ha Tshifura ndi khulwane (59%), ya tevhelwa nga Tshipenishi (34,06%), Tshiphothogisi (2,83%), na Tshidzheremani (1,02%) ṱhoḓea ya vhufhinduleli ha Tshipenishi yo engedzedzea nga 52%, hone ya TshiPhothogisi yo engedzedzea nga 140%.
18
Ho dovha hafhu ha vha na u engedzedzea ha ṱhoḓea ya vhufhinduleli kha nyambo dza Afrika dza tshiofisi.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha 2002/2002
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Vhukuvhanganyi ha Mathemo
Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka (NLS) i dovha hafhu ya ṱuṱuwedza, u khwinisa na u alusa tshiimo tsha nyambo dzapo dza Afrika Tshipembe nga u bveledza theminoḽodzhi yo linganyiswaho, nahone i na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza thandela dza theminolodzhi dza nnḓa dzo fhambanaho. NLS yo thoma thandela dzi re na tshivhalo yo sedzesa nga maanḓa kha u bveledza ṱhalusaipfi dza zwikolo dza thero kana masia o fhambanaho. Thandela ya Saintsi dza Mupo na Thandela ya Thekhinolodzhi dzo no ḓi thomiwa u itela u bveledza mathemo a tshitekeniki kha masia a saintsi ya mupo a no nga sa physical science, biology, chemistry, biochemistry na botany. U bveledzwa ha theminolodzhi ya zwithu zwiswa zwi ḓo thusa malugana na u shumisa nyambo dza Afrika sa dza u funza zwikoloni u bva kha Murole wa 1 u swika kha Murole wa 6. U bveledzwa ha mathemo a saintsi ya zwa vhathu, matshilisano na ikonomi na zwone zwi thusa kha u bveledzisa nyambo dza tshiofisi dza Afrika kha uri dzi shumisiwe nga vhuḓalo sa dza u gudisa. Thandela i katela masia kana thero dzi no nga sa ḓivhazwakale, ḓivhashango, poḽotiki dza ndeme, ndaulo ya muvhuso ya mutheo, saintsi dza ikonomi na saintsi dza vhulanguli. Thandela ya Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo i katela masia kana thero dzo vhalaho na Vhudavhidzani nga luṱingo, tshumelo dza Poso na khasho, vhubindudzi nga khomphwutha zwi ḓo vha tshipiḓa tsha ḽiga ḽa u thoma ḽine ḽa ḓo sedzesa nga maanḓa kha u bveledza mathemo nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza khethekanyo nna dzo buliwaho. Thandela ndi ndilo muthathe kana yo .anganelanwa nga DAC, Khoro ya ṱhoḓisiso ya zwa Dzilafho (MRC) na Radio ya Lushaka (NCRF). Ndivho ya iyi thandela ndi u phaḓaladza mafhungo a ṱhoḓisiso kha vhadzulapo hu u itela u vha ḓea na u khwinisa nḓivho yavho ya ṱhoḓisiso na u bveledza theminolodzhi ya zwa mutakalo kha nyambo dzapo dza Afrika Tshipembe. Kha idzi thandela dzoṱhe, NLS i khou thusana na vhathu vha re na vhukoni na vho gudiswaho na vhane vha vha vhomakone kha thero dzenedzo. Avha vhashumisani vha bva kha Komiti dza Luambo dza vunḓu (dziPLC), Zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha kana zwa theshiari shangoni yoṱhe, Yuniti dza Lekizikhogirafi dza Lushaka, vhagudisi na vhadzulapo.
ṱhoḓea ya Vhufhinduleli nga Nyambo dza Afrika
2002/03
2001/02
Xitsonga
TSHIVENḒA
Sesotho
Setswana
Sepedi
isiZulu
isiXhosa
siSwati
isiNdebele
0 5 10 15 20
Vhutsila na Mvelele kha Tshitshavha
(U phuromothiwa/u ṱuṱuwedzwa ha Vhutsila na Mvelele)
Vhutsila na Mvelele ndi sia ḓiswa ḽa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Ndivho ya phothifolio ndi u shandukisa mushumo wa vhutsila na mvelele kha mvusuludzo ya zwa matshilisano nga u ṋetshedza thikhedzo ya tshiṱirathedzhi kha zwiimiswa
zwa vhutsila na madzangano a vhutsila. Tshithu tsha ndeme kha mushumo wayo ndi u katela na u ṱanganyisa zwigwada ho livhiswaho khazwo zwine zwa katela vhathu vho holefhalaho, vhafumakadzi, vhaswa na vhana. Nga maipfi avho:
.kha zwa ndeme 2002/2003
"Thandela ya Senthara ya Vhutsila ya Flemish yo thusa phothifolio zwihulwane. Tsha u thoma ho vha mvelelo dza DAC dza u bveledza tshiṱirathedzhi tshi pfeseseaho u thusa senthara uri dzi shume nga mafulufulu, nahone Thandela ya Fulemishi yo ṋetshedza tshiṱirathedzhi tshomedzo dza u ḓadzisa malugana na u ṋetshedza mbekanyamushumo dzapo nga CAC. Thandela yo sedzesa nga maanḓa kha Mavunḓu mararu, ane a khou shumiswa sa a u lingedza kha Mavunḓu oṱhe a ṱahe. Yo ri ḓea vhaṅwe vhashumi na vhukoni nahone yo vha mutheo kha u bvela phanḓa ha madzangano a Mavunḓu kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo. Zwithu zwi khou tshimbila zwavhuḓi kha Khoro dza Vhutsila vhune ha tou tambiwa (Performing Arts Councils) dza kale. State Theatre i vho shuma hafhu, nahone zwiṅwe zwiimiswa zwo no thoma u shuma u ya nga PFMA, pulani dzavhuḓi dzo humbulwaho dza ṅwaha, tsedzuluso dza kotara na maitele avhuḓi a vhuḓifhinduleli lwa u thoma."
"Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Vhu.ilisi ha Lushaka yo ri humbela uri ri dzudzanye Imbizo (Mi?angano) ya Mvusuludzo ya Vhu.ilisi ya Lushaka na miraḓo ya tshitshavha. Zwe zwa itiwa ho vha u bveledza mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo ine ya ḓo shumana na vhu.ilisi, mikhwa kana milayo na vhuḓiḓivhi, nz. iṅwe mbekanyamushumo yo bvelelaho yo vha mbekanyamushumo ya ṅwaha ine ra khou i tshimbidza na Khoro ya Federala ya Vhaholefhali (Federal Council for the Disabled) ine ya bvisela khagala vhukoni na zwine zwa kwama u kona u swikelela vhutsila nga vhathu vho holefhalaho."
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
20
.kha phoḽisi dza ndeme na tshanduko dza vhupo:
"Tshanduko khulwane yo vha ya u thoma u shumiswa ha Mulayo wa u Khwiniswa ha Milayo ya Mvelele) une wa ṱoḓa uri zwiimiswa zwoṱhe zwa mvelele zwi lambedzwe nga Muhasho uri zwi kone u vha Madzangano a muvhuso. Izwi zwi amba uri Minis.a u ḓo tea u thola/u nanga mudzulatshidulo wa khoro iṅwe na iṅwe. Zwi dovha hafhu zwa khwaṱhisedza uri zwiimiswa zwi wela nga fhasi ha milayo ya PFMA.?
ṱho sedziwa zwine zwi nga bvelela nga 2003/2004)
"Nga nnḓa ha u bvela phanḓa na u bveledza vhushaka na zwiimiswa zwa mvelele, u bveledza pfunzo ya vhutsila, vhuhole na dziṅwe phothifolio, hu na maṅwe masia mavhili a u shuma. ḽa u thoma ndi mbekanyamushumo yo hudzwaho ya zwa mishumo ya vhathu ye ya ḓivhadzwa kha Khuvhangano ya zwa Mishumo, i sumbedzaho uri vhutsila na mvelele zwi na thuso kha u fhaṱa kana u khwinisa tshomedzo kana Ṱhoḓea: iṅwe ndi thandela ine ya ḓo thomiwa ya vhadizaini, vhatsila na vhaṅwe vhathu vhane vha shuma nga zwa mvelele kha u vhona uri vhutsila vhu nga thusa hani kha vhutsila ha u fhaṱa nnḓu dza mitengo ya fhasi"
Fhethu ho lavhelwaho mvelelo, Mveledzwa na Dzitswikelelo
 Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Thikhedzo ya zwiimiswa na Kuvhusele hu tshi khou khwaṱhisedzwa mushumo wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u bva nga 1995, Zwiimiswa zwa tshivhalo zwo wana thuso ya masheleni u bva kha Muhasho
nga ṅwaha wa masheleni wa 2002/2003. Izwi zwiimiswa zwi katela:
_ Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC)
_ Bindu na Vhutsila Afrika Tshipembe (BASA)
_ Khamphani khulwane dza vhutsila vhune ha tou tambiwa
_Vhu.ambo ha Vhutsila na Mvelele
_ Thietha
iṅwe ya thikhedzo yo vha u shandukiswa ha thietha dza vha madzangano a re mulayoni ane a vha nga fhasi ha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Vhugudisi na Pfunzo zwa Vhutsila
ṅwaha wo fhiraho ho thomiwa na u lambedza madzangano a u bveledza maimo kana Zwiṱandadi (dziSGB) zwa rathi. Vhomakone u bva kha masia o fhambanaho
vha lavhelesa uri ndalukanyo dza pfunzo ya vhutsila kha .evhe.e dzo fhambanaho dzi a linganyiswa na u ta vhukoni kha .evhe.e dzo fhambanaho. Nga ṅwaha wonoyo Muhasho wa Pfunzo (DoE) wo thoma thandela dza tshumisano na nḓila dza kushumele zwa ndeme. Nge ha vha hu na tshumisano vhukati ha mihasho, ho thomiwa mbekanyamushumo dzi no nga sa Baswa le Meetse. Baswa le Meetse ndi thandela ya lushaka yo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa zwa maḓi na maḓaka (DWAF) zwikoloni, hune ha shumiswa vhutsila sa tshithu tshine tsha tsivhudza nga ha ndeme ya maḓi,
Zwithu zwine zwa kwama u shela mulenzhe ha vhathu vho holefhalaho zwi wela nga fhasi ha Vhugudisi na Pfunzo zwa Vhutsila. ṅwahani wo fhiraho DAC yo fara Khuvhangano ya Vhueletshedzi nga ha Vhuhole ye ya ita uri hu vhe na phoḽisi malugana na vhuhole. Tswikelelo ya Minis.a kha Tshiphuga tsha Vhutsila tsho ṋetshedzwa Akademi ya Vhutsila ha u tou Vhona na Vhutsila (VACA) malugana na mishumo yavho yavhuḓi kha u angaredza na u ṱanganyisa vhatsila na vhagudi vho holefhalaho.
DAC yo ṱangana na Ofisi ya Muphuresidennde yo dzudzanya ḓuvha ḽa Dzitshaka ḽa Vhaholefhali ngei Kimberley.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo hu na zwigwada zwivhili zwa senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo dza Mveledziso na u fhaṱululwa nga Vhuswa dzo thomiwaho nga DAC vhukati ha 1996 na 2000, na Senthara dza Vhutsila dza Kale, dze dza ṋetshedza vhugudisi na pfunzo zwa vhutsila phanḓa ha Khetho dza dimokirasi dza 1994. Ho itwa saveyi ya Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo dza DAC i tshi khou thuswa nga Khoro ya zwa Dzisaintsi dza ṱhoḓisiso ya zwa Vhathu (HSRC).
Saveyi yo kona u wana khaedu dze senthara dza vha dzo livhana nadzo ya dovha hafhu ya ḓivhadza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha.
Mveledziso ya tshiṱirathedzhi i katela Nḓowetshumo mbili dza lushaka dze dza farwa nga Lambamai na Tshimedzi 2002, malugana na R960 000 yo ṋetshedzwaho nga DAC ya u thusa mbekanyamushumo kana mbekanyamushumo kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo nga 2002/2003. Senthara dza tshitshavha dza kale dzo shela mulenzhe kha mveledziso ya tshiṱirathedzhi tsha senthara dza vhutsila dza vhadzulapo. DAC i khou shumisana na senthara dza kale u itela u khwaṱhisedza uri hu vha na vhukoni na u ḓea maanḓa kha ntswa. Nga thuso ya DAC, Federesheni ya Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo yo ḓivhadzwa lwa tshiofisi nga Ṱhafamuhwe 2003.
U tikedza hafhu senthara dza vhutsila dza vhadzulapo, DAC yo saina thendelano ya miṅwaha miraru ya vhukati ha mashango mavhili na Muvhuso wa Flemish malugana na u bveledza kana u fhaṱa vhukoni na nḓisedzo kana ṋetshedzo ya mbekanyamushumo Kwazulu-Natala, Limpopo na Fureisi.a.a. DAC yo fhulufhedzisa masheleni malugana na uri thandela yeneyo i itiwe na kha maṅwe Mavunḓu a rathi.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Mbekanyamushumo dza Vhatsila vha Vhaswa
Mbekanyamushumo ya Vhatsila vha vhaswa, ine ya sedzesa nga maanḓa kha mveledziso ya vhaimbi vha vhaswa vha opera yo thomiwa nga Fulwi 2002 nga tshumisano vhukati ha DAC na dzikhonani kha vhudavhidzani. muṱaṱisano wa lushaka une wa katela vhaimbi vha 22 vha opera vha vhaswa wo farelwa ngei kha Odithoriamu ya Unisa, he Mufumakadzi Vho- Brigitte Mabandla vhe vha vha vha Mufarisa Minis.a vha vha vhe vhone mutshimbidzi kana mudzula tshidulo.
Vhawini vhavhili vhane vha vha Vho - Buyani Mlindi na Vho-Desmond Ntshebe, vho ṋewa pfufho dza u ya Tshikoloni tsha Opera tsha Queensland ngei Brisbane,
Australia. Ho no ḓi itwa nzudzanyo malugana na u bvela phanḓa na iyi mbekanyamushumo nga 2003/2004.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo 5: Thandela dza Vhurangeli dza Dzangano ḽa Mvusuludzo ya Vhu.ilisi (Moral RegenerationMovement (MRM) Initiatives)
Uri hu .anganyiswe mihumbulo ine ya bva kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha masia oṱhe a kha Mavunḓu o fhambanaho na a kha mivhuso yapo. Muhasho wo ṋetshedza MRF R5 million ya tshomedzo kana ṱhoḓea na mishumo kana zwine zwa itwa, na thikhedzo ya ndaulo ya mishumo yayo.
Zwo swikelelwaho Zwihulwane:
Samithi kana Khuvhangano ya Mvusuludzo ya Vhu.ilisi: Khuvhangano ya Mvusuludzo ya Vhu.ilisi yo dzudzanywaho nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo fariwa nga ḽa 18 Lambamai 2002. Vhathu vha 1000 vhe vha dzhenela uyu muṱangano vha u bva kha masia o fhambanaho vho tendelana nga zwi tevhelaho:
1. Mbekanyamushumo ya lushaka ya zwine zwa ḓo tea u itwa.
2. tshiṱirathedzhi tsha u ita uri hu vhe na tshumisano na madzangano a midia e a vhonwa a tshi nga vha vharumiwa kha vhathu nga u angaredza.
3. Mbekanyamushumo yo livhiswaho kha zwa tshumisano ine ndivho yayo ya vha ya u thoma u shumisa tshitirathedzhi tshi katelaho zwoṱhe. Nga ḽa 31 Phando 2003, ho thoma Tshata (?i?walo ḽa Pfanelo dza Vhathu) ya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ha dovha hafhu ha fariwa Ndowetshumo ya u pulana kana u dzudzanya tshiṱirathedzhi u bva nga ḽa 28 Luhuhi u swika nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2003 u itela u bveledza pulane ya bindu ine ya sumbedza zwithu zwa ndeme zwa MRM, hu tshi katelwa na pulane ya vhudavhidzano na tshitatamennde tsha ndivho na mbonelaphan.a. Nḓowetshumo dza vunḓu dza nzudzanyo ya zwiimiswa na vhatshimbidzi, dzine dza ṱalutshedza tshiṱirathedzhi tsha u kunga kana u ṱuṱuwedza vhathu dzo bveledzwa.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
22
ṋetshedzo ya Mugaganyagwama nga mbekanyamushumo ṱhukhu nga nthihi
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha wa 2002/2003
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
Mishumo
Mbekanyamushumo 3: Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka
NFVF
Mveledziso ya Indas.ri dza Mvelele yo sumbedzwa sa sia ḽa ndeme ḽa nyaluwo ya ikonomi na mveledziso ya mishumo. Nga ngeletshedzo, ṱhuṱhuwedzo na nga
 u ṋetshedza ndambedzo, Muhasho u khou lingedza u thusa sekithara dza fiḽimu, muzika, u anḓadza vhutsila, dizaini na dza vhutsila ha zwa u vhonwa nga maṱo.
Vhushaka ha Dzitshaka
Ndivho khulwane ya Vhulango Vhuhulwane ha Vhushaka ha Dzitshaka ndi u khwaṱhisedza uri vhutsila nahone vhu itwe kana vhu ṱuṱuwedzwe kha shango yoṱhe. Zwithu zwa ndeme kha iyi photifo.io ndi u langa thendelano dza dzitshaka, u vhumba vhushaka ha tshiṱirathedzhi na mashango a dzitshaka ane a thusa nga zwa masheleni na u tikedza u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe kha vhuṱambo mashangoḓavha;
Mutheo wa fiḽimu na Vidio zwa Lushaka
Mutheo wa fiḽimu na Vidio zwa Lushaka ndi dzangano ḓi re mulayoni ḽine ḽa langwa thwii nga Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi, Thandela dza Vhugudisi ha Zwikili/Vhukoni na u Fheliswa ha Vhushai, Mbekanyamushumo ya thandela ya u fhelisa vhushai i lingedza u fhelisa vhushai nga u sedzesa nga maanḓa kha sekithara dza vhutsila, muzika, vhufa na vhuendelamashango ha zwa mvelele. Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha vhutsila ndi ya miṅwaha miraru nahone i khou lambedzwa nga Muhasho wa zwa Mishumo. I ṋetshedza vhugudisi ha sekithara dza zwa vhutsila, dzizaini, vhutsila ha u vhonwa nga maṱo, vhufa, muzika na fiḽimu.
Cultural
Development and
International
Relations
23
Ndivho ya Mbekanyamushumo
Ndivho ya mbekanyamushumo nga u angaredza ndi
_ u ṱuṱuwedza kana u phuromotha u fhambana ha mvelele na Indas.ri dza Mvelele dza Afrika Tshipembe;
_u ṱuṱuwedza kana u phuromotha vhushaka ha dzimvelele vhukati ha dzitshaka.
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka yo vhumbiwa nga mbekanyamushumo mbili .hukhu:
1. Mveledziso ya Mvelele.
2. Vhushaka ha dzitshaka.
Mveledziso ya Mvelele
Nga maipfi avho vhone vhane:
...malugana na zwithu zwa ndeme nga 2002/2003
"Tswikelelo khulwane ṅwaha wo fhiraho yo vha National Craft Imbizo ye ya vha hone nga tshifhinga tsha Khuvhangano ya ḽifhasi ya nga ha Mveledziso ine ya bvela phanḓa na u vha hone (World Summit on Sustainable Development (WSSD)), khathihi na u shela mulenzhe ha Mavunḓu oṱhe a ṱahe. Nthihi ya mbuelo khulwane kana dza ndeme ho vha u tikedza kha u dzudzanya tsivhudzo ya vhutsila na vhukoni kha Mavunḓu malugana na u tshimbidza sekithara ya vhutsila. Tshithu tsha vhuvhili tsha ndeme ho vha u takuswa ha CREATE SA, u thoma thandela dza u thoma kana dza u lingedza na u shumisana na Midia, Vha Vhuvhambadzi, vha u gandisa, vha u paka na u anḓadza (MAPPP) SETA na Muhasho wa zwa Mishumo."
"Tshi.we tshithu tsha ndeme kana tshe tsha kokodza maṱo ho vha ṱhoḓisiso ye ya itiwa kha u fhambana ha mvelele. Afrika Tshipembe yo fara INCD ya dovha hafhu ya vha murangaphanḓa nga u bula vhuimo u ya nga kuvhonele kwa Mashango ane a khou bvela phanḓa malugana na tshishumiswa tsho gaganywaho tsha u tsireledza u fhambana ha mvelele. Tsha vhuḽa ho vha u khwaṱhisedzwa ha mbekanyamushumo ya vhushai ine ha vha ṅwaha wa vhuraru i tshi khou lambedzwa. Vhunzhi ha thandela dzi khou thoma u anwa mitshelo ya mushumo wo itwaho kha Mavunḓu oṱhe a ṱahe."
"Malugana na indas.ri ya muzika ro no ḓi vhona themendelo dzi re na tshivhalo dza Tshigwada tsha Mushumo tsha Indas.ri ya Muzika dzi tshi khou shumisiwa
kha mihasho ya muvhuso ine ya khou shumana na zwa ndaulo ya indas.ri ya muzika tsumbo, Muhasho wa zwa Mishumo wo thasulula thaidzo ya vhashumi vha konṱiraka nga u sedza kha Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi (LRA). Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na yone-vho yo shela mulenzhe nga u thoma mbekayamushumo ya u gudisa maaxennḓe kana vhoramilayo vho itaho khumbelo ya mushumo kha iyi sekithara. Muhasho wa zwa Makwevho na Indais.ri wo ṋetshedza dzitshanduko kana dzikhwiniso kha Mulayo wa Royalithi ya Vhaimbi uri hu ambiwe nga hadzo khathihi na tshanduko dza mikovhe ya vhaimbi u bva kha khasho. Mutheo wa Vidio na fiḽimu ya Lushaka zwi khou tshimbila zwavhuḓi nahone zwo khwaṱhiswa nga u thomiwa ha Feature Film Fund. Nga 2002, Makete wa fiḽimu wa Sithengi (Sithengi Film Market) wo ṱuṱuwedza u ṱangana ha indas.ri ya fiḽimu yavhuḓi i pfeseseaho nahone i davhidzanaho." "Print Industry Cluster Council (PICC) yo khwaṱhisedza ofisi yayo ya dovha ya bveledza tshiṱirathedzhi tshavhuḓi na muri wa thaidzo une wa sumbedza zwikhukhulisi zwa nyaluwo. Ho no ḓi thomiwa thandela khulwane kana dza ndeme dza First Words kha Thandela ya u Gan.isa na u thomiwa ha
Vhudavhidzani ha vhaṅwali."
.Musi hu tshi lavheleswa kha ṅwaha wa 2003/2004
"Hu na thandela khulwane dzo vhalaho dzi no nga sa
u ṱaniwa ha mbekanyamushumo ya
vhushai na u humbela ndambedzo ntswa u itela uri hu vhe na mbekanyamushumo ya CREATE SA na u i shumisa na u khwaṱhisedza uri i ṋetshedza nḓisedzo dzo lavhelelwaho. Ri ḓo thoma maraga wa muzika u no nga sa Sithengi uri ri kone u fara muṱangano wa vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha indas.ri. Ri tea u bveledza nḓila yavhuḓi ya ndeme kha sekithara ya vhutsila. Ri ḓo oditha ndaka ya sekithara ya vhutsila na u wana uri naa ri nga fhaṱa hani iyi ndaka uri i vhe dzangano ḓi shumaho zwavhuḓi. Indas.ri ya fiḽimu i ḓo saina thendelano dzi si gathi dza vhubveledzi na Ireland na Italy. Kha thandela dzenedzo hu ḓo itwa uri hu vhe na Feature Film Fund hu tshi khou itwa ndugiselo dza 2004 musi Afrika Tshipembe ḓo gaganywa sa ḽone ḓo sedzeswaho kha vhuṱambo ha fiḽimu ya Cannes ngei kha ḽa Fura."
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha
Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshakatshaka
KUSHUMELE KWA MBEKANYAMUSHUMO
24
Fhethu ho Lavhelelwaho Mvelelo, Zwibviswa, Zwibveledzwa na Zwo swikelelwaho
Fhethu ho Lavhelelwaho Mvelelo ha 1: Bugu na Vhugan.isi
Mveledziso ya indasiṱiri
Muhasho wo isa phanḓa na u tikedza Khoro ya Tshigwada ya indasiṱiri ya u Gan.isa, khathihi na u simiwa ha vhuṱumani ha vhaṅwali ho .waliwho kha Senthara u itela Bugu, Cape Town. Muhasho wo dovha wa thusa Senthara ya Bugu kha u lambedza u Gandiswa ha First Word nga masheleni kha thandela ya tsumbanḓila, ye ya kona u bveledza bugu dzo teaho vhavhali vhaswa nga nyambo dzo vhalaho.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Mveledziso ya indasiṱiri ya Muzika
Mbekanyamushumo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma zwiṱirathedzhi zwivhili zwa mveledziso zwine zwa vha tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo tsha indasiṱiri ya Mvelele (CIGS) nga 1998 na Tshigwada tsha U shuma tsha Indas.ri ya Muzika (MITT) nga 2000. ṱhoḓisiso dza CIGS dzo sumbedza nyito dza ndeme dzine dza tea u itwa u itela u vhona u bvela khagala ha vhukoni ha sekhithara ya muzika kha u shela mulenzhe kha u nyaluwo ya ikonomi. MITT yo ita themendelo dza 37 dze dza sa fulufhedzise uri dzi nga fhelisa khakhathi kha Indasiṱiri, maṅwalo haya vhuvhili hao a vhona muvhuso u na mushumo muhulwane wa u tshimbidza u swikelelwa ha kha zwa ikonomi kha indasiṱiri ya mvelele. DAC na miṅwe mihasho ya muvhuso na maṅwe madzangano a shumaho na zwa mulayo, zwi khou shumisana kha u thoma thandela dzo fhambanaho dzo ḓisendekaho kha u bveledzisa hei Indasiṱiri, Dzi tevhelaho ndi thandela dza ndeme dze Muhasho wa vha u na vhuḓifhinduleli khadzo nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/ 2003. Vhulanguli ha indasiṱiri ya Muzika ha Afrika Tshipembe ndi vhulanguli ha ṅwaha nga ṅwaha vhune ha vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mafhungo na ndeme nga ha vhashumi vha mushumo muhulwane kha indas.ri. i a vhona uri na ngoho nḓila dza vhudavhidzani dzo vulelwa muṅwe na muṅwe a re na dzangalelo kha indasiṱiri ya Muzika ya Afrika Tshipembe. Muhasho wo ṋetshedza thikhedzo kha thandela heyi u bva miṅwahani miraru yo fhiraho. Vhege ya muzika wa Afrika Tshipembe ndi thandela ya ṅwaha nga ṅwaha ine ya farwa mafheleloni a ṅwedzi wa Ṱhangule, ndi thandela ya vhufarakani vhukati ha Muhasho na Khoro ya Vhutsila ya Lushaka (NAC). Vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe ya 2002 yo farwa u bva nga ḽa 24 Ṱhangule u swika 30 Ṱhangule. Mutambo uyu u pfananywa na u shumiwa nga Vhathomi vha Mveledziso ya Indas.ri ya Muzika (MIDI) nahone ndi tshone tshipiḓa tsha mveledziso ya indasiṱiri ya Afrika Tshipembe ya muzika une wa tambiwa thwii na une wa tou rekhodiwa nga kha khasho, tsivhudzo na u phuromota zwibveledzwa zwa muzika wa hayani. Nga Vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe vhahashi vhanzhi vho engedza mutevhe wa u tambiwa ha muzika wa Afrika Tshipembe, zwa ita uri vhaimbi vhanzhi vha hayani vha kone u wana tshifhinga tsha u rengisa zwibveledzwa zwavho na miholo sa muholo ya vhaṋe vha pfanelo dza u kopa. Mutambo wa 2002 wo vha wo sedza kha vhane vha tamba luvhanḓeni, u sika mishumo ya vhatambi, vhorathekhinikhi na maṅwe mabindu ane a yelana na zwenezwo miṱangano yo farwa nga DAC, Bodo ya Thuso ya zwa mulayo (LAB) na Dzangano ḽa Muzika ḽa Afrika Tshipembe (MUSA). Nga murahu ha therisano, LAB yo thola muofisiri ane a ḓo shuma tshifhinga tshoṱhe na uri ho tendelaniwa uri axennḓe ḽa tshiphurofeshinala na maaxennḓe mavhili ane a kha ḓi guda, vha ḓo shumana na milandu yo salelaho murahu yo ḓiswaho kha Muhasho nga Dzangano ḽa Muzika ḽa Afrika Tshipembe (MUSA). Thandela ya Tsumbo ya miṅwaha muvhili i ḓo farwa Gauteng ha dovha ha vulwa na ofisi Newtown.
Thandela i ḓo thoma u bvela khagala nga ṅwedzi wa Tshimedzi 2003. DAC i ḓo bvela phanḓa na u kwamana na Muhasho wa zwa Muno (DHA), Muhasho wa Vhashumi (DOL) na Tshumelo Ya Muthelo wa Mbuelo ya Afrika Tshipembe (SARS) u rerisana nga ha uri hu nga bvelwa hani phanḓa malugana na thendelo dza u shuma kha indasiṱiri ya muzika. Hu ḓo ḓi bvelwa phanḓa na u kwamana na vhashelamulenzhe vhoṱhe kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004
5
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Mveledziso ya indasiṱiri ya fiḽimu
Muhasho wo ṋetshedza vha NFVF tshiko tshiswa tsha ndambedzo ya masheleni a u bveledza fiḽimu ya Mbonalo ine ya ḓura R35 million nga tshifhinga tsha MTEF tsha u bva 2002-2005. Ndambedzo hei i ḓo ita uri NFVF i kone u vhona uri Afrika Tshipembe ḓi na vhubindudzi vhuhulwane kha fiḽimu dza mbonalo ya dovha ya thusa kha u wana dziṅwe ndambedzo dza masheleni kha vhabindudzi vha hayani na vha dzitshakatshaka. Vhufarakani vhu re na ndeme ho no ḓi vhumbiwa na mihasho ya muvhuso yo fhambanaho hu tshi katelwa na muhasho wa Mambazo na Makwevho na Vhudavhidzani. Havha vhafarisi vha khou thoma u vhumba phoḽisi, zwi.irakitsha na maitele ane a ḓo shuma sa magavhelo kha mveledziso ya fiḽimu shangoni. NFVF yo ita pulane ya mashumele ya u phuromota indasiṱiri ya fiḽimu ya Afrika Tshipembe.
Fhethu ho lavhelelwaho mveleloha vhu 4: Mveledziso ya indasiṱiri ya Vhutsila
Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
National Craft Imbizo 2002 na ṱano ḽa Zwithu zwa u naka (Beautiful Things Exhibition)
Nga 2002/2003 tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa zwe Vhulanguli Vhuhulwane ha swikelela ndi Nationa Craft Imbizo kha Khuvhangano ya ḽifhasi nga ha Mveledziso yo Vhulungeaho. Musi .Beautiful Things Exhibition? yo imela tshipiḓa tsha Imbizo, sia ḽihulwane ḽa u vha hone ha Muhasho henengei ḓo vha Imbizo, ye ya vha i na phera dzi no bva kha Mavunḓu oṱhe a ṱahe na lufhera lwa vhufumi lu tshi khou ṱana mushumo wo itwaho nga thandela dza DAC dza u fhungudza tsiku. Mashumele o vha o dzudzanyiwa nga nḓila ya u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane ha Mavunḓu, tsumbo yavhuḓi ya tshumisano ya u dzhenelelana ha mivhuso. Mutambo wo bvelela nga nḓila yavhuḓi u na thandela dzi fhiraho 380 dzo dzhenelelaho na mbuelo dzi fhiraho R2 million dzo vhuiswaho nga hedzi phera dza 10. Zwa zwino ṱano ḓi bvela phanḓa lwa tshifhinga tshoṱhe kha feme ya dzibasi ngei Newtown, Johannesburg. Fhethu afho hu shuma sa fhethu hu hulwane ha u kunguwedza vhutsila ha Afrika Tshipembe. Fhethu ha ndeme ha u shuma kha DAC kha sekhithara ya vhutsila hu ḓivhadzwa nga CIGS. Fhethu afho hu katela u ṱanganywa ha sekhithara, u swikelelea ha makete i londoleaho ya hayani na ya dzitshakatshaka, u swikelelea ha zwishumiswa zwa u bveledza vhutsila, vhugudisi na mveledziso ya zwibveledzwa, na tswikelelo ya vhuoli ha vhutsila ha masheleni a SMME. DAC yo fha Khoro ya ṱhoḓisiso ya Sainthifiki na indasiṱiri uri i ite ṱhoḓisiso ya khonadzeo ya u simiwa ha tshishumiswa tsha vhubveledzi ha malungu a ngilasi Afrika Tshipembe. ṱhoḓisiso yo pendela nga ḽa uri tshishumiswa tshenetsho tshi a konadzea na uri DAC, CSIR na Koporasi ya Mveledziso ya indasiṱiri (IDC) dzo ita vhuṱambo ha u ṋetshedza he mawanwa aya a mbo ḓi phaḓaladzwa. Vhathu vhane vha takalela Indas.iri hei vho rambiwa uri vha ḓise pulane dzavho dza mabindu kha IDC. Universal Crystal Glass yo isa ḽikumedzwa ḓi ṱanganedzeaho. Sa tshipiḓa tsha maitele a u thoma bindu, vhaimeleli vhavhi li vha Universal Crystal Glass vho dzhenela ngudo dza u shumisa mutshini wa u bveledza malungu a ngilasi ngei Riphabuḽiki ya Czek nga Ṱhafamuhwe 2003. Afrika Tshipembe ḓi ḓo thoma u bveledza malungu a ngilasi lwa u tou thoma nga 2003.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Mveledziso ya Sekhithara ya Vhuoli.
DAC yo tikedza International Design Indaba ya ṅwaha nga ṅwaha miṅwaha mivhili yo fhiraho. Hovhu vhuṱambo ndi hone khuvhangano ya vhuoli i yoṱhe Afrika Tshipembe ha dovha ha vha vhuhulwanesa kha tshipiḓa tsha Tshipembe tsha shango ha dovha ha konanya vhaoli vhoṱhe vha ḽifhasi yoṱhe uri vha kone u ṋekana muhumbulo na ndeme ya kuolele kwavhuḓi. Nga thikhedzo ya vha DAC, vhuṱambo ho dzhenelwa nga vharumiwa vha 850 nga 2002 ine ya vha rekhodo. Thandela ya tshipentshela ya matshudeni vhaṱuku vha vharema vha vhuoli yo itwa uri I vhe hone nga thuso ya vha CREATE SA.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 6: Thandela dza Tshipentshela
Vhulanguli Vhuhulwane ha Mveledziso ya Mvelele ho vhona u dzhenelela ha Afrika Tshipembe kha mushumo wa INCP wa u bveledzisa tshishumiswa tsha dzitshakatshaka ha u ṱanganelana ha tshaka dzo fhambanaho. Bammbiri nga ha mafhungo ane mashango ane a khou bvelela a ṱangana nao malugana na mukatelo, mvelele na makwevho yo bveledzwa. Bammbiri yeneyo yo fhiriselwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela uri a ṋee mihumbulo ya vhewa ṱafulani kha khuvhangano ya INCP ye ya farelwa Afrika Tshipembe ngei Cape Town.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: U ṱolwa ha Mvelele
Muhasho wo ḓea HSRC mushumo wa u sedza thaidzo ya u sa fulufhela zwitatisitiki zwa zwisumbedzi na u themendela nḓila ya u ita uri hu vhe na ṱhoḓisiso ine ya ḓo bvela phanḓa misi yoṱhe. Mawanwa a u thoma a sumbedza uri zwisumbedzi zwi re hone a zwi tou sumbedza tshiimo tsha indasiṱiri dza mvelele dza Afrika Tshipembe. Maitele a u kwamana na vhashelamulenzhe vha kwameaho a ḓo itwa nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/ 2004.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Thandela ya u Fhelisa Vhushai
Tswikelelo Khulwane:
Thandela ya u Fhelisa Vhushai
Thandela ya Fhelisa Vhushai ya DAC, ye ya thomiwa nga 1999, yo bveledza mishumo ya vhathu vha swikaho 2 700 ya gudisa vhathu vha 10 000.Vhunzhi ha vhatsila na vhatambi vho wana mbuelo kha vhugudisi ha zwa mabindu. Mveledziso ya zwibveledzwa yo vha yone tshipikwa tshihulwane, nahone zwibveledzwa zwi re na tshivhalo zwo nangiwa uri zwi ye kha Imbizo II kha Khuvhangano ya ḽifhasi ya mveledziso i londoleaho yo farelwaho Johannesburg nga 2002. Nga nṱhani ha u bvelela ha dzikhontsati dza mahala dzo farwaho sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ine ya pfi .Music in Public Places., MIDI Trust yo engedza mbekanyamushumo uri i itwe kha Mavunḓu oṱhe sa tshipiḓa tsha u pembelela vhege ya Muzika wa Afrika Tshipembe nga Khubvumedzi 2003. Ngei Cape Town dzikhontsati dzo takalelwa lwe tshivhalo tsha dzikhontsati tsha vha kavhili, u bva kha nṋa nga 2001 dza vho vha nṋa nga 2002. Thandela ya .Boardwalk. ya Port Elizabeth yo rengisa zwibveledzwa zwa vhutsila zwi linganaho R176 000 kha miṅwedzi miraru ya u thoma. Thandela ya Khayalethu ya Alexandra, yo wana konṱiraka ya u ṋetshedza mavhengele a Pick and Pay dzibege dza u putela. Nga nṱhani ha vhuṱumani vhukati ha Khumbula-Zulu na Sothebys, vhavhaḓi vha na mushumo munzhi une vha ḓo u shuma na matshelo. Nahone vhaṅwe vhanzhi vha nga ḓi gudiswa uri vha kone u fusha ṱhoḓea khulwane I re hone.
Thandela Vhupo Mugaganyagwama (R)
Khomanani Kapa Devhula 774 000
Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo (dzi CAC) Kapa Devhula	40 000
WCCDI Kapa Devhula 200 000
Mveledziso ya Vhutsila Kapa Devhula 1 293 000
Khoi San Kapa Devhula 1 300 000
Indonsa KwaZulu-Natala 50 000
Khumbula Kwazulu-Natala 638 031
King Shaka KwaZulu-Natala 500 000
Bergville KwaZulu-Natala 100 000
Vryheid KwaZulu-Natala 100 000
Ubumba KwaZulu-Natala 100 000
Warwick Junction KwaZulu-Natala 500 000
Khayalethu Gauteng 300 000
Ḓorobo ya JHB Gauteng 4 597 625
DziCAC Mpumalanga 300 000
kiḽiniki Thendeleki Mpumalanga 400 000
Piet Retief Mpumalanga 20 000
Khumbula Mpumalanga 150 000
Little Elephant Mpumalanga 400 000
Maputo Corridor Mpumalanga 600 000
Cultural Villages Mpumalanga 500 000
DziCAC Kapa Vhukovhela 310 000
WCCDI Kapa Vhukovhela 731 000
Musik in Public Kapa 200 000
Mission and Slave Vhukoni 600 000
CSIR Devhula Vhukovhela 2 425 000
N West Devhula Vhukovhela 800 000
Khoi San Devhula Vhukovhela 1 300 000
CSIR Fureisi.a.a 1 425 000
Cloth and colour Fureisi.a.a 546 000
CSIR Kapa vhubvaḓuvha 1 425 000
Khumbula Kapa vhubvaḓuvha 150 000
KwaBomvane Kapa vhubvaḓuvha 410 000
PE Technikon Kapa vhubvaḓuvha 300 000
Dibanisani Kapa vhubvaḓuvha 700 000
Wild Coast Kapa vhubvaḓuvha 650 000
Boardwalk Kapa vhubvaḓuvha 294 806
CSIR vunḓu ḽa Devhula 2 000 000
Dziakhaivi Dziakhaivi 100 000
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Mveledziso ya zwikili
Thandela ya vhugudisi ha mveledziso ya zwikili ya indasiṱiri dza vhukoni yo bveledzwa nga vhufarakani na MAPPP, SETA na Muhasho wa Vhashumi. tshiṱirathedzhi hetshi tshi ṋetshedzwa masheleni nga Vhalambedzi vha Zwikili vha Lushaka tsha tshimbidzwa nga vha thandela ya MAPPP SETA .s CREATE SA. Mbekanyamushumo dza zwikili zwa zwino dzi khou itwa kha masia o fhambanaho, hu tshi katelwa na u bveledzwa ha vhutsila, bindu ḽa zwa vhutsila, zwibveledzwa zwa thekhiniki u itela mitambo ine ya tamba thwii, mveledziso ya zwibveledzwa, bindu ḽa muzika na thekhinoḽodzhi ya muzika. Vhurangeli ha dziṅwe ngudo vhu khou ḓi bvela phanḓa dzo ṱangana na madzangano are kha indas.iri. Thandela ya tshifhinganyana ya vhulanguli ha muzika na ndango yo itiwa ngei Kapa Vhukovhela, Limpopo, Kapa Devhula na Kapa Vhukovhela. Kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhaimbi vho dzhenela khoso ya ngudo ya vhege nthihi ya vhulanguli ha bindu ḽa muzika na vhugudisi. Thandela heyi yo itiwa nga vha .Showbusiness Foundation? (2001) na Zakheni Music Trust nga (2001/2002), Vhaimbi vha linganaho 500 vho shela mulenzhe kha hei mbekanyamushumo. Zakheni Music Trust I khou bvela phanḓa na mbekanyamushumo nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004.
DAC i khou tikedza South African Roadies Association (SARA) sa iṅwe ya thandela dza u ṱuṱuwedza mveledziso ya zwikili. U bva tshe ya thoma nga 1992, dzangano ḓo vha ḓo ḓi dzhenisa kha u bveledza vhoratekhinikhi vhaṱuku vha muungo, u vhonetshela na u ita luvhan.e. Dzangano ḓi na miraḓo ya 350 ine ya vha vhagudiswa na vhorathekhiniki nahone i ṋekana mbekanyamushumo na France, Denmark, Holland, USA, Ireland na Norway
Vhushaka ha Dzitshakatshaka.
Nga maipfi a vhone vha.e:
? nga ha ndavhelelo dza 2002/2003
INCP a si khuvhangano ya Cape Town fhedzi, hone ha mushumo woṱhe une wa katela u rangwa phanḓa ha vhurumiwa ha INCP nga vho-Minis.a u ya u ṱangana na Mulangi Muhulwane wa UNESCO. Mafhungo a u bveledza dzitshaka dzine dza ḓisa therisano nga ha phoḽisi ya mvelele ya ḽifhasi a ḓisa mulaedza muhulwane kha ḽifhasi. Mushumo une DAC ya khou thoma u shuma kha arena ya dzitshakatshaka ya mvelele ndi wa ndeme. Afrika Tshipembe ḓo no thoma u vha ḽiṅwe ḽa maipfi a ḽifhasi ḓi no khou bvelela nahone ri khou lingedza u kunga maṅwe mashango uri a dzhenelele kha mishumo ya INCP. Sa tsumbo, kha Africa Caribbean Pacific Forum, Afrika Tshipembe ḓo wana tshidulo kha khethekanyo ya Sub-Saharan Afrika lwa ṅwaha. Nga mulandu wa tshanduko kha vhulanguli ha SADC, potifolio ya mvelele yo mbo ḓi milwa nga sekhithara ya matshilisano sa zwenezwo Afrika Tshipembe na maṅwe mashango a SADC o mbo ḓi humbula u dzhia maanḓa nga tshifhinga tsha muṱangano wa minis.a Afrika Tshipembe, nga u shumisa miṱangano sa foramu khulwane u rerisana nga ha mvelaphanḓa ya mvelele kha dzingu malugana na phoḽisi khulwane na tshanduko dza vhupo: .ro dzudzanyulula zwine ra vhona zwi ndeme u itela u ri kone u vhona ndeme ya zwine zwa nga wanala kha vhushaka ha dzitshakatshaka. Ro bva kha hezwiḽa zwa .mulambedzi muṱanganedzi. kha vhushaka ho ḓitikaho nga vhufarakani, ine ya vha vhufarakani ha modele u londoleaho wa thuso ya mveledziso. Vhafarakani vhashu .Swedish Institutional Fund? yo vha u bvelela ngauri yo ḓisa masheleni miṅwaha miṱanu u ya kha ya fumi ya ita modele wavhuḓi wa mushumo. Modele hoyu u ita uri masia oṱhe a ḓise masheleni a dovha a bveledza thandela dzoṱhe. Haya maele a ḓo ḓisa ndondolo. Ro shumisa haya maele ra wana mvelelo dzavhuḓi na vha Flemish, hune vhufarakani ha vha ho ḓisendeka nga thandela, hune ra khou ranga phanḓa lwa u tou thoma kha u sika mishumo ya tshifhinga tshilapfu.
.zwine zwa ḓo itea nga 2003/2004
Ri na mushumo muhulwane une ra tea u ita kha NEPAD, uri ri kone u ita nga u ralo ri tea u vhea mvelele sa yone ndeme ya uri ri sumbedze ndeme ya indasiṱiri ya mvelele kha u londola na u phuromota u ṱanganelana ha tshaka dzo fhambanaho.
U shumisana ha u dzhenelelana ha mihasho hu mbo ḓi vha na ndeme. Ri ḓo dzhiela nzhele mushumo wa Afrika Tshipembe kha madzangano a vhukoni vhunzhi ngauri a ri athu u thoma na luthihi kha Vhuraḓo ha heyi mishumo ya vhukoni vhunzhi ya shango nahone ri tea u kokota tsinde ḽa zwikili kha zwiimiswa zwine ra shumisana nazwo. Tshumisano ya sekhithara dzo ṱanganelanaho ndi huṅwe ha fhethu he ra hu lavhelesa uri ri kone u vha na vhupfiwa kha u dzhiwa ha tsheo dzine dza kwama mvelele.?
Thandela khulwane i ḓo vha ya u pembelela miṅwaha ya Fumi ya Dimokirasi Afrika Tshipembe nga vhuphara nahone zwi ḓo vha khaedu kha zwiko zwi re hone. Ri ḓo vha ri tshi khou sedza ndivhotiwa dza vhuṱambo na u shuma na komiti ya minis.a dzo ṱanganelanaho u shumisa tshifhinga kha u phuromota shango na u vhumba zwavhuḓi mvelele dzashu dzo ṱanganelanaho dzi re na ndeme. zwiṅwe zwishumiswa zwine ra ḓo zwi shumisa ndi u pembelela maḓuvha a lushaka.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo Zwibveledzwa na Mvelelo
Fhethu ho lavhelelwaho Mvelelo ha 1: Thendelano dzo vhewaho iḽo na maṅwe maitele na vhashumisani vha zwiṱirathedzhi vha dzitshakatshaka. Muhasho zwa zwino u na thendelano dza 32 dza dzitshakatshaka, hu tshi katelwa na thendelano dza tshaka mbili, thendelano dza vhanzhi na komiti dzo ṱanganaho na mbekanyamushumo dza tshumisano (POC). Thendelano iṅwe na iṅwe ndi tshibveledzwa tsha ṱhoḓisiso na therisano dza tshifhinga tshilapfu u itela u vhona uri konṱiraka i a swikelela ṱhoḓea dza mveledziso dza masia oṱhe.
Zwi tevhelaho ndi zwine zwa nga lavhelelwa nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004 malugana na dzithendelano.
_Khabinethe yo tendela na Tshikwama tsha mvelele tsha vha SA na vha Sweden tshine tsha ḓo ita vhufarakani ha Afrika Tshipembe na Sweden lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu u ya kha ya fumi. ṰHANGANYELO yo gaganywaho ndi R30 miḽioni nga ṅwaha.
_Vhurumiwa ha DAC ho imelela Afrika Tshipembe kha .Joint Binational Commission? ya ṅwaha nga ṅwaha (BNC) vhukati ha Flander na Afrika Tshipembe ngei Brussels nga Luhuhi 2003
_Mbekanyamushumo ya tshumisano ya miṅwaha ya 2003-2004 yo tendelanwa na u sainiwa ngei Brussels.
_Mu.angano wa vhuthihi wo farelwaho Paris nga Luhuhi 2003 vhukati ha vho-Minis.a Ngubane na wa France vho-Minis.a Aillagon, u amba nga ha u khwaṱhisa u ṱangana ha mvelele ya France na ya Afrika Tshipembe. France ḓo ḓiṋekedzela u alusa tshumisano lune ya ḓo katela vhurangeli u bva kha muvhuso u ya kha muvhuso. Masia o humbulwaho kha vhuṱama ndi mveledziso ya makete wa muzika, vhuoli, vhugudisi ha zwa vhufa, vhutsila ha matombo, thekhinoḽodzhi ya luambo lwa vhathu, muzika na mafhungo a khophiraithi.
_Vho Colin Ball, Mulangi wa .Commonwealth Foundation., vho dalela Afrika Tshipembe vho rambiwa nga DAC u ḽa u ita tshipitshi kha Komiti ya Potifolio ya Vhutsila na Mvelele. Vhuraḓo ha Afrika Tshipembe kha Comonwealth Foundation vhu ḓo khwaṱhisedzwa nga 2003/2004.
_ Vhurumiwa ha DAC ho dzhenela Vhuvhudzisi ha Sweden ha ṅwaha nga ṅwaha
_ Thendelano ntswa dzo sainiwa na Iran, Benin na Italy.
_ Ho sainiwa POC na Riphabuḽiki ya Vhathu ya China nga Ṱhafamuhwe 2002. Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe ho dalela ḽeneḽo shango u ya u saina thendelano.
_ Muhasho wo ṱanganedza vhurumiwa ha muvhuso ha Flander sa tshipiḓa tsha luṋa lwa vhuvhili lwa dzitherisano u itela u wana thikhedzo kha muvhuso wa Flander kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru ya mveledziso ya pfunzo na vhugudisi ha vhutsila, vhutsila ha vhadzulapo, sekhithara ya vhutsila ya Kwazulu-Natala, Limpopo na Fureisi.a.a.
_ Afrika Tshipembe yo dzhenela muṱangano wa U thoma wa African, Carribean Pacific (ACP) wa tshigwada wa Dziminis.a dza Mvelele ngei Dakar, kha ḽa Senegal.
Ndivhotiwa ya muṱangano yo vha i ya u sika na u dzhia tshiṱirathedzhi tsha indasiṱiri tsha Mvelele tsha ACP na phoḽisi dza Mvelele.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: U phuromotha, u shumisa na u ita pfananyo ya dzitshakatshaka vhukati ha vhashelamulenzhe vha vhutsila na mvelele vha Afrika Tshipembe na vha ḽifhasi. Thandela dzi tevhelaho na vhathu vha tevhelaho vho wana thikhedzo ya rengiselana mishumo u bva kha DAC nga 2002/2003:
Shango: Mutsila na Mutambo
France Vhatshini vha Via Katlehong Pantsula vho dzhenelela kha vhuṱambo ha u tshina
Sizwe Art na yone yo tamba musi hu tshi khou Pembelelwa ḓuvha ḽa Mbofholowo
Heavy Spirits Jazz Ensemble ya Atteridgeville, Pretoria yo dzhenelela kha vhuṱambo ha jazz
Belgium: Galada na Bennde khathihi na muoli, Sister Bucks, na vha.ani vha zwiambaro vho dzhenelela kha u Pembelela ḓuvha ḽa Mbofholowo. Thuso yo ṋetshedzwa ya Oppikoppi u rumela bennde mbili dza Afrika Tshipembe u ya u dzhenela vhuṱambo ha Pukkelpop.
Netherlands: vhubveledzi ha muṱanganelano vhukati ha Thandela ya Sibikwa Community na Thandela ya De Niew Amsterdam Theatre ya Amsterdam ho tikedzwa. Nga u shumisana na Embasi ya Vhukololo ya Netherlands, thuso yo ṋetshedzwa vha Oppikoppi uri vha kone u rumela bennde mbili dza Afrika Tshipembe u dzhenela vhuṱambo ha Lowlands. Fra Fra Sound/SA exchange jazz essembe yo wana thikhedzo.
United Kingdom: Yvonne Chaka Chaka na bennde yawe vho tamba kha vhuṱambo ha u Pembelela ḓuvha ḽa Mbofholowo hangei London. Vhaiti vha dzifiḽimu vhaṱuku vho dzhenelela kha vhuṱambo ha fiḽimu ha Commonwealth, Vicky Doesebs wa KwaZulu-Natala o lambedzwa uri a ambe nga ha mushumo wa Vhutsila kha u tsivhudza na u thivhela AIDS kha seminara.
Switzerland: ṱano ḽa Break the Silence ḽa vhatsila vha Pfanelo dza Vhuthu ḓo tikedzwa.
Carribean: Amabhunu vho dalela Carribean vha imisa vhege dza Afrika Tshipembe ngei Jamaica, St Kitts na Nevis, Trinidad na Tobago na Guyana. Tshigwada tsha muzika tsha Siyakhula tshi bvaho KwaZulu-Natala tsho dzhenela vhuṱambo ha u Pembelela ḓuvha ḽa Afrika ngei Jamaica na Bahamas, muanetsheli o rumelwa Jamaica nga Lambamai kha vhuṱambo vhuṱuku ha vhaanetsheli.
Cuba: Thuba Thulisa Brothers vho dzhenela kha vhuṱambo ha Wemlere ha Midzi ya Afrika ngei Havan.
Columbia: Sandile Dikeni, wa murendi, o rumelwa u dzhenelela kha vhuṱambo ha Vhurendi ha Dzitshakatshaka ngei Medellin.
Libya: Tshigwada tsha vhatshini tsha Afrika Tshipembe tsho rumelwa Indonesia u ya u dzhenela vhuṱambo ha u Pembelela ḓuvha ḽa Afrika Tshipembe ḓo dzudzanywaho nga vha Embasi ya Afrika Tshipembe I re Libya.
Egipita na Jordan: Vhatshini vha Sialala vha J M Ntsime vho dzhenela kha vhuṱambo ha u Pembelela ḓuvha ḽa Mbofholowo.
Morocco: Lwa u tou thoma tshigwada tsha u imba na u tshina tsha Afrika Tshipembe tshi dzhenela kha vhuṱambo ha Dzitshakatshaka ha Rabat. Tshigwada tsho imba kha Mavunḓu maṱanu Morocco.
Senegal: Vhagandisi vha Tafelberg na Media wa Skotaville vho dzhenela Internationa Book Fare. Judith Sephuma na Sipho Gumede na bennde yawe vho dzhenelela kha Saint Louis Jazz Festival ya Senegal, kha vhuṱambo ha u pembelela vhuṱambo ha jazz ho fhedza miṅwaha ya 10.
South Korea: Khorale ya Yunivesithi ya Pretoria yo dzhenela kha Khorale dza Oḽimpiki.
Australia: Bongos, vhatshini vha sialala vha bvaho Limpopo, vho imelela Afrika Tshipembe kha vhuṱambo ha Mvelele nnzhi ngei Canberra.
Hungary: Croatia na Water Colours, tshigwada tsha Jazz ya Afrika tshi bvaho Soweto, tsho dzhenela kha vhuṱambo ha u pembelela ḓuvha ḽa Mbofholowo.
United States: Black Mambazo ṱhukhu yo dzhenelela kha vhuṱambo ho fhambanaho ha muzika.
Vhatshini vha ballroom vhavhili vha bvaho Cape Town vho ṋewa thuso ya masheleni uri vha ye u dzhenela kha Vhugwe.a ha Mutshino wa Ballroom ha ḽifhasi ngei Miami.
Canada: Tshigwada tsha Khora.a tsha Bonisudumo tshi bvaho Springs tsho dzhenela Newfoundland Choral Olympics.
DAC yo thusa kha u lambedza tshibveledzwa tsha tsivhudzo ya Aids tsha Dzitshakatshaka tshine tsha vhidzwa u pfi FreeBirds, tshe tsha dalela vhupo ha mahayani ha Afrika Tshipembe.
Riphabuḽiki ya Czech 32: Afrika Tshipembe yo ṱanganedza mashango a tevhelaho na vhomakone nga tshifhinga tshine tsha kha ḓi sedzuluswa
Shango
Mutambi na Mutambo
Riphabuḽiki ya Vhathu ya China (People?s Republic of China)
Tshigwada tsha vhatshini vha Fumbili, mulidzi wa tshiṱiringo na muimbi vha bvaho kha Riphabuḽiki ya vhathu ya China tsho dzhenelela kha vhuṱambo ha Lushaka ha u Pembelela Vhutsila
vhuṱambo ha Tshitshaina ha fiḽimu ha vhege tharu ho farelwa Pretoria, Cape Town na Johannesburg nga Lara 2002
Muhasho wa Vhitsila na Mvelele wo vha na vhurumiwa ha vhathu vha sumbe vhu bvaho kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China (People?s Republic of China) lwa maḓuvha a 10. Ho farwa miṱangano Pretoria na Cape Town. Vhurumiwa ha fiḽimu ha Afrika Tshipembe vhu ḓo dalela (People?s Republic of China) Riphabuḽiki ya Vhathu ya China nga 2003.
Muhasho wo dalelwa nga vhaṅwali vha sumbe vha bvaho kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China nga 2003 fhasi ha Mbekanyamushumo ya Tshumisano. Vhurumiwa ha vhaṅwali vha Afrika Tshipembe vhu ḓo dalela Riphabuḽiki ya Vhathu ya China nga 2003
Japan
Japan yo ṋetshedza giranti ya u thusa ya R4 miḽioni ya u renga zwishumiswa zwa Mutheo wa fiḽimu na Vidio nga 2002. Zwishumiswa zwo swika Afrika Tshipembe nga 2003.
New Zealand
U sikiwa ha u ṱanganelana vhukati ha Afrika Tshipembe na New Zealand kha thandela ya Vhutsila vhu lwisaho Vhugevhenga.

Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe kha foramu dza tshiṱirathedzhi ya dzitshakatshaka.
Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
vhuṱumani ha Dzitshakatshaka kha phoḽisi ya Mvelele
Afrika Tshipembe ḓo fara muṱangano wa dziminis.a wa phoḽisi ya Mvelele wa vhuṱumani ha dzitshakatshaka ha vhuṱanu u bva nga dzi 14 ? 16 Tshimedzi 2002 Cape Town. muṱangano wo fariwa nga mashango a fumbili-nthihi, UNESCO i mulavhelesi.
Nga Luhuhi 2003 Minis.a vho-Ngubane na tshigwada tsha vhuminis.a tsha ICNCP vho ṱangana Paris na Mulanguli Muhulwane wa UNESCO, Vho- Matsuura, u rera nga ha u swikelela ha buthano ḽa dzitshakatshaka kha u ṱanganelana ha mvelele dzo fhambanaho kha UNESCO. miraḓo yo rumiwaho yo isa phanḓa na u ita mvetomveto miṅwahani mivhili yo fhiraho.
Therisano dza buthano nga ha u ṱanganelana ha mvelele dzo fhambanaho dzo mbo ḓi tendelwa uri dzi dzhene kha adzhenda ya khuvhangano-gu.e ya UNESCO nga Khubvumedzi 2003. Vhaofisiri vha DAC vho dzhenelela kha miṱangano ya zwigwada ya u shuma ya INCP ya Norway na UK kha u lugisela miṱangano ya dziminis.a, vha fara muṱangano wa tshigwada tsha u shuma nga Shundunthule 2002. SA na Senegal dzi khou ranga phanḓa ṱhoḓisiso ya INCP nga ha u bveledziswa ha vhutumbukisi ha zwishumiswa zwa mulayo na masheleni zwa u thusa vhufa vhu songo khwaṱhaho kha lushaka na kha dzitshakatshaka, maanḓa e a wanala kha muṱangano wa dziminis.a wa Cape Town nga 2002.
Muhasho wo dzhenelela kha Guvhangano-Gu.e ḽa 2002 na kha zwigwada zwa u shuma zwa Vhufa zwine zwa khou bveledzisa buthano u itela u tsireledza vhufa vhu songo khwaṱhaho. DAC na yone yo vha yo imelelwa kha muṱangano wa vhuṱanu wa vhufarakani vhukati ha Japan na Afrika Tshipembe na kha muṱangano wa u thoma wa ACP wa Dziminis.a dza Mvelele ngei Dakar, Senegal.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Zwifhinga zwavhuḓi zwa u ita ṱhoḓisiso na u thoma fhethu hu funwaho nga masia oṱhe u itela u ṱangana hune hu nga vha hone.
U itela u vhona uri hu vha na thendelano dza pfano na vhufarakani kha mafhungo o khwaṱhaho, Muhasho wo fara na u dzhenelela kha ṱhoḓisiso dzi tevhelaho nga 2002/2003:
SHANGO
Sweden
LWENDO LWA ṱhoḓisiso
Vhurumiwa ha maimo a nṱha vhu bvaho Sweden ho imelela Khabinethe ya Sweden ho dalela Afrika Tshipembe u bva nga ḽa 24 u swika 27 Ṱhafamuhwe 2003, u ita tsedzuluso ya Koporasi ya Mveledziso ya Dzitshakatshaka ya Sweden. Afrika Tshipembe ḓo nangiwa sa shango ḽine tsedzuluso dza tea u itwa khaḽo, nga mulandu wa u thomiwa ha vhushaka vhuswa ha u ṱanganyisa tshikwama tsha Mvelele tsha Swedish/SA.

Vhurumiwa vhu bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Sweden ya Mafhungo a mvelele (NCCA) ho dalela SA u bva nga ḽa 14 u swika 17 Lambamai 2003. Ndivho ya madalo yo vha i ya u rera nga ha zwidodombedzwa zwi elanaho na muhumbulo wa u vhumba Tshikwama tsho ṱanganaho tsha Swedish-Afrika Tshipembe. NCCA yo vha yo farelwa Afrika Tshipembe nga NAC, ine ya vha tshiimiswa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe. Tshikwama tsho lavhelelwa u khunyeledzwa mafheleloni a 2003

Vhurumiwa ha DAC, hu tshi katelwa na CEO wa NAC ho dalela Sweden nga Tshimedzi 2002 u rera na u shuma kha u ita tshikwama tsha mvelele tsho ṱanganaho tsha SA/Swedish.
Norway
Vhurumiwa ho ya Norway nga Lara 2002 u sika khonadzeo dza u ṱanganelana na u rera nga ha vhumatshelo ha Tshikwama tsha Mmino Music
Italy
Vhurumiwa ha DAC ho dalela Italy nga Lara 2002 vhea mitheo ya mbekanyamushumo ya tshumisano vhukati ha SA na Italy.
Belgium
Vhurumiwa ha Afrika Tshipembe ho dalela Belgium nga Phando 2003 u ṱoḓisisa mveledziso ya thandela ntswa ya mveledziso ya phoḽisi ya Vhutsila na Mvelele kha tshipiḓa tsha muvhuso-wapo.

Vhurumiwa ha Flemish ho dalela Afrika Tshipembe nga .hafamuhwe/Lambamai 2003 u phetha thandela ya muṱanganelano ya mveledziso ya phoḽisi ine ya vhidzwa u pfi .Local Network Cultural Policy Project?. Thandela heyi i ḓo shuma fhethu hapo kha Mavunḓu mararu, Fureisi.a.a, Limpopo na KwaZulu-Natala. Thandela heyi yo ḓiimisela u bveledza tshishumiswa tsha u vhumba phoḽisi yapo ya vhutsila na mvelele.
Hungary
Madalo a ṱhoḓisiso a u ya Hungary o thomiwa hu u itela u tandula masia maswa a thengiselano. Naho hu uri ho vha hu tshi ḓi vha na mbekanyamushumo ya tshumisano I re hone, ho tandulwa masia a tshumisano a si gathi. Vhurumiwa ho vha hu vhaofisiri vha bvaho kha DAC, Technikon ya Pretoria na Muhasho wa vunḓu wa Vhutsila na Mvelele wa Mpumalanga.
Mexico, Brazil, Chile and Venezuela
Ho farwa lwendo lwa u ya Amerika Tshipembe, ndivho i ya u wana nḓila dzine dza nga thusa kha u itela Tshumisano ya Mvelele ya Dzitshakatshaka ya matshelo na milanga ya u bveledza vhukati ha Afrika Tshipembe na Mexico, Brazil, Chile na Venezuela.
Carribean
Madalo a Carribean (Jamaica, Trinidad and Tobago, St Kitts na Nevis, Guyana na Cuba) o thomiwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele sa maitele a u khwaṱhisa vhufarakani vhukati ha vhurangeli ha Nnyi na Nnyi na ho ḓiimisaho nga hoṱhe. Muhumbulo wo vha u wa u tandula khonadzeo dza thengiselano ya mvelele na zwikhala zwa u vhambadza kha indasiṱiri ya u mvelele na u ṱoḓisisa khonadzeo dza u vha na mulayo wa thengiselano ya mvelele na milanga ya mveledziso na mashango a Carribean.
Australia
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha Mvelele Nnzhi ngei Canberra, Australia, ho farwa miṱangano na vhaofisiri vha muvhuso u rera nga ha khonadzeo dza u ṱangana na thengiselano ya mvelele.
Taiwan
Vhaofisiri vhavhili vha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele vho nangiwa uri vha dzhenelele kha Vhuendelamashango ha ṱhoḓisiso ha Mvelele ya Vhaswa ho tshimbidzwaho nga muvhuso wa Taiwan. Ndivho ya Vhuendelamashango ha ṱhoḓisiso (Study Tour) yo vha I ya u wa u bveledza vhushaka vhukati ha vharumiwa vha 80 vha bvaho kha mashango o fhambanaho na u guda nga ha Taiwan.

Hayani, therisano dzo farwa na mulangi wa dzitshakatshaka wa mazhendedzi a mvelele a Fura a re mashangoḓavha u ita fulo ḽa u ita vhushumisani ha muvhuso. Kha muṱangano vhukati ha tshiimiswa tsha Goethe, DAC na zwiṅwe zwiimiswa zwinzhi nyana zwa mvelele, ho tendelaniwa uri tshiimiswa tshi ḓo dzhena kha thendelano ya tshifhinga tshiṱuku u ya kha ya vhukati na DAC kana NAC u phuromotha zwipiḓa zwa dzangalelo ḓi fanaho. miṱangano minzhi nyana yo farwa na ofisi ya Vhuambeleli ya Pro Helvetia ya Afrika Tshipembe u vhea mutheo wa u vhofhekanya Mavunḓu a Afrika Tshipembe na madzingu a Switzerland nga 2003/2004.
35. Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ḽaiburari ya Lushaka
Mishumo
Mugaganyagwama guṱe wo kovhelwaho Mbekanyamushumo.hukhu iṅwe na iṅwe
Mbekanyamushumo ya 4: Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ḽaiburari ya Lushaka
Zwiimiswa zwa Vhufa
SAHRA
U phuromotiwa ha Vhufa
Khoro ya Madzina a ḓivhashango ya Afrika Tshipembe
Dziakhaivi dza Lushaka
Mishumo ya CAPITAL WORKS
Vhufa
U vhona uri vhufa ha Afrika Tshipembe vhu sumbedza u fhambana ho pfumaho ha ḓivhazwakale ya shango ndi tshiṅwe tsha zwithu zwihulwane zwine zwa kwama DAC. U londota vhufa vhune ha vha hone zwino na u fhelisa u sa londa he ha vha hu hone ndi ḽone sia ḽihulwane ḽa hoyu mushumo.
Zhendedzi ḽa Zwishumiswa zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe
Sa dzangano ḽa mulayo Zhendedzi ḽa Zwishumiswa zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe (SAHRA) ḓi vhiga thwii kha Minis.a.
Dziakhaivi dza Lushaka
Dziakhaivi dza Lushaka dzi vhona uri vhufa ha shango vhu khou dzudzanyiwa, u bveledziswa na u langulwa zwavhuḓi. Sa izwi zwi tshi shumiswa nga mihasho yoṱhe ya muvhuso, Dziakhaivi dza lushaka ndi dzone zwiko zwihulwane zwa Vhaṱoḓisisi, vhaiti vha dziphoḽisi na vhashelamulenzhe na tshiimiswa tsha ndeme kha u tsireledza mihumbulo ya lushaka na pfanelo ya ndayotewa ya vhadzulapo ya u swikelela mafhungo a muvhuso.
Tshumelo ya
ḽaiburari
ya Lushaka
Tshumelo ya ḽaiburari ya Lushaka, i re na zwishumiswa zwinzhi zwa ḽaiburari ya lushaka i a vhona uri nangoho vhufa ha shango ha vhuṱali vhu a kona u swikelelwa nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe.
Birou ya Heraldry
Birou ya Heraldry i na vhuḓifhinduleli ha u ṅwalisa zwiphugadupo (coat of arms) na zwiga zwi katelaho lushaka lwa zwiga na dzi oda (orders)
Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ḽaiburari ya Afrika Tshipembe
36
Ndivho ya Mbekanyamushumo
Ndivho yo fhelelaho ya heyi mbekanyamushumo ndi
_ u tikedza zwiimiswa zwa vhufa na u phuromotha, u tikedza na u londota vhufa ha Afrika Tshipembe;
_ linganyisa madzina a ḓivhashango
_ ḓivha na u langa rekhodo dza vhathu na dzi si dza vhathu dzi re na ndeme ya tshoṱhe.
_ ṅwalisa zwiga zwa zwihumbudzi, madzina, madzina a tshipentshela na dziyunifomo dza madzangano na zwiimiswa.
Mbekanyamushumo yo khethekanywa ya bva mbekanyamushumo.hukhu tharu
_ Vhufa na Khoro ya Madzina a ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe
_ Dziakhaivi dza Lushaka dza Afrika Tshipembe
_ Birou ya Heraldry
_Tshumelo ya ḽaiburari ya Afrika Tshipembe
Vhufa
Nga maipfi a vhone vha.e:
? nga ha zwine zwa ḓo itea nga 2002/2003
.Kha thandela dza vhuḽaifa u vhuiswa hayani ha Sarah Bartmann ho vha tshiwo tsha .ivhazwakale.
Vhulanguli Vhuhulwane ho vha mutambidendele kha vhuṱambo ha u vhuiswa hayani na u vhulungiwa hafhu na bvula nguvho ha masalela a mutumbu wa Vho - Sarah Bartmann. U ya nga ha Khoro ya Madzina a ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe ro kona u wana zwinzhi zwa u dzhenisa kha tshisiku tsha lushaka na u ṋetshedzwa ha tshumelo ya eleki.hironiki i swikeleleaho ine ya ḓo fhungudza u salela murahu ha madzina a 57 000.?
.Kha vhufa vhu songo khwaṱhaho ro thoma pulane dzo sumbedzwaho kha tshiṱirathedzhi tshashu tsha 2002. Ro ṱangana na zwi.irakitsha zwa pfunzo dza nṱha u tshimbidza dziṅwe dza pulane.?
.Malugana na zwiimiswa zwa vhufa ro vha ri tshi khou ḓi amba nga ha tshanduko. Ro kona u kuvhanganya masheleni a tshanduko a 2002/2003 na u ya phanḓa. Zwisumbi zwa vhukoni ha ndeme (KPI) zwo thomiwa zwe zwa ḓivhadza makumedzwa a thandela. Hedzi dziKPI dzo vha dzi dza tshanduko u ya nga ha mveledziso ya ndangulo ya zwa vhashumi, maṱano ane a sumbedza u fhambana hu re Afrika Tshipembe, u shumiswa ha nyambo nnzhi na u shumisa u fhambanya nyambo. Ri khou lingedza u engedza u swikelelea, tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa zwa u vhona uri hu na u swikelelea ha nḓivho na mafhungo ndi zwa uri a fanela u wanala na nga luambo lwa vhathu vha vhuponi hune zwiimiswa hone. Zwiimiswa zwo humbeliwa na uri zwi lavhelese na ṱhoho dza nyambedzano nga ha u vusuluswa ha mikhwa ya kutshilele na HIV/Aids, na kha u dzhenelela na u shelamulenzhe ha zwitshavha kha, u vhona uri nangoho vha a shumisa zwishumiswa kha, sa tsumbo, Sisiṱeme dza nḓivho yapo. Ri khou fulufhela uri nga heyi nḓila vhathu vha ḓo kungea uri vha shumise hezwi zwiimiswa. Ri ḓo vha ri tshi khou lavhelesa mvelaphanḓa ya pulane muhumbulo muhulwane hu u ḓivhadza ndambedzo dza masheleni dza tshifhinga tshi ?aho?.
.kha phoḽisi khulwane na tsudzuluso ya zwa vhupo:
.Ro no wana zwikhala zwiṅwe kha White paper kha Vhutsila, Mvelele na Vhufa. nḓila ye ra shuma ngayo mugaganyagwama wa tshanduko, sa tsumbo, zwi sumbedza uri phoḽisi i nga aluswa hani. PFMA yo ḓisa tshanduko kha vhupo u itela zwiimiswa. I humbela uri zwiimiswa zwoṱhe zwi vhige na u vha na vhuḓifhinduleli ha migaganyagwama yazwo. Hezwi zwi engedza vhuvhusi, hone a zwi iledzi vhusiki havho, zwenezwo vhuḓilangi havho a vhu khakhisei fhedzi vha na vhuḓifhinduleli, Musi ri tshi sedza kha thandela dza vhuḽaifa, tshenzhemo i ri funza uri Muhasho u ṱoḓa madzangano a vhadzulapo a tshi thoma hedzi thandela nga ngomu ha mutheo wa phoḽisi i re khagala uri ri kone u ṱavhanyisa vhu.etshedzi.
37. Vhufa, Dziakhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya ḽaiburari ya Lushaka
? nga ha zwine zwa ḓo itea nga 2002/2003
.Tshithu tshithihi tshine ra khou lavhelela u dzhena khatsho ndi u sedza phoḽisi ya vhubveledzi ya u vhuiswa hayani. Ho vha hu si na nyambedzano dza lushaka kha vhunzhi ha mafhungo, sa tsumbo u vhulungiwa ha zwipondwa zwa dzikhakhathi na uri Afrika Tshipembe ḓi zwi tshimbidza hani. Ri ḓo dovha hafhu ra sedza na u ṱavhanyisa thandela dza vhufa na u dzhenisa vhadzulapo. Ri dovha hafhu ra sedza kha u engedza vhushaka hashu na zwiimiswa zwashu zwa vhufa, sa tsumbo, u fhaṱa vhushaka, kupulanele kwa thandela na u ṅwala pulane dza thandela kha zwiimiswa zwa vhufa?.
.Muhasho u ḓo dovha hafhu wa ita thikhedzo kha vhufa vhu songo khwaṱhaho, zwine zwa vha nḓila nthihi na nḓowelo ya dzitshakatshaka. Vhufa vhu songo khwaṱhaho ho vha vhu sa londiwi kha ḽifhasi yoṱhe, Afrika Tshipembe ḓi khou dzhenelela kha u talatadziwa ha mulayo wa u tsireledza vhufa vhu songo khwaṱhaho. Vhufa vhu songa khwa.aho vhu ḓo vha tshishumiswa tsha ndeme kha mveledziso, u dzhenisa tshelede, u vusuludzwa ha mikhwa ya kutshilele na vhuendelamashango.?
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, Zwibveledzwa na Vhukoni
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: U tendelwa ha Mulayo a dzitshakatshaka
Nga murahu ha miṅwaha ya u dzudzanya bammbiri dza u tendela, Afrika Tshipembe ḓi tsini na u vha musaini wa buthano ḽa UNESCO kha u vunḓa na u vhambadzaseli ha ndaka ya mvelele hu siho mulayoni, mulayo wa u tsireledzwa ha ndaka ya mvelele u itela arali ha vha na khakhathi dzo .i.amaho, na mulayo wa Vhuraḓo ha Senthara ya dzitshakatshaka ya U londola na u Vusuludza ndaka ya Mvelele (ICCROM). Buthano ḽa Lushaka na National Coming Out Project (NCOP) dzo ṱanganedza dzibammbiri nga Lara 2002. Dzibammbiri dza u ṱanganedza dzo ṋetshedzwa Muhasho wa Mafhungo a nnḓa (DFA) uri dzi sainiwa dza mbo ḓi siwa na Mulangi-Muhulwane wa UNESCO. U tendelwa ha milayo heyi zwi vhea vhuḓifhinduleli ha ḽifhasi kha Afrika Tshipembe nga u angaredza nga maanḓa sekhithara ya vhufa yo vula vhugudisi vhuhulu na zwikhala zwa vhuṱumani ha dzitshakatshaka.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: Mveledziso ya phoḽisi
phoḽisi ya u humiselwa hayani ha masalela a vhathu, ya zwiga ya u khakhululwa ha zwiga na kha u phuraivethaiza muhumbulo wa vhathu zwo talatadziwa nahone zwi ḓo bveledziswa zwi tshi ya phanḓa nga kha u kwama vhathu na vhashelamulenzhe zwine zwa ḓo itwa nga Khoro ya Vhufa ya Lushaka (NHC) yo tholiwaho zwenezwino.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Zwiimiswa zwo ṱanganedzwaho
Mushumo wa khoro dzi no khou vhusa zwiimiswa zwa ṱahe zwa vhufa ha mvelele zwo ṱanganedzwaho na zwiimiswa zwine zwa shumisana nazwo wo fhela nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003. Ho itwa khuwelelo ya u ta miraḓo miswa ya khoro kha media nga nyambo dza rathi dza tshiofisi nahone ho vhewa phanele ya u eletshedza Vhulangi kha uri hu tholiwe hani vhathu vho tiwaho kha khoro ntswa. miraḓo ya khoro ya zwiimiswa zwa fumi yo tholiwa. Kudzudzanyele kwa vhashelamulenzhe, zwikili na vhukoni ha khoro ntswa zwi vhea sekhithara ya vhufa kha tshiimo tshine ya kona u langea, u khwaṱhisedza ndeme ya tshanduko kha sekhithara na u tikedza mveledziso ya lushaka ya zwi re zwa ndeme.
Khoro ntswa ya Vhufa ya Lushaka (NHC) yo tholiwa ya rwelwa ṱari nga Ṱhangule 2003. Hei khoro i ḓo thusa Vhulangi kha u dzudzanya u thomiwa na u bveledziswa ha phoḽisi nga madzangano o fhambanaho a sekhithara ya vhufa. NHC i ḓo fhedzisa mveledziso ya phoḽisi dzo talatadziwaho dzo bulwaho afho fhasi ya tsivhudza Vhulangi nga ha u thoma u shuma.
Mushumo wa u sika ndango dza zwishumiswa zwa vhufa zwa Mavunḓu (dziPHRA) wo ṋewa maanḓa nga wekishopo yo farwaho nga muhasho u itela u tikedza Zhendedzi ḽa Zwishumiswa zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe (SAHRA) na mihasho ya Mavunḓu I re na hoyu mushumo. Nga murahu ha Nḓowetshumo dziPHRA dzo vhumbiwa kha Mavunḓu maṋa, ḽiṅwe ḽa Mavunḓu ḽa mbo ḓi humbela uri hu tiwe ngeno maṅwe mararu a tshi khou fhedzisa mushumo uyo.
Fhethu ho lavhelewaho mvelelo ha 4: Tshanduko
Muvhuso wo ṋekedza tshelede i linganaho R6.5 million ya u shandukisa zwiimiswa zwa vhufa. Tshipikwa tsha hoyu mugaganyagwama tsho vha tshi tsha u thusa zwiimiswa kha u ranga phanḓa tshanduko na u vha tsumbo yavhuḓi kha mafhungo ane a elana na mushumo muhulwane. Phanele yo kuvhanganyiwa nga Minis.a uri i eletshedze muhasho u nga shumisa hani tshelede yo kovheliwaho. Kha zwiimiswa zwa vhufa zwa lushaka zwa 15, zwa 9 zwo ita khumbelo ya masheleni, zwiḽa zwo wana tshelede. Hezwi zwiimiswa zwi ḓo thoma thandela dzine dza ḓo shuma na zwa u shumiswa na nyambo nnzhi, tsivhudzo ya Aids, u bveledza maṱano maswa ane a sumbedza u fhambana ha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe, u vhuiswa hayani ha vhutsila ha Afrika Tshipembe, u vhumba vhushumisani vhukati ha zwiimiswa zwa vhufa, u tikedza mbekanyamushumo dza pfunzo na u bveledza tshisiku tsha mavhiḓa a zwipondwa zwa dzikhakhathi. Nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004 hu ḓo vha na R8.3 million ya tshanduko yo livhiswaho nga mafhungo a no nga a mveledziso ya zwishumiswa zwa vhuthu, mveledziso ya vhaṱaleli na u vusuludzwa ha tshomedzo dza .ano.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 6: U thuswa nga masheleni hu songo pulaniwaho
ṱano ḽa Freedom to Freedom ndi thandela ya muṱanganelano ya vhukati ha mivhuso na zwiimiswa zwa Afrika Tshipembe na Canada. ṱano heḽi ḓi guda ḓivhazwakale ndapfu ya matshilisano a vhathu vha mvelele dzo fhambanaho Afrika Tshipembe, u bva kha mafhungo a kale a kutshilele kwa vhathu kha zhango-.uku u swika kha Afrika Tshipembe ḽa musi ho no fhela khethano nga lukanda. Muoli u ḓo tou ola vhutsila hawe, zwioliwa, maṅwalwa na media wa u thetshelesa na u vhona u itela uri vhaeni vha vhone tshenzhemo ya u pembelela muya wa mbofholowo u re hone kha ndayotewa ya Afrika Tshipembe. Muhasho wo vhea masheleni a u ita uri ḽikumedzwa ḽeneḽo ḓi bvelele. ṱano ḓo dzudzanyelwa u vula Cape Town kha khasela nga Luhuhi 2004.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: Thandela dza Vhufa
Nga thikhedzo ya thandela dza vhufa, vhunzhi ha thandela ntswa dza miziamu dzo thomiwa, khulwanesa ndi thandela ya Freedom Park. Miziamu dzi ḓo bveledzisa ndivhotiwa dza u alusa u imelelwa ha sekhithara ya vhufa ya shango.
Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
Thandela ya Freedom park
Nga thuso ya mukovhe wo engedzwaho wa METF, ho vha na mvelaphanḓa ya u pulana tshomedzo na ndingo dza mushumo wa vhupo. Ho vuliwa muṱaṱisano wa vhuoli wa dzitshakatshaka, nahone nyolo dzi ḓo nanguludzwa dza haṱulwa nga Fulwana 2003.
Vhufa, Zwihumbudzo wa Lushaka na Tshumelo ya ḽaiburari ya Lushaka
39
Nga ḽa 16 Fulwi 2002, vhuṱambo ha u langula ho fariwa nga muphuresidennde Vhuponi ha Vhufa ha Freedom Park, Salvokop, Pretoria.
Mahoḽa, masalela a mutumbu wa Vho-Sarah Baartmann o vhuiswa u bva France nga murahu ha therisano dzo fhedzaho tshifhinga tshilapfu. Tshigwada tsha u .o.uluso tsho rumiwa u eletshedza Muhasho kha mushumo wa u vhulunga masalela a mutumbu wavho nga ḽa 4 Ṱhangule 2002. Ho tendelanwa uri hu fanela u vha na vhuṱambo ha u ambadza uri hu vuswe tshirunzi tshawe nga murahu ha musi o ṱaniwa a songo ambara a dovha a shumiswa sa tshiga tsha saintsi. O mbo ḓi vhulungwa kha vhuṱambo ha nnyi na nnyi nga ḽa 9 Ṱhangule 2002 (?uvha ḽa Vhafumakadzi) ngei Hankey Kapa Vhubvaḓuvha. Muphuresidennde vho mbo ḓi ḓivhadza afho he a vhulungwa hone sa vhupo ha vhufa ha lushaka. Muhasho wo vha u tshi khou shumisana na vunḓu, masipala na SAHRA u bveledza pulane ya vhulanguli kha u londotiwa ha vhiḓa ḽavho ḓe ḽa tshinyadzwa nga mvula khulu ye ya ḽa vhuponi honoho.
Zwihulwane zwo Swikelelwaho:
Tshihumbudzo tsha nndwa ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe
Mbekanyamushumo ya Tshihumbudzo ya nndwa hei ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe yo thomiwa nga 1999, yo swika maṱhakheni musi hu tshi sainiwa Mulanga wa Mulalo wa Vereeniging nga ḽa 1 Fulwi 2002, zwe zwa katela na u dovha u ḓikumedzela ha tshihumbudzo tsho katelaho tsha nndwa ya Maisimane na Mavhuru ya Afrika Tshipembe na u tibulwa ha tshiga tsha hone. Nga ṅwaha wa 2002 ho dovha ha farwa khuvhangano Kwazulu-Natala ya nga ha u dzhenelela ha vharema kha nndwa yeneyo, u sumbedzwa ha gammba dze vharema vha vha vho vhewa hone, na tshihumbudzo tsha Nndwa ya Holkrans/ Mthasana ngei Vreiheid, Kwazulu-Natala nga ḽa 5 Shundunthule 2002.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: Madzina a ḓivhashango
U vhumbiwa ha khoro ya Madzina a ḓivhashango ya Afrika Tshipembe nga 1999 ho bveledza u shandukiswa ha madzina a fhethu u itela u sumbedza demokirasi ntswa. Mushumo wa khoro u katela u ṱola madzina u vhona arali o pele.iwa nga nḓila yone na u ita ṱhoḓuluso ya u madzina a fhethu a .ivhazwakale. Ro sedza uri khoro yo salela murahu nga madzina ane a swika 57 000, khoro i khou shuma yo sedza uri nga 2005 i vhe yo fhedza. Ho vhumbiwa dathabeisi ya madzina a ḓivhashango ya u thusedza hoyu mushumo. Hetshi tshisiku tsho thusa Muhasho kha uri hu swikelele zwi tevhelaho:
- U langulwa na u monitha madzina a lushaka.
- U dzhenisa madzina maswa a fhethu kha tshisiku tsha lushaka tsha madzina a fhethu.
- U monitha na u tshimbidza mvelaphanḓa
- U bvisela khagala haya mafhungo uri a kone u shumiswa nga SAGNC na DAC
- U imelelwa ha tshikhala tsha tshisiku tsha madzina a fhethu a lushaka.
- U leludzwa ha mivhigo ya mafhungo a vhulanguli.
- U dzudzanyiwa ha tshisiku tsha mafhungo ha tshifhinga tshoṱhe na thendelo i no dzula i hone.
- U swikelelea ha gazette dzi re hone.
- Ndingo ya tshandukiso ya vhutalabu.o/vhutalambavhi.
- Phindulo ya vhu.iiti na u vhiga kha vhahumbeli.
- U ḓadziswa ha vhu.iiti ha madzina o tendiwaho kha gazete dza SANGC.
VHUKONI HA MBEKANYAMUSHUMO: 40
Tswikelelo khulwane
Madzina a tevhelaho o shandukiswa nga ṅwaha wo fhelaho wa muvhalelano.
Dzina ḓo tiwaho Dzina ḽa zwino vunḓu
Dzanani Makhado Limpopo
Embhojeni Jeppe's Reef Mpumalanga
GaMmakola Mmakola (hu ḓivhiwaho sa Waterval) Mpumalanga
Hlengesha Schulzendal Mpumalanga
KaMbambiso (Hu ḓivheaho sa Boschfontein) Mpumalanga
Katjibane Katsibane (hu ḓivheaho sa Kalkfontein) Mpumalanga
Magogeni (Hu ḓivheaho sa Jeppe's Rust) Mpumalanga
Makhado Louis Trichardt Limpopo
Marapyane Marapjane (hu ḓivheaho sa Skilpadfontein) Mpumalanga
Mbhongo (hu ḓivheaho sa Almansdrift B) Mpumalanga
Mhlambanyatsi Buffelspruit Mpumalanga
Mhlambanyatsi River Mhlambanyathi (hu ḓivheaho sa Slabojet) Mpumalanga
Mtilane (hu ḓivheaho sa Ntulane) Mpumalanga
Mogwadi Dendron Limpopo
Mookgophong Naboomspruit Limpopo
Morebeng Soekmekaar Limpopo
Motlatse Blyde Mpumalanga
Mphephu Dzanani Limpopo
Nokananeng (Hu ḓivheaho nga ḽa Rooifontein) Mpumalanga
Seabe (Hu ḓivheaho nga ḽa De Putten) Mpumalanga
Sefogane Treur Mpumalanga
Senwabarwana Bochum Limpopo
Muhasho wa vhutsila na mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha 2002/2003 Vhukoni ha mbekanyamushumo
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Vhufa vhu songo khwaṱhaho
Nga 2002/2003 muhasho wo bvela phanḓa na u tikedza Zindala Zombili, Mutshino wa Sialala wa Lushaka na vhuṱambo ha muzika nga thikhedzo ya tshiimiswa tsha Vhufa ha Mvelele tsha Afrika. vhuṱambo hovhu ndi nḓila ya u ṱana na phuromotha u mutshino hoyu na Mizika yo fhambanaho ya kale na kale ya Afrika Tshipembe. vhuṱambo hovhu vhu na miṱaṱisano ya 22 ya madzingu na ya malo ya Mavunḓu ine ya shela mulenzhe kha vhuṱambo ha lushaka. I na vhatshini na vhoramuzika vha 600 na kha khethekanyo dzo fhelelaho dza 28. Muhasho wo thusedza tshiimiswa tsha Vhufa ha Afrika nga masheleni nga kha tshiimiswa tsha Tshihumbudzo tsha Lushaka uri tshi kone u bveledzisa tshishumiswa tsha vhurangeli ha e.ekhi.hironiki tsha rekhodo dza zwihumbudzi (ICA). Ndivho ya thandela ndi u bveledza mazhendedzi ane a ḓo shela mulenzhe kha vusuludzwa ha mvelele na vhufa ho pfumaho ha shango nga u sika vhurangeli ha u kuvhanganya, u paka, u vhulunga lwa e.eki.hironiki na u phaḓaladza mafhungo u itela nḓivho, pfunzo, tsireledzo, nyaluso na vhubindudzi.
Nga ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho, Vho - Minis.a vho tendela ṋetshedzo ya masheleni a ṱhoḓisiso kha muzika wa sialala na ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza ine ya ḓo tshimbidzwa nga Yunivesithi dze dza vha dzo kandeledzwa kale dza Afrika Tshipembe, dzenedzo ndi Fort Hare i re Kapa vhubvaḓuvha, ya Zululand I re Kwazulu-Natala na ya Venḓa I re Limpopo. Hedzi Yunivesithi dzi ḓo ṱoḓulusa masia oṱhe a muzika wa sialala, hu tshi katelwa u tamba (performances) zwilidzo zwa muzika na u toololwa ha ḓivhazwakale ya tshipiḓa tsha vhufa tshe tsha vha tsho litshedzelwa, zwine zwinwe zwazwo zwa vha zwo zwa khou lovha.
AKHAIVI DZA LUSHAKA DZA AFRIKA TSHIPEMBE
Nga maipfi a vhone vha.e:
? nga ha zwine zwa ḓo itea nga 2002/2003
??ivhazwakale akhaivi ine ya tou ṱalutshedzwa yo vha yone ya ndeme kha tshandukiso ya zwi re ngomu zwa dziakhaivi. Nga 2000 ro thoma mbekanyamushumo ya ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza ya Lushaka nga thandela ya tsumbanḓila na u gudisa tshiṱafu tsha akhaivi nga ha maitele a u kuvhanganya ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedzwa, Nga tshenetsho tshifhinga ho tholiwa phanele ya vhomakone uri vha eletshedze Vho-Minis.a nga ha maitele na u ṋetshedza maga a uri ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza i nga langulwa hani kha lushaka. Zwazwino hu na thandela dzine dza swika 20 dzine dza khou ṋetshedzwa masheleni nga Muhasho nahone zwibveledzwa zwadzo zwi ya kha dziakhaivi zwa vhulungwa kha databeisi ya redzhisiṱara ya Lushaka ya Zwiko zwa ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza (NAROS) u itela uri i kone u swikelelea. Akhaivi ya Lushaka yo thoma webusaithi yayo Mahoḽa nahone ri khou bvela phanḓa na u alusa dzisisi.eme dza thekhinoḽodzhi ya mafhungo.?
.Ro bveledza potifo.io ya vhuswikeleli nahone ho bveledzwa poswo u itela hei ndivho. Zwazwino ri khou bveledza pulane ya u swikelela ine ya tshila ine ya kunga vhana vha tshikolo na vhathu vho litshaho tshikolo uri vha dzhenele phurofesheni ya akhaivi. Akhaivi dza fiḽimu, Vidio na Muungo dzi ramba vhathu uri vha wane matheriaḽa a akhaivi, sa tsumbo, kha misumbedzo ya tshipentshela. Sa tsumbo nga ḓuvha ḽa Pfanelo dza Vhuthu (21 ?hafamuhwe) vho ita misumbedzo ngei Thembisa ye ya vha yo ḓala vhukuma. Nga nṱhani ha hovhu vhurangeli Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou kona u vhona uri vha na nnḓu ya lupfumo Pretoria.?
ḽu shandukiswa ha phoḽisi na vhupo:
.Kha khethekanyo ya vhu 5 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe zwi a ambiwa u pfi dziakhaivi ndi vhukoni ha vunḓu. U iswa ha dziakhaivi kha Mavunḓu ndi thandela khulwanesa. Mavunḓu mararu, ḽa Fureisi.a.a, Kwazulu-Natala na Kapa vhubvaḓuvha, o no isa kha Mavunḓu; Hu na Mavunḓu maṱanu kha muvhuso muswa ane a khou tea u tou thoma fhasi, eneo ndi ḽa Gauteng, ḽa Kapa Devhula, ḽa Limpopo, ḽa Devhula Vhukovhela na ḽa Mpumalanga. Ndi mushumo wa Akhaivi dza Lushaka u vhona uri nangoho hu khou thomiwa Akhaivi dza Mavunḓu; Ndi zwa ndeme kha rine uri ri bveledze vhukoni ha Akhaivi kha mavun?u?.
.zwine zwa nga lavhelelwa nga 2003/2004
.Nga 1999, Afrika Tshipembe yo humbelwa uri i fare therisano dza .Round Table? dza Khoro ya Dziakhaivi ya Dzitshakatshaka nga Tshimedzi 2003. muṱangano u ḓo farwa Cape Town nahone ndi yone thandela ya ndemesa ya 2003/2004. Afrika Tshipembe ḓi khou ḓo u vha ḽone ṱhoho ya ndeme kha nyambedzano, nga maanḓa kha u dzheniswa ha Bammbiri dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani kha dziakhaivi. Thandela dza u isa kha Mavunḓu ndi yone khulwane nahone i re na vhumatshelo, yo ruṅwa kha thandela ya u fhaṱa vhukoni. ?
.Mbekanyamushumo dza u swikelela dzi khou ya u engedzwa na thandela ya ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza i khou bvela phanḓa ngauri hu kha ḓi vha na mafhungo manzhi ane u swika zwino haathu u dzheniswa. Oda dziṅwe dza Lushaka dzi ḓo ḓivhadzwa ṋaṅwaha nahone ri ḓo lingedza u ita uri .heraldry. isa tou vha ipfi ḽa ṱhungu nahone ri lingedze u ḓi ita ḽa Afrika nga nḓila ine ra nga kona ngayo.?
42
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Zwigwada zwine zwa dalela dziakhaivi:
Nga tshifhinga tsha u sedzulusa, vhathu vha 212 vho dalela Dziakhaivi dza Lushaka. Kha vhaeni havha, vha 77 vho vha vha matshudeni vha bvaho kha zwiimiswa zwa pfunzo u fana na Tshikolo tsha Sekondari tsha J Kekane, Yunivesithi ya Afrika Tshipembe, Rand Afrikaans University, Yunivesithi ya Witwatersrand, na Yunivesithi ya Pretoria. vhaṅwe vhaeni ho vha vhashumi vha Muhasho wa dzinnḓu wa vunḓu, tshaka dzi bvaho Iran, Egipita na Canada, vha.o.ulusi, vhadededzi na vhoradzipfunzo. Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u swikelela dziawara dza u vhala lufherani nga Mugivhela wa vhuraru wa vhege iṅwe na iṅwe dzo engedzwa.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: U isa dziakhaivi kha vhathu
Mbekanyamushumo dza u swikelela dzo dalela zwikolo zwi re Pretoria u itela u funza vhana na vhadededzi nga ha ndeme ya dziakhaivi kha tshitshavha. Madalo haya yo vha nḓila ya mbekanyamushumo ya u swikelela ya u phaḓaladza mishumo ya dziakhaivi kha zwitshavha zwa Afrika Tshipembe. zwiṅwe zwa zwo iteaho zwi katela zwi tevhelaho:
- u dalelwa ha zwikolo zwi re Mamelodi, Saulsville, Atteridgeville na Eersterus.
- Vhadededzi vha Mamelodi vho rambiwa u dalela dziakhaivi nahone ho ḽa vhadededzi vha 15 vha re kha komiti ya tshigwada tsha .ivhazwakale.
- Nga murahu ha madalo manzhi kha zwikolo zwa Soshanguve, tshiṱafu tsha mbekanyamushumo ya u swikelela vho ḓo rambiwa kha gammba ya ḓivhazwakale yo farelwaho Roodeplaat. Vhagudiswa vha swikaho maḓana mararu vho dzhenela gammba yeneyo. tshiṱafu tsha u swikelela tsho ḓea tshipitshi nga ha tshumelo na mishumo ya dziakhaivi. Vhana vho dzhenelela nga u vhudzisa mbudziso nnzhi.
- Ho dovha ha funziwa vhagudiswa vha Information science vha Yunivesithi ya Afrika Tshipembe (i re Sunnyside)
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Birou ya Heraldry
Birou ya Heraldry i phuromotha na u themendela u ṱhonifhiwa na u pfesesiwa ha Zwiga zwa Lushaka zwa shango. Hei Birou i ṋetshedza tshumelo ya Vhuḓiṅwalisi kha zwiphuga.halu (Coat of arms) zwoṱhe na dzibetsho, na u tshimbidza tsedzuluso dzoṱhe dza ṅwaha nga ṅwaha dzine dza kwama zwiga zwa lushaka zwa Afrika Tshipembe. Nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa, hei Birou yo kona u bveledzisa na u thoma Oda tharu ntswa dza lushaka, dze dza lambedzwa nga Muphuresidennde lwa u tou thoma nga Nyendavhusiku 2002.
Tswikelelo khulwane:
U lambedza Oda Ntswa dza Lushaka
Oda tharu ntswa dza lushaka dzo lambedzwa vhadzulapo na vhaeni vha bvaho mashangoḓavha nga Muphuresidennde vho Thabo Mbeki kha vhuṱambo ho farwaho nga 10 Nyendavhusiku 2002.
1. Oda ya Mapungubwe i lambedzwa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha vho konesa na u vha na vhukoni ha nṱhesa
2. Oda ya Baobab i lambedzwa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha ita tshumelo ya nṱhesa ya mushumo wavho na i si ya mushumo wavho. I lambedzwa kha vhe vha shela mulenzhe zwihulwane kha nndwa ya u lwela dimokirasi na pfanelo dza vhuthu, u fhaṱa lushaka na tshumelo ya vhathu, na mulalo na tsireledzo.
3. Oda ya Khonani dza OR Tambo i ṋetshedzwa vharangaphanḓa vha shango na vhaṅwe vhathu vhe vha ṱuṱuwedza mulalo, vhushumisani na vhukonani na Afrika Tshipembe.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Vhugudisi
Akhaivi ya Lushaka ya Malawi yo ramba Tshumelo ya Akhaivi na Dzirekhodo ya Afrika Tshipembe uri i vha thuse kha u ita mahumbulwa a Thandela ya ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza, U ḓadzisa afho, sa tshipiḓa tsha u fhaṱa vhukoni kha Mavunḓu, ho dalelwa Akhaivi dza Umtata u ya u ṱola zwileludzi na u thusa kha nzudzanyo dza u pfulutshela kha tshiṅwe tshifhaṱo.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Ndondolo
Tshumelo ya ndondolo i shuma mishumo i no nga ndondolo, u boma, u ita zwa didzhithala, ita fiḽimu na u langula khombo. I dovha ya ḓea ndayo kha thekhiniki kha mushumo i no nga maṱano, u langa vhupo, u vhulunga dzibammbiri, khadzimiso na mushumo nga u angaredza.
Mushumo wa Dziakhaivi dza Lushaka wa ndondolo u nga nweledzwa nga hei nḓila:
U Boma Tshivhalo
Mafhungo a Akhaivi 380
Bugupfarwa dza Vhugudisi 2 500
Mushumo wa Ndondolo Tshivhalo
U vhuya ha dzibugu 20
Mimapa yo lugiswaho (yo kulumagiwaho na u adziwa) 3 917
fiḽimu ṱhukhu dzo ṱanganedzwaho dzi bvaho kha
Thandela GSU 48 (35mm)
 38 (16 mm)
44
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 7: U itwa ha Didzhithala
Thandela ya u ita Didzhithala ya Afrika Tshipembe (DISA) i khou shuma zwazwino nahone Akhaivi ya Lushaka ndi muraḓo ya dovha ya vha fhethu hune ha ṱumanya nga rimouthu. masiaṱari o ṱoliwaho o mbo ḓi ṅwaliwa kha dzidisiki dza u lidza, dzine dza rumelwa kha ofisi khulwane ya DISA. Dzo fhelela dzoṱhe, ho ṱoliwa gurannḓa dza 80, dzine iṅwe na iṅwe yadzo ya vha na masiaṱari a linganaho 18.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 8: Thandela dza Tshipentshela
Akhaivi ya Lushaka yo ḓidzhenisa kha Thandela ya Phuresidennde u vusuludza na u londola thangelakhandiso dza Timbuktu. Mbekanyamushumo ya ndondolo ya hedzi thangelakhandiso yo oliwa na pfunzo nga ha hedzi thandela ya ṱalutshedzwa Minis.a Vho E Pahad vha ofisi ya muphuresidennde na mufarisa minis.a vho Mabandla.
Tswikelelo khulwane:
U Vusuludzwa ha Thangelakhandiso dza Timbuktu
Nga Akhaivi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, shango ḽashu ḓi ḓo thusa shango ḽa Mali kha u vusuludza zwiko zwa manakanaka zwi sumbedzaho vhuṱali ha Frika-Thangelakhandiso dza Timbuktu. Haya maṅwalo a kale ndi tshipiḓa tsha vhufa ha Afrika ya dovha ya vha ḓea mafhungo nga ha ḓivhazwakale na vhufa ha mvelele ya shango.
Hedzi thangelakhandiso ndi dza kale henefha kha miṅwaha ya ṱana ya vho 13 nahone dzo ṅwaliwa nga Tshiarabu. tshiṅwe tshavhu.isa nga hedzi thangelakhandiso ndi tsha uri dzi a amba nga ha sialala ya u shumisa thangelakhandiso nga u tou ṅwala musi hu tshi rekhodiwa vhufa, nga nṱha ha sialala ya u tou ṱalutshedza sa zwine zhango ḽa ḓivhelwa zwone.
Sa izwi zwo ṅwaliwa kha bammbiri yavhuḓi, maṅwe mafhungo a khou thoma u fa, vhukoni ha Afrika Tshipembe ha u vusuludza matheriaḽa a akhaivi vhu khou ṱoḓea. tshiṱafu tsha akhaivi tshi ḓo thusana kha vhukoni na tsha Mali sa thandela ya vhukonani yo thomiwaho nga NEPAD. Bammbiri dza u thoma dzo vusuludzwaho dzo ṋewa Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Mali nga Vho - Thabo Mbeki nga 2002.
Akhaivi ya Lushaka i khou dzhenelela kha thandela ya u thivhela tsiku, ine ya ḓo gudisa vhadzulapo nga ha kha ndondolo na thekhiniki ya u ita mabogisi. Hezwi zwo itwa nga u shumisana na vha Pilgrim.s Rest Museum na Yunivesithi ya Witwatersrand.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Thandela dza ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza
Nga 2002/2003 Tshumelo ya Rekhodo ya Akhaivi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe yo ḓea thandela dza ḓivhazwakale ya u tou ṱalutshedza dza fumbili masheleni. Dzi tevhelaho ndi dziṅwe dza thandela dzo wanaho masheleni eneo:
45
_
Dziakhaivi dza Muzika wa kale une u kha ḓi vha hone (Living History Music Archives)
Freedom Park-Mathomo a madzina u mona na Pretoria
Dokhumenthari ya theḽevishini nga ha vhufa na sialala zwa Afrika Tshipembe
Miziamu wa Simonstown
(Thandela ya Phoenix)
Zwifho zwa sialala
Thandela ya Constitutional Hill
fiḽimu dza vidio dzi amba ho nga ha vhathu vho shelaho mulenzhe kha u dimokirasi
Jacob Mavengo (Mulwela mbofholowo wa Namibia we a vhulawa nga mapholisa a Kapa)
Senthara ya maṅwalo ya ANC/UDW
ḓivhazwakale ya
u ṱalutshedzwa ya
dzhele ya tshiṱaraṱani
Roeland
U bviswa nga khani ha MaGriqua
Khuvhangano ya ḽifhasi ya ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza 24-27 Fulwi 2002
Bugupfarwa ya vhashumi vha ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza
Khoudu ya vhuḓifari ya vhashumi vha ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza
Thandela ya Vhupuli
Thandela ya ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza ya Fureisi.a.a
U kopiwa ha ḓivhazwakale ya vhafunzi vha vharema Kwazulu-Natala

Makumedzwa a ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza e a sa fhiwe masheleni kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003 a ḓo fhiwa kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho.
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 9: Nzudzanyo, ṱhaluso na u Dzheniswa ha Data ya Dziakhaivi.
Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza mishumo ya nzudzanyo na ṱhaluso ya Akhaivi ya Lushaka
Rekhodo dze dza vha dzo dzudzanywa dza fhela	Mithara ya mutaladzi
Masipala wa Atteridgeville 20,00
K38 (Khomishini ya ṱhoḓisiso ya Makha.adi vha Kapa, zwikambi)	00,30
K32 (Khomishini ya ṱhoḓisiso Khakhathi dza Johannesburg) 00,50
ṰHANGANYELO guṱe 20,80
Mithara i songo fhelaho Mithara ya mutaladzi
Mu.nwaleli wa vhuṋe, Minis.a wa Mutakalo wa 25,00
Buthano ḽa Ndayotewa 165,00
Lushaka na Ndondolavhathu
Mushumo wa Therisano wa Madzangano manzhi 105,00
ṰHANGANYELO guṱe 295,00
Mvelelo guṱe Mithara ya Mutaladzi
Mithara ya mitaladzi yo ṱanganywaho yo no
dzudzanywaho kha NAR 42 355,37
Mithara ya Mutaladzi yo ṱanganywaho i songo
dzudzanywaho i si na tshileludzi tsha u ṱoḓa 19333,16
Mithara ya mutaladzi yo ṱanganywaho i songo
dzudzanywaho fhedzi ine ya swikelelea nga u
shumisa mutevhe wa mufhiriso 8238,60
Tshivhalo tsha Fomo dzo ḓadziwaho Tshivhalo
Khethekanyo Yapo ya Witwatersrand, milandu ya vhugevhenga	5 160
Khethekanyo ya vunḓu ya Transvaal, u rengiswa ha Mavu 1 161
Khothe ya Vhukati ya ṱhalano, Johannesburg 5 701
Muhasho wa zwifhaṱo, Ofisi ya Dzingu, Johannesburg 11 455
Mutakalo na Ndondolavhathu zwa Lushaka 2 754
Muhasho wa Vhulamukanyi, Gammba dza u Valela 886
Khomishinari wa Johannesburg 2 789
ṱhanganyo 29 906
Fomo dza data dzo ṱoliwaho 11 525
Fhethu ho lavhelelaho mvelele ha 10: Mafhungo a tshanduko
Mafhungo o shandukaho (Mafhungo nga ha mafhungo) ndi fhethu ho lavheleswaho nga dzinwe tshumelo dza ḽaiburari na mafhungo (LIS). Nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa vhulangi-vhu.uku ha tshumelo mafhungo nga ha Mafhungo a tshanduko ho bva kha Muhasho wa Saintsi na thekhinoḽodzhi ha ya kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Sisiṱeme ya mafhungo a tshanduko ya Afrika Tshipembe i na tshaka dzo fhambanaho dza dziḽaiburari na maṅwe madzangano a mafhungo nahone i a tendelwa nga mutheo wa vhusimamilayo. Haya madzangano o shelamulenzhe kha u bveledza tshomedzo dza LIS, zwine zwa ita uri dziṅwe tshaka dza dziḽaiburari dzi ??etshedze tshumelo ya mafhungo kha zwitshavha zwadzo.
Tshumelo ya mafhungo a tshanduko i a kwamea nga ḽaiburari ya Afrika Tshipembe (NLSA), ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (Blindlib), Dzangano ḽa Vhashumi vha Mabofu ḽa Afrika Tshipembe (SABWO), Komiti ya u Vhulunga mathemo a zwa Mulayo, na ḽaiburari na dziakhaivi dzine dza shuma kha u vhulunga mathemo a zwa mulayo. Khethekanyo i na masia a vhulangi ha zwiimiswa zwa NLSA, Blindlib na SABWO, dzine dza wana luafhulelo lwa ṅwaha nga ṅwaha lu no bva kha Muhasho ya dovha hafhu ya shuma sa vhuṅwaleli ha Komiti ya muvhuso ya Tshisiku tsha mathemo a zwa Mulayo (LDC) na Tshumelo ya Khoro ya Lushaka ya ḽaiburari na Mafhungo a muvhuso (NCLIS).
Tshiimiswa
Zwibveledzwa zwa 2002/2003
NLSA
NLSA i shuma sa zhendedzi ḽa lushaka ḽa mutevhe wa mathemo (vhuponi ha Pretoria). Nga ṅwaha wonoyu we ra sedza khawo, ho tendelwa tshifhaṱo tshiswa tsha davhi ḽa Pretoria, tshine tsha ḓo ḓura R119 million ine ya ḓo shuma sa tshiko tsha mafhungo tsha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe. Senthara ya Bugu ndi yone yuniti ya vhukoni kha NLSA tshi re Cape Town. Nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa, senthara heyi yo vha yo ḓidzhenisa nga maanḓa kha vhurangeli vhunzhi ha u ṱuṱuwedza u vhala na u ṅwala na mvelele ya u vhala. Vho Minis.a vho thendela hafhu uri hu lambedzwe masheleni maṅwe kha NLSA a u ḓea vhashumi vha sentharani.
Blindlib
Blindlib i ṋetshedza maṅwalwa nga Bureili na nga theiphi dza u thetshelesa kha mabofu na vhaholefhali vhane vha shumisa maṅwalwa o tou gandiswaho u mona na shango yoṱhe. Zwikhala zwiraru zwo bveledzwaho kha Bodo ya Blindlib zwo valiwa nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa. Mulangi muswa wa Blindlib, mulangi wa u tou thoma wa Blindlib wa bofu, o tholiwa nga Lara 2002.
SABWO
Khethekanyo ya Tshumelo ya Bureili ya SABWO na yone i ṋetshedza maṅwalwa a bureili kha lushaka zwoṱhe. Nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa ye ya vha i tshi pfi DACST yo thusa SABWO nga masheleni uri i kone u bveledzela Mihasho ya Muvhuso Bureili.
NCLIS
Ndivho ya NCLIS ndi u eletshedza Minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi na Minis.a wa Pfunzo kha mafhungo a elanaho na tshumelo ya ḽaiburari na mafhungo uri i ṱuṱuwedze mveledziso ya vhadzulapo nga kha nḓisedzo ya mafhungo o teaho. Mushumo wa u thoma NCLIS wo fhela nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa nahone miraḓo ya hone i ḓo tholiwa nga luṋa lwa vhuvhili lwa 2003
LDC
Ndivho ya LDC ndi u tshimbidza u bveledzwa ha Mulayo wa u Vhulunga Mathemo a mulayo wa 1997. Mulayo hoyu u vhona uri khophi nthihi ya ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa gandisiwa Afrika Tshipembe ḓi rumelwa kha NLSA, ḽaiburari ya Phalamennde, Dzangano ḽa ḽaiburari ḽa Natala, Tshumelo ya ḽaiburari ya Mangaung (Bloemfontein) mahala. Khophi dzine dza tou thetsheleswa dzi rumelwa kha fiḽimu ya Lushaka, Akhaivi dza Vidio na Muungo i re Pretoria. Hoyu mulayo u vhona uri vhufa vhu re kha maṅwalo a Afrika Tshipembe ho tsireledzea nahone ha itwa uri vhu swikelelwe nga nnyi na nnyi. Nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa Komiti yo ṱangana luvhili, ngeno hu uri na komiti ṱhukhu ya thekhiniki yo ṱangana luvhili-vho.

48
 Tshumelo dza Vhubindudzi
 Mishumo
 Vhudavhidzani
Vhudavhidzani vhu shuma sa mukano vhukati ha vhathu na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. U dzudzanya vhuṱambo, u gan.isa maṅwalo na u davhidzana na media ndi yone mishumo yayo mihulwane.
 Vhulanguli ha Masheleni
Tshumelo dza vhulanguli ha masheleni ndi zwone vhutsireledzi ha Mulayo wa vhulanguli ha masheleni a Nnyi na nnyi kha Muhasho. Tshumelo i a vhona uri a hu na tshidzumbe, hu na vhuḓifhinduleli, na vhukoni kha vhutshimbidza masheleni kha muhasho.
 Tshumelo ya Mulayo na thekhinoḽodzhi ya Mafhungo
Khethekanyo ya Tshumelo ya Mulayo i ṋetshedza ngeletshedzo ya zwa mulayo ya ngomu ha muhasho kha Muhasho. Potifolio ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo i vhona uri mveledziso, ndondolo na kushumisele kwa IT ya Muhasho zwi elana na phoḽisi na ndivho dza muvhuso.
 Vhulangi ha Ndangulo ya zwa vhashumi
Khethekanyo ya Vhulanguli ha ndangulo ya zwa vhashumi i vhona uri mulayo wa Tshumelo wa Nnyi na nnyi u khou tevhelwa nga nḓila yo teaho. Sa mutsireledzi wa mveledziso, mvelaphanḓa na u tholiwa ha vhashumi, tshumelo I vhona uri nangoho vhulanguli havhuḓi vhu khou tevhelwa.
Kukovhekanele kwa Mugaganyagwama kha Mbekanyamushumo-.hukhu
Mbekanyamushumo ya 1: Tshumelo ya Vhubindudzi
Vhulanguli
 Tshumelo ya Vhubindudzi
 Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo, zwibveledzwa na Vhukoni
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1: Vhulanguli ha Ndangulo ya zwa vhashumi
Nga 2002/2003 maano a u linganyisa vhashumi kha Muhasho, hu tshi tevhelwa Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi, wo thomiwa nahone wa tevhedzwa. Maano eneo a ḓo rumelwa kha Muhasho wa Vhashumi nga Ṱhangule 2003. mvelaphanḓa i kona u vhonala kha data ya muvhalelano ire kha khethekanyo ya 5. Nga nṱhani ha mushumo wa tshanduko wo thomiwaho nga Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Vhulangi (DPSA), muhasho wo bveledza nḓila ntswa ya u langula vhukoni ine zwazwino i khou shumiswa. Khethekanyo ya Ndangulo ya zwa vhashumi i bvela phanḓa na lwela u engedza vhulanguli ha vhukoni nga u bveledza Maano a Zwikili zwa Mishumoni uri a ṋetshedzwa Ndangulo ya Sekithara ya Nnyi na nnyi ya Pfunzo na Vhugudisi (PSETA). Maano a Zwikili zwa Mishumoni a ḓo ḓea mutheo u re na ndunzhendunzhe ya u khwinisa vhukoni ha vhashumi na u tendela u vulea ha mabuḓo muhumbulo muhulwane hu u engedza mveledziso na muya wa u shuma na u fhungudza mbuelo dza vhashumi.
U itela u khwinisa tsireledzo ya vhashumi na ndaka kha tshifhaṱo tsha Orange Nassau, ho itwa Sisiṱeme ntswa ya tsireledzo. Vhashumi vhoṱhe vho fhiwa garaṱa dza e.eki.hironiki dzine dza ita uri hu kone u dzheniwa na u bviwa afho tshifhaṱoni zwo tsireledzwa
 Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 2: thekhinoḽodzhi ya Mafhungo
U shandukiswa ha phoḽisi he ha ita uri hi vhumbiwe SITA ho kwama Muhasho zwihulwanesa. Vhulanguli ha khonṱhiraka vhu ḓo vhumba tshipiḓa tshihulwane tsha potifo.io ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo. Zwire ngomu na tshivhumbeo tsha tshumelo dzo wanalaho kha SITA zwi tshimbidzwa nga komiti ya nga ngomu yo sedzaho kha vhulanguli ha tshiṱirathedzhi ha thekhono.odzhi ya mafhungo na u ṱumanya mafhungo a zwa IT na mbekanyamushumo dzoṱhe. Thandela ine ya khou ḓi bvela phanḓa kha Muhasho i vhona uri mishumo ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo i khou thusa kha u ḓisa mafhungo a vhulanguli a vhukuma nahone nga tshifhinga.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo thoma webusaithi ntswa ya http://www.dac.gov.za nga Ṱhangule 2002, u sumbedza tshanduko dzo itwaho nga Muhasho vhukati ha ṅwaha na u sika nḓila ntswa ya vhudavhidzani na mafhungo.
 Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3: Tshumelo ya zwa Mulayo
Tshumelo ya zwa Mulayo i ṋetshedza ngeletshedzo ya zwa mulayo kha vhashelamulenzhe na thikhedzo kha milandu yo imela muhasho, khathihi na u thusa vhalanguli kha u sima milayo.
 Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4: Muvhalelano wa nga Ngomu
Khethekanyo ya muvhalelano wa nga ngomu yo fhedza u ita nḓila ntswa ine ya nga thusa Muhasho kha u ṱalusa zwa ndeme zwine zwa zwa tea u vhalelwa nga ngomu. nḓila hei i khou shuma nahone i khou nahone yo ḓisendeka kha vhupo ho tiwaho ha maano, u ṱola hu dzula hu khou bvela phanḓa. U ṱolwa hu sa gumi hu vhumba tshipiḓa tsha u shumiswa lu vhuyedzaho ha nḓila ya u Thivhela Vhuvhava ye ya bveledzwa nga Muhasho.
 Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5: Vhulanguli ha zwa Masheleni
Mishumo ya khethekanyo ya Vhulanguli ha zwa Masheleni i katela u ita mirengelano ya masheleni tshifhinga tshoṱhe, zwavhuḓi nahone nga tshifhinga, u vhiga tshifhinga tshoṱhe na u langa ndaka na tshinyalelo ya muvhuso na u londola redzhisiṱara ya ndaka yo lulamaho. Nga tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa ho shumiswa Sisiṱeme ya nyengedzedzo ya muvhalelano na u vhiga, yo fhambanelaho kule na ye ya vha i tshi khou shumiswa. U shumiswa ha hei mbekanyamushumo ho katela u ṱalula na u thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi u itela uri Sisiṱeme i kone u shumiswa nga nḓila yone.
 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Vouthu ya vhu 34
Zwitatamennde zwa Masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha zwa miṅwedzi ya malo zwo fhelaho nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
 siaṱari
Muvhigo wa Vhulanguli na u ṱanganedzwa 51
Muvhigo wa Muoditha-Dzhenera.a 60
Muvhigo wa Komiti ya Oditha 62
Tshitatamennde tsha phoḽisi ya muvhalelano
na mafhungo a elanaho na eneo 63
Tshitatamennde tsha Ndivhanyo 67
Notsi dza tshitatamennde tsha Ndivhanyo 73
Tshitatamennde tsha Mbuelo 75
ṱari ḽa ndinganyiso 76
Tshitatamennde tsha tshanduko kha ndaka/ndinganyo 77
Tshitatamennde tsha kutshimbilele kwa masheleni 78
Notsi dza zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ?waha	79
Notsi dza u bvisela khagala dza zwitatamennde zwa masheleni
a ṅwaha nga ṅwaha 85
 Dzi.humetshedzo
Tshitatamennde tsha tsudzuluso dza zwiimiswa na
madzangano a nnyi nnyi ṱhumetshedzo ya 1A
Tshitatamennde tsha dziṅwe tsudzuluso ṱhumetshedzo ya 1B
Tshitatamennde tsha garanti dza masheleni dzo
 ṋetshedzwaho ṱhumetshedzo ya 2
Shedulu ya tsudzuluwo ya ndaka
(hu sa katelwi mutevhe) ṱhumetshedzo 3
Muvhigo wa miṅwedzi ya malo yo fhelaho nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2003
1. Tsedzuluso nyangaredzi ya tshiimo tsha masheleni
1.1. Nga 2002 muphuresidennde vho ḓivhadza uri Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhini.odzhi u ḓo khethekanywa wa vha mihasho mivhili. Hezwi zwo thoma u itwa nga dzi 1 Ṱhangule 2002 ha vhumbiwa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. U vhumbiwa ha muhasho muswa ho engedza vhuḓifhinduleli, mbekanyamushumo ntswa na thandela ntswa, zwa ḓisa ṱhoḓea dza tshivhumbeo tshiswa. Matavhi maswa mararu o vhumbiwa, one ndi;-
* Vhutsila, Mvelele na Luambo kha lushaka;
* Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshakatshaka; na
* Vhufa, Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo dza ḽaiburari;
1.2. Kushumele kwa Muhasho ku tevhela masia ane muvhuso wa sedza khao
, u ṱuṱuwedza u ṋetshedzwa ha maanḓa, u fhelisa vhushai, u thivhela vhugevhenga, u ṱuṱuwedza u fhaṱa lushaka, u khwinisa kuvhusele na u lwa na HIV/Aids.
Muhasho u dovha wa bvela phanḓa na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kona u swikelela vhutsila, mvelele, nyambo, dziakhaivi na dziḽaiburari.
Magumoni a ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003, Khabinethe yo ṱanganedza mvetamveto ya Mutheo wa phoḽisi ya Luambo ya Lushaka, yo itelwaho u ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza 11 dza tshiofisi. Nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004 muhasho u ḓo swikisa Mulayotibe wa Nyambo wa Afrika Tshipembe u itela uri phoḽisi i kone u shuma.
dziṅwe thandela:
* Nga 2002 Muhasho wo vha wo dzhenelela kha Khuvhangano ya Dzangano ḽa Mvusuludzo ya Sialala. U thomani Dzangano ḽa Mvusuludzo ḓo vha ḓi tshithu tsho thomiwaho nga sekhithara ya phuraivethe ḓe ḽa thomiwa nga lutamo lwa u wana nḓila dza u vusa hafhu muya wa vhuḓifari kha vhathu vhoṱhe vha Afrika.
* Muhasho wo bvela phanḓa na u engedza vhushaka na mihasho minzhi ya mashango a nnḓa wa ita vhufarakani vhune ha vhuedza vhoṱhe,
* Muhasho wo tikedza mbekanyamushumo nnzhi dza u fhungudza vhushai na uri u ḓo thoma u ṋetshedza Mbekanyamushumo khulwane ya vhugudisi ha zwikili nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2003
* Muhasho wo bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza u ḓea maanḓa a ikonomi nga u shumisa indasiṱiri dza mvelele, tsumbo. fiḽimu, muzika, vhuoli, dzibugu, u gandisa na vhutsila.
* Muhasho wo tshimbidza mushumo wa u ṱanganedza masalela a Vho - Sara Bartmann wa dovha wa shuma kha u ita fhethu ha u vhulunga na u vhona uri zwi vhe tshihumbudzo tsha lushaka. Hedzi thandela dzo vha dzo ṱangana na vhuendelamashango hapo na uri dzi ḓo ḓisa mbuelo kha vhupo honoho.
* Muhasho wo thoma vhuṱambo ha u pembelela ḓuvha ḽa Mbofholowo na ḓuvha ḽa Vhufa hu u ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u pembelela mbofholowo yavho ye vha i wana zwi tshi konḓa na u sedza zwiko zwavho zwa lushaka.
* vhuṱumani ha Dzitshakatshaka kha phoḽisi ya Mvelele (INCP), muṱangano wa dziminis.a dza mvelele wo farwa nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003. Dziminis.a dza mvelele dzi linganaho 35 dzo dalela muhasho. maṅwe a mafhungo o ambiwaho o vha mafhungo a mvelele na mukatelo, mvelele, mvelele na mvelaphanḓa ya ikonomi, na mvelaphanḓa ya Ikonomi na u ṱanganyiswa ha phoḽisi dza mvelele.
* Kha National Craft Imbizo na Beautiful Things exhibition ngei kha Khuvhangano ya ḽifhasi ya mvelaphanḓa i Londoleaho (WSSD), Muhasho wo nanga na u ṱana thandela khulwane dza vhutsila dzi bvaho u mona na shango lo.he. Zwithu zwo vhaḓiwaho nga zwanḓa zwa maimo a nṱha zwo rengiswa nga maḓuvha a 22.
* Oda ntswa dza Lushaka dzo ṋetshedzwa kha vhuṱambo ho farwaho u ṱhonifha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha kona na u swikelela zwihulwane. Oda dza Lushaka ndi dzone pfufho khulwanesa dzine Afrika Tshipembe, nga kha muphuresidennde waḽo, ḽa nga ṋetshedza vhadzulapo vhaḽo na vhaṅwe vhabvannḓa.
1.3 Kushumisele kwa masheleni
 2002/03
 R
ṰHANGANYELO yo vhewaho 457 759 000, 00
Tshelede yo shumaho 429 283 101, 34
Yo salaho 28 475 898, 66
Tshelede yo salaho hu ambiwa 6,22% ya tshelede ya vhukuma yo shumaho i fhambanaho na tshelede yo vhetshelwaho ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003. Vhunzhi ha zwiitisi zwa u shumiswa zwiṱuku ha tshelede yo vhewaho ndi zwa uri dziṅwe thandela dzi shumisaho tshelede dza zwiimiswa zwa mvelele a dzo ngo kona u fhela nga ṅwaha wa muvhalelano wa (R2, 474 million), na ngauri u shumiswa ha tshelede ha Freedom Park ho ongolowa nga nḓila ye ya vha i songo lavhelelwa nga mulandu wa thaidzo dza .ogisi.iki (R24, 744 million).
Zwidodombedzwa zwa tshelede yo salaho ndi zwi tevhelaho:
 R?000
Tshinyalelo dza zwino 374
Mbadelo dzo sudzuluswaho (dza zwino)
Mbadelo dzo sudzuluswaho dzi si dza tshifhinga tshoṱhe 260
Tshanduko: zwiimiswa zwa mvelele 624
Mbadelo dza tsudzuluso (tshelede)
Freedom Park 24 744
dziṅwe thandela dza tshelede dzine dza khou shuma 2 474
ṰHANGANYELO 28 476
U shumiswa ha tshelede kha mbadelo dza tsudzuluso (85,63) ndi hone ho shumisesaho tshelede.
2. Tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Muhasho
2.1 Akhaivi dza Lushaka
2.1.1. Akhaivi ya lushaka i vhona uri vhathu vha khou swikelela matheriaḽa a dziakhaivi. Naho hu uri maṅwalo a akhaivi ndi mahala, vhathu vha badeliswa u kopololwa ha maṅwalo eneo ane vha ṱoḓa u a shumisa zwiṅwe-vho hu nga vha fiḽimu kana bammbiri. Dzikhandiso na dzone dzi a rengiswa nahone vhathu vha a badeliswa u sudzuluswa ha data nga nḓila ya maginethe.
2.1.2. phoḽisi ya u badela
Radziakhaivi vha lushaka vha ta mbadelo vho sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino.
2.2. Akhaivi ya Lushaka ya fiḽimu, Vidio na Muungo
2.2.1. Lushaka lwa tshumelo
Akhaivi ya Lushaka ya fiḽimu, Vidio na Muungo i kuvhanganya, u vhulunga na u ḓea thendelo ya u swikelela kha rekhodo dza u vhona na u thetshelesa dzine dza sikwa nga madzangano a muvhuso na o ḓiimisaho nga oṱhe kana muthu zwawe. Ndivho dzayo ndi dzi tevhelaho:
* U vhulunga rekhodo kana maṅwalo a Nnyi na nnyi na a si a nnyi na nnyi a re a ndeme uri a kone u shumiswa nga nnyi na nnyi na muvhuso.
* U ita uri rekhodo dzenedzo dzi wanale na u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzi shumise.
* U vhona uri hu na vhulanguli na ndondolo yavhuḓi ya rekhodo dzoṱhe dza u thetshelesa na u vhona.
* U kuvhanganya rekhodo dzi si dza nnyi na nnyi na dzi fanaho na dzenedzo dzi re na ndeme ya dzwi.we nga ha vhukoni ha lushaka, vhune tshiṅwe tshiimiswa tsha nga si kone u zwi vhulunga zwavhuḓi.
* U londota redzhisiṱara dza lushaka dza rekhodo dzi si dza lushaka dzine dza vha na ndeme na u ṱuṱuwedza vhushumisani na u ṱangana ha zwiimiswa zwi faraho rekhodo dzenedzo.
* Nga u angaredza, u ṱuṱuwedza u vhulungiwa na u shumiswa ha vhufa hashu ha akhaivi dza ya lushaka.
2.2.2. phoḽisi ya Mbadelo
Akhaivi ya Lushaka ndi yone i no ta mbadelo, yo sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino.
2.3. Biro ya Heraldry
2.3.1. Lushaka lwa tshumelo
Biro ya Heraldry i ṅwalisa zwiga zwi imelaho zwiwo, madzina, madzina a tshipentshela na yunifomo dza vhathu zwavho na madzangano na zwiimiswa. I ḓea ngeletshedzo nga ha zwiga na maṅwe mafhungo a fanaho na eneo ya ḓea thuso ya masheleni kha zwiimiswa, dzibodo, dzikomiti kana maṅwe madzangano kana vhathu u itela u phuromotha ndivho dza u shuma dza Biro ya Heraldry.
2.3.2. phoḽisi ya Mbadelo
Herald ya Muvhuso i ta mbadelo, yo kwamana na Muakhaivi wa Lushaka o sedza tshiimo tsha makete tsha zwino.
3. Vhuleme ha vhurangaphanḓa
Muhasho u khou konḓelwa nga mulandu wa u shaya ndangulo ya zwa vhashumi. U thomiwa ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ho ita uri hu vhe na tshivhumbeo tshiswa tsha muhasho. U thusa kha u ṱahela ha maanḓa, Muhasho wo vhunzhi ha zwikhala zwa mushumo zwe zwa vha zwo vulea. Naho zwo ralo, u ḓadziwa ha zwikhala izwi hu nga si kone u ita uri hu vhe na tshumelo I fushaho, nahone Muhasho u ḓo fanela u kwamana na Vhufaragwama ha Lushaka nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004 uri hu engedzwa mukovhe wawo u itela miholo ya vhashumi. Maano a u bveledzisa zwikili zwa vhuṋe o bveledzwa u itela mushumi muṅwe na muṅwe wa Muhasho, na uri Ndangulo ya zwa vhashumi i khou tshimbidza maitele eneo.
Muhasho wo kona nga maanḓa u shandukisa zwe wa vha wo zwi vhea sa zwa ndeme kha mukano wa kuavhele kwa tshelede kwa Mutheo wa Kushumisele kwa tshelede ya Vhukati ha kotara (MTEF), fhedzi dziṅwe ṱhoḓea dza ndeme dzi ngaho tshelede ya Dzangano ḽa Mvusuludzo ya vhuḓifari ha sialala, indasiṱiri ya Mvelele na thandela dza mishumo dza tshelede a dzo ngo kona u dzheniswa nga ngomu ha haya maga. U dzhenisa hovhu vhuleme ha maanḓa, Muhasho u ḓo kwama komiti ya Kushumisele kwa Tshelede kwa Vhukati ha Kotara, wa isa khonadzeo dzi ngaho u engedza mukano wa mukovhe wo fhelelaho wa MTEF.
4. Madzangano a Vhathu
4.1. Madzangano a mvelele o ṱanganedzwaho
Zwiimiswa zwa 15 zwo ṱanganedzwa uri zwi vhe zwiimiswa zwa mvelele nga minis.a wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi hu tshi khou tevhelwa Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele wa 1998. Zwiimiswa zwi fanela u vhumba phoḽisi ya u ṱanganedza na u londota ndaka yoṱhe, ya lushaka lufhio na lufhio ine vha vha nayo, hu tshi katelwa na zwisumbedzi, khuvhanganyo kana iṅwe ndaka ine ya tshimbidzea. Zwi fanela u langula ndaka yoṱhe ine ya vha ya muvhuso.
TSHIIMISWA TSHELEDE YO ṋetshedzwaho
 R?000
Tshiimiswa tsha Northern Flagship, Pretoria 17 955
Miziamu ya Iziko ya Cape Town 18 721
Miziamu wa Natala, Pietermaritzburg 3 840
Miziamu wa Lushaka, Bloemfontein 7 869
Die Afrikaanse Taalmuseum, Paarl 834
The National English Literacy Museum, Grahamstown 1 732
Voortrekker Museum, Pietermaritzburg 2 649
War Museum of the Boer Republics, Bloemfontein 1 804
Robben Island Museum, Cape Town 15 931
William Humphreys Art Gallery, Kimberly 1 188
Engelenburg House Collection, Pretoria 66
Nelson Mandela museum, Umtata 2 074
Freedom Park, Pretoria 47 000
National Zoological Gardens of South Africa 8 903
Tshandukiso ya Zwiimiswa zwa Mvelele 13 000
ṰHANGANYELO 143 566
4.2. Zhendedzi ḽa Zwiko zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe ? R9, 550 million
Zhendedzi ḽa Zwiko zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe ḓo thomiwa nga u ya nga Mulayo wa Vhufa wa Zwiko zwa Lushaka wa 1999 u itela u ?
* U ḓivhadza Sisiṱeme yo ṱanganelanaho ine ya shumisana ya vhulanguli ha zwiko zwa vhufa ha lushaka
* U phuromota muvhuso wavhuḓi kha zwiimo zwoṱhe.
* U ḓea vhadzulapo maanḓa a u vhulunga zwiko zwavho zwa vhufa u itela mirafho i ḓaho.
* U vhea milayo guṱe ya vhulanguli ha zwiko zwa vhufa.
* U ḓivhadza Sisiṱeme yo ṱanganelanaho ya u ṱalusa, u linga na u langula zwiko zwa vhufa zwa Afrika Tshipembe.
* U thoma Zhendedzi ḽa Zwiko zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe, khathihi na khoro yayo, u tshimbidza na u phuromotha vhulanguli ha zwiko zwa Vhufa zwa tshiimo tsha lushaka.
* U vhea mikhwa na u londota vhuḓifari kha vhulanguli ha zwiko zwa vhufa Afrika Tshipembe.
* U tsireledza zwiko zwa vhufa zwi re na tshihumbudzo tsha lushaka.
* U langa u rengiselwa seli ha zwithu zwa vhufa zwi re na ndeme kha lushaka na u vunḓa ndaka ya mvelele ye ya ḽa nga vhukwila I tshi bva kha maṅwe mashango.
* U ita uri Mavunḓu a kone u thoma ndangulo dza vhufa dzine dza ḓo dzhia maanḓa a u tsireledza na u langula dziṅwe dza khethekanyo dza zwiko zwa vhufa.
* U ṋetshedza tsireledzo na vhulanguli ha fhethu na vhupo vhune ha fanelwa nga u londotiwa nga ndangulo dzapo.
4.3 Zwiimiswa zwa vhutsila ha u mvumvusa
Zwiimiswa zwa vhutsila zwi thusa kha u bveledza indasiṱiri ya vhutsila ha u mvumvusa zwo ḓisendeka kha u swikelelea, vhukoni, u fhambana na vusuludza. Zwi ṱuṱuwedza mveledziso khulwane ya vhutsila ha u mvumvusa. Zwiimiswa zwenezwi ndi:
TSHIIMISWA TSHELEDE YO VHEWAHO
 R?000
State Theatre 11 139
Khamphani ya playhouse 9 915
Bodo ya Vhutsila ha u Mvumvusa ya Kapa 10 658
Khoro ya Vhutsila ha u Mvumvusa ya Fureisi.a.a 8 700
Market Theatre 4 283
Widybrow Theatre 1 405
ṰHANGANYELO 46 100
4.4. Bindu ḽa Vhutsila ḽa Afrika Tshipembe ?
	R1,950 million
Vhutsila ha Bindu ha Afrika Tshipembe ndi khamphani ya khethekanyo ya vhu 21 yo ḓiimiselaho u kunga vhalambedzi vha vhutsila nga sekhithara ya bindu na ya phuraivethe nga u thoma tshikimu tsha gavhelo tsha zwenezwo.
4.5. Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Vidio na fiḽimu ?
 R12, 127 million
U ya nga Mulayo wa Tshiimiswa tsha fiḽimu na Vidio tsha Lushaka wa 1997, tshiimiswa hetshi tshi bveledza na u phuromota indasiṱiri ya fiḽimu na vidio. I ṋetshedza na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya, na khonadzeo kha vhathu vhane vha bva vhupo vhu songo bveledzwaho uri vha dzhenelele kha Indasiṱiri, Tshiimiswa hetshi tshi dovha tsha phuromota zwibveledzwa zwapo zwa fiḽimu na vidio; tshi tikedza u bveledzwa na u swikelelwa ha indasi.iri; u dzudzanya u sa lingana he ha vha hu hone kale ha tshomedzo, zwikili na zwiko zwa .aibirari.
4.6. Khoro ya Vhutsila ya Lushaka
 R20, 205
U ya nga Mulayo wa Khoro ya Vhutsila ya Lushaka wa 1997, khoro i tshimbidza nḓila ya vhathu dza ita na u khoḓa vhutsila. Khoro hei i dovha ya ṱuṱuwedza u itwa nga u angaredza ha vhutsila kha tshitshavha, u ṱuṱuwedza u bvisela khagala vhuvha ha lushaka nga kha vhutsila, u ṱuṱuwedza mbofholowo ya zwa vhutsila na u ḓea vhathu vhe vha vha vho kandeledzwa kale tswikelelo khulwane ya zwa vhutsila. miṅwe mishumo i katela u dzudzanya u sa lingana he ha vha hu hone kha ku.etshedzele kwa tshomedzo, na u ṱuṱuwedza vhuambeleli ha lushaka na ha mashangoḓavha;
4.7. Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe ?
	R18, 633 million
Bodo i ṱuṱuwedza u tsivhudza nga ha u shumisa ha nyambo nnzhi na tshishumiswa tsha lushaka, na u tikedza nyambo dze dza vha dzo tsikeledzwa nga u bveledzisa, u dzi langula na u monitha u swikelelea, mafhungo na mbekanyamushumo dza kushumele. Hei mishumo i vha i tshi khou tevhedza ndaela dza mulayo wa Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe wa 1999.
4.8. dziḽaiburari
ZWIIMISWA TSHELEDE YO ṋetshedzwaho
 R?000
 ḽaiburari ya Lushaka 9 933
 ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe	1 883
 Dzangano ḽa Vhashumi vha Mabofu vha SA 312
 ṰHANGANYELO 12 128
ḽaiburari dzi vhulunga na u ṱuṱuwedza u ḓivhadza u vha hone ha vhufa ha maṅwalo ha lushaka, na u dzudzanya maṅwe a mafhungo a elanaho na eneo. Dzi katela na ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe, ine ya u ṋetshedza tshumelo ya ḽaiburari na ya mafhungo kha mabofu na vhane vha vhala nga u phuphuledza, na zwiṅwe zwi elanaho na zwenezwo.
5. maṅwe madzangano e a badelwa nga mupfukiso
Muhasho u tikedza na u ṱuṱuwedza thandela dze dza ḓiimisela u alusa vhutsila na mvelele, ndivho dza Akhaivi dza Lushaka na luambo. Kha hoyu mushumo muhasho u khou ita mbadelo dza ndambedzo kha zwiimiswa, dzibodo, dzikomiti, maṅwe madzangano a nnyi na nnyi na vhathu. Komiti dzo fhambanaho dza masheleni kha Muhasho dzi linga khumbelo dza thandela dzine dza bva kha vhashelamulenzhe dza dzhena kha memorandamu dza thendelano na madzangano musi ho no itwa tsheo dza u lambedza thandela yeneyo nga masheleni. Nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003 mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Muhasho dzo badela mitengo i tevhelaho.
MBEKANYAMUSHUMO KHETHEKANYO ṰHANGANYELO
 R?000
2: Vhutsila, Mvelele na Luambo U phuromotha vhutsila na mvelele
 kha tshitshavha kha ḽa SA 14 031
 Vhupinduleli, u khakhulula na
 Vhupulani ha nyambo 987
3: Mveledziso ya vhutsila na	U phuromotha vhutsila na mvelele
 vhushaka ha dzitshakatshaka	kha mashangoḓavha 2 243
 u fhungudza vhushai 25 587
 indas.ri dza zwa mvelele 20 000
4: Vhufa, Akhaivi ya Lushaka	U phuromotha vhufa 3 887
 na Tshumelo dza .aiburari	Akhaivi dza Lushaka dza Afrika
 Tshipembe 600
 Ndaka (mveledziso ya tshomedzo) 63 702
ṰHANGANYELO guṱe 131 337
6. Nzudzanyo dza Vhuvhusi ha muṱanganelano
Nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003 muhasho wo vha u na komiti ya u oditha, ine ya shuma u ya nga Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama ha Vhathu (PFMA), wa 1999 na Milayo ya Vhufaragwama (dziTR) wo vhewaho nga fhasi hawo, na u ṋetshedza kha pfanelo dzawo dzi sa fani na dziṅwe, Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Oditha o vha a Vho ? S Kajee, Mulangi wa Gobodo Corporate Governance Services. miṅwe miraḓo ya komiti ho vha hu:
muraḓo Tshiimiswa Vhuimo
Dokotela RM Adams	Muhasho wa Vhutsila, mvelele	Mulangi-Dzhenerala
(we a vha a muofisiri)	Saintsi na Thekhini.odzhi
Vho- P Benade Muhasho wa Pfunzo Mulangi-Muhulwane
 Tshumelo dza muṱa
 nganelano
Dokotela N Frick Khoro ya dziGeoscience	Muofisiri Muhu-
 lwane wa
 khorotshitumbe
Vho- Moloi Tshiimiswa tsha Afrika tsha	Mulanguli wa
 SA Gwama
Hu ḓo vhumbiwa Komiti ntswa ya U Oditha ya 1 Lambamai 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2004.
Yuniti ya Odithi ya nga Ngomu yo ita ndingo ya khombo ine ya nga bvelela ya muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi u itela u swikelela ṱhoḓea dza muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele, na u thoma pulane ya kuodithele ya nga ngomu ya ṅwaha nga ṅwaha.
Hu na pulane ya u thivhela vhuvhava ine ya khou shuma u itela u shumisa maga a u thivhela vhuvhava na u tsivhudza nga ha u vha hone ha vhuvhava. Sa tshipiḓa tsha maano haya, luṱingo lwa u lidza ndwevha lwo thoma u shuma.
Sa izwi Muhasho u tshi isa phesenthe khulwane ya mugaganyagwama wayo kha zwiimiswa zwa vhathu, na Vho-Minis.a vha tshi nga litsha u tevhela PFMA u ya nga khethekanyo ya 63 (2), ho sikwa yuniti ya nga thungo ya u monitha na u tshimbidza vhuvhusi ha muṱanganelano, fhedzi nga u shaeya ha tshikhala i ḓo thoma u shuma mishumo yayo nga 2003/2004.
7. mvelaphanḓa nga ha khwinifhadzo dza Vhulanguli ha Masheleni
Muhasho wo thola Muofisiri Mufareli Muhulwane wa zwa Gwama u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 nga murahu ha musi muhasho muswa wo thoma u shuma nga woṱhe. Hu khou lavhelelwa uri Muofisiri wa Gwama wa tshoṱhe u ḓo tholiwa u bva nga ḽa 1 Fulwi 2003 kha vhuimo ha Mulanguli Muhulwane.
U shumiswa ha Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama ḽa Vhathu wa 1999 (Mulayo wa vhu 1 wa 1999) [PFMA] na Milayo ya Vhufaragwama [dziTR] wo bviswaho u ya nga khethekanyo dza 76 na 77 dza PFMA ndi hone hune ha ḓo thoma u dzhielwa nzhele kha Muhasho. Vhurumiwa kha hoyu mushumo ho no tendelwa nahone vhu khou shuma. Naho mvelaphanḓa yo no vha hone kha maṅwe masia, zwiṅwe zwi ḓo ṱoḓa maanḓa o ḓalaho nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2003/2004.
Sa zwe zwa vha zwo humbelwa nga PFMA, mivhigo yo fhelelaho ya zwa masheleni yo ṋetshedzwa tshifhinga tshoṱhe kha vhashelamulenzhe. Nga nnḓa ha ṱhoḓea dza muvhuso, Muhasho na wone u na nḓila yawo ya u vhiga na u langula kushumiselwe kwa tshelede. Hezwi zwi vhonala kha u vhulunga huṱuku he ha vhonala nga tshino tshifhinga tsha mivhigo (hu sa katelwi thandela dza ndaka dzine Muhasho a u na ndango yadzo kha u koloda u fhaṱa na u langa rakon?iraka)
8. Mafhungo a Vhukoni
Ngauri Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo thomiwa zwenezwino nga Ṱhangule 2002, a wo ngo tou vha na Tshinyalelo dza Lushaka dzo tou anganyelwaho dza ṅwaha wa muvhalelano wa 2002/2003 kana pulane ya maitele ya tshifhinga tsha 1 Ṱhangule 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2003. Mbekanyamushumo dzadzo dzo ḓo tea u dzudzanyululwa kha Khumbulelo dza Kudzudzanyele dza 2002/2003, dze dza ita uri u vhiga lwa tshiofisi u ya nga ndivho dzo vhewaho kha Khumbulelo dza Tshinyalelo dza Lushaka khathihi na maano a kuitele a Muhasho wa kale wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi zwi kon.e. Zwo naniswa na nga uri nḓila dzayo dza muvhalelano na gwama na dzo thoma u shuma nga ḽa 1 Lara 2002. Naho zwo ralo, maitele a vhukoni o thomiwaho kha Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi o vhulungiwa nga miṱangano ya vhulanguli na zwiṅwe zwivhumbeo zwa mvelaphanḓa ya u linga vhukoni ine ya dzula i tshi khou itwa u fana na maitele a Vhuodithi ha Ngomu na Komiti dza u Oditha. A hu na maitele a nga nnḓa o shumiswaho u khwaṱhisedza mafhungo a ndingo dza vhukoni nga nnḓa ha ndingo dzo ḓoweleaho dza Muoditha Dzhenera.a.
9. Thendelo
Zwitatamennde zwa ṅwaha nga ṅwaha zwo dzudzanywaho kha masiaṱari 67 u swika 90 zwo ṱanganedzwa nga Muofisiri wa Muvhalelano.
Prof. Itumeleng Mosala
Mulangi ? Dzhenera.a
Ḓuvha: 28 Shundunthule 2003
Muvhigo wa Muoditha ? Dzhenera.a
MUVHIGO WA MUODITHA ? DZHENERALA WA ZWITATAMENNDE ZWA MASHELENI ZWA MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE ? [VOTE 34] WA TSHIFHINGA TSHA miṅwedzi YA MALO YO FHELAHO NGA 31 Ṱhafamuhwe 2003
1. MUSHUMO WA U ODITHA
Zwitatamennde zwa masheleni sa zwe zwa dzudzanywa kha masiaṱari 67 u swika 90, zwa tshifhinga tsha miṅwedzi ya malo yo thomaho nga 31 Ṱhafamuhwe 2003, zwo odithiwa u ya nga khethekanyo ya 188 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), u tshi vhaliwa na khethekanyo dza 3 na 5 dza mulayo wa Muoditha ? Dzhenerala, wa 1995 (Mulayo wa vhu 12 wa 1996). Hezwi zwitatamennde zwa masheleni, u londolwa ha maga avhuḓi a u langa na u tevhedzwa ha milayo yo vhewaho ndi vhuḓifhinduleli ha muofisiri wa muvhalelano. vhuḓifhunduleli hanga ndi u ṱahisa muhumbulo wanga kha hezwi zwitatamennde u ya nga ha odithi.
2. TSHIVHUMBEO NA VHUHULWANE
Odithi yo itwa ho sedzwa zwitatamennde zwa Maimo a Vhuodithi a Afrika Tshipembe. Hezwo zwitatamennde zwi ṱoḓa pulane na u oditha u itela u vha na vhuṱanzi uri zwitatamennde zwa masheleni a zwo ngo khakhea.
 Odithi i katela:
* u linga, nga nḓila ya ndingo, vhuṱanzi ha u tikedza ṰHANGANYELO zwo sumbedzwaho kha zwitatamennde zwa masheleni,
* u gaganya milayo ya muvhalelano ine ya shumiswa na u anganya hune ha itwa nga vhulanguli, na
* u sedzulusa tshivhumbeo tsho fhelelaho tsha tshitatamennde tsha masheleni.
Ri tshi ya phanḓa, odithi i katela na mulingo wa vhuṱanzi vhune ha tikedza u tendelana na nga nḓila dzoṱhe nga milayo na ndaulo dzazwo dzoṱhe dze dza ḓivhadzwa dzine dza tshimbilelana na mafhungo a masheleni.
Ndi a fulufhela uri Odithi i sumbedza muhumbulo wanga nga nḓila i fushaho.
3. MUHUMBULO NGA HA ODITHI
U ya nga .ne zwitatamennde zwa masheleni nga u fulufhedzea zwi sumbedza tshiimo tsha masheleni tsha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (muhasho) tsha miṅwedzi ya malo yo fhelaho nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2003 na mvelelo dza kushumele na kushumisele kwa masheleni zwa tshifhinga tshenetsho zwo fhela u ya nga kutshimbilele kwa muvhalelano kwo randelwaho.
4. NYOMBEDZELO YA MAFHUNGO
Hu si na u ṱalutshedza muhumbulo wa odithi wo Ṱahiswaho afho nṱha, ho sedzeswa mafhungo a tevhelaho:
4.1. Mbadelo dza mupfukiso dzi si dza tshifhinga tshoṱhe
Vhuleme vhu tevhelaho ho wanala musi hu tshi khou odithiwa mbadelo dzi si dza tshifhinga tsho.he:
* huṅwe mbadelo yo vha i si na maṅwalo o teaho a u i tikedza
* kudodombedzelwe kwa milayo kwo vha ku songo tevhedzwa u fana na:
- u sa vha hone ha ṱhanzi kha maṅwalo
- u ṱolwa ha tshifhinga tshoṱhe ha thandela
- u kovhekanywa ha tshileme kha tsheo dza u ita mbekanyamushumo
* U sa vha hone ha madalo a vhuingameli ho dzudzanywaho kana vhu songo dzudzanywaho kana u tsedzuluso dza vhukoni.
* U sa vha hone ha milayo tshifhinga tshoṱhe kha dzithendelano.
4.2. Thiyetha ya Windybrow
Ho tholiwa mukwamanyi uri a .o.uluse u sa dzudzanyea kha mitikedzo ya R2.4 million yo badelwaho Thiyetha ya Windybrow. Muvhigo wa u thoma u khwaṱhisedza uri hu na u sa dzudzanywa zwavhuḓi na vhuṅwe vhuaḓa. Tshifhingani tsha musi hu tshi dzudzanywa hoyu muvhigo ṱhoḓuluso dzo vha dzi saathu u fhela.
4.3. Odithi ya nga Ngomu
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo fhandekana na Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi nga ḽa 1 Ṱhangule 2002. U bva tshe ya fhandekana a ho ngo bveledzwa tshiṱirathedzhi tshiswa tsha vhuodithi ha nga ngomu tsha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa nahone a ho ngo vha na odithi dzo khunyeledzwaho nga tshenetshi tshifhinga. Zwi amba uri a hu na mivhigo ya odithi dza nga ngomu ine ra nga ḓitika ngayo.
44. Ndaka
Nga nṱhani ha u fhandekana ha we wa vha u Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi, muhasho wo humbelwa uri u dzudzanye mutevhe wa ndaka na vhuḓifhinduleli zwine zwa fanela u pfukiselwa kha mihasho miswa yo sikiwaho. U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 42 (2) ya Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Vhathu wa 1999 (Mulayo wa vhu 1 wa 1999) mutevhe u fanela u sainiwa nga vhaofisiri vha muvhalelano vha mihasho ine ya ḓo fhiwa ndaka.
5. Dzindivhuho
Thuso yo ṋetshedzwaho nga vhashumi vha muhasho nga tshifhinga tsha odithi I khou livhuhiwa nga maanḓa.
Muoditha Dzhenera.a
Pretoria 22 Fulwana 2003
Tshitatamennde tsha phoḽisi dza Muvhalelano
TSHITATAMENNDE TSHA phoḽisi DZA MUVHALELANO NA maṅwe MAFHUNGO A YELANAHO NA ZWENEZWO A miṅwedzi YA MALO YO FHELAHO NGA 31 Ṱhafamuhwe 2003
Zwitatamennde zwa masheleni zwo dzudzanyiwa ho sedzwa phoḽisi dzi tevhelaho, dze dza shumiswa kha matheriaḽa oṱhe, nga nnḓa ha musi zwo tou sumbedzwa nga iṅwe nḓila, Hone-ha, he zwa fanela na u pfesesea, ho ḓadziswa nga u bviselwa nnḓa ha maṅwe mafhungo u itela u khwaṱhisedza ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni na u fusha ṱhoḓea dza muvhuso dza Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Vhathu, mulayo wa vhu 1 wa 1999 (sa zwe zwa khakhululwa nga mulayo wa vhu 29 wa 1999), Milayo ya Vhufaragwama ya Muhasho na Zwiimiswa Ndayotewa zwo bviswaho hu tshi tevhelwa Mulayo na Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo, mulayo wa vhu 5 wa 2002.
1. Theo ya ndugiselo
Zwitatamennde zwa masheleni zwi dzudzanyiwa nga nḓila ya kheshe ya muvhalelano nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila, Tshiimiswa tsha u vhiga tshi khou shanduka u bva kha u vhiga kheshe u ya kha u vhiga nga nyaluwo ya muvhalelano. Kha zwa kheshe, mirengelano ya muvhalelano na zwiṅwe zwiwo zwi tendiwa arali musi zwo wanala hu si ni ho ṱanganedzwa kheshe kana ho badelwa lini.
2. Mbuelo
Masheleni o ṋetshedzwaho muhasho a bva kha mugaganyagwama wa u fhedzisela une wa vhidzwa u pfi Mugaganyo wo Humbulelwaho wa Tshinyalelo dza Lushaka/ vunḓu. Masheleni o ṋetshedzwaho a songo humbulelwa a humiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ vunḓu.
Nzwalelo na Tshelede i songo shumaho ine ya ṱanganedzwa zwi tendiwa musi zwi tshi ṱanganedzwa, nahone a hu na nyengedzo dzine dza itwa kha nzwalelo kana tshelede dzo salaho dzo ṱanganedzwaho u bva tshifhinga tshe ya ṱanganedzwa u swika magumoni a tshifhinga tsha u vhiga. Dzi dzhiwa sa mbuelo kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho dza fhiriselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ vunḓu.
3. Tshinyalelo dza tshifhinga tshipfufhi
Tshinyalelo dza zwino dzi vhonala kha tshitatamennde tsha masheleni musi dzi tshi badelwa.
4. U shumiswa ha Tshelede hu si na thendelo, hu si ho ngonani, na u sa vhuedza na ha u laṱekanya
U shumiswa ha tshelede hu si na thendelo zwi amba:
* U shumiswa ha masheleni ho kalulaho kana u shumiswa ha tshipiḓa tshihulwane tsha masheleni o ṋetshedzwaho, kana
* U shumiswa ha masheleni kha zwe a vha a songo tea u shuma zwone kana, arali hu kha tshipiḓa tshihulwane, a songo shumaho nga nḓila yo teaho.
Tshinyalelo yeneyo i siho mulayoni, i dzhiwa sa ndaka ya zwino kha bammbiri dza u ṱanganyela u swikela yeneyo tshinyalelo i tshi ṱanganedzwa u bva kha tshipiḓa tsha vhuraru kana i tshi badelwa nga masheleni o .etshedzelwaho zwenezwo.
Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi zwi amba tshinyalelo, nga nnḓa ha tshinyalelo dzi songo tendelwaho, dzine dza itwa hu songo tevhelwa muṅwe wa milayo hu tshi katelwa:
* Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni ha Nnyi na nnyi,
* Mulayo wa Bodo ya Thendara ya Muvhuso, kana milayo miṅwe na miṅwe yo itwaho hu tshi tevhelwa hei milayo, kana
* Mulayo muṅwe na muṅwe wa vunḓu wo itelwaho zwa u ṱanganedza kha vunḓu ḽeneḽo.
Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi dzi dzhiwa sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho.
Tshinyalelo dzi sa vhuyedzi na dzo tambiseaho zwi amba tshinyalelo dze dza sokou itwa dze dza vha dzi tshi nga ḓi phephiwa arali zwo vha zwo ṱhogomelwa zwavhuḓi. Tshinyalelo dzo tambiseaho na dzi songo vhuyedzaho dzi vhilwa kha muofisiri a re na vhuḓifhinduleli (hu fanela u kokodzwa tshelede kha muholo), kana ha shumiswa tshelede yo vhetshelwaho zwenezwo arali a re na vhuḓifhinduleli a sa khou kona u wanala.
5. Zwikolodo zwo thuthiwaho
Zwikolodo zwi thuthiwa arali ho wanala uri a zwi vhilei. A hu na zwine zwa itwa kha tshelede dzi songo wanalaho murahu.
6. Tshinyalelo ya ndaka yo rengwaho
Tshinyalelo dza thundu dzo rengwaho nga 31 Ṱhafamuhwe 2003 dzine dza ḓo shumiswa nga ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho dzi a thuthiwa tshoṱhe musi dzi tshi ṱanganedzwa na u fhindulelwa uri ndi tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o ṱanganedzwaho, Ndaka (ndaka ya tshoṱhe na ine ya pfulusea) i a vhewa mutengo, zwi amba uri i thuthiwa musi ho no badelwa.
7.Vhubindudzi
Zwine zwa rengisea zwi a rengiswa. Ndeme ya makete i .anganyelwa nga u sedza kha mitengo ye ya vha i hone musi mimakete ya stock exchange i tshi valwa kha siaṱari ḽa tshitatamennde.
Vhubindudzi ha tshifhinga tshipfufhi hu sa katelwi ha u ḓitika ngaho vhu a sumbedzwa kha tshiteṅwa tsha mutengo ha dovha ha itwa nzudzanyo hune u ya nga vhalangi, vhubindudzi ha vha vhu sa khou tshimbila zwavhuḓi. He vhubindudzi vha sa tshimbile zwavhuḓi zwi dzhiwa sa tshinyalelo dzo iteaho musi zwi tshi vhonala uri a zwi khou tshimbila zwavhuḓi.
Nyengedzedzo kha masheleni ane a vha o sala a ndaka ya u ḓitika ngayo a zwine zwa rengisea e a khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu a a pfukiswa uri a ye u lingululwa ndeme na vhuṅwe vhuthivhi kha ndinganyiso ya vhafaramikovhe. Phungudzo dzine dza imela nyengedzedzo dzo fhiraho dza ndaka ya u ḓitika ngayo ine ya fana na ine ya rengisea dzi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho. Nyengedzedzo/ Phungudzo kha tshelede ine ya vha yo sala ya ndaka ya u ḓitika ngayo ye ya khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshipfufhi i a lifhiwa ya tshadzhiwa sa tshitatamennde tsha mbuelo.
U bviswa ha vhubindudzi, tshelede ine ya sala kha tshelede yo salaho na tshelede yo pfukiswaho zwi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha mbuelo. Kha u bviswa ha ndaka ya u ḓitika ngayo ine ya rengisea ine ya khethekanywa sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu, tshelede ine ya khou sedzuluswa na dziṅwe dzo salaho dzine dza elana na zwenezwo dzi a pfukiselwa kha mbuelo dzo vhuiswaho.
8. Vhubindudzi kha zwiimiswa zwi laulwaho
Vhubindudzi kha zwiimiswa zwi laulwaho ndi zwiḽa zwiimiswa hune zwiimiswa zwine zwa vhiga zwa kona u shumisa maanḓa a tevhelaho kha u langula phoḽisi dza kushumele na dza masheleni a tshiimiswa uri zwi kone u wana mbuelo kha mishumo yazwo:
* U thola kana u pandela miraḓo minzhi kana yoṱhe ya bodo ya vhalangi vha tshiimiswa kana dzangano ḽine ḽa lingana na.o;
* u thola kana u pandela muofisiri muhulwane wa tshiimiswa;
* u livhisa vouthu dzoṱhe kana vhunzhi hadzo kha miṱangano ya bodo ya vhalangi kana dzangano ḽivhusi ḽine ḽa fana na.o; kana
* u langa pfanelo dzoṱhe dza u voutha kana vhunzhi hadzo kha muṱangano guṱe wa dzangano ḽeneḽo.
* vhubindudzi kha zwiimiswa zwi langiwaho zwi sumbedzwa sa thengo.
9. Zwi.anganedzwa
Zwi.anganedzwa a zwi anzeli u vhewa kha tshiteṅwa tsha kheshe kha muvhalelano. Hone-ha zwi.anganedzwa zwine zwa katelwa kha siaṱari ḽa ndinganyiso sa ndaka ya tshifhinga tshilapfu kana sa tshelede yo dzhenaho kha tshitatamennde tsha mbuelo, musi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga nḓila ya kheshe kha muvhalelano, zwi sumbedzwa nga thungo kha notsi u itela u tshimbidza zwavhuḓi ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni.
10. Zwine zwa fanela u badelwa
Zwine zwa fanela u badelwa a zwi anzeli u vhewa fhasi ha tshiteṅwa tsha
kheshe kha muvhalelano. Hone-ha zwine zwa fanela u badelwa zwo
katelwaho kha siaṱari ḽa ndinganyiso zwi bva kha rasithi dza kheshe dze
dza lindelwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vun.u/ Lushaka
kana huṅwe-vho.
11. Mulayo
Mulayo ndi vhuḓifhunduleli ha iṅwe tshelede. Milayo a i anzeli u vhonala nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano, fhedzi tshi bviselwa khagala nga thungo kha notsi u itela u tshimbidza zwavhuḓi ndeme ya zwa masheleni.
12. Vhu.inekedzeli ha u shumisa
Vhu.inekedzeli ha u shumisa ha tshifhinga tsho salaho u bva ḓuvha ḽa
muvhalelano u swikela mafheleloni a thendelano ya u shumisa zwi bviselwa
khagala sa nḓivhadzo kha zwitatamennde zwa masheleni. Hovhu
vhuḓiṋekedzeli a vhu vhonali kha siaṱari ḽa ndinganyiso sa vhuḓifhinduleli
kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano.
13. Nyengedzo
Heyo tshelede i imela thundu/ tshumelo yo ṋetshedzwaho, fhedzi hu si
na tsumbathengo yo ṱanganedzwaho KANA tsumbathengo yo ṱanganedzwaho fhedzi ya fhedza i songo badelwa u swikela ṅwaha u tshi fhela. Hedzi tshelede a dzi sumbedzwi kha siaṱari ḽa ndinganyiso sa vhuḓifhinduleli kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano, fhedzi naho zwo ralo zwi a bviselwa khagala.
14. Mbuelo dza vhashumi
Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana
Mutengo wa Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana u vhewa kha tshitatamennde tsha mbuelo nga tshifhinga tsha u vhiga tshine mbadelo ya itwa ngatsho. Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana, dzine dza ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli ha zwa mulayo kana vhu re na mbuelo, dzi a imiswa u swikela dzi tshi kona u kalea dza vhewa mutengo. Zwidodombedzwa zwa hedzi mbuelo na vhuḓifhinduleli vhune ha nga vha hone zwi bviselwa khagala sa nḓivhadzo kha zwitatamennde zwa masheleni nahone a zwi ṅwaliwi kha tshitatamennde tsha mbuelo.
Mbuelo dza u fheliswa
Mbuelo dza u fheliswa dzi a ṅwaliwa nahone dza buliwa fhedzi arali mbadelo dzo itwa.
Mbuelo dza u notha
Muhasho u ṋetshedza mbuelo kha vhatholiwa vhawo nga pulane ya mbuelo yo dzudzanywaho ya vhatholiwa vha muvhuso. Hedzi mbuelo dzi badelwa nga mutholi na mutholiwa. Mbadelo dza mutholi kha tshikwama hetshi dzi itwa musi tshelede i tshi badelwa kha tshikwama. A hu na maga a no vhewa kha mbuelo dza u notha kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho. vhuḓifhinduleli hoṱhe vhune ha nga vha hone vhu a ṅwaliwa kha zwitatamennde zwa masheleni zwa Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka/ vunḓu hu si kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho wa mutholiwa.
Mbuelo dza zwa dzilafho
Muhasho u ṋetshedza mbuelo (dza vho.he/ vha?we) vha vhashumi nga pulane dza mbuelo dzo dzudzanywaho. Hedzi mbuelo dzi badelwa mutholi na/ kana mutholiwa. Mbadelo dza mutholi dzi buliwa musi tshelede yo no badelwa kha tshikwama. A huna milayo i no vhewa i no vhewa ya mbuelo dza dzilafho kha zwitatamennde zwa muhasho.
Mbuelo dza zwa dzilafho dza u notha dza miraḓo yo nothaho dzi badelwa musi ho no badelwa kha tshikwama.
15. Mbuelo dzo sengedzwaho
Mbuelo dzo sengedzwaho ndi tshelede ine ya lingana na ndeme ya vhubindudzi na/ kana khadzimiso yo sengedzwaho, kana diphosithi yo badelelwaho vhatholiwa vha fulo ḽa nnḓa, lwa u tou thoma kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho. Musi dzi tshi khou bviswa, u badelwa murahu kana u vusuludzwa, tshelede dzenedzo dzi a pfukisea dza iswa kha Tshikwama tsha Mbuelo.
16. Mbuelo dzine dza kona u vusuludzwa
Mbuelo dzine dza kona u vusuludzwa dzi imela mbadelo dzine dza itwa nga u ṅwalwa kha tshitatamennde tsha mbuelo sa tshinyalelo ya miṅwaha yo fhiraho dze dza kona u dzhiululwa kha muhadzimi nge a sa kone u shuma hu tshi tevhelwa thendelano. Ndifho dzi a pfukiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo musi mbadelo i tshi ṱanganedzwa,
17. Figara dza u vhambedza
vhuṱambo vhune ha elana na vhutsila na mvelele ho ḓo iswa kha Muhasho muswa wa Vhutsila na Mvelele u bva kha we wa vha u Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi, we wa guma nga 31 Fulwana 2002. Zwenezwo, muvhigo wa Muhasho ndi wa miṅwedzi ya malo fhedzi, a u na figara dza u vhambedza.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa ingamela
Zwitatasitiki na mafhungo o anḓadzwaho kha itshi tshipiḓa tsha muvhigo wa ṅwaha zwi a ṱoḓea u ya nga Ndima ya 1, tshipiḓa tsha III J.3 tsha Ndaulo dza
Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001 nahone zwo tetshelwa Mihasho yoṱhe ine ya vha nga ngomu ha Tshumelo ya Muvhuso nga Minis.a wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo. Mbekanyo dza zwi.atasi.iki dzi ṋetshedza mafhungo a vhuimo ha nṱha nga mafhungo a ndeme a kwamaho zwa ndangulo ya vhashumi. Ndivho ya mafhungo ndi u gudisa kana u nea maanḓa vhasimamilayo, midia, vhathu na vhaṅwe vhashumisani vha ndeme u lavhelesa arali mihasho i tshi khou:- _ shumisa maanḓa e ya ṋewa nga Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa Masheleni a Muvhuso nga nḓila yo teaho, _ swikelela zwithu zwa ndeme zwa tshandukiso zwa lushaka zwo thomiwaho nga khabinete, tsumbo, nyito ya u dzhiela nṱha vhe vha vha vho thudzelwa kule mishumoni. Mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha i bviswa mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano. Ndivho ya izwi ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha Muhasho kha vhashumisani navho. Mbekanyo dzine dza vha kha uyu muvhigo dzo khwiniswa tshifhinga tshoṱhe nga Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo (DPSA). Arali hu na zwine vha tama zwi tshi nga dzheniswa kha uyu muvhigo, vha humbelwa uri vha rumele magaganywa (hu na thikhedzo i pfalaho)
kha:-
Mulangi-Dzhenera.a
Muhasho wa Tshumelo ya Vhathu na Ndaulo
A LIVHISWE KHA:
Yuniti ya Mafhungo ya Tshumelo ya Muvhuso
(Public Service Information Unit)
Phoḽ Box 916, Pretoria, 0001
psiu@dpsa.gov.za
Fekisi: (012) 314-7020
U khwaṱhisedza uri hu vhe na tshifhinga tsho linganaho tsha u ṱola na u dzhenisa magaganywa avho, vha vhone uri a vha o swika nga ḽa kana phanḓa ha ḽa 31 Ṱhangule.
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo na Ṱhalutshedzo malugana na maipfi o shumiswaho kha iyi khethekanyo ya Muvhigo, Kha vha kwame nyanḓadzo ine ya wanala DPSA ine ya vhidzwa 'A guide to understanding the oversight report of departmental annual reports'. Vha nga wana khophi ya gaidi kha mihasho yoṱhe kana kha webusaithi ya DPSA ine ya vha (www.dpsa.gov.za).
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
4.1 Tshinyalelo
Mugaganyagwama wa mihasho u ya nga dzimbekanyamushumo.
Mbekanyo dzi tevhelaho dzi nweledza Tshinyalelo yo odithiwaho lwa u fhedza nga mbekanyamushumo (Mbekanyo ya 1.1) na khethekanyo ya miholo (Mbekanyo ya 1.2). Nga u angaredza, i ṋetshedza kana i sumbedza tshinyalelo yoṱhe kha vhashumi u ya nga mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe kana khethekanyo dza miholo kha muhasho.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
92 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 1.1 ? Tshinyalelo dza Vhashumi nga Mbekanyamushumo, 2002/ 03
Mbekanyamushumo
ṰHANGANYELO ya Tshinyalelo
(R?000)
.hanganyelogu.e ya Vhashumi
(R?000)
Tshinyalelo ya Vhugudisi
(R?000)
Tshumelo dza Phurofeshinala na dza Tshipentshela
(R?000)
Mbadelo ya Vhashumi sa phesenthe ya .hanganyelogu.e ya Tshinyalelo
Mbalokati ya Mbadelo ya Vhashumi nga mushumi
(R?000)
Ndaulo






Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha






Mveledziso ya Mvelele na
Vhushaka ha Dzitshaka






Vhufa, Akhaivi dza Lushaka
na Tshumelo dza
ḽaiburari dza Lushaka






.hanganyelogu.e














Mbekanyo ya 1.2 ? Mbadelo dza vhashumi u ya nga khethekanyo dza muholo, 2002/ 03
Khethekanyo dza muholo
Tshinyalelo ya Vhashumi
(R?000)
% ya .hanganyelogu.e ya mbadelo ya vhashumi
Mbalokati ya mbadelo ya vhashumi nga mushumi (R?000)
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele ya 1-2)



Vha re na vhukoni (levhele ya 3-5)



Mveledziso ya vhukoni ha nṱha (levhele ya 6-8)



Ndaulo ya vhukoni ha nthesa (levhele ya 9-12)



Vhulangi ha nṱha (levhele ya 13-16)



.hanganyelogu.e




93 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo i tevhelaho i ṋetshedza manweledzo a mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe. (Mbekanyo ya 1.3) na khethekanyo dza miholo (Mbekanyo ya 1.4), na tshinyalelo dza miholo, tshifhinga tsho engedzedzwaho tsha u shuma, thikhedzo ya vha re na dzinnḓu na thuso ya zwa dzilafho. huṅwe na huṅwe, mbekanyo i sumbedza phesenthe dza mugaganyagwama wa vhashumi dze dza shumiswa kha izwi zwithu.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 1.3 - Miholo, U shuma tshifhinga tsho engedzwaho, thikhedzo ya vha re na dzinnḓu na Thuso ya zwa Dzilafho nga mbekanyamushumo, 2002/03
Programme Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
Mbekanyamushumo Miholo Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u shuma HOA Thuso ya zwa Dzilafho
.hanganyelogu.e
(R?000)
Muholo sa % ya mbadelo ya vhashumi
.hanganyelogu.e
Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u Shuma
.hangan yelogu.e
HOA sa phesenthe ya mbadelo ya vhashumi
(R?000)
T(hanganyelogute
Thuso ya zwa dzilafho sa % ya mbadelo ya vhashumi
Ndaulo








Vhutsila, Mvelele, na Luambo kha Tshitshavha








Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha Dzitshaka








Vhufa, Dziakhaivi na Tshumelo dza ḽaiburari dza Lushaka








Tshumelo








.hanganyelogu.e









Mbekanyo ya 2.4 - Miholo, U shuma u fhirisa tshifhinga tsho vhewaho, thikhedzo ya vha re na dzinnḓu na Thuso ya zwa Dzilafho nga Khethekanyo ya Miholo, 2002/03
Programme Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
Khethekanyo ya miholo Miholo Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u shuma HOA Thuso ya zwa DzilafhoOvertime
Ho
.hanganyelogu.e
(R?000)
Muholo sa % ya mbadelo ya vhashumi
.hanganyelogu.e
Tshifhinga tsho engedzwaho tsha u Shuma
.hanganyelogu.e
HOA sa phesenthe ya mbadelo ya vhashumi
(R?000)
T(hanganyelogute
Thuso ya zwa dzilafho sa % ya mbadelo ya vhashumi
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele 1-2)








Vha re na vhukoni (levhele 3-5)








Vha vhukoni ha mveledziso ha ntha (levhele 6-8)








Vha vhulangi ha vhukoni ha nṱha (levhele ya 9-12)








Vhulanguli kana ndangulo ya nṱha (levhele 13-16)








.hanganyelogu.e









4.2 Mishumo na zwikhala
Mbekanyo i tevhelaho i nweledza tshivhalo tsha dziposo kha dzangano, tshivhalo tsha vhashumi, tshivhalo tsha zwikhala, na uri naa hu na vhashumi vha u ḓadzisa kana vho fhiraho mbalo kha dzangano. Aya mafhungo o ṋetshedzwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho ? mbekanyamushumo (Mbekanyo ya 2.1),
Khethekanyo ya Miholo (Mbekanyo ya 2.2) na mishumo ya ndeme (Mbekanyo ya 2.3)
Mihasho yo wana mishumo ya ndeme ine ya tea u sedzuluswa kana u lavheleswa. (Mbekanyo ya 2.3) i ṋetshedza mafhungo nga ha dzangano na zwikhala zwa mishumo ya ndeme ya muhasho. Tshivhalo tsha zwikhala tshi sumbedza phesenthe ya dziposo dzine dza tea u valiwa kana u tholelwa vhathu.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha 2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 2.1 ? Mishumo na zwikhala zwa mbekanyamushumo,
31 Ṱhafamuhwe 2003
Mbekanyamushumo
Tshivhalo tsha dziposo
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho/dzo tholelwaho vhathu
Tshiimo tsha zwikhala
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u ḓadzisa
Ndaulo




Vhutsila, Mvelele na Luambo kha Tshitshavha




Mveledziso ya Mvelele na Vhushaka ha dzitshaka




Vhufa, Akhaivi dza Lushaka, na Tshumelo dza ḽaiburari ya Lushaka




ṰHANGANYELO





Mbekanyo ya 2.2 ? Mishumo na zwikhala zwa Khethekanyo ya miholo, 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo ya miholo
Nomboro ya dziposo
Nomboro ya poso dzo valiwaho/dzo tholelwaho vhathu
Tshiimo tsha zwikhala
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u ḓadzisa
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele 1-2)




Vha re na vhukoni (levhele 3-5)




Vha vhukoni ha mveleziso ha ntha (levhele 6-8)




Vha vhukoni ha ndangulo ha nthesa (levhele ya 9-12)




Vhulanguli ha nṱha (levhele 13-16)




.hanganyelogu.e





Mbekanyo ya 2.3 ? Mishumo na zwikhala zwa mishumo ya ndeme
31 Ṱhafamuhwe 2003.
Mishumo ya ndeme
Tshivhalo tsha dziposo
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho/dzo tholelwaho vhathu
Tshiimo tsha zwikhala
Tshivhalo tsha poso dzo valiwaho kana dzo tholelwaho vhathu dza u ḓadzisa
A HU NA




.hanganyelogu.e





95 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
huṅwe mafhungo a sumbedza tshiimo u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003. Arali vha tshi ṱoḓa u vhona dzitshanduko malugana na nḓila dza kutholele nga ṅwaha u no khou sedzuluswa, kha vha ye kha khethekanyo ya 4 ya uyu muvhigo.
4.3 U ṱolwa ha mushumo
Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 1999 dzo thoma u ṱolwa ha mishumo u itela u khwaṱhisedza uri mishumo ine ya lingana i holelwe nga u lingana. Kha mutheo wo tiwaho wa lushaka, vhahulwane vha nga ṱola kana u ṱola hafhu mushumo muṅwe na muṅwe une wa vha nga ngomu ha dzangano. U ya nga Dzindaulo zwikhala zwoṱhe zwi re kha levhele ya 9 na u ya nṱha zwi tea u ṱolwa phanḓa ha musi zwi tshi valiwa. Izwi zwo khwaṱhisedzwa na nga tsheo ye ya dzhiiwa nga Minisiṱa wa Tshumelo dza Muvhuso na Ndaulo ya uri mishumo yoṱhe ya SMS i fanela u ṱoliwa phanḓa ha ḽa Nyendavhusiku 2002.
Mbekanyo i tevhelaho (Mbekanyo ya 3.1) i nweledza tshivhalo tsha mishumo yo ṱoliwaho nga ṅwaha u no khou sedzuluswa. Mbekanyo i dovha hafhu ya ṋetshedza zwi.a.asi.iki zwa poso dzo gonyiswaho na dzo tsitswaho.
Ndaulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 3.1 ? U ṱolwa ha mushumo, 1 Lambamai 2002 u swika
31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo ya miholo Tshivhalo tsha dziposo	Tshivhalo tsha mishumo yo .oliwaho	% dza poso dzo ṱoliwaho dza khethekanyo dza miholo Nomboro ya poso dzo gonyiswaho	Poso dzo tsitswaho
Nomboro	% ya poso dzo .oliwaho	Nomboro	% ya poso dzo ṱoliwaho
Vha re na vhukoni ha fhasi
(Levhele 1-2) 68 1 1.47 1 100 0 0
Vha re na vhukoni
(Levhele 3-5) 73 9 12.33 3 33.33 0 0
Vha vhukoni ha ntha)
(Levhele 6-8) 215 20 9.3 18 90 0 0
Vhalanguli vha tswikelelo khulwane
(Levhele 9-12) 111 15 13.51 4 26.6 0 0
Vhulanguli ha nṱha
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha ya A 18 4 22.2 1 25 0 0
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha ya B 7 1 14.29 0 0 0 0
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ya nṱha ya C 1 3 300 0 0 0 0
Khethekanyo ya Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha ya D 1 1 100 0 0 0 0
ṰHANGANYELO 494 54 10.93 27 50 0 0
Mbekanyo i tevhelaho i ṋetshedza manweledzo a tshivhalo tsha vhashumi vhe miholo yavho ya khwiniswa nge poso dzavho dza gonyiswa. Nomboro ya vhashumi i nga fhambana na nomboro ya poso dzo gonyiswaho vhunga hu si vhashumi vhoṱhe vhane vha dzheniswa kha poso ntswa. dziṅwe dza poso dzo gonyiswaho kana dzo khwiniswaho dzi nga kha ḓi vha dzi si na vhathu.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 3.2 ? Phurofaili ya vhashumi vhe miholo yavho ya khwiniswa nge
poso dzavho dza khwiniswa, 1 Lambamai 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2003
Vhavhuelwa
Vharema
Maasia
Makha.adi
Vhatshena
.hanganyelogu.e
Vha tshisadzini
8
1
0
6
15
Vha tshinnani
8
0
1
3
12
.hanganyelogu.e
16
1
1
9
27
Vhashumi vho holefhalaho



0


Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza tshivhalo tsha hune levhele dza muholo dza fhira murole wa kana vhuimo ho vhewaho nga u ṱolwa ha mushumo. Ṱhalutshedzo dza u sa tevhedzela vhuimo kana levhele yeneyo dzo ṋetshedzwa huṅwe na huṅwe.
Mbekanyo ya 3.3 ? Vhashumi vhane levhele ya mishumo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho nga u ṱolwa ha mushumo, 1 Lambamai 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2002 (u ya nga PSR 1.V.C.3)
Mushumo	Tshivhalo tsha vhashumi	Levhele ya u ṱola mushumo	Levhele ya muholo	.halutshedzo ya uri ndi ngani hu songo tevhedzelwa vhuimo kana levhele ya u ṱolwa ha mushumo.
A HU NA
.hanganyelogu.e ya vhashumi vhane miholo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho u ya nga u ṱolwa ha mushumo nga 2002/ 03
Phesenthe ya vhashumi vhoṱhe vho tholiwaho
Mbekanyo ya 3.4 i nweledza vhavhuelwa vha zwi re afho nṱha u ya nga Lushaka, mbeu na vhuhole.
Mbekanyo ya 3.4 ? Phurofaili ya vhashumi vhane levhele yavho ya muholo ya fhira vhuimo kana levhele yo vhewaho kana ine ya laulwa nga u ṱolwa ha mushumo,
1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003 (u ya nga PSR 1.V.C.3)
Tshivhalo tsha vhashumi vhane miholo yavho ya fhira vhuimo kana levhele yo tiwaho nga u tolwa ha mushumo nga 2002/ 03 A hu na
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
4.4 Tshanduko dza kutholele (Employment Changes)
Iyi khethekanyo i ṋetshedza mafhungo nga ha tshanduko
kha kutholele nga ṅwaha wa masheleni. Tshiimo tsha vhathu vhane vha litsha mishumo tshi sumbedza sia (trends) kha phurofaili ya kutholele ya muhasho. Mbekanyo dzi tevhelaho dzi ṋetshedza tshiimo tsha zwikhala zwa vhashumi vhane vha litsha mushumo u ya nga khethekanyo ya muholo (Mbekanyo ya 4.1) na mishumo ya ndeme (Mbekanyo ya 4.2). (Iyi .mishumo ya ndeme? i tea u fana na ye ya ṋetshedzwa kha Mbekanyo ya 2.3).
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 4.1 ? Tshiimo tsha zwikhala tsha vhashumi vhane vha litsha mushumo dza ṅwaha nga ṅwaha tsha khethekanyo ya miholo ya
u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003




Khethekanyo ya Miholo
Tshivhalo tsha vhashumi nga khethekanyo u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002
U tholiwa na u .hirantsiferelwa kha muhasho
U fheliswa ha mishumo na u .hirantsiferelwa nnḓa ha muhasho
Tshiimo tsha zwikhala ya vhashumi vho litshaho mushumo
Vha re na vhukoni ha fhasi (levhele ya 1-2)
33
0
5
15.15
Vha re na vhukoni
(levhele ya 3-5)
54
7
6
11.11
Vha vhukoni ha nṱhesa
(levhele ya 6-8)
159
6
7
4.4
Vhalanguli vha vhukoni ha nṱhesa
90
4
3
3.33
Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha
Ya khethekanyo ya A
10
0
0
0
Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha ya Khethekanyo ya B
5
0
0
0
Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha ya Khethekanyo ya C
1
0
0
0
Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha ya Khethekanyo ya C
1
0
0
0
.hanganyelogu.e
353
7
21
5.95

Mbekanyo ya 4.2 ? Tshiimo tsha zwikhala tsha vhathu vho litshaho mushumo ya mushumo wa ndeme u bva nga ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Mushumo
Tshivhalo tsha vhashumi nga khethekanyo u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002
U tholiwa na u .hirantsiferelwa kha Muhasho
U fhelisa na u .hirantsiferelwa
nnḓa ha muhasho

A HU NA














.hanganyelogu.e





Mbekanyo ya 4.3 i sumbedza zwiitisi zwihulwane zwa malugana na u ṱuwa ha vhashumi kha muhasho.
Kulitshele kwa mushumo
Nomboro
% ya .hanganyelogu.e
Lufu
1
4.76
U litsha
8
38.1
U fhela ha konṱiraka
U pandelwa ? tshanduko dza kushumele
9
42.86
U pandelwa - vhuḓifari vhu si havhuḓi
1
4.76
U pandelwa-u shaya vhukoni
0
0
U vhofhololwa nga mulandu wa u sa vha na mutakalo wavhuḓi
0
0
U notha
2
9.52
U .hirantsiferelwa kha miṅwe Mihasho ya Tshumelo dza Muvhuso
0
0
zwiṅwe
0
0
.hanganyelogu.e
21
100
.hanganyelogu.e ya vhashumi vho litshaho mushumo sa % ya .hanganyelogu.e ya vhathu vho tholiwaho

5.95




Mbekanyo ya 4.4 ? U gonyiswa kha mishumo ya ndeme
Mushumo
Vhashumi
1 Tshimedzi 2002
U gonyiselwa kha iṅwe levhele ya muholo
U gonyiswa ha khethekanyo dza muholo sa % ya vhashumi ya levhele ya muholo
U ya kha iṅwe notshi ngomu ha levhele ya muholo
U gonyiselwa kha dzinotshi sa % ya vhashumi ya khethekanyo ya muholo
A HU NA























.hanganyelogu.e





Mbekanyo ya 4.5 ? U gonyiswa kha khethekanyo ya muholo
Khethekanyo ya muholo
Vhashumi
1 Tshimedzi 2002
U gonyiselwa kha iṅwe levhele ya muholo
U gonyiswa kha khethekanyo dza muholo sa % ya vhashumi ya levhele ya muholo
U gonyiselwa kha iṅwe notshi kha levhele ya muholo
U gonyiswa ha dzinotshi sa khethekanyo ya muholo
Vha vhukoni ha fhasi
(Levele 1-2)
33
0
0
2
6.06
Vha re na vhukoni
(Levhele ya 3-5)
54
0
0
2
3.7
Vha vhukoni ha mveledziso ha n?hesa)
(Levhele ya 6-8)
159
12
7.55
4
2.52
Vhulanguli ha vhukoni ha nṱhesa
(Levhele 9 ?12)
90
10
11.11
3
3.33
Vhalunguli/Ndangulo ya nṱha
(Levhele 13-16)
17
1
5.9
0
0
.hanganyelogu.e
353
23
6.52
11
3.12

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
98 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
99 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHAHSUMI
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
4.5 Mulayo wa Ndingandinganyo kha Kutholele
Mbekanyo kha iyi khethekanyo dzo itiwa ho sedzwa zwivhumbeo zwo tiwaho nga Mulayo wa Ndingandinganyo kha Kutholele wa vhu 55 wa 1998.
Mbekanyo ya 5.1 Tshivhalo kana nomboro ya vhashumi (hu tshi katelwa na vho holefhalaho) kha iṅwe na iṅwe ya khethekanyo dza mishumo dzi tevhelaho u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo Vha tshinnani Vha tshisadzini .hanganyelogu.e
dza mi
shumo
(SASCO)
 vharema Makha.adi Maindia Vhatshena Vharema Makha.adi Maindia Vhatshena
Vhasima-
milayo, vhaofisi vhahulwane na vha
languli
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Dziphurofe-shinala
65
6
2
24
54
5
3
50
209
Vhorathekeniki na dziphurofeshinala

0
0
0
0
0
0
0
0
Vhomabalane
18
3
2
2
22
6
2
7
82
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
4
3
0
7
1
1
0
1
17
Vharei vha
Khovhe na vha re na vhukoni ha ndimo
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vha mishumo ya zwanḓa na
miṅwe mishumo i tshimbilela-naho nazwo
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Vhashumi vhane vha shuma nga mitshini na vhukwei
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Mishumo i sa konḓi
15
4
1
1
17
1
0
0
39
.hanganyelogu.e
106
70
5
37
96
13
5
78
357
Vhashumi vho holefhalaho
2
0
0
1
1
0
0
1
5











Ndingandinganyo ya mishumo (Employment Equity)
Vha tshinnani vha vharema 27%
Vha tshinnani vha makha.adi 17%
Vha tshinnani vha maindia 1%
Vhatshinnani vha vhatshena 9%
Vha tshisadzini vha Vharema 23%
Vha tshisadzini vha makha.adi 3%
Vha tshisadzini vha Maindia 1%
Vha tshisadzini vha Vhatshena 19%
Mbekanyo ya 5.2 .hanganyelogu.e kana tshivhalo tsha vhashumi (hu tshi katelwa na vhashumi vho holefhalaho) kha iṅwe na iṅwe ya Khethekanyo dza mushumo dzi tevhelaho u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo Vha tshinnani Vha tshisadzini .hanganyelogu.e
ya mishumo Vharema Makhaladi Maindia Vhatshena Vharema Makha.adi Maindia Vhatshena
Vhulanguli
ha nṱhesa
1
0
0
0
0
0
0
0
1
Vhulanguli ha nṱha
7
1
0
5
3
0
0
0
16
Vhashumi vho zwi gudelaho nahone vha re na tshenzhemo na vhulanguli ha vhukati
23
2
1
12
23
3
2
23
89
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza tshikeniniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphirithennde
44
4
1
18
37
4
2
50
160
Vha si na vhukoni hoṱhe na u kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
17
7
2
2
16
3
1
3
5
Vha si na vhukoni na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
14
3
1
0
17
3
0
0
38
.hanganyelogu.e
106
17
5
37
96
13
5
78
357

Mbekanyo ya u thola ya u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini .hanganyelogu.e
 Vharema Makha.adi Maindia Vhatshena Vharema Makhaladi Maindia Vhatshena
Vhulanguli
ha nṱhesa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhulanguli ha nṱha
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vho zwi gudelaho nahone vha re na tshenzhemo na vhulanguli ha vhukati
1
0
1
0
2
0
0
0
4
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza tshekeniniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphurithennde
3
0
0
0
2
0
1
0
6
Vha si na vhukoni hothe na vhane vha kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
2
0
0
0
5
0
0
0
7
Vha si na vhukoni na na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
0
0
0
0
0
0
0
0
0
.hanganyelogu.e
6
0
1
0
9
0
1
0
17
Vhashumi vho holefhalaho
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 5.4 U takuswa ha u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga .la 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo ya mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini .hanganyelogu.e
 Vharema Makhaladi Maindia Vhatshena Vharema Makha.adi Maindia Vhatshena
Vhulanguli
ha nṱhesa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhulanguli ha nṱha
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Vhashumi vho zwi gudelaho vha re na tshenzhemo
na vhulanguli ha vhukati
3
1
0
3
0
0
1
5
13
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza thekeniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphurithennde
7
0
0
1
6
0
0
2
16
Vha si na vhukoni hothe na vhane vha kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
1
1
0
0
0
0
0
0
2
Vha si na vhukoni na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
2
0
0
0
0
0
0
0
2
.hanganyelogu.e
13
3
0
4
6
0
1
7
34
Vhashumi vho holefhalaho
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Mbekanyo ya 5.5: U litsha mushumo u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini .hanganyelogu.e
 Vharema Makha.adi Maindia Vhatshena Vharema Makhaladi Maindia Vhatshena
Vhulanguli ha nṱhesa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhulanguli
ha nṱha
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vho zwi gudelaho vha re na tshenzhemo
Na vhulanguli ha vhukati
0
0
1
0
1
1
0
2
6
Vhashumi vha re na ndalukano dza akademi na dza thekeniki, vhulanguli ha fhasi, vhalavhelesi, dziforomani na dzisuphurithennde
3
0
0
1
5
0
0
2
11
Vha si na vhukoni hothe na vhane vha kona u dzhia tsheo nga vhone vhane
1
0
0
0
2
0
0
0
3
Vha si na vhukoni na vhane vha si tendelwe u dzhia tsheo
0
1
0
0
0
0
0
0
1
.hanganyelogu.e
5
1
1
1
8
1
0
4
21











Ndangulo dza zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 5.6 ya ndaṱiso ya u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga (la 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo
dza Mishumo Vha tshinnani Vha tshisadzini .hanganyelogu.e
 Vharema-Makhaladi-Maindia-Vhatshena-Vharema-Makha.adi-Maindia-Vhatshena
Nda.- iso
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Mbekanyo ya 5.7 Mveledziso ya vhukoni u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo Vha tshinnani Vha tshisadzini ṰHANGANYELO
dza Mishumo
Vharema-Makhaladi-Maindia-Vhatshena-Vharema-Makha.adi-Maindia-vhatshena
Vhasima-milayo, vhaofisi vhahulwane na vhalanguli
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Dziphurofe
shinala
65
6
2
24
54
5
3
50
209
Vhorathekiniki na dziphurofeshinala









Vhomabala
ne
4
3
0
7
1
1
0
0
17
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vharei vha khovhe na vha re na vhukoni ha ndimo
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Vhashumi vha mishumo ya zwanḓa na miṅwe mishumo i tshimbilelanaho nazwo
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Vhashumi vhane vha shuma nga zwimela na mitshini na vhakuvhanganyi
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Mishumo i sa konḓi
15
4
1
1
17
1
0
0
39
.hanganyelogu.e
106
17
5
37
96
13
5
78
357
Vhashumi vho holefhalaho
2
0
0
1
1
0
0
1
5

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
102 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
103 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
4.6 Malamba a Kushumele
U ṱuṱuwedza kushumele kwavhuḓi, muhasho wo ṋetshedza malamba a tevhelaho kha ṅwaha wa tsedzuluso. Mafhungo o netshedzwa u ya nga lushaka,
Mbeu na vhuhole (Mbekanyo ya 6.1), khethekanyo ya miholo (mbekanyo ya 6.2) na mishumo ya ndeme
(Mbekanyo ya 6.3).
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 6.1 ? Mbadelo kana malamba a kushumele u ya nga Lushaka, mbeu kana vhuhole, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2003.
 Phurofaili ya Vhavhuelwa Mutengo/Tshinyalelo

Vharema
Nomboro ya Vhavhuelwa
.hanganyelogu.e ya tshivhalo tsha vhashumi nga tshigwada
% ya .hanganyelogu.e kha tshigwada
Mutengo
/tshinyalelo
(?000)
Mbalokati ya mutengo/tshinyalelo nga mushumi
(?000)
Vha tshinnani
21
98
21.43
213
10
Vha tshisadzini
18
93
19.35
186
10
Maasia





Vha tshinnani
0
5
0
0
0
Vha tshisadzini
0
5
0
0
0
Makhaladi





Vha tshinnani
0
16
0
0
0
Vha tshisadzini
1
13
7.69
14
14
Vhatshena





Vha tshinnani
9
32
28.12
148
16
Vha tshisadzini
17
78
21.79
186
11
.hanganyelogu.e
66
340
19.41
747
11







Mbekanyo ya 6.2 ? Malamba u ya nga khethekanyo dza muholo a vhashumi vhane vha vha fhasi ha Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha, u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2003 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003.
Khetheka- Phurofaili ya muvhuelwa Mutengo/Tshinyalelo
Nyo dza
miholo

Nomboro ya vhavhuelwa
Nomboro ya vhashumi
% ya .hanganyelogu.e kha dzikhethekanyo
Mutengo woṱhe
(R?000)
Mbalokati ya mutengo u ya nga mushumi
T(hanganyelogute ya mutengo sa % ya t( hanganyelogute ya tshinyalelo ya vhashumi
Vha vhukoni ha fhasi
(levhele ya 1-2)
8
50
16
45
6
3.7
Vha re na vhukoni (levhele 3-5)
7
54
13
47
7
2.1
Vha vhukoni ha nṱhesa ha ha u bveledza (levhele ya 6-8)
36
154
32.4
379
11
2.2
Vha re na vhukoni ha nṱha ha ndangulo/
vhulanguli
(levhele ya 9-12)
15
82
18.3
276
18
2.4
.hanganyelogu.e
66
340
19.4
747
11
2.3

Mbekanyo ya 6.3 ? Malamba a kushumele u ya nga mishumo ya ndeme, u bva nga ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Mishumo Phurofaili ya vhavhuelwa Mutengo/Tshinyalelo
Ya Ndeme

Nomboro ya vhavhuelwa
Nomboro ya vhashumi
% ya .hanganyelogu.e kha dzikhethekanyo
Mutengo woṱhe
(R?000)
Mbalokati ya mutengo u ya nga mushumi
.hanganyelogute ya mutengo sa % ya ṰHANGANYELO ya tshinyalelo ya vhashumi
NA




















.hanganyelo-
guṱe







Mbekanyo ya 6.4 ? Mbadelo kana malamba a zwa u tshimbilelana na zwa kushumele (bonasi ya kheshe), u ya nga khethekanyo dza miholo dza Tshumelo ya nṱha ya Vhulanguli
Mishumo Phurofaili ya vhavhuelwa Mutengo/Tshinyalelo
ya Ndeme
Khethekanyo
ya miholo
Nomboro ya vhavhuelwa
Nomboro ya vhashumi
% ya .hanganyelogu.e kha dzikhethekanyo
Mutengo woṱhe
(R?000)
Mbalokati ya mutengo u ya nga mushumi
.hanganyelogute ya mutengo sa % ya ṰHANGANYELO ya tshinyalelo ya vhashumi
Khethekanyo A
0
0
0
0
0
0
Khethekanyo B
0
0
0
0
0
0
Khethekanyo C
0
0
0
0
0
0
Khethekanyo
B
0
0
0
0
0
0
ṰHANGANYELO
0
0
0
0
0
0

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
104 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
105 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
4.7 Vhashumi vha nnḓa
Mbekanyo dzi re afho fhasi dzi khou nweledza u tholwa ha vhathu vha nnḓa kha muhasho u ya nga khethekanyo na nga mishumo ya ndeme kana mihulwane. Mbekanyo dzi dovha hafhu dza nweledza tshanduko dzo vha ho hone kha .hanganyelogu.e ya vhashumi vha u bva nnḓa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya muholo.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 7.1 ? Vhashumi vha nnḓa, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2003, u ya nga khethekanyo ya miholo
Khetheka- 1 Tshimedzi 2002 31 Ṱhafamuhwe 2003 Tshanduko
nyo ya mu-
muholo

Nomboro
% ya
.hanganyelogu.e
Nomboro
%
.hanganyelogu.e
Nomboro
% ya tshanduko0
Vha vhukoni ha fhasi
(levhele ya 1-2)
0
0
0
0
0
0
Vha re na vhukoni
(levhele ya 3-5)
0
0
0
0
0
0
Vha vhukoni ha nṱhesa ha u bveledza
(levhele ya 6-8)
0
0
0
0
0
0
Vha vhukoni ha nṱhesa ha ndangulo
(levhele ya 9-12)
0
0
0
0
0
0
Vha vhulanguli ha nṱha
(levhele ya 13-16)
0
0
0
0
0
0
.hanganyelogu.e
0
0
0
0
0
0

Mbekanyo ya 7.2 ? Mushumi wa nnḓa, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2003, u ya nga mishumo mihulwane kana ya ndeme
Mushumo 1 Tshimedzi 2002 31 Ṱhafamuhwe 2003 Tshanduko
Muhulwane/
Wa ndeme

Nomboro
% ya .hanganyelogu.e
Nomboro
% ya .hanganyelogu.e
Nomboro
% ya tshanduko





















A HU NA






.hanganyelogu.e
0
0
0
0
0
0

4.8 maḓuvha a ḽivi o shumiswaho u bva nga
ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2002
Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso yo wana zwo tea uri hu vhe na u sedzulusa nga vhusedzi tshumiso ya ḽivi ya vhulwadze kha tshumelo ya Muvhuso. (Mbekanyo ya 8.1) na ḽivi ya vhuholefhali (Mbekanyo ya 8.2). Kha mbekanyo dzoṱhe ho ṋetshedzwa mutengo kana tshinyalelo yo anganyelwaho ya ḽivi.
Mbekanyo i tevhelaho i sumbedza u shumiswa ha ḽivi ya vhulwadze
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa
2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 8.1 - ḽivi ya vhulwadze, 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2002
Khethekanyo
Ya muholo
Thanganyelogu.e e ya maḓuvha
% ya maḓuvha a re na ḽiṅwalo ḽa dokotela
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha shumisa ḽivi ya vhulwadze
% ya vhashumi vhane vha shumisa ḽivi ya vhulwadze
Mbalokati ya maḓuvha nga mushumi nga muthihi
Mutengo/tshinyalelo yo anganyelwaho
(R?000)
Vha vhukoni ha fhasi
(levhele 1-2)
82
29.3
19
12.8
4
10
vha re na vhukoni
(levhele 3-5)
70
30
24
16.2
3
13
Vha re na vhukoni ha nṱhesa ha u bveledza
(levhele 6-8)
277
24.2
69
46.6
4
86
Vha re na vhukoni ha nṱhesa ha ndangulo
(levhele 9-12)
139
25.2
34
23
4
80
Ndangulo/
Vhulanguli ha nṱha
(levhele 13-16)
3
0
21.4
2
4

.hanganyelogu.e
571
25.7
148
100
4
193

Mbekanyo ya 8.2 - ḽivi ya vhuholefhali (ha tshoṱhe na ha tshifhinganyana) 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Nyendavhusiku 2002
Khethekanyo
ya miholo
.hanganyelogu.e ya maḓuvha
% ya maḓuvha a re na ḽiṅwalo ḽa dokotela
Tshivhalo tsha vhashumi vhane vha shumisa ḽivi ya vhulwadze
% ya vhashumi vhane vha shumisa ḽivi ya vhulwadze
Mbalokati ya maḓuvha nga mushumi nga muthihi
Mutengo/tshinyalelo yo anganyelwaho
(R?000)
Vha vhukoni ha fhasi
(levhele 1-2)
11
27.3
3
50
4
1
Vha re na vhukoni
(levhele 3-5)
30
3.3
1
16.7
30
6
Vha re na vhukoni ha nṱhesa ha u bveledza
(levhele 6-8)
25
20
2
33.3
13
7
Vha re na vhukoni ha nṱhesa ha ndangulo
(levhele 9-12)
0
0
0
0
0
0
Ndangulo/
Vhulanguli ha nṱha
(levhele 13-16)
0
0
0
0
0
0
.hanganyelogu.e
66
13.6
6
100
11
14

Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha wa
2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 8.3 i nweledza tshumiso ya ḽivi ya ṅwaha. Thendelano ye ya swikelelwa malugana na miholo nga Madzangano a vhashumi kha PSCBC nga 2000, i ṱoḓa uri ndangulo kana vhulanguli ha ḽivi ya ṅwaha vhu thivhele u badelwa ha ḽivi yo kuvhanganywaho musi muthu a tshi litsha mushumo.
Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 8.3 - ḽivi ya ṅwaha, 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Nyendavhusiku 2002
Khethekanyo dza miholo
.hanganyelogu.e ya maḓuvha o
dzhiiwaho
Mbalokati nga mushumi nga muthihi
Vha re na vhukoni ha fhasi
(levhele ya 1-2)
454
13
Vha re na vhukoni
(levhele ya 3-5)
500
11
Vha re na vhukoni ha nṱhesa ha u bveledza
(levhele ya 6-8)
782
12
Vha vhukoni ha nṱhesa ha ndangulo
(levhele ya 9-12)
1080
12
Vha vhukoni ha nṱha ha ndangulo
(levhele 13-16)
201
13
.hanganyelogu.e
4017
12

ḽivi ya ṅwaha nga khethekanyo ya muholo
Levhele ya 13-16
7%
Levhele ya 1-2
15%
Levhele ya 3-5
17%
Levhele ya 6-8
26%
Levhele ya 9-12
35%
Mbekanyo ya 8.4 ? maḓuvha a ḽivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa (Capped leave), 1 Tshimedzi 2002 u swika 31 Nyendavhusiku 2002
Khethekanyo dza miholo
.hanganyelogu.e ya maḓuvha a ḽivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa
Mbalokati ya maḓuvha o dzhiiwaho nga mushumi nga muthihi
Mbalokati ya maduvha a ḽivi o kuvhanganywaho ane a sa khou shumiswa nga mushumi nga muthihi u bva nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2002
Vha re na vhukoni ha fhasi
(levhele ya 1-2)
38
1
51
Vha re na vhukoni
(levhele ya 3-5)
19
0
29
Vha re na vhukoni ha nṱhesa ha u bveledza
(levhele ya 6-8)
81
2
31
Vha vhukoni ha nṱhesa ha ndangulo
(levhele ya 9-12)
78
2
41
Vha vhukoni ha nṱha ha ndangulo
(levhele 13-16)
7
0
51
.hanganyelogu.e
223
4
37

Mbekanyo i tevhelaho i nweledza mbadelo dzo ṋewaho vhashumi nge vha si dzhie ḽivi dzavho.
Mbekanyo 8.5 ? Tshelede yo badeliwaho ya ḽivi ya u bva nga Tshimedzi 2002 u
swika nga Ṱhafamuhwe 2003
.halutshedzo/tshiitisi
.hanganyelogu.e ya tshelede
Tshivhalo tsha vhashumi
Mbalokati ya mbadelo ya mushumi nga muthihi
Mbadelo ya ḽivi ya 2003/03 nge ḽivi ya saikili yo fhiraho ya si shumisiwe kana ya si dzhiiwe
0
0
0
Mbadelo ya maduvha a livi o kuvhanganywaho a sa shumiswi musi mushumi a tshi litsha mushumo nga 2002/03
0
0
0
Tshelede ine ya badeliwa zwino musi muthu a tshi litsha mushumo
0
0
0
.hanganyelologu.e
0
0
0

4.9 Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS na dza u ṱuṱuwedza mutakalo
Mbekanyo ya 9.1 ? Maga o dzhiwaho a u fhungudza khombo ya u rathisela
HIV/AIDS kha vhaṅwe mushumoni
Dziyuniti/zwigwada zwa vhashumi zwo vhonwaho zwi kha khombo khulwane ya u kavhiwa nga HIV na maṅwe malwadze a tshimbilelanaho nayo (arali a hone)
Maga mahulwane o dzhiwaho a u fhungudza khombo
A zwi ho
Vhugudisi ha thusoṱhanzi ha vhuimo ha nṱha

U alafha mbonzhe dzo vuleaho

U ambara magiḽafu

U shumisa ṋeleṱe na tsha u vhudzulela muya kha muthu na valavu ya u kokodza zwi re khanani na ṋeleṱe nga nḓila yo teaho

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
108 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
109 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Mbekanyo ya 9.2 ? Zwidodombedzwa zwa Mbekanyamushumo dza HIV/AIDS na dza u ṱuṱuwedza mutakalo (kha vha swaye tshibogisi tsho teaho
vha dovhe vha ṋee mafhungo o teaho)
Mbudziso
Ee
Hai
Zwidodombedzwa arali phindulo hu ee
1. Naa Muhasho wo thola muraḓo wa SMS ane a ḓo shumisa mbetshelwa dzine dza wanala kha tshipiḓa tsha VI E tsha Ndima ya 1 ya Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001?
Arali phindulo hu ee, vha bule dzina ḽawe na vhuimo hawe
X

Mr KJ Oagile
D/HRM (Mulangi wa Ndangulo ya zwa Vhashumi)
2. Naa muhasho u na yuniti yo ḓiimiselaho kana wo nanga vhaṅwe vhashumi kha u vhona uri vhashumi vha dzula vha na mutakalo wavhuḓi. Arali zwo ralo kha vha sumbedze nomboro ya vhashumi vhane vha khou ita uyu mushumo na mugaganyagwama wa ṅwaha wa malugana na zwenezwo.

X
HIV/AIDS
Yuniti ya Mbekanyamushumo dza Tshipentshela
3. Naa muhasho wavho u na mbekanyamushumo ya u Thusa Vhashumi kana ya u ṱuṱuwedza Mutakalo? Arali zwo ralo, kha vha sumbedze zwithu zwa ndeme/tshumelo dza iyi mbekanyamushumo.
X

Vhugudisi na tsivhudzo
VTC na tshumelo dza u eletshedza. Vhugudisi ha vhukoni ha u tshila
4. Naa muhasho u na (a) dzikomiti sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha VI E.5 (e) tsha Ndima ya 1 ya Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso, ya 2001? Arali zwo ralo, vha humbelwa uri vha bule madzina a miraḓo ya komiti na vhashumisani navho vhane vha vha hone.
X

Ms Greyling-Tshumelo dzo ṱanganelanaho
Mr F Sesedinyane ? NEHAWU
Ms L Hadebe ? Vhutsila na Mvelele
Ms M Gilder ? Akhaivi dza Lushaka
Ms B makhaya ? PSA
Ms N Msindo ? Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka
5. Naa muhasho wo sedzulusa phoḽisi dzawo na kushumele kwawo u khwaṱhisedza uri vhashumi a vha ṱalulwi u ya nga tshiimo tshavho tsha HIV? Arali zwo ralo, kha vha dodombedze phoḽisi dza u thola /kushumele zwo sedzuluswaho.

X

6. Naa muhasho u na nḓila dzine wa dzi shumisa malugana na u tsireledza vhashumi vhane vha vha na HIV, kana vhane vha vhonwa vha tshi nga vha na HIV kha tshiṱalula. Arali zwo ralo kha vha dodombedze zwithu zwa ndeme zwa idzi nḓila kana maga.

X
Hu te a u sedzuluswa phoḽisi ine ya vha hone vhunga Muhasho wo bva mihasho mivhili.
7. Naa muhasho u a ṱuṱuwedza vhashumi vhawo uri vha ye u wana ngeletshedzo nga vhone vhane na u ita dzindingo? Arali zwo ralo, kha vha dodombedze mvelelo dze vha dzi swikelela.
X

Vhunzhi ha vhathu vhane vha ya u wana ngeletshedzo a vha yi u ita ndingo.
Kha vhararu vhane vha ita dzindingo a vha yi u dzhia mvelelo.
8. Naa muhasho wo bveledza nḓila kana maga/kana zwisumbi malugana na u lavhelesa na u ṱola zwivhuya kana mvelelo dzine dza ḓiswa nga mbekanyamushumo ya u ṱuṱuwedza mutakalo? Arali zwo ralo, kha vha dodombedze nḓila kana maga/zwisumbi zwenezwo.

X


Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
4.10 Vhushaka ha zwa Vhashumi
Madzangano a vhashumi o tendelana kha zwi tevhelaho.
Mbekanyo ya 10.1 ? Thendelano dza tshigwada, 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa
 31 Ṱhafamuhwe 2003
.hanganyelogu.e ya thendelano dza tshigwada
A hu na

Mbekanyo i tevhelaho i nweledza mvelelo dza tsengo ya ndaṱiso yo itwaho ngomu ha muhasho kha ṅwaha u no khou sedzuluswa.
Mbekanyo ya 10.2 ? Tsengo dza vhuḓifari vhu si havhuḓi na ndaṱiso dzo khunyeledzwaho, 1 Lambamai 2002 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2003
Tsengo dza ndaṱiso ? 2002/03
A hu na

Mbekanyo ya 10.3 ? Tshakha dza vhuḓifari vhu si havhuḓi he ha sengiwa kha tsengo dza ndaṱiso
Lushaka lwa vhuḓifari vhu si havhuḓi
Nomboro
% ya .hanganyelogu.e
A hu na


.hanganyelogu.e
0
0

Mbekanyo ya 10.4 ? Mbilaelo dzo rumelwaho dza tshifhinga tsha u bva nga ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Nomboro
% ya mbaloguṱe
Tshivhalo tsha mbilaelo dzo thasululwaho


Tshivhalo tsha mbilaelo dzi songo thasululwaho


Tshivhalo tsha mbilaelo dzo rumelwaho
0
0

Mbekanyo ya 10.5 ? Phambano dzo rumelwaho kana dzo iswaho kha
Dzikhoro dza u bva nga ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Nomboro
% ya .hanganyelogu.e
Tshivhalo tsha phambano dzo ṱanganedziwa


Tshivhalo tsha phambano dzo haniwaho


.hanganyelogu.e ya phambano dzo rumelwaho
0
0

Mbekanyo ya 10.6 - zwiṱereke kana migwalabo ya u bva nga
ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Nomboro ya maḓuvha a u shuma e muthu a a lozwa
Mutengo /tshinyalelo (R?000) ya maḓuvha
Tshelede (R?000) yo waniwaho murahu nge ha vha na uri vha sa shumi a vha nga holi. 0

Mbekanyo ya 10.7 ? U pandelwa lwa tshifhinganyana ha u bva nga
ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Tshivhalo tsha vhathu vho pandelwaho lwa tshifhinganyana
0
Tshivhalo tsha vhathu vhe vha pandelwa maḓuvha ane a fhira 30
0
Mbalokati ya maḓuvha ane muthu a tea u a fhedza o pandelwa
0
Mutengo/tshinyalelo (R?000) ya u pandelwa lwa tshifhinganyana
0

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
110 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
111 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
4.11 Mveledziso ya Vhukoni
Iyi khethekanyo i sumbedza mishumo ya muhasho malugana na mvele-
dziso dza vhukoni.
Mbekanyo ya 11.1 ṱhoḓea dza vhugudisi dzo sumbedzwaho dzo waniwaho dza u bva nga ḽa Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo dza mishumo
Mbeu
Tshivhalo tsha vhashumi u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002
ṱhoḓea dza vhugudisi dze dza waniwa mathomoni a ṅwaha wa muvhigo



Vhugudi (learnership)
Mbekanyamushumo ya vhukoni na dziṅwe khoso .hukhu/pfufhi
luṅwe lushaka lwa vhugudisi
mbaloguṱe
Vhasimamilayo, vhaofisi vhahulwane na vhalanguli
Vha tshisadzini
3

3

3

Vha tshinnani
14

4

4
Dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
50

67

67

Vha tshinnani
38

47

47
Vhorathekeniki na dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
91

58

58

Vha tshinnani
66

40

40
Vhomabalane
Vha tshisadzini
25

1

1

Vha tshinnani
28

4

4
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha zwa vhulimi vha re na vhukoni na vhane vha shuma u rea khovhe
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha mishumo ya zwanḓa na miṅwe i tshimbilelanaho nayo
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vhane vha shuma nga zwimela na vhakuvhanganyi
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Mishumo i sa konḓi
Vha tshisadzini
20

0

0


18

0

0
Thanganyelogu.e ṱhukhu
Vha tshisadzini
189

129

129

Vha tshinnani
164

95

95
Thanganyelogu.e

353

224

224

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 11.2 Vhugudisi ho netshedzwaho u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Khethekanyo dza mishumo
Mbeu
Tshivhalo tsha vhashumi u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2002
ṱhoḓea dza vhugudisi dze dza waniwa mathomoni a ṅwaha wa muvhigo



Vhugudi (learnership)
Mbekanyamushumo ya vhukoni na dziṅwe khoso .hukhu/pfufhi
luṅwe lushaka lwa vhugudisi
Thanganyelogu.e
Vhasimamilayo, vhaofisi vhahulwane na vhalanguli
Vha tshisadzini
3

2

2

Vha tshinnani
14

6

6
Dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
50

43

43

Vha tshinnani
38

69

69
Vhorathekeniki na dziphurofeshinala
Vha tshisadzini
91

47

47

Vha tshinnani
66

39

39
Vhomabalane
Vha tshisadzini
25

11

11

Vha tshinnani
28

13

13
Vhashumi vha tshumelo na thengiso
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha zwa vhulimi vha re na vhukoni na vhane vha shuma u rea khovhe
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vha mishumo ya zwanḓa na miṅwe i tshimbilelanaho nayo
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Vhashumi vhane vha shuma nga zwimela na vhakuvhanganyi
Vha tshisadzini
0

0

0

Vha tshinnani
0

0

0
Mishumo i sa konḓi
Vha tshisadzini
20

0

0


18

0

0
Thanganyelogu.e ṱhukhu
Vha tshisadzini
189

103

103

Vha tshinnani
164

127

127
.hanganyelogu.e

353

230

230

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
112 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
113 Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
4.12 U huvhala mushumoni
Mbekanyo dzi tevhelaho dzi netshedza mafhungo a ndeme malugana na u huvhala mushumoni.
Mbekanyo ya 12.1 ? u huvhala mushumoni, U bva nga ḽa 1 Lambamai 2002 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2003
Lushaka fuvhalo mushumoni
Nomboro
% ya .hanganyelogut. e
Dzilafho ḽa ndeme ḽine ḽa ṱoḓea
1
100
Vhuhole ha tshifhinganyana
0
0
Vhuhole ha tshoṱhe
0
0
ḽine ḽa isa lufuni
0
0
mbaloguṱe
1
100

4.13 Tshumiso ya Vhomakone kha mishumo yavho
Mbekanyo ya 13. 1: Muvhigo nga ha u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama zwo teaho
ṱhoho ya Thandela
Tshivhalo tsha vhomakone vho shumaho kha thandela
Tshifhinga:
maḓuvha a mushumo
Ndeme ya konṱiraka nga dzirannda
U tholiwa ha makone wa u shandukisa vhulanguli
1
27
150.000
U tholiwa ha khamphani ya ndingo dza zwa saintsi dzine dza ḓo thusa kha u ita ṱhoḓisiso kha Miziamu wa Robben Island
5
10
50.000
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe
1
90
130.500
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha Northern Flagship Institute
1
60
150.000
U tholiwa ha makone wa u disaina, u vhekanya na u kovhekanya muvhigo wa ṅwaha wa DACST wa 2002
4
13
147.303
.hanganyelologu.e ya dzithandela
.hanganyelogu.e ya vhomakone nga muthihi
.hanganyelogu.e ya tshifhinga:
maḓuvha a mushumo
.hanganyelogu.e ya ndeme ya konṱiraka nga dziRannda
5
12
200
627.803

Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Mbekanyo ya 13.2: Tsenguluso ya u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama zwo teaho, u ya nga Vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale (Historically Disadvantaged Individuals (HDIs))
ṱhoho ya Thandela
Vhune ha phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage ownership by HDI groups)
Ndangulo ya phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage management by HDI groups)
Nomboro kana tshivhalo tsha vhomakone vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwa HDI vhe vha shuma kha thandela
U tholiwa ha makone wa u shandukisa vhulanguli
100
100
1
U tholiwa ha khamphani ya u ndingo dza zwa saintsi dzine dza ḓo thusa kha u ita ṱhoḓisiso kha Miziamu wa Robben Island
20
29
3
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe
20
29
0
U tholiwa ha Mulanguli wa zwa Gwama wa tshifhinganyana kha Northern Flagship Institute
20
20
1
U tholiwa ha makone u ita dizaina, u vhekanya na u kovhekanya muvhigo wa ṅwaha wa DACST wa 2002
50
50
3

Mbekanyo ya 13.3: Muvhigo nga ha u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa zwikwama kana masheleni a muṋetshedzi
ṱhoho ya thandela
Tshivhalo kana nomboro ya vhomakone vho shumaho kha thandela
Tshifhinga:
maḓuvha a mushumo
Munetshedzi na Ndeme ya konṱiraka nga dziRannda (Donor and Contract value in Rand)
NA



Nomboro kana tshivhalo tsha thandela
Tshivhalo tsha vhomakone nga muthihi
Tshifhinga:
maḓuvha a mushumo
.hanganyelogu.e ya ndeme ya konṱiraka nga dziRannda

Mbekanyo ya 13.4: Tsenguluso ya u tholiwa ha vhomakone hu tshi khou shumiswa tshelede ya munetshedzi, u ya nga vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule (dziHDI)
ṱhoho ya Thandela
Vhune ha phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage ownership by HDI groups
Ndangulo ya phesenthe nga zwigwada zwa HDI (Percentage management by HDI groups)
Nomboro kana tshivhalo tsha vhomakone vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwa HDI vhe vha shuma kha thandela
NA




Ndangulo ya zwa Vhashumi: Muvhigo wa u ingamela
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003 NDANGULO YA ZWA VHASHUMI
Muhasho wa zwa Vhutsila na Vhutsila: Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa 2002/2003
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
Mihasho ya vunḓu
DZANGANO
ḓirese
Ḓorobo
KHOUDU
luṱingo
FEKISI
Muhasho wa Kapa vhubvaḓuvha wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
Private bag X0020
Bisho
5605
(040) 609-5879
(040) 635-0603
Muhasho wa Fureisi.a.a wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
PO Box 264
Bloemfontein
9300
(051) 405-4680
(051) 403-3567
Muhasho wa Gauteng wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
Private Bag X33
Johannesburg
2000
(011) 355-2591
(011) 355-2741
Muhasho wa Kwazulu-Natala wa Pfunzo na Mvelele
Private Bag X01
Ulundi
3838
(035) 874-3422
(035) 874-3682
Muhasho wa Mpumalanga wa Mitambo, Vhumvumvusi, Vhutsila na Mvelele
Private Bag X11316
Nelspruit
1200
(013) 766-5213
(013) 766-5588
Muhasho wa Devhula Vhukovhela wa Tshumelo dza Matshilisano, Vhutsila na Mvelele na Mitambo
Private Bag X6
Mmabatho
2745
(018) 387-4295
(018) 384--5521
Muhasho wa Limpopo wa Vhutsila, Mvelele na Tshumelo dza Nyambo
Private Bag X9549
Polokwane
0700
(015) 295-7039
(015) 295-2043
Muhasho wa Kapa Devhula wa Mitambo, Vhutsila na Mvelele
Private Bag X5004
Kimberley
8300
(053) 831-1761
(053) 833-4353
Muhasho wa Kapa Vhukovhela wa zwa Mvelele, Mitambo na Vhumvumvusi
PO Box 16385
Vlaeberg
8018
(021) 483-4350
(021) 483-3885

Madzangano a lwa mulayo
Business Arts South Africa
PO Box 784481
Newtown
2113
(011) 784-9994
(011) 784-9996
Khoro ya Vhutsila ya Lushaka
PO Box 500
Northlands
2116
(011) 268-2900
(011) 838-6363
Mutheo wa Vidio na fiḽimu zwa Lushaka
Private Bag X04
Sandton
2146
(011) 784-9994
(0110 268-2909
Zhendedzi ḽa tshomedzo dza Vhufa ḽa Afrika Tshipembe (SAHRA)
PO Box 4637
Cape Town
8000
(021) 462-4502
(021) 462-4509

55
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MADI N.txt</fn>
MUHASHO WA ZWA MADI NA MADAKA
RIPHABULIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE
THENDELO YA U DZHENA NA U SHUMISA MADAKA A MUVHUSO
KHA ZWA VHUMVUMVUSI, PFUNZO, MVELELE KANA ZWA MUYA
MILAYO YA U ANGAREDZA
1. Vhathu vhothe vhane vha dalela Madaka a Muvhuso vha do vha na vhudifhinduleli malugana na u tsireledzea havhoIyi laisentsi I nga si newe munwe muthu nahone I fanela u sumbedzwa kha muofisi munwe na munwe, pholisa kana muofisi o newaho maanda kana o tendelwaho u ita zwenezwo arali I tshi todea.
2. Munwe na munwe ane a dzhena kana a shumisa fhethu ha madaka ha Muvhuso u fanela u difara nga ndila yo tsireledzeaho nahone yavhudi na u dzhiela ntha vhanwe vhashumisi vha fhethu.
3. Hu nga kha di vha na mbadelo ine ya todea malugana na minwe mitambo kana zwithu zwine zwa todou itwa kana tshumiso nga u angaredza, hune ha do netshedzwa vautshara ya thungo ya zwenezwo
4. U dzhena kana u shumisa a ho ngo tendelwa vhukati ha 06:00 na 18;00 kha maduvha o tendelwaho, nga nnda ha u tshimbila kana u haika vhusiku.
5. Zwa vhumvumvusi, pfunzo, mvelele na zwa muya zwi nga itwa fhedzi fhethu ho sumbedzwaho (kha mimapa, thalutshedzo dza fhethu na kana kha maswao o sumbedzwaho fhasi na manwe maswao). Dzinothisibodo na maswao a zwiga kha Madaka a Muvhuso zwi fanela u tevhedzelwa
6. U dzhena kana u shumisa fhethu ha madaka ha muvhuso hu nga kha di si tendelwe nahone u vheiswa kana u bukiwa hu nga kha di khantseliwa nga Muhasho. Fhethu ha Madaka ha Muvhuso kana zwinwe zwipida zwaho zwi nga kha di valiwa uri zwi songo shumiswa nga vhathu nahone u fungiwa ha mililo fhethu ho sumbedzwaho hu nga kha di thivhelwa tshifhinganyana.
7. Phosho kana u thithiswa hune hu nga kwama vhanwe vhashumisi vha fhethu ha Madaka a Muvhuso kana phukha a ho ngo tendelwa.
8. U funga mililo a ho ngo tendelwa, nga nnda ha fhethu ho itelwaho zwenezwo. Mililo I songo fungiwa ya siiwa yo ralo hu si na muthu ane a khou thogomela, I fanela u dzimiwa nga murahu ha u shumiswa.
9. Tshikha kana zwithu zwi si na tshithu a zwo ngo fanela u siiwa, kana zwa latiwa fhasi fhethu ha Madaka a Muvhuso, nga nnda ha kha magokoko o itelwaho zwenezwo.
10. A hu na muthu ane a do tshinyadza tswayo, mikano, nothisibodo kana zwinwe zwifhato zwine zwa wanala fhethu ha Madaka a Muvhuso nga nnda ha thendelo.
11. A hu na muthu ane a do thithisa mishumo ya vhalanguli fhethu ha Madaka a Muvhuso, nahone a hu nga do vha na u dzhena hu songo tendelwaho fhethu hunwe na hunwe hune vhashumi vha khou shuma kana hune mitshini ya khou shuma.
12. A hu na muthu ane a do tendelwa u tshinyadza, u bvisa kana u ita luswayo kha tombo, mudzi wa tombo, muri kana zwimela zwinwe na zwinwe zwine zwa wanala fhethu ha Madaka a Muvhuso
13. Muthu munwe na munwe ane nga nnda ha thendelo a zwima kana a rea khovhe, a vhulaha phukha, zwinoni, zwikhokhonono, khovhe kana zwinwe na zwinwe zwi tshilaho u do vhonwa mulandu.
14. U nea phukha zwiliwa a zwo ngo tendelwa
15. Zwigidi, dzimbado, misevhe, vhura na zwinwe zwithavhani zwa u zwima a zwo ngo tendelwa fhethu ha Madaka a Muvhuso, nga nnda ha musi hu na thendelo kana laisentsi ya u zwima.
16. Dzimmbwa na zwinwe zwifuwo zwa hayani na phukha a zwo ngo tendelwa fhethu ha Madaka a Muvhuso nga nnda ha dzibere, nahone arali dzo tendelwa u shumisa ndila dza dzibere.
17. U bammbela na u rea khovhe zwo tendelwa fhedzi fhethu ho sumbedzwaho
18. U gammba, arali ho tendelwa, hu itiwa fhedzi kha masia a u gammba o sumbedzwaho, nahone nga murahu ha musi ho vha na mbadelo dzo teaho.
19. U lontshiwa hu songo tendelwaho, u fhufha kana u kavha ha mabupo, dzihelikhophutha, vhatambi vha mutambo wa u fhufha wo farelela tshithu tshi no nga khaithi (hang gliders), dzibaluni na dzipharashuthi zwo iledzwa fhethu ha Madaka a Muvhuso.
20. U shumiswa kana u vha na dzikhirikhethe kana zwithuthubi fhethu ha Madaka a Muvhuso a zwo ngo tendelwa
21. Muvhuso a u nga do vha na vhudifhinduleli kha u tshinyadzwa hunwe na hunwe hune ha itwa kha ndaka ya muthu ane a vha na laisentsi kana thendelo zwo itiswa nga zwo itwaho nga Muvhuso kana zwi tshi khou itelwa Muvhuso kana zwo itiswa nga zwinwe na zwinwe, nga nnda ha musi u tshinyadzwa honoho ho itiswa nga u sa londa ha vhashumi vha Muvhuso musi vha tshi khou shuma mishumo yavho.
22. Vhathu vhane vha dalela madaka a Muvhuso vha do vha na vhudifhinduleli kha u tshinyadzwa hune hu nga vha ho itiswa nga zwinwe na zwinwe zwo itwaho ngae kha zwibveledzwa zwa daka kana ndaka inwe na inwe ya Muvhuso.
23. Minwe milayo, mbadelo kana dzilaisentsi zwi nga kha di shumiswa na kha zwinwe zwithu zwi no itiwa, hunwe fhethu nahone nga zwinwe zwifhinga (kha vha sedze adendamu na khethekanyo dza zwithu zwine zwa itiwa):
U tshimbila dakani na u reila dzibaisigila, u gammba, ndila dza 4x4, u zwima, nyendo dza zwa mvelele na zwa muya na zwigwada zwi re na vhathu vha no khou talutshedza.
U DOVHOLOLA NGA LUAMBO LWAPO (REPEAT IN LOCAL LANGUAGE):
Mihumbulo yo tahiswaho:
* Kapa Vhukovhela: Tshivhuru (62%)
* Kapa Vhubvaduvha: tshithoza
* Kwazulu-Natala: Tshizulu 79%
* Mpumalanga: Tshiswati (30%) & Tshipedi (kha manwe masia)
* Devhula: Tshipedi (56%) & Tshivenda (Venda)
VHARANGAPHANDA VHOTHE VHA ZWIGWADA VHANE MUSHUMO WAVHO HA VHA U VHONA URI VHATHU VHOTHE VHANE VHA VHA NGA FHASI HAVHO VHA A PFESESA NA U TEVHEDZELA MILAYO. VHA KHOU HUMBELWA URI VHA ELELWE URI HU NGA KHA DI TODEA DZINWE LAISENTSI MALUGANA NA DZINWE NYITO U YA NGA MULAYO WA LUSHAKA KANA WA PHUROVINTSI (ZWI NO NGA SA U ZWIMA NA U REA KHOVHE)
ARALI VHA NA MBUDZISO, KANA VHA TSHI TODA MIMAPA KANA MANWE MAFHUNGO, VHA HUMBELWA URI VHA KWAME?.(Muofisi o vhewaho/o nangiwaho ? tsumbo Muofisi Muhulwane wa zwa madaka, Adirese, lutingo, fekisi na e-mail)
MAPA NA/KANA THALUTSHEDZO YA ZWISHUMISWA NA ZOUNU DZA U ITA ZWA VHUMVUMVUSI HA NNDA, PFUNZO, MVELELE NA ZWA MUYA FHETHU HA MADAKA A MUVHUSO
MADUVHA ANE YA DO SHUMA NGAO (DATES OF VALIDITY):??????. .
DZINA LA MUNE WA MUDALI KANA MURANGAPHANDA WA TSHIGWADA:
?????????????????
ADIRESE : ??????????????????????????????????
LUTINGO/SELE??????????
NDIVHO YA U DZHENA/YA U SHUMISA:
???????????????????????????????????????????????????
(Kha vha sedze mutevhe wa zwine zwa itiwa kha Adendamu.)
TSHIVHALO TSHA VHATHU: ???..
U ya nga Khethekanyo 19&20 ya Mulayo wa Madaka a Lushaka, wa 1998 (Mulayo 84 wa 1998), u dzhena kana u shumisa Madaka a Muvhuso hu itiwa fhedzi kha masia o sumbedzwaho kha mapa wo nambatedzwaho (na kana o talutshedzwaho) nahone u ya nga milayo yo netshedzwaho. Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri hunwe u iledzwa ho dadziswaho kha iyi milayo hu nga kha di shumiswa na hunwe fhethu ha madaka, sa zwe zwa sumbedziswa zwone na kha tswayo, mimapa, zwibugwana, kana manwe mafhungo ane a wanala kha vhathu.
ADENDAMU/ZWA U DADZISA
Iyi laisentsi I shumiswa kha lushaka lwa thendelo dza u dzhena dzi tevhelaho sa zwe dza sumbedziswa zwone nga muhumbeli, zwi tshi ya nga zwishumiswa zwine zwa vha hone kana nyito dzo fhambanaho dzine dza tendelwa. Milayo, dzilaisentsi na mbadelo zwa u dadzisa zwi nga kha di todiwa muofisi wa madaka a Muvhuso kana muhulwane wawe zwa malugana na zwine zwa itwa kha khethekanyo 2; na zwinwe zwithu zwine zwa itwa nga tshigwada tshihulwane tsha vhathu (vhane vha fhira 20); na kha khumbelo malugana na u ita zwithu zwine zwa si vhe na zwishumiswa kana fhethu ho nangiwaho hune zwa do itwa hone. Fhethu ha zwa muya kana ha zwa mvelele hu shumiswa kana hu dzhenwa fhedzi nga zwinwe zwigwada kana vhathu vho sumbedzwaho kana zwo buliwaho.
Khethekanyo 1
Zwa u dimvumvusa zwine zwa sa tou thithisa nga maanda mupo hune ha vha na zwishumiswa zwa vhathu vhothe, na pfunzo ya vhupo.
* U tshimbila
* Ndila ya dzibaisigila
* Ndila ya dzibere
* Phikhinikhi
* U talela zwinoni
* U reila dakani
* U dalela fhethu ha divhazwakale
* Pfunzo ya vhupo
* Zwinwe (kha vha sumbedze)
Khethekanyo 2
Zwithu zwine zwa itwa zwa u takadza ? na zwa mabindu zwine zwo khetheaho.
* Vhutambo ha zwa muya kana zwa mvelele
* U haika vhusiku hothe
* U gammba
* Nndu ya vhaeni
* U rea khovhe
* Ndila ya 4x4
* U bammbela u tshi shumisa tshubu u fema nga fhasi ha madi (Snorkeling/Scuba diving)
* U reila magungwa
* U tshimbila nga tshikepe (sailing)
* U zwima
* U gonya na u tsa thavha
* Zwinwe (kha vha sumbedze)
Khethekanyo 3
* Zwa muya kana zwa mvelele (nga maanda zwine zwa ya nga pfanelo dza vhuthu, mvelele, sialala kana thendelano na vhathu vha tsini)
* U dalela fhethu ha zwa muya/ha zwa mvelele/ ha ndeme
* Zwinwe (kha vha sumbedze)


<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MISHUM.txt</fn>

MUHASHO WA ZWA MISHUMO
No. ????. D(UVHA
MULAYO WA NDILISO YA MALWADZE NA U HUVHALA MISHUMONI, WA 1993 (MULAYO WA 130 WA 1993), SA ZWE WA KHWINISISWA ZWONE
U ENGEDZEDZWA HA PHESHENI DZA N(WEDZI
Minisita wa zwa Mishumo vha khou ṱoḓou engedzedza u ya nga khethekanyo ya 57(1) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni wa 1993 (Mulayo wa vhu 130 wa 1993), phesheni dza ṋwedzi dzine dza badelwa u ya nga khethekanyo dza 39(1)? na (d) na 40(1) (a), (b), (c) na (d) dza Mulayo wa Ndiliso ya Vhashumi, na u ya nga khethekanyo 49(1)(a) na 54(1)(a), (b), (c) na (d) dza Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993), nga % malugana na khombo dzo bvelelaho phanḓa ha lṄa 1 T(hafamuhwe 2002 khathihi na malwadze o wanululwaho phanḓa ha lṄa 1 T(hafamuhwe 2002 u bva nga lṄa 1 Lambamai 2003.
Muthu muṋwe na muṋwe ane a ṱoḓa u nea mahumbulwa nga ha u khwiniswa ho gaganywaho, u ḓo tea u ita ngauralo nga u nṅwalela Mukhomishinari wa Ndiliso (Compensation Commissioner), PO Box 955, Pretoria 0001, hu sa athu swika ḓuvha lṄa 30 Lara 2002.
VHO-M M S MDLADLANA
MINISITA WA ZWA MISHUMO
MUHASHO WA ZWA MISHUMO
No. ????. D(UVHA
MULAYO WA NDILISO YA MALWADZE NA U HUVHALA MISHUMONI, WA 1993 (MULAYO WA 130 WA 1993), SA ZWE WA KHWINISISWA ZWONE
U KHWINISWA HA SHEDULU YA 4 YA MULAYO WA 130 WA 1993
Minisita wa zwa Mishumo u khou todou khwinisa Shedulu ya 4 ya khethekanyo ya 55 ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni, wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993), u thoma nga lṄa 1 Lambamai 2003.
SHEDULU YA 4
NDILA YA U VHALELA NDILISO
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)
Tshiteṋwa
Khethekanyo
Lushaka lwa vhuhole na uri muthu o holefhala u swika ngafhi
Lushaka lwa mbuelo
Ndila ya u vhalela mbuelo
1.
47(1)(a)
U holefhala ṱshothe lwa tshifhinganyana (temporary total disablement)
U badelwa nga zwifhinga
75% ya muholo wa ṋwedzi wa mushumi nga tshifhinga tsha musi a tshi wana khombo u ya nga ndiliso ya nṱhesa ine ya waniwa nga ṋwedzi
2.
49(1)
Vhuhole ha ṱshothe ha 30%
Tshelede ine ya badelwa I nnzhi nga khathihi
Muholo wa ṋwedzi ka fumithanu nga tshifhinga tsha musi a tshi wana khombo u ya nga ndiliso ya nṱhesa na ya fhasisa ya R na R.
3.
49(1)
Vhuhole ha ṱshothe ha fhasi ha 30%
Tshelede ine ya badelwa I nnzhi nga khathihi
Tshelede ine ya ri yo ṱangana ya lingana na tshelede ine ya badelwa i nnzhi nga khathihi yo vhalelwaho hu tshi khou shumiswa tshiteṋwa tsha 2 ine ya lingana na ine ya netshedzwa musi hu na vhuhole ha ṱshothe ha 30%
4.
49(1)
Vhuhole ha ṱshothe ha 100%
Phesheni ya ṋwedzi
75% ya muholo wa ṋwedzi wa mushumi u ya nga ndiliso ya nṱhesa na ya fhasisa ya R na R
5.
49(1)
Vhuhole ha ṱshothe ha fhasi ha 100% fhedzi vhu nṱha ha 30%
Phesheni ya ṋwedzi
Phesheni ya ṋwedzi ine ya lingana na phesheni yo vhalelwaho kha tshiteṋwa tsha 4 ine ya lingana na ya vhuhole ha ṱshothe ha 100%
6.
54(1)(a)
U holefhala nga maanḓa
Tshelede ine ya badelwa i nnzhi nga khathihi
Phesheni ya ṋwedzi ya mushumi kavhili ye ya vha yo tea yo badelwa mushumi kha tshiteṋwa tsha 4 arali o vha o holefhala lwa ṱshothe
7.
54(1)(b)
U holefhala nga maanḓa
Phesheni ya ṋwedzi
40% ya phesheni ya ṋwedzi ye ya vha yo tea yo badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa ṱshothe
8.
54(1)?
U holefhala nga maanḓa
Phesheni ya ṋwedzi
20% ya phesheni ya ṋwedzi ye ya vha yo tea yo badelwa vhana vha mushumi arali o vha o holefhala lwa ṱshothe.
9.
54(1)(e)
U holefhala nga maanḓa
Tshelede ine ya badelwa i nnzhi nga khathihi
Phesenthedzhi ya vhuṱhogomelwa sa tshipiḓa tsha R
10.
54(2)
U holefhala nga maanḓa
Masheleni o shumiswaho a mbulungo
Masheleni o shumiswaho kha zwa mbulungo a pfeseseaho a nthesa ane a vha R kana a vhukuma, maṋwe na maṋwe ane a vha fhasi.

Muthu muṋwe na muṋwe ane a ṱoḓa u nea mahumbulwa malugana na u khwiniswa ho gaganywaho, a nga ita ngauralo nga u nṅwalela Mukhomishinari wa Ndiliso, PO Box 955, Pretoria 0001, hu sa athu swika ḓuvha lṄa 30 Lara 2002.
VHO- M M S MDLADLANA
MINISITA WA ZWA MISHUMO
MUHASHO WA ZWA MISHUMO
No ??? D(UVHA: ???.
MULAYO WA NDILISO YA MALWADZE NA U HUVHALA MISHUMONI, WA 1993 (MULAYO WA 130 WA 1993), SA ZWE WA KHWINISISWA ZWONE
U ENGEDZEDZWA HA MUHOLO WA NT(HESA HUNE KHAWO HA D(O ITWA TSEDZULUSO YA MUTHOLI (AN INCREASE OF MAXIMUM AMOUNT OF EARNINGS ON WHICH THE ASSESSMENT OF AN EMPLOYER SHALL BE CALCULATED)
Nṋe, Minisita wa zwa Mishumo ndi ta tshelede ine ya lingana R sa Muholo wa nṱhesa une wa ḓo waniwa u thoma nga lṄa 1 Lambamai 2003, nga fhasi ha khethekanyo ya 83(8) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni, wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993).
MINISITA WA ZWA MISHUMO
MUHASHO WA ZWA MISHUMO
No. ????. D(UVHA
MULAYO WA NDILISO YA MALWADZE NA U HUVHALA MISHUMONI, WA 1993 (MULAYO WA 130 WA 1993), SA ZWE WA KHWINISISWA ZWONE
U ENGEDZEDZWA HA PHESHENI YA N(WEDZI
Nga fhasi ha khethekanyo 57(1) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoṋi,nne Minisita wa zwa Mishumo, ndi ta u engedzedzwa ha phesheni ya ṋwedzi ine ya badelwa u ya nga khethekanyo dza 39 (1) ? na (d) na dza (40)(1)(a) na 54(1) (a), (b), (c) na (d) dza Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni wa 1993 (Mulayo wa vhu 130 wa 1993), nga % malugana na khombo dzo bvelelaho phanḓa ha lṄa 1 T(hafamuhwe 2002 khathihi na malwadze o wanululwaho phanḓa ha lṄa 1 T(hafamuhwe 2002 u thoma nga lṄa 1 Lambamai 2003
VHO-M M S MDLADLANA
MINISITA WA ZWA MISHUMO
No. ????. D(UVHA
MULAYO WA NDILISO YA MALWADZE NA U HUVHALA MISHUMONI, WA 1993 (MULAYO WA 130 WA 1993), SA ZWE WA KHWINISISWA ZWONE
U KHWINISWA HA SHEDULU YA 4 YA MULAYO WA 130 WA 1993
Nṋe, Membathisi Mphuthi Shepherd Mdladlana, Minisita wa zwa Mishumo, ndi khou khwinisa Shedulu ya 4 ine ya wanala nga fhasi ha khethekanyo ya 55 ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni wa 1993 (Mulayo wa 130 wa 1993) uri u vhalee nga nḓila i tevhelaho u bva nga lṄa 1 Lambamai 2003
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MUNO 2.txt</fn>
MUHASHO WA ZWA MUNO
RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE
L(INWALO L(A VHUN(E
Kha vha wane ḽiṋwalo ḽavho lṄa vhunṋe (ID) ḽi re na Baa-khoudu uri vha kone u voutha
FULO L(A MANWALO A VHUN(E
MULAYOTIBE URI MINI?
Mulayotibe wa khetho wa 1998 we wa vha wone mutheo wa vhusimamilayo wa khetho dza 1998, wo phasisiwa nga phalamennde. Wo tikedzwa nga ANC, Inkatha Freedom Party, ACDP na Freedom Front. U bva tshee nyambedzano dza thoma nga ha hoyu mulayotibe, haya mahoro o khwaṱhisedza ndeme ya khetho dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo na mvelelo dzi sa timatimisi. Naho zwo ralo mahoro oṱhe o khwaṱhisedza ndeme ya u vhona uri nangoho vhakhethi vhoṱhe vha na maṋwalo a vhunṋe a re na Baa-khoudu.
MAFHUNGO
Mulayotibe hoyu u fara mafhungo manzhi a ndeme a fanaho na a uri khetho dzi fanela u farwa lini, ndi vhafhio vho fanelaho u voutha, ndi vhafhio vhane vha nga lwela maimo kha khetho na ṱhoḓea khathihi na khetho dza tshipentshela kha vhaṋwe.
Zwiṋwe zwa zwe zwa tendelaniwa nga hazwo kha mulayotibe ndi zwo bulwaho afho fhasi.
* Muphuresidennde vha ḓo fara dzikhetho musi tshifhinga tsha muvhuso tshi saathu u fhela
* Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha re na miṋwaha ya 18 na u ya nṱha vha re ngomu shangoni vha ḓo tendelwa u voutha. Hafha a hu katelwi vhathu vha songo takalaho mihumbuloni kana vho iledzwaho nga Mulayo wa zwa mutakalo wa muhumbulo kana wa maluvhi. Vhathu vhoṱhe vho valelwaho zwiṱokisini nga milandu i shushaho na vhone a vha nga tendelwi u voutha.
* Hu a tendelwa vouthu dza tshipentshela. Hedzi vouthu dza tshipentshela dzi itelwa vhathu vhane vha sa kone u voutha nga vhone vhane nga mulandu wa zwiitisi zwine zwa ḓo vha zwo bviselwa khagala. Vhashumi vha re kha vhurumiwa kha mashango a kule na miṱa yavho vha ḓo tendelwa u voutha nga tshifhinga tsha khetho. Tshiṋwe tshigwada tsha vhane vha wana vouthu dza tshipentshela ndi tsha vhakhethisi tshine tsha katela na vha tsireledzo ya shango hune ha katelwa mapholisa na maswole. Vouthu dza tshipentshela dzi dovha dza katela na vhaholefhali, vho holefhalaho miraḓo, vhaaluwa na vhafumakadzi vho vhifhaho mivhilini vhane vha ḓo balelwa u swika kha vhupo ha u vouthela nga mulandu wa uri vha na vhuholefhali ha miraḓo.
MAITELE
Mulayotibe u amba hafhu nga ha u ḓiṋwalisela ha vhakhethi khathihi na u ḓadziwa ha mutevhe wa u voutha. U ḓiṋwalisela u voutha hu ḓo dzula hu tshi khou bvela phanḓa. Musi muthu o ḓi ṋwalisela u voutha, zwidodombodzwa zwawe zwi ya zwa ṱolwa kha bugu ya u ṋwalisa vhathu vhoṱhe ya vhukati ine ya dzula i hone kha Muhasho wa zwa Muno u itela u vhona arali zwi zwa vhukuma.
Musi zwidodombedzwa zwo ṱolwa zwa wanala zwi zwa vhukuma, dzina ḽawe ḽi ḓo dzheniswa kha mutevhe wa u voutha. Vhathu vhoṱhe vhane madzina avho a vha kha mutevhe wa u voutha vha ḓo tendelwa u voutha nga ḓuvha lṄa dzikhetho ḽine lṄa ḓo dzudzanyiwa nga muphuresidennde.
T(HOD(EA
1. Vhathu vha fanela u vha na maṋwalo a vhunṋe (ID) a re na Baa-khoudu uri vha tendelwe u voutha. Heḽi ndi ḽone ḽiṋwalo ḽi ḽoṱhe ḽo tendelwaho sa zwe zwa dodombedzwa nga Mulayotibe wa Dzikhetho wa 1998.
2. Vhathu vhane vha si vhe na maṋwalo a vhunṋe a re na Baa-khoudu vha fanela u ita khumbelo ya maṋwalo eneo vha dovhe hafhu vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana
3. T(hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana i shuma lwa miṋwedzi ya 12 fhedzi nahone i a tendelwa kha u ḓiṋwalisela u voutha, musi vha Muhasho wa zwa Muno vha tshi kha ḓi dzudzanya Liṋ(walo lṄa vhunṋe (ID).
4. Hei ṱhanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana i vha i na zwidodombedzwa zwa muhumbeli: nomboro dza vhunṋe khathihi na tshinepe tsha vhuṋe.
5. T(hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana i wanala hu saathu u fhela awara dza 24 nga nnḓa ha kha vhupo vhu si na dzikhomphiyutha. Arali zwo ralo, i ḓo ṋekedzwa musi yo no vhuya kha yuniti thendeleki ya fhethu he khumbelo ya itwa hone.
* Kha maṋwe mavunḓu ho vhumbiwa foramu dza mafhungo a muno u itela u thusa Muhasho kha hoyu mushumo. Hedzi foramu dzi fanela u thusiwa.
* U vhumbiwa ha zwiimiswa zwa khetho/ zwigwada zwa u thusa nga u tou funa/thimu dza u shuma u itela u thusa kha fulo lṄa vhuṋe. Miraḓo ya phalamennde vha fanela u vhona uri nangoho mishumo ya vhathu vhane vha khou thusa nga u tou funa vha khou lambedzwa kha Muhasho wa zwa Muno. Zwi ambaho uri vhathu vhoṱhe vhane vha khou thusa nga u tou funa vha ḓo ṋwaliswa kha Muhasho wa zwa Muno nahone vha fanela u lambedzwa nga miraḓo ya phalamennde vhone vhane. Vha ḓo gudiswa nga Muhasho wa zwa Muno nahone vha ḓo ṋetshedza tshumelo vha sa dzhii sia lṄa zwa polotiki nahone vha shuma vha sa holi. Vha ḓo thusa kha u ḓadziwa ha dzibammbiri, u ganḓisa magunwe a vhahumbeli na u vhona uri ṱhoḓea dzoṱhe dzi khou swikelelwa, sa tsumbo. u ṋetshedzwa ha ṱhanziela dza mabebo, nz.
* Miraḓo ya phalamennde vha humbelwa uri vha kwame vhaimeleli vha muhasho kha vhupo ha havho uri vha dzudzanye pulane ya uri vha nga thusa hani na u ḓinekedza kha u dzhenelela kha mbekanyamushumo dza radio dza nyambedzano dza vhupo ha havho hune vha nga kona u ḓivhadza nga ha fulo lṄa Maṋwalo a Vhuṋe.
ZWIGA ZWA NDEME ZWINE ZWA TEA U DZHIELWA NZHELE
1. U itwa ha Maṋwalo a vhunṋe zwi dzhia vhege dza malo
2. Arali hu si na ṱhanziela ya mabebo vha humbelwa uri vha kwame muofisiri wa dzingu uri a vha vhudze uri hu nga shumiswa nḓila ifhio kha u ṱola vhungoho. Naho zwo ralo muhasho u a konḓisa kha u bveledzwa ha ḽinwalo ḽine lṄa vha na ndeme hu u itela u fhelisa vhukwila.
3. Musi hu tshi itwa khumbelo ya Liṋ(walo lṄa vhunṋe (ID) na T( hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana (TIC) hu ṱoḓea zwinepe zwiraru.
* Zwivhili zwa ID
* Tshithihi tsha TIC
4. Minista wa zwa Muno vha ḓo ḓivhadza nga ha fomo ya u ḓiṋwalisa ya tshifhinganyana ya u ḓiṋwalisela u voutha ine zwa zwino a i athu u vha hone.
5. Muhasho wa zwa Muno u na dzikhamera kha dziyuniti thendeleki dzine dza thusa uri vhathu vha fodiwe mahala.
6. Mbudziso vha nga dzi livhisa kha: Vhulangi ha vhudavhidzani vho livhisa kha T(hoho ya vhudzavhidzani kha nomboro ya: (012) 314 8014/5 kana nga fekisi ya: (012) 316 7032
7. Mbilaelo nga ha tshumelo ya Muhasho wa zwa Muno dzi nga ṋwaliswa kha nomboro i sa badelwi ya: 0800-601190
8. VHAHUMBELI VHANE VHA ITA KHUMBELO LWA U TOU THOMA VHANE MABEBO AVHO O VHA A SAATHU U N(WALISWA
 Muhumbeli ane mabebo awe a vha a saathu u ṋwaliswa u fanela u-
* ḓadza fomo ya B1 9;
* isa zwinepe zwivhili zwine zwa fana
* u ḓadza fomo ya B1 24 sa khumbelo ya u ḓiṋwalisela mabebo ya tshilengo;
* isa vhuṱanzi ha mabebo sa
* ṱhanziela i bvaho kiliniki kana vhuongeloni he a bebelwa hone
* ṱhanziela ya tshikolo ine ya khwaṱhisedza ḓuvha lṄa u thoma tshikolo
* thendelo ya u vha na nnḓu ine ya sumbedza dzina lṄa muhumbeli
* ṱhanziela ya vhatholi vha kale (arali vha hone)
* ḽiṋwalo ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa sumbedza uri vho bebelwa Afrika Tshipembe kana vhudzulapo
6. Nga ḓuvha lṄa u voutha hu ḓo tendelwa Maṋwalo a vhunṋe a re na Baa-khoudu fhedzi. Hone-ha, vhathu vhane vha xedza Maṋwalo a vhunṋe khetho dzi saathu u swika vha ḓo wana ṱhanziela dza vhunṋe dza tshifhinganyana hu saathu u fhela awara dza 24
NZUDZANYO DZA MUHASHO
Nga nnḓa ha khunguwedzo ine ya khou itelwa fulo lṄa ḽiṋwalo lṄa vhunṋe (ID), ho itwa nzudzanyo kha mavunḓu oṱhe dza u vhona uri nangoho vhathu vhoṱhe vhane vha tea u voutha vha khou ita khumbelo dza L(inwalo lṄa vhunṋe ḽi re na Baa-khoudu.
Awara dza u shuma dzo engedzwa zwi tshi ya nga ṱhoḓea dza vunḓu ḽiṋwe na ḽiṋwe. Muhasho u nga shuma u bva nga 07h00 - 18h00 vhukati ha vhege na u bva 08h00 ? 12h00 nga migivhela. Tsheo hei i vha hone nge vhathu vha humbela.
Ho tholiwa vhaṋwe vhashumi vha u engedza tshivhalo tsha vhashumi uri vha kone u thusa kha ṱhoḓea dza Maṋwalo a vhunṋe (ID) dzine dza khou anda.
Kha vhupo vhune ha sa vhe na ofisi dza zwa Muno ho vhewa Yuniti thendeleki.
Yuniti thendeleki dzo vhewa kha mavunḓu a tevhelaho:
? Kapa Vhubvaḓuvha
? Kapa Vhukovhela
? Kapa Devhula
? Devhulavhukovhela
? Fureisitata
? Kwazulu Natala
? Gauteng
? Vunḓu lṄa Devhula
? Mpumalanga
U wana mafhungo manzhi, khumbelo dza tshumelo kana tshumelo dza vhathu vhane vha thusa nga u tou funa, vha nga kwama vhalangi vha madzingu vha muhasho.
Zwidodombedzwa zwa vhalangi vha madzingu ndi zwi tevhelaho:
? Kapa Vhubvaḓuvha Vho-L Myataza (043-643 4699)
? Kapa Vhukovhela Vho-M B Mgxashe (021-462 4970)
? Kapa Devhula Vho-Y Simons (053-839 5404)
? Devhulavhukovhela	(O tou farelaho)Vho- M Madimakwane	(018-384 5443)
? Gauteng: Vhubvaḓuvha	Vho-H J Steyn (012-324 1860)
? Gauteng: Vhukovhela	Vho-L S Makola (011-476 2382)
? Fureisitata Vho-R Ndema (051-4303664/6)
? Kwazulu Natala Vho-W E Delport (031-564 6411)
? Mpumalanga Vho-R S Zitha (013-753 8164)
? Limpopo Vho-M V Mabunda (015-295 5220)
MUSHUMO UNE WA KHOU D(A
* Vhathu vhanzhi vho ita khumbelo dza Maṋwalo a vhunṋe ane haathu u ya u dzhiwa ofisini dza Muhasho wa zwa Muno. Haya Maṋwalo a vhunṋe a fanela u tevhelwa nga u ṱavhanya. Miraḓo ya phalamennde vha khou humbelwa u thusa kha u vhona uri a netshedzwa vhane vhao.
* Vhathu vha saathu u ita khumbelo dza Maṋwalo a vhunṋe a re na dzi Baa-khoudu vha khou fanela u ita ngauralo nga u ṱavhanya.
Muthu ane a vha na miṋwaha ya fhasi ha 16 u fanela u ḓa na muthu ane a mu fhira nga miṋwaha ya 10 ane a ḓo mu itela khumbelo ya u ḓiṋwalisa kha zwa mabebo. Muthu onoyo u ḓo fanela u ḓadza na afidafiti (fomo ya B1 288) ine ya khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa mabebo.
Vhathu vha re na miṋwaha i fhiraho 21 vha ita khumbelo ya u ḓinwalisa ha mabebo ha tshilengo.
Arali maṋwalo a u tikedza a si ho, muhumbeli u ḓo vhudziswa nga muofisiri wa muhasho u itela u dzumbulula vhudzulapo hawe na ḓuvha ḽawe lṄa mabebo hu si na u timatima.
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MUNO 3.txt</fn>
MUHASHO WA ZWA MUNO (DEPARTMENT OF HOME AFFAIRS)
KHA VHA WANE LIN(WALO L(A VHUN(E L(I RE NA BAA-KHOUDU, URI VHA KONE U VOUTHA (GET YOUR BAR-CODED ID, SEIZE THE OPPORTUNITY TO CAST YOUR VOTE)
RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE (REPUBLIC OF SOUTH AFRICA)
L(IN(WALO L(A VHUN(E (IDENTITY DOCUMENT)
L(IN(WALO L(A VHUN(E L(A AFRIKA TSHIPEMBE (SOUTH AFRICAN IDENTITY DOCUMENT)
Uri vha nga ita hani khumbelo ya Liṋ(walo (la vhunṋe
Muhasho u ḓo ita uri vha wane liṋ(walo (lavho nga miṋwedzi mivhili arali khumbelo yavho ya vha i tshi pfala nahone yo ḓadziwa zwavhuḓi. Musi vha tshi ita khumbelo ya liṋ(walo vha ḓo tea u sumbedza uri vha ḓo ya vha (li dzhia vhone vhane kana vha t( oḓa (li tshi tou posiwa.
Khumbelo ya u thoma
* Kha vha ḓadze fomo ya B1-9 ine ya wanala kha ofisi dza Muhasho wa zwa Muno shangoni nga vhuphara.
* Khumbelo yavho i tea u fhelekedzwa nga maṋwalo o sethifaiwaho a tevhelaho:
* T(hanziela yavho ya mabebo
* T(hanziela yo nekedzwaho nga T(hoho ya sibadela kana kiliniki ye vha bebwa khayo.
* Aya maṋwalo a tea u fhelekedzwa nga zwinepe zwa zwino zwa t( hoho na mahaḓa (zwa saizi ya 30x 40mm)
* A vho ngo tea u badela musi vha tshi ita khumbelo lwa u thoma
* Vha vhulunge rasithi uri vha kone u i bvisa arali i tshi nga t( oḓea musi ID yavho i tshi khou ralo u itiwa kana u phurosesiwa.
U bviswa lwa vhuvhili.
* Kha vha ḓadze fomo ya B1-10 ine ya wanala kha ofisi dzot( he dza Muhasho wa zwa Muno shangoni nga vhuphara
* Fomo yeneyo i tea u fhelekedzwa nga zwinepe zwa zwino zwa t( hoho na mahaḓa (zwa saizi ya 30mmx40mm)
* Vha badele mbadelo ya u bviswa hafhu ya R12-00 vha vhee rasithi yavho zwavhuḓi uri vha kone u i bvisa musi i tshi t( oḓea.
Ofisi dza dzingu
Arali vha tshi t( oḓou ḓivha uri ndi ifhio ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho, vha nga kwama ofisi ya vunḓu i re vhuponi ha havho.
Gauteng vhubvad(uvha??????...Lut( ingo: (012) 324 1860
Gauteng Vhukovhela???????..Lut( ingo: (011) 476 2383
Fureisitata????????????.Lut( ingo: (051) 430 1130
Kwazulu Natala??????????Lut( ingo: (031) 564 6411
Mpumalanga???????????Lut( ingo: (013) 753 8164
Devhula Vhukovhela???????..Lut( ingo: (018) 384 3443
Limpopo?????????????Lut( ingo: (015) 295 5220
Kapa Devhula??????????..Lut( ingo: (053) 839 5404
Kapa Vhukovhela?????????.Lut( ingo: (021) 462 4970
Kapa Vhubvad(uvha????????.Lut( ingo: (043) 643 4699
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA MUTAKA.txt</fn>
MUHASHO WA ZWA MUTAKALO
KHENTSA YA MADZHENDE
MUTAKALO WAVHO U zwanḓani ZWAVHO
NAA KHENTSA YA DZHENDE NDI MINI?
Ndi lushaka lwa khentsa ine ya fara vhanna, fhedzi I fara vha si gathi. I nga vha hone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, fhedzi I faresa nga maanḓa vhanna vhaswa vha miṅwaha ya vhukati ha ya 20 na 40. Kanzhi I vha hone kha dzhende ḽithihi fhedzi. Tshiitisi tsha khentsa ya dzhende a tshi ḓivhei. I fara vhanna nga tshifhinga tsha musi vha na mbilaelo malugana na u beba kana u vha na vhana na u vha na muṱa,
Ho vhigwa khentsa ya dzhende yo faraho vhanna ine ya vha 0.75% u isa kha 1.46% kha vhuṅwalisi ha Khentsa nga 1996 na 1997.
NDI VHAFHIO VHANE VHA VHA KHOMBONI?
* Vhathu vha tshinnani vhe vha vha na thaidzo ya dzhende ḓi songo tselaho fhasi (?o lugiswaho na ḓi songo lugiswaho). Hu na khonadzeo ya u engedzea ha khombo ka 11. Vhana vhoṱhe vha vhatukana musi vha tshi bebiwa vha tea u ṱoliwa arali madzhende avho a songo tsela fhasi..
* Vhanna vhane ḓivhazwakale ya muṱa ya sumbedza uri hu na vhe vha vha vha na khentsa ya dzhende.
* Vhanna vhane vha vha na thaidzo ya u sa vha na vhana
U KONA U I WANA NGA U ṱavhanya
Muthu u kona u wanulula zwithu zwi songo ḓoweleaho kha dzhende nga ene muṋe. nḓila ya khwine ya u wana zwithu zwenezwo ndi u ITA dzindingo kha dzhende nga iwe muṋe.
U ita dzindingo kha dzhende nga iwe mune (Testicular self-examination (TSE)
Vha nga ita TSE zwavhuḓi nga murahu ha musi vho ṱamba nga maḓi a u dudela kana nga shawara. Mufhiso u ita uri dzhende ḓi lunguluwe, izwi zwi ita uri vha kone u wana zwi songo ḓoweleaho nga u ṱavhanya.
Arali vha na miṅwaha ya 18 na u fhira, vha tevhedzele aya maga ṅwedzi muṅwe na mu.we:
Picture
* Kha vha lavhelese arali vho zwimba kha dzhende
* Tshivhoni tshi nga vha thusa
* Kha vha ite dzindingo nga u phuphuledza kha dzhende ḽiṅwe na ḽiṅwe nga zwanḓa zwoṱhe
* Kha vha vhee minwe yoṱhe nga fhasi ha dzhende hone magunwe a nga nṱha haḽo
* Kha vha role madzhende zwavhuḓi vhukati ha minwe na gunwe. Vha songo ofha arali vha wana uri ḽiṅwe dzhende ndi ḽihulwane, Hu vha hu si na tsho khakheaho (zwo tou ralo nga tsiko). Mabundu a khentsa a anzela u wanala nga matungo a dzhende, fhedzi a nga kha ḓi vha hone na vhukati na nga phanḓa ha dzhende.
* Kha vha fare tshithu tshi no nga tshubu thethe nga murahu ha madzhende. Iyi tshubu I vhidzwa ephidimisi, ine ya kuvhanganya na u fara vhunna.
Kha vha ḓivhe uyu muraḓo. Vha songo khakhisa vha humbulela uri ndi bundu.
Vha dzhiele nzhele zwi tevhelaho:
* Bundu ḽiṱuku ḽa u lingana na nawa, ḓi sa vhavhi ḽine ḽa wanala kha dzhende. A si mabundu oṱhe ane a vha a a khentsa.
* Dzhende ḓo hulaho
* Arali vha pfa dzhende ḽavho kana ṅwambabvu (groin) zwi tshi lemela
* Arali vha pfa hu na tshanduko musi vha tshi phuphuledza dzhende ḽavho
* U hula ha maḓamu na dzi.hungu
* tshiluḓi tshine tsha khou kuvhangana kha dzhende
* tshiṱhavhi kha dzhende.
ZWINE VHA TEA U ZWI ITA:
* Arali vha pfa vha na tshiṱhavhi tsho tou hulelaho ? vha ḽone thuso ya shishi
* Arali vha vha vha na mabundu, kana hu na u hula, u zwimba kana u shanduka kha dzhende musi vha tshi ḓi phuphuledza ? kha vha ye u vhona ḽanga.
* Arali vha tshi pfa hu na u lemela kana tshiṱhavhi ? kha vha ye u vhona ṋanga
* Arali maḓamu na ṱhungu zwo hula nahone vha tshi pfa dzhende ḓi tshi nga ḓo zwimba ? vha ye u vhona ṋanga
* Arali hu si na zwithu zwi songo ḓoweleaho ? vha bvele phanḓa na u ita TSE u swika vha tshi vha na miṅwaha ya 40/45.
VHA ELELWE:
1. Khentsa ya dzhende I a alafhea, zwihulu arali yo waniwa nga u ṱavhanya
2. U bviswa ha dzhende ḽithihi a hu nga ḓo vha thithisa kha u vha na vhana kana u ita zwa vhudzekani.
<fn>ven_Article_National Language Services_MUHASHO WA ZWA VHUDAV.txt</fn>
MUHASHO WA ZWA
VHUDAVHIDZANO
PHUROFAILI NA
MISHUMO
U vhewa ha Afurika Tshipembe kha Mapa
Naa Muhasho wa zwa Vhudavhidzano (DoC) ndi mini?
Muhasho wa zwa Vhudavhidzano ndi tshana tsha tshumelo ya Muvhuso kha muhasho wa zwa Vhudavhidzano. Ndi murao une wa vhumba milayo ya poswo, vhudavhidzano ha hingo na tshumelo ya khasho kha a Afurika Tshipembe.
Kaleni, Muhasho wo vha u tshi tshimbidza na u langula fhirikhwentsi sipikiiramu (frequency spectrum), hu tshi angaredzwa na u vhea mulayo na ngeletshedzo ya u langula na u thusa Minisia. Nga u tendelwa ha Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wa Nomboro 103 wa 1996, u tshimbidza na ndangulo ya mishumo ya firikhwentsi zwo fhiriselwa kha Ndangulo ya u Tshimbidza Vhudavhidzano ha hingo kha a Afurika Tshipembe (SATRA), ine zwa zwino ya vho ivhea sa ICASA ine ya khou shandula tshiimo tsha Muhasho uri u sedze kha zwa u vhumba milayo.
Khaedu
>	U lulamisa u sa eana kha u nekedzwa ha tshumelo ya vhudavhidzano nga u vhea mutengo u pfalaho.
> U lungisa uri Afurika Tshipembe i dzhie vhuimo ha phana kha u angana ha thikhinolodzhi dza vhudavhidzano kha masia a vhudavhidzano, khasho, mafhungo a thekhinolodzhi na a midia dzo vhalaho.
> U engedzedza khonadzeo ya mishumo kha sekhitha ya vhudavhidzano.
> U ita uri Afurika Tshipembe i kone u aisana na mawe mashango a ifhasi nga u vha tshisima tsha mvelaphana ya midia dzo vhalaho, nga maana nga u vulea ha mishumo kha zwitshavha zwa vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kaleni.
> U shela mulenzhe kha maitele a vhudavhidzano ha Afurika Tshipembe hune ha o thusa kha u fhaa muondo wa mafhungo une wa ita uri hu vhe na u bvela phana ha mvusuludzo ya Afurika.
Marangaphana
DoC i shuma kha sia ine a vha na u sa eana huhulu kha ivhazwakale na kha u nekedzwa ha poswo, vhudavhidzano ha hingo na tshumelo dza khasho. Hezwi zwi na bvelele dzi si dzavhui kha uri Afurika Tshipembe i aisane na mawe mashango, sa izwi ho thomiwa sekitha ya vhudavhidzano i re mutheo wa mvelaphana ya shango kha zwa ikonomi, kutshilele na zwa polotiki.
Mbekanyamaitele dzo thomiwaho zwa zwino dzi o thusa u vhea Afurika Tshipembe kha ifhasi. Mishumo yayo i khou uuwedzwa nga u avhanya ha mvelaphana ya thekhinolodzhi ine ya shumiswa poswoni, kha vhudavhidzano ha hingo na kha tshumelo ya khasho.
DoC i langula madzangano a sumbe o imela muvhuso. Eneo ndi Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe (SABC), Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano ya Afurika Tshipembe (ICASA), Sentech, Poswo ya Afurika Tshipembe, Telkom SA Ltd, Zhendedzi a Tshumelo ya ifhasi (USA) na Ndangulo ya Midia ya Elekihironiki ya Afurika Tshipembe (NEMISA).
MISHUMO YA DoC
>	U langula vhusimamilayo ha photifolio dza madzangano.
> U tshimbidza na u langula nyambedzano dza mbekanyamaitele.
> U thusa photifolio uri i tevhedze madzangano kha u tevhedza maitele a mbekanyamaitele.
> U ita hoisiso dza mbekanyamaitele na u vhumba mbekanyamaitele.
> U dzudzanya mugaganyagwama hu na tshumisano na photifolio dza madzangano.
> U kwamana na komiti dza Phalamenndeni nga Mafhungo a Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzano.
> U imelela Riphabuliki ya Afurika Tshipembe nga photifolio ya mashangoni a seli.
Mishumo ya Minisia na Muhasho, zwi tshi ya nga photifolio dza madzangano, hu tshi angaredzwa:
> U vhea mbekanyamaitele yo andavhudzwaho ya muvhuso.
> U dzhenelela vhuifhinduleli ha vhusimamulayo.
> U thola khoro ya vhalanguli.
> U tendela mugaganyagwama, pulane dza mabindu, dzimbadelo na mbadzelo dza aisentsi dzo teaho.
> U themendela mugaganyagwama kha Phalamende.
> U tendela tshumisano, u angana na vhushaka.
YUNITI DZA MABINDU NA PHOTIFOLIO DZADZO DZA MADZANGANO
DOC i na yuniti tharu dza mabindu-
>	Yuniti ya Bindu ya Poswo
> Yuniti ya Bindu ya Vhudavhidzano ha hingo na
> Yuniti ya Bindu ya Midia dzo vhalaho.
Yuniti ya Bindu ya Poswo
Mushumo muhulwane wa Yuniti ya Bindu ya Poswo ndi:
>	U ita hoisiso, u bveledza na u phaaladza mbekanyamushumo.
> U asesa mvelele ya tshanduko dzi iswaho nga thekhinolodzhi na nila ya vhubindudzi na mbekanyamushumo dza muvhuso.
U langula mikovhe (dzishere) dza muvhuso dza Poswoni, zwine zwa angaredza u pima na u tendela maitele na pulane dza mabindu dza Posofisi ya Afurika Tshipembe, muvhuso wa u anganala, na u bveledza na u lavhelesa maga a ndeme a tsumbo.
Posofisi ya Afurika Tshipembe
Posofisi ya Afurika Tshipembe yo ewa maana ohe a u tshimbidza tshumelo dza poswo kha ino shango nga Mulayo wa Tshumelo ya Poswo wa Nomboro 124 wa 1998. Mulayo muswa u vhea mbetshelwa ya ndangulo ya tshumelo dza poswo na mishumo ya u shuma ha khamphani ya poswo, hu tshi angaredzwa u vhofhea hayo nga tshumelo ya ifhasi. I dovha ya vhea mbetshelwa ya mafhungo ane a yelana na kushumele kwa Bannga ya Poswo na hanziela dza u Vhulunga dza Lushaka.
Ndivho dza u shumisana na Posofisis ndi:
>	U khwinisa u nekedzwa zwavhui ha tshumelo ya mawalo na u vhuedzedza fhulufhelo kha sisieme ya poswo.
> U lugisa vhuimo ha Posofisi kha a Afurika Tshipembe iswa.
> U lugisa vhuimo ha Bannga ya Poswoni uri i vhe bannga ine ya nangiwa nga vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha si kone u swikelela Tshumelo dza zwa Masheleni.
Ndivho dzayo dza u fhaa na u bveledza phana ndi:
> U nea iresi dza poswo na netiweke dza poswo, nga maana kha zwitshavha zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale.
> U bveledza mishumo
> U alusa tshumelo yo anavhuwaho u itela uri vhadzulapo vhohe vha kone u swikela tshumelo dza poswo dzi sa uriho.
Matshimbidzele a Poswo
Matshimbidzele a Poswo o thoma nga Phando 2000, u ya nga khethekanyo ya Mulayo wa tshumelo dza Poswo wa 1998, une wa tshimbidza sekitha ya poswo. Mushumo wayo muhulwane u angaredza zwi tevhelaho:
>	U ita uri hu vhe na mbetshelwa ya tshumelo ya Poswo kha vhashumi vhohe.
> U sengulusa mbadelo dza poswo na u vhona uri a hu na u lambedzwa hune ha khou bvelela kha masia a songo vhetshelwaho thungo a tshi bva kha masia o vhetshelwaho thungo.
> U vhona uri hu vhe na vhui na tshiimo tshavhui tsha poswo.
> U tandulula dzikhuano na maitele a si avhui.
> U tsireledza dzikhasiama.
Yuniti ya Bindu ya Vhudavhidzano ha hingo
Yuniti iyi i na vhuifhinduleli ha ndangulo ya dzhishere, hoisiso, mvelaphana ya midia dzo vhalaho na mvelaphana ya mbekanyamushumo dza vhudavhidzano ha hingo ho teaho, hu tshi angaredzwa u tshintshiwa ha vhusimamulayo.
I sengulusa na u uuwedza mvelaphana ya mabindu a lushaka na a ifhasi na mbekanyamaitele dza u aisana. Yuniti iyi i dovha ya asesa tshanduko dza thekhinolodzhi na zwine dza bveledza zwone kha mvelaphana ya bindu na mbekanyamaitele ya muvhuso.
Yuniti i tea u swikelela khaedu dzi tevhelaho:
>	U tanduluala mvelaphana ya vhudavhidzano ha hingo na zwikhala zwa mafhungo.
> U sengulusa mushumo wa u engedzedziwa ha thaidzo kha thaidzo dzi bvelaho phana.
> U fha maana zwitshavha zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale.
> U livha kha nyaluwo ya ifhasi na u anganyiswa ha ikonomi ya ifhasi.
> U thoma maitele a u dzudzanya sekitha na mvelaphana ya ndangulo.
> U alusa vhushaka na muvhuso / phuraivethe kha u vhulunga zwishumiswa.
Yuniti ya vhudavhidzano ha hingo i na vhuifhinduleli kha madzangano a tevhelaho: Telkom, ICASA, na USA
Telkom SA Limited
Telkom yo thomiwa nga Tshimedzi 1991 u ya nga Mulayo wa Posofisi wo Tshintshiwaho wa Nomboro ya 85 wa 1991, une wa bvisa tshumelo ya vhudavhidzano ha hingo kha tshumelo ya poswo.
Muvhuso wa Afurika Tshipembe ndi wone u re na mikovhe (dzhisere) nnzhisa kha yuniti yohe, wo rengisa phesenthe dza 30 kha khonsothiamu yo vhumbiwaho nga Telkom Malaysia na Vhudavhidzano ha SBC nga 1997. Telkom i na aisentsi tharu dza u shumisa vhudavhidzano ha thingo, u anadza khasho ya radio na tshumelo ya u engedza ndeme kha netiweke, kha mbuelo ine khayo yuniti yohe ya tea u swikelela thangethe i bvelaho phana na tshumelo yavhui.
Thangethe idzi dzi katela aini ntswa dza hingo, hingo ntswa dza phabuliki dza u rwela luingo, laini ntswa dza dzikhasiama dzine dza tea u dzhielwa nha lwa u thoma u fana na dza zwibadela, zwikoloni, mivhuso yavho, mivhundu (vhudavhidzano vhukati ha vhathu vha 100 na vha 1999 hu si na aini ya u tshintsha, na u vhuedzedzwa ha dziaini (u khwiniswa u bva kha aini dzi si dza dzididzhithi u ya kha aini dza dzididzhithi)).
Tshifhinga tsha u vhetshelwa thungo ha Telkom tshi khou fhela nga 7 Shundunthule ngauralo yuniti i o livhana na muaisano kha hingo dza aini dzine dza wanala fhethu huthihi. Thambo ya u ita khumbelo ya aini ya vhuvhili ine yo bvisiswa nga 2002. Tshivhumbeo tsha aisentsi ntswa tsho ima nga nila i tevhelaho:
> 51% kha ifhasi
> 30% kha Eskom na Transtel, dzohe dzine dza vha
>
> 19% kha dzikhamphani dza u alusa vharema
Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano ya Afurika Tshipembe (ICASA)
Nga 1997, Ndangulo ya u Tshimbidza Vhudavhidzano Afurika Tshipembe (SATRA) na Ndangulo yo iimisaho ya Khasho (IBA) dzo angana ha vhumbiwa Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano Afurika Tshipembe.
Hezwi zwo vha zwo tea, u ya nga tshipia tsha u kuvhanganya mafhungo na thekhinolodzhi dza Vhudavhidzano. ICASA zwa zwino i na vhuifhinduleli ha u tshimbidza sekhitha yohe ya vhudavhidzano, i tshi khou vhona uri hu vhe na vhui na tshumelo ine ya kona u swikelelwa uri vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe vha vhuelwe.
Zhendedzi a Tshumelo dza ifhasi ohe
Sa Icasa, Usa yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 58 ya Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wa 1996. Mushumo wayo muhulwane ndi wa u alusa tshumelo ya ifhasi ohe na u swikelela thekhinolodzhi dza vhudavhidzano na tshumelo dza vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe, u oisisa na u tshemendela nila dza u swikelela ndivho iyi. Yuniti yo dovha ya ewa mushumo wa u tshimbidza na u fha thuso kha u pima, u lavhelesa na mathomele a u swikelela kha ifhasi (universal) na zwikimu zwa tshumelo. U fana na ICASA, USA i ripota kha Minisia wa Vhudavhidzano.
U fhira afho, i dovha ya kwamea kha u vhea dzisenthara dza mafhungo a Zwitshavha na Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzano, ine ya vhidzwa sa senthara dza hingo. Senthara idzi dzi fha tshumelo dzo vhalaho dza ICT u bva kha luingo zwalo u ya kha fekisi, Inthanethe na tshumelo dziwe dza ndeme dzo engedzwaho nga mutengo u pfalaho.
Yuniti ya Bindu a Midia dzo Vhalaho dza u bveledza vhuimo ho teaho ha u swikelela hoea dza midia dzo vhalaho dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe nga u vhukuma mbekanyamaitele, thikhedzo ya mbetshelwa ya tshumelo na u langulwa zwavhui ha zwishumiswa.
Yuniti iyi zwa zwino i khou ita mbekanyamaitele ya mafhungo ane a bva kha u angana ha midia dzo vhalaho, khasho dza didzhithala, mbekanyamaitele ya midia ya vhana, na mbekanyamaitele ya vhathu ho holefhalaho, mbekanyamaitele ya Mafhungo a Khasho ya Afurika Tshipembe na mbekanyamaitele ya midia ya Elekihironiki ya tshitshavha.
Mbetshelwa ya tshumelo i angaredza midia yo vhalaho ya elekihironiki ya tshitshavha i fanaho na zwifhao zwa radio ya tshitshavha zwine zwa khou bvela phana, thelevishini ya tshitshavha, webusaithi ine ya khou wanala kha tshitshavha / mafhungo a satelaithi na netiweke ya u dzudzanya, u bveledza mbekanyamushumo, u fhaa vhungomu na u bveledza vhutsila, pulanete ya java, u bvela phana ha ithanethe na ICT, kha pfunzo, tshanele ya TV yo fhiwaho Phalamennde, Dzilaborithari dza DoC web Inthanethe na thendela ya Dotza.
Yuniti iyi i dovha ya dzhia mushumo wa u vhuedzedza vhuimo ha Tshanele ya Afurika, hu tshi angaredziwa u vhumbiwa hafhu ha SABC, na Sentech, u phuraivethiwa ha Ciskei / Capital Radio, u dzheniswa ha zwitudio zwa u rekhoda zwa Bop na Rhino.
Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe (SABC)
U ya nga Mulayo wa Khasho wa Nomboro 4 wa 1999, SABC i fanela u fhandekana ya bva zwipia zwivhili, Tshumelo ya khasho ya phabuliki na Tshumelo ya Khasho ya Khomeshiala. Kushumele kwa SABC ku o yelana na maana a mikovhe (dzishere) na maitele ayo a yelanaho na zwine lushaka lwa zwi dzhiela nha u khwahisa mavhusele a tshumisano.
Tshanele ya Afurika ine ya khou shuma zwa zwino sa tshumelo ya maana nga fhasi ha SABC, i o anganywa hu tshi khou itelwa u i vhuedzedza sa Tshumelo ya Khasho ya Dzhango. Hu tshi khou humbulelwa uri iyi tshumelo ntswa i o vhumba tshumisano ntswa na Khasho ya Afurika na uri u fhira afho, i o vha tshumelo khulwane ya shango a Afurika i nekedzwaho Radio, TV na tshumelo dza Midia dzo vhalaho.
Koporasi ya khasho ya Bop i khou dzudzanywa u itela u alusa ndeme yayo, u alusa vhubindudzi kha sekhitha na u ita uri hu vhe na u anganelana kha zwishumiswa zwa midia.
Sentech
Sentech ndi yone siginala (signal) khulwanesa Afurika Tshipembe, i shumaho nga fhasi ha aisentsi ya .tshigwada tsho oweleaho tsha u hwala? ya u anadza siginala kha sekitha ya khasho. Khamphani yo vha i tshi khou shuma hafhu u bva kha pulatifomo ya terrestrial analoque, u nekedza u phaaladzwa ha mawe mafhungo a midia yo vhalaho. U ya nga Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wo Tshintshiwaho wa 2001, khamphani yo fhiwa aisentsi ya ifhasi sa yone muhwali wa muhwalo.
Dzangano a Lushaka a Midia ya Elekihironiki ya Afurika Tshipembe (NEMISA)
Dzangano a Lushaka a Midia ya Elekitironiki (NEMISA) o thomiwa nga Muhasho wa Vhudavhidzano u nekedza vhugudisi ho bveleho phana kha indasiiri ya khasho. Mushumo wayo ndi u bveledza vhathu vho funzeaho kha masia o fhambanaho vhane vha o shuma mushumo muhulwane kha zwigwada zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale, sa tsumbo, vhafumakadzi na vhathu vha shayaho vha mahayani. Mbekanyamaitele dzo fhambanaho dze dzangano a dzi bvisa dzo pulanelwa u thusa matshudeni uri vha dzule vho lindela makete na u langula vhupo vhuwe na vhuwe ha khasho vhune vha khou oa u vhu dzhenela.
<fn>ven_Article_National Language Services_MULANGI WA MUAGASI WA.txt</fn>
MULANGI WA muḓagasi WA LUSHAKA
Kalawula House, 526 Vermeulen Street, Arcadia, PO Box, 40343, Arcadia,0007
Tel: (012) 401 4600, Fax: (012) 401 4700, Web: www.ner.org.za
NDIVHO KHULWANE
U langula indasiṱiri ya mafulufulu u ya nga milayo, phoḽisi, maimo na nyito dza dzitshaka dza u tikedza mveledziso i bvelaho phanḓa.
1. NER NDI NNYI?
NER ndi nnyi?
Mulangi wa muḓagasi wa Lushaka (NER) ndi vhulangi vhune ha langa indasiṱiri ya nḓisedzo ya muḓagasi (ESI) Afurika Tshipembe. Ndi dzangano ḽa mulayo, ḓo sikwaho u ya nga Mulayo wa muḓagasi wa vhu 41 wa 1987 we wa khwiniswa nga 1994 na nga 1995.
Ndivho ya NER
U langula indasiṱiri ya mafulufulu u ya nga milayo, phoḽisi, maimo na nyito dza dzitshaka dza u tikedza mveledziso i bvelaho phanḓa.
MBONELAPHANḒA ya NER
U vha murangaphanḓa wa ḽifhasi kha vhulangi ha mafulufulu.
NER i nga vha thusa hani?
Mulayo wa muḓagasi wa vhu 41 wa 1987 sa zwe wa khwiniswa u ḓea NER mishumo ine miṅwe yawo ya vha, u tandulula thaidzo vhukati ha mu.isedzi wa muḓagasi na khasiṱama, khathihi na vhukati ha vhaḓisedzi vhone vhaṋe.
Arali vho vha vha songo fushea nga nḓila ye mu.isedzi wavho wa muḓagasi a tandulula ngayo thaidzo yavho, NER i nga vha thusa.
Vha humbule uri fhethu hune vha fanela u thoma u hu founela ndi kha mu.isedzi wa muḓagasi (sa tsumbo, masipala, Eskom).
Mbilaelo
Ndi mbilaelo dza lushaka-ḓe dzine NER ya nga vha thusa khadzo? NER i vha thusa kha thaidzo dzoṱhe dza muḓagasi dzine vha nga vha nadzo hu tshi katelwa na:
.	Ndeme ya tshumelo
.	Ndeme ya nḓisedzo
.	Bi.i
.	Mithara
.	Mbadelo
Vha khou tea u ita mini?
.	Kha vha thome nga u isa mbilaelo yavho kha muṋetshedzi
.	Arali mbilaelo ya sa tandululwa, vha founela, u ṅwalela kana u rumela emeiḽi kha Muhasho wa Tshumelo ya khasiṱama wa NER,
.	Vha ri ṋetshedze zwidodombedzwa zwoṱhe zwa mbilaelo.
RI ḓo FARA MBILAELO DZAVHO SA TSHIPHIRI NAHONE RI ḓo ṱavhanya NGA HUNE RA NGA KONA
2. NDI MINI ZWINE VHA TEA U ḓivha
	MISHUMO YA vhaḓisedzi
nḓisedzo ya muḓagasi
.	Vha.etshedzi vhoṱhe vhapo vha fanela u vha vho ṋewa ḽaisentsi nga NER. A hu na muṋetshedzi wa muḓagasi wapo a re na pfanelo ya u sika na u ṋetshedza muḓagasi kha dzikhasiṱama a songo ṋewa thendelo nga NER.
.	Mu.etshedzi wapo ha ngo tendelwa u pfukisela ḽaisentsi yawe ya u ṋetshedza muḓagasi kha muṅwe muṋetshedzi wapo hu songo vha na thendelo ya NER.
.	Mu.etshedzi wapo ha na pfanelo ya u tshadzha khasiṱama mbadelo dzi songo tendelwaho nga NER kana u shandukisa tshivhumbeo tsha zwenezwo a songo wana thendelo kha NER. khasiṱama dzi ḓo vha dzi na pfanelo ya u bvela phanḓa na u badela mutengo wo tendelwaho vha sa badele mutengo u siho mulayoni une wa khou shumiswa nga muṋetshedzi wapo.
U ṋetshedza vhone, sa khasiṱama, tshumelo
.	Mu.etshedzi wapo u na mushumo wa u dzhenisa muḓagasi kha tshitentsi tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṅwaliswaho tshi re kha vhupo hawe tenda khasiṱama ya vha yo ḓilugisela u badela tshumelo yeneyo.
.	Mu.etshedzi wapo u fanela u fha khasiṱama tshivhumbeo tsha mbadelo tshine tsha khou shumiswa na maimo musi khasiṱama i tshi ita khumbelo ya tshumelo arali khasiṱama yo humbela.
.	Mu.etshedzi wapo u na mushumo wa u vhudza khasiṱama dzawe nga ha u gonya ha mitengo, u fhambana ha mitengo ya nḓisedzo ya muḓagasi na uri vha itisa hani khumbelo uri vha kone u dzhia tsheo vha tshi ḓivha musi vha tshi ita khumbelo ya nḓisedzo, (kha vha zwi ḓivhe uri kha ḽiṅwe sia, khasiṱama dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhudzisa nga ha mitengo ine ya ḓo fusha ṱhoḓea dzavho zwavhu?i).
.	Arali hu khasiṱama dzine dza thoma nga u badela (Pre-paid), muṋetshedzi wapo u fanela u ita uri hu vhe na tshiṱitshi tsha u rengisa garaṱa dza muḓagasi, Hezwi zwiṱitshi zwi fanela u vha tsini.
.	Vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri zwiṱitshi tsha u renga muḓagasi zwi a vula nga zwifhinga zwo ḓoweleaho zwa u renga vhukati ha vhege, na u bva nga 8:00 u swika 12:00 mafheloni a vhege na holodei dza nnyi na nnyi.
.	Mu.etshedzi wapo a nga vala kana u fhungudza muḓagasi wa khasiṱama arali:
	>	Khasi.ama i tshi khou balelwa u badela muḓagasi we ya shumisa kana i tshi badela nga murahu ha u wana nḓivhadzo ya u tumulwa ha muḓagasi nga muṋe wa .aisentsi;
	> Ho vhofhiwa thendelano na khasiṱama kha haya mafhungo;
	>	U dzhenisa muḓagasi hu songo tsireledzea;
	>	Khasi.ama i si na ṱhanziela ya vhukuma ya thendelano;
	>	Hu na vhuṱanzi ha uri khasiṱama yo silinga kana u khakhisa mithara wa mu.agasi;
	>	Khasi.ama yo pfuka Milayo-yapo.
	>	Kana i tshi khou kundwa u lifha.
.	Mu.etshedzi wapo u na mushumo wa u ṋetshedza nḓisedzo ya muḓagasi nga u fulufhedzea kha dzikhasiṱama na vhuḓifhinduleli ha u londota vhuṱumani u itela uri hu vhe na nḓisedzo ya ndeme.
Mbalelano (Bi?i)
muṋetshedzi wapo u na vhuḓifhinduleli ha u ḓea mushumisi:
.	Mbalelano (Bi?i) ine ya sumbedza zwavhuḓi tshivhalo tsha yuniti dzo shumiswaho
.	Muvhalelano wa mithara une wa sumbedza u vulwa na u valwa ha tshifhinga tsha mbalelano (bi?i) na tshadzhi ya yuniti dzo shumiswaho.
.	Hune ha vha ho tou humbulelwa muḓagasi wo shumiswaho nga khasiṱama, mbalelano (bi?i) i fanela u sumbedza, na uri mutengo wo badelwaho u munzhi nga khasiṱama nga tshifhinga tsha u humbulela honoho u fanela u dzheniswa kha akhaunthu ya khasi.ama.
 ? Hune khasiṱama ya vha i tshi khou hana, khasiṱama I nga humbela muṋetshedzi uri a linge vhungoho ha mithara o badela tshelede, ine ya ḓo lifhiwa nga muṋetshedzi arali zwo wanala uri mithara wo khakhea.
.	Hune ha vha na khanedzano, hu eletshedzwa khasiṱama uri i bvele phanḓa na u badela u itela uri hu sa vhe na u tumulwa uri i kone u lifhelwa murahu tshelede ye ya badela.
.	Khasi.ama i na mushumo wa u ḓivhadza muṋetshedzi wapo musi i tshi pfuluwa, kana i tshi ṱoḓa u valelwa muḓagasi, kana u iselwa muḓagasi kha ḓiresi ntswa.
Pfunzo ya khasiṱama
.	Mu.etshedzi wapo u na mushumo wa u ita mbekanyamushumo dza pfunzo ya khasiṱama ya u shumisa muḓagasi ho tsireledzeaho, havhuḓi na hune ha vhulunga muḓagasi kana zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa thusa kha nḓisedzo ya muḓagasi zwine zwa nga engedza nḓivho na u pfesesa ha khasiṱama kha u shumisa muḓagasi,
.	Mu.etshedzi wapo u dovha a vha na mushumo wa u ḓivhadza dzikhasiṱama nga ha mbadelo dzo tshadzhiwaho, uri dzi shuma hani, ndeme yadzo na uri ndi ngani dzo ralo.
Dzimbilaelo
Vha humbule uri vha fanela u thoma nga u founela muṋetshedzi wavho wapo.
khasiṱama i na pfanelo ya u vhilaela nga ha ndeme ya tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga muṋetshedzi wapo.
Arali khasiṱama yo vha i songo fushea nga mvelelo kana nḓila ye mbilaelo ya farwa ngayo, khasiṱama i nga fhirisela mafhungo kha NER uri i thusiwe.
	MISHUMO YA dzikhasiṱama
nḓisedzo ya mu.agasi/ u ṱuma muḓagasi
.	Khasi.ama i na vhu.ifhindileli ha u dzhenisa dzithambo dza muḓagasi na u dzhenisa muḓagasi kha nnḓu, vhudzulo kana ndaka yayo.
.	Ndi vhuḓifhinduleli ha khasiṱama ha u ṱoḓa tshumelo ya Ṋemuḓagasi a re na ndalukanyo uri a .ume muḓagasi,
.	Khasi.ama i na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ndalukanyo dza Ṋemuḓagasi ndi dza vhukuma na u vhona vhungoho ha ṱhanziela yo ṋewaho nga murahu ha mushumo.
.	Vhu.ifhinduleli ha khasiṱama kha nḓisedzo a vhu bveli nga nnḓa. tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha bvelela (nga nnḓa ha mithara) nga nnḓa ha ndaka ya khasiṱama kana mukano ndi vhuḓifhinduleli ha muṋetshedzi wapo a re na ḽaisentsi, (khasi?ama i na vhuḓifhinduleli ha zwishumiswa zwoṱhe zwi re nga ngomu dzharaṱani nga nnḓa ha musi zwo tou sielwa nnḓa nga thendelano ya n?isedzo).
.	Khasi.ama i fanela u vha na ṱhanziela ya U fhela ha mushumo ya vhukuma ine ya bva kha Ṋemuḓagasi a re na ndalukanyo o redzhisiṱariwaho we a dzhenisa muḓagasi kana u ṱola nnḓu,
.	Khasi.ama i na pfanelo ya u vhilaela kha NER arali muṋetshedzi wapo a re na ḽaisentsi a hana kana a lenga u ṋetshedza muḓagasi a songo ḓea tshiitisi tshi pfalaho.
U badela muḓagasi wavho
.	Khasi.ama i na mushumo wa u badela muḓagasi we ya u shumisa nga tshifhinga (nga tshifhinga tsho vhewaho).
.	Khasi.ama i na pfanelo ya u vhilaela kha muṋetshedzi wapo arali khasiṱama i sa fushei nga ndeme ya tshumelo ye a i wana.
.	Arali khasiṱama i songo takadzwa nga nḓila ye mbilaelo ya farwa ngayo, khasiṱama i na pfanelo ya u isa mbilaelo kha NER ane a ḓo ita ṱhoḓisiso o imela khasi.ama.
.	Vho no dzhena kha thendelano ya nḓisedzo yo sainiwaho na muṋetshedzi wapo a re na ḽaisentsi, vha fanela u badela diphosithi sa zwo ambiwaho nga muṋetshedzi wapo a re na ḽaisentsi phanḓa ha musi hu tshi .umiwa.
.	Khasi.ama i na vhuḓifhinduleli ha u kwama muṋetshedzi wapo arali yo vha i sa khou wana mbalelano (bi?i) dza ṅwedzi nga ṅwedzi.
.	Khasi.ama i na vhuḓifhinduleli ha u bvela phanḓa na u badela u shumisa muḓagasi naho hu tshi nga vha hu na zwo khakheaho kha akhaunthu/bi.i ya muḓagasi,
.	Khasi.ama i na vhuḓifhinduleli ha u tsireledza mitshini, zwishumiswa zwa muḓagasi kana zwiṅwe zwishumiswa zwi songo khwaṱhaho kha u gidima ha muḓagasi,
.	Hune ha fanela u vha na nḓisedzo ya tshifhinga tshoṱhe, khasiṱama i na vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa nḓisedzo pfareli.
.	Ho sedzwa uri hu a vha na u khakhisea ha muḓagasi, khasiṱama i na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga o teaho a u thivhela zwenezwo.
3. U RENGISWA HAFHU HA muḓagasi
U rengiswa hafhu ha muḓagasi ndi mini?
U rengiswa hafhu ha muḓagasi ndi musi tshiimiswa tshi re kha mutevhe wa nḓisedzo tshi tshi renga muḓagasi u munzhi kha muṋetshedzi tsha rengisela vhathu vha re nga fhasi hatsho. Heyi ngavhela i ṱalutshedza vhushaka vhukati ha murengi (murengisi) ane a renga muḓagasi kha muṋetshedzi wapo a rengisela mushumisi wa u fhedzisela (mudzulapo/ mune wa ndaka).
U rengisa hafhu muḓagasi hu bvelela lini?
.	U rengiswa hafhu ha muḓagasi hu bvelela musi muḓagasi u tshi ḓiswa u munzhi, fhethu hune ha vha ha muṋe muthihi ane a u rengisela vhadzulapo kana vhaṋe vha zwipiḓa zwa fhethu henefho.
? Fhethu henefho hu nga kha ḓi vha buḽoko ya dzifulethe, nnḓu dzo tsitsikanaho, mavhengele o kuvhanganaho, phakha ya indasiṱiri, dziofisi nz.
.	Tshi.we tshine zwi nga ṱaluswa ngatsho ndi tsha uri mudzulapo/ muṋe wa fhethu u badela thwii kha murengisi wa vhuvhili hu si kha muṋetshedzi wapo.
Mulayo uri mini nga ha u rengiswa hafhu ha muḓagasi,
Zwine mulayo-wapo wa masipala wa amba: Mulayo-wapo wa masipala u amba uri vhashumisi vha u fhedzisela (vhadzulapo/vha?e) vha songo vhewa kha nzulele i si yavhuḓi ine ya fhirwa nga ye vha vha vha tshi ḓo vha vhe khayo arali vho vha vho renga kha muṋetshedzi wapo. Vhunzhi ha zwipiḓa kha milayo-yapo ya masipala i amba zwo bulwaho kha Ndaulo ya vhu 11 ya Mulayo wa muḓagasi wa 1987 sa zwo khwiniswaho.
Ndaulo ya vhu 11 ya Mulayo wa Mu.agasi: Khethekanyo ya vhu 11(1) i amba zwauri:
.	Mu.we na muṅwe ane a rengisa muḓagasi u fanela uri, a tshi itela murengi muṅwe na muṅwe, a ite uri muḓagasi wonoyo u kaliwe nga mithara wo tendelwaho nga vha (SABS) (South African Bureau of Standard).
.	Khethekanyo ya vhu 11 (2) i amba uri: Phimo dzine dza khou shumiswa na milayo ya u rengiselwa hafhu muḓagasi, dzi songo fhira dze vha vha vha tshi ḓo badela arali vho renga kha murengisi we a rengisela muṋetshedzi wavho nahone murengisi u fanela u sumbedza murengi vhuṱanzi ha uri mbadelo ya muḓagasi we a u wana ndi yone.
.	Khethekanyo ya vhu 11 (3) i bvela phanḓa na u amba uri hedzi ndaulo a dzi shumi: hune miṅwe milayo-yapo kana ndaulo dza u langa muḓagasi dza vha dzi tshi khou shuma;
.	u rengiswa ha muḓagasi nga muthu a re na ḽaisentsi kana muṅwe na muṅwe ane, u ya nga makumedzwa a khethekanyo ya vhu (2) ya Mulayo, a vha a sa kwamiwi nga makumedzwa a khethekanyo yeneyo.
.	U ya nga Khethekanyo ya vhu 11(4): Bodo yo tendela muthu muṅwe na muṅwe kana kiḽasi ine u ya nga khethekanyo 6(1) ya Mulayo, u bva kha makumedzwa a ndaulo-.hukhu ya (1) na (2) nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe bodo i nga shandukisa thendelo yeneyo yoṱhe kana tshipiḓa tshayo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi musi u shandukiswa honoho ho itwa kha muthu onoyo kana kiḽasi yeneyo.
Ndi ufhio mutengo une nda ḓo tshadzhiwa nga murengisi wa vhuvhili/muhirisi.
Murengisi wa vhuvhili/muhirisi ha ngo fanela u vha tshadzha mutengo une wa fhira we vha vha vha tshi ḓo tshadzhiwa nga muṋetshedzi wapo arali o vha rengisela thwii. Tsumbo. ? arali vha tshi shumisa muḓagasi hayani, muṋetshedzi wapo xxx a vha tshadzha abc /kwh murengisi wa vhuvhili u fanela u vha tshadzha mutengo wonou.a.
Ndi zwifhio zwine mitengo/ tshadzhi dzi re kha biḽi dza fanela u zwi sumbedza?
.	Bi.i ya muḓagasi i fanela u sumbedza mitengo ya vhukuma ya muḓagasi wo ṋetshedzwaho. Mitengo i fanela u sumbedza mutengo wa muḓagasi, ine tshiṅwe tshifhinga ya pfi tshadzhi ya yuniti, ine ya vhewa nga kwh na/kana;
.	Tshadzhi ya tshumelo ? ine ya katela mitengo yo itwaho nga murengisi wa vhuvhili /Muhirisi musi a tshi vha ṋetshedza muḓagasi, Heyi tshadzhi yo itwa nga mbalo dza mithara, mbalelano na mitengo ya u sika kana u ita bi.i.
	Arali hu na dziṅwe tshadzhi, dzi fanela u sumbedzwa dza vhonala huṅwe fhethu dza sa katelwe kha biḽi ya muḓagasi,
	MAGA ANE A TEA U DZHIWA:
.	Vha vhudzise murengisi wa vhuvhili/ Muhirisi mutheo wa tshadzhi dzawe
.	.halutshedzo yo fhelelaho i fanela u ṋewa mushumisi wa u fhedzisela. (arali ha sa vha na Ṱhalutshedzo yo ṋewaho ? mafhungo a fanela u swikiswa kha muṋetshedzi wapo).
.	Vha ḓivhadze Muhirisi nga ha makumedzwa a Mulayo wa muḓagasi kana milayo-yapo nga ha thero;
.	Arali naho zwo ralo hu sa khou vha na mvelaphanḓa, vha shumise thuso ya muṋetshedzi wapo kha u vhona uri murengisi wa vhuvhili/Muhirisi u a tevhedza mulayo wapo wa masipala.
Arali thaidzo i songo tandululwa, hu itwa mini?
.	Vha nga vhiga kha NER.
.	Vha nga humbelwa uri zwi dovhololwe kha khothe ṱhukhu dza mbilo.
.	U pfulutshela huṅwe fhethu ndi tshiṅwe tsha zwine vha nga ita naho zwi songo tendelwa nga mulandu wa zwiitisi zwi kwameaho.
vhuḓifhinduleli ha NER ndi vhufhio kha iḽi sia?
.	Ri khou humbela uri vha zwi ḓivhe uri mushumo wa NER kha haya mafhungo a si muhulwane ngauri hu na tshipiḓa tsha mulayo-wapo tshine tsha dzhia vhuimo kha tshipiḓa tsha ndaulo. Zwenezwo NER i tshimbidza thandululo ya mbilaelo/khakhathi vhukati ha murengisi wa vhuvhili/ Muhirisi, mushumisi wa u fhedzisela na muṋetshedzi wapo.
Mushumo wa muṋetshedzi wapo ndi ufhio?
.	Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri muṋetshedzi wapo hafha ndi mu.isedzi wa u fhedzisela sa izwi muḓagasi u tshumelo ya ndeme.
.	Kha milandu i fanaho na heyi murengisi wa vhuvhili u na vhuḓifhinduleli ha u dzhenelela hune murengisi wa vhuvhili/Muhirisi a vha a sa khou tevhedza makumedzwa a mulayo u re hone.
4. VHA NGA THIVHELA HANI U DZIMELWA muḓagasi
MULAYO URI MINI NGA U DZIMIWA HA muḓagasi,
	Mulayo wa muḓagasi wa 1987 wo khwiniswaho, u amba uri muṋetshedzi wa muḓagasi a nga dzima muḓagasi wa khasiṱama arali khasiṱama i songo badela akhaunthu kana i songo tevhedza milayo ya nḓisedzo, Mulayo u humbela muṋetshedzi uri a ṋee nḓivhadzo ya maḓuvha a fumi na maṋa phanḓa ha musi a tshi dzimela khasi.ama. Tshifhinga hetshi tsha nḓivhadzo tshi thoma ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṋetshedzwa khasi.ama. nḓivhadzo ine ya ṋewa kha biḽi ya ṅwedzi nga ṅwedzi na yone yo tendelwa. khasiṱama dzi khou humbelwa uri dzi dzhiele nzhele zwo ṅwalwaho kha biḽi dzadzo. Khethekanyo ine ya langa hezwi i kha maimo a Ndeme ya Tshumelo (NRS 047) nahone yo ḓitika nga khethekanyo ya Mulayo wa muḓagasi wo ambiwaho nga hawo afho nṱha.
nḓila YA U ZWI TINYA
Vha badele biḽi dzavho
Ndi zwa ndeme u badela biḽi yavho yo fhelela tshifhinga tshoṱhe. Hezwi zwi ḓo ita uri akhaunthu yavho i sa salele murahu. khasiṱama dzi na nḓowelo ya u badela tshipiḓa tsha mutengo dzi tshi shavha u dzimelwa muḓagasi, Arali tshelede yo salelaho murahu ya sa badelwe yoṱhe nga ṅwedzi u tevhelaho, zwi a konḓa uri vha vhuyedzedze akhaunthu ngonani. Kha vha zwi ḓivhe zwauri u badela mutengo u songo fhelelaho kha akhaunthu zwi nga ḓi ita uri vha dzimelwe muḓagasi, Musi vha tshi vhona uri vha khou kundelwa u badela tshelede yo salelaho murahu, kha vha kwame mu.isedzi wapo vha ambedzane uri vha nga kona u badela hani.
Kha vha tevhedze thendelano dzavho dza u lifha zwikolodo.
Arali vho no vhuya vha saina thendelano ya u lifha tshikolodo na mu.isedzi wavho, zwi a vha vhuyedza u badela. Arali nyimele yavho ya shanduka nga nḓila ine vha kundelwa, kha vha kwame mu.isedzi wavho nga u ṱavhanya. vhuṱanzi ha u shanduka ha nyimele yavho vhu nga ṱoḓea.
Vha lavhelese kushumisele kwavho kwa muḓagasi
Arali vha tshi shumisa mithara wa kale (une wa vhidzwa u pfi mithara wa tshikolodo) vha ḓo fanela u sedza yuniti dze vha dzi shumisa na mbalo tshifhinga tshoṱhe. Kha biḽi iṅwe na iṅwe ya muḓagasi vha fanela u sedza uri mbalo dza mithara dza u vula (dzo fhiraho) dzi fana na mbalo dza mithara dza u vala (mbalo dza zwino). Vha ḓo fanela u sedza uri mbalo dza u vula dza ṅwedzi dzi a fana na mbalo dza u vala dza ṅwedzi wo fhiraho na. Arali hezwi zwi sa fani, vha vhudzise kha muṋetshedzi wapo uri a vha ṱalutshedzea Vhavhaleli vha dzi mithara vha a ḓi ita vha tshi khakha.
Vha sedze mutengo wa yuniti
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri mu.isedzi u fanela u vha tshadzha vhugai nga yuniti (kWh) kha muḓagasi une vha u shumisa. Arali vha sa ḓivhi vha vhudzise kha muṋetshedzi wavho kana vha kwame Mulangi wa muḓagasi wa Lushaka. Uri vha ḓivhe uri vho tshadzhiwa vhugai ṅwedzi wonoyo vha ḓo fanela u kovha nomboro yo ṅwaliwaho nga Dzirannda kha kholumu ya muḓagasi vha kovha nomboro yeneyo nga yuniti dzo ṋewaho kha biḽi yavho. (Yuniti dzi ḓo vha nomboro yo salaho kha mbalo dza u vula na dza u vala). Khovhelo i ḓo vha mutengo wa yuniti.
Arali vha tshi tama u shandukisa mithara wavho wa vha mithara wa u thoma nga u badela
Arali zwi tshi konadzea u shandukisa mithara wavho wa tshikolodo wa vha wa u thoma nga u badela, kha vha shandukisele khawo. Vha humbule uri hu na mbadelo ya u shandukisa. Mbadelo i ḓo ya nga maanḓa a muḓagasi une vha khou u ṱoḓa.
vhuḓi ha hezwi ndi:
.	Hezwi zwi ḓo vha thusa kha u ita mugaganyo wa kushumisele kwa muḓagasi wavho;
.	A vha nga vhilaeli nga uri akhaunthu ya muḓagasi wavho i ḓo salela murahu;
.	A hu nga vhi na u dzimelwa mu.agasi;
.	Vha nga kona u langa kushumisele kwa muḓagasi wavho.
Arali akhaunthu yavho yo salela murahu, vha ḓo humbelwa uri vha thome vha i badele vha saathu u dzhenisa mithara wa u thoma nga u badela. Mbuelo dza tshifhinga tshilapfu dzo sumbedzwaho hafho nṱha dzi fhira heyi Ṱhoḓea: Kha vha wane phoḽisi ya mafhungo eneo kha vhaḓisedzi vhavho. Kanzhi vhaḓisedzi vha ṱoḓa khasiṱama i tshi dzhena kha thendelano ya u badela tshelede yo salelaho nga tshifhinga tsho tou tendelaniwaho.
5. U TSWIWA HA muḓagasi
ZWi AMBA MINI KHA VHASHUMISI VHA muḓagasi
U TSWIWA HA muḓagasi
U tswiwa ha muḓagasi ndi khaedu ine ya fanela u fheliswa arali indasiṱiri ya ṋetshedzo ya muḓagasi i tshi ḓo bvela phanḓa nahone i tshi khou shuma.
U khakhiswa: u ṱuma muḓagasi hu siho mulayoni hu anzela u lemedza Sisiṱeme zwa ita uri hu muḓagasi u khakhisee. U khakhiswa hu fanaho na hohu a si mulandu wa muṋetshedzi wapo.
.	U lemela hu nga ita uri hu vhe na muḓagasi wo kalulaho une wa nga tshinya thundu dza muḓagasi dza khasiṱama dzine dza badela. Hedzi dzikhasiṱama dzi nga ḓi wana dzi sa koni u wana iṅwe nḓila ngauri a si mulandu wa muṋetshedzi kana u sa londa hawe.
.	Zwi ḓisa ndozwo ya masheleni: vhaṋetshedzi vha fanela u wana tshumelo yo teaho tshelede yavho kha vhasiki vha muḓagasi, Mbuelo dzi bvaho kha u rengisa muḓagasi dzi ita uri hu kone u shumiwa na u thusa muṋetshedzi uri a dzule a kha bindu. U tswiwa ha muḓagasi zwi vhea khomboni nḓisedzo ya muḓagasi kha mirafho i ḓaho.
Zwi imisa u dzheniswa ha mu.agasi: U sa vha hone ha mbuelo zwi amba uri hu ḓo vha na tshelede ṱhukhu kha mbekanyamushumo ya zwa muḓagasi, Hezwi zwi amba uri vhathu vha si na muḓagasi vha ḓo fanela u lindela uri vha dzheniselwe muḓagasi,
A zwo ngo tsireledzea: Kha vhunzhi ha milandu, u ṱuma muḓagasi hu siho mulayoni hu vha khombo ngauri khebuḽu dzi siiwa dzi songo fukedzwa nahone zwi nga vhanga u lozwea ha vhutshilo.
Zwi kwama mutengo wa mu.agasi: U sa vha hone ha mbuelo nga u sa vha hone ha thengiso zwi amba uri heyi ṱhahelelo i fanela u wanala huṅwe. Hezwi zwi amba u gonya ha mbadelo. Hone ndi nnyi ane a kwamea? khasiṱama dzine dza badela muḓagasi wadzo ngauri heyi ndozwo i vhanga u gonya ha mbadelo.
TSHO SALAHO NDI TSHA URI khasiṱama DZINE DZA BADELA DZI FHEDZA DZO BADELA NA U TSWIWA HA muḓagasi
VHA NGA THUSA HANI?
1. Vha eletshedze muhura wavho nga ha khombo dza hezwi zwiito;
2. Vha eletshedze muhura wavho uri hu itiswa hani khumbelo ya u .umelwa;
3. Vha vhudze vhahura vhavho khamusi vha ḓo vha thusa nga nḓila ya khwine ya u zwi fhelisa;
4. Vha ambe fhungo ḽeneḽo kha tshitshavha / khoro ya tshitshavha;
5. Vha hwelele mafhungo kha Foramu ya Vhudavhidzani ha Khasi.ama;
6. Vha ḓivhadze muṋetshedzi wavho arali vha tshi ḓivha uri muṅwe muthu u khou tswa muḓagasi,
Vha humbule: Sa mushumisi wa muḓagasi vha na mushumo wa u badela tshumelo ine vha i wana. Arali vha na thaidzo ya u badela akhaunthu yavho khamusi mithara wa u thoma nga u badela u nga vha khwine khavho. Nga heyi nḓila vha nga kona u langa kushumisele kwavho kwa muḓagasi, U tswiwa ha muḓagasi hu kwama vhashumisi vhoṱhe hu si kha vhupo ha havho fhedzi, fhedzi na vhuṅwe vhupo sa izwi hu na mbuelo dzi vhaisaho.
6. FORAMU DZA VHUDAVHIDZANI HA
 khasiṱama
Ndi ngani hu na Foramu dza Vhudavhidzani ha Khasi.ama.
Foramu dza Vhudavhidzani ha khasiṱama dzo itelwa u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha vhaḓisedzi na dzikhasiṱama nga u vhumba fhethu hune mafhungo a nga kovhekanywa na mbilaelo dza khasiṱama dza nga ambiwa dza tandululwa.
Foramu dza Vhudavhidzani ha khasiṱama dzi a shaeya, ndi dza ndeme?
Kale:
.	Zwe khasiṱama dza vha dzi tshi ṱoḓa dzo vha dzi sa zwi wani;
.	U dzhenelela ha khasiṱama ho vha hu sa pfali;
.	vho vha vha tshi fanela u ṱanganedza tshumelo yeneyo yo ṋetshedzwaho nga mu.etshedzi;
.	Ho vha hu si na fhethu hune vha nga shela mulenzhe kha u dzhiwa ha tsheo na u davhidzana na mu.isedzi.
Foramu dza khasiṱama dzo vhumbelwa mini?
Dzo vhumbelwa u engedza vhushaka vhu re hone vhukati ha vhaḓisedzi na dzikhasiṱama, u phuromotha nḓila dza vhudavhidzani vhukati ha zwipiḓa hezwi zwivhili na u ḓivhadza nga pfunzo ya khasiṱama u itela u bveledza nyimele ya tshumisano kha indasi.ri ya vhu.etshedzi.
HO VHONALA MISHUMO YA NDEME I TEVHELAHO:
.	U fhaṱa vhushaka ha khwine vhukati ha vhaṋetshedzi na dzikhasi.ama;
.	u ambedzana nga ha mbilaelo dza khasiṱama dzi songo tandululwaho;
.	u ḓivha ṱhoḓea dza khasi.ama;
.	mveledziso ya milevho;
.	vhudavhidzani na dziṅwe foramu dza vhashumisi;
.	u anḓadza na u vhudzana mafhungo
? pfunzo ya dzikhasi.ama;
.	u shumisa/u ḓivhiwa ha zwiimiswa zwi re hone kha tshitshavha;
.	u sedzuluswa ha vhukoni ha mu.isedzi ho sedzwa maimo o randelwaho;
.	thaidzo dza u badelwa ha akhaunthu na tshelede yo salelaho;
.	u vhudzana mafhungo a dzimbadelo na u vhea mitengo kana maṅwe mafhungo-vho.
Foramu dza Vhudavhidzani ha khasiṱama dzi nga vhumbwa hani?
Foramu dza vhudavhidzani ha khasiṱama dzi ḓo ṱanganywa na muṋetshedzi wa muḓagasi wa vhupo honoho. muṋetshedzi u fanela u lingedza u dzhenisa sekithara dzoṱhe dza tshitshavha u itela uri a wane thikhedzo ya tshitshavha na u dzhenelela.
khasiṱama dzi bvaho kha khethekanyo dzoṱhe dza khasiṱama dzi fanela u rambiwa na u tendelwa u dzhenela na u shela mulenzhe kha miṱangano ya foramu. Hune zwa fanela zwi nga vha zwa ndeme u davhidzana na:
? vhubindudzi
.	indasi.iri
.	vhulimi
.	foramu dza mveledziso / zwiimiswa zwa IDP
.	vhudzulo
.	pfunzo
.	ndondolo ya zwa mutakalo
.	muvhuso/ dziCBO
Hune zwa fanela, khasiṱama kana zwigwada zwa khasiṱama zwi nga khetha vhaimeleli vhane vha ḓo vha imelela kha miṱangano.
muṋetshedzi wa muḓagasi u ḓo vha mudzudzanyi wa foramu a dovha a vha tshipiḓa tsha foramu. Maambiwa a muṱangano a fanela u vhulungwa.
MISHUMO YA miraḓo YA FORAMU
Mushumo na vhuḓifhinduleli ha miraḓo ya foramu i ḓo vha i tevhelaho:
.	Mira.o ya Foramu i fanela u shumisana na mveledziso ya ESI na u ita zwi funwaho nga tshitshavha;
.	Foramu i fanela u dzudzanya mafhungo o ḓiswaho nga vhathu, zwigwada zwa dzikhasiṱama kana vhaimeleli vhavho, na vha.isedzi;
.	Foramu i fanela u shuma na pfunzo ya khasi.ama;
.	Foramu a yo ngo fanela u vha dzangano ḓi dzhiaho tsheo nga nnḓa ha musi hu mafhungo ane a kwama mushumo wayo wone u.e;
.	Foramu i fanela u davhidzana na NER ya amba mafhungo a songo tandululwaho sa yone nḓila ya u fhedzisela.
.	Foramu i ḓo dzula i tshi sedzulusa tsumbamaitele dza Foramu dza Vhudavhidzani ha Dzikhasiṱama:
U farwa ha miṱangano
Foramu i ḓo fara miṱangano mivhili nga ṅwaha, i nga ḓi fara miṱangano minzhi arali zwo kombetshedza.
U MONITHARA VHUKONI NGA khasiṱama DZA muḓagasi
FORAMU DZA VHUDAVHIDZANI
NER i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u monithara Foramu dza Vhudavhidzani ha khasiṱama nga maitele a muvhigo a re kha NRS 047.
U tevhedzwa ha foramu ya khasiṱama dza muḓagasi
U tevhedzwa ha Foramu ya Vhudavhidzani ha khasiṱama hu nga nḓila i tevhelaho:
.	u bveledzwa ha mulevho nga u shumisana na vhashelamulenzhe;
.	vhukwamani na Vhashelamulenzhe
.	u tendelwa ha madzangano a ndeme o teaho;
.	u tendelwa ha Bodo ya NER;
.	vhudavhidzani na vhaṋetshedzi na
.	vhudavhidzani na vhathu.
Vhaimeleli vhane vha shuma kha Foramu ya Vhudavhidzani ha khasiṱama vha ḓo fanela u gudiswa. Hezwi zwi ḓo itwa musi dziforamu dzo no vhumbiwa.
Mbuelo dza vhaḓisedzi na dzikhasiṱama
.	Khasi.ama dzi re na nḓivho ya pfanelo na vhuḓifhinduleli hadzo sa khasiṱama dza mu.agasi;
.	Nyimele yavhuḓi ine ya ḓo ṱuṱuwedza vhushumisani na u pfesesana vhukati ha vhaḓisedzi na khasiṱama dzavho.
Mbuelo dza NER
.	I ḓo fhungudza tshivhalo tsha dzimbilaelo na zwililo zwine zwa ḓiswa kha NER uri zwi tandululwe.
.	I ḓo thusa NER kha u monithara vhukoni ha vha.isedzi.
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYO U T(UT(UWEDZAH.txt</fn>
MULAYO U T(UT(UWEDZAHO U SWIKELELEA HA MAFHUNGO
(BUGUPFARWA)
(Mulayo wa vhu 2 wa 2000)
MUHASHO WA LUSHAKA WA MVELEDZISO YA MATSHILISANO
KHETHEKANYO YA 14 YA BUGUPFARWA
YA MUHASHO WA LUSHAKA WA
MVELEDZISO YA MATSHILISANO
Zwi re ngomu
Zwidodombedzwa u ya nga ha khethekanyo ya 14 SIAT(ARI
A. Mishumo na tshivhumbeo [Khethekanyo ya 14(1)(a)] 3
i. Mishumo ya Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya matshilisano 3
ii	Tshikimu tsha nyolo ya tshivhumbeo tsha Muhasho wa Lushaka wa
Mveledziso ya matshilisano 4
B. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani [khethekanyo ya 14(1(b)] 5
C. U swikelela rekhodo dzine dza vha kha khamphani [khethekanyo ya 14(1)(d)]	6
i. U ḓivhea ha othomethikhi [khethekanyo ya 14(1)(e)] 6
ii. Rekhodo dzine dza nga humbelwa [khethekanyo ya 14 (1)(d)] 27
iii. Maitele a Khumbelo 29
*	Fomo ya C 30
*	Manweledzo a maitele 33
Mvulatswinga nga Vho - Minisiṱa
U swika ha demokirasi ho ḓisa mvelele ntswa kha tshitshavha tshashu, mvelele dzi ngaho u sa vha na zwidzumbe, vhuḓifhinduleli na vhuṱhogwa ha u vha mudzulapo. U swikelelea ha mafhungo ndi tshithu tsha ndeme kha u thusa uri demokirasi yashu ine ya kha ḓi vha ntswa i aluwe. U swikelelea ha mafhungo ndi pfanelo ine ya tendela vhadzulapo uri vha dzhie tsheo vha na nḓivho yo fhelelaho uri vha kone u swikelela tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga mihasho ya muvhuso.
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano na wone wo ḓiimisela u ṱuṱuwedza pfanelo dza vhuthu. Nga nṱhani ha aya mafhungo, ro kona u vha na bugupfarwa ine ya shuma sa tshishumiswa tsha u thusa kha u swikelelea ha mafhungo a re kha muhasho. .Ri tshi humela murahu kha vhathu vho tambulesaho nga tsiku: ṱhoho yo vhewaho nga muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki, ndi vhuḓifhinduleli hashu rine sa Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano nahone ri vhona uri ri nga si kone u swikelela izwi arali vhadzulapo vhane ra lwa nga nḓila dzothe uri ri vha shumele vha sa koni u swikelela mafhungo.
Tshipikwa tshashu ndi u lwela uri ri vhe na bugupfarwa ine ya swikelelwa nga vhathu vhoṱhe vha nyambo dzoṱhe na mvelele dzoṱhe nga u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza fumi na nthihi, hu tshi katelwa na bureili na dziṋwe nḓila dza vhudavhidzani u itela u katela vhuholefhali hoṱhe. Naho zwo ralo, hei bugupfarwa ine ya vha ya u thoma i ḓo gandiswa fhedzi nga Tshizulu, Tshitswana, Tshivenḓa na Tshisuthu tsha Devhula. Ri fulufhela uri nyanḓadzo ya vhuvhili i ḓo katela nyambo dzoṱhe u swikela sekhithara dzoṱhe dza vhathu vhashu dzi tshi swikelelwa. Ndi pfa ndo hulisea musi ndi tshi vha ṋetshedza Bugupfarwa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano, ine ya ḓo vha ḓivhadza nga ha tshumelo dzine ra vha ṋetshedza.
VHO - DOKOTELA. ZOLA SKWEYIYA
MINISTA WA MVELEDZISO YA MATSHILISANO
Mvulatswinga nga Mulanguli Muhulwane
Ndi pfa ndo hulisea na u ṱhonifhea musi ndi tshi khou ṋetshedza vhone ? vhadzulapo vha Afrika Tshipembe heyi bugupfarwa. Mushumo wa hei bugupfarwa ndi u thusa vhone uri vha kone u swikelela mafhungo a re kha hoyu Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u ya nga ha mbetshelo dzi re kha ndayotewa nga nḓila i leluwaho, nga maanḓa (s) 32 (1) (a), ine ya amba uri .Muṋwe na muṋwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṋwe na maṋwe a muvhuso?. Hei bugupfarwa yo dzudzanyiwa u ya nga ha Mulayo wa u Tuṱ(uwedza u swikelelea ha Mafhungo, (Mulayo wa vhu 2 wa 2000).
Ri tshi bvela phanḓa, milayo ya BathoPele ya 3 na ya 4 i vha thusa kha uri ri kone u swikelela tshumelo nga u lingana, na u ṋetshedzwa ha mafhungo a tshumelo ya muvhuso ine vha vha na pfanelo dza u i wana. Ndi fulufhela uri hei bugupfarwa i ḓo vha thusa na u vha tsivhudza.
VHO -. VUSIMUSI MADONSELA
MULANGI MUHULWANE WA MVELEDZISO YA MATSHILISANO
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka ? Mulayo u Tuṱ(uwedzaho u Swikelelea ha Mafhungo wa vhu 3
Zwidodombedzwa u ya nga ha khethekanyo ya 14 ya Mulayo wa u swikelelea ha mafhungo wa vhu 2 wa 2000
A. Mishumo na tshivhumbeo [khethekanyo ya 14(1)(a)]
i. Mishumo ya Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano
Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano u na vhuḓifhinduleli ha u bveledza phoḽisi dza lushaka na theo ya milayo, mveledziso ya maitele na maimo a lushaka, u nṋekedza thikhedzo ya Mihasho ya Mavunḓu kha Mveledziso ya Matshilisano, na u sengulusa mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Matshilisano, na u sengulusa na u ṱola mbekanyamushumo dza mveledziso ya matshilisano. Mveledziso ya matshilisano i tshimbila na vhuḓifhinduleli ha vhunzhi ha nḓisedzo dza tshumelo vhune mihasho ya Mavunḓu ya vha naho.
Nga Phando 2000, Minisiṱa wa Mveledziso ya matshilisano vho topola zwiteṋwa zwi tevhelaho zwa 10 zwine zwa fanela u dzhielwa nṱha kha miṋwaha miṱanu:
*	U vhuedzedza maitele a ndondolo na mveledziso ya vhathu kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza mveledziso ya matshilisano. Izwi zwi katela u fhaṱa hafhu miṱa na vhadzulapo
*	U bveledza na u shumisa nḓila dza u fhelisa vhushai dzine dza nṋekedza zwo teaho kha vha shayaho, nga maitele ane a vha o vhulungea a mveledziso.
*	U bveledza maitele a tsireledzo a angaredzaho zwinzhi zwine zwa thusa na zwine zwa si thuse ane a ṱumekanya zwikimu na maitele a zwine zwa nga ṋekedzwa kha miṱa ine ya khou ṱoḓa thuso lwa ṱshothe.
*	U thusa vhafumakadzi na vhana kha khakhathi na pfudzungule dzoṱhe dzo fhambanaho, ho katelwa na nḓila dzine dza nga shumiswa u lwa na vhatshinyi/vhapondi.
*	U nṋekedza tshumelo dzo vhalaho dza u tikedza ndondolo ine ya wanala vhukati ha vhapo khathihi na u tikedza vhathu vhane vha khou tshila na tshitzhili tsha Immunodeficiency /Acquired Immune Defiency Sydrome (HIV/AIDS) khathihi na vhoṱhe vho kavhiwaho kana vha kwameaho, sa zwisiwana zwa AIDS.
*	U bveledza nḓila ya lushaka ya u fhungudza vhutshinyi ha vhaswa na vhushayamushumo vhukati ha fureimiweke ya Mutheo wa Tshitirathedzhi tsha Tsireledzo ya Lushaka
*	U ita uri tshumelo dza mveledziso dza matshilisano dzi swikelelee nahone dzi vhe hone vhukati ha vhathu vha dzulaho mahayani, ḓzidoroboni na mikhukhuni, khathihi na u vha na vhuṱanzi ha uri hu ḓo ṋetshedzwa tshumelo i linganaho.
*	Thikhedzo ya mishumo ya mveledziso ya matshilisano kha vhuḓiimiseli kha tshumisano ya zwa ndangulo i katelaho u shuma kha masia o fhambanaho a muvhuso na vhapo.
*	U gudisa, u funza, u sudzulusa na u thola vhashumi vhaswa.
ii Nyolo ya tshivhumbeo tsha Muhasho wa Mveledziso ya matshilisano wa Lushaka
MUHASHO WA MVELEDZISO YA MATSHILISANO
1. Minisiṱa wa Mveledziso ya matshilisano
Vho-Dokotela ZST Skweyiya (1)
2. Mufarisa Minisiṱa wa Mveledziso ya matshilisano
Hu na tshikhala (1)
3. Mulanguli Muhulwane
Hu na tshikhala (1)
4. Muthusi/ Mufarisi wa mushumi
Vho - Ms PS Mashamaite	(1)
5. Mufarisa Minisiṱa wa Desike ya dzitshakatshaka
Vho-Dokotela AM du Toit
6. Muṋwaleli
Vho - PM Selolo
7. Ofisi ya Mufarisa Minisiṱa
T(hoho (Vho - SP Dodgen)
Muofisiri-Muambeli (Vho - MM Yeki)
Muṋwaleli wa zwa vhutholi (Vho - CM Meyer)
Muṋwaleli/ Muṱanganedzi (Vho - G Brummer)
Mabalane wa vhuḓiṋwalisi (Vho - PM Ntwanambi)
Mureili/ Murumiwa (Vho - NM Mamani) (6)
8. Tshumelo ya Mveledziso ya matshilisano
Muhulwane wa vhashumi (Mr MBB Lekalakala)
Muofisiri wa zwa Midia na zwa nnḓa (Hu na tshikhala)	(1)
Mulanguli: Thoḓ(isiso ( Vho-Dokotela S Rule)
Mulanguli: Vhulanguli ha vhashelamulenzhe vha Muvhuso (Vho - V Mthintso)	(14)
9. DDG: Tsireledzo ya matshilisano
Vho - F Makiwane (2)
10. DDG: Mveledziso yo ṱanganelanaho
Hu na tshikhala (1)
11. CD: Vhudavhidzani
Vho - Mr M Musi (4)
12. CD: Tshumelo dzo ṱanganelanaho
Vho - V Madonsela (2)
13. D: Mulanguli wa muvhalelano wa ngomu
Vho - T Ntuli (6)
14. Muofisiri Muhulwane wa Gwama
Vho - C Pakade (2)
15. Muofisiri Muhulwane wa Mafhungo (mishumo) (2)
16. CD: Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya matshilisano na vhupulani na mushumo (2)
17. D: Vhuholefhali na Mbuelo dza u notha
Vho - MM Pooe (6)
18. D: Vhana na Mbuelo dza Muṱa
Vho - P Naicker (6)
19. D: Masheleni na Ikonomi
Vho - Mr Ntenga (4)
20. CD: Sisiteme ya magavhelo na Ndaulo
Vho - S Jehoma (3)
21. D: Ndaulo ya Magavhelo
Vho - Rally (24)
22. D: Sisiteme ya mafhungo a magavhelo
Vho - Mdlankomo (5)
23. D: Tsireledzo ya matshilisano ya u ṱolwa;
U sengulusa na mulanguli wa muvhalelano
Vho - T Stevens (7)
24. D: Yuniti ya thikhedzo yo teaho ya mushumo
A i na muthu (5)
25. CD: Vhathu na mveledziso
Vho - Van Zuydan (12)
26. D: Thoḓ(isiso ya Vhathu na Mveledziso
A i na muthu (10)
27. D: Nḓila/Tshitirathedzhi tsha Vhathu na Mveledziso
Vho - L Molefe (8)
28. CD: Kushumele kwa thikhedzo ya mveledziso ya mushumo
 Hu na tshikhala (15)
29. D: U fhungudza vhushayamushumo
 Hu na tshikhala (4)
30. D: HIV/AIDS
Dr M Mabetoa (8)
31. D: Mveledziso ya Vhathu
Vho - P Ramachela (6)
32. D: Madzangano a si na mbuelo
Vho - G Smith (13)
33. CD; Tshanduko ya Tshumelo dza vhulondavhathu
Vho - A Theron (4)
34. D: Vhuimo ha Tshumelo
Hu na tshikhala	(3)
35. D: Pfanelo dza Mulayo (vhana na vhaswa)
Hu na tshikhala (31)
36. Ndugelo ya mulayo 9vhathu vhahulwane, vhaholefhali na vhathu vho kwamiwaho nga u shumisa vhuvhi ha zwidzidzivhadzi ho kalulaho)
Hu na tshikhala (10)
37. D: Ndango ya vhukati ya vhudzidzivhadzi
Hu na tshikhala (3)
38. Mbekanyamushumo dza u khwaṱhisa zwipondwa
Mulanguli wa Mbekanyamushumo
Dr NM Tshotsho (3)
39. D: Muambeleli wa Mavunḓu na Vhathu
Vho - K Sathekge (9)
40. D: Vhudavhidzani ha nga ngomu
Vho - M Mholo (5)
41.	D: Tsedzuluso na u phaḓaladzwa ha Inthanethe
Hu na tshikhala (2)
42. D: Thikhedzo ya maimo
Vho - M Golden (5)
43. D: Vhulanguli na maano a Vhuthu
Vho - EJ van Vuuren (26)
44. D: Sia lṄa Pfunzo na Vhugudisi
Vho - Y Mbane (6)
45. D: Tshumelo dza Mulayo
Vho - L Siwisa -Pemba (6)
46. D: Ndaulo ya masheleni na Vhulanguli
Vho - EN Besa (78)
47. D: U pulaniwa ha mugaganyagwama na u ṱola
Vho - D Snyman (7)
48. Muofisiri Muhulwane wa zwa Mafhungo
 Hu na Tshikhala
49.	D: Vhulanguli ha Mafhungo
Ms FS Nxumalo (8)
50.	D: Mafhungo a sisiteme ya mushumo wa thekhinolodzhi
A i na muthu (22)
51.	Tshivhalo tsha poswo: 401
Dzi re na vhathu: 330
Dzi si na vhathu: 71
B. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani [ Khethekanyo 14 ya (1) (b)]
Muhasho wa Mveledziso ya matshilisano
(1) Vho-V.P. Madonsela
Mulangi Muhulwane
Private Bag X 901
PRETORIA	0001
Nomboro ya luṱingo: (+27 12) 312 7839
Nomboro ya fekisi:(+27 12) 312 7824/ 7500

(2) Vho-Felicity Nxumalo
Mulangi: Vhulangi ha Mafhungo
Private Bag X 901
PRETORIA	0001
Nomboro ya luṱingo: (+27 12) 312 7601
Nomboro ya fekisi: (+27 12) 312 7824/ 7592
E-meili: Felicity.Nxumzlo@socdev.gov.za

C. U swikelela rekhodo dzine dza vha kha Muhasho wa Mveledziso ya matshilisano [ Khethekanyo ya 14(1) (d)]
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka u na rekhodo dzo vhalaho nga ha mafhungo o fhambanaho.
i. U ita uri mafhungo a zwa othomethikhi a d(ivhiwe[Khethekanyo ya 14(1)(e)]
Mafhungo oṱhe a ḓivheaho a othomethikhi o khethekanywa u ya nga tshivhumbeo tsha mbekanyo sa izwo zwo itwaho afho fhasi. Dzirekhodo dzo ṋewa nga nḓila ya thebulu. Hu na kholomu nnḓa, dzine dza vha:
1. Mbekanyamushumo
2. Vhulangi Vhuhulwane
3. Vhulangi
4. Dzirekhodo
Dziṋwe rekhodo dzi sumbedza mbekanyamushumo sa mbekanyamushumo, dziṋwe vhulangi vhuhulwane, dziṋwe vhulangi. .Dzirekhodo. dzi sumbedza midia dzo fhambanaho dza mafhungo, tsumbo; maṋwalo o ḓisendekaho kha maṋwalo a bammbiri, rekhodo dza eḽekiṱhironiki na dziwebusaithi.
Tshivhumbeo: Sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha kha ḽiṋwalo, ho vha na dzitshanduko kha tshivhumbeo tsha dzangano. Vha humbelwa uri vha kwame Vho - Jaco Victor nga ha tshanduko dza murahu uri dzi sumbedzwe afho fhasi.
1. TSIRELEDZO YA MATSHILISANO
1.1_ Phoḽisi ya tsireledzo ya matshilisano na Vhupulani
1.1.1	Mbuelo dza Vhuholefhali na u Notha
1.1.2	Mbuelo dza Vhana na Miṱa
1.1.3	U nṋekedza masheleni na zwa Ikonomi
1.2	Sisiteme ya zwa Magavhelo na zwa Ndaulo
1.2.1	Ndaulo ya Magavhelo
1.2.2	Sisiteme dza Mafhungo a zwa Magavhelo
1.2.3	U ṱola, u sedzulusa na u oditha
1.2.4	Yuniti ya u ḓibaḓekanya na Thikhedzo
2.	MVELEDZISO YO T(ANGANELANAHO
2.1	Vhathu na Mveledziso
2.1.1	T(hod(isiso ya Vhathu na Mveledziso
2.1.2	Tshitirathedzhi tsha Vhathu na Mveledziso
2.1.3	Nd(ila ya madzudzanyele na Phoḽisi ya u ṱola
2.1.4	Senthara ya Tshomedzo
2.1.5	Dzimbekanyamushumo
2.2	Thikhedzo ya Zwishumiswa zwa Mveledziso
2.2.1	U fhelisa vhushai
2.2.2	Mbekanyamushumo dza u fhelisa Vhushai
2.2.3	HIV/AIDS
2.2.4	Mveledziso ya Tshitshavha
2.2.5	Madzangano ane a si vhe na mbuelo
2.3	Tshumelo dza vhulondavhathu na Tshanduko
2.3.1	Maimo a Tshumelo
2.3.2	Pfanelo dza Vhuambeli (Vhana na Vhaswa)
2.3.3	Pfanelo dza Vhuambeli (Vhathu vhahulwane, Vhaholefhali na Vhathu vhe vha Tambudzwa)
2.3.4	Ndango ya Vhukati ya Zwidzidzivhadzi
3. VHUDAVHIDZANI
3.1	Vhudavhidzani ha vunḓu na ha nnyi na nnyi
3.2	Vhudavhidzani ha nga ngomu
3.3	Nyand(adzo na Inthanethe na Thoḓ(isiso
4. TSHUMELO DZO T(ANGANELANWAHO
4.1	Thikhedzo ya nṱhesa/khulwane
4.2	Vhulanguli ha vhashumi
4.3	Sekhithara ya Pfunzo na Vhugudisi
4.4	Tshumelo dza Mulayo
5.	VHUODITHI HA NGA NGOMU
6. GWAMA
6.1	Vhulangagwama na Ndangulo ya zwine zwa nga vhanga khombo
6.2	Nzudzanyo ya Mugaganyagwama na u ṱola
6.3	Vhulanguli ha Ndaka na Vhuṋekedzi
7. MAFHUNGO
7.1	Vhulanguli ha Mafhungo
7.2	Thekhinolodzhi ya Mafhungo na Dzisisiteme
Mbekanyamushumo

Vhulanguli vhuhulwane

Vhulanguli

Dzirekhodo

1. TSIRELEDZO YA MATSHILISANO





1.1 Pholisi ya tsireledzo ya Matshilisano na Vhupulani





1.1.1 Mbuelo dza Vhuholefhali na u Notha








1.1.2 Mbuelo dza Vhana na Miṱa




Mulayotewa wa Afrika Tshipembe, Mulayo wa vhu 108 wa 1996




DoSD ya tshata ya Khasiṱama




DoSD Vhone na MAGAVHELO avho 2002




Milayo nga ha u ya kha vha MULAYO malugana na thuso ya vhapo volumu 1. (milandu/ kheisi dza 100)




Nḓila dza maitele a zwithu kha Bodo dza Masheleni a u thusa.




Nḓila dza maitele a phanele dza tsedzuluso kha zwa vhuholefhali na pfulufhedziso ya vhulondoti




Mabammbiri a ṱhoḓisiso ya zwa murahu kha muvhigo wa khoro ya zwa tsenguludzo/ ṱhoḓisiso




Bugu Thukhu ine ya shumana na Mafhungo Mahulwane ( nyendedzi kha zwa Tsireledzo ya matshilisano Afrika Tshipembe)




Mvetamveto ya Muvhigo wa Khoro/ Komiti ya zwa vhuṱoḓisisi ha Sisiṱeme ya zwa Tsireledzo ya matshilisano ya Afrika Tshipembe




Mulayo wa vhu 59 wa zwa Thuso ya matshilisano wa 1992, Ndaulo na u Khwiniswa hawo




U ṱhogomelwa ha ṋwana




Thoḓ(isiso ya monogirafu kha vhana




Tsumbo ya ṱhoḓisiso ya muvhalelano ya Pholisi na Mudzudzanyo - Mulanguli Muhulwane



1.1.3 U nṋekedza masheleni na zwa Ikonomi





Muvhigo wa Tsedzuluso ya Mugaganyagwama




Muvhigo wa Tsedzuluso ya Masheleni a Muvhuso




Muvhigo wa Muanganyelo wa tshinyalelo dza Muvhuso




Zwitatamennde zwa Mugaganyagwama wa Vunḓu




Khethekanyo ya Zwitatamennde zwa Mbuelo




Muvhigo nga ha mbuelo dza vhana




Nyisedzo kha Komiti ya zwa u ṱoḓisisa kha zwa Sisiṱeme ya Tsireledzo ya matshilisano




Zwitatamennde zwa Phoḽisi ya Mugaganyagwama ya Vhukati


1.2 Sisiteme ya zwa Magavhelo na zwa Ndaulo





1.2.1 Ndaulo ya Magavhelo





Kubugwana nga ha vhone na Gavhelo ḽavho




Magavhelo a vhana




Tsireledzo ya matshilisano nga ha Tshata ya khasiṱama




Nyendedzi nga ha Tsireledzo ya matshilisano Afrika Tshipembe




Mulayo wa vhu 59 wa zwa Thuso ya matshilisano wa 1992




Ndaulo nga ha Mulayo wa Thuso ya matshilisano




Mulayotibe nga ha Vhulondavhathu




Mulayo wo Khwinisiwaho nga ha Milayo ya Vhulondo




Ndaulo dzo khwiniswaho




Muvhigo wa ṋwaha nga ṋwaha



1.2.2 Sisiteme dza Mafhungo a zwa Magavhelo





Maṋwalo a re kha Sisiṱeme ( zwoṱhe zwi ṱoḓeaho na maitele a maṋwalo hu tshi katelwa na ERD, khathihi na sisiṱeme ya nyolo)




Adzhenda, Maambiwa na mivhigo i nga ho sa mivhigo ya muvhalelano, na mivhigo ya u bvelela ya SITA







1.2.3 U ṱola, u sedzulusa na u oditha





Mivhigo ya zwa ṱhoḓisiso ya kotara na ya ṋwaha nga ṋwaha ya nga ha tsireledzo ya matshilisano i kwamaho u ṱola khathihi na u ṱolwa ha nḓisedzo ya tshumelo




Mivhigo ya tsenguluso ya kotara ya nga ha magavhelo a tsireledzo ya matshilisano




Mabammbiri a mafhungo
(tsireledzo ya matshilisano) ane a ḓo ganḓiswa hu si kale




Webusaithi i ḓo vha hone tshifhinga tshi ḓaho



1.2.4 Yuniti ya u ḓibaḓekanya na Thikhedzo


2. Mveledziso yo ṱanganelanaho





2.1 Vhathu na Mveledziso






Dziburotsha/zwibugwana




Dziphamufulethe




Dziphosiṱa




Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha



2.1.1 Thoḓ(isiso ya Vhathu na Mveledziso





Webusaithi




http://population.pwv.gov.za




Mivhigo ya zwa ṱhoḓisiso




Tshitatasitiki nga u pfufhifhadza




Mbalo na Mimodele ya Muvhalelano nga ha Nyaluwo ya Vhathu na Mveledziso







2.1.2 Tshitirathedzhi tsha Vhathu na Mveledziso





Phoḽisi ya zwa Vhathu Afrika Tshipembe, Lambamai 1998




U ṱola Liṋ(walo lṄa Phoḽisi ya Vhathu




Phamufulethe ya Phoḽisi ya Vhathu



Pulane ya bindu




Zwishumiswa zwa u ṱana nga ḓuvha lṄa Vhathu lṄa ḽifhasi




Muvhigo wa muvhuso wa 2000 wa Vhathu vha Afrika Tshipembe




Muvhigo muvhuso wa 2000 wa vhathu vha Afrika Tshipembe nga u pfufhifhadza




Muvhigo wa 2001/ 2 wa Muvhuso wa Vhathu wa Afrika Tshipembe (u ḓo vha hone nga murahu ha T(hafamuhwe 2003)




Muvhigo wa 2001/ 2 nga u pfufhifhadza wa Muvhuso wa Vhathu wa Afrika Tshipembe (u ḓo vha hone nga murahu ha T(hafamuhwe 2003)




Vhathu na Mveledziso kha kubugwana kwa mileniamu ntswa




Phamufulethe dza mbekanyamushumo ya thikhedzo ya mashango a UNFPA




Volumu ya 1 ya zwidodombedzwa zwa malugana na HIV/AIDS (i ḓo vha hone nga murahu ha T(hafamuhwe 2003)




Mabammbiri a Vhathu o ṱanganelanaho a Muṱangano: Thuṱ(huwedzo ya mbalo ya HIV/AIDS Afrika Tshipembe na kha Mavunḓu aḽo




Muaṋwo/ U vhibvela: Mafhungo a Afrika Tshipembe a zwino: Vhushai, Vhaswa na HIV/Aids




Maitele na maambiwa a muṱanganoni wa Vhathu vha Afrika wo farelwaho Durban nga 1999 (volumu dza 4)




Mvetamveto ya Muvhigo nga ha dathabeisi/ tshisikuni nga ha mipfuluwo ya u pfuka mikano Afrika Tshipembe







2.1.2.1 Tshitirathedzhi tsha madzudzanyele na Phoḽisi ya u ṱola





Mivhigo nga ha mbalo ya vhathu na mveledziso hu tshi katelwa HIV/AIDS




Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha yo bveledzwaho nga Mihasho ya Muvhuso yo fhambanaho




Mabammbiri a Mafhungo a bva ho kha Mihasho ya Muvhuso




Zwibugwana nga ha HIV/AIDS na zwine zwa kwama vhathu na mafhungo a mveledziso




Khanḓiso ya zwa ṱhoḓisiso na mivhigo nga ha vhathu na mafhungo a mveledziso zwo bveledzwaho nga vha HSRC, MRC, DBSA, Dziyunivesithi, n.z




Mivhigo ya Muvhuso nga ha vhathu vha Afrika Tshipembe




Mivhigo ya kotara ya mvelaphanḓa nga ha CDPD




Maṋwalo a u voutha a ṋwaha nga ṋwaha (Vouthu dza 18 na 19)




Zwipitshi na Mabammbiri




Nyolo na mutevhe wa kushumele wa CDPD na DoSD




Zwitirathedzhi zwa mashumele zwa Muhasho/ Pulane ya mashumele ya Muhasho




Tshitirathedzhi/Pulane ya miṋwaha miṱanu ya mashumele ya CDPD




Pulane ya Bindu na Thandela u bva nga 1999/2000




Mafhungo o vhalaho a elanaho na vhathu na mveledziso ya maitele a zwa eḽekiṱhironiki




Nyanḓadzo dzo ganḓisiwaho/ dzo bviswaho lwa tshiofisi dza nga ha mafhungo a vhathu







2.1.3 Senthara ya Tshomedzo





Dziburotsha/zwibugwana, phamufulethe, mabammbiri a mafhungo na zwibugwana nga ha:




*	Vhuswa/ Vhaswa/ Vhana




*	Vhaaluwa/ Vhane vha khou aluwa




*	Aids/ HIV




*	Vhudavhidzani




*	Miṱangano/ Milevho




*	Vha bebiwaho na vha lovhaho/ Vhathu




*	Mveledziso nga u angaredza




*	Ikonomi




*	Pfunzo




*	Vhupo




*	Nzudzanyo ya Muṱa/ Vhutea Muṱa




*	U vhibvela




*	Mbeu




*	Mutakalo




*	Pfanelo dza Vhuthu




*	Ndaulo ya Mafhungo




*	Mupfuluwo




*	Vhathu vha lovhaho




*	Saintsi ya zwa Polotiki




*	Phoḽisi ya zwa Vhathu/ Dzimbekanyamushumo/ Thandela/ Maitele




*	Vhushai




*	Mutakalo wa zwa mbebo




*	Thoḓ(isiso




*	Mveledziso ya mahayani




*	Tshitatasitiki/ Muvhalelano




*	Mveledziso/ Mvelaphanḓa yo vhulungeaho




*	U ita uri hu vhe ḓzidoroboni




Dzibugu dza ṋwaha na Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha







2.1.4 Dzimbekanyamushumo





Dziphosiṱa, dziburotsha/zwibugwana, dziphamufulethe, n.z. vhathu na mveledziso zwi katelaho Phoḽisi ya Vhathu




Webusaithi: Bugupfarwa ya Vhathusedzi kha zwa vhuimo ha mveledziso ya khoso ya HIV/AIDS ya vhapulani vha Muvhuso






2.2Thikhedzo ya zwishumiswa zwa Mveledziso





2.2.1 U fhelisa vhushai




2.2.1.1Mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai





Liṋ(walo lṄa mvetamveto lṄa maitele / maga ḽo khunyeledzwa nga T(hafamuhwe 2003




Pulane ya Bindu ya Lushaka ya zwa u fhelisa Vhushai




Mivhigo ya kotara ya tshipiḓa




Mivhigo ya Tshikwama tsha Lushaka




Mafhungo a thandela dzo lambedzwaho




Mivhigo ya mbadelo nga ṋwedzi - Mbadelo kha thandela ho sedzwa zwo vhewaho zwa ṋwaha wonoyo wa mugaganyagwama (Mivhigo ya IDT)




Maambiwa a miṱangano




Maṋwalo a Nzudzanyo dza Maitele







2.2.2 HIV/AIDS





Tsivhudzo kha Lushaka nga ha Tshumelo dza matshilisano kha vhana vho kavhiwaho na u kwamea nga HIV/AIDS




Burotsha/tshibugwana tsha mafhungo a HIV/AIDS




Muvhigo wa Muṱangano wo vha ho hone nga nga 2-5 Fulwi nga ha Mbidzo ya nyito kha Vhana vho kavhiwaho nga HIV/AIDS




Pulane ya Bindu ya Mafhungo a HIV/AIDS




Bugupfarwa ya Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya Thuso Mahayani/ na henefho Vhuponi




Muvhigo wa Tshimedzi 2002: wa Ndingo dza nyimele malugana na Vhana na Miṱa yo kavhiwaho na u kwamea nga HIV/AIDS




Pulane ya Mafhungo a Thikhedzo 2002/2003 na Ndondolo ya Mahayani na Vhuponi




Tshumelo dza vhana dza HIV/AIDS: Vhulanguli ha Madzangano a Afrika Tshipembe




Mivhigo ya kotara ya Yuniti




Bugupfarwa ya Foramu ya Ndondolo ya Vhana




Mutevhe wa mafhungo a thandela dzi lambedzwaho nga dziNGO.




Mivhigo ya Tshinyalelo dza ṋwedzi nga ṋwedzi




Mivhigo ya Masheleni nga ha ha Pulane yo T(anganelanaho ya Lushaka (NIP) ya Vhana vho kavhiwaho na u kwamiwa nga HIV/AIDS




Tsudzuluso ya magavhelo a tshi ya kha mavunḓu nga ṋwaha wa muvhalelano/masheleni




Tshumisano ya Phuraivete na Muvhuso vhukati ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe na Kaizer Family Foundation hu tshi khou tikedzwa Mbekanyamushumo ya mafhungo a Vhutshilo ha Lufuno (Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Vhaswa vha Afrika Tshipembe ya u Thivhela HIV/AIDS)



Mbeu na Bugupfarwa ya Vhugudisi nga ha HIV/AIDS




Mutevhe wa vhashelamulenzhe vha Muvhuso, vha phuraivete na vha shango ḽeneḽo nga ha HIV/AIDS




Tshumisano kha Mihasho ya Muvhuso kha u lwa na HIV/AIDS (IDC)




Phoḽisi ya Mishumoni nga ha HIV/AIDS




Maitele a zwithu Mishumoni malugana na HIV/AIDS




U langa HIV/ AIDS Mishumoni: Zhendedzi/ Tsivhudzo kha Mihasho ya Muvhuso




Maambiwa a Miṱangano




Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha nga ha HIV/AIDS




Webusaithi: http://population.pwv.gov.za







2.2.3 Mveledziso ya Tshitshavha




2.2.4 Madzangano ane a si vhe na mbuelo









Mutevhe wa Gazete dza Muvhuso dza madzangano oṱhe o ḓiṋwalisaho sa Madzangano a sa wani Mbuelo




Fomo ya khumbelo ya u ḓiṋwalisa sa Dzangano ḽi sa wani mbuelo u ya nga Mulayo wa NPO




Modele wa Mulayotewa wa Nyanḓadzo ya Vha takalelaho u thusa.




Khoudu dzi sumbedzaho thoololo ya Tshivhumbeo tsha u vhiga nga ha nḓowe-nḓowe yavhuḓi ya Madzangano a si na mbuelo a Afrika Tshipembe




Tshibugwana/burotsha ya mafhungo a nga ha phanele ya vhupfumedzanyi






2.3 Tshumelo dza vhulondavhathu naTshanduko






Redzhisiṱara ya Tsireledzo ya Vhana




Theo ya Mulayo (hu tshi katelwa milayotibe na Milayo)




Dziphoḽisi




Maitele




Pulane khulwane




Pulane dza Nyito




Mbekanyamushumo







2.3.1 Maimo a Tshumelo








2.3.2 Pfanelo dza Vhuambeli (Vhana na Vhaswa)





Theo ya mulayo




Dziphoḽisi




Vhuimo




Mabammbiri a mbuno ane a vha kha mutevhe (Vhana vho lindelaho tsengo); Tshumelo dza Ndingo; Mveledziso ya Vhaswa




Webusaithi: www.gov.za;
www.childjustice.gov.za




Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha




Mulayo wa Tshumelo dza Ndingo




Mulayo wa u khwinisa wa Tshumelo dza Ndingo




Mulayotibe wa Khaṱhulo ya N(wana




Mugaganyagwama wa Mulayotibe wa Khaṱhulo ya N(wana na Maitele/Tshitirathedzhi tsha tshumiso




Maitele a zwithu a Vhaswa




Muvhigo wa mvelaphanḓa wa Muhasho




Phosiṱara ya Vhaswa




Bammbiri lṄa Mafhungo a Khaṱhulo ya N(wana tshipiḓ(a tsha vhu 40)




Mivhigo ya Thandela



2.3.3 Pfanelo dza Vhuambeli (Vhathu vhahulwane, Vhuholefhali na vhathu vho kwameaho nga u shumiswa ha zwidzidzivhadzi ho kalulaho)





Tsivhudzo nga ha u shumisa zwidzidzivhadzi ho kalulaho (u topola na zwine zwidzidzivhadzi zwa ita)




Muvhigo wa ṋwaha nga ṋwaha




Webusaithi ya Muhasho




Mutevhe wa tshomedzo







2.3.4 Ndango ya Vhukati ya Zwidzidzivhadzi


3. VHUDAVHIDZANI







dziburotsha/ Phamufulethe/ Zwibugwana




*	Miṱa ndi ya lini na lini




*	Tshata ya Khasiṱama




*	Vhone na Magavhelo avho




*	Tshibammbiri nga ha Thandela dza u lifha




*	Magavhelo a matshilisano a Vhana




*	Dzikhalenda 2003




*	Kha vha litshe u tambudza vhafumakadzi- Tshivenḓa / Tshizulu ḽiṋwalo lṄa kale)




Dziphosiṱa




*	Vhathu vhahulwane




*	N(wedzi wa Mveledziso ya matshilisano




*	HIV/AIDS Lara 2002




*	N(wedzi wa vhafumakadzi




*	HIV/AIDS 2001




*	Vhege ya Tsireledzo ya Vhana 2001




Mabammbiri a Mafhungo




*	D(iiteleni/ Itereleng
Webusaithi; www.socdev.gov.za




Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha/ Mivhigo




*	01 Lambamai 200 - 31 T(hafamuhwe 2002




*	Lambamai 2001 -T(hafamuhwe 2002




*	1998/1999




*	Muvhigo wa Komiti ya tsedzuluso ya Tsireledzo ya matshilisano ya Afrika Tshipembe




*	Muvhigo wa Lushaka kha tshiimo tsha Vhafumakadzi vhahulwane




*	Muvhigo wa Vhathu wa 2000




*	Mulayotibe wa Phoḽisi ya Vhathu wa 1998




*	Maitele a Vhukwamani a Lushaka 12-22/10/99 ( yo humbelwa)




Yo sikwa nga ngomu




Mugaganyagwama




Gwama




Exco




Desike ya dzitshakatshaka




Mushumo une wa itiwa




Tsivhudzo ya mbadelo




Vhugudisi




Khalenda ya zwiwo




Zwipitshi zwa Vho-Minisiṱa




Madalo a dziminisiṱa




Fomo ya livi




Vhashumi (Pulane dza mushumo, u litsha mushumo, nz.)




Miṱangano




HSD




Zwiwo (Vhege ya Tsireledzo ya Vhana)




WSSD




Mivhigo ya Kotara




Thendelano ya Kushumele




Dzifaela dza vhathu nga muthihi dza vhashumi




Yo sikwa nga nnḓa




Mihasho yo ṱanganelanaho




Mavunḓu




Khamphani dza u ganḓisa




Zwibviswa nga vha mafhungo/vha midia




HSRC




Mushelamulenzhe wa Muvhuso




Vha takalelaho u thusa




Bugu ya ḓiresi (Dza Nga ngomu na dza vhashelamulenzhe vha nga nnd(a)






3.1 Vhudavhidzani ha Muvhuso na Mavunḓu






Muvhigo wa ṋwaha nga ṋwaha, Lambamai 2001 - T(hafamuhwe 2002




Tshata ya Khasiṱama




Vhone na Magavhelo avho




Muvhigo wa Komiti ya tsedzuluso ya zwa Tsireledzo ya matshilisano ya Afrika Tshipembe




Magavhelo a matshilisano a Vhana






3.2 Vhudavhidzani ha nga ngomu




3.3 Khandiso ya Inthanethe na hoḓisiso







4. Tshumelo dzo ṱanganelanwaho





4.1Thikhedzo ya nṱhesa




4.2 Vhulanguli ha vhashumi






Phoḽisi dza vhulangi ha zwa Vhashumi




Vhulanguli ha kushumele na sisiteme ya mveledziso




Mulayo wa tshumelo ya Muvhuso




Mulayo wa u lingana ha vhutholiwa




Maga a Mutheo wa Mulayo wa Kutholele




Milayo tshumelo ya Muvhuso




Nyanḓano-guṱe ya PSCBC




Nyanḓano-guṱe ya PHWSBC




Pulane ya Bindu ya HR




Inthiranethe ya HR



Muvhigo wa mveledzo wa kotara nga kotara




Phoḽisi ya Mishumoni ya HIV/AIDS na Mbekanyamushumo




Tshivhumbeo tsha Madzangano a Muhasho na u Bveledzwa




Pulane ya u lingana ha vhutholiwa




Muvhigo wa ṋwaha nga ṋwaha wa u lingana ha Vhutholiwa




Nyimelo ya phurofaili ya Muhasho




Muvhigo wa HRM wa ṋwaha nga ṋwaha wa malugana na Milayo ya Tshumelo dza Muvhuso




Mivhigo ya E 2000, 2001, 2002




Webusathi ya E-HR




Mivhigo ya mpimo ya mushumo




Tshiimiswa tsha nṱha tsha Muhasho




Mivhigo ya u avhelwa na u pfufhiwa


4.3 Sekithara ya Pfunzo na Vhugudisi






Pulane ya zwikili Mishumoni




Tshitirathedzhi tsha Mveledziso ya Vhashumi kha sekhithara ya Ndondolo ya nnyi na nnyi




Phoḽisi dza HRD dzine dza nga: Phoḽisi ya Basari; Phoḽisi ya Vhugudisi ha ngomu mushumoni




Muvhigo wa Vhugudisi




Kharikhulamu ya Tsireledzo ya Matshilisano




Mbekanyamaitele ya Vhugudisi


4.4 Tshumelo dza Mulayo






Mivhigo ya ṋwaha nga ṋwaha





5. Odithi ya nga ngomu











Liṋ(walo lṄa Phoḽisi phoḽ(isi ya odithi)




Tshiimiswa tsha nga ngomu tsha Magazini dza Vhaodithi na dzipheriodikhala zwa nga ngomu




Muvhigo wa Khosi ya II ya nga ha kuvhusele kwo ṱanganelanwaho








Nḓila dza u thivhela vhufhura





6. GWAMA





6.1 Vhulangagwama na Ndangulo ya zwine zwa nga vha khombo




6.2 Nzudzanyo ya Mugaganyagwama na u ṱola






Tsedzuluso ya Mugaganyagwama wa ṋwaha nga ṋwaha (wo anḓadziwaho nga vha Vhufaragwama ha Lushaka)




Tshinyalelo dza Lushaka dzi anganyelwaho (dzo anḓadziwaho nga vha Vhufaragwama ha Lushaka)




U vhiga ṋwedzi muṋwe na muṋwe nga ha Tshinyalelo (zwo anḓadziwaho nga vha Vhufaragwama ha Lushaka)




Tsedzuluso ya Masheleni a ṋwaha nga ṋwaha na Tsedzuluso i vhonalaho (yo anḓadziwaho nga vha Vhufaragwama ha Lushaka)




Nyanḓadzo ya mulayo wa vhu 32 wa kotara wa magavhelo a rumelwaho (wo anḓadziwaho nga vha Vhufaragwama ha Lushaka)




Mulayo wa Ndaulo ya Gwama lṄa Muvvhuso




Khethekanyo ya ṋwaha muṋwe na muṋwe ya Mulayo wa zwa Mbuelo




Milayo ya zwa Vhufaragwama (sa zwe wa khwinisiswa zwone)






6.3 Vhulanguli ha Ndaka na Vhuṋekedzi







7 MAFHUNGO
Vhulanguli ha zwa Mafhungo na Thekhinolodzhi





7.1 Vhulanguli ha Mafhungo




Phoḽisi ya Vhulanguli ha mafhungo



Tshitirathedzhi tsha vhulanguli ha Mafhungo



Muvhigo wa mvelaphanḓa ya Vhulanguli ha mafhungo



Vhulanguli ha Thandela



Ndaulo



Mivhigo ya mvelaphanḓa



Mushumi



Fomo dza ḽivi



Maambiwa a miṱangano



Vhulanguli



Vhudavhidzani ha Vunḓu



Vhudavhidzani ha Muhasho



Data ya Vunḓu



Data ya Ndondolo/ tshitatasitiki



Sisiteme ya u zwima mulandu



Ofisi ya khantsele ya Mafhungo ya Thekhinolodzhi ya Mafhungo ya Muvhuso



IT



IM ? Phoḽisi ya Tsireledzo ya Mafhungo



SITA



Vhuvhusi/kuvhusele



Mivhigo



Vhulanguli ha Nḓivho



L(aiburari



Dzibugu



Dzidzhenala



Dzigurannda



Tsumbaṱhingo/Mutevhe wa ṱhingo



Mapa ya Zwiṱaraṱa



Mivhigo



Dziphamufulethe



Milayo ya SA



Dziburotsha/zwibugwana



Gurannda ya muvhuso i re kha khomphwutha



7.2 Thekhinolodzhi ya Mafhungo na Dzisisiteme









Socdev.gov.za




Pulane dza maitele




Masiaṱari a Web ? Tsireledzo ya Matshilisano
http://socdev/socialsec/index.htm




Masiaṱari a Web a Inthiranethe ? Muhasho wa Vhulanga Vhashumi
http://socdev/hr




Masiaṱari a Web a Inthiranethe ? Muhasho wa Tsireledzo ya Matshilisano
http://socdev/




Masiaṱari a Web a Inthiranethe - HIV/Aids
http://population.pwv.gov.za/aidshivIndex2.htm




Masiaṱari a Web a Inthiranethe ? Madzangano ane a sa vhe na mbuelo
http://socdev/projects/NPO/index.htm




Masiaṱari a Web a Inthiranethe-Vhulanguli ha Zwidzidzivhadzi ha Vhukati
http://cda.gov.za




Masiaṱari a Web a Inthiranethe ? Vhathu na Mveledziso
http://population.pwv.gov.za

ii Rekhodo dzine dza nga humbelwa [ Mulayo wa vhu 14 (1) (d)]
Hedzi rekhodo dzo khethekanywa dza bva khethekanyo nga khulwane dzine dza vha; Mulayo, zwa Gwama/ Masheleni, Kudzudzanyele na Ndaulo, Zwiimiswa zwa Vhashumi na zwiṋwe Maṋ(walo a shumiswaho).
Mulayo
Theo ya milayo
Mihumbulo ya Mulayo
Konṱiraka na Thendelano
Gwama/ Masheleni
Mugaganyagwama
Zwitatamennde
Tsumbathengo
Rekhodo dza odithi (tsumbo. Pulane dza mushumo, mabammbiri a u shuma, mivhigo ya odithi ya nga ngomu)
Pulane dza Bindu
Maṋwalo a Thendara (hu tshi katelwa na Bodo ya Thendara dza Maimo nga u angaredza na Maitele)
Maitele a u wana zwithu: Ndambedzo dza dathabeisi; Phoḽisi ya Maitele a u wana zwithu i takalelwaho
Thuṱ(huwedzo ya kushumiselwe kwa masheleni
Mivhigo ya zwa Masheleni
Kudzudzanyele na Ndaulo
Miṱangano (Maambiwa nz.)
Mivhigo (Ho katelwa na Mivhigo ya ṋwaha nga n(waha)
Makumedzwa
Dzipulane
Tsireledzo
Vhulanguli ha Mafhungo Maṋ(walo a Phoḽisi, Maṋwalo lṄa Ndaulo, Maṋwalo a Vhulanguli, Maṋwalo a Data ya Vunḓu nz)
Maitele na Mpimo
Rekhodo dza Thekhinolodzhi ya Mafhungo
Vhulanguli ha Vhashumi
Faela dza Vhashumi
Thendelano nga ha Mashumele
Pulane ya vhukoni mushumoni
Maitele a vhulanga vhashumi ha sekhithara ya ndondola vhathu
Mivhigo ya Vhugudisi
Shedulu ya Vhugudisi
Maṋwe Maṋ(walo a shumiswaho)
Bugupfarwa dza SOCPEN
Vhathu na modele dza Mveledziso
Vhathu na Thoḓ(isiso ya Mveledziso
Vhushaka ha Fulaga
Mivhigo ya PMDS
Faela dza thandela
Memorandamu wa Khabinete
Zwipitshi
Mafhungo nga ha thandela dzi lambedzwaho
Mbudziso na Phindulo dza Phalamennde
Mihumbulo ya MTEF
Thoḓ(isiso ya SACENDU
U ṋwaliswa ha senthara dza dzilafho
Miṱangano/Dzikhoniferentsi na Dziwekishopo
Thoḓ(isiso sentharani dza dzilafho
U lambedzwa ha SANCA na zwiṋwe
Thandela dza u thoma/ kana dza u lingedza ngadzo
Zwi elanaho na Tsireledzo ya Vhugevhenga na Mveledziso ya Vhaswa
U engedzedzwa ha Gavhelo lṄa u sapota vhana
T(hoho dza maṋwalo a Tsireledzo ya Matshilisano
Maṋwe mafhungo malugana na nyimele ya vhane vha tea u wana mbuelo a tea u humbelwa nga u tou nṅwala
iii Maitele a khumbelo na mbadelo
Malugana na mafhungo a khumbelo vha tea u ḓadza FOMO C yo nambatedzwaho vha i rumela kha muthu/vhathu vha kwameaho kha Muhasho wa zwa Mveledziso ya Matshilisano. Nyolo ya khumbelo na maga a khumbelo a zwi tea u fhelekedza FOMO C. Kha vha dzhiele nzhele izwi: Tshikhau .S. kha nyolo iyi, yo imela Khethekanyo i re kha Mulayo wa u T(utuwedza u Swikelelea ha Mafhungo.
Muhumbeli ane a ṱoḓa u swikelela rekhodo i re na mafhungo a nga ha ene mune ho ngo tea u badela tshelede ya khumbelo. Muhumbeli muṋwe na muṋwe ane a khou ṱoḓa u swikelela rekhodo I re na mafhungo a si awe, u tea u badela tshelede yo teaho (arali vha tshi ṱoḓa u ḓivha nga ha idzo mbadelo, kha vha ye kha Nḓivhadzo R. 187 ya Muvhuso kha Gurannda ya Muvhuso ya 15 Luhuhi 2002.
Muhumbeli u fanela u humbula u:
*	sumbedza fomo ine a khou i ṱoḓa
*	buletshedza ḓiresi ya poswo kana nomboro ya fekisi ya Afrika Tshipembe, kana ḓiresi ya e-meiil
*	sumbedza pfanelo yawe kana u tsireledza na u nṋea ṱhalutshedzo uri ndi ngani a tshi ṱoḓa rekhodo malugana na zwenezwo.
*	sumbedza nḓila ya kufhindulele kha khumbelo yawe, madzuloni a phindulo yo tou ṋwaliwaho, zwine a zwi funa na zwithu zwine zwa ṱoḓea.
*	ṋea vhuṱanzi ha Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa muthu e khaho, arali i tshi khou itelwa muṋwe muthu.
Arali muhumbeli a si na vhuṱanzi ha uri u dzula ngafhi nahone a sa koni u ṱalutshedza rekhodo ine a khou i ṱoḓa, a nga kwama Mulanguli: wa Ndangulo ya Mafhungo ane a ḓo mu thusa kha u wana rekhodo yo teaho.
FOMO YA C
KHUMBELO YA U WANA REKHODO YA TSHIIMISWA TSHA MUVHUSO
(Khethekanyo ya 53(1) ya Mulayo wa u Tuṱ(uwedza u swikelelea ha Mafhungo, wa 2000
(Mulayo wa vhu 2 wa 2000)
[Ndaulo ya vhu 10]
A. Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso
T(hoho:
B. Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya u swikelela rekhodo
(a) Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya u swikelela rekhodo zwi fanela u ṋewa afho fhasi.
(b) D(iresi kana nomboro ya fekisi kha Riphabuliki ine vhuṱanzi ha ḓo rumelwa hone i tea u ṋewa.
(c) Vhuṱanzi ha uri muhumbeli u khou ita khumbelo e kha vhuimo vhufhio vhu tea u nambatedzwa arali zwo tea

Madzina nga vhuḓalo na Tshifani:
Nomboro ya Vhuṋe:
D(iresi ya poswo:
Nomboro ya fekisi:..........................................Nomboro ya luṱingo:
D(iresi ya e-mail:
Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa muthu e khaho, arali i tshi khou itelwa muṋwe muthu.
C. Zwidodombedzwa zwa muthu ane khumbelo ya u swikelela mafhungo ya khou itelwa ene
Tshipiḓa itshi tshi fanela u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo yo itelwa muṋwe muthu

Madzina nga vhuḓalo na Tshifani:
Nomboro ya Vhuṋe:
D. Zwidodombedzwa zwa rekhodo
(a) Kha vha nṋee zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa rekhodo ine ya khou ṱoḓea, ho katelwa na nomboro ya referentsi arali i tshi ḓivhea, uri rekhodo i kone u wanala.
(b) Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi ṱshituku, kha vha ise phanḓa kha siaṱari ḽiṋwe vha ḽi nambatedze kha fomo iyi. Muhumbeli u fanela u saina masiaṱari oṱhe o engedziwaho.

1. T(halutshedzo ya rekhodo kana tshipiḓa tsho teaho tsha rekhodo:
2. Nomboro ya Referentsi, arali i hone:
3. Zwiṋwe zwidodombedzwa zwa rekhodo:
E. Mbadelo
(a) Khumbelo ya u wana rekhodo, nga nnḓa ha rekhodo dzine dza vha na mafhungo a nga ha vhone vhaṋe, zwi ḓo phurosesiwa fhedzi nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no badelwa.
(b) Vha ḓo ḓivhadzwa nga ha mutengo une wa nga badelwa wa khumbelo.
(c) Mutengo une wa nga badelwa uri vha kone u wana rekhodo u ya nga fomo ine ya khou humbelwa na uri uri i wanale zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani khathihi na u i dzudzanya.
(d) Arali vha tshi tendelwa u sa badela mbadelo iṋwe na iṋwe, kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha songo tea u badelae.

Tshiitisi tsha uri vha si badele mbadelo:
F. Fomo ya u swikelela rekhodo
Arali vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala, u sedza kana u thetshelesa rekhodo kha fomo yo ṋewaho ine ya vha afho fhasi kha 1 u swika kha 4, kha vha bule vhuholefhali havho vha inge nga u sumbedza uri ndi fomo ifhio ine vha khou i ṱoḓa.

Vhuholefhali:

Tshivhumbeo tshine rekhodo ya khou ṱoḓea i khatsho

Kha vha swaye tshibogisi tsho teaho nga X.
Vha dzhiele nzhele:
(a) U tevhedzela khumbelo yavho kha fomo yo tiwaho zwi ḓo bva kha tshivhumbeo tshine rekhodo ya wanala i khatsho.
(b) U wana khumbelo ya fomo yo humbelwaho zwi nga ḓi haniwa nga nṱhani ha zwiṋwe zwiitisi. Kha mafhungo ayo vha ḓo ḓivhadzwa arali khumbelo i nga fhiwa nga iṋwe nḓila.
(c) Mbadelo ya u swikelela rekhodo, arali i hone, I ḓo laulwa nga fomo yo humbelwaho.

1. Arali rekhodo yo tou ṋwaliwa kana u ganḓiswa:


khophi ya rekhodo*


tsedzuluso ya rekhodo

2. Arali rekhodo i na zwifanyiso
(Izwi zwi katela zwinepe, zwisilaidi, u rekhodwa ha vidio, zwifanyiso zwi itiwaho nga khomphywutha, zwiketshe,nz.):


kha vha lavhelese zwifanyiso


kha vha kopolole zwifanyiso*


T(halutshedzo ya zwifanyiso*

3. Arali rekhodo i na maipfi o rekhodiwaho kana mafhungo ane a nga bveledzwa nga mibvumo:


kha vha thetshelese luimbo
(khasete ya u thetshelesa)


T(halutshedo ya luimbo*
ḽiṋ(walo ḽo ṋwaliwaho kana ḽo tou gand(isiwaho)

4. Arali rekhodo dzi kha khomphywutha kana kha eḽekiṱhironiki kana kha mutshini u vhaleaho:


khophi yo ganḓisiwaho ya rekhodo*


khophi yo ganḓisiwaho ya mafhungo o bvisiwaho kha rekhodo*


khophi i re kha khomphywutha*
(tshitifi kana disiki)

*Arali vho humbela khophi kana ṱhalutshedzo ya rekhodo (afho nt(ha), vha a ṱoḓa khophi kana ṱhalutshedzo i tshi posiwa kha vhone? EE/HAI
U posa zwi a badelwa.

G. Zwidodombedzwa zwa pfanelo ine ya tea u shumiswa kana u tsireledzwa
Arali tshikhala tsho ṋewaho tshi tshi ṱshituku, kha vha ise phanḓa kha siaṱari lṄa thungo vha ḽi nambatedze kha fomo iyi.
Muhumbeli u fanela u saina masiaṱari oṱhe o engedziwaho.

1. Kha vha sumbedze uri ndi pfanelo ifhio ine ya tea u shumiswa kana u tsireledzwa:
2. Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani rekhodo dzo humbelwaho dzi tshi fanela u tsireledzwa:
H. Nḓivhadzo nga ha tsheo malugana na khumbelo ya u swikelela
Vha ḓo ḓivhadzwa nga luṋwalo arali khumbelo yavho yo tendiwa/ haniwa. Arali vha tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga dziṋwe nḓila, kha vha ṱalutshedze vha nṋekedze zwidodombedzwa zwo teaho malugana na khumbelo yavho.

Vha nga takalela u ḓivhadzwa hani tsheo malugana na khumbelo ya u wana rekhodo?
Yo sainiwa........................................nga...........................d(uvha l(a.........................20
TSAINO YA MUHUMBELI/ MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE
Manweledzo a Maitele
1. Tshiimiswa tsha Muvhuso
VHA T(ANGANEDZA KHUMBELO
2. Kha vha sedze:
*	Rekhodo ya Theo ya Mulayo i wanala nga nḓila i leluwaho? - S 6/ 86
*	Rekhodo dzi wanala lwa othomethikhi? S15
Arali zwi zwone, Kha vha D(IVHADZE Muhumbeli
3. Kha vha sedze:
Rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso/ dzo kwamana na zwiṋwe zwiimiswa zwa muvhuso? S 19(4) na S 20 ? maḓuvha a 14
Arali zwi zwone, Kha vha SUDZULUSE na u D(IVHADZA Muhumbeli
4. Kha vha tevhedze zwine zwa ṱoḓea. S 18
Arali zwi songo ralo:
Kha vha thuse: - S18(3) na S 19 (1)
Kha vha D(IVHADZE Muhumbeli - S 19 (2)
5. MUHUMBELI
6. WANA
7. KHUMBELO YA IWE MUN(E
8. Mbadelo ya Khumbelo yo badelwa?
Arali i songo badelwa: KHA VHA D(IVHADZE
Arali yo badelwa: vho wana Rasithi?
Kha hu dzudzanywe khumbelo-S 22(1)
9. Kha vha bvise ndaela dza u wana mafhungo
10. Rekhodo a dzo ngo wanala/ afidaviti a i ho/ khwaṱhisedzo - S23
Kha muhumbeli
11. U ṱanganedza mivhigo ya u ṱoḓa
12. U sedza rekhodo: Zwiṋwe zwine zwi nga ita uri khumbelo i haniwe
- Ndima 4
13. Sedzani:
Rekhodo dzo kwamanaho na tshiṋwe tshiimiswa tsha muvhuso? - S 20 - Maḓuvha a 14
Arali zwi zwone, Kha vha SUDZULUSE na u D(IVHADZA Muhumbeli
14. S 34(1)/ 35(1) / 36(1) / 37(1)/ 43(1) zwi a itiwa?
Arali zwi zwone,kha vha ḓivhadze wa vhuraru -S 47 - Maḓuvha a 14
15. U hana
 Zwi khou fheliswa - S28?
U tendiwa ḽ(o fhelelaho/ ḽi songo fhelela)
Mutendelo wo teaho - S22
Nḓila ya u swikelela - 29
Luambo - S29
Rekhodo ya Mutakalo - S31
Kha i tendelwe fhedzi i songo fhiriswa - S24
- VHA D(IVHADZE pfanelo dza vhuimeleli
16. TSHEO
S-25 - maḓuvha a 30
(s 87 - maḓuvha a 90 kha ṋwaha wa u thoma/
60 wa maḓuvha kha ṋwaha wa vhuvhili)
Kha vha D(IVHADZE Muhumbeli na zwiṋwe malugana na khumbelo
17. Yo ṱanganedzwa:
Vhuimeleli?
U imela zwo ṋwaliwaho.
21 wa maḓuvha - S48
Tsheo - S49
U D(IVHADZA wa vhuraru
18. U fhiwa:
U fhiwa tshifhinga nga ha mbadelo ya mutendelo (arali zwi tshi konadzea/ zwenewo)
19. Arali khumbelo yo tendiwa hu si na ndavha uri u imela - ho ṋewa khumbelo kha muhumbeli fhedzi nga murahu ha maḓuvha a 30 arali hu si na mulandu/ khumbelo dzi tea u itiwa khothe.
Maitele a khothe khaṱhuli ya ngomu
1.	MUHUMBELI
- Maḓuvha a 60
2.	Tsheo
3. Muthu wa vhuraru
- Maḓuvha a 30
4. U isa khumbelo kha khothe khaṱhuli ya ngomu - Fomo B
Muofisiri wa mafhungo -
Kha vha rumele hu sa athu u fhela maḓuvha a 10 a u shuma kha vhulanguli ho teaho - S75 (4)
5. Vhulanguli ho teaho
6. Muhumbeli: Khumbelo malugana na khanedza
7. Khumbelo ya muhumbeli malugana na u hanedza mbadelo/ tshivhumbeo tsha kuwanele/ u engedzedzwa ha tshifhinga
8. Khumbelo nga ha u ṋewa nga tshipikwa tsha vhuraru
9. Tshipiḓa tsha vhuraru? Nḓivhadzo maḓuvhani a 30 nga murahu ha rasithi - S 76(2)
10. Vhuimeleli/ ha - maḓuvha a 21
- nga u tou nṅwala
11. Nḓivhadzo ya muhumbeli/ Muṋwe muthu wa vhuraru
- Maḓuvha a 30 nga murahu ha u ṱanganedzwa
- S 76 97) na (8)
12. Vhuimeleli nga u tou nṅwala
- maḓuvha a 21
- S76 (9)
13. Tsheo
nga maḓuvha a 30 nga murahu ha Muthu wa vhuraru o ḓivhadziwaho-
- S 77(2)
14. Tsheo
- maḓuvha a 30 nga murahu ha rasithi
- S 77 (2)
15. Tsheo
Nga maḓuvha a 5 a u shuma nga murahu ha musi khumbelo yo itiwa
- Zwiṋwe zwithu - maḓuvha a 30 nga murahu ha nḓivhadzo
- S 77 (3) (c)
16. Nga u ṱavhanya:
Kha vha ḓivhadze muhumbeli
Kha vha ḓivhadze muhumbeli/ muthu wa vhuraru/ vhathu
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYO WA TSIRELEDZO .txt</fn>
[SAPL4][a40y2000]MULAYO WA TSIRELEDZO YA ṋama WA VHU 40 WA 2000[/SAPL4]
[WO TENDELANWAHO NGAWO NGA ḽa 27 TSHIMEDZI 2000]	[?UVHA ḽa U THOMA: 1 LARA 2000]
(?inwalo ḽa Tshiisimane ḓo sainiwaho nga Phuresidennde)
MULAYO
U bveledza maga a u phuromotha tsireledzo ya ṋama na tsireledzo ya zwibveledzwa zwa phukha; u thoma na u londota maimo a lushaka a silahapani, u langa vhuṱundi na vhuvhambadzaseli ha ṋama, u thoma zwikimu zwa tsireledzo ya ṋama, na maṅwe mafhungo a yelanaho na zwenezwo.
[a40y2000s1]1 Ṱhalutshedzo
 (1) Kha hoyu mulayo, nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila-
	'silahapani' zwi amba fhethu ha u ṱhavhela hune ha vha na ṱhanziela yo wanalaho hu tshi tevhelwa khethekanyo 8 (1) na musi ho itwa ndingo hu tshi tevhelwa khethekanyo 8 (2);
	'phukha' zwi amba phukha ine ya ambiwa kha Shedulu ya 1;
	'tshibveledzwa tsha phukha' zwi amba tshibveledzwa tshine tsha wanala kha mutumbu wa phukha nga nnḓa ha .ama;
	'muthu o ṋewaho mushumo' zwi amba muthu muṅwe na muṅwe, mushumo, dzangano, tshiimiswa kana mbumbano yo tholiwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 4;
	'muthu o ṋewaho maan.a' zwi amba muthu ane a khou ambiwa kha khethekanyo ya 3 (1) (a) (ii);
	'Muhasho' zwi amba Muhasho wa zwa Vhulimi kha muvhuso wa lushaka;
	'maimo a lushaka a .o.eaho' zwi amba maimo ane a ambiwa kha khethekanyo ya 11;
	'silahapani ya vhuvhambadzelaseli' zwi amba silahapani ine ya khou ambiwa kha khethekanyo ya 14 (1) (a);
	'thendelo ya u .un.a' zwi amba thendelo yo ambiwaho kha khethekanyo ya 13 (1) (a);
	'.ama' zwi amba zwipiḓa zwa phukha yo ṱhavhiwaho zwe zwa itelwa u ḽiwa nga vhathu na dziphukha zwi saathu u itwa tshithu nga nnḓa ha u bviswa marambo, u remelelwa, u tshetshelelwa, u rothodzwa kana u xwatudziwa, ha dovha ha katelwa na ṋama yo-
 (a)	shelwaho zwiṅwe zwithu zwine zwa sa shandukise nga maanḓa zwe ya vha I zwone u thomani, na
 (b)	ine ya vhuyelela kha zwe ya vha I zwone nga murahu ha musi yo shelwa mishonga yo ambiwaho kha phara ya (a) ya bviswa henefho;
	'MEC' zwi amba muraḓo wa Khorotshitumbe wa vunḓu ḽine silahapani tsha khou ambiwa tsha vha kha.o;
	'Minisi.a' zwi amba Minisiṱa wa lushaka a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhulimi;
	'Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka' zwi amba o ṋewaho mushumo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 2 (1);
	'muofisiri' zwi amba muofisiri sa zwine zwa ṱalutshedzwa kha khethekanyo ya 1 (1) ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi, wa 1994 (Tshitatamennde tsha vhu 103 tsha 1994);
	'mu.e', zwi tshi yelana na fhethu ha u ṱhavhela, zwi katela muthu a re na ndaulo ya fhethu ha u .havhela;
	'fhethu' zwi katela tshifhaṱo, tshiimiswa, fhethu ho valeaho, shango, haba, khai kana tshibarago;
	'randewaho' zwi amba u randelwa nga ndaulo;
	'muofisiri wa khorotshitumbe wa vun.u' zwi amba muofisiri wa vunḓu o ṋewaho mushumo wonoyo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 5 (2) (a);
	'ndaulo' zwi amba ndaulo iṅwe na iṅwe yo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 22;
	'thengiso' zwi katela thendelano ya u rengisa, na dziṅwe nḓisedzo, khunguwedzo, ṱano, u pfukisa vhuṋe, nḓisedzo kana u tshimbidzwa, u rengisa, thengiselano kana u laṱwa nga nḓila iṅwe na iṅwe, hu nga vha hu u itela zwiṅwe na zwiṅwe, na 'u rengisa' hu nga ḓi amba zwithu zwithihi;
	'tshikimu' zwi amba tshikimu tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho nga khethekanyo ya 12;
	'u .havha' zwi amba u vhulaha phukha na nyito ya zwithu zwo ḓoweleaho musi hu tshi itwa zwenezwo hu u itela u wana ṋama na zwibveledzwa zwa ṋama khayo;
	'fhethu ha u .havhela' zwi amba fhethu huṅwe na huṅwe, hu nga vha fhethu hu sa tshimbili kana tshiendedzi tshine tsha shumiswa kha u ṱhavhela phukha, hu katelwa na henefho fhethu hune ha khou ṱhavhelwa hone kana hune ha vha tsini na henefho fhethu hune-
 (a)	mitumbu ya xwatudzwa;
 (b)	?ama na zwibveledzwa zwa phukha zwa vhewa hone;
	'hoyu Mulayo' zwi katela ndaulo iṅwe na iṅwe, i re kha maimo a lushaka na tshikimu;
	'a yo ngo lugela u ḽiwa nga vhathu na phukha' zwi amba uri a yo ngo lugela u ḽiwa nga vhathu na phukha nga mulandu wa vhulwadze, nzulele i si yavhuḓi, u sina, vhushelatshili kana yo tou salaho, kana nga mulandu wa u vhewa fhethu kana u kwamana na tshithu tshi re na vhulwadze kana tsho sinaho, tsho tshinyalaho kana tshi re na zwitshili;
	'mulafhazwifuwo' zwi amba mulafhazwifuwo ane a ṱalutshedzwa kha khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Phurofesheni dza Vhulafhazwifuwo, wa 1982 (Mulayo wa vhu 19 wa 1982).
	(2) Nga u ita nḓivhadzo kha Gazette Minisiṱa a nga-
 (a)	dzhenisa lushaka kana khethekanyo iṅwe na iṅwe ya phukha kha shedulu ya 1;
 (b)	wana uri dziṅwe khethekanyo dza hoyu Mulayo a dzi shumi kha dziṅwe tshaka kana khethekanyo dza phukha dzo bulwaho kha Shedulu ya 1.
[a40y2000s2]2	Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka
	(1) (a) Minisiṱa u fanela u thola muofisiri wa Muhasho ane a vha mulafhazwifuwo uri a vhe muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(b) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u shumisa maanḓa e a ṋewa one na u ita mishumo ye a ṋewa yone kha hoyu Mulayo, a tshi khou tevhela ndaulo na ndaela dza Minisiṱa,
	(2) Musi muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi ṱanganedza khumbelo a tshi tevhela hoyu Mulayo, a nga-
 (a)	humbela khumbelo muhumbeli u ṋetshedza maṅwe mafhungo arali zwo tea kha tshifhinga tsho tewaho;
 (b)	ita ṱhoḓisiso kana ṱhoḓuluso i yelanaho na khumbelo; na u
 (c)	hana, u fhirisela phanḓa kana u ṱanganedza khumbelo ho sedzwa nzulele sa zwo teaho.
	(3) (a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga engedza tshifhinga tsho vhewaho kha khumbelo yo bulwaho kha khethekanyo-.hukhu ya (2) (a) nga u tou ṅwala.
	(b) Khumbelo ya nyengedzo i fanela u tou ṅwaliwa na uri I fanela u ṱalutshedza zwavhuḓi zwiitisi zwa khumbelo.
	(4) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ḓivhadza muhumbeli tsheo iṅwe na iṅwe yo swikelelwaho nga u tou ṅwala na uri arali khumbelo yo haniwa, u fanela u ṅwala zwiitisi zwa u haniwa hayo.
	(5) (a) Arali nga murahu ha musi khumbelo yo ṱanganedzwa kana yo tendelwa, muofisiri a mbo ḓi ḓivha nzulele dzine, arali o vha a tshi khou dzi ḓivha, kana dzo vha dzo bviselwa khagala khae musi a tshi khou sedza khumbelo, dzo vha dzi tshi nga ita uri a hane khumbelo kana ho dzheniswa maga kana maga o ḓadziswaho, a nga ḓi ṅwalela muhumbeli nḓivhadzo ya u ṱanganedza khumbelo kana u i hana nga u vhea maga, zwi tshi ya nga ha zwine nzulele ya nga vha yo ima ngayo.
	(b) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ḓea zwiitisi zwa u tendelwa uho kana u shandukiswa uho ha tsheo.
[a40y2000s3]3	U rumiwa kana u ṋewa maanḓa na mishumo nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka
	(1) (a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ṋekedza maanḓa e a ṋewa one kana a ḓea muṅwe muthu mushumo we a ṋewa wone ho tevhelwa hoyu Mulayo-
 (i)	muofirisi muṅwe na muṅwe a re nga fhasi ha ndaulo yawe;
 (ii)	muthu ane a sa vhe muofisiri; na
 (iii)	muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu, o thoma a wana thendelo kha MEC.
	(b) U ruma kana u ḓea mushumo hu re kha phara ya (a) (ii) hu nga itwa fhedzi ho thoma ha wanala thendelo kha Minisiṱa,
	(c) maanḓa kana mushumo wo ṋewaho muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu a nga kha ḓi pfukiselwa kha muofisiri muṅwe na muṅwe ane a vha nga fhasi ha ndaulo ya onoyo muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu.
	(2) (a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ḓea vhaofisiri, vhathu vho ṋewaho maanḓa na vhaofisiri vha khorotshitumbe vha vunḓu vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) thendelo yo tou ṅwalwaho ine khayo ha ambiwa uri muthu o bulwaho afho o ṋewa maanḓa a u shuma mushumo wo bulwaho afho.
	(b) Thendelo yo bulwaho kha phara ya (a) i nga-
 (i)	?i ṅwaliwa nga u angaredza;
 (ii)	?i amba nga ha zwithu zwa tshiṅwe tshivhumbeo;
 (iii)	?i amba silahapani yo tiwaho; kana
 (iv)	ya amba fhethu ho tiwaho.
	(3) Muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu u fanela u bvisa thendelo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a) musi a tshi shuma mushumo we a tou ṋewa musi a tshi humbelwa nga muthu muṅwe na muṅwe.
	(4) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ha bvulwi maanḓa kana mushumo wo rumelwaho muṅwe nahone a nga hanedza kana u shandukisa tsheo yo dzhiwaho kana ndaela ine ya bva kha muofisiri, muthu o ṋewaho maanḓa kana muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu u ya nga ha mushumo wonoyo, nga nnḓa ha musi tsheo yeneyo yo no vhudzwa muthu ane a khou fanela u wana mulaedza wonoyo, hune tsheo yeneyo ya nga khakhululwa kana ya shandukiswa arali khwiniso yeneyo kana u khwiniswa honoho hu tshi nga thusa muthu onoyo kana arali onoyo muthu a tshi tendelana na khwiniso yeneyo kana u shandukiswa honoho.
[a40y2000s4]4	U rumiwa ha vhatholiwa (designation of assignees)
(1) Minisiṱa a nga ruma hu tshi tevhedzwa hoyu Mulayo kana dzinwe ndaela dza hoyu Mulayo hoṱhe kha Riphabuḽiki kana huṅwe fhethu kana muṅwe muthu a re na dzangalelo kana iṅwe ndivho ya ṋama na tsireledzo ya ṋama,
(2) Mushumo wo bulwaho kha khethekanyo.hukhu ya (1) u fanela u sumbedza maanḓa na mishumo ine muthu o rumiwaho u ita mushumo a fanela u vha nao na u shuma mushumo we a ṋewa wone a tshi tevhela ndaela dza muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka
(3) Nga nnḓa ha musi Minisiṱa o tou zwi sumbedza nga iṅwe nḓila, murumiwa ha na iṅwe mbilo ine a nga vhila kha Muvhuso ya mbadelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho musi a tshi khou ita mushumo we a ṋewa.
	(4) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, mudzulatshidulo kana muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuḓifhinduleli ane a sa vhe muthu zwawe-
 (a)	u fanela u imela murumiwa kha u shumisa maanḓa na u ita mushumo wo ṋewaho, na uri
 (b)	a nga ṅwala, u ruma kana u fhirisela mushumo na maanḓa kha muṅwe muthu ane a ḓo a shumisa hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo nga u tou ṅwala, kana a nga hwedza maanḓa kana u laedza mushumo kha muṅwe muthu nga u tou ṅwala.
	(5) (a) maanḓa o shumiswaho kana mushumo wo shumiwaho nga mutholiwa o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) u fanela u dzhiwa sa mushumo wo shumiwaho nga muofisiri muhulwane wa khorotshitumbe, nga nḓila ine wa nga vha wo itwa ngayo.
	(b) Muofisiri muhulwane wa khorotshitumbe, mudzulatshidulo kana muthu muṅwe na muṅwe o ṋewaho maanḓa a nga khakhulula kana u shandukisa tsheo yo dzhiwaho kana ndaela yo ṋewaho nga mutholiwa onoyo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, hune arali u shandukiswa kana u litshiwa ha tsheo hu tshi ḓo vhuyedza muthu a kwameaho.
	(6) Ho sedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3), murumiwa a nga ta mbadelo ine ya tea u badelwa nga muṋe wa silahapani uri hu kone u shumisa maanḓa na u ita mushumo wa murumiwa o thoma a kwamana na muofisiri wa khorotshitumbe hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo
	(7) Arali murumiwa a sa tevhela ndaela dza hoyu Mulayo, kana ndaela ya muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga fhelisa kana u litshisa murumiwa onoyo mushumo wonoyo.
[a40y2000s5]5	U ṋetshedzwa ha miṅwe mishumo kha miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu
	(1) Ho sedzwa khethekanyo.hukhu ya (2), (3) na (4) na khethekanyo ya 6, mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo 7, 8, 9, 10, 15 na 16 i khou ṋewa miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
	(2) (a) MEC u fanela u thola muofisiri wa vunḓu ḽeneḽo ane a vha mulafhazwifuwo uri a vhe muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu.
	(b) Muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu u fanela u shumisa maanḓa na u shuma mishumo ye a ṋewa khorotshitumbe ya vunḓu ḽawe nga khethekanyo ya (1).
	(3) Muofisiri wa khorotshitumbe wa vun.u-
 (a)	a nga ḓea maanḓa kana a ḓea mushumo wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) muofisiri a re nga fhasi hawe kana ndaulo yawe; na
 (b)	uri u fanela u ḓea muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu mivhigo ine ya elana na u tevhedzwa ha ndayo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) nga nḓila ine muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu a ḓo zwi humbela.
	(4) (a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ṱola kushumelwe kwa mishumo yo ṋewaho nga hei khethekanyo kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u vhona uri hu khou tevhelwa zwiimo zwi ṱoḓeaho zwa lushaka u mona na Riphabuḽiki yoṱhe.
	(b) Nga zwifhinga zwo tewaho muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u ṅwala muvhigo wa mishumo ye a i ṱola sa zwe zwa bulwa kha phara ya (a) na u vhea khophi ya muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu ane a kwamea.
	(5) Muofisiri wa khorotshitumbe a nga ṅwala nḓivhadzo ya u humbela muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu kana muthu muṅwe na muṅwe a re na mafhungo ane a khou ṱoliwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u itela u ṱola u shumiwa ha mishumo yo ṋewaho nga hei khethekanyo, u ṋetshedza mafhungo eneo kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka nga tshifhinga tshine tsha ḓo vha tsho ṅwalwa kha nḓivhadzo.
	(6) Arali, kha zwi.we- vho, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi humbula uri zwiito kana u siedza zwiṅwe ha muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu zwi tshi sumbedza u pambuwa kha maimo a ṱoḓeaho a lushaka, u fanela u ḓivhadza muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu nga ha u pambuwa honoho na u humbela muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu u dzhia maga nga ha zwenezwo arali zwo tea.
[a40y2000s6]6	U imiswa ha mushumo
	(1) Minisiṱa a nga imisa mushumo wo bulwaho kha khethekanyo ya 5 nga u ḓivhadza kha Gazette, nga u angaredza kana kha zwinwe zwithu, arali ha vha na-
 (a)	u pfukiwa kana u sa tevhedzwa ha ndaela dza hoyu Mulayo, kana u itea ha, kha vunḓu kana kha shango ḓi re tsini na vunḓu ḽeneḽo, zwiṅwe zwi fanaho na zwenezwo zwine zwa nga khakhisa tsireledzo ya ṋama kha vunḓu kana kha Riphabuḽiki yoṱhe, kana
 (b)	khumbelo ya u ita zwenezwo yo ṅwalelwaho MEC.
	(2) u imiswa hu nga .i-
 (a)	vha kha vunḓu lithihi kana manzhi kana zwipiḓa kana Riphabuḽiki yo.he;
 (b)	u angaredza kana kha maṅwe mafhungo; na u
 (c)	vha nga tshifhinga tshenetsho kana ho tevhedzwa zwine Minisiṱa a nga zwi amba kana u zwi ta.
	(3) Arali ha vha na u imiswa, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u shumisa maimo a ṱoḓeaho a lushaka na dziṅwe ndaela dza hoyu Mulayo fhethu henefho lwa tshifhinga tshine tsha nga vha tsho tea uri khethekanyo yeneyo i shume.
	(4) u itela ndivho dza khethekanyo ṱhukhu ya (3), muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu ḽeneḽo u fanela u shumisana na muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka na u vhea zwishumiswa zwine zwa shumiswa kha vunḓu u itela tsireledzo ya ṋama uri zwi vhoniwe nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(5) Arali mbadelo dzo itwaho nga muṅwe ṅwaha nga vunḓu kana dzi tshi itelwa ḽiṅwe vunḓu hu na ndivho dzo bulwaho kha hei khethekanyo dzi tshi fhira mbadelo dzo teaho u itelwa ndivho yeneyo nga vhusimamilayo ha vunḓu lenelo, tshikolodo tshenetsho tshi fanela u lifhiwa nga tshelede yo vhetshelwaho ndivho yeneyo nga Phalamennde.
	(6) Arali tshiitisi tsha u imiswa honoho tshi sa tsha shuma, Minisiṱa u fanela u fhelisa u imiswa honoho.
[a40y2000s7]7	Khanelo ya u ṱhavha zwipuka huṅwe fhethu hune hu sa vhe silahapani, na zwine zwa nga ita uri hu pfukiwe khanelo
 (1) A hu na muthu o tendelwaho u-
 (a)	?havha phukha huṅwe hune hu sa vhe silahapani;
 (b)	tendela u ṱhavhiwa ha phukha fhethu hawe arali hu si silahapani; kana
 (c)	u rengisa kana u ḓea ṋama uri i ḓiwe nga vhathu kana phukha nga nnḓa ha musi yo ṱhavhiwa silahapani.
	(2) (a) Khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i shumi na kha u ṱhavhela uri i ḓiwe nga iwe muṋe kana zwa mvelele kana zwa vhurereleli.
	(b) A hu na ṋama kana tshibveledzwa tsha phukha yo ṱhavhiwaho sa zwe zwa bulwa kha phara ya (a) tshine tsha fanela rengiselwa muthu.
[a40y2000s8]8	Thendelo ya fhethu ha u ṱhavhela
 (1) (a) Khumbelo ya u ṅwalisa fhethu ha u ṱhavhela i fanela u iswa kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka nga maitele o randelwaho ho dzheniswa na mbadelo yo randelwaho.
	(b) Arali tshishumiswa tsha u ṱhavhela tsho bulwaho kha phara ya (a) tshi tshi tevhela hoyu Mulayo, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u nea ṱhanziela ya u .inwalisa sa silahapani kha ya muhumbeli, arali ho tevhelwa maga o teaho.
	(c) ṱhanziela ya Vhuḓiṅwalisi i shuma lwa tshifhinga tsho tiwaho kha ṱhanziela ya muofisiri wa khorotshitumbe ya lushaka, tshifhinga tshenetsho a tsho ngo tea u fhira miṅwaha miṱanu.
	(d) Mulayo wo tewaho kha phara ya (b) u nga amba nga ha-
 (i)	maimo a lushaka ane a ṱoḓea;
 (ii)	ma?we mafhungo o randelwaho; kana
 (iii)	ma?we mafhungo a re na ndeme u itela u vhona uri silahapani i bveledza ṋama kana zwibveledzwa zwa phukha zwo tsireledzeaho zwo lugelwaho u ḽiwa nga vhathu kana nga phukha.
	(2) Musi Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi ḓea ṱhanziela malugana na silahapani u fanela u ta kunanguludzele o sedza maimo a ṱoḓeaho na u sumbedza kunanguludzele kwonokwo kha ṱhanziela.
	(3) ṱhanziela ya thendelo yo ṋewaho kana ine ya khou fanela u ṋewa silahapani hu tshi tevhelwa khethekanyo ya vhu 5 ya Mulayo wa Tsiravhulwadze ya Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), we wa vha u tshi khou shuma musi khethekanyo hei i saathu u thoma, i fanela u vha ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa yo ṋewaho ho sedzwa khethekanyo.hukhu ya vhu (1).
[a40y2000s9]9	U imiswa kana u phumulwa ha ṱhanziela ya Vhuḓiṅwalisi
 (1) Ho sedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2), muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga thutha ṱhanziela ya Vhuḓiṅwalisi ha silahapani arali silahapani tshenetsho-
 (a)	tshi sa tsha tevhedza milayo ye ya vhewa musi hu tshi ṋewa thendelo;
 (b)	tshi sa shumi u ya nga maimo a lushaka a .o.eaho; kana
 (c)	tshi sa tsha shumiswa nga nḓila yo teaho.
	(2) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ha ngo fanela u thutha ṱhanziela ya Vhuḓiṅwalisi arali a songo-
 (a)	vhudza muṋe wa silahapani tshenetsho nga ha u thuthiwa na zwiitisi zwa u thuthiwa honoho, na u
 (b)	?ea muṋe wa silahapani tshifhinga tsho linganaho tsha u ḓiimelela kana u khakhulula vhukhakhi ho iteaho kha silahapani hu saathu u fhela tshifhinga tshe a tetshelwa tshone nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(3) ṱhanziela ya Vhuḓiṅwalisi yo ṋewaho silahapani i thuthiwa musi muthu o ṋewaho ṱhanziela yeneyo a sa tsha vha muṋe wa silahapani tshenetsho.
[a40y2000s10]10	Ndayo/ Ndaela malugana na kushumele kwa silahapani
 (1) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ḓea muṋe wa silahapani ndaela ya uri a-
 (a)	tevhedze maimo a lushaka o teaho;
 (b)	tevhedze milayo miṅwe na miṅwe yo vhewaho ya malugana na uri a kone u wana ṱhanziela ya vhu.i.walisi;
 (c)	shume kana a ime u shuma mushumo wo ambiwaho kha ndayo/ndaela, arali mushumo wonoyo kana u imiswa hu na ndeme kha u swikelela kana u phuromotha ndivho dza hoyu Mulayo, na u
 (d)	imisa mishumo ya silahapani u swikela ndaela dza hoyu Mulayo kana milayo ye ya shumiswa musi hu tshi ṋewa ṱhanziela i tshi tevhedzwa.
	(2) Ndayo/ndaela dzo bulwaho kha khethekanyo.hukhu ya vhu (1) dzi-
 (a)	nga amba zwauri ṱhoḓea iṅwe na iṅwe yo vhewaho i fanela u tevhedzwa nga nḓila yone nahone nga tshifhinga tsho tiwaho kha ndayo/ndaela;
 (b)	fanela u vha dzo tou ṅwalwa dza ṋewa muṋe wa silahapani nga maitele o tiwaho, na uri
 (c)	vhofha muṋe wa silahapani, hu sa sedzwi uri uyo muthu o vha muṋe wa silahapani kana o vha a si muṋe wa silahapani musi ndayo dzi tshi ṋewa.
	(3) (a) Ndaela i nga khwiniswa kana ya thuthiwa arali muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, nga murahu ha u ṱola kana ṱhoḓisiso arali zwo tea, o fushea nga uri ndayo dza ndaela dzo tevhelwa nga nḓila yo teaho.
	(b) Khwiniso yo bulwaho kha phara ya (a) a i tendeli muṋe wa silahapani u sa tevhela ndaela dza hoyu Mulayo dzine dza kwama ene kana silahapani tshine a vha muṋe watsho.
	(c) Khwiniso kana u thuthiwa ho bulwaho kha phara ya (a) hu fanela u itwa uri hu ḓivhiwe nga maitele o sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b).
	(4) Ndaela yo ṋewaho ho sedzwa khethekanyo ya 17 ya Mulayo wa Tsiravhulwadze ya Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), ye ya vha i tshi khou shuma phanḓa ha musi khethekanyo hei i tshi thoma u shuma, i fanela u vha ndaela u ya nga hei khethekanyo.
[a40y2000s11]11	Maimo a lushaka a ṱoḓeaho
 (1) Maimo a ṱoḓeaho a tevhelaho a shuma kha silahapani dzo.he:
 (a) Fhethu tsha u ṱhavhela hu nga ṅwaliswa fhedzi arali hu tshi tevhela ṱhodea dzo randelwaho dzine dza vha ṱhoḓea dzi katelaho, ṱhoḓea dza mbumbo, mishumo ya vhulanguli ha tsiravhulwadze na zwiṅwe zwi yelanaho na zwenezwo;
 (b)	mu?e wa silahapani u fanela u wana tshumelo ya u ṱola silahapani tshawe;
 (c)	tshumelo ya u ṱola ṋama i nga itwa fhedzi nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu, muthu o ṋewaho maanḓa kana murumiwa, ane a fanela u shuma mushumo wonoyo o ḓiimisa nga eṱhe henefho silahapani;
 (d)	muthu o bulwaho kha phara ya (c) u fanela u vha e mulafhazwifuwo, muṱoli wa ṋama, mulingi wa ṋama, rathekiniki wa mitakalo ya phukha kana muthu muṅwe na muṅwe a re na ndalukano sa zwo randelwaho;
 (e)	silahapani tshi fanela u langulwa hu tshi tevhelwa vhulanguli ha tsiravhulwadze na Sisiṱeme ya u linga yo randelwaho;
 (f)	muthu muṅwe na muṅwe ane a dzhena silahapani u fanela u tevhedza ṱhoḓea dza tsiravhulwadze dzo randelwaho;
 (g)	ma?i ane a shuma kha silahapani a fanela u vha o tendelwa na maimo o randelwaho;
 (h)	phukha ine ya ḓiswa uri i ṱhavhiwe i fanela u farwa nga mbavhalelo musi i tshi hwaliwa, i tshi endedzwa, i tshi tsitswa, i tshi valelwa, i tshi vhewa na musi i tshi vhulawa sa zwo randelwaho hu tshi tevhelwa ṱhoḓea ya Mulayo wa Tsireledzo ya Phukha, wa 1962 (Mulayo wa vhu 71 wa 1962);
 (i)	a hu na phukha yo faho kana phukha i re na vhulwadze vhune ha ita uri ṋama i sa kone u ḽiwa nga vhathu kana phukha ine ya ḓo iswa silahapani u .havhiwa;
 (j)	phukha yo ḓiswaho uri i ṱhavhiwe i fanela u lingiwa nga muthu o bulwaho kha phara ya (c) phanḓa ha musi i tshi ṱhavhiwa, na uri i fanela u ḓiswa na zwidodombedzwa zwa muṋe wayo;
 (k)	phukha yo ḓiswaho u ṱhavhiwa hu tshi tevhelwa tshikimu tsha mutakalo wa phukha u ya nga Mulayo wa Malwadze a Phukha, wa 1984 (Mulayo wa vhu 35 wa 1984), i nga ṱanganedzwa uri i ṱhavhiwe fhedzi arali phukha yo nangiwa ho sedzwa ṱhodea dza tshikimu tshenetsho;
 (l)	muthu muṅwe na muṅwe ane a humbulela uri phukha i na vhulwadze vhune ha langea sa zwe zwa randelwa nga Mulayo wa Malwadze a Phukha, wa 1984 (Mulayo wa vhu 35 wa 1984), u fanela u vhudza mulafhazwifuwo wa Muhasho kana vunḓu mahumbulelwa awe nga u ṱavhanya;
 (m)	?ama na zwibveledzwa zwa phukha zwi fanela u ṱoliwa, u swaiwa na u shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele nga muthu o bulwaho kha phara ya (c);
 (n)	?ama i nga bviswa fhedzi silahapani arali yo swaiwa na maitele a u i bvisa a fanela u vha a si na khombo kha tsireledzo ya ṋama uri i kone u ḽiwa nga vhathu na phukha;
 (o)	mu?e wa silahapani u fanela u vhulunga rekhodo dzo randelwaho dza tshivhalo tsha phukha dzo ṱhavhiwaho , vhubvo ha phukha dzo ṱhavhiwaho, zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho musi phukha dzi tshi kha ḓi tshila na vhuyo ha ṋama na zwibveledzwa zwa phukha, na uri nga khumbelo ya muthu o bulwaho kha phara ya (c) a fhe muthu onoyo mafhungo eneo.
 (p)	mu?e wa silahapani a re na zwishumiswa zwa ḽaborathori u fanela u vhona uri muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu, muthu o ṋewaho maanḓa na murumiwa vho tendelwa u dzhena .aborathori;
 (q)	u shumiswa, u shelwa na u vha hone ha mishonga na masalela zwo tiwaho kha ṋama na zwibveledzwa zwa phukha hu fanela u ḓivhiwa na u ṱoliwa nga maitele o randelwaho;
 (r)	kufarele, kubvisele kana kulatele kwa zwithu zwo laṱwaho na malatwa zwi fanela u laṱiwa hu tshi tevhelwa maitele o randelwaho; na
 (s)	phukha a dzo ngo fanela u ṱhavhiwa u itela ṱhoḓuluso nga nnḓa ha musi ho ḓiswa mulayo wa ṱhoḓuluso wa ṋewa thendelo nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(2) muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ita mushumo muṅwe na muṅwe une wa vha na ndeme kha u tevhelwa ha maimo a lushaka a ṱoḓeaho.
	(3) Minisiṱa arali o vhea milayo kana o kwamana na MEC wa vunḓu ḓi kwameaho a nga ḓea thendelo naho hu songo tevhelwa maimo a lushaka a ṱoḓeaho hu tshi itelwa
 (a)	vhupo;
 (b)	vhuimo ha silahapani;
 (c)	mu?e kana khethekanyo kana tshigwada tsha vha.e;
 (d)	muthu kana khethekanyo ya vhathu kana tshigwada tsha vhathu; na
 (e)	lushaka lwa phukha.
[a40y2000s12]12	Zwikimu zwa tsireledzo ya ṋama
 (1) Minisiṱa a nga bveledza tshikimu tsha u khwinisa tsireledzo ya ṋama na tsireledzo ya zwibveledzwa zwa phukha nga u ṅwala nḓivhadzo kha Gazette.
	(2) (a) Minisiṱa a nga bveledza zwikimu zwo fhambanaho zwa tshaka dzo fhambanaho dza phukha na khethekanyo dzo fhambanaho dza vhathu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1).
	(b) Minisiṱa a nga ita uri tshikimu tshiṅwe na tshiṅwe tshi shume kha Riphabuḽiki yoṱhe, kana kha ḽiṅwe vunḓu kana tshipiḓa tsho tou tiwaho.
	(3) Tshikimu tshi nga ḓi bveledzwa hu u itela-
 (a)	khwiniso ya maitele a tsireledzo ya .ama;
 (b)	u tshimbidza ṱhoḓisiso;
 (c)	vhugudisi ha tsireledzo ya ṋama na tsireledzo ya zwibveledzwa zwa .ama;
 (d)	?ho?isiso dza malwadze a bvaho zwi.iwani;
 (e)	u ṱuṱuwedza maitele a tsiravhulwadze;
 (f)	u ḓivha vhubvo ha ṋama kana zwibveledzwa zwa phukha;
 (g)	u ṱola masalela kha ṋama na zwibveledzwa zwa phukha;
 (h)	u vha hone na u swikelelea ha tshumelo dza tsiravhulwadze ya .ama;
 (i)	tshumelo ya u langula tsiravhulwadze; kana
 (j)	zwi?we na zwiṅwe zwine zwa nga vha na ndeme kana zwa thusa kha u kona na u ṱuṱuwedza ndivho dza hoyu Mulayo.
	(4) nḓivhadzo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) i fanela-
 (a)	u bvisela khagala ndivho dza tshikimu;
 (b)	u ṱalutshedza zwavhuḓi tshaka dza phukha na zwigwada zwa vhathu na fhethu, hune tshikimu tsha hu kwama;
 (c)	u ḓivha ndingo dze dza itwa kha ṋama na zwibveledzwa zwa phukha lune ha ḓo ḓivhiwa uri ndivho dza tshikimu dzo tevhelwa u swika ngafhi
 (d)	u ṱalutshedza nḓila dza kupfesesele kwa ndingo dzo bulwaho kha phara ya (c);
 (e)	u ṱalutshedza nḓila ine phukha dza fanela u farwa ngayo, u vhulungiwa na u londotwa na nḓila ine ṋama na zwibveledzwa zwa phukha zwa fanela u dzudzanywa ngayo;
 (f)	u ḓivha ṱhoḓea dza u dzhenela tshikimu;
 (g)	u ṱalutshedza nḓila ine muthu ane a tama u dzhenela tshikimu a tea u tevhela yone a tshi ita khumbelo ya u ṱanganedzwa na zwine zwa nga ita uri khumbelo i haniwe;
 (h)	u ḓivha nḓila ine muthu a nga dzhenela tshikimu;
 (i)	u ḓivha tshaka dza phukha, tshaka dza ṋama na tshaka dza zwibveledzwa zwa phukha zwine zwa kwamea kha hetshi tshikimu;
 (j)	u ḓivha zwine zwa nga ita uri u dzhenela hu fheliswe kana u thuthiwa;
 (k)	u bula zwidodombedzwa zwine zwa fanela u rekhodiwa nga muthu o .inwalisaho kha tshikimu;
 (l)	u ḓivha zwishumiswa zwine zwa fanela u ḓisiwa nga muthu ane a khou dzhenela tshikimu u itela uri hu itwe ndingo dzo fanelaho, kana iṅwe nyito ine ya vha na ndeme kha u phuromotha ndivho dza tshikimu;
 (m)	u bula tswayo dzine phukha, ṋama na zwibveledzwa zwa ṋama zwine zwa vha kha tshikimu zwa fanela u swaiwa dzone;
 (n)	u ḓivha nḓila ine phukha, mitumbu, ṋama na zwibveledzwa zwa phukha zwine zwa tevhela ṱhoḓea dza tshikimu zwa fanela u ṱanzielwa na zwiitisi zwa uri ṱhanziela I fheliswe;
 (o)	u ḓivha nzulele dzine tshikimu tsha shuma kha khethekanyo ya vhathu yo nangiwaho, vha fhethu ho nangiwaho kana silahapani tsho nangiwaho, na u sumbedza ṱhoḓea dzine dza fanela u tevhelwa;
 (p)	u ḓivha uri ndi ifhio milayo ya tshikimu ine ya vhofha muthu o .i.waliselaho u dzhenela tshikimu;
 (q)	u sumbedza mbadelo dza tshumelo ine ya itwa hu tshi tevhelwa tshikumu;
 (r)	u ḓivha miṅwe mishumo ine ya fanela u itwa vhathu na vhaofisiri hu tshi tevhelwa hetshi tshikimu; na
 (s)	u thusa kha maṅwe mafhungo ane a nga vha na ndeme kana a nga thusa kha u phuromotha ndivho dza tshikimu.
	(5) Minisiṱa, o kwamana na MEC wa vunḓu, nga nḓivhadzo kha Gazette a nga amba zwauri u dzhenelela kha tshiṅwe tsha zwikimu kha vundu ḽeneḽo ndi khombekhombe, kana kha tshipiḓa tsho nangiwaho.
	(6) Hune tshikimu tsha nga ṱoḓa thuso ya tshelede ya vhashelamulenzhe kha muvhuso wa lushaka zwi nga itwa ho thoma ha vha na thendelo ya u bva kha Minisiṱa wa zwa Gwama.
[a40y2000s13]13	Khanelo kha u vunḓiwa ha ṋama
 (1) (a) A hu na muthu o tendelwaho u vunḓa ṋama ya ḽa kha Riphabuḽiki arali a songo wana thendelo kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(b) Phara ya (a) a i kwami ṋama yo ṱunḓiwaho u itela ndivho yo randelwaho kana u swikelela tshikalo tsho randelwaho.
	(2) Khumbelo ya thendelo ya u vunḓa i fanela u itwa nga nḓila yo randelwaho na uri i fanela u badelwa tshelede yo randelwaho.
	(3) Thendelo ya u Ṱunda i nga shumiswa arali ho tevhelwa milayo yo vhewaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka na yo sumbedzwaho kha thendelo yeneyo.
	(4) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, a tshi itela lushaka, a nga imisa kana u fhelisa thendelo, kana a vhe milayo miswa ya thendelo, yo ṋewaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a).
	(5) Thendelo ya u .un.a-
 (a)	i nga ṋewa fhedzi arali ṋama yo vunḓiwa i tshi bva fhethu ho tendelwaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka nga nḓivhadzo i re kha Gazete;
 (b)	i fanela u waniwa nga muṱunḓi phanḓa ha musi ṅanda ya ṋama i tshi swika kha Riphabu.iki; na
 (c)	i shuma kha ṅanda nthihi, nga nnḓa ha musi zwo ṅwalwa nga iṅwe n.ila-.
	(6) ṋama u ya nga thendelo ya u .un.a-
 (a)	i nga ḓiswa kha Riphabuḽiki fhedzi nga fhethu he ha ṅwalwa kha thendelo;
 (b)	i fanela u ḓiswa nga tshifhinga tsho ṅwalwaho kha thendelo;
 (c)	i nga tsitswa fhethu ha u dzhena fhedzi arali milayo yo ṅwalwaho kha thendelo yo tevhelwa;
 (d)	i fanela u vhulungwa nga nḓila yo randelwaho fhethu ho tendelwaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u swikela maitele a vhulafhazwifuwo o randelwaho kana zwiṅwe zwo bulwaho kha thendelo zwo no itwaho, na uri
 (e)	i fanela u ṱoliwa, u lavheleswa na u lingiwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(7) Arali muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a tshi ḓivha uri hu na ṋama ine ya khou ḽa kha Riphabuḽiki nga nnḓa ha ndayo dzi siho kha hoyu Mulayo kana thendelo ya u vunḓa, a nga ḓea ndaela ya uri ṋama heyo i songo tsitswa arali a songo ṅwala thendelo kana uri i nga tsitswa ho thoma ha vha na milayo arali zwo tea.
	(8) A hu na muthu o tendelwaho u bvisa ṋama yo vhewaho fhethu ho bulwaho kha khethekanyo ya (6) (d) nga nnḓa ha musi zwo tendelwa nga muofisiri wa khorotshitumbe ya lushaka uri i bvisiwe.
	(9) ṱhanziela ya u Ṱunda yo ṋewaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 14 (1) 9 (a) ya Mulayo wa Tsiravhulwadze ya Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), we wa vha u tshi khou shuma phanḓa ha musi hei khethekanyo i tshi thoma i fanela u vha yone thendelo ya u Ṱunda yo ṋewaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a).
[a40y2000s14]14	Khanelo ya vhuvhambadzelaseli ha ṋama
	(1) Ho sedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (6), a hu na muthu o tendelwaho u vhambadzela ṋama seli ha Riphabuḽiki nga nnḓa ha musi-
 (a)	phukha ye ṋama ya wanala khayo, yo ṱhavhiwa silahapani tsho tendelwaho nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka sa silahapani tsha vhuvhambadzelaseli;
 (b)	?ama yo ṱoliwa na u lingwa;
 (c)	mbadelo yo randelwaho yo badelwa;
 (d)	maimo a lushaka a ṱoḓeaho a ku.havhele na kufarelwe kwa ṋama, na dziṅwe ṱhoḓea dzine dza nga ṱoliwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka dzo tevhelwa;
 (e)	muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka o ḓea ṱhanziela sa zwine zwa nga ṱoliwa nga ndangulo i re na vhuḓifhinduleli ha vhuvhambadzelaseli kha shango .ene.o; na
 (f)	tshiendedzi tshixwatudzi tshine ṋama ya khou tea u vhambadzelwaseli i khatsho tshi fanela u vha tsho valwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka musi i tshi .amedziwa nga nḓila yo randelwaho na nomboro ya tshivalo yo rekhodiwa kha ṱhanziela yo bulwaho kha phara ya (e).
	(2) Khethekanyo dza 8 na 9 dzi shuma dzi na tshanduko dzo teaho kha khumbelo iṅwe na iṅwe ya thendelo yo bulwaho kha phara ya (1) (a).
	(3) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga ṱola zwishumiswa zwa u tshea, u bvisa marambo, u fhaṱulula kana u lugisa silahapani tsha vhuvhambadzelaseli.
	(4) Khumbelo ya ṱhanziela yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e) i fanela u itwa kha muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka phanḓa ha musi ṋama yeneyo i tshi bviswa kha Riphabuḽiki kana, arali ndangulo ya shango ḽine ḽa khou vhambadzelwa i tshi ṱoḓa u lingiwa ha phukha dzine ṋama ya bva khadzo dzi tshi kha ḓi tshila, phanḓa ha musi phukha dzi tshi .havhiwa.
	(5) Arali ndangulo yo teaho yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e) i tshi ṱoḓa ṱhanziela ya u tevhelwa ha ṱhoḓea dzayo, khumbelo ya ṱhanziela yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu yeneyo i fanela u iswa na ḽiṅwalo ḽine ḽa ḓea thendelo ya vhuṱundi ha ṋama kha ḽeneḽo shango.
	(6) Khethekanyo ya (1) (a), (b), (c), (e) na (f) a dzi kwami na u vhambadzelwaseli ha ṋama kha shango ḽine ḽa sa vhe na khanelo dza vhuṱundi ha ṋama,
	(7) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga hanela vhuvhambadzelaseli vhuṅwe na vhuṅwe arali-
 (a)	hu tshi khou humbulelwa hu si na u timatima uri ṋama yeneyo i nga vha i tshi nga vha khombo kha u ḽiwa nga vhathu na phukha;
 (b)	u vhambadzelwa seli hayo hu nga vha hu tshi khou tshinyadza phukha dza shango ḽine ha khou ṱoḓa u vhambadzelwa kha.o; kana
 (c)	zwi sa konadzei u ṱanziela uri ṱhoḓea dzo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (5) dzo tevhedzwa.
[a40y2000s15]15	Vhu?oli ha tshifhinga tshoṱhe
	(1) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga dzhena silahapani tshiṅwe na tshiṅwe nga tshifhinga tsha mushumo a-
 (a)	tola nyito kana mushumo une wa itwa silahapani;
 (b)	humbela muṋe uri a bvise rekhodo, bugu kana ḽiṅwalo ḽa silahapani u itela u ṱola kana a ṱoḓa khophi kana u bvisa zwiṅwe zwipiḓa zwi re khayo; na
 (c)	u linga na u ilafha, ṋama kana zwibveledzwa zwa phukha zwiṅwe na zwiṅwe.
	(2) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka kana murumiwa wawe, kana onoyo ane a nga ya u fanela u bvisa ḽiṅwalo ḽa vhuṋe hawe na vhuimo hawe musi a tshi humbelwa nga muṋe wa silahapani tshenetsho.
[a40y2000s16]16	U dzhena na u setsha fhethu
	(1) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, nga maanḓa a ndangulo ya waranthi yo ṋewaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (2)-
 (a)	u itela uri a wane vhuṱanzi, a nga dzhena fhethu hune a vha na tshiitisi tsha uri a humbulele uri tshikimu, khanelo, ndangulo kana ndaela dza hoyu Mulayo dzi khou pfukiwa;
 (b)	a nga vhudza muṋe kana muthu o tholiwaho henefho fhethu-
 (i)	uri a ḓise bugu, rekhodo kana ḽiṅwe ḽiṅwalo ḽa malugana na ṱhoḓisiso nahone ḽine ḽa vha na muṋe kana ḽine ḽa vha kha ndangulo ya muṋe kana onoyo muthu;
 (ii)	uri a ḓise mafhungo eneo ane a nga vha a nao ane a nga thusa kha ṱhoḓisiso; na
 (iii)	u ṋekedza thuso yeneyo sa zwine muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a humbela u itela uri a kone u ita mishumo i re kha hoyu Mulayo;
 (c)	a nga ṱola bugu , rekhodo iṅwe na iṅwe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo a ita na khophi kana a bvisa zwipiḓa kha.o;
 (d)	a nga linga phukha, ṋama, tshibveledzwa tsha phukha, mushonga na zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwo wanalaho fhethu henefho;
 (e)	a nga dzhia sambula dza phukha, ṋama kana tshibveledzwa tsha phukha kana tshiṅwe na tshiṅwe kana mushonga kana tshishumiswa tshine tsha shumiswa kana tshine tsha khou ṱoḓa u shumiswa kha ṋama a tshi ita ndingo, a sedzulusa, a khethekanya kana a vhekanya dzenedzo sambula nga zwigwada;
 (f)	a nga imisa phukha, ṋama, tshibveledzwa tsha phukha, bugu, rekhodo kana ḽiṅwe ḽiṅwalo ḽine ḽa nga shuma kha khaṱhulo i re kha hoyu Mulayo na u dzula nazwo; na
 (g)	u bvisa zwithu zwoṱhe zwo imiswaho fhethu henefho he zwa imiswa zwi hone, kana u zwi sia henefho fhethu, arali a tshi vhona zwo fanela, a nambatedza tshiga tsha u tshi ṱalusa kana tshivalo, kana kha mudzio wonoyo, fhedzi muthu we zwithu zwenezwo zwine a vha nazwo zwi fanaho na bugu, rekhodo kana ḽiṅwalo zwa dzhiwa khae, a nga shumisa tshelede yawe kha u ita dzikhophi dza zwenezwo zwithu, o sedziwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(2) Waranthi ine ha khou ambiwa ngayo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) i fanela u ṋewa nga Muhaṱuli wa Khothe Khulwane kana nga madzhisiṱiraṱa a re na maanḓa kha vhupo honoho vhuṋe fhethu henefho ha vha hone, nahone i nga ṋewa arali yo ṅwalwa kha mafhungo a muano kana khwaṱhisedzo ya uri hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri hu tendiwe uri athikili kana tshithu tshine ha khou ambiwa nga hatsho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) tshi fhethu henefho, na uri i fanela u bula uri ndi zwifhio kha zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu yeneyo zwine zwa fanela u itwa nga muthu ane a khou ṋewa waranthi yeneyo.
	(3) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ane a khou ḓea waranthi ya u ya nga hei khethekanyo u fanela u ḓi ḓivhadza kha muthu a re na ndangulo ya fhethu henefho musi a saathu u ḓea waranthi yeneyo, arali muthu onoyo a hone, a ḓea muthu onoyo khophi ya waranthi kana, arali muthu onoyo a siho, a nambatedza khophi yeneyo fhethu hune ha vha khagala henefho fhethu.
	(4) (a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka ha ngo tendelwa u dzhena kana u setsha fhethu arali a songo amba uri u khou ṱoḓa u dzhena na u ḓivhadza uri u khou dzhenela u ita mini, nga nnḓa ha musi, nga zwiitisi zwine zwa pfala, a tshi humbula uri athikili kana tshithu tshenetsho tshi nga tshinyadzwa arali o thoma a amba uri u khou ṱoḓa u dzhena na u amba tshiitisi tsha u dzhena fhethu henefho.
	(b) Arali muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, nga u shumisa maanḓa a waranthi yo ṋewaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (2), a dzhena kana a setsha fhethu huṅwe na huṅwe, a nga shumisa maanḓa arali zwi tshi kombetshedza u itela u tendelwa u dzhena kana u setsha.
	(c) u dzhena kana u setsha huṅwe na huṅwe u ya nga hei khethekanyo hu fanela u itwa nga masiari nga nnḓa ha musi u zwi ita nga madekwana hu tshi nga pfala nahone hu tshi fanela.
	(5) Waranthi yo bulwaho kha hei khethekanyo i nga ṋewa ḓuvha ḽifhio kana ḽifhio nahone ya shuma u swikela-
 (a) i tshi shumiswa;
 (b)	i tshi phumulwa nga muthu o i ḓeaho, kana arali muthu onoyo a siho, ya phumulwa nga muthu a re na maanḓa a fanaho na awe;
 (c)	hu tshi fhela ṅwedzi muthihi u bva ḓuvha ḓe ya ṋewa ngalo; kana
 (d)	tshiitisi tsha uri i ṋewe tshi sa tsha vha hone, zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga itea u thoma.
	(6) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga dzhena fhethu huṅwe na huṅwe a si na waranthi, nga nnḓa ha vhudzulo ha phuraivethe, a setsha, u imisa na u bvisa athikili kana tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsho ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) arali-
 (a)	muthu ane a vha na vhukoni ha u ita ngauralo o tendelwa u dzhena, u setsha, u imiswa na u bviswa honoho; kana
 (b)	hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri waranthi i ṋewe u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) ya na uri u lenga u bviswa ha waranthi yeneyo hu nga khakhisa ndivho ya waranthi yeneyo.
	(7) Arali, musi hu tshi khou shumiswa waranthi kana hu tshi khou setshiwa nga hei khethekanyo muthu a amba uri athikili kana ḽiṅwalo ḓo wanalaho fhethu henefho ḓi na mafhungo mahulwane a hana ḓi tshi ṱoliwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga humbela Muredzhisi.arara wa Khothe Khulwane a re na maanḓa kana Murumiwa wa Muredzhisi.arara onoyo, uri a bvise athikili yeneyo kana ḽiṅwalo ḽeneḽo uri ḓi vhewe ho tsireledzeaho u swikela khothe i re na maanḓa ine ya konesa i tshi dzhia tsheo kha mbudziso ya uri mafhungo eneo ndi a ndeme naa.
	(8) (a) U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (9), muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u isa zwithu zwoṱhe zwo imiswaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) na ya (6) kha pholisa o bulwaho kha khethekanyo 30 ya Mulayo wa Matshimbidzele a Milandu, wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977), ane a fanela u laṱa zwithu zwenezwo zwi re kha Ndima ya vhu 2 ya wonoyo Mulayo.
	(b) Musi pholisa ḓi tshi shuma u ya nga khethekanyo ya 30 (a) kana (b) Mulayo wa Matshimbidzele a Milandu, wa 1977 (Mulayo wa vhu 51 wa 1977), kha tshithu tsho bulwaho kha phara ya (a), ḓi fanela u ita zwenezwo nga murahu ha u kwamana na muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka.
	(9) (a) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u vha na ndangulo na vhuṋe ha ṋama iṅwe na iṅwe ine ya humbulelwa hu si na u timatima uri a yo ngo tendelwa u ḽiwa nga phukha kana nga vhathu, na tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha phukha tshine tsha khou humbulelwa hu si na u timatima uri a tsho ngo tendelwa.
	(b) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga laṱa ṋama kana tshibveledzwa tsha phukha tsho ambiwaho kha phara ya (a).
	(c) phanḓa ha musi ṋama iṅwe na iṅwe kana tshibveledzwa tsha phukha tshi laṱiwa u ya nga phara ya (b), muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka u fanela u i fha pholisa uri hu itwe ṱhoḓisiso arali pholisa ḓi tshi vhona zwi na ndeme.
[a40y2000s17]17	Tshiphiri
	A hu na muthu o tendelwaho u amba mafhungo ane a kwama muṅwe muthu kana e a a wana musi a tshi khou shuma mushumoni wawe u ya nga hoyu Mulayo, nga nnḓa ha musi-
 (a)	zwi zwa ndeme kha u tevhedzela hoyu Mulayo;
 (b)	hu u itela maga maṅwe na maṅwe a hoyu Mulayo;
 (c)	o humbelwa uri a ambe nga khothe i re na vhukoni;
 (d)	Minisi?a, a ḓea thendelo ya uri zwi ambiwe, u itela u fusha lushaka; kana
 (e)	zwi zwa ndeme u itela u tevhedza mulayo une wa shuma na zwa u swikelelea ha mafhungo.
[a40y2000s18]18	Dzikha?hululo
 (1) Muthu muṅwe na muṅwe ane a pfa o vhaiswa nga tsheo ya Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, murumiwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu kana muthu o ṋewaho maanḓa a nga humbela khathululo ya tsheo yeneyo kha Minisiṱa kana MEC wa vunḓu ḽeneḽo, sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone.
	(2) khaṱhululo ine ya khou ambiwa kha khethekanyo ṱhuku ya (1) i fanela u itwa nga nḓila yo randelwaho nga tshifhinga tsho randelwaho, ho badelwa na mbadelo yo teaho.
	(3) (a) Minisiṱa kana MEC, nga nḓila ine zwa vha ngayo, a nga ruma muofisiri muhulwane o ḓiimisaho muthihi kana vhanzhi uri vha ite ṱhoḓisiso na u vhiga zwiitisi zwa kha.hululo.
	(b) Muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, murumiwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu kana muthu o ṋewaho maanḓa o dzhiaho tsheo na muhumbeli wa khaṱhululo uri vha dzhenele kana vha humbeliwe uri vha dzhenele ṱhoḓisiso dzine dza khou ambiwa kha phara ya (a), u itela uri vha pfiwe kana u vhudziswa mbudziso nahone vho tendelwa u wana vhuimeleli ha mulayo.
	(4) (a) Minisiṱa kana MEC, nga nḓila ine zwa nga vha zwi ngayo, o thoma a sedza mivhigo na maṅwe maṅwalo ane a amba nga ha khaṱhululo, a nga khwaṱhisedza, u vhetshela thungo kana u khwinisa tsheo kana u ḓea ndaela kha zwenezwo arali a tshi vhona zwo fanela.
	(b) Arali Minisiṱa kana MEC, nga nḓila ine zwa nga vha zwi ngayo, a thudzela thungo tsheo ya khaṱhululo kana a i khwinisa kha sia ḽa muhumbeli wa khaṱhululo, mbadelo ye ya ambiwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) i fanela u humiselwa murahu kha muhumbeli wa kha.hululo.
[a40y2000s19]19	Vhukhakhi na u pfiswa vhuṱungu
	(1) Muthu u vha o ita vhukhakhi arali -
 (a)	o pfuka kana a songo tevhedza khethekanyo ya 7, 7, 13 (1) (a), 13 (5), 13 (6), 13 (8), 14 (1), 14 (7) kana 17;
 (b)	o pfuka kana a songo tevhedza milayo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 8 (1) (b), 13 (3) kana 13 (7);
 (c)	o hana kana o kundelwa u tevhedza ndaela dzo ṋewaho nga khethekanyo ya 10 (1);
 (d)	o pfuka kana o kundelwa u tevhedza maimoa lushaka a ṱoḓeaho a ne a fanela u tevhedzwa;
 (e)	o khakhisa kana u thivhela muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu, muofisiri o bulwaho kha khethekanyo ya 3 (1) (a) (i) kana muthu o ṋewaho maanḓa a tshi khou shumisa maanḓa afhio na afhio kana a tshi khou shuma mushumo ufhio na ufhio u re kha hoyu Mulayo, kana a hana kana u kundelwa u tevhedza ndaela yo ambiwaho kha khethekanyo ya 16 (1) (b);
 (f)	musi a mushelamulenzhe kha tshikimu, a pfuka kana a kundelwa u tevhedza mulayo muṅwe na muṅwe wa hetsho tshikimu;
 (g)	a tshinya kana u khakhisa sambula dzo dzhiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 16 (1) (e);
 (h)	a hana kana a kundelwa u ṋetshedza mafhungo ane a humbelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 16 (1) (b) (ii) kana a ṋetshedza mafhungo a mazwifhi kana ane a xedza;
 (i)	a shandukisa kana u ṅwala nga u tswa thendelo, ṱhanziela kana maanḓa o bulwaho kha hoyu Mulayo;
 (j)	a shumisa maṅwalo o tou shandukiswaho kana u ṅwalwa nga u tswa, hu u itela u tinya ndayo dza hoyu Mulayo;
 (k)	a rengisa, u bvisa kana u khakhisa phukha, ṋama, tshibveledzwa tsha phukha, mushonga, bugu, rekhodo kana ḽiṅwe ḽiṅwalo ḓo imiswaho nga khethekanyo ya 16, kana u khakhisa tshiga tsha vhufaedzi kana tshivalo tsho nambatedzwaho kana mudzio u ya nga ha hei khethekanyo;
 (l)	a ḓiita muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu, muthu o ṋewaho maanḓa kana murumiwa; kana muthu o ṋewaho mushumo; kana
 (m)	a ita ḽiṅwalo kana a ita uri hu itwe ḽiṅwalo ḽine ḽa ḓo nga ndi ḽiṅwalo ḽa thendelo, ṱhanziela, thendelo, maanḓa kana maṅwe maṅwalo ane a ṋewa nga hoyu Mulayo.
	(2) Muthu muṅwe na muṅwe ane a farelwa vhukhakhi hu tshi tevhedzwa hoyu Mulayo a-
 (a)	tshi khou farelwa mulandu wa u thoma, u fanela u badela faini kana u valelwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha mivhili kana vhuvhili hazwo, faini na u valelwa honoho; na musi
 (b)	tshi khou farelwa mulandu wa vhuvhili kana minzhi, hu nga ḓi vha mulandu wonoyo kana muṅwe mulandu u re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), u fanela u fainiwa kana a valelwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha miṋa kana u valelwa na faini vhuvhili hazwo.
	(3) Nga nnḓa ha zwiṅwe zwithu zwo fhambanaho na zwi re kha miṅwe milayo, khothe ya madzhisiṱaraṱa i a kona u vhea mulifho wo vhetshelwaho hoyu Mulayo.
[a40y2000s20]20	U dzhielwa ndaka
	Khothe ine ya khou haṱula muthu muṅwe na muṅwe nga hoyu Mulayo, musi yo humbelwa nga mutshutshisi wa nnyi na nnyi, i tshi khou ḓadzisa kha dziṅwe ndifho dzo ṋewaho kha vhukhakhi honoho, i nga ḓea ndaela ya uri ṋama, phukha, tshibveledzwa tsha phukha, athikili, bugu kana ḽiṅwe ḽiṅwalo ḓe ḽa vha ḓi tshipiḓa tsha mulandu wa onoyo muthu, zwi dzhiwe zwi vhe zwa muvhuso.
[a40y2000s21]21	Mahumbulelwa na vhuṱanzi
	Kha khaṱhulo iṅwe na iṅwe ire kha hoyu Mulayo-
 (a)	?ama, tshibveledzwa tsha phukha, mushonga kana zwishumiswa zwiṅwe na zwiṅwe zwe sambula ya bviswa khazwo zwine zwa tshimbilelana na zwo bulwaho kha hoyu Mulayo, nga nnḓa ha vhuṱanzi vhu sa pfali, zwi fanela u dzhiwa zwi na zwithu zwine zwa fana na sambula; na
 (b)	?i?walo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa dzhiwa ḓo ṱanzielwa nga muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, murumiwa, muofisiri wa khorotshitumbe wa vunḓu kana muthu muṅwe na muṅwe o ṋewaho maanḓa lune zwa nga sia i khophi ya ngoho ya ḽiṅwalo ḽine matshimbidzele a kwama ḽone, ḓo tendelwa sa vhuṱanzi kha khothe iṅwe na iṅwe.
[a40y2000s22]22	Milayo
 (1) Minisiṱa a nga vhea milayo malugana na -
 (a)	mafhungo maṅwe na maṅwe ane u ya nga hoyu Mulayo a humbelwa kana u tendelwa u randelwa;
 (b)	?ho?ea dzine zwishumiswa zwa u ṱhavhela zwa fanela u dzi tevhedza uri zwi kone u ṅwaliswa u ya nga hoyu Mulayo;
 (c)	u ṱhavhiwa ha phukha dza u ḽa iwe muṋe na zwa vhurereleli na mvelele;
 (d)	mbadelo dzine dza tea u badelwa arali phukha, nama kana tshibveledzwa tsha phukha tshi tshi itwa ndingo nga muofisiri u ya nga hoyu Mulayo;
 (e)	u vhulungwa ha rekhodo na u ḓea zwo vhuyaho zwine zwa amba nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a silahapani, phukha dzo dzhiwaho kha silahapani zwenezwo na ṋama na zwibveledzwa zwa ṋama zwi bvaho kha phukha dzenedzo;
 (f)	u dzhiwa ha sambula u itela hoyu Mulayo, na u ita ndingo, u linga na u sedzulusa sambula dzenedzo;
 (g)	n?ila na tshifhinga tshine khumbelo dza fanela u iswa, maṅwalo ane a fanela u dzheniswa kha khumbelo, na mbadelo dzine dza badelwa hut shi itwa khumbelo dzenedzo;
 (h)	mafhungo ane a kwama zwa vhuṱundi na vhuvhambadzelaseli ha .ama; na
 (i)	nga u angaredza nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha na ndeme kana ane a nga thusa kha u randela u itela u swikelela kana u phuromotha ndivho dza hoyu Mulayo.
	(2) Minisiṱa a nga ḓea thendelo ya uri hu pfukiwe ndayo dza hoyu Mulayo a tshi itela huṅwe fhethu kha Riphabuḽiki, kilasi ya tshishumiswa tsha u ṱhavha kana silahapani kana gireidi ya silahapani, khethekanyo kana tshigwada tsha vhathu kana khethekanyo kana tshigwada tsha vhane kana lushaka kana tshigwada tsha phukha.
	(3) Mulayo u nga ḓea faini kana tshigwevho arali ho vha na u pfuka kana kundelwa u u tevhedza-
 (a)	kha mulandu une muthu a vha a tshi khou khakha lwa u thoma, a nga gwevhiwa tshifhinga tshi sa fhiri ṅwaha muthihi, na
 (b)	kha mulandu une muthu a vha a tshi khou khakha lwa vhuvhili na u fhira, a nga gwevhiwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha mivhili.
[a40y2000s23]23	Vhurumiwa
 (1) Minisiṱa a tshi khou shumisa milayo ine a nga i vhea, a nga ruma kana u ḓea mushumo muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka, kana muofisiri muṅwe na muṅwe wa Muhasho kana muthu o ṋewaho maanḓa kana mushumo wo ṋetshedzwaho Minisiṱa nga hoyu Mulayo nga nnḓa ha maanḓa a u vhea milayo i re kha khethekanyo ya 22.
	(2) MEC, a tshi tevhela milayo ine a nga i vhea, a nga ḓea maanḓa, u ruma kana u ḓea mushumo muofisiri muṅwe a re kha Muhasho u kwameaho wa vunḓu maanḓa kana mushumo wo ṋewaho MEC nga hoyu Mulayo.
	(3) Minisiṱa kana MEC ha bvulwi maanḓa kana u dzhielwa mushumo we a ṋewa kana wo ṋewaho muṅwe sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana (2), nahone a nga khwinisa kana u thutha tsheo yo dzhiwaho hu tshi khou shumiswa maanḓa kana u shumiwa ha mushumo wo ṋetshedzwaho.
[a40y2000s24]24	Vhukhakhi nga tshivhumbeo
	Vhukhakhi vhune ha nga vha nga tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo ḽine u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe ha fanela u itwa nga iṅwe nḓila, kana kha ḽiṅwalo ḓo bviswaho hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo zwi tshi ya nga zwine heḽi ḽiṅwalo ḽa amba ngazwo, nahone ḓi sa tendeli u pfukiwa ha maga a mulayo ane a nga dzhiwa kha enea mafhungo arali ḽiṅwalo ḽeneḽo ḓi tshi tevhedza ṱhoḓea dza Mulayo dzo teaho.
[a40y2000s25]25	U thuthiwa ha milayo na u vhulunga
 (1) U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2), milayo yo ambiwaho kha Shedulu ya 2 i khou khwiniswa kana u thuthiwa kha tshipiḓa tsho sumbedzwaho kha kho.omu ya vhuraru ya Shedulu yeneyo.
	(2) Mulayo we wa vha u tshi khou fanela u itwa kana u vha kha khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Tsiravhulwadze wa Silahapani, wa 1992 (Mulayo wa vhu 121 wa 1992), we wa vha u tshi khou shuma phanḓa ha musi hei khethekanyo i tshi thoma u fanela u dzhiwa sa we wa itwa hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo, u fana na musi wo itwa nga milayo i fanaho na ya hoyu Mulayo.
[a40y2000s26]26	?hoho pfufhi
 Hoyu Mulayo u pfi Mulayo wa Tsireledzo ya ṋama, wa 2000.
Shedulu ya 1
PHUKHA DZINE DZA KWAMIWA NGA HOYU MULAYO
(Khethekanyo ya 1 (2)
Zwifuwo wa hayani
Dzikholomo (Bovine animals (including the species bubalus bubalis and bison bison))
Donngi
Sekwa
Nyala yo fuiwaho bulasini
Khuhu
Mbudzi
Goose (sekwa)
Khanga
Bere
Khangaru
Meila
Mphwe na zwiṅwe zwine zwa wela kha ratite species
Partridge
Pheasant
Nguluvhe
ḽiivha
Tshikungulu
muvhuḓa
Nngu
Galakuni
Phukha dza ḓaka
Blesbuck (Damaliscus dorcas philipsi)
Khongoni dala (Connochaetes taurinus)
ṱari (Syncerus caffer)
mbiḓi ya Burchell (Equus burchelli)
ngweṋa (Crocodylus niloticus)
Phofu (Taurotragus oryx) Phofu
nḓou (Loxodonta africana)
Phalaphala Gemsbuck (Oryx gazela)
Gray Rhebok (Pelea capreolus)
Mvuvhu (Hippopotamus amphibius)
Phala (Aepyceros melampus)
Tholo (Tragelaphus stepsiceros)
Phiti(Redunca fulvorufula)
Tsepe (Antidorcas marsupialis)
mbiḓi (Diplodus trifasciatus)
Shedulu ya 2
MILAYO YO THUTHWAHO KANA U KHWINISWA
(Khethekanyo ya 25)
Nomboro na ṅwaha wa mulayo
Dzina ḽipfufhi
Vhuhulwane ha u thuthiwa kana u khwiniswa
Mulayo wa vhu 121 wa 1992
Mulayo wa Tsiravhulwadze wa Silahapani, wa 1992
U thuthiwa woṱhe, ha sala khethekanyo ya 23
Mulayo wa vhu 129 wa 1993
Mulayo wa u Angaredza wa Khwiniso ya Vhuraru, wa 1993
Khethekanyo 77 na 78

Copyright Juta & Company Limited
<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYOTIBE WA U KONIS.txt</fn>
RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE

MULAYOTIBE WA U KONISA WA SOUTH AFRICAN EXPRESS



(Sa zwo sumbedzwaho kha Buthano ḽa Lushaka ( zwo gaganywaho sa khethekanyo 75): manweledzo a ṱhalutshedzo ya Mulayotibe wo anḓadzwaho kha Gazethe ya Muvhuso ya vhu 000 ya [ kha vha dzhenise datumu])
(Ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ndi ḽiṅwalo ḽa tshiofisi ḽa Mulayotibe)


(MINISIṰA WA MABINDU A TSHITSHAVHA)









[B - 2007]

MULAYOTIBE

U itela uri hu vhe na phiriselo ya mikovhe, akhaunthu dza tshikolodo, vhuḓifhinduleli na garanthii kana phulufhedziso u bva Transnet Limited kha South African Express (Proprietary) Limited u ya kha Muvhuso, u itela uri hu vhe na u shandukiselwa kana u iswa ha South African Express (Proprietary) Limited kha khamphani dza tshitshavha dzine dza vha na lupfumo kana khephithala ya mukovhe yo katelwaho u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani, wa 1961; na u ṋetshedza mafhungo a kwamaho zwenezwo.

Marangaphanḓa

Vhunga u dzhiiwa ha South African Express sa ndaka ya tshitirathedzhi zwi tshi ḓo thusa Muvhuso kha u bvela phanḓa na u ṋetshedza tshumelo nnzhi kha nḓila dzine dza si tou shumesa nga maanḓa;
Na uri vhunga Muvhuso u na dzangalelo ḽa u thusa kana u shela mulenzhe kha kha u angedzedza vhukoni ha tshumelo dza muyani dza dzingu ngomu Afrika Tshipembe, khonthinente dza Afrika Tshipembe na zwiṱangadzime zwi re tsini nadzo,

KHA U PHASISIWE nga Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, sa nga nḓila i tevhelaho:-
1. Dziṱhalutshedzo
Kha Mulayo hoyu, nga nnḓa ha musi zwi re ngomu zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila-
(1) "Mulayo wa Dzikhamphani" zwi amba Mulayo wa Dzikhamphani , wa 1973 (Mulayo wa vhu 61 wa 1973);
(2) "datumu ya tshandukiso" zwi amba ḓuvha ḽo vhewaho nga Minisiṱa u ya nga mbetshelwa dza khethekanyo 4(1);
(3) "Mulayo wa Thevhekano lwa Mulayo" zwi amba thevhekano lwa Mulayo kha Mulayo kha Mulayo wa Tshumelo ya Vhuendi ha Afrika Tshipembe, wa 1989 (Mulayo wa vhu 9 wa 1989);
(4) "Minisiṱa" zwi amba Minisiṱa wa Mabindu a Tshitshavha
(5) "Zwo tewaho/zwo randelwaho" zwi amba zwo randelwaho nga Mulawana u ya nga khethekanyo 8;
(6) "PFMA" zwi amba Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha, wa 1999 (Mulayo wa u 1 wa 1999);
(7) "SAX" zwi amba South African Express (Proprietary) Limited, na u thoma nga ḓuvha ḽa u shandukiselwa, South African Express Limited;
(8) "mbilo dza SAX " zwi amba tshelede yoṱhe i kolodiwaho nga SAX kha Transnet u bva kha vhusiku ha ḓuvha ḽi tevhelaho Datumu ya u Fhirisela;
(9) "nzwalelo dza SAX " zwi amba mbilo dza SAX na dziṅwe ndaka, vhuḓifhinduleli, dzipfanelo kana mbofho dza Transnet dzo sumbedzwaho kana dzo tiwaho dzine dza fanela u tevhelwa kha khethekanyo 3(1)a) kana, arali zwo tea, zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 3(2);
(10) " mikovhe ya SAX " zwi amba mikovhe yoṱhe kha tshelede yoṱhe ya SAX ine Transnet ya vha, nga ḓuvha ḽi rangelaho ḓuvha ḽa phiriselo, muṋe o ḓiṅwalisaho na u vha muḽaifa;
(11) "South African Express Limited" zwi amba South African Express Limited, khamphani ya tshitshavha yo itwaho bindu ḽi re mulayoni u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani;
(12) "South African Express Bill (Proprietary) Ltd" zwi amba South African Express, khamphani ya phuraivethe yo itwaho bindu ḽi re mulayoni u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani;
(13) "Muvhuso" zwi amba Muvhuso wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe une wa khou shuma nga kha Minisiṱa;
(14) "hoyu Mulayo" u katela Mulawana muṅwe na muṅwe u ya nga khethekanyo 8;
(15) "datumu ya Phirisela" zwi amba datumu ine u fhiriselwa ha mikovhe na dzimbilo ha khunyeledzwa nga fhasi ha mulanga vhukati ha Transnet na Muvhuso.
(16) "Transnet" zwi amba Transnet Limited, khamphani yo itwaho bindu ḽi re mulayoni u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa Thevhekano ya lwa Mulayo;

2. Ndivho dza Mulayo
Ndivho dza Mulayo uyu ndi u -
(a)	ita uri hu vhe na u fhiriswa ha Mikovhe ya SAX, nzwalelo dza SAX na mbilo dza SAX u bva kha Transnet u ya kha Muvhuso;
(b) Shandukiselwa ha South African Express (Proprietary) Limited kha khamphani ya tshitshavha i re na khephithala ya mikovhe; na
(c)	vhea SAX kha mutevhe sa tshiimiswa tshihulwane tsha tshitshavha kha shedulu 2 kha PFMA
3. Phiriselo ya mikovhe na mbuelo dza SAX
(1) Minisiṱa na Transnet, vho ṱanganelana na Minisiṱa wa zwa Gwama, vha fanela u ta kana u wana nga mulanga uri -
a) Ndi dzifhio mbilo dza SAX, ndaka, vhuḓifhinduleli, na dzipfanelo na dzimbofho zwa Transnet malugana na SAX zwine zwa vhumba nzwalelo dza SAX; na
b) Mbadelo dzo dzhielwaho nṱha dza phirisela dza mikovhe na mbuelo dza SAX kha Muvhuso.
(2) Nga nnḓa ha mulanga vhukati ha Minisiṱa na Transnet nga mafhungo maṅwe na maṅwe o bulwaho kha khethekanyo 3(1), mafhungo hayo a fanela u dzhielwa nṱha kana u tiwa nga Minisiṱa, khathihi na nga Minisiṱa wa zwa Gwama.
(3) U bva nga datumu ya phirisela-
a) Muvhuso u ḓo vha mufaramukovhe na muraḓo wa SAX; na
b) Minisiṱa u ḓo shumisa pfanelo dzoṱhe dza kha mikovhe na nzwalelo dza SAX, o imela Muvhuso, hu tshi katelwa na pfanelo dza u vha mufaramukovhe na muraḓo wa SAX.
4. Ndivho na maanḓa a SAX
(1) Ndivho khulwane ya SAX ndi u ḓidzhenisa kha tshumelo dza zwa vhanameli vha bupo kana dza u hwala thundu, poswo kana marifhi, tshata ya muyani na dziṅwe tshumelo dza zwa muyani Afrika Tshipembe, kha khontinente ya Afrika na kha zwiṱangadzime zwa tsini.
(2) U ya nga ndivho dza khethekanyo 33(1) ya Mulayo wa Dzikhamphani, a hu na na ndivho na nthihi dza u thusa ndivho khulwane dza SAX dzo siiwaho nnḓa.
(3) Maanḓa a SAX o ṱalutshedzwa kha shedulu 2 ya Mulayo wa Dzikhamphani nahone a hu na na maanḓa na mathihi a no fana na eneo e a siiwa nnḓa.

5. U hadzima maanḓa a SAX
U ya nga PFMA, SAX i nga kha ḓi hadzima tshelede kana u bvisa garantii, tsireledzo, kana u dzhena kha ṱhiranzekisheni dziṅwe na dziṅwe dzo teaho u itela u swikelela ndivho dzayo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 4.
6. U shandukiselwa ha South African Express (Proprietary) Limited kha khamphani ya tshitshavha
(1) Nga murahu ha datumu ya phirisela, Minisiṱa o imela Muvhuso a nga humbela Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani nga u tou ṅwala u shandukisela South African Express (Proprietary) Limited kha khamphani ya tshitshavha i re na khephithala ya mikovhe u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani.
(2) Khumbelo i fanela u ḓa na memorandamu na atikili zwa dzangano ḽa khamphani yeneyo ine ya tea u -
(a) Vhumbiwa u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani, u ya nga ha uyu Mulayo: na
(b) Sainiwaho nga Minisiṱa o imela Muvhuso
(3) Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa na memorandamu na atikili zwo sainiwaho, Muredzhisiṱarisi wa Khamphani u fanela u -
(a) ṅwalisa u shandukiselwa ha South African Express (Pty) Ltd. Kha khamphani i re na khephithala ya mikovhe, khathihi na memorandamu na dziatikili; na
(b) Vha bvise ṱhanziela yo khwiniswaho ya u sumbedza u vha bindu ḽi re mulayoni
(4) Dzina ḽa khamphani ya tshitshavha ḽo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) (a) ḽi fanela u vha South African Express Limited
(5) A hu na dziṅwe mbadelo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 63 (2) kha Mulayo wa Dzikhamphani dzine dza tea u badelwa u ya nga u ṅwaliswa ha memorandamu na atikili zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) (a).
(6) Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani u fanela u bvisa idzo ndaela na u tendela u pambuwa kha milawana ine ya khou shumiswa u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani na maṅwalo o randelwaho u ya ngawo arali a tshi vhona zwo tea u shumisa iyi khethekanyo.
(7) Khethekanyo 32, 44(1), 54(2), 66, 190 na 344(d) ya Mulayo wa Khamphani a dzi shumi kha South African Express Limited arali Muvhuso u tshi kha ḓi vha u na phesente dza 75 kana u fhira dza ṱhanganyelo ya mikovhe zwayo yo bviswaho kha Khamphani.
7. Zwine zwa kwamiwa nga u shandukiselwa
(1) U shandukiselwa ho sumbedzwaho kha khethekanyo 6(1) a hu kwami-
a) U bvela phanḓa na u vha hone ha bindu(corporate) ḽa SAX nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani;
b) iṅwe na iṅwe ya dzipfanelo, vhuḓifhinduleli kana dzimbofho zwo waniwaho nga SAX phanḓa ha datumu ya u shandukisela; na
c) Nyimele dza tshumelo ya vhashumi vha SAX.
8. Milawana
Minisiṱa vha nga, nga nḓivhadzo kha Gazethe ya Muvhuso, ita milawana malugana na ndaulo ya u thusedza kana u tikedza kana zwa u tshimbidza zwo teaho u itela u randela tshumiso yo teaho kana mulawana wa uyu Mulayo.
U khwiniswa ha Milayo
9. U thoma nga-
(a) Datumu ya phirisela, PFMA i khou u khwiniswa nga u dzhenisa kha shedulu 2 phanḓa ha tshiteṅwa tsha 16A ya tshiteṅwa tshi tevhelaho
"16B. South African Express (Proprietary) Limited"; na
(b) Datumu ya u shandukisela, PFMA hafha i khou khwiniswa nga u imelwa kha Shedulu ya tshiteṅwa 16B nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
"16B. South African Express Limited".
10. Ṱhoho ṱhukhu na u thoma u shuma
Mulayo hoyu u vhidzwa u pfi Mulayo wa Tshumelo ya Afrika Tshipembe, wa 2006 nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga nḓivhadzo kha Gazette.

MEMORANDAMU WA NDIVHO DZA MULAYOTIBE WA SOUTH AFRICAN EXPRESS, WA 2007

1.	ḒIVHAZWAKALE

1.1	Nga 2004 Minisiṱa o tendela u bviswa ha ndaka dzine dza si vhe thundu kha Transnet Limited ("Transnet") sa tshipiḓa tsha Transnet's new four-point turn around strategy. Minisiṱa wa Mabindu a Tshitshavha o tendelana na Transnet u pfukisela vhufaramukovhe hoṱhe ha Transnet, ho katelwa na mbilo kha SAX u ya nga mulanga wa thengiso ya mikovhe. Hoyu mulanga u ḓo ya nga musi nyimele dzo lavhelelwaho dzo fushwa, dzine dza katela u phasiswa ha mulayo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓea malugana na u ita phiriselo.

1.2	U itela uri SAX i tshimbimbilelane na SOE zwine zwa vha zwiimiswa zwa tshitshavha zwihulwane na u ita uri hu vhe na khonadzeo ya u shanduka kha ndambedzo na u ḓidzhenisa ha zwiimiswa zwa phuraivethe, SAX i nga kha ḓi shandukiselwa kha khamphani ya tshitshavha. Kanzhi khamphani dza tshitshavha dzi dzhielwa nṱha sa nḓila ya khwine ya bindu ya u swikelela mimakete ya khephithala na u konadzisa vhubindudzi ha matshelo ha sekithara ya phuraivete, hune zwa vha zwo tea.

2.	DZINDIVHO

Ndivho dzine dza tea u swikelelwa u ya nga ha u phasiswa ha Mulayotibe ndi dza u ita uri hu vhe na-

2.1 u fhiriselwa ha mikovhe ya SAX , nzwalelo na mbilo u bva Transnet u ya kha Muvhuso;

2.2 u shandukiselwa ha SAX kha khamphani ya tshitshavha i re na khephithala ya mikovhe; na

2.3 u ṋetshedzwa kha mutevhe SAX sa tshiimiswa tshihulwane tsha tshitshavha kha Shedulu 2 kha PFMA.


3.	Zwiimiswa zwo kwamiwaho

Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha wo kwama -
• Gwama ḽa Lushaka; na
• Transnet na SAX.

Kushumisele kwa Masheleni a Muvhuso

Kushumisele kwa masheleni a muvhuso kwa Mulayotibe wo phurophoziwaho ku ḓo vha nga kha u ṋetshedza dzigaranthii kha vhaadzimisi vha tshigwada tsha vhuraru vho fhambanaho (third party lenders) na zwiimiswa zwi no nga sa International Licensing Council na u imela Transnet sa mugarantii a re hone zwino.

Maitele a phalamenndeni

.1. Vhatsivhudzi kana Vhaeletshedzi vha Mulayo vha Muvhuso na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha vha na muhumbulo wa uri Mulayotibe hoyu u fanela u shumanwa nawo twa u ya nga maitele o bveledzwaho nga khethekanyo 75 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ('Ndayotewa') vhunga i si na mbetshelwa dza maitele o ṱalutshedzwaho kha khethekanyo 741 kana 762 dza Ndayotewa a shuma hone.

Vhatsivhudzi vha Mulayo vha Muvhuso vha na muhumbulo wa uri a zwo ngo tea u rumela uyu Mulayotibe kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala (National House of Traditional Leaders) u ya nga khethekanyo 1(1)(a) ya Vharangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Mutheo wa Muvhuso, 2003, (Mulayo wa vhu 41 wa 2003), vhunga i sina mbetshelwa dza mulayo wa tshithu kana mvelele dza zwitshavha zwa sialala.





2


<fn>ven_Article_National Language Services_MULAYOTIBE WA ZWIKAMB.txt</fn>

MULAYOTIBE WA ZWIKAMBI
Zwi re ngomu
NDIMA YA 1:	DZI?HALUTSHEDZO, NDIVHO, KHUMBELO NA KUPFESESELE KWA MULAYO??????????????????????	06
1. ?halutshedzo?????????????????????? 06
2. Ndivho ya Mulayo???????????????????? 09
3. U shumiswa ha uyu Mulayo??????????????? 09
NDIMA YA 2:	MULAYO WA LUSHAKA WA ZWIKAMBI????????	11
4. Ndangulo ya indasiṱiri ya zwikambi??????????????	11
5. Mikhwa na maimo a mutheo wa mulayo wa zwikambi wa vun?u??	11
6. Ndangulo ya halwa ha zwipiri.i, halwa ho itwaho nga u .anganyisekanya
 zwithu na zwiṅwe zwo engedzwaho????????? 12
7. U isela, u vhulunga na u ṱana zwikambi???????????? 13
8. Nyiledzo dza u thola vhashumi kha dziindasiṱiri dza zwikambi????	13
9. mikaṋo ya thengiso kana ṋetshedzo ya zwikambi kha vhathu vho?he	13
10. mikaṋo ya khungedzelo???????????????????	14
11. Khaidzo dza u ṋekedza zwikambi kha mufhindulelwa?????? 14
12. ṋetshedzo dza zwikambi kha fhethu ho iledzwaho??????? 15
13. Nyiledzo ya vhudakwa na mikhwa i si yavhu?i????????? 15
14. U valwa ha fhethu ho ṅwaliswaho na hu?we??????????	15
NDIMA YA 3:	U ṅwaliswa NA U ṋewa ?AISENTSI?????? 17
15. Vhaingi na vhapha.aladzi vhane vha tea u ?waliswa?????? 17
16. Ndalukano dza u ?walisa???????????????????	17
17. Khethekanyo dza zwa u ?walisa?????????????????	17
18. Khumbelo ya u ṅwalisa ?????????????????? 18
19. Tsedzuluso ya khumbelo???????????????????	18
20. Tsheo ya Minisiṱa
21. ṱhanziela, vhungoho, na nḓivhadzo ya vhathu vhoṱhe ya u ṅwalisa 20
22. Tsudzuluso ya u ?waliswa????????????????? 21
23. Tshanduko ya vhuḓifari ha mishumo yo ?waliswaho???????	22
24. Lufu, khundandifho kana u sa kona ha muthu o ṅwaliswaho ???	22
25. Mbadelo ya u ṅwalisa ya ṅwaha nga ṅwaha ??? 23
26. Minisiṱa vha nga engedza milayo kha ḽaisentsi 23
27. U fheliswa??????????????????? ????? 25
28. U fhelisa ha u ?inangela???????????????????	26
29. U fheliswa hu itwaho nga zwiitisi zwa u dzhielwa, u vala
kana u fhaladzwa 26
30. Tsedzuluso ya tsheo dza Minisi?a????????????????	27
31. Rikhodo ya Lushaka ya u ṅwaliswa ??????????????	27
NDIMA YA 4:	U TEVHEDZWA HA MULAYO 29
32. U tholwa ha vhaingameli????????????????????	29
33. Mishumo ya vhaingameli?????????????????????	29
34. U dzhena hu na ḽiṅwalo ḽa thendelo???????????????	30
35. U dzhena hu si na ḽiṅwalo ḽa thendelo????????????	32
36. U shumiswa ha khombe-khombe????????????????	32
37. Mushumo wa u bvisa maṅwalwa, u fhindula mbudziso na u
 thusa muingameli 33
38. nḓivhadzo dza u tevhedza?????????????????????34
39. Khanedzo kha nḓivhadzo ya u tevhedza?????????????	34
40. Khumbelo ya u sedzuluswa ha ndaela ya Minisi?a????????	35
NDIMA YA 5:	VHUKHAKHI NA NDIFHISO??????????????	36
41. Vhukhakhi vhune ha tshimbilelana na vhaingameli?????? 36
42. Vhukhakhi na ndifhiso???????????????? 37
43. khaṱhulo ya vhufobvu ha vhathu vho ?waliswaho?????????	37
44. Ndifhiso dza ndangulo??????????..???????????	37
NDIMA YA 6:?????????????????????????????	39
Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi ??..?????????????	39
45. U sikwa ha Khoro???.?????????????????????	39
46. Kuvhumbelwe kwa Khoro 39
47. Mishumo ya Khoro 39
48. Matshimbidzelwe 40
NDIMA YA 7:	MILAYO NA nḓivhadzo 41
49. Tsedzuluso dza mutakalo wa vhoṱhe 41
50. maanḓa a u ṋekedza milayo na nḓivhadzo 41
51. Maitele a musi hu tshi bviswa milayo 42
NDIMA YA 8:	NDUGISELO NYANGAREDZI 44
52. Mikano ya milandu 44
53. U ṋekedzwa ha maanḓa 44
54. Nzudzanyo ya u pfukhela na u phumulwa ha milayo 44
55. Tshandukiso dza ḽaisentsi dzi re hone 45
56. ṱhoho ṱhukhu na mathomele 46
SHEDULU YA 1: 47
NDUGISELO DZA U PFUKHISELA 47
1. Ṱhalutshedzo 47
2. khuḓano dza u pfukhisela 47
3. Tsedzuluso dzo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya
 Mulayo wa Zwikambi, wa1989 47
4. Thendelo yo ṋekedzwaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2)
 ya Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 47
5. Khumbelo phanḓa ha musi uyu Mulayo u tshi thoma u shuma 47
6. Vharengisi vha zwiṱuku kha vhupo ho iledzwaho 47
U THUTHIWA HA MILAYO 49
NDIMA YA 1
Ṱhalutshedzo, NDIVHO, U SHUMISWA NA U ṱalutshedzelwa HA MULAYO
1. Ṱhalutshedzo
(1) Kha hoyu mulayo, nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila-
.Mulayo u shumiswaho wa vunḓu. zwi amba mulayo wo vhewaho nga muvhuso wa vunḓu,
(a) u langaho u itwa huṱuku ha zwikambi, kana u rengiswa ha zwirengwa zwiṱuku zwa zwikambi, na
(b) i swikelaho ṱhoḓea dzo bulwaho kha khethekanyo 5
 .halwa. zwi katela-
(a) ale, cider na stout; na
(b) tshinwiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhiliswaho, nga nnḓa ha halwa ha mahafhe
(i) ho ingwaho kana ha rengiswa nga dzina ḽa halwa, ale, cider kana stout, arali vhu tshi vha ho katela u fhirisa phesente nthihi nga vo.umu ya tshikambi
(ii) yo ḓivhadzwaho u vha halwa fhasi ha tshiteṅwa tsha vhu 50 (2) (a)
.muhasho. zwi amba muhasho une wa vha na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a zwikambi kha sia ḽa muvhuso wa lushaka.
ḽu kovhekanya? zwi amba u rengisa kana u ṋekedza kana u rengisa zwirengiswa zwiṱuku zwa zwikambi
.Mukovhekanyi.	Zwi amba muthu o ṅwaliswaho ane a renga zwikambi kha mubveledzi kana mukovhekanyi, hu tshi itelwa u rengisela muṅwe mukovhekanyi kana wa thengo nga zwiṱuku kha vo.umu ine ya fhira vo.umu yo randelwaho;
.Mulangi muhulwane? zwi amba mulangi muhulwane wa muhasho
??waha wa muvhalelano? zwi amba ṅwaha wa khaḽenda u thomaho nga duvha ḽa u thoma ḽa Lambamai wa fhela nga ḓuvha ḽa u fhedza ḽa .hafamuhwe;
.Feme. zwi amba muthu wa mulayo, nyanḓano kana vhufareli
.muingameli. zwi amba mutholi o tholwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 32 (1)
.zwikambi. zwi amba-
(a) zwibveledzwa zwa tshikambi, sa zwe tsha ṱalutshedzwa kha khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Zwibveledzwa wa Zwikambi wa 1989 (Mulayo wa vhu 60 wa 1989);
(b) halwa kana halwa ha mahafhe
(c) tshipiriṱi kana
(d) tshithu tshiṅwe na tshiṅwe kana tshinwiwa tsho ḓivhadzwaho u vha tshikambi fhasi ha khethekanyo ya 50 (2)(a)
.mubveledzi. zwi amba muthu ane-
(a) a muṱa zwikambi u itela rengisa ; kana
(b) a bveledza zwikambi, kana zwikambi maboḓeloni u itela u rengisa nga vo.umu ine ya vha ṱhukhu kha vo.umu yo randelwaho;
.tshipiri.i. zwi amba ?
(a) tshipiriṱi tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo zwi tshi yelana na mulayo kha
(b) tshipiriṱi tshiṅwe na tshiṅwe tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo hu tshi katelwa na-
i) tshipiriṱi tsha dzilafho
ii) tshipiriṱi tsho itwaho uri tshi si tsha vha tsha mupo uri tshi vhe tsho ḓivhadzwaho u vha tshipiriṱi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 50(2)(a)(ii);
.mubveledzi wa vhuimo ha fhasi? zwi amba muthu ane a-
(a) muṱa halwa u itela u rengisa, kana
(b) bveledza kana u vha na zwikambi zwa maboḓeloni u itela u rengisa kha vo.umu kana fhasi ha vo.umu yo randelwaho
“Minisiṱa” zwi amba muraḓo wa phalamennde ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a zwikambi kha vhuimo ha lushaka muvhusoni.
.mutuku. zwi amba muthu a saathu u swika miṅwaha ya 18, kana vhukale ha nṱha ho thomiwaho nga mulayo wa vunḓu.
.fhethu. zwi katela fhethu huṅwe na huṅwe, shango, tshifhaṱo, moḓoro, kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshawo
 .randela. zwi amba u randela nga mulayo
.vo.umu yo randelwaho? zwi amba vo.umu yo tiwaho nga Minisiṱa hu tshi tevhelwa khethekanyo 3(3)
ḽu thithiswa ha nnyi na nnyi? zwi katela-
(a) mugwalabo, u valelwa nnḓa kana mugwalabo une muingameli a nga vhona zwi tshi sumba uri zwi nga bveledza khakhathi kana;
(b) nyito iṅwe na iṅwe kana nyito ya u ḓisa vhushaya mulalo; mufhirifhiri kana khakhathi ya nnyi na nnyi.
.redzhisitara. musi ḓo shumiswa sa dzina, zwi amba redzhisiṱara i fanaho i ambwaho kha khethekanyo ya 5(1)(h) kana khethekanyo ya 31
.muthu o ṅwaliswaho. zwi amba muthu, kana mushumi, kana zhendezi ḓo ṅwaliswaho hu tshi tevhelwa mulayo uyu.
.fhethu ho ṅwaliswaho. zwi amba fhethu he ha ṅwaliswa hu tshi tevhelwa uyu mulayo kana mulayo u iteaho wa vunḓu
.ndango. zwi amba ndango yo itwaho fhasi ha hoyu Mulayo;
ḽu rengiswa ha zwiṱuku. zwi amba u rengisela zwikambi muthu a songo ṅwaliswaho
.murengisi wa zwiṱuku. zwi amba muthu ane a rengisela kana a ita uri zwikambi zwi rengiselwe muthu a songo .waliswaho;
.tshikolo. ḓi na zwine ḽa amba zwo vhekanywaho kha Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe 1996 (Mulayo wa 84 wa 1996);
.vhupo ha tshikolo? zwi amba midavhi na zwifhaṱo zwa tshikolo, hu tshi katelwa na vhupo ho tangaho iyo midavhi na fhethu ha tshikhala tsho tiwaho zwi tshi ya nga mulayo wo teaho wa vunḓu.
ḽu rengisa? zwi katela u ṋekana kana u vhulunga, u ḓea, u ṱana, u isedza, u ḓisedza kana u fhambana nazwo nga thengiso, kana u ḓea thendelo ya u rengisa
.halwa ha mahafhe? zwi amba:
(a) zwinwiwa zwi anzelaho u ḓihwa sa halwa ha mahafhe nahone vhu anzelaho u ingwa vhu tshi bva kha thoro dza makhaha, luvhele kana dzi.we-vho thoro.
(b) zwinwiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwo ingwaho kana zwi rengiwaho nga fhasi ha dzina ḽa halwa ha mahafhe.
(c) mutzwonzwo u bvaho kha thoro dziṅwe na dziṅwe kana siri.i na miroho kana mitshelo zwine zwa bveledza zwikambi nga u zwi vhilisa nga u engedza tshiluḓi zwi sa yi nga uri tshi ḓivhiwa nga u pfi ndi halwa ha mahafhe
(d) tshithu tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhiliswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho mulevho wa u vha halwa ha mahafhe fhasi ha khethekanyo-.hukhu ya 50(2)(a)
.vhupo ha midavhi ya mitambo? zwi amba midavhi na zwifhaṱo zwa midavhi ya mitambo, hu tshi katelwa na vhupo ha fhethu hoṱhe ho monaho midavhi iyo kha vhukule ho tiwaho hu tshi tevhelwa milayo i shumiswaho ya vunḓu.
ḽu .isedza. zwi tshi ya nga ha zwikambi zwoṱhe, zwi amba u vhea muthu kha vhuimo ha u vha na kana u langwa ha zwikambi
.hoyu mulayo? zwi katela shedulu iṅwe na iṅwe, mulayo kana nḓivhadzo yo itwaho kana yo bviswaho fhasi ha mulayo uyu.
2. Ndivho dza Mulayo
(I) Ndivho dza Mulayo hoyu ndi:
(a) u fhungudza mitengo ya ikonomi dza matshilisano na huṅwe u shumiswa huvhi ha mitengo nga-
i) u vhea nḓowelo dzavhuḓi dza lushaka na maimo kha indasiṱiri ya zwikambi
ii) u langula u bveledzwa na u phaḓaladzwa ha zwikambi
iii) u vhea mikhwa yavhuḓi ya lushaka na maimo a u langwa ha zwirengiswa zwiṱuku na u zwibveledzwa zwiṱuku zwa zwikambi; na
(b) u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhuḓifhinduleli na pfareledzwa ya indasiṱiri ya zwikambi nga nḓila ine zwa .u.uwedza:
(i) u dzhena ha vhashelamulenzhe vhaswa kha indasiṱiri
(ii) indasiṱiri ire na vhuṋe ho ṱanµavhuwaho
(iii) mikhwa ya vhuḓifhinduleli ha matshilisano kha Indasiṱiri,
3.	U shumiswa ha hoyu Mulayo
(1) Zwi tshi ya nga khethekanyo-.hukhu ya (2), hoyu mulayo u shuma kha Riphabuliki yoṱhe ya Afrika Tshipembe.
(2) Ndima 3, nga nnḓa ha khethekanyo ya 15, hezwi zwi shuma fhedzi kha-
(a) muthu o ṅwaliswaho kana ḽimaga ḽine ḽa muṱa, u bveledza, maboḓelo, kana u rengisa kana zwine zwa fhira vo.umu yo randelwaho ya zwikambi, kana
(b) muthu kana ḽimagi ḽine ḽa tama u ṅwalisa na u lavhelela uri murahu ha musi ḓo ṅwalisa, ḓi ḓo muṱa, u bveledza, maboḓelo kana u rengisa zwi fhiraho vo.umu yo randelwaho ya zwikambi.
(3) Minisiṱa, nga u ḓivhadza kha Gazete, a nga randela vo.umu ya zwikambi hu tshi itelwa khethekanyo-.hukhu ya (2)
NDIMA YA 2
MULAYO WA LUSHAKA WA ZWIKAMBI
4. Milayo ya indasiṱiri ya zwikambi
(1)	Minisi?a vho tea u langa u ingwa na u rengiswa ha zwikambi vha tshi tevhela mulayo uyu.
(2) Arali dzingu ḓo sika mulayo une wa angaredza ṱhoḓea dza khethekanyo ya 5, muraḓo wa ndangulo wa dzingu wo khethiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wonowo wo tea u langa mveledziso ṱhukhu, thengiso na kunwelwe kwa zwikambi kha dzingu ḽeneḽo hu tshi tevhelwa uyu mulayo khathihi na ṱhoḓea dza mulayo wa dzingu.
5. Mikhwa na maimo a mulayo wa Lushaka musi hu tshi sikwa mulayo wa vunḓu wa zwikambi
(1) Mulayo wa vunḓu sa zwine wa lavhelelwa kha khethekanyo ya 4(2) wo tea?
(a) u vha u tevhelaho ndivho na ṱhoḓea dza hoyu Mulayo:
(b) u sika vhulangi ha vunḓu ho ḓiimisaho vhune ha ḓo langa thengiso na kunwele kwa zwikambi kha vunḓu ḽeneḽo zwi tshi ya nga mbetshelwa dza mutheo wa mulayo kana hoyu mulayo
(c) u ita uri hu vhe na tshelede yo linganaho uri vhulangi ho ambiwaho nga haho kha phara (b) vhu shume zwavhuḓi;
(d) hu ṱoḓea uri ṱhoḓea ya muṅwe na muṅwe a no ḓi dzhenisa kha u ṱomba halwa kha dzingu ḽeneḽo a ṅwaliswe, kana a vhe na ṱhanziela ya u ita tshiṅwe tsha hezwo zwo bulwaho afho Nṱha;
(e) u vha na nḓila na maitele a sa konḓiho a u ita khumbelo,u sedzulusa ndeme na u ḓea thendelo ya u ṅwaliswa kana ṱhanziela dzo bulwaho kha phara (d);
(f) u vhumba kana u fha nḓila dza tsheo dza,--
(i)	ma?uvha ane muthu kana bindu ḽa sa tendelwe u rengisa zwikambi ngao;
(ii)	awara dzine muthu kana bindu ḽa sa tendelwe u rengisa
zwikambi ngadzo;
(iii) vhukale ha vhathu vhane vha nga tendelwa u rengisa na u nwa zwikambi ;
(iv) fhethu hune ha vha na zwikolo, midavhi ya mitambo, kana huṅwe fhethu hune muthu a sa tendelwe u rengisa hone halwa.
(g) u wanisisa nḓila dza u wana vhuḓipfi na mihumbulo ya
tshitshavha nga ha nomboro ya vharengisi vha zwikambi na uri vha fanela u vha vhukule vhungafhani na zwikolo kana hune vhathu vha rerela hone kana huṅwe fhethu-vho ho khethwaho, na zwiṅwe zwa zwiitisi zwine zwa vha zwa ndeme kha tshitshavha, musi hu tshi sedzuluswa zwoṱhe zwo bulwaho kha phara ya (f):
(h) hu ṱoḓea vhalangi vho bulwaho kha phara ya (f) u itela u?
 (i)	langa redzhisiṱara ya mafhungo o nangiwaho:
(ii) tendela vhathu vhane vha vha na dzangalelo uri vha
sedzuluse khophi ya redzhisiṱara na mutengo wo khethwaho une muthu a nga renga ngawo khophi ya redzhisiṱara kana tshipiḓa tshayo; na
(iii) u vhigela Minisiṱa mafhungo o ambiwaho nga hao kha phara ṱhukhu ya (i) luthihi nga .wedzi; na
(i) u wana nḓila ya khwine ya u ita uri Mulayo uyu wa Lushaka u tevhelwe hu tshi katelwa na wa dzingu.
(2) U itela hoyu Mulayo, mulayo wa dzingu a wo ngo tendelwa uri u nga fhaṱa vhukale ha vhunzhi ha vhathu vhu re fhasi ha miṅwaha ya 18.
6.	Ndangulo ya halwa ha zwipiri.i, halwa ho itwaho nga u .anganyisekanya zwithu na zwiṅwe zwo engedzwaho.
(1) A huna muthu o tendelwaho u inga , u phaḓaladza kana u vha
na halwa ha zwipiri.i nga nnḓa ha thendelo dza mulayo.
(2)	A huna muthu o tendelwaho u inga , u phaḓaladza kana u nwa zwithu kana zwinwiwa zwo itwaho nga u vhilisa swigiri kana zwiṅwe zwithu, ri amba zwinwiwa zwine zwa ḓivhiwa sa ?
(a) .isitimiyana. ,.hopana., .qediviki.,.skokiaan., .uhali. kana .barbeton. kana
(b) zwiṅwe zwa madzina e a si bulwe kha phara ya (a), arali zwo itaho izwo zwinwiwa zwi tshi fana kana zwi tsinisa na u fana na zwinwiwa zwi itwaho nga u vangekanya zwithu zwo bulwaho kha phara ya (a).
(3) A huna muthu o tendelwaho u inga, u phaḓaladza kana u rengisa na u nwa zwithu kana zwinwiwa zwo itwaho nga?
	(a) tshiluḓi kana halwa vhu songo tendelwaho u nwiwa, kana
	(b)	u shela kha halwa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ḓo ita uri vhu vhe vhu songo lugelaho u nwiwa nga nnḓa ha musi tshenetsho tshithu tsho shelwaho tsho tendelwa u shelwa nga lwa mulayo nga tshifhinga tsha zwikambi musi zwi tshi .ombiwa.
(4)	Muthu ho ngo tendelwa u inga, u phaḓaladza kana u rengisa tshithu na tshithihi nga fhasi ha dzina ḽa zwikambi arali tshenetsho tshithu tshi si halwa sa zwe zwa ṱalutshedzwa nga fhasi ha Mulayo uyu.
(5) U pfukha hei khethekanyo ndi mulandu.
7	U isela, u vhulunga na u ṱana halwa
(1)	Zwo ṋetshedzwaho kha khethekanyo iyi a zwi kwami vha.ombi
vha halwa ha mahafhe.
(2)	Muthu o ṅwaliswaho a songo tenda u ṱanganedza halwa he a si vhu
hode.
(3) Mubveledzi o ṅwaliswaho kana mubveledzi wa vhuimo ha fhasi o tea u vhea halwa fhethu huṅwe hu songo ṱanganelanaho na hune a vhu .ombela hone, ho khethelwaho u ita zwenezwo sa kha mulayo kana thendelano yazwo u ya nga u ṅwaliswa hawe.
(4)	Mupha?aladzi o ṅwaliswaho o tea u vhea halwa fhethu huṅwe hu songo ṱanganelanaho na hune a .ombela hone, ho khethelwaho u ita zwenezwo sa kha mulayo kana thendelano yazwo u ya nga u ṅwaliswa hawe.
(5) U pfukha hetshi tshipiḓa ndi mulandu.
8.	Nyiledzo dza u thola vhashumi kha indasiṱiri ya zwikambi
(1)	Nga nnḓa ha musi hu na muṅwe mulayo kana thendelano ine ya hanedzana nazwo, muthu o ṅwaliswaho ha ngo fanela u thola muthu a saathu u swika miṅwaha ya 16, nga nnḓa ha musi mutholiwa onoyo a tshi khou guda kana a kha vhugudi ho bulwaho kha khethekanyo ya 16 ya mulayo wa mveledziso ya zwikili wa 1998 (Mulayo wa vhu 91 wa 1998)
(2)	Nga nnḓa ha muṅwe mulayo thendelano ine ya hanedzana nazwo, mutholi ha ngo fanela u-
(a) fha muthu halwa sa malamba
(b) holela mushumi nga halwa, kana
(c) ṱusa tshelede ya halwa kha muholo wa mushumi
(i) ho rengwaho nga mushumi kana ho rengelwaho mushumi; kana
(ii) ho rengwaho nga mushumi kana o imelaho mushumi
(3)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
9. Mikano ya thengiso kana ṋetshedzo ya zwikambi kha vhathu vhoṱhe
(1) ndi muthu o ṅwaliswaho fhedzi, kana ane a vha na thendelo ya u rengisa zwiṱuku ane a tendelwa u rengisa kana u ṋekedza halwa muthu a songo ṅwaliswaho kana ane a si vhe na thendelo
(2) Muthu a rengisaho zwithu zwiṱuku ane a vha na thendelo ya u rengisa zwikambi, ho ngo tea u rengisa zwikambi a tshi pfukha: -
(a)	hoyu Mulayo
 (b)	Mulayo wa vunḓu wo teaho; kana
 (c)	thendelano dza u ṅwalisa kana thendelo.
	(3)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
10.	Mikano ya khungedzelo
(1) Muthu ho ngo tendelwa u kunguwedza halwa na vhuthihi?
(a) nga nḓila ya vhufhura kana ya u zwifha; kana
(b)	a tshi itela u rengisa nga nḓila ine ya si vhe mulayoni musi
 hu tshi sedzwa uyu Mulayo kana mulayo wa Vunḓu; kana
(c)	nga nḓila ya u kunga kana yo livhiswaho kha vhathu
vhaṱuku.
(2) Muthu a songo vhambadza tshithu tshine tsha si vhe halwa sa halwa sa zwo ṱalutshedzwaho kha hoyu Mulayo.
(3) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
11.	Nyiledzo dza u ṋekedza zwikambi kha vhathu vhaṱuku
(1)	Murengisi wa halwa vhengeleni ḽa u rengisa halwa a songo rengisela kana a fha muthu muṱuku halwa na luthihi.
(2) Muthu a songo vhuya a fha halwa muthu muṱuku nga nnḓa ha musi onoyo muthu e mubebi kana muunḓi wa hoyo muthu muṱuku.
(3) Muthu u fanela u kala nga nḓila yo fhelelaho uri muthu ndi muṱuku kana musi a saathu u mu fha kana a mu rengisela halwa.
(4) Muthu muṱuku a songo ḓi ita sa mualuwa nga vhufhura a tshi itela uri a rengiselwe kana u fhiwa halwa.
(5) Muthu ho ngo tendelwa u ḓadzisa kana u fha vhuṱanzi ha mazwifhi nga ha vhukale ha muthu muṱuku a tshi itela uri onoyo muthu muṱuku a rengiselwe halwa.
(6) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu.
12.	?etshedzo dza zwikambi fhethu ho iledzwaho
(1) Muthu ho ngo tendelwa u rengisela muṅwe muthu halwa tsini na?
(a) tshikolo sa zwine zwa ḓo vha zwo vhewa mulayoni wa vunḓu
(b) mudavhi wa mitambo sa zwine zwa ḓo vha zwo vhewa mulayoni wa vunḓu
(c) huṅwe fhethu hu songo tendeliwaho sa zwine zwa ḓo vha
 zwo vhewa mulayoni wa vunḓu
(2) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
13.	Nyiledzo ya vhudakwa na mikhwa i si yavhuḓi
(1) Muthu ho ngo tendelwa u kambiwa na u dina fhethu ho
ṅwaliswaho
(2) Muthu ho ngo tendelwa u kambiwa na u dina?
(a) fhethu huṅwe na huṅwe hune vhathu vhanzhi vha tendelwa u hu dzhena , hu sa sedziwi uri vha dzhena nga u badela kana vha sa badeli kana arali u tendelwa u dzhena afho fhethu zwo iledzwa kha vhaṅwe vhathu.
(b) kha tshiendedzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha nnyi na nnyi
(3)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
14.	U valwa ha fhethu ho ṅwaliswaho na huṅwe.
(1) Muingameli a nga fha ndaela muthu o ṅwaliswaho kana muṋe wa vhengele ḽa halwa uri a vale fhethu hune a rengisela hone lwa tshifhinga tshine muingameli a vhona u nga hu ḓo vha na u thithisea ha matshilo a vhathu tsini na henefho hune bindu ḽa vha hone.
(2) Muthu u fanela u tevhedza ndaela dzo fhiwaho hu songo fhela
 tshifhinga tshilapfu u ya nga ṱhoḓea dza khethekanyo-.hukhu (1)
(3)	Arali muthu a sa ṱhonifhe ndaela dzo fhiwaho kha khethekanyo-.hukhu ya (1), muingameli ane a khou fha ndaela a nga kha ḓi dzhia vhukando vhune ha nga ita uri fhethu henefho hu valiwe hu tshi katelwa
(a) u shumisa maanḓa o linganelaho; kana
(b) u vhidza vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
(4)	Ndaela iṅwe na iṅwe yo fhiwaho nga fhasi ha khethekanyo-.hukhu ya (1) i fanela u phumulwa hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu nga murahu ha musi ho no fhela zwiitisi zwi itaho uri hu bviswe ndaela iyo.
(5)	U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
NDIMA YA 3
 U ṅwalisa NA U ṋewa ḽaisentsi
15.	Vhaingi na vhapha.aladzi vhane vha fanela u ṅwalisa
(1) Muthu ha ngo tendelwa u bveledza na u phaḓaladza zwikambi nga
nnḓa ha uri onoyo muthu a vhe o ṅwalisa uri a ite zwenezwo hu
 tshi tevhelwa hoyu Mulayo.
(2) U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu
16.	Ndalukano dza u ṅwalisa
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ṅwalisa hu tshi tevhelwa Ndima iyi nga nnḓa ha muthu ane:
(a)	a si vhe na miṅwaha ya 18 nga ḓuvha ḓe a ita khumbelo ya u
? waliswa ;
(b)	a vha uri o vha o farwa nga tshifhinga tsha miṅwaha miraru nga murahu ha u pfukha mulayo muṅwe na muṅwe une wa langa vhubveledzisi, vhupha.aladzi kana u rengiswa ha halwa; kana
 (c)	arali e?
(i) muthu o waho kha zwa mabindu nga nḓila ya u kundwa ndifho
(ii) muthu a songo fhelelaho muhumbuloni
17.	Zwigwada zwa u ṅwalisa
(1) Minisiṱa vha nga ṅwalisa muthu a re na ndalukano sa?
(a)	mu?ombi wa halwa , a re na ndugelo kana a si na ndugelo ya u phaḓaladza halwa, kana
(b)	mupha?aladzi wa halwa
(2) Muthu a nga ṅwaliswa sa mu.ombi na muphaḓaladzi wa halwa henefho
 fhethu huthihi.
18. Khumbelo ya u ṅwaliswa
(1) Muthu a songo iledzwaho musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 16 a nga ita khumbelo ya uri a ṅwaliswe nga u rumela khumbelo iyo kha Minisiṱa nga nḓila na tshivhumbeo tsho teaho.
(2)	Minisi?a vha nga?
 (a)	humbela vhuṅwe vhuṱanzi ha u khwaṱhisedza khumbelo; na
 (b)	u hana khumbelo arali muhumbeli o balelwa u fha vhuṱanzi vhune ha
 to.ea u ya nga phara ya (a)
19. Tsedzuluso ya khumbelo
(1) Arali muhumbeli a sumba u tevhela maambiwa a Mulayo uyu, Minisiṱa vho tea u dzhia tsheo, nga murahu ha musi vho sedza pfanelo dzoṱhe dze vha humbela dzo ambiwaho nga hadzo kha heyi khethekanyo, uri: -
(a)	vha nga ṅwalisa muhumbeli na kana hai; na
(b)	hu na zwiṅwe na zwine vha nga zwi ṱumanya na u ṅwaliswa uho.
(2) Minisiṱa vho tea u tenda na uri vha nga hana khumbelo ya u ṅwalisa
 musi vho sedza pfanelo dzi tevhelaho:
(a) uri na muhumbeli u na vhukoni na zwishumiswa zwa u ita bindu ḓe a ita khumbelo yaḽo na.
(b) zwiito na u tea ha muhumbeli.
(3) Minisiṱa vho tea u sedza, na uri vha nga nea muhumbulo nga ha u ṅwaliswa lune ha nga vha na khakhulula kana u ḓadzisa zwine zwa ṱahela, vho sedza pfanelo dzi tevhelaho:
(a) Uri muhumbeli u na dzangalelo ḽingafhani ḽa zwa gwama kha
 indasiṱiri ya halwa
(b) Uri muhumbeli o ḓi imisela u swikafhi kha nyaluso ya
Ekonomi ya vhathu vharema:
(c)	Uri muhumbeli o ḓiimisela u swikafhi kha u thivhela u nwa halwa lwo kalulaho, hu tshi katelwa na uri muhumbeli o ḓivhandekanya na khoudu ya vhuḓifari kha indasiṱiri yo phasiswaho nga Minisiṱa; na.
 (d)	Uri khumbelo ya u ṅwaliswa i ḓo kwama u swika.fhi--
(i) vhadzheneli vhaswa kha indasiṱiri ya zwikambi
(ii) tsiko ya mishumo kha indasiṱiri ya zwikambi
(iii) u fhambana ha vhane vha mabindu kha indasiṱiri ya
 zwikambi
(iv) vhukoni ha mushumo ha indasiṱiri ya zwikambi
(v) u rengisela mashango a nnḓa
(vi) muṱaṱisano ngomu kha indasiṱiri ya zwikambi
(4) Musi hu tshi ḓadziswa pfanelo dza khethekanyo-.hukhu ya (3), arali muhumbeli ḓi ḽimaga ḽine ḽa vha na mulangi, muraḓo, mufulufhedzwa, mushumisani nae kana muraḓo wa bodo kana muraḓo wa vhaḓivhalea une wa wela kha khethekanyo ya vhathu vho lavhelelwaho kha khethekanyo ya 16 (a) u swika (c), Minisiṱa vha nga ḓisa muhumbulo wa u thivhela uri onoyo muthu a vhe na ndugelo ya u dzhia tsheo nga ha zwine zwa fanelwa u itwa u ya nga khumbelo ya zwine zwa fanelwa u itwa.
20.	Tsheo ya Minisiṱa
	(1)	Minisi?a vha nga--
 (a)	tendela khumbelo;
(b)	tendela khumbelo ho sedzwa vhuḓiimiseli ho livhanaho na ndivho na ṱhoḓea dza vhuhumbeli, na ṱhoḓea dza khethekanyo 19; kana
 (c)	vha hana khumbelo.
(2)	Arali Minisiṱa vha hana khumbelo, vho tea u fha muhumbeli mbuno dze
 dza ita uri khumbelo yawe i sa tendelwe.
(3)	Arali Minisiṱa vha tshi ṱoḓa u fha tsheo yavho kha ṱhoḓea dza u ṅwalisa, vho tea u ḓivhadza muhumbeli nga hadzo na ṱhoḓea dza hone
(5) Muhumbeli we a ṱanganedza ṱhoḓea a nga fhindula Minisiṱa hu saathu u
 fhela ?
 (a)	ma?uvha a 30 u bva ḓuvha ḓe muhumbeli a ḓivhadzwa nga ha
mvelelo dza khumbelo yawe; kana
(b)	tshifhinga tsho engedzwaho tshine Minisiṱa vha nga tshi fha hu tshi
 tevhedzwa zwiitisi zwo sumbedzwaho.
(6) Arali muhumbeli o wanaho thendelo hu na zwiṅwe zwi ṱoḓeaho.
(a) a ḓi wana a tshi tendelana nazwo, Minisiṱa vho tea u ṅwalisa arali
 muhumbeli a tshi tendelana na ṱhoḓea dzo tiwaho
(b)	a si aravhe, kana a sa tendelane nazwo, Minisiṱa vha nga sedza
 dziṅwe phindulo dza muhumbeli na uri vha nga ?
(i) hana u ṅwalisa muhumbeli; kana
(ii) vha mu vhudza ṱhoḓea dzine a fanela u dzi swikelela, vha kona u ṅwalisa muhumbeli
(7) Minisiṱa vha tea u
 (a)	?ivhadza muhumbeli nga luṅwalo nga ha
 mvelelo dza hone hu tshi tevhelwa khethekanyo-.hukhu ya (5):na
(b)	uri vho tea u ḓea mbuno dza tsheo yavho arali--
(i) Minisiṱa vho hana u ṅwalisa muhumbeli, kana
(iii) arali Minisiṱa vho engedza zwiṅwe kha ṱhoḓea dze dza vha dzi tshi ṱoḓea kale.
 21	?hanziela, vhungoho na nḓivhadzo ya nnyi na nnyi ya u ṅwalisa
(1) Musi Minisiṱa vho no ṅwalisa muhumbeli, vho tea u?
a)	?etshedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa kha muhumbeli
b)	rekhoda o ṅwaliswaho kha bugu ya u ṅwalisa.
(2)	?hanziela ya u ṅwalisa kana khophi yayo yo ṱanzielwaho nga tshiṱemmbe, ndi ṱhanziela uri we a ṅwaliswa ndi ene we a ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo uyu.
(3)	U ṅwaliswa.
(a)	hu thoma u shuma u bva ḓuvha ḓe ṱhanziela ya u ṅwaliswa ya bviswa ngaḽo na uri
 (b)	i dzula i tshi khou shuma u swikela--
(i) feme yo wa kana yo valwa
(ii) arali ho ṅwaliswa feme, u swikela i tshi valwa
(iii) u ṅwaliswa hu tshi fhedzwa hu tshi tevhelwa uyu Mulayo
(4)	Muthu o ṅwaliswaho o tea u sumbedza u ṅwaliswa ha bindu khathihi na nomboro ya u ṅwaliswa kha mabammbiri oṱhe a mushumo.
22	Tsudzuluso ya u ṅwaliswa
(1) U ṅwaliswa ha mubveledzi kana muphaḓaladzi hu nga fhiriselwa kha
 muṅwe muthu kana feme arali?
a) muthu kana feme yo ṅwaliswaho na muthu kana feme ine u ṅwaliswa
ha ḓo fhiriselwa khayo u fanela u ita khumbelo nga nḓila na
tshivhumbeo tsho teaho uri khumbelo i tendelwe
b) Muthu kana feme ine u ṅwaliswa ha ḓo itelwa yone ho ngo fanela u
 hanelwa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 16; na.
c) Minisiṱa vho tenda khumbelo nahone vha ḓea thendelo ya u fhirisa u ṅwaliswa.
(2) Khethekanyo ya 18 (2), 19 na 20 dzi vhaliwa ho sedzwa tshandukiso dzine
vhungomu hadzo ha kwama khumbelo ho sedzwa khethekanyo-.hukhu ya (1)
(3)	Arali muthu o ṅwaliswaho kana feme ya wana nzwalelo kana ya fha nzwalelo iyo muṅwe muthu o ṅwaliswaho kana feme ine ya sa vhe kha khethekanyo nthihi ya u ṅwaliswa, kana arali dzifeme kana vhathu vhavhili vha ṱanganela uri vha vhe na pfanelo dza u ṅwaliswa kha khethekanyo ine ya sa fane na ye vha ṅwaliswa khayo nga muṅwe wavho kana nga iṅwe ya idzo feme, henevho vhathu kana feme dzo ṅwaliswaho dzo tea u ḓivhadza Minisiṱa nga nḓila na nga tshivhumbeo tsho tiwaho.
(4)	Minisi?a vho tea u sedzulusa nḓivhadzo iyo vha tshi tevhela maambiwa a khethekanyo ya 19(3)(d), na uri vha nga vhea nyiledzo kana vha hana nyito yo anganyiwaho.
(5) Arali khethekanyo ya 20 ya nga vhalwa na tshanduko dzine dza ṱoḓea u ya nga vhungomu ha mulayo, ya wanala uri i yelana na tsheo ya Minisita hu tshi tevhelwa ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya (4)
23.	Tshanduko ya vhuḓifari kha mishumo yo ṅwaliswaho
(1)	Muthu o ṅwaliswaho ane a ita khumbelo ya u ḓiṅwalisa kana ṱhanziela ya
murengisi ane a rengisela vho muthu munzhi sa zwine zwa sumbedzwa kha mulayo wa vunḓu o tea u ḓivhadza Minisiṱa nga ha khumbelo yeneyo nga nḓila na maitele o tiwaho.
(2)	Muthu o ṅwaliswaho ho ngo tendelwa u pfulusa na muthihi wa mishumo ye ya tendelwa nga ṱhanziela ya u ṅwaliswa, kana a shandukisa vhuvha kana kuitelwe kwa mishumo yo ṅwaliswaho nga nḓila ifhio na ifhio ine ya vha na vhushaka na khumbelo ya u ṅwaliswa, kana a ḓi dzhenisa kha u rengisela vhathu halwa vhu si vhunzhi musi hu tshi tevhelwa ṱhoḓea dza u ṅwalisa kana u fhiwa ṱhanziela dza muvhuso wa vunḓu nga nnḓa ha musi?
(a) muthu o ṅwaliswaho o ḓivhadza Minisiṱa nga nḓila yo teaho
na tshivhumbeo tsho tiwaho; na uri
(b) Minisiṱa vho--
(i) sedzulusa u ṅwaliswa vho sedza tshanduko dzo humbelwaho,na u dovha vha dzi ṱanganedza hu na pfanelo ntswa kana dzi siho; kana
(ii) vha thivhela u khetha uri hu sedzuluswe u ṅwaliswa hayo.
(3)	Musi hu songo fhela maḓuvha a linganaho 30 nga murahu ha u
ṱanganedza nḓivhadzo musi hu tshi tevhelwa ṱhoḓea dza
khethekanyo ṱhukhu ya (2), Minisiṱa vho tea u ḓivhadza muhumbeli
uri vha ḓo sedzulusa u ṅwaliswa uho kana hai.
(4) Khethekanyo ya 18(2), 19 na 20, arali iṅwe na iṅwe yadzo yo vhaliwa kha vhungomu vhu ṱoḓeaho, dzi angaredza nḓivhadzo musi ho sedzwa ṱhoḓea dza khethekanyo iyi.
24.	Lufu, khundwandifho kana u sa kona ha muthu o ṅwaliswaho
(1) Hu tshi tevhelwa ndivho ya hei khethekanyo, fhungo .mulangi wa
 zwo vhewaho nga lwa mulayo? zwi angaredza?
 (a) mulanguli wa thundu ya mufu
(b) mulanguli kana mudzhieli wa thundu dza mufu we a vha a tshi
balelwa u badela; na
c) .muthusi.
(2) Arali muthu o ṅwaliswaho a lovha, kana a kundwa u lifha kana ha pfi zwine a vha nazwo zwi fanela u langwa nga muthu o khethiwaho, mulangi wa thundu dza onoyo muthu, a tshi itela ndango ya ndaka a nga ḓi.
(a)	isa phanḓa na u shuma kha bindu ḽa onoyo ane a sa tsha tshila
 kana
(b)	a ita khumbelo kha Minisiṱa a tshi tevhela Khethekanyo ya 22 uri bindu ḽeneḽo ḓi fhiriselwe kha muṅwe wa vhathu vha re na vhukoni.
(3) Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo kha Minisiṱa ya uri hu khethiwe muthu ane a ḓo tshimbidza bindu ḽa muthu o ṅwaliswaho, nga murahu ha u khethwa ha muthu wa u langa bindu ḓo ambiwaho nga haḽo kha khethekanyo ṱhukhu ya (2).
(4) Musi Minisiṱa vha saathu u tendela khumbelo ye ya itwa yo livhanaho na zwo bulwaho kha khethekanyo.hukhu ya (3), Minisiṱa vho tea u vha vho fushea uri?
(a) muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo ḽa tshelede kha zwine zwa khou ambiwa ngazwo u fhiwa nḓivhadzo ya tshifhinga tsho linganaho tsha u ita khumbelo.
 (b) mulangi a songo nangiwaho ; na
 (c) hu na maimo a tendiseaho a uri mulangi a nga tholiwa.
(5)	muthu we a tholiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (3) a nga tendelwa u isa phanḓa na u langa bindu sa mulanguli wa thundu dza mufu u swika hu tshi khethiwa mulanguli muswa sa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu dza (2).
25.	Mbadelo ya u ṅwalisa ṅwaha nga ṅwaha
 Minisiṱa a nga ta mbadelo ya ṅwaha, ine ya nga fhambana hu tshi tevhelwa
 ṱhoḓea dzo tiwaho nga ene Minisiṱa,
26.	Minisi?a vha nga engedza nyimelo kha thendelo.
 (1)	Minisi?a vha nga sedzulusa, na u anganya pfanelo ntswa dza u
 ṅwalisa arali muthu o ṅwaliswaho.
(a)	musi hu tshi sedziwa mvelelo dzo ḓiswaho nga mulandu wa u ṅwaliswa ha uyo muthu hu tshi tevhelwa Mulayo uyu ha wanala uri o pfuka ?
(i) Ndima ya 2 ya Mulayo wa miṱaṱisano 1998 (Mulayo wa vhu 89 wa 1998);
(ii) Mulayo wa Thundu dza vhufhura, 1997 (Mulayo wa vhu 37 wa 1997);
(iii) Mulayo wa Zwibveledzwa zwa zwikambi, wa 1989
 (Mulayo wa vhu 60 wa 1989);
(iv) Mulayo wa Custom and Exice, wa 1964 (Mulayo wa vhu
 91 wa 1964);
(v) Mulayo wa ṱhoḓea dza Pfanelo dza Vhutholi, wa
 1997;(Mulayo wa vhu 75 wa 1997);
(vi)	Mulayo wa Vhushaka ha Tshumisano, wa 1995 (Mulayo
 wa vhu 66 wa 1995), kana
(vii) Mulayo wa Mutakalo na U tsireledzea Mishumoni, wa 1993
 (Mulayo wa vhu 85 wa 1993)
(b)	arali a songo tsha ita zwe a bula uri u ḓo zwi ita kha nyaluso ya zwa tshelede kha vharema, nga nnḓa ha u fha mbuno dzi pfalaho dza uri o kundiswa nga mini;kana
(c) a songo ita zwine zwa ṱoḓea kana a songo bveledza zwine
pulane dza sumba kha u lwisa vhudakwa, kana o pfuka Mulayo wa vhuḓifari wo phasaho na u sa vha na mbuno dzi no tikedza uri ndi ngani o kundwa.
(2) Musi hu saathu vhewa milayo hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya
(1)(b) kana (c) Minisiṱa vho tea u fha muthu o ṅwaliswaho tshifhinga tsha uri a khwinifhadze vhukhakhi hawe kha u bveledza ṱhoḓea dza iyi hethekanyo.
(3)	(Khethekanyo ya 20(3)-(6), arali iṅwe na iṅwe yadzo ya vhalwa hu na
tshanduko dzine dza ṱoḓea nga vhungomu, dzi na .humo na zwe
Minisiṱa vha anganya u ita khombetshedzo ya ṱhodea dzi re kha khethekanyo iyi.
27	U fheliswa
(1) Mu.waliso u nga fhedzwa ?
 (a) nga Minisiṱa , hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana (3)
(c) nga lutamo lwa onoyo muthu o ṅwaliswaho, hu tshi tevhelwa
 khethekanyo ya 28;
(d) arali bindu ḓo vala kana ḓo rengiswa kana ḓo wa hu tshi
 tevhelwa khethekanyo ya 29.
(2) Minisiṱa vha nga fhelisa mu.waliso arali muthu o ṅwaliswaho.
 (a) o ṋetshedza milaedza ya mazwifhi kha fomo yawe ya u ita
 khumbelo ya u ṅwaliswa kana o ṋetshedza vhuṱanzi vhune ha si
 vhe ha vhukuma musi ho sedzwa uyu Mulayo
 (b) a sa fushi ṱhoḓea kana pfanelo dza u ṅwaliswa ;
(c) a tshi pfuka mulayo lunzhi lunzhi, kana a tshi kundwa u ita pfulufhedziso dze dza ambiwa nga hadzo kha khethekanyo ya 19(3)(b) kana (c); kana
 (d) a sa tevheli zwine Mulayo uyu wa amba.
 (3) Minisiṱa vha nga fhelisa u ṅwaliswa ha muthu arali muthu onoyo
	(a)	o fhiwa nḓivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 38, na musi
(i) o kundelwa u tevhela; kana
(ii) a songo hanedza nḓivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya
 39;kana
(b) ho vha na u hanedza
(i) o kundelwa u ṱhonifha ndaela ya Minisiṱa ye a i fha hu tshi tevhelwa
 khethekanyo ya 39(4); kana
(ii) o kundelwa u ṱahisa ndaela ya ndaela iyo hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 40.
(4)	Arali Minisiṱa vho fhelisa u ṅwaliswa, Minisiṱa vho tea u ḓivhadza
muthu we a ṅwalisa nga u fheliswa ha u ṅwaliswa nga luṅwalo nga ha?
 (a) u fheliswa uho
 (b) mbuno dza u fheliswa uho; na
 (c) ḓuvha ḓe u ṅwaliswa ha fheliswa ngaḽo
(3) Arali khumbelo ya fheliswa hu tshi tevhelwa ṱhoḓea dza khethekanyo iyi,
 khethekanyo ya 28 kana khethekanyo ya 29, Minisiṱa vha kombetshedzea
 u?
 (a) fhelisa ṱhanziela ya u .waliswa;na
 (b) khakhulula bugu ya u ṅwalisa nga nḓila yo teaho
(6) U ṅwaliswa hu fhela nga ḓuvha ḽine Minisiṱa vha imisa ṱhanziela ya
u ṅwaliswa ine, u ya nga pheliso hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 28, hu fanela u vha nga ḓuvha ḓo tiwaho nga mu.waliswa ane a khou ita khumbelo ya u fheliswa ha u ṅwaliswa nga afho hune a funa ngaho.
28. U fheliswa ha u ḓinangela
 Muthu o ṅwaliswaho a nga fhelisa u ṅwaliswa hawe nga u fha Minisiṱa
 Ndivhadzo yo tou ṅwaliwaho nga nḓila na tshivhumbeo tsho tiwaho?
(a) a tshi bula vhuḓiimiseli hawe kha u fhelisa u ṅwaliswa hawe na mbuno dza u tikedza uri ndi ngani; na
(b) u bula ḓuvha ḽine u ṅwaliswa ha ḓo fhela ngaḽo , hu saathu u fhela
 maḓuvha a 60 nga murahu ha nḓivhadzo
29. U fheliswa hu itwaho nga zwiitisi zwa u dzhielwa, u vala kana u fhaladzwa
(1) Arali lupfumo lwa muthu o lovhaho lwa nga ḽiwa , kana lwa fheliswa ,hu songo
vha na u fhiriswa ha u ṅwaliswa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 22,
mulangi wa ifa ḽeneḽo u kombetshedzea u ḓivhadza Minisiṱa nga nḓila na
tshivhumbeo tsho teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha u ḽiwa,
u valwa kana u wa.
(2)	Musi Minisiṱa vho no wana nḓivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo iyi,
 Minisiṱa vha nga fhelisa u ṅwaliswa hune ha khou ambiwa nga haho.
30.	Tsedzuluso ya tsheo dza Minisiṱa
(1).	Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo kha Khothe Kha.huli ya
nṱha uri hu itiwe tsedzuluso ya tsheo ya Minisiṱa musi hu tshi tevhelwa
zwi re kha Ndima iyi.
 (2)	Muthu a nga ita khumbelo ya tsedzuluso fhedzi hu saathu u fhela
 maḓuvha a 60 nga murahu ha u dzhiiwa ha tsheo iyo.
(3)	Khothe Kha.huli ya nṱha i nga dzhia hu si na tsho khakheaho
	nga ha khumbelo ya tsedzuluso yo itwaho musi khumbelo dza
tsedzuluso dzo no valwa musi hu tshi tevhelwa khethekanyo iyi.
(4)	Sa nyengedzo ya zwoṱhe zwa u khakhulula zwine Khothe ya ita tsedzuluso,
Khoro kha.huli ya nṱha i nga vhea pfanelo dzine dza vhetshela thungo ṱhoḓea dzo ṱuswaho na u ṅwaliswa, arali Khothe i songo fushea uri ṱhodea dza hone dzi a pfala, musi ho sedzwa ndivho na mishumo ya uyu Mulayo, zwi tshimbilelanaho na khumbelo, na pfanelo dza khethekanyo ya 19.
31. Rekhodo ya Lushaka ya u ṅwaliswa
	(1)	Minisita vho tea u vha na bugu ine vhoṱhe vho ṅwaliswaho hu tshi
tevhelwa uyu Mulayo kana mulayo wa vunḓu vha vha khayo nga nḓila
yo tiwaho, hu tshi katelwa na avho vhe ?
(a) vha fhirisela u ṅwaliswa havho phanḓa
(b) u ṅwaliswa havho ha shandulwa
(c) u ṅwaliswa havho ha fheliswa.
(4) Musi hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha ṅwaha wa
muvhalelano, Minisiṱa vho tea u anḓadza rekhodo ya Lushaka ya
madzina a vhathu vhoṱhe vho ṅwaliswaho, kha Gazete ya Muvhuso,
 kha ḽiṅwe zhendedzi ḽa vhudavhidzano ḓi re na vhavhali vhanzhi?
 (a)	vhathu vhoṱhe vhe vha ṅwaliswa nga ḓuvha ḽa u fhedza ḽa
 ṅwaha wa muvhalelano;
 (b)	vhathu vhoṱhe vhe u ṅwaliswa havho ha phumulwa nga ṅwaha
 uyo wa muvhalelano; na
 (c)	vho?he vhe vha thuthisa u ṅwaliswa havho nga lutamo lwavho,
 kana vhe mabindu avho a valwa kana a wa nga ṅwaha wonowo
 wa muvhalelano.
(5) Muthu muṅwe na muṅwe a nga
 (a)	?ola khophi ya ṱhanziela ya u ṅwaliswa yo bviswaho hu tshi
 tevhelwa Mulayo uyu
 (b)	wana khophi ya hone musi o badela mbadelo yo tiwaho.
NDIMA YA 4
THEVHEDZELO YA MULAYO
32. U tholwa ha vhaingameli
(1) Minisiṱa
(a) a nga thola muthu muṅwe na muṅwe sa muingameli a re na maanḓa o livhaho kana nyangaredzi u shumisa maanḓa hu tshi yiwa nga Mulayo uyu; na
(b) u fanela u bvisela muingameli muṅwe na muṅwe ṱhanziela nga nḓila na tshivhumbeo tsho tiwaho i tshi bula uri muthu uyo o tholwa sa muingameli
(2) ṱhanziela yone-yone hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b) ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha maanḓa a muingameli o ṅwalwaho khayo.
(3) Musi a tshi shumisa maanḓa awe hu tshi tevhelwa uyu Mulayo, muingameli u na maimo a muofisiri wa mulalo o ṱalutshedzwaho kha khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Kuitele kwa Vhugevhenga, 1997 (Mulayo wa vhu 51 wa 1997)
33. Mishumo ya vhaingameli
(1) Muingameli a nga
(a) ṱoḓisisa mbilaelo dzo ḓiswaho Kha muingameli na tshivhumbeo tsho randelwaho; na uri
(b) hu tshi tevhelwa uyu mulayo kana mulayo muṅwe na muṅwe une wa tendela muingameli a tshi ita vhuingameli-
(i) u ṱoḓa na u kombetshedza thevhedzelo ya hoyu Mulayo; kana
(ii) u ita vhuingameli nga fhasi ha Mulayo hoyu.
(2) Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 35(3) na (5) na ndungiselo dza mulayo muṅwe na muṅwe, muingameli a nga-
(a) vhudzisesa muthu muṅwe na muṅwe ane ene muingameli a vhona uri a nga vha e na mafhungo ane a vha na yelana na vhuingameli;
(b) vhudzisesa muthu muṅwe na muṅwe a re hone shangoni kana fhethu huṅwe na huṅwe hu no khou ingamelwa, hu tshi yiwa nga mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga yelana na vhuingameli.
(c) ṱola .i.walo.i.we na ḽiṅwe .ine:-
(i) muthu a ṱolwa u vha naḽo hu tshi tevhelwa hoyu Mulayo kana mulayo muṅwe na muṅwe u tshimbilelanaho na uyo; kana
(ii) ḽa nga tshimbilelana na vhuingameli vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikambi;
(d) Kha vha kope ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓo ambwaho nga ha ḓo kha phara ya (c), kana arali zwi tshi ṱoḓea, kha vha ḓibvise vha ḓi kope.
(e) kha vha dzhie tsumbo ya mafhungo maṅwe na maṅwe ane a yelana na vhuingameli;
(f) u itela ndivho ya vhuingameli, kha hu dzhiwe zwinepe kana hu tou rekhodiwa tshiṅwe na tshiṅwe kana muthu muṅwe na muṅwe, maitele, nyito kana nyimele i kwameaho kha vhuingameli kana zwi yelanaho na mavu kana fhethu; na
(g) u ita zwithu zwoṱhe zwi ṱoḓeaho kha u itea ha vhuingameli.
(3) Muingameli ane a bvisa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe kha mavu kana fhethu hune ha khou ingamelwa u tea u: -
(a) ṋekedza muṋe wa zwithu kana o faraho resiti; na
(b) nga nnḓa ha musi hu mafhungo o ambwaho nga hao kha khethekanyo ya (1)(e), kha zwi humiselwe murahu nga u ṱavhanya musi ho swikelwa ndivho ya zwe tsha bviselwa zwone.
(4) Muingameli a nga fhelekedzwa kha mapholisa a Afrika Tshipembe na muṅwe muthu a ṱoḓeaho u thusa u tshimbidza vhuingameli.
34. U dzhena hu na ḽiṅwalo ḽa thendelo
(1) Muingameli a nga dzhena fhethu huṅwe na huṅwe arali madzhisiṱaraṱa o mu ṋekedza ḽiṅwalo ḽa u ita zwenezwo zwi tshi yelana na khethekanyo thukhu ya (2)
(2) Madzhisi.arata a nga ṋekedza ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa u dzhena fhethu huṅwe na huṅwe, arali, nga thikho ya mafhungo o ṋekedzwaho o tou ṅwaliwaho, nahone nga muano, madzhisiṱaraṱa u na pfanelo dza u fulufhela uri:-
(a) u dzhenwa na u ingamelwa zwi a ṱoḓea kha u wana mafhungo, zwine zwa ḓo vhuedza nnyi na nnyi, zwine zwi nga si wanale nga nnḓa ha u dzhena afho fhethu; kana
(b) Mulayo a u khou tevhelwa.
(3) ḽiṅwalo ḽa thendelo zwi tshi ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) ḓi nga bviswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nahone ḓi tea u: -
(a) buletshedza fhethu hune ha nga dzhenwa ha ingamelwa; na
(b) ḓea muingameli maanḓa a u ingamela fhethu na u ita zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha khethekanyo ya 33
(4) ḽiṅwalo ḽa thendelo hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) ḓi tea u vha ḓi kha ḓi shuma u swikela: -
(a) mushumo wo itwa
(b) ḓo phumulwa nga madzhisiṱaraṱa we a ḓi bvisa kana, arali uyu a siho, nga muṅwe muthu a re na maanḓa na fanaho a awe;
(c) ndivho ye ḽa vha ḓo bviselwa yone yo fhela; kana
(d) ho no fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḓe ya bviswa ngaḽo.
(5) Musi a saathu u thoma u ingamela, muingameli: -
(a) Arali muṋe wa fhethu kana mufareli e hone: -
(i)	u tea u ṋekedza muṋe wa fhethu kana muthu o faraho vhufaedzi, na u mu ṱalutshedza maanḓa ane vhuingameli ha khou itwa ngaho, na u sumbedza uyo muthu ṱhanziela ya muingameli ya u tholwa; na
 (ii)	u mu ṋekedza khophi ya ḽiṅwalo ḽa thendelo ḓo
 ṅwalwaho dzina ḽa uyo muthu; kana
(b) u tea u nambatedza khophi ya ḽiṅwalo ḽa thendelo u dzhena fhethu ho teaho nahone hu vhonalaho zwavhuḓi arali: -
 (i)	mu?e wa fhethu e siho nahone hu si na muthu o
 farelaho; kana
ii)	mu?e wa fhethu kana o farelaho a tshi khou hana u
 ṱanganedza khophi.
35.	U dzhena hu si na ḽiṅwalo ḽa thendelo
(1)	Muingameli a si na ḽiṅwalo ḽa thendelo a nga:-
	(a)	dzhena a ingamela fhethu nga thendelo ya muṋe kana
 muthu o farelaho henefho fhethu; kana
(b)	kha nyito dzi iteaho misi yoṱhe, a nga dzhena a ingamela fhethu huṅwe na huṅwe ho .waliswaho,-
 (i)	hone hu si lu fhiraho rathi vhukatini ha tshifhinga tsha
 miṅwedzi ya 12; kana
(ii)	lunzhi tshifhinga tshoṱhe arali o tendelwa nga muṅwe
 mulayo hu u itela ndivho ya u ingamela
(2)	Hu tshi engedzwa kha u dzhena hu tshi tevhelwa khethekanyo thukhu ya (1), muingameli a nga dzhena shangoni kana fhethu a si na ḽiṅwalo ḽa thendelo: -
(a)	arali o tendelwa u ita nga u ralo nga mulayo muṅwe na mu.we; kana
(b)	zwi tshi ya nga uri hu kha ḓi vha na nḓivhadzo ya khombetshedzo ya uri a ite zwo fanelaho yo bviswaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 38, hu u itela u vhona uri nḓivhadzo iyo yo tevhedzwa naa.
(3)	Musi hu saathu u thoṅwa u ingamela huṅwe na huṅwe zwi tshi ya nga heyi khethekanyo, muingameli u tea u:
(a)	sumbedza kana u ḓiḓivhadza kha muṋe wa fhethu kana o farelaho fhethu afho;
(b)	?alutshedza muṋe wa mushumo kana muthu o farelaho thendelo ine vhuingameli ha itelwa hone; na
(c)	u sumbedza uyo muthu ṱhanziela ya vhuimo ha muingameli ya u sumbedza u tholiwa
(4)	U dzhenwa huṅwe na huṅwe kana vhuingameli ha musi hu si na ḽiṅwalo ḽa thendelo hu nga kha ḓi itwa hone vhukati ha tshifhinga tsha mushumo.
36. U shumiswa ha maanḓa
(1) Muingameli a no khou tshimbidza ḽiṅwalo ḽa thendelo, hu tshi yiwa nga khethekanyo ya 34 a nga kunda u hanelwa u dzhena kana u ingamela nga u shumisa maanḓa o fanelaho, hu tshi katelwa na u vunḓa ganzhe, vothi kana fasiṱere ḽa fhethu uri a kone u dzhena.
(2) phanḓa ha musi a tshi shumisa maanḓa, muthu a no khou tshimbidza ḽiṅwalo u tea u vha o pfala a tshi kombetshedza u vulelwa na u bula ndivho, nga nnḓa ha musi hu na tshiitisi tsha u tendisa uri u ita izwi zwi nga ita uri muthu a pwashekanye kana a kwame tshiṅwe tsha zwithu zwine zwa vha zwa ndeme kha uho u ingamela.
(3) Minisiṱa vha tea u badela ndiliso kha muṅwe na muṅwe ane a nga vha o tshinyalelwa nga mulandu wa u vulwa lwa khombetshedzo tshifhingani tsha u ingamelwa arali ho vha hu si na muthu a re na vhuḓifhinduleli ha fhethu.
(4) Musi hu tshi tevhelwa miṅwe milayo, kana arali tshi tshifhinga tsha shishi, a hu tendelwi u shumisa swili uri muthu a kone u dzhena kana u ita vhuingameli musi hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 35
37. Mushumo wa u bvisa maṅwalo, u fhindula mbudziso na u thusa vhaingameli
(1) Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha o fara ḽiṅwalo ḓi yelanaho na zwa u ingamela u tea u bvisa iḽo ḽiṅwalo kha khumbelo ya muingameli
(2) muṋe kana muthu a no khou dzula kha shango kana fhethu u tea u ṋekedza fhethu na thuso ine zwo fanela ya khou ṱoliwa nga muingameli uri a kone u shuma mushumo wa vhuingameli zwavhuḓi.
(3) phanḓa ha musi vha tshi vhudzisa muthu, hu tshi tevhelwa iyi Ndima, muingameli u tea u ḓivhadza uyo muthu nga ha pfanelo dza ndayotewa dzoṱhe dzine dza mu kwama
(4) Muthu ane a khou vhudziswa nga muingameli zwi tshi ya nga iyi ndima u tea u fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe nga u fulufhedzea na nga nungo dzawe dzoṱhe.
(5) Phindulo kana Ṱhalutshedzo ine ya ṋewa muingameli a yo ngo tea u shumiswa kana ya tendelwa u ṱoḓisisa zwa vhugevhenga kha muthu a no khou ṋekedza, nga nnḓa ha ṱhoḓisiso kha muthu uyo kha milandu i yelanaho na: -
(a)	ndangulo kana u dzhia muano
(b)	u ambiwa ha mafhungo a si one; kana
(c) u kundelwa u fhindula mbudziso ya mulayo lwo fhelelaho nahone lu fushaho
38. nḓivhadzo dza u tevhedza
(1) Arali muingameli a tshi tenda uri ndugiselo dziṅwe na dziṅwe dza hoyu Mulayo kana ṱhanziela ya u ṅwaliswa a dzo ngo tevhelwa, muingameli a nga ṋekedza nḓivhadzo ya u tevhedza kha fomo yo randelwaho kha:-
(a)	muthu o .waliswaho; kana
(c) muṋe wa fhethu ho ṅwaliswaho kana muthu a no langa afho fhethu ho ṅwaliswaho
(2) nḓivhadzo ya u tevhedza yo ambwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) i fanela u bvisela khagala: -
(a)	ndugiselo dzine dza pfi a dzo ngo tevhelwa
(b)	zwidodombedzwa zwa lushaka na vhuhulu ha zwi songo
 tevhedzwaho
(c)	maga maṅwe na maṅwe ane a ṱoḓa u dzhiwa na tshifhinga
 tshine ayo maga a fanela u dzhiwa
(d) mulifho muṅwe na muṅwe une wa nga ṋekedzwa hu tshi tevhelwa mulayo uyo arali maga ayo a vha a songo dzhiwa
(3) Arali muingameli o fushea uri ṱhoḓea dza nḓivhadzo dzo tevhelwa, muingameli a nga bvisa ṱhanziela ya vhutevheleli.
(4) nḓivhadzo ya vhutevheleli yo ambiwaho nga hayo kha khethekanyo-.hukhu ya (1) i dzula i tshi khou shuma u swikela muingameli a tshi bvisa ṱhanziela ya vhutevheleli yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) musi hu tshi sedzwa nḓivhadzo iyo.
39. Khanedzo kha nḓivhadzo ya u tevhedza
(1) Muthu muṅwe na muṅwe a re na nḓivhadzo ya u tevhedza a nga i hanedza nga u ita makumedzwa kha Minisiṱa hu saathu u fhela:-
(a) maḓuvha a 21 musi ho ṱanganedzwa iyo nḓivhadzo, kana
(b) tshifhinga tshilapfu tsho tendelwaho nga Minisiṱa musi ho sumbedzwa zwiitisi zwi pfalaho.
(2) Murahu ha musi ho sedzwa makumedzwa nga muhanedzi, na nga mafhungo na maṅwe na maṅwe o livhanaho, Minisiṱa a nga tendela, u shandula kana a phumula nḓivhadzo ya u tevhedzela iṅwe na iṅwe kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha nḓivhadzo.
(3) Minisiṱa vha tea u ṋekedza khophi ya nḓivhadzo hu tshi tevhelwa khethekanyo-.hukhu ya (2) kha muhanedzi na, arali muhanedzi e muthu a songo ṅwalisaho hu tshi tevhelwa uyu mulayo, zwi nga vha muṅwe na muṅwe o ṅwalisaho a kwameaho nga nḓivhadzo.
(4) Arali Minisiṱa a tenda kana a shandula nḓivhadzo kana tshipiḓa tsha nḓivhadzo, muhanedzi u fanela u tevhedza zwi ṱolwaho nga nḓivhadzo hu saathu u fhela tshifhinga tsho sumbedzwaho kha nḓivhadzo.
40.	Khumbelo ya u sedzuluswa ha ndaela ya Minisiṱa
(1) Muhanedzi a nga humbela khaṱhululo kha Khothe Khulwane u hanedzana na ndaela ya Minisiṱa yo bviswaho fhasi ha khethekanyo ya 39(4) hu saathu u fhela maḓuvha a 21 murahu ha musi ho ṱanganedzwa ndaela.
(2) Ndaela yo itwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 39(4) i a imiswa ho lindelwa mvelelo dza kha.hululo.
(3) Nga nnḓa ha khethekanyo ṱhukhu ya (1), Khothe Khulwane i nga hana khumbelo ya khaṱhululo yo swikiswaho nga murahu ha tshifhinga nga tshiitisi tshi no pfala
NDIMA YA 5
MILANDU NA NDIFHISO
41. Vhukhakhi vhune ha tshimbilelana na vhaingameli
(1) Muthu ho ngo fanela u:
(a)	hanela muingameli u dzhena fhethu hune muingameli a vha o tendelwa u dzhena?
(b)	thivhela, thithisa kana u valela muingameli ane a khou shumisa maanḓa a u ita mushumo hu tshi tevhelwa uyu mulayo
(c)	hana u ṋekedza muingameli maṅwalo kana mafhungo ane lwa mulayo a humbelwa u a ṋekedza zwi tshi ya nga uyu mulayo.
(d)	?ekedza mazwifhi kana mafhungo a xedzaho kha muingameli
(e) thivhela muṋe wa fhethu kana mavu, kana muthu ane a khou shumela muṋe wa fhethu, u dzhena fhethu u itela u tevhedza ṱhoḓea dza uyu mulayo.
(f) ḓiita unga ndi muingameli
(g) khakhisa ḽiṅwalo ḽa thendelo, ṱhanziela ya u tevhedzela ya nḓivhadzo yo bulwaho kha Ndima ya 4.
(h) kundelwa u tevhedza nḓivhadzo ya u tevhedzela yo bviswaho hu tshi tevhelwa Ndima ya 4
(i) dzhena fhethu a si na ḽiṅwalo ḽa u tendelwa kha nzulele i ṱoḓaho ḽiṅwalo ḽa u tendelwa
(j) Ita zwi sa tshimbilelaniho na ḽiṅwalo ḽa thendelo ḓo bviswaho hu tshi tevhedzwa zwi re kha Ndima ya 4;
(k) dzhena kana u ingamela hu si na vhulaedzwa; kana
(l) bula mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa masheleni kana mafhungo a bindu ḽa muṅwe muthu o wanalaho kha mushumo wo itwaho zwi tshi ya nga uyu mulayo nga nnḓa ha:
i) u vhudzwa ha muthu a ṱoḓaho mafhungo u itela uri a shumise maanḓa kana a ite mushumo hu tshi tevhedzwa uyu mulayo;
ii)	arali u bulwa hu tshi ṱolwa nga khothe yo tendelwaho; kana
iv) arali u bulwa hu tshi tshimbilelana na ndugiselo ya mulayo.
	(2)	U pfukha iyi khethekanyo ndi mulandu
42. Vhukhakhi na ndifhiso
(1) Muthu muṅwe na muṅwe ane a pfukha kana a kundelwa u tevhedza ndugiselo ya:
(a)	Khethekanyo ya 6, 7, 10, 11, 12, 14(2) kana ya 15 o imelwa nga u sengiswa a lifhiswa kana a valelwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha mi.anu; kana
(b)	khethekanyo ya 8, 13, kana kana ya 41 o imelwa nga u lifhiswa, musi o wanwa mulandu kana nga u valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha.
43.	Kha?hulo ya vhufobvu kha vhathu vho ṅwaliswaho.
(1) Arali mulanguli, zhendedzi kana mushumi wa muthu o ṅwaliswaho a ita kana a pfukha mulayo nga u ita nyito iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita mulandu arali yo itwa kana u pfukhwa nga muthu o ṅwaliswaho, hoyo muthu o ṅwaliswaho, hu si na vhuṅwe vhuṱanzi, u ḓo dzhiwa sa o itaho kana o khakhaho, arali khothe ya fushea uri nyito kana u siedzwa hu wela kha maanḓa kana ṱhoḓea dza mulanguli, zhendedzi kana muthu o lozwaho
a) muthu o ṅwaliswaho a nga vha o thusa kana u tendela u itwa ha nyito kana u pfukhwa nga mulanguli, zhendedzi kana mushumi.
b) Muthu o ṅwaliswaho ho ngo dzhia vhukando ho fanelaho u thivhela nyito kana u pfukha.
(2) U itela ndivho ya khethekanyo ṱhukhu ya (1), mafhungo a uri muthu o ṅwaliswaho o ḓea ndaela ya u thivhela nyito kana u pfukhwa a si vhuṱanzi vhu fulufhedzeaho ha u sumbedza uri vhukando ho teaho ho dzhiwa u thivhela nyito kana u pfukhwa.
44.	Ndifhiso dza ndango
(1)	Minisita vha nga randela ndifhiso dza u langa kha vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe ha uyu Mulayo, hu tshi katelwa na u engedzwa ha ndifhiso ya vhukhakhi ho dovhololwaho.
2) Mulifho wa mulandu fhasi ha hoyu Mulayo nga muthu o ṅwaliswaho ndi u vunḓa mulanga wa u ṅwaliswa.
(3)	Minisi?a vha nga nanga uri vha nga:
(a) humbela Mulangi wa vhuhaṱuli ha Nnyi na Nnyi u haṱula muthu o ṅwalisaho u dzhena kha vhukhakhi; kana
(b) humbela ndifhiso ya vhulangi kha u vunḓa mulanga wa u ṅwaliswa, hone a nga si zwi ite zwoṱhe kha nyimele nthihi.
(4) Khethekanyo ya 43, i a shuma hu tshi tevhelwa tshanduko dzi ṱoḓeaho nga mafhungo zwi tshi ya nga ndifhiso yo vhewaho fhasi ha iyi khethekanyo.
(5) Arali Minisiṱa o ḓea ndifhiso kha muthu muṅwe na muṅwe nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (3) kha mulandu muṅwe na muṅwe fhasi ha Mulayo uyu, a hu na u shengedzwa hune ha nga itelwa uyo muthu zwi tshi ya nga mulandu uyo.
(6) Muthu muṅwe na muṅwe a ṋewaho ndifhiso nga fhasi ha khethekanyo iyi a nga humbela khaṱhululo kha Khothe Khulwane kha muhumbulo wa Minisiṱa hu sa athu u fhela maḓuvha a 60 murahu ha musi tsheo yo no dzhiwa
(7) Khothe Khulwane i nga hana u ḓiswa u lenga ha khumbelo ya khaṱhululo kha khethekanyo ya (6) zwi tshi ya nga tshiitisi tshine tsha pfala.
(8) Khumbelo ya khaṱhululo zwi tshi ya nga khethekanyo heyi zwi nga kwama u sengiwa nga vhuswa ha mulandu na nga tshileme tsha mafhungo hu na vhuṱanzi kana hu si na vhuṱanzi kana mafhungo a u ḓadzisa
(9) Khothe khulwane i nga khwaṱhisedza ndifhiso yo ṋewaho nga Minisiṱa kana ya ḓea ndaela ine a vhona yo tea.
(10) Arali muthu a humbela khaṱhululo kha muhumbulo wa Minisiṱa nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (6), khumbelo ya khaṱhululo u a imisa pfanelo ya u badela ndifhiso hu tshi lindelwa mvelelo dza khumbelo ya kha.hululo.
(11) Muthu muṅwe na muṅwe o teaho u badela ndifhiso fhasi ha khethekanyo iyi u fanela u i ita nga u ralo hu saathu u fhela tshifhinga tsho randelwaho, arali a kundelwa Minisiṱa vha nga shumisa Khothe Khulwane uri ndifhiso i vha ndaela ya khothe.
(12) Mutengo wa ndifhiso we wa itwa nga ndaela ya khothe i a wanwa murahu sa we wa vha u mutengo wa khaṱhulo ya vhapo kha khothe yeneyo.
NDIMA YA 6
KHORO YA MILAYO YA ZWIKAMBI YA LUSHAKA
45. U sikwa ha Khoro
Ho sikwa Khoro ya Milayo ya Zwikambi ya Afrika Tshipembe
46.	Tshivhumbeo tsha Khoro
1) Khoro yo itwa nga: -
a) Minisiṱa
b) Kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, muraḓo wa khorotshitumbe o hweswaho vhuḓifhinduleli ha u ḓea ḽaisentsi ya zwikambi kha vunḓu .ene.o;
c) Mulangi Muhulwane, kana muṅwe mushumeli wa muhasho o tholwaho nga Mulangi Muhulwane; na
d) muraḓo wa ndango wa muvhuso wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe
(2)	Minisi?a u vha mudzulatshidzulo wa Khoro
(3) miraḓo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) ndi miraḓo i sa vouthi kha khoro
47.	Mishumo ya Khoro
1)	Khoro ndi foramu ya tshumisano ya muvhuso yo bulwaho kha khethekanyo ya 41 (1) (h) ya Ndayotewa.
2) Mishumo ya Khoro ndi: -
a) u vhudzisa nga ha:-
i) mikhwa na maimo a lushaka kha indasiṱiri ya zwikambi
ii) mulayo wa lushaka hu tshi itelwa indasiṱiri ya zwikambi
iii) mulayo wa zwikambi kana milayo hu tshi katelwa u ṱuṱuwedzwa ha u fana ha mulayo wa lushaka na wa vunḓu nga ha mikhwa na maimo a zwikambi
iv) mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na indasiṱiri ya zwikambi kha mivhuso ya Mavunḓu na lushaka.
v) mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na ndango kana u sedza indasiṱiri ya zwikambi fhano kha Riphabuliki kana u ḓea ḽaisentsi kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kana Mavunḓu;
vi) u fhedzwa ha u sa anḓana hune ha nga bvelela vhukati ha mivhuso ya Mavunḓu kana vhukati ha u ṋewa ha ḽaisentsi nga vunḓu na Minisiṱa zwi tshi yelana na mulayo na u langwa ha indasiṱiri wa zwikambi; kana
vii) mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga humiselwa khayo nga muraḓo wa Khoro;
b) u hudza na u tshimbidza vhushaka ha mivhuso zwi tshi yelana na indasiṱiri ya zwikambi;
c) u tshimbidza nzudzanyo dza u sa anḓana dza mivhuso zwi tshi yelana na indasiṱiri ya zwikambi.
48.	Matshimbidzele
49	1)	Minisi?a a nga vhidza muṱangano wa Khoro tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, hone u fanela u vhidza muṱangano luvhili kha ṅwaha muṅwe na muṅwe wa muvhalelano.
2. Minisiṱa a nga ita uri mutangano muṅwe na muṅwe wa Khoro u vha muṱangano wa miraḓo yoṱhe kana wa vha muṱangano wa vhakhethi.
3. muraḓo u songo tendelwaho u khetha a nga ta muṅwe muthu ane a ḓo mu imelela kha muṱangano wa Khoro.
4.	Khoro i nga ramba vhathu vha si miraḓo u dzhenela muṱangano wa Khoro.
5.	Sa dzangano ḽine masia oṱhe a muvhuso wa lushaka na a vunḓu a wela u shumisana nga u fulufhelana nahone khoro i fanela u lingedza u swikelela tsheo dzayo nga u tendelana
6. Arali Khoro ya kundelwa u tendelana kha muhumbulo, i nga tandulula fhungo ḽeneḽo nga u tou voutha.
7. ḽikumedzwa u ya nga ha khethekanyo ṱhukhu ya (6) ḓi a phasa fhedzi arali ḓi tshi khou thusedzwa nga: -
(a) Minisiṱa; na
(b)	nga miṅwe miraḓo miṱanu ya Khoro i re na thendelo ya u khetha
	8.	Hu tshi yiwa nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) na ya (7), Khoro i nga ḓiitela
 milayo yayo ya u tshimbidza yayo.
 NDIMA YA 7
 MILAYO NA nḓivhadzo
49.	Tsedzuluso ya mutakalo wa nnyi na nnyi
Minisiṱa, o kwamana na muraḓo wa khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mutakalo, vha nga randela zwi re ngomu zwa, na nḓila ine nḓivhadzo dza mutakalo wa nnyi na nnyi zwa tea u ṱaniwa kha: -
(a) zwifhaṱo zwo .waliswaho; na
(b) zwifhaṱo zwi re na thendelo kana zwo ṅwaliswaho nga muvhuso wa vunḓu u rengisa kana u bveledza zwiṱuku ha zwikambi.
50. maanḓa a u ṋekedza milayo na nḓivhadzo
(1) Nga ndivhano ya mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho mbambadzo ya vhuimo vhuṱuku kana u bveledzwa ha zwikambi huṱuku nga nḓila ṱhukhu, Minisiṱa, e na vhukwamani na Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi, vha nga ita mulayo u itela u bveledza mvelele na milayo zwi fanaho kha mushumo wa zwikambi zwo livhana na: -
(a) Tshivhumbeo na vhuvha ha mafhungo a muvhalelano ane fanela: -
(i)	u kuvhanganya kha nḓila ya u ita ḽaisentsi kana u ṅwalisa
 vhathu kha u rengisa kana vhubveledzi vhuṱuku ha
 zwikambi; na u
 (ii)	?isedza Minisiṱa na:
(b) Tshivhumbeo, vhuvha na indasiṱiri u thusa nga mafhungo a yelanaho na Minisiṱa musi hu tshi sedzwa kushumiselwe kwa zwikambi nga vhathu vha tevhelaho: -
(i)	vhathu vho ṅwaliswaho
(ii)	vhathu vha re na ḽaisentsi kana vho ṅwaliswaho fhasi ha iṅwe na iṅwe ya theo ya mulayo wa Vunḓu; na
(iii)	vha re na ṱhanziela ya ndeme zwo livhana na khethekanyo ya
 16 ya Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, wa 1989.
(2) Minisiṱa, nga nḓivhadzo kha Gazete a nga: -
(a) ita milayo sa zwo vhewaho kha khethekanyo ya (1)
(i)	a amba uri tshithu tshiṅwe na tshiṅwe kana tshinwiwa tsho vhiliswaho kha u vha tshikambi kana halwa ha mahafhe; kana
(ii)	u vhea mulevho kha zwithu zwo bviswaho kha mupo
 zwo itwaho zwa dzilafho, zwo itwaho minukhelela
 kana zwa zwipiri.i zwo shandulwaho
(b) ita milayo:
(i)	u fhungudza na u langa vhu.u.i, tsudzuluwo, u londola thengiso, u ḓisa kana u shumisa tshipiri.i.
(ii)	u randela khethekanyo ya vhathu vhane vha nga rengisela nnyi na nnyi tshipiri.i;
(iii)	u randela vhunzhi ha tshipiriṱi tshine tsha nga rengiselwa muthu muṅwe na muṅwe na zwine ya nga rengiselwa khazwo; na
(iv)	u fhungudza na u thivhela u renga ndaka ya tshipiriṱi
(v)	u thoma kuitele kwa u ḓea thendelo ya u rengisa kana u vha na tshipiriṱi
(vi)	u livhana na u shandukisa mupo, munukhelelo na u ita muvhala na vhuṱundi ha tshipiriṱi tsho rengiswaho kana tsho vhetshelwaho u rengiswa; na
(vii)	u randela nḓila, maitele, vhuunḓi na u vhulungwa ha rekhodo kana maṅwe maṅwalwa uri zwi vhewe malugana na huṅwe u thusana kha tshipiri.i; kana
(c) u ita miṅwe milayo: -
(i)	i ṱoliwaho kana yo tendelwaho zwo livhana na uyu Mulayo, kana
(ii)	zwo teaho kana fulo u randela u itela u kona zwiitwa zwa Mulayo
51. Maitele a musi hu tshi bviswa milayo
(1) Murahu ha musi Minisiṱa a tshi nga bula mulayo wo .o.isiwaho kha khethekanyo ya 50 une nga u vha hone kana nga u humiselwa murahu wa kwama muthu kana ḽimaga, Minisiṱa u tea u: -
(a) dzhia ḽiga ḓo teaho u ḓivhadza vhane nga mashudu vha kwamea nga u vha hone kana nga u humiselwa murahu nga mulayo kana nḓivhadzo na u ramba mabulamihumbulo khavho:
(b) anḓadza mulayo kana nḓivhadzo kha Gazete na u ramba .ibulamuhumbulo kha vhathu vhoṱhe; na
(c) sedza .ibulamuhumbulo ḽiṅwe ḓo ṱanganedzwaho na themendelo dzo itwaho nga Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi.
(2) Arali mulayo, nga nnḓa ha uḽa wo bulwaho kha khethekanyo ya 50(1) u tshi nga kwama vunḓu, uyo mulayo u fanela u vhekanywa na Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi uri u ḓo sedzuluswa.
NDIMA YA 8
NDUGISELO NYANGAREDZI
52. Mikano ya vhuḓifhinduleli
Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 36(3), a si Muvhuso kana muraḓo muṅwe-vho wa muvhuso kana muthu ane a vha na maanḓa a u ita mushumo muṅwe na muṅwe zwo livhana na Mulayo, a tewa nga ndozwo kana tshinyalelo yo bveledzwaho nga mulayo kana u pfukhwa nga lutendo lwa vhuḓi kha nḓowe-nḓowe ya maanḓa eneo kana u itwa ha mushumo wonoyo.
53. U ṋekedzwa ha maanḓa
(1) Minisiṱa a nga ṋekedza maanḓa maṅwe na maṅwe nga nnḓa ha maanḓa a u ita milayo, kha Mulanguli Muhulwane kana muofisiri wa muhasho wa lushaka ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a zwikambi o tholwaho nga Mulangi Muhulwane.
(2) Nga zwiṅwe zwifhinga, Minisiṱa vha nga phumula maanḓa a tshigwada tsha u imela vhaṅwe nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a ita maanḓa ayo ene muṋe.
(3) Arali Minisiṱa a tshi ḓea maanḓa fhasi ha kupiḓa kwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho nga tsheo ya mafhungo o itwaho nga muthu o nangwaho u imela tshigwada a nga humbela khaṱhululo malugana na tsheo ya mafhungo kha Minisiṱa,
(4) khaṱhulo yo landulwaho kha kupiḓa kwa khethekanyo ya (3) i tea u hwelelwa kha Minisiṱa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi muthu o ḓivhadzwa nga ha tsheo ya mafhungo.
(5) Minisiṱa u tea u fara khaṱhululo zwo livhana na kuitele kwo randelwaho na hone a dovhe a vhee tsheo fhedzi nga murahu ha u ḓea madzangano a re na dzangalelo tshifhinga u ta vhaimeleli.
54. Nzudzanyo ya u pfukhela na u phumulwa ha milayo
(1) Milayo yo bulwaho kha shedulu ya (2) yo phumulwa kha tshipiḓa tsho sumbedzwaho kha muingekano wa vhuraru wa iyo shedulu.
(2) Zwo livhanywa na vunḓu ḽiṅwe na .i.we: -
(a) u phumulwa lwa mulayo ha ḽiṅwalo ḽa mulayo zwo livhana
 na khethekanyo ṱhukhu ya (1) ine ya livhana na thengiso
 ṱhukhu kana vhubveledzi vhuṱuku ha zwikambi zwi kwamea
 fhedzi musi: -
	(i)	theo ya milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya (5) I
 tshi thoma u shuma kha ḽeneḽo Vunḓu; na
(iii) Muphurisidennde o ḓivhadza uri khethekanyo ya (1) i khou
shuma kha vunḓu ḽeneḽo, sa zwe zwa ṋekedzwa kha khethekanyo ya 56 (2)
(b) u swikelela tshifhinga tsho sumbedzwaho kha phara ya (a) (i) na (ii) ndaula kha uyu Mulayo u itela .theo ya vunḓu ine ya nga itea? i tea u humbulelwa sa zwine zwa vha ndaula kha vunḓu ḽa mulayo zwo sumbedzwa kha phara ya (a)
(3)	Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 55, maṅwalo shedulu ya 1 a itea kha
 muratho u bva kha milayo yo phumulwaho u ya kha mulayo.
55. Tshandukiso dza ḽaisentsi dzi re hone
(1) Nga nnḓa ha u phumulwa ha Mulayo wa zwikambi wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989) ḽaisentsi yo ṋekedzwaho fhasi ha mulayo i sala i kha ḓi vha na ndeme lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 90 nga murahu ha u thoma u shuma ha uyu mulayo arali iyo .aisentsi: -
(a) yo laedzwa u bveledzwa kana u kovhekanywa ha zwikambi; na
(b) yo vha i na ndeme kha zwenezwo nga u ṱavhanya musi uyu mulayo u saathu u thoma u shuma
(2) Kha u fhela ha tshifhinga tsho sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu (1) ḽaisentsi i ambwaho nga hayo kha khethekanyo ṱhukhu iyo i ḓishandukisa nga yone ine kha u ṅwaliswa fhasi ha uyu Mulayo sa:
(a) mubveledzi; kana
(b) mukovhekanyi.
Sa zwe zwa humbelwa nga ḽaisentsi,
(3) Arali ra.aisentsi wa ḽaisentsi o sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) na ya (2) a kundelwa u ita khumbelo kha Minisiṱa sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) ḽaisentsi i a fhela nga tshifhinga tsha u fhela sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) nahone a i shanduki sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)
(4) Nga murahu ha ṅwaha muthihi musi mulayo uyo wo thoma u shuma, muthu we ḽaisentsi yawe ya shandulelwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) u tea u ṱuṱuwedza uri Minisiṱa vha sedzuluse nga huswa nga nḓila na fomo yo randelwaho ya muthu fhasi ha u ṅwaliswa ha uyu mulayo.
(5) Kha u laula tsedzuluso yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) Minisiṱa u tea u sedza uri muthu o ṅwaliswaho ndi muthu o teaho nahone u tea u ita khumbelo kha maṅwalo a Ndima ya 3, u vhala na tshanduko dzi ṱoḓeaho nga maṅwalo,
56. ṱhoho ṱhukhu na mathomele
(1) Hoyu mulayo u vhidzwa u pfi ndi mulayo wa zwikambi wa 2003, nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa nga Muphurisidennde nga u ita nḓivhadzo kha Gazete.
(2) Muphurisidennde: -
(a) a nga ta maḓuvha o fhambanaho zwo livhana na Mavunḓu o fhambanaho kha u phumulwa ha milayo yo bulwaho kha khethekanyo ya 54 (2) (a); na
(b) a nga ta iyo datumu hu tshi tevhelwa vunḓu ḽeneḽo ḽine arali Khoro ya Lushaka ya Milayo ya Zwikambi ya vha yo eletshedza Muphurisidennde uri liṅwe vunḓu ḓo ita nḓivhadzo ya theo ya milayo ine ya ṱanganya ṱhoḓea dzo bulwaho kha khethekanyo ya 5.
SHEDULU YA 1
NDUGISELO DZA U PFUKHISELA
1.	?halutshedzo
	U itela ndivho dza ndugiselo iyi
	.Mulayo wa Zwikambi, 1989? zwi amba mulayo wa zwikambi 1989
 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989)
 .Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, 1989? zwi amba mulayo wa
zwibveledzwa zwa Zwikambi 1989 (Mulayo wa vhu 60 wa 1989);
2. khuḓano dza u pfukhisela
Arali vhukatini ha tshifhinga nga murahu ha u phumulwa ha milayo yo tiwaho kha khethekanyo ya 54(2)(a) zwi tshi ya nga vunḓu ḽeneḽo ndugiselo ya hoyu mulayo dzi tshi lwa na ndugiselo dza mulayo wo ambwaho kha shedulu ya 2, ndugiselo ya uyu mulayo i vha yo kunda zwi tshi ya nga khuḓano
3. Tsedzuluso dzo itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya Mulayo
 wa Zwikambi, wa 1989
U ḓiimisela huṅwe na huṅwe ho itwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 51 ya Mulayo wa Zwikambi, i fhela nga murahu ha miṅwaha miraru murahu ha musi mulayo hoyu u tshi thoma u shuma.
4. Thendelo yo ṋekedzwaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2) ya Mulayo wa
 Zwikambi, 1989
Thendelano iṅwe na iṅwe yo vhewaho fhasi ha khethekanyo ya 158(2) ya Mulayo wa 1989 i fhela nga 31 Nyendavhusiku nga ṅwaha u tevhelaho ha musi uyu mulayo wo thoma u shuma nahone u ḓo, fhelelwa nga mushumo nga ḓuvha ḽeneḽo
5. Khumbelo musi mulayo hoyu u tshi thoma u shuma
Hu tshi yiwa nga khethekanyo ṱhukhu ya (1), khumbelo iṅwe na iṅwe kana mafhungo o ṱanganedzwaho nga muvhuso wapo zwi tshi yelana na Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 phanḓa ha musi mulayo uyu u tshi thoma nahone u songo fheliswa phanḓa ha u thoṅwa honoho, u fanela u fhedzwa nga muvhuso wapo wonoyo hu tshi tevhelwa mulayo uyo.
6. Vharengisi vha zwiṱuku kha vhupo ho iledzwaho
Arali zwi tshi konea muvhuso wa vunḓu wo bulwaho kha Khethekanyo ya 5, u thoma vhupo kana fhethu huṅwe na huṅwe hune muthu kana ḽimaga ḓi nga si kone u dzhia hu u itela u rengisela zwiṱuku zwa zwikambi, hoyo mulayo u fanela u nea muratho wa ṅwaha muthihi vhukatini ha uri vharengisi vha zwiṱuku vhaṅwe na vhaṅwe vhe phanḓa ha u thoma hawo u shuma vha vha vho tendelwa u rengisa zwikambi kha zwipiḓa zwenezwo kana fhethu vha nga bvela phanḓa u ita zwenezwo.
SHEDULU YA II
U PHUMULWA HA MILAYO
Nomboro na ṅwaha wa mulayo
ṱhoho ṱhukhu
Tshifhinga tsha u phumulwa

Mulayo wa vhu 27 wa 1989

Mulayo wa Zwikambi, wa 1989

woṱhe
Mulayo wa vhu 60 wa 1989
Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi, wa 1989
Khethekanyo ya 32 hu tshi yiwa nga u khwiniswa ha Mulayo wa Zwikambi, wa 1989
Mulayo wa vhu 44 wa 1993
Mulayo wa Khamphani wa Vhukavhamabufho, wa 1993
Khethekanyo ya 35
Mulayo wa vhu 105 wa 1993
Mulayo wo Khwinisiwaho wa Zwikambi, wa 1993
woṱhe
Mulayo wa vhu 57 wa 1995
Mulayo wo Khwinisiwaho wa Zwikambi, wa 1995
woṱhe

1
<fn>ven_Article_National Language Services_MUTEVHE WA ZWI RE NGO.txt</fn>

MUTEVHE WA ZWI RE NGOMU
IPFI ḽa U RANGELA NGA MULANGI MUHULWANE WA TSHUMELO YA NYAMBO YA AFURIKA TSHIPEMBE
MUTEVHE WA MADZINA TSHIKHAU
1.	ZWO RANGELAHO NA NYIMELE	6
2.	?HALUTSHEDZO YA SENTHARA DZA ṱhoḓisiso NA MVELEDZISO YA LUAMBO	8
3.	NDIVHO DZA DZILRDC 9
4.	TSHIVHUMBEO TSHA DZILRDC 10
5.	VHUKWAMANI NA TSHUMISANO	13
6.	VHUHULWANE HA MUSHUMO	14
6.1	U ALUSA LUAMBO	15
6.2	U TIKEDZA ṱhoḓisiso DZI YELANAHO NA ZWA LUAMBO	16
6.3	U PHUROMOTHA U VHALA NA U ṅwala NGA NYAMBO DZA TSHIREMA	19
6.4 MIZIAMU YA VHUFA NA LUAMBO	22
6.4.1	U ṅwaliwa ha zwiṱori, dzingano, zwidade, maidioma nz.	22
6.4.2	U dzhenelela ha vhufa ha u ṱalutshedza kha ?ivhazwakale	23
6.5	U SWIKELELA KHA TSHITSHAVHA	24
6.5.1	Vhugudisi ha u vhala na u ?wala	25
6.5.2	Ngudo dza Theo dza Luambo	25
6.5.3	U phuromotha u gudiwa ha Nyambo dza Tshirema	27
7.	MAGA A MASHUMELE	28
7.1	?IGA ḽa U THOMA (2004)	28
7.2	?IGA ḽa VHUVHILI (2005)	29
7.3	?IGA ḽa VHURARU (2006 NA U YA PHAN?A)	29
8.	MUGAGANYAGWAMA	30
9.	MAIPFI A U PENDELA	31
IPFI ḽa U RANGELA NGA VHO-NOMSO MGIJIMA, MULANGI MUHULWANE WA TSHUMELO YA NYAMBO YA LUSHAKA
Afurika Tshipembe ḓi na vhuḓifhinduleli ha u wana thasululo kha mafhungo a fanaho na nyaluwo ya ikonomi ya vhathu vhao, u fhelisa vhushayamishumo na vhushai. Ndi zwa ndeme uri luambo lu shume mushumo muhulwane kha u tandulula hedzi khaedu. Hone-ha ri fanela u zwi ḓivha uri luambo lu na mushumo muhulwane kha pfunzo, u vhona uri hu na u swikelela tshumelo dza ndeme na mafhungo, u itela mveledziso ya vhuṋe na u sumbedza vhutsila ha mvelele.
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u vhona u thomiwa ha Senthara dza ṱhoḓisiso na Mveledziso ya Luambo (dziLRDC) sa zwine zwa vha zwa ndeme kha u tandulula haya mafhungo. Nga u ita nga u ralo, kuthomele kwashu kwo vha ku kwa u lingedza u sedzesa kha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule, nga u ḓea mushumo muhulwane wa u shumisa phoḽisi ya nyambo nnzhi.
DziLRDC dzi dovha dza dzhiela nzhele zwauri zwitshavha zwa nyambo dzo fhambanaho phaḓaladzwa u mona na Mavunḓu; Nga nṱhani ha zwenezwo dzi ḓo tewa hune vhaambi vha nyambo dzenedzo vha dzula hone. Vhupo vhune dziLRDC dza ḓo vha dzo tewa hone kha Mavunḓu, tsini na vhaṱhogomeli vha nyambo dzapo, ndi maṅwe a vhuṱali sa musi ri tshi khou lavhelela u vhona u farisana na tshumisano kha thandela dza ndeme dza luambo dzine dza khou vhumbiwa u itela u bveledza u shumiswa ha nyambo nnzhi kha shango ḽashu.
Ri fanela u zwi dzhiela nzhele ha, zwauri muhumbulo wa dziLRDC ndi muswa kha shango ḽashu. Ri ḓo fulufhela kha thikhedzo ya vhashumisani na riṋe vha fanaho na mihasho ya muvhuso wa lushaka, Mavunḓu a ṱahe khathihi na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe.
???????.??..
DR NOMSO MGIJIMA
MUTEVHE WA MADZINA TSHIKHAU
AU Mbumbano ya Afurika
DAC Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
DACST	Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi
HLT Thekhono.odzhi dza Nyambo dza Vhathu
LRDCs	Senthara dza ṱhoḓisiso na Mveledziso ya Luambo
NLPF Mutheo wa phoḽisi ya Nyambo ya Lushaka
NLS Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
NEPAD	Vhashumisani Vhaswa vha Mveledziso ya Afurika
PanSALB	Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afurika Tshipembe
SADC Southern African Development Community
UNESCO	Mbumbo ḽa Dzitshaka ḽa Pfunzo, Saintsi na Mvelele
1.	ZWO RANGELAHO NA NYIMELE
U bva 1997 Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST), wo vha u kha gaḓa ḽa nyambedzano na vhukwamani na vhashelamulenzhe nga ha ṱhoḓea ya ndeme ya u thoma Senthara dza ṱhoḓisiso na Mveledziso ya Luambo (dziLRDC). Vhukwamani ha Mavunḓu na dziodithi dza zwishumiswa zwine zwa vha hone zwo itwa u itela u ṱola ṱhoḓea na khonadzeo ya nyito dzenedzo. Zwi amba uri, pulane ya u shuma i tshimbilelana na mvelelo na themendelo dze dza itwa.
Nga mulandu wa mvelelo dza ṱhoḓisiso, ho fhedza ho tshewa ḽa uri u thomiwa ha dziLRDC ndi ha ndeme lune ha fanela u ṱavhanyiswa uri hu kone u ṱuṱuwedza u thoma u shuma ha Mutheo wa phoḽisi ya Nyambo ya Lushaka (NLPF). iṅwe ya ndivho khulwane dza Senthara dza Luambo i ḓo vha u vhona uri hu na u shumiswa ha nyambo dzapo sa nyambo dza mabindu, poḽotiki, ṱhoḓisiso na muvhuso u mona na Afurika Tshipembe yoṱhe.
DAC i humbula uri dziLRDC a dzi nga thusi fhedzi kha u shumiswa ha nyambo dzapo kha masia o fhambanaho a muvhuso, poḽotiki nz., fhedzi dzi ḓo dovha dza ṱuṱuwedza u thomiwa ha Indasiṱeri ya luambo Afurika Tshipembe ine ya ḓo vha na mbuelo dza ikonomi dzi bvelelaho.
Hu khou lavhelelwa uri vhubindudzi vhune ha anganyelwa u swika R2 600 000 kha ṅwaha wa u thoma, R2 900 000 kha ṅwaha wa vhuvhili, na R3 100 000 kha ṅwaha wa vhuraru nga senthara, vhu ḓo itwa. Nga tshifhinga tsha miṅwaha ya 3 kha dziLRDC dzoṱhe hu anganyelwa uri hu ḓo bindulwa tshelede i fhiraho R55 million.
Hovhu vhubindudzi vhuhulwane kha nyambo dzapo vhu a konadzea arali muthu a tshi khou sedza ḓivhazwakale yadzo ya u sa bveledzwa na u thudzelwa thungo, na vhuḓikumedzeli ha muvhuso wa zwino kha nyambo nnzhi. Mulayotewa u amba zwauri: ḽu dzhiela nṱha ḓivhazwakale ya u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu zwo fhungudzeaho, muvhuso u fanela u dzhia maga a nyito ane a sumbedza u ḓiimisela u alusa tshiimo ha alusa u shumiswa ha hedzi nyambo?. (Mulayo wa vhu 108 wa 1996, p4). U thomiwa ha dziLRDC ndi liṅwe ḽa maga a mvelaphanḓa na nyito.
Mvelele dzi songo livhanaho dza u thomiwa ha dziLRDC dzi ḓo vha u sikiwa ha mishumo ya 135 kha miṅwaha ya 3, zwenezwo wa fhungudza vhushayamushumo na vhushai kha zwitshavha zwine zwa vha na ṱhoḓea dzo raloho kha muvhuso. U nyadziwa ha nyambo dzapo hu ḓo shanduka nga mulandu wa u vhona uri hu na mvelaphanḓa kha muvhuso kha hedzi nyambo.
Nga u sedza zwivhuya zwa ḓivhazwakale zwe zwa ṋewa Tshiisimane na Tshivhuru, a hu na tshine tsha nga tea u hanedzwa musi hu tshi shumiswa maanḓa na zwishumiswa zwi konḓaho u wanala kha nyambo dzapo dza ṱahe dza tshiofisi. Hune zwa tea, dziṅwe nyambo dzapo na dza dzitshakatshaka dzi ḓo katelwa kha mushumo wa mveledziso. Hezwi zwi ḓo thusa kha mishumo mivhili, wa u phuromotha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha ḽiṅwe sia na u engedza vhushaka ha dzitshakatshaka na vhushumisani kha ḽiṅwe sia.
Ndivho khulwane ya hedzisenthara i ḓo vha u shandukisa vhuḓifari ho ṱokaho midzi kha nyambo dzapo vhune ha engedza mishumo khathihi na u sa lingana (na mulandu wa u sa vha hone kana u vha hone ha tshiimo tsha ikonomi tshi si tshavhuḓi tshine tsha livhanywa na dzenedzi nyambo). Nga u sika thandela dza nyambo dzi re na mbuelo dza tshitshavha nga u angaredza, dziLRDC dzi ḓo kona u shela mulenzhe thwii kha u swikelelwa ha ndivho/ zwipikwa zwihulwane zwa tshanduko dzine dza vha u fhaṱa lushaka na u sikela vhadzulapo vhoṱhe lupfumo.
2.	?HALUTSHEDZO YA SENTHARA DZA ṱhoḓisiso NA MVELEDZISO YA LUAMBO
Senthara hedzi dzi ḓo ḓea thikhedzo khulwane ya muṱoḓo wa tshomedzo dza tshiimiswa dzine dza ṱoḓea kha u shuma zwavhuḓi ha Mutheo wa phoḽisi ya Nyambo ya Lushaka na miṅwe milayo i yelanaho na zwenezwo, zwihulwane kha Mavunḓu; Nga u shumisana na PanSALB na mihasho ya vhutsila na mvelele ya Mavunḓu, NLS i ḓo vhona uri hu na thikhedzo na tshumisano kha mishumo yoṱhe yo itelwaho u tikedza na u shela mulenzhe kha phoḽisi kha ya nyambo nnzhi u mona na shango yoṱhe. Hu khou lavhelelwa uri vhashelamulenzhe vhoṱhe vha ḓo ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u langa u tevhedzwa ha mbekanyamushumo ya ṱhoḓisiso na mveledziso ya masia manzhi ine ya ḓo lwela u swikelela tshiimo tsha nṱha tsha nyambo nnzhi nga nḓila ine ya sa tambise masheleni nga u ṱavhanya. Musi dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, dziSenthara dzi ḓo wana mbuelo kha maanḓa na vhukoni vhune ha vha hone kha zwiimiswa zwone zwiṋe, Dzi ḓo vhumba vhuṱumani ha ndeme kha zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwine zwa khou shuma zwi na ndivho dzi fanaho na zwipikwa dzo livhiswaho kha zwa ndeme sa zwo sumbedzwaho kha NLPF.
3.	NDIVHO DZA DZILRDC
Musi hu tshi khou bviswa kha mbofho dza mulayotewa na kha mihumbulo ya phoḽisi yo Ṱahiswaho kha NLPF, ndivho dza Senthara dza Luambo ndi u:
* bveledza nyambo dzapo dza tshiofisi u itela u vhona uri dzi a shumiswa nga nnyi na nnyi kha masia a ndeme a fanaho na zwa mulayo, vhubindudzi, saintsi, poḽotiki, pfunzo, nz;
* ṱuṱuwedza na u tikedza ṱhoḓisiso dza luambo dzo teaho nahone dzi thusaho kha ṱhoḓea dza vhashumisi vha luambo na vha dzhiaho tsheo, khathihi na u londota databeisi ine ya swikelelea;
* dzudzanya mishumo, u phuromotha tshumisano na u engedza u farisana kha dziyuniti na dzikomiti dzoṱhe dzine dza kwamea kha mushumo wa mveledziso ya luambo u thivhela ndovhololo ya mishumo na u tambisea ha zwishumiswa;
* u ṱuṱuwedza na u thusa mbekanyamushumo dzine dza phuromotha u ṅwala ha maimo a nṱha nga nyambo dzapo nga u ḓea maanḓa madzangano a vhaṅwali o fhambanaho, u tshimbidza dzi semina na dziwekishopho dza vhaṅwali, nz;
* bveledza maano na zwishumiswa zwine zwa nga shumana na mafhungo a tsireledzo ya ndaka na nzivhanyedziso;
* eletshedza nga ha mbekanyamushumo dzine dza nga kunga matshudeni vhanzhi uri vha gude nyambo dza Tshirema, nga u sumbedza zwikhala zwihulwane zwa mushumo, hu tshi katelwa na zwikhala zwa .vhugudisi ha tshenzhemo., hune zwa fanela; na
* dzhenelela kha mveledziso ya vhukoni ha luambo kha dziṅwe nyambo dza dzitshakatshaka u itela uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha dzhenelele kha madzangano a dzingu na a dzitshakatshaka a fanaho na SADC, AU, NEPAD, UNESCO, nz. hu tshi sedzwa thendelano na tshumisano dza vhavhili na dza vhanzhi.
4.	TSHIVHUMBEO TSHA DZILRDC
Zwi khagala kha ndivho dzi re afho nṱha uri mushumo wa dziLRDC ndi muhulwane, une wa ṱoḓa u pulaniwa zwavhuḓi na u vhekanywa ha tshomedzo dzine dza ḓo ita uri hu kone u vha na nyaluwo na u hula musi tshfhinga tshi tshi ya. Hu tshi tevhelwa makumedzwa o itwaho kha Mulayotewa nga ha nyambo dzapo dza tshiofisi, hu ḓo vhumbiwa Senthara dza ṱhoḓisiso na Mveledziso ya Luambo dza ṱahe. Hezwi zwi amba uri senthara nthihi i ḓo na yo ḓiimisela u bveledza luambo lwapo lwa tshiofisi. Senthara ya luambo iṅwe na iṅwe i ḓo vha na yuniti ṱhukhu i re na maanḓa ane a lingana na ndivho na mishumo yayo. Senthara dzi ḓo vha dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule (dzi HDI) na Huṅwe-vho hune zwa vha na ndeme. Hu khou lavhelelwa uri muvhuso u ḓo dzhena kha vhushumisani na zwiimiswa zwine dziLRDC dza ḓo vha dzo tewa hone.
Zwa ndeme kha u dzudzanya tshivhumbeo tsha dziLRDC ndi u vhona uri u dovhololwa ha mishumo hu a thivhelwa nga hune zwa nga konadzea. Mishumo i ḓo linganyisa na yo no ḓi itwaho huṅwe fhethu. Nyambedzano yo dodombedzwaho ya mishumo i kha khethekanyo ya 6 afho fhasi.
Kha maga a u thoma, ṱhoḓea dza Senthara dza tshomedzo dzi ḓo vha ṱhukhu. Kha mafhungo a u thola, .ikumbedzwa ḓo vhewaho afho fhasi ḓi dzhiiwa sa tshomedzo ya ndeme kha u thoma.
* 1 Mulangi;
* 1 Mu.waleli;
* Vhapfananyi kha yuniti ṱhukhu iṅwe na i.we;
* Vhashumi vha tshifhinganyana; na
* Thuso ya Ofisi/ Vhulanguli.
U ḓadzisa afho, dziOfisi na zwishumiswa zwa ofisini zwi ḓo ṱoḓea.
Nga nyolo, hezwi zwi nga sumbedzwa nga nḓila i tevhelaho:
Mulangi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha vhulangi a ḓuvha na ḓuvha na kushumele kwa Senthara. Mulangi u ḓo vhiga kha Komiti Ndanguli ya Senthara i re na Muredzhisi.ara wa zwa Akademi, ṱhoho ya Muhasho kana Tshikolo tsha Nyambo dza Tshirema, Muofisiri Muhulwane wa zwa Gwama (wa tshiimiswa), muraḓo wa vhutendelamilayo (senate)/ Khoro, Mugudisi muhulwane muthihi na phurofesa muthihi ane a bva kha Tshikolo tsha Nyambo/Fakha.ithi ya Vhutsila/ Vhuthu khathihi na ṱhoho ya Yuniti ya Luambo ya vunḓu. Komithi Nganguli ya Senthara i ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha Komiti ya Ngeletshedzo ya Senthara. Heyi Komiti i ḓo vha na vhaimeleli vha bvaho Muhasho wa Vhutsila na Mvelele (DAC), PanSALB, SABC, na Muhasho wa zwa Vhudavhidzani, na mihasho ya lushaka na ya Mavunḓu (yuniti dza luambo). DAC i ḓo tshimbidza mitangano ya komiti ya shuma sa vhuṅwaleli kha Komiti ya Ngeletshedzo ya Lushaka (NACO).
5.	VHUKWAMANI NA TSHUMISANO
phoḽisi u bula zwauri hu ḓo tewa yuniti dza luambo kha mihasho yoṱhe ya lushaka na kha ḽine na ḽine ḽa Mavunḓu a ṱahe, zwihulusa kha mihasho ine ya shuma na zwa vhutsila na mvelele kha Mavunḓu; U ḓadzisa, nga ngomu ha vhusimamilayo ha vunḓu, hu na dziHansard dzine dza ṋetshedza tshumelo dza luambo. Nga kha PanSALB, zwiṅwe zwivhumbeo dzi fanaho na Komiti dza Luambo dza Mavunḓu (dziPLC), Yuniti dza Vhusikamaipfi (Lexicography) dza Lushaka (dziNLU) na Madzangano a Luambo a Lushaka (dzi NLB) dzo thomiwa. Kha mishumo yayo yoṱhe, Senthara i ḓo vhona uri hu na u shumisana na hezwi zwoṱhe na zwiṅwe zwivhumbeo zwi yelanaho.
U dzhenelela ha ṱhoho ya Yuniti ya Luambo ya vunḓu kha Komiti Ndanguli ya Senthara ndi zwa ndeme u itela u vhona uri dziMEC dza Mavunḓu dzi a kona u ṱalutshedzwa nga vhuḓalo nga ha mishumo ya Senthara na u vhona uri zwine vunḓu la zwi funa na zwine zwa vha zwa ndeme zwi a tshimbilelana zwavhuḓi na mishumo ya senthara. Vhalangi vha dzisenthara vha ḓo vhiga nga misi kha muṱangano wa Luambo wa Lushaka ? dzangano ḽa vhaimeleli vha vhashelamulenzhe ḓo vhumbwaho nga mihasho yoṱhe ya vunḓu na ya lushaka hu tshi katelwa na PanSALB. heḽi dzangano ḓi eletshedza Komiti ya Thekiniki na MINMEC nga ha mafhungo oṱhe a phoḽisi dza luambo na u shumiswa hayo.
6.	VHUHULWANE HA MUSHUMO
Senthara dzi ḓo vha dzone fhethu hu hulwane ha ṱhoḓisiso na mveledziso nga u vha dza ndeme nga u kona u swikelelea kha ṱhoḓea dza zwitshavha zwi ambaho nyambo do fhambanaho, hu uri nga tshifhinga tshenetsho vha tshi khou ṋetshedza mihasho ya muvhuso zwishumiswa zwa luambo zwa u shumisa phoḽisi zwavhuḓi. U bva kha fhungo ḽa uri mihasho ya muvhuso ya Mavunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u shumisa phoḽisi, zwi vha zwa ndeme u ḓivha uri yuniti dza luambo dza muvhuso dzi nga si vhuye dza vha na maanḓa, tshikili na vhukonu ha u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe na zwishumiswa zwoṱhe zwine zwa ṱoḓea kha u ṋetshedza tshumelo nga nyambo dza tshiofisi dza 11. U mona na ḽifhasi yoṱhe, mushumo wa dziyunivesithi wo vhonala kha u tikedza mveledziso ya zwishumiswa zwa u tshimbidza luambo zwine muvhuso wa zwi shaya kha u shumisa phoḽisi, Vhuhulwane ha mushumo vhu ḓo sedza kha u alusa luambo, vhufa, akhaivi naMIZIAMU, mbekanyamushumo dza u swikelela zwitshavha, ṱhoḓisiso na u bveledza vhukoni. iṅwe na iṅwe ya hedzi i ḓo ambiwa nga hayo afho fhasi.
6.1	U ALUSA LUAMBO
Sa dziṅwe phurofesheni, sia ḽa luambo ḓi ṱoḓa madendele a vhashumi o funzeaho a re na zwikili, nḓivho na vhukoni ho fhambanaho. Zwine zwa vha khomboni hafha ndi vhugudisi ha akademi ha vhashumi vha luambo vhane vha fanela u vha na vhukoni ha masia o fhambanaho sia, tsumbo theminoḽodzhi, vhupinduleli, vhuḓologi, vhukhakhululi na thekhinoḽodzhi ya nyambo dza vhathu vhathu. U itela u bveledza tshumelo ya maimo a nṱha kha haya masia kha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule, ndi zwa ndeme ndi zwa ndeme u engedza nḓivho na zwikili kha vhashumi vhane vha khou ṋetshedza tshumelo u itela uri hu vhe na vhukoni ho linganaho ha u shuma na masia a nḓivho ye vha vha vho khethululwa khayo nga mulandu wa u ṱahela ha vhukoni kana ḓivhazwakale ya nga murahu ha demokhirasi.
Sa izwi u shumisa nyambo dzapo kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo zwi zwa ndeme kha muvhuso, hu na nyaluwo kha ṱhoḓea ya vhupinduleli, vhuḓologi na tshumelo ya mveledziso ya themino.odzhi. Zwenezwo u ḓo vha mushumo wa dziLRDC wa u wana vhukoni honoho, u fhaṱa netiweke ya vhukoni honoho na u tshimbidza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumoni dza vhashumi na u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dzo ḓoweleaho dza yunivesithi u ita uri ngudo di vhe dzi yelanaho na u tea Indasiṱeri ya luambo. Ndivho hu u livhanyisa vhukoni, zwikili na nḓivho na ṱhoḓea dza vhashumi vha luambo.
U ḓadzisa kha u fhaṱa vhukoni ha u vhona uri hu na tshumelo ya luambo ya maimo a nṱha, Senthara dzo ḓo dovha hafhu dza shuma mushumo muhulwane kha sia ḽa .luambo lwa u bveledza mihumbulo?. Heyi i ḓo vha thandela ya tshifhinga tshilapfu ine ya ṱoḓa na ṱhoḓisiso dza u shumiswa ha nyambo dzapo kha zwa pfunzo. Hezwi zwi ḓo aluwa u bva kha phuraimari, uya kha sekondari, u swika kha pfunzo ya nṱha, nahone ṱhoḓisiso i ḓo bveledza tshomedzo dza zwa mvelaphanḓa kha u gudiswa ho teaho ha ita uri u bveledzwa ha .Bugu dza maipfi dza tshipentshela? zwi vhe zwone zwa ndeme?. Mveledziso ya theminoḽodzhi ya masia a kharikhuḽamu a ndeme i ḓo dzhiwa sa yone ya ndeme. Hune zwiimiswa zwa vha na Ngudo dza Media na Vhudavhidzani, hu ḓo lavhelelwa uri Senthara i ḓo kovhekana zwishumiswa, kha zwa vhubveledzi ha matheriaḽa wa zwi ganḓiswaho, zwibveledzwa zwa vidio, pfunzo ya vhuḓimvumvusi nz. Mutengo wa Senthara kha heḽi sia i ḓo fhungudzea ngauri u bveledzwa ha matheriaḽa hu nga kha ḓi vha tshipiḓa tsha thandela/ vhugudisi ha mushumoni ha matshudeni mahulwane.
6.2	U TIKEDZA ṱhoḓisiso DZA LUAMBO
Senthara dzine dza thomiwa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nn.ha, dzi ḓo davhidzana na mihasho ya luambo kha zwiimiswa zwadzo zwine dza vha khazwo malugana na u thomiwa ha ṱhoḓisiso dza luambo dzine mihasho yeneyo ya khou ita na na dzine ya khou humbula i dzi ita i tshi khou shumisana na Senthara.
Ndivho khulwane ya ṱhoḓisiso ya dziLRDC i ḓo vha kha ṱhoḓisiso ya u ita, zwine zwa vha, thandela dza tshifhinga-nyana dzine dza ḓo vha dzo tou livhana na u tandulula thaidzo dza luambo luthihi. ṱhoḓisiso ya ine ya bvelaphanḓa yo ṱanḓavhudzwaho ya u ṱola masiandaitwa a mbekanyamushumo kana kha u sedzuluswa ha phoḽisi hu ḓo tshimbidzwa musi zwo tea.
Thandela dza ṱhoḓisiso dzi ḓo yelana na ṱhoḓea dza sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe. Sa tsumbo, ṱhoḓisiso i ḓo itwa u itela u sedza zwa ndeme kha mveledziso ya themino.odzhi. dziṅwe dza nyambo dza Tshirema dzo thudzelwaho thungo dzi nga ḓi vha na ṱhoḓea khulwane ya theminoḽodzhi kha thero I fanaho na vhulimi, hune nyambo khulwane dzi fanaho na Tshizulu dza nga vha dzo bveledza na themino.odzhi.
ṱhoḓisiso dzine dza nga kha ḓi vha dzo itelwa sekithara ya phuraivethe dzi nga katela ṱhoḓisiso dza u sedza uri thandela ya phuraivethe i nga kona hani u phuromotha zwibveledzwa zwayo. Sa tsumbo, LRDC i nga ita tsedzuluso u itela u vhona tshiimo tsha u vhala na u ṅwala, na media une vhunzhi ha vhathu vhane vha khou sedzuluswa vha shumisa wone. Arali hu na vhanzhi vha sa koni u vhala na u ṅwala, khasiṱama i ḓo eletshedzwa uri i kunguwedze kha radio, nahone kha zwiṱitshi zwa radio (yo) dzo tou tiwaho.
Mushumo muhulwanesa wa LRDC u ḓo vha wa u dzudzanya dathabeisi dza ṱhoḓisiso- Senthara iṅwe na iṅwe i ḓo mafhungo oṱhe o no vhaho hone ane a tshimbilelana nayo, u fana na zwi.atisi.iki zwa mbalavhathu, tsedzuluso ya kushumiselwe kwa nyambo kha shango yoṱhe, nz. Hedzi databeisi dzi nga ḓi shumiswa kha u fhindula khumbelo dza mafhungo mbudziso dza zwenezwo dza khasiṱama, na u bveledza zwibveledzwa zwa ṱhoḓisiso zwine zwa nga shumiswa nga zwitshavha luambo lwonolwo zwine zwa shumelwa nga Senthara, dziṅwe Senthara na vhashelamulenzhe vha luambo.
tshiṅwe tshiko tsha ndeme ndi Tsedzuluso ya Zwibveledzwa zwa Media dzoṱhe (?All Media Products Survey? (AMPS) ine ya bveledzwa tshifhinga tshoṱhe nga South African Advertising Research Foundation (SAARF). AMPS i ṋetshedza mafhungo nga zwivhumbeo zwoṱhe zwa u kunguwedza, hu tshi katelwa radio, thelevishini, na dziṅwe media dza elekitironi, media dza u gan.isa, na khungedzelo dza nga nnḓa dzi fanaho na dzibilibodo. Naho hu tshi nga vha ho sedzwa zwibveledzwa zwa vhubindudzi, mafhungo a nga ḓi shumiswa kha ndivho dzo fhambanaho. Sa tsumbo, mafhungo a bvaho kha AMPS a nga fhiriselwa kha Yuniti dza Luambo dza Mavunḓu (dziPLU) u sumbedza uri luambo lwonolwo lu shumiswa zwingafhani kha media, na hone haya mafhungo a nga thusa dziPLU kha u lavhelesa u shumiswa ha phoḽisi ya luambo ya vunḓu na nḓila ine sekithara ya phuraivethe ya dzhenisa phoḽisi ya luambo ngayo.
Databeisi dzi ḓo londolwa nga ṱhoḓisiso dza luambo dzine dza itwa nga mbumbo dzo fhambanaho dza luambo dza Mavunḓu, u itela u tou sedza na u sumbedza nḓila u itela dziṅwe ṱhoḓisiso- Nga nnḓa ha luambo ṱhoḓisiso dza luambo, databeisi dzi ḓo dzudzanywa nga ha ṱhoḓisiso dza mvelele dzapo dza Afurika Tshipembe. Sa izwi dziLRDC dzi tshi ḓo shuma nga maanḓa kha zwa ṱhoḓisiso, dzi ḓo vhulunga bannga ya data ya zwishumiswa zwa ṱhoḓisiso, tsumbo. Khweshenee dza tsedzuluso, shedulu dza vhusedzi, bammbiri dza nyambedzano, nz.
6.3	U PHUROMOTHA U VHALA NA U ṅwala NGA NYAMBO DZA TSHIREMA
Mvelele ya u vhala Afurika Tshipembe ndi ya fhasi nga maanḓa. Nyimele hei i a akhamadza musi muthu a tshi zwi sedza kha nyambo dzapo. Ho lingedzwa mihumbulo minzhi ya u lingedza u tandulula hei thaidzo. Hezwi zwi kha dziḽaiburari dzi si na zwishumiswa, ṱhahelelo ya dzibugu zwikoloni, u sa swikelelea/ u sa vha hone ha senthara dza ḽaiburari, tshiimo tshihulwane tsha u sa kona u vhala na u ṅwala na bugu dza maṅwalwa dzi sa takadzi/ dzi sa kungi, u ya kha u sa vha hone ha mbadelo/pfufho dza vhaṅwali , na dzangalelo ḽine ḽa khou fhungudzea na u sa funa nyambo dza Tshirema.
Ndivho khulwane dza Senthara dza Luambo dzi u shandukisa mihumbulo yo ṱokaho midzi ya u sa funa nyambo dzapo, heyi nyimele i nga si tendelwe i tshi bvela phanḓa. Zwavhu.i-vhu.i hu khou fanela u vha nau dzhenelela hu hulwane hu tshi khou shumiswa nḓila ya masia manzhi. U kundelwa u ita nga u ralo hu ḓo khakhisa zwihulusa na u tshinya u shumiswa ha phoḽisi ya Luambo ya Lushaka. ḽiṅwe ḽa maga a u thoma ane a fanela u dzhiwa nga dzisenthara ndi u shumisana na madzangano a vhaṅwali na madzangano a si a muvhuso ane a shela mulenzhe nga maanḓa kha madzangano a vhaṅwali kana vhaṅwali vho ḓiimisaho, Ndivho i ya u ḓivha vhukoni ha vhune ha vha hone na u khwaṱhisa ho teaho. Dziwekishopho na dzisemina dza vhaṅwali zwi nga vha nḓila dza ndeme dza u swikelela ndivho hedzi.
Nga u ita mafulo a u ḓivhadza nga ha luambo, mabuḓo a zwa vhuramafhungo a fanela u ṱuṱuwedzwa, Senthara dzi ḓo fanela u shuma nga u shumisana na zwiimiswa zwi re na ngudo dza vhuṅwali., u itela uri matshudeni vhanzhi vha re na ndalukanyo dza nyambo dza Tshirema vha gudiswe u ṅwala na u vhiga nga nyambo dzapo. Sa tsumbo, u ya nga ha media wa u gan.isa, kha nyambo dza ṱahe dza Tshirema, Tshizulu ndi tshone tshi tshoṱhe tshi re na gurannḓa dzo fhelelaho - dzine dza gan.iswa ḓuvha na ḓuvha sa Iso Lezwe na luvhili nga vhege ine ya vha Ilanga lase Natala. Tshithoza tshi na tshipiḓa tshine tsha bva kha gurannḓa ya ḓuvha na ḓuvha ine ya gan.iswa Kapa Vhukovhela fhedzi. tshipiḓa hetshi tshi bva luthihi fhedzi nga vhege kha gurannḓa ya Daily Dispatch na ya Herald. Nga hedzi tsumbo zwi khagala uri vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha sa kone u vhala kana u pfesesa Tshiisimane vha a ṱahela mafhungo a ndeme ngauri a vha koni u wana gurannḓa dzi ṅwalwaho na u gan.iswa nga nyambo dzavho.
Malugana na u ṅwala, vhunzhi ha vhaṅwali vha khou ṅwala bugu dza tshikolo. Hu na ṱhoḓea khulwane ya u ṱuṱuwedza u ṅwalwa ha bugu nga nyambo dzoṱhe dza vhavhali vho fhambanaho. Sa ṱhuṱhuwedzo ya mbuelo, media (SABC na dzi gurannḓa dzi fanela u dzhenelela kha dzudzanya na u vhekanya miṱaṱisano, hu na ndavhelelo dza uri hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza vhaṅwali, Bugu/ Athiki.i/Tshirendo zwine zwa wina zwi ḓo itwa sa ḽitambwa kha mbekanyamushumo dza TV, zwiṱori zwa radio, athiki.i dza gurannḓa, nz. Hezwi zwi ḓo itela dzisenthara masheleni na u shuma sa nḓila ya ndeme ya u dzhenisa miholo ya vhaṅwali na vhatsila.
Media wa gan.isa u fanela u ṱuṱuwedzwa uri u gan.ise dziṅwe gurann.a/ zwipiḓa zwa gurannḓa nga nyambo nnzhi u itela uri hu vhe na u swikelela hu hulwane kha mafhungo o tou ṅwalwaho. nḓivhadzo dza muvhuso dzi fanela u itwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzo nangiwaho nga Mavunḓu; Hezwi zwi ḓo bveledza mishumo minzhi ya vhapinduleli na vhakhakhululi vho gudelaho nyambo dza Tshirema. Hezwi zwi ḓo dovha zwa sumbedza ndeme ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga muvhuso, zwihulusa kha masia a muvhuso a Mavunḓu na mivhuso yapo, nga u vhona uri mafhungo a khou swika kha vhadzulapo vhoṱhe vha shango. Komiti dza Luambo dza Mavunḓu dzi nga shuma mushumo muhulwane nga maanḓa kha u vhona uri hu vha na tshumisano kha hezwi zwithu zwo thomaho. Hu khou fulufhelwa uri hezwi zwi ḓo ḓisa nyaluwo kha ndaka na u bvelela kha u mushumo wa muvhuso wa u khwinisa tshiimo tsha ikonomi na matshilisano tsha zwitshavha zwa Mavunḓu zwe zwa vha zwo thudzelwa kule, nga u gudisa u vhala na u ṅwala ha vhathu vhoṱhe,
6.4	MIZIAMU YA VHUFA NA LUAMBO
6.4.1	U ṅwaliwa ha zwiṱori, dzingano, zwidade, maidioma nz.
Senthara dzoṱhe dzo ḓo fanela u vha na yuniti yo itelwaho u ṅwala zwiṱori, dzingano, zwidade, maidioma a tshirema, nz. Vhaṱoḓisisi vha tshifhinag-nyana vha ḓo fanela u ṱoḓa vhathu vha tshitshavha vhahulwane vhane vha vha na nḓivho heyi yo pfumaho uri vha rekhode maipfi avho u itela ṱhoḓisiso na u vhulunga. Hoyu mushumo u khou fanela u itwa hu si na u lenga, sa izwine murero wa Tshirema wa amba uri, .Tshifhinga tshoṱhe tshine ha lovha mualuwa ḽaiburari yo swa?. Kha heḽi shango, zwi a shonisa uri ro no fhedza miṅwaha I swikaho 10 ri kha demokirasi ra vha ri si na miziamu na muthihi wa nyambo dza Tshirema. Hezwi zwi sumbedza masiandaitwa a si avhuḓi a vhukomonisi na khethululo. Hezwi zwoṱhe - zwiṱori zwa Tshirema, dzingano, zwidade, maidioma, nz. zwo vha yone nḓila khulwane ya u pfukisa mvelele, mikhwa na matshilele ashu u bva kha mirafho u ya kha miṅwe mirafho. U itela uri vhathu vhapo vha sa xelelwe nga vhuvha havho tshoṱhe, hu tea u dzhiwa maga u itela uri ka.e haya mafhungo kha zwitshavha zwi ambaho nyambo dzo fhambanaho.
6.4.2	U dzhenelela ha vhufa ha u ṱalutshedza kha ḓivhazwakale
Hafhu, Vhaṱoḓisisi vha fanela u zwima havho vhaaluwa vha re kha zwitshavha vhane vha shuma sa vhaḓivhi vha ḓivhazwakale ya u ṱalutshedza, ḓivhazwakale yeneyo i fanela u gudiwa na u ṱalutshedzwa i songo fhungudzwa tshiimo tshayo, ngauri mulandu wa tshivhumbeo tshayo tsha u ṱalutshedza, Zwenezwo, maitele a musalauno a u ṱalutshedza a fanela u bveledzwa uri a thuse na u khwaṱhisa mvelele yashu. Fhungo ḽa mveledziso ntswa kha mvelele ya u ṱalutshedza ndi iṅwe ya fanela u tandululwa kha sia ḽa mihumbulo kha dzisenthara, ine musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya ḓo vhulunga mveledziso musi I tshi khou bvelela kha shango yoṱhe nga u angaredza
Zwa ndeme hafhu, Senthara dzi ḓo sedza na mafhungo a nzivhanyedziso nga maanḓa kha maṅwalwa a u ṱalutshedza a sialala. U ṅwalwa ha dzingano ho no vha bindu fhedzi mashudu mavhi, ndi bindu ḽine ḽa vho vhuyedza vha si vhaambi vha nyambo dzapo dza Tshirema. Hezwi zwi khou itea ngauri a si vhoṱhe vhaambi vha nyambo dzapo dza Tshirema vhane vha kona u .walana uri, arali vho ṅwala, hu gan.iswa mishumo ya vha si vhaambi vha luambo. Mvelelo dzo vha dza uri zwiṱori zwa u ṱalutshedza zwo vha zwi tshi rekhodiwa kha vhaambi vha nyambo dzapo vhe vha vha vha sa koni u ṅwala nahone vha sa ambiwe sa vhone zwiko zwa nḓivho yapo kana u badelelwa mushumo wavho. Nzivhanyedziso dza dzingano dzo no ganḓiswaho dzo ṋewa vhathu vha si vhaambi vha nyambo dzapo. Ndi zwa ndeme uri dzisenthara dzi ite ṱhoḓisiso kha hetshi tshipiḓa tsha nyambo dzapo na u dzudzanya nzivhanyedziso maitelela pfaneli dza ndaka dza vhuṱali dzine dza ḓo tsireledza uri zwishumiswa zwi songo tshinyiwa. Nzivhanyedziso dzi ḓo dzula dzi thendelo ya mulayo ya Afurika Tshipembe nga kha dzisenthara dza Luambo. Mulayo wa Nzivhanyedziso, Mulayo wa vhu 98 wa 1978, na wone u ḓo shumiswa kha u tsireledza mishumo ya vhutsila na muzika na u rekhodiwa ha dzingano dzo .alutshedzwaho.
6.5	U SWIKELELA KHA TSHITSHAVHA
iṅwe ya ndivho khulwane dza dzisenthara ndi u phuromotha na u ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzapo. Sisiṱeme ya kale ya matshilisano na ikonomi na ya poḽotiki ya Afurika Tshipembe, u bva tshifhinga tshe shango ḽa vha ḓi tshi khou vhuswa nga vhatshena yo shela mulenzhe kha u thudzelwa thungo ha nyambo ha nyambo dza Tshirema fhethu ho fhambanaho. Nga Mutheo wa phoḽisi ya Luambo ya Lushaka ntswa, muvhuso wo themendela nḓila dzo fhambanaho dza u khwinisa tshiimo na u shumiswa ha nyambo dzapo. Hezwi zwi ḓo vha u ḓi konḓisela arali zwitshavha zwine zwa amba nyambo dzenedzo dzi songo dzheniswa kha thandela dza mveledziso ya luambo.
6.5.1	Vhugudisi ha u vhala na u ṅwala
ṱhoḓea na ndeme ya vhugudisi ha u vhala na u ṅwala Afurika Tshipembe zwi nga si tou khwaṱhisedzwa nga maa.a. Dzisenthara dzi ḓo thoma mbekanyamushumo dza u swikelela uri dzi ḓise u vhala na u ṅwala kha tshitshavha. Vhugudisi vhu ḓo khethekanywa kha maga mararu,
(i) Vhugudisi ha u vhala na u ṅwala ha u thoma,
(ii) Ha vhukati, na
(iii) Vhugudisi ha u ṅwala na u vhala ha nṱha.
Tshumisano na sekithara ya NGO na yuniti ya Pfunzo na Vhugudisi Vhuhulwane ha Vhaaluwa ha Muhasho wa Pfunzo (ABET) zwi ḓo vha zwa ndeme. Dzisenthara dzi ḓo shuma kha u ita tsedzuluso dza masiandaitwa malugana na u pfesesa ndeme ya mbekanyamushumo dzenedzo dza vhugudisi ha u vhala na u ṅwala kha u alusa kutshilele kwa vhathu zwavho vha Afurika Tshipembe.
6.5.2	Ngudo dza Theo dza Luambo
Sa izwi Senthara dza Luambo dzi tshi ḓo vha dzo tewa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, dzi ḓo kona u ambedzana na zwiimiswa zwine dza vha khazwo na u farisana kha u ṋetshedza ngudo dza theo dza luambo kha vhathu vha sa ambi nyambo dza Tshirema. Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri u shumiswa ha nyambo dza Tshirema a ho ngo fanela u ṱuṱuwedzwa kha zwitshavha zwa Vharema fhedzi na kha Mayuropa Vha Vhukovhela, Masia na zwiṅwe zwitshavha zwa Afurika Tshipembe zwi ambaho dziṅwe nyambo.
Iyi thandela i ṱavhanyisa mveledziso na u shumiswa ha nyambo dzapo Afurika Tshipembe, nahone hune zwa konadzea, na kha mashango a nnḓa. sa Tsumbo, US ḓi na vhushaka na dziṅwe dza dziyunivesithi dza Afurika Tshipembe kha u phuromotha ngudo na ṱhoḓisiso dza Tshizulu. Matshudeni vha fhedza tshifhinga tshilapfu kha hezwi zwiimiswa vha kona u pfesesa mvelele dzashu zwavhuḓi. Mbekanyamushumo hedzi dza u ṋekana nga hwa.hiswa na u engedzwa nga nḓila yo dzudzanywaho zwavhuḓi.
Kha fhungo ḽa shango yoṱhe, Afurika Tshipembe ḓi khou thoma u vha mushela mulenzhe wa ndeme. Zwenezwo, ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhanzhi vha gude na u funzwa .nyambo dzisili., vha sa khou dzi gudela u ḓologa fhano hayani fhedzi vha tshi itela na zwikhala zwa mishumo mashangoni a nnḓa, kana mafulo ashu a nnḓa, mivhuso i re na tshumisano, nz. Muhasho wa zwa Mafhungo a zwa nnḓa ndi wone u woṱhe une wa gudisa vhaofisiri nyambo dza dzitshakatshaka, hu uri hu na ṱhoḓea khulwane ya zwikili zwa luambo zwo raloho kha, sa tsumbo, Muhasho wa zwa Muno, Muhasho wa zwa Makwevho na Mbambadzo, SANDF, Vhuendelamashango na Muhasho wa zwa Vhupo. Mbekanyamushumo nnzhi dza zwa pfunzo dzi fanela u swikelelwa nga vhadzulapo vha Afurika Tshipembe naa uri dzisenthara dzi fanela u ṱoḓa zwishumiswa na vhukoni u itela uri hezwi zwi kone u swikelelea.
6.5.3 U phuromotha u gudiwa ha Nyambo dza Tshirema
Zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwi vhiga u tsa ha tshivhalo tsha matshudeni vhane vha khou guda nyambo dza Tshirema. Tertiary institutions report a decrease in the number of students majoring in African languages. U fhelisa hei nḓowelo, dziLRDC dzi ḓo shuma kha u ṱuṱuwedza matshudeni uri vha gude nyambo dza Tshirema hu u itela u dzhia buḓo ḽa masia a fanaho na u funza luambo (u bva kha pfunzo ya phuraimari swika kha pfunzo ya n?ha) vhupinduleli na vhuḓologi, ngudo dza vhudavhidzani (hu tshi katelwa na vhukunguwedzi na vhu?wali), na vhutsila ha u tshina na vhumvumvusi (tsumbo, vhaṅwali vha matambwa a tshiteidzhi, radio na TV). Sa izwi zwiimiswa zwo no ḓidzhenisa kha u funza haya masia na dziLRDC dzi sa ḓo kona u funza dzone dzine, dzi nga tou shumisana na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha nga u ṋetshedza masheleni (magavhelo kana dzi bazari) kha matshudeni vhane vha khou ṱoḓa u guda haya masia. Ndambedzo dzo raliho dzi nga ṱumanywa na u bveledzwa zwikhala vhugudisi ha u linga (vhugudisi ha mushumoni) dzine dza ita uri matshudeni vha kone u wana tshenzhemo yo fanelaho kha (ma)sia ḓe vha nanga kha dziLRDC na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha kana, mazhendedzi a dziLRDC, kha thandela dza zwitshavha na sekithara dza phuraivethe. Ngudo dza luambo dzi nga bveledza matheriaḽa a u guda na u funza nga nyambo dza Tshirema u tshimbidza u funza kha masia o fhambanaho. Haya matheriaḽa a nga ḓi bveledzwa musi hedzi ngudo dzi tshi khou bvela phanḓa.
7.	MAGA AMASHUMELE
Maitele a u thoma dzisenthara dza ṱhoḓisiso na Mveledziso dza Luambo a ḓo vha nga maga mararu:
7.1	?IGA ḽa U THOMA (2004)
tshiṅwe kha zwa ndeme hu ḓo vha u dzudzanya tshomedzo na u wana zwishumiswa zwa vhathu na u shuma, hu tshi katelwa na tshomedzo dza vhudavhidzani na databeisi. Hu ḓo thomiwa thandela nnzhi dza tshifhinga nyana dza u lingedza dza ngudo kha sia ḽa Vhufa, U tshimbidza Luambo na U swikelela Tshitshavha. Senthara dzi ḓo rangwa phanḓa nga vhukwamani kha tshipiḓa tsha muvhuso tsha vunḓu u sedza zwa ndeme, ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhashelamulenzhe, zwihulusa muvhuso wapo. Ndivho dza thandela dza tshifhinga nyana kana dza u lingedza dzi ḓo vha u:
* Ola mitheo yo teaho ya ṱhoḓisiso ya masia oṱhe (maitele a vhunzhi na a u .o.isisesa ndeme).
* U ita ṱhoḓisiso, u sengulusa na u ṱalutshedza data.
* U bveledza thandela dzine dza khou lavhelelwa, dzo ṱalutshedzwaho dzi re na zwifhinga zwa u guma zwo dodombedzwaho na mitengo.
* Themendela thandela kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u itela uri dzi dzhiwe sa dza ndeme, u themendelwa na u lambedzwa.
* U ṱavhanyisa mushumo wa theminoḽodzhi wo no ḓi thomaho.
7.2	?IGA ḽa VHUVHILI (2005)
Tshifhinga ndi tshone tshithu tsha ndeme kha mushumo wa dzisenthara. Nga 2005 mushumo u ḓo fanela u tshimbila nga u ṱavhanya u itela u:
* Engedza tshomedzo dza dziLRDC uri dzi swikele ṱhoḓea dza thandela sa zwo tendelwaho nga DAC na PanSALB.
* ṱoḓa masheleni a ndambedzo na thikhedzo u itela u alusa thandela dza vhuṅwe vhupo kha Mavunḓu;
* Bveledza databeisi khulwane kha mushumo wa u .avhanyisa/bveledza. Hei databeisi iḽo itwa uri i swikelelwe na nga vhaṅwe vhashumisani vha fanaho na mihasho ya muvhuso, vharangaphanḓa vha zwitshavha, dzi NGO na zwiṅwe zwiimiswa. Hu khou lavhelelwa uri hei databeisi i ḓo vha na ndeme kha dziṅwe ṱhoḓisiso, u thomiwa ha thandela ntswa na nḓisedzo ya data yo teaho ine phoḽisi dzi re na nḓivho dzapo na, dza lushaka dza nga bveledzwa.
7.3	?IGA ḽa VHURARU (2006 NA U YA PHAN?A)
Nga tshomedzo dzo ṱanganyiswaho na vhukoni vhu re hone, mishumo i nga itwa nga u ṱavhanya nahone zwavhuḓi. hezwi zwi amba:
* U engedza nyito na thandela kha vhupo ha mahayani. Hezwi zwi ḓo ṱoḓa u vhumbiwa ha senthara-.hukhu dzine thandela dza vhuṅwe vhupo dza nga thomiwa na u tshimbidzwa.
* U itela u langula na u tshimbidza senthara dzenedzi, Senthara khulwane dzo khou fanela u aluswa/ u khwaṱhiswa. Lushaka na vhuhulwane ha u aluswa honoho zwi ḓo bva vha hone tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya, nahone zwi ḓo bva kha mvelelo dza ṱhoḓisiso, u tshimbila zwavhuḓi ha thandela na thendelo ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na vhashumisani nawo kha Mavunḓu;
8.	MUGAGANYAGWAMA
Mutengo wo anganyiwaho wa Senthara nthihi wo vhewa u ya nga vhashumi, tshomedzo na mutengo wa thandela:
tshiteṅwa
ṅwaha wa 1
ṅwaha wa 2
Wo gonya nga 10% kha ṅwaha wa vhu1
ṅwaha wa 3
Wo gonya nga 10% kha ṅwaha wa vhu 2




Vhashumi
1,752,000.00
1,927,200.00
2,119,920.00
Mulangi
402,000.00
442,200.00
486,420.00
Mu.waleli/Mabalane wa Vhulangi
50,000.00
55,000.00
60,500.00
Coordinators x5 @ R150?000
750,000.00
825,000.00
907,500.00
Vhaṱoḓisisi x 5 @ R70 000
350,000.00
385,000.00
423,500.00
Vhaṱoḓisisi vhane vha bvela nnḓa (mbadelo nga awara)
200,000.00
220,000.00
242,000.00
Tshomedzo
307,000.00
337,700.00
371,470.00
Dziofisi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Dzikhomphiyutha
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Mutshini wa u gan.isa
6,000.00
6,600.00
7,260.00
Mutshini wa u fekisa
3,000.00
3,300.00
3,630.00
Fanitshara dza ofisi
26,000.00
28,600.00
31,460.00
Mitengo ya u thimbidza
10,000.00
11,000.00
12,100.00
Mutshini wa u kopa
24,000.00
26,400.00
29,040.00
Zwa u ṅwalela na u ṅwala
8,000.00
8,800.00
9,680.00
Zwishumiswa zwa u rekhoda
30,000.00
33,000.00
36,300.00
Dzithandela
500,000.00
550,000.00
605,000.00
U alusa luambo na mveledziso ya theminoḽodzhi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
ṱhoḓisiso na Databeisi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
U ṅwala na u anḓadza
100,000.00
110,000.00
121,000.00
MIZIAMU ya Vhufa na Luambo
100,000.00
110,000.00
121,000.00
U swikelela tshitshavha
100,000.00
110,000.00
121,000.00


?
?
ṰHANGANYELO
2,559,000.00
2,814,900.00
3,096,390.00

9.	MAIPFI A U PENDELA
U thomiwa ha dziLRDC hu ḓo vha ha ndeme kha u swikelela ndivho dza mulayotewa dza u bveledza ndivho dza u lingana ha nyambo Afurika Tshipembe. Nga u ḓiimisela u shandukisa tshiimo tsha matshilisano tsha nyambo dza zwitshavha zwe zwa vha zwo thudzelwa kule nga nḓila ine dza ḓo sala dzi tshi vho lingana ha Tshiisimane na Tshivhuru kana dziṅwe nyambo dzi ḓivheaho u mona na ḽifhasi. Dzisenthara dza ṱhoḓisiso na Mveledziso ya Luambo sa zwo sumbedzwaho afho nṱha dzi ḓo vha tshisima tshihulwane tsha u ḓea maanḓa.
1
<fn>ven_Article_National Language Services_MUTHEO WA TSHITIRATHE.txt</fn>

MUTHEO WA TSHITIRATHEDZHI (PULANE YA KUSHUMELE) TSHA TSHUMELO YA TSHIPHOLISA YA AFRIKA TSHIPEMBE, KHETHEKANYO:
 VHUGUDISI
2001-2005
Mbonelaphanḓa ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
U bveledzela vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vhupo ho tsireledzeaho nahone ho vhulungeaho.
Mbonelaphanḓa ya Vhulanguli ha Vhashumi
Tshumelo ya vhulanguli ha vhashumi yo livhanaho na vhathu u itela vhupholisa ha tshiphurofeshinala.
Mbonelaphanḓa ya Pfunzo Vhugudisi na Mveledziso (ETD)
Vhathu vho ḓiimiselaho nahone vha re na vhukoni vhane vha khou ṋetshedza tshumelo ya tshipholisa ya maimo a nṱha.
Fulo
Vhugudisi na mveledziso ya vhagudiswa kha sia lṄa vhupholisa zwine zwa dzula zwi tshi khou bvela phanḓa:
? Nga tshumisano na vhuṱumanyi ha ngomu na ha nnḓa;
? Zwi tshimbilelanaho; nahone zwi tikedzaho Zwiṱirathedzhi zwa Lushaka na Maimo.
Mikhwa ya Kutshilele
? U tsireledza pfanelo dza muṋwe na muṋwe, u sa dzhia sia, u ṱhonifha, u bvela khagala na u vha na vhuḓifhinduleli.
? U shumisa maanḓa e ra ṋewa nga nḓila yavhuḓi.
? U bveledza tshumelo i re na vhuḓifhinduleli, mbuelo, na u fulufhedzea.
? U dzulela u Sedzulusa tshumelo yashu na u vhona uri ri a i khwinifhadza.
? U shumisa zwishumiswa zwashu nga nḓila yavhud(I nga hune ra nga kona.
? U bveledza vhukoni ha vhashumi vhoṱhe nga nḓila i fanaho.
? U anḓana na vhoṱhe vha kwameaho kana vha re na dzangalelo.
Tshitirathedzhi tsha u Vhona Zwine zwa tea u Dzhielwa Nṱha tsha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe 2000-2003
Mutevhe wa zwine zwa tea u dzhielwa nṱha hu tshi shumiwa
1. Vhugevhenga ho dzudzanywaho.
2. Vhugevhenga vhuhulwane na ha khakhathi.
3. U lwisa vhugevhenga ha vhafumakadzi na vhana.
4. U khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe.
Mutevhe wa zwine zwa tea u dzhielwa nṱha kha dzangano
1. Vhulanguli ha Mugaganyagwama na Zwishumiswa.
2.	Vhulangi ha vhashumi.

Zwipikwa zwa Tshitirathedzhi zwa Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso (ETD)
1. U bveledza vhupo ha tshifhinga tshilapfu ha u guda ha vhuimo ha nṱha ha tshifhinga ṱshothe.
2. U vhea na u ṱhogomela maimo a ETD kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe.
3. U sedzulusa zwoṱhe vhugudisi na mveledziso, na u vhona uri nga ngoho zwo ḓisendeka kha mvelelo nahone zwi tshimbilelana na ṱhoḓea dza NQF na SAQA.
4. U ṋetshedza thikhedzo ya zwa masheleni, ya lodzhisitiki na ya ndaulo u itela u ṱuṱuwedza uri hu dzule hu na u guda ha vhuimo ha nṱha.

Ndivho dza Tshitirathedzhi dza Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso (ETD)
1. U bveledza na u langula maimo a vhugudisi a lushaka.
2. U ṋetshedza mbekanyamushumo ya ngudo yo ḓitikaho nga mvelelo ine ya tshimbilelana na ṱhoḓea dza NQF na dza SAQA.
3. u bveledza vhukoni ha vhashumi vhoṱhe.
4. U ṋetshedza tshumelo ya thikhedzo u itela uri hu vhe na u guda hu re na ndeme.

Vhukoni Vhune ha tea u Dzhielwa Nṱha ha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe 2002-2003
1. Mbekanyamushumo dza u langula mafhungo a vhugevhenga.
2. Vhugudisi ha ndeme.
3. Mbekanyamushumo dza u ṋetshedza tshumelo.
4. Mbekanyamushumo dza kushumisele kwa zwishumiswa.
5. Vhugudisi ha vhulanguli na mveledziso ya vhurangaphanḓa, hu tshi katelwa na vhulanguli ha tshanduko, vhulanguli ha thandela na vhulanguli ha mushumo.
6. Mbekanyamushumo ya mvelele dzo fhambanaho.
7. U guda ha mutheo.
Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso (ETD) Masia a Mvelelo dza Ndeme (KRA)
1. Maimo a Vhugudisi.
2. Kuṋetshedzele kwa Vhugudisi.
3. Thoḓ(isiso, vhuoli, Mveledziso na Ndondolo ya mbekanyamushumo dza u guda.
4. Thikhedzo ya Vhugudisi.

Tshitirathedzhi tsha Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso (ETD)
Nḓila nthihi ine ya shumana na masia manzhi, ine ya shuma kha vhuṋetshedzi ha vhuṱumanyi ho ṱandavhuwaho, yo lumbamaho kha Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha u Lwisa Vhugevhenga (NCCS).

Strategic Plan - Tshivenda
5
5
Khandiso III Datumu: 21 Luhuhi 2002
<fn>ven_Article_National Language Services_MVELELO DZA TSHEO YA .txt</fn>
MVELELO DZA TSHEO YA BHE
1. MARANGAPHANḒA
Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa ya Bhe na vhaṅwe v madzhisiṱaraṱa wa Khayelitsha na vhaṅwe Mulandu wa vhu 49/03 yo netshedzwaho nga ḽa 15 Tshimedzi 2004 yo bula uri khethekanyo 23 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema wa vhu 38 wa 1927 na Ndaulo ya R200 ya dzindaulo dzo anḓadzwaho kha nḓivhadzo ya Muvhuso ya 10601 ya Luhuhi 1987 yo vha i si ho mulayoni. U itela u tevhedzela Bhe, Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u tea u bveledza na u thoma u shumisa Sisiṱeme yo ṱanganyiswaho ya u tshimbidza ifa ḽa vhafu ine ya netshedza tshumelo ya nṱha nahone i fanaho kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe, hu si na u khethulula u ya nga lushaka, mbeu, miṅwaha kana mabebo.
Tsheo i ṱoḓa zwi tevhelaho:
* Muhulwane wa Khothe Khulwane u tea u vha ene a re na vhuḓifhinduleli malugana na ndangulo ya thundu ya vhafu.
* Thundu dzoṱhe dzi tea u langulwa u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Mafa wa vhu 66 wa 1965, sa zwe wa khwinisiswa zwone.
* Thundu dzoṱhe dzi songo itelwaho wiḽi dzi tea u langulwa u ya nga Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi wa vhu 81 wa 1987, sa zwe zwa khwinisiswa zwone.
* Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana Thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi wo ḓadziswa nga tsheo ya Bhe ya u katela na musi mufu o vha o mala kana o maliwa u ya nga mulayo wa tshirema.
* Vhomadzhisi.ara.a vho dzhielwa maanḓa a u langula thundu dza vhafu. Tshavho hu ḓo vha u khunyeledza mafhungo o vhigwaho khavho nga ḽa kana phanḓa ha ḽa 15 Tshimedzi 2004. Naho zwo ralo vha tea u langula iyi thundu u ya nga Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana Thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi.
2. .ivhazwakale: ḓivhazwakale ine ya si tou vha ya kale-kale ya u langula thundu ya Vharema i songo ṅwalelwaho wiḽi
ḓivhazwakale ine ya si tou vha ya kale-kale ya u langula thundu ya Vharema i songo ṅwalelwaho wiḽi yo khethekanywa nga zwifhinga zwiraru:
* phanḓa ha Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa kha Moseneke na vhaṅwe v Muhulwane na vhaṅwe 2001 (2) SA 18 CC (?Tsheo ya Moseneke?);
* Tshifhinga tsha vhukati ha tsheo yeneyo na tsheo ya Khothe ya Mulayotewa kha Bhe na vhaṅwe v madzhisiṱaraṱa wa Khayelitsha na vhaṅwe Mulandu wa vhu CCT 49/03 wa 15 Tshimedzi 2004 (?Tsheo ya Bhe?); na
* Tshifhinga tsha nga murahu ha tsheo ? ya- Bhe.
Nga tshifhinga tsha u thoma phanḓa ha ḽa 6 Nyendavhusiku 2002, datumu ye ngayo tsheo ya Moseneke ya thoma u shuma, vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya thundu dza vhafu ho vha ho khethekanywa u ya nga lushaka. Muhulwane wa Khothe Khulwane o tshimbidza ndangulo ya Vhatshena, Makhaladi, Maindia na thundu ya Vharema yo ṅwalelwaho wiḽi. maanḓa a Muhulwane o (nahone a kha ḓi ?o) ṱalutshedzwa kha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu wa vhu 66 wa 1965 sa zwe wa shandukisiswa zwone.
madzhisiṱaraṱa wa fhethu hune mufu a dzula hone, u tea u vha ene ane a langula thundu ya muthu Murema we a lovha a songo ita wiḽi. madzhisiṱaraṱa o wana aya maanḓa kha khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927, na ndaulo dzo an.adziwaho sa nḓivhadzo ya Muvhuso ya R200 kha gurannḓa ya Muvhuso ya 10601 ya ḽa 6 Luhuhi 1987.
Thundu ya muthu murema musi o lovha i nga avhiwa u ya nga Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana Thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi wa vhu 81 wa 1987. Izwi zwo bvelela fhethu huvhili. Ha u thoma ndi musi mufu o sumbedza a kha ḓi tshila uri ha khou ṱoḓa zwithu zwawe zwi tshi tshimbidzwa u ya nga mulayo wa tshirema. U ya nga nḓivhadzo ya Muvhuso ya R200 izwi zwo sumbedzwa nga nḓila mbili: musi mufu a tshi ita khumbelo ya ṱhanziela ine ya mu tendela u sa shumisa Khoudu ya Mulayo wa Mazulu nga fhasi ha khethekanyo ya 31 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, na musi a tshi takalela u mala kana u maliwa u ya nga mulayo hu si nga nḓila ya tshirema. Tshavhuvhili, thundu ya mufu i nga kovhekanywa u ya nga Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana Thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi musi Minis.a wa Vhulamukanyi u ya nga hae zwi sa nga ḓo vha zwavhuḓi huṅwe u kovhekanya thundu u ya nga mulayo wa tshirema. Vhathu vhane vha kwamea vha ḓo tea u kwamana na Minis.a wa Vhulamukanyi malugana na u dzhia tsheo ya zwenezwo.
Kha tshifhinga tsha vhuvhili, vhukati ha ḽa 6 Nyendavhusiku na ḽa 15 Tshimedzi 2004, Muhulwane wa Khothe Khulwane o vha a na maanḓa a u langula thundu dzoṱhe dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo nahone madzhisiṱaraṱa o vha e na maanḓa a u langula thundu dzo kovhiwaho u ya nga mulayo wa tshirema.
Muhulwane o shumisa maanḓa awe ane a wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu, hone madzhisiṱaraṱa o shumisa maanḓa awe ane a wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo wa Vharema na ndangulo dzo bviswaho u ya nga Mulayo.
Kha tshifhinga tsha vhuraru, nga murahu ha ḽa 15 Tshimedzi 2004, Muhulwane wa Khothe Khulwane u ḓo langula thundu dzoṱhe dza mufu u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Thundu. Thundu dzoṱhe dzi songo ṅwalelwaho wiḽi dzi ḓo langulwa u ya nga Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana Thundu ya Mufu hu na tshanduko dzo teaho dza u itela uri hu katelwe na mbingano dza tshirema.
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tshanduko dze dza ḓiswa nga tsheo ya Bhe dzo itwa uri dzi shume nga ḽa 27 Lambamai 1994 malugana na thundu hu saathu dzhiiwa tsheo nga hadzo.
U bvela phanḓa ha sisteme ntswa zwi ḓo khwaṱhisedza uri Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha .honifhiwe.
3. Nyimele ya mulayo zwino
3.1 Hune ha wanala uri mufu o lovha phanḓa ha ḽa 27 Lambamai 1994
zwi tshi khou itiswa nga zwiitisi zwi pfalaho, thundu ya vhafu vho lovhaho phanḓa ha ḽa 27 Lambamai 1994, na dze dza si vhigiwe tshifhingani tsho fhiraho, dzi tea u rumelwa kha Muhulwane.
3.2 Hune ha wanala uri mufu o lovha nga murahu ha ḽa 27 Lambamai 1994
Muhulwane (Ofisi dza Muhulwane na Fhethu ha tshumelo) u tea u langula thundu dzoṱhe dza mufu hune mufu a vha o lovha nga murahu ha ḽa 27 Lambamai 1994. Thundu dzi ḓo ṱhogomelwa na u langulwa nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu.
Musi mufu o lovha a songo ṅwalisa wiḽi, thundu dzi tea u kovhiwa u ya nga Mulayo wa muḽaifa ane a tea u wana thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi.
3.3 Zwithu zwi sa athu khunyeledzwa zwine zwa khou tshimbidzwa nga madzhisiṱaraṱa
 Aya mafhungo a ḓo khunyeledzwa u ya nga tsheo ya Bhe.
4. maanḓa a Ofisi dza Muhulwane na Fhethu ha Tshumelo
Ofisi ya Muhulwane i na maanḓa kha zwi tevhelaho:
* Mufu o sia wiḽi i re mulayoni
* Ndeme ya thundu (kana muanganyelo wa ndeme) i sa fhiri R50 000.
* Thundu i re hone a i koni u badela zwikolodo (milandu i fhira thundu kana lupfumo)
* Muthihi wa vhaḽaifa kana vhaḽaifa vho no fhira muthihi vha tshee vhaṱuku, nahone vha khou wana thuso kha muunḓi wavho a re mulayoni
* Muthihi wa vhaḽaifa kana vhaḽaifa vho no fhira muthihi vha tshee vhaṱuku, nahone ndaka yoṱhe kana tshipiḓa tshayo i nga tshivhumbeo tsha tshelede i no fhira R20 000.
Arali vha nga ḓi wana vha kha tshiimo tshithihi tsha zwi tevhelaho, thundu i fanela u rumelwa kha Ofisi ya Muhulwane ine ofisi ya Tshumelo ya vha nga fhasi hawe.
 Fhethu ha tshumelo hu ḓo nanga arali ho vha na zwi tevhelaho:
* Mufu ho ngo sia wiḽi i re mulayoni (o lovha a songo ṅwala wi?i); na
* Ndeme ya thundu (muanganyelo wa ndeme ya thundu yeneyo) a i fhiri R50 000; na
* Thundu i re hone a i koni u badela zwikolodo (milandu i fhira thundu kana lupfumo); na
* vhaḽaifa vhoṱhe vho no vha vhahulwane kana muḽaifa kana vhaḽaifa vha kha ḓi vha vhaṱuku nahone vha khou thuswa nga vhaunḓi vhavho vha re mulayoni nahone lupfumo lwa tshelede ndi R20 000 na u ya fhasi.
5. U fhambanyisa vhuḓifhinduleli ha Ofisi dza Muhulwane na Fhethu ha Tshumelo
Fhethu ha Tshumelo hu ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha thundu ya mufu we nga tshifhinga tsha lufu a vha a mudzulapo kha sia ḽine ḽa vha nga fhasi ha Ofisi ya madzhisiṱaraṱa hune Fhethu ha Tshumelo ha vha hone.
5.1 Hune Fhethu ha Tshumelo ha vha na maanḓa nahone Muhulwane a vha o ṱanganedza mafhungo
 Kha itshi tshiimo Muhulwane u na vhuḓifhinduleli kha zwi tevhelaho:
* Musi khumbelo yo fhela, nahone i tshi nga khunyeledzwa hu so ngo tsha vha na dziṅwe ṱhoḓea malugana na u netshedza ṱhanziela ya u nanga.
* Hune ha wanala uri khumbelo a i nga ḓo khunyeledzwa, ngauri hu na zwiṅwe zwine zwa tea u tevhedzelwa, nahone hu na Fhethu ha Tshumelo tsini na muhumbeli u fhirisa Ofisi ya Muhulwane, Muhulwane u ḓo tea u ḓivhadza muhumbeli nga ha izwi. Zwi ḓo bva kha Muhumbeli o ḓivhadzwaho ene mune uri u kha ḓi ṱoḓou shumisa Ofisi ya Muhulwane malugana na iyi tshumelo.
* Musi vha tshi nanga Muimeleli wa Muhulwane nga fhasi ha khethekanyo 18(3), Muhulwane u tea u ḓivhadza Fhethu ha Tshumelo khathihi na vhahulwane nga ha zwenezwo.
Hune muḽaifa a vha o sia wiḽi, fhedzi Muhulwane a vha a saathu u i ṱanganedza, hu khou themendelwa uri Muhulwane u tea u netshedza ṱhanziela ya u nanga, hu si u rumela mafhungo murahu Fhethu ha Tshumelo.
5.2 Hune Muhulwane a vha a na maanḓa, nahone Fhethu ha Tshumelo ha vha ho no ṱanganedza mafhungo eneo
Fhethu ha Tshumelo a ho ngo tendelwa u shumisa maanḓa aho na hu songo teaho. Musi Fhethu ha Tshumelo ho ṱanganedza mafhungo a sa weli nga fhasi hao a malugana na u nanga, hu tea u itwa zwi tevhelaho:
* Vha rumele mafhungo eneo nga u ṱavhanya kha Ofisi ya Muhulwane.
* Kha vha ḓivhadze muthu o vhigaho mafhungo eneo nga ha u fhiriswa. Vha katele na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Ofisi ya Muhulwane kha nḓivhadzo.
6 vhuṱanzi ha uri hu na mbingano ya tshirema
Arali mufarisi a tshi bula uri o malana na mufarisi wawe nga mbingano ya tshirema, u tea u netshedza vhuṱanzi nga tshivhumbeo tsha ṱhanziela ya vhuṅwalisi. [Kha vha sedze khethekanyo 4(5)(b) ya Mulayo wa u Dzhiela nṱha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone]. Musi zwi sa konadzei u netshedza ṱhanziela ya vhuṅwalisi, mufarisi u tea u eletshedzwa uri vha kwame khothe yo teaho malugana na thasululo [kha vha sedze khethekanyo 4(7) ya Mulayo wa u Dzhiela nṱha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone].
Arali mufarisi wa mufu ane a kha ḓi tshila a sa nga koni u netshedza ṱhanziela ya vhuṅwalisi ha mbingano ya mvelele ngauri mbingano a i athu u ṅwaliswa, u ḓo tea u ṅwalisa mbingano kha Muhasho wa Zwa Muno, u ya nga Mulayo wa u Dzhiela nṱha Mbingano dza Tshirema wa vhu 120 wa 1998.
Hu .odea zwidodombedzwa zwi tevhelaho malugana na u ṅwalisa mbingano ya tshirema:
* konṱiraka (Thendelano) ya lobola, ine ya vha na datumu ya mbingano; gemo ḽa mamalo na maṅwe mafhungo ho tendelanwaho ngao, yo sainiwaho nga zwigwada zwoṱhe.
* Arali zwoṱhe thendelano na mbingano zwo itwa mahayani, hu tea u vha hu na khwaṱhisedzo yo tou ṅwalwaho ine ya bva Kha Khosi kana Thovhela wa fhethu henefho ine ya sumbedza uri ndi zwa vhukuma ho vha na mbingano.
* ṱhanziela ya lufu, kana khophi yo khwaṱhisedzwaho ya zwenezwo, malugana na mufarisi wa mufu ane thundu yawe ya khou vhigiwa.
* Muimeleli muthihi u bva kha vha vho munna na vha vho musadzi u tea u fhelekedza mufarisi ane a khou tshila kha Ofisi ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Zwigwada zwoṱhe zwi tea u sumbedza maṅwalo a vhune azwo nga tshifhinga tsha vhuṅwalisi.
* Mbadelo ndi R10 malugana na khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema.
6. Vhushaka vhukati ha mbingano dza tshirema na dza mulayoni na ṱhuṱhuwedzo ine dza vha nayo kha thundu
U ṱanganyisa minyanya ya mbingano ya tshirema na ya mulayoni ndi zwithu zwo ḓoweleaho Afrika Tshipembe. Nga ḓuvha ḽeneḽo ḽithihi mufarisi a nga ita munyanya wa mbingano ya tshirema na ya mulayoni kha ofisi ya vhuṅwalisi ya mulayo. Kana hu nga thomiwa nga mbingano i re mulayoni ha fheleledzwa nga ya tshirema. Mbingano mbili nga mufarisi muthihi dzo itwaho hu saathu vha na Mulayo wa u Dzhiela nṱha Mbingano ya Tshirema, wa vhu 120 wa 1998 dzo ḓisa thaidzo dzi si gathi dza mulayo, ngauri mbingano ya tshirema yo vha i sa dzhielwi nṱha nahone mbingano ya mulayoni yo vha i yone fhedzi yo tendelwaho kana u dzhielwa nṱha.
Hune ha wanala uri mufarisi (nga maanḓa munna) o vha o tea u mala musadzi wa vhuraru nga pfanelo dzo fhambanaho, nyimele i mbo ḓi konḓa vhukuma. Vhashumi vhane vha shuma dziḓoroboni kana vhaitashango, sa tsumbo, vha mala mufumakadzi muthihi mahayani u ya nga mulayo wa tshirema, na muṅwe wa mulayoni. Munna a tshi khou humbula nga ha pfanelo dzawe dza tshirema dza u mala vhasadzi vhanzhi, a nga vha a si na nzhele ya uri izwi zwi nga mu dzhenisa khakhathini kha zwa mulayo, kana munna ane a vha a na nḓivho kana nzhele a nga dzumba vhafumakadzi vhawe nga khole.
Vhunga Mulayo wa u Dzhiela nṱha Mbingano ya Tshirema u songo bviselwa khagala kana u ṱaniwa, mbingano dzo vha ho hone phanḓa ha Mulayo dzi kha ḓi vha nga fhasi ha milayo ye ya vha i tshi shuma phanḓa ha musi u tshi thoma u shuma nga ḽa 15 Lara 2000. Iyi milayo i nga khethekanywa nga zwipiḓa zwina (4).
7.1 Mbingano ya mulayoni yo vha ho hone nga murahu ha mbingano ya tshirema kha muthu wa vhuraru: Nyimele phanḓa ha ḽa 5 Nyendavhusiku 1998 ? Masia ane a vha nnḓa ha Transkei.
Mbingano dza mulayoni ndi dzone dze dza vha dzi tshi dzhiiwa sa dzo teaho, nahone hune munna kha mbingano ya tshirema a vha a tshi tea u mala musadzi wa vhuraru kana muṅwe wa vhasadzi vhawe vhe a vha mala nga tshirema, mbingano ya mulayoni i mbo ḓi dzhiiwa sa ya vhukuma nahone ya mbo ḓi vhulaha mbingano ya u thoma kana dza u thoma dza tshirema. Izwi zwo ḓisa thambulo kha vhana na musadzi o maliwaho nga nḓila ya tshirema vho litshedzelwaho.
Khethekanyo ya 22(7) ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, wa vhu 38 wa 1927, yone yo nekedza maga a u tsireledza miṋa yo litshedzelwaho musi vhanna vho lovha. U itela muḽaifa ane a tea u wana thundu ya mufu, tshiimo tsha tshilikadzi na vhana kha mbingano i re mulayoni tsho tea u lingana na tsha tshilikadzi na vhana vha nga fhasi ha mbingano ya tshirema. Izwi zwi amba uri tshiimo tsha nṱha tshe tsha vha tsho nekedzwa musadzi wa mbingano ya mulayoni na vhana tshi mbo ḓi fhela tsha linganyiswa na tsha musadzi kana vhasadzi na vhana vhe vha vha vha si tsha ṱhogomelwa.
Arali Ofisi ya Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo ha ṱangana na nyimele i no fana na yo ṱalutshedzwaho afho nṱha nga murahu ha tsheo ya Bhe, hu tea u dzhielwa nzhele uri vhoṱhe musadzi o litshedzelwaho na wa mbingano ya mulayoni vha ḓo dzhiiwa vha vhasadzi kana vhafarisi vha mufu malugana na muḽaifa ane a tea u wana thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi.
7.2 U mala mufarisi wa vhuraru nga mbingano ya mulayoni nga mufarisi ane a kha ḓi vha kha mbingano ya tshirema: Nyimele phanḓa ha ḽa 2 Lara 1988 ? Fhethu hu re nnḓa ha Transkei
Nga 1988, Mulayo wa u Khwiniswa ha Mulayo wa Thundu kha Mbingano wa vhu 3 wa 1988, we wa thoma u shuma nga ḽa 2 Nyendavhusiku 1988 wo bula uri naho vhafarisi kana munna na musadzi vho malanaho nga mbingano ya tshirema vha tshi nga dovha vha malana nga lwa mulayo, mufarisi/munna a nga si kone u mala muthu wa vhuraru nga lwa mulayo musi a kha ḓi vha o mala nga nḓila ya tshirema. Arali mufarisi o dzhenelaho mbingano ya tshirema a ṱoḓa u dzhena kha mbingano ya mulayoni a songo thoma a fhelisa mbingano ya tshirema, mbingano ya mulayoni a i nga ḓo tendelwa u vha hone. Izwi zwo khwaṱhisedzwa kha Thembisile na vhaṅwe vs Thembisile na vhaṅwe 2002 (2) SA 209 (T).
Musi vho ṱangana na nyimele yo ṱalutshedzwaho afho nṱha, Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo vha ḓo tea u wanisisa uri ndi mbingano dzifhio (dza tshirema kana dza mulayoni) dze dza vha dzo tea nga datumu ya lufu lwa mufu. Arali mufu o dzhena kha mbingano ya tshirema (Mbingano ya u Thoma) na Musadzi A a dovha hafhu a dzhena kha mbingano ya mulayoni na musadzi B, hu songo thoma ha fheliswa mbingano ya tshirema, mbingano ya mulayoni a yo ngo tea u vha hone nahone ndi mbingano ya tshirema ine ya vha yone mbingano yo teaho.
7.3 Mbingano mbili Transkei
Nga 1978 Mulayo wa Mbingano wa Transkei, wa vhu 21 wa 1978 wo tendela munna kha mbingano ya mulayoni ine ya vha hone u dzhena kha dziṅwe mbingano dza tshirema, tenda mbingano ya mulayoni i si ya u ṱanganelana dzithundu. Zwo ralo na hune ha wanala uri munna u kha mbingano ya tshirema, na ene a tshi kha ḓi vha kha mbingano ya tshirema, o tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni, tenda mbingano ya mulayoni ya vha i si ya u ṱanganelana thundu.
Ngauralo, musi Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo vha tshi ṱangana na nyimele ya mbingano mbili dzo itwaho u ya nga Mulayo wa Mbingano wa Transkei, vhoṱhe vhasadzi vha mbingano ya mulayoni na ya tshirema vha ḓo dzhiiwa sa vhasadzi kana vhafarisi kha mulayo vhane vha tea u wana thundu i songo ṅwalelwaho wiḽi.
 Nyimele nga murahu ha ḽa 15 Lara 2000
Mulayo wa u dzhielwa nṱha ha Mbingano ya Tshirema, wa vhu 120 wa 1998 wo thoma u shuma nga ḽa 15 Lara 2002 nahone wo fhelisa khethekanyo ya 22(1) u swika kha 5 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, na mbetshelwa kha Mulayo wa Mbingano wa Transkei we wa tendela mbingano mbili.
Khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa u dzhiela nṱha Mbingano ya Tshirema i bula uri mbingano yo teaho kha mbingano ya tshirema na ya mulayoni na ine ya vha hone musi Mulayo u tshi thoma u shuma, kha ndivho dzoṱhe i dzhiiwa sa mbingano yo teaho.
Khethekanyo 10(1) i bula uri munna na musadzi vho malanaho nga mulayo wa tshirema vho tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni arali khavho hu si na o malaho kana o maliwaho nga mulayo wa tshirema.
Ngauralo, Mulayo u khwaṱhisedza uri vhafarisi vho malanaho nga mbingano ya tshirema vha nga kha ḓi si dzhene kha mbingano ya mulayoni arali vhukati havho hu si na a re kha mbingano ya tshirema. Zwo ralo na kha vhafarisi kana munna na musadzi vho dzhenaho kha mbingano ya mulayoni. Vha nga kha ḓi si dzhene kha mbingano ya tshirema.
 Margaret Meyer
 Masters? Training: Justice College
 28 April 2005
1
<fn>ven_Article_National Language Services_Mafhungo a vhareili v.txt</fn>
Mafhungo a vhareili vha dziṱhirakha malugana na u reila nga nḓila yo tsireledzeaho, mutakalo wavhuḓi na uri vha swike hayani vha tshi tshila.
Uku kubugwana ndi gaidi ya u vha thusa uri vha dzule vho takala musi vha nḓilani.
Kha vha ku vhale arali vho wana tshifhinga.
Mafhungo a uku kubugwana o bveledzwa nga Yunivesithi ya Afurika Tshipembe (UNISA) na thandela ya GTZ/EU nahone ku nga ha dziinthaviyu nga vhuḓalo dze dza itiwa kana dza fariwa na vhareili vha dziṱhirakha vha 800 u bva kha mashango o fhambanaho a Tshipembe ha Afurika.
Thandela ya Tshitshavha ya Vhuendisi ha Nḓilani ha u Pfuka Mikano.
Zhendedzi lṄa Vhuendisi ha Badani lṄa u Pfukha Mikano (C-BRTA) ḽo ṱangana na Muhasho wa Vhuendisi Afurika Tshipembe, zwi tikedza thandela (initiative) ya u ḓivhadza vhareili vha dziṱhirakha, vhathu vhane vha shuma u rengisa mivhili yavho na vhathu vhane vha dzula miḓini I re tsini na mikano nga ha mbudziso dza malugana na mutakalo.
Zwa zwino vhagudisi vha re na nḓivho vha khou netshedza tshumelo ya tshiphirini na u netshedza dzikhondomo kha mikano I tevhelaho:
* Beitbridge, Tshikolobulasi tsha Nancefield
* Lobatse/Zeerust
* Maseru Bridge/LadyBrand
* Oshoek
* Komatipoort/Lebombo
Ri vha humbela uri vha ambe na vhagudisi vhane vha takalela vhathu!
Vha ḓo fhindula mbudziso dzoṱhe dzine dza tshimbilelana na zwa mutakalo.
Kha vhatholi:
Arali vha tshi thola vhareili vha dziṱhirakha, vha na vhuḓifhinduleli khavho.
Naa vha a ??
* ita ndugiselo malugana na ndondolo ya mutakalo wavho ( ndindakhombo ya mutakalo kana thuso ya dzilafho)?
* thoma kana u shumisa pholisi ya mutakalo ya vhashumi vhoṱhe.
* netshedza mafhungo a zwa mutakalo na dzikhondomo?
* tendela vhareili vha dziṱhirakha u ṱuwa na khonani dzavho kha nyendo ndapfu?
* U nea vhareili magilavu a puḽasitiki ane vha ḓo tea u a ambara musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho?
NAA NDI ZWINGAFHANI ZWINE VHA D(IVHA NGA HA HIV/AIDS.
Kha vha wane tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso.
NAA VHA D(IVHA ZWINGAFHANI NGA HA HIV/AIDS.
Kha vha ḓifhe tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso.
Naa ni ḓivha mini nga ha zwi tevhelaho:
Ngoho
(N)
False
(AN)
1
Ndi nga wana AIDS nga u reila na muthu ane a vha na AIDS


2
AIDS I a alafhea


3
AIDS I nga rathiselwa kha ṋwana nga mme.


4
Ndi tea u ambara khondomo musi ndi tshi ita zwa vhudzekani na muthu wa mufumakadzi arali ndi si na vhuṱanzi ha uri u na vhaṋwe vhafarisi.


5
Ndi a kona u vhona arali muthu a na AIDS


6
Arali ndo kavhiwa nga tshitshili tsha HIV, ndi nga kha ḓi bvela phanḓa na u reila


7
Vhathu vhane vha lwala kha maḓasi vha nga rathisela malwadze nga u ita zwa vhudzekani nahone hu na khonadzeo khulwane ya uri vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV



Uri vha nga vhona hani uri vhone kana mufarisi wavho u na vhulwadze kha maḓasi (vhulwadze ha u fhirela nga kha zwa vhudzekani (STD):
* Naa ndi na zwilonda kana dziphopho vhudzimu hanga?
* Naa mufarisi wanga ene?
* Naa ndi a bvisa tshikha I no bva kha vhudzimu, phophela kana ndi pfa vhuṱungu musi ndi tshi runda?
* Naa mufarisi wanga na ene u a bvisa tshika dzi no nukha kha vhudzimu?
Arali zwo ralo, vha ita mini?
Arali zwo ralo, vhone na mufarisi wavho (kana vhafarisi) vha tea u ya sibadela, kiliniki kana kilinikini ya nga thungo ha nḓila u ya u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho.
Ndi ngani?
Ngauri zwi a leluwa u wana dzilafho lṄa Vhulwadze vhune ha fhirela nga kha zwa vhudzekani.
Ngauri arali vha na STD hu na khonadzeo khulwane ya uri vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV na u tshi rathisela.
Naa vha a ḓivha nga ha Dziyuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Nḓila.
Vhareili vha dziṱhirakha vho tendelwa!
Naa ndi nga ya u alafhiwa ngafhi musi ndi tshi lwala ndi nḓilani.
Naa ndi nga wana ngafhi mafhungo a malugana na dziSTD, HIV/AIDS, malaria, u sa kona u vhona zwavhuḓi na zwiṋwe-vho.
Musi vhe nḓilani yavho vha nga pambuwa vha ya kha sibadela tshiṋwe na tshiṋwe tsha muvhuso, kiliniki kana dokotela. Zwi a konḓa u bva nḓilani yavho. Hafhu zwi a konḓa u imisa ṱhirakha yavho masiari vha I litsha tshifhinga tshilapfu.
Hu na huṋwe hune vha nga wana thuso hone!
Kha vha lingedze Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nḓila. Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu, vha dovha vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo kha mugudisi wa phurofeshinala wa zwa mutakalo nga ha thaidzo ya malugana na zwa dzilafho iṋwe na iṋwe. Vha nga paka ṱhirakha yavho kilinikini, nahone vha nga kha ḓi ya tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe naho hu vhusiku.
Naa kiliniki dza nga thungo ha nḓila dzi vha thusa nga mini?
* Dzi alafha malwadze o ḓoweleaho a no nga sa duda, u rema ha ṱhoho, maḽaria, ṱshithavhi thumbuni kana kha muṱana
* Dzilafho na ngeletshedzo malugana na vhulwadze vhuṋwe na vhuṋwe ha kha vhudzimu (dziSTD).
* Mafhungo malugana na uri vha tea u ya u ita ngafhi ndingo dza HIV/AIDS.
* Mafhungo nga ha HIV/AIDS na maṋwe malwadze
* Thusoṱhanzi ya mafuvhalo maṱuku
* Dzikhondomo dza mahala
Ndi zwa tshiphiri
Dzilafho kana u alafhiwa hoṱhe ho itwaho kilinikini dza nga thungo ha nḓila hu fanela u vha tshiphiri. Khamphani yavho kana mutholi wavho ha nga ḓo ḓivha uri vho dalela nthihi ya idzo kiliniki.
Naa ndi nga dzi dalela lini?
Idzi kiliniki dzoṱhe dza nga thungo ha nḓila dzi vula u bva nga mathabama u swika vhukati ha vhusiku, vhukati ha vhege.
Izwi zwifhinga kana zwikhathi zwo lugela vhareili vha dziṱhirakha vhane vha vha vho farakanea lune vha kundwa u ima masiari.
Yuniti/Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nḓila dzi wanala kha nḓila dzo sumbedzwaho kha uyu mapa.
Kha vha lingedze nthihi ya Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nḓila. Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu, vhane vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo u bva kha mugudisi wa phurofeshinala wa mutakalo nga ha thaidzo iṋwe na inwe ya malugana na thaidzo dza zwa dzilafho. Vha nga paka ṱhirakha yavho kilinikini nahone vha nga ya na musi hu vhusiku.
Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nḓila Afurika Tshipembe dzo thomiwa nga RFA, NBC na Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
Naa idzi kiliniki dzi wanala ngafhi?
Fhethu
Vhupo
Moatize Tete
Mozambique, kha Khorido ya Tete
Inchope
Mozambique, kha Khorido ya Beira
Matola
Frigo, tsini na Maputo, kha Khorido ya Maputo
Harrismith
Afurika Tshipembe, ngei Fureisitata kha N3 kha Highway Junction Truck Stop
Beaufort West
Afurika Tshipembe, Ngei Kapa Vhukovhela kha N1 ya u ya Kapa.
Messina Beitbridge
Afurika Tshipembe, kha N1 kha Vunḓu lṄa Devhula kha Garadzhi ya Shell Mukanoni wa Zimbabwe.
Ventersburg
Afurika Tshipembe, Fureisitata, kha N1 u livhana na (opposite) Total Station, kha nḓila ya u ya Kapa
Port Elizabeth
Afurika Tshipembe, Kapa Vhubvaḓuvha, kha N2, 16 km u bva PE kha nḓila ya u ya East London (PE Truckers Inn, Garadzhi ya Caltex)
Tugela
Afurika Tshipembe, kha N3 ya u ya Durban kha Tugela Truck Stop, 2km u bva Tugela Toll Station

Kha vha ṱole maṱo avho uri a kha ḓi vhona zwavhuḓi
Arali vha tshi konḓelwa
- u vhala tswayo dza khamphani hune vha ḓo tea u tsitsa muhwalo wavho hone
- u vhala dzinomboro pulata kana madzina a zwiṱaraṱa
Vha tea u
Ya u ita ndingo dza maṱo.
Ndingo dza u ṱavhanya
Musi hu masiari, vha ime fhethu hu re na tshedza vha vhee iyi garaṱa phanḓa havho kha windisikirini. Vha dzule kha tshidulo tsha goloi vhukule ha 1m u bva kha garaṱa.
Naa ndi maḽeḓere mangana ane vha kona u a vhala musi vha kha vhukule ha mithara ya 1?
Naa vho tshimbila hani?
Arali vho vha vha sa koni u vhala maḽeḓere oṱhe, vha ḓo tea u ya u vhona ṋanga ya maṱo na u vhona uri ndingo dza maṱo dza tshiphurofeshinala dzi a itiwa.
Musi vha na vhumvumvu, vho ṱuvha hayani nahone vho ṱuvha vhathu vhane vha vha funa?
Vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha si ho hayani nahone hu vha na zwifhinga zwine vha ṱuvha u ḓigeḓa hune vha u wana hayani na vhathu vhane vha vha funa. Idzi ndi ngeletshedzo dzine dzi nga ita uri vha dzule vho takala musi vha nḓilani:
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwavhuḓi
Miroho mitete na mitshelo mitete zwi khwaṱhisa sisiteme ya u dzivhela vhulwadze na u vha nea maanḓa. Vha songo lṄa zwiḽiwa zwi re na mapfura manzhi.
Kha vha eḓele zwavhuḓi
A si tshifhinga ṱshothe lune vha ḓo pfa vho ḓigeḓa musi vho eḓela ngomu ṱhirakhani FHEDZI u eḓela ho linganaho hu ḓo vha thusa kha uri vha kone u shumesa.
Vha ḓionyolose
U onyolosa milenzhe na u ita nyonyoloso tshifhinga ṱshothe zwi ḓo vha thusa uri vha dzule vho tsha maṱoni. U tsa ṱhirakhani zwi ita uri maluvhi avho a fhole na uri vha pfe vho netuluwa.
NdondolamutakaloHygiene ? u vuwa wa ṱuwa!
Naho hu si na zwitopo zwinzhi zwa dziṱhirakha zwi re na shawara dzavhuddi na zwa u ṱambela zwavhuḓi, vha lingedze u ṱamba ḓuvha ḽiṋwe na ḽiṋwe. Ndondolamutakalo a I thusi fhedzi uri vha vhe na mutakalo wavhuḓi, I dovha hafhu ya ita uri vha ḓipfe vhe fureshe nahone vho takala.
Fhethu ha khombo
Nḓilani hu na zwithu zwinzhi zwi ofhisaho. Vhunga vha tshi zwi ḓivha, vhareili vha a fhuriwa na u dzhielwa dzigoloi nga khani.
Zwenezwo kha vha ṱhogomele nahone vha dzule vho tsha maṱoni uri vha thivhele khombo.
Vho vha vha tshi zwi ḓivha:
Hu na khonadzeo khulwane ya uri vhareili vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV. HIV ndi tshitshili tshine tsha vhanga Aids. Zwi na khombo nga maanḓa ngauri arali itshi tshitshili tsha vha kavha, a vha nga ḓo wana dzilafho nahone maḓuvha avho a vhutshilo a ḓo fhungudzea.
 Kha vha sedze phindulo dza mbudziso dzi re kha siaṱari lṄa murahu:
1.	A si ngoho	Vha nga si kavhiwe nga tshitshili tsha HIV nga u reila na muthu ane a vha na tshitshili tsha HIV muvhilini wawe. Vha nga wana AIDS nga u ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga tshitshili tsha HIV kana nga u kwama malofha a re na tshitshili tsha HIV. Ndi ngazwo vho tea u shumisa khondomo tshifhinga ṱshothe musi vha tshi ita zwa vhudzekani. Ndi ngazwo hafhu zwo tea uri vha ambare magilavu musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho.
2.	A si Ngoho.	AIDS a I alafhei. Dokotela a nga si kone u vha alafha. N(anga ya tshithu I nga si kone u vha alafha. A hu na muthu ane a nga vha alafha. Arali vha na AIDS vha ḓo tea u wana mishonga yo khetheaho na ngeletshedzo ya zwa dzilafho yo khetheaho.
3.	Ndi ngoho	Mufumakadzi o vhifhaho muvhilini ane a vha na HIV/AIDS a nga I rathisela kha ṋwana wawe musi a tshi bebiwa kana nga u mu mamisa. Vha nga wana ngeletshedzo kha kiliniki dza u eletshedza vhaimana. Ngeletshedzo kana thuso yeneyo I ḓo vha na thuso kha khonadzeo ya uri ṋwana a songo kavhiwa nga vhulwadze honoho.
4.	Ndi ngoho	Dzikhondomo dzi nga vha tsireledza kha u kavhiwa nga
HIV/AIDS arali vha tshi dzi shumisa zwavhuḓi nahone tshifhinga ṱshothe.
5.	A si ngoho	Vha nga si kone u vhona uri muthu o kavhiwa nga HIV. Vhathu vha nga kha ḓi sumbedza vho takala, fhedzi vha nga kha ḓi vha vha na HIV. Tshiṋwe hafhu, muthu a nga kha ḓi vha o onda nahone a tshi lwala, fhedzi a songo kavhiwa nga tshitshili. Ndi ndingo dza AIDS fhedzi dzine dzi nga sumbedza uri vha na tshitshili muvhilini wavho, kana a vha natsho.
6.	Ndi ngoho	Arali ha wanala uri vha na HIV a zwi ambi uri ndi vhufhelo ha shango. Vha nga tshila tshifhinga tshilapfu nahone vha nga bvela phanḓa na u reila. Fhedzi vha ḓo tea u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho tshifhinga ṱshothe. Vha ḓo tea u guda u lṄa nga nḓila yo teaho na u ita nyonyoloso tshifhinga ṱshothe na u guda u lṄa zwiḽiwa zwo teaho, na u litsha u daha na u nwa.
Naho zwo ralo,
Arali vho kavhiwa nga HIV vha na vhuḓifhinduleli ha u sa i rathisela kha mufumakadzi wavho kana mufarisi wavho muṋwe na muṋwe kha zwa vhudzekani. Vha tea u shumisa khondomo tshifhinga ṱshothe nahone nga nḓila yo teaho musi vha tshi ita zwa vhudzekani.
7.	Ndi ngoho	Vhathu vha re na malwadze kha vhudzimu havho (dziSTD) ndi vhone vhane ha vha na khonadzeo nnzhi khavho ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV musi vha tshi ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga HIV. Vhafumakadzi vhavho kana vhafarisi vhavho vha kha zwa vhudzekani na vhone hu na khonadzeo khulwane ya uri vha vhe na HIV/AIDS. Arali vha na STD, kha vha wane ngeletshedzo ya zwa dzilafho nga u ṱavhanya. U alafha dziSTD a zwi ḓuri nahone a zwi konḓi. Kha vha ambe na mufarisi wavho (kana vhafarisi vhavho) nga ha thaidzo yavho vha sa dzumbi tshithu vha dovhe vha vha ṱuṱuwedze na vhone uri vha ambe nga hayo.
Naa tshikoro tshanu tsha ndingo tshi ri mini?
Phindulo dzone-dzone dza 5 u swika kha 7:
Vha na nḓivho yavhuḓi ya malugana na HIV/AIDS nahone vha a ḓivha uri vha nga ḓitsireledza hani khayo.
Naho zwo ralo, vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani hu songo tsireledzeaho.
Vha na vhuḓifhinduleli ha u netshedza vhaṋwe vhareili nḓivho nga maanḓa vhane vha ṱoḓa ngeletshedzo.
Phindulo dzone-dzone dza 4 kana dza fhasi
Kha vha sedze uri ndi phindulo dzifhio dzo khakheaho. Vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho. Vha tea u vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane. Vha khwaṱhisedze uri zwine vha zwi ita a zwi nga vha sii vho kavhiwa nga vhulwadze.
Vha tea u wana mafhungo manzhi. Zwiko zwa mafhungo eneo ndi: vhatholi, dzikiliniki, zwibadela, Yuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Nḓila, Tshumelo ya Luṱingo ine ya netshedza thuso malugana na thaidzo dza AIDS.
Naa ndi nga ḓitsireledza hani?
Kha vha ḓivhe mufarisi wavho wa kha zwa vhudzekani. Khonadzeo ya u kavhiwa nga HIV ndi khulwane nga maanḓa kha vhafarisi vhane vha sa vha ḓivhe. Vhunzhi ha vhathu vho kavhiwaho nga HIV a vha zwi ḓivhi uri vha nayo.
Kha vha ambe na mufarisi wavho nga ha khonadzeo ya u vha na AIDS vha sa dzumbi tshithu. Tshifhinga ṱshothe vha ite zwa vhudzekani ho tsireledzeaho arali vha si na vhuṱanzi ha uri mufarisi wavho a nga vha a si na HIV.
Arali vha tshi nwa halwa kana vha tshi daha mbanzhe vha nga kha ḓi kundwa u ḓifara. Vha a zwi ḓivha uri a vho ngo tea u reila musi vho nwa halwa kana vho daha mbanzhe.
Kha vha dzule vha na dzikhondomo. Vha nga si ḓivhe uri vha ḓo ṱangana na nnyi na uri vha ḓo ḓipfa hani. A vha ḓivhi uri vha nga fheleledza vho ita mini.
VHUDZEKANI HO TSIRELEDZEAHO
Vha shumise dzikhondomo tshifhinga ṱshothe arali vha sa fulufheli mufarisi wavho kana vha sa mu ḓivhi, nahone vha songo vuwa vho ya kha vhathu vhane vha rengisa mivhili yavho vha si na khondomo.
Vha nga renga dzikhondomo dzikhemisini, dzisuphamakete kana hune ha rengiswa peṱirolo. Vha nga dzi wana mahala kha Yuniti dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nḓila, dzikiliniki na zwibadela.
Vha shumise dzikhondomo nga nḓila yo teaho. Kha vha sedze dzindaela.
NDINGO DZA AIDS
Ndi ndingo dza ḽaboratori fhedzi dzine dzi nga sumbedza arali vha na HIV kana vha si nayo. I thusa kha u sa vha na vhuṱanzi malugana na uri vha nayo kana a vha nayo. Zwi dovha zwa vha thusa kha uri vha kone u dzudzanya vhutshilo havho nga nḓila yo teaho.
Vha nga ita ndingo kiliniki kana sibadela kana kha dokotela wa phuraivete.
Vhaeletshedzi vha phurofeshinala nahone vho gudelaho zwenezwo vha ḓo amba na vhone vha vhoṱhe nahone tshiphirini phanḓa ha musi vha tshi ita ndingo na musi vho no ṱanganedza mvelelo. Mvelelo dza ndingo dzi ḓo newa vhone fhedzi. A hu na muṋwe muthu ane a ḓo ḓivha nga hadzo. Kanzhi ndingo ndi mahala.
Sa munna vha na vhuḓifhinduleli vhunzhi...
Vha na vhuḓifhinduleli kha mufumakadzi wavho, vhana vhavho, dzikhonani na miṋwe miraḓo ya muṱa.
Ndi zwa ndeme uri vha ṱhogomele mutakalo wa muṱa wavho na uri a vha rathiseli malwadze a no nga sa dziSTD kana HIV/AIDS kha mufumakadzi wavho. Kha vha tsireledze vhutshilo hawe! Vha elelwe uri arali a vha muimana hone a na HIV/AIDS, ṋwana wavho na ene a nga kha ḓi kavhiwa. Kha vha tsireledze vhutshilo ha ṋwana wavho!
U vha na vhuḓifhinduleli zwi amba u ṱhogomela mufumakadzi ane vha ita zwa vhudzekani nae. Vha vhone uri a vha rathiseli malwadze khavho na u ṱhogomela uri vha songo rathiselwa malwadze u bva khavho.
Vha ye vha fare nyambedzano na vhathu vhane vha shuma navho nga ha mutakalo na u tsireledzea. Na vhone vha nga kha ḓi vha vho vhala uku kubugwana nahone vha tshi ṱoḓou amba nga ha zwi re ngomu hakwo.
Vhone na ṱhirakha yavho
Vha vhone uri vha ṱhogomela ṱhirakha yavho. U tsireledzea havho ndi zwa ndeme, nahone uri vha vhe vho tsireledzea, ṱhirakha yavho I tea u vha yo lugela u tshimbila.
Vha songo tendela AIDS uri I vha fare
TSHUMELO DZA T(HINGO DZA U THUSA VHA RE NA THAIDZO DZA AIDS
Zimbabwe
04 732966
Mozambique
01 403073
Namibia:
06123221
Botswana
0800600700
Afurika Tshipembe
0800 012322
Arali vha tshi ṱoḓa maṋwe mafhungo malugana na uku kubugwana vha rwele luṱingo kha C-BRTA: +27 82 781 9484
<fn>ven_Article_National Language Services_Marangaphana.txt</fn>
Marangaphana
Ifa a shango ndi tshipia tsha ivhazwakale kana vhupo vhune ha iitela tshivhumbeo tsha vhune haho. i angaredza ivhazwakale ya shango io na nga nila ine ya anetsheliswa zwone nga vhadzulapo, mvelele yao, vhutsila, vhukonesi, nyambo, zwiiwa zwine vhathu vhao vha zwi funesa, muzika une vha u sika na nga nila ine zwifhao zwavho zwa oliswa zwone na kufhaele kwazwo.
Kha a Afurika Tshipembe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ifa zwi ita zwauri vhathu vhashu vha fhambane na vha mawe mashango a ifhasi. Ifa ashu i ita zwauri ri fhambane na man_we mashango a ifhasi na u ri tendela zwauri ri ikukumuse ikukumusa nga u sa fana na man_we mashango.
A hu na huwe hune ha vha na vhuiivhi ha lushaka hune ha vhonala na u alutshedzwa zwavhudi ha bvela khagala sa kha tswayo tharu dza lushaka dzine uku kubugwana kwa khou amba nga hadzo - Fulaga ya Lushaka, Luimbo lwa Lushaka na Tshiangu tsha Lushaka.
N_wana mun_we na mun_we wa Afurika Tshipembe, mualuwa, tshikolo, aiburari, mushumi, mutholi, NGO, CBO na mihasho ya muvhuso i nga ivha, u pfesesa na u vha na kubugwana ukwo na zwo n_waliwaho khakwo nga u i hudza.
Vho Dokotela B S Ngubane
Minisia wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi
Naa Tswayo dza Lushaka lwashu ndi mini?
Tswayo dzashu dza lushaka ndi idzo tswayo dza tshiofisi dzine dza vhonala na dzine dza tou buliwa dzine dza ri sumba sa lushaka. Tswayo dza lushaka dzi alutshedziwa u ya nga Mulayotewa nahone dzo itelwa u alusa vhupfumedzani na u fhaa lushaka. Kha mulayotewa zwo buliwa zwauri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ndi shango ithihi i ivhusaho a muvhuso wa dimokirasi wo thomiwaho u ya nga ndeme dzi tevhelaho:
* tshirunzi tsha vhuthu; u swikelela ndinganyiso; na u isa phana na pfanelo dza vhuthu na mbofholowo.
* u sa vha hone ha tshialula nga mirafho na mbeu.
* Vhuhulu ha Mulayotewa na kuvhusele kwa mulayo.
* Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzo anganelaho, rolo ya vhavouti (vhakhethi) i fanaho na ya lushaka, khetho dza tshifhinga tshohe, na sisieme ya mahoro o fhambanaho a muvhuso wa dimokirasi, u vhona uri hu vhe na vhuifhinduleli, vhulondo na u sa vha na tshidzumbe.
Kha a Afurika Tshipembe hedzi tswayo dza ndeme dzi sumbedzwa kha:
* Fulaga ya lushaka ine ra i vhona i tshi khou fhefhea muyani
* Luimbo lwa Lushaka lune ra lu pfa lu tshi khou imbiwa kha miangano ya tshiofisi na u imbiwa nga rie zwikoloni na mitamboni
* Tswayo dza Lushaka dzine ra tshi vhona zwifhaoni zwa muvhuso, kha mawalo, zwiendisi, na zwiwe.
Tswayo dza Lushaka khulwane tharu dza Afurika Tshipembe
Fulaga ya Lushaka
Fulaga ya lushaka ntswa ya Riphabliki ya Afurika Tshipembe yo thoma u shumiswa nga a 27 Lambamai 1994. Yo imiswa vhukati ha vhusiku musi lushaka luswa lu tshi bebiwa. Nzudzanyo na mivhala ya fulaga ndi halutshedzo ya mivhala mihulwane ya ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe, u bva kale u swika zwino.
Muvhala mutswuku (mutswuku/na wa swiri), mutshena na lutombo i sumbedza ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe; ngeno mudala, mutswu na muvhala wa musuku yo i vhonadza lwa u thoma kha fulaga yashu ya lushaka kha sentshari ya vhufumiahe. Mivhala yohe ya rathi i vhonala zwavhui kha fulaga ya Afurika Tshipembe ya zwino.
U ya nga zwine mivhala ya amba zwone, zwi fanela u humbulwa zwauri muvhala muwe na muwe u nga vha na halutshedzo dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho. Ngauralo, hu songo vha na muvhala na muthihi une wa badekanywa kha muwe wa iyi mivhala. Muthu muwe na muwe kha pfe o vhofholowa uri a vhe na halutshedzo yawe ya zwine muvhala wa imela zwone. Hezwi ndi zwone zwe zwa pfaniwa khazwo musi hu tshi vha na nyambedzano dza maitele a demokirasi nga 1994.
Nyolo ya vhukati ya fulaga ine ya thoma nga .V. ine ya angana vhukati ha fulaga, ya rambalala sa mutalo muthihi wo tou tswititi u tshi ya matungo, i nga vhonala sa ine ya khou imelela u angana ha mirao yo fhambanaho kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, tshine tsha khou bvelaphana sa thimu. Hoyu muhumbulo u kwamana hafhu na muano wa Tshiangu tshiswa, une wa vha !ke e: /xarra //ke, nga luambo lwa vhathu vha /Xam San, zwine zwa amba uri ḽu angana ha vhathu vho fhambanaho?. Nyolo iyi ndi yone i yohe kha fulaga dza ifhasi.
Mulayotewa u alutshedza fulaga ya Lushaka nga nila i tevhelaho:
.Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele, ya lapfa kathihi na hafu u fhira vhuphara hayo; i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala (girini), mutshena, mutswuku na wa lutombo (buluu). I na tshivhumbeo tsha phande tsha Y yo itwaho nga ibannda a muvhala mudala (girini); mutalo wa vhukati wa ibannda u thomaho khonani ya nha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya angana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu, ibannda ii idala o penndelwa nga nha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda. hiraingele i re tsini na fulaga ndi ntswu. Mupendelo muwe na muwe u na thihi tsha fumihanu tsha vhuphara ha fulaga?.
Hu na milayo ya ndeme i si gathi ine ya tea u tevhelwa:
* Fulaga i fanela u honifhiwa. I songo litshiwa i tshi kokovha fhasi kana ha nambatedzwa tshiwe tshithu nga nha hayo.
* Fulaga i vhaliwa sa bugu - u bva nha u ya fhasi na u bva kha tshana tsha monde u ya kha tsha u a. Ngauralo i fanela u aniwa nga nila yo teaho.
* Musi yo aniwa yo rambalala, thanda i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhaaleli ngeno bannda a muvhala mutswuku i nha. Fulaga i fhefheiswa yo sedza fhasi, ndi tsumbo ya uri shango i khakhathini.
* Musi yo aniwa yo bua yo tikiwa nga luvhondo, bannda a muvhala mutswuku i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhavhoni ngeno thanda i nha.
*
* Musi yo aniwa tsini na kana nga murahu ha muambi, i fanela u vhewa kha tshana tsha u a tsha muambi.
* Musi fulaga ya lushaka yo aniwa na dziwe fulaga, i fanela:
* U thoma u imiswa na u fhedzisela u tsisiwa
* U aniwa kha tshana tsha monde tsha vhaaleli arali i tshi khou aniwa kha tshiafu tshi pfukaho nahone tshiafu tshayo tshi fanela u vha nga phana ha tshiafu tsha iwe fulaga
* U vha kha tshana tsha u a musi hu tshi khou itiwa mufolo na dziwe fulaga
* U vha kha tshana tsha u a tsha tshifhao musi i tshi khou fhefheiswa na fulaga dza lushaka dza mawe mashango (dzohe dzi vhe dza saizi nthihi na u fhufhiswa kha vhulapfu vhu eaho).
Luimbo lwa Lushaka
Nkosi sikelel? iAfrika
Maluphakanyisw.uphondo lwayo,
Yizwa imithandazo yethu,
Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo. Morena boloka setjhaba sa heso,
O fedise dintwa la matshwenyeho,
O se boloke, O se boloke setjhaba sa heso,
Setjhaba sa South Afrika - South Afrika.
Uit die blou van onse hemel,
Uit die diepte van ons see,
Oor ons ewige gebergtes,
Waar die kranse antwoord gee,
Sounds the call to come together
And united we shall stand
Let us live and strive for freedom
In South Africa our land.
Heyi ndi yone phindulelo ya tshiofisi ya Luimbo lwa Lushaka, Nkosi Sikelel? iAfrika, Die Stem na The Call of South Africa. Sa dzohe tswayo dzashu dza lushaka, Luimbo lwa Lushaka lu fanela u honifhiwa musi lu tshi khou lidziwa kana u imbiwa.
ivhazwakale
Tshitatamennde tshe tsha bviswa nga Muphuresidennde wa Shango nga tshifhinga itsho nga a 20 Lambamai 1994, u ya nga vhuimo ha Khethekanyo ya 248 (1) khathihi na Khethekanyo ya 2 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, ya nomboro ya 200 ya 1993, yo bula zwauri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe i o vha na Nyimbo mbili dza Lushaka: .Nkosi Sikelel? iAfurika? na .The Call of South Africa? (?Die Stem van Suid-Afrika?). Nga fhasi ha Khethekanyo ya 4 ya Mulayotewa wa Afurika Tshipembe, 1966 (Mulayo 108 wa 1996) hu tshi khou tevhedzwa nivhadzo kha Guranna ya Lushaka ya nomboro 18341 (ya datumu ya 10 Tshimedzi 1997), phindulelo pfufhi yo anganelanaho .Nkosi Sikelel? iAfrika na .The Call of South Africa? yo vhumba Luimbo lwa Lushaka lwa Afurika Tshipembe.
.Nkosi Sikelel? iAfrika?
Nkosi Sikelel? iAfrika lwo sikiwa nga 1897 nga Enoch Sontonga, mudededzi wa Mishini wa Methodist. Maipfi a ndima ya u thoma o vha o waliwa nga Tshithoza sa ngosha ya kerekeni. Nga murahu ho o engedzedzwa ndima dza sumbe dza Tshithoza dzo engedzedziwa nga murendi, Samuel Mghayi. Phindulelo ya Tshisuthu yo kaniswa nga Moses Mphahlele nga 1942. Nkosi Sikelel? iAfrika yo takalelwa nga vhathu kha khonsati ye ya farelwa Johannesburg nga khwairi ya Ohlange Zulu ya Vhafunzi Vho L Dube. Yo o vha ngosha yo oweleaho ye ya o fhedza i tshi khou dzhiwa sa luimbo lwa lushaka mianganoni ya polotiki. Yo imbiwa sa luimbo lwa u gwalaba tshifhingani tsha miwaha ya tshialula. Ndima ya u thoma i imbiwa nga Tshithoza kana nga Tshizulu ya tevhelwa nga phindulelo ya Tshisuthu. U swika i tshi andavhudzwa nga muvhuso ho vha hu na phindulelo nnzhi dza Nkosi Sikelel? iAfrika, dzine dzi nga kha i imbiwa kha zwa vhurereli hu songo dzheniswa Die Stem. Mawe mashango a Afurika na one o shumisa phindulelo ya Nkosi Sikelel? iAfrika sa Luimbo lwao lwa Lushaka. Naho zwo ralo, musi vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi kuvhangana uri vha imbe Luimbo lwa Lushaka, vha fanela u imba phindulelo ya tshiofisi yo fhelelaho, yeneyo fhedzi.
The Call of South Africa (?Die Stem van Suid Afrika?)
.Die stem van Suid-Afrika? ndi tshirendo tsho waliwa nga CJ Langenhoven nga Shundunthule 1918. Muzika wo sikwa nga Vhafunzi Vho ML de Villiers nga 1921. Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe (South African Broadcasting Corporation (SABC)) yo vha i tshi lidza dzohe God save the King na Die stem musi vha tshi vala khasho yavho uvha in_we na iwe na vhathu vha swika hune vha zwi owela. Lwo thoma u imbiwa musi hu tshi khou imiswa fulaga ya kale ya lushaka ngei Kapa nga dzi 31 Shundunthule 1928, fhedzi nga dzi 2 Shundunthule 1957 Muvhuso wo ita nivhadzo ya uri Die Stem lwo anganedzwa sa lwone luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe. waha u tshe wonoyo muthihi Muvhuso wo dovha wa wana maana nahone izwi zwo ombedzelwa nga Mulayo wa Phalamennde nga 1959. Nga 1952 phindulelo ya tshiofisi ya Tshiisimane (English) ya Luimbo lwa Lushaka, Call of South Africa yo anganedzwa uri i shumiswe lwa tshiofisi.
Luswayo lwa Lushaka
Mushumo wa Luswayo lwa Lushaka
Mushumo wa luswayo lwa lushaka, ndi luswayo lu vhonalaho lwa vhuimo ha nha lwa Muvhuso. Kha vha dzhie minithi vha tshi khou humbula nga zwithu zwa ndeme kha vhutshilo havho - mabebo, nzeo, lufu na hanziela dza tshikoloni, iwalo avho a vhuendi (pasipoto) - zwohe zwi itwa uri zwi vhe zwa tshiofisi nga Luswayo lwa Lushaka. Na tshelede yavho ya mapeni hukhusa ine vha vha nayo i nalwo kha luwe lurumbu. Musi vhe shangoni a kule na hayani vha vhona luswayo ulu kha tshifhao tsha vhuia (embassy) zwi sumbedza u ri vha kule na hayani. Luswayo lwa lushaka lu dovha lwa vha tshithu tsha Sili Khulwane (Great Seal), ine u bva tsha kale na kale ya dzhiiwa i luswayo luhulwane lwa Muvhuso. iwalo iwe na iwe ine a vha na Sili Khulwane i fhiwa maana ohe sa izwi zwi tshi amba zwauri i khou tikedzwa nga Muphuresidende wa Afurika Tshipembe.
Luswayo luswa lwa Lushaka, lwo ima vhudzuloni ha lwe lwa vha lu hone u bva nga dzi 17 Khubvumedzi 1910. Tshanduko i khou sumbedza ndivho ya Muvhuso ya u sumbedza tshanduko ya dimokirasi kha a Afurika Tshipembe na kuhumbulele kuswa kha vhulwelashango.
Zwine Luswayo lwa Lushaka lwa amba zwone.
Luswayo lwa Lushaka ndi zwithu zwo vhalaho zwo dzudzanywaho nga zwivhumbeo zwi linganaho kana zwa ovala zwo vhewaho nga nha ha zwiwe.
Muano u re kha semisekele dala uri: !ke e: /xarra //ke, wo walwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vhane vha vhidzwa /xam, une halutshedzo yawo ya amba uri: ḽu angana ha vhathu vho fhambanaho?. U khou ita khuwelelo kha lushaka uri lu i pfe lu tshithu tshithihi na u ihudza. Misingo ya nou - i sumbedza vhuali, maana, u vha vhukati na u swika nga hu sa gumi.
* Nevhe dza goroi - kha tshivhumbeo tsha ovala dzo vhumbiwaho nga misingo - dzi sumbedza munono, nyaluwo na u bvelaphana ha vhukoni, zwiiwa zwa vhathu na zwithu zwine zwa kwama vhulimi kha shango.
* Tshiangu - tshivhumbeo tsha tshiangu tsha musuku tshi no nga ngoma. Tshi na mishumo mivhili: u sumbedza na tsireledzo ya muyani.
* Tshivhumbeo tsha vhathu tshi bvaho kha vhutsila ha Khoisan - zwi bva kha zwivhumbeo zwo oweleaho wa matombo a Linton - tsumbo ya Vhutsila ha Tombo ha Afurika Tshipembe, vhune zwa zwino ha wanala Muziamu wa Afurika Tshipembe - ho sumbedzwaho kha maitele a u lumelisa na vhuthihi, u sumbedza: Vhuthihi kha vhathu vho fhambanaho. Pfumo na thonga - tswayo dzo imelaho zwithu zwivhili u i pilela na u vhusa - zwiwe hafhu zwo imela milenzhe ya maana ya tshinoni tshine tsha vhidzwa u pfi hame. Pfumo na thonga zwo vhewa fhasi, u sumbedza mulalo.
* Tshimela tshi no pfi protea - ndi luswayo lwa lunako lwa shango ashu na nyaluwo ya vhukoni hashu sa lushaka lune lwa khou lwela u bebiwa hafhu ha Afurika (African Rennaissance) - tshi khou sumbedza u anganelana tshohe ha maana ohe a re shangoni, a bvaho aulu.
* hame - ine ya vhonala nga u fhufha - mvelelo ya mupo ya nyaluwo na luvhilo. Ndi tshinoni tsha maana tshine milenzhe yatsho - yo imelwaho nga pfumo na thonga - zwi tshi thusa zwavhui kha u zwima na kha u ipilela. Ndi murun_wa wa aulu ane a sumbedza tshilidzi tshawe kha ifhasi, ngauralo ndi luswayo lwa maana a Mudzimu. Phapha dzo imiselwaho nha ndi luswayo lwa lushaka lune lwa khou aluwa, ngeno ri tshi khou dovha ra fhiwa tsireledzo ngadzo.
* uvha ine a khou bva - luswayo lwa tshedza na u duga. i khou sumbedza mulanga wa u bebiwa hafhu, u nyanyuwa ha u ivhonetshela, khahulo kwayo na ndangulo yo teaho. Ndi luswayo lwa vhubvo ha vhutshilo, ha tshedza na hune Muthu o fhelalaho a bva hone.
* Tshivhumbeo tshohe tsho fhelelaho tsha Luswayo lwa lushaka tshi anganyisa mumono wa fhasi na wa nha kha luswayo lwa tshifhinga tshi sa gumi. Nila ine ya anganya tshipia tsha fhasi tsha tshikurolo (scroll), nga mitalo ya misingo, ine ya vha na uvha ine a khou bva nga nha, i vhumba tshivhumbeo tsha gumba e hame ya bva khao. Hezwi zwi sumbedza u bebiwa hafhu ha muya wa vhakale na vhahali vha lushaka lwashu.
Magumo
Tswayo dzo shumiswa sa nila i leluwaho ya dimokirasi ya u fha maana vhathu vha Afurika Tshipembe vhe tsha kale vho vha vha tshi siiwa nna kha maitele manzhi a u tshea mafhungo kha ino shango. Tswayo dza mahoro a politiki dzo shumiswa kha khetho dza 1994 hu tshi khou itelwa uri zwi leluwe kha u a vhona kha mabammbiri a u khethela.
Tswayo tharu dza lushaka dzo buliwaho kha kubugwana uku dzi khou imela dimokirasi iyi na u shuma vhuimoni ha tswayo dzohe dzi yelanaho nadzo dza kale. Zwithu zwa ndeme zwi wanalaho kha tswayo idzi ndi zwa u farelana, vhuthihi ha vhathu vhanzhi vho fhambanaho na u fhaa lushaka. Nga tswayo idzi muthu muwe na muwe wa Afurika Tshipembe u uuwedzwa, u dzheniswa, u fhiwa maana na u ewa mafulufulu a u dzhia maitele a u ranga phana lushaka u bva kha khethekanyo ye ya vha i hone kale u ya kha vhumatshelo ha vhuthihi.
1
<fn>ven_Article_National Language Services_Maswikisi.txt</fn>
Maswikisi
2006 ndi ṅwaha wa u pembelela anivesari ya vhuṱanu ya u thoma ya Mulayo wa u Phuromotha tswikelelo ya Mafhungo wa 2000 (?PAIA? kana ?Mulayo?. Kha vhathu vhanzhi vhe vha vha vho dzhenelela vhukuma kha Mulayo wa tshumiso, izwi ndi zwa nṱhesa. Fhedzi a zwo ngo ralo kha vhunzhi ha vhathu vhe nga mulandu wa u shaya nḓivho na dzithaidzo zwo itiswa nga tshumiso i si yavhuḓi nga Tshiimiswa tsha Muvhuso vha vha vha songo ḓiphina nga iyi pfanelo ya u swikelela mafhungo. Naho PAIA hu muṅwe wa milayo ya mbofholowo dza mafhungo kha dzhango, u bvela phanḓa u vha na thaidzo dzo fhambanaho dza tshumiso. Izwi zwi itiswa nga zwithu zwo fhambanaho zwine zwiṅwe zwazwo zwa vha zwi tevhelaho:
> U shaya nḓivho ya pfanelo nga vhathu vhoṱhe na vhane vha vha na mafhungo,
> U sa vha hone ha tshomedzo dzo teaho dza tshumiso yo teaho ya Mulayo, u sa vha na rekhodo yavhuḓi, na u sa tholiwa ha Vhathusa Vhaofisi vha mafhungo, na
> U sa newa maanḓa a u tshea fhungo nga vhashumi vha muvhuso kha mvelele ya tshifhinga tsho fhiraho tsha tshiphiri.

Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i khou fhulufhela uri heyi Bugupfarwa i ḓo thusa kha u fhelisa thaidzo dza tshumiso dze dza vha dzi hone kha PAIA u bva tshee ya thoma, nga u tsivhudza vhathu vhoṱhe na vhashumi vha muvhuso vhane vha ḓo tea u thusa vhathu Ḓuvha na ḓuvha.

Ndivho tharu dza iyi Bugupfarwa ndi u :
> U leludza PAIA na u bveledza tshishumiswa tshavhuḓi tshine tshi nga shumiswa na u swikelelela nga vhoṱhe,
> Tsivhudza vhathu vhoṱhe na vhashumi vha muvhuso nga ha u vha hone ha Mulayo, na
> Thusa u fhelisa mvelele ya tshiphiri ine ya khou thivhela u elela zwavhuḓi ha mafhungo.

Iyi Bugupfarwa hu kho fhulufhelwa uri i ḓo sumbedza zwithu zwa ndeme malugana na u bveledzwa ha dzirekhodo na u rekhoda nga nḓila yo teaho. Arali rekhodo dzi songo itwa zwavhuḓi, izwi zwi nga ita uri vhahumbeli vha badele tshelede nnzhi zwi tshi khou itiswa nga tshifhinga tshilapfu tshine tsha fhedziwa hu tshi khou ṱoliwa rekhodo dzenedzo. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri rekhodo dzi vhulungwe zwavhuḓi nahone izwi zwi katela u tshimbidzwa ha Ḓuvha na Ḓuvha na kudzudzanyele kuswa.

Tsha u fhedza, ndi zwa ndeme uri hu itiwe zwinzhi u fhelisa muhumbulo kana nyito ya u ita uri mafhungo a vhe thundu, kana ndaka, wa uri ndi vhathu vha maimo a nṱha fhedzi vhane vha nga swikelela nga u konḓisela vhathu fhedzi kuitele lune vha sa tsha ḓo pfesesa, na nga u .urisa nga maanḓa u wana dzirekhodo. Tswikelelo ya mafhungo ndi mutheo na muyamufhe zwa demokirasi yashu. Ndi tshishumiswa tsha ndeme kha u ita uri vha re na maanḓa vha vhe na vhuḓifhinduleli, Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhathu vhoṱhe nga maanḓa vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vha a kona u ḓiphina nga vhuḓalo nga ha pfanelo dzavho.


____________________________
Adv. Tseliso Thipanyane
CEO: Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe

Mulaedza wa u bva kha Mukhomishinari Vho - Leon Wessels

ṱhodea ya iyi Bugupfarwa yo vha hone nga murahu ha u ḽontshiwa ha Gaidi ya Khethekanyo 10 ya u thoma nga ha PAIA, ye ya fariwa nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2005. Zwo pfesesea uri vhunga gaidi i ya u thusa vhathu, zwo tea uri PAIA i leludzwe uri zwi leluwe uri i vhaliwe na u swikelelwa nga vhathu. Iyi Bugupfarwa yo dovha hafhu ya pindulelwa kha nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, nahone i a wanala na nga Braille, malugana na u swikelelela na tshumiso.

U bva kha mvelele ya tshiphiri na tshaeo ya vhuḓifhinduleli, u ya kha mvelele ya u sa dzumba na vhuḓifhinduleli ndi khaedu vhukuma. Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe khathihi na vhaofisi vha ḓivhadzwe nga ha PAIA, na uri pfanelo ya u swikelela mafhungo i nga vha thusa hani. U dzhenela kana u shela mulenzhe kha maitele a demokirasi hu nga bvelela fhedzi arali hu u dzhenela kana u shela mulenzhe u na nḓivho. Ngauralo ndi zwa ndeme uri PAIA i na pfanelo dza poḽotiki dza sialala, na uri i bveledza sia ḓiswa kha nyambedzano malugana na zwine vha ḓo ṱangana nazwo Ḓuvha na ḓuvha.

PAIA ndi tshithu tsha ndeme kha u shandukiswa ha tshitshavha. I ṱuṱuwedza demokirasi ya vhushela muenzhe hune vhadzulapo vha tshimbidza muvhso wavho na sekitshara ya phuraivele i re na vhuḓifhinduleli, Bugupfarwa ndi vhuṅwe ha vhurangeli ha Khomishini ha u ḓivhadza Mulayo, na u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha u shumisa nga nḓila yavhuḓi i vhuedzaho. Ndeme na vhuhulwane ha vhuḓifhinduleli ha ndayotewa ha Khomishini ha u monithara na u vhiga ṅwaha muṅwe na muṅwe kha u pfeseseswa ha pfanelo dza zwa ikonomi na zwa matshilisano, zwi tshimbila na mbofho i re nga fhasi ha PAIA, ya u khwaṱhisedza uri Mulayo u shumiswa zwavhuḓi. Sa mudzulapo, vha nga shumisa PAIA u ita khumbelo ya tswikelelo ya dzirekhodo dzine dza sumbedza pulani dza muvhuso malugana na zwa vhudzulo, ṱhogomelo ya mutakalo na netshedzo ya pfunzo. Ndivho ya Bugupfarwa ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha vhona PAIA sa tshiendedzi tshine tshi nga shumiswa u swikelela dziṅwe pfanelo.

Khomishini i fhulufhela uri iyi Bugupfarwa i ḓo vha tshishumiswa tshavhuḓi kha ḓora ḽine vhathu vhashu vha vha naḽo ḽa u ḓiphina nga pfanelo dzavho dza u swikelela mafhungo.


___________________________
Mukhomishinari Vho - Leon Wessels
Mukhomishinari wa vhuḓifhinduleli malugana na pfanelo ya u swikelela mafhungo
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
















MAIPFI A NDEME

Kha iyi Bugupfarwa, Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo, wa 2000 u ḓo vhidzwa .PAIA. kana .Mulayo. nga u sielisana.

Khothe ? zwi amba khothe hune muthu a nga ita khumbelo ya uri mafhungo awe a thasululwe. Idzo khothe ndi: Khothe ya Mulayotewa ine ya shuma u ya nga khethekanyo 167(a) ya Mulayotewa kana Khothe Khulwane kana iṅwe khothe i re na tshiimo tshi fanaho na tsha dzenedzo kana Khothe ya Madzhisiṱaraṱa hu nga vha nga u angaredza kana malugana na khethekanyo yo sumbedzwaho ya dzitsheo u ya nga uyu Mulayo, dzo nangiwaho nga Minisiṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso nga nḓivhadzo kha Gazete dzine dza tshimbidzwa kana u langulwa nga madzhisiṱaraṱa kana muṅwe madzhisiṱaraṱa o nangiwaho u ya nga khethekanyo 91A kha masia ane vha vha na maanḓa khao hune ?

a) tsheo ya muofisi wa mafhungo kana muthu o newaho maanḓa wa tshiimiswa tsha muvhuso kana ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete ya vha yo no dzhiiwa;
b) tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete tshi kwameaho tshi na vhuimo ha nṱha kha ndaulo kana bindu; kana
c) muhumbeli kana muthu wa vhuraru a kwameaho e mudzulapo kana muthu o ḓoweleaho.

KHA VHA DZHIELE NZHELE:
U swikela Bodo ya Milayo i tshi phasisa milayo ya kutshimbidzele kana kuitele malugana na zwa PAIA ine ya tea u shumiswa nga Khothe dza Madzhisiṱaraṱa, Khothe dza Madzhisiṱaraṱa a dzi nga koni u dzhia tsheo malugana na mafhungo ane a tshimbilelana na PAIA. Ndi Khothe Khulwane fhedzi dzine dzi nga thetshelesa dzikhumbelo. Kha vha sedze TSHIPIḒA TSHA 2 tsha Bugupfarwa malugana na dziṅwe foramu hune mafhungo a PAIA a nga thasululwa hone.

Dzimbadelo ? tshelede ine ya badelwa malugana na u phurosesa khumbelo. PAIA I dovha hafhu ya bula mbadelo dza khumbelo na tswikelelo. Mbadelo ya khumbelo musi maitele a tshi thoma musi hu tshi rumelwa fomo ya khumbelo. Mbadelo ya tswikelelo i badelwa malugana na tshifhinga tsho fhedziwaho hu tshi ṱoliwa kana hu tshi itwa ndugiselo dza rekhodo yo humbelwaho. Muthu ane a khou ita khumbelo nga ene mune ho ngo tea u badela mbadelo ya khumbelo. ṱhumetshedzo A i na mbadelo dzoṱhe dzo teaho u badelwa.

ṱhoho ? ya tshiimiswa tsha phuraivete, zwi amba, kha muthu zwawe, kana muthu zwawe onoyo kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muthu zwawe onoyo; kha zwa vhushumisani, mushumisani muṅwe na muṅwe kha vhushumisani kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga vhushumisani; kha muthu wa mulayo muofisi muhulwane wa khorotshitumbe kana muofisi wa muthu wa mulayo kana muthu muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muofisi,kana muthu o farelaho muthu onoyo wa u farela.

ṱhoho u na vhuḓifhinduleli ha u ṱanganedza khumbelo ya tswikelelo na u i fhindula.

Muofisi wa mafhungo ? Uyu ndi muofisi ane khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo/mafhungo ya rumelwa khae kha zwiimiswa zwa muvhuso. Muofisi onoyo u ḓo dzhia tsheo malugana na u netshedza kana u hanela tswikelelo ya rekhodo. Kha muvhuso wa vhukati kana wa lushaka, Mulangi-Dzhenera.a wa Ofisi ya Phirimia, ndi muofisi wa mafhungo wa vunḓu .o.he; kha muvhuso wapo, Mulangi wa Masipala wa masipala wonoyo ndi muofisi wa mafhungo. Kha tshiimiswa tsha muvhuso tshiṅwe na tshiṅwe, muofisi wa mafhungo ndi muofisi muhulwane wa khorotshitumbe, kana muofisi wa vhuimo vhu linganaho na honoho wa tshiimiswa tshenetsho tsha muvhuso.

Aphiḽi ya nga ngomu - aphiḽi ya nga ngomu ndi kuitele kune arali muhumbeli a songo fushea malugana na tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo kana hune khumbelo yawe ya vha i songo dzhielwa nṱha nahone hu songo vha na phindulo kha maḓuvha a 30 /kana tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigiwa kha mulanguli o teaho hune maitele eneo a shuma hone. Kha vha vhale iyi ṱhalutshedzo khathihi na .mulanguli o teaho.?

Mafhungo a vhune ? zwi amba mafhungo ane a ṱalula muthu hu sa katelwi fhedzi mafhungo ane a tshimbilelana na lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha vhumalani, vhubvo ha lushaka, murafho na tshitshavha, muvhala, dzangalelo kha zwa vhudzekani, vhukale/mi.waha, mutakalo wa muvhili kana maluvhi, mutakalo, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo a muthu, mafhungo a pfunzo kana a mutakalo, a vhugevhenga kana ḓivhazwakale ya mushumo zwa muthu muthihi kana mafhungo ane a tshimbilelana na zwa thengiselano kana .hiranzekisheni.

Muhumbeli wa zwa vhune ? zwi amba muhumbeli ane a ṱoḓa u swikelela rekhodo dzine dza vha na mafhungo a vhune awe.

Tshiimiswa tsha muvhuso ? zwi amba muhasho wa muvhuso kana wa u tshimbidza kha muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu kana masipala muṅwe na muṅwe kha muvhuso wapo kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe musi hu tshi shumiswa maanḓa kana hu tshi itwa mishumo u ya nga Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓu kana u shumisa maanḓa a muvhuso kana u ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo.

Tshiimiswa tsha phuraivete ? zwi amba muthu zwawe ane a khou tshimbidza kana vho tshimbidzaho bindu kana phurofesheni; vhashumisani vhane vha khou tshimbidza kana vho tshimbidzaho bindu kana phurofesheni; kana muḓivhi wa zwa mulayo wa kale kana wa zwino fhedzi hu sa katelwi tshiimiswa tsha muvhuso.

Rekhodo ? kha muvhuso wapo kana wa phuraivete rekhodo zwi amba mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho hu sa dzhielwi nṱha tshivhumbeo kana nḓila ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya tshiimiswa tsha muvhuso kana tshiimiswa tsha phuraivete, a nga vha o bveledzwa kana a songo bveledzwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete.

Mulanguli o teaho ? uyu ndi muthu ane aphiḽi dza nga ngomu dza vhigwa khae. Kha muvhuso wa lushaka, mulanguli o teaho wa muhasho wo sumbedzwaho ndi Minis.a wa Muhasho wonoyo; kha muvhuso wa vunḓu Muraḓo wa Khorotshitumbe (Member of the Executive Council ? MEC) wa muhasho wonoyo ndi mulanguli o teaho, hone kha muvhuso, Meyara kana Tshiambi ndi mulanguli o teaho. Zwiimiswa, madzangano ane a si tou vha a muvhuso tshoṱhe na madzangano a phuraivete zwa Ndima ya 9 a zwi na mulanguli o teaho nahone arali muhumbeli a pfa a songo farwa zwavhu.inga tsheo yo dzhiwaho nga muofisi wa mafhungo, u tea u rumela kana u ita khumbelo malugana na tsheo yeneyo khothe.

Muhumbeli ? muthu muṅwe na muṅwe ane a ita khumbelo ya u swikelela rekhodo.

Muthu wa vhuraru - ndi muthu kana tshiimiswa tshine tsha vha na dzangalelo kha rekhodo yo humbelwaho. Malugana na u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso zwi amba muthu muṅwe na muṅwe (hu sa katelwi fhedzi muvhuso wa mivhuso ya nnḓa, dzangano ḽa dzitshaka kana muraḓo wa muvhuso wonoyo kana dzangano) nga nnḓa ha muhumbeli na tshiimiswa tsha muvhuso.

Maḓuvha a u shuma - Maḓuvha a u shuma zwi amba maḓuvha maṅwe na maṅwe nga nnḓa ha Mugivhela, Swonndaha, holodei ya muvhuso, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa Holodei dza Muvhuso, wa 1994 (Mulayo wa vhu 36 wa 1994).

Kha iyi Bugupfarwa, mbeu i vha yo katela na iṅwe mbeu.














































TSHIPIḒA TSHA 1

Tswikelelo ya Mafhungo

1.1 Vhubvo ha tswikelelo ya mafhungo

Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ndi shango ḽa muvhuso wa vhanzhi ḓo ḓiimisaho ḓo thewaho kha ndeme dza tshirunzi tsha muthu, tswikelelo ya u lingana na u khwiniswa kana u bveledziswa.1 Iyi Sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi i tea u vha i sa dzumbi tshithu, i swikeleleaho na u vha na vhuḓifhinduleli, U sa dzumba tshithu kana u vha khagala ndi tshithu tsha ndeme kha tshitshavha tsha demokirasi na u tendela vhathu u swikelela mafhungo malugana na zwine muvhuso kha masia oṱhe wa khou vha itela kana u sa vha itela zwone,

Pfanelo ya u swikelela mafhungo i wanala nga fhasi ha khethekanyo 32 ya Mulayotewa. Khethekanyo 32 i bula uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao; kana ane muthu muṅwe na muṅwe a vha nao ane a ḓo shumiswa kha u tsireledza kana u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe.

Iyi pfanelo yo itelwa u thusa vhathu uri vha kone u ḓiphina nga dziṅwe pfanelo, tsumbo, pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi, Pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi dzi katela pfanelo ya u vha na nnḓu kana vhudzulo, zwiḽiwa na mutakalo, ndaka, vhupo ho kunaho na zwiṅwe. Pfanelo ya u swikelela mafhungo a i thusi vhathu fhedzi kha u ḓiphina nga pfanelo dza zwa matshilisano na ikonomi, i dovha ya ita uri vha kone u ḓiphina nga pfanelo dza vhudzulapo na dza poḽotiki. Ngauralo pfanelo ya u swikelela mafhungo i ṱuṱuwedza u sa vha hone ha tshidzumbe, vhuḓifhinduleli na kuvhusele kwavhuḓi kwa zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivete, na u khwaṱhisedza dziṅwe pfanelo.


1.2 Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo

PAIA u ita uri Khethekanyo ya 32 ya Mulayotewa i shume. U netshedza pfanelo ya lwa mulayo ya u swikelela mafhungo ane a vha kha Muvhuso, na ane a vha kha zwiimiswa zwa phuraivete.

PAIA u netshedza zwidodombedzwa zwa pfanelo na uri u shuma u swika ngafhi. U dovha hafhu Wa dodombedza nḓila dzine dza tea u tevhelwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u swikelela mafhungo, ya u netshedza na zwiitisi zwa malugana na u hanela khumbelo, na maga ane a nga tevhelwa musi tswikelelo ya mafhungo yo hanelwa. PAIA wo phasiswa nga 2000 wa thoma u shuma nga Ṱhafamuhwe 2001.

Ngauralo, PAIA u tendela muthu muṅwe na muṅwe u swikelela rekhodo ya mafhungo ine ya vha nga fhasi ha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. Nga u angaredza Mulayo u kwama mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho ane a vha kana a langulwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete. Zwavhuḓivhuḓi, PAIA ndi wone mulayo u woṱhe shangoni nga vhuphara une wa tendela muthu u swikelela rekhodo dza tshiimiswa tsha phuraivete, tenda rekhodo ya vha i tshi koḓelwa u shumisa kana u tsireledza pfanelo.

Ngauralo, pfanelo ya tswikelelo i nga shumiswa, tsumbo nga vhathu u itela u khwaṱhisedza maga ane muvhuso wa khou a dzhia u tsireledza na u ṱhogomela mutakalo wavho malugana na iḽi dwadze ḓivhi ḽa HIV na AIDS. Pfanelo ya u swikelela mafhungo yo shumiswa na nga vha Fulo/Khampheini ya Nyito ya Dzilafho, musi vha tshi ita khumbelo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Mutakalo malugana na ṱhumetshedzo dza Pulani ya Kushumele ya ṱhogomelo yo Dzhenelelaho ya HIV na Aids, ye ya vha i na pulani ya u netshedza dzianti ? retrovirals.

Uri vhathu vha kone u vha na vhuṱanzi kana u khwaṱhisedza uri muvhuso u khou katela na mabofu, muthu muṅwe na muṅwe, tsumbo, a tshi khou itela vhathu vhoṱhe, a nga humbela mafhungo kha muvhuso malugana na pulani yawo ya u katela na mabofu nga u bveledza Sisiṱeme ya Bureili kha vhudavhidzani hawo. Vhathu vha nga kha ḓi dovha hafhu vha shumisa pfanelo yavho ya u swikelela mafhungo kha muvhuso wapo, hune vha nga khwaṱhisedza uri pulani dza masipala kha u ṱhogomela dzibada, u dzheniswa ha Sisiṱeme ya vhuthathatshili, kana u netshedzwa ha mugaganyagwama. Vhathu vha nga dovha hafhu vha shumisa pfanelo yavho ya u swikelela mafhungo u khwaṱhisedza pulani dza u netshedza dzinnḓu u bva kha Muhasho wa zwa dzinnḓu wa vunḓu wo teaho.

Vhunga zwo bulwa afho nṱha, muthu a nga swikelela mafhungo kha zwiimiswa zwa phuraivete, zwi no nga sa dzikhamphani, tenda a vha a tshi ṱoḓea u itela u shumisa kana u tsireledza dzipfanelo, tsumbo, muthu a nga humbela dzirekhodo dza uri ndi malaṱwa mangafhani ane a laṱelwa milamboni nga khamphani yo tiwaho ya zwa migodi. Pfanelo ine ya khou tsireledzwa ndi pfanelo ya mutakalo, na pfanelo ya vhupo vhune ha si vhe khombo.

Ngauralo, PAIA u tendela muthu u ita khumbelo ya mafhungo oṱhe o fhambanaho. Naho zwo ralo, hu na dziṅwe rekhodo dzi songo tendelwaho u dzi humbela. Mutevhe wa rekhodo dzenedzo na zwiitisi zwa u sa tendelwa u humbelwa nga tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete wo netshedzwa nga fhasi ha Tshipiḓa tsha 6 tsha iyi Bugupfarwa.


1.3 Ndi nnyi ane a nga humbela mafhungo?

PAIA u bula uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo. Ngauralo, Muthu zwawe kana muthu wa mulayo (tsumbo, khamphani kana khamphani ya vhathu vha sa fhiriho fumi) vha nga ita khumbelo ya u swikelela mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete.

Khumbelo ya u swikelela mafhungo i nga itelwa muṅwe muthu kana tshiimiswa tsha phuraivete. Tshifhinga tshoṱhe musi muthu a tshi itela muṅwe muthu khumbelo, u tea u nambatedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune a ita khumbelo a khaho. Muthu ane a vha muunḓi wa muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 18, kana muthu ane a sa pfesese lushaka lwa khumbelo a nga vha humbelela mafhungo. Arali rekhodo i nga ha mufu, muhumbeli u tea u netshedza vhuṱanzi ha u vha shaka ḽa muthu onoyo, kana uri muhumbeli o netshedzwa thendelo yo tou ṅwaliwaho nga shaka ḽa mufu ya u ita khumbelo.

Kha muthu a sa koni u vhala, a nga ita khumbelo nga mulomo, ine ya ḓo tea u ṅwalwa fhasi nga muofisiri wa mafhungo.


1.4 Naa mafhungo a nga humbelwa kha nnyi?

Mafhungo a nga humbelwa kha zwoṱhe zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete. Muthu a nga humbela mafhungo/rekhodo kha mihasho ya muvhuso, mihasho ya vunḓu, vhomasipala, zwiimiswa zwine zwa si tou vha zwa muvhuso tshoṱhe, zwibadela zwa muvhuso, zwibadela zwa phuraivete, dzikhamphani, khamphani dza vhathu vha sa fhiriho fumi. Na ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe.

Tsumbo a dzi kateli fhedzi:
Muhasho wa zwa Gwama. Muhasho wa zwa Mutakalo, Muhasho wa zwa Muno, Muhasho wa zwa Dzinnḓu, Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi, Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Muhasho wa vhunḓu wa Zwiendisi zwa Muvhuso, Dzibada na Mishumo ya Tshitshavha, Muhasho wa Vunḓu wa zwa Mutakalo, Khoro ya masipala ya Ḓorobo ya Johannesburg, Khoro ya Ḓorobo ya Tswane, Sibadela tsha Baragwanath, Johannesburg General Hospital, Mutsireledzi wa tshitshavha, Muoditha-Dzhenerala, Johannesburg Water (Pty) Limited.

Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nzhele uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi no nga sa mihahso ya vunḓu na ya lushaka, muvhuso wapo na zwiimiswa zwine zwa shumisa maanḓa azwo u ya nga Mulayotewa ? tsumbo. Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, Mutsireledzi wa Tshitshavha, zwi nga si kone u ita khumbelo kha dzone dzine u ya nga PAIA. Izwi zwiimiswa zwa muvhuso zwi nga ita khumbelo nga fhasi ha PAIA kha zwiimiswa zwine zwa si tou vha zwa muvhuso tshoṱhe na zwiimiswa zwa phuraivete.


1.5 Tshakha dza mafhungo ane a nga humbelwa

Hu na mafhungo manzhi ane a nga humbelwa kha zwiimiswa zwa muvhuso. Zwi tevhelaho ndi mutevhe wa tsumbo dza mafhungo eneo:

Muvhuso wa Lushaka

Migaganyagwama, dziphoḽisi; magavhelo a u thusa na u netshedzwa hao, miholo ya vhashumi vha muvhuso, pulani dza u fhaḓa zwikolo, pulani dza u fhaḓa zwiṱitshi zwa mapholisa, u khwinisa na u ṱhogomela bada dza lushaka, pulani dza u fhaḓa dzitho.igeithi, zwitatisitiki zwa vhutshinyi zwa lushaka, pulani dza u fhaḓa zwibadela zwa muvhuso, pulani dza u fhaḓa na u ṱhogomela dzidzhele

Muvhuso wapo

Migaganyagwama, pulani dza u tshimbidza dza vunḓu, netshedzo ya dzinnḓu, pulani dza u ṱhogomela dzibada, pulani dza u fhaḓa zwikolo zwa muvhuso kha vhupo ho tiwaho, netshedzo ya zwiendisi zwa muvhuso.

Vhomasipala

Migaganyagwama. Dzimbadelo, akhaunthu dza tshumelo, redzhisiṱara dza ndaka kana thundu, valuation roll, pulani dza nḓisedzo ya tshumelo (maḓi, muḓagasi, u hwalwa ha malaṱwa, Sisiṱeme ya vhuthathatshili), pulani dza zwishumiswa zwa vhumvumvusi kha vhuṅwe vhupo na pulani dza u fhaḓa dziḽaiburari.


TSHIPIḒA TSHA 2

Kuitele

2.1 U ita khumbelo ya rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso?

Musi muthu (muhumbeli) a tshi to.a u ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso, u tea u ita khumbelo yeneyo nga u tou ṅwala. U tea u ḓadza Fomo A malugana na khumbelo kha tshiimiswa tsha muvhuso. Muhumbeli ha kombetshedzwi u ṱalutshedza uri ndi ngani a tshi khou humbela rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso. Vha tea u dzhiela nzhele uri luṅwalo lwa khumbelo ya rekhodo kana luṱingo kana e-mail a si dzikhumbelo u ya nga PAIA. Arali Fomo A i songo ḓadziwa, zwi amba uri PAIA a wo ngo tevhedzelwa, ngauralo muhumbeli ha nga ḓitiki nga PAIA malugana na thuso iṅwe na iṅwe malugana na zwenezwo.

Malugana na zwiimiswa zwa muvhuso, fomo i tea u rumelwa kha muofisi wa mafhungo i na mbadelo ya khumbelo ine ya lingana R35.00. Fomo ya A i tea u iswa kha muofisi wa mafhungo nga tshanḓa fhethu hune a shuma hone, kana ya fekisiwa kana u rumelwa nga e-mail.

Vhunga zwo no ḓi buliwa, vhaofisi vha mafhungo vha zwiimiswa zwa muvhuso vha a kombetshedzea u thusa vhathu, vhane nga mulandu wa u sa funzea kana vhuhole vha kundelwa u ḓadza dzifomo musi vha tshi ita khumbelo. Muofisi u tea u ṅwala fhasi khumbelo dzenedzo dzo itwaho nga mulomo.


2.2 Hu bvelela mini nga murahu ha u rumelwa ha khumbelo kha tshiimiswa tsha muvhuso/ kutshimbidzele kwa khumbelo?

Nga murahu ha u rumela Fomo A kha muofisi wa mafhungo na mbadelo ya khumbelo, muofisi wa mafhungo u tea u fhindula hu sa athu fhela maḓuvha a 30. Muofisi wa mafhungo a nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga maṅwe maḓuvha a 30, nga murahu ha musi o ḓivhadza nga u tou ṅwala muhumbeli uri ndi ngani tshifhinga tsho tea u lapfiswa.

Hune muofisi wa mafhungo a dzhia tsheo ya u netshedza muhumbeli tswikelelo ya rekhodo, u tea u vhudza muhumbeli uri u tea u badela mbadelo ya khumbelo (arali zwo tea) ya malugana na tshifhinga tshe tsha fhedziwa musi hu tshi ṱoliwa na u ita ndugiselo dza rekhodo, na u bula uri u ḓo dzi swikelela nga nḓila-ḓe?

Hune ha wanala uri tswikelelo i a hanelwa, muofisi wa mafhungo u tea u vhudza muhumbeli uri ndi ngani i tshi hanelwa na u ṱumbula khethekanyo ine ya tikedza u hanelwa honoho u ya nga PAIA.


2.3 Arali nda sa wana phindulo malugana na khumbelo yanga hu sa athu fhela maḓuvha a 30/ kana kha tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30 kana arali ndi songo farea zwavhuḓi nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo?

Hune ha wanala uri tswikelelo a yo ngo dzhielwa nṱha kana muofisi wa mafhungo ho ngo fhindula malugana na khumbelo kha maḓuvha a 30 kana nga tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsho lapfiswaho, u sa wana phindulo honoho zwi amba uri vho hanelwa kana khumbelo yavho a yo ngo ṱanganedzwa,

Hune tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha na mulanguli o teaho, muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli o teaho malugana na u kundelwa u fhindula nga muofisi wa mafhungo. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigwa kha mulanguli o teaho hu sa athu fhela maḓuvha a 60 u bva nga Ḓuvha ḓe muofisi wa mafhungo a vha o tea o dzhia tsheo malugana na khumbelo. Naho zwo ralo, hune tshimiswa tsha muvhuso tsha vha tshi si na mulanguli o teaho, muhumbeli u tea u ita khumbelo khothe malugana na tsheo ya muofisi wa mafhungo.

Hu na hunzhi hune muhumbeli a pfa a songo fushwa nga tsheo ye ya dzhiiwa nga muofisi wa mafhungo. Muofisi a nga sinyuswa nga: tsheo yo dzhiiwaho; tsheo ya muofisi wa mafhungo ya u sa netshedza mafhungo fhedzi a netshedza zwipiḓa zwao lune ngoho ya mafhungo ya vha i songo tsha khwaṱha, lune mafhungo a vha a si tsha pfesesea; tshelede ya tswikelelo ine ya tea u badelwa nga muhumbeli; nḓila ine tswikelelo ya vha yo netshedzwa ngayo; kana u angedzedzwa ha tshifhinga tsha u shumana na khumbelo.

Kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi, muhumbeli a nga vhuga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli o teaho, kha maḓuvha a 60 o ṱanganedza tsheo ya muofisi wa mafhungo. Muhumbeli u tea u ḓadza FOMO B musi a tshi vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha mulanguli teaho.

Arali muhumbeli a songo fushwa nga tsheo ya mulanguli o teaho, kana arali mulanguli o teaho a sa fhinduli aphiḽi ya nga ngomu, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe u ya nga PAIA. Khumbelo khothe i tea u itwa kha maḓuvha a 30 nga murahu ha musi tsheo yo dzhiiwa nga mulanguli o teaho; kana arali mulanguli o teaho o kundelwa u fhindula.

2.4 U ita khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo kha khamphani ya phuraivete?

Musi muthu (muhumbeli) a tshi ṱoḓa u ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete, u tea u ita khumbelo yeneyo nga u tou ṅwala. U tea u ḓadza Fomo C malugana na u ita khumbelo kha tshiimiswa tsha phuraivete. Muhumbeli u kombetshedzea u netshedza zwiitisi zwa uri ndi ngani a tshi khou humbela rekhodo kha tshiimiswa tsha phuraivete nga u sumbedza pfanelo ine a ṱoḓa u i shumisa kana u i tsireledza nga u humbela mafhungo ane a khou a ṱoḓa.

Fomo C i tea u rumelwa kha ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete khathihi na mbadelo ya khumbelo ya R50.00. ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i tea u fhindula khumbelo ya tswikelelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 yo ṱanganedzwa, ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga maṅwe maḓuvha a 30, nga murahu ha musi ho vha na nḓivhadzo yo tou ṅwaliwaho i re na zwiitisi zwa u lapfisa kha muhumbeli.


2.4. Arali nda sa wana phindulo malugana na khumbelo yanga hu sa athu fhela maḓuvha a 30/ kana kha tshifhinga tsho lapfiswaho tsha maḓuvha a 30 kana arali ndi songo farea zwavhuḓi nga tsheo yo dzhiiwaho nga tshiimiswa tsha phuraivete?


Hune ha wanala uri ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete u kundelwa u fhindula malugana na khumbelo ya tswikelelo, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe malugana na u kundelwa u fhindula honoho hu sa athu fhela maḓuvha a 30 u bva nga datumu ye tshiimiswa tsha khothe tsha vha tsho dzhia tsheo malugana na khumbelo.

Hune ha wanala uri muhumbeli ha ngo farea zwavhuḓi nga tsheo ye ya dzhiiwa nga tshiimiswa tsha phuraivete ya u mu hanela tswikelelo; kana nga tsheo yo dzhiiwaho malugana na mbadelo dza u swikelela dzirekhodo kha tshiimiswa tsha phuraivete; nga fomo ya tswikelelo, kana nga u lapfiswa ha tshifhinga tsha maḓuvha a 30 u itela u shumana na khumbelo, muhumbeli a nga ita khumbelo khothe hu sa athu fhela maḓuvha a 30 malugana na tsheo yeneyo na thuso yo teaho.


2.5 Dziṅwe nḓila dzine dzi nga shumiswa

Nga nnḓa ha u shumisa nḓila ya u isa khumbelo khothe, muhumbeli u tea u vhilaela kha Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha, uri i vhe mukonanyi, kana u ambedzana na zwigwada malugana na u thasulula iyi phambano. Muhumbeli a nga dovha hafhu a rumela aya mafhungo/mbilaelo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, u konanya, u ambedzana kana u pfumedzana u ya nga maanḓa ayo, vhukati ha zwigwada zwine zwa khou hanela muhumbeli tswikelelo kana a songo fushea malugana na tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo kana ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete.

Tshati ya u tshimbidza khumbelo ya PAIA hune ha wanala uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi na mulanguli o teaho


Muhumbeli

A nga lengisa tswikelelo
Kha vha ḓadze Fomo A	VHA RUMELE Muofisi wa Mafhungo
Vha badele mbadelo ya khumbelo ya R35,00	A nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30



Arali muhumbeli a songo fushea /	PHINDULO u tea u fhindula kha maḓuvha songo fariwa zwavhuḓi maḓuvha a 30




Vha tea u dzhia tsheo hu sa athu fhela maḓuvha a 30

Kha vha vhige Aphiḽi ya nga ngomu	VHA RUMELE	Mulanguli o teaho
Hu saathu fhela maḓuvha a 60





Muhumbeli	Arali mulanguli o teaho a sa koni u dzhia tsheo kha vha ite aphiḽi kana vha hane aphiḽi




Ho ngo fushea






Kha vha ite khumbelo kha Khothe Khulwane hu sa athu fhela maḓuvha a 30



Tshati ya u tshimbidza khumbelo ya PAIA hune ha wanala uri tshiimiswa tsha muvhuso tshi na mulanguli o teaho


Muhumbeli

A nga lengisa tswikelelo

Kha vha ḓadze Fomo A	VHA RUMELE KHA Muofisi wa Mafhungo
Vha badele mbadelo ya khumbelo ya R35,00	A nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30


Muhumbeli arali a songo fushea /	a songo farea zwavhu.i	VHA FHINDULE Vha fhindule hu sa

Athu fhela maḓuvha a 30





Vha ite khumbelo kha Khothe Khulwane
hu sa athu fhela maḓuvha a 30

Tshati ya kutshimbidzele kwa Khumbelo ya PAIA ya Tshiimiswa tsha Phuraivete


Muhumbeli



Kha vha ḓadze Fomo C VHA RUMELE KHA Muofisi wa Mafhungo
Vha badele Mbadelo ya Khumbelo ya	A nga engedzedza tshifhinga R50,00	tsha maḓuvha a 30



Arali muhumbeli a songo fushea /	FHINDULA U tea u fhindula kha maḓuvha a 30 a songo farea zwavhuḓi







Kha vha ite Khumbelo kha Khothe Khulwane hu sa athu fhela maḓuvha a 30

TSHIPIḒA TSHA 3

Nḓila ya u Swikelela

3.1 Mbetshelwa ya Muthu wa Vhuraru

Hune ha wanala uri hu na muthu ane rekhodo ine ya khou humbelwa ya mu kwama, kana hune muthu onoyo a vha na dzanganelo kha rekhodo yeneyo, muthu onoyo u vhidzwa muthu wa vhuraru. Kha zwithu zwi no nga zwenezwo, muofisi wa mafhungo u tea u dzhia maga o teaho u ḓivhadza muthu wa vhuraru nga ha khumbelo, nahone u tea u ita ngauralo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha u ṱanganedzwa ha khumbelo.

Muthu wa vhuraru a nga netshedza muofisi wa mafhungo zwifanyiso nga mulomo kana zwo tou ṅwaliwaho na /kana a netshedza thendelo yo tou ṅwaliwaho ya u netshedza rekhodo hu sa athu fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha musi o ḓivhadzwa nga ha khumbelo.

Musi muofisi wa mafhungo o no sedzulusa zwifanyiso zwo netshedzwaho nga muthu wa vhuraru, a nga dzhia tsheo ya u netshedza kana u sa netshedza tswikelelo ya mafhungo. U hanela thendelo nga muthu wa vhuraru a zwi ambi uri mafhungo ha nga ḓo netshedzwa.

3.2 U pfukhiselwa ha Khumbelo

ṱhoḓea ya u pfukisela khumbelo i vha hone hune ha vha ho itwa khumbelo, tsumbo, kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, une rekhodo dzine dza khou humbelwa dza si vhe nga fhasi hawo. Dzirekhodo ndi dza Muhasho wa Vhulimi kana dzi nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso. Musi izwo zwi tshi bvelela, muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa hu saathu fhela maḓuvha a 14, u tea u pfukhisela khumbelo kha muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa Vhulimi. Muofisi wa mafhungo wa Muhasho wa Vhulimi u tea u thoma nga khumbelo yeneyo sa yo ḓaho phanḓa.


3.3 U imiswa ha tswikelelo ya Rekhodo

Muofisi wa mafhungo a nga imisa tswikelelo ya rekhodo arali rekhodo yeneyo i tshi ḓo anḓadziwa kha maḓuvha a 90 nga murahu ha musi khumbelo yo ṱanganedzwa, kana lwa tshifhinga tshenetsho tshine tsha ṱoḓea tsha u gan.isa na u fhindulela rekhodo. Tswikelelo ya rekhodo i nga lengiswa hafhu arali mulayo u tshi ṱoḓa uri i an.adziwe nahone i tshi kha ḓi ḓo an.adzwiwa. Tswikelelo ya rekhodo i nga dovha hafhu ya imisiwa arali yo lugiselwa u netshedza kana u rumelwa kha vhusimamilayo kana muthu, fhedzi i sa athu rumelwa. Tswikelelo i nga lengiswa malugana na nyimele dzo bulwaho afho nṱha lwa tshifhinga tshi pfeseseaho.

Muofisi wa mafhungo u tea u ḓivhadza muhumbeli hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo ya u lengisa yo netshedzwa, uri muhumbeli a nga mu ṱalutshedza uri ndi ngani rekhodo i tshi ṱoḓea phanḓa ha u anḓadza kana u rumela, na tshifhinga tsha u imiswa hayo.

Arali ṱhalutshedzo dzenedzo dzo itwa kana u netshedzwa, muofisi wa mafhungo u tea u tendela tswikelelo arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa uri u imiswa hu ḓo thithisa muhumbeli arali tswikelelo ya imiswa.



3.4 Pha.ulukanyo ya Rekhodo

Pha.ulukanyo zwi amba u pa.ulukanya, u thutha kana u dzumba mafhungo a re kha rekhodo. Muofisi wa mafhungo a nga pa.ulukanya, u thutha kana u dzumba mafhungo a re kha rekhodo. Izwi zwi bvelela hune ha wanala uri maṅwe mafhungo ane a wanala kha rekhodo ha tendelwi u swikelelwa. Muofisi wa mafhungo a nga pa.ulukanya zwipiḓa zwa rekhodo yeneyo, a sa tendele tswikelelo kha ane a hanelwa u ya nga zwiitisi zwa u hanelwa zwi re kha Mulayo.
Musi a tshi pa.ulukanya rekhodo, muofisi wa mafhungo u tea u vhona uri mafhungo ha thithisei lune a si tsha ḓo amba zwo teaho. (Kha vha sedze ṱhumetshedzo B ya tsumbo dza rekhodo dzo dzumbiwaho dzine dza si tsha amba zwo teaho, na hune naho rekhodo dzo dzumbiwa dza ḓi sala dzi tshi amba zwe dza vha dzi tshi amba zwone u thomani.)
3.5 Nḓila ya u swikelela

Hune tswikelelo ya rekhodo ya vha yo tendelwa, nahone nga murahu ha mbadelo ya tswikelelo, muhumbeli a nga swikelela rekhodo nga nḓila i tevhelaho:

* Arali rekhodo yo tou ṅwaliwa kana yo tou gan.iswa, nga u wana khophi kana nga u tou i lavhelesa,
* Arali rekhodo dzi nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso kana dzo tou ga.disiwa, hu tea u itwa ndugiselo dza uri muhumbeli a kone u lavhelesa zwifanyiso zwenezwo kana a vhe na khophi yazwo,
* Hune ha wanala uri mafhungo o tou rekhodiwa nahone a nga bveledzwa hafhu nga tshivhumbeo tsha mubvumo ? hu nga itwa ndugiselo uri muhumbeli a thetshelese mibvumo yeneyo. Hune ha wanala uri rekhodo dza mibvumo yeneyo dzo tou ṅwaliwa kana u gan.iswa, rekhodo dzenedzo dzi tea u netshedzwa. Tshiimiswa tsha muvhuso tshi tea u netshedza tswikelelo nga iyi nḓila arali tshi na tshishumiswa tshenetsho,
* Hune rekhodo dza vha dzi kha khomphyutha, kana dzi nga tshivhumbeo tsha e.ekhi.hironikhi kana dzine dza vhalea nga mutshini, muhumbeli u tea u netshedzwa khophi yayo;
* Arali muhumbeli o holefhala nahone vhuhole vhu tshi khou mu kundisa u vhala, u lavhelesa kana u thetshelesa rekhodo yeneyo, muofisi wa mafhungo u tea u dzhia maga o teaho a u ita uri rekhodo i vhe nga tshivhumbeo tshine muhumbeli a ḓo kona u i vhala, u i lavhelesa kana u i thetshelesa. Nga mulandu wa vhuholefhali, muhumbeli a nga kha ḓi si humbelwe u badela mbadelo ya tswikelelo ye ya vha I tshi ḓo fhira ye a vha a tshi ḓo humbelwa u i badela.
* Hune ha wanala uri muhumbeli a nga swikelela rekhodo nga u tou ḓola, u lavhelesa kana u thetshelesa, lavhelesa, muhumbeli a nga kha ḓi ita dzikhophi kana a rekhoda rekhodo a tshi khou shumisa tshishumiswa tsha muhumbeli.

Arali aphiḽi ya nga ngomu kana khumbelo khothe yo vhigiwa malugana na u netshedza thendelo ya tswikelelo ya rekhodo, tswikelelo i nga netshedzwa fhedzi musi tsheo ya u ṱanganedza thendelo yo tendelwa.


3.6 Luambo lwa tswikelelo

Musi tswikelelo ya rekhodo yo tendelwa, muhumbeli u tea u netshedzwa tswikelelo nga luambo lune a lu takalela, arali i hone. Hune ha wanala uri rekhodo a i ho nga luambo lune a lu takalela kana muhumbeli ho ngo sumbedza luambo lune a lu takalela, rekhodo i tea u netshedzwa nga luambo luṅwe na luṅwe lune ya vha ngalwo.


3.7 U vhulungwa ha dzirekhodo

Muofisi wa mafhungo u tea u vhulunga rekhodo u swikela tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa. Rekhodo dzoṱhe malugana na khumbelo yeneyo a dzo ngo tea u thithiswa, u dzumbiwa, u tshinyadzwa, u laṱiwa kana u dzi ita dzi si dza vhukuma2

Hu na thaidzo malugana na u vhulunga rekhodo nga zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete. Zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete zwi na phoḽisi dzazwo dza u vhulunga rekhodo. PAIA a i buli uri mafhungo a tea u rekhodwa hani.

U rekhoda hu si havhuḓi hu thithisa mbadelo ya tswikelelo ine ya tea u badelwa u ya nga tshifhinga tsho fhedzwaho musi hu tshi ṱoliwa kana hu tshi itwa ndugiselo dza rekhodo. Zwi dovha hafhu zwa kwama na u netshedzwa ha mafhungo nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea, izwi zwi nga bvelela hune mafhungo a ṱoliwa nga u ṱavhanya nahone he a vha a tshi ḓo vha o netshedzwa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.

Nyito dzavhuḓi dza ndangulo ya dzirekhodo dzi ḓo thusa vhahulwane u ita mishumo yavho nga fhasi ha uyu Mulayo. Zwi ḓo dovha hafhu zwa khwaṱhisedza uri u bveledzwa ha rekhodo dzavhuḓi, zwi ita uri zwi leluwe u dzi wana, na u shumana nga u ṱavhanya na khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo, na u ita ndugiselo dza u vhulunga kana u tshinyadza dzirekhodo.3


TSHIPIḒA TSHA 4

Mbofho dza Vhaofisi vha Mafhungo vha Zwiimiswa zwa Muvhuso

4.1 Khethekanyo 14 ya Manyuala kana Bugupfarwa dza Zwiimiswa zwa Muvhuso

Bugupfarwa ndi ḽiṅwalo ḽine ḽa ḓo bveledzwa nga zwoṱhe zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa vha hone. Zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa kha ḓi bva u thomiwa zwi tea u bveledza iyi bugupfarwa nga miṅwedzi ya rathi ya u thomiwa ha tshiimiswa tshenetsho. Bugupfarwa i tea u vha na dzina na aḓirese zwa tshiimiswa tsha muvhuso, tshumelo dzine dza netshedzwa nga tshiimiswa tsha muvhuso, mutevhe wa rekhodo dzine tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha nadzo na mafhungo nga ha uri vhadzulapo kana tshitshavha vha nga swikelela hani rekhodo dzenedzo. Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u bveledza bugupfarwa nga nyambo dzi si ho fhasi ha tharu dza tshiofisi tshi rumela izwi kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe. Bugupfarwa i tea hafhu u wanala kha webusaithi ya tshiimiswa tsha muvhuso, arali i hone, na kha ofisi iṅwe na iṅwe ya tshiimiswa tsha muvhuso. Tshiimiswa tsha muvhuso arali zwo tea tshi khwinisa na u anḓadza bugupfarwa yatsho luthihi nga ṅwaha.


4.2 Khethekanyo 15: U bvisela khagala nga u tou funa

Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso tshi tea u bveledza khethekanyo dza dzirekhodo dzine dza swikelelwa nga nnḓa ha u ita khumbelo ya mafhungo u ya nga PAIA. Aya ndi mafhungo ane muthu a nga a swikelela nga nnḓa ha u tevhedzela ṱhoḓea dza kutshimbidzele dzine dza wanala nga fhasi ha Mulayo. Idzi khethekanyo dza dzirekhodo dzi tea u rumelwa kha Minisiṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa. Aya mafhungo a tea hafhu u katelwa kana u dzheniswa kha bugupfarwa dza khethekanyo 14.

KHA VHA DZHIELE NZHELE:
Zwiimiswa zwa phuraivete zwi nga bveledza khethekanyo dza dzirekhodo dzine dza dzula dzi tshi swikelelea tshifhinga tshoṱhe, nga nnḓa ha u humbelwa lwa mulayo nga muhumbeli u ya nga PAIA.


4.3 Khethekanyo 17 ? U tholiwa ha Vhathusa Vhaofisi vha Mafhungo na u nea maanḓa

U itela uri rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso dzi swikelelee nga nḓila i leluwaho nga hune zwa konadzea, tshiimiswa tsha muvhuso tshi tea u thola vhathusa vhaofisi vha muvhuso.
Muofisi wa mafhungo a nga fhirisela maanḓa awe kha muthusa muofisi wa mafhungo. U nea maanḓa hu tea u vha ho tou ṅwaliwaho nahone maanḓa eneo a nga dzhiiwa rshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.


4.4 Khethekanyo 32: Mivhigo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe

Tshiimiswa tsha muvhuso tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u rumela muvhigo ṅwaha muṅwe na muṅwe (tshifhinga tsha u vhiga -1 Lambamai u swika 31 Ṱhafamuhwe) kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe une wa netshedza manweledzo a nomboro dza khumbelo dzo rumelwaho kha tshiimiswa tsha muvhuso tsho tiwaho na uri tshiimiswa tshenetsho tsho shumana hani na khumbelo dzenedzo. Tshi tea u sumbedza nga vhuḓalo kha muvhigo uri ndi khumbelo nngana dzo tendelwaho; ndi nngana dzo hanelwaho; ndi nngana dzo tendelwaho u ya nga Khethekanyo 46 na dze dza si tou tendelwa tshoṱhe na uri zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha uyu Mulayo zwo shumiswa lungana kha u hanela tswikelelo nga vhuḓalo kana hu si nga vhuḓalo; na uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsho engedzedzwa lungana; tshivhalo tsha aphiḽi dzo vhigiwaho; tshivhalo tsha aphiḽi dzo vhigiwaho nge tswikelelo kana khumbelo dza haniwa; Tshivhalo tsha khumbelo kha khothe nga mulandu wa aphiḽi ya nga ngomu ye ya si ṱanganedzwe . Kha vha sedze ṱhumetshedzo C ? tsumbo ya muvhigo ya Khethekanyo 32 )


4.5 Mushumo wa Muofisi wa Mafhungo wa u thusa muhumbeli

* Musi muhumbeli a tshi vhudza muofisi wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso uri u ṱoḓa u ita khumbelo ya u swikelela rekhodo ya tshiimiswa tshenetsho, muofisi wa mafhungo u tea u netshedza tshumelo yo teaho mahala, ya u konisa muhumbeli u ḓadza fomo yo randelwaho.

* Hune ha wanala uri khumbelo ya u swikelela a i fushi ṱhoḓea dza PAIA, muofisi wa mafhungo a nga kha ḓi si hane khumbelo nga mulandu wa u sa fusha ṱhoḓea, nga nnḓa ha musi muofisi wa mafhungo o ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala uri ndivho yawe ya u hana khumbelo ndi ifhio, khathihi na zwiitisi zwa u hana khumbelo na uri muofisi wa mafhungo kana muṅwe muofisi a tshi ḓo thusa muhumbeli, uri khumbelo i itwe nga nḓila ine ha sa tsha ḓo vha na tshiitisi tsha u hana.

* Hune zwa konadzea, muofisi wa mafhungo nga nnḓa ha mafhungo o humbelwaho, u tea u nea muhumbeli (ane a ḓo tendelwa kana u hanelwa tswikelelo), maṅwe mafhungo ane tshiimiswa tsha muvhuso tsha vha nao, nahone ane a tshimbilelana na khumbelo.

* Muofisi wa mafhungo u tea u netshedza muhumbeli tshifhinga tsha u khwaṱhisedza kana u shandukisa khumbelo tsho linganaho, uri i tshimbilelane na zwine zwa to.iwa nga fomo ya khumbelo.

* Muofisi wa mafhungo u tea u fhindula khumbelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30, nga murahu ha u ṱanganedza khumbelo. Muofisi wa mafhungo a nga lapfisa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 luthihi nga tshiṅwe tshifhinga tsha maḓuvha a 30. Muofisi wa mafhungo u tea u dzhia tsheo ya uri u netshedza khumbelo, nahone u tea u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala nga ha iyi tsheo.

* Arali nga murahu ha musi muofisi wa mafhungo o ṱanganedza khumbelo ya tswikelelo, ha wanala uri khumbelo yo vha yo tea yo itwa kha tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, muofisi wa mafhungo u tea u thusa muthu onoyo uri a kone u ita khumbelo kha tshiimiswa tsho teaho; kana a rumele khumbelo kha muofisi o teaho, muṅwe na muṅwe ane a shumana na zwenezwo.

* Hune ha wanala uri khumbelo ya tswikelelo yo itwa kha muofisi wa mafhungo wa tshiimiswa tsha muvhuso, nahone rekhodo a i ho kha tshiimiswa tshenetsho kana nga fhasi ha ndangulo yatsho, i nga fhasi ha ndangulo ya tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, kana hune thero ya thero ya rekhodo yo humbelwaho ya tshimbilelana na mishumo ya tshiṅwe tshiimiswa tsha muvhuso, muofisi wa mafhungo u tea u pfukisela khumbelo kha muofisi wa mafhungo wa itsho tshiṅwe tshiimiswa tsho teaho tsha muvhuso hu sa athu fhela maḓuvha a 14 khumbelo yo ṱanganedzwa,
Muofisi wa mafhungo u tea u ḓivhadza muhumbeli nga ha izwi nga u tou ṅwala.

* Arali khumbelo ya tswikelelo yo ṱanganedzwa, nḓivhadzo i tea u sumbedza mbadelo ya tswikelelo (arali i hone) ine ya tea u badelwa malugana na u swikelela mafhungo, na nga ndila ine tswikeelo ya ḓo netshedzwa ngayo. Nḓivhadzo i tea hafhu u bula uri muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana a ita khumbelo khothe, sa vhunga zwo ralo.

* Arali khumbelo ya tswikelelo i songo ṱanganedzwa, nḓivhadzo i tea u sumbedza zwiitisi zwa u sa ṱanganedzwa, hu tshi katela na milayo kana zwo netshedzwaho kha PAIA zwe vha zwi shumisa. Nḓivhadzo i tea u dovha hafhu ya bula uri muhumbeli a nga vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana a ita khumbelo khothe, sa vhunga zwo ralo , malugana na u sa ṱanganedzwa ha khumbelo, nahone i tea u sumbedza kuitele na tshifhinga, malugana na u vhiga aphiḽi ya nga ngomu kana khumbelo, sa vhunga zwo ralo.


TSHIPIḒA TSHA 5

Mbofho dza ṱhoho dza zwiimiswa zwa phuraivete

ṱhoho dza zwiimiswa zwa phuraivete dzi tea u bveledza bugupfarwa u ya nga khtehekanyo 51 ya PAIA na u i rumela kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe; na tshiimiswa tshine tsha laula kana u langa tshine tshiimiswa tsha phuraivete tsha vha muraḓo watsho, arali tshi hone. Tshi tea hafhu u ita uri bugupfarwa i wanale kha webusaithi yatsho, arali i hone. Zwiimiswa zwa phuraivete a zwi kombetshedzwi u bveledza bugupfarwa nga nyambo tharu.

Naho zwo ralo, zwiimiswa zwa phuraivete zwo tendelwa u sa bveledza bugupfarwa dzazwo. Kha vha sedze kha ṱhumetshedzo D .



TSHIPIḒA TSHA 6

Rekhodo dzi songo tendelwaho u humbelwa kha PAIA na zwiitisi malugana na u hanelwa u swikelela rekhodo

Vhunga zwo buliwa murahu, hu tou vha na vhathu vho tendelwaho kana vhane vha vha na pfanelo ya u swikelela mafhungo. Izwi zwi nga tshivhumbeo tsha u sa katelwa, na zwiitisi zwine muofisi wa mafhungo a nga zwi shumisa kha u hanela tswikelelo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha PAIA.


6.1 Rekhodo dzi songo teaho u humbelwa kha PAIA

Mutevhe wa PAIA u netshedza rekhodo dzo vhalaho dzo iledzwaho u humbelwa.

Idzo rekhodo ndi dza Khabinete na komiti dzayo; rekhodo dza malugana na mishumo ya mulayo ya khothe yo bulwaho kha khethekanyo 166 ya Mulayotewa, Rekhodo dza Khothe dza Tshipentshela dzo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2 ya Mulayo wa dzikhothe dza Tshipentshela na Yuniti dza ṱhoḓisiso dza Tshipentshela wa vhu 74 wa 1996, rekhodo dza muofisi wa mulayo wa khothe yeneyo kana Khothe dza Tshipentshela; rekhodo dza miraḓo nga muthihi nga muthihi ya Phalamennde kana ya vhusimamilayo ha vunḓu kha vhuimo honoho, kana rekhodo dzine dza tshimbilelana na tsheo yo bulwaho kha phara (gg) ya ṱhalutshedzo ya .nyito ya ndaulo? kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo wa vhu 3 wa 2000, malugana na u tiwa, u nangiwa kana u tholiwa ha muofisi wa mulayo kana wa khothe kana muthu muṅwe na muṅwe nga Khomishini ya Tshumelo dza Khothe u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe.


6.2 Zwiitisi malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo

Tswikelelo ya dzirekhodo i nga hanelwa, nahone PAIA i netshedza mitevhe yo fhambanaho ya zwiitisi zwine tshiimiswa tsha phuraivete kana tsha muvhuso tsha nga ḓitika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo. Hu na zwiitisi zwa u kombetshedza na zwi si zwa u kombetshedza. Zwiitisi zwa u kombetshedza zwa u hana zwo tea u itela u kuḓana kana u hanedzana ha milayo na u tsireledza maṅwe madzangalelo. Tsumbo, dzangalelo malugana na tsireledzo ya lushaka, madzangalelo a zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso, sa dzikhothe, Phalamennde, khathihi na madzangalelo a zwa mabindu, madzangalelo a muthu wa vhuraru.


6.2.1 Zwiitisi zwa malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso

Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwa u hana zwine ṱhoho ya tshiimiswa tsha muvhuso i nga ḓitika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo:

* Tsireledzo ya u kombetshedza kana ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe.
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya dziṅwe rekhodo dza Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya mafhungo a zwa mabindu a muthu wa vhuraru
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya maṅwe mafhungo a tshiphiri, na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri, a muthu wa vhuraru
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya tsireledzo ya vhathu nga muthihi, na tsireledzo ya thundu kana ndaka
* Tsireledzo ya dzidokhete dza zwa beiḽi na tsireledzo ya u kombetshedzwa ha mulayo na kutshimbidzele kwa mulayo
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya rekhodo dzo iledzwaho u bveledzwa u bva kha kutshimbidzele kwa mulayo
* Vhupileli, tsireledzo na vhushaka ha dzitshaka kha Riphabuliki.
* Madzangalelo a zwa ikonomi na ndondolo ya masheleni a Riphabuliki na zwa mabindu zwa zwiimiswa zwa muvhuso
* Tsireledzo ya mafhungo a .ho.isiao a muthu wa vhuraru, na tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso
* Kushumele kwa zwiimiswa zwa muvhuso
* U ita khumbelo dzi si dzavhuḓi nahone wo ḓiimisela na u sumisesa zwiko nga nḓila i si yavhuḓi

Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nṱha uri naho zwiitisi zwi hone, dzangalelo ḽa vhathu ḓi nga fhira u hanelwa nahone arali zwo ralo tswikelelo i tea u netshedzwa:


6.2.2 Zwiitisi malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo dza tshiimiswa tsha phuraivete

Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwa u hana zwine ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete i nga ḓitika ngazwo malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo:

* Tsireledzo ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe.
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya mafhungo a zwa mabindu a muthu wa vhuraru
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya maṅwe mafhungo a tshiphiri a muthu wa vhuraru
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya tsireledzo ya vhathu nga muthihi, na tsireledzo ya thundu kana ndaka
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya rekhodo dzo iledzwaho kha u bveledzwa kha kuitele kwa mulayo
* Mafhungo a zwa mabindu a tshiimiswa tsha phuraivete
* Tsireledzo ya khombe-khombe ya mafhungo a ṱhoḓisiso a muthu wa vhuraru, na tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso a tshiimiswa tsha phuraivete

Naho zwo ralo, hu tea u dzhielwa nṱha uri naho zwiitisi zwi hone, dzangalelo ḽa vhathu ḓi nga fhira u hanelwa nahone arali zwo ralo tswikelelo i tea u netshedzwa:


TSHIPIḒA TSHA 7

Milandu

Muthu ane a vha o ḓiimisela u hanela pfanelo ya tswikelelo ya mafhungo u ya nga PAIA u tshinyadza, kana u shandukisa dzirekhodo, u dzumbisa rekhodo, u ita uri rekhodo i vhe mazwifhi kana u ita rekhodo ya mazwifhi; vha vhonwa mulandu nahone vha tea u fainiwa kana vha valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha mivhili.

Muofisi wa mafhungo ane nga khole kana nga u sa londa a kundelwa u tevhedzela mbetshelwa dza khethekanyo 14 (u netshedzwa ha bugupfarwa) u na mulandu nahone u tea u fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha mivhili.

ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete we nga khole kana nga u sa londa a sa tevhedzele zwo bulwaho kha khethekanyo 51 (u netshedzwa ha bugupfarwa) u na mulandu nahone u tea u fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshine tsha si fhire miṅwaha mivhili. (Khethekanyo 24 ya Mulayo wa u Khwinisa Mafhungo a Mulayo wa vhu 2004 u imela khethekanyo 90 ya PAIA).


TSHIPIḒA TSHA 8

Tsumbo dza musi PAIA i tshi khou shumiswa

8.1 Dzithendara

Thendara ndi musi vhanetshedzi vha tshumelo vha tshi rambiwa uri vha ite khumbelo ya u netshedza tshumelo yo tiwaho kha zwiimiswa zwa muvhuso, vha pikisane malugana na netshedzo ya konṱiraka. Tsumbo, Masipala wa Bua ngei Fureisitata u netshedza thendara ya u hwala malaṱwa kana mathukhwi. Elly Transport, Billy Transport na Cicily Transport vha rumela thendara. Nga murahu ha khaṱhulo, ho nangiwa Cicily Transport uri hu vhe yone ine ya hwala mathukhwi kana malaṱwa. Naa vhanetshedzi vha tshumelo vho kundwaho vhane vha vha Elly Transport na Billy Transport vha nga shumisa PAIA u humbela tswikelelo ya dzirekhodo dza Komiti ya u Haṱula ye ya vha yone ye ya nanga munetshedzi wa tshumelo o winaho?

Phindulo ndi ee, vha nga kona. Naho zwo ralo, pfanelo dza tswikelelo ya mafhungo u fana na dziṅwe pfanelo dzi na mikano. Izwi zwi amba uri khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo i nga hanelwa arali hu na zwiitisi zwa u ita ngauralo u ya nga PAIA. Arali vhanetshedzi vha tshumelo vha songo bvelelaho vha tshi ṱoḓa zwiitisi zwa uri ndi ngani vha songo nangiwa nga Komiti ya Vhahaṱuli, vha ḓo tea u shumisa muṅwe mulayo, tsumbo, Mulayo wa u Phuromotha Vhulamukanyi ha Ndaulo wa 2000.

8.2 Dzirekhodo nga ha nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme

Vho ? Nosipho vha dzula mahayani nahone vha ṱoḓa u ḓivha uri ndi ngani muḓi kana tshisi tsha havho tshi sa khou wana tshumelo ya nḓisedzo ya thannga ḽa maḓi u bva kha masipala wapo. Vha shumisa PAIA u ita khumbelo ya u wana pulani dza u wana nḓisedzo ya maḓi miṱani yavho kha muḓi wa havho. Vha netshedzwa dzipulani nga fhasi ha PAIA, vha wana uri naho hu na idzi pulani, vhareili vha mathannga a vho ngo dzhiela nṱha muḓi wa havho, vhunga wo vha u si nḓilani yavho u ya nga konṱiraka ya masipala ya munetshedzi wa tshumelo ya thannga. Izwi zwi ḓivhadzwa vhaofisi vha masipala, vhane nga murahu vha humbela vhareili vha thannga uri vha ime muḓini kana tshisini tsha Nosipho uri vhadzulapo vha muḓi wonoyo vha kone u wana maḓi, Izwi ndi nga nḓila ine PAIA i nga shumiswa ngayo kha u thusa vhathu u swikelela tshumelo dza ndeme.

8.3 Dzirekhodo nga ha u netshedzwa ha dzinnḓu dza RDP

Vho-Tsakane vho ita khumbelo ya nnḓu ya RDP kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu kha vunḓu ḽa Polokwane nga 2004. A vho ngo wana phindulo u bva kha muhasho. Zwino vha khou ṱoḓa u ḓivha nga u ṱavhanya arali vha kha mutevhe wa muhasho wa vhane vha tea u netshedzwa dzinnḓu, Vho mbo ḓi humbula u shumisa PAIA u humbela maga ane a tea u tevhedzelwa kha u netshedza, na u wanisisa arali dzina ḽavho ḓi kha mutevhe wa vho lindelaho khathihi na dzipulani na tshifhinga malugana na u fhaḓa nnḓu dza RDP. Vho rumela fomo A kha muofisi wa mafhungo wa muhasho, vha wana phindulo yavho hu sa athu fhela maḓuvha a 30. Musi vha tshi wana mafhungo, vho wana uri dzina ḽavho a ḓi ho kha mutevhe, naho vha tshi fusha maga eneo, Vho wana uri vhatshimbidzi vho khakha vha vha siedza dzina ḽavho. Vhop mbo ḓi amba na MEC vha zwa dzinnḓu vha Polokwane, vhe vha vha thusa nga u dzhenisa dzina ḽavho kha mutevhe.


U .IASESA/.ISEDZULUSA


1. Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso?
(a) kha vha ṅwale vhurifhi vha badele na mbadelo ya khumbelo
(b) kha vha ḓadze fomo A
(c) kha vha ḓadze fomo A vha badele mbadelo ya khumbelo ya R 35,00

2. Ndi tea u lindela phindulo tshifhinga tshingafhani?
(a) Hu sa athu fhela maḓuvha a 30 a mushumo
(b) Hu sa athu fhela maḓuvha a 25 a mushumo
(c) Hu sa athu fhela maḓuvha a 30 a khaḽendara
(d) Hu sa athu fhela maḓuvha a 25 a khaḽendara

3. Naa ndo tea u netshedza zwiitisi kana u bula pfanelo ine nda ṱoḓa u i tsireledza kana u i shumisa musi ndi tshi ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso?
(a) ee
(b) hai

4. Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete?
(a) kha vha ṅwale vhurifhi vha badele na mbadelo ya khumbelo
(b) kha vha ḓadze fomo C
(c) kha vha ḓadze fomo A vha badele mbadelo ya khumbelo ya R 50, 00

5. Naa ndo tea u netshedza zwiitisi kana u bula pfanelo ine nda ṱoḓa u i tsireledza kana u i shumisa musi ndi tshi ita khumbelo ya mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete?
(a) ee
(b) hai

6.Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo wa muhasho wa muvhuso kana hune ha wanala uri muofisi wa mafhungo ha khou fhindula malugana na khumbelo yanga?
(a) vha ite khumbelo ya tsedzuluso
(b) vha ite khumbelo khothe
(c) vha vhige aphiḽi ya nga ngomu?
(d) zwoṱhe zwi re afho nṱha
(e) A hu na

7. Ndi vhiga aphiḽi ya nga ngomu kha nnyi?
(a) Muofisi wa mafhungo
(b) Vhahulwane kana vhalangi vho teaho

8. Aphiḽi ya nga ngomu i tea u vhigiwa hu sa athu fhela maḓuvha mangana?
(a) maḓuvha a 30
(b) maḓuvha a 60

9. Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, Muoditha-Dzhenera.a, Khomishini ya nga ha Ndinganyiso ya Mbeu kana arali muofisi wa mafhungo wa izwi zwiimiswa a sa fhinduli malugana na khumbelo yanga?

(a) vha ite khumbelo ya tsedzuluso
(b) vha ite khumbelo khothe
(c) vha vhige aphiḽi ya nga ngomu
(d) zwoṱhe zwi re afho nṱha
(e) A hu na kha zwi re afho nṱha

10. Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga ṱhoho ya tshiimiswa tsha phuraivete kana hune ha wanala uri ṱhoho a i fhinduli malugana na khumbelo yanga?
(a) Vha ite khumbelo khothe
(b) Vha vhige aphiḽi ya nga ngomu
(c) zwoṱhe zwi re afho nṱha
(d) A hu na kha zwi re afho nṱha

11. Naa muofisi wa mafhungo a nga netshedza mafhungo a so ngo fhelelaho?

12. Ndi dzifhio nḓila tharu dzo fhambanaho dza u swikelela?

13. Musi o wana fomo ya khumbelo, muofisi wa mafhungo u tea u ita mini arali a tshi wana uri ha na rekhodo yo humbelwaho kana a si ene a langaho rekhodo yeneyo?

14. Hu bvelela mini hune ha wanala uri vhahulwane kana vhalangi vho teaho vha kundelwa u ḓivhadza nga ha tsheo yo dzhiiwaho malugana na aphiḽi ya nga ngomu? Nahone ndi dzifhio dziṅwe nḓila dzine ndi nga dzi shumisa?







1 Khethekanyo 1(a) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, wa 1996
2 Khethekanyo 90 ya PAIA i bula uri muthu ane nga o ḓiimiselaho u hana pfanelo ya tswikelelo nahone ane a tshinyadza, kana u shandukisa rekhodo? u dzumba rekhodo kana u i ita ine ya si vhe yone u tea u vhonwa mulandu a dovha a fainiwa na u valelwa dzhele lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha 2.

3 http://www.scotland.gov.uk/library5/government/foisa-07.asp
??

??

??

??




1


<fn>ven_Article_National Language Services_Milayo ya vhudifari y.txt</fn>
Milayo ya vhudifari ya Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe.
Ndivhadzo ya milayo ya vhudifari
U ya nga vhudifari ha mapholisani, hu todea uri rine sa Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe, ri fulufhedzee khathihi na u thonifha u fhambana ha vhathu na mulayo nga u netshedza tshumelo ya maimo a ntha ine ya do tutuwedza uri ri tanganedzee kha vhadzulapo.
Ri do ita mishumo yashu ri tshi tevhedzela milayo mitanu ya vhudifari
1. U fulufhedzea
Tshumiso: U ya nga vhashumi vha SAPS, ngoho ndi tshithu tsha ndeme nga maanda.
Thalutshedzo: Rine sa vhashumi vha SAPS, ri do bvela phanda na u tevhedzela ndivho, milayo, vhudifari na maimo zwa SAPS. Vhudifari hashu vhu do tshimbilelana na iyi milayo. Ri do shuma nga ndila ya u sumbedza u fulufhedzea khathihi na u vha na vhudifhinduleli kha zwothe. Tshifhinga tshothe ri do amba ngoho, na u ita mushumo washu ro diimisela.
2. U thonifha u fhambana
Tshumiso: Vhashumi vha SAPS vha tanganedza u fhambana ha vhathu vha shango lashu, na u vha thonifha nga u lingana.
Thalutshedzo: musi ri tshi khou ita mishumo yashu, ri do thonifha uri vhathu vho fhambana u ya nga mvelele kana nga inwe ndila-vho.. Ri do thonifha vhathu vhothe nga u lingana, khathihi na pfanelo dzavho sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
3. U tevhedzela mulayo
Tshumiso: Vhashumi vhothe vha SAPS vha a thonifha na u tevhedzela mulayo tshifhinga tshothe.
Thalutshedzo: Mushumo washu muhulwane ndi u vhona uri mulayo u a tevhedzelwa. Ri do vhona uri tshifhinga tshothe ri tevhedzela mulayo na Ndayotewa ya shango lashu malugana na izwi. Ri do lingedza nga ndila dzothe u sa ita zwithu zwine zwa do ri sia ri vhapfuki vha mulayo. Ri do tsireledza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha nyito dzi si ho mulayoni tshifhinga tshothe.
4. Tshumelo ya maimo a ntha
Tshumiso: Vhashumi vha SAPS vha shumela u swikelela tshumelo ya maimo a ntha.
Thalutshedzo: Tshifhinga tshothe ri do vhona uri ri ita mishumo yashu zwavhudi nga hune ri nga kona. Vhudifari hashu vhu do sumbedza u vha phurofeshinala hashu. Vhudifari hashu na ndila ine ra vhonala ngayo zwi do tanziela u diimisela hashu kha u netshedza tshumelo ya maimo a ntha.
5. U tanganedzwa nga vhadzulapo
Tshumiso: Vhashumi vha SAPS vha thusana na vhathu, u itela uri vha tanganedzwe na u tikedzwa nga vhadzulapo.
Thalutshedzo: Ri do shumela vhadzulapo nga ndila ine vha toda ngayo, na u lingedza nga ndila dzothe u tevhedzela mulayo, khathihi na u ri ri tanganedzwe nga vhadzulapo nga u angaredza.
<fn>ven_Article_National Language Services_Muthu ndi muthu nga v.txt</fn>
Muthu ndi muthu nga vhan_we
ANO
a Ifa a
Vhutsila na Vhuvhai
a
Phurovintsi ya Devhula
Mufanyisi: J van Schalkwyk
Mufumakadzi u khou tshina. Northern Phurovintsi, NCHM
Mufanyisi: B. Cnoops
Tshifanyiso tsha muthu wa musadzi, thanda, vhulapfu 48cm, c 1930, Yunivesithi ya Wits
Mufanyisi: B. Cnoops
Tshifanyiso tsha n_wana tsha Tshibeli, (ngwana ba pelego), vhulungu na mupfumu, vhulapfu 32cm, c 1980. NCHM
Mushumo mun_we na mun_we wa vhukonesi na vhutsila u re kha ii ano u bva kha Phurovintsi ya Devhula. Vhunzhi hayo ndi ya kale, yo naka, i a koa u wanala na u vha na ndeme nahone vhunzhi hayo a i athu u aniwa yohe khathihi tshifhingani tsho fhiraho. Phurovintsi ya Devhula i na ivhazwakale ndapfu ya u takadza. I wanala vhukati ha phendelashango ya vhubvauvha na shango, dzingu ii o pfukiwa nga vhunzhi ha vhavhambadza min_wahani yo fhiraho. Kha min_waha minzhi yo fhiraho ho vha hu fhethu ha u vhambadza na u dzula sa izwi zwi tshi isumbedza nga vhudzulo vhunzhi ha tsimbi na zwiavhane zwo itwaho nga tsimbi zwine zwa wanala hone. Hezwi ndi zwin_we zwa ifa e ra i wana.
Vhunzhi ha mishumo i bva kha zwithu zwo kuvhanganyiwaho zwi tshi bva kha vhathu zwine zwa wanala kha Muziamu wa Mvelele ya ivhazwakale ya Lushaka, Pretoria (NCHM) na Gaeri ya Vhutsila ya Yunivesithi ya Witwatersrand, Johannesburg (Wits). Hezwi zwivhumbeo zwivhili zwa tshitshavha zwo i dina nga u vhulunga matheriala a bvaho kha uhu vhupo nga u a kuvhanganya, u a vhulunga na u a shumisa kha maano a ngaho sa ino. Ho rambiwa na zwithu zwi bvaho kha vhupo ha tsini uri zwi vhe hone. Fhethu ha ifa ho dzheniswa nga u shumisa zwifanyiso. Fhethu he ano a farelwa hone, Muziamu wa Pietersburg (The Irish House), na hone ndi fhethu ha ndeme. Ndi Munumete wa Lushaka nahone ho nangiwa ngauri ho angaredza mvelele ya vhadzulapo na ya vhabvakule.
Ndivho ya ano i kha vhathu sa zwe zwa sumbedziwa kha hoho ya ano nga fhungogake i ivheaho nga maana, Muthu ndi muthu nga vhan_we. Vhathu ndi vhone vha re vhukati kha thero dza ano dzine dza vha:
Vhathu na Vhathu Hetshi tshipia tshi angaredza na zwivhawa zwa zwifanyiso zwa vhathu vhe kha zwivhumbeo zwo fhambanaho: zwivhawa zwo iimisaho, zwi re nha ha thonga dza u tshimbila ngadzo, kha zwidongo na zwin_we zwithu. Zwin_we ndi zwa kale nga 19 sentshari ngeno zwin_we zwi zwa zwino. Zwifanyiso zwa n_wana o ambara malungu, zwine zwa vhidzwa u pfi ndi mipopo / mipopi, na zwone zwo dzheniswa. Hezwi a si zwithu zwa u tambisa, zwi a shumiswa vhuamboni. Zwithu zwine zwa shumiswa kha zwitshavha u fhambanya vhathu na zwone zwi a aniwa, hu tshi angaredziwa na zwithu zwine zwa sumbedza phambano vhukati ha zwine vhanna na vhafumakadzi vha ambara zwone, zwine vha bveledza na zwine vha ita.
Vhathu na Ndivho Hafha fokhasi i kha nivho ya vhadzulapo. Hu tshi khou livhiswa kha vhuambo ha nila ye vhathu vha tshimbila khayo vha tshi bva kha vhun_we vhuimo vha tshi ya kha vhun_we, na thekhinolodzhi ya vhadzulapo yo sumbedzwaho nga vumba, tsimbi, thanda, mahatsi na mushumo wa mikumba zwo aniwa. Nivho ye ya vha ina n_anga dza tshirema yo aniwa nga zwiambaro zwavho zwa tshipeshala na zwithu zwe vha vha vha tshi zwi shumisa. Tsumbo dza mihumbulo yo tandulwaho ndi ya uri mushumo wa vhulungu u sumbedza dzudzanyo ya metse, na manngi une wa sumbedza sisieme ya u kala. Zwilidzwa zwa muzika, zwine zwa bvela phana na u shumiswa kha vhutshilo na kha vhurereli, u fana na dzingoma na dzimbila na dzi sumbedza ifa a nivho ngauri vhutsila vhune ha oea kha u zwi ita na u zwi lidza na muzika wone une, zwi pfukiselwa u bva kha mun_we murafho zwi tshi ya kha mun_we.
Muhumbulo na ivhazwakale Zwithu zwi ngaho sa misiamelo, zwifanyiso, mushumo wa vhulungu, u vhaa matombo, mushumo wa u vhumba wa tshifhinga tsha kale, na zwishumiswa zwi ri humbudza kale na u dzumbulula ivhazwakale yashu. Nangwe hu uri zwithu a zwi ambi, zwone zwi na rekhode ya ndeme. Ri nga zwi alutshedza ra kona u wana uri ri nga zwi vhala hani u fana na dzibugu. Tshin_we tshifhinga mafhungo a zwithu a a xela. Ngauralo, hu na fhethu kha ano hune ha vha ha vhathu vhahulwane vhane vha a u dalela ano uri vha rekhode ivhazwakale yavho na u fha halutshedzo ya zwithu zwine vha khou zwi vhona. Nga murahu ha ano, mafhungo aya a ndeme a o vhulungwa nivho i ya u funza mirafho i aho.
Vhathu na Tshikala Vhathu vhohe vha oa mia nahone mia i sumbedza uri ri vhathu-e. Fhethu hune vhathu vha dzula hone na hune vha angana hone ngauralo ho dzheniswa kha ano nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso zwo fhambanaho zwa zwitaela zwa mboo dzo phendiwaho zwine zwa wanala Phurovintsi ya Devhula. Mishumo i si gathi yo salaho ya vhaa i bvaho miani na dzikhoroni, u fana na mavothi na matanda na zwone-vho zwo aniwa. Hezwi zwi na ndeme ngauri zwi a koa u wanala. Zwithu zwo shumiswaho kha u bika zwiiwa, u nwa na u ahisana tshinefu zwi kwamana na nnu na hayani.
Vhathu na Tshanduko U pfukiswa ha mvelele na zwine zwa bveledzwa nga tshanduko ndi yone fokhasi ya itshi tshipia. U dzhiiwa ha man_we maitele o fhambanaho na thekhinolodzhi ntswa zwo anganywa nga maitele a u bveleledza zwitaela zwiswa. Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi wo humbula na u thoma thandela ya vhutsila, ine ya lambedzwa nga nga Tshikwama tsha Thuso ya Vhushai tsha kha Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango, u thusa vhathu vha na vhutsila u bva kha zwigwada zwa malo zwo fhambananaho zwa Phurovintsi ya Devhula. SCIR (Council for Science and Industrial Research) yo nangiwa sa lone zhendedzi ihulwane. Zwo aniwaho afha ndi lupfumo lwa ifa a sialala na mvelele lwo shumiswaho kha u vusuludza zwivhumbeo zwa sialala ya vhukonesi kha u tikedza mvelaphana ya ikonomi. Ngauralo ano i wela kha ivhazwakale na kha zwithu zwo teaho zwi bvelelaho zwino.
Vhalanguali vha muziamu: Professor Anitra Nettleton na Dr Rayda Becker vha yunivesithi ya Witwatersrand, Dr Johnny van Schalkwyk na Sam Maitswane vha Muziamu wa ivhazwakale ya Mvelele wa Lushaka, vha tshi khou thusiwa nga Simon Raletjena.
Mufanyisi: B. Cnoops
Musiamelo wa Tshitsonga, kale kha sentshari ya 19, NCHM
Mufanyisi: B. Cnoops
Ngoma ya Tshivena, yo waniwa nga vho 1950. Gaeri ya Wits
Mufanyisi: S.Burnett
Jackson Hlungwane, Aeari ya Mudzimu, 1985. Jerusalema Ntswa, Mbhokota, Northern Phurovintsi
<fn>ven_Article_National Language Services_Mvetamveto 1 Lambamai.txt</fn>
Mvetamveto 1 Lambamai 2003
NDANGULO YA VHUPO YA LUSHAKA: MULAYOTIBE WA VHUD(I HA MUFHE
U shandukisa mulayo u langulaho vhuḓi ha mufhe u itela u tsireledza, u vhulunga na u bveledza phanḓa vhuḓi ha mufhe kha Riphabuliki, hu tshi khou dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya mvelaphanḓa i sa gumi; ya u nekedza milayo ya lushaka na vhuimo vhu langulaho ndangulo ya vhuḓi ha mufhe; ndangulo nga masia oṱhe a muvhuso; maga o tiwaho a vhuḓi ha mufhe; na mafhungo a kwameaho.
MVULATSWINGA
Ngauri ?
muthu muṋwe na muṋwe u na pfanelo ya vhupo havhuḓi kha mutakalo kana vhutshilo hawe;
muthu muṋwe na muṋwe u na pfanelo ya u vhona uri vhupo ho tsireledzea, u itela uri mirafho ya zwino na i ḓaho i kone u wana zwivhuya, nga mulayo une wa pfala na maṋwe maga ane a thivhela u tshikafhadziwa na u vhulunga u bvela phanḓa ha ikholodzhi ngeno hu tshi khou aluswa mvelaphanḓa yo teaho ya matshilisano;
mvelaphanḓa i sa gumi i ṱoḓa u ṱanganywa ha zwa matshilisano, ikonomi na vhupo kha pulane, u thoma na u pima mihumbulo u itela zwauri mvelaphanḓa i thuse mirafho ya zwino na ya matshelo;
tshikhafhadzo ya mufhe i hwala zwithu zwine zwa kwama nga maanḓa matshilele, ikonomi na vhupo zwine zwa si vhe zwa u tshikhafhadza;
vhadzulapo vhanzhi vha Afurika Tshipembe vha dzula na u shuma kha vhupo vhune khaho mufhe wa si vhe wavhuḓi kha mutakalo wavho na vhutshilo havho;
zwine zwa bvelela kha mutakalo zwi yelanaho na u tshikafhadzwa ha mufhe zwi kwamesa vhathu vha shayaho;
nyaluwo ya ikonomi fhethu hunzhi hune ha vha na khonadzeo ya nyaluwo ya vhuimo ha nṱha i thivhelwa nga tshiimo tsha fhasi tsha mufhe kha vhupo uho;
malaṱwa ane a bvela kha mufhe kha vhuimo ha ozounu, mimuya ya girinihausi na zwiṋwe zwithu zwi na mvelele i si yavhuḓi kha vhupo ha ḽino shango na kha ḽifhasi;
muya wo tshikafhadziwaho u nga si kone u kunakisiwa hafhu ngauralo, u fhungudzea ha tshikafhadzo ya mufhe nga u shumisa zwithu zwa u kunakisa ndi nḓila ine ya bvela phanḓa fhedzi nga nḓila ya u khwinisa tshiimo tsha muya;
vhuimo ha vhuḓi ha mufhe vhu amba mufhe wa shangoni une wa si thithise mutakalo na vhutshilo ha vhathu;
tshikhala tshine tsha tevhedza vhuimo ha vhuḓi ha mufhe tshi tshimbidza na u isa phanḓa mvelaphanḓa i sa gumi;
nḓila ntswa kha vhusimamulayo dzi khou ṱoḓea uri dzi tsireledze, u vhulunga na u alusa tshiimo tsha mufhe kha Riphabuliki.
ZWA ZWINO U KHOU DZHIIWA nga Phalamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe nga nḓila i tevhelaho: -
ZWI RE NGOMU
NDIMA YA 1
KUPFESESELE: NDIVHO NA KUSHUMISELE KWA MULAYO
1.	T(halutshedzo na kupfesesele
2.	Ndivho ya Mulayo uyu
3.	Mushumo wa muvhuso nga u angaredza
4.	Khushumisele kwa Mulayo uyu
5.	Kushumisele kwa Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo
NDIMA YA 2
MILAYO NA MAIMO A VHUD(I HA MUFHE
Tshipiḓa tsha 1: Milayo na maimo zwa Lushaka
6. Mutheo wa lushaka
7. Maimo a lushaka kha vhuḓi ha mufhe na u bviselwa ha mashika tshikhalani
8. Ndangulo ya Lushaka na maimo a vhulanguli ha mafhungo
Tshipiḓa tsha 2: Milayo ya Vunḓu na yapo na Maimo
9.	Maimoa vunḓu kha vhuḓi ha mufhe na u bviselwa ha malaṱwa tshikhalani
10.	Maimo apo a u bviswa ha malaṱwa
Tshipiḓa tsha 3: Nga u angaredza
11.	Mielo ya vhuḓi ha mufhe wa tshikhalani
NDIMA YA 3
MAFHUNGO A TSHIIMISWA NA A U PULANA
12.	Komiti ya Lushaka ya Ndangulo ya Vhuḓi ha Mufhe
13.	U tholiwa ha vhaofisi vha vhuḓi ha mufhe
14.	Pulane dza Ndangulo ya vhuḓi ha Mufhe
15.	Zwi re nga ngomu kha pulane dza Ndangulo ya vhuḓi ha mufhe
16.	U vhiga nga u thoma u shumiswa ha pulane dza vhuḓi ha mufhe
NDIMA YA 4
MIELO YA NDANGULO YA VHUD(I HA MUFHE
Tshipiḓa tsha 1: Vhupo vhune ha dzhielwa nṱha
17.	Nd(ivhadzo ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nṱha
18.	Ndangulo ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nṱha
19.	Milayo ya u thoma u shumisa na u kombetshedza u dzhielwa nṱha ha vhuimo ha pulane dza vhuḓi ha mufhe
Tshipiḓa tsha 2: Mutevhe wa nyito dzi bvelelaho nga nṱhani ha u bviselwa ha malaṱwa a re khombo tshikhalani/mufheni
20.	Mutevhe wa nyito
21.	Mvelelo dza u ita mutevhe
Tshipiḓa tsha 3: Zwi bvisaho malaṱwa zwi langulwaho
22.	Zwi bvisaho malaṱwa zwi langulwaho
23.	Maimo a u langula u bviswa ha malaṱwa
Tshipiḓa tsha 4: Maṋwe maga
24.	Pulane dza u thivhela tshikafhadzo
25.	Pfano ya tshumisano ya Ndangulo ya Vhupo tshikhalani
26.	Mbekanyamushumo dza u themendela
27.	U langula phosho na u dzinginyea
28.	U langula minukho
NDIMA YA 5
U FHIWA L(AISENTSI YA NYITO I RE KHA MUTEVHE
29.	Ndangulo ya u fha ḽaisentsi
30.	Khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa kha mufhe
31.	Maga a u ita khumbelo ya ḽaisentsi
32.	Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga vhalanguli vha ḽaisentsi
33.	Tsheo
34.	Khumbelo dzo ṱanganedzwaho
35.	U bvisiwa ha ḽaisentsi dza vhukuma dza u bvisa malaṱwa
36.	Zwi re ngomu kha ḽaisentsi ya vhukuma ya vunḓu ya malaṱwa
37.	U fhiriswa ha ḽaisentsi ya malaṱwa a mufheni
38.	L(aisentsi dzo fhambanaho dza malaṱwa a mufheni
39.	U sedzuluswa ha ḽaisentsi dza malaṱwa a mufheni
40.	U vusuludzwa ha ḽaisentsi dza malaṱwa a mufheni
41.	Vhaofisi vha u langula malaṱwa
42.	T(hod(ea dza vhathu vho teaho
NDIMA YA 6
NDANGULO YA L(IFHASI YA VHUD(I HA MUFHE
43.	Tshikafhadzo ya mufhe i pfukelaho kha maṋwe mashango
NDIMA YA 7
VHUKHAKHI NA TSHIGWEVHO
44.	Vhukhakhi
45.	Tshigwevho
NDIMA YA 8
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
Tshipiḓa tsha 1: Milayo
46.	Milayo nga Minisiṱa
47.	Milayo nga MEC (Mulangavund(u) are na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe
48.	U angaredza
Tshipiḓa tsha 2: Maitele a vhukwamani
49.	Vhukwamani
50.	U shela mulenzhe nga tshitshavha
Tshipiḓa tsha 3: Zwi songo dzheniswaho
51.	Zwi songo dzheniswaho
NDIMA YA 9
ZWITHU ZWO FHAMBANAHO
52.	U thuthwa ha theo ya milayo
53.	Nzudzanyo dza tshifhinganyana dzi kwamaho u ṋwaliswa ha dziṱhanziela
54.	Mbetshelwa dza tshifhinganyana dzi kwamaho mitevhe ya nyito
55.	Mbetshelwa dza tshifhinganyana dzi kwamaho maimo a mufheni
56.	T(hoho pfufhi na u thoma u shuma
NDIMA YA 1
KUPFESESELE, NDIVHO NA U SHUMISWA HA MULAYO
T(halutshedzo na kupfesesele
1.	(1)	Kha mulayo uyu, nga nnḓa ha musi mafhungo a tshi khou ṱalutshedzwa nga iṋwe nḓila ?
ḽu tshikafhadza mufhe? zwi amba tshanduko kha tshiimo tsha vhukuma tsha mufhe, nga nṱhani ha vhutsi, buse (hu tshi angaredziwa na muora ), zwithu zwo omaho zwa lushaka luṋwe na luṋwe, gese, tshitimu, minukho; na zwibveledzwa zwa radioekitivi;
.Mulayo wa u thivhela u Tshikafhadza Mufhe? zwi amba Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe, wa 1965 (Mulayo wa 45 wa 1965);
ḽu bvisela mashika mufheni? kana .malaṱwa. zwi amba malaṱwa maṋwe na maṋwe kana u bviswa ha malaṱwa hu tshi khou ṱuṱuwedzwa maitele a bvaho kha tshibveledzwa tshine tsha shandukisa tshivhumbeo tsha vhupo tshine tsha wanala mufheni;
.ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa mufheni? zwi amba ṱhanziela yo buliwaho kha khethekanyo ya 30, ine ya katela ṱhanziela ya vunḓu ya u bvisela malaṱwa mufheni;
.muofisi wa vhuḓi ha mufhe? zwi amba muofisi we a tholiwa u ya nga khethekanyo ya 13;
.malaṱwa a langulwaho? zwi amba khumbelo iṋwe na iṋwe kana nyito yo buliwaho sa malaṱwa a langulwaho u ya nga khethekanyo ya 22;
.Muhasho. zwi amba Muhasho wa Mafhungo a zwa Vhupo na Vhuendelamashango;
.Vhupo.ṱhaluthedzo yo buliwa kha khethekanyo ya 1 ya Ndangulo ya lushaka ya Vhupo;
.pfano ya tshumisano ya ndangulo ya vhupo? zwi amba pfano yo buliwaho kha khethekanyo ya 35 ya Mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo;
.Gazethe. musi i tshi khou shumiswa nga ?
(a)	Minisit(a, zwi amba Gazethe ya Muvhuso; na
(b)	MEC ane a vha na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu, zwi amba Gazethe ya vunḓu kha ḽeneḽo vunḓu;
.gese ya girinihausi? zwi amba zwithu zwo vhumbaho mufhe, zwoṱhe zwa vhupo na zwa tsiko zwine zwa tzwonzwa na u ṱanganya radiesheni, hu tshi angaredziwa na khabonidaokusaidi, mathane na nitiriasi okusedzheni;
.ndangulo ya ḽaisentsi. zwi amba maanḓa a u langula sisiṱeme ya kushumele na ndangulo yo buliwaho kha ndima ya 5;
.nyito yo ṋwaliwaho kha mutevhe? zwi amba nyito iṋwe na iṋwe yo ṋwaliwaho u ya nga khethekanyo ya 20;
.MEC a re na vhuḓifhinduleli ha vhuḓi ha mufhe? zwi amba muraḓo wa Khoro Khulwane ya vunḓu ane a vha na vhuḓifhinduleli havhuḓi na maanḓa kha mufhe wa vunḓu;
.Minisiṱa. zwi amba Minisiṱa wa Mafhungo a zwa Vhupo na Vhuendelamashango;
.Masipala. zwi amba masipala o thomaho u ya nga ha muvhuso wapo: Mulayo wa tshivhumbeo tsha masipala wa 1998 (mulayo wa 117 wa 1998)
.Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala? zwi amba Mulayo wa Sisiṱeme dza Muvhuso Wapo, wa 2000 (Mulayo wa 32 wa 2000);
.Mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo? zwi amba mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo (Mulayo wa 1998 (Mulayo wa 107 wa 1998);
.Mutheo wa lushaka? zwi amba mutheo wo teaho u thomiwa u ya nga tshipiḓa tsha 6 (1);
.Zwithu zwi sa bvi fhethu huthihi? zwi amba zwishumiswa zwa u bvisela malaṱwa ane a sa ḓo vhonala sa a bvaho kha tshibveledzwa tshithihi, hu tshi katelwa ḓaka na mililo ya maḓaka, nyito ya mugodini, nyito ya vhulimi na zwifuwo;
.tshithu tshi bviselaho gese kha ozounu? zwi amba tshithu tshine tsha vha na khemikhala kana tshivhumbeo tshi vhonalaho, tshine arali tsho bviswa kha mufhe tshi nga tshinyadza luvhemba lwa ozounu;
.fhethu ha u bvisela malaṱwa. zwi amba tshithu tshithihi tshine tsha bvisela malaṱwa kha mufhe, hu tshi angaredzwa vhutsi na dziokuzozo dza goloi;
ḽu tshikafhadza? ṱhalutshedzo ya hone yo buliwa kha Khethekanyo ya 1 ya Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo;
 .Mulayo uyu ? u katela ?
(a)	mutheo wa lushaka;
(b)	mulayo muṋwe na muṋwe wo itiwaho u ya nga khethekanyo ya 46 na ya 47; na
(c)	vhusimamilayo vhuṋwe na vhuṋwe vhuṱuku ho vhumbiwaho u ya nga Mulayo uyu.
 (2)	Kha Mulayo uyu, ipfi kana ṱhalutshedzo yo bviswaho kha ipfi kana kuambele kwo buliwaho kha Khethekanyo ṱhukhu ya (1) i na ṱhalutshedzo i elanaho nakwo nga maanḓa musi hu na iṋwe ṱhalutshedzo hu no khou ambiwa yone.
Ndivho ya Mulayo uyu
2.	Ndivho ya Mulayo uyu ndi u tsireledza, u vhulunga na u alusa vhuḓi ha mufhe kha Riphabuḽiki hu tshi khou dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza mvelaphanḓa i sa gumi.
Mushumo wa Muvhuso nga u angaredza
3. U tevhedza pfanelo dzi wanalaho kha khethekanyo ya 24 ya Mulayotewa, muvhuso -
(a)	Nga u shumisa zwivhumbeo zwa muvhuso musi hu tshi shumiswa Mulayo uyu, u fanela u lwela u tsireledza, u vhulunga na u alusa vhuḓi ha mufhe kha Riphabuliki, na
(b)	U shumisa mulayo uyu u swikela hu tshi vha na mvelaphanḓa i vhonalaho ya pfanelo idzo.
Kushumisele kwa Mulayo uyu
4.	(1)	Mulayo uyu u kwama -
(a)	Riphabuliki, hu tshi katelwa na maḓi a mvula, hu songo dzheniswa zounu ya ikonomi na ya madzhango sa zwe zwa buliswa zwone kha Mulayo wa Zounu dza Maritime wa 1994 (Mulayo wa 15 wa 1994); na
(b) Nyito dzoṱhe dzine dza kwama mufhe kha lṄa Afurika Tshipembe.
 (2) Mulayo uyu, hu songo dzheniswa na khethekanyo ya 44, u vhofha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso -
(a)	kha vhuimo ha muvhuso wa lushaka na muvhuso wapo; na
(b) kha vhuimo ha muvhuso wa vunḓu, u ya nga khethekanyo ya 146 ya Mulayotewa.
Kushumele kwa Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo
5.	Mulayo uyu u fanela u -
(a)	vhaliwa khathihi na mbetshelwa dza Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo; na
(b) pfeseswa na u shumiswa u ya nga milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya 2 ya mulayo uyu.
NDIMA YA 2
MILAYO NA MAIMO A VHUD(I HA MUFHE
Tshipiḓa tsha 1: Milayo na vhuimo ha Lushaka
Mutheo wa lushaka
6.	(1)	Minisit(a u fanela u ḓivhadza kha Gazethe, Mutheo wa Lushaka u vheaho milayo ya lushaka na vhuimo ha u swikelela ndivho ya mulayo ine ya angaredza milayo na vhuimo ha -
(a)	vhud(i ha mufhe tshikhalani;
(b)	u bvisiwa ha malaṱwa a re huṋwe fhethu kana zwishumiswa zwi siho fhethu;
(c)	ndangulo ya vhuḓi ha mufhe;
(d)	pulane ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe; na
(e)	mafhungo a ndangulo ya vhuḓi ha mufhe.
 (2)	Milayo ya lushaka na vhuimo ho buliwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) i fanela u livhiswa kha-
(a)	u fha tshifhinga tsha uri vhathu vha shele mulenzhe kha u tsireledza na u alusa vhuḓi ha mufhe -
(b)	u ita uri vhathu vha wane sisiṱeme dza mafhungo a vhuḓi ha mufhe;
(c)	u thivhela u tshikafhadziwa ha mufhe na u tsitselwa fhasi ha vhuḓi ha mufhe;
(d)	u fhungudza kha vhuimo ha u bvisa malaṱwa ane a si vhe na khombo kha vhuḓi ha mufhe, hu tshi angaredziwa zwishumiswa zwa u tshikafhadza mufhe;
(e)	u alusa ndangulo yavhuḓi ya vhuḓi ha mufhe;
(f)	u langula zwavhuḓi vhuḓi ha mufhe;
(g)	u vhiga tshifhinga ṱshothe nga vhuḓi ha mufhe?
(h)	u tevhedza ṱhoḓea dza Riphabuliki u ya nga pfano ya ḽifhasi;
 (3)	Mutheo wa lushaka -
(a)	u vhofha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso kha vhuimo hoṱhe ha muvhuso;
(b)	u nga ṋetshedza na u ṱalutshedza vhuḓifhinduleli malugana na u thoma u shuma ha Mulayo uyu kha -
(i)	vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso; na
(ii)	zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa muvhuso;
(c)	u nga fha phambano vhukati ha masia o fhambanaho a fhethu; na
(d)	u shandukiswa zwi tshi khou ya nga tshifhinga
 (4)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa mutheo wa lushaka, kana u shandukiswa huṋwe na huṋwe ho itwaho kha mutheo, Minisiṱa u fanela u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50.
 (5)	Khethekanyo ṱhukhu ya (4) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko dzi songo tikedziwaho kha mutheo.
Maimo a lushaka kha vhuḓi ha mufhe na u bviselwa ha mashika tshikhalani
7.	Mutheo wa lushaka u nga ?
(a)	wana zwithu kana zwithu zwo ṱanganaho kha mufhe wa tshikhalani une nga u ḓalesa, bayokhumulesheni, u laiwa kana nga nḓila iṋwe na iṋwe, i nga nṋekedza kana i nga bveledza zwithu zwi si zwavhuḓi kha mutakalo kana kha mupo; na
(b)	u ya nga tshithu tshiṋwe na tshiṋwe tsha izwo zwithu kana zwithu zwo ṱanganaho, u bveledza vhuimo ha lushaka kha -
(i)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani, hu tshi angaredziwa tshivhalo tsho tendelwaho kana u ḓala ha tshithu tshiṋwe na tshiṋwe kana u ṱangana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani,; kana
(ii)	u bviselwa ha mashika huṋwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi.
Ndangulo ya lushaka ya mafhungo a maimo a ndangulo
8.	Mutheo wa lushaka u nga thoma maimo a lushaka a
(a)	Ndangulo nga vhomasipala ya -
 (i)	vhud(i ha mufhe tshikhalani, na
(ii)	u bviselwa ha malaṱwa huṋwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi
(b)	Ndangulo nga mavunḓu ya -
 (i)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani; na
(ii)	kushumele kwa vhomasipala kha u shumisa mulayo uyu;
(c)	Kha u kuvhanganya mafhungo o teaho na u langula datha yo teaho ya u ṱola u bviswa ha malaṱwa -
(i)	u tevhedza mulayo uyu;
(ii)	u tevhedza vhuḓi ha mufhe wa tshikhalani na vhuimo ha u bviswa ha malaṱwa;
(iii)	kushumele kwa zwivhumbeo zwa muvhuso u ya nga pulane dza ndangulo ya vhuḓi ha mufhe na sia lṄa pulane ḽine lṄa tea u dzhielwa nṱha vhuḓi ha mufhe na fhethu; na
(iv) zwine zwa nga bvelela, na u tevhedza pulane dza ndangulo ya mufhe wa fhethu;
(v) u tevhedza ṱhoḓea dza Riphabuliki u ya nga pfano ya ḽifhasi.
Tshipiḓa tsha 2: Milayo ya Vunḓu na ya Vhupo na Maimo
Maimo a vunḓu a vhuḓi ha malaṱwa ane a bvela kha mufhe
9.	(1)	MEC are na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu nga nḓivhadzo ya kha Gazethe a nga -
(a)	wana zwithu kana zwithu zwo ṱanganaho kha mufhe wa tshikhalani une nga u ḓalesa tshikhalani, bayokhumulesheni kana zwine zwa nga bveledza zwithu zwi si zwavhuḓi kha mutakalo kha mupo kha vunḓu, na
(b)	u ya nga tshiṋwe na tshiṋwe tsha zwithu zwo ṱanganaho, a thoma vhuimo ha vunḓu kha-
(i)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani, hu tshi angaredziwa na tshivhalo tsho tendelwaho kana u ḓala ha zwithu kana u ṱangana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani, kana
(ii)	u bviswa huṋwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi kha vunḓu.
 (2)	Maimo a lushaka o thomiwa u ya nga tshipiḓa tsha 7 tsha tshithu tshiṋwe na tshiṋwe kana u ṱanganya ha zwithu ho raloho nga nnḓa ha u thoma maimo a konḓaho kha vunḓu kana sia iṋwe na iṋwe i welaho kha vunḓu.
 (3)	Nd(ivhadzo u ya nga khethekanyo iyi i fanela u fhambanya masia a wanalaho kha vunḓu.
 (4)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa nḓivhadzo u ya nga khethekanyo iyi, kana tshanduko iṋwe na iṋwe kha nḓivhadzo, MEC u fanela u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo 49 na 50.
 (5)	Khethekanyo ṱhukhu ya (4) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho.
Maimo apo a u bviswa ha malaṱwa
10.	(1)	U ya nga mulayo wa henefho fhethu, masipala a nga ?
(a) wana maimo kana u ṱangana ha zwithu kha mufhe wa tshikhalani une nga u ḓala ha zwithu tshikhalani, bayokhumulesheni, malaṱwa kana nga nḓila iṋwe na iṋwe, a thoma vhuimo ha vhupo ha u bvisa malaṱwa u bva huṋwe fhethu kana nga tshithu tshine tsha si vhe kha vhuimo vhuthihi kha vhupo ha masipala.
(b)	u ya nga tshiṋwe na tshiṋwe tsha izwo zwithu kana u ṱangana ha zwithu, u thoma vhuimo ha vhupo ha u bviswa ha malaṱwa huṋwe fhethu kana fhethu hu si na zwishumiswa vhuponi ha masipala.
 (2)	Arali maimo a lushaka kana a vunḓu o thomiwa u ya nga khethekanyo ya 7 kana ya 9 kha tshithu tshenetsho kana zwithu zwo ṱanganaho, masipala a nga si kone u shandukisa vhuimo uho ha lushaka kana ha vunḓu nga nnḓa ha u thoma maimo a konḓaho kha vhupo ha masipala.
 (3)	Phand(a ha musi masipala a tshi tendela mulayo wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), u fanela u tevhedza maitele a vhukwamani u ya nga Ndima ya 4 ya Milayo ya Sisiṱeme ya Masipala.
Tshipiḓa tsha 3: Nga u angaredza
Mielo ya vhuḓi ha mufhe wa tshikhalani
11.	Kha Ndima iyi, Minisiṱa u ya nga mulayo wa khethekanyo... u tea u vhea nḓila ine ngayo -
(a)	mielo ya vhuḓi ha mufhe ya tea u tevhedziswa zwone; na
(b)	mielo ine ya fanela u tevhelwa ya u bvisela mashika huṋwe fhethu kana nga zwiko zwine zwa si vhe kha vhuimo vhuthihi.
NDIMA YA 3
MAFHUNGO A TSHIIMISWA NA A U PULANA
Komiti ya Lushaka ya Ndangulo ya Vhuḓi ha Mufhe
12.	(1)	Minisit(a vha nga ḓivhadza kha Gazethe, nga u thomiwa ha komiti ya Nyeletshedzo ya Lushaka ya Vhuḓi ha Mufhe ya u eletshedza Minisiṱa kha u shumiswa ha Mulayo uyu.
 (2)	Musi a tshi khou thoma komiti, Minisiṱa u fanela u ḓivhadza kha Gazethe, nga ha -
(a)	tshivhumbeo tsha komiti, hu tshi katelwa u tholiwa, tshifhinga na u bva mushumoni ha miraḓo ya komiti;
(b)	t(hod(ea dza u tholiwa ha miraḓo ya komiti;
(c)	Mishumo na kushumele kwa komiti; na
(d)	mafhungo maṋwe na maṋwe a kwamaho komiti.
U tholiwa ha vhaofisi vha vhuḓi ha mufhe
13.	(1)	Minisit(a vha fanela u vhea muofisi kha Muhasho ane a ḓo shuma sa muofisi wa lushaka wa vhuḓi ha mufhe ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u tshimbidza mafhungo a kwamaho ndangulo ya vhuḓi ha mufhe kha muvhuso wa lushaka.
 (2)	MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u fanela u vhea muofisi kha ndangulo ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u tshimbidza mafhungo ane a kwama ndangulo ya vhuḓi ha mufhe kha vunḓu.
 (3)	Masipala muṋwe na muṋwe u fanela u vhea muofisi wa vhuḓi ha mufhe a bvaho kha ndangulo yawo ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza mafhungo a kwamaho ndangulo ya vhuḓi ha mufhe kha masipala.
 (4)	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe u fanela u ita mushumo kana u shumisa maanḓa e a fhiwa one kana e a ṋewa one u ya nga Mulayo uyu.
 (5)	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe a nga fha mushumo kana maanḓa o buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) muthu ane a khou shuma kha ndangulo ya muofisi, tenda ha vha na u fhungudzea kana ha vha na vhuimo vhune ha nga vhewa nga minisiṱa u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46.
 (6)	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe u fanela u tshimbidza mishumo yawe nga nḓila yo buliwaho kha mutheo wa lushaka kana wo vhewaho nga Minisiṱa a tshi khou ya nga mulayo kha khethekanyo ya 46.
Pulane dza Ndangulo ya vhuḓi ha mufhe
14.	(1)	Muhasho muṋwe na muṋwe kana vunḓu ḽine lṄa vha na vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya u thomiwa ha pulane ya vhupo u ya nga Ndima ya 3 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vhupo u fanela u dzheniswa kha pulane iyo ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe.
 (2)	Masipala muṋwe na muṋwe kha pulane yawe ya mvelaphanḓa yo ṱanganelanaho u fanela u dzhenisa pulane yawe yo sumbedziwaho kha khethekanyo ya 25 ya Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala, pulane ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe.
Zwi re ngomu kha pulane dza ndangulo ya vhuḓi ha mufhe
15. Pulane ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe i fanela ?
(a)	fhasi ha mihasho yo teaho, vunḓu kana masipala, itshi khou ṱoḓa -
(i)	u fha maanḓa, u yelana na vhuḓi ha mufhe, kha Ndima ya 3 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo u swika hune Ndima iyo ya kwamea hone.
(ii)	u khwinisa vhuḓi ha mufhe kha shango ḽoṱhe;
(iii)	u tandulula zwine zwa khou bveledzwa nga malaṱwa a bvaho kha zwishumiswa zwa zwivhaswa fhethu hune vhathu vha dzula hone;
(iv)	u thoma u ḓiimisela ha Riphabuliki u ya nga pfano dza ḽifhasi; na
(v)	u fha maanḓa kha maitele avhuḓi a ndangulo ya vhuḓi ha mufhe.
(b)	u ṱalutshedza uri muhasho, vunḓu kana masipala u shumisa hani pulane ya ndangulo ya vhuimo ha mufhe.
(c)	u tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe sa zwe dza buliswa zwone nga Minisiṱa u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46.
U vhigwa ha u thoma u shumiswa ha pulane dza vhuḓi ha mufhe
16.	Muvhigo wa ṋwaha une tshivhumbeo tsha muvhuso tsha tea u u fha u ya nga khethekanyo ya 16 (1) (b) ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo wo fara mafhungo a malugana na u thoma u shumiswa ha pulane yawo ya vhuḓi ha mufhe, hu tshi angaredziwa na mafhungo a -
(a)	nd(ila dza u thoma ndangulo ya vhuḓi ha vhupo ye ya dzhiiwa nga tshifhinga tsha u vhiga;
(b)	maimo a u tevhedza ṱhoḓea dza lushaka dza vhuḓi ha mufhe;
(c)	maga ane a dzhiiwa a u tsireledza u tevhedza maimo ayo; na
(d)	mishumo ya u langula vhuḓi ha mufhe.
NDIMA YA 4
MIELO YA NDANGULO YA VHUD(I HA MUFHE
Tshipiḓa tsha 1: Masia ane a tea u dzhielwa nṱha
U ḓivhadza masia ane a tea u dzhielwa nṱha
17.	(1)	Minisit(a kana MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu, a nga ḓivhadza kha Gazethe, a bula fhethu sa hune ho teaho u dzhielwa nṱha arali-
(a)	vhuimo ha vhuḓi ha mufhe wa tshikhalani vhu tshi nga fhira zwiṱuku kha vhupo kana vhu na tshiṋwe tshithu tshine tsha khou bveledza kana vhu na tshithu tshiṋwe tshine wa khou tshi bveledza tshiimo tshi si tshavhuḓi kha vhuḓi ha mufhe kha vhupo; na
(b)	vhupo vhu ṱoḓa ndangulo yo teaho ya vhuḓi ha mufhe uri hu dzudzanywe tshiimo.
 (2)	Minisit(a a nga bula vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nṱha u ya nga khethekanyo ṱttthukhu ya (1) arali ?
(a) kha vhupo hu na zwithu zwi si zwavhuḓi zwine zwa nga tshinya vhuḓi ha mufhe; kana
(i) zwi tshi kwama lushaka; kana
(ii)	zwi tshi thusa, kana zwi tshi nga thusa kha u tshikafhadziwa ha mufhe kha ḽiṋwe shango;
(b)	vhupo vhu tshi khou pfuka mikano ya mavunḓu; kana
(c)	vhupo vhu tshi khou wela nga fhasi ha vunḓu na khumbelo ya vunḓu ya uri Minisiṱa a dzhie afho fhethu hu hune ha khou tea u dzhielwa nṱha.
 (3)	MEC ane a vha na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) a nga bula uri vhupo vhune ha khou wela nga fhasi ha vunḓu sa hune ha tea u dzhielwa nṱha. Vho MEC vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha vhuḓi ha mufhe kha mavunḓu mavhili a re tsini na tsini vha nga ṱanganelana kha u bula vhupo vhune ha khou wela kha uhu vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nṱha.
 (4)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa nḓivhadzo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1), Minisiṱa na MEC vha tea u tevhedza maitele a u kwamana na vhathu u ya nga khethekanyo ya 49 na 50.
 (5)	U ḓivhadza uri vhupo vhune ha fanela u dzhielwa nṱha vhu tea u bvisiwa arali vhupo vhu tshi khou tevhedza vhuimo ha vhuḓi ha mufhe tshikhalani.
Ndangulo ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nṱha
18.	(1)	Arali Minisiṱa o ḓivhadza nga fhasi ha khethekanyo ya 17 uri vhupo vhu tea u dzhielwa nṱha, muofisi wa lushaka wa vhuḓi ha mufhe u tea u ita -
(a)	uri nga murahu ha musi o kwamana na vhaofisi vha vhuḓi ha mufhe vha mavunḓu a kwameaho na vhomasipala, o tea u dzudzanya pulane ine ya tea u dzhielwa nṱha ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe ya vhupo uho; na
(b)	uri hu saathu u fhela miṋwedzi ya rathi musi vhupo ho ḓivhadzwaho sa hune ha tea u dzhielwa nṱha, kana tshifhinga tshilapfu tsho vhewaho nga Minisiṱa, u tea u nṋekedza pulane kha MEC ya laisentsi.
 (2)	Arali MEC are na vhuḓifhinduḽeli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u ya nga khethekanyo ya 17 o bula uri vhupo vhu fanela u dzhielwa nṱha, muofisi wa vhuḓi ha mufhe wa vunḓu ḽi kwameaho u tea -
(a)	nga murahu ha u kwamana na muofisi wa vhuḓi ha mufhe na vhaofisi vha vhomasipala vha kwameaho, u tea u dzudzanya ndangulo ya pulane ya vhupo vhune ha tea u dzhielwa nṱha vhuḓi ha mufhe; na uri
(b)	hu saathu u fhela miṋwedzi ya rathi ho buliwaha tshiimo tsha vhupo, kana tshifhinga tshilapfu tshine tsha nga vhewa nga MEC, a nga nṋekedza pulane kha MEC uri i tendelwe.
 (3)	Phand(a ha musi hu tshi fhiwa ḽaisentsi ya pulane ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe, Minisiṱa kana MEC a nga ṱoḓa uri muofisi wa vhuḓi ha mufhe o teaho a shandukise pulane hu sa athu u fhela tshifhinga tsho vhewaho nga Minisiṱa kana MEC.
 (4)	Minisit(a kana MEC u fanela u anḓadza pulane yo tendelwaho kha Gazethe hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 yo tendelwa. Pulane yo tendelwaho i thoma u shuma u thoma nga ḓuvha ḽine ya ḓo anḓadzwa ngaḽo.
(5)	Pulane ya vhuḓi ha mufhe ine ya tea u dzhielwa nṱha -
(a)	i fanela u livhiswa kha u tshimbidza ndangulo ya vhuḓi ha mufhe kha vhupo; na
(b)	kha mushumo uyu i nga thusa kha u thomiwa ha komiti dzi imelaho vhathu vha kwameaho.
 (6)	Pulane ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe kha vhupo vhune ha tea u dzhielwa nṱha i fhela musi nḓivhadzo ya uri ndi fhethu hune ha tea u dzhielwa nṱha i tshi fheliswa u ya nga khethekanyo ya 17 (5).
Milayo ya u thoma u shumisa na u kombetshedza u dzhielwa nṱha ha maimo a pulane dza vhuḓi ha mufhe
19.	Minisit(a kana MEC a re na vhuḓifhinduleli ha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 a nga ita milayo ya ndeme ya u thoma u shumisa na u kombetshedzwa ha u tendelwa ha pulane dza ndangulo ya fhethu hune ha tea u dzhielwa nṱha, hu tshi katelwa -
(a)	nzudzanyo dza u lambedza;
(b)	maga a u tshimbidza a yelanaho na pulane idzo;
(c)	mbadelo dza u pfuka huṋwe na huṋwe kana u kundelwa u tevhedza pulane idzo; na
(d)	u dzula hu tshi sedzuluswa pulane idzo.
Tshipiḓa tsha 2: Mutevhe wa nyito dzi bvelelaho nga u bviselwa ha malaṱwa a khombo mufheni
Mitevhe ya nyito
20.	(1)	Minisit(a kana MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu a nga fha nḓivhadzo kha gazethe -
(a)	u anḓadza mutevhe wa zwine zwa bvelela kha u bviselwa ha malaṱwa kha vhupo ane a nga bveledza zwithu zwi si zwavhuḓi kha vhupo, hu tshi angaredzwa mutakalo, vhuimo ha kutshilele, vhuimo ha ikonomi kana ifa lṄa mvelele; kana
(b)	u shandukisa mutevhe nga -
(i)	u engedzedza kha mutevhe miṋwe mishumo kana nyito dzo buliwaho kha ndima ya (a);
(ii)	u bvisa mishumo kha mutevhe; kana
(ii)	u ita dziṋwe tshanduko kha zwidodombedzwa zwi re kha mutevhe.
 (2)	Mutevhe wo anḓadzwaho nga Minisiṱa u kwama shango ḽoṱhe ngeno mutevhe wo anḓadzwaho nga MEC u tshi kwama vunḓu ḽi kwameaho fhedzi.
 (3)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa nḓivhadzo nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (1), kana tshanduko iṋwe na iṋwe kha nḓivhadzo, Minisiṱa kana MEC u fanela u tevhedza maitele a vhukwamani na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50. Khethekanyo ṱhukhu a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha nḓivhadzo.
(4)	Nd(ivhadzo yo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) -
(a)	i fanela u sumbedza ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya thoma u shuma ngaḽo; na
(b)	i fanela u fara nzudzanyo ya tshanduko na dziṋwe nzudzanyo dzi kwamaho mishumo ine ya khou itiwa nga tshifhinga tsha u ṋwaliwa ha mutevhe.
Mvelelo dza u ita mutevhe
21.	A hu na muthu ane nga nnḓa ha ḽaisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani yo bviswaho u ya nga Ndima ya 5 -
(a)	ane a ḓo ita mushumo -
(i)	mun(we na muṋwe wo buliwaho kha mutevhe wa lushaka fhethu huṋwe na huṋwe kha Riphabuliki; kana
(ii) kha vunḓu nyito yo buliwaho kha mutevhe une wa wanala kha ḽeneḽo vunḓu;
(b) u bvela phanḓa na u fhaṱa zwishumiswa zwa u ita mishumo yo buliwaho.
Tshipiḓa tsha 3: Ndangulo ya zwithu zwine zwa bvisa mashika
Ndangulo ya zwithu zwine zwa bvisa mashika
22. (1)	Musi hu tshi itiwa mushumo kana mushumo une wa vha hone nga
nṱhani ha u bviselwa ha mashika kha mufhe ane nga nṱhani ha u ḓala tshikhalani, bayokhumulesheni, u laṱiwa kana nga nḓila iṋwe na iṋwe, u nṋekedza kana zwi nga itea uri hu bveledze zwithu zwi si zwavhuḓi kha mufhe, Minisiṱa kana MEC are na vhuḓifhinduḽeli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu a nga ita nḓivhadzo kha Gazethe, a ḓivhadza mushumo muṋwe na muṋwe u welaho kha tshigwada tsho buliwaho kha nḓivhadzo uri ndi tshithu tshi bvisaho mashika tshine tsha langulwa.
 (2)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), kana tshanduko iṋwe na iṋwe kha nḓivhadzo, Minisiṱa kana MEC u fanela u -
(a)	tevhedza maitele a vhukuma na vhathu u ya nga khethekanyo dza 49 na 50: na
(c) kha vha dzhiele nṱha ?
(i)	milayo ine ya u thivhela;
(ii)	mafhungo maṋwe na maṋwe a pfalaho a saintsi;
(iii)	ndingo iṋwe na iṋwe ine ya nga bveledza khombo; na
(vi) u ḓiimisela ha Riphabuliki u ya nga kushumisele kwa pfano dza ḽifhasi.
 (3)	Khethekanyo ṱhukhu ya (2) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko yo itiwaho i songo tikedzwaho kha nḓivhadzo.
Maimo a u langula u bviswa ha malaṱwa
23.	(1)	Minisit(a kana MEC u fanela u vhea maimo kha mushumo muṋwe na muṋwe une wa khou dzhiiwa sa ndangulo ya u bviswa ha malaṱwa u ya nga khethekanyo ya 22.
 (2)	Maimo a u bviswa ha malaṱwa o buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) hu fanela u sumbedza -
(a)	tshivhalo tsha nnṱhesa tsho tendelwaho kana u ḓala ha zwithu zwiṋwe na zwiṋwe zwine zwa tshikafhadza zwine zwa nga bvisiwa nga zwithu zwa u bvisa mashika zwi langulwaho; na
(b)	ndeme ya u ḓala ha zwithu zwi bvisaho mashika zwo buliwaho.
 (3)	Minisit(a nga mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 a nga bula nḓila ine maga ane a tea u dzhiiwa musi hu tshi bviswa malaṱwa a bvaho kha zwithu zwi bvisaho mashika zwine zwa langulwa..
Tshipiḓa 4: Maṋwe maga
Pulane dza u thivhela tshikafhadzo
24.	(1)	Minisit(a kana MEC a re na vhuḓifhinduleli ha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu, a nga ita nḓivhadzo kha Gazethe -
(a)	u ḓivhadza nga tshithu tshiṋwe na tshiṋwe tshine tsha khou thusa kha u tshikafhadza mufhe sa tshithu tshine tsha tea u dzhielwa nṱha kha u tshikafhadza mufhe; na
(b)	u ṱoḓa vhathu vhane vha wela nga fhasi ha tshigwada tsho buliwaho kha nḓivhadzo uri vha ite nzudzanyo na u thoma pulane dza u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe u ya nga tshithu tsho buliwaho sa tshine tsha tea u dzhielwa nṱha kha u tshikafhadza mufhe nga fhasi ha ndima ya (a).
 (2)	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe a nga ita nḓivhadzo nga u tou nṅwalela muthu ane a khou ita mushumo wo buliwaho kha khethekanyo ya 20 une wa kwama u bvisiwa ha malaṱwa a tshithu tsho ḓivhadzwaho sa tshithu tshine tsha tea u dzhielwa nṱha kha u tshikafhadza mufhe, a nga humbela muthu uyo uri a dzudzanye na u thoma u shumisa pulane ya u thivhela u tshikafhadza, nangwe hu uri muthu uyo u wela nga fhasi kana a sa weli nga fhasi ha tshigwada tsho buliwaho u ya nga khethekanyo
ṱhukhu ya (1) (b).
 (3)	Pulane dza u tshikafhadzwa ha mufhe dzi fanela u tevhedza ṱhoḓea dze dza buliwa nga Minisiṱa nga mulayo u ya nga fhasi ha khethekanyo ya 46.
Pfano ya tshumisano ya Ndangulo ya Vhupo tshikhalani
25.	U itela u alusa u tevhedza milayo ya lushaka ya ndangulo ya vhupo ine ya kwama vhuḓi ha mufhe, Minisiṱa, na MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu kana kha masipala a nga dzhenela pfano ya tshumisano kha ndangulo ya vhupo na muthu muṋnwe na muṋwe kana tshitshavha kha zwine zwa kwama -
(a)	u bveledza tshumiso ya thekhinolodzhi ya vhuḓi ha mufhe;
(b)	u shumiswa hafhu ha zwishumiswa zwa maanḓa;
(c)	u engedzedzea ha maanḓa o teaho;
(d)	u shumiswa ha zwivhaswa zwine zwa bvisa khaboni i si nnzhi;
(e)	maga a u vhulunga u alusa u ṋuvhela ha girinihausi na fhethu ha u vhulunga;
(f)	mafhungo maṋwe na maṋwe o buliwaho kha khethekanyo ya 35 ya mulayo wa Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo; na
(g)	mafhungo maṋwe na maṋwe a yelanaho.
Mbekanyamishumo dza u themendela
26.	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe a nga thoma mbekanyamushumo ya u dzhiela nṱha zwithu zwe zwa swikelelwa kha vhupo zwa u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe.
U langula phosho na u dzinginyea.
27.	Minisit(a kana MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu nga mulayo u ya nga khethekanyo dza 46 na 47, a nga bula maga a u langula phosho na u dzinginyea, hu nga vha nga u angaredza kana maitele o buliwaho kana nḓila yo buliwaho fhethu ha tshipeshala kana kha vhupo, hu tshi khou angaredziwa u wana -
(a)	t(halutshedzo dza phosho na u dzinginyea;
(b)	tshiimo tsha nṱhesa tsha phosho na u dzinginea.
U langula minukho
27.	Muthu a shumisaho fhethu huṋwe na huṋwe hune ha khou itiwa mushumo ho ngo tea u bveledza kana u tendela uri hu bvisiwe munukho muṋwe na muṋwe u si wavhuḓi.
NDIMA YA 5
U FHIWA L(AISENTSI YA NYITO I RE KHA MUTEVHE
Ndangulo ya u fha ḽaisentsi
29.	Masipala wa Methiropoḽitheni na wa ṱshitiriki u na mushumo wa u shumisa sisiṱeme ya u fha ḽaisentsi ya u bvisa mashika mufheni yo buliwaho kha Tshipiḓa tsha 2 kha Ndima ya 4, na uri kha ndivho iyo i fanela u ita mushumo wa u fha ḽaisentsi sa zwe zwa buliwa kha iyi Ndima.
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa kha mufhe
30.	(1)	Muthu a nga ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisela mashika mufheni kha ndangulo ya u fha ḽaisentsi ya vhupo hune khaho mushumo u re kha mutevhe wa khou itiwa hone kana wa tea u itiwa hone, a nga shumisa fomo ya khumbelo yo buliwaho nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi u ya nga milayo ya ndangulo iyo.
 (2)	Khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani i fanela u fheletshedzwa nga -
(a)	tshelede ya u phurosesa yo vhewaho nga Minisiṱa u ya nga mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 46; na
(b)	l(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe na mafhungo maṋwe na maṋwe o vhewaho nga ndangulo ya ḽaisentsi u ya nga milayo yayo.
Maga a u ita khumbelo ya ḽaisentsi
31.	Ndangulo ya ḽaisentsi -
(a)	u swika hune zwa vha zwo tea u zwi ita, u ṱoḓa muhumbeli, nga mbadelo dzine dza ḓo itwa nga muhumbeli, u wana na u nṋekedza nga u vha ḓo vhewaho hezwi -
(i)	Man(we mafhungo, hu tshi khou engedzwa kha mafhungo ane a khou wanala kha khumbelo;
(ii)	ndingo u ya nga khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo kha u kwamea ha ḽaisentsi ine ya khou humbelwa ya vhuḓi ha mufhe; na
(iii)	tsedzuluso yo vhofholowaho ya ndingo iyo, nga muthu ane a khou ṱanganedzea nga ndangulo ya ḽaisentsi;
(b)	i nga ita ṱhoḓisiso kha zwine zwa nga bvelela kha ḽaisentsi yo humbelwaho kha vhuḓi ha mufhe;
(c)	a nga ramba mihumbulo yo tou ṋwaliwaho i tshi bva kha tshivhumbeo tshiṋwe na tshiṋwe tsha muvhuso tshine tsha vha na dzangalelo kha mafhungo ayo; na
(d)	u fha muiti wa khumbelo tshifhinga tsha u ṱhalutshedza nga zwitatamennde kana ndivho dza khumbelo.
 (3)	Khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo i wela kha khumbelo dzoṱhe dza ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani, ngauralo vhoṱhe muhumbeli na ndangulo ya ḽaisentsi vha fanela u tevhedza ṱhoḓea dza khethekanyo iyo.
 (4)	Muhumbeli u fanela u dzhia maga o teaho uri khumbelo yawe i dzhielwe nṱha nga zwivhumbeo zwo teaho zwa muvhuso, vhathu vhane vha vha na dzangalelo na vhadzulapo vhoṱhe. Maga ayo a angaredza u anḓadzwa ha nḓivhadzo kha ḓzigurannda kha vhupo hune mushumo wa khou itiwa hone kana hune wa tea u itiwa hone -
(a)	u ṱalutshedza lushaka na ndivho ya ḽaisentsi ye ya humbelwa;
(b)	u fha zwidodombedzwa zwa mushumo u re kha mutevhe, hu tshi katelwa fhethu hune wa khou bvelela hone kana hune wa ḓo itiwa hone;
(c)	u bula tshifhinga tshi pfalaho tshine ngatsho ṱhalutshedzo yo tou ṋwaliwaho kana ndivho dza u ita khumbelo dza nga ṋekedzwa, na ḓiresi ya fhethu hune ṱhalutshedzo kana ndivho dzadzo dza iswa hone; na
(d)	u fara zwidodombedzwa zwiṋwe zwine zwa nga ṱoḓiwa nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi.
Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga vhalanguli vha u fha ḽaisentsi
32.	Musi hu tshi sedziwa khumbelo ya u bvisela mashika kha mufhe, ndangulo ya u fha ḽaisentsi i fanela u dzhiela nṱha mafhungo oṱhe o teaho, hu tshi angaredziwa -
(a)	u tshikafhadzwa hune ha nga itiwa nga u ita mushumo wo buliwaho kha mutevhe we wa itelwa khumbelo na mvelele kana zwine zwa nga bveledzwa nga u tshikafhadzwa ha mufhe, hu tshi angaredzwa mutakalo, vhuimo ha kutshilele, vhuimo ha ikonomi na ifa lṄa mvelelo.
(b)	maga maṋwe na maṋwe o teaho ane a nga dzhiwa -
(i)	u thivhela, u langula, u fhungudza u tshikafhadza uho; na
(ii)	u tsireledza mupo kha u tshinyadza zwi tshi khou itiswa nga u tshikafhadzwa
(c)	tshikimu tshiṋwe na tshiṋwe tshine tsha rengisea tsha u bvisa mashika;
(d)	arali muhumbeli o tea kana e muthu o teaho u ya nga ṱhoḓea dzo buliwaho kha khethekanyo ya 42.
(e)	zwine muhumbeli a nṋekedza zwone;
(f)	zwin(we na zwiṋwe zwe zwa ṋekedzwa nga zwivhumbeo zwa muvhuso, vhathu vhane vha vha na dzangalelo na tshitshavha; na
(g)	maga maṋwe na maṋwe o bviswaho nga Minisiṱa kana MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu ḽeneḽo kha zwine zwa khou elana na kushumele kwa ndangulo dza u fha ḽaisentsi na mishumo yadzo.
Tsheo
33.	(1)	Ndangulo ya u fha ḽaisentsi i nga -
(a)	fha ḽaisentsi; kana
(b)	ya hana khumbelo.
 (2)	Tsheo iṋwe na iṋwe nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi ya u ṱanganedza khumbelo i fanela u yelana na -
(a)	Mulayo uyu na miṋwe milayo ya lushaka kana ya vunḓu;
(b)	milayo yoṱhe ya ndangulo ya vhupo i kwameaho ya lushaka kana ya vunḓu;
(c)	tsheo iṋwe na iṋwe u ya nga khethekanyo ya 24 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo;
(d)	Milayo ya lushaka ya ndangulo ya mupo yo buliwaho kha khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo;
(e)	ndivho dza pulane iṋwe na iṋwe i kwameaho ya ndangulo ya vhuḓi ha mufhe; na
(f)	vhud(i ha mufhe wa tshikhalani huṋwe na huṋwe kana vhuimo ha u bvisa malaṱwa he ha vhewa u ya nga Mulayo uyu.
 (3)	Nga murahu ha musi ndangulo ya u fha ḽaisentsi yo no swika kha tsheo nga khumbelo, i fanela u ṱavhanya ya -
(a)	d(ivhadza muhumbeli;
(b)	nga nḓila ye ya vhewa nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi, ya u ḓivhadza muthu muṋwe na muṋwe we a hanedza khumbelo; na
(c)	musi muthu muṋwe na muṋwe o buliwaho kha ndima ya (a) kana (b) o ita khumbelo, ya fha zwiitisi kha tsheo iṋwe na iṋwe kana u ḓivhadza tshitshavha nga zwiitisi.
Khumbelo dzo ṱanganedzwaho
34.	(1)	Arali khumbelo ya u bvisela malaṱwa tshikhalani yo tendelwa u ya nga khethekanyo ya 33 (1) (a), ndangulo ya u fha ḽaisentsi i fanela u thoma ya bvisa ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani i fanela uri hu thome u dzheniswa na u tendela mushumo u re kha mutevhe.
 (2)	Thendelo ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani ya nga maimo na ṱhoḓea dzenedzoi wela kha vhuimo uho na u ṱoḓea -
(a)	sa vhunga zwo vhewa nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi ; na
(b)	sa vhunga Minisiṱa kana MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu ḽeneḽo o ta mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 kana ya 47 ya mishumo yo buliwaho kha mutevhe nga lushaka lwayo.
U bviswa ha ḽaisentsi dza vhukuma dza u bvisela malaṱwa tshikhalani
35.	(1)	Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela mashika tshikhalani u fanela u wana ḽaisentsi ya u bvisa malaṱwa musi zwishumiswa zwo vhewaho zwi tshi khou elana na ṱhoḓea dza ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikalani.
(2)	L(aisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani i fanela u tevhedza ṱhoḓea -
(a)	sa zwe dza buliswa zwone kha khethekanyo ya 36;
(b)	sa zwe dza vheiswa zwone nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi; na
(c)	sa vhunga Minisiṱa kana MEC a kwameaho nga vhuḓi ha mufhe kha vunḓu ḽeneḽo a zwi vheisa zwone kha mulayo u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 kha mishumo yo buliwaho kha mutevhe wa lushaka lwayo.
Zwi re ngomu kha ḽaisentsi ya u bviswa ha malaṱwa
36.	L(aisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani i fanela u bula -
(a)	mushumo we ya bviselwa wone;
(b)	tshifhat(o tshe ya bviselwa tshone;
(c)	muthu we ya fhiwa ene;
(d)	tshifhinga tsha ḽaisentsi;
(e)	tshifhinga tshine ḽaisentsi ya nga vusuludzwa kana u sedzuluswa ngatsho;
(f)	tshivhalo tshihulwane tsha u tendelwa ha zwithu zwine zwa tshikafhadza mufhe zwine zwa nga bviselwa tshikhalani -
(i)	nga fhasi ha nyimele yo ḓoweleaho ya mushumo; na
(ii)	nga fhasi ha nyimele yo teaho ya u thoma, u ṱhogomela na u vala;
(g)	nd(ila iṋwe na iṋwe ya u shuma i ṱoḓeaho ine ya yelana na u bvisela malaṱwa tshikhalani hu tshi angaredzwa na zwishumiswa zwine zwa si vhe fhethu huthihi kana u bviswa ha malaṱwa nga tshithu tshine tsha khou fhira.
(h)	maga a u bviselwa ha malaṱwa huṋwe fhethu na ṱhoḓea dza u vhiga;
(i)	maga a u bvisela malaṱwa tshikhalani a tshi bva huṋwe fhethu na ṱhoḓea dza u vhiga;
(j)	ndifho ya u sa tevhedza mulayo;
(k)	maga a u bviswa ha gese ya girinihausi na ṱhoḓea dza u vhiga
l()	vhuimo vhuṋnwe na vhuṋwe vhune ha ṱoḓea kha u tsireledza vhuḓi ha mufhe.
(2)	L(aisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani i nga -
(a)	bula thekhinolodzhi ya u langula ine ya ḓo shumiswa;
(b)	bula maimo malugana na munukho na u dzinginyea:
(c) ṱoḓa uri muthu o faraho ḽaisentsi a tevhedze ṱhoḓea dzoṱhe dza vhupo dza u kombetshedza muofisi a itaho mushumo wawe u ya nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo, hu tshi katelwa ṱhoḓea ya uri muthu o wanaho ḽaisentsi a nga ita khumbelo a isa tshitatamende tsho sethifaiwaho kha muofisi tshi sumbedzaho ?
(i)	uri maimo na ṱhoḓea dza ḽaisentsi dze dza tevhelwa na dze dza si tevhelwe;
(ii) zwidodombedzwa zwa u kundelwa huṋwe na huṋwe u tevhedza iṋwe ya ṱhoḓea idzo;
(iii) Zwiitisi zwa u kindelwa huṋwe na huṋwe u tevhedza idzo ṱhoḓea
(iv)	Maga maṋwe na maṋwe o dzhiiwaho, kana ane a ḓo dzhiwa, u thivhela u bvelela hafhu u kundelwa kana u fhungudza zwithu zwine zwa nga ita uri i si bvelele.
U fhiriswa ha ḽaisentsi ya malaṱwa a mufheni
37.	(1)	L(aisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi i nga fhiriswa nga muṋwe wa ḽaisentsi a i fha muṋwe muthu.
 (2)	Muthu a nga ita khumbelo ya u fhirisela ḽaisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani nga u ḓivhadza ndangulo ya u fha ḽaisentsi kha vhupo hune mushumo wa khou itwa hone, khumbelo i nga itwa kha fomo yo buliwaho nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi u ya nga milayo yayo.
 (3)	Khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani i tea u iswa na-
(a)	tshelede ya u phurosesa yo buliwaho nga Minisiṱa nga mulayo u ya nga khethekanyo ya 46; na
(b)	man(walo maṋwe na maṋwe na mafhungo ane a nga buliwa nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi u ya nga milayo yayo.
 (4).	Musi hu tshi khou sedziwa khumbelo iṋwe na iṋwe ya khumbelo ya ḽaisentsi ya u bvisa malaṱwa, ndangulo ya u fha ḽaisentsi i fanela u dzhiela nṱha mafhungo oṱhe o teaho, hu tshi katelwa arali muthu ane ḽaisentsi ya khou shandukiselwa khae u tea na u vha muthu o teaho u ya nga ṱhoḓea dzo vhewaho kha khethekanyo ya 42.
L(aisentsi dzo fhambanaho dza malaṱwa a mufheni
38.	Ndangulo ya u fha ḽaisentsi i nga nṅwalela nḓivhadzo kha muthu a re na ḽaisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani, i tshi khou shandukisa ḽaisentsi -
(a)	arali zwo tea kana lu lutamo lwa u thivhela u tsela fhasi ha vhuḓi ha mufhe tshikhalani;
(b)	arali zwo tea kana lu lutamo lwa ndivho ya u swikelela vhuimo ha vhuḓi ha mufhe tshikhalani;
(c)	arali zwo tea kana lu lutamo lwa u ṱanganedza ṱhoḓea dzo ḓiswaho nga nyimele ya ikonomi na matshilisano. na musi lu lutamo lwa tshitshavha u swikelela ṱhoḓea; kana
(d)	musi ho ṋwalwa khumbelo nga muthu ane a vha na ḽaisentsi.
(2)	U fhambana hu katela -
(a)	u shandukisa nyimele kana ṱhoḓea dza ḽaisentsi;
(b)	u dzhenisa ṱhoḓea i ṱoḓeaho vhuimoni ha I re hone;
(c)	u bvisa ṱhoḓea dzi sa ṱoḓei; kana
(iii) u lugisa ṱhoḓea.
 (3)	L(aisentsi i nga shanduka tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe musi i tshi kha ḓi shuma, hu tshi angaredzwa u fhiriselwa hayo kha muṋwe muthu.
 (4)	Arali ndangulo ya ḽaisentsi ya u wana khumbelo i bvaho kha muthu na ḽaisentsi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) (d). Ndangulo ya u fha ḽaisentsi i nga ṱoḓa uri muthu o faraho ḽaisentsi a dzhie maga o teaho uri ḽaisentsi i dzhielwe nṱha nga zwivhumbeo zwa muvhuso zwo teaho, vhathu vha kwameaho na tshitshavha arali-
(a)	u fhambana ha ḽaisentsi hu engedzedza maanḓa kha mvelele ine ya langulwa nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi; na
(b)	u fhambana hune ha khou ṱoḓea arali hu songo tendelwa u ya nga mulayo muṋwe na muṋwe na u kwamana na tshitshavha.
 (5)	Maga u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (4) a fanela u katela u anḓadzwa ha nḓivhadzo kha ḓzigurannda dzine dza wanala kha vhupo vhune mashumo u re kha mutevhe wa khou bvelelela hone.
(a)	u ṱalutshedza lushaka na ndivho ya khumbelo;
(b)	u nṋea zwidodombedzwa zwa mushumo kana nyito i re kha mutevhe, hu tshi katelwa na fhethu hune wa ḓo itiwa hone;
(c)	u bula tshifhinga tsho teaho tshine ngatsho ha tea u ṋekedzwa ṱhalutshedzo yo tou ṋwaliwaho kana nḓivho; na
(d)	u vha na zwiṋwe zwidodombedzwa zwine zwa nga ṱoḓiwa nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi.
U sedzuluswa ha ḽaisentsi dza malaṱwa a mufheni
39.	Ndangulo ya u fha ḽaisentsi i fanela u sedzulusa ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani nga murahu ha tshifhinga tsho buliwaho kha ḽaisentsi.
U vusuludzwa ha ḽaisentsi dza malaṱwa a mufheni
40.	(1)	Muthu o faraho ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani phanḓa ha musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela a nga ita khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi kha ndangulo ya u fha ḽaisentsi.
 (2)	Muthu o faraho ḽaisentsi ya u bvisela mashika tshikhalani phanḓa ha musi i tshi fhelelwa nga tshifhinga a nga ita khumbelo ya u i vusuludza kha ndangulo ya u fha ḽaisentsi kha vhupo hune mushumo wa khou itiwa hone, a nga ita khumbelo kha ndangulo ya u fha ḽaisentsi kha fomo yo vhewaho nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi u ya nga milayo yayo.
(3)	Khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi i fanela u rumelwa na -
(a)	tshelede ya u phurosesa yo vhewaho nga Minisiṱa u ya nga mulayo wa khethekanyo ya 46; na
(b)	l(in(walo ḽiṋwe na ḽiṋwe na mafhungo a ṱoḓiwaho nga ndangulo ya u fha ḽaisentsi u ya nga milayo yayo.
 (4)	Muthu o faraho ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani a nga si ite khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi ya tshifhinganyana lu fhiraho luthihi.
 (5)	Khethekanyo dza 31, 33 na 36, kha vha dzi vhale na tshanduko dzo teaho sa izwi mafhungo a tshi ṱoḓea kha khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi.
Vhaofisi vha u langula malaṱwa
41.	(1)	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe a nga ṱoḓa uri muthu a re na ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani a nange muofisi wa u langula u bviselwa ha malaṱwa tshikhalani, a tshi khou dzhiela nṱha tshiimo na lushaka lwa mushumo u re kha mutevhe we wa fhiwa ḽaisentsi.
 (2)	Muofisi wa u langula u bviselwa ha malaṱwa tshikhalani u fanela u vha na vhukoni ha thenikhala ha mushumo u re kha mutevhe, na uri u fanela -
(a)	u shuma u ya kha mvelaphanḓa na u thoma maitele o teaho; na
(b)	u dzhia maga oṱhe a pfalaho u itela uri hu vhe na u tevhedza zwavhuḓi ṱhoḓea dza ḽaisentsi.
 (3)	A hu na tshithu na tshithihi kha khethekanyo iyi tshine tsha khou kwama ṱhoḓea na mbadelo dza muthu o faraho ḽaisentsi uri a tevhedze vhuimo na ṱhoḓea dza ḽaisentsi.
Thoḓ(ea dza vhathu vho teaho
42.	U itela u wana arali muthu o tea kha ndivho dza khumbelo u ya nga Ndima iyi, ndangulo ya u ṋetshedza ḽaisentsi I tea u dzhiela nṱha zwithu zwoṱhe zwi ṱoḓeaho, hu tshi katelwa -
(a)	arali muthu uyo o pfuka Mulayo wa u Thivhela u Tshikhafhadzwa ha Mufhe kana mulayo muṋwe na muṋwe une wa kwama vhuḓi ha mufhe;
(b)	arali muthu uyo a na ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani kana iṋwe ndangulo nga fhasi ha Mulayo uyu, Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe kana mulayo muṋwe na muṋwe we wa imiswa kana wa pfukiwa.
(c)	arali muthu uyo o vha e mulanguli kana minidzhere wa khamphani kana feme i kwamiwaho nga ndima ya (a) kana (b); na
(d)	arali ndangulo ya mushumo kana nyito i re kha mutevhe une wa vha thero ya u shuma kana u siho zwanḓani zwa muthu ane a vha na vhukoni ha thekhinikhala.
NDIMA YA 6
NDANGULO YA NDANGULO YA VHUD(I HA MUFHE YA L(IFHASI
U tshikafhadzwa ha mufhe hu pfukelaho kha maṋwe mashango
43.	(1)	Minisit(a a nga ita ṱhoḓisiso dza vhuimo vhuṋwe na vhuṋwe vhune ha vhumba, kana vhune ha nga humbulelwa kha -
(a)	u tshikafhadza hune ha pfuka mukano; kana
(b)	u tshikafhadza mufhe hune ha pfuka kana hune ha nga pfuka, pfano ya ḽifhasi ine ya vhofha Riphabuliki i yelanaho na u thivhela, u langula kana u lugisa mufhe, zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwine zwa khou bviselwa mufheni zwi tshi bva kha tshibveledzi.
 2.	Arali, nga murahu ha ṱhoḓisiso, Minisiṱa a vha na muhumbulo wa uri zwithu zwine zwa khou bviselwa kha mufhe zwi tshi bva kha tshibveledzi kha Riphabuliki zwi nga vha na mvelele i si yavhuḓi kha vhuḓi ha mufhe, vhupo na , mutakalo wa vhathu kha ḽiṋwe shango ḽine lṄa si vhe Riphabuliki, u ya nga khethekanyo ya 46, Minisiṱa a nga vhea milayo ya u thivhela, u laula kana u lugisa u bvisiwa ha malaṱwa nga ngomu ha Riphabuliki.
 (3)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya (2), Minisiṱa u fanela u kwamana na-
(a)	mirad(o ya Khabinete I re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a zwa nnḓa;
(b)	MEC a re na vhuḓifhinduleli ha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽi kwameaho.
 (4)	Milayo yo buliwaho kha khethekanyo ya (2) i nga katela mbetshelwa dzi kwamaho -
(a)	tshivhalo kana u ḓalesa ha zwithu zwine zwa nga bviselwa tshikhalani;
(b)	nd(ila na tshiimo tshine tshithu tsha nga bviselwa muyani, tshi nga vha tshi ṱshothe kana tsho ṱangana na tshiṋwe tshithu;
(c)	u ṱhogomeliwa ha rekhodo dza u langula kana mulayo wo itiwaho nga fhasi ha khethekanyo iyi;
(d)	u itiwa ha tsumbo, tsedzuluso, mulingo, mielo kana u langula tshithu na u nṋekedza dzimvelelo kha Minisiṱa; na
(e)	tshiimo, maitele a u linga na maitele a Lḽaborathori ane a tea u tevhelwa kha u ita dzitsumbo, tsedzuluso,milingo, mielo kana u langula tshithu.
 (5)	Minisit(a nga u shumisa miraḓo ya Khabinete i re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a zwa nnḓa, a nga eletshedza muvhuso wa shango ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa ḓo kwamea nga mulayo phanḓa ha musi u tshi anḓadzwa.
NDIMA YA 7
NDANGULO YA L(IFHASI YA VHUD(I HA MUFHE
Vhutshinyi
44.	(1)	Muthu u na mulandu wa vhutshinyi arali uyo muthu -
(a)	o pfuka mbetshelwa ya khethekanyo ya 21 kana 28;
(b)	o pfuka kana u kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani;
(c)	o nṋekedza mafhungo a si a vhukuma kha khumbelo iṋwe na iṋwe ya ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani, kana kha u fhirisela, u shandukisa kana u vusuludza ḽaisentsi iyo;
(d)	u nṋekedza mafhungo a si a vhukuma kha muofisi wa vhuḓi ha mufhe;
(e)	u pfuka kana u kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dze dza vhetshelwa thungo kha mbetshelwa ya Mulayo uyu u ya nga khethekanyo ya 51.
 (2)	Muthu ane a khou shumisa tshithu tshi bviselaho malaṱwa mufheni u na mulandu wa vhutshinyi arali u tshikafhadza ho buliwaho ho ḓalesa u fhira vhuimo ha malaṱwa ane a tea u bviswa nga itsho tshitshikafhadzi tshi langulwaho.
 (3)	Muthu ane a khou ita mushumo u re kha mutevhe u na mulandu wa vhutshinyi arali tshitshikafhadzi tsho buliwaho tshi tshi khou bvisa malaṱwa ane a fhira tshivhalo tsho buliwaho kha ḽaisentsi tsha u bvisela malaṱwa tshikhalani.
Tshigwevho
45.	(1)	Muthu o waniwaho mulandu wa vhutshinyi ho buliwaho kha 44 o tewa nga faini, kana a valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṋwaha ya fumi, kana zwoṱhe faini na u valelwa.
(2)	Faini u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) -
(a)	i nga si fhire tshivhalo tsho buliwaho nga fhasi ha mulayo une wa langula tshivhalo tsha nṱhesa tsha faina kha vhutshinyi ha vhugevhenga; na
(b)	i fanela u vhewa ho itwa tsedzuluso yo teaho -
(i)	tshigwevho tsha vhutshinyi u ya nga mvelelo, kana mvelelo dzine dza nga bvelela kha mutakalo, u tsireledzea na vhupo;
(ii)	tshelede kana dziṋwe mbuelo dzo kuvhanganywaho kha muthu o wanalaho mulandu nga khomishini ya vhutshinyi; na
(iii)	u shela mulenzhe nga muthu we a wanala mulandu kha u tshikhafhadza hoṱhe ha vhupo nga fhasi ha vhuimo vhune ha kushumele.
NDIMA YA 8
MAFHUNGO A U ANGAREDZA
Tshipiḓa tsha 1: Milayo
Milayo ya Minisiṱa
46.	Minisit(a u tea u ita milayo ine ya yelana na mafhungo maṋwe na maṋwe ane Minisiṱa ane a nga a dzhia nga fhasi ha Mulayo, hu tshi katelwa milayo, ine ya si tevhedze Mulayo uyu, kha zwine zwa kwama -
(a)	mafhungo maṋwe na maṋwe a ndeme ane a vhofha Riphabuḽiki u ya nga pfano ya ḽifhasi ine ya kwama vhuḓi ha mufhe;
(b)	mafhungo ane a kwama ndangulo ya mupo na pfano dza tshumisano, u swika hune pfano idzo dza kwama vhuḓi ha mufhe;
(c)	u bviselwa ha malaṱwa tshikhalani huṋwe fhethu kana tshithu tshi no khou bvisa tshi si fhethu huthihi, hu tshi katelwa na mimoḓoro;
(d)	u langulwa ha phosho na u dzinginyea;
(e)	mililo kana tshishumiswa tsha u fhisela mashika;
(f)	u bviswa ha gese ya ozounu;
(g)	milayo ya kushumele;
(h)	mivhigo na u humisela;
(i)	u nṅwalela madzina;
(j)	zwikimu zwa u vhambadza;
(k)	u ita khumbelotshihaḓu ya mihumbulo ya vhaofisi kha kushumisele kwa maanḓa avho na kushumele u ya nga milayo;
l()	malamba a u ṱuṱuwedza u shanduka kha vhuḓifari kha u tshikafhadza mufhe nga sekitha dzoṱhe dza tshitshavha;
(m)	u thivhela kana u fhungudza zwithu zwine zwa nga tshinyadza vhuḓi ha mufhe kha mishumo i siho mulayoni u ya nga Mulayo uyu; na
(n)	mafhungo maṋnwe na maṋwe a ndeme kha u shumisa Mulayo uyu.
Milayo nga MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe
47.	MEC a nga vhea ndaela dzine dza si yelane na Mulayo uyu, ine ya kwama mafhungo o buliwaho kha khethekanyo ya 46 (c) u swika kha (n).
Nga u angaredza
48.	(1)	Milayo yo vhewaho nga u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 i nga -
(a)	thivhela nyito iṋwe na iṋwe, i nga vha ya vhukuma kana ya tshifhinganya;
(b)	I nga shuma/kwama -
(i)	nga u angaredza kha Riphabuliki yoṱhe kana vunḓu, hune zwa nga bvelela hone, kana kha vhupo ho buliwaho kana tshigwada tsha masia; kana
(ii)	nga u angaredza kha vhathu vhoṱhe kana kha tshigwada tsho buliwaho kana vhathu; kana
(c)	u fhambanya vhukati ha -
(i)	masia kana zwigwada zwa masia; kana
(ii)	vhathu kana zwigwada zwa vhathu;
(d)	u ṱanganya nga u livhisa kha khoudu iṋwe na iṋwe ya mushumo kana maimo a lushaka kana a ḽifhasi ane a kwama vhuḓi ha mufhe.
 (2)	Milayo yo itiwaho u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47 i nga fha muthu muṋwe na muṋwe a pfukaho kana ane a kundelwa u tevhedza mbetshelwa nga murahu ha u vha na mulandu wa vhutshinyi na u tea u waniwa a na mulandu wa -
(a)	u valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṋwaha miṱanu;
(b)	faini yo teaho, kana
(c)	zwot(he faini na u valelwa.
 (3)	Phand(a ha musi hu tshi anḓadzwa milayo miṋwe na miṋwe u ya nga khethekanyo ya 46 kana 47, kana u shandukiswa huṋwe na huṋwe ha mulayo, Minisiṱa kana MEC u tea u tevhedza maitele a vhukwamani u ya nga khethekanyo ya 49 na 50.
 4.	Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha milayo.
Tshipiḓa tsha 2: Maitele a vhukwamani
Vhukwamani
49.	(1)	Phand(a ha musi hu tshi shumiswa maanḓa ane u ya nga mbetshelwa ya Mulayo uyu, a tea u shumiswa u ya nga khethekanyo iyi na khethekanyo ya 50, Minisiṱa na MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u tea u tevhedza maitele a vhukwamani o teaho kha vhuimo honoho.
 (2)	Minisit(a sa izwi zwi tshi nga vha zwo tea u ya kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a nga;
(a)	kwamana na miraḓo ya Khabinete vhane masia a vhuḓifhinduleli havho a ḓo kwamea nga u shumisa maanḓa;
(d) u ya nga milayo ya muvhuso wa u shumisana yo buliwaho kha Ndima ya 3 ya Mulayotewa, a nga kwamana na MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu ḽiṋwe na ḽiṋwe ḽine lṄa ḓo kwamea nga u shumiswa ha maanḓa; na
 (3)	u tendela tshitshavha tshi tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50. MEC a re na vhuḓifhinduleli kha vhuḓi ha mufhe kha vunḓu u tea, sa izwi zwi tshi nga vha zwo fanela u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) -
(a)	u kwamana na miraḓo ya Khoro Khulwane ine vhuḓifhinduleli hayo ha ḓo kwamea nga u shumiswa ha maanḓa;
(b)	u ya nga milayo ya muvhuso wa tshumisano o buliwaho kha Ndima ya 3 ya Mulayotewa, u kwamana na Minisiṱa na zwivhumbeo zwoṱhe zwa lushaka zwine zwa ḓo kwamea nga u shumiswa ha maanḓa; na
(c)	u tendela vhathu vha tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50.
U shela mulenzhe nga vhathu
50.	(1)	Minisit(a kana MEC u tea u ita nḓivhadzo ya maga ane a khou dzinginywa a kushumisele kwa maanḓa o teaho -
(a)	Kha Gazethe; na
(b)	kha gurannḓa nthihi ine ya anḓadzwa kha shango ḽoṱhe, kana arali u shumiswa ha maanḓa hu tshi ḓo kwama vhupo ho buliwaho fhedzi, a nga anḓadzwa kha gurannḓa nthihi ine ya anḓadzwa kha vhupo honoho.
(2)	Nd(ivhadzo i tea -
(a)	u ramba miraḓo ya tshitshavha uri i rumele kha Minisiṱa kana MEC hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 khanḓiso ya nḓivhadzo kha Gazethe, ṱhalutshedzo yo tou ṋwaliwaho kana ndivho ya maanḓa o dzinginywaho; na
(b)	u vha na mafhungo manzhi ane a ḓo ita uri miraḓo ya tshitshavha i nṋekedze
ṱhalutshedzo i pfalaho kana ndivho.
 (3)	Minisit(a kana MEC kha nyimele yo teaho a nga tendela muthu muṋwe na muṋwe a re na dzangalelo kana tshitshavha uri vha ite ṱhalutshedzo nga u tou amba kana vha fhe ndivho dzavho Minisiṱa kana MEC, kana muthu we a vhewa nga Minisiṱa kana MEC.
 (4)	Minisit(a kana MEC u fanela u sedzulusa nga vhuronwane makumedzwa oṱhe kana u hanedza ho wanalaho kana ho ṋekedzwaho phanḓa ha musi a tshi shumisa maanḓa.
Tshipiḓa tsha 3: Zwi songo dzheniswaho
Zwi songo dzheniswaho
51.	(1)	Muthu muṋwe na muṋwe kana tshivhumbeo tshiṋwe na tshiṋwe tsha muvhuso tshi nga nṅwala, u ita khumbelo kha Minisiṱa uri tshi si dzheniswe kha khumbelo ya mbetshelwa iṋwe na iṋwe ya Mulayo uyu.
(2)	Khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) i fanela u rumelwa na zwiitisi.
(3)	Minisit(a a nga -
(a)	t(od(a mafhungo manzhi kha muhumbeli phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo nga ha khumbelo;
(b)	a nga fha iṋwe khumbelo kana a fha khumbelo hu na zwiitisi; kana
(c)	a nga hana khumbelo.
4.	Minisit(a a nga -
(a)	fhelisa u sa dzheniswa he ha fhiwa u ya nga khethekanyo iyi arali hu songo tevhedzwa thoḓea dzoṱhe dze dza buliwa; kana u vusuludza tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe u sa dzheniswa kana ṱhoḓea dze ya fhelwa dzone;
NDIMA YA 9
ZWITHU ZWO FHAMBANAHO
U shandulwa ha theo ya milayo
52.	(1)	Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe u khou shandukiswa hafha.
 (2)	Tshithu tshiṋwe na tshiṋwe tshi itiwaho kana tshe tsha vha tsho tea tsho itiwa nga fhasi ha mbetshelwa yo shandukiswaho nga kheṱhekanyothukhu ya (1) na tshine tsha nga itiwa u ya nga mbetshelwa ya Mulayo uyu, tshi fanela u dzhiiwa sa tshe tsha itwa nga fhasi ha mbetshelwa ya Mulayo uyu.
Nzudzanyo dza tshifhinganyana dzi kwamaho u ṋwaliswa ha dziṱhanziela
53.	(1)	Musi Mulayo uyu u tshi thoma u shuma ṱhanziela dzoṱhe dzi re hone zwino dzo bviswaho nga maitele o buliwaho nga Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe dzi tea u dzhiiwa dzi dza tshifhinganyana dza u bvisela malaṱwa kha mufhe zwo bviswaho u ya nga Mulayo uyu lwa tshifhinga tsha miṋwaha mivhili u bva ḓuvha ḽine Mulayo uyu wa thoma u shuma.
 (2)	Muofisi wa vhuḓi ha mufhe wa lushaka u fanela u bvisa ḽiṋwalo lṄa u khwaṱhisedza ḽi tshi ya kha muthu a re na ḽaisentsi ya ṱhanziela ya u ṋwalisa ya tshanduko kha tshiimo tsha ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa mufheni hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Mulayo uyu wa thoma u shuma.
 (3)	Muthu a re na ḽiṋwalo ḽo ṋwaliwaho lṄa u khwaṱhisedza ḽo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) u tea u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u bvisela mashika mufheni hu saathu u fhela ṋwaha u bva ḓuvha ḽine Mulayo uyu wa thoma u shuma.
 (4)	U kundelwa u ita khumbelo dzo teaho hu saathu u fhela tshifhinga tsho vhewaho nga fhasi ha khethekanyo ya (3) zwi amba uri ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani yo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i tsha shuma.
 (5)	Muthu o faraho ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa mufheni yo buliwaho kha khethekanyo ya (1) u tewa nga ḽaisentsi ya u bvisela
malaṱwa tshikhalani musi tshishumiswa tsho fhiwaho ḽaisentsi tshi tshi khou fusha
ṱhoḓea dzoṱhe dza tshifhinganyana dza ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani.
 (6)	Nga nnḓa ha khethekanyo ya (5), ndangulo ya u fha ḽaisentsi i nga ṱoḓa uri hu vhe na u sedzuluswa ha ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u bvisela malaṱwa tshikhalani u ya nga khethekanyo ya 39 kana u fhambanya zwifhinga zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 38 phanḓa ha musi hu tshi bviswa ḽaisentsi ya u bvisela malaṱwa tshikhalani ye ya buliwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (5).
Mbetshelwa dza tshifhinganyana dzi kwamaho mitevhe ya nyito/mitevhe ya mishumo
54.	Hu tshi kha ḓi vha ho imelwa mutevhe wa u ḓivhadza sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 20, maitele o buliwaho kha Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a fanela u dzhiiwa sa mishumo i re kha mutevhe.
Mbetshelwa dza tshifhinganayana dzi kwamaho vhuimo ha mufheni
55.	Hu tshi kha ḓi vha ho imelwa u vhewa ha vhuimo ho buliwaho kha khethekanyo ya 6, maga a vhuḓi ha mufhe wa tshikhalani ane a khou wanala kha Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a ḓo bvela phanḓa na u shuma.
T(hoho pfufhi na u thoma u shuma
56.	Mulayo uyu u vhidzwa u pfi Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo: Mulayo wa Vhuḓi ha Mufhe, 2003, na hone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽo vhewaho nga Minisiṱa nga nḓivhadzo ya kha Gazethe.
14
<fn>ven_Article_National Language Services_Mvetamveto ya Tshatha.txt</fn>

AgriBEE
U newa maanḓa kha zwa ikonomi ha Vhathu vharema nga u Angaredzad
Mvetamveto ya Tshatha ya Dzitshanduko ya zwa Vhulimi
Komiti ya u Tshimbidza ya AgriBEE
2005-11-02
ZWI RE NGOMU
1.	ZWI RE NGOMU	1
2.	MARANGAPHAN?A	2
3.	HUNE YA SHUMA HONE	3
4.	DZI?HALUTSHEDZO	3
5.	DZINDIVHO	7
6.	ZWISUMBI ZWA U FHA MAAN?A	8
6.1.	VHUNE	9
6.1.2.	VHUNE HA TSIMU YA ZWA VHULIMI	10
6.2.	NDANGULO YA VHALANGI	11
6.3.	NDINGANYISO YA U THOLA MISHUMONI	12
6.4.	MVELEDZISO YA ZWIKILI/VHUKONI	12
6.5.	MAITELE A U WANA ANE A TAKALELWA	14
6.6.	MVELEDZISO YA MABINDU	15
6.7.	VHUBINDUDZI HA BINDU/KHAMPHANI KHA VHATHU (CSI)	16
7.	ZWA U ḓadzisa ZWO THEMENDELWAHO NGA KOMITI YA U TSHIMBIDZA 17
7.1.	U THOMA U SHUMA	17
7.2.	U MONITHARA, U ṱola NA U VHIGA	18
7.3.	MVELELO DZA PHOLISI NA MBEKANYAMUSHUMO	19
8.	MUTEVHE WA MAIPFI	20
9.	?HUMETSHEDZO NGA HA MAVU A VHULIMI	Error! Bookmark not defined.
1. MARANGAPHANḒA
iḽi ḽiṅwalo ḓo imela Themendelo ya Komiti ya u Tshimbidza yo rumelwaho kha Minis.a nga ha mutheo wa AgriBEE nga Fulwana 2004. Themendelo dzo kumedzwaho dzo thewa kha maitele na mawanwa a vhueletshedzi he ha vha hone nga murahu ha u ḓivhadzwa lwa tshiofisi ha mutheo wa AgriBEE nga Fulwana 2004. ḽiṅwalo ḓi shuma sa mulayo wa ḓirafuthi kana mvetamveto malugana na u nea maanḓa kha sekhithara. Iyi tshatha i ḓo anḓadziwa sa Mulayo wa kushumele kwavhuḓi wa Sekithara ya zwa Vhulimi.
Vhueletshedzi malugana na u ḓivhadzwa lwa tshiofisi ha mutheo wa AgriBEE ho vha hu tshi khou tshimbidzwa nga miraḓo ya rathi yo nangiwaho u ya nga vhukoni hayo. Komiti yo fara miṱangano ya sumbe malugana na u tendelana nga ha maitele a vhueletshedzi, u monithara mvelaphanḓa, u ṱanganedza mahumbulwa a fumiṱhanu o ṱanganedzwaho, u tendelana nga ha themendelo dza maimo a nṱha na u shumana na muvhigo wa u fhedza une wa tea u rumelwa kha Minis.a. Komiti yo shuma u ya nga ha zwi tevhelaho:
* U khwaṱhisedza u vha hone ha vhueletshedzi ha vhashela mulenzhe vho fhambanaho kha sekithara ya zwa vhulimi nga ha zwo kumedzwaho na ndivho na zwifhinga zwo tiwaho zwa AgriBEE. Malugana na izwi ho lavhelelwa uri Komiti ya u Tshimbidza ya AgriBEE kha vhueletshedzi hayo i ḓo kwamana na vhafumakadzi, vhaswa, vhashumi na vhadzulapo vha mahayani.
* U ranga phanḓa, u ṱuṱuwedza na u langa vhueletshedzio kha nḓila dza ndeme dza tshitirathedzhi ? hu tshi katelwa u shumiswa ha garaṱa ya zwikoro yo dzudzanywaho zwavhuḓi, u kwakwanya Pulani ya Sekithara ya zwa Vhulimi na thandela dzo thomiwaho dza muvhuso zwine zwi nga shumiswa kha u swikelela ndivho dza mutheo wa AgriBEE.
* U wana zwine zwa khou ṱahela kha Mutheo wa AgriBEE na u khwaṱhisedza uri hu vha vhueletshedzi ho linganaho na muvhigo nga ha izwi.
* U dzhiela nṱha na u netshedza makumedzwa nga ha sisṱeme dzavhuḓi dza u vhiga, u monithara na u ṱola dza Tshatha ya AgriBEE ine ya tshimbilelana na Mulayo wa u nea Vharema nga u angaredza maanḓa kha zwa Ikonomi na u dzhiela nṱha thaidzo dzine dza vha hone kha Sekithara ya zwa Vhulimi Afrika Tshipembe.
* U dzudzanya mivhigo ya tshifhinganyana ya Minis.a ya ṅwedzi muṅwe na muṅwe na muvhigo wa u fhedza nga ha mushumo wayo na mawanwa ayo mafheloni a theme ya mushumo. Muvhigo wa u fhedza u ḓo dovha wa netshedzwa kha muṱangano wa Sekithara.
Vhukwamani kana nyambedzano kana vhueletshedzi ho livhiswaho kha mabindu o a zwa vhulimi ho dzudzanyeaho zwavhuḓi (ma?uku na mahulwane) na mabindu a tshimbilelanaho na zwenezwo. Ho farwa dziwekishopho dza u ṱanganya vhashumisani navho vha no nga sa vhashumi, vhaswa, vhafumakadzi na zwigwada zwa vhaholefhali vhane vha vha na dzangalelo ḓi fanaho kha zwa vhulimi. U ḓivhadzwa lwa tshiofisi na nyambedzano zwo fariwa u itela vhunzhi ha vhathu vhane vha si wele nga fhasi ha zwa vhulimi ho dzudzanywaho zwavhuḓi.
2. HUNE YA SHUMA HONE
2.1. AgriBEE i shuma kha mabindu oṱhe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi kha sekithara dza Vhulimi Afrika Tshipembe, hu tshi katelwa mishumo yoṱhe ya zwa ikonomi malugana na u netshedza mihumbulo kha zwa vhulimi, dzitshumelo, vhubulasi, u bveledza, u phadaladza, dzi.odzhisitiki na miṅwe mishumo ine ya vha ya ndeme kha zwibveledzwa zwa vhulimi.
2.2. DziSMME dzi shela mulenzhe kha AgriBEE u ya nga Mulayo wa BBBEE wa vhu 53 wa 2003, Mulayo wa Mabindu maṱuku wa Lushaka wa vhu 102 wa 1996 na Milayo ya Kushumele kwavhuḓi.
2.3. Vhushaka vhukati ha Dzitshatha na Tshatha dza Sekithara hu shumaniwa naho u ya nga Milayo ya Kushumele kwavhuḓi.
2.4. Dzitshaka na maṅwe mafhungo o teaho zwi shumanwa nazwo u ya nga Milayo ya Kushumele kwavhuḓi ya Zwino (ine ya ḓo andadzwa).
3. Ṱhalutshedzo
U itela u pfesesa na u thivhela u sa pfala ha mathemu a tevhelaho ane a shuma kha uyu Mutheo:
3.1. Mulayo ndi Mulayo wo Livhiswaho kha u nea Vharema nga u angaredza maanḓa kha zwa Ikonomi wa vhu 53 wa 2003.
3.2. Vhulimi zwi amba mishumo yoṱhe ya zwa ikonomi ine ya tshimbilelana na zwa u bveledza na u phurosesa zwa vhulimi u bva kha zwine zwa ṱavhiwa kana zwa zwaliwa bulasini, vhubulasi, nyengedzedzo ya ndeme u ya kha khasi.ama.
3.3. AgriBEE ndi tshatha ya dzitshanduko dza sekithara sa zwe ya ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wo Livhiswaho kha u nea maanḓa Vharema nga u Angaredza kha zwa Ikonomi wa vhu 53 wa 2003.
3.4. Indas.iri ya Vhulimi zwi amba Mabindu o thomiwaho a zwa vhubulasi o ṱangana na Mabindu o thomiwaho a zwa Vhulimi.
3.5. U nea Vharema nga u Angaredza maanḓa kha zwa Ikonomi (sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo) zwi amba u nea vharema vhoṱhe maanḓa kha zwa ikonomi hu tshi katelwa vhafumakadzi, vhashumi, vhaswa, vhathu vho holefhalaho na vhathu vhane vha dzula mahayani nga nḓila dzo fhambanaho fhedzi dzo tanganyiswa dza zwa ikonomi na zwa matshilisano dzine dza si katele izwi fhedzi -
(a) U engedzedza nomboro ya vharema vhane vha langula, vha vha vhane na u laula mabindu na ndaka dzavhuḓi dzine dza vhuedza;
(b) U tshimbidza vhune na ndangulo ya mabindu na ndaka dzine dza vhuedza nga vhadzulapo, vhashumi, vhashumisani na maṅwe mabindu o o .angana;
(c) Mveledziso ya vhashumi na zwikili kana vhukoni;
(d) U swikelela vhuimeleli hu linganaho kha khethekanyo dzoṱhe dza zwa mishumo na maimo mishumoni;
(e) Maitele ane a takalelwa a u renga/wana; na
(f) Vhubindudzi kha mabindu ane a vha kana a langulwa nga vharema;
3.6. CASP zwi amba Mbekanyamushumo ya u Thusa nga vhuḓalo kha zwa Vhulimi.
3.7. Bindu/Ramabindu zwi amba muthu kana vhathu vhane vha tshimbidza bindu, bindu kana phurofesheni kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe. Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila, Bindu zwi amba Bindu ḓo kaliwaho kana ḓo eliwaho na Mabindu a shumisanaho;
3.8. Mabindu o thomiwaho a zwa Vhubulasi zwi amba vhathu, zwigwada, vhashumisani kana dzikhamphani dzine dza shumana na zwibveledzwa zwa vhulimi nahone ane a langwa nga vhatshena, vhane vhadzo ha vha vhatshena na u laulwa nga vhatshena.
3.9. Mabindu o thomiwaho a zwa Vhulimi hu ambiwa vhathu, zwigwada, vhashumisani kana dzikhamphani dzine dza ita mishumo ya u phurosesa zwa vhulimi, i tevhelelanaho nahone i tshimbilelanaho na zwa vhulimi ane a langwa nga vhatshena, vhane vhao ha vha vhatshena na u laulwa nga vhatshena.
3.10. Muvhuso zwi amba uri kha Riphabuḽiki, muvhuso wo vhumbiwa nga muvhuso wa lushaka, wa vunḓu na wapo ine ya vha yo fhambana, fhedzi i tshi shumisana na u vha na vhushaka.
3.11. Maitele ane a takalelwa a u renga zwi amba khethekanyo dza zwine zwa takalelwa zwine zwa shumiswa kha u nekedza dzikonṱiraka, thengiselano dza mabindu a zwa vhulimi, kana u renga matheriala kana dzitshumelo, zwine ndivho yazwo ha vha u nekedza vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule.
3.12. Maitele a u renga zwi amba mbadelo dzoṱhe dza u renga thundu na/kana dzitshumelo hu tshi katelwa na tshelede yoṱhe yo shumiswaho, hu sa katelwi na mbadelo dza u kombetshedza. (Kha vha sedze ?halutshedzo)
3.13. Mbadelo dza u kombetshedza zwi amba tshelede i shumiswaho hune khamphani ya si vhe na maanḓa a u ta hune tshibveledzwa kana tshumelo i nga waniwa kana u rengiwa hone, tsumbo, hune ha vha na ndangulo ya mupo (tsumbo, maḓi & mu?agasi), hune tshanduko dza indas.iri dza ita uri hu vhe na ndangulo yo fhambanaho (Thoro), zwiṱunḓwa, kana hune murengisi kana mu.isedzi a bviselwa khagala u ya nga phoḽisi ya ḽifhasi malugana na zwiitisi zwa thekhinikhala fhedzi hu si zwiitisi zwa bindu, kana mbadelo dza madzangano o ḓiimisaho dza tshumelo dzo nekedzwaho nga miṅwe miraḓo ya tshigwada.
3.14. Sekithara: Tshigwada tsha vhalimi kha mabindu oṱhe a zwa vhulimi na Muvhuso.
3.15. Pulani ya Sekithara: Pulani ya tshitirathedzhi ya Vhulimi ha Afrika Tshipembe yo bveledzwaho nga Muvhuso wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe wo ṱangana na Agri SA (hu tshi katelwa Agribusiness Chamber) na NAFU, yo sainiwa nga ḽa 27 Lara 2001.
3.16. SOE: Bindu ḽa muvhuso zwi amba Tshiimiswa tsha Nnyi na Nnyi tsha Lushaka ? ḓi tshi ṱalutshedziwa sa-
(a)	bindu ḽa muvhuso ḽa lushaka; kana
(b)	bodo, khomishini, khamphani, bindu, tshikwama kana zwiṅwe zwiimiswa ( nga nnḓa ha bindu ḽa muvhuso) zwo
 (i)	thomiwaho u ya nga mulayo wa lushaka;
(ii)	lambedzwa nga vhuḓalo kana ḽa wana ndambedzo khulwane, hu nga vha i bvaho kha Tshikwama tsha Muthelo wa tsha Lushaka, kana nga nḓila ya muthelo, kana iṅwe tshelede yo vhewaho u ya nga mulayo wa lushaka; na
(iii)	vha na vhuḓifhinduleli Phalamenndeni;
3.17. Vhathu vhane vha kwamea ḓi shumiswa sa ipfi ḓi angaredzaho ḽine ḽa ṱalutshedza vhashelamulenzhe kha zwa vhulimi nga vhuḓalo khathihi na vhaḽaifa kana vhavhuelwa vha zwino na vha tshifhinga tshi ḓaho vha AgriBEE hu tshi katelwa na muvhuso.
3.18. Vhaswa ndi vhathu vha vhukati ha miṅwaha ya 14-35 sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Khomishini ya Vhaswa wa Lushaka wa vhu 19 wa 1996.
Ṱhalutshedzo kha Mulayo wa BBBEE (wa vhu 53 wa 2003) na Milayo ya Kushumele kwavhuḓi sa zwe zwa an.adziswa zwone kha Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo zwi ḓo ṱanganedzwa hune ha si pfeseswe malugana na dzi.halutshedzo. Kha vha sedze Ndima ya 8 MUTEVHE WA MAIPFI.
4. DZINDIVHO
4.1. Ndivho dza Mulayo wa u Nea Vharema nga u Angaredza maanḓa kha zwa Ikonomi wa vhu 53 wa 2003 dzi ḓo ṱuṱuwedza u nea vharema nga u angaredza maanḓa kha zwa ikonomi nga u -
4.1.1. ṱuṱuwedza tshanduko dza ikonomi u itela uri hu vhe na vhushela mulenzhe ha ndeme nga vharema kha zwa ikonomi;
4.1.2. Swikelela tshanduko dzi vhonalaho kha tshivhumbeo tsha dzitshaka dza vhune na ndangulo ya zwivhumbeo na kha mishumo ine ya ṱoḓa zwikili kana vhukoni kha mabindu ane a vha hone kana maswa;
4.1.3. Engedzea kha ha vhane vha mabindu na u langa mabindu ane a vha hone na maswa nga vhadzulapo, vhashumi, vhashumisani na vhaṅwe vhoramabindu na u engedzedza ha u swikelela mishumo kana kha zwa ikonomi, tshomedzo na vhugudisi ha zwikili;
4.1.4. Ita uri vhafumakadzi vha vharema hu vhe vhone vhane vha vha na mabindu manzhi na u langa maswa na ane a khou tou thoma, na u engedzedza tswikelelo kha zwa ikonomi, tshomedzo na vhugudisi ha zwikili;
4.1.5. Phuromotha kana u isa phanḓa mbekanyamushumo dza vhubindudzi dzine dza ita uri hu vhe na vhushela mulenzhe hunzhi nahone ha ndeme kha ikonomi nga vharema u itela u swikelela mveledziso i bvelaho phanḓa na lupfumo nga u angaredza;
4.1.6. Nea maanḓa vhathu vha mahayani na vhapo nga u ita uri vha kone u swikelela zwa ikonomi, mavu, tshomedzo, vhune na zwikili kana vhukoni; na
4.1.7. Phuromotha kana u isa phanḓa tswikelelo kha masheleni a u netshedza vharema maanḓa kha zwa ikonomi.
4.2. Ndivho dza AgriBEE ndi u ṱuṱuwedza u nea maanḓa vharema kha zwa ikonomi nga u angaredza kha sekithara ya vhulimi nga u thoma thandela u itela u katela Vharema vha Afrika Tshipembe kha mabindu oṱhe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi nga:
4.2.1. U phuromotha kana u isa phanḓa tswikelelo nga u lingana na vhushelamulenzhe ha Vharema kha zwa Vhulimi;
4.2.2. U ita uri vhune ha mavu na mabindu, ndaulo, mishumo ya vha re na zwikili na ndangulo ya mabindu a re hone na mabindu a vhulimi maswa zwi vhe zwa vhathu vhoṱhe;
4.2.3. U bvisela khagala zwikili zwa mabindu nga vhuḓalo na vhukoni ha vharema kha sekithara;
4.2.4. U tshimbidza tshanduko dza tshivhumbeo kha sisṱeme dza u thusa kha zwa vhulimi na thandela dza mveledziso u itela u thusa Vharema vha Afrika Tshipembe kha u vha vhane vha mabindu, u thoma mabindu, u shela mulenzhe na u tshimbidza mabindu a zwa vhulimi;
4.2.5. U hudza na u vhuedzedza nga nḓila ya matshilisano tshirunzi tsha Vharema vha Afrika Tshipembe kha Sekithara;
4.2.6. U ita uri vhadzulapo, vhashumi, vhashumisani na vhaṅwe vhoramabindu vha vhe vhone vhane vha mabindu a zwa vhulimi ane a vha hone na maswa khathihi na u a langa, u engedzedza khonadzeo ya uri vha kone u swikelela zwa ikonomi, tshomedzo na vhugudisi ha zwikili;
4.2.7. U ita uri Vhafumakadzi vha Vharema, vhathu vho holefhalaho na vhaswa vha vhe vhone vhane vha mabindu a zwa vhulimi ane a vha hone na maswa khathihi na u a langa, u engedzedza khonadzeo ya uri vha kone u swikelela zwa ikonomi, tshomedzo na vhugudisi ha zwikili
4.2.8. U nea tshitshavha tshapo na tsha mahayani maanḓa malugana na u swikelela zwa ikonomi, mavu, tshomedzo dza zwa vhulimi, vhune ha zwithu na zwikili.
5. ZWISUMBI ZWA U NEA maanḓa
Zwisumbi zwi shuma kha mabindu oṱhe kha sekithara ya zwa vhulimi nga nnḓa ha kha dziSMME dza zwa vhulimi dzine dza ḓo shumisa iṅwe nḓila i sa faniho na yo nekedzwaho nga Khoudu ya Kushumele kwavhuḓi ya SMME.
Zwisumbi zwa u nea maanḓa zwo vhekanywa nga nḓila ine zwithu zwa ndeme zwa U newa maanḓa ha Vharema nga u Angaredza kha zwa Ikonomi, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Khoudu ya Kushumele Kwavhu.i:
* Vhune
* Ndaulo ya Vhalangi
* Ndinganyiso kha u thola mishumoni
* Mveledziso ya zwikili
* Maitele ane a takalelwa a u wana kana u renga zwithu
* Mveledziso ya Mabindu
* Vhubindudzi ha Bindu kana Khamphani kha Vhathu
5.1. VHUNE
5.1.1. Vhune nga u angaredza
U ya nga Pulani ya Tshitirathedzhi ya Vhulimi ha Afrika Tshipembe, MBONELAPHANḒA ya itshi tshiteṅwa ndi u khwinisa tswikelelo nga u lingana kha na u shela mulenzhe kha mabindu oṱhe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi; u ita uri tshakha dzoṱhe dzi vhe na mavu na u ita uri vhathu vhoṱhe vha kone u vha vhane vha mabindu; na u bvisela khagala vhukoni ha zwa mabindu kha sekithara.
5.1.1.1. Kale, vhune ha ndimo ho vha hu tshi ambiwa u ḓitika kana u ḓisendeka nga vhune ha mavu. Mutheo wa AgriBEE u fhambanyisa vhune ha mavu na vhune ha bindu.
5.1.1.2. AgriBEE ndi mutheo wa nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu na muṱaṱisano wa sekithara ya zwa vhulimi. Mishumo kana nyito dza AgriBEE na maitele zwi tea u ita uri hu vhe na khonadzeo ya u bveledza mabindu o vhalaho nahone ane a ḓo bvela phanḓa kha sekithara ya zwa vhulimi.
5.1.1.3. Vhane vha kwamea kha sekithara vha ḓo ita uri hu bveledzwe na u shumiswa ha modele dzo fhambanaho dza vhune ha bindu hu tshi tikedzwa AgriBEE.
5.1.1.4. vhoṱhe vha kwameaho kha sekithara vha tea u lingedza nga nḓila dzoṱhe u wana masheleni o teaho u khwaṱhisedza uri mabindu o vhalaho ane a ḓo dzula a hone a a thomiwa kana u bveledzwa.
indasiṱiri ya zwa Vhulimi i fhulufhedzisa u: -
5.1.1.5. ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe ha Vharema kha mabindu maswa na a kale nga u lingana. Izwi zwi katela zwikimu zwa ndinganyiso ya mikovhe na dziṅwe thandela dzo .anganelanwaho na vhashumi vha mabulasi na vhaṅwe vhoramabindu vha Vharema.
5.1.1.6. Bonasi na phoindi dza tswikelelo (vhune, thengiso ya ndaka, ndeme ya mikovhe yo salaho na pfanelo dza u vouta) zwi ḓo shumiswa kha u bveledza vhune ha Vharema kha sekithara ya zwa vhulimi.
5.1.1.7. U rengisela vhoramabindu vha Vharema ndaka nga ṱhiranzekisheni kana thengiselano yo teaho. Thengiselano yo teaho i ḓo ita uri hu vhe na mabindu ane a ḓo dzula a hone kana khonadzeo ya mabindu kha vhoramabindu vha vharema na kha u pfukiselwa ha zwikili zwo gudelwaho na kana vhukoni ha u bveledza kha vhoramabindu vha Vharema.
 Muvhuso u fulufhedzisa u:-
5.1.1.8. Thoma u shumisa milayo yoṱhe na maṅwe maga ane a vha hone u itela u ṱuṱuwedza vhune ha zwithu.
5.1.2. VHUNE HA MAVU A VHULIMI
5.1.2.1. Ndi zwa ndeme u shumana na zwa tshandukiso ya vhune ha mavu nga vhukoni u itela uri hu vhe na mulalo kana vhudziki mahayani na makete u fulufhelwaho. U nea maanḓa kha zwa ikonomi zwi thoma nga u khwiniswa ha tswikelelo ya mavu na u nea vhathu pfanelo dza vhune ha ndaka na kha masia ane izwi zwa si vhe hone.
5.1.2.2. Ndivho yo vhewaho nga Muvhuso ya Tshandukiso ya Vhune ha Mavu ndi 30% ya mavu a zwa vhulimi ha vhubindudzi (i.e. e kale a vha a tshi ḓivhea sa bulasi dza u bindudza dza Vhatshena?) nga 2014, iyi i dovha hafhu ya vha ndivho yo vhewaho nga RDP na u tendelanwa nga hayo nga vhashumisani navho kana vhashelamulenzhe vhoṱhe u bva nga 1994.
5.1.2.3. Tshumiso yavhuḓi nahone ine ya ḓo bvela phanḓa ya mavu a vhulimi i tea u khwaṱhisedzwa u ya nga dziphoḽisi na Milayo yo teaho ya zwa vhulimi. Hu tea u itwa ṱhoḓisiso u itela u netshedza mutheo wa zwa saintsi wo teaho wa mveledziso ya mavu (kha vha sedze kha Mulayo wa Ndangulo ya Zwiko zwine zwa ḓo bvela phanḓa.
 Mabindu o thomiwaho a zwa vhubulasi a fulufhedzisa u: -
5.1.2.4. Rengisela vhoramabindu vha Vharema mavu a vhulimi nga mutengo u re kha makete nga u tou funa.
5.1.2.5. Nga nnḓa ha u rengiswa ha mavu a vhulimi, indas.iri dzo thomiwaho dzo ḓiimisela u hirisa mavu a vhulimi kha vhoramabindu vha Vharema nga mitengo yo teaho. Mitengo yo teaho i ḓo ita uri hu vhe na bindu ḽine ḽa ḓo bvela phanḓa na u vha hone na kana khonadzeo ya mabindu kha vhoramabindu vha Vharema na kha u pfukiselwa ha zwikili kana vhukoni na kana vhukoni ha u bveledza kha vhoramabindu vha Vharema (Mveledziso ya Mabindu).
5.1.2.6. Nga nnḓa ha u rengisa na u hirisa mavu a vhulimi, indas.iri yo thomiwaho yo ḓiimisela u ita uri vhashumi vha bulasini vha kone u wana mavu a vhulimi (Vhubindudzi ha Bindu kha Vhathu).
Muvhuso u fulufhedzisa u : -
5.1.2.7. Thusa nga mbekanyamushumo dzawo dzine dza vha hone u engedzedza tswikelelo na u ita uri Vharema vha Afrika Tshipembe vha wane mavu a vhulimi;
5.1.2.8. Wana mavu a zwa vhulimi o teaho ane a rengisiwa kha u avhiwa nga vhuswa ha mavu;
5.1.2.9. U shumisa mavu a vhulimi ane a vhuyelela kha muvhuso nga u sa katela vhorabulasi vha re na zwikolodo malugana na u avhiwa nga vhuswa nga u hirisa tshifhinga tshilapfu (tsumbo, u hirisa miṅwaha ya 99) vhukati ha zwi.we;
5.1.2.10. U ṱuṱuwedza ndangulo ine ya bvela phanḓa na tshumiso ya tshomedzo dza mupo.
5.2. NDAULO YA VHALANGI
 Indas.iri ya zwa vhulimi i fulufhedzisa u: -
5.2.1. ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha vharema kha bodo;
5.2.2. ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha vharema kha zwa ndangulo;
5.2.3. ṱuṱuwedza vhafumakadzi vha Vharema u shela mulenzhe kha bodo na kha vhulanguli kana ndangulo.
5.2.4. ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha Vharema sa miraḓo ya Bodo yo ḓiimisaho i si ho kha Ndangulo u tea u wana phoindi dza bonasi.
5.3. NDINGANYISO YA U THOLA MISHUMONI
Ndivho dza Ndinganyiso ya u thola mishumoni na mveledziso dzi tea u swikelelwa u ya nga Milayo ya Ndinganyiso ya U thola mishumoni na Mveledziso ya Zwikili.
 Indas.iri ya zwa vhulimi i fulufhedzisa u :-
5.3.1. Thoma nga u thola Vharema kha vhuimo ha nṱha, ha vhukati na ha fhasi ha ndangulo kana vhulangi;
5.3.2. Thoma u thola vhafumakadzi vha vharema kha vhuimo ha nṱha, ha vhukati na ha fhasi ha ndangulo kana vhulangi;
5.3.3. Thoma u thola vhaholefhali vha re na zwikili zwo teaho na vhaswa uri vha kone u wana phoindi dza bonasi;
5.4. MVELEDZISO YA ZWIKILI/VHUKONI
Tshanduko dzi .avhanyedzaho shangoni yoṱhe nga vhuphara dzi ṱoḓa uri hu dzudzanywe tshomedzo nnzhi malugana na alusa kana u engedzedza tshikwama tsha vhathu nga u bindudza khavho, ndinganyiso ya u thola mishumoni, mveledziso ya zwikili kana vhukoni na u shandukiswa kana u khwiniswa ha zwiimiswa. Khonadzeo ya bindu kana vhubindudzi kha vhulimi i ṱoḓa mveledziso ine ya ḓo bvela phanḓa na u vha hone na vhubindudzi ha maimo a nṱha, vhuḓiimiseli ha tshifhinga tshilapfu, tshomedzo na zwikili kana vhukoni. Zwigwada zwo nangiwaho zwi no nga sa vhaswa, vhafumakadzi na vhaholefhali ndi vhone vhane vha ḓo sedzeswa kha iyi khethekanyo.
 Muvhuso u fulufhedzisa u:-
5.4.1. Netshedza pfunzo ya mutheo na vhugudisi. Izwi zwi katela vhugudisi ha u vhala na u ṅwala. Muvhuso khathihi na madzangano a no khou vhusa a zwiimiswa zwa pfunzo na zwivhumbeo zwi fanaho na zwenezwo, vha tea u vhona uri hu netshedzwa pfunzo ya vhuimo ha nṱha nga zwoṱhe zwiimiswa zwa fhasi, zwa nṱha na zwa theshiari;
5.4.2. Vhugudisi ha zwa vhulimi tshikoloni na kha magudedzi a zwa vhulimi hu tea u vha ho livhiswa kha ṱhoḓea dza adzhenda ya u nea maanḓa Vharema kha zwa Ikonomi ya vhulimi. sisṱeme yavhuḓi ya fomala nahone yo khwaṱhaho ya vhugudisi ha vhulimi ine ya ḓo ita uri vhalimi vha matshelo vha kone u ita zwa vhubulasi i tea u dzhielwa Nṱha;
5.4.3. U phuromotha kana u isa phanḓa vhulimi sa budo ḽa mushumo nahone nga 2005 u fulufhedzisa u sedzulusa ṱhoḓea dza vhashumi kha sekithara ya zwa vhulimi;
5.4.4. Ranga phanḓa na u tshimbidza mbekanyamushumo ho livhiswaho khadzo nga tshumisano na vhahulwane vha kha pfunzo, madzangano a vhorabulasi na sekithara ya phuraivete ya u sedzulusa pfunzo ine ya vha hone na kharikhulamu dza vhugudisi u itela u khwinisa zwikili zwa u langula, zwa thekheniki na zwa vhuramabindu zwa Vharema vhaswa kha sekithara nga 2006;
5.4.5. khwaṱhisedza uri vharema vhanzhi vho katelwa kha sekithara sa ṅwongo wa vhashumisani vha tshitirathedzhi kha ndivho dza mbambadzo dza seli, thuso ya thekheniki, madalo a u guda na khonadzeo dza u wana vhugudisi. .
5.4.6. ṅwala na u vhala zwi tea u ṱuṱuwedzwa nga u shumisa mbekanyamushumo dza ABET.
5.4.7. Thoma sekithara ine ya ḓo thola vhaswa nga u angaredza vha re na phurofesheni kana vho gudelaho mushumo na mbekanyamushumo ya u eletshedza kana ya u gudisa (mentoring programme), ine nga maanḓa ya ḓo vha yo itelwa vhathu vha Vharema vha re na pfunzo dza digirii vha sa shumi na vho tholiwaho kha mishumo ya fhasi kha masia oṱhe, u thoma nga 2005. Mbekanyamushumo dza u eletshedza dzi ḓo akhiredithiwa nga SETA yo teaho kana nga vhahulwane vho tendelwaho.
 AgriSETA i fulufhedzisa u:-
5.4.8. Thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi dza vhashumi vha dzibulasini na kha mabindu nga zwikili zwa ndangulo na zwa thekhinikhala zwo teaho.
 Indas.iri ya zwa Vhulimi i fulufhedzisa u:-
5.4.9. Wana zwi songo katelwaho kha ṱhoḓea dza vhashumi dza vhugudisi u itela u shumisana na ? na u livhuwa zwiimiswa zwa pfunzo u tendela vhashumi vhavho u wana zwikili na vhugudisi ha mushumo,
5.4.10. Netshedza tshomedzo dza vhugudisi ha u nea tshenzhemo, u guda mushumo na tshomedzo dza vhugudisi kha vhoramabindu vha zwa vhulimi vha matshelo kana vha re na vhukoni, vhalangi vha dzibulasi na vhashumi vha bulasini;
5.4.11. khwaṱhisedza u shumiswa zwavhuḓi ha tshomedzo dzo nekedzwaho nga Muthelo wa Zwikili wa Sekithara ya Pfunzo na Vhahulwane vha Vhugudisi yo teaho(AgriSETA, Wholesale na Retail SETA, na FoodBev);
5.4.12. Tikedza vhathu vhane vha tea u wana mavu avho nga murahu ha u avhiwa ha mavu nga vhuswa na vhoramabindu vha Vharema u bveledza bindu ḽine ḽa ḓo bvela phanḓa na u vha hone nga u pfukisela zwikili zwo gudelwaho kha mbekanyamushumo dza u eletshedza dzo teaho.
5.5. MAITELE A U WANA KANA U RENGA ZWITHU A TAKALELWAHO
U bveledzwa ha phulufhedziso dza AgriBEE hu ṱuṱuwedzwa nga u wana kana u renga na vhushaka kana thendelano kha mabindu oṱhe ane a tshimbilelana na zwa vhulimi u ya nga Mulayo wa BBBEE.
 Indas.iri ya zwa Vhulimi i fulufhedzisa u:-
5.5.1. Wana na u shumisa maitele a u wana kana u renga zwithu na dziphoḽisi u itela u swikelela ndivho dza AgriBEE;
5.5.2. Vhiga ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ha masheleni o shumiswaho kha u wana kana u renga zwithu;
5.5.3. U bvela phanḓa na u nea Vharema na dziSMME vhuimo ho teaho ha vhanetshedzi hu tshi katelwa na netshedzo ya dzitshumelo na dzithundu;
 Muvhuso u fulufhedzisa u: -
5.5.4. Ita uri maitele avho a u wana kana u renga a tshimbilelane na AgriBEE musi vha tshi wana kana u renga dzithundu na dzitshumelo u bva kha sekithara ya zwa vhulimi;
5.5.5. Netshedza Vharema na dziSMME vhuimo ho teaho ha vhanetshedzi hu tshi katelwa na netshedzo ya dzithundu na dzitshumelo;
5.5.6. Wana kana u renga, u vhekanya u ya nga ndeme na u ita uri vhoramabindu vha Vharema na dzikhamphani vha vhe vhone vhane vha netshedzwa dzithendara na dzikonṱiraka kha sekithara ya muvhuso.
5.5.7. Muvhuso u shumisa maga a mulayo na maṅwe ane a vha hone khawo u ṱuṱuwedza u swikelelwa ha ndivho dza BBBEE.
5.6. MVELEDZISO YA BINDU
Tshumelo dza u tikedza dzi no nga sa u swikelela masheleni, tshomedzo, mafhungo na sisṱeme dza nḓivho, ndi thikho dza ndeme dza mishumo ya u nea maanḓa i bvelaho phanḓa.
 Indas.iri ya zwa vhulimi i fulufhedzisa u:-
5.6.1. khwaṱhisedza na u ṱavhanyisa mveledziso ya vhukoni ha u tshimbidza na zwa masheleni kha mabindu a vharema;
5.6.2. U nekedza ngeletshedzo, tswikelelo ya mihumbulo, tshikolodo, tshomedzo, mimaraga, tshumelo dza thekhinolodzhi na dza u engedzedza;
5.6.3. Rumela zwibviswa zwo kuvhanganywaho zwa vhaliwa kha mveledziso ya mabindu, zwo sumbedzwaho sa phesenthe ya vhukati ya phurofithi kana mbuelo hu saathu ṱuswa muthelo, nyingapfumo/nzwalelo na tshelede ya u ḓadzisa sa ḽiga ḽa muelo kana u kala;
5.6.4. Hirisa mavu a vhulimi kha vhoramabindu vha Vharema nga thengiselano kana mutengo wo teaho.
 Muvhuso u fulufhedzisa u :-
5.6.5. khwaṱhisedza uri hu bveledzwa vhupo vhune ha ḓo ita uri hu vhe na thikhedzo kana thuso kha zwa vhulimi;
5.6.6. Bvela phanḓa na u shumisa mbekanyamushumo dza u Thusa kha Vhulimi nga vhuḓalo [na dziṅwe mbekanyamushumo dza muvhuso];
5.6.7. Shumisa MAFISA na dziṅwe tshomedzo dza u lambedza dza muvhuso u itela u bvedza phanḓa mveledziso ya vhoramabindu;
5.6.8. Thoma Vhushumisani vhukati ha khamphani dza Phuraivete na Muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo.
5.7. VHUBINDUDZI HA BINDU KHA VHATHU (CSI)
Mabindu o thomiwaho a zwa vhubulasi a fulufhedzisa u :-
5.7.1. Shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa matshilisano na mishumo yo tiwaho ya indas.iri sa tsumbo, fhedzi hu tshi katelwa na:
5.7.1.1. Vhudzulo ha vhuimo ha nṱha, hu tshi katelwa na tswikelelo ya maḓi avhuḓi, vhuthathatshili na muḓagasi,
5.7.1.2. Zwishumiswa kana tshumelo dza vhumvumvusi na tshelede ya u zwi tshimbidza.
5.7.1.3. ṱhogomelo ya mutakalo na tshumelo dzi tshimbilelanaho nazwo.
5.7.1.4. Swikelela ṱhoḓea dza vhuendi dza vhashumi na vhaun.iwa, sa vhuendi ha u ya kiliniki na zwibadela, vhuendi ha u tshimbidza zwibveledzwa zwa vhashumi zwi tshi iswa makete, nz.
5.7.1.5. U shumiswa ha zwikimu zwa u notha na zwa mbulungo ya vhafu.
5.7.1.6. U bindudza kha na u tikedza zwikolo zwa dzibulasini.
5.7.2. U shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa matshilisano na kha mishumo yo tiwaho ya zwa indas.iri.
5.7.3. U ita uri vhashumi vha dzibulasini vha kone u swikelela mavu a vhulimi.
Mabindu o thomiwaho a zwa vhulimi a fulufhedzisa u:-
5.7.4. Shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa matshilisano na mishumo yo tiwaho ya zwa indas.iri, hu tshi katelwa na:
5.7.4.1. tshomedzo dza pfunzo ya tshitshavha, mbekanyamushumo dza pfunzo dzo livhiswaho kha u alusa kana u isa phanḓa indas.iri ya zwa vhulimi; na dzibasari na masheleni a u thusedza kha pfunzo u itela u ṱuṱuwedza vhagudiswa u guda saintsi dza zwa vhulimi.
5.7.4.2. mbekanyamushumo dza vhugudisi dzine ndivho yadzo ha vha u bveledzisa zwikili zwa vhashayamushumo na ABET.
5.7.4.3. mbekanyamushumo dza mveledziso dza vhaswa na zwiṅwe zwigwada zwo nangiwaho.
5.7.4.4. phurogireme kha thandela dza u vhulunga kana u londola; dza vhadzulapo dza u kunakisa na u londola mupo.
5.7.4.5. mbekanyamushumo dza u bveledza mishumo kha sekithara ya vhulimi na dziṅwe sekithara dzi tshimbilelanaho na zwa vhulimi dzi sa wanali kha bindu ḽeneḽo.
5.7.4.6. Mbekanyamushumo dza mveledziso dza u bveledzisa vhukoni vhuswa kha vhutsila na mvelele.
5.7.4.7. kiliniki dza tshitshavha na mbekanyamushumo dza mutakalo dza tshitshavha.
5.7.4.8. mbekanyamushumo dza mveledziso ya mitambo.
6. zwiṅwe ZWO THEMENDELWAHO NGA KOMITI YA U TSHIMBIDZA
6.1. TSHUMISO
6.1.1. Musi ho swikelelwa thendelano nga ha maga a AgriBEE na garaṱa ya tshikoro ya sekithara, hu ḓo ṱoḓea tshifhinga tsha ndugiselo u ṱuṱuwedza tshumiso kha vhuimo (ha vunḓu, Sekithara ṱhukhu na hapo) hoṱhe na u khunyeledza ṱhoḓea nga vhatambi vhoṱhe,
6.1.2. U shuma kana tshumiso i tea u vha nga miṅwaha mivhili, ṅwaha wa 2007 sa ṅwaha wa u thoma wa u tevhedzela musi zwisumbi zwoṱhe zwo eliwa kana u kaliwa nga vhuḓalo. Hu khou themendelwa 2007 ngauri u tshimbilelana na ṅwaha wa sentsasi kana wa mbalavhathu wa zwa vhulimi u tevhelaho. I tendela uri mielo i saathu dzheniswa kha datha ya lushaka i dzhenisiwe. Ngauralo, ṅwaha wa 2005 u ḓo dzhiiwa sa ṅwaha wa muelo une wa sumbedza hune sekithara ya vha hone malugana na kholumu ya garaṱa ya tshikoro iṅwe na iṅwe.
6.1.3. garaṱa ya tshikoro ya miṅwaha ya fumi ya AgriBEE i thoma u bva nga 2007 u swika 2017. miṅwaha mivhili ya vhukati ha zwino na 2007 i dzhiiwa sa tshifhinga tsha vhutumbuli.
6.1.4. Muhasho wo bveledza pulani ya u shumisa yo fhelelaho ine ya ḓo katela tshitirathedzhi kana maitele a vhudavhidzani nga vhuḓalo zwine zwa ḓo shuma kha mashangohaya.
6.2. U MONITHARA, U ṱola NA U VHIGA
Kha ḽiṅwalo ḽa mutheo u monithara BEE nga u angaredza na khoudu dza kushumele kwavhuḓi zwo sumbedzwa kha Mulayo wa u nea Vharema nga u Angaredza maanḓa kha zwa Ikonomi wa 2003. Komiti ya u Tshimbidza i themendela uri:
6.2.1. Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kha sekithara tshi fhulufhedzisa u bvisela khagala na u vhiga nga vhuḓalo [kha muvhigo wazwo wa ?waha], mvelaphanḓa malugana na u swikelela zwe zwa fhulufhedziswa. Muvhigo wa ṅwaha wa u thoma u no nga wonoyo u ḓo vha wa ṅwaha wa masheleni wa 2005.
6.2.2. Masia o tiwaho a u vhiga a ḓo katela zwithu zwa ndeme zwa sumbe zwa garaṱa ya u kora.
6.2.3. Senthara dza u monithara na u ṱola dzi ḓo thomiwa u itela u sedzesa kha mielo, u fana ha mielo na zwifhinga zwo vhewaho zwo teaho. Arali hu si na datha i fulufhelwaho ine ya shumiswa sa muelo, hu tea u tendelanwa na nga zwisumbi zwa muelo. Hu tea u vhewa maitele ane a ḓo kwakwanya mielo ya AgriBEE na tshifhinga tsha sentsasi kana tsha mbalavhathu u itela u katela mielo i ṱoḓeaho kha zwifhinga zwa sentsasi u itela u katela mielo i ṱoḓeaho kha zwitatistiki zwa Afrika Tshipembe. Yuniti ya AgriBEE ya DoA na Khoro dzi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u monithara.
6.2.4. Khoro ya Tshatha ya AgriBEE
o Milayo ya mutheo ?
* Khoro i ḓo thomiwa sa dzangano ḓo ḓiimisaho ḓi re na maanḓa a u vhona uri tshatha i a shumiswa.
* Khoro i ḓo shumana na zwine zwa kwama mulayo na, nga maan.esa
* U ita tsedzuluso na u dzhia dzitsheo; na
* Arali hu na tshanduko ya matheriala kha nyimele kana vhupo vhune tshatha ya tea u shumiswa, i ḓo sedza ndivho kana ho livhiswaho khazwo na zwitirathedzhi, na uri arali zwi songo tea zwi tea u fhambanyiswa hani.
o Hu ḓo vha na ndinganyiso vhukati ha vhaimeleli vha dzangano ḽa indas.iri na vhoṱhe kha Khoro. Khoro i dzhiela nṱha madzangalelo a madzangano oṱhe ane a vha vhaimeleli. I tea u sumbedza zwavhudi madzangalelo a vhaimeleli vhoṱhe vha madzangano.
o Tsheo dza Khoro dzi ḓo dzhiiwa hu na thendelano. Arali kha zwiṅwe Khoro ya kundelwa u swikelela thendelano, hu ḓo vha na nḓila ya u fhelisa phambano yeneyo kha Khoro, hu nga vha nga nḓila ya u tendelana ngomu ha Khoro, kana nga u i rumela kha zwa vhulamukanyi kana vhupfumedzanyi.
6.2.5. Ndivho dzi tea u sedzuluswa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe nahone maga a u lulamisa a tea u shumiswa nga tshifhinga tsha sentsasi kana tsha mbalavhathu ya tshifhinga tshi ḓaho. Tsedzuluso na maga a u lulamisa zwi tea u bvela phanḓa miṅwaha ine ya lingana 3, 2010, 2013, 2016 zwo kwakwanywa na zwifhinga zwa sentsasi zwa miṅwaha ya 10 ya AgriBEE.
6.2.6. ṱola nga vhuḓalo hu fanela u itwa ho no fhela miṅwaha miṱanu nga 2012 na nga 2017.
6.3. MVELELO DZA phoḽisi NA DZIMBEKANYAMUSHUMO
6.3.1. Ho sedzwa dzitshanduko dza ikonomi mbili kha sekithara, nḓila yo tanganelwaho i tea u vha na masia mavhili a zwigwada zwa thundu kana ndaka/dziindas.iri na Mavunḓu na dziNGO/dziCBO.
6.3.2. Pulani dza indas.iri/dza Tshibveledzwa na dza u shumiswa ho ṱanganelwaho dzo thomiwa nahone dzi khou lingiwa. mvelaphanḓa yo vha i ongolowaho nga mulandu wa dzitshanduko dzi sa pfesesei nahone dzi sa fani na dziṅwe kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe. Hu tea u waniwa nḓila ine ya nga shumiswa u itela u khwaṱhisedza maitele o no ḓi thomaho.
7. MUTEVHE WA MAIPFI
(wo kuvhanganywa u bva kha .Mvetamveto ya Milayo/Khoudu dza Kushumele kwavhuḓi ( .Draft Codes of Good Practice?)
.Maimo a u ṱola a ṱanganedzeaho. zwi amba u kaliwa kana u eliwa ha ndeme ya ndaka, nyingapfumo ya Ikonomi, Bindu kana zwiṅwe zwishumiswa kana pfanelo dzo teaho muelo kana u eliwa nga fhasi ha Tshitatamennde tsho itiwaho u ya nga nḓila dza u ela dzo ḓoweleaho dzine dza imela maimo a kushumele kwa makete kha vhuvha na ḽiga ḽa mveledziso ya ndaka, Nyingapfumo ya Mikovhe kana Bindu ḽine ḽa khou eliwa kana u kaliwa;
.Mulayo. zwi amba Mulayo wa u nea Vharema nga u Angaredza maanḓa kha zwa Ikonomi wa vhu 2003;
.Mulayo wa Mualuwa? zwi amba Mulayo wa Mualuwa wa vhu 81 wa 1967;
.Bindu ḽine ḽa shumisana na maṅwe. zwi amba Bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nnḓa ha Bindu ḓi Eliwaho ḽine Bindu ḓi eliwaho ḽa vha ḓo ita Thengiselano yo Teaho na.o;
 .Levele ya u Dzhielwa nṱha kana ya u ṱanganedzwa ha BEE? zwi amba phesenthe ya levele dza u ṱanganedzwa dza BEE;
.Tshiimo tsha BEE ? zwi amba bennde dza u tevhedzela (compliance bands);
 .BEE. zwi amba u netshedzwa maanḓa ha vharema kha zwa ikonomi;
.vhaaluwa vha vharema? zwi amba vharema vhane vha vha vhaaluwa sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Vhaaluwa;
.Zwigwada zwo nangiwaho zwa vharema? zwi amba vhashumi vha vharema, vharema vha sa shumi, vhaswa vha vharema, vhaaluwa vha vharema, vhaholefhali vha vharema na vharema vhane vha dzula mahayani;
.vharema vho holefhalaho? zwi amba vharema vhane vha fusha ṱhoḓea dzoṱhe kha Ṱhalutshedzo ya .vhathu vho holefhalaho? dzo sumbedzwaho kha phara ya 5.1 ya .khoudu kana milayo ya kushumele kwavhuḓi kha u thola vhathu vho holefhalaho? (sa zwe zwa khwinisiwa kana zwa shandukisiswa zwone tshifhinga tsho?he) dze dza bviswa u ya nga khethekanyo 54(1)(a) ya Mulayo wa Ndinganyiso ya u Thola mishumoni;
.vhafaramikovhe vhaswa vha vharema? zwi amba vhafaramikovhe vha vharema ( zwine zwa katela, Vhafaramikovhe vha vharema kha Zwikimu zwa Vhune zwine zwa katela vhathu vhanzhi (Participants in Broad-Based Ownership Schemes) vho fhirisaho nga 5% ṰHANGANYELO ya Pfanelo dza u Vouta na Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu ḓo kaliwaho kana ḓo eliwaho vha songo, phanda ha u wana Nzwalelo ya Mukovhe kha Bindu ḓo kaliwaho kana ḓo eliwaho, swikelela thengiselano dzi fanaho na dza maṅwe mabindu, ane .hanganyelogu.e ya ndeme yoṱhe ha vha R20,000,000.00 yo waniwaho u ya nga Maimo a u kala kana u ela ndeme a .anganedzeaho;
.vharema. sa zwine ḽa shumisiswa zwone kha itshi Tshitatamennde, ḓi amba zwithihi na zwe zwa ṱalutshedzwa kha Mulayo, tenda ḽa vha ḓi tshi khou shumiswa kha vhathu vhane vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga tsiko kana vhabebi vhavho kana vho itwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tshi bva kha maṅwe mashango phanḓa ha musi Mulayotewa wa Tshifhinganyana u tshi thoma u shuma;
.vharema vha sa shumi? zwi amba vharema vha sa shumi, vha sa dzheni tshikolo kana vhane mulayo wa si ḽone vha tshi dzhena tshikolo na vha songo lindelaho u ṱanganedzwa nga tshiimiswa tsha pfunzo;
.mufumakadzi wa murema? zwi amba vharema vhane vha vha vhafumakadzi;
.vhashumi vha vharema? zwi amba vharema vho tholiwaho sa zwine zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Ndinganyiso ya u Thola Mishumoni;
.muswa wa murema? zwi amba vharema vhane vha vha vhaswa sa zwine zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Khomishini ya Vhaswa wa Lushaka;
.Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi? zwi amba muthu kana muḓivhi wa zwa mulayo, tshikwama kana dzangano ḽa vhathu vhane ndivho yavho ya vha u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe ha vhathu vho buliwaho kha mbuelo dzine dza bva kha vhune ha tshikimu tshenetsho kana vhaṱhogomeli vha nzwalelo dza mikovhe kha Bindu kana Mabindu. Nga nnḓa ha iyi Ṱhalutshedzo, ho netshedzwa dziṅwe Ṱhalutshedzo dza Tshikimu tsha Vhune:
(a)	?Tshikimu tshine tsha katela vhathu vhanzhi? zwi amba Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi (u fana na vhadzulapo kana tshigwada tsha vhathu hu tshi katelwa vhafumakadzi vha vharema na zwigwada zwo nangiwaho zwa vhathu) vha tea u wana mikovhe u bva kha Tshikimu ine ya bva kha Nzwalelo ya Ikonomi yo waniwaho nga tshikimu kana vhaṱhogomeli vha tshikimu; na
(b)	?Tshikimu tsha mbuelo? zwi amba Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi hune vhathu vha dzitshaka vhane vha fhira 50 sa (vhadzulapo kana tshigwada tsha vhathu hu tshi katelwa vhafumakadzi na zwigwada zwo nangiwaho zwa vharema) vhane vha tea u wana mbuelo u bva kha nzwalelo dza Ikonomi dzo waniwaho nga tshikimu kana vhaṱhogomeli vha tshikimu fhedzi vha sa khou wana mikovhe yavho u bva kha Nzwalelo dza Ikonomi dzenedzo;
.Mulayo wa Bindu ḽa vhathu vha sa fhiri fumi? zwi amba Mulayo wa Bindu ḽa Vhathu vha sa fhiri fumi wa vhu 69 wa 1984, sa zwe wa khwinisiswa zwone;
.Dzikhoudu/milayo. zwi amba Milayo ya Kushumele yoṱhe yo bviswaho u ya nga khethekanyo 9 ya Mulayo, hu tshi katelwa na itshi Tshitatamennde;
.Mulayo wa khamphani? zwi amba Mulayo wa Dzikhamphani wa vhu 61 wa 1973, sa zwe wa khwinisiswa zwone;
.Mulayotewa. zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996, sa zwe wa khwinisiswa zwone;
.Dzielemente. zwi amba dzielemente dzine dza kalea kana dza khwaḽithi dza u tevhedzelwa ha BEE dzo sumbedzwaho kha Tshitatamennde;
.Mulayo wa Ndinganyiso ya u Thola Mishumoni? zwi amba Mulayo wa Ndinganyiso ya u Thola wa vhu 55 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone;
.Bindu/Bindu. zwi amba muthu kana vhathu vhane vha tshimbidza bindu, makwevho kana phurofesheni kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe. Nga nnḓa ha musi zwi re ngomu zwi tshi sumbedza nga iṅwe nḓila, Bindu, ḓi katela Bindu ḓi no Eliwa na Bindu ḽine ḽa shumisana na ma.we;
.Nzwalelo dza Mukovhe? ndi ipfi ḓi angaredzaho ḽine ḽa amba pfanelo ya Mufaramukovhe ya u wana Nzwalelo dza Ikonomi u shumisa pfanelo dza u vouta kha Bindu, tenda mbetshelwa dza phara 9 ? 13 dza netshedza iṅwe Ṱhalutshedzo ya vhuvha ha Nzwalelo dza Mikovhe kha Bindu u fhirisa kha khamphani ine ya vha na mukovhe, mbetshelwa dzenedzo dzi tea u vhaliwa khathihi na iyi Ṱhalutshedzo i tshi vhambedzwa na mabindu eneo. Zwi songo katelwaho kha Ṱhalutshedzo ya Nzwalelo dza Mukovhe ndi tshishumiswa tsho vhumbiwaho sa nḓila ya u ṱuṱuwedza mbadelo nga Mufaramukovhe kana nga Bindu ḽine ḽa khou koloda. .Nzwalelo dza Mikovhe dzi songo Katelwaho? zwi amba nzwalelo dza mikovhe dzine dza vha na:
(a)	mura?o wa muvhuso;
(b)	tshikwama tsha phurovidenti, tshikwama tsha phesheni kana tshikwama tsha tshelede ine muthu a i wana musi a tshi notha, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Shedulu 2 ya Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo; kana
(c)	khamphani ine ya vha na garanthii ine ya si vhe Tshikimu tsha Vhune tshine tsha katela vhathu vhanzhi;
.Pfanelo dza u Vouta dzine dza shumisea? zwi amba Pfanelo ya u Vouta ya Mufaramukovhe ine ya shumiswa nga vhuḓalo hu si na mikano malugana nayo. Uri hu songo vha na u tima-tima kana u sa fulufhelwa, hune mufaramukovhe wa murema ane a vha na Pfanelo ya u Vouta kha Bindu ḓo Eliwaho kana Mabindu ane a shumisana na maṅwe ndi:
(a)	u sa tendelwa u shumisa Pfanelo yawe ya u Vouta hu na zwiitisi kana nyimele malugana na nga nḓila ye Nzwalelo dza Mukovhe dzine a vha na Pfanelo ya u Vouta malugana nadzo dza shavhedzwa ngayo kana kha mbetshelwa dza thendelano yo vhaho hone vhukati ha muthu ane a vha na mukovhe kha Bindu ḓi kaliwaho, muthu onoyo hu tshi itelwa u kaliwa kana u eliwa nga fhasi ha itshi Tshitatamennde u ḓo dzhiiwa a si na Pfanelo dza u Vouta;
(b)	iledzwa u thola vhalangi kha bindu ḽine a kona u shumisa Pfanelo dzawe dza u Vouta dzoṱhe, u ya nga pfanelo dze a netshedzwa, muthu onoyo ane a vha na mukovhe hu tshi itelwa u kala kana muelo nga fhasi ha itshi Tshitatamennde, u ḓo dzhiiwa a si na Pfanelo dza u Vouta dzine a nga dzi shumisa.
.Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo? zwi amba Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo wa vhu 58 wa 1962, sa zwe wa shandukisiswa zwone;
.Dzangano ḽa Indas.iri. zwi amba sekithara ya phuraivete yo tewaho kha dzangano ḽa indas.iri ya Zhendedzi ḽa u Khwa.hisedza/u ṱanziela ḽine ḽa ṱuṱuwedza mveledziso na u ṱhogomelwa ha maimo a nṱha na tshumelo dza u ṱanziela dzi fulufhelwaho dza BEE nga u bvela phanḓa na vhugudisi na pfunzo zwa phurofeshinala, u themendelwa na nḓila dzavhuḓi dza kuitele kana kutshimbidzele kwa bindu, u isa phanḓa milayo ya vhuḓifari ya indas.iri, u thoma u shuma ha nḓila dza ndaṱiso dza u tshimbidza kana u phurosesa mbilaelo dza indas.iri nga u angaredza, u bvela phanḓa na zwa indas.iri nga u angaredza zwa malugana na u shumisa kana u thoma u shumisa na mveledziso ine ya khou bvela phanḓa ya Maimo a u ṱanziela na u shumisana zwavhuḓi na muvhuso hune ha khou bvela phanḓa na hune ha ṱanganedziwa nga Minis.a. Uri hu songo vha na u tima-tima, kana u sa fulufhela, uri indas.iri i ṱanganedzwe nga Minis.a, i tea u ita uri hu vhe na vhushelamulenzhe ha vhathu vho imelaho Minis.a na Dzangano ḽa Akhiredithesheni u ya nga zwine zwa ḓo vha zwo tiwa nga Minis.a;
.Mulayotewa wa tshifhinganyana? zwi amba Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe wa vhu 200 wa 1993;
.Bindu ḓo eliwaho/kaliwaho. zwi amba Bindu ḓo eliwaho nga fhasi ha itshi Tshitatamennde nahone ḓi sa kateli Bindu ḽine ḽa shumisana na ma.we;
.Mulayo wa Khomishini ya Vhaswa wa Lushaka? zwi amba Mulayo wa Khomishini ya Vhaswa wa Lushaka wa vhu 19 wa 1996, sa zwe wa khwinisiswa zwone;
.Ndeme ya Mikovhe yo salaho? ndeme ya zwishumiswa zwo imelaho nzwalelo ya mukovhe wa muthu wa murema kha Bindu ḓi eliwaho (Hu tshi katelwa na ndeme ya Nzwalelo ya Ikonomi yo ṱanganedzwaho nga datumu ye zwishumiswa zwa waniwa ngayo) nga murahu ha musi ho ṱuswa ndeme ya pfanelo dza muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli vhuṱuku kha bindu kana mbilo dzine dzi nga vha hone kha muthu wa murema ane a vha na mukovhe zwo itiswa nga thengiselano yeneyo (hu tshi katelwa na ndeme ya nzwalelo dzoṱhe dzine dza tea u badelwa u ya nga thengiselano yeneyo) yo kaliwa sa phesenthe ya ndeme yoṱhe ya Bindu ḓi kaliwaho, U kaliwa kana u sedzulusa ndeme hoṱhe ho itwa u ya nga Maimo a ṱanganedzeaho a u Kala Ndeme:
.Tswikelelo ya vhune? ndi malugana na Nzwalelo ya Ikonomi iṅwe na iṅwe ine Mufaramukovhe wa murema a vha nayo, u dzhielwa ha Mufaramukovhe pfanelo dza muthu a re na vhuḓifhinduleli vhuṱuku kha bindu kana dza vhubindudzi dzo vhetshelwaho muthu ufhio kana ufhio nga nnḓa ha Mufaramukovhe onoyo kana u fara, u imisa kana u iledza kana u thivhela u ḓiphina ha Mufaramukovhe nga mbuelo dza Nzwalelo dza Ikonomi, hu nga vha nga u angaredza kana ha zwiṅwe zwo tiwaho, kana ha tshifhinga tsho tiwaho, kana u swikela kana musi hu tshi vha na tshiṅwe tshiwo, tenda pfanelo dza muthu onoyo dza vha dzo itwa sa nḓila ya u kona u wana tshelede yo adzimiswaho kana dziṅwe ndugiselo dza malugana na u wana masheleni uri a kone u wana Nzwalelo ya Mukovhe ine ya tea u wanwa nga muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli vhuṱuku kha bindu.
.Mbilo ya mufaramukovhe? kha itshi Tshitatamennde, zwi amba mbilo iṅwe na iṅwe ine ya badelwa Muthu a re na mukovhe kha Bindu ḓo Eliwaho naho mbilo i tshi waniwa nga bindu kana mabindu ma.we; .Mufaramukovhe/muthu a re na mukovhe? zwi amba muthu ane a vha na .Nzwalelo ya Mukovhe kha Bindu ?
.Bindu ḽiṱuku ḓo Teaho (Qualifying Small Enterprise)? zwi amba bindu ḓo teaho u eliwa kana u kaliwa nga fhasi ha garaṱa ya tshikoro ya bindu ḽiṱuku ḓo teaho, u ya nga Ṱhalutshedzo yo sumbedzwaho kha mulayo wa mabindu maṱuku a lushaka wa vhu 102 wa 1996, sa zwe wa shandukisiswa zwone;
.Thengiselano yo teaho? zwi amba u rengiswa ha bindu kana ndaka nga Bindu ḓo Eliwaho. Thengiselano yo teaho a i nga ḓo katelwa kha Elemennte ya Mveledziso ya Bindu ya garaṱa ya Tshikoro ya Dzhinerikhi. Nga nnḓa ha izwo, uri thengiselano i vhe yo teaho, i tea u fusha ṱhoḓea dzi tevhelaho:
(a)	Thengiselano yo Teaho i tea u ita uri hu vhe na bindu ḓi bvelaho phanḓa kana khonadzeo ya mabindu a vharema na u pfukiselwa ha zwikili kana vhukoni ho gudelwaho na kana vhukoni ha u bveledza kha vharema; na
(b)	Bindu ḽine ḽa shumisana na maṅwe ḓo vha ho hone nga mulandu wa Thengiselano yo teaho ḓi tea u vha Bindu ḓo bvelelaho, nahone ḓi tea u sa:
(i)	vhetshelwa mikano i sa pfali malugana na uri dzikilaente kana dzikhasiṱama dzavho ndi vhonnyi; na
(ii)	vha na dzikilaente/dzikhasi.ama na vhanetshedzi nga nnḓa ha bindu ḽine ḓo itaho thengiselano dzo teaho; na
(iii)	ita ndugiselo dza u rumela nnḓa mushumo na bindu ḽine ḽa khou thoma ḓe ha si tendelanwe naḽo ḓi re kule nga nḓila yavhuḓi nahone i pfalaho;
.Phoindi dza tswikelelo? zwi amba mbaloguṱe ya phoindi dza tswikelelo ya vhune na Phoindi dza Ndeme dza Nzwalelo dzo Salaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha garaṱa ya tshikoro ya vhune kha phara ya 7;
??i?walo ḽa Tshitirathedzhi? zwi amba ḽiṅwalo ḓo an.adziwaho nga muhasho wa zwa mbambadzo na indas.iri wa muvhuso wa Afrika Tshipembe nga Ṱhafamuhwe 2003 ḽine ḽa vhidzwa .South Africa.s Economic Transformation ? A Strategy for Broad-Based Black Economic Empowerment? sa zwe ḽa khwinisiswa zwone u ya nga Khethekanyo ya 11 ya Mulayo;
.Mubvisi Muhulwane kha BEE? kha itshi Tshitatamennde, ndi Mubvisi wa Levele ya u Thoma u swika kha wa ya Vhuna sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khoudu 000, Tshitatamennde 000;
.Thagethe. zwi amba thagethe dzo nekedzwaho maga o fhambanaho kha garaṱa ya tshikoro ya vhune kha phara 7;
.Thagethe. zwi amba thagetehe dzo nekedzwaho elemennte dzo fhambanaho kha garaṱa ya Tshikoro ya Dzhinerikhi;
.Tshifhinga tsha vhukati? zwi amba tshifhinga tsha vhukati ha ḓuvha ḽa u thoma ḽa itshi Tshitatamennde na ḓuvha ḽine tsha ḓo anḓadzwa nga Minis.a sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya 26;
.Mulayo wa Ndaulo ya Ndaka ya Tshikwama? zwi amba Mulayo wa Ndaulo ya Ndaka ya Tshikwama wa vhu 57 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone;
.Zhendedzi ḽa u Tanziela? zwi amba Zhendedzi ḽa u ṱanziela ḓo akhiredithiwaho nga nḓila yo teaho u ya nga Tshitatamennde;
??hanziela ya u .anziela. zwi amba ṱhanziela ya BEE yo bviswaho nga Zhendedzi ḽa u ṱanziela hu tshi tevhedzelwa Milayo/Dzikhoudu; na
.Maimo a u .anziela. zwi amba maimo a fhasisa ane a ṱoḓea kha Mazhendedzi a u ṱanziela u itela uri a akhiredithiwe na u anḓadziwa nga Minis.a u ya nga khethekanyo ya 14 ya Mulayo.
.Pfanelo ya u Vouta? malugana na muraḓo wa Bodo, zwi amba vhuimo ha ndaulo nga muthu onoyo kha tsheo dzo dzhiiwaho nga Bodo. Pfanelo ya u vouta kha vharema vhane vha shuma kha Bodo i sumbedzwa sa phesenthe ine ya vhumbiwa nga voutu dzenedzo dzoṱhe dzine Bodo ya tea u dzi wana kha muṱangano wa Bodo;
.Pfanelo ya u Vouta? zwi amba voutu dzine dza tea u wanwa nga vhafaramikovhe kha muṱangano wa u angaredza wa vhafaramikovhe vha khamphani vhane vha vha na mukovhe kana pfanelo dzi fanaho nga tshivhumbeo tshifhio kana tshifhio tsha bindu, tenda:
(a)	mbetshelo dza phara dza 9-0 dza netshedza iṅwe Ṱhalutshedzo malugana na vhuvha ha Pfanelo dza u Vouta kha Bindu hu sa katelwi khamphani ine ya vha na mukovhe, mbetshelwa dzenedzo dzi tea u vhaliwa khathihi na iyi Ṱhalutshedzo malugana na Mabindu eneo;
(b)	hune muthu wa mulayo kana vhathu vha mulayo vha dzhenelela vhukati ha Bindu na Vhafaramukovhe vha ndeme, ndugelo ya u wana Pfanelo dza u Vouta i laulwa nga tshumiso ya milayo yo ṱalutshedzwaho kha phara 8(2) na 8(5); na
(c)	Pfanelo dza u Vouta dzo shumiswaho ho imelwa Mufaramukovhe nga muthu ane a shuma kha zwa mulayo kana Muhaṱuli, zwi ḓo dzhiiwa dzo shumiswa nga Mufaramukovhe; kana o newa maanḓa a u ita zwenezwo kana o farela;
Mvetamveto ya garaṱa YA TSHIKORO ya Tshikalo tshihulwane ya AgriBEE1
Elemente/Zwipi.a zwa BEE
Ndeme (Weighting)
Tshisumbi
Tsumbandeme (Indicator Weighting)
Mvelelo/Thagethe (Ndivho na mahumbulwa
Vhune
20%
Pfanelo dza u Vouta dzi shumiseaho nga vharema
3%
25%

Thagethe/ndivho ya25% ndi ya miraḓo ys indas.iri dzo thomiwaho, hone ya 30% hu ya Lushaka nga Muvhuso


Pfanelo dza u Vouta dzi shumiseaho nga vhafumakadzi vha vharema
2%
10%



Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu ḓo tendelwaho vharema
4%
25%



Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu ḓo tendelwaho vhafumakadzi vha vharema
2%
10%



Nzwalelo ya Ikonomi kha Bindu ḽine zwigwada zwo nangiwaho zwa vharema zwa tendelwa
1%
3%



Tswikelelo ya vhune
1%
A hu na nyiledzo



Nzwalelo ya Ikonomi yo salaho
7%
20% ya Ndivho
 (?waha 1-2)
50% ya Ndivho
 (?waha 3-5)
75% ya Ndivho
(?waha 6-8)
na 100% ya Ndivho (?waha 9-10)



Zwikimu zwa BEE zwa Dzitshaka zwa Vhune kana Vhadzheneli vhaswa (Bonasi)
3%
Bonasi nga levele ya phesenthe ṱhanu



Zwibviswa zwa u swikelela 30% ya u pfukiswa ha mavu
5%
Phoindi ya Bonasi nga phesenthe ya mavu o pfukiswaho ine ya vha nṱha ha 25% (ya nṱhesa 5)

Ndaulo ya Vhalangi
10%
Pfanelo dza u vouta dzine dza shumisea nga vharema
3%
50%



miraḓo ya Bodo ine ya vha Vharema
1%
50%



Vhuimeleli ha mulangi o ḓiimisaho wa murema (Bonasi)
1%
40%









miraḓo ya Bodo ine ha vha vhafumakadzi vha vharema
1%
25%



Vhuimeleli ha vhulanguli ha nṱha ha vharema
2%
40%



Vhuimeleli ha vhulanguli ha nṱha ha vhafumakadzi vha vharema
1%
20%



Vhuimeleli ha vhulanguli ha nṱha ha vhaṅwe vharema
1%
40%



Vhuimeleli ha vhafumakadzi vha vharema sa vhuṅwe vhulanguli ha nṱha
1%
20%

Ndinganyiso ya u Thola Mishumoni (EE)
10%
Zwitatistiki zwa Ndinganyiso ya u Thola Mushumoni zwo vhambedzwaho kha leve.e dzoṱhe dza mushumo
12%
50%
COGP:Phoindi dza bonasi dzi do avhelwa malugana na u tholiwa ha vhahofhali vha vharema


Vhuimeleli ha vhafumakadzi vha vharema ho vhambedzwaho kha ḽevele dzoṱhe dza mishumo
8%
50%

Mveledziso ya Zwikili2
20%
Vhubindudzi kha mveledziso ya Zwikili (hu tshi katelwa na muthelo wa mveledziso ya zwikili), sa phesenthe ya mutevhe wa vhashumi une wa sumbedza vhashumi na miholo yavho.
50% ine ya ḓo shumiswa kha u guda u vhala na u ṅwala (?itheresi) na nyumeresi (dzimbalo) u swika hu tshi swikelelwa levele ya 80%.
10%
3%
Iyi khethekanyo I katela mbekanyamushumo dza vhueletshedzi dza vhashumi vha bulasini na vhoramabindu vha zwa vhulimi vha vharema.


Vhathu vho tholiwaho nga kha mbekanyamushumo dza vhugudisi (sa phesenthe ṰHANGANYELO ya vhashumi)
10%
3%



U tikedza vhathu vhane vha ḓo vhuelwa kha u avhiwa nga vhuswa ha mavu na vhoramabindu vha vharema u bveledza bindu ḽine ḽa ḓo bvela phanḓa nga u pfukisela zwikili kana vhukoni ho gudelwaho kha mbekanyamushumo dza vhueletshedzi dzo teaho
5%
Mbekanyamushumo dza vhueletshedzi dzo teaho dzo akhiredithiwaho nga Ndangulo ya SETA

Maitele a u wana kana u renga a takalelwaho3
20%
Levele 1 ya Mubvisi, sa zwe zwa .anzieliswa zwone nga mazhendedzi a u ṱanziela a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde 020 (U wana R1.35 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho).
20%
50%



Levele 2 ya Mubvisi, sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U ṱanganedza kana u wana R1.25 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho).





Mubvisi wa ḽeveḽe 3, sa zwe zwa ṱanzielwa kana u khwaṱhisedza nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u ṱanganedza R1.10 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho).





Mubvisi wa ḽeveḽe 4, sa zwe zwa ṱanzielwa kana u khwaṱhisedza nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u ṱanganedza R1.00 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho).





Mubvisi wa ḽeveḽe 5, sa zwe zwa ṱanzielwa kana u khwaṱhisedza nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u ṱanganedza R0.80 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho)





Mubvisi wa ḽeveḽe 6, sa zwe zwa ṱanzielwa kana u khwaṱhisedza nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u ṱanganedza R0.60 kha R1 iṅwe na iṅwe yo yo shumiswaho).





Mubvisi wa ḽeveḽe 7, sa zwe zwa ṱanzielwa kana u khwaṱhisedza nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u ṱanganedza R0.50 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho





Mubvisi wa ḽeveḽe 8, sa zwe zwa ṱanzielwa kana u khwaṱhisedza nga mazhendedzi a u ṱanziela kana u khwaṱhisedza a BEE o vhumbiwaho nga fhasi ha Tshitatamennde tsha 020 (U wana kana u ṱanganedza R0.10 kha R1 iṅwe na iṅwe yo shumiswaho)



Mveledziso ya Bindu
10%
Zwibviswa zwine zwa kalea zwine zwa engedzedzea nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha mveledziso ya bindu kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho kha mbuelo dza vhukati phanḓa ha muthelo, nyingapfumo na mukovhe kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho kana 20% ya mavu kana ndaka dzo hiriswaho kha vharema
10%
1% ṅwaha 1 na 2
2% ṅwaha 3 na 4
3% ṅwaha 5 na 6
4% ṅwaha 7 na 8
5% ṅwaha 9 na 10



U hira mavu kana ndaka lwa tshifhinga tshilapfu
3%
U hirisa hu no fhira miṅwaha ya 5

Masalela
10%
Zwibviswa zwine zwa kalea zwine zwa engedzea nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha mveledziso ya zwa matshilisano na Thandela dzo tiwaho dza indas.iri kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho kha mbuelo yo linganelaho phanḓa ha muthelo, nyingapfumo na mukovhe kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho kana 10% ya mavu o newaho vhashumi vha dzibulasini.
10%
1% ṅwaha 1 na 2
2% ṅwaha 3 na 4
3% ṅwaha 5 na 6
4% ṅwaha 7 na 8
5% ṅwaha 9 na 10


1 Kha vha dzhiele nzhele: Tshigwada tsha mvetamveto tsho sedzulusa nga vhuronwane ndaela dza Mulayo kana Khoudu ya Kushumele (COGP) malugana na ndeme na ndivho/thagethe dza garaṱa ya tshikoro, mihumbulo ya tshitshavha, na Mutheo wa AgriBEE tsha themendela uri fomethe kana tshivhumbeo tsha garaṱa ya Tshikoro tsha Modele wa COGP tsho tiwaho tshi shumisiwe nga vhuḓalo na zwisumbi zwiṱuku kana zwa u ḓadzisa malugana na u shumana na zwo tiwahoP Model Scorecard format be utilised in its entirety with minor clarifying or additional indicators to deal with specificities.
2 COGP: Zwi tevhelaho zwi ḓo dzhielwa nṱha u itela phoindi dza bonasi na u khwinisa u ṱanganedzwa ha:
1. Vhueletshedzi, vhugudisi mushumoni na internships and learnerships
2. Mveledziso ya zwikili kana vhukoni ha ndeme
3. ABET
4. U tholwa tshoṱhe ha vhagudi
5. Mveledziso ya zwikili kana vhukoni vhune ha shaea u ya nga Tshitirathedzhi tsha Mveledziso ya Zwikili zwa Lushaka
6. Mveledziso ya zwikili/vhukoni mahayani
3 COGP: Masia a tevhelaho a tea u ṱanganedzwa kana u tendelwa:
 1. Levele ya u ṱanganedzwa ha Mabindu maṱuku o Teaho (ane a takalelwa u ya nga garaṱa ya tshikoro ya Mabindu maṱuku o Teaho)
 2. Mabindu maṱuku a songo katelwaho (ane a ṱanganedzwa u ya nga garaṱa ya tshikoro ya Mabindu maṱuku o Teaho)
 3. Mabindu maṱuku a songo katelwaho (ane a ṱanganedzwa nṱha hu songo sedzwa tshithu (u ṱanganedzwa ha othomethikhi)
 4. U khwinisa u ṱanganedzwa ha u bveledzwa ha vhukoni ha ndeme ha zwa hayani
 5. vhuṱumani kha mveledziso ya bindu
??
??
??
??
20
17
u
36
<fn>ven_Article_National Language Services_NAA REDZHISIARA YA TS.txt</fn>
NAA redzhisiṱara YA TSIRELEDZO YA VHANA NDI MINI?
redzhisiṱara ya Tsireledzo ya Vhana I ḓea mutevhe wa vhana vha re khomboni, vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18, vhane vha ṱoḓa tsireledzo. redzhisiṱara I ṱhogomelwa nga mushumelavhapo ane a vha kha Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano. Mafhungo ane a vha kha redzhisiṱara ndi a tshiphiri nahone a nga ḓivhiwa fhedzi nga vhane vha vha miraḓo ya Tshigwada tsha Tsireledzo ya Vhana (tsumbo, mudededzi/ muongi/ dokotela/ mushumelavhapo /mu.hogomeli /pholisa /madzhisi.ara.a na vhaṅwe.
* U vha na mutevhe wa madzina a vhana vhane vha vha khomboni vhane vha ṱoḓa tshumelo ya vhashumelavhapo
* U ṱanganya ṅwana na muṱa wawe na mushumelavhapo nga u ṱavhanya (mu?etshedzi wa tshumelo)
* U sedzulusa mulandu muṅwe na muṅwe u khwaṱhisedza uri tshumelo dza vhuimo ha nṱha dzi a ṋetshedzwa vhana na miṋa yavho.
NDI NNYI O TEAHO U VHIGA LINI/NGAFHI
U ya nga Mulayo wa ṱhogomelo ya Vhana (wa vhu 74 wa 1983) vhathu vha phurofeshinala vha tevhelaho vha a kombetshedzea u vhiga thambudzo ya ṅwana ifhio kana ifhio ine vha khou i humbulela.
* ṋanga ya maṱo, ṋanga ya malwadze, muongi, mushumelavhapo, mudededzi, muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga kana ane a langa Haya ha Vhana kana Fhethu ha .hogomelo.
LINI
Zwenezwo musi hu tshi khou humbulelwa thambudzo musi hu tshi khou itwa dzindingo kana hu tshi khou thuswa ṅwana, hu tea u vhigiwa kha vhashumelavhapo vha tsini na hune ṅwana a dzula hone.
NGAFHI
Ofisini dzi re tsini navho dza vhashumelavhapo hune ṅwana a dzula hone.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe /vhadzulapo vhane vha vha na mbilaelo vha nga kona u vhona kana u ḓivha nga ha thambudzo ya ṅwana nahone vha nga I vhiga kha vhashumelavhapo. Madzina avho ha nga ḓo bviselwa khagala. Vha tea u vha vha tshi ḓivha zwi tevhelaho:
* U ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana
* U ḓivha zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṅwana vha vhukuma/vha.hogomeli vhawe
* aḓirese ya hune ṅwana a dzula hone nga tshifhinga tshenetsho na uri arali a sa khou dzula na vhabebi, aḓirese ya vhabebi
* maḓuvha na tshakha dza zwiwo
* Zwidodombedzwa zwa zwithu zwine zwa ita uri hu vhe na u humbulela
* ḓivhazwakale ya zwiwo zwa murahu
* Zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwa vhukwamani zwa vhaṅwe vhathu vhane vha nga khwaṱhisedza thambudzo ine ya khou humbulelwa.
Ndi zwa ndeme uri zwidodombedzwa zwavho zwi vhe zwi kha faili ya mushumelavhapo, u itela arali a tshi ḓo zwi ṱoḓa nga murahu.
KHETHEKANYO DZA THAMBUDZO
* Thambudzo ya muvhili: hu nga vha u khuvhuwa, mavhadzi, mvun.eo, u swa, kana u lumiwa.nz.
* Thambudzo nga kha vhudzekani: u ita zwa vhudzekani na ṅwana
* Thambudzo muyani: Hu nga vha u kundwa u ṋetshedza ṅwana lufuno, u mu ṱhogomela kana u mu dzhiela nṱha, u mu ṱuṱuwedza kana u dzulela u mu ṱambuludza, tshutshedzo kana ndingedzo dza u shushedza ṅwana
* U litshedzela ṅwana: U bvela phanḓa na u kundelwa u tsireledza ṅwana kha khombo, u rothola, tsiku, u sa ita zwithu zwa ndeme zwa ṱhogomelo, nz.
HU BVELELA MINI NGA MURAHU HA MUSI MUVHIGO WO FAILIWA?
Mushumelavhapo u ḓo dalela ṅwana na muṱa wawe u ṱoḓisisa arali ṅwana a tshi ṱoḓa tsireledzo kana .hogomelo.
Hune ha wanala uri muthu ane a khou humbulelwa u tambudza ṅwana u dzula fhethu huthihi na ṅwana, u ḓo humbelwa uri a pfuluwe. Arali izwi zwi sa konadzei, ṅwana a nga dzula na muhura, khonani, shaka kana fhethu ho tsireledzeaho lwa tshifhinganyana.
NAA TSHIFHINGA tshoṱhe MUSI HU TSHI VHIGWA MULANDU VHANA VHA A ṱuwiswa muṱani.
Hai, vha ṱuwiswa fhedzi musi vhutshilo havho vhu khomboni. Mulayo wa u litsha ṅwana a tshi dzula muṱani wa hawe nga hune a funa u kha ḓi dzhielwa nṱha. Musi hu tshi dzhiwa tsheo, ndi zwa ndeme uri hu dzhielwe nṱha zwine zwa ḓo vhuedza ṅwana, miṋa na vhabebi vha shela mulenzhe kha u dzhia ha tsheo huṅwe na huṅwe malugana na tshiimo tshine vha vha khatsho.
NAA redzhisiṱara YA TSIRELEDZO YA VHANA I A KWAMA PFANELO DZA VHABEBI?
Hai, u ṅwalisa hone hune a hu kwami vhuḓifhinduleli hu re mulayoni ha vhabebi kana vhaṱhogomeli kha ṅwana, Hu kwamea fhedzi arali maga a lwa mulayo o tea u dzhiiwa (tsumbo: u ṱuwiswa ha ?wana)
NOMBORO DZA Luṱingo:
Nomboro ya u vhiga thambudzo ya Vhana: 0800 05 55 55
Nomboro ya Shishi ya u Vhiga Mapholisani: 10111
Mveledziso ya zwa Matshilisano: 0800 60 10 11
Webusaithi: www.socdev.gov.za
Yo anḓadziwa nga
Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano
Private Bag X910
Pretoria
0001
Zwidodombedzwa zwa Vhukwamani:
ṅwaha wa Dzitshakatshaka wa muṱa
<fn>ven_Article_National Language Services_NAA VHO VHA VHA TSHI .txt</fn>
NAA VHO VHA VHA TSHI ZWI DIVHA?
U ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho zwi khou vha zwa khombo nga maanda. Zwi fanela u itwa fhedzi nga vhathu vha fulufhelanaho vhane vha funana na muthu muthihi fhedzi.
HIV/AIDS I NGA THIVHELWA NGA U ITA ZWA VHUDZEKANI HO TSIRELEDZEAHO, NA NGA U SHUMISA DZIKHONDOMU KHATHIHI NA U VHA NA KHONANI NTHIHI FHEDZI KHA ZWA VHUDZEKANI.
ARALI VHA TSHI TODA MANWE MAFHUNGO NGA HA HIV:
KHA VHA RWELE LUTINGO KHA NOMBORO YA LUTINGO YA MAHALA I TEVHELAHO: 0800012322
VHUIMANA NA U BEBWA HA VHANA NDI VHUDIFHINDULELI HA VHOTHE VHAFUMAKADZI NA VHANNA
MUNNA NA MUFUMAKADZI VHA FANELA U TIKEDZANA TSHIFHINGA TSHOTHE. VHANNA VHA FANELA U TIKEDZA NA U NEA VHAFUMAKADZI VHAVHO THUSO NGA TSHIFHINGA TSHA VHUIMANA. VHUDIIMISELI HAVHO, U SHELA MULENZHE NA U TIKEDZA NDI ZWA NDEME NGA MAANDA MALUGANA NA U FHUNGUDZA TSHIVHALO TSHA MPFU DZINE DZA BVELELA NGA TSHIFHINGA TSHA U BEBA.
Vha khou humbelwa uri vha vhige mpfu dzothe dza vhomme dzine dza khou bvelela kha vhupo ha havho.
Kha vha kwame kiliniki ine ya vha tsini navho, sibadela kana vhaimeli vha vhomme vha Phurovintsi, na vha mutakalo wa vhana na vhafumakadzi.
> Kapa Vhubvaduvha:
> Lut (040) 6093941	Fekisi (040) 6350072
> Fureisitata:
> Lut (051) 4301933	Fekisi (051) 4483077
> Gauteng:
> Lut (011) 355 3341 Fekisi (011) 355 3332
> Kwazulu Natala
> Lut (031) 3322425	Fekisi (031) 3326135
> Mpumalanga:
> Lut (013) 766 3275	Fekisi (013) 7663471/2
> Kapa Devhula (Northern Cape):
> Lut (053) 8300704	Fekisi (053) 8006060
> Phurovintsi ya Devhula:
> Lut (015) 290900 Fekisi (015) 2913345
> Devhula Vhukovhela (North West):
> Lut (018) 387 5232	Fekisi (018) 387 5334
> Kapa Vhukovhela (Western Cape):
> Lut (021) 483 2686	Fekisi (021) 6350072
VHA NGA KHA DI KWAMA OFISI YA LUSHAKA YA MUTAKALO WA VHOMME KHA LUTINGO: (012) 312 0397 kana kha Fekisi: (012) 326 2740
MAFHUNGO MALUGANA NA ZWENEZWO A DO RI THUSA KHA U KHWINISA MAIMO A ZWISHUMISWA NA TSHUMELO DZA MUTAKALO WA VHUTSHETSHE.
U TSIRELEDZA VHOMME
Hu lovha vhafumakadzi vha 600 000 nwaha munwe na munwe nga malwadze a tshimbilelanaho na zwa vhuimana.
99% ya dzimpfu i bvelela kha mashango o no di bvelaho phanda.
Kha vhana vha 100 000 vhane vha bebiwa, hu lovha vhafumakadzi vha 150 Afurika Tshipembe.
Idzi dzimpfu dzi pfisa vhutungu vhunga vhunzhi hadzo dzi tshi nga thivhelwa.
NAA HU VHA HU TSHI AMBIWA MINI NGA HA LUFU LWA VHOMME?
LUFU LWA VHOMME HU AMBIWA LUFU LUNE LWA BVELELA KHA VHAFUMAKADZI NGA TSHIFHINGA TSHA VHUIMANA, TSHA U BEBA, KANA NGA MURAHU HA VHEGE DZA RATHI NWANA O BEBWA.
Komiti ya Lushaka ya malugana na Mbudziso dza Tshiphirini kha dzimpfu dza Vhomme Afurika Tshipembe (NCCEMD) yo wana zwiitisi zwitanu zwo doweleaho zwine zwa vhanga mpfu dza vhomme zwi tevhelaho:
> AIDS
> Malofha mahulwane
> U bva malofha nga tshifhinga tsha vhuimana na musi nwana o no bebwa
> Malwadze a tshimbilelanaho na vhuimana
> Vhaimana vha re na vhulwadze he vha vha vhe naho phanda ha musi vha tshi vha vhaimana, nga maanda vhulwadze ha mbilu
Muimana munwe na munwe a nga kha di vha na thaidzo nga tshifhinga tsha vhuimana na kana nga tshifhinga tsha u beba.
KHA VHANWE HU NA KHONADZEO KHULWANE. NGAURALO VHA DO TEA U TEVHEDZELA NGELETSHEDZO DZO NETSHEDZWAHO AFHO FHASI:
> Vhafumakadzi vha re ntha ha minwaha ya 34 vha do tea u wana ngeletshedzo kha sisita kana dokotela phanda ha musi vha tshi nga vha vhaimana. Vhane vha si tsha toda vhana vha do ya vha valisa dzitshubu hone vhanna vhavho vha tshi do ya vha ita vasekhithomi (muaro une wa itwa kha vhanna uri vha si tsha beba).
> Vhafumakadzi vho vha ho vhaimana lutanu kana u fhira vha do tea u ya u tolwa nga vhudalo nga mubebisi kana dokotela phanda ha musi vha tshi vha vhaimana hafhu.
> Vhafumakadzi vho farwaho nga vhulwadze ha mbilu vha do tea u ya u vhona dokotela ane a khou vha alafha phanda ha musi vha tshi nga vha vhaimana. Vhafumakadzi vhane vhulwadze ha mbilu ha vha ho tou vha faresa vha do tea u ya u valisa tshubu.
> Vhaimana vho bebaho nga muaro tshifhinga tsho fhiraho, vha do tea u ya sibadela tshine tsha do kona u vha bebisa nga muaro tshifhinga tshinwe na tshinwe, hu nga vha masiari kana vhusiku.
> Vhaimana vhane vha remiwa nga thoho, vhane vha bva malofha kha mirado ya vhusadzi, vhane vha vha na zwithavhi zwi sa imi thumbuni, na vhane vha fhelelwa nga muya kana vhane vha bvisa tshikha dza u nukha kha mirado ya vhusadzi, vha fanela u ya sibadela kana kiliniki nga u tavhanya.
NAA RI NGA ITA MINI U THIVHELA U LOVHA HA VHAFUMAKADZI NGA TSHIFHINGA TSHA U BEBA NA TSHA VHUIMANA?
MUFUMAKADZI MUNWE NA MUNWE U TEA U:
> Dzudzanyela vhuimana hawe arali zwi tshi konadzea, na u bebiswa nga mushumeli wa zwa mutakalo a re na vhukoni.
> Ya kiliniki kana kha dokotela uri a toliwe nga murahu ha musi a songo vhona maduvha lu no swika luvhili.
> Ya kiliniki kana kha dokotela uri a wane thuso arali a tshi toda u fhelisa vhuimana kana u bvisa thumbu.
> U shumisa dzikhondomu tshifhinga tshothe musi a tshi ita zwa vhudzekani arali a sa khou toda u vha muimana kana arali o no vha muimana.
MUTA MUNWE NA MUNWE U FANELA U:
> tikedza mufumakadzi wa muimana hayani nga tshifhinga tsha vhuimana, tsha u beba na musi o no beba.
> mu tutuwedza u ya u toliwa musi a sa athu beba, u dzudzanya mishumo kana vhudifhinduleli hawe nga ndila ine zwa do mu konisa u ya u toliwa.
TSHITSHAVHA TSHINWE NA TSHINWE TSHI TEA U:
> tikedza na u dzhiela ntha vhafumakadzi hayani nga tshifhinga tsha vhuimana, tsha u beba na musi o no beba.
> vhona uri hu vha na zwiendedzi zwine zwa do thusa vhafumakadzi musi vha tshi toda thuso
> tutuwedza u avha kana u netshedza malofha
> tikedza kiliniki ya havho malugana na u netshedza tshumelo ya khwine.
<fn>ven_Article_National Language Services_NAA VHULWADZE HA HAHE.txt</fn>
1. NAA VHULWADZE HA ṱhahelelo YA AYODINI NDI MINI?
 Ayodini ndi minirale une wa ṱoḓea kha muvhili uri malugana na u aluwa ha maluvhi a vhana, nyaluwo yavho na mutakalo wavho. Arali muthu a sa khou wana ayodini yo teaho a nga vha na malwadze a muvhili na maluvhi ane a nga sa malwadze a ṱhahelelo ya ayodini.
2. NAA AYODINI I KWAMA HANI VHATHU?
* Vhana a vha aluwi zwavhuḓi. Kanzhi vha vha vhapfufhi musi vha tshi vhambedzwa na thanga dzavho dzine dza wana ayodini yo linganaho.
* Vhana vha vha na thaidzo malugana na u guda nahone a vha shumi zwavhuḓi tshikoloni.
* Vhathu vha neta nga u ṱavhanya
* Vhana vha bebiwa vha vhaṱuku
* Vhana vha bebiwa na maluvhi a sa shumi
* Hu anzela u vha na u thuthea ha tsiko ha dzithumbu, u fana na u bebiwa ha vhana vho lovha na u huma nḓila,
* Vhathu vha nga vha na goitha. Goitha ndi u zwimba hune ha vha hone kha mukulo. Izwi zwi sumbedza uri hu vha hu na ṱhahelelo khulwane ya ayodini muvhilini.
 NDI VHAFHIO VHANE VHA NGA VHA NA IDD?
 muṅwe na muṅwe ane a si ḓe ayodini yo linganaho.
 Arali muthu:
* A tshi shumisa muno wa madzhoro u si na ayodini yo linganaho;
* A tshi shumisa muno u si na ayodini;
* A tshi shumisa muno u si na labulu ya .iodated.
* A tshi shumisa muno u si na ayodini une wa wanala kha madamu a muno; na/kana
* A tshi ḽa zwiḽiwa zwine zwa si vhe na ayodini yo linganaho.
 zwiḽiwa zwine zwa ṱavhiwa mavuni na/kana maḓini ane a vha na ayodini ṱhukhu , kanzhi zwi anzela u vha na ayodini ṱhukhu. Kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango, hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe, ayodini I re mavuni yo kumbiwa nga mukumbuluwo na mu.alo.
3. NAA RI NGA THIVHELA HANI VHULWADZE HA ṱhahelelo YA AYODINI?
nḓila ya khwine ya u thivhela IDD ndi
* u shumisa muno u re na ayodini. Uyu muno u wanala nga maanḓa kha mavhengele ane a rengisa zwiḽiwa. Kha phakhethe ya muno hu tea u vha na aya maipfi .iodated salt?.
* Vha ḓe zwiḽiwa zwa lwanzheni u fana na khovhe ya maḓini I re na muno arali zwi tshi konadzea.
Hu na mulayo Afrika Tshipembe une wa ri muno woṱhe une wa rengiselwa vhadzulapo u tea u vha u na ayodini.
5.NAA HU TEA U SHUMISWA MUNO WA AYODINI MUNGAFHANI URI MUTHU A KONE U THIVHELA IDD?
Muno muṱuku une wa vha na ayodini arali u tshi shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u a thivhela IDD.
A zwi ambi uri vha tea u ḽesa muno une wa vha na ayodini. U ḽesa muno munzhi u re na ayodini a zwi nga iti uri muthu a vhe wavhuḓi na uri a lapfe. Muno munzhi u nga engedzedza mutsiko wa malofha, zwine zwa vha khombo nga maanḓa.
6. NAA MUNO U RE NA AYODINI U NA MUTHETSHELO WO FHAMBANAHO?
Muno u re na ayodini u a fana wa dovha wa vha na muthetshelo u fanaho na wa muno u si na ayodini.
7. NAA MUNO UNE WA VHA NA AYODINI WO TSIRELEDZEA?
EE, muno wa ayodini wo tsireledzea. Vhabveledzi vha muno vha shela ayodini ṱhukhu kha muno, ine ya lingana na ine ya ṱoliwa nga muvhili. Vhathu vhane vha wana ayodini kha zwiko zwa zwiḽiwa zwa tsiko na vhone vha nga kha ḓi shumisa muno u re na ayodini, a u nga ḓo vha ita tshithu.
8. NAA MUNO U RE NA AYODINI U NGA SHUMISWA NA U VHULUNGWA HANI?
* Vha vhee muno wavho kha tsha u fara tshi re na tshivalo tsho valiwaho tsha khwaṱha kana kha pulasitiki yo valiwaho, ngauri ayodini I fhufha nga u ṱavhanya.
* Vha shele muno muṱuku u re na ayodini kha zwiḽiwa zwi re tsini na u vhibva, ngauri tshipiḓa tsha ayodini tshi fhedzwa nga mulilo musi hu tshi khou bikiwa.
9. NAA HU ITWA MINI ARALI MUTHU A TSHI LWADZWA NGA AYODINI?
A si vhathu vhanzhi vhane vha lwadzwa nga ayodini. Naho zwo ralo, vha nga ya khemisini ya havho vha vha vhudza uri vha vha odele muno u re na ayodini.
10. NAA NDI NGANI ZWI ZWA NDEME URI VHA THIVHELE ṱhahelelo YA AYODINI?
Ndi zwa ndeme u thivhela ṱhahelelo ya ayodini nga mulandu wa mvelelo dzine dza ḓiswa nga malwadze a muhumbulo na a muvhili.
Uri muvhili na maluvhi zwi aluwe zwavhuḓi na u vha na mutakalo wavhuḓi, muthu muṅwe na muṅwe u tea u ḽa zwiḽiwa zwo fhambanaho na muno u si gathi u re na ayodini.
Yo bveledzwa nga Muhasho wa Mutakalo,
Khethekanyo ya zwa Pfushi, Private bag X828
Pretoria
Luṱingo: 012 312 0000
Fekisi: 012 323 7457
Ṱhangule 2001
<fn>ven_Article_National Language Services_NDIMA YA 2.txt</fn>

NDIMA
YA
2
U FARA
ZWI RE NGA NGOMU
U FARA
2
Pulane ya ngudo
2.1
Ndivhotiwa
2.2
Ndivho ya u fara ndi ifhio?
2.3
Muthu u fariwa hani
2.4
Pfanelo dza muthu o fariwaho
2.5
U fhungudzwa ha pfanelo
dza muthu o fariwaho
2.6
U shumiswa ha maanḓa kha u fara
2.6.1
Milayo ya u shumiswa
ha maanḓa kha u fara
2.6.2
Zwithu zwine zwa tea
u dzhielwa nt( ha kha u fara
2.6.3
Nga murahu ha u shumiswaha khani
khothe dzi nga sedzulusa zwithu zwiḽa
2.7
Ndi lini hune mapholisa vha nga
thutsha muhumbulelwa ane a khou shavha
2.8
U shumiswa maanḓa kha u fara
muhumbulelwa a no khou shavha
2.9
Vidio kha u fara
2.10
Manweledzo / Mbudziso
2.11
U bvela khagala
2.12
Posit( ara dza pfanelo
dza muthu o fariwaho
2.13
matheriaḽa ane a nga shumiswa
na u maṅwalo o themendelwaho
Zwi re nga ngomu
Zwo teaho u itiwa
Tshifhinga
2.1	Ndivho
N? owedzo nḓowedzo ya 2.1: Ndivho dza u vhala
2 minetse
2.3	Ndivho ya u fara ndi ifhio
N? owedzo ya 2.2: Zwigwada zwa buzz
10 minetse
2.4	Pfanelo da muthu o fariwaho


2.5	U fhungudzea ha pfanelo dza muthu o fariwaho
N? owedzo ya 2.4: Nyambedzano
20 minetse
2.6	U shumiswa ha maanḓa kha u fara


2.6.1	Milayo ya u shumiswa ha maanḓa kha u fara
N? owedzo ya 2.4: Nyambedzano
10 minetse
2.6.2	Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou shumiswa maanḓa kha u fara


2.6.3	Nga murahu ha u shumiswa ha maanḓa khothe dzi nga sedzulusa zwithu zwina


2.7	Ndi lini hune mapholisa vha nga thuntsha muhumbulelwa a no khou shavha?


2.8	U shumiswa ha maanḓa kha u setsha muhumbulelwa
N? owedzo ya 2.7: Nyambedzano
15 minetse
2.9	Vidio nga ha u fara
N? owedzo 2.8: Vidio
10 minetse
2.10	Manweledzo ? Mbudziso
N? owedzo ya 2.9: Mbudziso / Nyambedzano
3 minetse

2.1 NDIVHO
Musi vho no vuledza ndima iyi mugudi u fanela u kona u sumbedza u pfesesa na u ṱhonifha ?
* Pfanelo ya u vhofholowa na u tsireledzea ha muthu;
* Pfanelo dza muthu o fariwaho u ya nga Mulayotewa;
* Maitele a u fara o teaho; na
* U shumiswa ha maanḓa ho teaho musi muthu a tshi fariwa
Nga u shumisa nyambedzano ya tshigwada na zwigwada zwa buzz
2.2 NDIVHO YA U FARA NDI IFHIO?
U fara muthu ndi maitele a u itela zwauri muthu o fariwaho a kone ya khothe. Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu. Ngauralo muthu muṋwe na muṋwe o fariwaho u fanela u fariwa nga nḓila ya vhuthu ine wa tendelana nayo.
Mulaedza wa mugudisi
posiṱara dza pfanelo dza vhathu vho fariwaho dzi hone. posiṱara dzi fanela u nambatedzwa kha luvhondo phanḓa ha musi ngudo iyi i tshi thoma.
nḓowedzo ya 2.1
2 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 2.1
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo ndi ya u ṋekedza ndivho dza ngudo.
Mulaedza wa mugudisi
* Kha vha vhalele ndivho vhagudiswa.
* Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
Kha vha vha ṱalutshedze, arali zwo tea.
Kha vha elelwe hezwi:
Uri khethekanyo ya 38 ya Mulayo wa maitele a Vhugevhenga i fha nḓila ṱhukhu u fhirisa u fara u itela uri muthu a humbulelwaho a kone u ya khothe. Ngona idzi dzi fanela u dzhielwa nṱha phanḓa musi hu tshi itiwa zwa u fara ngauri khethekanyo ya 36(1)(e) ya Mulayotewa i bula zwauri ni fanela u sedza kha zwithu zwi si gathi zwine zwa thivhela u swikela ndivho (afha hu tshi khou itelwa uri muhumbulelwa a kone u ḓi vhonadza khothe). U fara hu fanela u shumiswa fhedzi sa yone nḓila ya u fhedzisa.
Khethekanyo ya 38 ya Mulayo wa Maitele Vhugevhenga
Ngona dza u swikelela uri muhwelelwa a kone u ya khothe u itela tsengo yawe ndi -
* u fara
* dakafala
* nḓivhadzo yo tou ṅwaliwaho
* mulandu u ya nga mbetshelwa i yelanaho na Mulayo uyu.
U fara a si maitele a u bvisa lwa tshifhinganyana muthu kha tshitshavha hu u itela u lugisa vhupo uhu, kana maitele a u pfisa vhutungu.
2.3 nḓila YA U FARA MUTHU
Muthu a nga fariwa hu na ḽiṅwalo ḽa u fara kana hu si na ḽiṅwalo ḽa u fara. Vha elelwe zwauri ndi zwa ndeme tshifhinga tshoṱhe u wana ḽiṅwalo ḽa u fara. Zwivhuya zwa hone ndi zwauri hezwi zwi vhea pholisa kha vhuimo havhuḓi kha uri vha vulelwe mulandu na u ita zwauri u fara na na u waniwa ha vhuṱanzi hu vhe mulayoni. ḽiṅwalo ḽa u fara ḓi nga wanala kha madzhisi.arata kana mulamukanyi, hu tshi angaredzwa na muofisi wa pholisa o vhewaho a re kha vhuimo ha kapu.eni na u ya nṱha.
Hu na zwithu zwinzhi zwine zwa nga ita zwauri muthu a fariwe hu si na ḽiṅwalo ḽa u fara. Zwinwe zwazwo ndi zwo buliwa kha khethekanyo ya 40 ya CPA.
Elelwani zwauri huna miṅwe milayo ine ya bula zwauri hu nga vha na u fara hu si na linwalo, sa tsumbo, khethekanyo ya 40(2) ya CPA.
nḓowedzo ya 2.2
10 minetse
Sia ḽa ndeme
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo ndi ya u rera nga ha u fara na na maṅwe maitele a u ita uri muhwelelwa a vhe hone khothe.
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga mbudziso nga zwigwada zwivhili (zwigwada zwa buzz) (5 minetse)
(kha vha shumise thirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.2)
* Ndivho ya u fara ndi ifhio?
* U dzhia zwauri muthu ha na mulandu zwi amba mini?
* Ndi maitele afhio nga nnḓa ha u fara ane a vha hone ane a nga ita zwauri muhwelelwa a ḓi vhonadze khothe?
2. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhe mihumbulo ya zwe vha rera nga hazwo. Kha vha tshimbidze nyambedzano ya u angaredza vha ite manweledzo.
(5 minetse)
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* Pfanelo dza vhuthu na bugu ya u shumela ya Tshipholisa, masiaṱari a 27-29.
* tshipiḓa tsha vhu 38 tsha CPA.
Mulayo wa u guda ngawo
U sa vhona muthu mulandu
Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995(4) BCLR 401 (SA) ho shumiswa u dzhia muthu a si na mulandu.
* U dzhia muthu a si na mulandu hu tshimbilelana na pfanelo na u fha vhuṱanzi vhune ha wanisa muthu mulandu na pfanelo ya u fhumula.
* Muthu ane a khou hwelelwa mulandu ho ngo tea u thusa muvhuso uri a wine mulandu wawe. Arali muvhuso u tshi khou welela muthu, muvhuso u fanela u sumbedza hu si na u timatima uri muthu uyo u na mulandu.

Maitele a u fara muthu o ṱalutshedziwa kha khethekanyo ya 39 ya CPA. A nga pfufhifhadzwa nga nḓila i tevhelaho:
* Muthu a nga fariwa musi ho bviswa ḽiṅwalo ḽa uri a fariwe (khethekanyo ya 43 ya CPA) kana hu si na ḽiṅwalo ḽa uri a fariwe (khethekanyo ya 40 ya CPA).
* Arali muthu a tshi khou ḓi ṋekedzela uri a fariwe a hu na ṱhoḓea ya uri a kwamiwe.
* Arali muthu a tshi khou hana u fariwa hu nga shumiwa maanḓa maṅwe na maṅwe a u ita uri muthu uyo a fariwe.
* Muthu ane a khou mu fara u fanela uri zwenezwo a tshi khou mu fara, a mu vhudze uri u khou farelwa mini.
* Arali muthu a tshi khou fariwa hu si na ḽiṅwalo ḽa u fara khopi ya u fara i fanela u bvisiwa arali i tshi khou .o.iwa.
Kha vha elelwe:
Muthu o fariwaho u fanela u ḓivhadzwa nga u ṱavhanya (kha tshifhinga tsho teaho kha vhuimo uhu) nga ha pfanelo dzo vhewaho kha khethekanyo ya 35(1) na (2) ya Mulayotewa. Muofisi wa mapholisa u fanela u ḓivhadza na u ṱalutshedza pfanelo dzoṱhe idzi kha muthu o fariwaho na u vhona uri muthu uyo u khou dzi pfesesa u ya nga Khethekanyo ya 35(4) ya Mulayotewa.
2.4 PFANELO DZA MUTHU O FARIWAHO
Muthu o fariwaho u dzhiwa sa ane a si vhe na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu na uri tshifhinga tshoṱhe u fanela u fariwa zwavhuḓi nga nḓila ya u sumbedzwa tshirunzi na u mu ṱhonifha, hu tshi khou dzhielwa nṱha pfanelo kha mbofholowo na u tsireledzea ha muthu.
U fara ndi nḓila ya u fhungudza muthu kha pfanelo dza vhuthu. U fariwa hu fhungudza pfanelo dzo vhalaho dza muthu. dziṅwe dza pfanelo dza ndeme dzo fhungudziwaho ndi hedzi:
* Tshirunzi tsha muthu (khethekanyo ya 10 ya Muolayotewa)
Vhathu vhoṱhe vha fanela u fariwa nga nḓila yavhuḓi, ya tshirunzi na u sumbedza u thonifha. Muofisi wa mapholisa ho ngo tea u semana kana u shumisa luimbo lwa maṱamba musi a tshi khou amba na muthu o fariwaho, ngauri hezwi zwi ḓo thithisa tshirunzi tsha muthu. Musi muofisi wa mapholisa a sa ṱhonifhi tshirunzi tsha muthu hu anzela u bvelela u sa shumiswa zwavhuḓi ha maanḓa. vhuḓifari ha muofisi wa mapholisa vhu ḓo sedzuluswa zwavhuḓi hu tshi khou shumiswa khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa.
* Mbofholowo na tsireledzo ya muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa)
Pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu i ktela pfanelo ya u dzhiela nṱha muvhili wa muthu na muhumbulo wawe. (Hezwi zwi amba zwauri muthu u kona u langula muvhili wawe na muhumbulo wawe). Pfanelo ya u tsireledziwa kha khakhathi dza muvhilini na dza muhumbulo dzi katela na uri muthu a hu na muthu ane a nga sokou waniwa mulandu (hu si na tshiitisi tshi pfalaho, nga maṅwe maipfi hune ha vha hu si na khwaṱhisedzo ya Mulayo wa Phalamennde kana mulayo wo ?oweleaho) a fariwa, a valelwa na u setshiwa. Muhumbulo wo tandavhuiwaho ndi wa uri, mbofolowo ya muthu zwi amba pfanelo ya muthu ya uri a tsirelede kha nyito dza u fariwa dzine muvhuso wa dzi dzhia hu u pfukiwa kana u dzhia u sa dzhiela nṱha muvhili na muhumbulo wa muthu.
* Pfanelo ya mbofholowo ya u sudzuluwa (khethekanyo ya 21 ya Mulayotewa)
* Khethekanyo ya 21 ya Mulayotewa: Mbofholowo ya u sudzuluwa na vhudzulo.
21. (1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u sudzuluwa.
(2) ?????
Hedzi ndi tsumbo dza dziṅwe dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa. Huna dziṅwe pfanelo pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u fariwa, sa tsumbo khethekanyo ya 14 (Tshiphiri), khethekanyo ya 18 (U kwamana) na dziṅwe pfanelo dzo fhambanaho dzo fhungudziwaho nga dzinwe nḓila,
KHA VHA ELELWE HEZWI
Muthu o fariwaho u na pfanelo zwenezwo a tshi tou fariwa kha khethekanyo ya 35(1), (2) na (4) dza Mulayotewa.
THERISANO YA DZINWE PFANELO
* U fhumula
Pfanelo ya u fhumula i ita uri muthu o fariwaho a ḓinangele uri a fhumule (a sa fhi tshitatamennde na u sa fhindula mbudziso) kana u ita tshitatamennde kana u fhindula mbudziso. U fhumula zwi amba uri muthu ha ambi tshithu nga zwine a khou vhutshinyi vhune a khou humbulelwa hone, fhedzi muthu u fanela u amba dzina ḽawe na ḓiresi arali o vhudziswa nga muofisi wa mulalo (ane a angaredza na pholisa). Khethekanyo ya 41 ya CPA).
U itela uri muthu a nange a na nḓivho, Mulayotewa u vhofha uri muofisi ane a khou fara a ḓivhadze muthu o fariwaho nga mvelelo (zwine zwa nga bvelela) nga u sa fhumula. Hezwi zwi amba uri arali muthu a nga humbula u ita tshitatamennde, muthu uyo u fanela u ḓivhadzwa uri tshitatamennde itsho tshi ḓo ṅwaliwa nahone tshi nga shumiswa sa
vhuṱanzi khothe ya mulayo.
* U sa kombetshedzwa u tenda kana u fha vhuṱanzi vha sa funi.
A hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa u tenda kana u fha vhutanzi arali vha sa funi. Arali muthu a kombetshedzwa nga nḓila iṅwe iṅwe u fha ita tshitatamennde, itsho tshitatamennde a tshi nga ṱanganedzwi (a tshi nga dzhiiwi sa vhu?anzi) kha khothe ya mulayo. (Khethekanyo ya 217 na 219 A ya CPA).
* U ita khumbelo ya beiḽi
beiḽi ndi maitele a u fhungudza u thivhelwa ha pfanelo dza muthu kha mbofholowo na u tsireledzea (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa). beiḽi i dovha ya vha nḓila ya u ita uri muthu u fanela u vha hone kha tshengo. Vhahumbulelwa vha nga vhofhololwa nga beiḽi ya mapholisa (kha mulandu u sa dini) kana vha nga ita khumbelo phanḓa ha mutshutshisi kana khothe ya mulayo.
ZWINE MULAYO WA ṱoḓa ZWONE
Muthu o fariwaho u na pfanelo dza u vhofhololwa dzhele arali zwi zwone zwine zwa fusha mulayo, tenda ha vha hu na ṱhoḓea dzi pfalaho (Khethekanyo ya 35(1)(f) ya Mulayotewa). Pfanelo ya u vhofhololwa muthu o fariwa hu na beiḽi kana hu si na beiḽi, nga nnḓa ha musi zwine mulayo wa khou ṱoḓa zwone zwo ima nga iṅwe nḓila, yo ṱangana na pfanelo ya mbofholowo na u tsireledzea ha muthu muṅwe na muṅwe na pfanelo ya u dzhiiwa u si na mulandu u swikela u tshi wanala mulandu nga khothe.
U vhofhololwa ha muthu o fariwaho zwi ḓo vha zwi si zwavhuḓi kha vhulamukanyi arali hu na tshiṅwe tsha maitele o bulwaho kha khethekanyo ya 60(4) ya CPA.
* Arali muthu o fariwaho (muhwelelwa) a tshi nga thithisa u tsireledzea ha tshitshavha kana muthu muṅwe na muṅwe kana a tshi nga bveledza vhutshinyi ho bulwaho kha shedulu ya 1
* Arali muthu o fariwaho a tshi ḓo edzisa u shavha tsengo
* Arali muthu o fariwaho a tshi ḓo edzisa u ṱuṱuwedza kana u shushedza ṱhanzi kana u thutha vhuṱanzi
* Arali muhwelelwa a tshi ḓo nyadza kana u thithisa ndivho ya u shuma zwavhuḓi ha Sisiṱeme ya vhulamukanyi hu tshi angaredzwa na Sisiṱeme ya beiḽi,
Mulayo wa vhuvhili wa Vhugevhenga wo Tshintshiwaho wo engedzedziwaho tshiga tsha vhuṱanu kha khethekanyo ya 60(4), une wa bula zwine mulayo wa nga zwi dzhiela n.ha:
Khethekanyo ntswa ya 60 (8A) yo engedzwa kha Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u talutshedza zwithu zwine khothe ya nga zwi dzhiela n.ha:
Khethekanyo ya 60 (8A)
Hu tshi khou dzhielwa nṱha arali zwiga zwa kha khethekanyo.hukhu ya (4) (e) zwo tevhedzwa, hune zwa konadzea khothe i nga dzhiela nṱha zwiitiso zwi tevhelaho, zwine zwavha:
a. Arali lushaka lwa vhutshinyi kana vhuimo he vhukhakhi ha bveledzwa khaho hu tshi nga bveledza muhumbulo u tshuwisaho kana vhu mangadzaho kha tshitshavha tsha he vhukhakhi ha bveledzwa hone;
b. Arali u tshuwa na u mangala ha tshitshavha hu tshi nga livha kha uri hu si vhe na mulalo kha tshitshavha arali muhwelelwa a nga vhofhololwa;
c. arali u tsireledzea ha muhwelelwa hu tshi nga thithisea nga u vhofhololwa hawe;
d. arali mulalo na u tsireledzea vhukati ha miraḓo ya tshitshavha u tshi ḓo dzhielwa fhasi nga u vhofhololwa hawe;
e. arali u vhofhololwa ha muhwelelwa hu tshi ḓo nyadza fhasi kana u thithisa lushaka kha u vha na fhulufhelo kha Sisiṱeme ya vhugevhenga ha vhulamukanyi; kana
f. tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine u ya nga khothe tshi fanela u dzhielwa nṱha.
Arali tshiṅwe kana zwiṅwe tsha izwi zwiga tshi hone ndi mushumo wa pholisa wa u hanedza beiḽi, Ngauralo vha tea u ita ṱhoḓisiso zwavhuḓi arali vha tshi khou ṱoḓa u hanedza beiḽi,
ZWA NDEME
Musi hu tshi khou itiwa khumbelo ya beiḽi, khothe i nga i fhirisela phanḓa u swika kha maḓuvha a sumbe u ya nga khethekanyo 50(6) ya CPA. Arali khothe ya fhirisela phanḓa, vha nga shumisa tshifhinga itshi u kuvhanganya vhutanzi vhune vha ḓo vhu ṱoḓa kha u hanedza khumbelo ya beiḽi,
Naho hu uri muhwelelwa u na pfanelo ya beili na uri a nga si thivhelwe kha u ita khumbelo khothe ya mulayo, hu na mishumo yo vhalaho ya ndangulo dzine dza tea u itiwa phanḓa ha musi muthu a tshi iswa khothe uri a ite khumbelo ya beiḽi, u fana na u ita muvhingo wa u fara na u dzhia magunwe na malofha. Nga nnḓa ha musi muthu a tshi khou tenda tshumisano kha u ita uri mushumo wa ndangulo u itiwe na wa ṱhoḓisiso zwi ḓo vhewa sa ṱhoḓea ya beiḽi yawe.
* U iswa khothe hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha musi o fariwa
Khethekanyo ya 50 ya Mulayo wa maitele a Vhugevhenga u bula zwauri muthu o fariwaho u fanela u iswa khothe hu saathu u fhela awara dza 48, Khethekanyo ya 35 (i) (d) ya mulayotewa i dovha ya amba uri a zwi tou amba uri muthu u fanela u ḓiswa khothe nga u nga u ṱavhanya. Tshifhinga tsha awara dza 48 ndi tshifhinga magumo na uri mushumo u sala kha pholisa uri ḓi ḓise muthu khothe nga u ṱavhanya. Tshifhinga tsha awara dza 48 tshi thoma zwenezwo muthu a tshi tou fariwa na u thivhelwa mbofholowo yawe. Arali pholisa a vha a tshi khou kona u ḓisa muthu khothe nga u ṱavhanya, fhedzi ḽa kundelwa u ita ngauralo, u valelwa ha muthu uyo u ya phanḓa zwi nga vha zwi siho mulayoni.
Pfanelo ya u wana vhaimeleli vha mulayo
Muofiri wa mapholisa u fanela u ḓivhadza muhwelelwa (muthu o fariwaho) zwavhuḓi nga ha pfanelo ya u nanga na u kwamana na muimeleli wa mulayo. Muthu o fariwaho u fanela u ḓivhadzwa uri u na pfanelo ya u koḓelwa muimeleli wa mulayo nga muvhuso na uri badelo dzi ḓo itiwa nga muvhuso, arali ha nga vha bvelela zwiṅwe zwi siho mulayoni (khethekanyo ya 35(2)(b) na (c). Hezwi zwi ḓo itiwa nga muofisi wa thuso uya mulayo.
Kha muofisi wa mapholisa hezwi zwi amba zwauri u fanela u vha muthu o fariwaho tshifhinga tsha u kwamana na ramulayo wawe. Arali muhwelelwa a si na ramulayo vha fanela u mu fha madzina a vhoramilayo vhane vha wanala kha honoho vhupo kana nomboro ya
luṱingo ya Bodo ya u Thusa ya Mulayo kana maṅwe madzangano o raloho kha vhupo havho. Kha vha ite zwauri vha na nomboro idzo dza lutingo na uri vha khou ḓivha muofisi vha thuso ya mulayo kha khothe ye henefho tsini.
* U fariwa nga nḓila ine ya sumbedza u
 ṱhonifha na tshirunzi
Muofisi wa mapholisa u fanela u fara muthu muṅwe na muṅwe nga nḓila ine ya sumbedza u ṱhonifha na tshirunzi musi a tshi mu fara (khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa : Tshirunzi tsha Vhuthu). Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi waniwa mulandu nga khothe ya mulayo.
2.5. U FHUINGUDZWA HA PFANELO DZA MUTHU O FARIWAHO
Musi pfanelo dza muthu dzo fhungudzwa nga u fariwa, u fhungudzea hu fanela u lingiwa hu tshi khou vhambedzwa na ṱhoḓea dzi re kha tshipiḓa tsha u fhungudza (khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa).
Hezwi zwi amba zwauri:
* U fhungudzea hune ha khou humbulelwa hu tea u vha hu mulayoni wa khumbelo nga u angaredza. Hezwi zwi amba zwauri hu fanela u vha na Mulayo wa Phalamennde une wa vha fha pfanelo ya u fara. Fhethu hunzhi ndi Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga na miṅwe milayo ya Phalamennde. Mulayo wa u shumiswa nga u angaredza ndi mulayo wa shangoni, une wa nagaredza yoṱhe ya muvhuso na ya sialala.
* Pfanelo dzi nga fhungudzea fhedzi u swika hune u fhungudza ha vha hune ha pfala. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza hu fanela u vha hune ha pfala kha vhuimo honoho. Arali hu na ngona ya khwine i nga shumiswa, nga maṅwe maipfi arali vha sa todi u fara muhwelelwa, vhone sa muofisi wa mapholisa vha fanela u shumisa iṅwe ngona.
* U fhungudzea hu fanela u vha vhune ha pfala kha tshitshavha tsha dimokirasi tshi si na tshidzumbe tsho livhiswaho kha tshirunzi tsha vhathu, u eḓana na mbofholowo. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwathisedza nyito dzavho nga murahu khothe ya mulayo. Tshitshavha tsha dimokirasi tsho vuleaho zwi amba vhaofisi vha mapholisa kha zwiṅwe zwitshavha zwa dimokirasi vha fanela u ita nga nḓila ine ya fana kha vhuimo vhu fanaho. Vha tea u fara muthu muṅwe na muṅwe nga nḓila ya tshirunzi na u ṱhonifha na uri a vho ngo tea u ṱalula muthu na muthihi, zwi si na ndavha uri ndi nnyi. Kha vha elelelwe hezwi, muthu u dzhiwa e si na mulandu u swika a tshi ḓo wanala mulandu nga khothe ya mulayo.
* U ya nga khethekanyo ya 36(1) (a) u swika kha (e) mulayo wa u kovhekanya u khou shuma. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza huṅwe na huṅwe, sa tsumbo, pfanelo dza muthu kha u vha na tshiphiri kana mbofhololo ya u sudzuluwa zwi fanela u kovhekanywa (u linganyiswa zwavhu?i) zwi tshi khou ya nga lushaka lwa vhutshinyi ho itiwaho. Hu tea u vha na u eḓana vhukati ha pfanelo dza muthu na tshiphiri kana mbofholowo ya u sudzuluwa na tshiimo tsha u thivhela.
2.6. U SHUMISA maanḓa KHA U FARA
Tshithu tsha ndeme tshine tsha tea u humbulwa musi hu tshi fariwa muhwelelwa ndi tsha uri hu fanela u vha na u eḓanya vhukati ha u ita mushumo wavho zwavhuḓi na u ṱhonifha pfanelo dza muhwelelwa. Musi muhwelelwa a tshi fariwa, ha athu u waniwa mulandu wa vhutshinyi nga khothe.
Musi hu tshi khou fariwa muhwelelwa vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tendelwa u pfisa vhuṱungu sa yone nḓila ya u fara muthu. Arali hu sa todei maanḓa kha u fara muthu uyo, vha songo shumisa maanḓa na mathihi uri vha kone u fara muthu uyo, ndi maanḓa a si gathi ane a nga shumiswa, zwine zwa amba tshivhalo tshi songo vhalaho tsha maanḓa tshi a ṱoḓea kha tshiimo itsho.
Mulayotewa u fha muthu muṅwe na muṅwe pfanelo dzi tevhelaho ?
* u tshila
* u ṱhonifhiwa na u tsireledziwa kha tshiirunzi tshawe
* mbofholowo na u tsireledzea ha muthu, zwine zwa angaredza pfanelo ya u vhofholowa kha zwivhumbeo zwothe zwa dzikhakhathi kha zwishumiswa zwothe wa muvhuso na zwa muthu munwe na munwe, u sa pfiswa vhuṱungu kana u fariwa kana u pfiswa vhuṱungu nga nḓila ya tshituhu, i sa ya vhuthu kana nga nḓila ya u dzhiela fhasi; na
* kha tshiphiri tshawe, tshine tsha katela pfanelo ya u sa setshiwa na vhathu vhawe, muḓi kana thundu kana u dzhiiwa ha thundu yawe.
U shumiswa ha maanḓa tshinwe tshifhinga hu nga dzhenela kana ha fhungudza pfanelo nthihi kana dzi fhiraho nthihi kha dzo buliwaho afho ntha. Ngauralo, u shumiswa ha maanḓa tshifhinga tshoṱhe hu tea u yelana na mulayo.
2.6.1 Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou shumiswa maanḓa kha u fara
Vha nga ḓi vhudzisa mbudziso dzi tevhelaho musi vha tshi khou shumisa maanda kha u fara:
* U shumiswa ha maanḓa ho luga, u tea na u shuma?
* U shumiswa ha maanḓa hu nga imelelwa khothe ya mulayo?
* U shumiswa ha maanḓa ha bveledza khuvhabvu thukhu?
2.6.2 Milayo ya u shumiswa ha maanḓa kha u fara
* U shumiswa ha maanḓa a si manzhi
* U shumiswa fehdzi ha maanḓa o fhungudzeaho
* U shumisa maanḓa o teaho kha u ḓi tsireledza na vhathu vha si na mulandu vha re nga henefho tsini na u itela u kona u fara.
* U shumisa maanḓa o fhungudzeaho
 Vha fanela u shumisa maanḓa o
 tendelwaho u thivhela u shushedzwa, u
 hana kana nndwa. Arali u shushedza , u
 hana kana u lwa hu tshi khou hulela na
 maanḓa a fanela u engedzea
* U shumisa maanḓa o linganelaho
 Arali muthu a tshi khou hana u fariwa
 mulandu we a u ita u nga vha na
 mushumo muhulwane wa uri ndi maanḓa
 afhio ane a nga shumiswa. Arali hu
 mulandu muṱuku, hu na maṅwe maanḓa
 a songo teaho u shumiswa.
NGONA YA U ṱalutshedza U eḓanya KHA U SHUMISA maanḓa
Arali muthu a sa khou hana u fariwa vha songo vhuya vha shumisa maanḓa na luthihi.
Ngona dzi tevhelaho dzi ṱalutshedza na u sumbedza vhuimo ho fhambanaho ha maanda ane a nga shumiswa musi kha u fara. (maan?a o fhungudzeaho)
* U vha hone ha vhaofisi vha mapholisa:
U ḓi bula vhuimo ha maanḓa
Musi muhu a tshi khou ḓi amba sa muofisi wa mapholisa (zwi tshi vhonala na nga maipfi). U bvisa tshanḓa uri a fare / u sumbedzisa kana u khuthadza
U sumbedza nga maipfi, ndaela ya u sumbedza nḓila kana u fara.
Musi muofisi wa mapholisa a tshi khou fha ndaela nga maipfi kana u fha muthu ndaela uri a ite tshiṅwe tshithu. (Sa tsumbo: Musi muhwelelwa a tshi khou shavha, muofisi wa mapholisa a mu vhidzelela uri a ime.)
* U langula nga tshanḓa tshi si na tshithu:
U langula nga tshanḓa tsha vhulenda tshi si na tshithu
Maitele ane a nga itelwa ṱhoḓisiso dzi si gathi. (Sa tsumbo: Musi muofisi wa mapholisa a tshi kwama muthu kha shaḓa a mu vhudza uri a mu tevhele.)
U langula nga tshanḓa tsha u kondisa
Ndi maitele ane a nga bveledza kuvhabvu. U shumisa maitele a u pfisa vhuṱungu, u kondelela vhuṱungu, u tevhela ndaela, u dzhiela fhasi na a u shumisa muṅwe muthu.
* Maitele a thivhela u shuma na mutodo
U thivhela nga mutsinga (arali pholisa lo gudiswa), kana nga muṅwe mulenzhe/ tshan.a/ shaḓa ḓi shuma musi hu tshi khou shumiswa maanḓa kha tinga dza muṱoḓo u ita uri hu vhe na u sa shuma ha tshifhinganyana ha tshanḓa khathihi na mihumbulo. huṅwe u kwamea hune ha nga bveledza u sa shuma ha tshifhinganyana ha zwipiḓa zwa muvhili.
* Zhendedzi ḽa Khamikhala
CO/OC (u kherula) kana gese ya phiriphiri arali yo thendelwa nga muhasho u ya nga maga a maitele a tsireledzo nga vhaofisiri vho gudisiwaho ya shumiswa na maga ane a langa khemikhala idzi.
* Tshimorodzhisi/ zwithavhane zwine zwo tendelwaho nga muhasho uri zwi shumiswe nga vhaofisi vha mapholisa vho gudelaho vhuḓifari ha vhuimo ha nṱha.
* maanḓa a u vhulaha / tshigidi kana maitele a u kona u tshila ane a nga bveleddza .lufu kana u vhaisa muvhili (khuvhabvu khulwane)
* U shumisa maanḓa o teaho kha u ḓi tsireledza na vhathu vha si na mulandu vho imaho kha tsini musi vha tshi khou fara
Musi hu tshi khou fariwa muthu muofisi wa mapholisa u fanela u di tsireledza. Kha vha elelwe zwauri u shumisa maanḓa fhedzi a teaho kha u ḓi tsireledza na u tsireledza vhathu vho imaho nga tsini.
2.6.3 Nga murahu ha u shumiswa ha maanḓa khothe i nga sedzulusa zwithu zwine zwi tevhelaho, zwine zwa vha:
* U shumiswa ha maanḓa ho vha ho tea kha vhuimo uho?
* Ho vha hu na u nyito vhukati ha ṱhoḓea ya u shumisa maanḓa na tshivhalo tsha maanḓa o shumiswaho?
* Muthu o fariwaho o huvhala u swika ngafhi?
* Naa maanḓa o shumiswa nga muya wavhudi kana nga nḓila i si yavhuḓi, i songo teaho kana ya u pfisa vhuṱungu.
2.7. NDI LINI HUNE MUOFISI WA MAPHOLISA A NGA THUNTSHA MUHWELELWA ANE A KHOU SHAVHA?
Mulaedza wa ndeme
Heli ndi fhungo la ndeme. Khethekanyo ya 49 ya CPA i khou .walululwa. Zwine zwa khou wanala kha phindulo iyi zwi nga shanduka.
Mulayotewa (Khethekanyo ya 11) u bula zwauri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila. Ngauralo, muofisi wa mapholisa a nga thuntsha fhedzi muthu kha vhuimo ha tshipeshala fhedzi. Ndi zwa ndeme u divha zwauri mulayo u vha tendela fhedzi u thuntsha muthu ane a khou shavha u fariwa.
Mulayo wa u shumiswa ha maanḓa kha u fara (khethekanyo ya 49 ya CPA) u kha ḓi shuma. Maitele aya a fhungudzwa nga mulayo wa mapholisa une wa ima vhudzuloni ha CPA. Mulayo u dzula u hone nahone wo nambatedzwa afha sa ṱhumetshedzo ya A?.
Mulayo wa Maitele a vhugevhenga na Mulayo wa SAPS u thusa u pfesesa uri mapholisa vha nga fhungudza hani pfanelo dza muthu dza u vhofholowa na u tsireledzea ha muthu. Milayo iyi i vhudza vhone uri ndi lushaka-de lwa maanda lune lwa nga shumiswa musi hu tshi khou fariwa muthu.
Kha elelwe, hezwi zwi nga shanduka
Muthu ane a u humbulelwa a tshi khou shavha a nga thuntshiwa fhedzi arali ho tevhelwa vhuimo uhu ha rathi:
Kha vha elelwe, arali zwi sa ṱoḓei uri vha shumise tshigidi vha songo tshi shumisa
1. Muhwelelwa o ita mulandu muhulwane we wa ṅwalwa kha mutevhe wa mulayo wa mapholisa. Kha ite zwauri vha wane khophi ya mualyo vha u rwele ṱhohoni zwavhuḓi.
2. Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu we a ita vhutshinyi ha lushaka ulwo.
3. Muhwelelwa u khou ḓivha uri muofisi wa mapholisa u khou edzisa u mu farela vhutshinyi uho.
4. A huna inwe nḓila ya u fara muhwelelwa.
5. Muofisi wa mapholisa u fha muhwelelwa nḓivhadzo ya urui u ḓo thuntsha arali muthu uyu a sa imi; muhwelelwa a si vhe na ndavha nazwo.
6. Vhutshilo ha vhaṅwe vhathu hu nga si vha khomboni arali ha nga thuntshiwa.
Arali muhwelelwa a sa ṱoḓi u ima, vha fanela u thoma nga u thuntsha gulu ya u fha divhadzo, fhedzi arali zwi si nga si vhee vhuimo ha vhaṅwe vhathu kha vhuimo ha khombo. Arali muthu uyop ane a khou humbulelwa a sa ṱoḓi u ima, vha nga kona u thutsha. Vha faneala u edzisa u thuntsha kha miraḓo ya muvhili, u fana na mulenzhe, hune gulu ya nga si vhulahe muthu uyo.
ṱhoḓea ya maanḓa a fhungudzeaho yo buliwa kha khethekanyo ya 13(3)(b) ya Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa une wa bula zwauri maanḓa a nga shumiswa fhedzi nga miraḓo ?
* Musi a tshi khou mushumo wa tshiofisi; na
* Murado u tendelwa nga mulayo u shumisa maanḓa
* muraḓo a nga shumisa maanḓa ma.tuku ane a pfala kha vhuimo honoho.
2.8. U SHUMISA maanḓa U SETSHA MUTHU O FARIWAHO
Sa mulayo wa u angaredza, u setsha hu tea u itwa fhedzi u ya nga liṅwalo ḽa u setsha (khethekanyo ya 21 ya CPA) nga nnḓa ha musi mulayo wa muvhuso wo tendela zwauri u setsha hu nga itiwa hu si na ḽiṅwalo ḽa u setsha. Nga nnḓa ha khethekanyo ya 22, 23 na 24 ya CPA, miṅwe milayo minzhi ya phalamennde i a tendela uri u setsha hu nga itiwa hu si na ḽinwalo ḽa u setsha.
U ya nga khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA, muraḓo a nga setsha muthu we a mu fara a dzhia tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 ya CPA tshine tsha wanala a natsho kana nga fhasi nga fhasi ha ndangulo ya muthu o fariwaho.
Zwi fanela ua buliwa zwauri naho khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA u sa tou tenmda zwavhuḓi kha u shumiswa ha maanḓa kha u setsha, arali yo vhaliwa na khethekanyo ya 27 ya CPA u nga dzhiiwa zwauri u khou amba uri hu vhe na u shumiswa ha maanḓa arali u shumiswa ha maanḓa ho tea uri hu kone u vha na u setsha.
Arali muthu ane khou ḓi ṋekedza kha u setshiwa uho maanḓa ho ngo tea u shumiswa na luthihi uri hu kone u setshiwa.
Aralli muthu ane o fariwaho a tshi khou hana u setshiwa maanḓa a nga shumiswa uri hu fheleswe u hana. Kha ndivho iyi maga a u thivhela, u fana na u vhofha nga tsimbi a nga shumiswa.
U setshiwa ha muthu o tendelwaho nga khethekanyo ya 21 na 22 ya CPA, u ya nga u shumiswa ha maanḓa, hu fanela u tanduluwa nga nḓila nthihi na ya u setsha u ya nga khethekanyo ya 23(1)(a) ya CPA.
2.9. VIDIO KHA U FARA
Vidio ya minetse ya fumi ine ya sumbedza u fara i hone.
2.10 MANWELEDZO / MBUDZISO
* Ngona ya u ita uri muhwelelwa a ḓi vhonadze khothe ndi ifhio?
* Ndi lini hune muthu o fariwaho a vha na pfanelo kha khethekanyo ya 35(1), (2) na (4) kha Mulayotewa.
* Pfanelo dza muthu o fariwaho ndi dzifhio?
* Milayo ya u shumiswa ha maanḓa ndi ifhio, na uri i amba mini?
* Muthu o fariwaho u fanela u ḓivhadzwa nga pfanelo dzawe .nga u tavhanya?. Izwi zwi amba mini?
* Muthu o fariwaho u tea u fariwa hani, nahone ndi ngani?
2.11 Dzi.hiraperenti
* U fara ha vhu 1: Khethekanyo ya 10: Tsirunzi tsha muthu
* U fara ha vhu 2: Mbofhololowo na u tsireledzea ha muthu
* U fara ha vhu 3: Pfanelo dza vhuthu dza muthu o farwaho
* U fara ha vhu 4: Milayo ya u shumiswa ha maanḓa kha u fara.
* U fara ha vhu 5: Zwithu zwine zwa tea u humbulwa musi hu tshi khou fariwa muthu.
* U fara ha vhu 6: Zwithu zwine khothe ya ḓo zwi dzhiela nṱha.
* U fara ha vhu 7: Muthu ane a khou shavha a nga thuntshiwa fhedzi arali vhewa ṱhoḓea hedzi dza rathi
* nḓowedzo ya 2.2
* nḓowedzo ya 2.3
* nḓowedzo ya 2.4
* nḓowedzo ya 2.5]
* nḓowedzo ya 2.6
* nḓowedzo ya 2.7
2.12. phosiṱara YA PFANELO DZA MUTHU O FARIWAHO
phosiṱara ya pfanelo dza muthu o fariwaho i hone. Phosi.ar i fanela u vhewa kha luvhondo musi ngudo ya u fara i sa a thu u thoma.
2.13. matheriaḽa ANE A NGA SHUMISWA NA maṅwalo O THEMENDELWAHO
Vhupholisa na Pfanelo dza Muthu: Ndima dza 14 na 15 Mahumbulwa kha Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga: Ndima ya 5 Bugupfarwa ya Maitele a Vhugevhenga: Khandiso ya vhuraru: Ndima ya 7
Nḓowedzo ya 2.3
40 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara dza 2.4 na 2.5
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u itela uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga pfanelo dza vhathu vho fariwaho na vhuḓifhinduleli havho kha vhathu vho fariwaho.
Mulaedza wa mugudisi
1. Marangaphan.a: 2 minetse
Kha vha khethekanye vhagudiswa vha bve zwigwada zwiṱuku zwa vhathu vha sa fhiriho vhatanu vha vhudze zwigwada uri zwi rere nga mbudziso dzi tevhelaho:
(Kha vha shumise thirasiparentsi: nḓowedzo 2.3)
> Ndila yo teaho ya u fara muthu ndi ifhio?
> Pfanelo na vhuḓifhinduleli ha muthu o fariwaho ndi vhufhio?
> vhuḓifhinduleli ha muofisi wa mapholisa ndi vhufhio musi a tshi khou fara muthu?
> Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a tea u ḓivhadza zwone muthu ane a khou mu fara? Kha vha vhudze zwigwada zwi ṋwale fhasi phindulo. 10 minetse
2.	Kha vha wane phindulo i bvaho kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe nga mafhungo o fhambanaho. Kha vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi fhe phindulo nthihi vha kone u bvela phand kha tshiṅwe tshigwada u swikela vha tshi wana phindulo dzoṱhe. 15 minetse.
3. Kha vha rere nga ha pfanelo, vha rere nga u angaredza vha ite manweledzo.
	13 minetse
Zwithu zwine vha nga zwi shumisa kha manweledzo
Tsumbo dza u fariwa zwavhuḓi ha muthu
Muvhilini:
U sa fha maḓi a u nwa o kunakisiwaho
Muvhilini:
Ngona dzi si dzavhuḓi dza u pfisa vhuṱungu.
Notsi
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Mulayo wa u guda
U fha vhuṱanzi
Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995 (2) SA 642 (CC) ? 1995(4) BCLR 401 mafhungo a u fha vhuṱanzi o ambiwa nga hao.
* Muthu o hwelelwaho mulandu o amba zwauri vhuṱanzi hawe o vhu fha e nga fhasi ha mutsiko, u kombetshedzwa, u pfiswa vhuṱungu, u shushezwa (nga maṅwe maipfi a songo vhofholowa kana u sa funi) ha tei u fha sumbedza zwauri hango tou zwi ita o ḓiimisela nga lufuno lwawe.
* Pholisa na musengisi vha fanela u sumbedza uri vhuṱanzi ho itiwaho kha madzhisitira.a ho itiwa muthu o vhofholowa nahone nga lufuno lwawe.
Mulaedza wa mugudisi
Kha vha vhudzise vhagudiswa arali vha tshi ḓivha phambano vhukati ha u tenda mulandu na u fha vhuṱanzi ha u tenda mulandu.
U fha vhuṱanzi ndi u tenda mulandu wa zwiito zwa vhugevhenga na u vhetshela thungo maitele oṱhe u wana vhuṱanzi, Arali ho itiwa khothe, vhu ḓo vha vhuṱanzi ha u tenda mulandu.
U tenda mulandu ndi tshitatamende kana u ḓi fara vhune kana vhune ha nga vhea muthu ane a khou vhu ita kha vhuimo vhu si havhuḓi (sa tsumbo u tenda kha zwiwo zwa mulandu) fhedzi zwi sa khou amba u fha vhuṱanzi,
nḓowedzo ya 2.4
20 minetse
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u rera nga beili.
Mulaedza wa mugudisi
Kha vha vhudze vhagudiswa vha rere nga mbudziso na maitele ane a wanala kha beiḽi,
(Kha vha shumise thirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.4)
> Ndi lini nahone ndi ngafhi hune muthu o fariwaho a nga ita khumelo ya beiḽi,
Phindulo ndavhelelwa
> Beili khothe ya mulayo
Muthu o fariwaho u fanela u ḓivhadzwa nga pfanelo dza u ita khumbelo ya beiḽi nga u tavhanya (Khethekanyo ya 50(6) ya CPA). Mulayo wa Vhuvhili wa Maitele a Vhugevhenga (Mulayo wa Nomboro 85 wa 1997) we wa thoma u shuma nga 1 Ṱhangule 1998, wo shandukisa zwiṅwe zwithu kha khumbelo ya beiḽi, Khumbelo ya beiḽi i fanela u itiwa ḓuvha ḽa khothe, hezwi zwi amba vhukati ha 09:00 na 16:00.
Ngauralo khumbelo ya beiḽi i nga si iswe khothe nmga murahu ha awara dza mushumo.
Beli ya pholisa
Muhwelelwa a nga vhofhololwa nga beiḽi ya pholisa (kha milandu mituku). Beili iyi ya mapholisa i nga fhiwa na nga murahu ha awara dza u shuma. Arali muofisi wa pholisa a sa nga si kone u fha beili u ya nga khethekanyo ya 59 ya CPA kana u fana beili, muofisi uyo wa pholisa u fanela u isa muhwelelwa khothe ya mulayo uri a ite khumbelo ya beili nga u ṱavhanya. Kha vha elelwa zwauri khumbelo i nga itiwa fhedzi nga tshifhinga tsha mushumo.
Nga u ṱavhanya zwi amba nga u ṱavhanya kha vhuimo honoho. Hezwi zwi nga amba, sa tsumbo, kha mulandu wa u reila muthu o kambiwa uri muofisi wa pholisa u fanela u thoma a dzhia muthu o fariwaho a mu isa kha dokotela uri hu dziiwe malofha phanḓa ha musi a tshi isa uyo muthu khothe. Tshiitisi tsha izwi ndi tsha uri malofha a fanela u dzhiiwa hu saathu u fhela awara mbili musi o fariwa.
> Beili nga mutshutshisi
Muhwelelwa a nga ḓi vhofhololwa nga beiḽi yo fhiwaho nga mutshutshisi wa muvhuso. beiḽi iyi i nga ḓi fhiwa nga murahu ha awara dza mushumo, fhedzi i nga si ṱoliwe nga muthu o fariwaho na i zwanḓani zwa muofisi wa pholisa. Nangwe hu uri muofisi wa pholisa zwi zwanḓani zwawe kha lushaka ulu lwa beili, hu khou eletshedzwa zwauri beili i fanela u fhiwa musi zwo tea. Mutshutshisi u fanela u kwamana na muofisi ane a khou todisisi mulandu phanḓa musi beili i tshi fhiwa.
Mulandu wa u guda ngawo
Kha mulandu wa Mutshutshisi .dzhenerala, Vrystaat na Ramakhosi wa 1996(4) AII SA 207 (o) zwo wanala zwauri Ramulayo ? Dzhenerala ho ngo kona u sumbedza zwauri hu na khoinadzeo ya uri muhwelelwa a nga thithisa u tsireledzea ha tshitshavha kana muthu kana a ita vhutshinyi ho buliwaho kha shedulu ya u thoma arali a nga vhofhololwa nga beili (siatari la 219 B-C). Khothe yo wana zwauri a hu na khonadzeo ya u a nga shavha u ḓi vhonadza kha tsengo kana u edzisa u ṱuṱuwedza Dziṱhanzi kana u thuthu vhuṱala. (sia?ari la 235 F-G). Khothe yo phetha nga u sumba zwauri musi ṱhoḓisiso i tshi khou bvela phanḓa lwa miṋwedzi, muhwelelwa, ane a vha ramabindu, u ḓo tshinyalelwa nga maanḓa nga tshelede arali beili ya nga haniwa, ngauralo vhulamukanyi a vho vhoni zwo tea uri vhu bvele phanḓa na u valela muhwelelwa.
nḓivhadzo kha mugudisi
Kha vha vhudze vhagudiswa nga mafhungo a ndeme a tevhelaho:
> Arali zwi sa vhofhi u fara muthu masiari nga murahu ha mafhelo a vhege malapfu, ni songo zwi ita.
> A si mushumo wa pholisa u pfisa
vhuṱungu muhwelelwa.
> Muthu u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi sumbedzwa uri u na mulandu.
> Ndi mushumo wa khothe wa u pfisa vhuṱungu muthu o itaho vhutshinyi, a si wa pholisa.
> U fara hu siho mulayoni na u shumiswa ha maanḓa ho kalulaho hu nga fhedza nga u bveledza u fara hu siho mulayoni na badeliswa, miklandu ya vhugevhenga na u imiswa u shuma wa tshifhinganyana.
Mulayo wa u guda ngawo
U wana muimeleli wa mulayo:
Kha mulandu wa S v Vermaak; Sv Du Plessis wa 1995(3) SA 292 (CC) ? 1995(7) BLCR 851 (CC) khothe yo shuma nga ha pfanelo dza u wana muimeleli wa mulayo.
* Muhwelelwa a nga ṱoḓa pfanelo ya u koḓelwa muimeleli wa mulayo ane a do badelwa nga muvhuso, fhedzi hezwi zwi ḓo tendelwa fhedzi hune khothe ya khou vhona zwauri arali muthu ane a khou hwelelwa mulandu a si na ramulayo, hu ḓo vha na .vhulamukanyi vhu sa fushiho?.
* Muhwelelwa ane a khou vhiwa muimeleli wa mulayo nga muivhuso a nga si ḓi nangele ramulayo.
* Zwi bva kha muhatuli kana madzhesi.ira.a u tshea arali hu tshi ḓo vha na .vhulamukanyi vhu sa fushiho.arali muhwelelwa a sa wana muimeleli wa mulayo ane a ḓo badelwa nga muvhuso.
Mulaedza wa mugudisi
Kha vha elelelwe hezwi: Vhathu vhoṱhe vho fariwaho ndi vhathu vho valelwaho ngauralo vha na pfanelo dzi fanaho na dza vhathu vho valelwaho (Khethekanyo ya 35 (2) ya Mulayotewa).
Notsi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 2.5
15 minetse
Sia ḽa ndeme
Ndima ya 2.6
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbele nga nḓila ine vha nga fhungudza ngayo pfanelo dza vhathu na zwione vha tea u zwi dzhiela nṱha musi vha tshi khou fhungudza pfanelo idzi.
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga mbudziso dzi tevhelaho vhe kha zwigwada zwa buzz:
5 minetse
(kha vha shumise thirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.5)
> Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza ngafhungudzwa?
> Pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani?
2. Kha vha vha vhudze vha dzi ṅwale fhasi.
3. Kha vha vha vhudze vha sedze arali u fara (u fhungudza) hu tshi khou elana khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa.
4. Kha vha wane phindulo kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe.
7 minetse
5. Kha vha fare nyambedzano nga u angaredza vha ite manweledzo.
3 minetse
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* Thirasiparentsi: MARANGAPHANḒA a vhu 1.
* Khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa
Phindulo ndavhelelwa
* Bugu ya u shuma ya Pfanelo dza Vhathu na Vhupholisa
* Khethekanyo dza 10, 112, 14, 21 dza Mulayotewa
Mulaedza wa mugudisi
Milayo yo fhambanaho kha u shumiswa ha maan.a:
 Khethekanyo ya 11, 12 (1) na 36 ya Mulayotewa
 Khethekanyo ya 13(3) ya Mulayo wa SAPS
 Khethekanyo ya 39 na ya 49 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga
 Ndaela dzi yelanaho na u shumiswa ha ha maanḓa kha u fara muthu: Ndaela ya Tshumelo ya Tshipeshala: 31/1/5/3 ya datumu ya 1997-01-07.
Hu na vhuimo ha ḽifhasi kha u shumiswa ha maanḓa na zwigidi, sa tsumbo:
> Atikili ya vhuḓifari kha Mbumbano ya ḽifhasi ya u Kombetshedza Mulayao kha Vhaofisi
> Milayo ya Mbumbano ya ḽifhasi kha u Shumisa maanḓa na Zwigidi
nḓowedzo ya 2.6
10 minetse
Sia ḽa ndeme
Ndima ya 2.7
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u rera nga vhuimo ho fhambanho ha maanḓa hune ha nga shumiswa kha u fara.
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fare nyambedzano nga u angaredza kha vhuimo ho fhambanaho ha maanḓa vhune ha nga shumiswa kha u fara, hu tshi khou thomiwa nga maanḓa o fhungudzeaho ane a nga shumiswa.
2. Kha vha ite manweledzo
Notsi
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notsi
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
KHA VHA WANE PHAMBANO
N.owendowe ya 2.7
10 minetse
Sia la ndeme
Phara dza 2.7 , 2.8 na 2.9.
Ndivho
Ndivho ya ndowendowe iyi ndi ya u ita uri vhagudiswa vha humbule nga u kushumisele kwa zwigidi musi hu tshi khou fariwa muthu na u rera nga milayo ya u fhungudza u shumisa maanḓa.
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga mbudziso dzi tevhelaho:
(U shumisa thirasiparentsi: Ndowendowe ya 2.7)
* Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhwelelwa ane a khou shavha?
* Naa maanḓa a nga shumiswa kha u toda muthu muthu o fariwaho?
2. Kha vha thome nymbedzano nga u angaredza.
3. Kha vha ite manweledzo.
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* Bugu ya u shuma ya Pfanelo dza vhathu na Vhupholisa, siaṱari ḽa 32.
* Thirasiparentsi: U fara ha vhu7.
Notsi
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notsi
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Mafhungo a ndeme
U setshiwa ha miraḓo ya muvhili yo vuleaho ya muthu o fariwaho i ṱoḓa maanḓa o teaho ngauralo hu nga itiwa fhedzi nga dokotela kana nese o redzhisi.arisiwaho na uri kha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe, arali hu na zwithu zwi pfalaho zwine zwa tendisa uri atikili yo buliwaho kha khethekanyo ya 20 yo dzumbiwa afho fhethu.
Notsi
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 2.8
10 minetse
Mulaedza wa mugudisi
Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga ha u fara.
nḓowedzo ya 2.9
3 minetse
Mulaedza wa mugudisi
1. Nga murahu ha vidio, kha vha vha tendele vha rere vha ite manweledzo.
2. Mbudziso dzi nga thusa u tshimbidza
 maitele aya na u wana uri ndi mafhungo
 afhio a songo ambiwaho nga hao.
3. Kha vha sedze kha ndivho khulwane vha rere ngadzo nga u shumisa mbudziso na phindulo. Kha vha vhone uri ndivho dzo swikelelwa.
Notsi
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notsi
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

TSHIRUNZI TSHA VHUTHU
Khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa
Pfanelo dza vhuthu
10 Muthu muṅwe na muṅwe u na ifa ḽa tshirunzi na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzea
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 1

MBOFHOLOWO NA TSIRELEDZO YA MUTHU
Khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa: U vhofholowa na u tsireledzea ha muthu
12. (1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na u tireledzea ha muthu, zwine zwa angaredza pfanelo ya-
(a)	u sa dzivhiswa mbofholowo hu si na tshiitisi tshi pfalaho;
(b)	u sa valelwa hu si na u sengisiwa
(c)	u sa dzheniswa kha dzikhakhathi hu nga vha kha mafhungo a muvhuso kana a phuraivete
(d)	u sa tambudzwa na luthihi; na
(e)	u sa farwa kana u pfiswa vhuṱungu nga nḓila ya tshiṱuhu, i si na vhuthu na u tsitsela tshirunzi
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 2
PFANELO DZA VHUTHU DZA MUTHU O FARIWAHO
U ḓivhadzwa uri o farelwa mini
U ḓivhadzwa nga pfanelo dzoṱhe dza mulayo
U fhumula (u sa ?ifarisa)
U sa kombetshedzwa u tenda kana u fha vhuṱanzi ha u tenda mulandu vha sa funi
U ita khumbelo ya beiḽi
U iswa khothe nga u ṱavhanya hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u fariwa
Pfanelo ya u amba na ramulayo
U fariwa nga nḓila ya u sumbedza tshirunzi na u
ṱhonifha
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 3
MILAYO YA U SHUMISWA HA MAAN? A KHA U FARA
U shumisa maanḓa maṱuku
U shumisa maanḓa o teaho fhedzi
U shumisa maanḓa o teaho kha u fara fhedzi
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 4
ZWITHU ZWINE ZWA TEA U DZHIELWA nṱha MUSI HU TSHI KHOU SHUMISA maanḓa KHA U FARA
U shumiswa ha maanḓa ho luga, ho tea na uri ho shuma naa?
U shumiswa ha maanḓa hu nga imelelwa khothe?
U shumisa ha maanḓa ho bveledza u huvhala huṱuku
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 5
ZWITHU ZWINE KHOTHE YA ḓo ZWI DZHIELA nṱha
Naa ho thoma ha edziswa maitele a si a dzikhakhathi?
Naa mulayo wa tshivhalo na ṱhoḓea wo sedzwa?
Naa muofisi wa mapholisa o sumbedza u sa ṱoḓa u shumisa tshigidi?
U shumiswa ha zwigidi kha muthu ndi maga a ḽiga ḽa u fhedzisa. Naa tsho shumiswa sa yone nḓila ya u fhedzisa?
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 6
MUHWELELWA ANE A KHOU SHAVHA A NGA THUNTSHIWA FHEDZI ARALI ṱhoḓea IDZI DZA RATHI DZO SWIKELELWA:
Kha vha elelwe: arali zwi sa ṱoḓei uri vha shumise tshigidi vha songo tshi shumisa.
1.	Muhwelelwa o ita mulandu muhulwane we wa ṅwalwa kha mutevhe wa mulayo wa mapholisa. Kha ite zwauri vha wane khophi ya mulayo vha u rwele ṱhohoni zwavhuḓi.
2.	Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu ane a khou humbulelwa uri o ita vhutshinyi ha lushaka ulwu.
3.	Muhwelelwa u khou ḓivha uri muofisi wa mapholisa u khou edzisa u mu farela vhutshinyi ha lushaka ulwu.
4.	A huna iṅwe nḓila ya u fara muhwelelwa.
5.	Muofisi wa mapholisa u fha muhwelelwa nḓivhadzo ya uri u ḓo thuntshwa arali muthu uyu a sa imi; muhwelelwa a sa vhe na ndavha nazwo.
6.	Vhutshilo ha vhaṅwe vhathu hu nga si vha khomboni arali ha nga thuntshiwa.
Arali muhwelelwa a sa ṱoḓi u ima, vha fanela u thoma nga u thuntsha gulu ya u fha khaidzo, fhedzi arali zwi nga si vhee vhuimo ha vhaṅwe vhathu kha vhuimo ha khombo. Arali muthu uyo ane a khou humbulelwa a sa ṱoḓi u ima, vha nga kona u thutsha. Vha fanela u edzisa u thuntsha kha miraḓo ya muvhili, u fana na mulenzhe, hune gulu ya nga si vhulahe muthu uyo.
.hirasiparentsi: U fara ha vhu 6
nḓowedzo YA 2.2
Ndivho ya u fara muthu ndi ifhio?
Naa ḽu dzhiwa muthu a si na mulandu? zwi amba mini?
Ndi nḓila ifhio iṅwe nga nnḓa ha u fara ine ya vha hone ya u ita uri muthu o hwelelwaho a ḓi vhonadze khothe?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.2
nḓowedzo YA 2.3
nḓila yo teaho ya u fara muthu ndi ifhio?
Pfanelo na vhuḓifhinduleli ha muthu o fariwaho ndi vhufhio?
Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a tea u ḓivhadza zwone muthu o fariwaho musi a tshi mu fara?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.3
nḓowedzo YA 2.4
Ndi lini nahone ndi ngafhi hune muthu o fariwaho a nga ita khumbelo ya beiḽi,
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.4
nḓowedzo YA 2.5
Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza nga fhungudziwa?
Naa pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani?
.hirasiparentsi ya 2.5
nḓowedzo YA 2.6
U fara nyambedzano guṱe ya kha vhuimo ho fhambanaho a u shumiswa ha maanḓa kha u fara, u thoma nga u shumiswa ha maanḓa maṱuku ane a nga shumiswa.
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.6
nḓowedzo YA 2.7
Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhumbulelwa a ne a khou shavha?
Hu nga shumiswa maanḓa kha u setsha muthu o fariwaho?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 2.7
NDIMA
YA
5
U SETSHA NA U DZHIA
ZWI RE NGA NGOMU
U SETSHA NA U DZHIA
5.
Pulane ya ngudo
5.1
Ndivho
5.2
MARANGAPHANḒA
5.3
Ndi mulayo ufhio une wa shuma
kha u setsha na u dzhia
5.4
Tshitenwa tsha u fhungudza
na u setsha na u dzhia
5.5
U setsha hu na .i.walo:
Khethekanyo ya 21 na ya 25 ya CPA
5.6
Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni
kana u setsha hu fhiraho thendelo
i re kha ḽiṅwalo
5.7
U setsha hu si na .i.walo:
khethekanyo ya 22 ya CPA
5.8
Notsi nga u angaredza dza u difara
ha pholisa musi hu tshi
khou setshiwa na u dzhia
5.9
U shumisa maanḓa musi hu tshi
setshiwa na u dzhia
5.9.1
U shumisa maanḓa kha u dzhena fhethu
5.92
U shumisa maanḓa kha u setsha muthu
5.9.3
U shumisa maanḓa kha u setsha fhethu
u itela u dzhia thundu
5.10
Vidio nga ha u setsha na u dzhia
5.11
Manweledzo / Mbudziso
5.12
Dzit( hirasiparentsi
5.13
Zwishumiswa na maṅwalo o
themendelwaho
Zwi re ngomu
5.1. Ndivho
5.2	Marangaphan?a
5.3 Ndi mulayo ufhio une wa shuma kha u setsha na u dzhia
5.4 Ndima ya u fhungudza na u setsha na u dzhia
5.5 U setsha na .i.walo: Khethekanyoya 21 na 25 ya CPA
5.6 Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni kana u setsha hune ha fhira thendelo i re kha ḽiṅwalo
5.7 U setsha hu si na linwalo: Khathekanyo ya 22 ya CPA
5.8 Notsi dza u angaredza dza vhuḓifari ha vhaofisi vha mapholisa musi vha tshi khou setsha na u dzhia
5.9 U shumisa maanḓa kha u setsha na u dzhia
5.9.1 U shumisa maanḓa u dzhena fhethu
5.9.2 U shumisa maanḓa kha u setsha muthu
5.9.3 U shumisa maanḓa kha u setsha fhethu u itela u dzhia thundu
5.10	Vidio nga ha u setsha na u Dzhia
Manweledzo / Mbudziso
Zwine zwa tea u itiwa
nḓowedzo ya 5.1 Ndivho dza u vhala
nḓowedzo ya 5.2: Zwigwada zwa Buzz, therisano
nḓowedzo ya 5.3: Mbudziso na Phindulo, therisano
nḓowedzo 5.4: Mulayo wa u guda ngawo
nḓowedzo ya 5.5: Mbudziso na Phindulo, Mulayo wa u guda ngawo, therisano
nḓowedzo 5.6: Mbudziso na Phindulo, Therisano
nḓowedzo ya 5.7: Therisano nga u angaredza
nḓowedzo ya 5.8: Vidio ya u setsha na u dzhia
nḓowedzo 5.9: Mbudziso, therisano
Tshifhinga
2 minetse
20 minetse
6 minetse
2 minetse
2 minetse
7 minetse
10 minetse
4 minetse

5.1. NDIVHO
Musi vho no fhedza ndima iyi vhagudiswa vha do kona u sumbedza u pfesesa na u ṱhonifha ?
* pfanelo dza muthu ane a khou setshiwa;
* pfanelo dza muthu ane fhethu kana thundu yawe ya khou setshiwa;
* pfanelo ya muthu ane thundu yawe ya khou dzhiwa hu tshi khou itelwa ṱhoḓisiso, u ya nga Mulayotewa: hu tshi angaredziwa na
* nḓila i pfalaho ya u thivhelwa ha pfanelo idzi, nga u shumisa milayo na maga e a buliwa kha tshifhinga tsha u guda nga nḓila nḓila nthihi i elanaho na Mulayo wa Dzipfanelo; na
* mvelelo dza u setsha hu songo tendelwaho nga mulayotewa.
5.2 MARANGAPHANḒA
U setsha na u dzhia ndi maitele a ndeme a u dzhenelela kha pfanelo dza muthu. Mulayotewa u tendela uri muthu muṅwe na muṅwe a vha na tshiphiri tshawe (khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa) na pfanelo kha mbofholowo na tsireledzo ya muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa). Pfanelo idzi dzi amba zwauri Muvhuso (mapholisa) vha nga si setshe muḓi wa muthu, thundu kana muvhili na uri vha nga si kone u dzhia thundu dza uyo muthu, u vula maṋwalo kana u theipha luṱingo vha songo wana thendelo ya mulayo. Ndi zwa ndeme u vhona zwauri a huna pfanelo na nthihi ya idzi ine ya nga si fhungudzwe. Arali hu na u humbulela hu pfalaho ha uri muthu o ita vhugevhenga kana hu na vhuṱanzi vhu pfalaho ha uri tshithu itsho tsho shumiswa kha u bveledza vhugevhenga kana tshi ḓo shumiswa kha u bveledza vhugevhenga, Mulayotewa (khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa) u bula uri pfanelo dza muthu kha u vha na tshiphiri na mbofholowo na u tsireledzea zwi nga fhungudzwa nga Mulayo wa Phalamennde, sa tsumbo Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga wa 1977, (Mulayo wa vhu 57 wa 1977) une wa tendela maitele ayo. Hezwi zwi nga itiwa , sa tsumbo, musi muthu a tshi khou setshiwa, musi nnḓu ya muthu i tshi khou setshiwa kana musi tshiṅwe tshithu tshine muthu avha natsho tshi tshi khou dzhiiwa u ya nga mulayo.
Kha vha elelwe zwauri muofisi wa mapholisa a nga setsha fhedzi na u dzhia zwithu arali u fhiwa maanḓa nga mulayo uri a ite ngauralo. Zwi a vhofha uri muofisi wa mapholisa a shumise maanḓa aya zwavhuḓi nga fhasi ha mbetshelwa ya khumbelo ya mulayo na u ita zwauri pfanelo dza muthu a dzi khou pfukiwa. Arali muofisi wa mapholisa a tshi khou ita mushumo wawe u ya nga mulayo, uhu u pfukiwa kana u thivhelwa ha pfanelo dza muthu hu ḓo vha hu mulayoni (ho tendelwa).
U setsha na u dzhia hu nga fhungudza dziṅwe dza pfanelo dza vhuthu dzi tevhelaho:
* Pfanelo kha tshirunzi tsha muthu (khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa).
(Tsumbo: U setsha nga maanḓa kana u setsha muvhili
* Pfanelo ya mbofholowo na u tsireledzea ha muthu (khethekanyo ya 12 ya Mulayotewa)
* Pfanelo ya u vha na tshiphiri (khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa)
(Tsumbo: Vhudavhidzano, u setsha nga maanḓa kana u setsha muvhili)
Ngauralo, vha tea u vhona zwauri vha khou zwi ita nga fhasi ha mulayo wo tendelwaho, sa tsumbo Mulayo wa Phalamennde na Mulayotewa
Kha vha elelwe hezwi:
Muthu u na pfanelo dzi wanalaho kha Mulayotewa, nangwe hu uri muthu kana thundu yawe i khou setshiwa kana ha dzhiiwa tshithu. Ndi zwa ndeme zwauri nyito dza muofisi wa mapholisa dzi fanela u vha nga fhasi ha mulayo. Arali pfanelo dza muthu dza fhungudzwa nga u setshiwa na u dzhiwa ha tshithu, u fhungudzwa uhu hu fanela u vha kha vhuimo ha fhasisa.
5.3 NDIMA YA U FHUNGUDZA NA U SETSHA NA U DZHIA
Arali dziṅwe dza pfanelo kha Mulayo wa Dzipfanelo dzo fhungudzea, sa tsumbo nga u setsha na u dzhia, u fhungudza hu fanela u lingiwa ho sedzwa kha ṱhoḓea dzi re kha ndima ya u fhungudza.
U setsha na u dzhia na u shumiswa ha khethekanyo ya 36(1) ya Mulayotewa hu nga dzhiiwa nga nḓila i tevhelaho:
* U fhungudza hu fanela u thoma nga u dzheniswa mulayoni wa kushumele nga u angaredza. Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na mulayo wa muvhuso (hoyu u angaredza mulayo wa Phalamennde, dzindaela) kana milayo ya tshirema. Kha u setsha na u dzhia mulayo wa kushumele nga u angaredza u ḓo Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga, wa 1977, Mulayo wa
zwiṱhavhane na Zwihali wa 1969 (Mulayo wa vhu 75 wa 1969) kana Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na U Rengisa Zwidzidzivhadzi wa 1992 (Mulayo wa vhu 140 wa 1992), khethekanyo ya 13 wa Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe wa 1995 (Mulayo wa vhu 68 wa 1995), na zwiṅwe.
* Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u swika hune u fhungudzea uho ha pfala. Hezwi zwi amba zwauri u fhungudzea hu tea u vha hu pfalaho nga fhasi ha vhuimo ha u setsha. Arali hu na ngona ine ya si fhungudze maanḓa nga maanḓa ine ya do fhedza i tshi khou swikelela ndivho i fanaho muofisi wa mapholisa a nga shumisa nḓila iyo. Ndivho yo lavhelelwaho i nga khwathisedza u setsha. Ngauralo u fhungudzea hu fanela u vha hu pfalaho. Vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u sokou fhungudza pfanelo dza muthu.
* U fhungudza hu tea u pfala kha tshitshavha tshi si na tshirunzi tsha dimokirasi yo livhiswaho kha tshirunzi tsha muthu, u eḓana na mbofholowo. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwaṱhisedza nyito yavho ya u setsha na u dzhia khothe ya mulayo. Tshitshavha tsha dimokirasi tshi si na vhukwila zwi amba uri vhaofisi vha mapholisa kha zwiṅwe zwitshavha zwa dimokirasi vha shuma u fana kha nzulele dzine dza fana. Tshifhinga tshoṱhe vha tea u fara muthu muṅwe na muṅwe nga nḓila ya u ṱhonifha nahone ine ya vha na tshirunzi nahone nga nḓila ine yo lavhelwaho kha vhaofisi vha mapholisa. Vha songo shumisa tshiṱalula nga nḓila i si yavhuḓi kha muthu muṅwe na muṅwe. Kha vha elelwe zwauri muthu u dzhiiwa si na mulandu u swikela a tshi wanala mulandu nga khothe ya mulayo.
* U ya nga khethekanyo ya 36(1) (a) u swika kha (e) maitele a u eḓanisa a shuma tshifhinga tshoṱhe. Hezwi zwi amba zwauri u pfukiwa huṅwe na huṅwe ha pfanelo dza muthu kha tshiphiri hu tea u vha ho eḓanyiswa (vhambedzwa) na lushaka lwa vhutungu ho bveledzwaho nga u thivhelwa. Zwenezwo hu tea u vha na u eḓana vhukati ha pfanelo dza muthu kha tshiphiri na tshivhalo tsha u thivhelwa. Ndivho i fanela u khwaṱhisedza u setsha (u pfuka).
5.4 NDI MILAYO IFHIO INE YA LAULA U SETSHA NA U DZHIA
* Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga, wa 1977 (Mulayo wa vhu 57 wa 1977)
* miṅwe milayo i angaredzaho Mulayo wa zwiṱhavhane na Zwihali, wa 1969 (Mulayo wa vhu 75 wa 1968), Mulayo wa Zwidzidzivhadzi na Rengisa Zwidzidzivhadzi, wa 1992 (Mulayo wa vhu 140 wa 1992), Mulayo wa u Langula vhabvannḓa, wa 1991) Mulayo wa vhu 96 wa 1991), Mulayo wa u Tswiwa ha Zwifuwo) na khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe, wa 1995 (Mulayo wa vhu 68 wa 1995)
5.5. U SETSHA NGA
.I.WALO: KHETHEKANYO YA 21 NA YA 25 YA CPA
Pfanelo ya tshiphiri ndi mutheo wa pfanelo dza vhuthu. U tsireledzwa kha u pfuka hu sa pfali kana hu songo teaho kha pfanelo dza muthu kana kha tshiphiri ngauralo ndi ha ndeme nga maanḓa. U tsieledza pfanelo dza muthu muṋwe na muṋwe na u vhona uri muofisi wa pholisa u ita nga nḓila i re mulayoni zwi a vhofha uri hu wanale ḽiṅwalo ḽa u fara phanḓa ha musi u setsha hu tshi itiwa. Khethekanyo ya 21(1) ya CPA i fha iṅwe tsireledzo nga u ṱoḓa uri hu vhe na tshithu tshine tsha ḓo .dzhiiwa fhedzi nga u shumiswa ha ḽiṅwalo ḽa u fara. ḽiṅwalo iḽo ḓi nga bviswa fhedzi muofisi wa mulayo, nga maṅwe maipfi madzhisiṱaraṱa kana mulamukanyi wa mulalo (hu tshi angaredzwa na muofisi wa SAPS o ṋewaho maan?a). Muofisi wa vhulamukanyi u ḓo sedzulusa mafhungo o vhewaho phanḓa hawe nga nḓila ya vhuṱanzi a shumisa muhumbulo wawe kha u tshea arali u setsha hu tshi pfala, hune ḽiṅwalo ḽa u fara ḽa ḓo bvisiwa nga muofisi onoyo. U wana ḽiṅwalo ḽa u setsha zwi ḓo shuma u kha u tsireledza u thivhelwa hu sa pfali kha pfanelo ya tshiphiri, sa izwi mafhungo a u setsha a tshi ḓo itiwa hu tshi khou shumiswa tsedzuluso yo ḓiimisaho,
L.i.walo ḽa u setsha ḓi nga wanala kha muofisi wa vhulamukanyi (madzhisi?arata kana muha?uli). Vhaofisi vho ṋewaho maanḓa vha na maanḓa a u fha ḽiṅwalo, fhedzi a vho ngo tea u dzhena kha ṱhoḓisiso dze ḽiṅwalo ḽa u setsha ḽa khou koḓelwa hone. Muofisi uyu u tea u vha o vhofholowa na u vha na ndivho uri a kone u tshea arali zwo tea uri a fhe ḽiṅwalo kana zwi songo tea u ya nga vhuṱanzi vhu re phanḓa hawe. Vhaofisi vho fhiwaho maanḓa vho tendelwa u bvisa ḽiṅwalo nahone vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u tima-tima u shumisa nḓila iyi ya u wana ḽiṅwalo, nga maanḓa hu si na madzhisiṱaraṱa nga itsho tshifhinga. ḽiṅwalo ḓi wanalaho kha madzisi.ara.a na muofisi o ṋewaho maanḓa a na ndeme i e.anaho. Tsha khwine ndi u setsha nga ḽiṅwalo ḓo bviswaho nga muofisi u fhirisa u setsha hu si na ḽiṅwalo na lithihi.
Khumbelo ya ḽiṅwalo i fanela u fara mafhungo a wanalaho kha muano ane a sumbedza zwiitisi zwi pfalaho u tenda zwauri ?
* Mulandu wo itiwa kana wo vha u tsini na u itiwa;
* Huna zwiṅwe zwithu zwi kwameaho kha vhutshinyi kana vhutshinyi vhune ha khou bvelela kana zwi nga vha vhuṱanzi ha vhutshinyi vhune ha nga itea; khethekanyo 20 ya CPA; na
* Zwithu izwi zwi na muṅwe muthu kana zwi huṅwe fhethu.
ḽiṅwalo ḓi fha thendelo ya u setshiwa ha muthu onoyo kana fhethu hu na zwithu zwine zwa khou ṱoḓea.
* ḽiṅwalo ḓi bula vhupo vhune ha tea u setshiwa.
* ḽiṅwalo ḓi bula muthu ane a tea u setshiwa (hedzi dzi nga katela muthu muṅwe na muṅwe a wanalaho kha vhupo ho buliwaho).
* U setsha hu fanela u itiwa masiari nga nnḓa ha musi ho wanala thendelo, nga murahu ha musi muraḓo o ḓea tshiitisi tshi pfalaho uri ndi ngani hu tshi tea u shumiwa vhusiku.
* ḽiṅwalo ḓi ḓo shuma u swika u setsha hu tshi itiwa, kana ḽa thuthiwa nga muthu ane a vha na maanḓa eneo.
* Musi u setshaho no itiwa, khophi ya ḽiṅwalo ḽa u fara i fanela u fhiwa muthu we pfanelo dzawe dza kwamea. Uyu u ḓo vha muṋe kana muthu a dzulaho afho fhethu kana muthu we a setshiwa.
* U setsha hu tea u itiwa zwavhuḓi nga nḓila yo buliwaho kha ḽiṅwalo,
* U setsha sa mulayo nga u angaredza, hu fanela u itiwa musi mune wa afho fhethu e hone.
5.6. MVELELO DZA U SETSHA HU SI MULAYONI KANA U SETSHA HU PFUKAHO THENDELO I RE KHA ḽiṅwalo
Zwine mulayo wa zwi dzhiisa zwone kha u dzhenelela kha pfanelo dza muthu dza tshiphiri zwo ṱalutshedziwa nga mbetshelwa ya khethekanyo ya 28 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga. Khethekanyo iyi i amba zwauri muofisi wa mapholisa ane shuma nga nḓila yo fhambanaho na ya mulayo wa ḽiṅwalo ḽa u setsha, kana ane a khou setsha a si na thendelo, u na mulandu wa vhutshinyi. Muthu ane ḓo itelwa maitele ayo a nga vula mulandu wa uri a badelwae nga pholisa.
Khethekanyo ya 28 a i angaredzi milandu ine ya nga itelwa muraḓo we a ita u setsha na u dzhia hu siho mulayoni. Hu angaredza vhugevhenga ho ḓoweleaho sa vhugevhenga, u rwa, u tshinyadza thundu na u tswa. Mvelelo dza izwi dzi nga vha u fariwa ha muhwelelwa.
zwiṅwe tshithu ndi zwauri khethekanyo ya 35(5) ya Mulayotewa i bula zwauri vhuṱanzi ho wanalaho nga u pfukiwa ha pfanelo dzi wanalaho vhu fanela u bviselwa thungo kha tsengo, arali u tenda uhu hu tshi nga ita uri hu vhe na tsengo i songo teaho kana ha khakhisa u langula vhulamukanyi. Hezwi zwi amba zwauri vhuṱanzi uhu vhu nga si ṱanganedzwe khothe. Mvelelo dza izwi dzi ḓo vha u fhofhololwa ha muhwelelwa.
5.7. U SETSHA HU SI NA LINWALO: KHETHEKANYO YA 22 YA CPA
Mulayo nga u angaredza u tea u vha wa u setsha hu na ḽiṅwalo ḽa u setsha. U setsha na u dzhia hu angaredza u dzhenelela kha tshiphiri tsha muthu, ngeno mulayo wa uri hu ṱoḓea ḽiṅwalo ḽa u ḓi tsireledza u wa ndeme. Hu ṱoḓea uri hu thome u dzhielwa nṱha mbuno dzi re hone nga muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli ane a tea u tshea arali muhumbulo wa muraḓo wa u setsha na u dzhia u tshi pfala. U ḓi tsireledza uhu hu nga thivhelwa musi u setsha hu tshi khou itiwa hu si na ḽiṅwalo ngauralo hu tshi khou khwaṱhisedza uri u setsha uho na uri zwo vha zwi sa konadzei uri hu wanale ḽiṅwalo ḽa u setsha. Kha vhuṅwe vhuimo, zwi nga si konadzee uri hu wanale ḽiṅwalo ḽa u setsha, sa tsumbo, arali hu tshi khou tea u vha na nyito nga u ṱavhanya uri itela uri hu si vhe na u thuthiwa ha vhuṱanzi, Mbetshelwa yo itiwa, sa tsumbo, khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga a u setsha na u dzhia ane a tea u itiwa hu si na ḽiṅwalo,
vhuṅwe vhuimo vhune khaho muraḓo a nga setsha hu si na ḽiṅwalo
* Musi hu tshi fariwa
Vhaofisi vha mapholisa vha fanela u setsha muthu musi vha tshi khou mu fara. Hezwi zwi itea hu si na ḽiṅwalo ḽa u fara nahone a si u pfuka mulayo. Khethekanyo ya 23 ya CPA i ṋekedza uri hu vhe na u setshiwa ha muthu o fariwaho na fhethu arali hu uri muthu o fariwaho kha vhuṅwe vhuimo. Tshiitisi tsha izwi ndi u itela u tsireledza vhuimo, u tsireledza muthu o fariwaho u itela u mu thivhela uri a si .ihuvhadze, u thivhela vhuimo vhune muofisi wa mapholisa kana muṅwe muthu uri a tsho.helwe, na u fha
vhuṱanzi vhu lwaho na muthu o fariwaho.
* Thendelo
Nangwe hu uri ṱhoḓea ya u setsha hu si na ḽiṅwalo i tshi fana na ya u setsha hu na ? ḽiṅwalo khothe i adzela u dzhia maitele aya nga nḓila yo fhambanaho nahone i ḓo ita zwauri ṱhoḓea dzoṱhe dzo tevhedzwa uri hu tshi khou setshiwa hu si na ḽiṅwalo, Khothe i ḓo konḓisa ngauri tshipiḓa tsho ḓi imisaho a tshi sheli mulenzhe kha maitele a u tshea mafhungo.
5.8 NOTSI NGA U ANGAREDZA DZA vhuḓifari HA MAPHOLISA MUSI VHA TSHI KHOU SETSHA NA U DZHIA
U setsha hunwe na huṅwe hu fanela u itiwa hu tshi khou dzhielwa nṱha pfanelo dza vhuthu. Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u fara muthu na thundu nga nḓila ya u sumbedza ṱhompho nahone hu songo vha na u tshinyadzwa ha thundu hu songo teaho. nḓila yavhuḓi ya u pima ndi ya u fara vhaṋwe vhathu na thundu yavho nga nḓila i fanaho na ine vhone vha ḓo ṱoḓa u fariswa zwone musi vha kha vhuimo uho. Hezwi ndi u ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa. Mulayo wa Maitele a vhugevhenga u ṋekedza maga a u vhona uri u setsha hoṱhe na u dzhia hu fusha ṱhoḓea dza vhuthu (khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga).
U setsha muvhili hu tea u itelwa tshiphirini arali zwi tshi konadzea. Hezwi zwi ita zwauri hu vhe na u tsireledzea ha tshirunzi tsha muthu. Arali hu si na muofisi wa pholisa ḽa tshisadzi uri a setshe muvhili wa musadzi, pholisa ḽa munna ḓi nga humbela musadzi muṅwe na muṅwe uri a setshe uyo musadzi.
Zwa ndeme
U setsha ha tshoṱhe, hezwi zwi amba u setsha muthu zwipiḓa zwo vulea zwa muvhili, hu nga itiwa fhedzi nga dokotela. U setsha uhu hu nga itiwa fhedzi arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwauri tshithu tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 tsha Maitele a Mulayo wa Vhugevhenga tsho dzumbiwa kha tshipiḓa itsho tsha muvhili wa muthu.
5.9 U SHUMISWA HA maanḓa KHA U SETSHA NA U DZHIA
Muofisi wa pholisa ane a nga setsha lu re mulayoni muthu muṅwe na muṅwe kana fhethu, kana ane a nga dzhena fhethu huṅwe na huṅwe uri a wane vhuṱanzi a nga shumisa maanḓa ayo hune zwa vha zwo tea uri a kunde u hanelwa huṅwe na huṅwe ha uri a setshe na u dzhia. (Khethekanyo ya 27 kha CPA). Hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa a nga shumisa maanḓa ayo hune a vhona zwo tea kha vhuimo uho. U vhona zwo tea zwi amba zwauri arali hu songo tea uri vha shumise maanḓa, vha songo shumisa maanḓa na luthihi. Vha nga shumisa fhedzi maanḓa o teaho uri vha kunde kha u shushedzwa kana u hanelwa (khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa SAPS: maanḓa ma?ukusa).
5.9.1 U shumisa maanḓa kha u dzhena fhethu
U ya nga khethekanyo ya 27 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga muofisi wa mapholisa a nga shumisa maanḓa u dzhena fhethu na u setsha. phanḓa ha musi hu tshi shumiswa maanḓa maṅwe na maṅwe muofisi wa pholisa u fanela u bula zwi tshi tou pfala zwauri u khou ṱoḓa u dzhena a fhe na tshiitisi tsha uri ndi ngani a tshi khou ṱoḓa u dzhena afho fhethu. Muofisi wa pholisa a nga kwasha vothi kana fasiṱere uri a kone u dzhena. Arali zwi si zwa ndeme uri a shumise maanḓa uri a dzhene a songo a shumisa na luthihi.
Huna zwiṅwe zwine zwa tendelwa kha mulayo nga u angaredza. Arali muofisi wa pholisa a na zwiitisi zwine zwa pfala zwauri tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khou ṱoḓa u setshiwa tshi nga fheliswa kana tshi nga dzhiiwa arali ho buliwa zwi tshi khou pfala zwauri hu khou ṱoḓa u dzheniwa, muraḓo a nga shumisa maanḓa ayo nga nḓila i pfalaho. Hezwi zwi nga itea hune tshithu tshine tsha tea u setshiwa tsha vha tshi
tshiṱukusa kana tsha vha tshi na tshivhalo
tshiṱuku tsha zwidzidzivhadzi tshine tsha nga fheliswa hu si na vhuleme kana tsha dzhiiwa kana tsha fheliswa, sa tsumbo, u tshi kumbisa nga .ireini kana u tshi mila kana arali vhutshilo ha miraḓo vhu khomboni arali vha tshi nga khokhonya, sa tsumbo, arali miraḓo i tshi ḓivha zwauri muthu a re nga ngomu u na tshigidi. Hezwi zwi vhidzwa u pfi .ndima ya u sa khokhonya?.
5.9.2 U shumiswa ha maanḓa kha u setsha muthu
Khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u tendela muofisi wa pholisa uri a setshe muthu o fariwaho na u dzhia tshithu tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20 ya CPA, tshine tsha khou wanala kha ene muṋe. Arali u shumiswa ha maanḓa ho tea, hu nga shumiswa maanḓa o teaho a nga shumiswa. Mulayo une wa shuma kha u setsha u fanela u dzhielwa nṱha.
Mulayo wa u shumisa maanḓa maṱuku u fanela u tevhedzwa tshifhinga tshoṱhe. Arali hu sa ṱoḓei u shumisa maanḓa kha u dzhia tshithu, a songo shumiswa.
5.9.3 U shumiswa ha maanḓa u setsha fhethu u itela u dzhia zwithu
Khethekanyo ya 27 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga u tendela u shumiswa ha maanḓa kha ndivho mbili:
* U kona u dzhena fhethu uri hu kone u setshiwa
* U setsha hone hune
maanḓa a nga shumiswa fhedzi musi hu na u hana nahone sa one maitele a u fhedzisa. U shumiswa ha maanḓa hu nga vha mulayoni fhedzi arali u setsha hu mulayoni. Kha vha elelwe, arali zwi songo tea u shumisa maanḓa vha songo a shumisa na luthihi.
Tsumbo: Vha nga si khwashe .irowara vha tshi khou ṱoḓa baisigila. Vha nga si khwashe mudzio wa u no vhonadza ngeno zwi re ngomu zwi tshi khou vhonala.
Notsi dza u setsha na u dzhia
* Kha vha setshe hedzi fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone (Sa tsumbo: theḽevishini i nga si wanale kha tshibogisi tsha u vhea dzhuwele).
* U setsha hu tea u itiwa vhukati na matsheloni na madekwana nga nnḓa ha musi ḽiṅwalo ḓi tshi khou amba nga iṅwe nḓila,
* Kha vha ṋekedze ḽinwalo ḽa u setsha muthu ane a dzula afho fhethu arali o li humbela, nga murahu ha musi u setsha no itiwa.
* maṅwalo a u setsha a nga shumiswa luthihi fhedzi.
* U dzhenela kha pfanelo dza muthu hu tea u vhewa kha vhuimo ha fhasi u ya nga vhuimo honoho.
* maanḓa a nga shumiswa arali zwo tea.
Kha vha elelwe hezwi:
Uri ndivho ya Mulayotewa a si u thivhela u ita ṱhoḓisiso dzo fhelelaho dza vhugevhenga, fhedzi u tsireledza pfanelo dza vhathu dza ndeme.
5.10. VIDIO KHA U SETSHA NA U DZHIA
* Hu na vidio ine ya dzhia minetse ya 10 ya ḽu setsha na u Dzhia?.
5.11. MANWELEDZO/ MBUDZISO
* Naa khethekanyo dza 12 na 14 dza Mulayotewa dzi amba mini nga u setsha na u dzhia?
* Maitela avhuḓi a u wana ḽiṅwalo ḽa u setsha ndi afhio phanḓa ha musi hu tshi setshiwa?
* Ndi afhio mafhungo ane a tea u wanala kha ḽiṅwalo ḽa u fara?
* Mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio kana u setsha hu songo tendelwaho?
* Na muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na ḽiṅwalo,
* Ndi zwifhio zwine muofisi a tea u zwi ita phanḓa ha musi a tshi shumisa maanḓa u dzhena fhethu huṅwe na huṅwe ndivho i ya u ṱoḓa u setsha na u dzhia? Huna zwiṅwe zwo tendelwaho kha mulayo uyu?
* ḽiṅwalo ḽa u fara ḓi ḓo shuma u swika lini, nahone ḓi nga shumiswa lungana?
5.12. DZI.HIRASIPENTSI
* U setsha ha vhu 1: Pfanelo ya tshiphiri: Khethekanyo ya 14
* U setsha ha vhu 2: Khumbelo ya maṋwalo a u setsha
* U setsha ha vhu 3: Notsi dza maṅwalo
* U setsha ha vhu 4: Notsi dza u setsha na u dzhia
* nḓowedzo ya 5.2
* nḓowedzo ya 5.3
* nḓowedzo ya 5.4
* nḓowedzo ya 5.5
* nḓowedzo ya 5.7
matheriaḽa ANE A NGA SHUMISWA NA U VHALA HO THEMENDELIWAHO
* Vhupholisa na Pfanelo dza Vhuthu: Nel & Bezuidenhout
* Mihumbulo ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga: Du Toit et al.
* Bugupfarwa ya Maitele a u fara: Khandiso ya vhu 3 ya Bekker et al.
nḓowedzo 5.1
2 minetse
Sia ḽa livhiwaho
Phara ya 5.1
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo ndi ya u fha ndivho dza ngudo.
Mulaedza wa mugudisi
* Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho.
* Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
* Kha vha dzi ṱalutshedze arali zwo tea.
nḓowedzo ya 5.2
20 minetse
Sia ḽa ndeme
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u ita uri vhagudiswa vha humbule nga zwine zwa nga mvelelo dzine dza nga ḓiswa nga u setsha na u dzhia kha pfanelo dza muthu.
1.	Marangaphan?a: 2 minetse
2.	Zwigwada zwa Buzz: 5 minetse
3.	U vhiga: 10 minetse
4.	Nyambedzano nga u angaredza: 3 minetse
Mulaedza wa mugudisi
1.	Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha rere nga zwitevhelaho kha zwigwada zwa buzz. (Hu shume ?hirasiparentsi)
* Vha ite mutevhe wa pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia.
* Kha vha vha vhudze vha sedze ndima ya u fhungudzwa ha pfanelo kha siaṱari ḽa 6 kha bugu dza u shumela vha vha linge arali u setsha na u dzhia zwi tshi nga dzhiiwa sa u dzhenelela kha pfanelo dza vhuthu.
* Kha vha vhudze vhagudiswa vha vha fhe tsumbo dza mulayo (mulayo wa u shuma nga u agaredza) une wa langula u setsha na u dzhia.
2. Kha vha wane phindulo. Kha vha vhudze muṅwe wa vhagudiswa ane a funa uri a ṅwale pfanelo dzine dza nga fhungudzwa kha filipi tshati (bammbiri la u ?walela) kana bodo musi tshigwada tshi tshi khou fha phindulo.
3. Kha vha rere nga khumbelo ya ndima ya u fhungudza pfanelo.
4. Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza.
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo.
* Khethekanyo ya 36 kha Bugu ya u Shuma, siaṱari la 6
* .hirasiparentsi: Marangaphan.a: Vhuimo ha 1
* Bugu ya u Shuma, siaṱari ḽa 20
* Khethekanyo ya 36 kha Ndima ya 2 ya Mulayotewa.
Notsi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notsi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 5.3
7 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 5.5
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo ndi ya u rera nga u setsha hu na ḽiṅwalo
Mulaedza wa mugudisi
1.	Kha vha fare therisano nga u angaredza nga mbudziso dzi tevhelaho.
(Kha vha shumise .hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.3)
* ḽiṅwalo ḽa u fara ni nga ḓi wana ngafhi?
* Ndi mafhungo afhio ane a nga wanala kha linwalo ḽa u setsha?
* Kha vha rere uri ndi zwifhio zwine zwa nga wanala kha linwalo la u setsha?
* Ndi lini hune u setsha ha nga itiwa?
* Vha nga sumbedza muṋe wa fhethu kana muthu ane a dzula afho fhethu ḽiṅwalo la u setsha?
* Manweledzo
Zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* Kha vha shumise .hirasiparentsi: U setsha ha vhu 1
* Kha vha shumise .hirasiparentsi: U setsha ha vhu 2
Notsi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 5.4
6 minetse
Sia ḓo livhiwaho
Phara ya 5.6
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u rere nga mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ho fhiraho thendelo i re kha ḽiṅwalo la u setsha.
Mulaedza wa mugudisi
Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho:
(Kha vha shumise .hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.4)
* Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni ndi dzifhio?
* Naa khothe i ḓo ṱanganedza vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ya u setsha hu siho mulayoni?
Kha vha vhalele vhagudiswa tsumbo idzi.
Mulayo wa u guda ngawo
Kha mulandu wa S v Mayekiso na Andere 1996 (3) All SA 121 (C) muofisi we a ita ṱhoḓisiso o dzhena hune ha dzula muhwelelwa wa u thoma a si na ḽiṅwalo ḽa u setsha a dzhia zwiṅwe zwithu, hu tshi khou angaredzwa na zwe zwa vha zwi nga ngomu begeni ya muhwelelwa wa vhuraru. Muhwelelwa wa u thoma o tenda uri hu setshiwe fhethu he a vha a tshi dzula hone, fhedzi a hu na vhuṱanzi ha uri muhwelelwa wa vhuraru o tenda uri bege yawe i setshiwe. Khothe yo wana zwauri nyito ya muofisi we a vha a tshi khou ita ṱhoḓisiso yo na u pfukiwa nga khole ha pfanelo dza ndeme dza u vha na tshiphiri kha muhwelelwa wa vhuraru. Khothe yo bvela phanḓa ya wana zwauri a hu na vhutanzi ha zwithu zwo dzhiwaho begebi ya muhwelelwa wa vhuraru kha mulandu uyo na uri ndivho ya muofisi we a vha a tshi khou ita ṱhoḓisiso musi a tshi dzhia zwithu izwo i nga vha i si ya u thutha vhuṱanzi,
nḓowedzo ya 5.5
2 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 5.7
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u rera nga u setsha hu sina ḽiṅwalo ḽa u setsha.
Mbudziso na phindulo
(Kha vha shumise .hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.5)
Naa muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na ḽiṅwalo ḽa u setsha na uri aralo zwo ralo ndi lini hune a nga ita ngauralo?
Mulayo wa u guda
Kha mulandu wa S v Motloutsi wa 1996 (1)SACR 78 (C), khothe yo tshea zwauri he ha vha hu na muofisi o fhiwaho maanḓa, fhungo ḽa uri madzhisiṱaraṱa o vha a siho a si vhuṱanzi vhuṋe ha nga shumiswa kha u sa wana ḽiṅwalo ḽa u setsha.
Khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga: Vhuimo hune khaho zwithu zwi nga dzhiiwa hu songo wanala ḽiṅwalo ḽa u setsha.
Muofisi wa mapholisa a nga setsha muthu muṅwe na muṅwe kana mudzio kana fhethu a si na ḽiṅwalo ḽa u setsha ndivho i ya u dzhia tshithu tshiṋwe na tshiṋwe tsho buliwaho kha khethekanyo ya 20-
(a) arali muthu uyo a tshi khou tenda uri hu setshiwe na uri a dzhie tshithu itsho, kana arali muthu muṅwe na muṅwe ane a nga tenda uri hu setshiwe mudzio kana fhethu kha u setsha uhu na u dzhiiwa ha tshithu itsho; kana
(b) arali hu na zwiitisi zwi pfalaho zwa u tenda-
(i) uri u ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa u fara ḓo buliwaho kha ndima ya (a) kha khethekanyo ya 21(1) arali u ita khumbelo iyo, na
(ii) u lenga u wana ḽiṅwalo ḽa u setsha zwi ḓo thivhela ndivho ya u setsha.
nḓowedzo ya 5.6
2 minetse
Sia ḽa ndeme
Ndima ya 5.8
Mbudziso na phindulo
Kha vha vhudze vhagudiswa vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho
(Kha vha shumise .hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.6
* Naa muofisi wa pholisa ḽa munna a nga setsha munna?
* Arali hu si na muofisi wa pholisa la musadzi, muofisi wa pholisa ḽa munna a nga ita mini?
Zwithu zwine vha nga zwi shumisa kha manweledzo
* .hirasiparentsi: U setsha ha vhu 4
* Khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a u fara.
Khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a Vhugevhenga
U setshiwa ha muthu muṋwe na muṅwe hu nga itiwa hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhonifha na mulalo, nahone musadzi u fanela u setshiwa nga musadzi fhedzi na uri arali hu si na muofisi wa pholisa la musadzi, u setsha hu nga itiwa nga musadzi muṅwe na muṅwe o tendelwaho nga muofisi wa pholisa.
Notsi
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notsi
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 5.7
7 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 5.9
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u rera u shumiswa ha maanḓa u shumiswa ha maanḓa u setsha fhethu uri a kone u dzhia zwithu.
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fare therisano nga u angaredza nga zwi tevhelaho:
( kha vha shumise thirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.7)
* Naa muofisi wa pholisa a nga shumisa maanḓa maanḓa uri a kone u setsha?
* Naa muofisi wa pholia a nga shumisa maanḓa uri a dzhie thundu?
2. Kha vha rere nga milayo nga u ngaredza ine ya shuma kha u setsha na u dzhia.
3. Manweledzo
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* U shumisa .hirasiparentsi: U setsha ha vhu 3
.Notsi dza u setsha na u dzhia?.
Notsi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 5.8
10 minetse
Mulaedza wa mugudisi
Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga u setsha na u dzhia.
Zwa ndeme
Khethekanyo iyi ya ḽu setsha na u dzhia? i phanḓa ha zwifanyiso zwa ??ho?isiso dza Vhugevhenga?
nḓowedzo
5 minetse
Ndivho
Ndivho khulwane ya nḓowedzo ndi ya u ita manweledzo a ngudo na u fha phindulo ya mbudziso iṅwe na iṅwe.
Mulaedza wa mugudisi
1. Nga murahu ha u vhona vidio kha vha vha fhe tshifhinga tsha therisano na u ita manweledzo
2. Mbudziso dzi nga thusa u tshimbidza maitele aya.
Notsi
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

PFANELO YA TSHIPHIRI
Khethekanyo ya 14 ya Mulayotewa: Tshiphiri
14.	Muthu muṅwe na muṅwe u pfanelo ya tshiphiri, ine ya angaredza pfanelo ya u sa-
(a) setshiwa vhone vhaṋe kana miḓi yavho;
(b) setshiwa ha thundu dzavho
(c) dzhielwa thundu i re yavho;
(d) thivhelwa kha u davhidzana tshiphirini
.hirasiparentsi: U setsha ha vhu 1.

KHUMBELO YA U ḽiṅwalo ḽa U SETSHA
Khumbelo ya ḽiṅwalo i fanela u fara mafhungo a wanalaho kha muano ane a sumbedza zwiitisi zwi pfalaho u tenda zwauri ?
* Mulandu wo a itiwa kana wo vha u tshi nga itiwa;
* Huna zwiṅwe zwithu zwi kwameaho kha vhutshinyi kana vhutshinyi vhune nga bvelela kana zwi nga vha vhuṱanzi ha uri vhutshinyi ho;
* Zwithu izwi zwi na muṅwe muthu kana zwi huṅwe fhethu.
ḽiṅwalo ḓi fha thendelo ya u setshiwa ha muthu onoyo kana fhethu na zwithu zwine zwa khou ṱoliwa thundu kana zwithu zwine zwa khou t.o.iwa
.hirasiparentsi: U setsha ha vhu 2

NOTSI DZA ḽiṅwalo
* ḽiṅwalo ḓi ḓo bula fhethu hune ha tea u setshiwa.
* ḽiṅwalo ḓi ḓo bula muthu ane a tea u setshiwa (hezwi zwi nga angaredza muthu muṅwe na muṅwe ane a ḓo wanala fhethu ho buliwaho).
* U setsha hu ḓo itiwa masiari nga nnḓa ha musi hu na thendelo.
* ḽiṅwalo ḓi ḓo dzula ḓi tshi khou shuma u swika hu tshi setshiwa kana ḽa thuthiwaho nga muthu o ḓi bvisaho kana muṅwe muthu ane a vha na maanḓa a no eḓana na a we a ḓi bvisa.
* Khophi ya ḽiṅwalo i ḓo ṋewa muthu ane pfanelo dzawe dza khou kwamea, ane a ḓo vha muṋe wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho.
* U setsha hu fanela u itiwa nga fhasi ha zwe zwa buliwa kha ḽiṅwalo,
* ḽiṅwalo ḓi nga shumiswa luthihi fhedzi.
.hirasiparentsi: U setsha ha vhu 3.

NOTSI DZA U SETSHA NA U DZHIA
* U setsha fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone fhedzi.
* U setsha hu fanela u itiwa vhukati ha matsheloni na madekwana nga nnḓa ha musi ho buliwa nga iṅwe nḓila,
* U sumbedza ḽiṅwalo ḽa u setsha muthu ane a dzula afho fhethu musi o ḓi humbela, nga murahu ha musi ho no setshiwa.
* ḽiṅwalo ḽa u setsha ḓi fanela u sumbedzwa muthu nga murahu ha u setsha arali muthu a hone.
* U setsha u ya nga mulayo wa u angaredza hu tea u itiwa mune wa fhethu e hone kana muthu a dzulaho henefho.
* U dzhenelela kha pfanelo dza muthu hu tea u vha hu.ukusa u ya nga vhuimo uho.
* maanḓa a nga shumiswa fhedzi arali zwi tshi khou vhofha.
.hirasiparentsi: U setsha ha vhu 4.

nḓowedzo YA 5.2
* Kha ite mutevhe wa tsumbo dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia.
* Kha vha gude tshipiḓa tsha u fhungudza pfanelo kha siaṱari ḽa 6 kha bugu dza u shumela vha linge u setsha na u dzhia hu tshi nga dzhiiwa sa u thivhela ho fanelaho pfanelo dza muthu hu pfalaho.
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.2

nḓowedzo YA 5.3
* ḽiṅwalo ḽa u fara vha nga ḓi wana ngafhi?
* Ndi afhio mafhungo ane a tea u vha kha khumbelo ya ḽiṅwalo,
* Kha vha rere nga ha zwine zwa ḓo wanala ḽiṅwalo,
* Ndi lini hune ha tea u setshiwa?
* Vha nga nea mune wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho khophi ya u setsha?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.3

nḓowedzo YA 5.4
* Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio?
* Naa khothe i nga ṱanganedza vhuṱanzi ho wanalaho nga u setsha hu siho mulayoni?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.4

nḓowedzo YA 5.5
* Naa muofisi wa mapholisa a nga setsha a si na ḽiṅwalo ḽa u setsha, arali zwo ralo, ndi lini?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.5

nḓowedzo YA 5.6
* Naa pholisa ḽa munna ḓi nga setsha musadzi?
* Arali hu si na pholisa ḽa musadzi, pholisa ḽa munna ḓi fanela u ita mini?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.6

nḓowedzo YA 5.7
* Naa pholisa ḓi nga shumisa maanḓa uri ḓi dzhene fhethu uri ḓi kone u setsha?
* Naa pholisa ḓi nga shumisa maanḓa uri ḓi dzhie thundu?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 5.7

NDIMA
Pfanelo
dza vhuthu
na
vhuḓifari
ZWI RE NGOMU
PFANELO DZA VHUTHU
NA vhuḓifari
7.
Pulane ya ngudo
7.1
Ndivho
7.2
MARANGAPHANḒA
7.3
U pfuka pfanelo dza vhuthu
nga nḓila i si yone na vhuḓifari
7.3.1
U kundelwa ha muofisi wa mapholisa
u ṱhonifha pfanelo dza vhuthu
7.3.2
Ndi zwifhio zwine muofisi wa
mapholisa a tea u ita zwone musi a tshi
khou vhona muṅwe muofisi wa mapholisa a tshi
khou pfuka pfanelo dza vhuthu
7.3.3
Naa ICD i fanela u ita mini
musi muofisi wa mapholisa kana muraḓo
wa tshitshavha a tshi khou ita
mbilaelo kha ICD
7.4
Mulayo wa u fhulufhedzea na u eḓana
(ndangulo yavhu?i)
7.5
Manweledzo / Mbudziso
7.6
Dzi.hirasiparentsi
7.7
.i.walopfarwa


Zwi re gomu
7.1 Ndivho
7.2 MARANGAPHANḒA
7.3 U shumisa pfanelo dza vhuthu nga nḓila i si yone na vhuḓifari
7.3 1	U kundelwa kha sia ḽa muofisi wa mapholisa u thonifha pfanelo dza vhuthu
7.3.2 Ndi zwifhio zwine muofisi wa mapholisa a te u ita zwone musi a tsh kihou vhona muṅwe muofisi wa mapholisa a tshi khou pfuka pfanelo dza vhuthu
7.3.3	Naa ICD i fanela u ita mini musi muofisi wa mapholisa kana muraḓo wa tshitshavha a tshi khou ita mbilaelo kha ICD
7.4	Mulayo wa u fhulufhedzea na u eḓana (ndangulo yavhu?i)
7.5	Manweledzo / Mbudziso
Zwine zwa tea u itiwa
nḓowedzo ya 7.1. Ndivho dza u vhala
nḓowedzo ya 7.2: Vidio, therisano
nḓowedzo ya 7.3: Therisano ya tshigwada
nḓowedzo ya 7.4: Therisano
nḓowedzo ya 7.5: Mbudziso, therisano
Tshifhinga
2 minetse
20 minetse
25 minetse
10 minetse
3 minetse

7.1 NDIVHO
Musi vho no fhedza ngudo iyi vhagudiswa vha tea ḓivha na u ṱalutshedza ? zwine zwa nga itea (mvelela) arali muofisi wa mapholisa a nga pfuka pfanelo dza vhuthu;
* Zwine muofisi wa mapholisa a nga ita zwone musi a tshi khou vhona hu tshi pfukiwa pfanelo dza vhuthu;
* Milayo ya u fhulufhedzea na u eḓana (ndangulo ya vhulamukanyi); na
* Mushumo wa Ndangulo yo ḓiimisaho ya Dzimbilaelo (ICD) kha u vhona uri hu vhe na vhu.ifara havhuḓi u ya nga Mulayotewa.
7.2 MARANGAPHANḒA
Pfanelo dza vhuthu ndi dza muthu muṅwe na muṅwe wa Afurika Tshipembe, hu tshi angaredzwa na mapholisa. Kha pfanelo iṅwe na iṅwe hu na vhuḓifhinduleli, tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha miraḓo yoṱhe ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe, sa muraḓo wa Muvhuso, ndi u ṱhonifha na u tsireledza tshirunzi tsha muthu na u vhulunga na u bveledza phanḓa pfanelo dza vhuthu dza vhathu vhoṱhe, Hu dovha hafhu ha vha na vhuḓifhinduleli kha vhaofisi ha mapholisa ha u shumela tshitshavha na u ita mishumo yavho nga nḓila ya vhuḓifari zwavhuḓi.
7.3 U PFUKIWA HA PFANELO DZA VHUTHU NA vhuḓifari
U thivhela vhugevhenga kha ḽa Afrika Tshipembe nga nḓila yavhuḓi hu si na u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu hu toda vhuḓifari havhuḓi kha tshumelo ya mapholisa. U pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu tshifhinga tshoṱhe hu ḓo dzhiiwa sa u pfuka mulayo huhulwane nahone hu ḓo tandululwa nga nḓila ya vhuimo ha vhaḓ
Tsumbo dz a u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu ndi ?
* u fara hu siho mulayoni;
* u valela hu siho mulayoni;
* u pfisa vhuṱungu;
* u fariwa lwa tshiṱuhu
* i ha muthu o fariwaho na
* u valela muthu;
* u sa fariwa zwavhuḓi ha muthu ane a khou vhilaela na muhwelelwa;
* u setsha hu siho mulayoni na u dzhia;
* u shumiswa ha maanḓa ho kalulaho;
* nḓila ya u ita ṱhoḓisiso i siho mulayoni;
* arali muofisi wa mapholisa a tshi ḓivha kana a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu a si ite tshithu, na
* u pfuka mulayo (u dzumba vhugevhenga)
7.3.1 U kundelwa ha muofisi wa mapholisa u thonifha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza zwi tevhelahao:
* vhuṱanzi vhu wanalaho nga nḓila ya u pfuka pfanelo dza vhuthu vhu nga si shumiswe zwine zwa ḓo fhedza ngauri vhathu vho fariwaho vha vhofhololwe.
* Maga a u dzhiela vhukando a do dzhielwa vhaofisi vha mapholisa.
* U farelwa vhugevhenga ha muofisi wa mapholisa.
* U haniwa ha manweledzo (kha vha vhone khethekanyo ya 36(1) ya Mulayo wa SAPS: Arali ho newa khathulo ya u valelwa hu si na u badela nda?iso)
* Mulandu wa u badela une wa itela muvhuso.
* U sa wana tsireledzo ya muvhuso (vhaimeleli vha mulayo) i ya nga mulandu wa vhugevhenga (hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha vhaimeleli vhawe)
* U sa wa tsireledzo ya Muvhuso kha mulandu wa u badeliswa (hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u tea u badela mbadelo dzoṱhe dza Muvhuso: u tsinyalelwa, badelo dza mulayo)
* vhuḓifhinduleli kha tshitshavha.
Vhaofisi vhahulwane vha do dzhiiwa vhe na vhuḓifhinduleli kha u pfuka pfanelo dza vhuthu arali vha tshi ḓivha kana vho vha vha tshi ḓivha nga u bvelela hadzo na u kundelwa u dzhia vhukando.
Vhaofisi vha vhamapholisa vha ḓo wana tsireledzo ya u sengiswa kana u dzhielwa vhukando kha u hana nga nḓila u tevhedza ndaela i bvaho kha vhahulwane i siho mulayoni.
U tevhedza ndaela ya vhahulwane hu songo vha u di tsireledza kha u pfuka mulayo ho itiwaho nga vhaofisi vha mapholisa.
7.3.2 Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini musi a tshi khou vhona muṅwe muofisi wa mapholisa a tshi khou pfuka pfanelao dza vhuthu?
Muofisi wa mapholisa u tea u -
* Dzhenelela (u mu imisa) na u vhudza muofis wa mapholisa uri zwo khakhea; kana
* A vhiga tshiwo itsho kha khomanda wawe kana muṋwe muraḓo muhulwane; kana
* U vhiga tshwo kha ofisi ya u dzhia vhukando; kana
* U vhiga tshiwo kha Ndangulo yo ḓiimisaho ya Dzimbilaelo (ICD); kana
* U vhiga tshiwo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe, kana u vhiga tshiwo kha Muimeleli wa Tshitshavha.
* (Arali pfanelo dza vhuthu nahone hu mulandu wa vhugevhenga hu fanela u vuliwa dokete.)
U pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza maga a ndaṱiso.
* ṱhodisiso ya u pfisa vhuṱungu hu fanela ṱavhanya, u itiwa zwavhuḓi nahone hu songo vha na sia ḽine ha dzhia ḽone. (A hu na ṱhoḓea ya u imela uri hu thome u fhedziwa u ita ṱhoḓisiso ya vhugevhenga)
* ṱhoḓisiso i tea u vha ya u wana vhatshinyi, u wana na u vhulunga
vhuṱanzi, u wana Dziṱhanzi, u wana tshipiḓa tsha mulayo, nḓila, fhethu na tshifhinga tshe u pfukiwa ha bvelela ngatsho, na u wana na u fara vhathu vho khakhaho.
* Fhethu he vhugevhenga ha itea hu sedzuluswa zwavhuḓi.
7.3.3 Naa ICD i ḓo ita mini musi muofisi wa mapholisa kana muraḓo wa tshitshavha a tshi khou ita mbilaelo kha ICD?
ICD i nga sedzulusa mulandu, nga maanḓa milandu ine ya kwama lufu lwa muthu e dzhele kana zwi itiswa nga nyito ya pholisa. ICD i nga isa mulandu kha pholisa uri hu itiwe ṱhoḓisiso na u langula mvelaphanḓa.
Musi ho no fhedziwa u ita ṱhoḓisiso ICD i nga ita themendelo ya uri ndi maga afhio a vhugevhenga kana a u pfisa vhuṱungu ane a tea u dzhielwa muraḓo wa mapholisa.
Ndivho dza ICD
Uri alusa fhulufhelo kha tshitshavha kha uri SAPS NA ICD dzi kone u shuma na u sa ḓifara zwavhuḓi nga ?
* U ṋekedza maitele a uri vhadzulapo vha kone shela mulenzhe usi hu tshi khou tandululwa mbilaelo;
* U shanduka tsatsaladzo i si ya vhukuma i itelwaho mapholisa;
* U bvisa miraḓo ine ya dzula i tshi khou ita vhutshinyi kha SAPS.;
* U sumbedza muya wavhuḓi wa mapholisa hu u ṱoḓa u tshitsha tshumelo ya mapholisa na u wana thompho ya tshitshavha; na
* U thusa kha shandukisa Tshumelo uri i vhe tshivhumbeo tsho tewaho na u wana ṱhompho ya tshitshavha kha u thivhela na u lwa na vhugevhenga.
U thivhela vhuḓifari vhu songo teaho ha mapholisa nga ?
* U sengulusa mbilaelo u wana thaidzo dzine dza khou itea tshifhinga tshoṱhe ha kushumele kwa mapholisa, maitele na ndangulo;
* U ṋekedza mapholisa nga nḓivhadzo ya tshihaḓu ya thadizo dzi re kha sisṱeme kana vhaofisi vha sa fhulufhedzei;
* U ṋekedza ṱhoḓisiso dzo itiwaho dza u thivhela thadzo dzine dza ita uri hu vhe na dzimbilaelo;
* U tandulula dzimbilaelo dzine dza itelwa mapholisa nga nḓila yavhuḓi nahone hu na ndivho.
7.4 MILAYO YA U FHULUFHEDZEA NA U eḓana
(nyito ya ndangulo yavhu?i)
(MAFHUNGO A VHAGUDISWA)
Musi vha tshi khou ita ṱhoḓisiso dza u pfukiwa huṅwe na huṅwe .ho.isio i tea u ṱavhanya, u itiwa zwavhuḓi na u sa vha sia ḽine ya ima nalo. Hoyu ndi mutheo wa nyito ya ndangulo
Nyito ya ndangulo i pfalaho (Shedulu ya 6, Tshitenwa tsha 23(2)(b) tsha Mulayotewa.
.Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya ?
(a) ndangulo ya nyito i re mulayoni hune iṅwe na ṅwe ya pfanelo kana zwine muthu a zwi takalela zwa kwamea kana ha vha na u shushedzwa;
(b) maitele a ndangulo yavhudi hune inwe na iṋwe ya pfanelo kana zwithu zwi re mulayoni zwo lavhelelwaho zwa kwamea kana zwa ha vha na u shushedzwa;
(c) u fhiwa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito dza ndangulo dzine dza kwama iṅwe na iṅwe ya dzipfanelo kana zwine muthu a funa zwone nga nnḓa ha musi zwiitisi zwa nyito iyo zwo bviselwa kha tshitshavha; na
(d) nyito dza ndangulo dzine dza pfala dzine dza yelana na tshiitisi tsho fhiwaho hune iṅwe na iṅwe ya nyito ya kwamea kana ha vha na u shushedzwa.
U fhulufhedzea hu tikedzeaho
Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na tshiitisi tshi pfalaho tsha nyito ya ndangulo ye ya dzhiwa (sa tsumbo, u imiswa lwa tshifhinganyana, maga a ndaṱiso, u iswa u shuma huṅwe, u aluswa, na zwi?we).
Maitele a u fhulufhedzea
Hezwi zwi amba zwauri nyito dzoṱhe dza ndangulo dzi tea u tevhedza maitele a pfalaho. Hezwi zwi amba uri milayo ya vhulamukanyi ha mupo i fanela u tevhedzwa. Milayo iyi ndi heyi:
* U thetshelesa linwe sia
Hezwi zwi amba zwauri muofisi wa mapholisa u tea
* U ṋewa mbuno dzoṱhe dzine dza tea u tevhedzwa na u dzhielwa Nṱha;
* U fhiwa tshifhinga tsho eḓanaho tsha u dzudzanya mulandu wawe;
* U fhiwa tshifhinga tsha u bula mulandu wawe;
* U .ivhawa zwavhuḓi nga tshiitisi tsha nyito ya ndangulo (maga nda?iso)
* A huna muthu ane a nga wanala mulandu kha mulandu wawe
Hezwi zwi amba zwauri muthu ane a khou ita mushumo u tea u shuma -
* e na ndivho
* nga muya wavhuḓi; na
* a songo dzhia sia.
7.5 MANWELEDZO / MBUDZISO
* Ndi nga u pfisa vhuṱungu hu na ndeme kha SAPS?
* Naa vhugudisi vhu nga vha tshipiḓa tsha u tandulula u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu?
* Kha vha bule nḓila dziṅwe dzine dza vha u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu kha SAPS dzine vha tea u dzi ḓivha.
* Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini a tshi khou vhona hu tshi khou pfukiwa pfanelo dza vhuthu?
* Hu nga bvelela mini kha muofisi wa mapholisa ane a khou pfuka pfanelo dza vhuthu?
7.6 DZI.HIRASIPENTSI
* Tsumbo ya pfanelo dza vhuthu dzine dza pfukiwa: vhuḓifari ha Nomboro ya 1.
* U kundelwa u ṱhonifha pfanelo dza vhuthu hu nga bveledza zwi tevhelaho.: vhuḓifari ha vhu 2.
* Nyito ya 7.3
* Ndangulo yo Vhofhololwaho ya Dzimbilaelo:
7.7 HENDIAUTHU
* .i.walopfarwa ḽa 7.1
nḓowedzo ya 7.1
2 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 7.1
Ndivho
Ndivho ya nyito iyi ndi ya fha ndivho dza ngudo
Mulaedza wa mugudisi
* Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho.
* Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho.
* Kha vha dzi ṱalutshedze, arali zwo tea.
nḓowedzo
2 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 7.2
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha humbele vhagudiswa uri vha vhale khethekanyo ya 7(2) ya Mulayotewa, Bugu ya u Shuma,
siaṱari la 5 vha rere nga Ṱhalutshedzo yawo.
2. phanḓa ha musi vha tshi vha sumbedza vidio kha vha vhudze vhagudiswa uri vha faneal u sedza vidio vha tshi khou humbula nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu. Vha fanela u humbula nga uri u pfukiwa uhu hu nga kwama hani vhuḓifari na mushumo wa mapholisa.
3. Kha vha vha sumbedze vidio ya .Vhudifari./ Ndaela ya Mapholisa na Ndangulo
4. Nga murahu ha u vhona vidio kha vha ḓivhadze vhagudiswa, vha tshi khou shumisa ngona ya u angaredza, nga u vhudzisa nga muthihi nga muthihi zwine vha khou humbula zwone nga ha vidio kha muhumbulo wa pfanelo dza vhuthu na tshipholisa.
Zwine zwa tea u itiwa
* Kha vha shumise thirasiparentsi: vhuḓifari Nomboro ya 1
Pfanelo: Khethekanyo ya 7(2) ya Mulayotewa
(2) Muvhuso u fanela u ṱhonifha, u tsireledza, u alusa na u tevhedza pfanelo dzi re kha Mulayo wa Pfanelo.
nḓowedzo ya 7.3
25 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 7.3
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu nga vhaofisi bvha mapholisa na ui rear nga zine zwa nga mvelelo dza u pfukiwa uho.
1. Marangaphan.a: 1 minetse
2. 2. Therisano ya zwigwada: 10 minetse
3. U vhiga murahu: 10 minetse
4. therisano ya u angaredza: 4 minetse.
Mulaedza wa mugudisi
1	Kha vha khethekanye vhagudiswa vha bve zwigwada zwa vhathu vha sa fhiriho vhaṱanu.
2.	Kha vha vha sumbedze thirasiparentsi: vhuḓifari nomboro ya 1: U pfukiwa ha Pfanelo dza Vhuthu
3.	kha bva vhudze tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ite zwi tevhelaho:
* U nṅwala fhasi zwine muofisi wa pholisa a tea u ita zwone musi a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu.Zwithu zwine zwa nga bvelela arali mufisi wa pholisa a nga pfuka pfanelo dza vhuthu.
4.	Kha vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi fhe tsumbo zwine muofisi wa pholisa a tea u ita zwone. Kha vha vhudze zwigwada zwoṱhe u swikela ,mutevhe u tshi ṱala, Kha vha dovholole hezwi nga mvelelo dzoṱhe.
5.	Kha vha vhudze muṅwe wa vhagudiswa uri a ṅwale hezwi fhasi kha filipi tshati kana kha bodo.
6. Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza.
7. Manweledzo
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* .hirasiparentsi: vhuḓifari ha vhu 1
* vhuḓifari ha vhu 2
Notsi
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Zwa ndeme
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 7.4
110 minetse
Sia ḽa ndeme
Phara ya 7.3.3
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha humbule nga mushumo wa ICD wa u ita uri vhaofisi vha mapholisa vha khou tevhedza pfanelo dza vhuthu.
Mulaedza wa mugudisi
1. Kha vha fhe mugudi muṅwe na muṅwe khophi ya .i.walopfarwa ya .Ndangulo yo ḓiimisaho ya Dzimbilaelo (ICD)?
2. Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho.:
(Kha vha shumise .hirasiparentsi: nḓowedzo ya 7.4)
* Naa mushumo wa ICD kha SAPS ndi ufhio??
* Ndi ngani?
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo
* .i.walopfarwa: ICD
Notsi
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notsi
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
nḓowedzo ya 7.4
5 minetse
Ndivho
Ndivho ya nḓowedzo iyi ndi ya u ita manweledzo a ngudo na u fhindula mbudziso dzi re hone.
Mulaedza wa mugudisi
Mbudziso dzi nga thusa u langa maitele na u wana mafhungo e a si ambiwe nga hao.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

TSUMBO DZA U PFUKIWA HA PFANELO DZA VHUTHU
* U fara hu siho mulayoni
* U valela hu siho mulayoni
* U shengedza
* U fara muthu o fariwaho na muthu o valelwaho nga nḓila i sa sumbedzi vhuthu na
* U sa fariwah zwavhuḓi ha muthu o hwelelaho mulandu na muhwelelwa
* U setsha na u dzhia hu siho mulayoni
* U shumiswa ha maanḓa ho kalulaho
* nḓila dza u ita ṱhoḓisiso dzi siho mulayoni
* Arali muofisi wa mapholisa a tshi khou ḓivha kana o vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu a si ite tshithu
* U pfuka mulayo (u dzumba vhugevhenga)
.hirasiparentsi: U pfisa vhuṱungu ha vhu 1
U KUNDELWA U ṱhonifha PFANELO DZA VHUTHU ZWI NGA BVELEDZWA ZWITHU ZWI TEVHELAHO:
* vhuṱanzi ho wanalaho nga u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu vhu nga si shumiswe nahone zwi nga ita uri muthu a re na mulandu a vhofhololwe
* Maga a u pfisa vhuṱungu
* U sengiselwa vhugevhenga ha muofisi wa mapholisa
* U sa dzhiwa ha manweledzo (kha vha vhone khethekanyo ya 36(1) ya Mulayo wa SAPS)
* Mulandu wa uri Muvhuso u badele
* Muvhuso u nga badeliswa
* U sa wana tsireledzo ya muvhuso kha vhugevhenga
* U sa wana tsireledzo ya muvhuso kha milandu ya u lifha
* vhuḓifhinduleli kha tshitshavha
.hirasiparentsi: U pfisa vhuṱungu ha vhu 2
nḓowedzo YA 7.4
* Naa mushumo wa ICD ndi ufhio kha SAPS?
Ngani?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 7.4

nḓowedzo YA 7.3
* Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini arali a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu?
* Hu nga bvelela mini arali muofisi wa mapholisa a tshi pfuka pfanelo dza muthu dza vhuthu?
.hirasiparentsi: nḓowedzo ya 7.3

.i.walopfarwa: Ndangulo yo ḓiimisaho ya Dzimbilaelo
Ndangulo ya ḓiimisaho ya Dzimbilaelo (ICD) ndi muraḓo wa muvhuso nga fhasi ha ndangulo ya vhathu ye ya thomiwa u ya nga Khethekanyo ya 222 ya Mulayotewa wa Tshifhinganyana (Mulayo wa vhu 200 wa 1993) na Ndima ya 10 ya Mulayo wa Mapholisa a Afrika Tshipembe (Mualyo wa vhu 68 wa 1995).
Fulo
U alusa vhuḓifari havhuḓi ha mapholisa
MBONELAPHANḒA
Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe tsho shandukisaho tshine tsha vha na muya na u tevhedza Mualyotewa
Ndivho dza ICD
U bveledza fhulufhelo kha tshitshavha nga zwine SAPS na ICD zwa ita kha u pfuka mulayo nga:
* U ṋekedza maitele a u shela mulenzhe nga vhathu kha u tandulula dzimbilaelo
* U shandukisa u sasaladza hu si na vhuṱanzi vhune ha itelwa mapholisa.
* U bvisa muraḓo wa SAPS une wa bvela phanḓa na u ita vhutshinyi
* U sumbedza uri muya wavhuḓi wa mapholisa kha mushumo wavho wa u shandula tshumela na u wana ṱhompho kha kha tshitshavha.
* U thusa kha shandula Tshumelo uri i vhe muraḓo une wa tea u ṱhonifhiwa na u tikedza tshitshavha kha u thivhela vhugevhenga.
U thivhela vhuḓifari vhu si havhuḓi kha mapholisa
* U sengulsa mbilaelo u wana thaidzo dzine dza khou bvelaphanḓa kha mishumo ya mapholisa, nḓowedzo na u langula.
* U thusa mapholisa nga
* U thusa mapholisa nga ngeletshedzo ya ṱhoḓisiso ya uri thaidzo dzi nga fheliswa hani dzine dza ita zwauri hu vhe na mbilaelo.
* U tandulula mbilaelo dzo itelwaho mapholisa zwavhuḓi nahone hu na ndivho.
NDI LUSHAKA-DE LWA MBILAELO DZINE DZA TANDULULWA NGA ICD?
ICD i dzhia mbilaelo dzine dza yelana na:
* Lufu lwa muthu o valelwaho kana nga lwo itiswa nga mapholisa.
* U shela mulenzhe ha mirado ya mapholisa kha zwiito zwa vhugevhenga u fana na u fhura, vhuvhava na u rwa.
* vhuḓifari ha mapholisa hu songo tendelwaho nga Milayo ya Mapholisa, u fana na u sa ita mushumo kana u sa tevhedza Khoudu ya vhuḓifari ha Mapholisa.
MAITELE A ICD A U TANDULULA MULANDU
Musi ICD i tshi khou sedzulusa vhutshinyi hothe na u vhuḓifari vhu si havhuḓi he ha itwa nga miraḓo ya SAPS, Mulayo u tendela uri ICD i livhise miṅwe milandu kha SAPS uri i ite ṱhoḓisiso- U ya nga milandu iyi i iswaho kha SAPS uri i ite ṱhoḓisiso ICD i nga langula mvelaphanḓa ya ṱhoḓisiso- Kha miṅwe milandu ICD i nga langula
 ṱhoḓisiso nga u vhea maga a uri ṱhoḓisiso dzi nga itiwa hani.
Uri vha Vhaṱoḓisisi vha ICD vha kone u ita mishumo yavho zwavhuḓi nga nḓila yavhuḓi, Minisiṱa wa Vhupileleli na Tsireledzo u fha thendelo ya uri Vhaṱoḓisisi vha ICD vhe vha vha vhewa nga Mulanguli Muhulwane, vha fhiwe maanḓa a u langula.
U ḓiimisela HA ICD
ICD a yo ngo ḓiimisela u dzhiela fhasi mushumo wo teaho wa mapholisa. ICD yo ḓiimisela u thusa mapholisa nga mushumo wa u shandukisa na u khwaṱhisa mvelaphanḓa na tshumisano i kwamaho mapholisa.
.i.walopfarwa : Ndangulo yo ḓiimisaho ya Dzimbilaelo.

4
<fn>ven_Article_National Language Services_NDIMA YA U THOMA.txt</fn>
NDIMA YA U THOMA
SHEDULU
DZANGANO KANA NZULELE
Minista wa tshumefo dza zwa vhusevhi, hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo ya 29 (1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 vha khou bvisa mulayo mutevheni.
1.	Thalutshedzo
(1)	Kha milayo heyi nga nndani hamusi zwire ngomu zwo sumbedzisa maipfi-
"Tshiimiswa tshi sudzuluwi" zwi amba tshivhalo tsha zwikhala zwo thomiwaho hu u /Ye/a mashumele o teaho nahone a tshifhinga tshothe a tshumelo.
"post level? zwi amba muhoio wafhasisa na wa nnthesa yo pimiwaho ine ya badekanywa na tshinwe tshiiimo tsha mushumo;
 "muholo" zwi angaredza muholo wo vhewaho.
2.	Ndivho
(1)	Ndivho ya mulayo hoyu ndi u netshedza-
(a)	zwikhala zwa Dzangano tsho dzudzanyiwaho u/Ye/a tshumelo; na u
(b)	thomiwa na u khwiniswa ha zwikha!a zwo thomiwaho hu u /Ye/a tshumelo.
3.	DZANGANO TSHA MADZUDZANYELE A DZHENDEDZI KANA TSHUMELO SA ZWI NE ZWA NGA VHA ZWI ZWO NE
(1)	Dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwo vhumbwa nga vhufangi vhuhulwane, vhulangi, khetekanyo, ofisi dza mavundu, dza madzmgu, zwititshi zwa nnda na zwinwe zwine zwa nga vhumbwa zwi tshi khou di ya nga tshffhinga, khathihi na Dzangano zwine nga ndaulo zwa vha uri zwo badekanywa na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga vhahulwane vhare na vhukoni.
(2)	Muiangi muhulu a nga vhumba khorwana ngeletshedzi hu u /Ye/a u eietshedza ene na minista nga ha nzudzanyo ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
4.	U VHUMBWA HA DZANGANO ZWA MADZUDZANYELE
(1)	Zwi tshi do bva kha maiteie o sumbedziswaho kha mulayo mutuku (2)
(a)	Minista zwo bva kha vhone vhane kana must vho no wana themendelo me ya ye/ana na mulayo 3 (2) vha nga vhumba kana vha fhaladza vhulangi vhuhulu vhunwe na vhunwe, vhulangi kana Dzangano tshine nga malangele tsha vha tsho badekanywaho na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone; na uri
(b)	Muiangi muhulu zwo bva kha vhone vhane musi vho no tanganedza themendelo dzine dza tshimbilelana na mutayo 3(2) vha nga thoma kana vha fhaladza khetekanyo inwe na inwe, khetekanyo thukhu, ofisi ya vundu, ofisi ya dzingu, tshititshi tsha nnda kana tshiimiswa tshinwe na tshinwe tsha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
(2)	Muiangi muhulu o kwamana na minista u do ta maiteie na u thomiwa ha zwikhala na u zwi fhelisa dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
(3)	Minista vha do divhadza Phuresidenthe nwaha munwe na munwe nga ha tshanduko dzothe kha Dzangano dzo itwaho kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
5.	U THOMIWA NA U KHWINISWA HA ZWIKHALA ZWIRE HONE
(1)	Zwikhala zwo thomiwaho zwo vhumbwa nga zwigwada zwitevhelaho zwa vhathu-
(a)	Mirado ya tshothe vhane vha vha vhathu vho tholwaho zwikha!ani zwire hone hu tshi khou tevhedzwa thodea dza u tholwa dze dza sumbedziswa kha Ndima B ya mi!ayo.
(2)	Zwa u thomiwa ha zwikhala dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone na u khwiniswa hazwo na nyimele yazwo dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwi do tiwa nga-
(a)	Minista hu tshi khou sedzwa zwikhala hu u itela tshikhala tsha vhulangi vhuhulwane na vhulangi.
(b)	Minista vho kwamana na Phuresidenthe kha zwikhala hu u /Ye/a tsha mufarisa mulangi muhulu:
(c)	Mulangi muhulu kha zwikhala zwa u swika kha tsha muhulwane wa khetekanyo;arali huuri ho vha na u thomiwa ha tshanduko kha zwikhala zwe u thomani zwa vha zwo tendelwa nga minista, mulangi muhulu u do toda thendelo ya minista kha tshanduko dzo raloho.
(3)	Mulangi muhulu u do divhadza minista nwaha munwe na munwe nga ha zwikhala zwothe zwe zwa thomiwa na u khwiniswa hu tshi khou tevhedzwa mulayo mutuku (2) (c).
(4)	Mulangi muhulu vho kwamana na minista vha khou do ta maitele a u thomiwa na u khwiniswa ha zwikhala.
6.	Minista vha nga ta uh muthu a tholiwe kha tshinwe tshikhala kana i tshi tou vha nyengedzedzo kha zwire hone, nahone vha nga vhea zwinwe zwiiimo zwi tshi ya kha u tholwa kha tshikhala tshenetsho.
7.	Mulangi muhulu a nga thola muthu nga khonthiraka satshipida tsha u engedzedzwa ha zwikhala.
8.	DZINA LIPFUFHI NA DUVHA LA MATHOMO
Milayo heyi / khou do vhidzwa upfi Ndima 1 ya milayo nahone i do thoma u shuma nga la 01 Fulwana 2001
NDIMA B
SHEDULU
Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 38 wa 1994) vha bvisa milayo mutevheni.
NYIMELE DZA MUSHUMO
1.	Thalutshedzo
(1)	Kha milayo heyi nga nndani hamusi zwire ngomu zwo sumbedzisa nga inwe ndifa-
"u tholwa" zwi amba mushumo;
"Dzangano la zwa politiki" zwi angaredza fhedzi zwi songo pimela kha iinwe iihoro la politiki, tshiimiswa kana ndangulo;
"muhulwane" zwi angaredza muhulwane wa tshiimiswa, khetekanyo kana tshipida tshumeloni;
 "duvha la mushumo" zwi amba duvha la mushumo zwo tiwa nga mulangi muhulu uya nga tshifhinga tshine a khou zwi todisa zwone.
2.	NDIVHO
(1)	Ndivho ya mulayo hoyu ndi u-
(a)	vhea thodea na maitele hu u /Ye/a u tholwa kha dzangano kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
(b)	u vhea nyimele dzine dza ye/ana na vho tholwaho kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga nndani ha nyimele dzine dza ye/ana na miholo, magavhelo na dzinwe mbuelo dzi yelanaho nazwo.
3.	THODEA HU U THOLWA KHA DZHENDEDZI KANA TSHUMELO SA ZWINE
(1)	Muthu munwe na munwe a nga ita khumbelo ya u tholwa kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, arali e-
(a)	mudzulapo wa South Afrika;
(b)	e na minwaha ya 18;
(c)	o takaia muhumbuloni na muvhilini u nga kona u shuma mishumo sa zwine zwa todiswa zwone nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;
(d)	o swikela thodea dza pfunzo sa zwe zwa tiswa zwone nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;
(e)	o swikela thodea dza tsireledzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone zwi tshi ye/ana na tshifhinga tshenetsho.
(f)	o di imiseia u ita muano na u khwathisa mulevho wa vhuluvha.
(g)	o di imisela u gudiswa sa zwine zwa nga todiswa zwone zwi tshi ye/ana na tshifhinga; na u
(h)	di iugisela u vha fhasi ha code ya vhudifari ya vhashumi vha zwa vhusevhi, milayo yothe ine ya ye/ana na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, milayo na tsumba masia a dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
(2)	Vhahumbeii vha mushumo a vha nga thoiwi kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, nga nndani hamusi vho phasa ndingo dzinwe dza zwa mishonga, mihumbuloni na hunwe u anganya sa zwine zwa nga todiswa zwone nga ndila i pfadzaho nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga tshifhinga tshamusi vha tshi humbela mushumo.
4.	KHUMBELO YA MUSHUMO
 (1)	Musi muthu a tshi ita khumbelo ya tshikhala dzhendedzini kana tshumdoni sa zwine zwa nga vhisa zwone, muhumbeli u do tea-
 (a)	u dadza Iwo fhelelaho fomo ya khumbelo;
 (b)	u netshedza tsumbo i fushaho ya vhudzulapo;
 (c)	u netshedza tsumbo i fushaho ya vhukaie;
(d)	u netshedza tsumbo i fushaho ya uri o swikela maimo a pfunzo na vhugudiswa zwine zwa khou todea;
(e)	u netshedza zwine zwa todea sa zwe zwa humbeliswa zwone hu u /Ye/a u tshimbidza zwa maanganyele a tsireledzo sa zwine zwa todiswa zwone nga khetekanyo ya vhu 8 ya mulayo.
(f)	u netshedza manwaio a fushaho a tsumbo ya vhudzekani ha mushumi khathihi na u sumbedza uvha mubebi wa malofhani kana wa vhana vha si vha malofhani; na manwe
(g)	manwaio ane a nga todea zwi tshi khou tshimbeiana na tshifhinga nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
(2)	Hune muhumbeli a nga pfi a netshedze linwalo sa tsumbo ya tshinwe tshithu a fhedza o kundelwa u netshedza la vhukuma, kana lo khwathisedzwaho sa la vhukuma, muhumbeli a nga netshedza affidavit ine ya khou kwathisedza uri zwi nga khwathisedzwa na u netshedza tshiitisi tsha u sa vha hone ha la vhukuma kana kopi yo khwathisedzwaho sa ya vhukuma, hone-ha hezwi zwi khou do itwa fhedzi arali mulangi muhulu a tshi nga dzhia vhukando ha u wana vhungoho ha ndalukano dzo raloho.
5.	MISHUMO
(1)	U tholwa hothe huswa hu tshi angaredzwa na u sudzuluswa ubva kha minwe mihasho ya muvhuso hu tshi angaredzwa na zwiimiswa zwo di badekanyaho nyana na muvhuso uya kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, zwi nga vha nga fhasi ha u iingwa Iwa u lavheieswa Iwa minwedzi ya 12 nga nndani hamusi-
(a)	Mulangi muhulu vha nga ita uri muthu onoyo a no khou sudzuluselwa kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, ubva tshiimiswani tshinwe na tshinwe tsha muvhuso arali onoyo muthu a no khou kwamea nga murahu nyana phanda ha u sudzuluswa hawe o vha a tshi khou shuma Iwa tshothe tshiimiswani tsha muvhuso.
(b)	Tshifhinga tshiswa tsha u Iingwa Iwa u lavheieswa ha rathekiniki muswa o tholwaho a no khou guda tshi khou do lingana na tshifhinga tsha fhasisa tshine tsha todea u wana ndalukano dza fhasisa dza pfunzo kana u fhedza vhugudiswa ha zwa thekhiniki vhune ha todiwa nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
(2)	Mulangi muhulu vha nga lapfisa tshifhinga tsha u lingwa hu u /Ye/a u lavhefeswa nga minwedzi ya rathi arafi tsho lapfesa arali vha na tshlitisi tsha u fulufhela uri zwi kha lutamo Iwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nahone zwi tshi khou tshimbilelana na ndima 3 ya milayo.
(3)	Arali minidzhere muhulwane a nga tenda uri murado uyo are kha tshifhinga itsho tsha u Iingwa hu u itela u lavheieswa kana tsho lapfiswaho kha zwothe zwo teaho u tevhedzwa na nyimele yothe na thodea dza vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, u tholwa Iwa tshothe ha murado zwi nga khwathisedzwa.
6.	THODEA HU U ITELA MIRADO IRE KHA TSHIFHINGA TSHA U LINGWA.
(1)	Mirado miswa yothe ine ya kha di tou bva u tholwa, na vhathu vho sudzuluswaho ubva kha muhasho wa muvhuso na tshiimiswani tsho di badekanyaho nyana na muvhuso, vha nga vha fhasi ha ndingo vha tshi khou lavheleswa Iwa tshifhinga tshine tsha do vha tsho tiwa nga mulangi muhulu.
(2)	Minidzhere wa muthu ane a khou lingwa u do tea u vhona uri:
(a)	murado uyo musi a tshi thoma tshifhinga itsho u khou divha mashumele na dzinwe thodea dza uh a kone u phasa ndingo dzawe.
(b)	murado nga kotara inwe na inwe u khou vhigeiwa zwinwe murahu nga u tou nwalelwa nga ha mashumeie awe kha u tevhedza thodea na zwinwe zwine a tea u tevhedza.
(c)	arali zwo tea, murado uyo a wana vhugudiswa, ngeletshedzo na thuso ya u swikela thodea dza uri a kone u pfuka ndingo.
(d)	murado u wana khwathisedzo zwo tou nwalwa ya nga ha u thoiwa hawe mafheioni a tshifhinga tshawe tsha ndingo arali o wanala o tea kha tshikhafa itsho, fhedzi zwi tshi do -
(e)	tevhedza maitele sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha di Ndima ya milayo, musi a tshi pandelwa nga nnthani ha u sa shuma zwavhudi, u vha o vhonwa a songo tea u shuma nga madokotela, kana ho sedzwa vhudifari vhu si havhudi , murado u do newa khonadzeo ya uri a vhetshele fhungo lawe khagala hune nga tshifhinga tshenetsho murado uyo a nga thuswa nga muimeleli, hone-ha hezwo zwi do vha hone fhedzi arali muimeleli uyo e murado wa dzhendedzi kana tshumeb sa zwine zwa nga vhisa zwone.
7.	VHUDZULO HA TSHIOFISI
(1)	Murado a nga ita khumbeio ya uri a dzule fhethu ho hirwaho nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zw'i zwone, kana ho itwaho upfi vhuvhe hone hu u itelwa u shumiswa nga muvhuso, hone-ha hezwi zwi do itea fhedzi arali-
(a)	murado a si nga do zwi dzhia sa pfanelo u newa vhudzuio uho
(b)	murado u do tevhedza khiriso yo swikelwaho vhukati ha murado ane a khou kwamea na dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
(c)	fhethu afho hu nga dzulwa fhedzi nga murado na vhare nga fhasi hawe, nga nndani hamusi mulangi muhulu nga ndivho yavhudi yo sumbedzwaho nga murado, a tshi nga nea thendelo ya uri munwe muthu na one a dzule henefho;
(d)	afho fhethu hu khou do bviwa must tshifhinga tsho bulwaho kha khiriso tshi tshi fhela na nga musi;
(e)	arali murado o lovha, mulangi muhulu a nga tendela vhathu vhe vha vha vhe nga fhasi ha murado vha tshi sala vho dzula henefho iwa tshifhinga tshi pfadzaho, tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
(f)	arali murado o lovha, mulangi muhulu a nga tendela vhathu vhe vha vha vhe nga fhasi ha murado vha tshi sala vho dzula henefho iwa tshifhinga tshi pfadzaho, tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
8.	NYILEDZO YA ZWIITO ZWA POLITIKI NGA MIRADO
(1)	Hu si na ubva kha pfanelo dza mirado sa zwe sumbedziswa zwone kha ndayotewa, fhedzi hu u itela ndivho dza u fara maitefe a u ima vhukati kha zwa politiki sa zwe zwa vheiswa zwone kha khetekanyo ya vhuna ya mulayo, na ya vhu 195 ya ndayotewa, murado wa dzhendedzi kana tshumelo a nga ri e kha vhuimo hawe ha phuraivethe a vha wa dzangano la politiki, fhedzi a nga si shumise tshiimo tshawe dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone a bveledza kana a vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga linwe lihoro la politiki.
(2)	Murado munwe na munwe a nga-
 (a)	vha murado wa lihoro la politiki lire mulayoni;
(b)	vha mutanganoni wa zwa politiki wa nnyi na nnyi, fhedzi a nga si kone u rangaphanda kana u amba mutanganoni wo raloho kana u di dzhenisa kha zwa u kuvhanganya tshikwama na u kunga vhathu; na uri
(c)	a songo dzudzanya kana u andadza manwalwa kana u netshedza tshipitshi tsha tshiofisi hu u /Ye/a u bveledza kana u vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga Unwe lihoro la zwa politiki.
(d)	murado ho ngo tewa nga u shuma kha ndaulo kana Dzangano tshihulwane tsha lihoro la politiki a songo wana thendelo ubva kha mulangi muhulu.
(3)	Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, ane a nga tanganedza u tiwa iwo teaho sa nnkhetheni hu u itela khetho sa murado wa phalamende, phafamende ya vundu kana tshiimiswa tsha khoro ya ha-masipala, u do dzhiwa sa o litshaho mushumo ubva kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone ubva nga duvha line a do vha o tanganedza u tiwa uho.
9.	ZWIFHINGA ZWA MUSHUMO
(1)	Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u tea u dzula e kha tshiimo tsha u dzula o di lugisela na uvha hone hu u itela u netshedza tshumelo kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga ndila ya awara dza 24 nga duvha;hone-ha hezwi zwi khou do itea fhedzi arali murado a nga divhadzwa hu tshi kha di vha na tshifhinga nga nndani ha fhasi ha zwiimo zwi si zwa nga misi.
(2)	Hu si na u hanedzana na tshomedzo dza khetekanyo thukhu ya (1) murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u do di vhiga mushumoni a dzula e mushumon! nga zwifhinga sa zwine zwa nga vha zwo tiswa zwone nga minidzhere wawe.
(3)	Duvha la u shuma li angaredza na tshifhinga tsho dzhiwaho tsha u awela tshine kanzhi tsha badekanywa kha zwine zwa ye/ana na mushumoni u fana na zwi!iwani, u awela ha matavhelo na u awela ha vhukati ha masiari.
10.	ZWIFHIWA, DZIKHOMISHINI, MISHUMO NA TSHUMELO NGA NNDANI HA U ITELA TSHUMELO NA MUHOLO KANA MBADELO
(1)	Murado ane a tanganedza zwifhiwa nga nnthani ha uvha hawe murado kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, u do tea u zwi bvisela khagala kha mulangi muhulu.
(2)	Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela ya u ta uri nna zwifhiwa zwo tanganedzwaho nga mirado zwi tea u vheiswa hani kana u registariwa.
(3)	Murado o do bvisela khagala zwa dzitshelede dzawe nga ndila yo tiwaho nga muiangi muhulu.
(4)	Mulangi muhulu vha do dzula na registara ya ndaka dzothe dzo bviseiwaho khagala nga mirado.
(5)	Mulangi muhulu vha do bvisela khagala zwifhiwa zwo tanganedzwaho ngavho na zwi kwamaho dzitshelede dzavho kha minista.
(6)	Minista vha khou do shumana na zwifhiwa na u bviselwa khagala ha dzitshelede nga muiangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na mbekanyamaitele yo tiwaho nga minista wa tshumelo ya muvhuso na ndaulo.
(7)	Nga nndani hamusi zwi songo tendelwa nga mulangi muh ulu, mirado ya dzhendedzi kana dzangano sa zwine zwa nga vha zwi zwone a yo ngo-
(a)	tea u ita munwe mushumo kana u netshedza tshumelo kha muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa nga nndani ha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa vha zwi zwone; na u
(b)	tanganedza khomishini, muholo kana mbadelo ubva kha muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa nga nndani ha ubva kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone hu u itela tshumelo dza tshiofisi kana dzinwe-vho.
(8)	Musi vha tshi sedzulusa zwa uri kana vha nga nea thendelo na, mulangi muhu!u vha do tea u dzhiefa nzhele zwinwe zwa zwithu zwi tevhelaho-
(a)	uri kana u fulufhedzea kana u hulisea ha murado kana tshumelo zwi do vhewa kha tshiimo tshi si tshavhudi na
(b)	uri kana u di imisa nga hothe na ndivho dza murado kana dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone a zwi nga tambuii na; na
(c)	uri kana vhukoni ha murado ha u shuma zwavhudi hu u itela dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone, zwi do kwamea nga ndila i si yavhudi.
(9)	Murado ho ngo tea u shumisa zwiko kana tshomedzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u ita munwe mushumo kana u netshedza inwe tshumelo kha munwe muthu kana tshiimiswa nga nndani ha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
(10)	Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela nga ha mashumelwe a mushumo hu na muholo nga mirado ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
11.	UFHELISWA HA MUSHUMO
(1)	U tholwa ha murado wa dzangano kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone zwi nga fheliswa-
(a)	musi murado o swika kha vhukale ha uya u awela, hu tshi khou tevhedzwa mulayo-mutuku wa (2);
(b)	musi murado o tou litsha mushumo kana o phetha uya u di awetshela nga u tou funa ene mune;
 (c)	o lovha
(d)	musi hu songo vha na khwathisedzo ya u lingwa hawe a tshi khou sedziwa uri a tholwe;
 (e)	nga nnthani ha vhudifari vhu si havhudi;
 (f)	nga nnthani ha u sa vha na mutakalo wavhudi;
 (g)	nga nnthani ha mashumele a si avhudi;
(h)	nga nnthani ha u fhungudzwa ha vhashumi;
(i)	zwo bva kha zwi tamiwaho nga vhathu;
(j)	nga nnthani ha u sa vha hone mushumoni hu si na thende!o ya livi ya mulangi muhulu;
(k)	ho sedzwa zwa tsirefedzo kana
(I)	nga nnthani ha u tututwedza kana u shela mulenzhe kha tshitereke.
(2)	Nga nndani hamusi mulangi muhulu vho zwi dzhia nga inwe ndila, u iitsha mushumo ha murado ane maitele ane a ye/ana nae kana thodisiso, kana zwine zwa tea u itwa hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo zwa vha zwi tshe tshikhalani, hu nga si thome u shuma u vhuya u swika ho no fhedzwa maitele a thodisiso kana zwine zwa khou itwa.
(3)	Arali murado onoyo a nga litsha mushumo, mufangi muhulu u do dzhia u litsha uho mushumo sa u pandelwa
(4)	Murado a nga litsha mushumo nga u tou funa arali o nea mulangi muhulu ndivhadzo ya nwedzi muthihi o tou nwala nga ha ndivho yawe ya u litsha mushumo nga nndani hamusi-
(a)	tshifhinga tsha ndivhadzo iyo yo tou nwalwaho tshi tshi nga fhungudzwa nga mulangi muhulu zwo humbe!wa nga murado; na uri
(b)	mulangi muhulu vha nga fhefisa tshumelo dza murado tshifhinga tshinwe na tshinwe phanda hamusi tshifhinga tsha ndivhadzo tshi tshi fhela hu si na u xelelwa nga mbuelo dzine dza yeiana na mushumo dzine murado a do vha o tewa ngadzo u vhuya u swika magumoni a tshifhinga tsha ndivhadzo.
12.	DZINA LIPFUFHI NA DUVHA LA MATHOMO
Mulayo hoyu u do vhidzwa upfi Ndima 2 ya milayo nahone u do thoma u shuma nga la 01 Fulwana 2001.
NDIMA 6
SHEDULU
MILAYO YA NDINGANYISO YA ZWA VHASHUMI.
Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi vha bvisa milayo ya ndinganyiso ya zwa mishumoni vha tshi khou tevhedza zwitenwa zwa maanda e vha newa nga fhasi ha zwitenwa zwa khetekanyo ya 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa1994 (Mulayo 38 wa 1994).
1.	Thaiutshedzo
(1)	Kha ndima hey pfi linwe na linwe kana liambele lo tetshelwaho zwine la amba mulayoni, ii do vha na zwine la amba nga nndani hamusi arali zwire ngomu zwo sumbedzisa -
"Mulayo" zwi amba mulayo wa tshumelo ya zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 38 wa 1994);
"maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule" zwi angaredza hu si u pima kha vhukando hu u itelwaho u vhona uri vhathu vhare na ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwigwada zwo tiwaho vha khou newa khonadzeo dzi no lingana dza u tholwa nahone vha khou imelwa nga ndila yo linganaho kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo tshumeloni;
"foramu ya ngeletshedzano" zwi amba foramu ya mirado yo tou nangwaho ine ya shuma sa vhaimeleli vha mirado ngayo kha zwithu zwine zwa toda ngeletshedzano vhukati ha mirado na vha ndaulo;
"designated employer" zwi amba dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
"khudano" hu angaredza na dziphambano dzine ha nga pfi dzi hone;
"Mulanguli Muhulu" zwi amba mulangi muhulu wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
"maitele a mushumoni" zwi angaredza fhedzi hu si u pima-
(a)	maitelea u thola.khunguwedzelo na zwine zwa sedzwa hu tshi nangiwa.
 (b)	zwa u tholwa na maitele a u tholwa;
 (c)	thalutshedzo ya mishumo na mavhetshelwe a hone;
(d)	miholo, mbuelo dza mushumoni na zwitenwa na nyimele ya mushumo;
 (e)	mbetshelwa ya mushumo;
 (f)	vhupo ha mushumo natshomedzo;
 (g)	vhugudiswa na mveledziso;
 (h)	maitele a u anganya mashumele;
 (i)	u gonyiselwa kha maimo a nntha kana u promotiwa;
 (j)	u sudzuluswa;
 (k)	u tsitelwa kha vhuimo ha fhasi;
 (I)	vhukando ha ndatiso nga nndani ha u pandelwa; na u
 (m)	pandelwa
"vhudifhinduleli ha muta" zwi amba vhudifhinduleli ha ha mirado zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhafumakadzi kana vhanna vhavho, vhana vhavho kana minwe mirado ya tsini-tsini ya mita yavho ine ya toda thikhedzo kana vhulondo havho.
.maitele a u tandulula dziphambano? zwi amba maitele a u tandulula dziphambano nga murado malugana na minidzhere wawe;
 "HIV" zwi amba u kundelwa ha muvhili kha ulwa na zwitshili;
.Tshipikitere Muhulwane? zwi amba tshipikitere muhulwane wa zwa vhusevhi nga fhasi ha zwitenwa zwa mulayo wa ndaulo ya tshumelo ya zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 40 of 1994);
 "minidzhere" zwi amba murado are kha vhuimo ha vhulavhelesi;
"ndingo dza zwa mishonga" zwi angaredza ndingo, mbudziso, thodisiso kana dzinwe ndila dzo itelwaho u khwathisedza kana dzine dza nga vha nazwine dza nga vha na kha u konisa mutholi u khwathisedza uri kana murado u na tshinwe tshiiimo tsha zwa mushonga na;
"vhudifari vhu si havhudi" zwi amba u sa di fara zwavhudi sa zwe zwa talutshedziswa zwone kha Ndima 3 ya milayo.
"tshigwada tsha vhalamukanyi" zwi amba tshigwada tsho vhumbwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo wa vhu 9;
.vhaholefhali mivhilini? zwi amba vhaholefhali mivhilini kana muhumbuloni zwine zwa fhedza zwo vha pimela mbonele mbuya dza u dzhena kana u u bveledza phanda mishumo;
"vhuimana" zwi angaredza zwa uvha muimana muthu o di imisela, u bvisa thumbu kana tshinwe tshiimo tsha zwa mishonga zwi tshi yelana na vhuimana;
"muthu o a nga vha e na ndaiukano dzo teaho " zwi amba muthu o sumbedziswaho kha milayo 16 (3) na (4);
2.	Ndivho ya milayo
Ndivho ya ndima heyi ndi u toda u swikela ndinganyiso kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone nga-
(a)	u bveledza khonadzeo dzi no fana na u farwa zwavhudi ha vhathu mushumoni nga u fhelisa zwa tshitalula tshi songo teaho na
(b)	u vhona uri zwa maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule zwi khou shuma hu u itela u fhelisa zwithu zwe zwa vha zwi si zwavhudi mishumoni zwe zwa tanganiwa nazwo nga zwinwe zwigwada.hu u itela u vhona uri zwi khou imelelwa nga ndila i no lingana kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo mishumoni.
3.	Maitele ane a vha mutheo
 (1)	Ndivho dza ndima heyi ndi u:
(a)	vhona uri dzhendedzi kana tshumelo i khou tevhedza sa zwine zwa nga vha zwi zwone na ndayo tewa;
(b)	u netshedza ndinganyiso ya mishumoni na u netshedza zwine zwa vha zwi tshi yelana nazwo
(c)	u bveledza pfanelo ya ndayotewa ya ndinganyiso na u shumisa zwa demokrasdi ya vhukuma.;
 (d)	u fhelisa zwa tshitalula tshi songo teaho mishumoni;
(e)	u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma hu u itela u amba nga ha zwe zwa vhangea nga tshitalula;
(f)	u swikela nyimele yo tandavhuwaho ya vhashumi ine ya imelela vhadzulapo vhothe vha SA;
(g)	u bveledza vhukoni kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone.
4.	Nyiledzo ya tshitalula tshi songo teaho
(1)	Mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u bveledza khonadzeo dzo no lingana dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga u fhelisa tshitalula tshi songo teaho kha maitele kana mbekanyamaitele ya mishumoni.
(2)	A hu na muthu ane a nga talula zwi songo tea, zwi khagala kana zwi sihoho khagala malugana na murado kha mbekanyamaitele kana maitele manwe na manwe a mushumoni, nga mutheo muthihi kana minzhi hu tshi angaredzwa murafho, mbeu, vhuimana, vhudzekani, vhudifhinduleli ha muta, tshitshavha, vhubvo ha zwa matshi!isano, vhudithei ha mbeu, vhukale, vhuholefhali, vhurereleli, nyimeleya HIV, luvalo, fulufhelo, muhumbulo wa zwa politiki, mvelele, luambo na mabebo.
 (3)	A si tshitalula tshi songo teaho u-
(a)	u ita zwa Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule zwi tshi khou tshimbilelana na ino ndima kana
(b)	u talula, u sia nnda kana u dzhiela nzhele munwe muthu nga muthueo wa thodea yo dzulaho vhewa ya mushumo
(4)	U sa farwa zwavhudi ha murado ndi tshinwe tshivhumbeo tsha tshitalula tshi songo teaho nahone zwo iledzwa kha muthu munwe na munwe, kana zwo tangana sa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo mutuku wa (2).
5.	Ndingo dza zwa mishonga
(1)	Zwa ndingo dza zwa mishonga kha murado zwo iledzwa nga nndani hamusi arali zwa nga vhonala zwo tea nga nnthani ha zwinwe zwiitisi zwa zwa mishonga, nyimele ya mushumoni, mbekanyamaitele ya zwa matshilisano.hu u itela u phadaladzwa zwavhudi ha mbuelo dza vhashumi kana thodea ya kale na kale ya mushumoni.
(2)	Zwa ndingo dza zwa mishonga kha murado hu u itela u vhona tshiimo tshawe tsha HIV zwo iledzwa nga nndani hamusi u lingwa ho raloho ha vha hu tshi khou tshimbilelana na mulayo mutuku wa (1).
6.	Ndingo dza zwa muhumbulo na hunwe u sedzuluswa hu fanaho na hohoho
(1)	Zwa ndingo dza zwi kwamaho muhumbulo na hunwe u sedzuluswa hu fanaho na honoho ha murado zwo iledzwa nga nndani hamusi u sedzuluswa uho kana u lingwa ha vha hu tshi khou do shumiselwa-
 (a)	u vhona uri ho tea nahone hu a fulufhedzea siani la sayinsi;
 (b)	hu tshi ngaitwa zwavhudi kha mirado yothe nahone;
(c)	a hu khou dzhia sia maligana na munwe murado kana tshigwada.
7.	Vhahumbeli vha mushumo
(1)	Hu u itela ndivho dza milayo ya 4, 5, na 6 murado hhu khou do angaredzwa muhumbeli wa mushumo dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vhisa zwone.
8.	Dziphambano zwi tshi kha zwi kwamaho ino Ndima
(1)	Murado munwe na munwe ane a vha na zwine a si pfesese malugana na ndima iyo a nga zwi tandulula nga zwishumiswa zwa nga ngomu zwa maitele a mbilaelo zwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa vha zwone.
(2)	Arali dziphambano idzo dza di vha dzi sa aathu tandululwa nga maitele a nga ngomu a zwa dzimbilalo, murado a nga zwi fhirisela kha tshigwada tsha vhalamukanyi tsho vhumbwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo wa vhu 9, minwedzi ya rathi nga murahu ha mulayo uyo kana zwinwe zwo siedzwaho zwine zwa vhumba u talulwa hu songo teaho.
(3)	Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi nga tendela murado tshifhinga tshinwe na tshinwe ane a sumbedza ndivho yavhudi ya u livhisa mbilaelo yawe khatsho nga murahu ha tshifhinga tsho teaho tsho pimiwaho tsho vhewaho kha mulayo mutuku wa (2).
(4)	Murado ane a do livhisa mbilaelo yawe kha tshigwada itsho tsha vhalamukanyi u do tea u sumbedzisa uri -
(a)	kopi ya u sumbedzisa yo netshedzwa munwe na munwe ane a khou kwamea dziphambanoni idzo na uri
(b)	onoyo muthu o ita ndingedzo dzi no pfadza dza u tandulula phambano idzo nga u shumisa maitele a nga ngomu a u tandulula thaidzo.
(5)	Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi do lingedza u tandulula dziphambano nga u lamukanya.
(6)	Phetho ya tshigwada itsho ndi amba dzi fhele.
9.	Tshigwada tsha vhalamukanyi
(1)	Minista vha do thola vhathu vho teaho vha sa fhiriho 7 uri vha vhe na tshigwada tsha vhalamukanyi hu u itela u sedzulusa dziphambano zwo bva kha ndima heyi.
(2)	Mirado ya tshigwada tsha vhalamukanyi a tsho ngo tea uvha mirado ya dzhendedzi kana tshunmelo sa zwine zwa nga vhisa zwone;nga nndani hamusi arali vhathu vhare nnda ha dzhendedzi kana tshumelo vha nga thiolwa, vhathu vhenevho vha do thoma vha sedzuluswa vhukuma siani la tsireledzo.
(3)	Tshigwada tsha vhalamukanyi nga tshi tea uvha tsha mirado i sa fhiriho miraru yo tholwaho nga minista, hune muthihi wa hone a do vha mudzulatshiduio.
(4)	Minista ndi vhone vha no do ta zwitenwa na nzulelele ya matholetwe a mirado ya tshigwada tsha vhalamukanyi arali huuri miholo yavho i khoudo tiwa zwi tshi khou tshimbiletana na ndaela ya vhufaragwama.
 (5)	Tshigwada tsha vhalamukanyi-
(a)	tshi khou do sedzulusa pfiriri dzothe dzo itwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi hu u toda u dzitandulula;
(b)	tshi nga ita mishumo yothe yo teaho kana u sedzulusa zwa u shumiswa ha maanda eneo.
(6)	Minista vha do vhona uri tshigwada itsho tsha vhalamukanyi tshi khou newa thikhedzo ya vhunwaleli na ya ndaulo yo teaho u tshi konisa u ita mishumo yatsho.
10.	Vhuleme ha tsumbo
Hunwe na hunwe hune ha nga pfi ho vha na tshitalula hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi, murado kana minidzhere ane mavhari-vhari ayo a khou itwa malugana nae u do tea u wana uri zwo tea na.
11.	Mishumo ya mulangi muhulu zwi tshi yakhazwi kwamaho maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule
(1)	Mulangi muhulu hu u itela u swikela ndinganyiso mushumoni, u do vhona uri hu khou shuma vhukando ha Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule kha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tiwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi.
 (2)	Mulangi muhulu vha do -
(a)	kwamana na vhaimeleli vha forum ngeletshedzi ya dzhenddzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone.
(b)	u anganya zwithu sa zwine zwa nga vha zwi tshi khou todiswa zwone nga mulayo wa vhu 15;
(c)	u dzudzanya pulane ya ndinganyiso ya mishumnoni sa zwine zwa todiswa zwone nga mulayo wa vhu 16 na
12.	Vhukando ha maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule
(1)	Vhukando ha maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhune ha do shumniswa nga mulangi muhulu vhu do angaredza na:
(a)	vhukando ha u vhona na u kona u fhelisa zwikhukhuiiso mishumoni, hu tshi angaredzwa na tshitalula tshi songo teaho tshine tsha guma tshi tshi kwama vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada;
(b)	vhukando ho itelwaho u tandavhudza nyimele ya mishumoni zwo di thea nga khuliso i no lingana na u thonifhiwa ha vhathu vhothe;
(c)	u itela u kona u dzhenisa vhathu vhothe vha bvaho kha zwigwada zwo tiwaho hu u itela u vhona uri vha khou di phina nga khonadzeo dzi no fana nahone vha khou imelwa nga ndila i no lingana mushumoni nga fhasi ha mutholi onoyo;
 (d)	zwi tshi khou tevhedza mulayo (2) vhukando ha u vhona
(i)	uri hu na u imelelwa hu no lingana ha vhathu vha ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo a mishumoni; na
(ii)	u di dzula na u bveledza vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho na u vhona uri hu khou shuma vhukando ho teaho ha vhugudiswa sa zwe zwa tiswa zwone nga mulangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na tshifhinga.
(2)	Vhukando ho sumbedziswaho kha mulayo mutuku (1)(d) vhu angaredza na mafarelwe ane a tea uvha hone na ndivho, fhedzi a tshi sia nyimele ya tshivhalo.
(3)	Vhu tshi khou tevhedza muiayo wa vhu 18, a hu na tshithu kha hoyu muiayo tshine tsha toda uri mulangi muhulu vha dzhie phetho ifhio na ifhio zwi tshi ya kha zwi kwamaho mbekanyamaitele ya mushumoni kana maitele anea do vhumba tshikhukhuliso tshothe-tshothe kha mbonele yavhudi ya u iswa phanda ha mushumo kana u bvelaphanda ha vhathu vha sa tou bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho.
13.	Ngeletshedzano na mirado
(1)	Mulangi muhulu vha khou do dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri hu na ngeletshedzano dzi no pfadza vhukati ha ndaulo na mirado na uri a hu na ndingedzo ya u swikela u pfesesana kha zwithu zwe zwa sumbedziswa nga hazwo kha mulayo wa vhu 14 na mirado kana mirado ine ya khou vha imelela kha forum ngeietshedzi.
(2)	Mirado kana vhaimeleli vhavho vho tou tiwaho vhane ngeletshedzano dza khou farwa navho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) vha khou do sumbedza zwi tamiwaho nga-
(a)	mirado i bvaho khetekanyoni dzothe dza mishumo na maimo a mishumoni ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone;
(b)	mirado i bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tou topolwaho;na
 (c)	mirado i bvaho kha zwigwada zwi songo tou topoiwaho.
14.	Zwithu zwine ha nga ngeletshedzaniwa khazwo
(1)	Mulangi muhulu vha khou do vhona uri ngeletshedzano dzedza sumbedziswa kha mulayo wa vhu13 dzi angaredza:
(a)	zwa u itwa ha anganywa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo wa vhu 15;
(b)	zwa u tugisela na u vhona uri pulane ya ndinganyiso ya mishumoni i khou shuma sa zwine zwa vhisa zwone kha mulayo wa vhu 16 ;na
15.	U sedzulusa
(1)	Mulangi muhulu vha khou do kuvhanganya zwidodombedzwa kana vhutanzi na u sedzulusa sa zwe zwa tetsheliswa zwone zwa mbekanyamaitele dza tshumelo ya mushumi, maitele na zwine zwa tea u tevhedzwa vhuponi ha mushumoni, hu u itela u kona u vhona zwikhukhuliso zwa mushumoni zwine zwa kwama nga ndila i si yavhudi vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho.
(2)	U sedzuluswa ho itwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku nyana wa (1) hu do angaredza nganea sa zwe zwa tiswa zwone zwa tshumelo ngomu kha tshigwada tshinwe na tshinwe tsha mushumo na maimo hu u itela u kona u vhona u sa imelelwa zwavhudi ha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho khetekanyoni dzo fhambanaho dza mishumo na maimo tshumeloni.
16.	Pulane ya ndinganyiso ya mishumoni
(1)	Mulangi muhulu zwi do vhofha uri vha vhevhodi lugisela na u vhona uri uri pulane ya ndinganyiso ya mishumoni i khou shuma dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone.
(2)	Pulane ya ndinganyiso ya mishumoni yo lugiswaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) i do tea u sumbedzisa:
(a)	ndivho ine ya khou toda u swikelwa kha nwaha munwe na munwe wa pulane iyo;
(b)	vhukando ha Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhune ha doshumiswa sa zwine zwa todiswa zwone nga mulayo wa vhu 12 (1);
(c)	ho konaho u vhonala uri hu khou vha na u sa imelelwa zwavhudi ha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tou topolwaho nga vhe vha anganya vha sedzulusa, ndivho dza tshivhalo u swikela vhuimeleli vhu no lingana ha vhathu vhare na ndalukano dzo teaho ubva kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho khetekanyoni inwe na inwe ya mushumoni na maimo tshumeloni, tsumba-matshimbilele ine zwa khou tea u swiketwa ngayo na strategy zwo itelwaho u swikela ndivho dzenedzo;
(d)	tsumba-matshimbilele ya nwaha munwe na munwe ya pulane iyo hu u itela u swikela ndivho idzo nga nndani ha dza tshivhalo;
(e)	tshifhinga tsha pulane iyo tshine tsha sa tee uvha fhasi ha nwaha muthihi kana u fhira minwaha mitanu;
(f)	maitele ane a do shumiswa u sedza na u anganya zwa u shumiswa ha pulane iyo na uri kana mvelaphanda i no pfadza yo no itwa na kha u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma;
(g)	maitele a nga ngomu a u tandulula dziphambano dzifhio na dzifhio nga ha matalutshedzeie a mashumele a pulane iyo; na
 (h)	manwe maiteleo tiwaho.
(3)	Hu u itela ndivho dza ndima heyi, murado a nga vha e na ndaiukano dzo teaho hu u itela mushumo nga nthani ha inwe kana nga u tanganelana ha -
 (a)	ndaiukano dzo teaho;
 (b)	zwe a guda u thoma;
 (c)	tshenzhemo yo teaho; kana
(d)	vhukoni ha u nga kona u swikela nga tshifhinga tshi no pfadza vhukoni ha u ita mushumo.
(4)	Musi vha tshi ta u vhona uri murado u na ndaiukano dzo teaho na kha mushumo, mulangi muhulu vha -
(a)	sedzulusa zwithu zwothe zwo sumbedziswaho kha mulayo mutuku wa (3);
(b)	u ta uri kana uyo murado u na vhukoni na ha u ita mushumo hu tshi khou sedzwa tshinwe kana zwithu zwothe kha izwo zwo tanganelana.
(5)	Kha u ta nga fhasi ha mulayo mutuku wa vhu (4) mulangi muhulu vha nga si talule zwi songo tea malugana na murado vho di thea fhedzi nga la uri ha na tshenzhemo yo teaho.
(6)	Pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i nga vha na vhunwe vhukando vhu no dzula vhu fhethu huthihi hu na ndivho ya ndima heyi.
(7)	Muvhigo nga ha zwa u shuma ha pulane ya ndinganyiso ya mishumoni u do netshedzwa minista nwaha munwe na munwe.
17.	U tholwa ha minidzhere wa ndinganyiso ya zwa mushumoni
 (1)	Mulangi muhulu vha do:
(a)	vha vhea muthu kana minidzhere dzire na tshivhalo dza sinia u dzhia vhudifhinduleli ha u sedza u vhona uri pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i khou shuma;
(b)	u nea maanda dziminidzhere na ndila dza u ita mishumo yavho;na u
(c)	u dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri dziminidzhere dzi khou ita mishumo yadzo.
(2)	U vhewa ha vhudifhinduleli kha minidzhere hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo mutuku (1) a zwi ruli mushumo na muthihi mulangi muhulu we vha hwedzwa nga ndima heyi kana munwe mulayo.
18.	U anganya u tevhedzwa
(1)	Kha u ta uri kana mulangi muhulu vha khou shumisa zwa ndinganyiso ya mishunmoni na zwi tshi khou tshimbilelana na ino ndima, nahone mulangi muhulu nga nndani ha zwithu zwo bulwaho kha mulayo wa vhu 12 u do dzhiela nzhele zwi tevhelaho:
(a)	Uri nna vhathu vhare na ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho zwo topolwaho vha khou imelelwa u lingana u swika ngafhi kha khetekanyo inwe na inwe ya mushumo na maimo kha vhashumi vha mutholi onoyo zwi tshi yelana na-
(i)	nganea ya fhethu ya lushaka na dzingu tshitshavhani tshine tsha kha di shela mulenzhe nga ndiia i pfadzaho kha ekonomi
(ii)	tshigwada tsha vhathu vhare na ndalukano dzo teaho ubva kha vhathu vho topolwaho vhane ubva khavho mutholi a nga lavhelelwa nga ndila i pfadzaho u gonyisela kha maimo a nntha kana u thola vhashumi.;
(iii)	zwiitisi zwa ekonomi na zwa tshelede kha sekhithara ine muthoti a shuma khayo;
(iv)	zwiimo zwa zwino nazwine zwa nga lavhelelwa zwa ekonomi na zwa dzitshelede zwa mutholi; na
(v)	tshivhalo tsha zwikhala zwi sinaho vhathu zwino na zwo pulaniwaho zwine zwa vha hone khetekanyoni dzo fhambanaho, na mbue!o ine mutholi a i wana kha vhashumi vhawe:
(b)	mvelaphanda yo no itwaho kha u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma nga vhanwe vhatholi vho tiwaho nga fhasi ha zwiimo zwine zwa vhambedzea nahone sekhitharani nnthihi.
(c)	ndingedzo dzi no pfadza dzo itwaho nga mutholi o topoliwaho uri a vhone uri putane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i khou shuma;
(d)	uri nna mutholi onoyo o topoliwaho o no ita mvelaphanda u swika ngafhi kha u fhelisa zwikhukhuliso zwa mishumoni zwine zwa khou kwama nga ndila i si yavhudi vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topoliwaho; na
 (e)	zwinwe zwivhangi zwine zwa nga vha zwo tiwa.
19.	Tsedzuluso nga tshipikitere muhulwane
(1)	Tshipikitere muhuluwane a nga ita tsedzuluso ya u vhona uri mulangi muhulu u khou tevhedza tshomedzo dzire hone kha ino ndima.
(2)	Tshipikitere muhulwane u khou do sedzulusa nga ndila ine a do vha o i ta nahone zwi tshi khou tshimbilelana na tshomedzo dza mulayo wa ndaulo ya tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 (Mulayo 40 wa 1994).
20.	Ndaela nga ha maitele a mushumoni
(1)	Mulangi muhulu vha do bvisa ndaela dza maitele ane a tea u itwa mushumoni zwi tshi ya kha zwi tevhelaho.
(a)	zwa ndugiselo dza pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni;
(
b)	zwa khunguwedzelo.maitele a u thola na zwine zwa tea u shumiswa kha u nanguludza;
(c)	vhukando ha tshipentshela vhu do dzhiwa zwi tshi yelana na vhaholefhali hu tshi angaredzwa na zwikimu zwa mbuelo
(d)	vhukando ha tshipentshela vhu khou do dzhiwa zwi tshi yelana na vhathu vhare na vhudifhinduleli ha mita;
(e)	zwiito zwo bvaho siani la zwa vhudzekani na zwa tshitalula;
(f)	tsumba-masia hu u itela mirado kha zwithu zwine zwa tea u dzhieiwa nzhele u thoma kha zwigwada zwa vhanwe vhathu vho topolwaho.
21.	U pfukazwauri zwithu zwi vhe tshidzumbeni
Murado munwe na munwe ane a do dzumbulula mafhungo manwe na manwe a tshidzumbe e a wanala u itwani ha mushumo hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi, u vha a tshi khou ita zwa vhudifari vhu songo teaho.
22.	Mishumo ya vha ndaulo
(1)	Vha ndaulo vha do sumbedza mushumoni hune zwa nga kona u vhalwa, ndivhadzo ine ya khou divhadza mirado nga ha tshomedzo dza ndima heyi.
(2)	Vha ndaulo vha do ita uri kopi ya pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i wanale kha mirado yavho hu u itela zwidodombedzwa na ngeletshedzano.
(3)	Vha ndaulo vha do thoma na u vhona uri hu na rekhodo zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhashumi vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone, pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni na vhunwe vhutanzi vhune ha yelana na u shuma ha ndima heyi.
23.	Mushumo wa mulayo wa mirado
Murado munwe na munwe wa dzhendedzi kana tshumelo ane a vha na tshiitisi tsha u fulufhela uri munwe murado o zwi ita a tshi khou pfuka ndima heyi u na mushumo Iwa mulayo u vhiga fhungo ilo kha minidzhere wawe kana muhulwane munwe na munwe o teaho.
24.	Mushumo nga u angaredza wa mulangi muhulu
Zwi tshi khou bva kha khetekanyo ya vhu 4 ya mulayo, mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u vhona uri vhune ha mirado, vhulwa na vhusevhi na maitele a vhusevhi na vhune ha zwiko zwa mafhungo zwi khou tsireledzwa ubva kha u bviselwa khagala hu songo tendelwaho.
25.	Dzina lipfufhi na mathomo
Milayo heyi i do vhidzwa upfi Ndima ya vhu 6 ya ndinganyiso ya mishumoni, nahone i do thoma u shuma ubva nga la 1 !a nwedzi wa Fulwana 2001, nga ndila ya ndivhadzo ya nga ngomu nga u angaredza yo bviswa nga minista hu u itela mirado yothe.
26.	Nzudzanyo dza tshifhinganyana
(1)	Ndaela dza mulangi muhulu dze dza ombedzelwa kha phara ya vhu 20 dzi do itelwa mulevho nga la 01 la nwedzi wa Tshimedzi nga 2001.
(2)	Ndaela dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone kha zwe zwa sumbedziswa kha milayo 20(1) ine ya khou shuma mathomoni a u shuma ha milayo heyi, i do ya phanda na u shuma u vhuya u swika musi mulevho wa ndaela nntswa, nga nndani hamusi ndaela dzo raloho dzi tshi khou kudana na milayo kana ndayotewa.
(3)	Maitele a mbilaelo na forum ngeletshedzi zwo vhumbwaho nga mulangi muhulu zwi do dzula zwi tshi khou shuma u vhuya u swika musi miiayo ya nga ha vhushaka ha zwa mishumoni yo ombedzelwaho kha khetekanyo ya vhu 16 ya mulayo guthe wo shandukiswaho wa zwa vhusevhi wa 2000 yo no itelwa mulevho.
<fn>ven_Article_National Language Services_NDINGANYISO YA KUTHOL.txt</fn>
NDINGANYISO YA KUTHOLELE NA MULAYO WA NDINGANYISO
MARANGAPHANḒA
Ndinganyiso ya kutholele ndi mini?
Ndinganyiso ya kutholele ndi
* U lingana ha zwikhala na u fariwa zwavhuḓi mushumoni nga u fhelisa tshiṱalula tshi songo teaho; na
* U shumiswa ha ? maga a mbekanyamushumo kana pholisi ya ndinganyiso ya kutholele (affirmative action) u itela u lugisa zwithu zwi si zwavhuḓi zwe zwa vha zwi hone mushumoni zwe zwa vha zwi tshi itelwa zwigwada zwe zwa vha zwo nangiwa, u itela u khwaṱhisedza uri vho imelwa nga u lingana kha zwoṱhe zwigwada zwa mishumo na levele dza vhashumi.?
Ndivho ya ndinganyiso ya kutholele ndi ifhio?
* ḽu phuromotha pfanelo ya mulayotewa ya ndinganyiso na u shumisa demokirasi ya vhukuma;
* U fhelisa tshiṱalula tshi songo teaho mushumoni;
* U khwaṱhisedza tshumiso ya maga a u lugisa u itela u lugisa mvelelo dza tshi.alula;
* U swikelela tshiimo tsha u vha na vhashumi vho fhambanaho vhane vha vha vho imela vhathu vhashu nga vhuḓalo
* U phuromotha mveledziso na vhukoni ha vhashumi
* U khwaṱhisedza uri mbofho dza Riphabuliki sa muraḓo wa Dzangano ḽa zwa Mishumo ḽa Dzitshaka dzi a shuma.
Ndi nnyi o katelwaho kha Mulayo?
Mulayo u shuma kha vhashumi na vhatholi vhoṱhe hu tshi katelwa na vhatholi vha sekithara dza phuraivete na dza muvhuso. Ndima ya nga ha u iledzwa ha tshiṱalula tshi songo teaho i shuma kha vhoṱhe vhatholi, hone hu uri ndima nga ha affirmative action i tshi shuma fhedzi kha vhatholi vho nangiwaho.
Ndi vhafhio vha songo katelwaho kha Mulayo?
* Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe;
* Zhendedzi ḽa Vhusevhi ḽa Lushaka;
* Tshumelo ya Tshiphiri ya Afurika Tshipembe
* Akhademi ya zwa Vhusevhi ya Lushaka ya Afurika Tshipembe; kana
* Vhalangi na vhashumi vha Comsec.
U ILEDZWA HA tshiṱalula TSHI SONGO TEAHO
tshiṱalula tshi songo teaho ndi mini u ya nga Mulayo?
tshiṱalula tshi songo teaho ndi u fhambanyisa kana u fara vhathu nga nḓila i songo teaho u ya nga tshiitisi/ zwiitisi zwi tevhelaho: lushaka, mbeu, vhuimana, tshiimo tsha mbingano, vhuḓifhinduleli ha muṱa, vhubvo ha lushaka kana murafho, muvhala, dzangalelo kha zwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, tshiimo tsha HIV, luvalo, lutendo, mihumbulo ya zwa polotiki, mvelele, luambo kana mabebo (khethekanyo 6(1) ya Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele).
tshiṱalula tsho teaho ndi mini u ya nga Mulayo?
* U dzhia maga a affirmative action nga u lingana kana nga nḓila i fanaho hu tshi itelwa Mulayo
* U fhambanyisa, u sa katela kana u takalela muthu muṅwe na muṅwe ho sedzwa ṱhoḓea dzine a vha nadzo dza mushumo.
Maga a Affirmative Action ndi afhio u ya nga Mulayo?
Mulayo u bula uri maga a affirmative action ndi maga o itelwaho u khwaṱhisedza uri vhathu vhane vha vha na ndalukanyo vhane vha bva kha tshigwada tsho nangiwaho vha vha na zwikhala zwi linganaho zwa mishumo na uri vho imelwa nga u lingana kha zwigwada zwothe zwa mishumo na kha dzilevele mushumoni wa mutholi o nangiwaho.
ṱhoḓea dza ndeme dza mushumo ndi dzifhio?
Vhatholi vha nga kona u tikedza u humbulelwa ha tshiṱalula tshi songo teaho nga u sumbedza uri pholisi, mulayo kana nyito zwo tea musi hu tshi sedzwa zwiṱaluli kana ndalukanyo dzo teaho dza u ita mushumo.
tshiṱalula tshi re khagala ndi mini?
tshiṱalula tshi re khagala tshi bvelela musi muthu a tshi farwa nga nḓila i si yavhuḓi u fhirisa muṅwe kha tshiimo tshi fanaho hu tshi khou shumiswa zwiitisi zwo nekedzwaho kha khethekanyo 6(2) kana zwiṅwe zwiitisi zwo sokou bvelelaho (naho itsho tshiitisi tshi songo sumbedzwa)
tshiṱalula tsho dzumbamaho ndi mini?
tshiṱalula tsho dzumbamaho hu ambiwa pholisi dzi sa shanduki na nyito dzine dza si ṱalule vhathu zwi khagala u ya nga zwiitisi zwo nekedzwaho (na zwiitisi zwi konadzeaho zwi songo bulwaho kha Mulayo) fhedzi zwi tshi ṱalula zwigwada kana vhathu.
U tambudzwa ndi mini u ya nga Mulayo?
 U tambudzwa hu nga ṱalutshedzwa sa nḓila kana u shumiswa ha maipfi ane a vhaisa kana u sinyusa ane a si ṱanganedzee. Nga maṅwe maipfi ndi vhuḓifari vhune ha sinyusa muvhilaeli ane a si vhe avhuḓi kana ane a si ṱanganedzee.
Mulayo wa Ndinganyiso ya kutholele u shumana hani na u tambudzwa?
Mulayo wa Ndinganyiso ya kutholele u dzhia u tambudzwa sa tshiṱalula tshi songo teaho nahone vhatholi vha a kombetshedzwa uri vha dzhie maga a u fhelisa kana u iledza u tambudzwa mushumoni. Hune ha wanala uri u tambudza hu vha hone mushumoni, hune nga murahu ha ḓivhadzwa mutholi ane a fheleledza a songo dzhia maga malugana na zwenezwo, mutholi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli malugana na u tambudzwa honoho. Hune ha wanala uri tshiṱalula tshi khou humbulelwa, mutholi u tea u sumbedza uri a ho ngo vha na tshiṱalula kana uri tshiṱalula tsho vha tsho tea.
Mulayo u vhona hani Ndingo dza HIV?
Khethekanyo 7(2) i iledza u ita ndingo dza tshiimo tsha HIV kha mushumi nga nnḓa ha musi Khothe ya zwa Mishumo yo:
* Sumbedzwa uri ndingo dzo tea u itiwa.
* Vhea maimo malugana na zwigwada zwa vhashumi vhane vha nga lingiwa, na tshifhinga tshine vha nga lingiwa, na mbudziso dza malugana na mafhungo a tshiphiri.
AFFIRMATIVE ACTION
ṱhoḓea dza vhueletshedzi dza Mulayo ndi dzifhio?
Mulayo u ṱoḓa uri mutholi o nangiwaho a wane ngeletshedzo kha madzangano a vhashumi o imelaho vhashumi mushumoni:
* U dzudzanya na u shumisa pulani ya Ndinganyiso ya kutholele;
* U dzudzanywa ha muvhigo wa Ndinganyiso ya kutholele.
vhaṅwe vhatholi vha ḓo tea u sedzulusa uri vha nga ṱalutshedza hani ipfi ḽu thola? u itela Mulayo. Mulayo a u ṱalutshedzi zwavhuḓi, tsumbo, arali ḽimaga ḽiṅwe na ḽinwe ḽine ḽa vha nga fhasi ha khamphani ḓo tea u wana ngeletshedzo ya thungo kana maitele a u pulana, kana arali ho tea u shumiswa maitele mathihi a fanaho. Vhatholi vha nga takalela u kwama madzangano a vhashumi malugana na izwi, naho hu uri vhalangi vha tshi nga dzhia tsheo malugana na vhuimo ha vhaeletshedzi vhane vha nga vha kwama.
Tshikhukhulisi tsha Ndinganyiso ya kutholele ndi tshifhio?
Tshikhukhulisi tshi vha hone hune pholisi, nyito kana kushumele kana zwiṅwe zwithu zwa mushumoni zwa fhungudza zwikhala zwa vhashumi nge vha vha vha tshi bva kha zwigwada zwo nangiwaho.
ṱhoḓea ya u vhiga ya Ndinganyiso ya kutholele ndi ifhio?
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u thoma kha Mulangi Dzhenerala hu sa athu fhela miṅwedzi ya rathi ya ḓuvha ḽa u thoma u shuma (ndi uri pulane i tea u vha yo swika nga Fulwi 2000) kana nga ḓuvha ḓe vha vha vhatholi vho nangiwaho nahone vha rumele muvhigo ṅwaha muṅwe na muṅwe nga murahu ha afho vha u rumele nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo ḽa ṅwedzi wa Tshimedzi.
* Mivhigo i tea u vha na zwo teaho nahone i tea u sainiwa nga CEO
* Mivhigo yoṱhe ndi maṅwalo a nnyi na nnyi
* Vhatholi vhoṱhe vho nangiwaho vhane vha vha dzikhamphani dza muvhuso vha tea u anḓadza manweledzo a mivhigo yavho sa tshipiḓa tsha muvhigo wavho wa ṅwaha wa zwa masheleni.
* Mivhigo yo dzudzanywaho nga miraḓo ya Muvhuso i tea u rumelwa Phalamenndeni.
Mulayo u vhona hani u tevhedzelwa?
Mulayo u khwaṱhisedza vhuḓilangi na u vhea vhuḓifhinduleli kha vhashumi na vhaimeli vhavho u itela uri zwililo zwavho zwi pfiwe musi vha tshi vhona u nga mutholi ha khou tevhedzela Mulayo.
Mvelelo dza khamphani ine ya si tevhedzele Mulayo ndi dzifhio?
* Dzifaini
* Pfufho dza Khothe ya zwa Mishumo dza tshinyadzo kana ndiliso
* U sa tsha tea kana u bviswa kha mutevhe wa vho teaho u wana konṱiraka dza muvhuso
* Vhashumi vha songo takalaho
* U tshinya dzina ḽa khamphani kha vhathu.
<fn>ven_Article_National Language Services_NDINGANYISO YA MBEU N.txt</fn>
NDINGANYISO YA MBEU NA MULAYO WA NDINGANYISO
MARANGAPHANḒA
Ndi ngani Mulayo wa Ndinganyiso wo phasiswa?
Mulayo wo phasiswa u itela uri pfanelo ya ndinganyiso i re kha khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u ya nga vhusimamilayo. Ndivhotiwa dzawo ndi u fhelisa tshiṱalula tshi songo teaho na u phuromotha ndinganyiso nga u angaredza nga u nekedzwa tshomedzo dzine dza shumisea zwavhuḓi kha u thasulula kana u lugisa dzimbilaelo.
Ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱanziela tshiṱalula u ya nga Mulayo
Musi muhumbeli o vhiga mulandu wa tshiṱalula we u thomani wa vha u tshi dzhiiwa hu ngoho, muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱanziela ndi muhwelelwa ane a tea u ṱanziela uri tshiṱalula a tsho ngo tsha vha hone kana uri vhuḓifari a ho ngo ḓisendeka nga zwiitisi zwo iledzwaho.
U ya nga Mulayo, ndi maitele afhio ane mupondwa wa tshiṱalula a tea u a tevhedzela u itela u bvela phanḓa na mulandu?
U ya nga Mulayo mbilaelo dzi nga vhigwa nga:
* Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou zwi itela ene mune;
* Muthu muṅwe na muṅwe a no khou itela muṅwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina .awe;
* Muthu muṅwe na muṅwe a no khou ita ngauralo sa muraḓo, kana o imela tshigwada kana kilasi ya vhathu;
* Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou itela tshitshavha;
* Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa khou zwi itela miraḓo ya.o;
* Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu dza Afrika Tshipembe; kana
* Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu.
Muvhilaeli a nga kwama mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u vhiga mbilaelo kha fomo yo tiwaho. Mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u ḓo thusa mupondwa kha u thasulula dzimbilaelo.
Khothe ya Ndinganyiso i nga ita ndaela ya thasululo dzifhio?
Khothe ya Ndinganyiso I na maanḓa a u ita ṱhoḓisiso malugana na khumbelo nga fhasi ha Mulayo na u ita ndaela dzo teaho kha nyimele nga murahu ha u ita ṱhoḓisiso dzenedzo. Ndaela dzine dza konadzea dzi katela dza tshifhinganyana na dza u ḓivhadza kana u ita mulevho, na ndaela dza mbadelo dza tshinyadzo, ndaela ya u humbela pfarelo ya vhukuma na ya thendelano vhukati ha mahoro na ndaela ya khothe.
MVELELE YA PFANELO DZA VHUTHU
Vhubvo ha pfanelo dza vhuthu
Mulevho wa vhoṱhe wa Pfanelo dza Vhuthu (?Mulevho?) we wa ṱanganedziwa na u ḓivhadzwa nga ḽa 10 Nyendavhusiku 1948 nga Buthano ḽa vhoṱhe ḽa Dzitshaka Mbumbano, u sumbedza u thoma u dzhielwa nṱha ha pfanelo dza Vhuthu nga dzitshaka. Mulevho u dovha wa sumbedza u guma ha muhumbulo wa uri mashango a ḓivhusaho a nga ḓiimisa na u ṱuṱuwedza kana u langa u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu nga nnḓa ha mbilaelo dza maṅwe mashango. Mulevho wo vha u phindulo ya ḓivhazwakale kha Nndwa ya Zhango ya Vhuvhili na kha dzinndwa kana dzikhakhathi dzo itwaho nga Nazi Germany.
Ndivho ya Mulevho a si u vhofha lwa mulayo mashango ane a u shumisa. Tshawo ndi u imela mihumbulo i fanaho ya mivhuso ine ya tendelana na Mulevho. Mulevho wo mbo ḓi vha tshishumiswa tsha u kala milayotewa nahone u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu hune ha khou humbulelwa hu nga sedzuluswa. Nahone wo vha tshisumbi tsha uri hu ḓo bveledzwa .mvelele ya pfanelo dza vhuthu? ine vhathu zwavho vha humbela uri vha fariwe zwavhuḓi.
Pfanelo dza vhuthu ndi mini?
Pfanelo dza vhuthu ndi luṅwe lwa tswayo dza demokirasi. Dzo ṱalutshedzwa sa .milayo ine ya ṱanganedzwa nga vhoṱhe ya u ita zwithu nga nḓila yo fanelaho na vhulamukanyi? kana pfanelo dza milayo dza vhoṱhe dzine dza lingana vhunga vhoṱhe vhe vhathu.? 1
Pfanelo i fanela u fhambanyiswa na Mbofholowo naho hu uri zwoṱhe zwi anzela u vha hone kha Mulayotibe wa dzipfanelo. Pfanelo ndi ndugelo ine ya tea u nekedzwa, ndi tshithu tshine mulayo wa tshi dzhia tshi tsha muthu onoyo (tsumbo, ndinganyiso na tshirunzi). Pfanelo ndi ndugelo ya u vhona uri izwo zwithu kana mikhwa ine tshitshavha tsha i dzhia i yavhuḓi, a tshi dzhielwi zwone.
Mulayotibe wa dzipfanelo
Mulayotibe wa dzipfanelo u shuma kha milayo yoṱhe, na u vhofha vhusimamilayo, vhalangi, vha Mulayo na miraḓo yoṱhe ya muvhuso.
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi vhofha muthu zwawe kana muthu wa mulayo arali zwo tea na u swikela hune lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa kombetshedzwa nga pfanelo zwa dzhielwa nṱha.
Vhunzhi ha pfanelo kha Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi tsireledza vhathu vhoṱhe,
Muthu wa mulayo o tea u vha na pfanelo dzine dza wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo u swikela hune zwa ṱoliwa nga lushaka lwa pfanelo dzenedzo na uri muthu onoyo wa mulayo ndi muthu-ḓe?
U kalwa ha pfanelo
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe dzi nga kalwa u ya nga mulayo une wa shumiswa nga u angaredza u swikela hune tshikalo itsho tshi nga vhonala tsho tea kha lushaka lwa demokirasi lu re khagala kana lu sa dzumbi tshithu lwo ḓitikaho nga maitele a tshirunzi, ndinganyiso na mbofholowo, hu tshi dzhielwa nṱha zwoṱhe zwi yelanaho nazwo.
VHUBVO HA MULAYO WA NDINGANYISO
Mulayo wa Ndinganyiso wo tendelwa kana u ṱanganedzwa nga ḽa 2 Luhuhi 2000. Wo thoma u shuma nga ḽa 16 Fulwi 2003.
Ndivho ya Mulayo ndi u ita uri khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u itela u thivhela tshiṱalula tshi songo teaho na u tambudzwa, u itela u phuromotha ndinganyiso na u fhelisa tshiṱalula tshi songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo.
Hune Mulayo wa shuma hone
Mulayo u vhofha muvhuso na vhathu vhoṱhe, Mulayo a u shumi kha muṅwe na muṅwe ane nahone u swika hune Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa shuma hone.
Arali khuḓano malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe o kwamiwaho kha Mulayo wa Ndinganyiso i tshi nga vha hone vhukati ha Mulayo na mbetshelo dza mulayo muṅwe na muṅwe nga nnḓa ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde wa u khwinisa Mulayo, mbetshelo dza Mulayo dzi tea u vha hone.
tshiṱalula ndi mini?
tshiṱalula ndi nyito iṅwe na iṅwe kana u sa ita, hu tshi katelwa pholisi, mulayo, nyito, nyimele kana maimo zwine nga nḓila yo dzumbamaho kana ine ya vha khagala zwa -
* Ita uri hu vhe na zwikhukhulisi na dzimbofho; kana
* U sa ḓea vhathu dzimbuelo na zwikhala u ya nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho.,
tshiṱalula tshi nga vhangiwa nga vhuḓifari (ndi uri .nyito iṅwe na i?we?) kana nga u kundelwa u ita zwithu/kana u sa ita zwithu (ndi uri ḽu siedza kana u litsha?) .
tshiṱalula tshi nga vha hone kha pholisi, mulayo, nyito, maimo kana nyimele.
Tshi nga vha khagala kana tsha vha tsho dzumbamaho. tshiṱalula tshi re khagala tshi katela u sa farwa zwavhuḓi kana u farwa nga nḓila I sa fani musi hu tshi vhambedzwa na vhaṅwe hu tshi khou sedzwa tshithihi tsha zwiitisi zwi re kha khethekanyo 1 ya Mulayo. tshiṱalula tsho dzumbamaho a tshi ṱaluli kana u fhambanyisa vhathu zwi tshi vhonala u ya nga zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwi nga vha zwo nekedzwa (na zwiitisi zwine zwa konadzea zwi songo nekedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo) fhedzi zwine zwa ṱalula zwiṅwe zwigwada kana vhathu.
tshiṱalula tshi :
* Ita uri hu vhe na zwikhukhulisi na dzimbofho; kana
* u sa ḓea vhathu dzimbuelo na zwikhala.
Ndi zwiitisi zwifhio zwa tshiṱalula zwo iledzwaho?
* Lushaka /murafho
* Vhukale
* Mbeu
* Vhuimana
* Tshiimo tsha mbingano
* Vhubvo ha murafho kana lushaka
* Dzangalelo kha zwa vhudzekani
* Vhurereli
* Luvalo na lutendo
* Mvelele na luambo
* mabebo
* zwiṅwe zwiitisi zwa u ḓadzisa
Zwiimiswa na Zwivhumbeo zwa Mulayo wa Ndinganyiso
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe yo ṋewa maanḓa u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 a u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshiṱalula nahone i ḓivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso.
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo ṋewa maanḓa u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshiṱalula u ya nga mbeu nahone i ḓivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi ndi tshiimiswa tsho thomiwaho u ya nga khethekanyo 110 na 114 dza Mulayotewa na Mulayo wa Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, wa, 1994 u itela u ṱoḓisisa na u tsireledza nnyi na nnyi kha zwi no nga sa:
* U sa tshimbidzwa zwavhuḓi ha mafhungo a zwa muvhuso,
* vhuḓifari vhu si havhuḓi nga muthu ane a khou ita mushumo wa muvhuso;
* Nyito dzi si dzavhuḓi malugana na tshelede ya muvhuso;
* u ḓipfumisa ha muthu ane a shumela muvhuso zwi songo tea nahone zwi si ho mulayoni;
* nyito kana u sa ita tshithu nga muthu ane a ita mushumo wa muvhuso zwine zwa fheleledza hu u ṱalula muṅwe muthu.
Khothe ya Mulayotewa yo ṋewa maanḓa a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa.
Khothe Khulwane ya aphiḽi yo ṋewa maanḓa a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa.
Khothe Khulwane yo ṋewa maanḓa a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa
Khothe Khulwane yo dovha hafhu ya ṋewa maanḓa a u vha Khothe ya Ndinganyiso u ya nga Mulayo.
Khothe dza madzhisiṱaraṱa dzo ṋewa maanḓa a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipi?a tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa. Khethekanyo 1 na 16 dza Mulayo wa Ndinganyiso dzi bula uri Khothe ya madzhisiṱaraṱa ndi Khothe ya Ndinganyiso.
Khothe ya aphiḽi ya zwa Mishumo yo ṋewa maanḓa kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshiṱalula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza u pandelwa mushumoni u ya nga tshiṱalula zwine zwa bvelela mishumoni.
Khothe ya zwa Mishumo yo ṋewa maanḓa kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshiṱalula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza tshiṱalula tshi songo teaho mishumoni.
Khomishini ya Vhupfumedzanyi na Nyambedzano yo ṋewa maanḓa kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshiṱalula (u pandelwa hu songo teaho) na nyito dza tshiṱalula tshi songo teaho dzine dza bvelela mushumoni.
Khothe ya Mbilo dza zwa Mavu yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Pfanelo dza Mbuedzedzo dza vhuṋe ha mavu na khethekanyo 166(c) ya Mulayotewa u itela u vhuedzedza pfanelo dza vhuṋe ha mavu kha vhathu kana zwitshavha zwe zwa dzhielwa pfanelo dzenedzo nga murahu ha ḽa Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshiṱalula u ya nga lushaka kana nyito zwa tshifhinga tsho fhiraho.
MARANGAPHANḒA kha Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi tshiṅwe tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya 9 zwo bulwaho kha khethekanyo 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu.
CGE yo ḓiimisa nga yoṱhe nahone yo ḓisendeka kha Mulayotewa na mulayo. I tea u sa dzhia sia nahone i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho kana u sa shumisa tshikonani kana tshiṱalula. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya zwa Mbeu, wa 19962 une wa ṱalutshedza maanḓa na mishumo zwo fhambanaho. maanḓa na mishumo zwa ndeme zwa CGE ndi
* u monithara na u ṱola dzipholisi na nyito ya muvhuso na zwiimiswa zwa sekithara dza phuraivete;
* u nekedza pfunzo ya nnyi na nnyi na mafhungo;
* u themendela muvhuso u phuromotha ndinganyiso ya mbeu , hu tshi katelwa na themendelo dza dzitshanduko kha mulayo wo no ḓi vha ho hone na u gaganya mulayo muswa;
* u thasulula phambano malugana na zwa mbeu nga vhupfumedzanyi na nyambedzano;
* u ṱoḓisisa u sa lingana ha mbeu; na
* u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu
CGE i na maanḓa mahulwane a u ṱoḓisisa u sa lingana ha dzimbeu. Musi hu tshi khou ṱoḓisiswa malugana na izwi, CGE i nga-
* ṱoḓa mafhungo na zwidodombedzwa zwo teaho kha muthu muṅwe na mu.we;
* ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe a bvelele phanḓa hayo na u bveledza dziatikili na ma.walo;
* vhudzisa muthu muṅwe na muṅwe o thoma a aniswa;3
* nga thendelo kana maanḓa a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisiṱaraṱa kana Muhaṱuli i nga setsha muthu muṅwe na muṅwe, kana ya dzhena na u setsha tshifhaṱo tshiṅwe na tshiṅwe ya dovha ya nambatedza kana u bvisa tshiṅwe na tshiṅwe kha muthu kana zwifhaṱo zwine zwa tea u ?o?isiswa.4
maanḓa a dzikhomishini a khwaṱhisedzwa nga u pfiswa vhuṱungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dziṱhoḓisiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha u lingana miṅwedzi ya 6.
Khomishini tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe i nga kwama Phuresidennde malugana na zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa tshimbilelana na u shumisa ayo maanḓa kana kushumele kwa mishumo yayo na tswikelelo dza ndivho dzayo kha Phuresidennde ṅwaha muṅwe na muṅwe ane nga murahu a ḓo isa muvhigo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha ḓi dovha hafhu ya isa muṅwe muvhigo Phalamenndeni tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela tshiṱalula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela muṅwe muthu kana madzangalelo a tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha muthu
tshiṅwe hafhu, CGE ndi iṅwe foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maanḓa ayo na mishumo yayo.
1 David McQuoid-Mason, Mandla Mchunu, Karthy Govender, Edward O.Brien, Mary Curd Larkin Democracy for All Juta 63
2 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
3 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
4 Khethekanyo 13, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
??
??
??
??
3
1
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA MUVHUSO 1.txt</fn>
nḓivhadzo YA MUVHUSO
MUHASHO WA ZWA MUTAKALO
MULAYO WA U ḓinangela U THUTHA THUMBU WA 1996 (MULAYO WA VHU 92 WA 1996) U ḓivhadzwa HA MADZINA A ZWIIMISWA ZWO TENDELWAHO U THUTHA THUMBU NGA MUARO
Minis.a wa zwa mutakalo, u ya nga khethekanyo ya vhu 3 ya Mulayo wa u ḓinangela u Thutha Thumbu wa 1996 (Mulayo wa vhu 96 wa 1996, vho bula madzina a zwiimiswa zwo vhewaho kha mutevhe sa zwishumiswa zwine zwa tendelwa u thutha thumbu nga muaro u ya nga mulayo.
SHEDULU
Ṱhalutshedzo
1. Kha heyi n.ivhazo ya muvhuso, ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine Ṱhalutshedzo yaḽo ya khou shumiswa kha Mulayo ḓi ḓo shumisa Ṱhalutshedzo yeneyo nahone nga nnḓa ha musi zwi sa tendi kana kushumiselwe ku tshi amba nga iṅwe nḓila ?
	.tswikelelo. zwi amba u swikelela zwishumiswa;
.vhuareloni. zwi amba yuniti ya vhuarelo i re na zwishumiswa zwo fhelelaho zwa u langula zwidzidzivhadzi zwapo kana nga u angaredza na u kona u thasulula tserekano dzine dza nga kha ḓi bvelela nga mulandu wa zwidzidzivhadzi zwenezwo; complications
.mulayo. zwi amba Mulayo wa u ḓinangela u Thutha Thumbu wa 1996 (Mulayo wa vhu 92 wa 1996).
ṱhoḓea dzine dza fanela u swikelelwa nga zwiimiswa zwa mutakalo zwa muvhuso na zwa phuraivethe u itela uri zwi shumiswe sa zwiimiswa zwa u thutha thumbu nga muaro sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya vhu 3 ya Mulayo
2. Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso kana tsha phuraivethe tshi
fanela u vha na zwi tevhelaho uri tshi kone u ṅwaliwa sa tshiimiswa tshine tsha tendelwa u shuma sa fhethu ha u thutha thumbu nga muaro sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 3 ya Mulayo.
(a) U vha hone ha vhashumi vha dzilafho;
(b) U vha hone ha vhuarelo;
(c) zwishumiswa zwo teaho zwa muaro;
(d) zwidzidzivhadzi zwa u ṱhavhela kha dzitsinga na misipha;
(e) zwishumiswa zwa nzivhuluso zwa shishi na tswikelelo ya senthara kana tshiimiswa tshine mulwadze a nga fhiriselwa khatsho;
(f) u vha hone ha tshiendedzi tsho teaho arali ha nga vha na ṱhoḓea ya u fhirisela ha shishi;
(g) zwileludzi na zwishumiswa zwa vhusedzi ha dzilafho na u vha hone ha zwileludzi zwa vhalwadze vha nga ngomu;
(h) maitele a u thivhela malwadze;
(i) u vha hone ha tshomedzo dza malaṱwa dzo tsireledzeaho; na
(j) vhudavhidzani ha Luṱingo:
Zwiimiswa
3. Zwiimiswa zwa mutakalo zwa muvhuso zwi tevhelaho zwi a swikelela ṱhoḓea dze dza bulwa kha phara ya 2 nahone dzi khou buliwa sa Zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 3 ya Mulayo:
(a) kiḽiniki ya zwa Mutakalo ya Ratshaatsha (Blouberg);
(b) kiḽiniki ya Montz (Blouberg);
(c) kiḽiniki ya Mamotswa (Polokwane);
(d) kiḽiniki ya Ha-Maja (Polokwane);
(e) kiḽiniki ya Mamushi (Polokwane);
(f) Seshego 3 (Polokwane);
(g) kiḽiniki ya Moletje (Polokwane);
(h) kiḽiniki ya Nobody (Polokwane);
(i) Senthara ya zwa Mutakalo ya Rethabile (Polokwane);
(j) Vhuongelo ha-Lebowakgomo (Lepelle Nkupi);
(k) kiḽiniki ya Maraba (Aganang); na
(l) Everlyn (Polokwane).
DR M.E. TSHABALALA-MSIMANGA
MINIS.A WA ZWA MUTAKALO
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA MUVHUSO 2.txt</fn>
nḓivhadzo YA MUVHUSO
MUHASHO WA ZWA MUTAKALO
NO. R.	2004
MULAYO WA PHUROFESHENI DZA ZWA MUTAKALO, WA 1974 (MULAYO WA VHU 56 WA 1974)
NDAULO DZINE DZA AMBA NGA HA Vhuḓiṅwalisi HA BIOMEDICAL ENGINEER WA MUGUDI, CLINICAL BIOCHEMISTS, GENETIC COUNSELLORS, MEDICAL BIOLOGICAL SCIENTISTS NA MEDICAL PHYSICISTS
Minisiṱa wa zwa Mutakalo, hu tshi tevhelwa khethekanyo ya vhu 61(1)(e) ya Mulayo wa Phurofesheni dza zwa Mutakalo, wa 1974 (Mulayo wa vhu 56 wa 1974), nga vhukwamani na Khoro ya Phurofesheni dza zwa Mutakalo ya Afurika Tshipembe, o ita ndaulo kha shedulu.
SHEDULU
Ṱhalutshedzo
1.	Kha hedzi ndaulo, ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe kana mutaladzi une wa vha na zwine wa amba kha Mulayo, u ḓo amba zwenezwo, nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila -
.tshiimiswa tsho tendelwaho? zwi amba sibadela, kiḽiniki, ḽaborathori, senthara ya ndondolo ya zwa mutakalo, kana tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwaho nga bodo uri tshi ite vhugudisi ha nga ngomu;
.bodo. zwi amba bodo ya Phurofesheni ya zwa Mishonga na zwa maṱo u ya nga khethekanyo ya 15 ya Mulayo;
.ndalukano dza nnḓa. zwi amba ndalukano dzo wanalaho kha tshiimiswa tsha pfunzo tshi re nnḓa ha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe;
.mutelwadigirii. zwi amba mutshudeni o fhedzaho theapfunzo a wana ndalukano dza saintsi ya zwa mishonga kha tshiimiswa tsha pfunzo tsho tendelwaho;
.mushumi mugudiswa? zwi amba muthu o wanaho ndalukano dza saintsi ya mishonga kana o ḓiṅwalisaho u gudela digirii ya onasi ya biomedical engineering, clinical biochemistry, medical biological science kana medical physics a nga nnḓa kana o .i.waliselaho u guda digirii ya Masi.asi ya genetic counselling lwa tshifhinga tshoṱhe, ane a ita ngudo ya mushumo kha tshiimiswa tsho tendelwaho u itela u ḓiṅwalisa, nahone o ḓiṅwalisa nga u ralo u ya nga khethekanyo ya 17 ya Mulayo;
.ndalukano. zwi amba ndalukano sa zwe zwa sumbedzwa kha ndaulo dzine dza amba nga ha ndalukano dza Vhuḓiṅwalisi ha Biomedical Engineers, Clinical Biochemists, Genetic Counsellors, Medical Biological Scientists na Medical Physicists na Vhuḓiṅwalisi ha vhathu vho wanaho ndalukano nnḓa ha Afurika Tshipembe;
.khethekanyo. zwi amba khethekanyo ya Mulayo;
.Mulayo. zwi amba Mulayo wa Phurofesheni ya zwa Mutakalo, wa 1974 (Mulayo wa vhu 56 wa 1974)
ṱhoḓea dza u ḓiṅwalisa sa mushumi mugudiswa wa biomedical engineer, clinical biochemist, genetic counsellor, medical biological scientist na medical physicist
2.	Mutelwadigirii u fanela u ita khumbelo kha bodo kha fomo yo randelwaho u ita khumbelo ya u ḓiṅwalisa sa mugudiswa hu saathu u fhela miṅwedzi mivhili o ḓiṅwalisa kana u tholiwa sa mushumi mugudiswa nahone -
(a)	arali hu biomedical engineers, clinical biochemists na medical biological scientists u fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya uri u na ?
(i)	digirii yo tendelwaho khathihi na vhuṱanzi ha uri vho ḓiṅwalisela u gudela digirii ya onasi yo tendelwaho ya biomedical engineering, clinical biochemistry kana medical biological science nga u tou ralo; kana
(ii)	digirii ya onasi yo tendelwaho ya biomedical engineering, clinical biochemistry kana medical biological science nga u tou ralo;
(b)	hune ha vha hu genetic counsellors vha tea u ṋetshedza ṱhanziela ya uri o phasa?
(i)	digirii ya onasi yo tendelwaho khathihi na vhuṱanzi ha uri vho ḓiṅwalisela u gudela digirii ya Masi.asi ya genetic counselling; kana
(ii)	digirii ya Masi.asi yo tendelwaho ya human genetics na genetic counselling;
(c)	hune ha vha hu medical physicists vha fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya uri vho phasa ?
(i) digirii yo tendelwaho khathihi na vhuṱanzi ha uri vho ḓiṅwalisela u guda digirii ya onasi ya medical physics nga u dzhena u nga nnḓa; kana
(ii) digirii ya onasi ya medical physics yo tendelwaho; kana
(iii) digirii ya onasi ya medical physics yo tendelwaho khathihi na vhuṱanzi ha uri vho ḓiṅwalisela u gudela thero dza medical physics sa zwo randelwaho nga bodo;
(d)	u badela mutendelo wa u ḓiṅwalisa wo randelwaho;
(e)	u ṋetshedza bodo ṱhanziela yo ṋetshedzwaho nga tshiimiswa tsho tendelwaho hu saathu u fhela miṅwedzi mivhili vho thoma vhugudisi ha mushumoni, ya u khwaṱhisedza u ṱanganedzwa uri vha nga ita vhugudisi ha u mushumoni.
Milayo ya vhugudisi ha mushumoni
3.	Vhugudisi ha mushumoni vhu fanela u itwa kha tshiimiswa tsho tendelwaho lwa miṅwedzi ya fumbili-ina nahone vhu fanela u fhedzwa nga tshifhinga tsha miṅwaha miṋa u bva ḓuvha ḽine muthu a thoma u ṅwaliswa sa mugudi: Tenda ha vha hu uri nga tshifhinga tsha u ḓiṅwalisela u dzhena vha nga nnḓa kha dzimodulu dzine dza ṱoḓea kha u ḓiṅwalisa, hafu ya tshifhinga tsha u ḓiṅwalisa tshi ḓo shuma kha vhugudisi ha mushumoni u ya nga hedzi ndaulo, na miṅwedzi ya 12 i fanela u vha ya nga ngomu.
4.	U ḓiṅwalisa sa mugudiswa wa mushumi hu ḓo shuma lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha miṋa, nga nnḓa ha musi bodo I tshi tendela khumbelo ya u engedzwa ha tshifhinga.
DR ME TSHABALALA- MSIMANG
Minisiṱa WA ZWA MUTAKALO
4
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA MUVHUSO 3.txt</fn>
nḓivhadzo YA MUVHUSO
	MUHASHO WA ZWA MUTAKALO
NO. R. 2004
MULAYO WA zwiḽiwa, zwiḓolo NA ZWIKANDULULI (ZWIKUNAKISI), WA 1972 (MULAYO WA VHU 54 WA 1972)
MILAYO INE YA LANGA KHANELO ṱhukhu YA ZWIKANDULULI ZWINE ZWA NGA VHA ZWI HONE KHA maḽiwa
Minisiṱa wa zwa Mutakalo, nga khethekanyo ya vhu 15(1) ya Mulayo wa zwiḽiwa, zwiḓolo na Zwikandululi, Mulayo wa vhu 1972 (Mulayo wa vhu 54 wa 1972), o ita milayo i re kha Shedulu i re afho fhasi.
	SHEDULU
1. Kha heyi milayo .Milayo. zwi amba milayo yo gandiswaho kha nḓivhadzo ya Muvhuso wa vhu R. 246 ya ḽa 11 Luhuhi 1994, sa zwo khakhululwaho nga nḓivhadzo ya Muvhuso ya vhu R. 1448 ya ḽa 26 Tshimedzi 1994, nḓivhadzo ya Muvhuso ya vhu R. 494 ya ḽa 8 Fulwi 2001 na nḓivhadzo ya Muvhuso ya vhu R. 525 ya ḽa 3 Shundunthule 2002.
U dzheniswa ha milayo miswa na u nomboriwa ha milayo i re hone
2. Mulayo u tevhelaho u khou dzheniswa nga murahu ha musi mulayo wa vhu 3 wa milayo ngeno mulayo wa vhu 4 u re hone zwino u tshi ḓo shandukiswa wa nomboriwa 5.
?4. maimo a maitele a vhusedzulusi na u ita sambula dza masalela a mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono kha zwiḽiwa a fanela u ṅwaliwa kha khandiswo ya zwino-zwino ya maimo a Alimentarius, Masalela a Mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono kha zwi.iwa: Maitele a u sedzulusa na Sambula, a wanala kha Muhasho wa zwa Mutakalo.?
U khwiniswa ha ṱhumetshedzo ya Milayo
3.	?humetshedzo ya Milayo yo khwiniswa nga -
(1)	u dzhenisa zwidodombedzwa zwi tevhelaho nga u tevhekana zwi tshi ya nga dzi alifabethe:
I
khemikha.a
II
zwiḽiwa
III
MRL (mg/kg)
Acetamiprid??..???.?
Mbeu ya luguli?..?????
Ma?ama?isi?.??????
0.02
0.20



Alpha-cypermethrin (alpha-cypermethrin, tshivhalo tsha dzi isomers)
Goroi????...?????
0.02
Beta-cyfluthrin??????
Canola????.?????
0.01
Carbendazim (carbendazim)...
Maafukhada??...?????
Ma?abula?????????
0.01
0.05



Carbofuran (carbofuran na 3-hydroxy- carbofuran, i ṱalutshedzwa sa carbofuran)??.
Mavhele???.??????
0.201
Ethoprophos (ethoprophos)?
Si?irasi????.??????
0.05
Fipronil (fipronil ? i kona u ṱangana na mapfura)???...
Si?irasi????.??????
Manngo?????????
0.05
0.05



Florasulam?????..
Goroi??????????..
0.01
Flumetsulam????..
Goroi??????????..
0.05
Flusilazole (flusilazole)??..
Maapula?????????
Piere???????????
0.102
0.10
Flutriafol??????
ṋawa (dzo omiswaho)????.
0.05
Imidacloprid????...
N?irivhe?????????..
0.05
Indoxacarb ?????.
Maapula?????????
Piere?????????..
1.00
1.00



Iodosulforon????...
Harasi?????????.
Goroi?????????.
0.05
0.05
Lufenuron????????
Ma?ama?isi????????.
0.02
Mesotrione???????..
Mavhele?????????..
0.01
Methamidophos (methamidophos)???...
Canola??????????..
0.05
Oxydemeton-methyl (tshivhalo tsha oxydemeton-methyl na sulphone yayo, i ṱalutshedzwa sa oxydemeton-methyl)???..
Goroi??????????
0.20
Parathion (parathion)???..
Harasi??????????.
Cruciferae?????????
Khakhuthusi na dzi piere dzi si na thanda.
Khasi?oro?i????????..
Si?irasi??????????.
Nyala??????????
Makhaha?????????..
Goroi????.??????.
0.50
0.50
0.50
0.05
0.50
0.05
0.20
0.20
Pyraflufen-ethyl?????.
Harasi??????????.
Goroi????.?????..
0.01
0.01



Silthiopham???????
Goroi????.?????.
0.01
Spinosad [the sum of spinosad (spinosyns A na D) na metabolites dzayo K, spinosyn B and N-demethyl spinosyn]???????..
Maapula?????????..
Si?irasi????.??????.
nḓirivhe (dza u ?a)?????..
0.01
0.05
0.01
Zoxamide (tshivhalo tsha zoxamide na dzi acid metaboliteas dzayo, RH-1452 na RH-1455)????.
Ma?abula????????..
0.05

(2) u bviswa ha ?
.piere dzo dzangelwaho nga viniga (pickley pears)? ha dzheniswa .khakhuthusi na dzipiere dzi si na thanda? kha khoḽumu ya II tshini na parathion kha khoḽumu ya I
MS TSHABALALA-MSIMANG
Minister of Health
1 Carbofuran: MRL ya mavhele yo vha i 0.1 mg/kg
2 Flusilazole: MRL ya maapula na dzi piere yo vha i 0.05 mg/kg. Mashumele a zwa vhulimi o shanduka nga nḓila ine tshikalo tsha nṱhesa tshi a themendelwa kha u thivhela malwadze kha hezwi zwimela.
??
??
??
??
1
G:\VEN040065AC (FOOD STUFFS AND COSMETICS ACT).doc
<fn>ven_Article_National Language Services_NIVHADZO YA U TIWA HA.txt</fn>
nḓivhadzo YA U TIWA HA miraḓo INE YA ḓo SHUMA KHA KOMITI YA U VHULUNGWA HA maṅwalo HU RE MULAYONI, U BVA 2006 U SWIKA 2008
miraḓo ya tshumelo ya ḽaiburari na mafhungo, indasiṱiri ya u kandisa (zwa u vhala na zwa u thetshelesa na u vhona) na zwiṅwe zwigwada zwi re na dzangalelo vha khou rambiwa uri vha te vhathu vho fanelaho vhane vha ḓo tholiwa kha Komiti ya U Vhlungwa ha maṅwalo hu re Mulayoni u ya nga khethekanyo ya vhu 8 (1-2) ya Mulayo wa u Vhulungwa ha maṅwalo hu re Mulayoni, wa 1997 (Mulayo wa vhu 54 wa 1997). Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele u ḓo thola Komiti lwa miṅwaha miraru, u thoma nga ḽa 1 Phando 2006 u swika nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2008.
Ndivho ya Komiti ndi u pfananya na u phuromotha u shumiswa ha Mulayo wa u Vhulungwa hu re Mulayoni, wa 1997. Mishumo mihulwane ya Komiti ndi u eletshedza Minisiṱa nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a ambiwa nga hao kha hoyu Mulayo, u ita themendelo kha Minisiṱa nga ha ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzine Minisiṱa a nga dzi ita nga fhasi ha hoyu mulayo, u pfananya mishumo ine ya nga itwa fhethu hu re na u vhulungwa hu re mulayoni, u eletshedza fhethu hu ne ha vhulungwa maṅwalo hu re mulayoni nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a ambiwa nga hao kha hoyu Mulayo, na u bveledza komiti-.hukhu kana zwigwada zwa u shuma hune zwa tea u ṱoḓisisa miṅwe mishumo ya u shumiswa ha hoyu Mulayo.
Vhathu vhane vha tiwa vha fanela u katela vhashelamulenzhe vha re Vhomakone kha sekhithara ya tshumelo ya ḽaiburari na mafhungo; sekhithara ya u kandisa; vhulanguli, gwama na mbambadzo; na/kana nḓivho ya/ kana dzangalelo kha u vhulungwa ha maṅwalo hu re mulayoni ha vhukandisi.
muṅwe na muṅwe ane a tama u ta muthu uri a shume kha Komiti ya u Vhulungwa ha maṅwalo hu re Mulayoni u fanela u ḓadza na u isa fomo ya u ta ya tshiofisi kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. Fomo ya u ta i fanela u vha na ṱhumetshedzo dzi tevhelaho uri i kone u ṱanganedzwa,
* A: luṅwalo lune lwa ṋetshedza madzina nga vhuḓalo na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muthu ane a khou ta, lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani muthu ane vha khou mu ta o fanela u tholiwa u ya nga maitele o bulwaho afho nṱha, na madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vha ambelela muthu o tiwaho.
* B: luṅwalo lwa muthu ane a khou tiwa lwa u ṱanganedza u tiwa hawe.
* C: CV pfufhi ya muthu ane a khou tiwa, ine ya ṋetshedza mafhungo awe a re nga fhasi ha ṱhoho dzi tevhelaho
(a) (Title) na madzina nga vhuḓalo
(b) Nomboro ya vhuṋe
(C) Vhudzulapo
(d) Zwidodombedzwa zwa vhukwamani nga vhuḓalo
(e) Vhuimo ha mushumoni ha zwino na dzina ḽa mutholi
(f) Ndalukanyo dza pfunzo
(g) Tshenzhemo yo livhanaho.
(h) Masia ane vha konesa one
(i) Vhuraḓo ha madzangano, dzibodo, nz (ha kale na ha zwino)
(j) Mbeu
(K) Murafho
Kha vha zwi ḓivhe uri hei a si khunguwedzelo ya mushumo. Miholo ya miraḓo ya Komiti ya u Vhulungwa ha maṅwalo hu re Mulayoni i ḓo tou vha fhedzi i ya u thusedza na yau tshimbila musi vha tshi dzhenela miṱangano luvhili nga ṅwaha (Pretoria na kha dziṅwe senthara)
ḓuvha ḽa u vala u ta ndi 31 Shundunthule 2005
Fomo ya u ta ya tshiofisi, khathihi na khophi ya Mulayo wa u Vhulungwa ha maṅwalo hu re Mulayoni, wa 1997, dzi a wanala kha ?
Vho J van Zyl
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
Private Bag X236
PRETORIA
0001
Lu.ingo	: (012) 323-5300 X254
Fekisi : (012) 323-5287
E-mail : joey.vanzyl@dac.cov.za
<fn>ven_Article_National Language Services_NOMBORO YA THENDELANO.txt</fn>
NOMBORO YA THENDELANO:_____________
 MEMORANDAMU WA THENDELANO
 Vhukati ha
 TSHUMELO YA TSHIPHOLISA YA AFRIKA TSHIPEMBE
 (ine ya ḓo vha i tshi khou vhidzwa u pfi SAPS)
 yo imelelwa nga
 _______________________________________
 na
 _______________________________________
 (dzina)
Nomboro ya phesala:	______________________
Vhuimo (arali vhu hone): ______________________
Nomboro ya vhuṋe:	______________________
 (ane a ḓo vha a tshi khou vhidzwa u pfi Mushumisi)
 1.
SAPS i khou ita uri Mushumisi a kone u hadzima thundu dzi tevhelaho, hu si na mbadelo, u bva ḓuvha ḽine Thendelano hei ya ḓo sainiwa:
S ____________________________________
S ____________________________________
S ____________________________________
nahone zwithu hezwi zwi ḓo shumiswa nga ___________________________________
______________________________________________________________________________ fhedzi.
 2.
Hei thundu i ḓo hadzimiwa mushumisi lwa miṋwedzi ya 3 (MIRARU), lune nga murahu Thendelano ya ḓo sedzuluswa ya engedzwa lwa tshifhinga tsha miṋwedzi ya 3 (MIRARU) u swikela thendelano vhukati ha masia haya mavhili i tshi fhela.
 3.
SAPS yo ḓiimisela u nṋekedza thundu dzi kha tshiimo tshavhuḓi na mushumisi u fanela u vhulunga na u dzi ṱhogomela nga nḓila ine dza ḓo huma dzi kha tshiimo tshavhuḓi musi hei Thendelano i tshi fhela.
 4.
Thundu yo (dzo) bulwaho dzi ḓo dzula dzi dza SAPS nahone a hu na na tshifhinga na tshithihi tshine mushumisi a ḓo tendelwa u dzi rengisa, u hadzimisa lwa u wana mbuelo, u kolodisa kana u dzi laṱa kana u dzi shumisela muṋwe muthu kana zwiṋwe zwa thungo nga nnḓa ha zwe zwa tendelaniwa kha hei Thendelano.
 5.
Mushumisi u ḓo shumisa hei (hedzi) thundu nga hune a kona ngaho nga tshifhinga tsha hei Thendelano.
 6.
Mushumisi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u xela kana u tshinyala ha thundu (dzithundu) nahone u ḓo vhona uri a badele mbadelo dza u lugisa kana u renga thundu kana thundu dzoṱhe.
 7.
Hei thendelano yo fara thendelano nga vhuḓalo ya masia oṱhe nahone a hu na zwine zwa ḓo shandukiswa nga nnḓa ha musi zwo tou ṋwaliwa fhasi nahone zwa sainiwa nga masia oṱhe.
 8.
Masia oṱhe a khou tendelana u swikisana kha khaṱhulo ya khothe ya ha madzhisiṱaraṱa arali ha vha na phambano i ḓiswaho nga hei Thendelano.
 9.
Masia haya o nanga ḓiresi dzi tevhelaho sa fhethu hao ha u dzula:
SAPS: _______________________
 ________________________
 ________________________
 ________________________
 ________________________
Nomboro ya luṱingo: ________________________
Mushumisi: ________________________
 ________________________
 ________________________
 ________________________
 ________________________
Nomboro ya luṱingo:________________________
Yo sainiwa (fhethu) __________________________ nga lṄa _______ lṄa ____________________20____
DZIT(HANZI:
4. _____________________________
5. _____________________________	________________________
O IMELA/ SAPS
DZIT(HANZI:
6. _____________________________
7. _____________________________	________________________
MUSHUMISI
-4-
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndangulohukhu ya Meta.txt</fn>
Ndangulo.hukhu ya Meta-infomesheni ndi yone ye lushaka lwa sedzesesa khayo kha Muvhuso wa Lushaka une wa shumana na zwa pholisi ya ḽaiburari na tshumelo dza mafhungo (LIS) na zwi tshimbilelanaho na zwenezwo kha vhuimo ha lushaka. Meta-infomesheni zwi amba mafhungo nga ha mafhungo.
Ndangulo.hukhu I wanala ngomu ha Akhaivi dza Lushaka, Dzirekhodo, Meta-infomesheni na kha Ndangulo Khulwane ya zwa Zwiga zwa Muhasho wa Lushaka wa Vhutsila na Mvelele nahone i shuma nga fhasi ha Muakhaivi wa Lushaka Dokotela Vho-Graham Dominy.
mbonelophanḓa ya ndangulo.hukhu ndi u bveledza na u ṱhogomela sisiteme ya meta-infomesheni ine ya ḓo kona u alusa tswikelelo ya mafhungo, I tshi khou khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vha a shela mulenzhe kha Dzangano ḽa Mafhungo, nga u longa tshanḓa kha mveledziso ya shango. Ndivho (Mission) ya Ndangulo.hukhu ndi ya u eletshedza Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele nga ha mveledziso, ndangulo na ṱhogomelo ya pholisi ya meta-infomesheni ya lushaka na dziṅwe tshomedzo.
Sisiteme ya Meta-infomesheni ya lushaka Afrika Tshipembe yo vhumbiwa nga ḽaiburari dzo fhambanaho na maṅwe madzangano a zwa mafhungo nahone I thuswa nga furemiwekhe ya vhusimamilayo. vhuḓifhinduleli ha ndangulo.hukhu kha iyi furemiwekhe vhu kwamesa nga maanḓa ?
* Khoro ya Lushaka ya ḽaiburari na Tshumelo dza Mafhungo (NCLIS)
* ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe (NLSA);
* ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe (BLINDLIB)
* Komiti ya u Diphositha I re Mulayoni na dziḽaiburari na dziakhaivi dzine dza shuma sa fhethu ha u diphositha na / kana Fhethu ha u Diphositha dzinyanḓadzo dza Tshiofisi.
* Dzangano ḽa Vhashumi vha Mabofu ḽa Afrika Tshipembe (SABWO) (Tshumelo dza Bureili) na Khoro ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ya Mabofu malugana na thandela dza bureili.
Khoro yo buliwaho afho nṱha, Komiti na madzangano zwi thusa kha u bveledza vhudavhidzani (infrastructure) ha lushaka ha LIS Afrika Tshipembe, vhune ha thusa kha u kona u swikelela mafhungo kha vhuimo ha lushaka. NLSA, BLINDLIB na SABWO zwi wana ndambedzo kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nahone ndi zwiimiswa zwi tshimbilelanaho kana zwi shumisanaho nahone zwa dovha zwa vha mazhendedzi mahulwane a Muhasho.
NLSA I shuma sa Zhendedzi ḽa Bibi.iogirafi ḽa lushaka na ḽaiburari ya u Vhulunga ya Lushaka. Senthara ya Dzibugu, ine ya vha yuniti ya vhomakone ngomu ha NLSA, I phuromotha u kona u vhala na u ṅwala, mveledziso ya dzibugu, na mvelele ya u vhala. BLINDLIB yone I bveledza na u phaḓaladza ḽitheretsha nga Bureili, hu tshi angaredzwa na theiphi dza u thetshelesa, zwi tshi ṋetshedzwa mabofu na vhathu vhane vha shumisa mafhungo a vhathu vha sa koni u vhala zwo gandiswaho. Khethekanyo ya Tshumelo dza Bureili dza SABWO I bveledza ḽitheretsha ya Bureili musi I tshi .o.iwa. zwoṱhe NLSA NA BLINDLIB zwi shumisa sisiteme ya khomphwutha malugana na u swikelela zwikuvhanganywa zwavho na u alusa u sielisana kha u shumisa zwishumiswa kana tshomedzo.
Ndangulo.hukhu ya Meta-infomesheni I langa Milayo ya LIS ya lushaka I tevhelaho, ine ya vha tshipiḓa tsha furemiwekhe ya zwa vhusimamilayo ya sisiteme ya meta-infomesheni.
* Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya ḽaiburari na Tshumelo ya Mafhungo, 2001 (Mulayo wa vhu 6 wa 2001)
* Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka wa Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 91 wa 1998), na
* Mulayo wa ḽaiburari ya Lushaka ya Afrika Tshipembe wa Mabofu, (Mulayo wa vhu 91 wa 1998), na
* Mulayo wa u Diphositha hu re Mulayoni, wa 1997.
U bva kha milayo afho nṱha, Ndangulo ṱhukhu na yone I a kwamea kha zwa kuvhusele kwa zwiimiswa zwa NLSA, BLINDLIB, na SABWO, khathihi na u langa maitele a u vhumba nga vhuswa Bodo dza NLSA na BLINDLIB miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Ndangulo.hukhu I shuma sa Ofisi ya muṅwaleli ya Komiti ya u Diphositha hu re Mulayoni na Khoro ya Lushaka ya ḽaiburari na Tshumelo dza Mafhungo. Meta-infomesheni I dovha hafhu ya langa maitele a u vhumba nga vhuswa Komiti na Khoro kha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe.
Mulayo wa u Diphositha hu re Mulayoni, wa 1997, u khwaṱhisedza uri khophi nthihi ya ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓo an.adziwaho Afrika Tshipembe I rumelwa mahala kha Akhaivi dza Filimu, Vidio na Mibvumo dza Lushaka. Nga uyu Mulayo ifa ḽa maṅwalo ḽa Afrika Tshipembe ḓi a vhulungwa kana u tsireledzwa na u ita uri ḓi kone u shumiswa nga nnyi na nnyi.
Nga nnḓa ha zwiimisa zwi re na vhushaka, Ndangulo.hukhu I shumisana na vhaṅwe vhasheli vha mulenzhe vhahulwane kha vhuimo ha lushaka, hu tshi katelwa na ?
* Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi
* Muhasho wa Pfunzo
* Muhasho wa zwa Mavu (Furemiwekhe ya Mafhungo a zwa Zwikhala (National Spatial Information Framework (NSIF)))
* Muhasho wa zwa Vhudavhidzani
* Tshumelo dza ḽaiburari dza Mavunḓu a ṱahe
* Khoro ya Lushaka ya Mabofu ya Afrika Tshipembe
* Dzangano ḽa ḽaiburari na Mafhungo zwa Afrika Tshipembe (LIASA)
* Khomishini ya Lushaka ya Muphuresidennde ya nga ha Dzangano ḽa Mafhungo na Mveledziso
* Akhaivi dza Datha dza Afrika Tshipembe dza Mutheo wa ṱhoḓuluso wa Lushaka (NRF)
* Dzangano ḽa vhaanḓadzi ḽa SA (PIFSA)
* Na vhaṅwe.
Vhudavhidzani ha dzitshakatshaka vhu vha hone na ?
* Federesheni ya Dzitshakatshaka ya Madzangano na Zwiimiswa zwa ḽaiburari (IFLA)
* maṅwe madzangano Mbumbano a Lushaka
* Vhudavhidzani (network) ha dzitshakatshaka ha u vha hone ha nyanḓadzo dza zwa Saintsi (INASP)
Nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele, Meta-infomesheni, I a thoma na u lambedza dziṅwe ṱhoḓisiso dza LIS kha vhuimo ha lushaka.
Ndangulo.hukhu I dovha hafhu ya thusa maṅwe madzangano nga magavhelo a u thusa kha dziṅwe thandela dza lushaka.
Mishumo yoṱhe yo bulwaho afho nṱha yo livhiswa kha u khwinisa tswikelelo ya mafhungo kha lushaka. Ndangulo.hukhu I dovha hafhu ya thoma dziṅwe thandela dza malugana na mvelele ya u vhala
ZWIDODMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
Ndangulo.hukhu ya Meta-infomesheni
National Archives and Records Service of South Africa
Chief Directorate
(DEPARTMENT OF ARTS AND CULTURE)
Private Bag X236
PRETORIA
South Africa
0001
Luṱingo: +27.12. 323-5300
Fekisi +27.12. 323-5287
E-meili: meta.info@dac.gov.za
Nov 2003
??????
AFURIKA TSHIPEMBE
MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE
DZIAKHAIVI DZA LUSHAKA NA TSHUMELO YA DZIREKHODE YA AFURIKA TSHIPEMBE
MULANGULI MUHULWANE
Ndangulo.hukhu ya
Meta-infomesheni
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndi ngani ri tshi sha.txt</fn>
1	Ndi ngani ri tshi shaya pulane ntswa?
1.1	Siangane
Nga murahu ha miṅwaha ya fumi na demokirasi iṅwe ya khaedu khulwane ye muvhuso wa livhana nayo ndi u tandulula fhungo ḽa u salela murahu ha dzinnḓu hune ha kwama miṋa ya miḽioni dza 2.4.
Nga u pfufhifhadza mvelelo dza hone ndi hedzi:
1.1.1 Nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu ine ya lingana 2.1% nga ṅwaha, ine ya ita uri nga murahu ha miṅwaha miṱanu hu vhe na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu ya 10.4% kana vhathu vha fhiraho miḽioni dza 4.2
1.1.2 Nyengedzo ya 30% kha tshivhalo tsho fhelelaho tsha miṋa, zwe zwa vha zwi tshi amba u engedzea ha ṱhoḓea ya dzinnḓu ha 20% kha ṱhoḓea dzo fhiraho.
Zwo engedzwaho nṱha ha hezwi ndi tshanduko dza matshilisano na ikonomi dzi tevhelaho:
1.1.3 Kha vhupo ha dziḓoroboni, ho vha na nyaluwo i .avhanyaho. Nthihi tsha ṱhanu ya vhadzulapo vha dziḓoroboni ndi vhaswa. Vhupo ha dziḓoroboni ha shango vhu khou lavhelelwa u aluwa nga reithi ya 27% nga ṅwaha ngeno Gauteng i tshi ḓo vha na nyaluwo ya kavhili ya tshivhalo tsha vhathu vha shango yoṱhe ya tevhelwa nga Kapa Vhukovhela, Kwazulu Natala na Mpumalanga.
Naho hu tshi ḓo vha na u ṋetshedzwa ha nnḓu dza miḽioni dza 1.6 kha miṅwaha ya fumi, Muhasho wa zwa dzinnḓu u nga si kone u tshimbila na zwivhumbeo zwa miṋa na zwiṅwe zwiitisi zwinzhi zwe zwa ita uri hu vhe na u engedzea kha u salela murahu ha u ṋetshedzwa ha dzinnḓu u bva nga vho 1990.
Zwe muvhuso wa vha u tshi khou ṱoḓa u zwi swikelela kha tshino tshifhinga ndi u sa lingana ha matshilisano na vhupo. Tshararu tsha vhadzulapo tshi kha ḓi dzula zwikolobulasi na kha zwipiḓa zwiṱukuṱuku hune mikhukhu kana madzulo a songo dzudzanyeaho a khou anda. Hezwi zwoṱhe zwi tshi khou itea khathihi na ṱhoḓea dza vhaswa dza uri hu vhe na vhudzulo ho dzudzanyeaho.
Kha maṅwe Mavunḓu u fhungudzea ha nḓisedzo ya dzinnḓu hune ha khou itiswa na nga fhungo ḽa uri ndi miṋa ya 800,000 fhedzi i re kha mutevhe wa mutikedzelo, ho ṱoḓa phindulo ntswa kha khaedu ya dzinnḓu kha miṅwaha ya fumi ine ya khou ḓa.
1.2	Nyimele ya Matshilisano
Nga nnḓa ha u salela murahu, nḓisedzo a yo ngo fhambana na pulane dza tshikhala dza khethano nga lukanda:
Hezwi zwo vha zwi tshi amba uri:
zwikolobulasi a vharema e a vha o tewa kule na mishumo ya zwa ikonomi;
vhuendi ha u bva na u ya zwikolobulasi ho vha vhu hone nahone ha fanela u tikedziwa nga muvhuso;
vhuṱuku ha mishumo ya ikonomi ho ita uri hu vhe na vhushai vhu shushaho; na uri
a hu na tshomedzo dza vhuḓimvumvusi zwine zwa ita uri hu vhe na zwitshavha zwo dzimiwaho, zwi re kha mutsiko zwine zwa sa vhe na zwine zwa ita na hune zwa nga ya.
1.3.	Vhupulani ha tshikhala
Nga mulandu wa vhupulani ha khethano nga lukanda na vhunzhi ha vharema, nnḓu dza mitengo ya fhasisa dzo livhanywa na vharema kha hovhu vhupo ho dzimiwaho kha matshilisano na ikonomi. Nga mulandu ha u sa vha hone ha khonadzeo ya u ṱanganelana ha mirafho, hezwi zwo ita uri hu vhe na zwitshavha zwo khethelwaho thungo.
2.	Khanelo ya muphuresidennde
Ho vha hu u lwa na hei siangane musi muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ḓea Muhasho wa zwa dzinnḓu ndaela nga ḽa 21 Shundunthule 2004, ya uri vha ṋetshedze mbekanyamushumo ine ya shuma na zwa vhudzulo ha vhathu na tshomedzo dza matshilisano hu saathu u fhela miṅwedzi miraru. Pulane i ḓo katela:
Vhudzulo ha u rennda ha vhashai; U .avhanyisa; na u ṱanganya dzimbeu.
Pulane yo vha i ya u dovha ya amba nga ha nḓowelo dza maṅwe Mavunḓu he ha vha hu na:
U ongolowa ha nḓisedzo ya dzinn.u; khathihi na mbudziso yo ṱanµavhuwaho ya phetheni dza tshikhala tsha madzulo; na zwine hezwi zwa amba zwone kha ndingedzo dzashu dza u fhaṱa tshitshavha tshi sa .aluli.
3.	Ndi zwifhio zwine zwa ḓo vhuyedza vhathu vhoṱhe,
Kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe zwi amba uri zwi vha ṋetshedza khonadzeo ya u wana mahaya fhethu ho dzudzanywaho zwavhuḓi; ho olwaho zwavhuḓi hune ha wana tshumelo dzavhuḓi,
Kha vhashai vha shayesaho zwi amba; vhaholi vha mundende na vhashai, u kona u wana nnḓu ya u rennda kana u wana vhuṋe u si khou ṱoḓa malamba.
Vhashai zwi amba; vhane vha kona u wana mushumo une vha kona u wana nnḓu ha u rennda kana vhuṋe kana zwibviswa zwa u tou .ishumela.
Vha re kha zwitangi zwa vhane vha swikelela, zwi amba uri, vhane vha hola vhukati ha R3 501 - R7 000, vha a kona u wana zwikolodo kha dzibannga na u wana tshipiḓa tsha diphosithi ine ya ṱoḓea kha muvhuso.
vhoṱhe vhane vha wana thikhedzo vha ḓo wana tswikelelo yo engedzwaho kha zwikolodo na u kona u nanga kha nḓila dza vhuṋe na zwiimiswa zwa nṱha.
nnḓu dza maimo a nṱha kha vhawanambuelo vhoṱhe,
Kha vha pfulutshelaho dziḓoroboni na vhashambili vhane vha dzula vha tshi khou enda na vhane vha shuma nga dzikhala.waha, ndi u kona u rennda nnḓu ḓoroboni ngeno vha na nnḓu kha vhupo ha mahayani.
Fulufhelo ḽa vhathu vhane vha dzula kha vhupo hu si havhuḓi ḽa u wana vhutshilo ha khwine nga Mbekanyamushumo ya u Khwinisa Maimo a Vhupo vhu si havhuḓi sa hezwi muvhuso wo sedzesa kha zwenezwi.
Kha sekithara ya zwa masheleni, vhuḓiimiseli ha u shumisana na Muvhuso na nyimele yavhuḓi ya u hadzima.
Sekithara ya u fhaṱa i wana vhuḓiimiseli ha tshumisano yavhuḓi kha Muvhuso, nyimelo ine ya tenda hu tshi katelwa na malamba a u dzhenelela kha nḓisedzo ya dzinnḓu kha vhashai.
Kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe, u dzhenelela kha maitele a nḓisedzo a ṱavhanyaho ane a sika vhudzulo vhu bvelaho phanḓa.
4.	Pulane yo fhelelaho
Mitheo ya phoḽisi i dzula yo livhana nahone i tshi pfala, fhedzi pulane ntswa i a ṱoḓea uri i shandukise na u engedza maitele a nḓisedzo a re hone zwino uri a vhe a ṱanganedzeaho nahone a shumaho.
Pulane ndi tshibveledzwa tsha:
ṱhoḓisiso khulwane;
Nyambedzano ndapfu dzo itwaho na vhashelamulenzhe;
DziImbizo dzo farelwaho kha Mavunḓu ma.anu; na
Vhudavhidzani ha Mihasho.
Pulane ntswa ya vhudzulo ha vhathu i ṱuṱuwedza MBONELAPHANḒA ya Muhasho wa zwa dzinnḓu, u ṱuṱuwedza u swikelelwa ha tshitshavha tshi si na khethululo, tshi ṱanganelanaho nga u bveledza vhudzulo ha vhathu ha tshifhinga tshilapfu na nnḓu dzavhuḓi dzi re na ndeme. Kha yeneyi MBONELAPHANḒA yo ṱanµavhuwaho, Muhasho u dovha hafhu wa ḓiimisela u swikelela ndivhotiwa dzi tevhelaho:
U ṱavhanyisa nyisedzo ya dzinnḓu sa tshiṱirathedzhi tshihulwane tsha u fhelisa vhushai;
U shumisa nyisedzo ya dzinnḓu sa nḓila ya u sika mishumo;
U vhona uri ndaka i a swikelelwa nga vhathu vhoṱhe sa ndaka ya u sika lupfumo na u ḓea maanḓa;
U ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi;
U fhelisa vhutshinyi, u ṱuṱuwedza matshilisano na u khwinisa vhutshilo ha vhashai;
U tikedza kushumele kwa maraga muthihi fhedzi wa ndaka ya vhudzulo u fhelisa tshivhili tsha sekithara nga u ṱhukhula mukano vhukati ha mivhigo ya ndaka ya vhudzulo ya ikonomi ya u thoma na u tsitselwa fhasi ha ikonomi ya vhuvhili; na
U shumisa dzinnḓu sa tshishumiswa tsha mveledziso ya madzulo a vhathu i bvelaho phanḓa, i tshi khou shumisa u fhaṱa khonadzeo.
4.1	U shandukiswa ha mushumo wa muvhuso
Nga kha Muhasho wa zwa dzinnḓu, Muvhuso u ḓo vhona uri hu sa vhe nnḓu fhedzi dzine dza vha dza mitengo ya fhasi, fhedzi hu vhe na maraga woṱhe wa zwa vhudzulo.
Hu ḓo vha na tshanduko i vhonalaho ya u bva kha u sokou fhaṱa dzinnḓu dzo itaho muduba u ya kha u isedza vhudzulo ha vhathu.
Mveledziso na u sikwa ha phoḽisi zwi ḓo khwaṱhisedzwa nga nḓila ya kuitele, u monithara na u oditha.
Muhasho u ḓo bva kha mafhungo a u vhumba dziphoḽisi wa dzhena kha u tevhedza phoḽisi,
4.2 Tshelede nnzhi ya u swikelela dzinnḓu
Tshigwada tshihulwane tsha vhathu, vha re kha khethekanyo dzo fhambanaho dza miholo, tshi ḓo wana thuso. Muvhuso u ḓo ṋetshedza tshibveledzwa tsha ndeme ya khwine na thuso sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi ḽa B. Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, vhathu vhane vha hola vhukati ha R3 501 na R7 000 vho vha vha sa katelwi kha mutikedzelo wa dzinnḓu ya Muvhuso. U itela u fhungudza u salela ha nḓisedzo ya dzinnḓu khathihi na u ṱuṱuwedza dzibannga uri dzi hadzime vhathu vhanzhi, Muhasho u ḓo kona u thusa hetshi tshigwada tsha muholo uri tshi kone u wana khadzimo kha dzibannga na u thusedza kha diphosithi ine ya Ṱhoḓea: Hu khou lavhelelwa uri u dzhenelela hohu hu ḓo thusa kha u ṱuṱuwedza vhuṋe ha ndaka kha vhanzhi vhe vha vha vho tsikeledzwa. zwiṅwe hafhu, zwi ḓo engedza vhuṋe ha dzinnḓu shangoni.
4.2.1 Vhawanambuelo vha songo katelwaho kha zwibviswa zwa R2479
Vhawanambuelo vha re na thaidzo dza mitakalo, vhane vha kundelwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana u ḓifhaṱela dzinnḓu vhane vha hola tshelede i sa swiki R1 500 nga ṅwedzi, na vhone vha nga ita khumbelo ya thusedzo yo engedzwaho ya R28 500, uri vha kone u swikelela mufhaṱi ane a nga vha fhaṱela dzinnḓu,
Dokotela o ṅwaliswaho u fanela u khwaṱhisedza tshiimo tsha mutakalo musi muthu onoyo a tshi ita khumbelo ya mutikedzelo. Dokotela u fanela u dovha hafhu a sumbedza lushaka lwa vhulwadze na tshifhinga tshine vhulwadze ha ḓo tshi fhedza. Mulayo wa u ṱanganedzwa ha khumbelo dzo raloho, ndi wa uri u kundelwa honoho hu fanela u vha hu tshi ḓo fhedza tshifhinga tsha thandela kana hu vhe ha tshoṱhe.
Vhaaluwa na vhaholefhali vha a katelwa kha hei khethekanyo.
Mutikedzelo wa kale wo fheliswa hu u itela uri hu vhe na tswikelelo yo fhelelaho kha masheleni a dzinnḓu, Hezwi zwo itelwa uri vhathu vhanzhi vhe vha vha vha sa swikeleli mutikedzelo kale vha kone u swikelela. Zwenezwo khethekanyo ya madungo mararu ya tshaeo sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi B.
Bogisi B: Thusedzo ntswa u thoma nga Lambamai 2005
4.3 U khwaṱhisedza ndeme
Pulane i dzhiela nṱha mveledziso na nyisedzo ya nnḓu dzavhuḓi u fhisira tshivhalo. Hoyu ndi mulayo u si na nyambedzano nahone Khoro ya Vhuḓiṅwalisi ha vhafhaṱi vha dzinnḓu (NHBRC) ndi tshishumiswa tsho bveledzwaho uri hoyu muhumbulo u a ṱuṱuwedzwa, NHBRC i na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu na ndeme kha mveledziso ntswa ya dzinnḓu na u thivhela vhukhakhi kha dzinnḓu,
NHBRC yo amba na zwauri nga kha nyolo yayo ntswa ya dzinnḓu, vha nga fhaṱa nnḓu dza kamara tharu dza u eḓela nga mutikedzelo wa R25 800. Maga o no vhekanywa. Hezwi zwo ḓo vha ṱhoḓea dza fhasisa kha vhafhaṱi vhoṱhe, hune ṱhanziela ya ḓo tea u ṋekedzwa NHBRC. Zwi ambaho uri:
U nanga na ndeme a zwi nga ḓo ambedzaniwa.
Muvhuso u ḓo shuma zwavhuḓi.
Muhumbulo wa muvhuso wa u shumisana ha mihasho u ḓo khwaṱhiswa sa izwi hu tshi ḓo tea u ṋetshedzwa tshomedzo na u vha hone ha mavu hu tshi ḓo ṱoḓa u tshimbidzwa.
Mitikedzelo i ḓo shumiswa kha ndeme na vhuhulwane ha tshifhaṱo.
4.4 nnḓu ndi ndaka ya u sika lupfumo
Fulo ḓo fhelelaho ḽa pfunzo ya vharengi ḽa u sika tsivhudzo nga ha vhukoni ha nnḓu kha u ita lupfumo.
U ṱuṱuwedza vhuṱumani kha mimaraga ya phuraimari na ya sekondari.
U fhungudza mikano ya u rengiswa hafhu ha nnḓu ya sabusidi u bva kha miṅwaha ya 8 u ya kha miṱanu.
U ṱavhanyisa mushumo wa u shandukisa vhuṋe.
4.5 U rennda
U ṋetshedzwa ha vhudzulo ha u rennda hu ḓo tou ya nga ndeme. Vhudzulo ha nnḓu ha u rennda vhu ḓo itelwa khethekanyo dzoṱhe dza miholo hu tshi katelwa na vhane vha hola magavhelo a muvhuso, vhaaluwa, vhabvannḓa na vhashumi vha sa shumi fhethu huthihi. Hu ḓo vha na nḓila nnzhi dzo fhambanaho dza u rennda hu tshi katelwa na u rennda u tshi ṱoḓa u renga, u rennda lwa tshoṱhe hune ha tendelwa vhathu uri vha shume dziḓoroboni khulwane na dziḓoroboni ṱhukhu na uri arali vha tshi funa , vha nga dzula vhe na nnḓu dzavho dzi re kha vhupo ha mahayani. Hezwi zwi ḓo vha tshipiḓa tsha u dzhenelela kha u vusuludzwa ha vhupo ha dziḓoroboni na u vusuludzwa ha ngomu dziḓoroboni.
vhuḓi ha u shuma na mivhuso yapo kha u ita uri hu vhe na vhudzulo ha u rennda, vhu katela:
u vha na nnḓu tsini na mushumoni;
u shandukiswa ha zwifhaṱo zwi re dziḓoroboni zwa vha vhudzulo ha u rennda ha vha holaho miholo mi.uku; na
u shumisa maitele o fanelaho kha u langa vho.emu.i vha yuniti dza u rennda.
Hezwi zwi ḓo amba uri hu ḓo vha na u kona u swikelela na u nanga huhulwane kha zwigwada zwine zwa hola miholo mi.uku:
U Rennda;
U Rennda uri u renge;
vhuṋe ho fhelelaho; kana
ṱhanganyo ya zwivhili (sa tsumbo, u vha na nnḓu kha vhupo ha mahayani na u rennda yuniti yo tikedzelwaho nga muvhuso kha vhupo ha dzi?oroboni).
Zwi amba uri:
Hu ḓo vha na u vha hone hu .ahanyiswaho ha vhudzulo ha u rennda.
Hu ḓo vha na vhudzulo ha u rennda uri u renge.
U vusuluswa ha dziḓorobo na U vusuludzwa ha ngomu dziḓoroboni hu ḓo engedzwa nga malamba a muthelo kha vhafhaṱi na vharengi.
U ṋetshedza dzinnḓu hu ḓo ṱanganyiwa na malamba a muthelo wa dzingu wa mveledziso ya dziḓoroboni (urban development zone tax incentives).
4.6 Fhethu ha u dzula hu si havhuḓi
Pulane hei i dovha ya amba nga ha fhethu ha u dzula hu si havhuḓi hune ha livhanywa na thaidzo dzi fanaho na u tsitsikana, vhushai, u shaya tshumelo na khombo dza zwa mutakalo. U ḓadzisa afho, u ṋetshedzwa ha tsireledzo ya u dzula kha vhane vha dzula fhethu ha u dzula hu si havhuḓi zwi ḓo vha zwone zwa u thoma.
Kha u shumisa pulane, zwitshavha zwine zwa tambula zwi ḓo thoma u wana tshumelo dza ndeme, u kona u langa kha tshaka nnzhi dza nnḓu, nahone tshihulwane, vhutshilo ha khwine. Ndivho ndi ya u vhona uri nga murahu ha miṅwaha ya fumi fhethu ha u dzula hu si havhuḓi vhu vhe ho dzhielwa vhuimo nga nnḓu dzo fhaṱiwaho zwavhuḓi. Hei ndi mveledziso ya maga mavhili ine ya ḓo thoma nga u tandulula mafhungo a tshumelo ya na ṱhoḓea dza vhudzulo, na u isedza tshumelo dzo fhelelaho kha vhathu vhane vha dzula fhethu ha u dzula hu si havhuḓi. Thandela ya nḓila ya N2corridor (N2Corridor Project) ya Cape Town ndi thandela ya u rangela ya u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhuḓi. vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓi ḓo vha na fhethu huvhili hune ḽa ḓo hu bveledza sa thandela dza tsumbanḓila, iṅwe i ḓo vha ya u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhu.i; iṅwe ya vha ya u thoma vhudzulo ho teaho vhathu.
Hu ḓo vha na maanḓa o livhiswaho a u fhelisa fhethu ha u dzula hu si havhuḓi kha tshifhinga tsho tewaho.
Fhethu ha u dzula hu si havhuḓi vhu ḓo khwiniswa u ya nga vhuhulwane ha fhethu na mavu o teaho.
Kha mavu a songo teaho - vhathu vha ḓo tea u pfuluselwa fhethu ho tsireledzeaho.
Hu ḓo vha na u fulufhela, tswikelelo ya tshumelo dzo teaho, tsireledzo, u nanga na zwifhaṱo zwo dzudzanywaho zwa vhadzulapo.
Thandela dza tsumbanḓila dzo nangiwaho dza u khwinisa fhethu ha u dzula hu si havhu.i:
vunḓu THANDELA	MASIPALA	.OROBO
1. Mpumalanga	Emsangweni	Emalahleni	Witbank
	Thandukukhanya	Mkhondo	Piet Retief
	Ngodwana	Mbombela	Nelspruit
2. Limpopo	Phomolong	Mokgopong	Naboomspruit
3. Gauteng	Winnie Mandela Ekurhuleni	Ekurhuleni
4. Kapa Devhula	Leratong Park	Kimberley	Kimberley
5. Kapa Vhukovhela	N2 Project	Cape Town	Cape Town
6. Fureisi.a.a	Grassland Mangaung	Bloemfontein
7. KwaZulu-Natala	Mount Moriah	Ethekwini	Ethekwini
8. Devhula-Vhukovhela	Klerksdorp	Kosh	Klerksdorp
	Rustenburg	Rustenburg	Rustenburg
9. Eastern Cape	Duncan Village	Buffalo City	Port Elizabeth
4.7 U sendedza vhashumi tsini na mishumoni yavho
Ri khou shuma na muvhuso yapo u vhona uri hu na fhethu hunzhi ha u rennda nga:
U shandukisa zwifhaṱo zwi re dziḓoroboni zwa vha vhudzulo ho teaho vhathu vha miholo miṱuku?
U shumisa maitele o teaho kha u langa vho.emu.i vha dziyuniti dza u rennda.
4.8 hosiṱele dzi khou khwiniswa dza vha Vhudzulo ha u Rennda vhune ha Swikelelea.
hosiṱele dza sekithara ya nnyi na nnyi, dzine dza vha zwihumbudzi zwa zwithu zwo fhiraho, he vhashumi vha vhabvannḓa vha vha vho dzudzwa hone, dzi khou ya u fha.ululwa.
Hedzi dzi ḓo shandukiswa dza vha:
Yuniti dza u rennda dza vhane vha hola miholo miṱuku, dzine dza nga vha yuniti dza muthu muthihi kana dza miṋa, dza khwiniswa uri dzi vhe vhudzulo ha khwine.
Ndondolo dzi ḓo ḓi wela kha muvhuso wapo.
Madzina a u pfi 'dzihosi.e.e' a ḓo fheliswa dza vhidzwa u pfi Vhudzulo ha u Rennda vhune ha Swikelelea (Affordable Rental Accommodation) (ARA).
4.9 Thikhedzo ya mutholi kha u ṋetshedza nnḓu
Vhatholi vha na vhukoni ha u ambelela tshigwada tsha pulane dza khadzimo;
U wana dzireithi dzo fhungudzwaho kha muhadzimi; na u thusa vhane vha hola miholo miṱuku uri vha wane nnḓu dzavhuḓi dzine dza sa ḓure.
4.10 U pfukiselwa ha nnḓu dza muvhuso wa kale kha vhathu (Tshikimu tsha Mbuelo ya Luafhulelo)
U pfukisa ndaka nnzhi nga hune zwa nga konadzea kha vhathu, Muhasho u ḓo ita themendelo dzi tevhelaho kha muvhuso wapo na wa vun.u:
Sa izwi vhunzhi ha ndaka dzi nga si kone u pfukiswa nga mulandu wa u salela murahu ha dzireithi na tshumelo hune dza vha naho, Muhasho u ḓo themendela uri zwikolodo zwenezwo zwi phumulwe.
U engedza mutikedzelo wa muthu kha mutengo wa zwino wa ya kha mutengo wa ndaka. Zwi amba uri u pfukisela hezwi kha vhathu.
4.11 Muvhuso u ḓo vha u tshi khou shuma zwavhuḓi - u tshi khou vhulunga tshelede na tshifhinga.
Ndeme ya dzinnḓu i ḓo khwinisea ngauri:
Mutikedzelo ya dzinnḓu u ḓo ya kha u fhaṱa zwifhaṱo zwa nṱha fhedzi.
Kha dziṅwe tshumelo dzo shumisaho vhunzhi ha mutikedzelo wa dzinnḓu, u fana na tshomedzo, zwa zwino dzi ḓo ṋetshedzwa nga Muhasho wa zwa Mavunḓu na Mivhuso yapo (DPLG), Gavhelo ḽa Tshomedzo dza Mimasipala (MIG).
dziṅwe mbadelo dza tshumelo dzine dza tshimbilelana na zwa dzinnḓu zwino dzi ḓo ṋetshedzwa nga muvhuso.
Zwi ḓo dzhia tshifhinga tshiṱuku u fhaṱa nnḓu dzavhuḓi, ngauri muvhuso u ḓo vha u tshi khou shuma zwavhuḓi.
4.12 Tshumisano
Muvhuso u nga si kone u shuma nga hei pulane u woṱhe. Tshumisano na Sekithara dza phuraivethe i ḓo ṱoḓea uri hu tendelaniwa kha thendelano dzo ambiwaho.
Sekithara ya zwa masheleni
	-	vhu.iimiseli ha muvhuso kha tshumisano,
 Nyimele ine ya tenda hu tshi katelwa na malamba a u koloda miṋa yo.he;
-	u shumisa makumedzwa oṱhe a Tshata ya Tshumelo dza zwa Masheleni; na
-	u sedzulusa pfanelo dza u vhuyedzedza ndavhelelo dza ndangulo dzapo.
Sekithara ya u fhaṱa
-	tshikhala tsha u shumisana na muvhuso;
-	u bveledza vhafhaṱi vha BEE (vhanna & vhasadzi); na
-	mveledziso ya vhukoni.
4.13 U sika mishumo nga kha u ṋetshedza dzinnḓu
Nga ngomu ha mikano ya Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Nnyi na nnyi yo Engedzwaho Expanded Public Works Programme (EPWP) u ṱanganelana ha mbekanyamushumo dza u ṋetshedza dzinnḓu hu ḓo kona u sika mishumo minzhi u itela u fhungudza vhushayamushumo.
Hezwi zwi amba u dzhenelela kha tshiṱirathedzhi tsha u fhungudza tshiimo tsha vhushayamushumo shangoni.
Mbekanyamushumo i ḓo thusa vhathu kha u vha ḓea tshenzhemo ya mushumo.
Hezwi zwi tou vha vhugudisi ha mushumoni; na
Mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni yo livhanywaho na EPWP.
4.14 U ṱavhanyisa nḓisedzo
Zwifhinga zwi vhewaho zwa nḓisedzo,
Vhulanguli ha thandela ho khwaṱhaho.
vhuḓifhinduleli,
Mushumo wa Muvhuso wapo.
U ṋewa thendelo (Accreditation).
4.15 Vhufhura, tshanḓanguvhoni na vhulanguli vhu si havhuḓi
zwiṅwe zwa zwiitisi zwa u salela murahu ha nḓisedzo ya dzinnḓu ndi tshanḓanguvhoni, vhufhura na vhulanguli vhu si havhuḓi.
Ho thomiwa luṱingo lwa shishi lwa u vhiga vhuaḓa ho.he:
Muhasho wo thoma yuniti i lwaho na tshanḓanguvhoni uri i ṱoḓisise milandu. Nomboro i sa badelwi ya, 0800 204401 i khou ita uri u swikelela yuniti i lwaho na tshanḓanguvhoni zwi leluwe.
U wana mafhungo nga vhuḓalo kana mbudziso dza zwa dzinnḓu, kha vha kwame Senthara ya Muhasho ya u Founela kha nomboro i sa badelwi:
0800 1 46873 (0800 1 nn?u).
4.16 U ṋetshedza mafhungo, vhudavhidzani na u tsivhudza
Mafhungo a zwa dzinnḓu ndi a ndeme kha u ita uri pulane yoṱhe i bvelele.
Tsivhudzo dzi ḓo ṋewa vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe vha fanaho na mazhendedzi a muvhuso, zwitshavha na vhawanambuelo u ita uri hu dzhiwe tsheo dza vhukuma.
Mafulo a tsivhudzo, maṱano, u bveledzwa ha maṅwalo, zwibammbiri zwa u tsivhudza na ofisi dza u rangela dza mafhungo zwi ḓo vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo.
Senthara dza Zwitshavha zwa Ndivho nnzhi (Multi-purpose Community Centers) (MPCC) dzi ḓo shumiswa kha u shela muya wa u guda nga ha mafhungo a zwa dzinn.u; na
U ṋetshedza vhupo vhuthihi ha u kuvhangana ha miṱangano ya tshitshavha na thandela.
Nga pfunzo ya vharengi, hei mbekanyamushumo i ḓo kona u:
Fhungudza tshivhalo tsha khamphani dza dzinnḓu dzi sa fulufhedzei dzine dza fhura vhathu vha re khakhathini na vha si na nḓivho.
Sa tshipiḓa tsha pulane ri ḓo ṱoḓa uri Mavunḓu a ṋetshedze dzisenthara dza mafhungo dzine dza sudzulusea. Dzisenthara dza Mafhungo dzi ḓo ḓisa mafhungo a zwa dzinnḓu kha vhathu hune vha dzula hone na hune ha vha na Ṱhoḓea:
Pfunzo ya vharengi i ḓo tshimbidzwa nga u shumisana na dzibannga. Vhathu vha fanela u funziwa nga ha uri:
bond i waniswa hani;
bond i sevisiwa hani;
vha ita mini arali vha tshi khou kundelwa u badela bond;
mafhungo a u angaredza ane a tshimbilelana na muthu a re na bond; na
pfanelo na vhuḓifhinduleli ha u vha murengi wa nnḓu,
4.17 Zwiimiswa zwa dzinnḓu
U sedzulusa na u shandukiswa ha mushumo wa zwiimiswa dzinnḓu,
U tevhedza Pulane. (Kha vha sedze ṱhumetshedzo ya B.)
ṱhumetshedzo ya B: Zwiimiswa zwa dzinnḓu zwi ḓo shuma mushumo muhulwane kha u tevhedzwa ha pulane
Zwiimiswa zwoṱhe zwa malo zwi vhiga kha Minisiṱa u thusa kha nḓisedzo ya dzinnḓu na u shuma mushumo muhulwane kha u tevhedza pulane. Mishumo ya
hezwi zwiimiswa zwoṱhe i ḓo sedzuluswa u itela u vhona uri nḓisedzo i khou tshimbilelana na pulane ntswa fhedzi lwa tshifhinganyana ndaela dza zwino dzi ḓo vha dzi tshi khou shuma.
THASULULO DZA dzinnḓu DZA SERVCON
Thasululo dza dzinnḓu dza Servcon yo thomiwa u itela u thusa kha uri masheleni a ndaka a songo shuma muṅwe mushumo nga nnḓa ha u fhaṱa ndaka dzenedzo, hune vhadzulapo vha vha vho fhidza u badela khadzimo dzavho dza banngani. zwiṅwe zwine vhaṋe vhadzinn.u vha nga ita ndi u sudzuluselwa kha nnḓu ṱhukhu dzine vha nga kona u badela mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi, nahone hedzi nnḓu dzi fhaṱelwa Servcon nga Thubelisha Homes. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 61608, Marshalltown, 2107, luṱingo (011) 689 1800
SOCIAL HOUSING FOUNDATION (SHF)
Social Housing Foundation (SHF) yo thomiwa uri i bveledze na u fhaṱa vhukoni ha zwiimiswa zwa dzinnḓu zwa tshitshavha, zwine zwa langa tshiṱoko tsha tshitshavha tsha dzinnḓu, ngeno People's Housing Partnership Trust (PHPT) yo thomiwa uri i bveledze vhukoni kha maimo oṱhe a muvhuso, Madzangano A si a Muvhuso (dziNGO), Madzangano a re kha Zwitshavha (dziCBO) na zwitshavha uri zwi tikedze Maitele a Vhathu a U ṋetshedza hune vhathu vha dzhenelela nga maanḓa kha u fhaṱiwa ha nnḓu dzavho vhone vhaṋe.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: Private Bag X30500, Houghton, 2041, luṱingo (011) 274 6200
PEOPLE'S HOUSING PARTNERSHIP TRUST (PHPT)
People's Housing Partnership Trust (PHPT) yo thomiwa nga Fulwi 1997. Mushumo muhulwane wa PHPT ndi u tikedza Maitele a Vhathu a u ṋetshedza dzinnḓu nga vhukoni ha u fhaṱa na u ḓidzhenisa kha mivhuso ya lushaka, vunḓu na mivhuso yapo na madzangano a zwitshavha uri vha kone u dzhenelela lu pfalaho na u tikedza Peoples' Housing Process. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: Private Bag X644, Pretoria, 0001, luṱingo (012) 421 1442
ZHENDEDZI ḽa LUSHAKA ḽa U fhaṱulula NA U ṋetshedza dzinnḓu VHUPO HA dziḓoroboni (NURCHA)
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa u fhaṱulula na u ṋetshedza dzinnḓu Vhupo ha dziḓoroboni (Nurcha) ḓo thomiwa hu u itela u thusa vhafhaṱi vhane vha shuma kha maraga wa dzinnḓu dza mitengo ya fhasi u wana ndambedzo dza masheleni, nga maanḓa nga u shuma sa muambeleli vhukati ha zwiimiswa zwa masheleni na vhafha.i.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 15654, Doornfontein, 2028, luṱingo (011) 229 1033
KOPORASI YA MASHELENI A dzinnḓu YA LUSHAKA (NATIONAL HOUSING FINANCE CORPORATION (NHFC))
Koporasi ya Masheleni a dzinnḓu ya Lushaka (NHFC) yo thomiwa uri i ḽone maitele maswa a khwine a u kuvhanganywa masheleni a dzinnḓu, kha zwiko zwi re nnḓa ha shango, nga u shumisana na madzangano manzhi o fhambanaho. Masheleni a ṋetshedzwa vhaambeleli vha masheleni vhane vha hadzima vhathu vhane vha tama u fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe, kana u engedza na u khwinisa nnḓu dzine vha vha nadzo.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 31376, Braamfontein, 2017, luṱingo (011) 644 9800
TSHIKWAMA TSHA KHADZIMO YA dzinnḓu TSHA VHUPO HA MAHAYANI RURAL HOUSING LOAN FUND (RHLF)
Tshikwama tsha Khadzimo ya dzinnḓu tsha Vhupo ha mahayani (RHLF) tshi ṋetshedza tshumelo i fanaho na ya NHFC, fhedzi kha miṋa ine ya hola miholo ya fhasi ya vhupo ha mahayani u itela uri vha kone u swikelela khadzimo dzi bvelaho phanḓa dza u fhaṱa kana u khwinisa miḓi yavho. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 645, Bruma, 2026, Tel (011) 621 2508
THUBELISHA HOMES
Thubelisha Homes (khamphani ya khethekanyo ya 21) yo thomiwa nga Fulwi 1998 nga zhendedzi ḽa ndivho ya tshipentshela ḽa masheleni u sika tshiṱoko tsha vhuhulwane ho teaho (rightsizing stock). U linganyisa Rightsizing ndi maitele ane vhadzulapo vha ndaka ine ya vha ya bannga vho salelaho murahu kha zwikolodo zwavho zwa mortgage vha thuswa kha u pfulutshela kha nnḓu dzine vha dzi swikelela. Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 61796, Marshalltown, 2107, luṱingo (011) 833 4000
KHORO YA LUSHAKA YA U ṅwalisa vhafhaṱi VHA dzinnḓu (NATIONAL HOME BUILDER'S REGISTRATION COUNCIL (NHBRC))
Khoro ya Lushaka ya u ṅwalisa vhafhaṱi vha dzinnḓu (NHBRC) i na mushumo wa u tsireledza vharengi vha dzinnḓu vha matshelo uri vha songo wana vhafhaṱi vha si vha vhukuma nga Mulayo wa Maga a u Tsireledza Murengi wa nnḓu wa 1998. U lwela u langula na u ṋetshedza tshumelo dza khwinesa kha vharengi nga u ṅwalisa vhafhaṱi na ṅwalisa dzinnḓu, Zwidodombedzwa zwa vhukwamani: P O Box 461, Randburg, 2125, luṱingo (011) 348 5734
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndingayiso kha vhohe!.txt</fn>

Ndingayiso kha vhoṱhe!
Ndi pfanelo yashu
U ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u
Thivhela tshiṱalula tshi songo teaho
Mulayo wa vhu 4 wa 2000
Caption 1: Vhathu vha Afrika Tshipembe, Naa no vha ni tshi zwi ḓivha uri Mulayotewa u fara vhathu vhoṱhe nga u lingana? Naho ro fhambana, Mulayotewa u fhulufhedzisa vhathu pfanelo ya ndinganyiso
Pfanelo ya ndinganyiso yo sumbedzwa kha Khethekanyo
9 ya Mulayotewa washu. Iyi pfanelo i sumbedza uri
roṱhe ro fhambana nahone a ro ngo tea u thudzelwa thungo nga
mulandu wa pfanelo dzashu.
Izwi zwi amba uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo
ya u fariwa nga nḓila ya ṱhompho na tshirunzi nga
muthu muṅwe na muṅwe na muvhuso.
Mulayo wa u ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u Thivhela
Khethululo i songo teaho wo phasiswa nga
2000 u khwaṱhisedza uri ndinganyiso i a swikelelwa.
tshiṅwe hafhu u ṱoḓa u fhelisa khethululo i songo teaho
nga tshiitisi kana zwiitisi, hu tshi katelwa mbeu, lushaka
na vhuholefhali.
Caption 2: Kha demokirasi, roṱhe ri na vhuḓifhinduleli
 ha u ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe.
Kha ri ite mutingati uri ri kone u ṱuṱuwedza
ndinganyiso na u lwa na khethululo i songo
teaho.
Mulayo wa u ṱuṱuwedza
Ndinganyiso na u Thivhela
Khethululo i songo teaho
Wa 2000
Caption 3: Naa ndivho ya uyu Mulayo ndi ifhio?
Mulayo wo itelwa u:
? ṱuṱuwedza ndinganyiso
? u tsireledza tshirunzi tsha muthu
? u thivhela khethululo i songo teaho
na u shumiswa ha maipfi a u sumbedza
vengo na thambudzo; na
? u ṱuṱuwedza mvelele ya demokirasi
Caption 4: Khethululo ndi mini?
Khethululo ndi nyito kana nḓila ya u ṱalula
vhathu kana zwigwada nahone musi hu tshi
khou itwa ngauralo vhaṅwe vha vha vha tshi khou
vhuelwa hone vhaṅwe vha tshi khou kon.iselwa.
tshiṅwe tshifhinga khethululo i vha i songo tea.
Khethululo yo teaho ndi nyito yo ṱanganedzeaho
ine ya ita uri vhathu vha songo wana zwithu kana
mbuelo, tsumbo, u sa thola muthu wa bofu sa ḓiraiva.
Khethululo i songo teaho, yone a yo tendelwa,
Tsumbo, u sa thola muthu zwi tshi khou
itiswa nga tshiimo tshawe tsha HIV/AIDS.
Caption 5: Naa maipfi a u sumbedza vengo na Thambudzo ndi mini?
Maipfi a u sumbedza vengo ndi lushaka luṅwe na luṅwe lwa
vhudavhidzani vhune ndivho yaho ha vha hu u pfisa vhuṱungu
kana u ṱuṱuwedza vengo.
Thambudzo ndi vhuḓifari vhu songo teaho
vhune ha khou bvela phanḓa vhune ha
ita uri hu vhe na u shona kana u ofha
zwi tshi elana na mbeu ya muthu, dzangalelo
 ḽa zwa vhudzekani kana vhura.o.
Caption 6: Naa ndo tea u ya ngafhi arali ndi
tshi vhona u nga ndi khou khethululwa?
Muthu muṅwe na muṅwe ane a pfa u nga
u khou khethululwa a nga kwamana na Khomishini
ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
kana Khothe dza Ndinganyiso dziṅwe na dziṅwe
hune a dzula hone.
Caption 7: Naa Khothe dza Ndinganyiso ndi mini?
Idzi ndi khothe dza tshipentshela dza u thusa vhathu
vhe vha ṱalulwa zwi songo tea.
Khothe Khulwane dzoṱhe na Khothe dza madzhisiṱaraṱa
dzi shuma sa Khothe dza Ndinganyiso. Khothe dza Ndinganyiso
dzo fhambana na dziṅwe ngauri:
? Ndi mahala.
? Dzi tshimbidza mafhungo avho nga u ṱavhanya nahone hu si nga
nḓila ya fomala.
.Vha nga imelelwa nga muṅwe na muṅwe naho
a si ramulayo.
? Vha na vhomabalane vhane vha ḓo vha thusa
nga mbilaelo dzavho na kuitele.
Naa SAHRC i nga vha thusa hani?
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
ndi tshiimiswa tsha lushaka tsho ḓiimisaho tshine tsha
ṱuṱuwedza, tsireledza na u lavhelesa pfanelo
dza vhuthu Afrika Tshipembe.
Arali vha tshi ṱoḓa u ḓivha zwinzhi nga ha Pfanelo
dza ndinganyiso, kha vha kwame Khomishini ya
Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe.
Arali vha tshi pfa u nga vha tshipondwa tsha
khethululo, kha vha kwame Muhasho wa Tshumelo
dza Mulayo wa SAHRC, une wa ḓo ṱoḓisisa mbilaelo
yavho.
Luṱingo: (011) 484 8300
Arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo, vha ye kha webusaithi
ya SAHRCF ine ya vha www.sahrc.org.za, kana vha rumele
e-mei.i yavho kha info@sahrc.org.za
kana vha kwame ofisi iṅwe na iṅwe ya SAHRC :
Ofisi Khulwane
29 Princess of Wales Terrace, corner of York and St
Andrews Streets, Parktown, JOHANNESBURG
? (011) 484 8300 ? Fekisi: (011) 484 7149
Kapa vhubvaḓuvha
Suite 22, 7th Floor, Allied Building
Govan Mbeki Avenue, PORT ELIZABETH
? (041) 582 2611/4094 ? Fekisi: (041) 582 2204
Fureisi.a.a
1st Floor, NBS Building, 2 Elizabeth Street,
BLOEMFONTEIN
? (051) 447 1130 ? Fekisi: (051) 447 1128
KwaZulu-Natal
First Floor, 136 Victoria Embankment, DURBAN
? (031) 304 7323/4/5 ? Fekisi: (031) 304 7323
Limpopo
1st Floor, Office 102, Library Garden Square, Corner of
Schoeman and Grobler Streets, POLOKWANE
? (015) 291 3500 ? Fekisi: (015) 291 3505
Mpumalanga
4th Floor Carltex Building, 32 Bell Street, Nelspruit
PO Box 6574, NELSPRUIT
? (013) 752 5870/8292/5890
Fekisi: (013) 752 6890
Northern Cape
45 Mark and Scott Road,
Ancorley Building, UPINGTON
? (054) 332 3993/4 ? Fekisi: (054) 332 7750
Western Cape
7th Floor, ABSA Building,
132 Adderley Street, CAPE TOWN
? (021) 426 2277 ? Fekisi: (021) 426 2875
Kha vha ḓivhe pfanelo dzavho. Kha vha ṱanganedze vhuḓifhinduleli havho
<fn>ven_Article_National Language Services_Ndivho ya Tshikwama t.txt</fn>
Ndivho ya Tshikwama tsha Ndiliso
Ndivho ya Tshikwama tsha Ndiliso ndi u lilisa vhashumi kana vhaun.iwa vhavho malugana na vhuhole ho ḓiswaho nga mafuvhalo/malwadze o wanalaho mushumoni nge ha vha na lufu lwo vhangiwaho nga mafuvhalo/malwadze eneo na u vha badela tshelede ye vha i shumisela dzilafho.
Zwine vhashumi vha tea u liliswa khazwo
* Khombo dzo vhangwaho nga mushumo kana dzine dza itea mushumoni dzine dza vhanga mafuvhalo, malwadze na dzimpfu
* Malwadze ane a wanala mushumoni nge ha vha na dziṅwe dzikhemikhala kana nyimele mushumoni
* Dzimpfu dza vhashumi hune vha lovha nga mulandu wa khombo dzine dza itea mushumoni
Mushumi ndi nnyi?
* Mushumi u ṱalutshedzwa kha Mulayo sa "muthu muṅwe na muṅwe ane a dzhena kana a shuma nga fhasi ha thendelano ya tshumelo na mutholi
* Thendelano ya tshumelo i nga vha yo tou ṅwaliwaho kana ine ya tou ambiwa nga mulomo. Mushumi u tea u ṋetshedza tshumelo sa zwe ha tendelaniswa zwone nahone u fanela u holelwa?
Vhashumi vha tshifhinganyana/casual workers, na vhone vho angaredzwa.*
* Vhashumi vha miṱani kha miḓi ya phuraivete a vho ngo katelwa, naho hu uri Tshikwama tshi kati na u lugisela uri vha katelwe.
Mutholi ndi nnyi?
.halutshedzo: "Muthu muṅwe na muṅwe, hu tshi katelwa na Muvhuso, une wa thola mushumi.?
nḓila dza u vhiga
Khombo dzoṱhe kana khombo dzine dza humbulelwa dzine dza ṱoḓa mbadelo dza zwa dzilafho na/kana u fhidza mushumoni maḓuvha ane a fhira mararu zwi tea u vhigwa nga nḓila yo tiwaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe. Mutholi muṅwe na muṅwe ane a kundwa u vhiga khombo kana khombo ine ya khou humbulelwa u ḓo vhonwa mulandu. Khomishinari a nga faina mutholi tshelede ine ya ṱoḓou lingana na ya mbilo.
Dzikhombo
* Mutholi u tea u vhiga khombo nga u ḓadza fomo ya (W.Cl. 2) ya Muvhigo wa Khombo wa Mutholi, hu saathu fhela maḓuvha a sumbe khombo yo bvelela
* Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma (W.Cl. 4)) une wa vha na Ṱhalutshedzo nga vhuḓalo ya mutakalo u tea u ḓadzwa nga dokotela kana sibadela.
* Musi ho ṱanganedzwa Muvhigo wa Khombo wa Mutholi (W.Cl.2) na Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma (W.Cl.4), mbilo i a ṱanganedzwa, Arali mutengo na wone u tshi ṱanganedzwa, u ḓo rumelwa (W.Cl.56) kha mutholi. Nomboro ya mbilo yo ṋetshedzwaho i ḓo ṅwaliwa kha iyi garaṱa,
* Arali mutengo u sa ṱanganedzei, garaṱa ya u ṱanganedzwa (W.Cl.55) i ḓo rumelwa kha mutholi, i na nomboro ya mbilo yo ṋetshedzwaho
* Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha u badela ndiliso miṅwedzi miraru ya u thoma u bva nga ḓuvha ḓe khombo ya itea ngaḽo, musi mushumi a si ho mushumoni a tshi khou alafhiwa
* Ndiliso yo badelwaho nga mutholi i ḓo lifhiwa nga Khomishinari ???
* Fomo ya Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza ya (W.Cl.5) yo tea malugana na u khunyeledza mbilo nahone mutholi u tea u I wana kha dokotela/sibadela musi mushumi o lugela u vhuyelela mushumoni
* Hune ha wanala uri muthu u fhidza u ḽa mushumoni tshifhinga tshilapfu, Muvhigo wa Mutakalo (W.Cl.5) u tea u waniwa kha dokotela ṅwedzi muṅwe na muṅwe khathihi na u rumelwa.
* Musi mushumi a tshi vhuyelela mushumoni, Muvhigo wa u Thoma Mushumo(W.Cl.6) u tea u ḓadziwa wa rumelwa kha Khomishinari khathihi na Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza (W.Cl5)
* Khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mushumi ndi khombe-khombe.
* maṅwalo o ḓadzwaho a tea u rumelwa kha senthara ya zwa mishumo ya tsini kana kha ofisi ya vunḓu ya Muhasho wa zwa Mishumo.
Malwadze ane a wanala mushumoni
* Ndi vhulwadze vhune ha wanala mushumoni zwo itiswa nga u vha hone ha dziṅwe dzikhemikhala kana nga nyimele dzine dza wanala mushumoni
* Malwadze ane a wanala mushumoni o ṋetshedzwa kha shedulu ya 3 ya Mulayo wa Ndiliso ya Malwadze na Mafuvhalo.
* Mushumi u tea u vhiga vhulwadze ho wanalaho mushumoni kha mutholi nga u ḓadza fomo ya W CL 14
* Mutholi u tea u vhiga malwadze o wanalaho mushumoni kha Khomishinari wa Ndiliso nga u ḓadza fomo ya Muvhigo ya Mutholi ya W CL 1
* Mutholi u tea u nambatedza khophi ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mushumi
* Muvhigo wa Mutakalo wa u Thoma Ṅw CL 22 u tea u nambatedzwa kha fomo ya Muvhigo wa Mutholi malugana na u ṱanganedza mbadelo kana mutengo u no khou vhilwa
* Mutholi u tea u rumela Muvhigo wa Mutakalo wa u Fhedza Ṅw CL. 26 u itela u khunyeledza mbilo.
Dzimpfu
Arali khombo ya vhanga lufu lwa mushumi, maṅwalo a tevhelaho a ḓo tea u rumelwa nga u ṱavhanya:
* ṱhanziela ya Lufu kana vhuṱanzi ha ḽiṅwalo ḽine ḽa sumbedza uri lufu lwo vhangiwa nga mini
* ṱhanziela ya mbingano kana vhuṱanzi ha uri mushumi na muunḓiwa vho vha vha tshi dzula vhoṱhe sa munna na musadzi
* ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa munna o lovhelwaho nga musadzi/musadzi o lovhelwaho nga munna
* ṱhanziela ya Mabebo/.hanziela ya Ndovhedzo/.hanziela ya Muano malugana na miṅwaha ya vhana vhoṱhe
* Khumbelo ya fomo ya Ndiliso ya (W.Cl.3)
* Tshitatamennde tsha musadzi o lovhelwaho nga munna/tsha munna o lovhelwaho nga musadzi (W.Cl.32)
* Akhaunthu kana tshitatamennde tsha mbulungo arali yo badelwa, khathihi na rasithi.
Dzimbuelo
Mbuelo dza vhashumi dzi a dzudzanywa nga vhuswa ṅwaha nga ṅwaha
U holefhala lwa tshoṱhe ha Tshifhinganyana (Temporary Total Disablement)
* Ndiliso i badelwa mushumi o huvhalaho nga tshifhinga tsha u holefhala lwa tshoṱhe ha tshifhinganyana nga ṅwedzi ine ya vha 75% ya muholo wawe wa ṅwedzi u swikela kha wa nṱhesa une wa dzudzanywa nga vhuswa ṅwaha nga ṅwaha. A nga kha ḓi wana ndiliso nga vhege ine ya vha 4 1/3 tsha tshelede kana muholo wa nṱhesa.
* A hu na ndiliso ine ya ḓo badelwa arali vhuhole ho vha ha maḓuvha mararu kana fhasi ha eneo
* Hune ha wanala uri vhuhole vhu fhedza maḓuvha mana kana u fhira, ndiliso i badelwa tshifhinga tshoṱhe tsho tiwaho.
* Musi hu tshi vhalelwa maḓuvha a u fhidza mushumoni ḓuvha ḽa u thoma ḽa u fhidza ndi ḓuvha ḓe mushumi a imisa u shuma nge a vha o huvhala kana o farwa nga vhulwadze he a vhu wana mushumoni a saathu fhedza tshifhinga tshawe tsha u shuma. Dziswonndaha na Dziholodei zwine zwa ḽa mathomoni kana mafheleloni a tshifhinga tsha u fhidza na zwone zwo katelwa.
* U fhidza mushumoni maḓuvha a sumbe a khalendara ( ndi uri hu tshi katelwa Dziswonndaha na Dziholodei) zwi dzhiiwa sa vhege nthihi. U fhidza maḓuvha maṱanu zwi ḓo dzhiiwa sa 5/7 tsha vhege.
U holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe
* Ndiliso ya u holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe hune ha wanala uri vhuhole ha hone ndi ha 30% kana ha fhasi i ṋetshedzwa i nnzhi nga khathihi yo andiswa nga muholo wa ṅwedzi u swikela kha wa nṱhesa ka15 une wa tiwa ṅwaha muṅwe na muṅwe. Hune ha wanala uri vhuhole vhu fhasi ha 30% ndiliso ine ya ṋetshedzwa nga khathihi i vhalelwa u ya nga vhuhole honoho. Mulayo u katela na tshelede ṱhukhu ya ndiliso arali muholo u fhasi ha wo tiwaho une wa engedzea ṅwaha nga ṅwaha.
* Arali u holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe ha 31% kana u fhira, ndiliso i vha nga tshivhumbeo tsha phesheni ya ṅwedzi,
* Phesheni ya u holefhala lwa tshoṱhe ? tshoṱhe ha (100%) i vhalelwa u fana na mbadelo ine ya waniwa nga ṅwedzi kha u holefhala lwa tshoṱhe ha tshifhinganyana. Arali u holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe ha mushumi hu fhasi ha 100%, phesheni i vhalelwa u ya nga vhuhole honoho.
Ndiliso arali mushumi a lovha
* Muthu o lovhelwaho u na pfanelo ya u wana mbadelo:
* Ine ya ṋetshedzwa muthu nga khathihi ine ya lingana luvhili na phesheni ya ṅwedzi ye a vha a tshi ḓo i wana arali o vha o holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe (100%).
* Phesheni ine ya lingana na 40% ya phesheni ye mushumi a vha a tshi ḓo i wana arali o vha o holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe (100%)
* ṅwana muṅwe na muṅwe ane a vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 u na pfanelo ya u wana phesheni ya ṅwedzi ine ya lingana 20% ya phesheni ye ya vha i tshi ḓo badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe (100%), tenda phesheni yoṱhe yo ṱangana ine ya ṋewa vhana na muthu o lovhelwaho nga mufunwa kana mufarisi wawe ya vha i sa fhiri tshelede yoṱhe ye ya vha i tshi ḓo badelwa mushumi arali o vha o holefhala lwa tshoṱhe - tshoṱhe (100%). Arali mufarisi kana mufunwa o lovhelwaho a dovha a mala kana a malwa, phesheni i bvela phanḓa. I ima fhedzi arali muthu o lovha. Phesheni ya ṅwana i bvela phanḓa u swikela a tshi vha na miṅwaha ya 18, kana u swikela a tshi lovha kana a tshi mala a saathu vha na miṅwaha ya 18.
* Hune ha wanala uri ṅwana o holefhala muvhilini kana maluvhini, phesheni yawe i ḓo bvela phanḓa u swikela a tshi vha na miṅwaha ya 18 kana u swikela tshifhinga tshenetsho tshe ha vha ho lavhelelwa uri mufu u ḓo mu ṱhogomela.
* Phesheni ya ṅwana i nga kha ḓi bvela phanḓa nga murahu ha musi o no vha na miṅwaha ya 18 arali hu na vhuṱanzi ha uri ṅwana u kha ḓi vha kha pfunzo dzawe sekondari kana theshiari. Phesheni i ḓo bvela phanḓa u swikela tshifhinga tshenetsho tshe ha vha ho lavhelelwa uri mufu u ḓo mu ṱhogomela.
* Mbadelo dza mbulungo dzine dza dzudzanywa nga vhuswa ṅwaha nga ṅwaha dzi badelwa nga Tshikwama tsha Ndiliso.
Mbadelo dza dzilafho
Mbadelo dza dzilafho dzoṱhe dzine dza ṱanganedzea dze dza badelwa nga mushumi kana nga vhaṅwe dzi nga bva kha Tshikwama tsha Ndiliso.
Akhaunthu dzoṱhe dza zwa dzilafho malugana na Vhatholi vha songo Katelwaho dzi tea u rumelwa kha mutholi ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli malugana na mbadelo dzenedzo.
?
U endedzwa ha vhashumi vho huvhalaho
Mbadelo dzi ṱanganedzeaho dza tshiendisi tsha u isa mushumi o huvhalaho sibadela, ha dokotela kana hune a dzula hone, dzi ḓo lifhiwa nga Tshikwama tsha Ndiliso.
Word count: 1 465
<fn>ven_Article_National Language Services_Nyengedzedzo 1.txt</fn>
Nyengedzedzo 1
(Matshimbidzele a mulayo: 2)
MULAYO WA NZUDZANYELE YA MATHOLELE WA 1997
MANWELEDZO ANE A FANELA U TEVHELWA NGA MUTHOLI ZWI TSHI ELANA NA TSHIPID(A TSHA 30
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a mutevhe wa zwiṋwe zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwa Mulayo wa Nzudzanyele ya Matholele wa 1997, sa zwe wa khwinisiswa zwone.
1.	Mashumele a mulayo uyu:	Tshipiḓa tsha 3
Mulayo u kwama vhashumi vhoṱhe na vhatholi nga nnḓa ha Miraḓo ya Vhupileli (South African National Defence Force), vhashumeli vha zwa Vhusevhi (National Intelligence Agency), Miraḓo ya Tshidzumbe (South African Secret Service) na vhashumi vho ḓi nekedzaho vha sa badelwiho vha no shuma kha madzangano a vhuthusedzi.
Maga a mutheo a mulayo wa kutholele ane a wanala kha Mulayo ndi tshipiḓa tsha kontiraka ya u thola ya vhashumi yo katelwaho kha Mulayo. Maṋwe a maga a kutholele a nga fhambana u ya nga thendelano nthihi kana nnzhi u ya nga zwo netshedzwaho kha Mulayo. (Kha vha sedze kha pharagirafu 7 afho fhasi).
2. MATSHIMBIDZELE A TSHIFHINGA TSHA U SHUMA: NDIMA YA VHUVHILI
Ndima iyi a i elani na vhalangi vhahulwane vha vhashumi na vhashumi vha
elanaho na zwa u rengisa vha tshimbilaho, vha shumaho fhasi ha dziiri dza 24 nga ṋwedzi.
2.2 Iri dza u shuma dzo ḓowelwaho: Tshipiḓa tsha 9
A huna mutholi ane a ḓo ṱoḓa kana a tendela mushumi uri a shume u fhira:
(a) iri dza 45 kha vhege iṋwe na iṋwe;
(b) iri dza 9 kha ḓuvha arali mushumi a tshi shuma maḓuvha maṱanu kana fhasi ha maṱanu kha vhege; kana;
(c) iri dza malo kha ḓuvha arali mushumi a tshi shuma u fhirisa maḓuvha maṱanu kha vhege.
2.3 Tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho (overtime): Tshipiḓa tsha 10
2.3.1 A huna mutholi ane a ḓo ṱoḓa, kombetshedza kana u tendela mushumi:
(a) u shuma u fhira tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho nga nnḓani ha musi vho tendelana;
(b) u shuma u fhira:
 (i) iri dza fumi dza tshifhinga tsho engedzwaho nga vhege.
2.3.2 Thendelano i nga kha di si ṱoḓe kana u tendela mushumi u shuma iri dzi no fhira 12 nga ḓuvha.
2.3.3	Thendelano ya tshigwada i nga engedzedza tshifhinga tsho engedzedzwaho tsha u shuma tsha vha iri dza fumiṱhanu nga vhege tshifhinga tshine tsha lingana miṋwedzi mivhili kha tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe tsha miṋwedzi ya fumimbili.
2.3.4 U shuma tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho zwi fanela u
badelwa nga u andisa muholo nga 1.5 kha muholo wa mushumi kana mushumi a
nga tenda u nekedza tshifhinga tsha u sa shuma tshine tsha ḓo badelwa.
2.4 Vhege ya u shuma ine ya vha na tshifhinga tsho kwakwanyiswaho: Tshipiḓa tsha 11
2.4.1 Mushumi a nga tenda nga u tou nṅwala u shuma u swikela iri dza 12 nga ḓuvha a sa khou wana mbadelo ya tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho.
2.4.2 Thendelano iyi a i kombetshedzi kana u tendela mushumi uri a shume:
(a) u fhirisa iri dza 45 dza nḓowelo kha vhege;
(b) u fhirisa iri dza 10 dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho kha vhege nangwe hu ifhio, kana
(c) u fhirisa maḓuvha maṱanu kha vhege nangwe hu ifhio.
2.5. Iri dza u shuma dzo lavhelelwaho: Tshipiḓa tsha 12
2.5.1 Thendelano ya guṱe i nga tendela iri dza u shuma dzo lavhelelwaho nṱha ha tshifhinga tsha u swika kha miṋwedzi mina.
2.5.2 Mushumi ane a vhofhiwa nga thendelano ya tshigwada yeneyo a nga si shume u fhirisa:
(a) iri dza 45 dza nḓowelo dzo lavhelelwaho nga vhege kha mulanga wa tshifhinga tsho vhewaho;
(b) iri dza 5 dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho uri ndi iri dzo lavhelelwaho nga vhege kha mulanga wa tshifhinga tsho vhewaho.
2.6. Zwifhinga zwa u ḽa: Tshipiḓa tsha 14
2.6.1 Mushumi u fanela u vha na tshifhinga tsha u lṄa tsha mithethe ya 60 nga murahu ha iri ṱhanu dza u shuma.
2.6.2 Thendelano yo ṋwalwaho i nga-
 (a) fhungudza tshifhinga tsha u lṄa tsha ya kha mithethe ya 30;
 (b) thutha tshifhinga tsha u lṄa tsha vhashumi vhane vha shuma iri dzi re fhasi ha dza rathi nga ḓuvha.
2.7. Tshifhinga tsha u awela tsha maḓuvha na tsha vhege: Tshipiḓa tsha 15
Mushumi u fanela u wana iri dza 12 dzi tevhelanaho dza u awela nga ḓuvha na iri dza 36 dzi tevhelanaho dza u awela nga vhege. Iri idzi dzi fanela u katela na Swondaha, nga nnḓani ha musi hu na thendelano iṋwe vho.
2.8. Mbadelo ya u shuma nga dzi Swondaha: Tshipiḓa tsha 16
2.8.1 Mushumi ane a shuma tshiṋwe tshifhinga nga Swondaha u fanela u badelwa kavhili.
2.8.2 Mushumi ane a shuma nga misi ya Swondaha u fanela u badelwa muholo wo lavhelelwaho wo andiswa nga 1.5.
2.8.3 Hu fanela u vha na thendelano musi mushumi a tshi ḓo newa tshifhinga tsha u sa shuma tshi no badelwa vhudzuloni ha u shuma hawe nga Swondaha.
2.9. U shuma vhusiku: Tshipiḓa tsha 17
2.9.1 Vhashumi vhane vha shuma vhusiku vhukati ha 18:00 na 06:00 vha
fanela u lifhiwa nga mbadelo yo vhewaho sa gemo kana nga u fhungudza
iri dza u shuma na u ṱoḓelwa tshiendedzi.
2.9.2 Vhashumi vhane vha shuma tshifhinga ṱshothe murahu ha 23:00 na phanḓa ha 06:00 nga ḓuvha ḽi tevhelaho, vha fanela u ḓivhadziwa:
(a) nga zwine zwa nga vha khombo kha mutakalo na kha tsireledzo;
(b) na nga pfanelo dza u ṱhaṱhuvhiwa mutakalo.
2.10. Maḓuvha a dziholodeni dza vhathu vhoṱhe: Tshipiḓa tsha 18
2.10.1 Vhashumi vha fanela u badeliwa muholo wavho wo ḓoweleaho arali vho shuma nga maḓuvha a holodeni a vhathu vhoṱhe arali hu uri maḓuvha ayo a wela nga fhasi ha maḓuvha a u shuma.
2.10.2 U shuma nga maḓuvha a dzi holodeni dza vhathu vhoṱhe zwi bva kha thendelano na hone zwi fanela u badelwa kavhili.
2.10.3 D(uvha lṄa holodeni lṄa vhathu vhoṱhe ḽi nga tshintshisaniwa na liṋwe ḓuvha arali ho vha na thendelano.
3. L(IVI: NDIMA YA 3
3.1	Khumbelo
Ndima ya ḽivi a i kwami mushumi ane a shumela mutholi na ḽivi iri dzi re fhasi ha dza 24 nga ṋwedzi na ḽivi yo nekedzwaho nga nnḓa ha ha ḽivi yo teaho ine ya netshedzwa kha iyi ndima.
3.2. L(ivi ya ṋwaha: Zwipiḓa zwa 20 na 21
3.2.1 Vhashumi vho tea u wana ḽivi ya ṋwaha ya maḓuvha a 21 a no tevhekana, kana arali hu na thendelano i vhe ḓuvha ḽithihi kha maḓuvha maṋwe na maṋwe a 17 o shumiwaho, kana i vhe iri nthihi kha iri dza 17 dzo shumiwaho.
3.2.2 L(ivi i fanela u newa hu sa athu u fhela miṋwedzi ya rathi hu saathu fhela tshifhinga tsha maḓuvha a ḽivi a ṋwaha.
3.2.3 Mutholi ha ngo fanela u badela mushumi vhudzuloni ha u mu nea ḽivi. Izwi zwi nga itea fhedzi arali mushumi a tshi khou litshiswa mushumo.
3.3. D(uvha lṄa vhuawelo musi wa u lwala: Zwipiḓa zwa 22 - 24
3.3.1 Mushumi o tea u newa vhege dza rathi dzi badelwaho dza u awela musi wa u vhaisala kha tshifhinga tsha miṋwedzi ya 36.
3.3.2 Nga miṋwedzi ya u thoma ya rathi, mushumi o tea u newa ḓuvha ḽithihi lṄa u awela musi wa u vhaisala nga mbadelo ya maḓuvha a 26 o shumiwaho.
3.3.3 Mutholi a nga ṱoḓa ṱhanziela ya mutakalo a sa athu u badela mushumi we a lova maḓuvha a no fhira mavhili kana mushumi o no dzula nga u ḽova misi yoṱhe.
3.4. L(ivi ya u vhuḓzadze:	Zwipida zwa 25 na 26
3.4.1 Mushumi o ḓihwalaho u tea u fhiwa miṋwedzi mina i tevhekanaho ya vhudzadze.
3.4.2 Mushumi o ḓihwalaho kana mushumi a ne a khou ṱhogomela ṋwana wawe
(a ne a vha mudzadze) ho ngo fanela u shuma mishumo ine ya nga vhanga
khombo khae kana kha ṋwana wawe.
3.5. L(ivi ya u ṱhogomela muṱa: Tshipiḓa tsha 27
3.5.1 Vhashumi vho tholiwaho lwa ṱshothe vha tea u newa maḓuvha mararu a
badelwaho nga ṋwaha a u ṱhogomela miṱa yavho. Maḓuvha ayo vha newa nga
khumbelo. Khumbelo i nga vha ya musi hu tshi khou bebwa ṋwana wa mushumi, kana musi mufunwa wa ṱshothe, kana nga mubebi kana mubebi - mufareli, makhulu, ṋwana, ṋwana o adoputiwaho, muḓuhulu kana vhana vha muḓi muthihi na mushumi.
3.5.2 Mutholi a nga ḓi vha ṱhanzi yo khwaṱhaho.
4. VHUT(ANZI HA U THOLIWA NA MBADELO: NDIMA YA VHUNA
Ndima iyi a i kwamani na mutholiwa a no shumela mutholi iri dza fhasi ha 24 nga ṋwedzi.
4.1	Khumbelo
4.2. Vhuṱanzi ha u tholiwa ho ṋwalwaho:	Tshipiḓa tsha 29
4.2.1 Mutholi u fanela u nekedza mushumi nga vhuṱanzi ho ṋwalwaho sa zwi
tevhelaho musi a tshi thoma mushumo:
(a) madzina o fhelelaho na ḓiresi ya mutholi;
(b) madzina na mushumo wa mushumi kana ṱhalutshedzo pfufhi ya mushumo;
(c) fhethu ho fhambanaho ha mishumo;
(d) ḓuvha lṄa u tholwa;
(e) iri na maḓuvha o ḓoweleaho a u shuma;
(f) muholo kana tshikalo na nḓila dza mbadelo;
(g) tshikalo tsha mbadelo ya tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho;
(h) dzhiṋwe nḓila dza mbadelo;
(i) dziṋwe nḓila dza mbadelo dzine dza si vhe masheleni kana tshelede dzine dza dzhia tshiimo tsha tshelede na uri dzi ita vhugai;
(j) misi ya mbadelo;
(k) u fhungudzwa huṋwe na huṋwe;
l() ḽivi yo teaho;
(m) tshifhinga tsha u ḓivhadzwa kana u newa nothisi kana tshifhinga tsha thendelano;
(n) ṱhalutshedzo ya khoro kana tshipiḓa tsha ḽiga tshine tsha katela vhubindudzi ha mutholi;
(o) tshifhinga tshine tsha engedzwa kha tshifhinga tsho no shumiwaho musi hu tshi ṱanganywa na tshifhinga tsho shumiwaho kha mutholi wa phanḓa ha hoyu wa zwino;
(p) maṋwe maṋwalo a ne a tshimbilelana na thendelano heyi a ne a bula fhethu hune khophi yawo nga nthihi ya nga wanala hone.
4.2.2 Vhuṱanzi vhu tea u dovhololwa arali zwiteṋwa zwa u tholiwa zwi tshi shanduka.
4.3. U ḓivhadza vhashumi nga ha pfanelo ḓzavho:	Tshipida tsha 30
Nḓivhadzo ya pfanelo dza vhashumi i tea u ṱaniwa mishumoni nga
dzinyambo dzo fhambananaho dzi no shumiswa henefho mushumoni.
4.4. U londa dzirekhodo: Tshipiḓa tsha 31
Mutholi muṋwe na muṋwe u tea uri a londe dzirekhodo dzo faraho mafhungo a tevhelaho:
(a) madzina a mushumi na mushumo wawe;
(b) tshifhinga tsho shumiwaho;
(c) muholo wo badelwaho;
(d) ḓuvha lṄa mabebo arali mushumi e nga fhasi ha miṋwaha ya 18;
(e) vhuṋwe vhuṱanzi vhune ha ṱoḓea.
4.5. Mafhungo a muholo: Tshipiḓa tsha 33
Vhuṱanzi vhu tevhelaho vhu tea u tou ṋwaliwa musi mushumi a tshi holelwa:
(a) dzina lṄa mutholi na ḓiresi yawe;
(b) dzina lṄa mushumi na mushumo wawe;
(c) tshifhinga tsha u badela;
(d) mbadelo nga masheleni;
(e) tshelede iṋwe na iṋwe yo fhungudzwaho muholoni;
(f) tshelede yone yone yo badelwaho;
(g) arali izwi zwi tevhelaho zwi tshi kwamana na mbalo ya muholo wa mushumi, kha zwi sumbedzwe:
(i) tshikalo tsha muholo (mbuelo) ya mushumi na tshifhinga tsha mbadelo;
(ii) tshivhalo tsha iri dzo ḓoweleaho na dza tshifhinga tsho engedzwaho kha tsho teaho tsho shumiwaho nga tshifhinga tsha mbadelo;
(iii) tshivhalo tsha iri dzo shumiwaho nga Swondaha kana nga holodeni ya
vhathu vhoṱhe ine ya badelwa nga tshifhinga tshenetsho;
(iv) thendelano kha tshifhinga tsho anganyiwaho tsha u shuma yo fhela, ṱhanganyelo ya nomboro ya iri dza u shuma dzo tewaho na dzo engedzwaho kha dzo teaho dzo shumiwaho kha tshifhinga tsho anganyiwaho.
4.6. Zwi kokodzwaho muholoni na miṋwe milayo i elanaho na muholo:	Tshipiḓa tsha 34 na 34A
4.6.1 Mutholi a nga si kokodze tshelede kha muholo wa mushumi nga nnḓa ha musi -
4.6.1.1 Mushumi u tendelana na u kokodzwa ha tshelede malugana na tshikolodo tshine a vha natsho nga u tou ṋwala:
4.6.1.2 u kokodzwa ha tshelede hu itwa u ya nga thendelano ya tshigwada, mulayo, ndaela ya khothe na vhulamukanyi:
4.6.1.3 u kokodzwa ha tshelede malugana na u xela kana u tshinyadzwa ha tshithu nga mushumi hu nga itwa fhedzi ho thoma ha vha na thendelano na nga murahu ha musi mutholi o tevhedzela nḓila yo teaho.
4.6.1.4 vhatholi vha fanela u badela tshelede yo kokodzwaho na zwibviswa zwa mutholi u itela uri tshelede i dzhene kha tshikwama hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe.
4.7. T(hanganyelo ya mbadelo na muholo:	Tshipiḓa tsha 35
4.7.1 Muholo u ṱanganyelwa zwi tshi ya kha iri dzo teaho dzo shumiwaho.
4.7.2 Mbadelo kana muholo wa ṋwedzi ndi nna na tshararu (4 1/ 3 ) tsha mbadelo kana muholo wa vhege.
4.7.3 Arali zwo ṱanganyelwa zwi tshi ya kha tshiṋwe tshifhinga, kana musi mbadelo kana muholo wa mushumi u tshi tsa u tshi gonya, mbadelo iṋwe na iṋwe i tea u ṱanganyelwa zwi tshi bva kha mbadelo kana kha muholo musi:
(a) ho thoma ha fhira vhege dza 13, kana;
(b) mushumi o tholwa lwa tshifhinganyana;
4.7.4 Vhatholi na vhashumi vha fanela u sedza shedulu yo phabulishiwaho kha Gurannda ya Muvhuso u wanulula arali khethekanyo ya mbadelo i tshipiḓa tsha muholo wa mushumi malugana na u vhaliwa ho itwaho u ya nga uyu Mulayo.
(
5. U LITSHISWA MUSHUMONI: NDIMA YA VHUT(ANU
Ndima iyi a i kwami mushumi a no shuma iri dza fhasi ha 24 nga ṋwedzi.
5.1	Khumbelo
5.2. Nḓivhadzo ya u litshiswa mushumo:	Tshipiḓa tsha 37
5.2.1 Thendelano ya mushumo i imiswa musi ho itwa nḓivhadzo/nothisi kha
maḓuvha a sa fhiriho:
(a) vhege nthihi, arali mushumi o tholwa lwa miṋwedzi ya rathi kana ya fhasi ha yeneyo;
(b) vhege mbili, arali mushumi o tholwa tshifhinga tshi no fhira miṋwedzi ya rathi fhedzi tshi sa fhiriho ṋwaha;
(c) vhege nna, arali mushumi o vha o tholwa lwa ṋwaha kana u fhira afho, kana arali mushumi wa bulasini kana wa nḓuni o vha o tholwa tshifhinga tshi no fhira miṋwedzi ya rathi.
5.2.2 Thendelano ya tshigwada i nga fhungudza tshifhinga tsha vhege nna tsha nḓivhadzo tsha iswa kha tshi sa fhiriho vhege mbili.
5.2.3 Nḓivhadzo i fanela u itiwa nga luṋwalo, nga nnḓa ha musi mushumi a sa koni u nṅwala na u vhala.
5.2.4 Nḓivhadzo nga u litshiswa mushumo nga mutholi nga ha matshimbidzele a mulayo a i thivheli mushumi u ita khaedu kha mutholi arali hu songo tshimbidzwa zwithu nga nḓila yo teaho kana ine ya si vhe ya mulayo kha thathedzo yawe u ya nga Mulayo wa zwa Vhashumi wa1995 kana mulayo muṋwe-vho.
5.3.	Mbadelo ya u litsha mushumo nga mune: Tshipiḓa tsha 41
Mushumi o litshiswaho mushumo nga u sa fusha ṱhoḓea dza kushumele kana ane kontiraka yawe ya vha yo fheliswa u ya nga khethekanyo 38 ya Mulayo wa u kundelwa u badela zwikolodo (Insolvency Act) wa 1936 o tea u badelwa magavhelo lwa vhege nthihi kha ṋwaha muṋwe na muṋwe wa tshumelo yawe.
5.4. T(hanziela ya tshumelo: Tshipiḓa tsha 42
Musi mushumi a tshi imiswa u shuma, u na pfanelo dza u newa ṱhanziela dza tshumelo.
6. U thivhelwa ha u tholwa ha vhana na u thola nga khombe-khombe:	Zwipiḓa zwa 43 - 48
6.1 Ndi mulandu u thola ṋwana wa miṋwaha ya fhasi ha 15;
6.2 Vhana vha fhasi ha miṋwaha 18 a vho ngo tea u ri vho tholiwa, vha shumiswe mishumo i songo vha teaho zwi tshi ya nga miṋwaha yavho.
6.3 U ita uri hu vhe na u shuma ha khombe-khombe, ha u ṱoḓa na ha u kombetshedza ndi mulandu.
7. Tshanduko dza nyimele dza mushumo: Zwipiḓa zwa 49-50
7.1 Thendelano yo katelwaho yo tendelaniwaho na khoro yo tiwaho i nga imela kana i nga bvisela nyimele ya mushumo iṋwe na iṋwe ya u tholwa nga nnḓa ha zwi tevhelaho:
(a) mushumo wa u dzudzanya tshifhinga tsha mushumo ho sedziwa mutakalo na tsireledzo na vhifhinduleli ha muṱa wa vhashumi Zwipiḓ(a zwa 7, 9 na 13);
(b) u fhungudza tsireledzo ine vhashumi vha vhusiku vha i wana Zwipiḓ(a zwa 17 (3) na (4));
(c) u fhungudza maḓuvha a ḽivi ya ṋwaha uri a vhe fhasi ha vhege mbili Tshipiḓ(a tsha 20);
(d) u fhungudza ḽivi ya maḓuvha a ḽivi ya u yo beba Tshipiḓ(a tsha 25);
(e) u fhungudza ḽivi ya maḓuvha a u awela lwa u lwala u swika kha maḓuvha o tendelwaho Zwipiḓ(a zwa 22 - 24)
(f) na u thivhela u tholwa ha vhana na u thola lwa khombe-khombe (Tshipida tsa 48)
7.2 Thendelo yo ṱanganelaho na thendelo ya muthu e eṱhe i nga imela kana i nga bvisela nyimelo ya vhuṱhogwa ya kushumele kwo tendelwaho nga mulayo kana nga tshipiḓa tsha dzangano ḽiṋwe-vho Tshipiḓ(a tsha 49).
7.3 Minista wa zwa Mishumo a nga ḓi ita zwa u shandukisa kana a dzhia buḓo ḽi fhambanaho na nzulele ya vhuṱhogwa ya kushumele. Hezwi zwi nga kha ḓi itwa nga u tou nṅwala khumbelo nga mutholi kana nga dzangano lṄa vhatholi Tshipiḓ(a tsha 50).
7.4 L(iga ḽi nga si tendelwe nga nnḓani ha musi dzangano ḽo imelaho vhashumi ḽi tshi nga tenda kha tshanduko kana u vha na vhuimeleli kha Minista. Khophi ya ḽiga i fanela u sumbedzwa nga mutholi fhethu ha mishumo (mushumoni) nahone i fanela u wanala kha vhashumi vhoṱhe Tshipiḓ(a tsha 50).
8. Zwipiḓa zwa u dzhia ḽiga:	Tshipiḓa tsha 51
Zwipida zwa u dzhia liga zwi nga itwa uri hu bveledze nyimelo dza vhuthogwa dza vhashumi kha dzangano ha hunwe fhethu.
9. U sedzulusa, u kombetshedza na matshimbidzele a mulayo:	Zwipiḓa zwa 63 - 81
9.1 Vhasedzulusi vha zwa mishumo vha fanela u eletshedza vhashumi na vhatholi malugana na pfanelo dzine vha vha nadzo khathihi na zwo teaho zwi elanaho na milayo ya mishumo. Tshavho ndi u sedzulusa, u ṱoḓulusa zwililo na u vhudzisa mafhungo nga vhuḓalo kha vhathu vha tshi khou ṱoḓisesa, vha tshi ita dzikhophi na u dzhia dzirekhodo na zwiṋwe zwo ṋwalwaho zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa Zwipiḓ(a zwa 64 - 66).
9.2 Musedzulusi a nga dzhiela vhatholi vhukando musi vha sa dzhieli mulayo nzhele. Mutholi a nga hanedza mulayo nga u isa tshililo tshawe kha Mulanguli wa zwa Mishumo ane nga murahu o wana muimeleli a nga tenda, a khwinisa kana a vha o u vhetshela thungo mulayo uyo. L(iga iḽi ḽi nga iswa kha ṱhoho ya zwa mishumo Zwipiḓ(a zwa 68 - 73).
9.3 Vhashumi a vho ngo fanela u khethululwa kha u shumisa dzi pfanelo dzavho zwi tshi elana na Mulayo uyu Zwipiḓ(a zwa 78 - 81).
10. U HUMBULELA URI MUSHUMI NDI UFHIO : TSHIPID(A 83A
10.1 Muthu ane a shumela muṋwe kana ane a netshedza muṋwe muthu tshumelo u dzhiiwa sa mushumi arali ?
(a) kushumele kwawe kana iri dza u shuma zwi nga fhasi ha ndaulo;
(b) kushumele kwawe kana iri dza u shuma zwi nga fhasi ha ndaulo;
(c) a muraḓo wa dzangano lṄa vhatholi;
(d) arali o shumela muṋwe muthu iri dzi no lingana 40 nga ṋwedzi kha miṋwedzi miraru yo fhiraho;
(e) a tshi wana tshelede nga u shumela muṋwe muthu;
(f) o nekedzwa dzithulusi kana zwithu zwa u shuma ngazwo kana
(g) arali a tshi shumela muṋwe muthu
10.2	Arali tshithihi tsha zwi re afho nṱha tshi hone, muthu onoyo u dzhiiwa sa mushumi u swikela mutholi a tshi ṱanziela uri a si zwone.
32. Zwiṋwe-vho:
Ndi vhukhakhi u:
(a) thithisa kana u lingedza u ṱuṱuwedza muthu o khakhaho ane a khou shuma mushumo zwi tshi elana na Mulayo uyu;
(b) wana kana u lingedza u wana luṋwalo lwo lambedzwaho nga nḓila ya vhufhura, ya mazwifhi, kana u ḓisa kana u isa zwidodombedzwa zwa mazwifhi kana zwa vhufhura;
(c) ḓi ita musengulusi wa vhashumi kana muṋwe muthu ane a shuma mushumo u no tshimbilelana na Mulayo uyu;
(d) hana kana u balelwa u fhindula nga vhuḓalo mbudziso iṋwe na iṋwe i re mulayoni i vhudziswaho nga musengulusi wa vhashumi kana muthu muṋwe na muṋwe ane a khou shuma mishumo zwi tshi elana na Mulayo uyu;
(e) hana kana u balelwa u ḓi tsisa kha mulayo muṋwe na muṋwe nga musengulusi wa mishumo kana muthu muṋwe na muṋwe a ne a khou shuma mushumo zwi tshi elana na mulayo uyu;
(f) thivhela kana u thithisa musengulusi wa zwa mishumo kana muṋwe muthu a ne a khou shuma mushumo zwi tshi elana na Mulayo uyu Tshipiḓ(a tsha 92).
<fn>ven_Article_National Language Services_PFUFHO DZA VHAFUMAKAD.txt</fn>

ADVERT
DEPARTMENT OF WATER AFFAIRS
PFUFHO DZA VHAFUMAKADZI VHA SHUMAHO NA maḓi DZA 2005
Hu tshi khou dzhielwa nṱha mushumo une vhafumakadzi vha u shuma na u bvela phanḓa na u u shuma kha sekithara ya maḓi Afurika Tshipembe, Muhasho wa maḓi na zwa maḓaka, nga thikhedzo ya Khomishini ya ṱhoḓisiso ya maḓi na Tshiimiswa tsha maḓi tsha Afrika Tshipembe u fara vhuṱambo ha u ḓea pfufho Vhafumakadzi vha Shumaho na maḓi ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Hoyu mulevho wo ḓiimisela u ṱhonifha na u pembelela u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha sekithara ya vhulanguli ha maḓi khathihi na u .ivhadza:
* U dzhenelela ha vhafumakadzi vha phurofeshinala na vha re kha zwitshavha kha vhulanguli ha ma.i; na
* Mushumo muhulwane une vhafumakadzi vha u shuma kha sia ḽa u fhelisa tsiku nga maḓi, pfunzo na mveledziso i re na mvelaphanḓa hoṱhe vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni.
ṅwaha muṅwe na muṅwe hedzi pfufho dzi ṋewa vhafumakadzi vhe vha bva phanḓa kha khethekanyo dzi tevhelaho:
* ṱhoḓisiso Khulwane (hu tiwa muthu wa miṅwaha ya 35 na u fhira)
* ṱhoḓisiso ṱhukhu (hu tiwa muthu wa miṅwaha ya fhasi ha 35)
* Mveledziso ya Tshitshavha;
* Pfunzo na u Tsivhudza; na
* Vhulanguli na u sika phoḽisi
Hu nga ḓi tiwa muthu muthihi kana tshigwada. Hedzi pfufho dzi ṋewa vhafumakadzi vha tshiimo, vhafumakadzi vho konesaho kha sia ḽavho, nahone vha vhe vha shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha sekithara ya maḓi Afurika Tshipembe.
MAITELE A U TA A WWA A 2005
Hezwi zwi fanela u shumiswa sa gaidi ya u ta mufumakadzi/vhafumakadzi vhe vha dzhenelela kha thandela dza maḓi dza tshiofisi na dzi si dza tshiofisi.
* Rekhodo dza u kona na u shela mulenzhe dzo .anzielwaho;
* Vhubveledzi na vhurangaphan.a;
* Vhulanguli ha thandela na nyito;
* U shela mulenzhe kha tshanduko dza maimo na vhuḓifari havhu.i;
* U shela mulenzhe kha mveledziso na u ita thandela dzi re na vhumatshelo.
* U shela mulenzhe kha u dzhenelela ha vhathu/ tshitshavha/ vhashelamulenzhe/ vhashumi;
* Vhukon.eleli na vhu.iimiseli;
* U shela mulenzhe kha u dzhia tsheo;
* vhu.ifhinduleli; na
* Vhukonesi ha u ṱuṱuwedza,
ḓuvha ḽa U GUMA
Fomo yo fhelaho u ḓadziwa i fanela u vhuiswa nga ḽa 15 Lara 2004
Fomo dza u ita khumbelo dzi nga wanala kha webusaithi ya Muhasho: www.dwaf.gov.za, kana vha kwama Ms Hayley Rodkin Luṱingo: (012) 336 8600 Fax: (012) 336 8086
Email: RodkinH@dwaf.gov.za kana vha kwama ofisi dziṅwe na dziṅwe dza dzingu dza Muhasho uri vha rumelwe dzifomo.
U VHUISA
Vha rumele fomo dzavho kha:
Hanley Rodkin
Woman in Water Awards C-ordinating Committee
Department of Water Affairs and Forestry
Sedibeng Building, Room 933
Private Bag X313
Pretoria
<fn>ven_Article_National Language Services_PFUNZO YA VHARENGI VH.txt</fn>
PFUNZO YA VHARENGI VHA dzinnḓu (HCE)
Manweledzo a Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinn.u:
Dairekhothireithi ya u fhaṱa kana u bveledza vhukoni: Muhasho wa zwa dzinnḓu wa Lushaka (NDoH)
Ndivho Khulwane
U shumisa maitele a .Breaking New Grounds? kha nḓisedzo ya dzinnḓu nga u bveledza na u langa mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo itelwaho zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoḓea dza dzinnḓu (hu tshi katelwa nnḓu dza u dzula, u khwisiniswa ha fhethu ha u dzula hu si havhuḓi, nz.)
Ndivhotiwa/zwipikwa
U funza na u gudisa vharengi vha dzinnḓu (vha?e vhadzo na vho hiriswaho) nga pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli havho, ngauralo i thusa kha:
U tsireledza na u khwaṱhisedza dzinnḓu dza mitengo ya fhasi sa ndaka ya lushaka;
U khwinisa ndeme ya nnḓu dza mitengo ya fhasi;
U shumisa nnḓu dza mitengo ya fhasi sa sekhurithi ya u badela zwikolodo zwa vhashai;
U bveledza vhadzulapo vho khwaṱhaho nahone vha re na mafulufulu na mbekanyamushumo dzi no nga sa .Mushumi wa u Bveledzisa Tshitshavha?? .Mishumo ya Tshitshavha yo engedzwaho., na Tsivhudzo ya HIV & Aids ?;
U ṱuṱuwedza kana u khwinisa mvelele ya u ṱhogomela ya vharengi vha dzinn.u; na
U khwinisa u bvela phanḓa ha khethekanyo ya zwa dzinnḓu sa fhethu ho katelwaho kha vhupo vhu tshilaho.
nḓila ine mbekanyamushumo ya ḓo shuma ngayo
U bveledza mutheo wa lushaka wa pfunzo ya vharengi vha dzinn.u;
U bveledza dzimodulu dza vhugudisi dzi fanaho dza vhathu vhoṱhe;
U shumisa fhethu ho nangiwaho kha Mavunḓu; na
U thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo dza pfunzo ya lushaka na vhugudisi kha shango yoṱhe.
Tshumisano
dziṅwe mbekanyamushumo dza muvhuso dzine ndivho yadzo ya vha u ḓea tshitshavha maanḓa na u khwiniswa ha ndaka ya vhathu kha mimasipala (ndi uri.: Mushumi wa u Bveledzisa Tshitshavha., Mishumo ya muvhuso yo engedzwaho., na .Tsivhudzo ya HIV &Aids?)
ABSA yo ṱanganedza tshumisano na Muhasho malugana na zwithu zwine zwa kwama pfunzo kha vhuṋe ha dzinnḓu nahone yo dovha hafhu ya bveledza fulo ḽa vhudavhidzani. U swika zwino ho bveledzwa mbekanyamushumo ya thevhekano ya radio ine ya vhidzwa ?Homey-2-Homey Show?. Thevhekano i hashiwa nga TSHIVENḒA, Tshizulu, Tshisuthu, Tshitsonga, Tshivhuru na Tshiisimane. Mbekanyamushumo dzi hashiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u bva nga 9:00 u swika nga 12:00, vhege dza rathi u thoma nga dzi 30 dza Shundunthule 2005 kha zwiṱitshi zwa radio zwi tevhelaho: Lesedi, Metro, Ukhozi, Phala Phala, Radio Good Hope na Munghana Lonene.
Tshitatamennde tsha ndivho
Muhasho wa zwa dzinnḓu wa Lushaka u na vhuḓifhinduleli ha u ita uri vhathu vha kone u swikelela dzinnḓu sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe wa 1996. Ndima ya vhu 2 ya Khethekanyo 26 (Mulayotibe wa dzipfanelo) i bula uri muṅwe na muṅwe ? u na pfanelo ya u wana nnḓu yo teaho? na .pfanelo ya u vha kha vhupo vhune ha sa ḓo khakhisa mutakalo wawe.? Ngauralo, Muhasho wo thoma Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinnḓu ine ya ḓo konisa vharengi vha dzinnḓu u dzhia tsheo dzo teaho malugana na zwa dzinnḓu,
Ndivho ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha HCE
ṱhuṱhuwedzo ya Mbekanyamushumo ya Vhugudisi ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinnḓu ndi :
U ḓea vharengi vha dzinnḓu maanḓa u itela u pfesesa pfanelo dzavho malugana na dzinnḓu na vhuḓifhinduleli havho, khathihi na mitikedzelo yo fhambanaho ine ya nekedzwa nga Muvhuso;
U itela u khwaṱhisedza uri vharengi vha dzinnḓu vha a gudiswa nga milayo ine ya vha hone na miswa ya dzinnḓu, maitele, na dzin.ila;
U shumana na zwithu zwa ndeme zwa u kona u wana dzinn.u; na
Vhukoni ha u tshila ha ndeme zwine zwa tshimbilelana na vhuḓifhinduleli malugana na u vha na haya kana muḓi.
Maitele a u thoma u shumisa Pfunzo ya Vharengi vha dzinnḓu
Pulane ya u thoma u shumisa yo khethekanywa nga maitele kana zwiṱirathedzhi zwivhili:
Vhugudisi ha Pfunzo na Mveledziso; na
U rengisa na vhudavhidzani
Masia ane HCE ya vha yo no thoma u shumiswa khao
HCE yo no ḓi thoma u shumiswa kha masia mana a u lingedza a vunḓu, ane a vha:
Kwazulu-Natal; Fureisitata; Kapa Vhukovhela; na Gauteng
Zwigwada zwo teaho u wana vhugudisi
Zwigwada zwoṱhe zwine zwa sa kone u ḓiitela kana u ḓithusa hu tshi katelwa na:
Mashangohaya;
Zwikolobulasi; na
Vhorabulasi
Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vharengi vha dzinnḓu
Mbekanyamushumo yo vhumbiwa nga dzimodulu dzo ṅwaliwaho nga Tshiisimane, dzine muṅwe na muṅwe wadzo wa vha u tshi khou amba nga zwithu zwo fhambanaho. Mbekanyamushumo yo khethekanywa nga zwipiḓa zwivhili:
tshipiḓa tsha 1: Pfunzo ya Vharengi vha dzinnḓu i fanaho
ṱhoḓea dzavho dza n.uni;
Khetho dza vhuṋe ha dzinnḓu
U swikelelea;
Mbulungo na Masheleni a zwa dzinn.u;
Mutikedzelo wa zwa dzinnḓu wa Muvhuso na iṅwe Thuso ya zwa Dzinn.u;
Dzithendelano (Dzikon?iraka);
Mvelelo dza u sa tevhedzelwa ha konṱiraka kana thendelano
Mishumo na vhu.ifhinduleli;
HIV/Aids; na
Mbekanyamushumo dzo tendelwaho dza vhuthathatshili na mutakalo
tshipiḓa tsha vhu 2: Pfunzo ya vharengi vha dzinnḓu yo tiwaho yo thewaho kha zwikimu zwo fhambanaho zwa mutikedzelo
vhuṋe ha muthu muthihi,
mutikedzelo wa thandela kana mutikedzelo wo ṱanganyiswaho
vhuṋe nga Maitele a zwa dzinnḓu a vhathu
Mutikedzelo wa Mashangohaya;
Mutikedzelo wa Zwiimiswa; na
Wa u hirisa/ rennda
Naa ndi ngafhi hune ndi nga wana khophi ya Mutheo wa Pfunzo ya Vharengi vha dzinnḓu,
Vha nga wana ḽiṅwalo kha masipala, ofisi dza vunḓu kana dza lushaka dzine dza shela mulenzhe kha HCE.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Vho ? Mbele
luṱingo (012) 421 1689/421 1329,
nocsicelo@housing.gov.za, www.housing.gov.za
luṱingo lwa mahala (Toll Free) 0800 1 46873 (0800 1 HOUSE)
luṱingo lwa u vhiga vhufhura (Fraud Line): 0800 20 4401
<fn>ven_Article_National Language Services_PHALAMENNDE YA RIPHAB.txt</fn>
PHALAMENNDE YA RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE
BUTHANO ḼA LUSHAKA
BAMMBIRI ḼA NDAELA

Tsheo ya Mvetamveto (Minisiṱa wa zwa Mupo na Vhuendelamashango):

Ya uri pulani ya maitele kana tshiṱirathedzhi ye ya dzudzanywa nga muofisi wa muvhalelano wa Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango ye ya dzudzanywa u ya nga mulawana wa vhu 5 ya ndaulo dza Vhufaragwama yo anḓadzwaho kha Nḓivhadzo ya Gazette ya Muvhuso ya R. 345 ya
ḽa 9 Lambamai 2001 sa zwe zwa vha zwi tshi ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo 40(1)(d) na (3) dza Mulayo wa Ndangulo ya Gwama ḽa Nnyi na Nnyi, wa 1999 (Mulayo wa 1 wa 1999) wo rumelwa phalamenndeni u ambedzanwa nga hawo na u iswa kha Komiti ya Phothifolio ya zwa Mupo na Vhuendelamashango ya Buthano ḽa Lushaka u itela u-
(i) sedzuluswa; na
(ii) muvhigo une wa tea u iswa kha Buthano ḽa Lushaka.

Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu, Vhulimi na zwa Mupo ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu malugana na izwi.


PHALAMENNDE YA RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE
KHORO YA LUSHAKA YA MAVUNḒU
BAMMBIRI ḼA NDAELA

Tsheo ya Mvetamveto (Minisiṱa wa zwa Mupo na Vhuendelamashango):

Ya uri pulani ya maitele kana tshiṱirathedzhi ye ya dzudzanywa nga muofisi wa muvhalelano wa Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango ye ya dzudzanywa u ya nga mulawana wa vhu 5 wa ndaulo dza Vhufaragwama wo anḓadzwaho kha Nḓivhadzo ya Gazette ya Muvhuso ya R. 345 ya
ḽa 9 Lambamai 2001 sa zwe zwa vha zwi tshi ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo 40(1)(d) na (3) dza Mulayo wa Ndangulo ya Gwama ḽa Nnyi na Nnyi, wa 1999 (Mulayo wa 1 wa 1999) wo rumelwa Phalamenndeni u ambedzanwa nga hawo na u iswa kha Komiti ya Phothifolio ya zwa Mupo na Vhuendelamashango ya Khoro ya Lushaka u itela u-
(iii) sedzuluswa; na
(iv) muvhigo une wa tea u iswa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;

Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu, Vhulimi na zwa Mupo ya Buthano ḽa Lushaka malugana na izwi.






<fn>ven_Article_National Language Services_PHESHENI.txt</fn>
FSB
 F S E
 PHESHENI
U VHA HONE HA SAPU.ASI (MASHELENI A FHIRAHO NDINGANYO) KHA TSHIKWAMA TSHA PHESHENI
U VHA HONE HA SAPU.ASI KHA TSHIKWAMA PHESHENI
NAA NDI ZWIFHIO ZWINE VHA TEA U ḓivha MALUGANA NA U VHA HONE HA SAPU.ASI KHA TSHIKWAMA TSHA PHESHENI?
Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni ine ya ḓivhea nga u pfi .The Financial Services Board (FSB)?, sa mulanguli wa sekithara ya tshumelo ya zwa Gwama i sa banngi masheleni, i fanela u langula na u Khwiniswa ha Vhuvhili ha Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni wa 2001 (Wonoyu Mulayo). U ya nga ha uyu Mulayo, tshikwama tshiṅwe na tshiṅwe tsha musi muthu a tshi ṱoḓa u awela lwa tshoṱhe tshi fanela u ṅwaliswa kha dzangano ḽa FSB ḽine ḽa vha na sapu.asi ine ya nga kona u phaḓaladzwa kha miraḓo yo ḓiṅwalisa (vhashelamulenzhe) kana ye ya vha yo ḓiṅwalisa ya dovha ya bvisa masheleni a nga misi o teaho kha itshi tshikwama.
Pfanelo ya u kovhekanywa ha sapu.asi ya tshikwama tsha tshikwama tsha phesheni a i kateli masheleni oṱhe e Muvhuso wa longa tshanḓa kha uri itshi tshikwama tshi aluwe u fana na ane a nga a Tshikwama tsha Phesheni tsha Vhashumi vha Muvhuso .Government Employees Pension Fund (GEPF)?, Transnet na zwiṅwe Zwikwama zwa Khoro dza Vhaambeleli zwi songo ṅwaliswaho kha ha hoyu Mulayo kana Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni. Hezwi zwikwama a zwi ho fhasi ha ndango ya FSB.
NB: Zwikwama zwinzhi a zwi na sapu.asi
Ndi nnyi o teaho u wana mukovhe kha sapu.asi ya tshikwama tsha phesheni?
U ya nga hoyu Mulayo, vhashelamulenzhe vha zwikwama zwo ḓiṅwalisaho fhasi ha Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni vhane nga murahu ha u senguluswa vha vha na sapu.asi ine muraḓo muṅwe na muṅwe a vha na pfanelo ya u wana mukovhe kha sapu.asi. Datumu ya tshenguluso i vhidzwa upfi datumu ya u kovhekanya sapu.asi.
Vhashelamulenzhe: zwi amba vhathu vhane vha bvisa kana vhe vha vha vha tshi bvisa masheleni kha tshikwama, hafha hu katelwa vhe vha vha vhe vhashumi, vhane vha khou shuma nga tshino tshifhinga na vhatholi vhane vha shela mulenzhe.
Nahone hei datumu i nga vha iṅwe na iṅwe i re vhukati ha ḽa 7 Nyendavhusiku 2001 na ḽa 7 Nyendavhusiku 2004. Uri muthu a kone u wana mukovhe wa sapu.asi kha itshi tshikwama u fanela u vha o vha muraḓo wa itshi tshikwama vhukati ha ṅwaha wa 1980 na datumu ya khovhekanyo ya sapu.asi. Hoyu Mulayo wa 2001 u ṱalutshedza sapu.asi sa masheleni ane a vha tshipiḓa tsha tshikwama. Hezwi zwi amba uri phanḓa ha musi sapu.asi i tshi kovhekanyiwa, miraḓo ya bodo i fanela u vha na vhuṱanzi ha uri nzulele ya masheleni ndi yavhuḓi kha tshikwama.
Maitele ane a tea u tevhelwa musi tshi kovhekanywa sapu.asi arali tshikwama tshi sapu.asi:
1. Bodo ine ya vha mulanguli wa tshikwama i tea u sedzulusa dzirekhodo u bva murahu kha ṅwaha wa 1980 kana u bva nga ḓuvha ḓe tshikwama tsha thoma ngaḽo hu tshi katelwa-vho na ḓivhazwakale ya masheleni a itsho tshikwama.
2. Bodo i tea u ta muthu ane a ḓo imelela miraḓo yo no nothaho kana yo no litshaho na hone uyo muthu u fanela u linga nga nungo dzoṱhe uri a wane rekhodo dza iyo miraḓo, Mushumo muhulwane wa uyu muimeleli ndi u sedzulusa aya maitele nga vhuronwane a dovha hafhu a fara nyambedzano na iyo miraḓo u itela uri iyi miraḓo na yone i pfe yo farwa zwavhuḓi.
3. Bodo ine ya vha mulanguli wa tshikwama i tea u thoma u dzhiela nzhele vhashumi vhe vha vhe miraḓo na vho no nothaho uri na vhone vha kone u wana mbuelo ṱhukhu dzo vha teaho.
4. Arali ho itwa mbekanyelo ine ya ita uri vhe vha vhe miraḓo na vho no nothaho uri na vhone vha kone u wana mbuelo ṱhukhu dzo vha teaho ha dovha ha wanala uri hu kha ḓi vha na sapu.asi miraḓo yo ḓiṅwalisaho kana ye vha yo ḓiṅwalisa ya dovha ya bvisa masheleleni a nga misi o teaho kha itshi tshikwama hafha hu katelwa na vhe vha vha vhe vhashumi, vhane vha khou shuma nga tshino tshi tshifhinga na vhatholi vhane vha fanela u wana mikovhe u bva kha sapu.asi.
5. Bodo i fanela u dzudzanya tshikimu tsha u kovhekanya sapu.asi uri tshi tendelwe phanḓa ha musi hu tshi nga kovhekanywa. I fanela u dovha hafhu ya ṋetshedza itshi tshikimu kha Redzhisi.arara wa Zwikwama zwa Phesheni (Ene ndi tshipiḓa tsha FSB)
2.Bodo ya tshikwama: zwi amba vhathu vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia tsheo nga ndango ya tshikwama hu tshi katelwa uri hu nga bindulwa hani nahone ngafhi.
6. Hu fanela u ṋewa tshifhinga kha miraḓo yoṱhe uri i hanedze arali i tshi vhona zwo tea. U hanedzwa huṅwe na huṅwe hu fanela u tandululwa nga bodo.
7. Arali Redzhisi.arara wa Zwikwama zwa Phesheni a ṱanganedza ayo maitele a re kha tshikimu tsha khovhekanyo, ndi hune bodo ya ḓo kona u kovhekanya sapu.asi. Hezwi zwi nga itwa nga murahu ha miṅwaha mivhili kana minzhi nga murahu ha datumu ya khovhekanyo.
TSIVHUDZO YA NDEME
Bodo ya Tshumelo ya zwa Masheleni i tama u tsivhudza vhashelamulenzhe kha maitele a tevhelaho a sa takadzi:
(a) U badelela tshumelo phanḓa hu tshi khou shumiswa zwishumiswa zwine zwa kona u swikisa masheleni ho teaho kana u badela masheleni a u ḓiṅwalisa ha muthu nga muthu, tshelede i ṋetshedzwaho sa mpho na zwiṅwe ngauri mbadelo dza u sedzulusa vhe vha vhe miraḓo, u anḓadza, u rekanya sapu.asi zwi tshi elana na muthu nga muthu dzi fanela u bva kha sedzwa sapu.asi yone iṋe. Musi hu tshi rekanywa sapu.asi hu songo lavhelelwa uri vhathu vhane vha vha miraḓo na vhe vha vhe miraḓo vha bvise tshelede zwikwamani.
(b) U badela uri muthu a wanisise vhuṱanzi ha uri naa u a tea-na u kovhelwa masheleni a sapu.asi.
(c) U kovhekana masheleni a mbadelo dza sapu.asi kana u dzhielwa tshipiḓa tshao hu tshi itelwa tshumelo ye ya ṋetshedzwa kana u fhirisela phanḓa tshipiḓa tsha masheleni tsha mbadelo dza masheleni a u fhedzisela kha muthu wa vhuraru ( vha thanyele uri zwi nga itea Redzhisi.arara a si tsha vha tsireledza arali tshelede yo no vha zwanḓani zwavho).
(d) Vha thanyele tshutshedzo dzine vha nga itelwa dzone dzine dza fana na musi vha tshi vhudzwa uri arali vha sa mpha Bugundaula yavho uri ndi i vhulunga a vha nga badelwi (zwine vha nga ita ndi u ṋetshedza khophi Bugundaula yavho yo ṱanzielwaho nga Khomishinari wa U anisa kana yo ṱanzielwaho tshiṱitshini tsha Mapholisa a Afurika Tshipembe a re tsini navho).
(e) Vha songo swika hune vha sainela mabammbiri a zwithu zwine vha sa zwi pfesese. Kha vha humbele muthu o ḓiimisaho nga eṱhe kana a si na vhukwamani na izwi uri a vha ṱalutshedze aya mafhungo kana a tou a pindulela uri vha kone u a vhala.
Haya maitele ane a si vhe dzangalelo ḽa nnyi na nnyi nahone a fanela u vhigiwa kha dzangano ḽa FSB hu tshi itelwa uri hu dzhiwe vhukando vhuṅwe na vhuṅwe vhune vhu nga vhonala ho tea nahone haya maitele o thivhelwa u ya nga nḓivhadzo ya 777 ye ya bviswa nga Minisiṱa wa Makwevho na Mbambadzo.
MBUDZISO DZINE DZA ANZELWA U VHUDZISWA
1. Mbudziso: Naa phambano ndi ifhio vhukati ha tshikwama tsha phesheni na Tshikwama tsha phurovidende?
Phindulo: Phambano khulwane ndi hei:
Nga fhasi ha tshikwama tsha phesheni, mbili-tshararu tsha mbuelo tshi fanela u badelwa kha vhutshilo hoṱhe ha muthu a re kha phesheni ngeno masheleni a linganaho nthihi-tshararu tsha masheleni oṱhe a mbuelo ya tshikwama a nga kona u dzhiwa oṱhe o fhelela. Ngeno nga fhasi ha tshikwama tsha phurovidende muthu a tshi nga kona u dzhia masheleni oṱhe o fhelela.
FHEDZI HU TSHI ITELWA NDIVHO DZA U KHOVHEKANYWA HA SAPU.ASI, A HU NA PHAMBANO
2. Mbudziso: Naa hu na masheleni a sapu.asi kha tshikwama tshanga?
Phindulo: Hezwi kha vha zwi livhise kha muofisi muhulwane wa tshikwama.
3. Mbudziso: Naa pfanelo dzanga ndi dzifhio u ya nga mulayo?
Phindulo: Vha na pfanelo ya u ḓivha tshiimo tsha masheleni a re tshikwamani tshavho. Vha fanela hafhu u dovha vha ḓivha milayo hu tshi katelwa na tshiimo tsha tshikwama tshavho sa zwine zwa vha zwone kha akhaunthu ya mbuelo na tshitatamennde tsha ndaka na zwikolodo zwi re kha tshitatamende tsha tshikwama tshavho. U ya nga Mulayo wa Phiriso na Tswikiso kha Mafhungo vha nga kona u wana vhudodombedzi vhune vhu nga vha thusa uri vha kone u shumisa pfanelo dzavho. Fhedzi naho zwo ralo hu na zwine zwa vha thivhela u fana na musi hu tshi itelwa uri hu si kandekanywe pfanelo dza vhaṅwe na zwiṅwe.
4. Mbudziso: Arali ndi muunḓiwa wa muthu o no ri siaho we a vha e muraḓo, naa zwi nga itea nda kona u kovhelwa tshipiḓa tsha masheleni a sapu.asi.
Phindulo: Hai, nga nnḓa ha musi ho ri musi hu tshi itwa tsenguluso ya tshikwama he ha itwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe vhukati ha ḽa 7 Nyendavhusiku 2001 na ḽa 7 Nyendavhusiku 2004 muunḓi a vha a tshi kha ḓi tshila.
5.Mbudziso: Ndi nnyi ane a sedzulusa miraḓo ya bodo ine ya vha vhalangi na vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo uri i khou ita mushumo wo teaho wa khovhekanyo ya masheleni a sapu.asi.
Phindulo: Redzhisi.arara u sedzesa maitele oṱhe ane a tevhelwa nga tshikwama. Vhalangi vha dovha hafhu vha dzhia tsheo yo teaho kha zwine zwa vha zwo tea musi hu tshi kwamiwa vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo nga u lingana. Hu na dziṅwe tsumbamaitele (dzo katelwa kha Milayo ya Ndangulo na Phirisela (Sekhu?a) dzine dza vha kha webusaithi ya FSB) dzo bviswa nga Redzhisi.arara na Muhulwane wa Vharekanyi vha ndindakhombo ya FSB.
6. Mbudziso: Naa ndi fanela u ita mini musi we a vha e mutholi a tshi anḓadza khovhekano ya masheleni a sapu.asi.
 Phindulo: Kha vha sumbedze uri aya mafhungo a bva kha nyan.adzo.
7. Mbudziso: Naa hu bvelela mini arali tshikwama tshe nda vha ndi tshi khou badela masheleni khatsho tshi tshi fheliswa?
Phindulo: Mashudumavhi, zwikwama zwine zwa fheliswa zwo dovha zwa bviswa uri a zwo ngo ṅwaliswa u ya nga mulayo phanḓa ha ḽa 7 Nyendavhusiku 2001 a zwiho fhasi ha mulayo wa masheleni a sapu.asi ngauri zwo vha zwi saathu thomiwa musi uyo mulayo u tshi phasiswa. Arali tshikwama tsha fheliswa nga murahu ha ḽa 7 Nyendavhusiku 2001, Redzhisi.arara u ḓo ṱoḓa uri hu tevhedzwe mulayo wa masheleni a sapu.asi (u fheliswa hu kwama-vho na luvhilo lwa maitele a u kovhekana masheleni).
8. Mbudziso: Naa hu bvelela mini arali tshikwama ndi re khatsho tshi kha tshiimo tsha u shandukela kha tshi re na dziṅwe mbekanyo dza u badela?
Phindulo: Hei tshanduko i a vha na zwine ya ḓisa, u fana na u fheliswa ha tshikimu, nga u ita uri datumu ya u sengulusa u kovhekana ya masheleni a sapu.asi i vhe phanḓa na u ita uri hu tevhedzwe mulayo theo wa masheleni a sapu.asi u ya nga hune zwa ṱoḓea.
9. Mbudziso: Naa hu ḓo vha na thaidzo ya masheleni a sapu.asi tshifhinga tshoṱhe kha zwikwama zwashu?
Phindulo: Hu na mbekanyelo ya mulayo ine ya ita uri hu badelwe mbuelo ṱhukhu kha miraḓo miṅwedzi ya 12 nga murahu ha datumu ya khovhekanyo ya masheleni a sapu.asi. Hedzi mbuelo ṱhukhu dzi kwama zwikwama zwoṱhe zwo ṅwaliswaho nga Redzhisi.arara nga ḽa kana nga murahu ha ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2002. Hezwi zwi fhungudza khonadzeo dza masheleni a sapu.asi tshifhingani tshi ḓaho fhedzi hu kha ḓi vha na khonadzeo ya u kuvhanganya masheleni a sapu.asi kha zwikwama na zwoṱhe zwe zwa kuvhanganywa, masheleni o dzhenaho, masheleni a songo livhiswaho kha miraḓo, akhaunthu dza muthu nga muthu kana kha rizeve dza zwikwama zwa nga misi kana u vhambedza ndaka na zwikolodo. Milayo ya tshikwama i ḓo sumbedza uri hu fanela u bvelela mini kha masheleni a sapu.asi.
KHA VHA DZHIELE NZHELE HEZWI
Arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo nga vhuḓalo kha vha pfe vho vhofholowa uri vha kwamane na senthara ya dzangano ine ya ḓivhea nga u pfi .FSB Call Centre? hune vha ḓo rumelwa kana vha kwamanywa na muthu o teaho ane a shuma kha tshikwama. Arali vha tshi ḓivha dzina ḽa mulanguli a re na ḽaisentsi ane shuma kha tshikwama tshavho, kha vha mu kwame thwi. Mutevhe wa vhalanguli vhoṱhe u a wanala kha ofisi ya Redzhisi.arara na kha webusaithi ya dzangano ḽa FSB fhasi ha Muhasho wa Dziphesheni.
MUTEVHE ZWAWO WA U SEDZULUSA
phanḓa ha musi vha tshi ri kwama kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwa musi vha tshi khou shuma kha mutholi mukene:
Madzina avho nga vhuḓalo na tshifani (hu tshi katelwa na tshifani tsha kale arali vha mufumakadzi o malwaho)
Nomboro ya ID kana phasiphoto kana nomboro yavho sa Mushumi.
Dzina ḽa tshikwama tshe vha vha vha muraḓo ( kha vha sedze ḽiṅwalo ḽine vha vha naḽo u fana zwitatamennde zwa mbuelo, zwiḽipi zwa mbadelo, maṅwalo na zwi?we)
Dzina ḽa mutholi we vha shuma khae na u sumbedza uri vho shuma tshifhinga tshingafhani (datumu ndi dza ndeme)
U sumbedza uri ndi nga mini vho ṱutshela mushumo
Zwidodombedzwa zwa uri vha nga kwamiwa hani kana shaka ḽavho kana khonani yavho ine i nga thusa uri ri kone u vha kwama
 FSB
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI
 Senthara ya u founela ya FSB
0800 20 20 87/0800 11 04 43
1
<fn>ven_Article_National Language Services_PHUROTHOKHOLO.txt</fn>
PHUROTHOKHOLO
 YA DZIPHANELE DZA U SENGULUSA
 MALUGANA NA VHUHOLE NA
 MUTHU ANE A TODA U THOGOMELWA
 1 NYENDAVHUSIKU 2001
	MUHASHO WA MVELEDZISO YA ZWA MATSHILISANO
U LAULWA HA PHANELE DZA U SENGULUSA
1. MARANGAPHANDA
U shandukiswa ha Maga ane a fanela u tevhedzelwa a Mulayo wa u thusa kha zwa Matshilisano wa vhu. 59 wa 1992, uri u thome u shuma u bva nga la 1 Nyendavhusiku, zwi ita uri hu thomiwe phanele dza tsenguluso, dzine mirado yadzo ya do nangiwa nga Mulangi Dzhenerala, u itela u sedzulusa mafhungo khathihi na u wanisisa vhuhole na muthu ane a toda u thogomelwa malugana na u themendela u netshedzwa ha giranthi.
2. NDIVHO DZA DZIPHANELE
2.1 U vhona uri u senguluswa ha vhuhole na muthu ane a toda u thogomelwa zwi itwa nga ndila ine ya swikelelea, na nga ndila ine zwa do kona u shumisea zwavhudi nahone nga ndila I vhuedzaho.
2.2 U tshimbidza u tanganyiswa ha tshumelo dza matshilisano na thuso ya zwa matshilisano u khwathisedza uri vhathu vha wana ndisedzo yo fhelelano.
2.3 U rumela vhasengulusi kha dzinwe tshomedzo arali dzi hone uri vha wane thuso hone.
2.4 U vhona uri tsenguluso dzi a khunyeledzwa na u rumelwa kha ofisi dzo teaho u itela u phurosesa khumbelo nga tshifhinga tsho tiwaho nga Muhasho.
2.5 U nea muhumbeli zwidodombedzwa zwo teaho malugana na u dadza fomo dza giranthi.
3. Tshivhumbeo tsha dziphanele
3.1 Tshivhumbeo tsha dziphanele
Mirado ya phanele I do tevhedzela thodea dza Maga ane a tea u tevhedzelwa a 2(4) (a) a Maga ane a tea u tevhedzelwa a Mulayo wa Thuso kha zwa Matshilisano wa vhu 59 wa 1992 sa zwe wa shandukisiswa zwone u bva nga la 1 Nyendavhusiku 2001. Vhathu vha tevhelaho vha nga nangiwa kha phanela:
(i) Muofisi Muhulwane wa tsireledzo ya kha zwa matshilisano.
(ii) Nanga ine ya thusa kha uri muthu a dovhe a vhuyelele tshigani tshe a vha a khatsho (Rehabilitation therapist), nanga ine ya thusa nga u thasulula thaidzo dza mushumoni (occupational therapist), nanga ya zwa maluvhi, (psychotherapist), nanga ya zwa u pfa na u vhona (audiovisual therapist), mushumela vhapo.n.z.
(iii) Muimeli u bva kha khethekanyo ya vhuhole kana murado u thonifheaho kha tshitshavha u no nga sa mufunzi, khosi, madzhisitarata, kana muthu ane a divha tshitshavha na nyimele yatsho.
(iv) Arali zwo tea, murado munwe na munwe, vhunga zwi tshi do vha zwo tea kha khumbelo yeneyo sa nanga kana nanga yo gudelaho zwenezwo, nanga ya malwadze a muhumbulo (psychiatrist), mushumi ane a thusa dzinanga, nga maanda nga tshifhinga tsha shishi (para-medical personnel), nanga ya tshithu na dzinwe dzinanga.
Muhasho u do netshedza thuso malugana na matshimbidzele.
3.2 Mishumo ya mirado ya phanele
(i) Muofisi Muhulwane wa Tsireledzo ya kha zwa Matshilisano:
U dzudzanya mitangano
U tshimbidza mitangano
U nea phanele maga ane a tea u tevhedzelwa, zwishumiswa, dzipholisi na milayo ya malugana na khumbelo dza dzigiranthi.
U vhona uri hu vha na vhugudisi ha mirado ya phanele.
U vhona uri maambiwa othe a phanele a a rekhodiwa nga ndila yo fanelaho.
U vhona uri tsenguluso dzi khunyeledzwa nga tshifhinga.
U thusa malugana na nzudzanyo dza muhumbeli, arali hu tshi nga todea zwinwe zwidodombedzwa, malugana na u khunyeledza tsenguluso.
U vhona uri khumbelo dzi phurosesiwa nga tshifhinga. Muofisi u fanela u shumisana na vhashumisani navho u khwathisedza uri khumbelo dza vhathu vhane tsenguluso dzavho dza vha dzo khunyeledzwa, dzi a phurosesiwa.
U konanya mirado ya phanele na Muhasho.
(ii) Nanga ine ya thusa kha uri muthu a dovhe a vhuyelele tshigani tshe a vha a khatsho (Rehabilitation therapist)
Ndi makone malugana na u sengulusa vhuhole kana u thogomelwa kha phanele.
Nanga i do sengulusa mafhungo na kana u tola muhumbeli, nga murahu ha afho ya dzhia tsheo i na ndivho malugana na vhuhole kana u thogomelwa zwa muhumbeli. Nanga i fanela u vhona uri dzifomo dza malugana na vhuhole kana u thogomelwa dzi dadziwa zwavhudi nahone hu tshee na tshifhinga.
(iii) Muimeli wa khethekanyo ya vhuhole kana murado wa tshitshavha ane a divha tshitshavha na nyimele yatsho u fanela u khwathisedza uri zwikundisi zwine muhumbeli a khou tangana nazwo ndi zwone zwine zwa ita uri a vhe tshihole kana u vha muthu ane a toda u thogomelwa.
U vhona uri tsenguluso I khunyeledzwa nga tshifhinga.
U vhona uri tshitshavha tshi a swikelela phanele nga u netshedza zwidodombedzwa malugana na uri hu nga swikelelwa hani vhathu nga maanda vhane zwa konda u vha sengulusa, vhane vha si kone u tshimbila kana vhane vha toda thuso fhedzi vha sa divhi uri hu na giranthi.
(iv) Minwe mirado I nga kha di vha nanga dza tshithu, nanga, vhashumi vhane vha thusa dzinanga, nga maanda nga tshifhinga tsha shishi (paramedics) kana vho gudelaho sia lenelo.
Nanga I a sengulusa na u ita themendelo malugana na u huvhala ha muhumbeli hune ha disa vhuhole ha tshifhinganyana kana ha tshothe kana muthu ane a toda u thogomelwa lwa tshifhinganyana kana lwa tshothe.
U vhona uri u senguluswa hu itwa nga tshifhinga tsho teaho.
U vhona uri hu netshedzwa thalutshedzo dzo teaho dza themendelo yo teaho.
U netshedza zwidodombedzwa nga ha uri u huvhala hu nga laulwa, u lugiswa na u alafhiwa hani.
3.3 Saizi ya dziphanele
Mirado ya fhasisa ine ya do vhumba phanele ndi miraru hone ya nthesa I ya rathi.
3.4 Tshakha dza Dziphanele
Dziphanele dzi nga nangiwa kha mivhuso yapo kha tshitiriki kana kha muvhuso wa vhukati hune masia kana zwitiriki zwa do tou sielisana kha shedulu yo tiwaho kana I shandukiseaho. Phurovintsi I do nanga lushaka lwa phanele ine ya do i shumisa ine ya do shuma zwavhudi nahone yo teaho nyimele yayo I sa fani na dzinwe.
4. U NANGIWA HA MIRADO YA PHANELE
U nangiwa ha mirado kha phanele hu fanela u tanganedzwa nga Thoho ya Muhasho. Mirado ya phanele I nga kha di nangiwa nga Thoho ya Muhasho I na themendelo u bva kha madzangano a tshitshavha, vharangaphanda vha tshitshavha na vhathu vha re na dzangalelo.
	4.1	Tshifhinga tshine vha do tshi fhedza sa Mirado
Mirado yo tholiwaho lwa tshothe nga Muhasho i do shuma tshifhinga tshine Thoho ya Muhasho ya vhona tsho tea. Mirado ya phanele I songo tholiwaho nga Muhasho I nga shuma minwedzi ya 24 nahone I nga si tsha nangiwa hafhu u shuma tshifhinga tshi no fhira theme mbili dzi tshi tevhekana.
4.2 Ndalukano dzine muthu a tea u vha nadzo uri a nangiwe
(1) Mirado I fanela u vha I na ndivho ya vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa.
(2) Mirado I fanela u vha I na ndivho ya nyimele ya ikonomi na zwa matshilisano ya sia kana tshitshavha tshe phanele ya nangelwa tshone.
(3) Mirado I fanela u diimisela u wana vhugudisi vhu bveledzwaho nga muhasho.
4.3 U sa tea u vha mirado ya dziphanele
1. Muthu ane zwa do konda uri mulayo u mu vhone mulandu nga nwambo wa u sa takala zwavhudi maluvhini.
2. Vhathu vho wanwaho mulandu wa vhufobvu, vhukwila na vhugevhenga hu sa katelwi milandu ya u pfuka milayo ya badani.
3. Vhathu vhane vha hana vhugudisi ho bveledzwaho nga muhasho.
5 Mitangano
Muhasho u do dzudzanya mitangano yothe wa dovha wa netshedza na thuso yo teaho. Muhasho u tea u divhadza muhumbeli nga ha fhethu, maduvha na uri mitangano I do farwa lungana nga Muhasho musi muhumbeli o da u ita khumbelo kha Muhasho.
6. U nangiwa ha minwe mirado
Thoho ya Muhasho I nga nanga minwe mirado ine ya do shuma kha dziphanele arali mirado ya tshothe I siho. Maga ane a tevhedzelwa a u nanga minwe mirado a do fana na o shumiswaho kha mirado ya tshothe.
7. Zwikhala kha dziphanele
Murado munwe na munwe une wa fhidza mitangano miraru I tshi tou tevhekana, kana a litsha u shuma, u do tutshela poso yawe. Zwenezwo zwi do ita uri Thoho ya Muhasho I dadze tshikhala tshi re kha phanele nga u tavhanya.
8. MILAYO YA VHUDIFARI
Mirado yothe ine ya vha kha phanele I do tea u tevhedzela milayo I tevhelaho ya vhudifari:
8.1 Mirado a yo ngo tea u ima na sia lifhio kana lifhio kha zwine zwa ambiwa zwa malugana na tsenguluso dzothe.
8.2 Mirado a yo ngo fanela u bvisela khagala zwothe zwe zwa vha zwi tshi ambiwa, nga maandesa tsheo dzo dzhiiwaho khathihi na madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou senguluswa.
8.3 Mirado I tea u swika mitanganoni nga tshifhinga ya dovha hafhu ya dzula u swikela tshifhinga tsho tiwaho tsha mutangano tshi tshi fhela.
8.4 Mirado I tea u dzhenela mitangano ya dziphanele I si na zwitumbambiluni.
8.5 Mirado I tea u divhadza madzangalelo ayo malugana na tsenguluso, arali madzangalelo eneo kana vhushaka honoho vhu hone, kana zwi tshi nga sokou bvelela.
8.6 Mirado I fanela u divhadza Muhasho tshiimo tshayo nga vhudalo malugana na pharagirafu 4.3.
9. VHUDIFHINDULELI
Muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano khathihi na murado munwe na munwe vha do vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri phanele I shuma zwavhudi. Phanele I do shumisa mudzulatshidulo wayo na muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano u vhiga vhukoni ha phanele kha Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano nga zwifhinga zwo tiwaho nga Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano. Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano I do lavhelesa mishumo yothe ya phanele, na uri phanele I tevhedzele milayo yo tiwaho ya u sengulusa khathihi na u vha rumela hunwe hune vha do wana thuso, arali hu hone. Themendelo dzothe dzo netshedzwaho nga phanele dzi fanela u tanganedzwa kana u tendelwa nga Thoho ya Muhasho. Mirado yothe ya phanele I na vhudifhinduleli kha zwothe zwine zwa itwa nga phanele kha Thoho ya Muhasho nga u shumisa muofisi wa Tsireledo kha zwa Matshilisano na Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano ya Muhasho.
10. VHUDAVHIDZANI
Dzithemendelo dzothe na zwinwe zwithu zwo netshedzwaho nga phanele zwi do divhadzwa Thoho ya Muhasho nga Muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano ane a vha mudzulatshidulo wa phanele, nga u shumisa Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano. Phanele I tea u shumisa Muhasho u divhadza muthu kana muthogomeli wa muthu onoyo ane a khou senguluswa nga ha mvelelo dza tsenguluso. Thoho ya Muhasho yone I fanela u divhadza muhumbeli nga ha mvelelo dza u sengulusa na dza khumbelo nga u tou nwala. Arali khumbelo I songo tanganedzwa kana u bvelela kana arali giranthi yo netshedzwa lwa tshifhinganyana, muhumbeli u fanela u talutshedzwa uri ndi ngani khathihi na u divhadzwa uri u na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo khathihi na maga ane a fanela u tevhedzelwa musi a tshi aphila. Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano yo imela Muhasho I fanela u vhona uri hu vha na zwishumiswa zwine zwa do shumiswa malugana na u divhadza vhathu nga ha u vha hone ha dziphanele, tshifhinga na fhethu hune dziphanele dza u sengulusa dza wanala hone. Izwi zwi nga konwa nga u shumisa media, nga u davhidzana nga ndila ya fomala, kana nga u phadaladza zwidodombedzwa kana mafhungo nga mitevhe, zwilipi zwa miholo, zwibugwana kana nga mulomo kha ofisi dza tshitiriki, fhethu ha u hola mindende, poswoni na hunwe fhethu hune vha vhona u nga hu nga vha ho tea.
11. DZITSHELEDE
Mbadelo dzothe dza phanele dzi fanela u vha dzo tendelwa nga Thoho ya Muhasho hu tshi khou tevhelwa Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso, Maga ayo ane a fanela u tevhedzelwa na milayo ya gwama.
12. Mishumo ya dziphanele
12.1	U senguluswa ha Vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa:	Muthu ene mune a nga kha di tou diisa kha phanele kana a dadza zwidodombedzwa zwine zwa khou todea kha fomo yo tiwaho nga ndila ine zwa todea ngayo malugana na u sengulusa. Muhasho u do rumela fomo dzo tiwaho kha phanele. Arali hu tshi todea manwe mafhungo kana zwinwe zwidodombedzwa kha munwe muthu nga nnda ha muhumbeli, uri hu konwe u dzhiiwa tsheo vhathu vha na ndivho, phanele I do wana thendelo yo tou nwaliwaho ya u wana mafhungo eneo kana zwidodombedzwa zwenezwo kha muhumbeli. Arali ayo mafhungo a si ane a nga konwa nga phanele, phanele I do tea u ita ndugiselo dzo teaho uri muhumbeli a kone u rumela mafhungo eneo. Phanele I nga kha di tanganedza vhutanzi ha mulomo ho netshedzwaho nga muimeleli wa muthu ane a khou senguluswa, arali mafhungo eneo a songo tou nwaliwa kana musi muthu onoyo a sa koni u talutshedza nyimele ya mafhungo.
12.2 U nea lushaka mihumbulo malugana na u khwinisa ha kushumele kwa dziphanele.
12.3 U nea mihumbulo malugana na u khwinisa maga ane a khou shumiswa malugana na u sengulusa vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa.
12.4 U thoma vhugudisi kana mitangano ya zwa mafhungo malugana na u senguluswa ha vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa
12.5 U rumela vhathu kha zwa mutakalo uri vha lafhiwe na u tevhedzela zwe vha pfi vha ite kha themendelo dza dzilafho.
12.6 U netshedza muthu ane a khou senguluswa mafhungo malugana na dzinwe tshomedzo, arali dzi hone, dzine dzi nga thusa vhathu kana vhafarisi nga dzinwe tshumelo.
12.7 U netshedza muhumbeli zwidodombedzwa zwo teaho malugana na u ita khumbelo ya giranthi.
12.8 U eletshedza na u tutuwedza vhathu uri vha wane ndila ya u ditshidza arali vha songo holefhala, u itela uri vha songo dovha vha ita dzinwe khumbelo zwine zwa do ita uri hu vhe na mushumo munzhi kha sisiteme.
Muhasho wa zwa Mveledziso ya Vhathu
1:08:2001
1
<fn>ven_Article_National Language Services_Pfanelo dzavho dza u .txt</fn>
Pfanelo dzavho dza u vha na tshirunzi
Pfanelo
Dza vhalwadze
Tshatha ya pfanelo dza vhalwadze
miṅwaha na miṅwaha vhunzhi ha vhathu vha Afrika Tshipembe vho dziṅwa kana ha pfukwa pfanelo dzavho dza zwa Tshumelo dza Mutakalo . U khwaṱhisedza uri muthu muṅwe na muṅwe u swikelela pfanelo dzawe dza tshumelo ya zwa mutakalo sa zwe zwa fhulufhedziswa zwone kha Ndayotewo ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), Muhasho wa zwa Mutakalo wo ḓiimisela u ṱuṱuwedza na u isa phanḓa na u tsireledza iyi pfanelo khathihi na u Pfanelo idzi ; zwenezwo u ḓivhadza iyi TSHATHA YA PFANELO DZA VHALWADZE sa ḽiga ḓo ḓoweleaho malugana na u swikelela iyi pfanelo.
Vhupo ho kunaho nahone ho tsireledzeaho
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhupo ho kunaho nahone ho tsireledzeaho vhune ha ḓo khwaṱhisedza uri vha vha na mivhili na mihumbulo yavhuḓi, hu tshi katelwa ṋetshedzo ya maḓi avhuḓi, vhuthathatshili , fhethu hu laṱelwaho mashika na u tsireledzwa kha khombo dzo fhambanaho dza vhupo , u fana na tshikafhadzo ya vhupo na u kavhiwa nga malwadze
U dzhenelela musi hu tshi dzhiwa tsheo
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u dzhenelela kha u bveledza phoḽisi dza zwa mutakalo na uri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhenelela musi hu tshi dzhiwa tsheo kha mafhungo ane a kwama mutakalo wawe
U swikelela tshumelo dza mutakalo
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela tshumelo dza zwa mutakalo dzine dza katela :
(i) U ṋewa dzilafho musi hu tshi ṱoḓea tshumelo ya shishi
Kha tshiimiswa tsha ṱhogomelo ya mutakalo tshine tsha vha tshi tshi khou shuma nga tshifhinga tshenetsho, hu sa sedzwi uri muthu onoyo u ḓo kona u badela naa;
(ii) U alafhiwa na u vhuedzedzwa tshigani tshe muthu a vha e khatsho
Izwi zwi fanela u ḓivhadzwa mulwadze u itela uri a kone u pfesesa dzilafho kana u vhuyedzedzwa na mvelelo dzazwo ;
(iii ) ṋetshedzo ya ṱhoḓea dza tshipentshela kha dzitshetshe
dzine dza kha ḓi bva u bebiwa, vhana vhatukundeme kha vhana vha kha ḓi bva u bebwa , vhana vhaṱuku , Vhafumakadzi vho ḓihwalaho , Vhaaluwa , Vhaholefhali , Vhalwadze vha re vhuṱunguni na vhathu vhane vha dzula na tshitshili tsha HIV kana vhane vha vha na AIDS.
(iv) U eletshedza
hu si na tshiṱalula , khakhathi kha mafhungo a fanaho na a u kona u vha na vhana, khentsa kana HIV/AIDS ;
(v) Dzilafho ḽa u fhungudza vhuṱungu
 ḽine ḽa swikelelea ḽa dovha ḽa shuma kha malwadze a sa fholiho kana vhulwadze vhu isaho lufuni.
(v) U ḓibveledza nga nḓila yavhuḓi
nga vhashumeli vha zwa mutakalo zwi tshi sumbedza u ṱhonifha ;vhulenda; u pfela vhuṱungu na u konḓelela,
(vi) Mafhungo a zwa mutakalo
zwi katela u vha hone ha tshumelo dza mutakalo na uri tshumelo idzo dzi nga thusa mulwadze hani. Mafhungo oraloho a tea u itwa nga luambo lu pfeseswaho nga mulwadze.
Ndivho nga ha zwa ndindakhombo dza mutakalo na zwa tshikimu tsha thuso ya dzilafho .
 muraḓo wa ndindakhombo ya mutakalo na/kana tshikimu tsha thuso ya dzilafho o tea u ḓivha nga ha mafhungo a elanalaho na ndindakhombo yeneyo ya zwa mutakalo kana tshikimu tsha zwa dzilafhalo na uri a nga hanedza arali zwo tea, tsheo ya ndindakhombo kana tshikimu tsha thuso ya zwa dzilafho zwine zwa kwama miraḓo,
U nanga tshumelo ya zwa mutakalo.
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u nanga muṋekedzi wa tshumelo ya ṱhogomelo ya zwa mutakalo kha tshumelo kana tshiimiswa tsha tshumelo ya zwa mutakalo, tenda tshiimiswa kana tshumelo yeneyo ya vha I sa khou hanedzana na maimo ane a shumiswa kha vhaṋekedzi vha ṱhogomelo ya zwa mutakalo vhenevho kana zwiimiswa, nahone tshiimiswa tsho nangiwaho tshi tea u vha tshi tshi tevhedzela maga o tiwaho a nḓisedzo ya tshumelo.
U alafhiwa nga muṋekedzi wa dzilafho a ḓivheaho
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u ḓivha muthu ane a khou mu alafha, nahone mulafhi u tea u ḓibvisela khagala nga u vha na tshine tsha bula uri ndi ene nnyi?
U fhulufhedzea na tshidzumbe
Mafhungo ane a kwama mutakalo wa muthu hu tshi katelwa na mafhungo a dzilafho, zwi nga bviselwa khagala musi ho ṋekedzwa thendelo ya u ita zwenezwo, nga nnḓa ha musi zwi tshi ṱoḓea u ya nga mulayo kana ndaela ya khothe.
Thendelo
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u ṋewa zwidodombedza zwoṱhe zwi re zwone nga ha vhulwadze hawe na nga dzilafho ḽine a tea u ḓi wana zwi tshi katela na mbadelo uri zwi mu thuse u dzhia tsheo kha zwoṱhe zwite.wa.
U hana u alafhiwa
Muthu a nga hana u alafhiwa. Izwo a nga zwi ita nga u amba kana nga u tou u .wala; tenda u hana hawe ha vha hu sa khou vhea vhutshilo ha vhathu vhaṅwe khomboni.
U pfa mihumbulo ya vhaṅwe nga ha zwenezwo
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u rumelwa kha vhaṅwe vhaṋekedzi vha dzilafho vhane a funa uri a pfe uri vha ri mini malugana na vhulwadze hawe.
U bvela phanḓa na ṱhogomelo
A hu na munekedzi wa dzilafho a re na ndalukanyo kana tshiimiswa tsha mutakalo tshe tsha vha tshi na vhuḓifhinduleli ha mutakalo wa muthu onoyo tshine tsha ḓo imisa kana u litsha u mu ṱhogomela.
Mbilaelo nga ha tshumelo dza mutakalo
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u vhilaela kha tshumelo dza zwa mutakalo na uri mbilaelo idzo dzi ṱoḓisiswe na uri a wane mvelelo dza ṱhoḓuluso dzenedzo nga vhuḓalo .
vhuḓifhinduleli HA MULWADZE
? U ṱhogomela mutakalo wawe.
? U ṱhogomela na u tsireledza vhupo
? U ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe vhalwadze,vhashumi vha zwa mutakalo na
 vhaṋekedzi vha zwa mutakalo .
? U shumisa tshumelo dza mutakalo nga nḓila yavhuḓi.
? U ḓivha tshumelo dza mutakalo dzi re vhuponi hawe na zwine dza ṋekedza .
? U ḓea vhashumi vha zwa mutakalo zwidodombedzwa zwi re zwone u itela u ṱhathuvhiwa na u vhuedzedza kana u eletshedza .
? U eletshedza vhaṋekedzi vha zwa mutakalo malugana na zwine vha tama zwi tshi itiwa malugana na lufu lwavho .
? U tevhedza dzilafho ḓo themendelwaho kana nḓila dza u vhuedzedza tshigani tshe muthu a vha e khatsho .
? U ṱoḓisisa nga ha mbadelo dzi ṱoḓeaho dza dzilafho na dza u vhuedzedza na u ita nzudzanyo dza mbadelo .
? U ṱhogomela rekhodo dzoṱhe dza zwa mutakalo dzine vha nga vha vha nadzo.
<fn>ven_Article_National Language Services_Pulane nyangaredzi ya.txt</fn>

Pulane nyangaredzi ya u khwinifhadza mashumele a zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe
27 Lara 2001
Zwi re ngomu
halutshedzo ya maipfi.............................................................................................	iii
Mvulatswinga..........................................................................................................	v
Fhungo ihulwane......................................................................................................	vii
1. Marangaphana.........................................................................................................	1
2. Bono a zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe.............................................................	3
3. Zwine Vhulimi ha Afrika Tshipembe ha vha zwone zwino.......................................	4
4. Khaedu kha muhasho/sekithara.................................................................................	6
5. Nila khulwane dzine dza o tevhelwa...................................................................	7
5. 1 Nila ya u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho....................................8
5.2 U nga kona u aisana na mawe mashango na u bindula.............................	13
5.3 Ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho........................................................	20
6. Dziwe nila dzine dza nga thusa u bveledza bono ii ...........................................	21
 6.1 Kuvhusele kwavhui................................................................................................21
 6.2 U anganyisa na u bveledza vhupo ha mahayani nga nila ine ha
sala ho vhulungea................................................................................... 23
 6.3 Nivho na u isa zwithu zwiswa................................................................................24
 6.4 Tshumisano na mashango a dzitshaka........................................................................25
 6.5 U tsireledzea na u vhulungea....................................................................................26
7. U shumisiwa ha pulane ya nila dza kushumele yo khwinifhadzeaho...................27
halutshedzo ya maipfi
ABC Agricultural Business Chamber (Ofisi/Tshemba ya bindu kha zwa vhulimi)
AGIS Agricultural Geographical Information System (Sisieme ya Mafhungo a ivhashango ya zwa vhulimi)
Agri SA	Agri South Africa (Dzangano a zwa vhulimi a Afrika Tshipembe)
ARC Agricultural Research Council (Khantsela ya hoisiso dza zwa vhulimi)
BEE Black Economic Empowerment (Maanafhadzo ya Vharema kha zwa Bindu)
DA Department of Agriculture (Muhasho wa Vhulimi)
DTI Department of Trade and Industry (Muhasho wa Vhubindudzi na Indasiiri)
EU European Union (European Union)
GDP Gross Domestic Product (hanganyelo-gue ya Zwibveledzwa zwapo)
GNP Gross National Product (hanganyelo-gue ya Zwibveledzwa zwa lushaka)
IDP Integrated Development Plan (Mbekanyamaitele yo anganelwaho ya Mveledziso)
ISRDS	Integrated and Sustainable Rural Development Strategy (Maitele o anganelwaho na a farelelaho a Mveledzo ya mahayani)
LRAD Land and Redistribution for Agricultural Development Programme (Shango na u kovhekanya nga huswa u itela Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya zwa vhulimi)
MAP Millenium African Recovery Plan* (Mbekanyamaitele ya u Wanululwa ha Afrika ya Mieniamu)
MEC Members of the Executive Committee (Mirao ya Komiti ya Khorotshitumbe)
MinMec	Council of Agriculture Ministers (Khantsela ya dziminisiara dza zwa vhulimi)
NAFU National African Farmers Union (Yunioni ya Lushaka ya Vhalimi vha Afrika)
NAMC	National Marketing Council (Khantsela ya vhubindudzi ya Lushaka)
NDA National Department of Agriculture (Muhasho wa zwa vhulimi wa Lushaka)
NGO Non Government Organisation (Madzangano a si a muvhuso)
NOCOC	National Operational Co-ordinating committee (Komiti ya ndzudzanya-mushumo ya Lushaka)
OIE International Animal Health Association (Dzangano a Mutakalo wa Zwipuka a dzitshaka)
PDA Provincial Department of Agriculture (Muhasho wa zwa vhulimi wa vunu/phurovintsi)
R& D Research and Development (hoisiso na Mbeledziso)
SADC South African Developing Community (Mvelaphana ya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe)
SARS South African Revenue Service (Tshumelo dza Mbuelo/Malamba ya Afrika Tshipembe)
SAPS South African Police Services (Tshumelo dza mapholisa ya Afrika Tshipembe)
SANDF	South African National Defence Force (Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe)
SPS Sanitary Phyto- sanitary (Nyelelatshikha)
USA United States of America (Mashango o anganaho a Amerika)
USAID	United States Agency for International Development (Edzhentsi ya Mashango o anganaho a Amerika ya Mveledziso ya Dzitshaka)
WTO World Trade Organisation (Dzangano a Vhubindudzi a ifhasi)
* Yo shandukisiwa ya vha: NEPAD - New Partnership for Africa.s Development (Vhufarekani huswa ha Mveledzo ya Afrika)
Mvulatswinga nga Vho-Thoko Didiza, vhane vha vha murao wa Phalamennde nahone vhane vha vha Minisia wa zwa Vhulimi na zwa mafhungo a mavu
Kudzudzanyelwe kwa pulane ya zwa vhulimi ndi kwa ndeme ngauri ndi tshibveledzwa tsha muvhuso na kha zwa mishumo. Ndi tama u livhuwa dzanga kha muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki kha vhurangaphana havho, musi vho kona u ramba vhuimeleli ha zwa mishumo vhu bvaho kha zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe na vhu bvaho kha Yunioni ya Vhalimi vha Lushaka (NAFU) uri vha dzhenelele musi hu tshi waliwa nila dza mashumele dzine dza o tevheliwa siani a zwa vhulimi.
U angana uhu zwi amba uri muvhuso na zwa mishumo vha na bono ithihi zwi tshi a kha mashumele, vha nga kona u shumisana vha tshi khou tevhedza fureimiweke nthihi; vha o hwalisana muhwalo wa u bveledza vharema siani a vhubindudzi na u alusa u bindula kha mamaga a zwa vhulimi nga tshifhinga tshithihi, nahone u bva zwino vha na fhungo ithihi ine vha o fhirisela kha lushaka, sekithara, shangoni ashu, kha dzhango a Afrika na kha dzhango ohe.
Bono a sekithara yo vhofhanaho, i si na khethululo nga lukanda ya zwa vhulimi yo isendeka kha ndivho tharu dzine dza vha u izhenisa khathihi na u dzhenelela, u aisana na vhubindudzi na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho. Bono ii ndi a tshifhinga tshilapfu ine a o bveledza zwinzhi zwiswa kha sentshari iyi, zwo fhambanaho nahone zwa maimo a nha hu tshi vhambedzwa na vhulimi vhune ha vha hone zwino.
Vhulimi vhuswa ho lavhelelwaho vhu o vha ho livha kha u ekedza zwiiwa, na zwibveledzwa zwa vhulimi na tshumelo kha shango ashu, dzhango ashu na kha dzhango ohe. U swika zwino Muhasho wa zwa Vhulimi wo wana nila dza mashumele ane muvhuso wa tea u a tevhela, nahone wo dzhenisa izwo kha pulane yawo ya kushumele ya miwaha miraru. Muhasho u khou isa phana na u dzhenisa maitele ayo o ewaho kha pulane ya mishumo ya waha nga waha u bva nga 2002 u ya phana.
Kha muvhuso wo anganelanaho Muhasho wo idzhenisa nahone u o isa phana na u dzhenisa Mihasho ya zwa Vhulimi ya mavunu na zwiko zwa vhulimi zwa lushaka uri vha dzhie pulane ya mashumele sa yone fureimiweke musi vha tshi ita pulane dzavho dza mashumele.
Kha muvhuso wa vhukati , Muhasho wo vhea pulane ya kushumele kha adzhenda ya sisieme ya Khabinete Khuruanyi uri i kone u wana thuso kha miwe mihasho uri i kone u bveledza kana u shumisa lu fushaho pulane ya mashumele. Muhasho u o oa thuso ya khabinete wa kona u shumisa maitele o bulwaho kha Fureimiweke ya Muvhuso ya Maitele a tshifhinga tsha Vhukati uri a katelwe kha fureimiweke ya Masheleni o shumisiwaho a Tshifhinga tsha Vhukati.
Zwa zwino, Muhasho u khou vhekanya nga huswa masheleni uri u kone u wana mawe masheleni ane a o thusa kha vhubveledzi ha pulane ya kushumele shangoni, ho katelwa Phalamennde, mavunu, mivhuso yapo, mamaga a zwa vhulimi na madzangano a vhadzulapo. U swika hafha, muvhuso u o itika nga vhashumisani nawo kha u dzhenelela na u rangaphana kha masia o fhambanaho.
Ndi tama u livhuwa Muphuresidennde wa zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe (Agri SA), Vho- Japie Groblerna muphuresidennde wa zwa Yunioni ya zwa Vhalimi ya Afrika (National Farmer.s Union) Vho-Peter Ramotla vhane arali hu si ngo vha vhone zwo vha zwi tshi o kona u fhedza mushumo we muphuresidennde vha vha vho ri u itiwe.Vho ri ekedza vhashumi vhavho ra vhumba zwigwada zwa u shuma uri ri ite mushumo. Vha dovha hafhu vha ri ea MD wa Agri-SA, Vho- Jack Raath na MD wa NAFU, Vho- Mocks Mothabela uri vha ianganye na Mulanguli Muhulwane, Vho-Bongiwe Njobe uri vha vhe vhone vhane vha sedza mushumo wohe wa tshigwada tsha u shuma.
Ndi livhuwa hafhu na Muthusa Minisia, Vho-Adivokheithi Dirk du Toit, Mulanguli Muhulwane, Vho-Bongiwe Njobe na vharangaphana vha zwa Vhulimi mavununi khathihi na vhawe vhashumeli vhahulwane vha muvhuso kha u tikedza havho pulane iyi.
Mushumo uyu wo vha u sa o bvelela arali hu si nga ngeletshedzo dza vharangaphana vha zwa vhulimi Afrika Tshipembe. Afha hu katelwa muphuresidennde Vho-Japie Grobler, Mulanguli-Gue Vho-Jack Raath na vharangaphana vha Agri-SA; muphuresidennde Vho-Ramotla; Vho-Teddy Matsetela na vharangaphana vha NAFU.
U shuma vhukati ha Tshigwada tsha u shuma yo vha tshenzhemo khulwane vhukuma kha mirao i tevhelaho:
Masiphula Mbongwa ( Mudzulatshidulo)	Muhasho wa zwa Vhulimi
Hans van der Merwe Agri SA
Attie Swart Muhasho wa zwa Vhulimi
Mookela ( Mocks) Mothabela NAFU
Johan van Rooyen Agribusiness Chamber
Andrew Makenete NAFU
Vho-Teddy Matsetela NAFU
Johan Pienaar Agri SA
Ndi dovha hafhu nda livhuwa Vho-Phurofesa Johann Kirsten vha Yunivesithi ya Pretoria kha zwe vha bveledza iwalwa u bva kha notsi dza nyambedzano (minetse) na ndaela dza Tshigwada tsha mushumo. Ndi dovha hafhu nda livhuwa zwihulwane Vho-Ina Goosen kha u tshimbidza miangano na u dzudzanya zwidzimula ora, na Vho- Simon Malepeng kha u dzhia maambiwa.
Tsha u fhedzisa ndi livhuwa Zhendedzi a Mveledziso ya Dzitshaka ( USAID) kha u lambedza nga masheleni mushumo uyu.
Fhungo ihulwane
Vhulimi, ndi tshithu tshi katelaho zwithu zwohe zwi kwamaho zwa ikonomi u bva kha mihumbulo i bvaho kha zwa vhulimi na vhufuwi na u engedza ndeme, vhu i sala vhu hone tshithu tshihulwane tsha ndeme kha Ikomoni ya Afrika Tshipembe naho hu uri vhu na mukovhe muuku kha zwibveledzwa zwa fhano hayani zwohe ( GDP).
Vhulimi ndi hone vhu bveledzaho zwiiwa na mupfumu uri hu kone u swikelelwa hoea dza muthu mbili. Vhulimi ho fusha hoea dza vhathu nga mbalo yo engedzeaho musi vhathu vha shango ii vha tshi kha i tou vha miioni na mathomoni a sentshari ya vhufumbili u swika zwino hune mbalo ya vha miioni dza mahumi maa. Vhashumi vha mabulasini, vhalimi na mia yavho na vhone vha longa tshana kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo yavho kha u renga zwibveledzwa zwa vhulimi, kana musi vha tshi renga dzimbeu vha tshi itela khalawaha i tevhelaho. Nga hei nila vhulimi hu vha hone thikho ya nyaluwo na mveledziso. huhuwedzo yaho kha ikonomi yo vhonala zwino nga mialo yo vhaho hone kha zwipia zwi ngaho mavununi a Limpopo na Mpumalanga nga Luhuhi 2000, musi nyaluwo ya GDP ya shango i tshi tsa nga 1%.
Vhulimi vhuhulwane vhu ita 4,5% ya GDP ya Afrika Tshipembe ngeno zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwi tshi ita 9%. Hu na vhalimi vha 50 000 vhahulwane vhane vhunzhi havho vha bva kha sia a vhatshena. Nga waha wa 2000 vho vhambadza zwithu zwi linganaho R16 wa dzibiioni, kana 10% wa zwithu zwine zwa vhambadziwa nga u angaredza Afrika Tshipembe. Vha thola vhathu vhane vha swika miioni nthihi, kana 11% wa mbalo ya vhathu vho tholwaho vha Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha vhashumi vhamabulasini vha dzula dzibulasini nahone vhana vhavho vha wana pfunzo yavho zwikoloni zwi re mabulasini. Mabulasi enea a sala a tshi khou ea vhathu vhanzhi madzulo khathihi na vhutshilo kha vhathu vhane vha nga swika miioni dza rathi vhane vha vha mirao ya vhathu vho tholwaho mabulasini ayo vhane vha nga swika miioni nthihi, vhane vha dovha hafhu vha vha ea na hoea dza pfunzo yavho.
Hu dovha hafhu ha vha na vhalimi vhauku vhane vha nga swika 240 00 vhane vha thusa mia yavho ine ya nga lingana miioni nthihi ya mirao ya mia yavho vhane vha nga vha ea mishumo i linganaho vhathu vha 500 000. Vha rumela zwibveledzwa kha mimaraga ya henefho vhuponi na kha mimaraga ya kha mawe mavunu hune vharengisi vhanzhi vhane vha si vhe na mavhengele vha renga hone vha dovha vha rengisa. Hu dovha ha vha na vhawe vhalimi vhane vha nga lingana miioni tharu kha mashangohaya a kale, vhane vha bveledza zwiiwa vha tshi itela mia yavho.
Tsha u fhedza, zwibveledzwa na nzulele ya dziorobo dza mahayani zwi nga nila ine zwa tikedza vhulimi ha vhukuma na zwithu zwi elanaho nazwo sa vhuendelamashango kha zwa vhulimi na u fuwa zwipuka. Tshipia tshi fhiraho hafu ya mavunu na tshipia tsha shango tshine tsha nga lingana 40% zwo itika nga zwa vhulimi na mamaga a elanaho na zwenezwo.
Nga nhani ha zwenezwi Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ita uri hu vhe na miangano na vhashumi yo vhalaho yo livhanaho na zwa vhulimi u itela uri hu sedziwe dziwe hoea siani ii a zwa vhulimi hu sedziwe zwine Afrika Tshipembe na vhadzulapo vhao vha oa. Nga hafamuhwe nga waha wa 2001 musi ho farwa muwe wa miangano yeneyi muphuresidennde vho o ivhadzwa nga ha khaedu dzine dza vha hone kha sekithara musi ho sedzwa mashumele avhui kha zwa vhulimi. Muphuresidennde vho humbela vhashumi uri vha wane nila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza o bveledza vhuthihi na nyaluwo ya dzangano io. Vho dovha hafhu vhari vha lavhelela uri bono hei i fanela u vha na hune a khou livha hone, mbekanyamaitele na maitele ane a o ita uri hu vhe na nyaluwo na mveledziso ya vhukuma kha vhalimi vhohe vhane vha vha kha zwa vhulimi.
iwalo hei i sumbedza pulane ya nila dza mashumele kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nahone ine i dovha hafhu ya thusa kha mutakalo wavhui wa vhathu vha Afrika Tshipembe. Yo waliwa ho thoma ha kwamiwa vhathu vho vhalaho vhane vha vha vhashumisani sa NAFU, Agri SA na vha Muhasho wa zwa Vhulimi. Pulane hei ya sekithara ya zwa mashumele i na zwi tevhelaho sa yone ndivho:
? U ri hu vhe na bono ithihi kha vhohe vhane vha vha vharangaphana.
? U ita na u bveledza fureimiweke ya kushumele ine ya nga ndede kha mbekanyamaitele na tshumiso yayo matshelo.
? U amba nga ha zwine zwa thivhela vhubindudzi na u bveledza ndivho yavhui na mashango a nna khathihi na u vha na vhukonani havhui.
? U vhona uri hu na nyaluwo ya u wana zwithu khathihi na u idzhenisa kha sekithara zwi tshi khou itiswa nga maitele a u gudisa vhathu u iitela zwithu zwo vhekanyiwaho zwavhui na mbekanyamushumo dzavhui.
? U anganyisa, u kovhekana khathihi na u shumisa zwishumiswa na mbuelo vhukati ha vhashumisani.
? U thoma muaisano wa dzhango ohe, nyaluwo na mbuelo kha zwa vhulimi u itela u kunga vhubindudzi vhuswa.
? U vhona uri mveledziso ndi yo vhulungeaho.
? U fhaa vhushaka vhune ha o fhedza tshifhinga tshilapfu vhukati ha nnyi na nnyi ( lushaka), vhathu vha shumelaho lushaka, vho iimisaho nga vhohe khathihi na vha phuraivethe.
Bono a dzangano a zwa vhulimi ndi:
Sekithara ya zwa vhulimi yo vhofhanaho ine ya vha na vhumatshelo havhui (ine ya o bvelela)
Bono hei o angaredza u idzhenisa lwa vhukuma nahone lwa tshohe kha zwa vhubindudzi ha ikomoni ya zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nga vhathu vhohe vha itaho zwa vhulimi, nahone vhane vha vhona zwo tea u alusa zwibveledzwa zwine zwa nga bindudza, khathihi na u pikisana na mashango a dzitshaka na u amba nga ha ivhazwakale ya henefho na nila ye zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngaho na uri zwo vha zwi na khethululo-e.
Musi hu tshi tikedziwa bono a zwa vhulimi, ndivho khulwane nga ha nila idzi hu o vha hu tshipikwa tshihulwane tshine tsha vha tshi tevhelaho:
U sika nila ya u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho
kha miaisano ya dzhango, kha zwa vhulimi vhubindudzaho nahone vhu
bvelaho phana vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe.
Bono ii i sumbedza tshifanyiso tshavhui vhukuma uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu oa u ivhona vhungafhi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu. Tshithithisi / tshikhukhulisi tshihulwane tshine tsha thivhela u shumisiwa ha nila idzi ndi vhukoni vhune ha vha hone kha vhathu na zwishumiswa, na u bindula ha maimo a fhasi na u aisana hu kwamaho u idzhenisa ho fhelelaho kha zwiko zwa masheleni/ ikonomi zwine zwa sa khou shumisiwa. Khaedu iyi i vhonala kha thaidzo hukhu dzo vhalaho- iwe na iwe i ea khaedu yayo.
U AISANA HO ILEDZWAHO NA VHUBINDUDZI HA MAIMO A FHASI
Tsumbo dzi sumbedza vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu khou bvelela zwavhui kha khaedu dza miaisano ya shango. Hone naho zwo ralo, hu na vhuanzi ha uri zwiwe zwigwada zwiuku zwa vhulimi na mishumo i engedzaho ndeme ya zwa vhulimi a zwi koni u nga aisana na mimaraga ya henefho vhuponi kana mimaraga ya dzitshaka. Izwi zwi na zwiitisi zwo vhalaho, zwi katelaho mitengo ya nha yo angana na zwibveledzwa zwa maiimo a fhasi, nila dza vhubindudzi dza maimo a fhasi khathihi na u sa vha na vhukoni, na u ita mbambadzo ya vhufhura nga vhapikisi vhashu, n.z. U shaea ha muaisano na vha dzitshaka zwi livhisa kha vhubindudzi ha maimo a fhasi hune ha vha fhasi ha zwine zwa vha zwo lavhelelwa nga sekithara, zwine zwa dovha hafhu zwa vha vhuifhinduleli ha u vhulunga ha maimo a fhasi kha mawe mamaga. Hei ndi khaedu khulwane ine ya fanela u sedziwa uri zwa vhulimi zwi kone u vheiwa kha gondo ihulwane o lavhelelwaho a nyaluwo.
U DZHENELELA HU SONGO DZUDZANYWAHO ZWAVHUI
Nga nhani ha khethululo nga lukanda kha zwa vhulimi Afrika Tshipembe, khaedu zwino ndi ya uri hu fanela u khwinisiwa kudzhenelele kha zwohe zwi itiwaho kha muhasho u itela u fhungudza khethano ye ya vha i hone murahu. Khaedu ndi ya u kona u alula kana u wana mbekanyamushumo dzine dza o uuwedza u dzhenelela ha vhathu vhaswa - vharema na vhatshena; vhauku na vhahulwane; vhanna na vhafumakadzi, vhalimi vhauku na vha vhukati uri vha dzhenelele kha muhasho. Ndi zwa ndeme uri hu wanale nila dza u ita uri vhathu havha vho fhambanaho vhane vha o dzhenelela vha pfe vho anganedzea nahone vhe hayani.
U SHAEA HA FULUFHELO A VHABINDUDZI KHA ZWA VHULIMI
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha zwa vhulimi zwi itiwa nga mbuelo ya maimo a fhasi na dziwe khaedu dzi nga ho sa mabulayo mabulasini, u bviswa mabulasini ha vhathu na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo. Fulufhelo a mubindudzi i fanela u swikelela nyaluwo ya zwa vhulimi.
U SHAEA, U SA KONA U BVELEDZA NA U SA VHA NA THIKHEDZO YO LINGANAHO NA SISIEME DZA NISEDZO
U shaea ha nisedzo na u shumisiwa ha zwithu zwi bvaho kha muvhuso, milayo na dzimbekanyamushumo na sisieme i si yavhui ya thikhedzo - hezwi zwohe zwi a oea kana ndi zwa ndeme uri hu vhe na vhulimi havhui.- izwi zwi sia hu na khaedu khulwane vhukuma kha vhashumeli vha muvhuso vhane vha vha vha tshi khou tikedza muhasho wa zwa vhulimi. Zwithu zwi bveledzaho khaedu iyi i itiwa nga u khethekanya dziwe tshumelo, u shaea ha zwishumiswa, kuvhusele ku songo khwahaho/ dzibaho na u shaea ha vhuifhinduleli na ha u dzhia tsheo, kanzhi na u ongolowa kha u dzhia tsheo zwi songo fanela.
U SA VHULUNGEA NA U SHAEA HA NDANGULO YA ZWISHUMISWA ZWA MUPO
Shango i sa shumisiwiho Afrika Tshipembe ine a nga bveledza zwithu zwa maimo a nha a o ngo ala, hu na u shaea kha nyaluwo ya zwa vhulimi. Kha zwenezwo, zwishumiswa na tshumelo i tikedzaho mashumisele a mavu a zwo ngo anda. Mbekanyamushumo dza muvhuso ( iṋe. u londola shango na u shumisa mai) zwo livhaho kha u tsireledza zwishumiswa a zwo ngo anda. U tshinyala ha mavu ndi khaedu khulwane kha shango.amusi hu na khaedu khulwane ya u engedza zwiiwa zwi tshi bva mavuni. Ngauralo, ri tea u vhona uri a zwi vhi hone u itela u tshinyadza zwishumiswa zwa tsiko.
Musi hu tshi ambiwa nga ha dzikhaedu na u swikelela bono, pulane ya nila dza zwa vhulimi i o vha na nila khulwane tharu dzine dza vha:
? U vhona uri vhohe nila ya u izhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho vho i swikelela.
? U khwinisa u aisana na mawe mashango na vhubindudzi.
? U vhona uri hu na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho.
Zwiwe zwa zwithu zwine zwa vha kha pulane ya nila ya kushumele zwi a tikedzana na tsiko khathihi na u vhuedzedza fulufhelo kha zwa vhulimi. Musi u na izwi muhumbuloni, ho wanala nila kana pulane dza u tikedza na u konisa dzi tevhelaho:
? Kuvhusele kwavhui
? U anganyisa na u bvelaphana na u bveledza vhupo ha mahayani.
? Nivho na u isa zwithu zwiswa
? Tshumisano na mashango a dzitshaka
? U tsireledzea na u vhulungea
Hezwi zwi a oea ngauri zwi thusa uri hu vhe na mutheo wavhui kha zwa vhulimi. Arali mutheo uyu wa sa vha hone zwi a kona uri vhulimi ho itikaho nga hohe vhu bvelele. Mutheo uyu u dovha hafhu wa sumbedza nila ine vhulimi ha ibaekanya na miwe mihasho ya muvhuso na mamaga.
Bono hei a zwa vhulimi o vhofhanaho nahone vhune ha vha na vhumatshelo i oa vhashumisani vha tshi vha vhe na mbekanyamushumo dzavho dza mashumele, mpimo wa nisedzo ya mishumo yo itiwaho, tsedzuluso na tshifhinga tshine tsha o dzhiiwa uri hu vhe na mvelaphana.i dovha hafhu ya oa muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho - nga u avhanya nahone u tshi khou shuma na vhorabulasi, mabindu a zwa vhulimi, mihasho yo iimisaho nga yohe na miwe mihasho.
Pulane dza nila dza mashumele nga vhualo dzi o bveledzwa nga vhashumisani vhohe vho ivhofhaho nga vhuifhinduleli ha tshumiso yadzo. Zwo sumbedzwaho kha iwalo ii ndi fureimiweke ya nila dza kushumele, mbekanyamushumo dza ndeme, zwine zwa o bveledzwa nga vhathu vhohe na u shumisana ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe sa, Muhasho wa zwa Vhulimi, Agri SA na NAFU - zwi o vhumba komiti mbumbwa ine ya o vha yo farana. Hu na bono a u dzhenisa vhashumi, madzangano o iimisaho nga ohe, madzangano a vhadzulapo na madzangano a mawe mashango.
Sa tshiga tsha u thoma uri pulane ya nila dza kushumele i thome u shuma, vhashumisani vho wana zwithu zwa ndeme zwi tevhelaho:
? U shumisa tshitewa tsha mashumele ane vhathu vha vha vho tsireledzea nahone vho vhulungea zwi ita uri vhathu vha shume vho fulufhelana nahone hu na vhudziki.
? U ita uri hu vhe na bono i fanaho a nga ha vhulimi, kuvhusele kwavhui khathihi na tshumisano yavhui.
? U avhela vhathu shango nga u avhanya, nahone vhenevho vhathu arali vha tshi khou ya u shumisa shango vha fanela u ewa nivho ya zwa vhulimi.
? U shandukisa hoisiso ya zwa vhulimi, phirisedzo ya thekhinoodzhi, pfunzo na nyengedzo ya u pfesesa nga ha mimaraga.
? U khwinisa vhuvhambadzi kha zwa vhulimi vhukati ha mawe mashango a seli na u itela uri vha kone u shuma na vha miwe mimaraga yohe ya ifhasi.
? U bveledza sisieme dzavhui dza tshiaasitiki tsha zwa vhulimi na tsha tsedzuluso ya ikonomi dzine dza o kona u swikelelwa nga vhoramabulasi vhohe.
? U bveledza nila dza u dzhenelana ha tshumelo dza zwa masheleni yo sumbedzwaho kha muvhigo wa Khomishini ya Strauss.
? U bveledza nila dzi shumaho dza u sedza arali hu tshi nga vha na khombo kha sisieme ya mutakalo wa zwimela na zwipuka, mutengo na sisieme ya miholo na dziwe khombo dzi vhangwaho nga mupo.
? U livha kha u bindudza vhuponi ha mahayani u itela uri hu vhe na mishumo na thikhedzo dzi nga ho muagasi, dzihingo, zwiendedzi na u gudiswa uri u vhe na zwikili zwa mishumo.
? U bveledza mbekanyamushomo yo sedzaho uri Afrika Tshipembe i vhe one i re phana siani a zwa vhulimi.
? U fhungudza mutengo wa zwibveledzwa, ho katelwa u fhungudziwa ha muthelo na zwishumiswa zwi nga ho sa zwivhaswa, na zwiwe zwishumiswa.
Kha hezwi zwohe mushumo muhulwane wa sekithara yo iimisaho nga yohe ndi u kona u swikelela muaisano na u humbula nga ha u vhulungea. Hezwi zwohe zwi o ita uri vhushaka vhukati ha muvhuso na sikithara dzo iimisaho nga dzohe vhu khwahe uri zwa vhulimi zwine zwa khou bvelela zwi bvele phana.
Mvelelo dzi tevhelaho ndi dzone dzine dza khou lavhelelwa kha ndivho idzi:
? Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani.
? Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi.
? Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi tshi bva nna.
? U fhungudza vhushai na khethululo nga lukanda khathihi na u vha na ndaka.
? Nyaluwo ya vhukoni ha vhulimi na vhufuwi.
? U khwinisa tsireledzo ya zwiiwa zwa lushaka na zwine zwa shumisiwa mahayani.
? Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho, u fhungudzea ha vhutshinyi na dzikhakhathi, ha bveledzwa vhupo ho vhulungeaho ha mahayani.
? U khwinisa fulufhelo a vha vhabindudzi na u uuwedza vhubindudzi fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani.
? Vhuikukumusi na u vha na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo.
Vhashumisani vho iimisela u etshedza tshifhinga tsho teaho na masheleni khathihi na zwishumiswa uri vha vhone uri pulane ya nila dza u shuma i a shumisiwa. Hu na u pfesesana na u takalela uri ndima ntswa i khou thomiwa nga ha vhulimi Afrika Tshipembe, dzinguni iuku a SADC na kha dzhango a Afrika.
........................................................................................
MINISIA: VHULIMI NA MAFHUNGO A ZWA MAVU
........................................................... ..........................................................
MUPHURESIDENNDE: AGRI SA MUPHURESIDENNDE: NAFU
xi
1.	MARANGAPHANA
Kha tshipitshi tshavho Muphuresidennde nga 9 Luhuhi 2001, Vho-Thabo Mbeki vho sumbedza vhudziki na mulalo zwo konaho u vha hone kha shango nga vhuphara naho nyaluwo ya ikonomi i tshe fhasi vhukuma. Kha tshipitshi tshavho vho sumbedzisa uri zwi tevhelaho zwi o dzhielwa nha:
? U ita uri ikonomi i ye nha kana i aluwe.
? U alusa muaisano na u ita uri hu vhe na vhukoni kha zwa vhulimi
? U alusa maimo a zwa vhutholi / mishumo
? U fhungudza vhushai na u sa lingana
Muphuresidennde vho sumbedza uri hezwi zwipikwa zwi nga konadzea nga u dzhiela nha fureimiweke ya pulane ya muvhuso ho sedzwa sekithara dzo iimisaho nga dzohe dzine dza sumbedza uri mishumo i nga aluwa nahone nyaluwo nga vhuphara i nga vha hone. Vho-Mbeki vho sumbedza uri zwa vhulimi, zwa fulufulu, zwa vhuendela- mashango, zwa mvelele ya sialala, na dziwe dzifeme dzi rengiselaho zwibveledzwa zwadzo mashangoni mawe na vha shumaho nga zwa vhudavhidzani ndi zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nzhele..
Muhasho wa zwa vhulimi une wa vha muhasho u katelaho zwithu zwohe zwi nga ho u bveledza, vhufuwi na vhulimi, na zwithu zwine zwa engedza ndeme kha zwibveledzwa zwa bulasini kana u khwinisa zwo bveledzwaho zwine u sala u muwe wa mihasho ya ndeme fhano Afrika Tshipembe hu tshi sedziwa kha GDP naho u na mukovhe muuku kha GDP ya Afrika Tshipembe.
Vhulimi ndi ha ndeme ngauri vhu thusa kha uri vhathu vha wane zwiiwa na mupfumu ha dovha ha thusa kha uri vhathu vha wane mishumo kha dzifeme/ mamaga dzo/ o fhambanaho. Hezwi zwi tikedza kha uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi fhano shangoni. Vhulimi ho i sumbedza uri vhu a kona u tika shango musi tshivhalo tsha vhathu tsho vha tshi (4 million mathomoni a sentshari iyi) u swika zwino hune tshivhalo tsha vhathu ndi ( 40 million) na amusi vhathu vha kha i itika nga hone vhulimi. Vhulimi hu dovha ha vha thikho khulwane ya shango ngauri vhu thusa vhathu vhanzhi nga mishumo. Hezwi zwo vhonalesa nga Luhuhi 2000, musi mialo i tshi tshinyadza zwipia zwa vunu a devhula na ngei Mpumalanga he GDP ya shango ya tsela fhasi nga phesenthe nthihi.
Vhulimi vhu bvelelaho bulasini vhu bveledza phesenthe hanu dza GDP fhano Afrika Tshipembe. Zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwo khwinisiwaho zwi bveledza phesenthe dza fumiia dza GDP. Hu na vhorabulasi vhahulwane vha 50 000 vhunzhi havho ndi vhatshena. Nga waha wa 2000, vho rengisela mawe mashango zwiliwa zwi linganaho biioni dza fumirathi, heyi mbalo i lingana na fumi wa dzi phesenthe wa zwibveledzwa zwi no rengiselwa kha mawe mashango.Vha dovha vha thola vhashumi vha miioni nthihi, heyi mbalo i lingana na phesenthe dza fumi-thihi ine ya vha mbalo ya vhashumi vho tholiwaho nga mawe madzangano shangoni u ya nga vhuphara. Vhunzhi ha avha vhathu vha dzula mabulasini, vhana vhavho vha dzhena zwikolo henefha mabulasini. Hezwi zwi sia mabulasi a tshi ea vhathu vhutshilo na madzulo vha linganaho miioni dza rathi, vha dovha vha thola vhathu vha linganaho miioni nthihi.
Hu na vhawe vhalimi-vhafuwi vhauku vha linganaho 240 000, vhane vha thusa vhathu vha linganaho miioni nthihi nga mishumo vha dovha vha thola vhathu vha linganaho 500 000 musi masimuni hu na hoea ya vhawe vhashumi. Havha vhorabulasi vha isa zwiiwa zwavho mimaragani miuku na mihulwane hune vhunzhi ha vharengisi vha ya vha renga hone. Ha dovha ha vha na vhawe vhalimi vha mahayani vhane vhone zwiliwa zwavho ndi zwa u shumisa henefho mahayani avho. Tsha u fhedza ndi tsha uri vhunzhi ha zwithu zwi no itiwa vhuponi ha mahayani zwo livhana na vhulimi, hezwi zwi dovha zwa aisa uri vhulimi vhu thuse vhathu nga mishumo. Phesenthe i linganaho mahumi maa, ine ya vha ya vhathu vha no wanala kha mavunu o fhambanaho vho itika nga zwa vhulimi na mamaga a tshimbilelanaho nazwo.
Heyi pulane ya nila dza kushumele yo bveledzwa nga vha Muhasho wa zwa Vhulimi, Agri SA na NAFU zwi tshi bva kha khumbelo ya muphuresidennde vhe vha ri kha hu sedziwe mavu o fhambanaho na zwi shumiswa zwa vhulimi uri hu kone u bveledzwa pulane ine fhano Afrika Tshipembe ri nga shuma ngayo uri vhulimi hashu vhu kone u vha ha maimo a nha. Hei khumbelo yo vha hone nga murahu ha muangano we wa vha hone nga hafamuhwe 2001, he Muphuresidennde vha fha khaedu vhohe vha shumanaho na zwa vhulimi uri vha ite uri vhulimi hashu huvhe ho khwiniseaho.
Hu na madzangano manzhi e a dzenelela musi hu tshi langaniwa fhungo a u khwinisa vhulimi hashu, sekithara dzenedzo ndi dzi tevhelaho; mihasho ya muvhuso, vhorabulasi, vhavhambadzi vha thundu dza vhulimi, vhaei vha thuso siani a zwa vhulimi, sekithara dza vhashumi, sekithara dza vhathu vha mashango a nna na muvhuso. Havha vhathu vhohe ndi vhane pulane ya nila dza kushumele ya tea u thusa vhone.
Naho zwi zwa ndeme kha u bvelela ha vhulimi madzangano a vhashumi ha ngo dzheniswa kha hei iwalo ngauri hezwo zwo dodombedzwaho kha iwalo i vhidzwaho uri ? Bono ithihi a vhashumi vha mabulasini?. Zwo dzheniswaho afha ndi zwi thusaho fhedzi kha uri vhulimi vhu bvelele.
Ho vha na mawalo manzhi o waliwaho musi hu sa athu u bveledzwa pulane ya nila ya kushumele ya Afrika Tshipembe. Haya mawalo o shuma vhukuma uri pulane ya nila ya kushumele i wane fhethu hune ya nga itika hone musi i tshi bveledziwa. Mawe a mawalo ndi a tevhelaho:
? Nila ntswa ya Afrika ( ye ya vha i tshi ivhea sa Pulane ya u wanulula ya Afrika ya Mileniamu), hafha ndi hune vhavhusi vha Afrika vha sedza nila nthihi kana dzi fanaho dza u fhedza vhushai na uri hu vhe na nyaluwo yo itikaho Afrika u ya nga vhuphara.
? Nila ine vhupo ha mahayani ha nga khwinisiwa ngayo uri hu kone u bveledza zwiiwa zwinzhi nahone i thuse kha u alusa ikonomi ya shango hu tshi sedzwa GDP.
? Khomishini ya u bveledzisa vharema kha zwa ikonomi, na u itiwa ha nila dza lushaka dza u ea maana vharema ( Black Empowermrnt (BEE)).
? Mbekanyamushumo yo sedzaho kha u ea mavu malugana na mveledziso ya zwa vhulimi vhathu vhe kale vha vha vha tshi alulwa nga muvhuso. Hei mbekanyamushumo i thusa vhathu nga masheleni a u renga mabulasi.
?
? Bono a u thusa vhathu vha no shuma mabulasini. Hei mbekanyamushumo yo bveledzwa nga vha muhasho wa zwa vhulimi na madzangano a no imelela vhashumi. Hu na iwalwa i fanaho na enei ine a khou u walelwa vhane vha o thusiwa nga muvhuso uri vha wane mabulasi.
? Pulane ya muvhuso i katelaho zwohe
? Bammbiri itshena a zwa vhulimi a 1995 na i ambaho nga ha vhulimi a 1998.
Kha khethekanyo i tevhelaho bono a vhulimi o alutshedzwa nahone a dovha a sumbedzwa. Khethekanyo ya vhuraru i sumbedzisa zwine vhulimi ha vha zwone zwino. Kha khethekanyo ya vhua hu sumbedzwa khaedu dzo livhanaho na bono ii. Hei khaedu i tandululwa kha khethekanyo ya vhuanu nga nila tharu. Hedzi nila hanu dzi nga si shume dzi dzohe dzi thusana na dziwe nila dzo alulwaho kha khethekanyo ya vhurathi. Hedzi ndi dzone nila khulwane dzine mvelaphana ya o bveledzwa ngadzo. Khethekanyo ya vhusumbe tshi sumbedza nila ine heyi pulane yohe ya o bveledzwa ngayo.
2. BONO A ZWA VHULIMI HA AFRIKA TSHIPEMBE
Khaedu dzo eiwaho nga Vho-Mbeki na zwiwe zwithu zwa ndeme na milayo zwa tshitshavha tshiswa tsha Afrika Tshipembe zwi sumbedza bono a vhulimi i tevhelaho:
Dzangano a zwa vhulimi o vhofhanaho ine a vha na vhumatshelo ( ine a o bvela phana) havhui
Bono i sumbedza vhulimi ho vhofhanaho ine a shumisa fureimiweke ya mbekanyamaitele nahone vhune ha khou khakhulula khaedu dza zwifhinga zwo fhiraho, he ha vha hu na khethululo ya vhathu, na u alusa u shela mulenzhe ha sekithara kha nyaluwo ya ikonomi na mveledziso.
Hei bono i sumbedza u dzhenelelwa ha tshohe kha zwa vhulimi nga vhathu vhohe zwine zwa o ita uri hu vhe na mvelaphana na u bindudza kha vhohe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe hu tshi khou dzhielwa nha u bindudza khathihi na ifa na u khethulula kana u dzhia sia zwine zwa ita uri hu vhe na u swikelela na u imela hu sa linganiho. Hei bono i dovha a sumbedza u fhambana ha vhalimi vha no wanala fhano Afrika Tshipembe nahone i o vhona uri vhalimi vhohe vha vhe na fhethu na mushumo. Hezwi ndi zwavhui ngauri zwi ea vhathu vhohe maana ho sedziwa nila ye kale zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngayo. Vhalimi kale vho vha vha tshialulwa sa vhahulwane, vhavhukati na vhauku, hezwi zwo vha zwi tshi itiwa ho sedziwa lukanda (muvhala), na miwaha ya muthu.
U tikedza bono ii a zwa vhulimi, hei bono i o lavhelesa zwi tevhelaho:
U sika nila ya u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho
kha miaisano ya dzhango, kha zwa vhulimi vhu bindulaho nahone ho
vhulungeaho vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe.
Hei bono ndi one ine a o thusa vhathu vho fhambanaho kha u bveledza mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u bvelela. Hedzi mbekanyamushumo dzi bveledzwa ho sedziwa zwi tevhelaho:
? U badela zwi linganaho kha mushumo wo shumiwaho
? U tsireledza vhae vha mavu kha tshifhinga tsha zwino na tshi aho
? U swikelelea, na u wanala ha zwishumiswa zwa vhulimi kha vhalimi vhohe
? U tsireledza na u shumisa mavu na mupo zwavhui
? U ita hoisiso, u shumisa vhorasaintsi, na nivho na u shumisa yeneyo nivho kha zwa vhulimi
? U shumisa mimaraga musi hu tshi vheiwa zwi shumiswa zwa vhulimi
? Kulangulele kwavhui kwa zwithu
? U shumisa milayo i fanaho tshifhinga tshohe kha nyimelo dzohe
? U shumisana zwavhui vhukati ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe kha u bveledza nisedzo ya tshumelo na mbekanyamaitele na kha zwiwe-vho.
Zwi tevhelaho zwi khou lavhelelwa u itea musi zwo bulwaho afha nha zwo itiwa:
? Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani.
? Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi.
? Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi bvaho nna.
? U fhungudza vhushai na khethululo nga lukanda khathihi na u vha na ndaka.
? Nyaluwo ya vhukoni ha vhulimi na vhufuwi.
? U khwinisa tsireledzo ya zwiiwa zwa lushaka na zwine zwa shumisiwa mahayani.
? Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho, u fhungudzea ha vhuvhava na dzikhakhathi, na u bveledzwa ha vhupo ho vhulungeaho ha mahayani.
? U khwinisa fulufhelo a vhabindudzi na u uuwedza vhubinduli fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani.
? Vhuikukumusi na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo.
3. ZWINE VHULIMI HA AFRIKA TSHIPEMBE HA VHA ZWONE ZWINO
Afrika Tshipembe hu na vhushayi vhunzhi nga maana, vhushayi honovhu vhu wanalesa vhuponi ha mahayani hune phesenthe dza vhathu dzilinganaho fusumbe dza dzula hone.
Miholo ya vhathu i fhasi ngauri ikonomi i re hone a i koni u ea vhathu mishumo ine ya vha holela masheleni manzhi kana u ita uri vha ishume.
Hu na zwithu zwinzhi zwo itisaho uri zwithu zwi vhe nga nila ine zwa vha ngayo amusi, vhunzhi ha zwithu zwi bva kha mbekanyamaitele dze dza vha dzi tshi shumiswa tshifhingani tsho fhiraho. Hu na zwiwe zwine zwa nga sa mutsho na u shaea ha masheleni na u sa shumisana zwavhui kha zwifhinga zwo fhiraho zwo ita uri zwithu zwi si tou tshimbila zwavhui, mbekanyamaitele na mvelele dzadzo tshifhingani tsho fhiraho zwo ita uri hu vhe na nyaluwo na vhubindudzi vhuuku kha sekithara.
Arali vhuponi ha mahayani ho vha hu na ikonomi yo iimisaho, nahone i itaho uri vhathu vha vhe na mishumo, nahone madzulele a songo vha nga nila ye vhathu vha vha tshi khethululwa nga lukanda; vhuponi ha mahayani ho vha hu sa o vha na vhushayi vhune ha vha hone amusi.
Ikonomi yo aluwa nga u pfulusa vhathu kha zwa vhulimi na kha zwa fulufulu vha isiwa mamagani u bva afho vha isiwa kha u bveledza mishumo yo fhambanaho. Na fhano Afrika Tshipembe zwithu zwo aluwa nga yeneyi nila. Fhedzi hu a vhonala uri vhulimi kana sekithara ya vhulimi yo kundwa u bveledza vhukoni hayo, a ho ngo dzhenisa vhathu vhohe kana ho vha na tshialula nga nila ye zwithu zwa itwa ngayo.
Vhulimi ha vhatshena ho vha hone vhu no bvelela, vhathu vho kona u ita mbuelo hone vhulimi vhuponi ha mahayani ho sala vhu songo bvelela nahone shango na vhathu zwi sa shumisiwi. Vhorabulasi vha vharema vho balelwa u bvelela ngauri vho vha sa tendelwi u renga mabulasi mahulwane nahone nzulele ya vhupo ha mahayani yo vha i sa tendeli vhulimi ha vhubindudzi. Mishumo minzhi mabulasini mahulwane i shumiwa nga vhathu vha no hola tshelede hukhu na hone vha sina nivho khulwane nga ha vhulimi. Mishumo ya hone i wanala zwiwe zwifhinga nahone a si mishumo ya tshohe. Hei nzulele yo ita uri vhathu vha vharema vha si kone u bvelela siani a zwa vhulimi.
Hezwi zwo ita uri hu vhe na zwigwada zwivhili kha vhulimi na u sa lingana. Hezwi zwithu zwo ita uri hu vhe na phambano khulwane vhukati ha vharema na vhatshena zwi tshi ya kha sia a zwa vhulimi. Hezwi zwo ita uri hu vhe na nyambo i ngaho .zwavho. na .zwashu. vhudzuloni ha uri ri vhe na vhulimi vhuthihi fhedzi. Ri na vhulimi vhu livhanaho na vhorabulasi vhahulwane ha dovha ha vha na vhulimi ho livhanaho na vhorabulasi vhauku. Zwi sia hu na khethululo khulwane vhukuma vhukati ha vharema na vhatshena. Pulane ya nila ya kushumele i khou itiwa uri i kone u fhelisa khethululo iyi ya zwithu.
U bva nga 1990 hu na zwithu zwinzhi zwo itiwaho u lulamisa khethululo na u ita uri vhathu vhohe vha kone u swikelela vhulimi. Hu na zwinzhi zwo itiwaho malugana na malangele a vhulimi na u isa mbofholowo kha vhulimi. Zwiwe zwa zwithu zwi na mvelelo dzavhui hu uri vhunzhi ha zwithu zwi fhedza zwi tshi nga zwi na u khakhela tshiwe tshigwada tsha vhathu. Zwiwe zwa zwithu zwo shandukaho ndi zwi tevhelaho:
? U fhelisiwa ha marengiselwe a zwibveledzwa zwa masimuni
? U fhelisiwa ha mithelo miwe ye ya vha i tshi tsireledza tshiwe tshigwada tsha vhathu.
? U fhungudziwa ha tshelede yo avhelwaho zwa vhulimi.
? U shandukisa nila ye mavu a vha a tshi wanala ngayo, hezwi zwi angaredza zwi tevhelaho
? U vhuisela murahu mavu kha vhae vhao, u thusa u rengela vhathu mavu na u ita uri vhathu vha vhe na mavu are avho.
? Mbekanyamaitele ya u rengisa i fhungudzaho mbadelo nnzhi
? Milayo miswa i no ita uri vhulimi vhu langee
? U shumiswa ha milayo ya vhashumi kha zwa vhulimi
Hedzi khaedu dzi ita uri hu vhe na tshanduko khulu kha sia a zwa vhulimi, tshanduko hedzi dzi isa mashumele avhui, naho zwi tshi sia vhorabulasi vhanzhi vha tshi angana na khakhathi dzi ngaho, u aisana na mashango a nna, mitsho i si yavhui na u dzhena zwikolodoni na u wa ha nila dza u rengisa. Hezwi zwi tshi angana na u shanduka ha miwe milayo ya nga ha mai, ya u laula vhashumi, ya u laula mavu, zwi ita uri vhathu vha kwameaho nga hedzi tshanduko vha vhe na nyofho, hezwi zwi fhungudza mbalo ya vhashumi vha tshohe vha dzibulasini.
U shanduka ha milayo nga luvhilo luhulwane zwo sia vhathu vhanzhi vha songo iimisela kha tshanduko dzo bvelelaho. U aisana na mashango a nna zwo sia vhathu vhanzhi vha si tsha kona u bvelela kha sia a zwa vhulimi, vha fhedza vha tshi utshela vhulimi. Kha hoyu muaisano muhula mungafha vhalimi vhauku a vha tsha kona u bvela phana, zwi sia vha tshi khou utshela vhulimi.
Naho hu na dziwe khaedu dzi no ita uri vhulimi vhu si bvelephana, hedzi ndi dziwe nila hukhu dzi itaho uri vhulimi vhu songo bvela phana. Hu na vhuanzi ha uri vhawe vhorabulasi vha khou bvela phana kha nyimele dzo raliho. Hu dovha ha vha na tsumbo ya uri vhorabulasi, vharengisi vha zwi bveledzwa zwa vhulimi na muvhuso vha na mafulufulu a uri vha bvele phana.
4. KHAEDU KHA MUHASHO/ SEKITHARA
Ri tshi sedza zwe ra vha ri tshi khou alutshedza zwi a kona u vhonala uri khaedu dza muhasho ndi dzifhio. Khaedu khulwane ndi ya u kona u bvisela khagala vhukoni vhu re hone kha vhathu na u shumisa mavu o sokou dzulaho a sa shumisiwi, zwine zwa ita uri vhathu vha si dzhenelele kha zwa vhulimi. Hei khaedu i ivhonadza nga nila dzo fhambanaho, nila iwe na iwe i a na thandululo yayo.
U SHAEA HA MUAISANO NA MASHANGO A NNA NA U BINDUDZA ZWIUKU
Zwi vhonala Afrika Tshipembe i tshi khou bvelela zwavhui musi i tshi vhambedzwa na mawe mashango. Fhedzi hezwi a zwo ngo ralo kha masia ohe. Hu na mawe masia ane ha khou bvelela na luthihi kha maraga wa ifhasi ohe. Hezwi zwi itwa nga masheleni manzhi a u bveledza na a zwiliwa zwiuku, na u shaya nila dzavhui dza u vhambadza, na u sa vha na marengisele avhui. U sa vha hone ha muaisano na mawe mashango zwi tsitsa vhubindudzi kha dziwe sekithara hukhu, khamusi ndi yone khaedu ine ya tea u tandululwa uri vhulimi vhu vhe nilani yo teaho na u aluwa nga nila yo lavhelelwaho.
U SA SWIKELELEA NGA VHOHE
Ri tshi sedza nila ya kale ya maitele a zwithu, tsho salaho zwino ndi u sedza nila ine khethululo ya murahu i nga lugisiwa ngayo uri hu wanale nila kana mbekanyamushumo dzine dza nga lulamisa zwo khakheaho murahu, uri vhathu vhohe vha kone a dzhenelela kha zwa vhulimi nga u sumbedza vhukoni havho. Khaedu zwino ndi ya u a na nila ya u uuwedza vhane vha o vha vha khou dzhenelela kha sia a zwa vhulimi. Vhane vha vha vhahannga, vhasidzana, vhatshena, vharema na muwe na muwe o i imiselaho. Zwihulwane ndi u ita uri ha vha vhathu vhohe vha ipfe vhe hayani musi vha kha muhasho hoyu wa zwa vhulimi.
U SHAEA HA FULUFHELO NGA VHABINDUDZI KHA VHULIMI HA AFRIKA TSHIPEMBE
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha vhulimi ha Afrika Tshipembe zwi itwa nga mbuelo hukhu, na zwithu zwi nga ho mabulayo mabulasini, u dzhielwa ha mabulasi nga vhawe vhathu zwine zwi si vhe mulayoni na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo. Ha dovha ha vha na mihumbulo i si yavhui yo livhiswaho kha zwa vhulimi nga vhathu. Fulufhelo a mubindudzi ndi tshithu tsha ndeme nga maana kha u swikelela vhulimi vhu aluwaho.
U SHAEA, U SA SHUMA ZWAVHUI NA U SA BVELEDZA MVELELO DZAVHUI NA THIKHEDZO DZA ZWA VHULIMI.
Itshi ndi tshithu tsha ndeme kha zwohe zwo bulwaho. Zwivhi zwa nisedzo na tshumiso ya maga a muvhuso o fhambanaho, milayo na mbekanyamushumo, na sisieme dza u tikedza dzi sa shumi zwavhui - zwine zwa vha ndeme kha u bveledza vhupo havhui ha vhulimi ndi khaedu khulwane kha madzangano ohe a tikedzaho vhulimi. Zwithu zwo iteaho uri hu vhe na iyi thaidzo ndi u khethekanywa ha dziwe tshumelo, tshaeo ya tshomedzo, kuvhusele ku si kwavhui, u shaea ha vhuifhinduleli, tshaeo dzi si dzavhui na u lenga u dzhia tsheo.
U SA FARIWA ZWAVHUI HA MAVU NA TSHOMEDZO DZAMUPO
Mavu a songo shumiswaho ane a vha na pfushi nnzhi ha ngo ala Afrika Tshipembe, nahone vhulimi vhu konadzea fhedzi kha zwiwe zwipia zwa shango. Tshiwe hafhu, tshumelo na tshomedzo dza u tikedza u sa tshinyala ha mavu ndi hukhu. Hu na mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ngaho ? u londola mavu na u shumisa mai? mushumo wa hedzi nila ndi u tsireledza mavu, fhedzi khaedu ndi ya uri a dzi koni u anganya tshipia tshihulwane tsha shango. U kumbululwa na u vhaisala ha mavu zwi sala zwi khaedu khulwane amusi. Hu fanela u wanala nila ya u ita uri shango i si ahale.
5. NILA KHULWANE DZINE DZA O TEVHELWA
Khaedu idzo dzi khou fanela u dzhielwa nzhele nga u avhanya u itela uri muhasho wa zwa vhulimi u bve kha vhuimo vhune wa vha khaho zwino u ye kha nila yo livhiwaho khayo ya ḽu idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho kha muaisano wa dzhango ohe khathihi na vhubindudzi na muhasho wa zwa vhulimi wo vhulungeaho zwi itaho uri hu vhe na vhutshilo havhui kha vhathu vhohe.? Ndivho hei i khou tea u swikelelwa nga pulane ya nila dza kushumele ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe ine ya vha na zwitewa zwiraru zwihulwane, zwine zwa vha; u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho, u kona u aisana na mawe madzhango na u bindula na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho.
5.1	Nila ya u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho
Ndivho ya nila hei ndi u itela uri hu vhe na u idzhenisa na u dzhenelela kha mishumo ya zwa vhulimi; u vha na vhue ha mavu na u a shumisa nga nila i fushaho; na u vula mabuli e a vha o valea a zwa vhubindudzi kha vhane vha vha na vhukoni kha sekithara yeneyo. Ndivho yayo yo livha kha u khakhulula vhukhakhi he ha vha vhu hone shangoni, ha thomiwa madzangano a u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa, u shumisana na u alusa sekithara yeneyo.
Nila iyi i sumbedza nga ha ivhazwakale yo bvelelaho lwo vhalaho na maitele a khethano, i uuwedza u dzhenelela hu sa gumi kha avho vhane vho no vha mirao ya sekithara yeneyo. I dovha hafhu ya alusa u bveledzwa ha bono ithihi na u vha kha nila nthihi i katelaho zwa vhulimi zwo fhambanaho vhune ha kwama zwa vhubindudzi na muelo wa bulasi, u bva kha iukusa u ya kha ihulwanesa. Muvhuso kha hezwi u o ita fureimiweke ya u shumisana uri hu bveledzwe nila khulwane. Vhuanzi ha tshumisano ya vhukuma na u vha mueletshedzi a fulufhedzeaho kha u bvela phana vhukati ha vhalimi vhabindudzi na vhalimi vhaswa zwi a uuwedzwa.
U bvela phana na u dzhenelela kha sekithara iyi hu o fulufhedzisa fhedzi arali ri nga fhelisa muhumbulo u si wone wa uri zwa vhulimi zwi vhonala nga u bindula ha fhasi, zwikolodo, thaidzo dza tsireledzo, u vha na ndavha ha vharengi kha u tsireledzea ha zwiiwa, mafhungo a zwa milayo, na tshanduko ine ya khou ongolowa - nahone kha sekithara ine vhathu a vha fulufheli nahone a vha ihudzi ngayo. Vhulimi hu tou nga ho tou bebelwa kana hu tou pfi ndi ha vho mugede ngauri ho andesa vhukati ha Mavhuru vha vhanna nahone ho andesa tshutshedzo yo fhiraho mpimo, u sa vhiwa na ndavha kana u sa londwa vhukati ha vhalimi vho no bvelaho phana vha re hone. Tshiwe tshithu tshine tsha vha hone kha zwa vhulimi na vhufuwi ndi vhutendatenda ha uri vhathu vhatswu vha nga si kone kana u vha zwiwe zwithu nga nnani ha u dzula vhe kha matshilele e vha a owela a u vha vhalimi-vhafuwi vhane vha khou shaya. Zwohe hezwi zwi nga shanduka arali kuvhonele kwa zwithu nga ha vhulimi kwa shanduka kwa imelwa nga tshiga tshi sumbedzaho vhutshilo, u bvelela na u imela zwa vhulimi hune ha ambiwa nga ha tsireledzo ya mupo wa zwiiwa zwine vharengi vha khou lila ngazwo.
U alusa vhorabulasi vhane vha khou tou thoma kana vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi, ndivho khulwane i o vha kha u ea maana a zwa ikonomi kha vhane vha a na mihumbulo: vhathu vhatswu kana vharema, vhafumakadzi, vhaholefhali na vhaswa vha mivhala yo fhambanaho. Maitele a u ita uri vharema vha Afrika Tshipembe vha bvelele kha zwa vhulimi ha vhubindudzi na mabindu a zwa vhulimi zwi oa maana a vhukuma na vhuiimiseli khathihi na u isa vhuimeleli vhu bvaho kha sekithara dzo fhambanaho. Hu tshi iwa phana, ho vhonala uri vhaswa vha mivhala kana vha tshaka dzohe ndi vhone vhane vha vha na vhumatshelo nahone vha fanela u uuwedziwa u ita zwithu kana mishumo ya zwa vhulimi. Hezwi musi zwi tshi khou itiwa zwi vha zwi tshi khou uuwedza zwibveledzwa zwo fhambanaho khathihi na sekithara ya zwa vhulimi ine ya vha na vhukoni, tshine tsha o ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi ya vhuponi ha mahayani, hu sa khou hauliwa vhalimi-vhafuwi vhabindudzi vhane vho no vha hone.
KHAKHULULO YA ZWE ZWA VHA ZWO KHEKHEA KHA SHANGO
Sa tshiga tsha u thoma ndi zwa ndeme uri hu shumiwe na zwa vhukoni ha u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango u itela uri hu vhonwe uri hu na vhudziki na u vha na ngoho nga ha mimaraga ya vhuponi ha mahayani. Maitele a zwa u ea maana kha zwa ikonomi kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe a thoma u khwinisea uri vha wane mavu/shango na pfanelo dza vhathu fhethu he izwi zwa vha zwi siho.
U itela uri hu vhe na mvelaphana kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango, ndi zwa ndeme uri masia ohe a kone u wana shango kana mavu sa u pfumedzana, u vhuisedza murahu na u khalulula zwi fanela u dzhielwa nha nahone nga u avhanya. Maitele aya a o katela, hone ha nga o vha one o livhiwaho khao kha pulane iyi ya nila dza kushumele kwa muhasho kana kwa sekithara iyi, shango kana mavu zwi shumisiwaho lu si lwa vhulimi ngeno i tshi shumisiwa kha dzinnu, n.z.
Hu tshi tevhelwa nila ine mvelaphana ya khou ongolowa nga u bveledza mbusedzo murahu ya shango kha miwaha ya u thoma nga murahu ha 1994, mbekanyamushumo yo fhedza yo tou walululwa. Khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango ntswa ya mbekanyamushumo ya Mveledziso ya zwa Vhulimi (LRAD) yo walulwa u alusa mutevhe wa thikhedzo dzine dza o vha hone kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha vha kale vha tshi koniseliwa uri vha wane shango kana mavu nga maana a u ita zwa vhulimi. Izwi zwi khwahisa fiosofi ya thuso ya mimaraga ya u avhela murahu shango ya u thoma ya mbekanyamushumo ya u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni. Tshenzhemo ya mashangoni a nna yo sumbedza uri mbekanyamushumo dzo itikaho nga mimaraga ya muvhuso i sumbedza uri shango i vhuisedzwe murahu lune zwa ita uri zwi vhe zwavhui u fhira mbekanyamushumo dzine dza khou itwa thungo nga sekithara ya lushaka. Mbekanyamushumo yo walululwaho yo itika kha vhukoni ha u avhanya nisedzo ya shango kana ya mavu, ngauri yo vhofhana nahone ndi mbekanyamushumo yo leluwaho nahone ine ya khou rangiwa phana nga vhathu vhane vha i shumisa nga nila i leluwaho u ya nga ndivho dza zwishumiswa.
Muvhuso wo iimisela u vhona uri mvelaphana ya mbekanyamushumo iyi na vhathu nga muthihi-muthihi vha bvaho kha zwigwada zwe zwa vha zwi tshi koniseliwa vha wana shango kana mavu nga u avhanya nahone nga nila yone. Ndi zwa ndeme uri shango kana mavu zwi fanela u shumisiwa lwa mveledziso. Izwi zwi nga bvelela fhedzi arali dziwe tshumelo dza thikhedzo sa mbekanyamushumo ya vhugudisi dzo etshedziwa. Zwo vhonala uri u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni na nzudzanyo ya vhulimi-vhufuwi zwi nga si kone u bvelela muyani nahone mihasho ya mavunu ya zwa vhulimi na mivhuso yapo zwi fanela u vha zwone zwiko zwine zwa thusa zwihulwane vhane vha fanela u wana thuso. Hezwi zwi o oa uri thaidzo dza muvhuso wa vunu na muvhuso wapo dzi ambiwe nga hadzo sa mafhungo a shishi.
Nila dzohe dzine dza nga ita uri hu avhanyiwe kha fhungo ii a u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhulungeaho zwi o itiwa. Izwi zwi amba u o kwama shango kana mavu ane vhue hao ha vha ha vhathu sa sia ine a o vha one ine a o lavheleswa. Izwi zwi o tikedzwa nga milayo ine ya nga ya zwikimu zwa u kovhana nga nila i linganaho, koniraka ya zwa vhulimi-vhufuwi, u rennda zwa vhulimi-vhufuwi, khakhululo ya zwa vhue vhuponi ha vhapo na shango kana mavu a vhathu vho iimisaho nga vhohe (e vha a renga).
Ngauri vhathu vhanzhi vha mahayani vha khou tshila vhe kha vhushai nahone vha ita zwa vhulimi masimuni e vha avhelwa misanda, mafhungo a vhue na tsireledzo a fanela u ambiwa nga hao nahone nga u avhanya. Ndi zwa ndeme u khwinisa mbadelo kana miholo na maimo a vhubindudzi vhuponi uvhu. Hone vhunga izwi zwi mafhungo a havhaho, maitele a u bvela phana hu tshi khou shumiwa na mahosi vha zwa mvelele nahone zwi tshi khou itiwa tshifhinga tshohe zwi fanela u itiwa. Izwi zwi fanela u itiwa khathihi na mvuseledzo ya zwikimu zwa tsheledzo zwi wanalaho kha mashangohaya a kale lune vha tea u fhirisa vhulanguli havho na vhue vha vhe vhalimi-vhafuwi kana vhorabulasi vhane vha vha na ndalukano kha vhudzulapo.
Naho u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango i fhungo i konaho u zwi thoma kha u vhona uri hu na u dzhenelela ha vhukuma kha masia mahulwane a zwa vhulimi, zwithu zwinzhi zwine zwa nga tikedza kana tshumelo nnzhi kha thikhedzo zwi fanela u ambiwa khathihi uri hu vhonale maitele a uri hu kone u wanala na u ea maana zwo bvelela nahone zwo vhulungea.
TSHUMELO DZA THIKHEDZO
Musi thondo dza fulufulu dzi tshi khou dzielwa nha na magavhelo a masheleni zwo engedziwa uri hu ewe shango kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha ya sumbe yo fhiraho, mbekanyamushumo dza u tikedza vhalimi dzo vha dzi sa kho tou dzhieleswa nha. U swika zwino, nzudzanyo dza shango amusi dzi tikedza vhadzheneleli kha mbekanyamushumo dza khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhekanyiwa zwo itika nga ad. hoc, na mvelele dzo vha ho dzavhui nyana. Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi, tshumelo dza thikhedzo kha vhorabulasi kha vhupo ha mashangohaya a kale dzohe dzo wa.
Hu na khaedu mbili dzi kwamaho nzudzanyo ya shango amusi malugana na tshumelo dza thikhedzo. Tsha u thoma arali vhalimi vhaswa vha tshi tea u ewa maana uri vha ite mushumo kwao nga mvelaphana ya zwa vhulimi, ndi zwa ndeme uri vha kone u wana nila ya u wana tshumelo dza thikhedzo. Hone tshenzhemo ya Afrika yo sumbedza uri izwi zwi tea u sa itiwa nga nila ya ad hoc na khethano. hoisiso yo sumbedza uri tshumelo thikhedzi kha vhorabulasi kana vhalimi vhauku na vha vhukati a dzo ngo fanela u fhambanyiswa na dzine dza ewa vhalimi vhahulwane vha vhubindudzi. Hone-ha, khaedu ya u thoma ndi u khwinisa na u alusa tshumelo thikhedzi dzine dza vha hone uri dzi kone u swikelela hoea dza vhalimi kana vhorabulasi vhohe. Izwi zwi katela mutevhe wa mishumo ine ya itiwa tshifhinga tshohe sa u khwahisa nisedzo ya tshumelo kha thondo dza hoisiso, tshumelo dza zwa masheleni, u kona u swikelela kha mimaraga na mvelaphana, u gudisa na mveledziso ya zwikili na Mihasho ya Mavunu ya zwa Vhulimi.
Khaedu ya vhuvhili ndi u etshedza thikhedzo ine ya khou oea nga vhorabulasi kana vhalimi vhaswa. Zwithu zwiraru zwa ndeme ndi zwone zwine zwa o dzhielwa nha malugana na fhungo ii:
? Thendelo ya nzudzanyo ya zwino ya u tikedza vhalimi vho wanaho zwiwe u bva kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea shangoni, u pfumedzana, u vhuisedza murahu shango na khakhululo ya vhue. Nzudzanyo ya shango amusi u swika zwino i oa u langiwa zwavhui vhukati ha Muhasho wa zwa Vhulimi na Muhasho wa zwa Mavu, vhukati muvhuso wa vhukati na wa mavunu, na maana apo na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi na zwa mabindu zwa vhulimi.
? U kona u ivha vhorabulasi kana vhalimi vhaswa vhane vha bva kha zwigwada zwe kale zwa vha zwi tshi koniseliwa vho konaho u wana mavu nga u tou irengela vhone vhae, u rennda, u sielwa sa ifa, n.z. Hu khou oddea uri hu itiwe hoisiso uri hu wanale zwine zwa lavhelelwa khavho u ya nga ha u wana tshumelo thikhedzi dzine dza o itiwa, na vhuponi na zwiteriwa zwa tshumelo hune hoea dzavho dza vha dzone zwithu zwihulwane zwo livhiwaho khazwo kha thendelo ya tshumelo thikhedzi.
? U thomiwa ha mvelaphana ya mbekanyamushumo ya zwithu zwiswa kha vhorabulasi vha mahayani. Nyombedzelo i kha u tandulula thaidzo dzine dza vha kha vhupo ho fhambanaho na kha maga a u thusa avha vhalimi uri vha vhe vhabeledzi vha vhukuma vho bvelelaho nga tshifhinga tshiuku-uku. Izwi zwi o oa nila yone ya u swikelela mimaragani, zwa vhuisi, khakhululo ya vhue, zwifhao na tshumelo dza thikedzi dzo livhiwaho khadzo. Mbekanyamushumo dzine dza shuma na madzangano a zwiko, mabindu apo a zwa vhulimi na tshumisano zwi o thomiwa uri hu vhe na tshiuuwedzi uri hu vhe na u dzhenelela.
Vhashumisani vhahulwane kha muhasho vha fanela u vha vhoiimisela kha ndivho ya u thusa vhalimi avha nga mbekanyamushumo dza u thusedza u ri hu vhe na u katelwa hashu kha zwa vhulimi nga vhukati ha vhawe, u alusa mbekanyamushumo dza vhushumisani, zwifhinga zwa mishumo na u shumisana kha masia o tiwaho a tevhelaho:
? U khwinisa u kona u dzhenelela maragani na u bviswa ha dzibaria dza maraga kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma.
? U ita uri phiriso ya zwa thekhinoodzhi i vhe yavhui kha vhalimi kana vhorabulasi vhaswa nga kha senthara dza thikhedzo ya vhalimi kha evee yapo.
? U ita uri hu vhe na mvelaphana ya pulane ya vhashumi, i katelaho mveladziso ya vhoramabindu vhauku na dziphurodzheke dza vha eletshedzi vhafulufhelwa.
? U khwinisa nila dza u dzhenelela kha zwa tshumelo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani ho sedzwa vhukoni ha thondo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani.
? U khwinisa ndivho, u shumisana na u langa vhukati ha thondo dza muvhuso na madzangano a zwa vhulimi, madzangano ane a si vhe a muvhuso, na madzangano a siviki ane a vha a tshi khou shuma na mbekanyamushumo dza u bveledza vhorabulasi nga dziforamu dza lushaka, dza vunu na dza evee yapo. Foramu dzenedzo dzi nga shumisiwa u kona u wana hoea na mbekanyamushumo dzone dzine dza fanela u thoma u itwa dzone, u amba na u tandulula thaidzo dza fhethu nga mbekanyamushuo dzine dza vha hone, u tandulula hoea na tshiuuwedzi na vhashumisani vha lushaka na vho iimisaho u itela u khwinisa ndeme ya mbekanyamushumo na u vhea maga a elenaho na milayo kana phoisi na tshikalo tsha phoisi.
? U khwinisa vhukoni ha nyengedzo ya vhashumi nga ngomu kha zwiko zwo iimisaho nga zwohe na kha Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunu.
Nyaluwo ya vhane vha khou dzhenelela kha zwa vhulimi i o tikedziwa nga mbekanyamushumo dzi thusaho vha dzhenaho vhaswa kha zwa vhulimi. Tsumbo dzi katela thikhedzo ya u dzharaela, mathannge a u dipa khao, mimapa thambalala/ndunduma, mishumo ya u tsireledza mavu, tshelede ya u renga zwifuwo na mabidzi.
Nyito nyangaredzi nga nila nnzhi ndi yone i pfalaho kha u ea maana vhorabulasi kana vhalimi. Nga tshumisano, vhorabulasi vha kona u wana kana u vhona hoea dza mirao vha kona u kuvhanganya zwine vha oa, vha a anganyisa maana avho a ikonomi vha kona u amba nga ha u feila ha maraga. Muvhuso u o thusa vhorabulasi kana madzangano a vhalimi uri vha fhae ndeme yavho na u bveledza u davhidzana ha nila dza nga ngomu. Kha hezwi vhusumisani ho khwahaho vhukati ha NAFU na Agri SA zwi o uuwedziwa sa one mazhendedzi a re na maana kha u ea maana vhorabulasi.
Madzangano a zwa vhulimi a Afrika Tshipembe ndi zwiirakitsha zwa ndeme vhukuma kha u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa. Madzangano ane ndi kale a hone kana ane a vha hone ndi a ndeme, hone u bveledzwa ha madzangano aya vhuponi ha mahayani vhushayaho zwi fanela u uuwedziwa. Ndingo dza u thoma dzo itiwaho dzi dzhiiwa sa dzo feilaho ngauri dza vha dzi songo tevhedza zwine zwa fanela u itiwa vhukati ha mirao na vhulanguli sa mvelele dzine dzo ahedza ndangulo kwayo na zwikili, zwa ita uri vhubindudzi vhu vhe ha maimo a fhasi. Maitele maswa a u thoma mveledziso ya tshumisano nga kha u fhaisana na maitele a thikhedzo dza zwa masheleni lwa vhuddifhinduleli zwi o itiwa.
Hu na ahelelo hohe ya zwifhao kana zwishumiswa kha vhupo ha mashangohaya a kale, ngeno hu na hoea ya u lugisa na u ita uri zwi vhe kha maimo avhui vhuponi he ha vha hu ha vhatshena fhedzi kale. Izwi zwi ita uri vhupo uvhu vhu si kone u aisana na vhuwe. Uri hu ambiwe nga ha u sa lingana ha swishumiswa na hoddea ya u khwinisa nisedzo ya tshumelo, Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunddu na vhalanguli vhapo zwi o humbelwa uri zwi sedzuluse buli a zwishumiswa nahone vha vhone uri hu na mutevhe wa tshumisano wo ewaho kha Pulane yo anganelanaho ya Mveledziso ya mveledzo ya zwishumiswa. Izwi zwi o katela u dzhieliwa nha ha orobo dza vhuponi ha mahayani na senthara dza tshumelo. Vhulimi vhu o katelwa kha ndivho ya u kona u vhona zwo teaho kha hoea dzapo.
Vhulimi-vhufuwi ha ano mauvha ha tshi manzhe-manzhe ho shanduka nga nhani ha mvelele dza mutsiko wa ikonomi. Vhorabulasi vha khou guma vha tshi khou shumisa maitele a u vhulunga-mbuelo u fana na u ita zwithu zwo fhambanaho, u engedzedza na u engedza ndeme sa nila ya u tandulula u bindula hune ha khou ya fhasi tshohe. Nila hedzi kanzhi dzi ita uri vha ite zwithu zwinzhi. Nila ine vhulimi ha khou shanduka ngayo hafhu zwi amba uri huna hahelelo ya vhukoni kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma. U amba nga ha khaedu idzi dza ikonomi, maitele a u isa zwithu zwiswa a fanela u bveledzwa uri vhathu vha dzhenelele kha mamaga nga fhasi ha maimo anea ane ra vha khao zwino.
Hone naho zwithu zwo vhalaho zwo itiwa zwi tshi khou itelwa Muvhuso kha nila ya uri hu kone u dzhenelelwa, ndi zwa ndeme uri hu ivhiwe uri zwiko zwo imaho nga zwohe - zwi shumisa mabindu a zwa vhulimi, vhorabulasi, tshumisano, madzangano a vhorabulasi - zwi na mushumo muhulwane vhukuma wa u ea maana na u dzhenelela. Ndi zwa shishi nahone ndi zwa ndeme uri zwiko zwo imaho nga zwohe zwi dzhie khaedu ya u ea maana na u khwinisa u lingana. Zwiuuwedzi zwi ddo bveledzwa uri zwi uuwedze zwiko zwo iimisaho nga zwohe uri zwi dzhenelele kha mvelaphana ya zwa vhulimi na maitele a u ea maana.
5.2	U NGA KONA U AISANA NA MAWE MASHANGO NA U BINDULA
Ndivho ya nila iyi ndi u ita uri u bindula hu vhe havhui nga nhani ha u aisana na mawe mashango lwo vhulungeaho siani lla zwa vhulimi kana kha zwiko zwa vhulimi na nisedzo, zwibveledzwa, maitele a zwa vhulimi na zwa vhuendelamashango zwa mamaga a zwi vhulimi. Hu na zwithu zwa rathi zwine zwa ita uri hu vhonale na tshivhumbeo tsha vhupo vhune muaisano ya zwiko ya vha i khou bvelela na u alusa tsiko ya miaisano.Izwi ndi:
? Nyimele ya zwithu
? Nyimele ya zwine zwa khou oea
? Mamaga a elanaho ane a tikedzana
? Nila yo khwahaho, tshivhumbeo na muvhango
? Zwine Muvhuso wa zwa zwone na milayo
? Mishumo ya khonadzeo
Tshiwe na tshiwe tsha zwithu izwi zwino zwi ambiwa nga hazwo nga nila tiwa dza nyito u itela u khwinisa muaisano wa zwa vhulimi.
NYIMELE YA ZWITHU
Nyimele ya zwithu hu vha hu khou ambiwa zwithu zwi kwamaho zwibveledzwa, u vha hone ha zwithu na vhunzani ha zwishumiswa zwa mupo, evee ya mitengo/mbadela dza mushumo, dizii, mishonga, mitshini, nivho na zwishumiswa. Hezwi zwithu ndi zwa ndeme nahone zwi a oea kha muaisano na mawe mashango na u bindula.
Mawalo a zwenezwino a sumbedza nyimele ya zwithu Afrika Tshipembe i tshi oa zwa muaisano kha zwiko zwa vhulimi na maitele a zwa vhulimi. Tsha ndeme kha hezwi ndi mbandelo, zwibveledzwa zwa zwishumiswa zwa mupo sa thiko, mbadelo na vhunzani ha vhashumi vha songo gudaho, mbadelo ya vhashumi vho gudaho, mbadelo ya zwa ndaulo i elanaho na zwa u hira na u langula vhashumi, vhunzani ha zwishumiswa, mbadelo ya tshelede na u vha hone ha thekhinoodzhi.
Musi hu tshi vhambedzwa na Mveledziso ya mavhele a shango lohe sa US, EU, Argentina na Brazil, Afrika Tshipembe i na mavu ane maimo ao ndi a fhasi, hu na kiima ine ya oma nahone a i vhi zwi fanaho tshifhinga tshohe, na ikonomi ine ya vha nha. Zwithu hezwi zwi ita uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu vhe vhune ha lemela vhukuma u nga kona u aisana na mashango aya. Zwenezwo, uri i kone u aisana, ndi zwine vhorabulasi vha zwiita hu si na thuso ine vha i wana u bva kha mushuso ngauri hu vha hu khou oea vhukoni vhunzhi na u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa nga u shumisa mavhigwa lwa vhukuma.
Vhorabulasi vhanzhi na mabindu a zwa vhulimi zwo kona u u bveledza mbekanyamushumo dza u linganisa, u fhungudza mbadelo, u khwinisa ndaulo ya mishumo na mbadelo ya vhukoni-vhubveledzi sa tshipia tsha nila ya u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa. Hone naho zwo ralo, izwi zwi ea thandululo i songo fhelelaho kha vhanzhi vhane vha vha na mabulasi mauku na a vhukati nga muelo na zwa vhubindudzi kha mabindu a zwa vhulimi. Mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa i ye fhasi lune zwenezwo hu oea uri hu vhe na nila ya u aisana ya ndeme.
Tshithu tsha ndeme tshihulwane ndi zwivhaswa, zwiendedzi na mbadelo. Mbadelo ya vhuendedzi kanzhi i uuwedziwa nga hahelelo ya zwishumiswa kana zwishumiswa zwa maimo a fhasi. Tsumbo dza izwi dzi katela u sa vha hone ha goloi dza zwidimela dzine dza nga hwala thundu nnzhi, u sa vha hone ha muaisano wa nga ngomu kha vhuendi ha zwidimela na tshumelo dza vhuima-zwikepe zwine zwa ita uri huvhe na tshumelo dzine dza ura, hahelelo ya mbadelo dzi uraho dza muyani dzine dza nga hwala zwibveledzwa zwa vhulimi, bada dza lushaka lushaka dzo tshinyalaho kana dzi sa tshimbilei khathihi na vhudavhidzani ha maimo a fhasi. Zwithu hezwi zwi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha dzhango a Afrika zwi ure musi zwi tshi vhambedzwa na Asia, Amerika na Yuropa.
Muvhuso u na mushumo muhulwane wa u vhona uri izwi zwohe zwi khou itiwa. U swika hafha, mbekanyamushumo dzi tevhelaho dzi o dzhielwa nha:
? U fhungudziwa ha muthelo na mbadelo ya dizili na zwiwe zwishumiswa.
? Zwiuuwedzi zwa zwiko zwa muvhuso zwine zwa khou fhungudza mbadelo ya u pfukela kha miaisano ya zwibveledzwa.
? Tshikalo tsha u avhela tshelede kha zwithu zwiswa zwine zwa khou iswa uri zwi thuse vhorabulasi vhaswa na vhe vha vha vhe hone uri vha kone u langula khonadzeo ya mbadelo-mbuelo ya tshelede yo shumisiwaho.
? Tsedzuluso ya vhuendi ha tshipiro na hoea dza milayo ya u shumisa bada na tshiporo kha zwa vhulimi.
?
? U bveledza ? Bono na khoudu ya Mashumele kha zwa Vhushaka ha zwa Vhulimi? zwo waliwaho nga vha dzangano a zwa vhulimi, yunioni dza vhashumi na Muhasho wa zwa Vhshumi, vhohe na u khakhulula makete wa zwa vhashumi.
NYIMELE YA ZWINE ZWA KHOU OEA
Muelo, nyaluwo na hune makete wapo wa vha hone zwi ita zwithu zwihulwane kha u ita uri tshiko itsho tshi vhe tshine tsha nga aisana na mawe madzhango. Muaisano wo khwahaho wapo ndi wa ndeme nahone kha zwiimo zwi songo andaho hune tshiko tshine tshi si kone u aisana. Arali nyaluwo ya ikonomi i kha i vha fhasi u fhirisa zwine ya tea u aluwisa zwone, muelo wa makete wa Afrika Tshipembe na nyaluwo ya zwiiwa ine ya khou ongolowa ngaurali zwi ita uri vhulimi vhu songo vha vhune ha nga ima lurandala na mawe mashango. Nga nhani ha zwenezwi ndi zwa ndeme uri hu vhe na mveledziso ya hoea dza mimaraga yapo, i katelaho mimaraga yo pfumaho khathihi na u uuwedza vhuendelamashango ha zwa vhulimi na vhulimi ha mahayani na mishumo i elanaho nazwo.
Mishumo ya mimaraga kanzhi a zwi bveledziwi nga nhani ha hahelelo ya mafhungo. Vhunzani, u vha hone na mutengo wa mafhungo a zwa mimaraga zwi thithisa vhukuma mafhungo a zwa u aisana ha vhoramabindu vho vhalaho vha zwa vhulimi ha zwiiwa. Nga u shaea ha mafhungo nahone nga tshifhinga tsho teaho, mimaraga miswa yapo u aluwa nga u ongolowa. Uri izwi zwi dzhieliwe nha kana hu ambiwe nga hazwo mbekanyamushumo dzi tevhelaho dzi o dzhielwa nha:
? Sisieme ya vhubindudzi ha vhoramaali ha zwa vhulimi khathihi na tshiko tsha mabindundu a zwa vhulimi ane a o ea mafhungo a vhuhogwa nga tsheo dzine dza nga dzhiwa dza mabindu na nyaluwo ya mimaraga.
? U khwinisa hune ha khou ya phana ha mishumo ya siaasiiki tsha Muhasho wa zwa Vhulimi zwo angana na mamaga na zwa Siaasiiki tsha Afrika Tshipembe.
? Nyaluwo mabindu apo maswa nga maitelevhuthothonyi vhuponi ha mahayani.
MAMAGA A ELANAHO
U vha hone ha mamaga a nisedzo ane a kona u aisana na mawe madzhango, sa mamaga a ne a thusa nga maele, thondo dza zwa masheleni, thondo dza zwa hoisiso, khamphani dza zwa vhuendi, khamphani dza zwithu zwa u putela, vhaetshedzi vha muagasi na mai ndi zwone zwine zwa vha zwithu zwa ndeme kha miaisano ya zwiko zwa vhulimi.
U engedzea ha mimaraga yo andesaho vhukati ha vhaetshedzi na vha khovhekanyo khathihi na u engedzea ha dzifeme zwi nga thithisa mafhungo a u aisana kha zwiko zwa vhulimi. Maana a mamaga aya na hahelelo ya u aisana nga ngomu kha tshiko zwi ita uri hu vhe na nyengedzo ya mitengo. Musi zwo tou rali Muvhuso u tea u sedzulusa maitele a u aisana kha zwa vhulimi na mamaga a zwa khovhekanyo, hune zwa vha zwo tea, u sedzuluswa ha mitengo kana u kombetshedzea nga Mulayo wa zwa Miaisano.
U vha na muhumbulo wa u thoma u tandulula thaidzo ya nyaluwo ya zwa vhulimi hune mutengo wa zwibveledzwa zwine zwa nga sa thoro na mbeupfure zwine zwi engedzea nga u ongolowa u fhira mutengo we zwa vhetshelwa. Mushumo wa vhabveledzi ndi u bveledza zwibveledzwa zwinzhi nga u hira vhashumi vhanzhi khathihi na u shumisa thekhiniki dza zwa vhubveledzi. Izwi zwi amba uri u bveledza zwibveledzwa znhi zwi itiwa na nga u shumisa nila dza thekhinolodzhi dza vhubveledzi. U engedzea ha vhukonesi zwi itiwa nga u shumisa thekhinolodzhi yo khwiniseaho. hoisiso ya zwa vhulimi, zwa vhugudisi na u engedziwa ha thondo idzi ndi zwithu zwa ndeme kha tshiko itshi.
Thondo dza zwa masheleni ndi humanyo khulwane vhukuma kha u vhona uri hu vha na miaisano kha zwiko izwi. Vhorabulasi vha vhubindudzi kanzhi vha thusiwa nga bannga ya zwa vhubindudzi na bannga ya zwa mavu. Thondo idzi, naho zwo ralo, tshumelo dzadzo na u kona u swikelela ndi zwiuku vhukuma nahone ndi zwi isiwaho kha vhadzulapo vho shayaho vhukuma. Vhorabulasi vhanzhi vhauku a vha kateliwi kha tshumelo dza zwa masheleni, ngauri vha vha vha sa fulufhelwi, zwine zwa dovha hafhu zwa kwama, u sa vha hone ha u vha na vhuanzi ha uri tshikolodo tshi o badeliwa. Nungo dza uri hu vhe na fulufhelo a uri tshikolodo tshi o badeliwa zwi o uuwedziwa. U ita uri hu vhe na fhethu henefho vhuponi na thondo dza zwa masheleni dzine dza o katela tshumelo dza zwa masheleni na dzibannga dza mivhunduni, na zwone zwi o aluswa.
MUTEVHE WA NISEDZO YA NYITO
Nyimele dzi laulaho uri mabulasi na mabindu a zwa vhulimi zwi thomiwa hani, u vhekanyiwa na u langulwa, na nzulele ya muvhango wapo, zwi kwama miaisano ya tshiko itshi vhukuma. Vhupo ho teaho miaisano iyi nga u shumisa milayo, u kona u langula bindu zwavhui na zwikili zwi fanela u vha hone. U vha na vhukoni ha u langula vhorabulasi na maana a mimaraga ya vharengo na zwone ndi zwa vhuhogwa kha tshiko tsha zwa vhulimi tshi bveledzaho zwiiwa. Mutevhe wa zwa u rengisa wo swika he wa vha muhulwane vhukuma nahone wa vha na maana a nyambedzano ya mutengo wa zwibveledzwa fhano na kha mashango a nna. Vhorabulasi ndi vhone vhane vha vha vha tshi khou vhaisala musi hu tshi itiwa nyambedzano ya zwa mitengo. U khwinisa maana aya a u wana zwithu nga nila i leluwaho maana a vhorabulasi, zwo swika hune zwa vha zwa vhuhogwa u ita madzangano a zwa vhushumisani na vhushaka ha tshifhinga tshilapfu vhukati ha vhashumi vho fhambanaho kha mutevhe wa nisedzo na u alusa mutevhe wa nisedzo u itela uri hu vhe na ndeme kha mishumo ine vha vha vha tshi khou i ita. Maga a o dzhiiwa ane a o uuwedza mvelaphana ya muaisano wa mutevhe wa nisedzo kha vhashumisani vhukati ha zwigwada zwa vhashumisani.
PHOISI YA ZWA VHUPO
huhuwedzo ya Muvhuso i nga vha yavhui kana i si vhe yavhui zwi tshi ya nga pholisi dzawo, mbekanyamushumo na nila dzine wa shuma ngaho. Mbonalo ndi ya uri dziwe pholisi dza muvhuso a dzi swiki hune dza kona u swikelela nisedzo dza mbekanyamushumo nga ha vhulimi.Zwenezwi mbonalo ya zwithu i tshi khou fhambana vhukati ha vhorabulasi vhabindudzi na vhaswa vho dzhenaho kha tshiko itshi tsha zwa vhulimi, hu na thendelano ya dziwe tshumelo, ndangulo i songo khwahaho na u kona u iimela khathihi na tsheo ya vhurangaphana ya maimo a fhasi khathihi na u ongolowa ha nyito ya tsheo ine ya vha yo dzhiwa nga vhurangaphana hune zwithu zwa vha zwi khou fanela u itiwa lwa shishi.Muvhuso nga zwenezwo u o ita uri hu vhe na u khwinifhadzea kha evee dzohe dza nisedzo ya tshumelo.
NDANGULO INE YA NGA BVELEDZA KHOMBO
Zwa vhulimi zwi tshi aluswa hu pfi ndi imaga a bva bveledza khombo kana zwithu zwa si tshimbile zwavhui kana zwa tshimbila zwavhui nga nhani ha kilima dzo fhambanaho, zwitumbudzi, malwadze na mitengo ine ya tsa i tshi gonya khathihi na mitshinyadzo ya mupo sa gomelelo na mialo. Afrika Tshipembe zwithu zwine zwa nga sa HIV/AIDS, vhutshinyi, zwi khou vhaisa vhukuma nyengedzedzo ya mbadelo kana ya mbuelo, mitshinyadzo ya mupo, mitengo ine ya dzula i tshi tsa i tshi gonya ine a yo ngo ima fhethu huthihi ine ya vhangwa nga kilima ndi zwiwe zwithu zwine zwa kwama vhukuma nyengedzo ya mitengo ya dovha hafhu ya vhaisa u aisana kha sia la zwiiwa zwibveledzwaho nga vhulimi.
Nila ya ndangulo ine ya nga bveledza khombo ndi ya vhuhogwa kha u alusa ndangulo ine ya nga vhanga khombo, zwithu zwine zwa nga sa ndindakhombo ya zwibveledzwa zwa zwiliwa, zwithu zwa u tsireledza na mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi. Tshiwe tshithu nga ha ndangulo ine ya kha i bveledza khombo kana zwivhuya ndi zwithu zwi katelaho u kona u swikelela zwithu na u shumisa tshifhinga nga nila yone, u ivha zwine wa oa, mafhungo ane a vha one-one nga ha mutsho.Saizwi izwi zwi songo itiwa nga nila yone, mafhungo eneo a o itiwa uri a wanalee na kha dzi senthara dza mafhungo a mahayani nga kha Sisiteme ya Mafhungo ya zwa ivhashango ya zwa Vhulimi. Muvhuso u o alusa kushumiselwe kuhulwane kwa mafhungo aya na nga vhawe vhaisi vha mafhungo.
Fhungo ii o vhulwadze ha khwana na mulomo ho bvelelaho zwino, zwi ita uri hu lwiwe vhukuma na zwikhokhonono, malwadze a miri na a zwifuwo. Muhanga wa milayo naho u songo tou vha kwao ( e.g. U engedza mafhungo a nna, vhuifhinduleli ho fhambanaho, zwa mutakalo wa zwipuka zwine zwa sa tou vha na nungo khathihi na hahelelo ya zwishumiswa), zwo angana na tsedzuluso ine i sa tou vha ya vhukuma zwi sia tshiko itshi tsho anea.
Maitele a u itulula nga ha zwimela na u langa vhunzani hazwo na tshumelo dza anga ya zwifuwo ndi ome maga a u thoma ane a fanela u ambiwa nga hao. Maitele haya a o isiwa phana khathihi na phiolisi ya u sedzulusa mulayo wa ndangulo ya shango ya malwadze a zwimela na zwifuwo. Ri tshi tou engedza, nila yo teaho ya u shuma na shishi ya SPS na mutakalo wa zwimela na zwifuwo zwi khou itiwa, zwi khou bveledzwa nga vha tshigwada tsha zwa tsireledzo ya zwiiwa yo iimisaho nga tshohe. Hone nga nhani ha u vhona tshifhinga tshine tsha khou a tsha zwa mbambadzo yo vhofholowaho kha dzingu a SADC, Afrika Tshipembe ndi one o no o rangaphana kha u alusa mafhungo a SPS ( maitele, mpimo wa maimo, u linganisa khathihi na u fhaa vhulingani , etc).
Mutengo une wa tsa u tshi gonya ndi tshipia tsha maraga wa zwa vhulimi. Musi hu tshi khou shumiwa na mutengo une we wo tsa wo gonya hu na zwinzhi zwine zwa shumisiwa sa ndangulo ya u tsa na u gonya ha mitengo, mimaraga ya matshelo ine ya vha ya ndeme kha vhorabulasi. Muvhuso, khathihi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe zwi o imisa thondo ya zwa vhugudisi na mbekanyamushumo dza u ivhadza vhukati ha vhorabulasi uri vha uuwedze tshumelo ya ndangulo ya zwithu zwine zwa nga bveledza zwivhuya kana khombo zwine zwa nga sa mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi.Mimaraga na mutengo na zwone zwi a fhungudzea nga nhani ha mafhungo a mimaraga ane a sokou bvelela.Afha Muvhuso nga kha siaasiiki tshawo u wana uri u kha i vha na mushumo muhulu vhukuma, ngeno zwiwe zwithu zwiswa zwine zwa khou tea u thomiwa sa Sisiteme ya zwa mabindu a zwa vhulimi ha vhoramaali na zwone zwi o uuwedziwa. Izwi zwohe zwi o ekedzwa vhorabulasi na bisimusi dza zwa vhulimi dzine dza vha na mimaraga ya vhoramaali uri hu kone u itiwa tsheo ya zwa vhubindudzi ine ya nga fhungudza mimaraga na mitengo ine ya sokou ts a ya gonya.
Afrika Tshipembe zwa zwino a i na zwikimu zwa thikhedzo ya zwa vhulimi nahone a huna thondo dzo iimisaho nga dzohe dzine dza langula zwa u tshinyalelwa. Musi zwithu zwo rali ndi zwa ndeme uri thondo dzo raliho dzi sikiwe u itela u o thusa musi hu na tshinyalelo ya zwa mialo, mulilo na gomelelo kha tshiko tsha zwa vhulimi. Zwikimu zwo raliho zwi nga katela zwikimu zwa vhulingani nambekanyamushumo ya ndindakhombo ine ya nga ita uri hu vhe na tshumisano vhukati ha Muvhuso , vhorabulasi na dzifeme dza ndindakhombo dzo iimisaho nga dzohe.
Tsha u fhedzisa, muvhuso wa zwino ndi u langula vhulwadze ha HIV/AIDS, u thivhela vhutshinyi, na u vhona uri hu na vhudziki kha ikonomi zwine zwa nga fhungudza u sa vha na ngoho ya uri zwi o tshimbila zwavhui kana a zwi nga tshimbili zwavhui naa.
U VHAMBADZELA MASHANGO A NNA
U engedza miaisano zwi ita uri hu vhe na u vhulungea ha u dzhenelelana ha zwiko zwo fhambanaho kha ikonomi ya dzhango ohe, nahone zwi vhonala nga u kona u nga rengisa zwibveledzwa kha mimaraga ya ifhasi. Izwi zwi nga ita uri hu vhe na ikonomi ya maiimo a nha nga u engedza tswikelelo ya mimaraga.
Nyito ya Muvhuso ya u tikedza mbambadzo ndi zwithu zwa ndeme vhukuma, hone zwi oa thikhedzo khulwane na tsireledzo ya zwa vhulimi ha ifhasi, mimaraga na mbambadzo ine ya vha ya evee ya nha nahone ine ya kwama na zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe.
Vhulimi Afrika Tshipembe vhu khou tea u vha hone ho sedzwa vhupo hune ha vha na maiimo o fhambanaho a zwa vhulimi, ha nha khathihi na mitengo ine ya tsa i tshi gonya nga nhani ha u shaea ngoho kha mashango o bvelaho phana. Mimaraga kha haya mashango na yone i vhonala nga zwiliwa zwine zwa vha zwa maiimo a fhasi, maga a zwa mutakalo wa vhathu na wa zwipuka.Maitele apo khathihi na u langula dzibodara ndi zwithu zwa ndeme vhukuma u itela u tsireledza shango uri i sa itiwe ale-ale, zwihoda zwine zwi si vhe mulayoni khathihi na mashumisele a SPS na u vhona uri ho itiwa zwa vhukuma musi zwithu zwi tshi dzhena shangoni. SPS dzapo na maga khathihi na mpimo wa maimo a nyaluwo ya zwa mbambadzo, na hoeanfa mamaga nga nhani ha fhungo a SPS a zwo ngo vha zwone zwi dzhieliwaho nha nga Muvhuso kana u dzhia tshifhinga tshilapfu hu nila ya u lengisa.
Nila ya mbambadzo i khou ahela zwihulwane kha vhulimi ha Afrika Tshipembe khathihi na u thoma kana u sika khantsela dza mbambadzo ya zwithu zwa vhulimi ndi zwithu zwiswa nahone zwa zwino-zwino. Thikhedzo yo iimiselaho kha mbambadzo ya zwa vhulimi i khou ahela vhukuma u tou bva tshe ha bvisiwa tshikimu tsha u uuwedza mbambadzo nga 1997.
Nga ngoho, nila ya hoea ( iṋe. u bvisa tswikelelo ya mimaraga khathihi na miaisano i si yavhui) na nila ya nisedzo dza thungo ( iṋe. u alusa mbambadzo) zwi a oea lwa vhukumauri hu kaiwe pfufho dza ikonomiya thengiso ya mashango a nna.Izwi zwi o oa zwi tevhelaho:
? Vhudavhidzani havhui vhukati ha vhahulwane vho teaho kha DTI na DOA
? U dzhenelela hu fushaho kha WTO uri hu ambiwe nga ha u sa wana thikhedzo yo teaho khathihi na tsireledzo ya zwa vhulimi ha mashango ohe.
? U alusa thengiso nga dzina a Afrika Tshipembe ( iṋe. U ihudza nga u vha muthu wa Afrika Tshipembe), zwithu zwa madzina a nha vhukuma na thikhedzo i vhonalaho kha zwithu zwo bveledziwaho nga vhulimi ( e.g. mimaraga ya u rengisela mashango a nna na u vha na fulufhelo a uri u nga wana tshelede)
? Tsedzuluso yo teaho nga ha mitengo ine ya fanela u shumiswa kha thengiso kha maitele a u fhedzisa
? Pholisi ya u tsireledza mitengo ya tshiko tsha zwa vhulimi, na u fhungudza maitele a zwa mitengo
? Tshumisano na vha nga nna ha ino shango kha e.g SADC ndivho khulwane ya maitele a u rengisela mawe mashango, u isedza na u maketa kana u fhungudza mbadelo ya mitengo nga u ita zwa vhubindudzi zwi elanaho na zwa hoisiso ya zwa thengiso
? U kona u langula dzibodara uri hu kone u thivhelwa zwithu zwine zwa nga dzhena shangoni lu si lwa mulayo, u hoda zwithu zwi bvaho mashangoni a nna lu siho mulayoni khathihi na mashumisele a SPS ane a si vhe a vhukuma na maga kana milayo ya vhubvo. Kha u amba nga ha fhungo ii Muvhuso u khou khwinisa tsedzuluso ya tshumelo dzawo, u engedza vhashumi dziborani na u thusa SARS nga u ita uri na zwishumiswa zwa bodarani zwi vhe zwa maiimo avhui. Muvhuso u o dovha hafhu wa fhungudza magethe a dzibodarani u itela uri zwilinwa zwi dzhenaho zwi vhe zwine zwa nomboro ya hone ya langea na u vhona uri nahone zwohe zwi a ivhea na Ofisini Khulwane zwo kwakwanywa nga vhualedzidzi.
? iwe iga ine a nga khwinisa thengiso dza nna ndi zwiwe zwine zwa o dzhielwa nha kha u khwinisa maga aya. Kha ii sia Muvhuso u khou o ita dzhatsha a u ivhadza nga ha thengiso ya maimo aya khathihi na u bveledza vhushaka na vhalanguli vha SPS vhane vha vha kha mimaraga ya thengiso u vhona uri maga aya o isendeka kha zwa saintsi, u khwinisa maimo a mashango a nna uri hu vhonale uri izwi zwi khou vhonala nahone zwi khou shumisiwa. Ri tshi ya phana, Muvhuso u o ianganya na vha vhashumisani vha SADC vha vhea maimo a zwithu u itela uri zwi langulee hone zwo isendeka kha maimo a mashango a nna o iimisaho nga zwa saintsi.
?
? Muvhuso u o alusa mafhungo a u hoda zwithu zwi tshi bva nna khathihi na u tshimbidza maitele a zwa u hoda thundu i tshi bva nna zwine zwa ita uri hu vhe na miaisano i fushaho nga kha Khantsela ya zwa u hoda zwi bvaho nna na vha Tshigwada tsho anganelanaho tsha zwa maitele.
? Mbekanyamushumo ya u alusa mafhungo a zwa thengiso ya vhuponi ha mahayani vhu shayaho ( u rengisela mashango a nna zwi isa kha mbekanyamushumo ya phungudzo ya vhushai).
5.3	NDANGULO YA ZWISHUMISWA ZWO VHULUNGEAHO
Ndivho ya nila iyi ndi u ita vhorabulasi vha shu;mise zwishumiswa nga nila yo vhulungeaho, na u vhona uri zwi khou shumiswa lwa vhuali na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Izwi zwi o oa tshifhinga tshilapfu uri zwi sedziwe nahone nga muhumbulo wo kunaho une wa nga kona u endedza mashumiselwe a zwishumiswa a zwino u itela uri hu vhe na nisedzo ya tshifihnga tshilapfu. Ndila iyi i o kwama mafhungo a u londola mavu, u avhela mavu, kushumiselwe kwa mavu vhuponi ha dzioroboni, u sedza fhethu hune zwa vhulimi zwi nga vha nha, u vhulunga fhethu hune ha vha na mavu avhui, zwa u ivha vhutshilo zwo fhambanaho na dzisisieme dza mai, na zwiwe.
Tshithu tshihulwane kha heino nila ndi u vhulunga zwithu zwa vhutshilo zwo fhambanaho zwa nga ha vhulimi na u alusa kushukmisele kwa mavu na mai zwo vhulungeaho u itela uri zwibveledzwa zwa zwiliwa na zwifuwo zwi vhe zwavhui nahone hu vhe na dzisisieme dza zwa vhulimi dzo vhulungeaho. U dzhenelela ha mulimi ndi yone nila ine ya nga ita uti hu bvelelwe zwavhukuma. Musi hu tshi engedziwa nila dza u isa zwithu zwiswa uri hu kwamaniwe ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwine zwa tikedza mbakanyamushumo idzi zwi ngo ea vhuimo vhune ha nga bvelelwa vhune ha nga bveledza u wana masheleni nga tshifhinga zwa dovha zwa ea thikhedzo ya ndivho ya tshifhinga tshilapfu kha u vhulunga he zwishumiswa zwa mupo zwa itika hone.
U tshinyadza mavu na zwishumiswa zwa mai zwi vha zwi khou isa khombo khulwane vhukuma kha shango. Nila dzi fanela u walwa uri dzi fhenye zwithu zwi tshinyadzaho. Thondo dzo khwahaho dza u tikedza na u shandukisa maitele a vhulimi ane a vha hone zwi a o oea uri hu khwinisiwe kushumiselwe kwa mavu na mai. U ivhadza nila nnzhi dza dzisisieme dza zwa vhulimi-vhufuwi nga kha tshumisano dzone-dzone zwi nga ita uri huvhe na tshanduko khulwane kha izwi.
Mavu, mai na mbekanyamushumo dza vhulunga zwi o livhiwa khazwo kha masia ane hu na khonadzeo ya u bvelela: Hune mutsiko wa vhathu wa vha nha, hune vhashumi vha si ure, tsireledzo ya mavu i nha, hune zwibveledzwa zwa thekhinoodzhi zwa vha hone na hune ha vha na u kona u swikelela mamaga, mavhigwa na tshumelo. Mvelaphana ya nisedzo kana kha zwa vhulimi zwi nga ita uri huvhe na u bvelela ho vhulungeaho na u kana u langula zwishumiswa zwa mupo.
Mbekanyamushumo dziwe dzine dza khou sedziwa zwino u khwinisa mbulungeo ndi:
? Mveledziso ya nila dza u bveledza zwimela ine ya nga ita uri hu vhe na u fhambana ha dzidzhini.
? Kha tsireledzo ya situ ine ya vha i tshi khou tsireledza zwithu zwo fhambanaho kha sisieme ya vhulimisi ha ikonomi ndi ya ndeme.
? Zwa vhubindudzi kha zwishukmiswa na tshumelo ya thikhedzo yo vhulungeaho ya kushumiselwe kwa mavu.
? Mvelaphana ya nila ya thekhinoodzhi u itela u thusa vhathu vha Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tshilapfu.
? U uuwedza zwa mveledziso ya zwa vhulimi hu tshi khou itelwa mutakalo na miholo.
? U vhea zwibveledzwa na u vhululngea kha sisieme ya zwa vhulimi. Izwi zwi tikedza sisieme ya zwibveledzwa zwine zwa si lwe na mupo, zwi katelaho zwibveledzwa zwo anganelanaho, u langula u anganelana ha zwiliwa na vhulimi ha zwi tshilaho.
Mbekanyamushumo dzo sedziwaho kana dzo livhiwaho khadzo na mishumo zwi o ita uri hu vhe na u lingana ha mbonalo ya zwithu na milayo ya ndangulo ya u vhulunga zwishumiswa zwa mupo.
6. Dziwe nila dzine dza nga thusa u bveledza bono ii
Vhunzhi ha zwipikwa zwihulwane malugana na ila dza kushumele khulwane ( iṋe. u lingana, muaisano, nila ine zwishumiswa na mavu zwa vha zwo vhulungeaho) zwi dzhena hohe nahone zwi a thusa uri vhulimi vhu dovhe vhu vhe na tshirunzi. Muvhuso u dzhiela nha vhuifulufheli kha u vhuedzedza zwe vhulimi ha vha hu zwone. Musi hu na hezwi mihumbuloni zwi amba uri zwithu zwihulwane zwi tikedzaho zwi fanela u dzhielwa nzhele, nahone ndi zwi tevhelaho:
? Kuvhusele kwavhui
? U anganyisa na u bveledza vhupo ha mahayani nga nila ine ha sala ho vhulungea
? Nivho na u isa zwithu zwiswa
? Tshumisano na mashango a dzitshaka.
? U tsireledzea na u vhulungea
Nila hedzi ndi dza ndeme ngauri dzi ea mutheo vhukuma une khawo ndivho ya nila idzi wa muaisano, wo katela na vhulimi ho vhulungeaho zwi sa o vhonala. Nila hedzi ndi dza ndeme vhukuma ngauri dzi thusa kha u tikedza tshipikwa tshihulwane nahone hu o ambiwa nga hadzo nga vhualo.
6.1	Kuvhusele kwavhui
Kuvhusele kwavhui ndi tshithu tshavhui tshine tsha dzhenelela hohe. A si zwithu zwi kwamaho muvhuso fhedzi zwi a kwama na mawe masia a zwa vhulimi. Vhukati ha muvhuso ndi zwithu zwa ndeme uri hu vhe na kuvhusele kwavhui. Izwi zwi ta uri hu vhe na vhudziki na mulalo khathihi na u kona u swikelela ndivho khulwane ya nila ya kushumele.
Tshithu tshihulwane kha kuvhusele kwavhui ndi u vha na tshumisano na miwe mihasho.Tsha u thoma Muvhuso u fanela u vhona uri u bveledza muhanga wa vhushumisani vhukati ha lushaka na madzangano o iimisaho nga ohe na dzi NGOs u itela uri bono a nila dza kushumele dzi kone u bveledzea zwavhui, dzine dza vha u lingana, muaisano khathihi na u vhulungea. Muhanga hoyu u o katela zwi tevhelaho:
? iwalo a tshumisano ya kuvhusele vhukati ha mihasho ya muvhuso
? Mpimo wa nisedzo ya tshumelo i elanaho na mulayo wa nisedzo ya tshumelo nga Muvhuso u ambaho nga ha Vhathu Phana.
? Thendelano ya tshumisano vhukati ha Muvhuso na zwigwada zwa vhuvhadzi na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi.Ndima kha Pulane ya Mvelaphana ya u angana ine ya vha zhendedzi a Muvhuso wapo kha zwithu zwi elanaho na zwa vhulimi.
? Vha re na mikovhe vhukati ha Muvhuso na madzangano a ngaho sa National Agricultural Marketing Council, Agricultural Research Council na Land Bank.
? Thendelano nga ha nisedzo ya tshumelo vhukati ha mihasho ya mavunu na madzangano a vhathu a lushaka.
? Mbekanyamushumo dza muvhuso wa vhukati dza u fhaa na u tikedza madzangano a vhathu, mavunu na mivhuso yapo.
Nila ine Muvhuso wa i shumisa u isa nisedzo i o vha ya ndeme vhukuma kha uri hu kone u swikelelwa ndivho ine ya ya vha zwihulwane yo imela madzangano a zwa vhulimi. Dziwe dza tshumelo dza muvhuso na milayo na zwone ndi zwa ndeme uri hu khwinisee zwa muaisano kha tshiko tsha zwa vhulimi. Tsumbo dza hone dzi a pfala ngauri dzi ita uri kuvhusele ku vhe kwavhui nahone ku fushaho nga vhualo. Nga nhani ha zwenezwi nila ntswa ya nisedzo ya tshumelo i o walwa u itela u alusa hoea dza vhathu, tshumelo dza vho iimisaho vha tshi itela vhalimi kana vhorabulasi. Ndeme ya u shumisa thuso i bvaho nna na zwone zwi o dzhielwa nzhele. Ndivho tiwa kha izwi i o sedzwa kha zwi tevhelaho:
? U nanga hune zwithu zwapo zwohe zwa o phethwa hone
? U vhea mutheo wa mulayo nga ha u sa vha na vhuifhinduleli na zwine tshelede dza vha dzo shumisa zwone.
? U sika milayo ine ya kwama vhohe nga ha maitele a zwithu
? U ita mathemo o teaho ane a o vha one hu sedziwaho khao ane a nga kona u alusa zwiko.
? U bveledza zhendedzi a ndalukano
? U bveledza maimo a khoniraka na ndia ya ndaiso
? U bveledza maitele ane muwe na muwe a nga kona u dzhenelela zwavhui kha maitele aya
? U bveledza zwiitisi zwauri u sa dzhenelela zwi isa mini
Iwe ndivho ya nila ya kuvhusele kwavhui ndi u vhea Muvhuso sa mushumisani ane a vha wa ndeme, o dziaho na milayo i humbuleleaho na mbekanyamushumo dzine dza fulufhedzisa nisedzo zwavhui siani a zwa vhulimi. Nyito tiwa dzine dza o itiwa ndi dzi tevhelaho:
? U ita uri Vho-MEC na vhominisia vha dzhenelele kha Khantsela ya zwa Vhulimi uri vha langule zwithu zwine zwa itiwa muvhusoni uri vha kone u swikelela ndivho dza nila dza kushumele kha zwiko zwa vhulimi shangoni.
? U ita uri hu vhe na komiti yo tou sedzanaho na zwithu zwa vhulimi ine ya nga tou nga sa Komiti ya Ndangulo ya zwa Vhulimi.
Ndivho ya u fhedzisa nga ha nila ya kuvhusele kwavhui ndi ya uri hu fhaiwe nila yavhui ya sisiteme ya u anganelana uri hu kone u ivhiwa, u langula na u kovhana nivho ya zwa vhulimi na mafhungo a tshiko tsha vhathu. Tshithu tshihulwane tshi o katela u bveledzwa ha zhendedzi, muhanga wa vhohe na maitele a kulangulele kwa nivho ya zwa vhulimi.
Maitele a tshumisano vhukati ha mivhuso , vhukati ha miwe, a o ivhadza muhanga wa zwa milayo kha vhushaka ha mivhuso kha zwa vhulimi, u alutshedza mishumo na vhuifhinduleli vhukati ha mihasho ya vhukati na ya mavunu a zwa vhulimi na muvhuso wapo; u bveledza muhanga wa u endedza na u langula mabveledzele, u livhanya, u ita, u vhona uri hu khou itiwa zwone na u sedzulusa milayo na dzimbekanyamushumo; u bveledza muhanga wa u dzhenelelana ha tshumisano nga ha u dzudzanya tshelede ine ya o shuma; u ivhadza sisiteme ya ndangulo ya mafhungo; u ivhadza muhanga na maitele khathihi na maimo a nzudzanyo dza mveledziso ya zwishumiswa khathihi na u ita.; na u fhaa maimo a PDAs na muvhuso wapo.
Nila ya kushumele vhukati ha muvhuso na zwiko zwa phuraivethe na vhathu vha shango nga vhuphara i fanela u sedza uri muthu muwe na muwe a no khou dzhenelela kha vhukonani uvhu u uuwedziwa uri a bvise tshiwe na tshiwe. Hu dovha hafhu ha uuwedziwa uri muvhuso u thuse kha zwithu zwinzhi, zwi ngaho sa milayo, dzipholisi, zwifhao zwine zwa shumisiwa nga muvhuso na dziwe tshumelo-vho. Muhasho na vhalimi vha dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha imelele muvhuso vha sumbedze hoea dzine muvhuso wa oa siani a zwa vhulimi. Tshumisano i lavhelelwa vhukati ha muvhuso na vhalimi na muhasho ngauri a hu na ane a nga kona u shuma e ehe, zwigwada hezwi zwohe zwi a oana. Zwiwe zwine zwa fanela u sedziwa ndi u thusa nga u gudisa vhathu mishumo, u thusa vhalimi, u thomiwa ha madzangano a vhalimi na u ita hoisiso khathihi na phirisedzo ya thekhinoodzhi.
Tsha u fhedzisela ndi tsha uri muvhuso u vhukati na u oa nila ine wa nga shuma ngayo ya khwine, ine ya o kona u alula uri zwikene zwi itiswa hani, hezwi zwi o ivhadzwa shango nga vhuphara, ho sedziwa mashumele a pholisi ya vhathu phana. Mushumo wa u ita uri vhathu vha ivhe uri hu khou itea mini kha mashumele a muvhuso ndi wa uri vhathu vha kone u vhona arali muvhuso u tshi khou vha shumela nga nila yone nahone u tshi khou ita mishumo nga tshifhinga.
6.2	U anganyisa na u bveledza vhupo ha mahayani nga nila ine ha sala ho vhulungea
Kushumele kwo tanganyisiwaho kwa zwa vhulimi ku ita uri hu vhe na nila ya u bveledza vhulimi ho vhulungeaho vhune ha ita uri vhupo ha mahayani vhu bvelele nahone vhu kone u bveledzisa na GDP ya lushaka. ISRDS i o ita urivhulimi vhu wane zwivhuya na kha zwiko zwa mahayani zwohe.
Kuvhonele kwa nila iyi nga ha nzudzanyo ya tshiko ku dzhia ISRDS i kha mufhiriso wa masia a zwa vhulimi a tevhelaho:
? U alusa ikonomi yapo ho sedzeswa orobo dza mahayani,senthara dza nisedzo na miini.
? U khwahisa mishumo ya zwa vhulimi na zwiko zwi elanaho naho kha maitele a Nzudzanyo dza mveledziso dzo anganelanaho nga maana vhupo ha mahayani.
? Hu o dzhieleswa nha fhungo a u alusa mveledzo ya mbuelo na mishumo ine ya isa vhutshilo i itiwaho nga vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali vhane vha lwela u wana hoea kha mia i shayaho na zwine mimaraga yapo ya oa.
? U alusa vhupo ha mahayani
? Nzudzanyo ya madzulele a vhupo ha mahayani uri hu katelee maitele madzulele maswa
o monaho u bva tshe mulayo wa khethano nga lukanda wa madzulele wa bviswa na masana a zwine zwa khou bvelela zwino nga murahu ha 1994 hu na mulayo wa muvhuso wa vhathu.
Thuso ya muvhuso yo khwahaho i a oea nga maana uri hoyu muhasho u kone u bvelela kha zwohe zwine wa vha u tshi khou oa u ita. Maitele aya a o thusa vhashai a dovha a thusa na vhafumakadzi khathihi na vhaswa, na vhaholefhali.Tshiko tsha vhulimi tsho bvelaho phaa tshi o vhumba tshithu tsha ndeme tsha u anganelanaho nahone tsho vhulungeaho kha vhupo ha mahayani kana vaisi vesa.
6.3	Nivho na u isa zwithu zwiswa
Ikonimi ya shango i dzula i khou shanduka uvha iwe na iwe i tshi vha ikonomi ya nivho na tserekano.Kha hei shango nila ine vhathu vha nga bvelela ngayo ndi musi vhana nivho na halukanyo ya zwine zwa khou itea kha ikonomi yavho. Ndi ngazwo vhabveledzi vha nila ntswa dza vhulimi vha tshi khou vhea saintsi na thekhinoodzhi phana. Muhumbulo muhulwane wa heini nila ya kushumele ndi u ibveledza phana kha mimaraga i re na vhumatshelo havhui.
Izwi zwi fanela u swikisa kha vhubindudzi na tshumiso ya zwibveledzwa zwa maimo a nha nahone zwa amusi zwo itwaho hoisiso khazwo, vhugudisi na sisiteme ya nyengedzo. Nga u shumisa iyi nila tshiko itshi tshi shumisa hoisiso ya maimo a nha na mbekanyamushumo dza pfunzo yone u alusa nila ntswa na thekhinoodzhi ( biotechnology, mafhungo, vhudavhidzani)na mutevhe wa ndeme ya nyengedzo ya thekhinoodzhi. Nila ya u fhedzisa i o alusa muaisano wo vhulungeaho wa zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzhango ohe ya thusa kha tsireledzo ya vhukuma ya zwiiwa yo tewaho nga mashango a Devhula.
Zwine zwa khou lavhelelwa uri zwi itiwe ndi uri muvhuso u shumise tshelede kha u gudisa vhalimi nila dza khwine dza u lima uri GDP ya shango i bve kha 1.04% uri i kone u swikelela GDP ya zwa vhulimi yo tendelwaho ine ya vha 3% ya GNP ya zwa vhulimi, ine ya vhambedzwa na 3,7 %ya USA; 4 % YA Australia, na 2,1 % ya EU, uri i kone u itela khaedu zwiko zwo vhewaho nga Muvhuso na mvelaphana ya dzhango nga vhualo. Kha hezwi, hu o sedzwa zwi tevhelaho:
? U alusa tshumisano vhukati ha ARC,Fakhalithi dza zwa Vhulimi dzi re dziyunivesithi, Mihasho ya mavunu ya zwa Vhulimi, mabindu a zwa vhulimi na mawe magudedzi a hoisiso dza zwa vhulimi uri hu dovhe hu livhiwe kha nila khulwane sa yone tshithu tshihulwane, u isa zwithu zwiswa na hoisiso yo oweleaho.
? U bveledza sisiteme yo tanganelanaho ya hoisiso ya Lushaka ya zwa Vhulimi, u ananya na u kwamanya hoisiso ya zwa vhulimi na imaga na dzangano a hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka tshumelo yo engedziwaho.
? U sedzulusa hafhu ndia yo shumisiwaho musi hu tshi avhelwa tshelede ya u alusa vhushumisani vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi, dziyunivesithi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe.
Miwahani minzhi yo fhiraho sisiteme ya hoisiso ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe yo i bveledza mvelelo dzavhui naho ho i vha na khethululo khulwane ya vhorabulasi, lune zwino hu na khani nga ha thikhedzo ya ? mufhenyi a ivheaho?. Hone u tsa ha zwa vhubinduli ho fhelela kha hoisiso ya zwa vhulimi na mvelaphana ya thekhinoodzhi a i koni u imela khaedu yo itiwaho nga Muphuresidennde wa zwa mvelaphana ya thekhinoodzhi na u vheiwa vhukati ha tshiko sa murangaphana kha wa ikonomi ya vhuponi ha mahayani.Muvhuso u o engedza gavhelo a tshelede kha hoisiso dza zwa vhulimi u itela u khwinisea na muaisano nga hu sa gumi na vhurangaphana ha zwa mafhungo, vhudavhidzani na biotechnology zwine zwa vha zwa ndeme kha vhumatshelo ha Afrika Tshipembe.
Mutengo hoyu muhulwane wa u wana nga ha thekhinoodzhi u nga fhenyiwa nga tshumisano na R&D na tshiko tsha thekhinoodzhi. Mushumo muhulwane wa Muvhuso kha hezwi u o katela:
? U vhona uri hoisiso ya ARC, Fakhalithi dza zwa Vhulimi Yunivesithi, PDAs na dziwe thondo dza hoisiso ya zwa vhulimi dzi khou langiwa nahone dzine ndivho yadzo ya vha kha zwithu zwine zwo livha kha muaisano wo vhulungeaho nahone wo dzibaho. Maitele haya a zwino sisiteme ya hoisiso ya zwa Vhulimi ya Lushaka i o vha na izwi sa ndivho yayo.
? U vhoana uri zwa ikonomi, zwa matshilisano na zzwi kwamaho vhupo zwi khou dzhielwa nha kha mveledziso ya zwithu zwiswa zwa thekhinoodzhi
? U kombetshedza uri hu vhe na u lingana kha vhupo ha zwa hoisiso ya zwa vhulimi ho teaho
? U thusedza kha zwiimiswa zwa hoisiso ya zwa vhulimi uri hu vhe na u kona u swikelela zwiko zwa masheleni.
? U ea thikhedzo kha vhushaka ha koniraka vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi na madzangano o imelaho mamaga, na mavunu khathihi na kha zwiko zwa hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka.
6.4	Tshumisano na mashango a dzitshaka/ nna
U shumisana na mawe mashango zwo wanala kha mafhungo a thekhinoodzhi ntswa na u tshimbidzwa ha zwithu, nyengedzo ya u tshimbidzwa ha zwithu, tshumelo na vhathu u mona na dzibodara, nyengedzo ya lupfumo naho hu na phambano vhukati ha vhashai na vhapfumi.
Afrika Tshipembe sa tsumbo ya vhuilangi kha ifhasi o aluwa i tshi vhambedzwa na mashango manzhi. Izwi zwi sia Afrika Tshipembe i tshi kona u dzhenelela kha dzikomiti nnzhi. Izwi zwo dovha hafhu zwa ita uri Afrika Tshipembe i kundelwe u dzhenelela kha komiti dzo vhalaho ngauri i vha i tshi khou oiwa thungo dzohe. Nga nhani ha luvhilo lwa tshanduko siani a kuvhusele kha zwa vhulimi, hoisiso na vhu vhambadzi, na tshanduko kha mawe mashango zwi khou sia Afrika Tshipembe i tshi khou fanela u shanduka. Nila ine ra shuma ngayo siani a zwa vhulimi na mawe mashango zwi bveledzwa nga polotiki, vhuvhambadzi, u gudiswa mishumo, zwine zwa vha zwa ndeme.
Afrika Tshipembe ndi one ine a vha phana siani a tshanduko, kha shango ohe a Afrika u ya nga vhuphara. Tsumbo ya izwi ndi vhuvhambadzi ha SADC, ? NEW Africa initiative? na ? key positioned aiances in multiateral institutions? , zwi sia i one i re kha nila ya khwine siani a zwa vhulimi. Muvhuso wo oa nila dza u shuma na mashango a nna, izwi zwi o thusa uri vha kone u shuma na mashango mahulwane a nga ho sa USA, Europe na Far East.
hoea ya zwa vhulimi ho livhanaho na fhano yo ita uri hu thome madzangano a nga ho ? new Africa initiative, SADCinitiative na miangano ya bilateral na mashango a Africa. Muvhuso u tshi khou shuma ma miwe mirao u o lusa nga nila dzohe uri vhathu vha gudiswe mishumo nahone vha bvelele kha zwohe zwine vha khou ita. Muvhuso wa Afrika Tshipembe u o shuma na mawe mashango uri vha wane nila ya u thusa vhathu ngayo nga masheleni. U o humbela masheleni kha mawe mashango uri vhathu vha kone u bvelela.
Nila ntswa ya hoisiso yo ita uri hu bvelele zwibveledzwa zwiswa. U vha hone ha mafhungo zwo ita uri vhathu vha thome u vhilaela nga zwithu zwi ngaho u tsireledzea ha zwiiwa, matholele avhui na zwiwe. U aluwa ha nila ine vharengisi vha zwiiwa vha mashango a nna vha vha ngayo zwi tshi ya kha vhudele ha zwiiwa zwi ita uri thengiso ya zwiiwa zwa nna i kwamee, ndi ngazwo muvhuso u tshi fanela u dzhenelela. U shuma misi yohe na mashango a nna a nga ho ? FAO Codex Alimentarius, ine ya vha tsireledzo ya tshimela, na mutakalo zwa zwifuwo wa dzitshaka na mawe madzangano a nga ho madzangano a shumaho na zwa vhupo na zwa vhoramaali ndi madzangano a ndeme kha mileniamu iyi ntswa. Muvhuso wo iimisela u thusa madzangano aya lwa miwaha miraru ine ya khou a.
6.5	U tsireledzea na u vhulungea
Vhutshinyi vhuponi ha mahayani ho no aluwa nga nila i mangadzaho. Hezwi zwi ita uri na vhathu vhane vha takalela u ita zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani vha si shume zwavhui kana vha si takalele u shuma hone. Hu khou oea nila ine ya nga thusa kha u fhedza vhugevhenga vhuponi ha mahayani, vhugevhenga hovhu vhu ita uri hu si vhe na matshilisano avhui hafha vhuponi ha mahayani. Kha mashumele aya zwi tevhelaho zwi o alutshedzwa nga vhualo:
? U thomiwa ha komiti ine ya o vhona uri hu vhe na mulalo na tsireledzo ine ya katela zwipia zwinzhi zwa vhathu. Komiti iyi io thusa u fhungudza zwiito zwa vhugevhenga. Izwi zwi o dovha zwa alusa vhushaka vhukati ha vhupo ha mahayani.
? U vusuludza sisiteme ya khahulo ya vhutshinyi na zwiko zwi tikedzaho sisiteme iyo u itela uri vhugevhenga vhu ye fhasi.
? U katela vha SAPS na vha SANDF khathi na vhawe vhashumi ngavho vha re na tshenzhemo kha zwithu zwa vhupileli uri vha thuse hu vhe na mulalo na u tsireledzea.
? U ita uri hu vhe na tshelede ine ya nga livhiswa kha vha SAPS na vha SANDF uri vha kone u fhungudza vhugevhenga vhuponi ha mahayani. Tshelede hei i o shumiswa vhuponi honovhu musi ho wa tshiwo kana musi vha tshi khou ralo u thivhela vhugevhenga.
? Mushumo muhulwane wa komiti khulwane ine ya vha ya u anganya vhathu na zwithu i o ita uri i vhone uri hu na mulalo na u tsireledzea vhukati ha muvhuso, na u ita uri hu vhe na vhudziki shangoni.
7. U SHUMISIWA HA PULANE YA NILA DZA KUSHUMELE YO KHWINIFHADZEAHO
Bono a zwa vhulimi ho vhofhanaho nahone vhune ha vha na mvelaphana i khou oa vhashumisani vha tshi vha na nila ine shuma ngayo, nila dza u sumbedza uri vha swikisa hani nisedzo, zwine vha o bveledza, na nila ya u sedza uri vha khou bveledza mvelelo dzone naaNahone i lavhelela Muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho- nga u avhanya nahone nga tshumisano na vhorabulasi, mabibdu a zwa vhulimi, NGOs, na miwe mihasho ya muvhuso.
Zwi a vhonala kha tsumbamushumo yo bulwaho afha kha pulane ine ya o shumisiwa uri hu bvelelwe, hu vhe na miaisano na fhethu ha u shuma havhui, ngeno kha muhasho wa zwa vhulimi hu tshi oea zwi tevhelaho uri vhashume zwavhui:
? U shumisana zwavhui nga vhohe vhane vha fanela u bveledza pulane iyi, ho katelwa vhathu, zwiko zwo iimisaho nga zwohe na zwiko zwo tou iekedzaho.
? U tea u vha vhathu vho itkaho kha ndivho ine vha khou fanela u i bveledza u vhona uri zwohe zwo livhiwaho khazwo zwi a swikelelwa, hu si sedza kha zwine muthu ene mue a nga vha a tshi khou ita.
? U uuwedza mvelaphana kha zwithu zwine zwa khou itiwa, na uri vhathu vha tshi khou shuma vha vhe vhe na nivho ya mushumo.
? U dzudzanya zwavhui uri zwithu zwi tshimbile, uri vhathu vha kone u thoma mishumo nga tshifhinga vha dovhe vha fhedze nga tshifhinga nahone hu dovhe hu vhe na tshumisano vhukati ha vhashumi.
? Hu vhe na u sielisana ha mishumo havhui, hu dovhe hu vhe na thuso yavhui ( u gudisa vhathu mishumo, u fhaea ha mihasho, u dzadzanya, n.z.)
Nila ya u shuma i nga si vhonale arali hu si na vhuiimiseli kha vhane vha khou fanela u bveledza mushumo. Pulane nyangaredzi i a sumbedza uri vhathu vhane vha shuma nga ngomu vha fanela u davhidzana hani. U swika zwino komiti ya tshohe i o dzula na vhane vha khou bveledza pulane iyi vhane vha vha vha Muhasho wa zwa Vhulimi, AgriSA, NAFU. Mushumo muhulwane wa iyi pulane u o vha u ita zwi tevhelaho:
? U alutshedza nga vhualo zwine zwa khou fanela u itiwa. Hezwi zwi o katela maga ohe ane a khou fanela u dzhiiwa, u alula vhathu na mishumo yavho, u alula zwiwe zwine zwa khou fanela u dzhenisiwa, u sedzulusa vhohe vhane vha khou fanela u bveledza mushumo ( masheleni na zwiwe) na u alutshedza nila ine vhathu vha o shuma ngayo.
? U thoma komiti ine mushumo wayo wa vha wa u tikedza vhohe vhane vha khou shuma uyu mushumo. Vhashumi vha hone ndi muvhuso, na vho itikaho nga vhohe, na vhane vha khou tou thusa kha mushumo uyu.
? U thoma nila ine mushumo wa o sumbedzwa ngayo uri u khou ya phana zwo itika kha nila ine mushumo wa o sedzuluswa ngayo. Komiti khulwane i tea u sumbedza mashumele aya kha vhashumeli vhahulwane tshifhinga tshiwe na tshiwe.
MBEKANYAMUSHUMO DZA NDEME
Sa tshiga tsha u thoma u ri pulane ya nila dza kushumele i tshimbile nahone i vhe tsini na u itiwa vhashumisani vha nila iyi vha fanela u kona u vhona mbekanyamushumo dza ndeme dzi tevhelaho:
? U itiwa ha uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulungea uri hu vhe na vhudziki na vhuifulufheli mahayani.
? Kuvhusele kwavhui na tshumisano na u endedzana vhukati ha vhashumisani
? U ita uri mbekanyamushumo i avhanye uri vhathu vha thusee vha wane mavu a u lima
? U thomiwa ha mimaraga hune vhathu vha nga kona u wana nivho nga mimaraga
? U thoma na u bveledza nila ine ya o shuma u thivhela khombo ngayo ( u thivhela malwadze kha zwimela, kha zwifuwo, khombo dza mupo na nila ya u wana masheleni)
? U ita uri hu vhe na muaisano wavhui fhano hayani na kha mawe mashango
? U thoma u shuma ha bono nyangaredzi, zwa vhashumi na nila ya u ea vhathu mashango
? Nila ya u uuwedza zwigwada zwohe zwa vhulimi. Kha hei nila hu o uuwedzwa nila ya u gudisa vhathu mishumo, muvhuso u o thusa vhathu nga zwohe
? Maitele a u ea maana kha zwiko zwohe zwa zwiiwa zwi bveledzwaho nga vhulimi. Kha maitele haya mbekanyamushumo dza ndeme dzi fanela u dzhielwa nzhele u itela uri hu vhe na thikhedzo yo fhelelaho i bvaho kha muvhuso.
? U oea ha vha vhambadzi vha nna uri hu dzhene tshelede i no bva nna. Hezwi zwi o engedza muaisano ( hu o sedzwa zwi tevhelaho, mai, muagasi, zwa vhudavhidzani, zwiporo, zwa muyani, dzibada, zwa masheleni, vhugudisi na zwa mitshini)
? U fhungudzwa ha masheleni ane vhathu vha bveledza ngao zwithu.
NILA INE MUSHUMO UYU WA O ITIWA NGAYO/ MBEKANYAMAITELE
Komiti ya tshohe i o shuma kha muvhuso wa vhukati u sedza na u vhona uri mbekanyamushumo i khou bveledzwa naa. Zwigwada zwi no khou shuma zwi o vha zwone zwi vhonaho uri mushumo u khou bveledzwa kha mavunu. Havha ndi vhone vhane vha o isa muvhigo kha muvhuso wa vhukati. Muvhuso wa vhukati u o dovha hafhu wa vhona uri zwishumiswa ( tshelede na vhathu ) kha tshigwada tshiwe na tshiwe vha khou shuma hani nahone tshelede i khou langiwa hani musi hu tshi khou bveledzwa mbekanyamushumo dzo fhambanaho.
Tsha u thoma tsha ndeme ndi u amba nga mbekanyamushumo. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri hei bammbiri i fanela u vhaliwa nahone zwo waliwaho nga ngomu zwi fanela u ambiwa vhukati ha vhashumeli vha hei pulane nyangaredzi. Mushumo wa u isa phana na mbekanyamushumo wo thoma.
(xii)
7
<fn>ven_Article_National Language Services_RO DIIMISELA U VHA TH.txt</fn>
Tshivenda
RO DIIMISELA U VHA THUSA
MALUGANA NA DZIKHAKHATHI DZA MUTANI
Ri do vha thusa nga ndila ya thonifho.
Ri do vha divhadza ?
* nga ha uri vha nga wana hani Ndaela ya Tsireledzo na u vha thusa arali Ndaela yeneyo yo pfukhwa kana I songo tevhedzelwa; na
* nga ha pfanelo dzavho na zwinwe zwo fhambanaho zwine zwa vha hone.
Ri do vha tsireledza he khakhathi ya bvelela hone, nahone arali zwo tea ra fara muiti wazwo.
Vha do nwalisa tshitatamennde tshiphirini.
Arali zwo tea, ri do vha thusa uri vha kone u wana ?
* Thogomelo ya dzilafho, vha toliwe na/ kana vha lafhiwe;
* Tshumelo dza u tikedza vho pfiswaho vhutungu malugana na u vha khuthadza na u vha nea thuso inwe-vho; na
* Vhudzulo na tsireledzo
KHA VHA AMBE NGA HA KHAKHATHI DZA MUTANI
* Arali vha tshi toda mafhungo nga vhudalo, kha vha kwame tshititshi tsha havho tsha mapholisa
* Arali vha na dzinwe mbilaelo, kha vha kwame ofisi ya mapholisa ya vhupo ha havho kana ya phurovintsi.
<fn>ven_Article_National Language Services_Ri mini musi ri tshi .txt</fn>
RADIO SCRIPT
CLIENT JOB NUMBER
TELKOM
PRODUCT DATE
SHARE OFFER 26 JULY 2001
TITLE WORD COUNT
EDUCATIONAL RADIO
LENGTH REVISION NUMBER
40
ART DIRECTOR COPYWRITER
W HAMMOND S STRAW
SOUND EFFECTS DIALOGUE
 SFX:	Emotive music background
 Ri mini musi ri tshi ima ri rothe?
 Ri nga vha mini musi ro tangana na
 vhanwe ra vala zwikhala zwihulwane zwire
 vhukati ha munwe na munwe washu.
 Ndi kuhumbulele uku kwo itaho uri
 Telkom Afurika Tshipembe i vhe murangaphanda
 Kha vhudavhidzani
 Ngi nga muya hoyu wo itaho uri muvhuso
 wa Afurika Tshipembe u rambe vhadzulapo
 vhawo uri vha vhe na mikovhe yavho kha
 Telkom.Wanani zwinzhi kha kubugwana kwa
 Ngeletshedzo nga ha mikovhe nga fhedzi u bva posoni na
 kha madavhi a Standard Bank o dzhenelelaho.
 Hezwi a si u newa kana u rambiwa u renga mikovhe,
 thalulotshedzo i re na zwidodombedzwa zwo fhelelaho nga
 ha u renga mikovhe i do ridzhisitiwa na u
 newa musi thendelo i tshi itwa.
 U rambiwa ha u renga mikovhe nga Telkom
 Maanda ashu a kha u kovha.
RADIO SCRIPT
CLIENT JOB NUMBER
TELKOM
PRODUCT DATE
SHARE OFFER 26 JULY 2001
TITLE WORD COUNT
EDUCATIONAL RADIO
LENGTH REVISION NUMBER
40
ART DIRECTOR COPYWRITER
W HAMMOND S STRAW
SOUND EFFECTS DIALOGUE
SFX: EMOTIVE MUSIC IN BACKGROUND
ANN:	Muvhuso wa Afurika Tshipembe u dilugisela
u rengisa minwe ya mikovhe yawo ine ya
vha kha Telkom na vhudzulapo vha Afurika Tshipembe
vha do vha na tshikhala tsha u dzhenelela.
Na thingo dzi hovhelelaho milioni thanu.
Telkom yo diimisela u fhata vhumatshelo
havhudi kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
Wanani zwinzhi kha kubugwana kwa Ngeletshedzo nga ha mikovhe
nga fhedzi u bva posomi na kha
madavhi a Standard Bank o dzhenelelaho.
Hezwi a si u newa kana u rambiwa u renga mikovhe,
thalutshedzo i re na zwidodombedzwa
zwo fhelelaho nga ha u renga mikovhe i do
ridzhisitiwa na u newa musi thendelo i tshi itiwa.
U rambiwa ha u renga mikovhe nga Telkom
Maanda ashu a kha u kovha
RADIO SCRIPT
CLIENT JOB NUMBER
TELKOM
PRODUCT DATE
SHARE OFFER 26 JULY 2001
TITLE WORD COUNT
EDUCATIONAL RADIO
LENGTH REVISION NUMBER
40
ART DIRECTOR COPYWRITER
W HAMMOND S STRAW
SOUND EFFECTS DIALOGUE
SFX: EMOTIVE MUSIC IN BACKGROUND
ANN:	Muvhuso wa Afurika Tshipembe u dilugisela
u rengisa minwe ya mikovhe yawo
ine ya vha kha Telkom. Na vhadzulapo
vha Afurika Tshipembe vha do vha na tshikhala
tsha u dzhenelela.
Telkom yo no vha na zwitenwa zwa
vhubveledzi ha maimo a ntha kha lifhasi ya
dovha ya diimisela u fhata vhumatshelo
havhudi kha vhadzulapo vhothe vha Afurika
Tshipembe. Wanani zwinzhi kha kugubwana
kwa Ngeletshedzo nga ha mikovhe nga fhedzi u bva posoni
na kha madavhi a Standard Bank o dzhenelelaho.
Hezwi a si u newa kana u rambiwa u renga mikovhe,
thalutshedzo i re na zwidodombedzwa zwo fhelelaho
nga ha u renga mikovhe i do ridzhisitiwa
Na u newa musi thendelo i tshi itwa
U rambiwa u renga mikovhe nga Telkom
Maanda ashu a kha u kovha .
<fn>ven_Article_National Language Services_SIALALA, MVELELE NA M.txt</fn>
SIALALA, MVELELE NA MULAYO WA NDINGANYISO
Milayo ya sialala na vhurereli ndi zwone zwithu zwo vhumbaho mbumbo ya mbeu. Kha tshitshavha na maitele ane u tsikeledzwa na u tsitswa ha vhafumakadzi ha sumbedzwa na u engedzwa
Sialala ndi mini?
Sialala i ṱalutshedzwa sa u ṋetshedzwa ha zwipiḓa zwa mvelele u bva kha murafho muṅwe u ya kha muṅwe murafho, nga maanḓa nga vhudavhidzani ha mulomo. Yo ṱalutshedzwa sa:
? nḓila ya kuhumbulele kana vhuḓifari vhune ha bvela phanḓa na u tevhelwa nga vhathu u bva kha murafho u ya kha muṅwe murafho; nḓowelo kana nyito;
? Tshigwada tsha hedzo nḓowelo na nyito dzine dza sedzwa sa tshipiḓa tsho ṱumanaho tsha u dzhielela tshine tsha langa zwa musalauno: sialala dza miṋa dzine dza tevhelwa dza kuambarele na mikhwa.
Ndi nga mulandu wa sialala dzo fhambanaho uri nyito dzo fhambanaho dzi a ṋetshedzwa na u tevhedzwa nga mirafho i tevhelaho.
Mvelelo dza sialala dzi vhaisaho kha vhasidzana/ vhafumakadzi
? Musi sialala nnzhi dzi tshi ṱuṱuwedza u farana na vhuthihi, dziṅwe dzi kumbuludza mutakalo wa muya kana wa ṋama na tshirunzi tsha vhathu nga maanḓa vhasidzana na vhafumakadzi. Zwithu zwi fanaho na u swikelela hu songo fhelelaho kha pfunzo, mafhungo na tshumelo zwi tendela zwithu zwine zwa nga vhaisa uri zwi bvelele;
? Sialala dzi vhaisaho dzi vha hone nga zwivhumbeo zwo fhambanaho fhedzi dzi bva fhethu huthihi na vhushaka vhune ha vha na ḓivhazwakale ya u sa lingana kha zwa ikonomi na matshilisano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi. Zwiito zwenezwo zwi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha mutheo wa matshilisano na mvelele. Ndingedzo dza u lugisa kana u fhelisa hezwi zwiito dzi anzela u ṱangana na u sa fulufhelwa kana u vhengiwa nga zwitshavha zwine zwa zwi ita, nga maanḓa ndingedzo dzi tshi itwa nga vhathu vhane vha bva nnḓa ha zwitshavha zwenezwo;
? dziṅwe sialala dzi vhaisaho dzi katela zwi tevhelaho: u tshewa ha miraḓo ya vhusadzi, u malwa muthu a tshe muṱuku, u sa vha na pfanelo dza ndaka, u dzhielwa ndaka ine wa i wana musi wo lovhelwa nga munna;
? dziṅwe sialala dzine dza itwa, dzine dza kwama vhafumakadzi, dzi katela: u lingwa uri musidzana haathu u ḓivha munna, lumalo, u dzhielwa ndaka ya munna wau o lovhaho, u malwa ha vhafumakadzi vhanzhi.
Vhurereli ndi mini?
Vhurereli ndi fulo ḽa vhuthu ḽine fulufhelo ḓo xelaho ḽa vusuludzwa. Ho vha vhu tshi ṱalutshedzwa sa .sisi.eme ya fulufhelo na nyito dzine zwigwada zwa vhathu zwa shumisa u lwa na thaidzo dza vhutshilo. Vhurereli vhu nga shumiswa sa tshithu tsha u swaya phambano u itela u khethululwa ha matshilisano na u thudzelwa kule na u dzudzanya zwigwada zwa matshilisano kha mutevhe wa maimo.
Vhushaka vhukati ha vhurereli na mbeu
? Mushumo wa vhafumakadzi kha tshitshavha u a kwamiwa nga mushumo wa vhafumakadzi wo randelwaho kha fulufhelo ḽa vhurereli;
? Mashudu mavhi zwine vhurereli ha amba zwone zwi zwanḓani zwa vhaimeleli vha vhurereli vhane vha anzela u vha ho ḓala vhanna;
? Mushumo wa zwimiswa zwa vhurereli kha zwitshavha zwashu wo mila kuvhonele kwa vhathu kwa u ṱalutshedza mishumo ya dzimbeus. Kuvhonene kwa vhathu zwavho ku tshe kwo ṱola zwine vha zwi pfa tshifhinga tshoṱhe kha miṱangano ya thabelo hune vha funzwa nga vhafunzi vhane vha anzela u sasaladza mbofholowo na mvelaphanḓa iṅwe na iṅwe ya vhafumakadzi.
? Tsenguluso ya vhushaka vhukati ha mbeu na vhurereli ndi ya ndeme musi ri tshi sedza nḓila ye vhurereli kana nyambo dza vhurereli dza vha dzi tshi shumiswa kha u thudzela vhafumakadzi thungo. Zwi a ambiwa uri .vhurereli ho vha nahone vhu kha ḓi vha mudzi wa zwiitisi zwa uri vhafumakadzi vha tsitswe na u thudzelwa kule? nga maanḓa nga uri milayo yaho na u ḓiita mulangi wa vhathu vhoṱhe,
Mutheo wa zwa Mulayo na phoḽisi
1) ZWISHUMISWA ZWA DZITHAKA ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI
? Buthano ḽa u Fhelisa nḓila dzoṱhe dza U Khethulula Vhafumakadzi (CEDAW);
? Khuvhangano ya ḽifhasi ya Vhuvhili ya Mbumbano ya Dzitshaka ya Vhafumakadzi (Mulayo wa Nyito wa Beijing).
2) ZWISHUMISWA ZWA DZINGU ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI
* Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhuthu na dza Vhathu;
* Mulayo wa Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhathu na dza Vhuthu kha pfanelo dza Vhafumakadzi vha Afurika
* Mulevho wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika, wa 1997
* U ḓivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi, ya 1999.
3) MILAYO NA MILANDU YA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI NA MBEU YA AFURIKA TSHIPEMBE
? Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996 (mulayotewa);
? Mulayo wa Pfanelo dza vhuṋe ha Mavu wa 1994;
? Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa vhu 55 wa 1998;
? Mulayo wa u ṱanganedzwa ha Mbingano dza Sialala1 (?Mulayo wa Sialala?);
? Mulayo wa u Dzivhisa u pomoka Vhuloi (Witchcraft Suppression Act).
1 120 of 1998
??
??
??
??
1
<fn>ven_Article_National Language Services_THANDELA DZA U SWIKEL.txt</fn>
THANDELA DZA U SWIKELELA VHATHU
NAFVSA i na Khethekanyo ya u swikelela vhathu, ine ya ita zwauri zwishumiswa zwi vhe hone kha ḽa Afurika Tshipembe nga maanḓa vhupo he ha vha vhu sa dzhielwi nṱha kale. Kha u vhumba vhushaka ha tshumisano na zwiṅwe zwiimiswa, i edzisa u kwama vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe.
Akhaivi dza Lushaka, Vidio na mibvumo zwi a kwamea kha thandela dzo vhalaho. Zwiimiswa zwa pfunzo zwi khou rambiwa uri zwi sedze dzifilimu na u fara nyambedzano nga ? hoho iṅwe na iṅwe ine dza vhona yo tea u dzheniswa. Hezwi zwi itiwa hu na tshumisano na vhadededzi na ma.ekitshara. Ndivho khulwane ya khethekanyo ya u swikelela vhathu ndi ya u isa .Baisikopo kha Vhathu? hune zwitshavha zwa nga kona u vhuelwa ngayo. Hezwi zwi itiwa hu na u shumisana na maṅwe madzangano a fanaho na zwikolo, indasi? iri dzo teaho, dzikereke, madzangano a tshitshavha na vhathu vhoṱhe, NAFVSA i livha kha vhupo ha mahayani hune vhathu vha si ḓivhe zwauri akhaivi ya filimu ndi mini sa izwi na vhathu vha wanalaho kha vhupo uho vhe na pfanelo ya u swikelela mafhungo.
NAFVSA i khou ṱoḓa u shumisa Senthara dza Vhutsila dza Tshitshavha, dze dza fhaṱiwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele kha u bveledza mushumo uyu. Hu ḓo shumiswa na holo dza kereke, zwikolo na dza zwitshavha.
Ri khou humbela zwitshavha kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo kha ifa ḽa u tshetshelesa na u vhona ḽa ḽino shango uri a ri kwame arali vho ita khumbelo ya u shumisa tshumelo dza NAFVSA?.
ḓivhazwakale YA MULOMO NA THANDELA YA MUZIKA WA TSHIKALE
NAFVSA i dovha ya vha na khethekanyo ine ya amba nga u vhulungiwa ha u rekhodiwa ha orala hune ha ḓadza tshikhala tshe tsha vha tshi si na tshithu kha ḓivhazwakale yashu. Vhathu vha khou inthaviwuwiwa kha thero dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha mvelele, vhutsila, ? ivhazwakale, na u fhaṱa lushaka.
U kuvhanganya, u vhulungwa na u phaḓaladzwa ha Muzika wa Kale zwi khou aluswa nga ṱano ḽashu ḽa Tshilidzwa tsha Muzika Wapo ḽine ḽa endela mashango (Travelling Indigenous Music Instrument Exhibition)
HUNE MAFHUNGO A NGA WANALA HONE
ḓiresi ya poswoni
National Film, Video & Sound Archives
Private Bag X 236
Pretoria
0001
ḓiresi ya Fhethu
National Film, Video & Sound Archives
698 Church Street East
Arcadia
Pretoria
0083
(?iresi ya fhethu I songo shumiswa kha u rumela marifhi )
Luṱingo: (012) 343 9767
Fekisi: (012) 344 5143/ 323 5287
E-meili: film01@hotmail.com
Webusaithi:
 www.national.archives.gov.za
AKHAIVI DZA fiḽimu DZA LUSHAKA, VIDIO NA MUBVUMO
? ho.isiso dzo itiwaho nga 1956 dzo ita zwauri hu thomiwe vhusimamulayo wa Bodo ya fiḽimu dza Lushaka nga ḽa 1 Lambami 1964. Mushumo muhulwane wa Bodo ya fiḽimu Dza Lushaka wo vha u wa u alusa indasiṱiri ya filimu. miṅwe mishumo yo vha ya u tevhelela, u ita rekhodo ntswa, u vhulunga na u ita zwauri dzi vhe hone kha vhashumisi vhadzo, dzifiḽimu dze dza itiwa dzi fanaho kana dzine dza amba nga ha Afrika Tshipembe. Uri mishumo iyi i kone u itiwa ho thomiwa khethekanyo ine ya vhidzwa u pfi Dzangano ḽa fiḽimu ḽa Afrika Tshipembe (South African Film Institute). Dzina ḽa tshipiḓa itshi ḓo ḓo shandukiswa nga murahu ḽa vhidzwa u pfi Akhaivi dza fiḽimu dza Lushaka (National Film Archives).
Kha ḽa 31 Nyendavhusiku 1979 mishumo ya Bodo ya fiḽimu ya Lushaka yo fheliswa. Akhaivi dza Lushaka yo vha yone khethekanyo ye ya kona u tshila nahone yo d.o iswa kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka. Yo ḓo fhedza i tshi khou vha tshipiḓa tsha Akhaivi dza Muvhuso (State Archives) dze nga murahu dza ḓo vhidzwa u pfi Akhaivi dza Lushaka (National Archives) nga 1982, na uri u bva zwenezwo yo ḓo shuma sa fhethu ha u vhea hone rekhodo dza u thetshelesa na u vhona (kana .ma.walo a u thetshelesa na u vhona? u ya nga themo ḽine ḽa shumiswa kha Mulayo wa u Diphosita hu re Mulayoni (Legal Deposit Act)).
Nga 1985 mishumo yawo yo ḓo engedzedzwa ya angaredza u rekhodiwa ha mibvumo, dzina na ḽone ḓi ḓo shandukiswa ḽa vha Akhaivi dza Lushaka dza fiḽimu, Vidio na Mubvumo (National, Film, Video and Sound Archives (NAFVSA))
Mulayo muswa wa Akhaivi dza Afrika Tshipembe wo thoma u shuma nga ḽa 1 Phando 1997. U ita uri hu vhe na u kuvhanganyiwa, u vhulungwa na u swikelelwa ha rekhodo dza u thetshelesa na u vhona dze dza itiwa nga madzangano a muvhuso a na tshitshavha na muthu muṅwe na muṅwe. U dovha hafhu wa ita zwauri Akhaivi dza Lushaka, kana nga maanḓa NAFVSA, dzi kone u humbela vhabveledzi na vhaanḓadzi vha zwibveledzwa zwa u thetshelesa na u vhona uri vha bvise khophi dza mishumo yavho nga mahala. Hezwi a zwi itiwi kha zwibveledzwa zwine zwa tea u diphositiwa u ya nga Mulayo wa Diphosita hu re Mulayoni. Zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona zwi nga ḓi wanala zwi tshi bva kha mihasho ya muvhuso kana miraḓo, dzidonesheni dza u tou funa, u tshintshisana na nga u tou renga. Akhaivi dza fiḽimu dza Lushaka, Vidio na dza mibvumo dzo wana vhuimo ha u vha muraḓo ho fhelelaho kha Dzangano ḽa ḽifhasi ḽa Akhaivi dza Mibvumo (International Association of Sound Archives (IASA)) nga 1989. Nga 2002 yo wana vhuimo ha u vha muraḓo wo fhelelaho kha Federesheni ya Akhaivi dza Dzitshaka dza fiḽimu (Federation of International Film Archives (FIAF)).
NAFVSA ndi khethekanyo ya Lushaka ya Akhaivi dza Afrika Tshipembe ine ya vha nga fhasi ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele. fiḽimu ya Lushaka, Vidio na Akhaivi dza Mibvumo ndi zwone tshivhumbeo tsha lushaka tshi tshoṱhe kha ḽa Afrika Tshipembe
NDIVHO YA NAFVSA
Ndivho dza Akhaivi dza fiḽimu ya Lushaka ndi :
* U kuvhanganya zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona (zwa tshitshavha na zwi si zwa tshitshavha) na zwishumiswa zwi yelanaho nazwo zwe zwa itiwa fhano kana zwine zwa amba nga ha Afrika Tshipembe.
* U vhona zwauri hu vhe na u vhulungea havhuḓi ha ifa ḽa zwithu zwine wa tou thetshelesa na u vhona kha ḽa Afrika Tshipembe.
* U ita zwauri rekhodo idzo dzi kone u swikelelwa na u alusa tshumiso yadzo nga vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe.
* U alusa tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwine zwa khou ṱhogomela rekhodo idzo.
* U alusa zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona na indasiṱiri dza u thetshelesa na u vhona kha ḽa Afrika Tshipembe.
NAA AKHAIVI DZA FILIMU, VIDIO NA DZA MIBVUMO NDI MINI?
NAFVSA ndi tshiimiswa tsha muvhuso wa vhulunga ifa ḽa u thetshelesa na u vhona hu tshi khou itelwa lushaka lwa matshelo. Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwi fanaho na dzifilimu, dzividio, u rekhodiwa ha mibvumo na zwishumiswa zwo teaho zwi nga wanala kha akhaivi dza filimu, vidio na mibvumo. NAFVSA i fanela u vhonwa sa senthara ya tshomedzo ya ifa ḽa u thetshelesa na u vhona kha ḽa Afrika Tshipembe.
NAFVSA i na rumu ya u vhalela ine khayo vhathu vhane vha khou ita dziṱhoḓisiso vha nga kona u wana thuso kha zwishumiswa zwo fhambanaho hu tshi angaredziwa na dathabeisi ya khomphwutha, hu si na mbadelo dzine vha tea u dzi ita. U vhona kana u thetshelesa zwishumiswa, hu tea u itiwa khumbelo hu tshe na tshifhinga. nḓivhadzo ya tshifhinga tsha maḓuvha mararau i khou ṱoḓea u itela zwauri zwishumiswa zwi kone u ḓowela phanḓa ha musi zwi tshi vhoniwa kana zwi tshi thetsheleswa kha tshomedzo yo teaho. Tshishumiswa tshi nga wanala kha NAFVSA nga mutengo wo vhewaho nga Mufaragwama. Matshudeni arali vho ita khumbelo vha nga vhona kana vha thetshelesa tshishumiswa mahala. Thendelo yo tou ṅwaliwaho i bvaho kha vhane I khou ṱoḓea phanḓa ha musi tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi nga itwa uri tshi wanale uri a tshi khou duvhulikheithiwa.
Nga nnḓa ha u kuvhanganyiwa ha matheriala a u thetshelesa na u vhona NAFVSA na yone i na zwishumiswa zwi ngaho sa zwisilaidi, dziphosiṱara, zwifanyiso, maṅwalo, zwithu zwa miziamu na ḽaiburari ine ya shuma na zwishumiswa zwa u thetshelesa na u vhona.
ḽaiburari ine ya vha na bugu dzi swikaho 3000 dzi kwamaho masia oṱhe a u ḓimvumvusa, dzo thoma kale nga tshifhinga tsha Bodo ya Lushaka ya Filimu ye ya imiswa nahone i tou vha ḽaiburari ya u wana mafhungo (reference library) , zwi tshi khou itiswa nga ndeme ya vhunzhi ha dzivolumu. Naho zwo ralo, bugu dzoṱhe dzi re kha ḽaiburari dzi nga sedziwa nga ngomu ha dziakhaivi dza Filimu, Vidio na Mubvumo, na dzifothokhophi dzi nga itiwa nga mutengo wa fhasi.
The NAFVSA Yo kuvhanganya dziphosiṱara dza dzifilimu dzi swikaho tshigidi tshithihi, dzi thomaho u bva murahu kha maḓuvha a Die Voortrekkers (1916), filimu ya kalesa ine ya kha ḓi wanala kha ḽa Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha dziphosiṱara idzi ndi dza lushaka luthihi nahone dzi wanala kha tshaka dzoṱhe dza filimu dza kha ḽino, Ndivho ya dziakhaivi ya u vha na dziphosiṱara idzi ndi ya u ri dzi sikeniwe nga nḓila ya i.eki.hironiki kha dathabeisi hune dza ḓo kona u sedziwa fhedzi dzi songo fariwa.
U fana na u kuvhanganyiwa ha phosiṱara, dziakhaivi dzo kuvhanganya zwifanyiso zwi yelanaho na fiḽimu dza kha ḽino, Zwifanyiso zwa fiḽimu dzoṱhe dzo bveledzwaho kha ḽino shango u thoma nga 1916 dzi nga wanala hafha. NAFVSA i na maṅwalo a fiḽimu a swikaho 1200 dzo itiwaho kha ḽino shango. Vhunzhi ha maṅwalo aya o itiwa phanda ha musi filimu I tshi bveledzwa nahone a fhambana nga maanḓa na zwo fhelelaho, zwi tshi bveledzwa kha tshikirini.
NAFVSA ndi yone yo thogomelaho tshivhalo tshinzhi tsha rekhodo dza mabammbiri dzine dza angaredza maṅwalo, dzigurannḓa, zwifanyiso, mbekanyamishumo na dziburotsha dza kale dza nga ha theatha, muzika, ḽitheretsha na vhutsila. Vhunzhi ha zwishumiswa kha tshigwada itshi zwi bva kha donesheni ya muthu muṅwe na muṅwe na zwiimiswa zwe zwa vha na dzangalelo kha u tamba na vhutsila. Zwithu izwi zwo kuvhanganyiwaho zwa iswa kha NAFVSA zwi tshi bva kha Khoro ya Thodisiso ya Saintsi ya zwa Vhathu (Human Science Research Council (HSRC))
NDEME YA AKHAIVI DZA fiḽimu, VIDIO NA DZA MUBVUMO
NAFVSA yo fhambana na dziṅwe ngauri ndi iṅwe ya akhaivi dzi re hone kha ḽifhasi nga u ṱanḓavhuwa ine ya vhulunga filimu, vidio na matheriala wa mibvumo. U kona u swikelela kha zwikuvhanganywa izwi zwine zwa sumbedza ? ivhazwakale ya Afrika Tshipembe zwi ḓo thusa nga maanḓa mirafho i tevhelaho ya Afrika Tshipembe. Vha nga kona u thetshelesa na u vhona zwe zwa bvelela kale na uri vha nga kona u vha na muhumbulo wa uri indasiṱiri ya u thetshelesa na u vhona i nga vha hani tshifhingani tshi ḓaho.
Nga ṅwambo wa tshanduko dza tshihaḓu kha thekhinoḽodzhi, zwishumiswa zwe zwa shumiswa kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho a zwi tsha shumiswa ṋamusi, naho zwo ralo, zwi nga shuma u fha mafhungo a murahu, na uri ndi ḓivhazwakale i takadzaho kha u ṱalutshedza mvelaphanḓa ya indasiṱiri ya u tshetshelesa na u vhona.
<fn>ven_Article_National Language Services_THENDELONZWIWA YA VHU.txt</fn>

THENDELONZWIWA (TSHATHA) YA vhuḓifari havhuḓi
Ro bva kha tshifhinga tsha u sa lingana na khakhathi ra pfukhela kha tshitshavha tsho ṱokaho midzi kha vhudzulapo vhu fanaho nahone tshine tsha ṱuṱuwedza ndingano. Ri humbula nga ha nyendo dzashu dzo fhambanaho na mvelele dzashu dzo fhambanaho dze dza ri swikisa kha demokirasi na mbofholowo, ra .inekedzela kha milayo ya vhuḓifari ine ya ri ṱanganya kha u fhambana hashu.
Kha uhu u .inekedzela hu fanaho, ro bebwa kha nndwa, ro .inekedzela u fhodza zwilonda zwa tshifhinga tsho fhiraho, ra khwaṱhisedza tshirunzi tsha vhoṱhe, na kha u ṱuṱuwedza tsireledzo ya zwa matshilisano na matheriala wa vhathu vhashu, ri khou fulufhedzisa u tsireledza na u tevhedzela milayo ya vhuḓifari ine ya vha afha ngomu. Ri ita izwo ri tshi khou ṱanganedza uri vhumatshelo hashu ho ḓisendeka nga tsireledzo ya vhupo na ndondolo ya vhathu vhoṱhe vhane vha dzula kha mikano yashu, vha dzulaho kha khonthinente ya Afurika nahone vhane vha vha tshipiḓa tsha lushaka nga u angaredza.
Ro .inekedzela kha Ubuntu, zwe zwa ita uri ri vhe na demokirasi nahone zwine zwa wanala kha mulayotewa, ro .inekedzela sa lushaka u:
ṱhonifha Tshirunzi tsha Muthu na Ndinganyiso
Mulayotewa washu u khwaṱhisedza uri vhathu vho bebwa vho vhofholowa nahone vha na tshirunzi tshi linganaho.
Ri .inekedzela kha u:
1. ṱhonifha vhathu vhoṱhe ri sa yi nga vhubvo havho, lushaka, mbeu, vhukale, tshiimo na khethekanyo (kilasi).
2.	Lwa na u fhelisa u tambudzwa ha vhafumakadzi muyani na muvhilini zwine zwa fheleledza zwo ita uri hu vhe na u tshipiwa na huṅwe u tambudzwa ha vhafumakadzi.
3.	Fhelisa u sa farwa zwavhuḓi ha vhana zwi tshi itiswa nga vhushayapfushi, u shumiswa ha vhana, u ita bindu nga zwidzidzivhadzi, fiḽimu dza zwa vhudzekani na vhupombwe.
4.	?hogomela vhoṱhe vhashai, vhaaluwa na vhoṱhe vhane vha si kone u .i.hogomela.
5.	Hanedzana na u sa farwa zwavhuḓi muvhilini na muyani kana u tambudzwa ha muṅwe muthu.
6.	Kunda u shumiswa nga nḓila i songo teaho tshiimo, mvelele, lushaka, mbeu, zwa vhudzekani, tshiimo tsha mutakalo kana sialala zwine zwa ita uri hu vhe na u khethululana.
 7.	Shumela u tsireledza mivhili ya vhathu na tsireledzo ya vhathu vhoṱhe,
U ṱuṱuwedza Mbofholowo, Mulayo na Demokirasi
Mbofholowo ya muthu kha mulayo ndi mutheo wa vhulamukanyi, u sa vha hone ha tshiṱalula, u fhaṱa lushaka na kuvhusele kwavhuḓi.
Ri .inekedzela kha u :
1.	Tendela mbofholowo ya u ḓiambela, vhuḓibaḓekanyi, u tshimbila, vhudzulo, lutendo, mihumbulo na vhurereli.
2.	Vha na vhuḓifhinduleli kha zwa matshilisano nga u ṱhonifha mulayo, vhufhulufhedzei, u shumesa nga maanḓa na maimo a fhasisa a mikhwa yavhuḓi.
3.	Lwisa milandu yoṱhe, vhukwila na dzikhakhathi.
4.	Lwela vhuthihi ha lushaka na vhuthihi ha Riphabuliki.
 U khwinisa Matheriala na Vhulamukanyi ha Ikonomi
Pfanelo dza ikonomi na zwa matshilisano dzine dza vha tshipiḓa tsha mulayotewa washu a dzo ngo tea u vhonwa fhedzi sa dza ṱhuṱhuwedzo: Pholisi na mbekanyamushumo dzi tea u kona u ita uri vhashai vha kone u swikelela tshirunzi na zwithu zwavhuḓi.
Ri .inekedzela kha u:
1.???????? Fhelisa u sa lingana ho tiwaho ha tshifhinga tsho fhiraho na tsha zwino, na u ṱuṱuwedza uri vhathu vha kone u shumisa vhoṱhe tshomedzo dza shango ḽashu.
 2.???????? Hanedzana na vivho, u dzimana na u ṱoḓa u ḓipfumisa tshifhinga tshoṱhe.
3.???????? Fhelisa vhukwila, vhu nga vha vhu tshi khou itiswa nga u ṱoḓa u vhuyelwa nga zwiṅwe, u sa fhulufhedzea, tshiḓivhano kana zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi.
4.??????? ??u?uwedza u sa vha na tshidzumbe kha muvhuso na bindu nga u wana mafhungo o teaho na u a swikelela nga tshifhinga kha zwoṱhe zwine zwa kwama vhutshilo ha vhathu. ?
5.???????? U khwaṱhisedza vhulanguli vhune ha vha na vhukoni na u sa vha na tshiṱalula na u thola hune ha ita uri hu vhe na vhuimeli ha tshakha dzoṱhe na mbeu dzoṱhe.
 U khwinisa Milayo ya vhuḓifari ya muṱa na Tshitshavha
muṱa na tshitshavha ndi yuniti dza matshilisano dza ndeme dzine dza ṱuṱuwedza na u bveledza milayo ya vhuḓifari kha tshitshavha.
Ri ḓiṋekedzela kha u:
1.	?u?uwedza milayo ya vhuḓifari ya muṱa, u fhulufhedzea, vhuḓifhinduleli, ṱhonifho ya vhabebi na vhaaluwa, u alusa vhana, u unḓela vhaalua, u bveledzisa khathihi na u ṱhogomela muṱa,
2.	Lwisa khakhathi dza muṱani na u shaya vhuḓifhinduleli muṱani, zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi, lutendo kha mvelele kana tshiṱalula u ya nga mbeu.
3.	Bveledza muṱa kana vhupo ha vhathu vhoṱhe vhune ha ṱuṱuwedza u ṱhogomela, mafunda na vhukateli.
4.	Shumisa tshomedzo zwavhuḓi nahone nga u lingana u itela uri miṋa yoṱhe na vhadzulapo vha vhuelwe.
5.	?ivhuedza khathihi na u vhuedza vhaṅwe nga u .ialusa na nga u wana zwikili kana vhukoni.
U ṱuṱuwedza u fhulufhedzea, vhu.inekedzeli na u amba ngoho
U fhulufhedzea, vhu.inekedzeli na u amba ngoho ndi milayo ya vhuḓifari ya ndeme ya demokirasi na kuvhusele kwavhuḓi.
Ri .inekedzela kha u:
 1.	shumisana nga u fhulufhelana khathihi na u sa dzumbelana zwithu.
2.	?u?uwedza vhushaka havhuḓi, u fhulufhelana na u tshilisana kha khethululo dze dza vha dzi hone kale.
3.	Shumisa khothe u pfisa vhuṱungu malugana na vhuvhava, tshutshedzo, tshanḓanguvhoni, u sa fhulufhedzea na u shumisa vhaṅwe nga nḓila i songo teaho.
U khwaṱhisedza uri hu vha na u tshimbilelana ha mvelele, Lutendo na Luvalo
Phambano ya mirafho na dzitshaka Afurika Tshipembe i na vhukoni ha u ṱuṱuwedza na u pfumisa Sisiṱeme ya mvelele na milayo ya vhuḓifari zwine zwi nga ita uri milayo ya vhuḓifari ine ya vha kha Tshatha i bvele phanḓa na u shuma.
Ri .inekedzela kha u:
1.	?u?uwedza mbofholowo ya luvalo (ya u ḓivha vhuḓi na vhuvhi), u konḓelelana ha vhurereli na u ṱanganedza ṱhuṱhuwedzo dza mihumbulo yo fhambanaho hu si na tshiṱalula kana u dzhia sia.
2.	?u?uwedza u kona u sasaladza mihumbulo hu si na u ofha na u kona u shela mulenzhe kha zwiṅwe.
 3.	?u?uwedza ṱhonifho ya lutendo na Sisiṱeme dza milayo ya vhuḓifari ya vhaṅwe.
4.	?u?uwedza pfanelo ya mudzulapo muṅwe na muṅwe ya u ḓiambela kana u ṋetshedza mihumbulo kana vhupfiwa hawe a si na luvalo, a sa ofhi u shushedzwa kana u tambudzwa.
5.	Hanedza zwoṱhe zwine zwa ṱalula, hu nga vha muthu, khamphani kana nga Vhuraḓo kana vhuḓibaḓekanyi na dzangano ḽine ḽa nyadza vhaṅwe
6.	?u?uwedza u fara vhathu vhoṱhe nga u lingana, hu tshi katelwa na vho holefhalaho na vha re na HIV / Aids na maṅwe malwadze.
U ṱhonifha na u ṱhogomela vhathu vhoṱhe
U ṱhonifha na u ṱhogomela ndi miṅwe ya milayo ya vhuḓifari ya vhathu vha Afrika Tshipembe. Ri a tenda uri nga nnḓa ha ṱhonifho na ṱhogomelo a hu nga ḓo vha na mulalo kana tsireledzo.
Ri .inekedzela kha u:
1.	Sa shumisa luambo lu songo ṱambaho kana maṱamba musi ri tshi khou davhidzana na vhaṅwe.
2. ṱuṱuwedza mulalo, vhukonani, u konḓelelana na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwigwada zwa mvelele, vhurereli na dzinyambo.
3. Sumbedza ṱhonifho kha vhathu na zwigwada zwa vhathu.
U lwela Vhulamukanyi, u tshimbidza zwithu nga nḓila kwayo na u tshilisana nga Mulalo
U tshilisana nga mulalo zwi ṱoḓa vhulamukanyi, u tshimbidza zwithu nga nḓila kwayo na u ṱhonifhana sa mutheo wa vhukonanyi kana vhupfumedzanyi ha lushaka. Khethululo na zwi.alula zwa tshifhinga tsho fhiraho zwi tea u hangwiwa u itela u khwaṱhisedza u ṱuṱuwedzwa ha milayo ya demokirasi, vhulamukanyi ha vhathu na pfanelo dza vhuthu dza mutheo dza vhoṱhe,
Ri .inekedzela u:
 1. Hanedzana na vhuhali na mikhwa mivhi nga nḓila ya u ṱhonifha na u pfesesa.
2. hanedzana na vhathu khathihi na zwigwada zwine zwa ṱoḓa u khakhisa mulalo, vhudziki na tsireledzo ya lushaka nga nḓila i si ya demokirasi na/kana i si kwayo.
3. ṋetshedza tshumelo dza vhapo na dziṅwe nga u lingana kha vhathu vhoṱhe hu si na tshiṱalula kana u dzhia sia.
Musi ri tshi elelwa dzinndwa na zwi.alula zwe zwa vha zwi hone kale, ri ṱanganedza uri vhushaka ha vhathu kha demokirasi yashu ntswa vhu a thenga-thenga. Izwi zwi ṱoḓa u khwaṱhisedzwa ha milayo ya vhuḓifari ya fhasisa (ya u ḓivha vhuḓi na vhuvhi) ine vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga i takalela sa mutheo wa u swikelelana kha muya we wa ita uri lushaka lwashu lu bebwe ? lu tshi ḓivha uri Afrika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo.
1
<fn>ven_Article_National Language Services_THOHO DZA ZWIFANYISO.txt</fn>
THOHO DZA ZWIFANYISO
Page 3	Musi hu tshi khou toliwa iyi bodo ya u phadaladza ya tshifhinganyana yo wanala I songo tsireledzea vhunga yo vha I songo lodelwa.
Page 4	Buroho la Injaka lo wa la vhulaha vhashumi vha 14
Page 6	Musi vha tshi shuma nga asibesitosi vha tea u ambara zwiambaro zwa u vha tsireledza zwo tiwaho.
Page 7	Kha vha tsireledze muvhili wavho nga u ambara zwiambaro zwa u vha tsireledza zwo tiwaho.
Page 8	Vhawelideli a vho ngo tea u shuma vha songo ambara dzihelimete, dzigilafu na zwiambaro zwa u vha tsireledza.
Page 9	Kha vha thivhele u fema dzikhemikhala dzi re na khombo nga u ambara zwiambaro zwine zwa tsireledza mulomo na ningo.
Page 11	Bodo ya u phadaladza yo vuleaho sa iyi I na khombo nahone I fanela u valwa nga ndila yo teaho tshifhinga tshothe.
Page 12	Arali vha tshi toda u shumisa leri, kha vha vhone uri yo khwatha na uri I shuma zwavhudi phanda ha musi vha tshi I shumisa.
Page 13	Vhareili vha dzifokholifithi a vho ngo tea u hangwa u ambara minadzi yavho ya u vha tsireledza na uri vha fanela u vha vho gudiswa u shumisa ulu lushaka lwa mitshini.
Page 14	Arali vho wana khombo mushumoni vha tea u I vhiga kha Muhasho wa zwa Mishumo nga u tavhanya.
Page 16	Vhunzhi ha vhashumi a vha koni u bvela phanda na mushumo wavho nga murahu ha musi vho huvhala, zwenezwo vha fanela u thoma vha ya fhethu hune vha do wana thuso ya uri vha fhole nga u vha nea mishumo ya tshipentshela uri vha I ite (occupational therapy) kha senthara ya u khwinisa (rehabilitation centre)
Page 17	Ndi khwine u thivhela zwithu zwi saathu bvelela, nga maanda mushumoni wavho.
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHIIROUKU.txt</fn>
TSHI.IROUKU
NAA VHA KHA KHOMBO?
GAIDI YA MULWADZE YA U THIVHELA TSHI.IROUKU.
TSHI.IROUKU NDI MINI?
Tshi.irouku tshi bvelela musi tsinga dza malofha dzine dza isa muya mufhe na dzipfushi maluvhini dzi tshi thithiswa dza ita uri hu vhe na u thithisea ha maluvhi.
HU BVELELA MINI MUSI VHO FARWA NGA TSHI.IROUKU
Masia o fhambanaho a vhuluvhi a laula mishumo yo fhambanaho ya muvhili sa u tshimbila, u amba, u thetshelesa na u vhona. Tshinyadzo kha aya masia I ḓo kwama mishumo ine a I laula. U fa ha miraḓo ya muvhili, kana u sa kona u amba zwavhuḓi, zwi anzela u vha hone nga murahu ha tshi.irouku, fhedzi vhunzhi ha vhathu vha a fhola, vhunga maṅwe masia a vhuluvhi a tshi bvela phanḓa na mushumo wonoyo
NAA NDI NGA ITA MINI U THIVHELA TSHI.IROUKU
ZWITHU ZWA KHOMBO ZWINE ZWA SI KONE U SHANDUKISWA
miṅwaha
Muthu a tshi khou ralo u hula, na khonadzeo ya u farwa nga tshi.irouku I vha nnzhi
Mbeu
Vhanna ndi vhone vhane vha vha kha khombo khulwane ya u farwa nga tshi.irouku u fhira vhafumakadzi
ḓivhazwakale ya muṱa
Hu na khombo khulwane arali muraḓo wa muṱa u na vascular disease, daibethisi (vhulwadze ha swigiri), malofha mahulwane, tshi.irouku kana vhulwadze ha mbilu.
ZWITHU ZWA KHOMBO ZWINE ZWI NGA SHANDUKISWA
Mutsiko wa malofha
Mutsiko wa malofha ndi vhulwadze vhune ha vhulaha ho fhumula. Mutsiko wa malofha u tea u eliwa tshifhinga tshoṱhe
U daha fola
Ndi tshone tshithu tshihulwane tshine tsha vhanga tshi.irouku, vhulwadze ha mbilu na u valea ha tsinga dza malofha maluvhini (Transient Ischemic Attack (TIA))
Vhulwadze ha mbilu
Zwithu zwa khombo nga maanḓa zwine zwa vhanga vhulwadze ha mbilu vhune ha ha ita uri muthu a vhe na tshi.irouku , hune malofha a si kone u tshimbila zwi tshi khou itiswa nga govho la malofha vhuluvhini.
Daibethisi
Hu tea u vha na ndangulo yavhuḓi ya daibethisi nga u langa kuḽele kwavho/ nyonyoloso na/kana nga u nwa mishonga
Kholesi.iroli nnzhi
Ndaulo yavhuḓi ya kholesi.iroli nga u ḽa zwiḽiwa zwi re na kholesi.iroli ṱhukhu


U vha na muvhili
Vhalwadze vha re na muvhili vha na khonadzeo khulwane ya u farwa nga vhulwadze ha swigiri, mutsiko wa malofha
Kha vha ḓe zwiḽiwa zwavhuḓi uri vha dzule vho takala
Halwa
U nwa muthu a sa imi ho sumbedzwa hu hone tshiitisi tsha tshi.irouku. Kha vha fhungudze u nwa halwa

VHA ELELWE; MUTAKALO WAVHO U zwanḓani ZWAVHO!!
NAA TSUMBADWADZE DZO ḓoweleaho DZA TSHI.IROUKU NDI DZIFHIO?
* U kulea nungo, u fa zwipfi kana u oma khofheni na zwanḓa na milenzhe kha sia ḽithihi kana kha masia oṱhe a muvhili.
* U si tsha vhona zwavhuḓi kha iḽo ḽithihi kana kha oṱhe. U si tsha vhona nga maṱo oṱhe.
* U kundelwa u amba na u pfesesa.
* U farwa nga dzungu, u sa kona u ima kana u sokou wa hu si na tshiiitisi kana u tshimbila nga u pepeleka
* U re.wa nga ṱhoho ( nga maanḓa yo kalulesaho na ine ya sokou bvelela tshikhalani.
KHA VHA ṱole URI VHA KHA KHOMBO NNGAFHANI YA TSHI.IROUKU NGA U ḓadza IYI KHWESENEE
VHAFUMAKADZI
 DZIPHOINDI ZWIKORO
1. Mutsiko wa malofha
musi mbilu yavho I tshi kukumuwa 85-94 0
 Arali vha sa khou nwa misho- 95-106 1
 nga ya u tsitsa mutsiko wa 107-118 2
 malofha na nomboro ya nṱhesa 119-130 3
 ya tshikalo tshavho tsha mutsiko wa
 malofha musi mbilu yavho I tshi
 kukumuwa
 tsha zwino ndi: 131-143 4
 144-155 5
 156-167 6
 168-180 7
 kana 181-192 8
 193-204 9
 205-216 10
Arali vha tshi khou nwa mishonga ya 84-94 0
u tsitsa mutsiko wa malofha nahone 95-106 1
nomboro ya u thoma ya (n?hesa) ya 107-113 2
tshikalo tshavho tsha mutsiko wa malofha musi
mbilu I tshi kukumuwa 114-119 3
tsha zwino ndi: 120-125 4
126-131 5
132-139 6
140-148 7
149 -160 8
161- 204 9
 205-216 10
2. Daibethisi (vhulwadze ha swigiri)
 Arali vha na ḓivhazwakale ya Daibethisi: 3
 Arali vha si na .ivhazwakale: 0
3. U daha fola
 Arali vha tshi daha: 3
 Arali vha sa dahi: 0
4. Vhulwadze ha mbilu
 Arali vha na ḓivhazwakale ya malwadze
 a mbilu (vhulwadze 2
 ha mbilu, tshiṱhavhi khanani, u sekena ha 0
 tsinga dza malofha dza mbilu u sekena ha
 dziathari kha milenzhe kana u ima ha mbilu)
 nga nnḓa ha tshi.irouku
5. Artial Fibrillation
 Arali vha na ḓivhazwakale ya u divhitha 5
 ha mbilu nga u ṱavhanya hu songo ḓoweleaho: 0
Arali vha si na .ivhazwakale:
6. Nyonyoloso ya muvhili
A hu na nyonyoloso 1
ṱhukhu, dzo linganelaho kana dza u konḓa 0
ṰHANGANYELO YA ZWIKORO YA VHAFUMAKADZI
Zwikoro: phoindi dza 0-4. Khombo ṱhukhu . Phoindi dza 5-10 =khombo ya vhukati.
Vha dzhiele nzhele uri, tshikoro tsha hu tou vha muanganyelo wa khombo ine I nga bvelela kha vhone hu tshi vhambedzwa na lushaka nga u angaredza.
VHANNA
 DZIPHOINDI ZWIKORO
1. Mutsiko wa malofha musi mbilu 97-105 0
 I tshi kukumuwa
 Arali vha sa khou nwa misho- 106-115 1
 nga ya u tsitsa mutsiko wa 116-125 2
 malofha na nomboro ya (n?hesa) 126-135 3
 ya tshikalo tshavho tsha mutsiko
 wa malofha musi mbilu yavho I tshi 136-145 4
 kukumuwa tsha zwino ndi: 146-155 5
 156-165 6
 166-175 7
 kana 176-185 8
 186-195 9
 196-205 10
Arali vha tshi khou nwa mishonga ya 97-105 0
u tsitsa mutsiko wa malofha nahone 106-112 1
nomboro ya u thoma ya (n?hesa) ya 113-117 2
tshikalo tshavho tsha mutsiko wa malofha 118-123 3
musi mbilu yavho I tshi kukumuwa tsha
zwino ndi: 124-129 4
 130-135 5
136-142 6
143-150 7
151 -161 8
162- 176 9
177 -205 10
2. Daibethisi (vhulwadze ha swigiri)
 Arali vha na ḓivhazwakale ya Daibethisi: 2
 Arali vha si na .ivhazwakale: 0
3. U daha fola
 Arali vha tshi daha: 3
 Arali vha sa dahi: 0
4. Vhulwadze ha mbilu
 Arali vha na ḓivhazwakale ya malwadze
 a mbilu (vhulwadze 4
 ha mbilu, tshiṱhavhi khanani, u sekena ha 0
 tsinga dza malofha dza mbilu u sekena ha
 dziathari kha milenzhe kana u ima ha mbilu)
 nga nnḓa ha tshi.irouku
5. Artial Fibrillation
 Arali vha na divhazwakale ya u divhitha 4
 ha mbilu nga u ṱavhanya hu songo ḓoweleaho: 0
Arali vha si na .ivhazwakale:
6. Nyonyoloso ya muvhili
A hu na nyonyoloso 1
ṱhukhu, dzo linganelaho kana dza u konḓa 0
ṰHANGANYELO YA ZWIKORO (ya vhanna)
Zwikoro: phoindi dza 0-4= Khombo ṱhukhu . Phoindi dza 5-10 =khombo ya vhukati.
Vha dzhiele nzhele uri, tshikoro hu tou vha muanganyelo wa khombo ine I nga bvelela kha vhone hu tshi vhambedzwa na lushaka nga u angaredza
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHIKWAMA TSHA APEX N.txt</fn>
TSHIKWAMA TSHA APEX NDI MINI?
Tshikwama tshiṱuku tsha Masheleni tsha Apex tsha Afurika Tshipembe ndi khamphani yo thomiwaho nga muvhuso u thusa kha vhushai na vhushayamushumo nga u .etshedza:
* U swikelelea ha tshumelo dza masheleni hu sa ḓuri
* U fhaṱa vhukoni ha dzikhasiṱama na Zwiimiswa.
* Khungedzelo ya mbetshelo (Savings mobilization) nga tshumisano na dziṅwe mbumbo dzapo dzi fanaho na sosaithi dza mbulungano na zwi.okofela.
MBONELAPHANḒA
* U shela mulenzhe kha nyaluwo ya Ikonomi na u fhelisa vhushai Afurika Tshipembe nga vha vhatshimbidzi vha shumesaho vha tshumelo ṱhukhu dza masheleni.
* U fhaṱa indasiṱiri ṱhukhu ya masheleni i tshilaho Afurika Tshipembe.
FULO
U ṋetshedza tshumelo ya phurofeshinala yo dzudzanyeaho kha zwiimiswa zwiṱuku zwa masheleni nga:
1. U lambedza zwiimiswa kha u fhaṱa vhukoni kha madzangano a tshumisano na khasiṱama dzavho u itela u tshimbidza u dzhenelela havho kha mishumo i bveledzaho ya ikonomi.
2. Khungedzelo ya mbetshelo na u ṋetshedzwa ha masheleni a si a khadzimo kha vhashumisani na Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Thengiso (dziRFI) sa nḓila ya u ṱanḓavhudza na u alusa tswikelelo ya tshumelo dza u wana masheleni kha vhashai na u ita uri nḓila dzavho dza masheleni dzi leluwe uri vha kone u tshila vhutshilo havhuḓi.
MODELE WA KUSHUMELE
Tshikwama tsha Apex tshi ḓo shuma nga madzangano a tshumisano kha u ita mushumo watsho u swikelela tshipikwa tsha u swikelela vhuimo hapo nga nḓila ine tsha nga kona u itela u thusa na u swikelela.
Kha khungedzelo ya mbetshelo a huna modele wo tiwaho, fhedzi vhutumbuli na maṅwe mashumele o ḓisendekaho nga tshenzhemo a a ṱuṱuwedzwa,
TSHUMELO DZA MASHELENI DZINE DZA ṋetshedzwa
1. Tshikwama tsha Khadzimo .hukhu: Hei Mbekanyamushumo i ṋetshedza khadzimo dza u guma kha R10 000 kha miṋa na vhoramabindu vhaṱuku vhane matshilo avho a ḓitika nga mabindu maṱuku, Hetshi tshikwama tshi na zwibveledzwa zwivhili:
* Tshikolodo tshiṱuku tsha mveledziso ya bindu miṱuku?
* Tshikwama tsha u fhelisa vhushai tsha khasiṱama dzine dza hola muholo wa fhasi ha R1500. Dzangano ḽa tshumisano ḓi ḓo shumisa tshishumiswa tsha u sedza vhushai kha u sedzulusa.
2. U fhaṱa vhukoni ha tshiimiswa: Kha hei mbekanyamushumo masheleni a ṋetshedzwa u itela u khwaṱhisa tshiimiswa na u vhona uri hu na mveledziso i bvelaho phanḓa ya tshifhinga tshilapfu.
3. Khungedzelo ya mbetshelo (Savings mobilization): Hei ndi ya u phuromotha na u ṱuṱuwedza u sikwa ha tshumisano ya zwa masheleni khathihi na dziṅwe mbetshelo dzapo dzi fanaho na zwi.okofela na sosaithi dza mbulungano kha u kuvhanganywa ha lupfumo lwapo lwo bindudzwaho.
KU.ANGELE KWA MADZANGANO A TSHUMISANO
'Apex i ita mishumo yayo nga madzangano a tshumisano o fhambanaho, zwenezwo ku.angele kwo teaho ndi kwa ndeme nahone ku sa gumi. Kha haya maitele, Apex i khoḓa tshaka dzo fhambanaho dza dziNGO dzo redzhisiṱariwaho, mazhendedzi apo a vhoramabindu, mazhendedzi a vhu.ilongi, na zwitshavha kha u bvela phanḓa na u shumisa maitele o teaho. '
Kha u linga dzangano, Apex i tevhedza tsumba maitele ine ya nga khethekanywa kha masia a tevhelaho: madzudzanyele, mudzudzanyi, vhulanguli, kuvhusele, vhushumeli ha vhashumi, masia a mushumo, mishumo, vhukoni ha tshifhinga tsho fhiraho, Sisiṱeme dza kulangulele kwa mafhungo, Sisiṱeme dza mbalelano.
U wana mafhungo nga vhuḓalo kha vha kwame Apex kha:
Luṱingo: 012-394 1796/012-394 1805
Fekisi:	012-394 2796/012-394 2799
.iresi:
1st floor, Block B (Entirweni)
Mapungubwe ? the dti Group Campus
77 Meintjies Street
Sunnyside
0002
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHIPID(A I TSHA 2003.txt</fn>
TSHIPID(A I TSHA 2003
CENTRE FOR EFFECT ANALYSIS

CENTRE FOR EFFECT ANALYSIS
IG DOD

TSHIPID(A TSHA 1 TSHA 2003

Vha saathu u thoma?
1. Mushumo wa heyi t( hoḓiisiso ndi u wana vhuḓipfi na mihumbulo ya miraḓo na vhashumi nga ha vhurangaphanḓa, mbekanyamaitele na maitele, ndumbo yazwo na dzikhasitama na vhashelamulenzhe, kulangulele kwa vhathu, vhushumisani, kulangele kwa sisit( eme ya zwishumiswa na mafhungo, maitele, zwine zwa ita kha tshitshavha, vhupo ha tsiko, u fushea ha vhashelamulenzhe na dzikhasitama, ndeme ya tshumelo, u fushea ha vhathu, kushumele kha nḓisedzo na kushumele kwavhuḓi na mvelelo dza vhufarakani
2. Mvelele dza heyi t( hodisiso dzi ḓo ambiwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Vhupileli/Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Arika Tshipembe (DOD/SANDF). Ndi zwa ndeme uri vha fhindule mbudziso iṋwe
na iṋwe nga u fulufhedzea. A si mulingo nahone a huna phindulo i re yone kana i si yone. Muhumbulo une vha ḓo u t( ahisa ndi yone phindulo I re yone i yot( he.
3. Mafhuno ane vha ḓo ri nṋea one a ḓo dzhiwa sa tshiphiri hu u itela uri t( hoḓisiso i vhe i vhuedzaho. Dzina (lavho a (li
nga buliwi sa izwi senthara ya vhusengulusi vhu vhuedzaho i tshi ḓo sengulusa mafhungo e a kuvhanganyiwa u ya nga zwigwada fhedzi, sa tsumbo, a vhanna thungo na a vhasadzi thungo.
4. Mbudziso dzi re kha liṋ(walo he(li a dzi konḓi sa izwi vhunzhi hadzo dzi tshi fhinduliwa nga u tou tangedzela nomboro ya phindulo ine vha vhona vha tshi ima nayo kana itshi sumbedza muhumbulo wavho.
5. Arali vha t( angana na thaidzo musi vha tshi khou ḓadza liṋ(walo i(li (la t( hoḓisiso vha songo timatima u humbela thuso kha mutshimbidzi wa t( hoḓisiso kana vha kwame senthara ya tsenguluso i vhuyedzaho kha nomboro ya senthara ya t( hoḓisiso ya vhukoni ya thuso ya (012) 312 4778/8164788
6. Ri khou livhuwa tshumisano yavho na u ri nṋea havho mafhungo e ra humbela.
(G. HORAK)
SSO WA .CENTRE FOR EFFECT ANALYSIS? TOU FARELAHO: KOLONELE

MAFHUNGO A VHUN(E

Vha shuma kha yuniti ifhio?


1
Khoudu ya PERSOL ya yuniti yavho ndi ifhio?






Ri khou humbela uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho nga u ita mutengelele (?) kha phindulo ine vha ḓo i nanga

Tshigwada tsha vhuimo. (Arali vha mutholiwa wa mudzulapo vha khou humbeliwa uri vha tangedzele phindulo ya 10 kana 11)
2



Brig Gen/Rear Adm (JG) na u gonya
1




Col/Capt (SAN)
2




Maj/Lt Cdr u swika kha Lt Col/Cdr
3




CO/Mid u swika kha Capt/Lt (SAN)
4




WO2 u swika kha WO1
5




Ssgt/Fsgt/CPO
6




Sgt/PO
7




Lcpl/AB u swika Cpl/LS
8




Pte/Amn/Sea
9




Mudzulapo- wa Muthusa Mulangi na u gonya
10




Mudzulapo-wa fhasi ha Muthusa Mulangi-
11




Vha wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu?
3



Murema
1




MuAsia
2




Mukha(ladi
3




Mukhuwa
4




Ndo vha ndi ?
4



Muraḓo wa SADF
1




Muraḓo waTBVCr
2




Muraḓo wa MK/APLA
3




Muraḓo wa KZN PF
4




Muraḓo wa SANDF fhedzi (ndo dzhenelela kha mmbi lwa u tou thoma nga murahu ha 1994)
5




Vha wa mbeu ifhio?
5



Tshiduna
1




Tshisadzi
2




Miṋwaha yavho?
6



Miṋwaha ya 24 kana na u tsa
1




Miṋwaha ya 25 u swika 34
2




Miṋwaha ya 35 u swika 44
3




Miṋwaha ya 45 kana u fhira
4




VHURANGAPHAND(A

Vhuḓifari na zwiito zwa vhalanguli vhahulwane na vhaṋwe vharangaphanḓa vhot( he zwi t( ut( uwedza, u tikedza na u bveledza hani kushumele kwavhuḓi nahone kwa maimo a nt( ha

7
Vha humbelwa uri vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho dzi elanaho na vhurangaphanḓa
Ee, zwo tou ralo
Ee, husi nga maanḓa
Hai, a zwongo tou ralo
Hai, na luthihi
A thi ḓivhi







a
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha fhedza mishumo yavho nga tshifhinga nahone nga vhukoni naa?
1
2
3
4
5







b
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a thetshelesa thaidzo dza vha re kha maimo a fhasi havho naa?
1
2
3
4
5







c
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a swikelelea naa?
1
2
3
4
5







d
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a t( alutshedza zwavhuḓi vha re kha zwiimo zwa nga fhasi ha zwavho zwine zwa fanela u itwa naa?
1
2
3
4
5







e
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a vhona uri nga ngoho vha re kha zwiimo zwa nga fhasi ha zwavho vha ḓivhe na u pfesesa zwine zwa lavhelelwa khavho naa?
1
2
3
4
5







f
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshavho vha a vhona uri nga ngoho vha re kha zwiimo zwa nga fhasi ha zwavho vha a gudiswa mushumo nga nḓila yo teaho naa?
1
2
3
4
5







g
Mulavhelesi wavho u a amba na vhone nga ha zwine vha nga zwi wana kha buḓo (lavho naa?
1
2
3
4
5







h
Mulavhelesi wavho u a vha sumbedza uri vha nga ita hani mushumo wavho nga nḓila yo fhelelaho i takadzaho naa?
1
2
3
4
5







i
Vha a vhuya vha ṋekedzwa ngudo dza mushumoni (u gudela mushumo vha tshi khou shuma) u itela uri vha vhe muthu a bveledzaho zwinzhi naa?
1
2
3
4
5







j
Zwi a vhuya zwa dzhielwa nzhele yunitini/gammbani/tshikepeni tshavho uri vho shuma zwavhuḓi naa?
1
2
3
4
5







k
Vha na khonadzeo yavhuḓi ya u aluswa kha vhuimo ha mushumoni arali vha shuma zwavhuḓi naa?
1
2
3
4
5







l
Vha na khonadzeo yavhuḓi naa ya u wana nyingamalamba ya vhukoni arali vha shuma zwavhuḓi.
1
2
3
4
5







m
Vha a ḓivha uri mushumo wavho ndi u ita mini? (i.e. Mushumo we vha tetshelwa wone)
1
2
3
4
5








8
Vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi:
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( tahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha heyi yuniti/gammba/tshikepe vha a londola vhadzulapo vha vhahura
1
2
3
4
5







b
Kutshilele na maitele a vharangaphanḓa/vhalanguli vha heyi yuniti/gammba/tshikepe ku a sumbedza uri vha shumela Afrika Tshipembe nga mbilu dzavho dzot( he
1
2
3
4
5







c
Maitele na zwiito zwa mulavhelesi wanga zwi nnyita uri ndi fulufhele uri tshumelo yo khwat( haho ndi ya ndeme kha lushaka
1
2
3
4
5








Pho(lisi na tshit( irathedzhi

Dzangano (li tandulula, u thola, u sedzulusa na ita uri mihumbulo i vhe nyito

9
Vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi:
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Pho(lisi dzo ḓisendeka nga mafhungo ot( he a elanaho a nga ngomu na a nga nnḓa ha DOD
1
2
3
4
5







b
Vhulanguli vhuhulwane ha yuniti /gammba /tshikepe tshanga vhu vhona uri nangoho vhu a pfesesa t( hoḓea dza vhashelamulenzhe vhot( he musi vha saathu u dzhia tsheo kha kuitele kwa dzipholisi na tshit( irathedzhi
1
2
3
4
5







c
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga tsheo dzine dza dzhiwa malugana na milayo na maitele zwi itwa nga vhuronwane nahone ho wanala mafhungo o teaho
1
2
3
4
5







d
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga muṋwe na muṋwe u a shela mulenzhe kha mveledziso ya dzipholisi na tshit( irathedzhi
1
2
3
4
5







e
Ndi a dzulela u ḓivhadziwa nga ha dzipho(lisi/pho(lisi ntswa na u shandukiswa ha tshit( irathedzhi
1
2
3
4
5







f
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga dzikhomanda na vhulanguli vha a nt( alutshedza nga ha zwine zwa lavhelelwa u vha zwo bveledzwa nga pho(lisi/dzipulane na u ḓivha maḓuvha ane mushumo wa tea u vha wo no fhela u itwa
1
2
3
4
5







g
Mulavhelesi wanga u tea u vhona uri nangoho mushumo wa ḓuvha na ḓuvha u kha ngona nahone wo itwa ho tevhelwa dzipho(lisi/dzipulane na tshit( irathedzhi
1
2
3
4
5







h
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi a lenga u vhona uri zwa ndeme ndi zwifhio musi hu na nzulele ntswa kana nzulele yo shanduka
1
2
3
4
5







MALUGANA NA DZIKHASITAMA NA VHASHELAMULENZHE

Dzangano (li ta hani t( hoḓea na ndavhelelo u khwat( hisa vhushaka khathihi na u dzumbulula u fushea ha dzikhasitama na vhashelamulenzhe

10
Vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga ri a lingedza tshifhinga tshot( he uri ri kone u t( alula dzikhasitama dzashu nga madzina
1
2
3
4
5







b
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga ḽu pfesesa khasitama? zwi amba u dzhiela nzhele t( hoḓea dza vhunṋe dza khasitama tshifhinga tshot( he nga nḓila i fanaho
1
2
3
4
5







c
Mulavhelesi wanga u a t( oḓa u ḓivha vhupfiwa ha khasitama nga ha zwibveledzwa zwashu/tshumelo yashu nahone u t( avhanya a dzhiela nzhele mawanwa ayo
1
2
3
4
5







d
Ndi a ḓivha uri khasitama dza tshigwada tsha mushumo wanga ndi vhafhio
1
2
3
4
5








VHULANGULI HA VHATHU

DZANGANO L(I BVISELA HANI KHAGALA VHUKONI HO FHELELAHO HA VHATHU VHAL(O

11
Vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthih







a
Vharangaphanḓa/vhalanguli vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha t( ut( uwedza vha re kha maimo a fhasi havho uri vha ise phanḓa na u guda
1
2
3
4
5







b
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi na mbekanyamushumo ya u thwasisa miraḓo miswa uri vha kone u pfesesa mishumo na mvelele ya yuniti/gammba/tshikepe tshashu
1
2
3
4
5







c
U bvela phanḓa na u guda hanga ndi tshi khou ḓi shuma zwi nthusa uri ndi shume mushumo wanga nga vhukoni nahone ndi na mveledziso
1
2
3
4
5







d
Mulavhelesi wanga u a ḓivha zwine vhot( he vha re kha maimo a fhasi hawe vha zwi kona na zwine vha sa zwi kone nahone u vha ruma u ita mishumo ine ya kona u vha thusa kha u bveledza vhukoni havho
1
2
3
4
5








11
I khou bvela phanḓa
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthih







e
Vharangaphanḓa/vhalanguli kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha a t( ut( uwedza na u lambedza vhushumisani
1
2
3
4
5







f
Fulo (la yuniti/gammba/tshikepe tshanga (lo t( anganedzwa nga miraḓo na vhashumi vhot( he nahone zwa sumbedzwa kha mishumo yavho ya ḓuvha na ḓuvha
1
2
3
4
5







g
Zwo bviselwa khagala kha ṋne uri mushumo na kushumele kwa tshigwada kana wa muthu u kalwa hani
1
2
3
4
5







h
Vharangaphanḓa vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi a vhona uri nangoho miraḓo/vhashumi vhot( he vha a dzhenelela kha u ita nzudzanyo ya kushumele
1
2
3
4
5







i
Nḓila dzine nda nga isa dzithemendelo/ dzimbilaelo kha muofisiri a nṋeaho ndaela kana khomanda/mulanguli nga khadzo dzi a shuma
1
2
3
4
5







j
Phindulo ye nda i wana nga murahu ha themendelo dze nda dzi ita yo vha i fushaho
1
2
3
4
5







k
U tou amba ngoho, u t( ahisa muhumbulo wanga zwi nga nnyitela dzithaidzo yunitini/gammbani/tshikepeni tshanga
1
2
3
4
5







l
U t( anganelana ha dzitshaka kha DOD/SANDF hu a nkhakhisa kha mushumo wanga
1
2
3
4
5







m
Ndi a ḓivha nga ha vhuḓifhinduleli ha zwa mulayo vhu elanaho na zwa mutakalo mushumoni
1
2
3
4
5







n
T(hogomelo ya mupo (sa tsumbo, t( hogomelo ya zwimela, u kunakiswa ha luvhanḓe na zwifhat( o, u vusuludzwa ha thukhwi) zwi a vhonala kha mishumo yashu
1
2
3
4
5







o
Yuniti/gammba/tshikepe tshi a londa mitakalo ya miraḓo/ vhashumi vhatsho
1
2
3
4
5







p
Phindulo ye nda i wana nga murahu ha thaidzo dze nda dzi t( ahisa yo vha i fushaho
1
2
3
4
5








U SHUMA NGA TSHIGWADA


Ee, zwo tou ralo
Ee, husi nga maanḓa
Hai,a zwongo tou ralo
Hai, na luthihi
A thi ḓivhi







12a
Kha yuniti/tshikepe/gammba yanga u shuma nga zwigwada zwo t( ut( uwedzwa
1
2
3
4
5








12b
Miraḓo/vhashumi vha re kha tshigwada tshavho vha a ?
Ee, zwo tou ralo
Ee, husi nga maanḓa
Hai,a zwongo tou ralo
Hai, na luthihi
A thi ḓivhi
A zwi nkwami( a thi shumi kha zwigwada)







i
tendelana na ndivho dza tshigwada?
1
2
3
4
5







ii
shumisana nga u ḓiimisela na miṋwe miraḓo ya tshigwada?
1
2
3
4
5







iii
ḓiimisela u thusa arali zwo tea?
1
2
3
4
5








KULANGULELE KWA ZWISHUMISWA NA SISIT(EME DZA MAFHUNGO

Ndangulo i langula na u shumisa hani zwishumiswa (tshifhinga, ndaka, mugaganyagwama na zwiṋwe zwinzhi)

13
Kha vha sumbedze uri vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga miraḓo/vhashumi vha shumisa tshifhinga tshavho lwa ndeme
1
2
3
4
5







b
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga miraḓo/vhashumi vha a ḓivha uri zwiito zwavho zwi nga khakhisa hani tshifhinga tsha vhaṋwe vhathu
1
2
3
4
5







c
Miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha a wana mafhungo ot( he ane vha t( oḓa u a ḓivha ane a tshimbilelana na zwa mushumo
1
2
3
4
5







d
Vhulangi na vhulanguli ha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha dzula vha na nḓivho ya tshanduko na mvelaphanḓa dzi iteaho kha DOD dzine dza nga kwama masia avho a mushumo
1
2
3
4
5







e
Vharangaphanḓa vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha a ita t( hoḓisiso nga ha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa, nga ngomu na nga nnḓa u itela u engedza maimo a tshumelo/zwibveledzwa
1
2
3
4
5







f
Ndi na nḓivho ya vhuḓifhinduleli ha mulayo na pholisi ya DOD malugana na tsireledzo ya mafhungo a tshiphiri na tsireledzo ya khomphiyutha
1
2
3
4
5







g
Khomanda/mulanguli wanga u a ri t( ut( uwedza uri ri gude u t( utshela kule na zwa u shumisesa masheleni na u a shumisa hu songo vha na u ṋewa maanḓa
1
2
3
4
5








MATSHIMBIDZELE

Nḓila dza u ita zwithu na matshimbidzele a zwithu
Dzangano (li t( alula, u langula, u vusuludza na u khwinisa hani maitele a(lo

14
Kha vha sumbedze uri vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi a lavhelesa kha mveledziso ya maitele o teaho (uri mushumo u khou ya itiswa hani) uri ri kone u swikelela t( hoḓea dza dzikhasitama
1
2
3
4
5







b
Mukokotolo na u dzhenelelana ha mishumo a zwi itiwi kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga
1
2
3
4
5







c
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga muthu muthihi kana vhane vha shuma nga zwigwada vha a t( anganedza vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha mushumo wavho
1
2
3
4
5







d
Ri a tendelwa u lingedza mihumbulo/thekhinolodzhi ntswa u itela u khwinisa ndeme ya mushumo washu
1
2
3
4
5







e
Vhalangi/vhulanguli ha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vhu a vhona uri na ngoho vha re kha maimo a fhasi havho vha a gudiswa nga ha maitele maswa musi a saathu u shumiswa (kha u ita mushumo wone une)
1
2
3
4
5







f
Kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga hu a itwa nḓila dza u tikedza u vhona uri maitele a a khwinifhala u itela uri tshumelo/zwibveledzwa zwi fushe t( hoḓea dza dzikhasitama
1
2
3
4
5







g
Vhulangi/vhulanguli ha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha a vhona uri nangoho muraḓo muṋwe na muṋwe u a ḓivha uri mushumo wawe u dzhena hani kha mushumo wot( he nga u angaredza
1
2
3
4
5








ZWINE ZWA ITEA KHA VHAPO

Zwine dzangano (la khou kona kha u fusha t( hoḓea na ndavhelelo dza tshitshavha tshapo, lushaka na dzitshakatshaka nga u angaredza (sa zwo fanelaho)

15
Kha vha sumbedze uri vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi:
Ndi a tendelana nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Vhathu vha si vha DOD vha a ḓivha uri yuniti/gammba/tshikepe tshanga yo ḓiimisela u fara vhathu/vhashumi vhot( he u lingana nahone yo ḓitika nga sisit( eme ya u linganya
1
2
3
4
5







b
U fhungudzwa ha vhashumi zwi khou ḓisa muya u si wavhuḓi kha ikonomi ya tshitshavha tshapo khathihi na lushaka
1
2
3
4
5







c
Vhathu vha si vha DOD vha pfa uri yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi fanela u shuma zwinzhi kha u thusa kha thaidzo dza mulayo na vhudziki kha vhadzulapo vhashu
1
2
3
4
5







d
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tsho thola vhadzulapo
1
2
3
4
5







e
Vhaṋwe vha miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vho ḓidzhenisa kha vhugudisi/vhulanguli kha zwa mitambo ya vhadzulapo vhashu
1
2
3
4
5







f
Vhaṋwe vha miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha dzhenelela kha mitambo sa miraḓo ya kilabu ya vhadzulapo
1
2
3
4
5







g
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi t( ut( uwedza miraḓo/vhashumi uri vhat( hogomele mitakalo yavho
1
2
3
4
5








VHUPO HA TSIKO

16
Zwileludzi zwi tevhelaho zwi a londotwa zwavhuḓi kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga:
Ee, zwo tou ralo
Ee, husi nga maanḓa
Hai,a zwongo tou ralo
Hai, na luthihi
A thi ḓivhi







a
Vhupo hanga ha u shumela
1
2
3
4
5







b
Dzikilabu
1
2
3
4
5







c
Zwileludzi zwa vhumvumvusi na mitambo
1
2
3
4
5







d
Midavhi na dzingade
1
2
3
4
5







e
Vhudzulo ha maswole
1
2
3
4
5








U FUSHEA HA DZIKHASITAMA NA VHASHELAMULENZHE

Zwine dzangano (la khou zwi swikelela malugana na u fushea ha dzikhasitama dza nga nnḓa

17
Vha anzela u kala u fushea ha dzikhasitama dzavho nga nḓila i tevhelaho naa?
Ee, zwo tou ralo
Ee, husi nga maanḓa
Hai,a zwongo tou ralo
Hai, na luthihi
A thi ḓivhi







a
Nyambedzano na muthu
1
2
3
4
5







b
Nyambedzano nga lut( ingo
1
2
3
4
5







c
Mirerisano ya tshigwada/mirerisano ya tshigwada yo livhanaho
1
2
3
4
5







d
Thoḓ(isiso nga liṋ(walo (la t( hoḓisiso
1
2
3
4
5







e
Maṋwe maitele-vho
1
2
3
4
5








Vha humbula uri khasitama dzavho dzi fushea u swika ngafhi nga zwibveledzwa/tshumelo ya yuniti/gammba/tshikepe tshavho?
18



Vha a fushea nga maanḓa
1




Vha a fushea
2




A vha fushei
3




A vha fushei na luthihi
4




A vha na muhumbulo une vha nga u t( ahisa
5




Yuniti /gammba/tshikepe tshavho tsho no vhuya naa tsha wana malamba kha miṋwedzi ya 12 yo fhiraho ane a elana na ndeme ya tshumelo/zwibveledzwa zwavho?
19



Ee
1




Hai
2




A thi ḓivhi
3




KUVHONALELE KWA NDEME YA TSHUMELO

20
Mafhungo a tevhelaho a amba nga ha vhuḓipfi havho nga ha yuniti/gammba/tshikepe tshavho. Kha fhungo liṋ(we na liṋ(we vha humbelwa uri vha sumbedze nḓila ine vha vhona fhungo (li tshi t( alutshedza zwine yuniti/gammba/tshikepe tshavho tsha vha zwone
Ndi a fushea nga maanḓa
Ndi a fushea
Athi fushei
Athi fushei na luthihi
Athina muhumbulo une nda nga u t( ahisa







a
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi na zwishumiswa zwa musalauno
1
2
3
4
5







b
Luvhanḓe, dzingade na zwifhat( o zwa yuniti/gammba/tshikepe tshanga zwo kuna nahone zwi a lavhelesea
1
2
3
4
5







c
Miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vho kuna nahone vha a lavhelesea
1
2
3
4
5







d
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi ita zwithu nga nḓila yone nga khathihi
1
2
3
4
5







e
Yuniti/gammba/tshikepe tshanga tshi nṋekedza tshumelo/zwibveledzwa nga tshifhinga tsho fulufhedziswaho (ri t( hogomela maḓuvha a u guma u n(ekedza)
1
2
3
4
5







f
Miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha dzula vho ḓiimisela u thusa dzikhasitama tshifhinga tshot( he
1
2
3
4
5







g
Miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha a t( anganedza khumbelo dza dzikhasitama
1
2
3
4
5







h
Miraḓo/vhashumi vha yuniti/gammba/tshikepe tshanga vha a ḓivha t( hoḓea dzo livhanaho na dzikhasitama
1
2
3
4
5








U FUSHEA HA VHATHU

Zwine dzangano (la khou zwi swikelela malugana na u fushea ha vhathu vha(lo

21
Kha vha sumbedze uri vha tendelana kana u sa tendelana na mafhungo aya u swika ngafhi
Ndi tendelena nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
Athi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Ndi a dzulela u vhudzwa nga ha mafhungo ane a nkwama kana ane a nga kha ḓi nkwama
1
2
3
4
5







b
Ndi a ḓivha zwavhuḓivhuḓi uri ndi dzifhio ngudo na khoso dzine nda tea u dzi dzhenelela kha miṋwaha i si gathi i ḓaho
1
2
3
4
5







c
Vhulangi/vhulanguli vhu a vhona uri nangoho miraḓo yot( he na vhashumi vhot( he vha a wana ngudo dzine vha dzi shaya u itela nyaluwo kha mabuḓo avho
1
2
3
4
5







d
Ndi a fushea nga khonadzeo dza u aluswa kha vhuimo kha DOD
1
2
3
4
5







e
Ndi a fushea nga vhukwaho ha vhulingi ha zwenezwino
1
2
3
4
5







f
Ndi a funa mushumo une nda shuma wone
1
2
3
4
5







g
Ndi a tendelana na khoudu ya vhuḓifari
1
2
3
4
5







h
Ndi a wana thikhedzo yo teaho kha vhashumi/vhaofisiri
1
2
3
4
5







i
Mafhungo a u lova mushumoni muthu a songo ita khumbelo ya u awela o no fhungudzea u bva maho(la
1
2
3
4
5







j
T(hanganyelo ya muholo wanga i khou itwa nga nḓila yone
1
2
3
4
5







k
Ndivhanyiso ya muholo i itwa nga tshifhinga
1
2
3
4
5







l
Mbilaelo dzanga dza ndaulo ya vhunṋe dzi khou t( hogomelwa nga nḓila i fushaho
1
2
3
4
5








25
Vha fushea kana u sa fushea u swika ngafhi nga zwi tevhelaho:
Ndi a fushea nga maanḓa
Ndi a fushea
Athi fushei
Athi fushei na luthihi
Athina muhumbulo une nda nga u t( ahisa







a
Tshumelo ya zwa mishonga ya DOD
1
2
3
4
5







b
Tshumelo ine ya ṋekedzwa nga vhaofisiri vhavho vha vhashumelavhapo vha mmbi kha yuniti/gammba/tshikepe tshashu
1
2
3
4
5







c
Tshumelo ine vha i ḓiselwa nga mufunzi wa maswoleni
1
2
3
4
5







d
Kushumiselwe kwa sisit( eme dza zwa mulayo nga vhaofisiri vha DOD/SANDF
1
2
3
4
5







e
Tsireledzo ya mushumo
1
2
3
4
5







f
Mbuelo dza phensheni
1
2
3
4
5







g
Mbuelo dza vhudzulo
1
2
3
4
5







h
Vhuendi ha mmbi
1
2
3
4
5







i
Zwi(liwa zwine zwa ḓiswa nga kilabu yavho
1
2
3
4
5







j
Ndeme ya yunifomo ye vha i fhiwa
1
2
3
4
5








KUSHUMELE KWA VHAD(ISEDZI NA VHUFARAKANI

Dzangano (li swikelela hani malugana na vhulanguli ha nḓisedzo na maitele a vhufarakani

26
Kha vha sumbedze uri vha tendelana kana u sa tendelana u swika ngafhi na mafhungo a tevhelaho
Ndi tendelena nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thi na muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Vhushaka ha u fulufhedzea vhu khagala vhukati ha yuniti/gammba/tshikepe tshanga na vhaḓisedzi vhatsho
1
2
3
4
5







b
Ndeme ya zwibveledzwa zwa vhaḓisedzi i a tshimbilelana na phulufhedziso dza yuniti/gammba/tshikepe tshanga
1
2
3
4
5







c
Vhaḓisedzi vhashu vha a ḓivha t( hoḓea dzashu
1
2
3
4
5







d
Musi yuniti/gammba/tshikepe tshashu tshi na thaidzo, vhaḓisedzi vhashu vha a sumbedza u vha na dzangalelo (la u i tandulula
1
2
3
4
5







e
Musi vhaḓisedzi vhashu vho fulufhedzisa u ita zwithu nga tshifhinga tsha uri, vha a ita ngauralo
1
2
3
4
5








MVELELO DZA DZANGANO

Zwe dzangano (la zwi swikelela malugana na ndivhotiwa dza(lo dza vhubindudzi dzo pulaniwaho na kha u fusha t( hoḓea na ndavhelelo dza vhot( he dza masheleni kana zwiṋwe-vho kha dzangano

27
Kha vha sumbedze uri vha tendelana/u sa tendelana u guma ngafhi na mafhungo a tevhelaho
Ndi tendelena nazwo tshot( he
Ndi a tendelana nazwo
A thina muhumbulo une nda nga t( ahisa
A thi tendelani nazwo
A thi tendelani nazwo na luthihi







a
Ndi a ḓivha nga hu na sisit( eme ya vhukati kha yuniti/gammba/tshikepe tshanga ine ya tendela u t( oliwa ha dzipulane (ho katelwa na mugaganyagwama), u kaliwa ha mvelelo na nḓila ya u khakhulula mvelelo
1
2
3
4
5







b
Ndeme ya tshibveledzwa (tshumelo) ya tshigwada tshashu yo no kandela phanḓa u bva ṋwaha wo fhelaho
1
2
3
4
5







c
Ri bva phanḓa kha zwot( he zwine ra ita
1
2
3
4
5







d
Tshigwada tshashu tshi anzela u swikelela ndivhotiwa dze tsha ḓi tetshela dzone
1
2
3
4
5








RO LIVHUWA TSHIFHINGA TSHAVHO NA U SHELA HAVHO MULENZHE
15
15
MUSI VHO FHEDZA U I D(ADZA NDI TSHIPHIRI
MUSI VHO FHEDZA U I D(ADZA NDI TSHIPHIRI


_
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHUMELO YA NYAMBO DZ.txt</fn>

TSHUMELO YA NYAMBO DZA LUSHAKA
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (National Language Services (NLS) i isa phanda na u tshimbidza vhudavhidzano kha nyambo dzothe. NLS I tshi khou tevhedza thodea dza Mulayotewa, i langula u fhambana ha nyambo kha tshitshavha tshashu nahone I na vhudifhinduleli ha u shumisa nyambo dzothe dza vhathu vha hashu nga u tevhedza maga a mbekanyamaitele ine ndivho yayo ya vha u alusa u shumiswa ha idzi nyambo, na idzo nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule.
Mushumo muhulwane wa (NLS) ndi u swikelela thodea dza Mulayotewa nga u tshimbidza, phuromotha na u netshedza tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhulili nga nyambo dzothe dza tshiofisi nga u langula vhunzhi ha nyambo nga u shumisa dzithandela dza u pulana luambo na dza theminolodzhi.
NLS i shuma sa sisiteme ya Muvhuso ya phurofeshinala ya u tikedza luambo nga u fhindulela manwalo a tshiofisi a tshi ya kha nyambo dzothe dza tshiofisi. Tshumelo yayo ya theminolodzhi i thusa nga u bveledza na u khwinisa divhaipfi ya thekhinikhala kha nyambo dza tshiofisi. Mushumo wa u pulana nyambo u angaredza u eletshedza Muvhuso nga ha mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya nyambo na ndila dza kushumisele kwayo.
U PULANA NYAMBO
(012) 337-8366
Ndivho khulwane ya Khethekanyo ya u Pulana Nyambo (Language Planning Subdirectorate) ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (National Language Services (NLS)) ndi ya u alusa kana u isa phanda u shumiswa ha nyambo nnzhi na u tutuwedza uri hu vhe na u thonifhiwa ha nyambo dzothe dza Afurika Tshipembe. U bva tshi tshetsho tshe kha la Afurika Tshipembe ha vha na u pulana ha nyambo, maitele othe a tshanduko kha kutshilele, mveledziso ya nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule ndi zwone zwithu zwa ndemesa zwo sedzeswaho nga maanda.
Mishumo mihulwane ya Khethekanyo ndi:
* U bveledza mbekanyamaitele ya luambo nga u bveledza maitele, zwishumiswa, kushumele malugana na zwine ya toda u zwi swikelela.
* U thomiwa ha mbekanyamaitele ya nyambo nga u netshedza (i) maanda na mulayo (ii) thuthuwedzo ya u shumiswa ha nyambo dza Afurika Tshipembe.
* U sedzuluswa ha u thomiwa ha mbekanyamaitele u itela u wana kushumele kwa mbekanyamaitele.
Khethekanyo ya u pulana nyambo yo thomiwa nga Thangule 1993 uri i eletshedze muvhuso nga ha u bveledziswa na tshumiso ya mbekanyamaitele kha mafhungo ane a kwama nyambo zwi tshi ya nga khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa. Kha maitele aya ho ombedzelwa uri zwigwada zwothe zwi kwameaho zwi tea u divhonadza na u shela mulenzhe nga vhudalo kha aya maitele. Mushumo muhulwane wa u thoma wa Khethekanyo ndi u langula maitele a malapfusa a u thoma Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (Pan South African Language Board). Maitele aya o thomiwa nga 1994 nga khoniferentsi ya vhukwamani ya u thoma, khoniferentsi ya Nyambo dza Vhothe, ye ya tevhelwa nga mitevhe ya u thetsheleswa ha mihumbulo i bvaho kha vhathu zwe zwa fheleledza zwo ita uri hu u nwaliwe Dirafuthi ya Mulayotibe wa Bodonyangredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (Pan South African Language Board draft Bill) nga 1995. Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe yo thomiwa nga 1996. Dzinwe dza dzithandela dze Khethekanyo ya shela mulenzhe khadzo ndi dzi tevhelaho:
* Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe
U bveledzwa ha Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe zwo thoma nga 1995 nga u vheiwa ha Tshigwada tsha u Pulana Nyambo (Language Plan Task Group (LANGTAG) u eletshedza Minisita wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi nga ha mbekanyamaitele ya nyambo. Nga murahu ha musi ho kwamiwa vhathu vhanzhi kha shango lothe, ho fariwa nyambedzano nga muvhigo wa LANGTAG kha khoniferentsi khulwane ya lushaka nga la 29 Fulwi 1996 phanda ha musi hu tshi bviswa phindulelo ya u fhedza nga Thangule 1996.
Dirafuthi ya Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe yo livhiswaho kha themendelo dza Langtag yo do dzudzanywa nga murahu ha musi ho itwa vhunwe vhukwamani na dzithodisiso. Nga nwedzi wa Nyendavhusiku 1999, Minisita vho thola phanele ya vhaeletshedzi uri i dzudzanye phindulelo ya u fhedza ye ya do newa zwigwada zwi kwameaho kha Language Indaba nga Thafhamuhwe 2000. Hu tshi khou tevhelwa mihumbulo i bvaho kha vhathu vho shelaho mulenzhe kha Indaba, Phanele ya u Eletshedza yo sedzulusa Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe.
Dirafuthi ya Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe yo netshedzwa kha komiti ya Khabinete ya Sekitha ya Matshilisano (Social Sector) nga 13 Khubvumedzi 2000. Komiti yo themendela uri hu netshedzwe linwalo la nyambedzano yo dovhaho ya fariwa, hu tshi khou dzhielwa ntha zwithu zwa ndemesa kha shango na zwine zwa kwama masheleni nga u tandavhudza.
Hu tshi khou tevhelwa themendelo idzi, ho do itwa thodisiso nga vhudalo kha mihasho ya muvhuso ya lushaka na kha mavundu uri hu waniwe tshiimo tshi re hone malugana na zwishumiswa kana theomveledziso (infrastructure) dza nyambo. U anganywa ha tshelede malugana na mbekanyamaitele yo phurophoziwaho hu khou itiwa hu tshi khou shumisaniwa na Tshikwama tsha Lushaka (National Tressury).
* Tshumelo ya u Dologa nga Thingo ya Afurika Tshipembe (Telephone Interpreting Service for South Africa) TISSA
Heyi thandela ndi inwe ya ndila dza u shumisa mbekanyamaitele yo phurophoziwaho. Mikano vhukati ha nyambo i kha di thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe nga maanda vhaambi vha nyambo dza vharema, u swikelela nga ndila yo teaho kha tshumelo dza muvhuso. Tshumelo ya u dologa nga thingo kha la Afurika Tshipembe i nga ita zwauri muthu munwe na munwe a kone u davhidzana na vhalanguli nga luambo lwawe, sa tsumbo fhethu hu nga ho sa vhuongeloni, zwititshini zwa mapholisa ofisini dza muvhuso. Tshumelo ya u edzisa i khou lavhelelwa nga 2001/2002 fhethu ho nangiwaho lwa tshifhinga tshi edanaho awara dza 12 nga duvha, u bva nga 07:00 u swika nga 19:00, maduvha a rathi kha vhege.
* Thekhinolodzhi ya Nyambo dza Vhathu (Human Language Technologies (HLT)
Heyi thandela yo tanganelwa na PANSALB kha u tshimbidza u bvedza phanda u shumiswa ha Nyambo dza Afurika Tshipembe. Pulani ya maitele kha sia la Thekhinolodzhi ya Nyambo dza Vhathu (HTL) ndi ya ndeme kha u sedzesa nga maanda kha u didina nga u ita thodisiso dza lushaka na u fhata vhukoni kha nyambo dzothe dza Afurika Tshipembe. Ho thomiwa komiti ine ya do vhona uri hu u nwaliwe linwalo la maitele line la do sumbedza ndila ya maitele a u thomiwa ha indasisitiri i shumaho zwavhudi ya u alusa nyambo dza Afurika Tshipembe.
* HOYOZELA Ngauri nyambo dzashu ndi dzashu rothe
Nga 1998 ho thomiwa khampheini ya u divhadza nga ha u shumiswa ha nyambo nnzhi uri i:
* tsivhudze vhathu nga ndeme ya nyambo dzashu kha tshitshavha;
* vhone zwauri mudzulapo munwe na munwe u a pfesesa pfanelo dzawe dzi re kha Mulayotewa dzi kwamaho nyambo; na
* u alusa nyambo nnzhi u itela zwauri Afurika Tshipembe li kone u vhona uri u shumiswa ha nyambo nnzhi ndi tshishumiswa tsha ndeme.
Liga la u thoma la khampheini lo sedza nga maanda kha Tshumelo ya Muvhuso ngeno Liga la vhuvhili lo sedza nga maanda vhathu nga u angaredza. Zwibveledzwa zwa khampheini iyi ndi u nwaliwa ha khalenda dza nyambo nnzhi, dziposita, Kuambele kwa Vhukonani (ndima dza u lumelisana dzi kha nyambo dza 11) na vidio, Luambo lwa Damuni, lune lwa shumiswa kha dziwekishopho.
* Muvhigo wa UNESCO wa Nyambo dza Lifhasi
Zwa zwino UNESCO i khou dzudzanya Muvhigo wa Nyambo dza Lifhasi une ndivho yawo ya vha ya u talutshedza u fhambana ha nyambo nnzhi dza lifhasi, hu tshi khou gudiwa u tshintsha kana a aluwa na tshiimo tsha nyambo tsha zwino, na u talutshhedza dzithaidzo dzine dza kwama nyambo kha vhupo vhunwe na vhunwe ha lifhasi. Nga muvhigo uyu UNESCO i khou toda u sumbedza thodea ya ndangulo yavhudi ya ifa la nyambo dza lifhasi.
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka yo kwamiwa nga UNESCO uri i shele mulenzhe kha thodisiso ya u kuvhanganya mafhungo a muvhigo wa nyambo dzothe dza tshiofisi hu tshi katelwa na nyambo dza Khoi, San na Nama dza Afurika Tshipembe. Sa izwi hu tshi khou todea ndivho ya dalaho ya nyambo idzi mbudziso dza dzithodisiso dzo fhiwa vhadivhi vha re na ndivho yo dalaho ya nyambo uri vha netshedze mafhungo.
Lupfumo lwa mafhungo lwo kuvhanganywa nga zwithu zwo fhambanaho nga nyambo dza Afurika Tshipembe, zwi fanaho na mafhungo a divhashango, zwithu zwo fhambanaho, tshivhalo tsha vhaambi vha nyambo dzo fhambanaho, mafhungo a mipfuluwo, nyito ya ikonomi ya tshitshavha tshinwe na tshinwe, vhudipfi kha luambo, madzangano a re na vhudifhinduleli kha mbekanyamaitele ya nyambo na u pulana hune ha kwamana na luambo lunwe na lunwe na mvelele ya manwalwa.
Muvhigo wa UNESCO wa Nyambo dza Lifhasi u do gandiswa nga 2001 nahone u do nea themendelo dzo vhalaho dza u tsireledza na u alusa ifa la vhathu la nyambo.
Dzikhophi dza u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe kha muvhigo wa UNESCO dzi wanala kha tshipida tsha u Khethekanyo ya u Pulana Nyambo (Language Planning section). Kha vha kwamane na Heloise Smit kha td17@dacst5.pwv.gov.za, kana kha X8362).
* Dathabeisi ya zwi kwamaho nyambo
* Mbekanyamaitele ya Nyambo: mihasho ya muvhuso ya lushaka (Fulwi 2001)
* Ofisi dza Nyambo kha mihasho ya muvhuso ya lushaka (Fulwi 2001)
* Mbekanyamaitele dza nyambo: Mavundu (Fulwi 2001)
* Tshumelo dza Nyambo dza kha Vundu (Fulwi 2001)
* Zwivhumbeo zwa Pfunzo ya ntha zwine zwa neketshedza khoso dza u talutshedza na / kana dza u dologa (Fulwi 2001)
* PANSLAB
* Zwitatasitiki zwa Afurika Tshipembe
* Dzinyandadzo
Uri vha wane zwinzhi, kha vha kwamane na:
Vho- Dokotela AM Beukes
Thoho ya: U pulana Luambo (Language Planning),
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (National Language Service), Private Bag X195, PRETORIA, 0001
Lut.: (012) 337-8366 fekisi: (012) 324 2119
E-mail: Beukes@dacst5.pwv.gov.za
<fn>ven_Article_National Language Services_TSHUMISANO NA MUVHUSO.txt</fn>

.TSHUMISANO NA MUVHUSO KHA MVELEDZISO YA MASHANGOHAYA?
NAA ISRDP NDI MINI:
Muphuresidennde Vho - Thabo Mbeki vho thoma Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mashangohayo i no khou bvela phanḓa yo ṱanganyiswaho (ISRDP) nga 2001. Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u fhelisa vhushai na u sa vha hone ha mveledziso na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha mahayani.
NAA HU VHUELWA VHAFHIO :
Mbekanyamushumo yo itelwa vhadzulapo vha mahayani, nga maan.esa vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali.
NAA IYI MBEKANYAMUSHUMO I KHOU SHUMISWA NGAFHI :
Ho waniwa fhethu ha mahayani ha fumiraru (13) hune iyi mbekanyamushumo ya ḓo shumiswa hone. Afho fhethu hu wanala kha zwiṱiriki zwa vhomasipala kha Mavunḓu a tevhelaho:
KAPA VHUBVA.UVHA: Alfred Nzo, Chris Hani, OR Tambo na Ukhahlamba.
FUREISITATA : Maluti a Phofung
KWA ZULU NATALA : Ugu, Umkhanyakude, Umzinyathi na Zululand
LIMPOPO NA MPUMALANGA : Sekhukhune na Bohlabela
KAPA DEVHULA NA DEVHULA VHUKOVHELA : Kgalagadi
KAPA VHUKOVHELA : Central Karoo
NAA ISRDP I SHUMANA NA ZWIFHIO :
Ndivho ya mbekanyamushumo ndi u fhelisa vhushai nga :
* U khwaṱhisedza uri pfunzo, mutakalo, magavhelo a zwa matshilisano na kiliniki dza tshiṱiriki dzine dza thusa vhadzulapo zwi a swikelelwa
* U alusa mimakete ya zwa mishumo nga u ṱuṱuwedza mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Ikonomi Yapo
* U khwinisa nḓisedzo kana ṋetshedzo ya tshumelo ? u kona u swikelela maḓi na vhuthathatshili, muḓagasi na tshumelo dza luṱingo
* U khwinisa u enda u itela u swikelela tshumelo dza zwa matshilisano na mimakete ya ikonomi, dziposwo na mazhendedzi a poswo ? u fhaṱa dzibada u itela u khwinisa u enda
* U khwinisa ndaka ya vhathu ? ndaka ya muṱani, miholo na dzimbadelo (tshelede ine ya shumiswa)
I SHUMISWA NGA VHAFHIO :
Muhasho wa Muvhuso wa vunḓu na Wapo (dplg) u na vhuḓifhinduleli ha u langa kana u tshimbidza mbekanyamushumo kha muvhuso wa vhukati. Mihasho ya muvhuso wa vhukati na ya wa vunḓu i shela mulenzhe nga u ṋetshedza tshomedzo na u thoma thandela dza ndeme dzo sumbedzwaho. Thirasithi ya Mveledziso yo ḓiimisaho (Independent Trust Development (IDT)) yo nangiwa sa zhendedzi ḽa u thusa ḽa ISRDP.
Mushumo wa Muvhuso wapo ndi u thoma thandela sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Pulani ya Mveledziso yo ṱanganyiswaho (Independent Development Plan (IDP)). Sekithara ya phuraivete yone i shela mulenzhe nga u ṋetshedza tshomedzo dza u tikedza u thomiwa ha thandela.
NAA MBEKANYAMUSHUMO I SHUMA HANI :
Mbekanyamushumo yo livhiswa kha masia o nangiwaho ho lavheleswa thaidzo dza mveledziso dzapo na zwivhuya. Masheleni a u shavhedza na tshomedzo zwi bva kha masia mararu a muvhuso na vhaṅwe vhashumisani (sekithara ya phuraivete, madzangano a si a muvhuso, mabindu a muvhuso nz,). I thusa kha zwa vhushai na zwivhuya zwa ikonomi. Mbekanyamushumo i dovha hafhu ya khwinisa vhukoni ha vhomasipala ha u ṋetshedza tshumelo. Hu vha ho sedzeswa nga maanḓa kha mbekanyamushumo dzine dza vha hone dza muvhuso musi hu tshi khou pfi ralo u bveledza mbekanyamushumo ntswa.
NAA NDIVHO DZA U ANGAREDZA DZA ISRDP NDI DZIFHIO;
Ndivho ya u angaredza ya ISRDP ndi ? u shumisana na vhadzulapo kana tshitshavha na vhaṅwe vhashumisani, kha u fhelisa vhushai na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha mahayani nga ndangulo yo khwiniswaho na nga zwiimiswa zwo eḓanaho zwine zwa thusa malugana na ṱhoḓea dza zwa matshilisano, ikonomi, vhupo na dza zwa muvhuso?
NAA VHADZULAPO VHA SHELA HANI MULENZHE :
muṅwe wa milayo ya mbekanyamushumo ndi u shela mulenzhe ha vhadzulapo. Vhadzulapo vha nga shela mulenzhe kha foramu dza mveledziso dzo ṱanganyiswaho dza vhomasipala vhapo. Idzi foramu dzi ṋetshedza vhadzulapo tshifhinga tsho eḓanaho tsha uri vha kone u sumbedza ṱhoḓea dzavho na u dzi vhekanya u ya nga ndeme dzadzo. Muvhuso wapo u shandukisela idzi ṱhoḓea kha thandela dza ndeme.
NAA FHETHU HA 13 HA MAHAYANI HU WANALA NGAFHI :
Arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo vha humbelwa uri vha kwame masipala o teaho :
Alfred Nzo
Vho - X Jakuja
Luṱingo: (039) 254 0201
Fekisi: (039) 254 0201
Chris Hani
Vho - M A Mene
Luṱingo: (045) 838 3467
Fekisi: (045) 838 1582
OR Tambo
Vho - M Qithi
luṱingo :(047) 501 6400
Fekisi: (047) 532 4166
Ukhahlamba
Vho - Rev Pietersen
Luṱingo: (045) 971 0158
Fekisi: (045) 971 0432
Bohlabelo
Vho - R Mnisi
Luṱingo: (013) 773 0337
Fekisi: (013) 773 0970
Sekhukhune
Vho - Tito Nkadimeng
Luṱingo: (013) 262 4633
Fekisi: (013) 262 2351
Kgalagadi
Vho - MK Mmoeimang
Luṱingo: (053) 712 1001
Fekisi: (053) 712 2502
Maluti A Phofung
Vho - T M Manyoni
Luṱingo: (058) 718 3767
Fekisi: (058) 713 0812
Umzinyathi
Vho - Otto Kunene
luṱingo : (034) 218 1945
Fekisi: (034) 218 1431
Ugu
Vho - Khayo Mpungose
Luṱingo: (039) 682 1150
Fekisi: (039) 682 1720
Umkhanyakude
Dokotela Vho - BV Thabethe
Luṱingo: (035) 573 1536
Fekisi: (035) 573 1386
Zululand
Vho - J H de Klerk
Luṱingo: (035) 874 5500
Fekisi: (035) 870 0812
Central Karoo
Vho - DD Lott
Luṱingo: (023) 449 1000
Fekisi: (023) 414 3675
Muhasho wa Muvhuso wa vunḓu na Wapo
Mufumakadzi Vho - Mosa Molapo
Luṱingo: (012) 334 -0600
Fekisi: (012) 334-0955
Thirasithi ya Mveledziso yo ḓiimisaho (Independent Development Trust)
Vho - Mompati Moeng
Luṱingo: (012) 845-2000
 Fekisi (012) 365-2476




<fn>ven_Article_National Language Services_TSIRELEDZO YA ZWIIWA .txt</fn>
NDANGULO: TSIRELEDZO YA zwiḽiwa NA PHULUFHEDZISO YA NDEME (KHWA?ITHI)
KUFARELWE KWA ṋama HAYANI
Vha fare zwiḽiwa nga nḓila yo teaho miṱani u itela u thivhela:
 Malwadze ane a vhangwa nga zwiḽiwa
 Malwadze/Mutakalo u si wavhuḓi
 U tambisea ha zwiḽiwa
nḓila yavhuḓi YA KUFARELWE KWA ṋama
* Ndi zwa ndeme u fara ṋama zwavhuḓi hayani
* U fara ṋama nga nḓila yavhuḓi zwi amba u fara ṋama nga nḓila ine zwa ḓo thivhela u kavhiwa na u vhona uri yo lugela u ḽiwa,
* Arali nama i sa khou farwa zwavhuḓi i nga ita uri hu vhe na malwadze ane a vhangwa nga zwiḽiwa.
* Tsumbadwadze dzo ḓoweleaho dza malwadze ane a vhangwa nga zwiḽiwa ndi lugubo, zwiṱhavhi zwa thumbuni na u ṱanza/
MILAYO YA U TSIRELEDZA ṋama
1. Kha vha renge ṋama yo tendelwaho fhedzi
* ṋama yo tendelwaho ndi ṋama ine ya wanala kha phukha dzi re na mutakalo wavhuḓi dze dza ṱoliwa kha muvo wo tendelwaho phanḓa ha musi dzi tshi ṱhavhiwa, mitumbu yadzo na yone i a ṱoliwa nga murahu ha musi dzo .havhiwa.
* Nama yo ṱoliwaho i na tshi.emmbe: ???PASSED/GOEDGEKEUR/REBOTSWE??? kha kota iṅwe na iṅwe ya mutumbu.
* ṋama yo tendelwaho/.oliwaho i nga wanala dzibutsharani, mavhengeleni mahulwane na kha mavhengele maṱuku ane a wana ṋama yawo kha mivo yo tendelwaho.
2. Vha ṱambe zwanḓa zwavho
* Vha songo hangwa u ṱamba zwanḓa zwavho nga tshisibe phanḓa ha musi vha tshi fara ṋama,
* Vha ṱambe zwanḓa nga murahu ha u shumisa bunga na u tshintsha ma.eiri a ṅwana,
* Vha vhofhe zwilonda phanḓa ha musi vha tshi fara zwiḽiwa u itela uri zwiḽiwa zwi songo kavhiwa.
3. Vha vhone uri hune vha lugisela hone ṋama hu dzula ho kuna
* Fhethu hune ṋama mbisi ya tshetshelelwa hone hu tea u kunakiswa phanḓa ha u shumiselwa u lugisela zwiḽiwa.
* Vha kunakise fhethu hune ha shumiswa u lugisela zwiḽiwa nga murahu ha musi vho hu shumisela u lugisela ṋama phanḓa ha musi vha tshi lugisela zwiṅwe zwiḽiwa.
* Malabi a ndishi na zwishumiswa zwa zwiḽiwa zwi tea u ṋanzwiwa phanḓa ha musi zwi tshi nga shumiswa u lugisela zwiḽiwa.
4. Vha songo ṱanganyisa ṋama mbisi na zwiḽiwa zwo lugelaho u ḽiwa
* Vha vhone uri ṋama mbisi, ṋama ya khuhu na zwiḽiwa zwo lugelaho u ḽiwa a zwi kwamani nga ngomu ha firidzhi.
* Vha ṱanzwe zwishumiswa zwo shumiswaho kha u lugisela ṋama mbisi na ṋama ya khuhu phanḓa ha musi vha tshi zwi shumisa kha zwiṅwe zwiḽiwa.
5. Vha bike nga maḓi o kunaho
* Vha shumise maḓi o kunaho kha u bika na u lugisela zwiḽiwa.
* Vha tea u elelwa izwi nga maanḓa musi vha tshi lugisela vhana, vhahulwane na vhalwadze.
6. Vha bike ṋama u swikela i tshi vhibva
* Vha bike ṋama u swikela I tshi vhibva, vhunga izwi zwi tshi ḓo thusa kha u vhulaha zwitshili zwine zwa wanala ṱamani
7. Vha thivhele u kavhiwa
* Vha vhone uri ṋama a i kavhiwi nga zwikhokhonono, zwikezhi na zwiṅwe.
* Vha songo ho.olela kana u etsimulela zwiḽiwani.
8. Vha i vhee firidzhini
* zwiḽiwa zwo bikwaho hu tshi katelwa na ṋama zwi tea u vhewa firidzhini nga u ṱavhanya ho no fhela awara 2 zwo bikiwa
* ṋama mbisi i tea u vhewa firidzhini nga u ṱavhanya nga murahu ha musi yo rengiwa, arali zwi tshi konadzea nga murahu ha awara yo rengiwa.
* Vha vhone uri firidzhi yo vhewa kha 40C na Firiza i vhe i kha 180C
* ṋama ine ya nokiswa ngomu firidzhini i vha yo tsireledzea.
9. Vha zwi dudedze nga nḓila yo teaho
* ṋama yo bikwaho ye ya vha yo vhewa firidzhini i tea u dudedzwa zwavhuḓi phanḓa ha musi i tshi ḽiwa
10. zwiḽiwa zwo bikwaho zwi tea u ḽiwa nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea
* Vha ḓe zwiḽiwa zwo bikwaho nga u ṱavhanya nga murahu ha u zwi bika.
* Musi zwiḽiwa zwi songo ḽiwa nga u ṱavhanya zwi tea u vhewa firidzhini.
 Mulayo wa ndeme
* Musi ṋama yo litshiwa firidzhini tshifhinga tshilapfu kana musi i tshi vhonala u nga i khou tshinyala i tea u la.iwa.
* Vha songo thetshela zwiḽiwa zwine zwa vha na munukho u si wavhuḓi, kha vha zwi laṱea
<fn>ven_Article_National Language Services_Thevhekano ya u m (1).txt</fn>
Thevhekano ya u Maketa/u rengisa ya vhorabulasi vhaṱuku
U KHETHEKANYWA HA ZWIFUWO
U khetha kana u nanguludza zwifuwo zwine zwa ḓo fandisiwa
Musi vha tshi khou ralo u pulana u fandisa zwifuwo zwavho, vha tea u ḓivhudzisa mbudziso I tevhelaho: ? Ndi ngani ndi tshi ṱoḓa u rengisa zwifuwo zwanga zwino??
Tshiitisi tsha u rengisa tshi nga vha:
* Zwifuwo zwo lugela u rengisiwa nahone zwi vha zwo lugela u ṱhavhiwa
* Zwi vha zwo lugela u rengiselwa vhathu vhane vha tshila nga u nonisa zwifuwo uri zwi lugele u ṱhavhiwa
* Zwifuwo a zwi tsha vha na mbuelo, nga maanḓa zwo itelwaho u dzwala kana u andisa zwine zwa vha zwo no vha zwa kale nahone zwi si tsha dzwalaho.
* A hu tshe na furu yo linganaho ya u fusha zwifuwo.
Kha vha nanguludze zwifuwo zwine zwa dzwala vha rengise zwo salaho phanḓa ha musi zwi tshi vha zwa kale kana zwi tshi vha ḓurela u zwi ṱhogomela.
zwiṱaluli zwa u khethekanya
zwiṱaluli zwa u khethekanya zwi vhewa u ya nga vhukale/mi.waha, u nona, tshivhumbeo. Tshinyadzo na mbeu. Vha nga lavhelela mutengo wavhuḓi kha tshifuwo tshine tsha vha na mutakalo wavhuḓi, nga maan.esa vhukati ha Gireidi ya A na ya B; tshi songo ondesaho kana tshi songo nonesaho (tsho theniwaho), hone wa C u wone wa fhasisa.
Tshivhumbeo na u ḓea tshikoro tsha nyimele (Conformation and conditioning scoring)
Tshivhumbeo zwi amba nga nḓila ine mutumbu wa vhonala ngayo na u ṱalutshedza reshio vhukati ha nama na shambo.
U ṋetshedza zwikoro zwa nyimele hu itwa nga u anganyela u nona ha zwifuwo.
U nona
U nona ha nama ya kholomo, nngu na mbudzi hu khethekanywa u ya nga dzikhoudu u bva kha 0 u swika kha 6.
Vhukale/Mi.waha na u gireida
U gireida hu itwa nga u sedza maṱo
U tshinyala
U tshinyala ha mutumbu hune ha itea musi u tshi khou iswa huṅwe ho khethekanywa nga
* huṱuku (Kilasi 1)
* Ha vhukati (Kilasi 2)
* Ho kalulaho (Kilasi 3)
Mbeu
Mbeu ya tshifuwo ndi ya vhuṱhogwa fhedzi kha mutumbu wa phulu na nngu ya mboho kha AB, B na C.
??
Figure captions:
A	1. U dzhenisa tshikoro tsha nyimele ya dzikholomo
2. U pfa uri hu na mapfura mangafhani nga fhasi ha lukanda kha muṱana vhukati ha tshirumbi na mbabvu?? ya u fhedza.
3. Khoudu 1: Yo itesa bande
4. Khoudu 2: yo ita bande
5. Khoudu 3: I vhukati
6 Khoudu 4: Yo ita tshitendeledzi
7. Khoudu 5: Yo itesa tshitendeledzi
B.
1. U gireida: U anganyela vhukale/mi.waha ya dzikholomo nga u sedza maṱo adzo
2. Gireidi A: Nga fhasi ha miṅwaha ya 2 (Mamami fhedzi)
3. Gireidi AB: miṅwaha ya 2 u ya kha ya 21/2 (?ino ḽithihi (10 u isa kha a 2 a tshoṱhe a madzembe)
4. Gireidi B: 21/2 u ya kha ya 3 ( tshi vhidzwa ḽino ḽa 4 nahone tshi na maṱo a tshoṱhe a madzembe a 3 u isa kha a 6)
5. Gireidi C: Zwa miṅwaha ya 4 ( zwi vhidzwa mulomo wo ḓalaho une wa vha na maṱo a madzembe a tshoṱhe ane a fhira 6)
C.
1. Gireidi ya C: Tshi na miṅwaha ya 4 ( tshi vhidzwa uri ndi mulomo wo ḓalaho nahone tshi na mano a tshoṱhe a madzembe ane a fhira 6)
2. Gireidi ya A: zwi re nga fhasi ha ṅwaha muthihi ( mamami)
3. Gireidi ya AB: zwa ṅwaha muthihi u isa kha wa 11/2 (dzembe ḽithihi u isa kha a 2)
4. Gireidi ya B: zwa miṅwaha ya 2 (zwi vhidzwa ḽino ḽa 4)
5. Gireidi ya B: zwa miṅwaha ya 21/2 (zwi vhidzwa ḽino ḽa 6)
6. Gireidi ya C: zwa miṅwaha ya 2 1/2 (zwi vhidzwa mulomo wo ?alaho)
7. Gireidi ya C: mano o fhelaho na o vunḓeaho a phukha ya kale
<fn>ven_Article_National Language Services_Thevhekano ya u maket.txt</fn>
Thevhekano ya u maketa/u rengisa ya vhorabulasi vhaṱuku
Kufandisele kwa zwifuwo
MUHASHO: VHULIMI
RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE
Maga a u fandisa zwifuwo zwavho
ḽiga ḽa 1; Ndugiselo
* U dzhia tsheo ya uri ndi zwifuwo zwifhio zwine vha ṱoḓa u rengisa
* Zwine zwa tea u dzhielwa n.ha:
- khwaḽithi na khethekanyo
zwiṱaluli zwa khethekanyo zwi tiwa u ya nga mi.waha/vhukale, u nona, tshivhumbeo, u tshinyala na mbeu
Zhendedzi ḽa u maketa ḓi nga vha thusa u khethekanya zwifuwo zwavho
- Zwi re ngomu
Vhorabulasi vha tea u shumisana kana u vhumba zwigwada zwa u ṱanganelana zwifuwo u itela u engedza tshivhalo tsha zwifuwo na u fhungudza tshinyalelo dza u zwi tshimbidza.
- Tshileme
Vha ḓo tea u wana tshileme tsha tshifuwo phanḓa ha musi vha tshi tshi fandisa.
ḽiga ḽa 2: u dzudzanyela fandisi
* U kwama zhendedzi ḽa u rengisa/maketa wa vhudzisa nga ha mitengo na nḓila dza u rengisa
* U ṋetshedza mafhungo o teaho nga ha khwaḽithi na khethekanyo, u dzwala tshileme, na mutengo we vhone vha .ivhetshela wone nga thungo wa zwifuwo zwavho zwine zwa vha zwone zwa vhuṱhogwa,
* U buka malugana na thengiso ya zwifuwo zwavho nga ḓuvha ḓo ṋetshedzwaho
* Vha vhe na vhuṱanzi ha uri zwifuwo zwavho zwi na tswayo dzi re mulayoni dzine vha nga kona u zwi ḓivha ngadzo
* Vha ite ndugiselo ya tshiendisi tsha zwifuwo zwavho
* Vha wane ṱhanziela ya u zwi bvisa u bva kha Yuniti ya Vhufobvu ha Zwifuwo yapo
Arali vha si na iḽi ḽiṅwalo vha nga fainiwa kana vha dzhielwa zwifuwo zwavho
ḽiga ḽa 3: Fhethu hune fandisi ya khou itelwa hone
Vha ḓadze fomo ya u sumbedza uri zwo ṱanganedzwa i re na dzina ḽavho. aḓirese, nomboro ya ID na zwidodombedzwa zwa u kona u ḓivha zwifuwo.
* Vha elelwe uri zwifuwo zwi kha ḓi vha zwavho na uri ndi vhuḓifhinduleli havho
* Fandisi I vha yo fhela musi vha tshi ri ? zwo rengwa?
ḽiga ḽa 4: Nga murahu ha fandisi
* Kha vha khunyeledze thengiselano
Kha vha ṅwale tshitatamennde tshine tsha sumbedza uri thengiselano yo fhela nahone vha vhe na vhuṱanzi uri zwidodombedzwa zwoṱhe ndi zwa vhukuma.
* Kha vha ṱanganedze mbadelo
Hu nga vha kheshe kana tshekhe. Vha khwaṱhisedze uri zwidodombedzwa zwoṱhe zwine zwa vha kha tshekhe ndi zwa vhukuma. nḓila yavhuḓi yo tsireledzeaho ndi ya uri vha humbele uri tshelede yavho I diphositiwe banngani kha akhaunthu yavho.
* Murengi u tea u vha na ḽiṅwalo ḽa thendelo ya u hwala zwifuwo ḽine ḽa bva kha Yuniti ya Vhufobvu ha Zwifuwo yapo.
* Ndi zwavhuḓi u ya fandisini phanḓa ha musi vha tshi rumela zwifuwo lwa u thoma. Kana vha ṱuwe na muṅwe o no zwi itaho.
???????????.
Photo captions
1. Kha vha wane tshileme tsho teaho tsha tshifuwo phanḓa ha musi fandisi i tshi vha hone.
2. Hune luswayo lwa u kona u ḓivha tshifuwo lu re mulayoni lwa tea u vha hone: Luswayo lwone lu itwa kha nḓevhe ya monde kana ya u ḓa. tshiṱemmbe tshone tshi itwa kha mulenzhe wa murahu kana kha shaḓa
3. Luswayo
4. tshiṱemmbe
5. TSHO RENGWA
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshibugwana tsha zwa .txt</fn>
VENDA: Tshibugwana tsha zwa Pfunzo
Mvetamveto ya tshibugwana tsha zwa pfunzo, thoho: Gaidi yavho ya dzishere
Izwi zwibugwana a zwo ngo itelwa u rengisa dzisekhurithi kha shango la United States. Dzisekhurithi dzothe dzi songo nwaliswaho kana dzi songo wanaho thendelo ya u sa nwalisa a dzi nga do tendelwa u rengiswa kha la United States. U rengisela tshitshavha dzishere ngei United States hu nga itwa fhedzi nga u shumisa tshibugwana tshine tshi nga wanala kha mubvisi kana murengisi wa dzishere. Tshibugwana tshenetsho tshi tea u vha na zwidodombedzwa zwothe nga ha khamphani na vhurangaphanda hayo na manwalo kana zwitatamennde zwa masheleni ayo.
Dzisekhurithi dzi ambiwaho afha a dzo ngo nwalisiwa u ya nga Mulayo wa dzisekhurithi wa United States wo khwiniswaho wa 1933. Ngazwo dzi nga si rengisiwe dzi songo nwalisiwa nga fhasi ha hoyo mulayo kana nga nndani ha thendelo ya u sa nwalisa.
Izwi zwibugwana a zwo ngo itelwa u rengisa kana u nwalisa dzishere dzinwe na dzinwe fhano Afurika Tshipembe. U ya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa Afurika Tshipembe, dzishere dzi nga rengiselwa tshitshavha fhedzi arali thengiso yeneyo I tshi khou fhelekedzwa nga tshibugwana tsho nwaliswaho u ya nga Mulayo wa Khamphani. Dzishere dzinwe na dzinwe dzine dza rengiselwa tshitshavha kana tshitshavha tsha dinwalisela u dzi renga, dzi tea u fhelekedzwa nga tshibugwana tsho nwaliswaho, tshine tsha kha di itwa kana u dzudzanywa. Tshibugwana tshenetsho tshi tea u katela zwidodombedzwa nga vhudalo zwa malugana na Telkom, bindu layo na vhurangaphanda hayo khathihi na nyimele ya masheleni ayo. Musi itshi tshibugwana tsho no nwalisiwa, tshi do wanala kha matavhi othe a dziposo na a Standard Bank. Zwinwe zwibugwana zwi do rumelwa na dzithengiso dzo itwaho.
Ndivhadzo iyi yo bvisiwa nga Muvhuso wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe malugana na u rengisiwa ha dzinwe dzishere dzawo kha Telkom SA.
Ndivhadzo iyi a yo ngo itelwa u andadzwa kana u netshedzwa United States, Canada, kana Japan.
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshiphugadupo na ogo .txt</fn>
Tshiphugadupo (Coat of arms) na .ogo ya TISSA
Kha vha ambe luambo lwavho. Ndi pfanelo yavho.
TISSA ndi mini?
Tshumelo ya vhuḓologi ha luṱingo ya Afurika Tshipembe (TISSA) ndi vhurangeli nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u itela u alusa u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi (Tshizulu, Tshithoza, Tshindevhele, Tshiswati, Tshisuthu, Tshitswana, Tshibeli, Tshitsonga, TSHIVENḒA, Tshiisimane na Tshivhuru).
Ndi tshumelo-.e ine ya ṋetshedzwa.
TISSA i ṋetshedza tshumelo ya vhuḓologi ha luṱingo ine ya ḓo thusa uri hu vhe na vhudavhidzani vhukati ha tshitshavha na muvhuso nga nyambo dzapo u itela u swikelela tshumelo dza muvhuso.
Ndi ngani TISSA i tshi khou ṋetshedza tshumelo iyi?
Nga TISSA, muvhuso u khou tevhedzela ndaela ya ndayotewa nga u dzhia maga avhuḓi a u bveledzisa mveledziso na u alusa nyambo dzapo dza tshiofisi.
Vhathu vha nga humbela tshumelo dza muvhuso nga luambo lwavho lwa .amuni.
Ee, tenda lwa vha lu luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi.
Luambo lwa zwiga lwa madzinganḓevhe lwo katelwa?
Ee, madzinganḓevhe vho katelwa kha tshumelo ya TISSA. Vha ḓo kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, dzi fanaho na dza vhathu vhane vha pfa fhethu hu re na tshumelo ngei Cape Town, Johannesburg na Polokwane.
Tshumelo iyi i shuma hani?
* Arali muraḓo wa tshitshavha na mushumeli wa muvhuso vha sa pfesesani nga mulandu wa uri vha amba nyambo dzo fhambanaho, mushumeli wa muvhuso a nga founela senthara ya luṱingo ya TISSA.
* Sentharani ya luṱingo, muthu ane a shuma u fhindula ṱhingo, u ḓo kwakwanya mushumeli wa muvhuso na muraḓo wa tshitshavha na Muḓologi ane a kona u amba nyambo dzenedzo mbili.
* Mushumeli wa Muvhuso u ḓo vha na ṱhingo mbili uri ene na muraḓo wa tshitshavha vha kone u thetshelesa Muḓologi
* Muḓologi u ḓo .ologela vhathu vhoṱhe, Izwi zwi nga dzhia mithethe i si gathi.
Ndi ḓo zwi ḓivha hani uri muhasho u ṋetshedza tshumelo dza vhuḓologi.
Zwiga zwa ofisini dza muvhuso zwi ḓo sumbedza uri tshumelo ya TISSA i a ṋetshedzwa.
Arali ofisi ya muvhuso i sa sumbedzi tshiga tsha TISSA, ndi nga kona u humbela tshumelo ya vhuḓologi naa?
Hai, tshumelo i wanala fhedzi hune ha vha na tshiga tsha TISSA. Naho zwo ralo, maṅwe masia a ḓo vha nadzo tshifhingani tshi ḓaho.
Tshumelo iyi i mbuyedza hani?
* I ḓo ita mushumo wa ndeme kha mveledziso ya pfanelo dza luambo dzavho, na dza pfanelo dza vhuthu Afrika Tshipembe.
* I ḓo dovha hafhu ya ita mushumo wa ndeme kha u alusa na tshumiso ya nyambo dzapo dza tshiofisi na luambo lwa zwiga.
* Vha ḓo kona u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lwavho.
U wana mafhungo nga vhuḓalo kha vha kwame Golola Consultancy
Luṱingo: 012 460-6090 E-mei.i: Golola@mweb.co.za
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshipia tsha 3.txt</fn>

WATER
USER
ASSOCIATIONS
tshipiḓa tsha 3
MADZANGANO A VHASHUMISI VHA maḓi
Dzangano ḽa vhashumisi vha maḓi ndi mini?
WUA ndi dzangano ḽa muvhuso ḓe ḽa vhumbiwa nga Minisiṱa kha Mulayo wa maḓi wa Lushaka. Wua ndi dzangano ḽa u shumisana ḽa vhashumisi vha maḓi vho ḓiimisaho vhane vha tama u ita mishumo yo livhanaho na zwa maḓi u itela uri vha vhuyelwe vhoṱhe, WUA i vhuswa nga komiti ndanguli.
Ndivho ya WUA ndi mini?
Ndivho ya WUA ndi u ita uri vhathu vha kuvhanganye swishumiswa (tshelede, vhashumi na vhukoni) uri vha kone u ita mishumo i yelanaho na zwa maḓi, Nga WUA vhathu vha a kona u vhuelwa nga u amba nga ha zwine vha zwi lila na ṱhoḓea dzavho dzapo.
Tshiimo tsha mulayo tsha WUA
* WUA ndi dzangano ḽa muṱanganelano ḓi re na maanḓa a muthu wa tsiko a re na maanḓa oṱhe, nga nnḓa ha haaḽa maanḓa, ane a nga hwesiwa kha vhathu vha tsiko kana ane a sa shume tshifhinga tshoṱhe kha Mulayo wa maḓi wa Lushaka. Hezwi zwi amba uri WUA i nga ita zwithu zwoṱhe zwine zwa nga itwa nga muthu o ḓiimisaho, u fana na u vula akhaunthu ya bannga, u dzhena kha dzithendelano dza nḓisedzo na u hadzima tshelede. WUA I nga hwelela kana u hwelelwa nga muṅwe muthu.
* Mulayo wa maḓi wa Lushaka na mulayotewa wa WUA zwi langa vhulanguli hazwo na kushumele kwazwo.
Tshaka dzo fhambanaho dza dziWUA
Mulayo u a tendela u thomiwa ha dziWUA u itela nḓila iṅwe na iṅwe ya kushumisele kwa maḓi kwo ṱalutshedzwaho kha Mulayo. Naho zwo ralo, hu na tshaka mbili dza dziWUA dzine dza nga vhumbiwa, madzina adzo ndi, WUA ya sekhithara na WUA ya sekhithara nnzhi.
WUA ya sekhithara
Mulimi muswa
Mulimi muswa
Mulimi muswa
WUA ya sekhithara i shumela vhathu nahone yo imela tshigwada tsha vhashumisi vhane vha fana. Sa tsumbo, tshigwada tsha vhalimi vhane vha sheledza vhaswa tshi nga vhumba WUA ya sekhithara, kana tshigwada tshi re na dzangalelo ḽa u langa u shumiswa ha maḓi kha vhuḓimvumvusi, na zwiṅwe vho.
WUA ya sekhithara nnzhi
Mulimi ane a sheledza WUA ya sekithara nnzhi i shumela kana
U bwa migodi u shuma yo imela vhashumisi vha madi
Vhusimamiri	vho fhambanaho vho ṱanganelanaho, u
Ndondolamupo fana na ndondolo, vhusimamiri, u bwa migodi na u sheledza zwo .anganelana.
Dzangalelo ḓi nga vha hone nga maanḓa kha u vhumbiwa ha dziWUA u itela
ndivho nṋa khulwane naho hu tshi nga ḓi vha na dzi?we):
* u dzhiwa na u shumiswa ha maḓi u itela u sheledza nga tshikalo tsha vhubindudzi kana u fuwa
* nyito dzine dza nga fhungudza u elela ha mulambo (u fana na vhusimamiri)
* u langiwa na u laṱiwa ha maḓi a tshika na malaṱwa.
* u langa u shumiswa ha maḓi kha zwa vhuḓimvumvusi na/kana zwa vhupo.
WUA i vhumbiwa hani?
WUA I vhmuwa nga Minisiṱa a tshi tevhedza maitele o bulwaho kha Mulayo wa maḓi wa Lushaka.
Minisiṱa kana vhashelamulenzhe vha nga thoma maitele a u vhumba WUA.
Ndi lini hune Minisiṱa a nga thoma u vhumba?
Nzulele dzine dza nga ita uri Minisiṱa thome u vhumba WUA a dzi ambiwi kha mulayo. Fhedzi, Minisiṱa a nga thoma u vhumba arali u vhumba uho hu tshi ṱoliwa nga vhathu. Bogisi ḓi re afho fhasi ḓi sumbedza tsumbo dzine vhathu vha nga dzi takalela.
Ndango yapo ya tshikimu tsha muvhuso
Minisiṱa a nga tama u fhirisela u shuma, ndondolo, na ndangulo ya tshikimu tsha muvhuso kha tshitshavha tshapo. Hezwi zwi nga konadzea fhedzi arali tshikimu tsho itelwa uri tshi ṋetshedze mbuelo kha tshitshavha tshenetsho, nahone tshi tshi nga langulwa zwavhuḓi nga WUA yo teaho.
Thikhedzo ya vhalimi vhaswa
Minisiṱa a nga tama u tikedza thandela dza miṅwe mihasho ya muvhuso kha u dzudzanywa ha vhalimi vhaswa kana u bveledzwa ha thandela dza vhulimi ha u fuwa.
U phuromotha mveledziso i langanwaho ya tshishumiswa
Hune ha vha na mveledziso hu songo langaniwaho ya tshishumiswa ya khou itwa, Minisiṱa a nga dzhia tsheo ya u vhumba WUA sa nḓila ya u ṋetshedza ndangulo ya khwine na u tinya khuḓano dzine dza nga ḓi bvelela.
Vhukwamani na vhathu
* WUA i vhumbiwa ho thoma ha kwamiwa vhathu.
* Arali Minisiṱa a tshi khou kwamana na vhathu, mbadelo dza
 vhukwamani dzi nga badelwa nga WUA musi yo no vhumbiwa.
* WUA ya ndivho yo ṋewaho i nga vhumbiwa ho thoma ha ṱahiswa
 ḽikumedzwa kha Minisiṱa nga tshigwada tshi re na dzangalelo
* Minisiṱa a nga humbela muthu kana tshigwada tshine tsha ḓisa
 ḽikumedzwa uri vha thome nga u badela mbadelo dza vhukwamani.
ḽikumedzwa ḽa u vhumba dzangano ḽa vhashumisi vha maḓi
* Khethekanyo kana tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhashumisi
vha maḓi tshi nga ṋetshedza ḽikumedzwa kha Minisiṱa u itela u vhumba WUA.
* Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa maḓi na zwa maḓaka a nga
 thusa vhashumisi vha maḓi kha u bveledza ḽikumedzwa.
 Hu fanela u katelwa mini kha ḽikumedzwa.
ḽikumedzwa ḓi fanela u katela mafhungo o tevhekanywaho kha Mulayo:
* zwiitisi zwa u ita ḽikumedzwa
* dzina ḽa dzangano ḓo dzinginywaho
* fhethu hune dzangano ḽa ḓo shumela hone
* mishumo ya dzangano yo dzinginywaho.
* hune zwa tea, Ṱhalutshedzo ya mishumo ya maḓi ine ya khou
humbulwa kana ine ya vha hone fhethu ho dzinginywaho uri ḓi ḓo shumela hone.
* Ṱhalutshedzo dza ḽaisentsi dza u shumisa maḓi kana thendelo dzine vhashumisi vhane vha khou dzinginywa vha vha nadzo kana dzine vha khou humbula u ita khumbelo dzadzo
* mulayotewa wo dzinginywaho wa dzangano
* Ṱhalutshedzo dza uri mulayotewa wo dzinginywaho u ḓo fhambana hani na tsumbo (tshifanyiso tsha mulayotewa) tshi re kha Mulayo
* mutevhe wa miraḓo yo dzinginywaho kana khethekanyo ya miraḓo ya dzangano
* Ṱhalutshedzo ya uri vhukwamani ho itwaho ndi vhufhio musi hu this bveledzwa ḽikumedzwa na mvelelo dza vhukwamani.
Ndi vhufhio vhukwamani ho itwaho? Mvelelo dzo vha dzifhio?
Fhethu ha u shumela
Mishumo ya maḓi
Dzina ḽa WUA? ḽikumedzwa ḽa u vhumba WUA
Mishumo wa maḓi, .aisentsi/ Thendelo?
Nyito dzo dzinginywaho?
Mulayotewa
miraḓo
Vho-Minisi.a vha ḓo tendela lini u thomiwa ha WUA?
Vho-Minisi.a vha ḓo ḓea thendelo ya u vhumbwa ha WUA arali WUA i tshi phuromotha ndivhotiwa dzo tewaho kha ndivho dza Mulayo wa maḓi wa Lushaka. Hedzi ndivhotiwa dzi katela zwivhumbi zwi fanaho na:
* tsireledzo, u shumiswa, mveledziso, ndondolo, vhulanguli na na ndangulo ya zwiko zwa maḓi zwa lushaka
* u swikelela ṱhoḓea dza muthu dza ndeme mirafho ya zwino na i ḓaho
* u phuromotha u shumiswa ha maḓi hu linganaho, ho teaho, hu re na ndalamo hune ha vha na mbuelo
* mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi, na
* u tsireledza phukha na zwimela zwa maḓini,
ḽikumedzwa ḽa u vhumba WUA ḓi fanela u tshimbilelana na Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu vhulungwaho maḓi a CMA.
ḽiṅwe ḽa mafhungo ane a fanela u katelwa kha ḽikumedzwa ndi mulayotewa wa WUA wo dzinginywaho.
Mulayotewa wa WUA
Mulayo wa maḓi wa Lushaka u sumbedza mafhungo oṱhe ane a fanela u dzheniswa kha mulayotewa wa WUA. Mulayo (kha Shedulu ya 5) u dovha wa katela na tshifanyiso tsha mulayotewa tshine tsha fanela u shumiswa musi hu tshi itwa mvetamveto ya mulayotewa.
Afho fhasi hu khou sumbedzwa na mafhungo oṱhe ane a tea u dzheniswa kha mulayotewa wa WUA:
MULAYOTEWA WA DZANGANO ḽa VHASHUMISI VHA maḓi
Dzina ḽa Dzangano
Ndivhotiwa dza Dzangano
Mishumo mihulwane ya Dzangano
miṅwe mishumo ya Dzangano
miraḓo yo ḓi tumbulaho
miraḓo ya Dzangano
* Maitele na na ṱhoḓea dza u ṱanganedza miraḓo miswa ya
 dzangano
* maanḓa a miraḓo a u khetha
* maitele a u fhelisa Vhuraḓo
U tiwa na u khethiwa ha miraḓo ya Komiti Ndanguli
* maitele a u khetha komiti ndanguli
U tholiwa ha vhashumi
* maitele a u thola vhashumi vha dzangano
U kuvhanganyiwa ha dzikhadzimo
* maitele a u wana khadzimo
Mbadelo na u lifhiwa ha mbadelo
* vhuḓifhinduleli ha miraḓo na zwa masheleni a dzangano
Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha
U pendela
Dzi.humetshedzo
* MUTEVHE WA MADZINA A miraḓo YO TUMBULAHO
* MUTEVHE WA miraḓo
* Ṱhalutshedzo DZA FHETHU-HU.UKU NA VHUIMELELI KHA VHULANGULI
* KOMITI
U ita khumbelo dza malugana na mishumo dza dziWUA
Naho mvetamveto ya WUA i tshi nga katela mishumo minzhi nyana ya WUA, a zwi ambi uri WUA i ḓo vha na hei mishumo musi i tshi vhumbiwa.
Vhenevho vhane vha khou ita khumbelo ya u vhumba WUA vha fanela u ita khumbelo nga pfanelo ya mishumo ine WUA ya ḓo i shuma sa tshipiḓa tsha maitele a u vhumba. Hezwi zwi nga itwa kha luṅwalo lune lwa rumelwa na ḽikumedzwa uri ḓi ṱanganedzwe.
luṅwalo lune lwa rumelwa na .ikumbedzwa
Khumbelo ya mishumo ine ya fanela u shumiwa nga WUA
ḽikumedzwa
ḽine ḽa fanela u ya kha Minisiṱa wa maḓi na zwa maḓaka u itela u vhumba WUA
Mulayotewa wa WUA-mulayotewa wo ṱanganedzwaho nga WUA u vhofha miraḓo yoṱhe.
Minisiṱa a nga humbela uri miṅwe milayo i dzheniswe kha mulayotewa wa WUA. Hei milayo i fanela u ṱanganedzwa nga miraḓo ya dzangano ya dovha ya tendelwa nga Minisiṱa phanḓa ha musi WUA i tshi shumisa maanḓa kana u shuma.
Ndi ifhio thikhedzo ine Minisiṱa a fanela u i ṋetshedza hu tshi vhumbiwa WUA?
Mulanguli-Dzhenera.a wa Muhasho wa maḓi na zwa maḓaka u ḓo netshedza thikhedzo kha:
* Vhathu fhedzi vhane vha ṱoḓa ngeletshedzo kha u ita ḽikumedzwa ḽa u vhumba WUA kha sia ḽa:
* u ṱalutshedza fhethu hune ya ḓo shumela hone
* u sumbedza mushumo na vhunzhi ha maḓi ane a fanela u
 langiwa, na
* maanḓa na mishumo zwine zwa fanela ṋewa WUA.
* Zwitshavha zwine zwa balelwa u dzudzanya na u bveledza nzudzanyo dza tshiimiswa dzine dza ṱoḓea.
Nga maan.esa, thuso i nga kha ḓi ṋetshedzwa hune mveledziso (u fana na u bveledzwa ha vhalimi vhaswa) zwa ṱoḓa u phuromotiwa nga u vhumbiwa ha WUA.
	U shandukiswa ha bodo dza vhusheledzi
Bodo dza vhusheledzi na bodo dza ndangulo ya maḓi a fhasi ha mavu dze dza vha hone phanḓa ha musi Mulayo u tshi thoma dzi fanela u shandukiswa dza vha dziWUA. dziṅwe dza bodo dza maḓi dze dza vhumbiwa hu tshi tevhelwa Mulayo wa maḓi wa kale dzine dza shuma na zwa maḓi a u nwisa zwifuwo na dzone dzi ḓo shandukiswa dza vha dziWUA.
U shandukiswa ha bodo dza vhusheledzi zwi amba uri dzi fanela u shandukiswa fhethu hune dza shumela hone na tshivhumbeo tsha vhulanguli uri dzi kone u imelela vhathu vhoṱhe vha fhethu henefho, hu tshi sedzwa zwa lushaka na mbeu.
Ndi ngani hu tshi vha na tshanduko?
Afurika Tshipembe ḓi na ḓivhazwakale ya u sa lingana ha tswikelelo ya zwishumiswa. Tshanduko ndi iṅwe ya nḓila dza u swikelela ndinganyo. Minisiṱa o ṋetshedza maga malugana na tshivhumbeo tsha komiti ndanguli ya bodo ya vhusheledzi yo shandukiswaho.
WUA i lambedzwa hani?
Vhukoni ha WUA ha u .ilambedza ndi ha ndeme kha u ita uri i kone u vha hone. U vhumbiwa ha WUA hu konadzea fhedzi arali miraḓo i tshi badela mbadelo dza vhulanguli dza WUA khathihi na dza u shuma na ndondolo ya mushumo muṅwe na muṅwe wa tshelede une wa yelana na WUA. Zwenezwo WUA i lambedzwa nga tshelede ine ya badelwa nga miraḓo yayo ine ya vhidzwa upfi .mbadelo dza u shumisa ma?i?. zwiṅwe zwiko zwa masheleni zwi katela:
* mvelaphanḓa dza mishumo ya maḓi ine ya khou shumiwa,
* thuso ya masheleni ine ya bva thwii kha Muhasho wa zwa
 maḓi na maḓaka na a ne a bva kha CMA
* zwiṅwe zwiko zwine zwa swikelela ṱoḓea dza Mulayo sa
mbekanyamushumo dza u thusedza kana ndambedzo dza vhalambedzi.
WUA i nga sedzulusa mbadelo dza miraḓo yayo luthihi nga ṅwaha arali mulayotewa wayo u tshi zwi tendela. Hedzi mbadelo dzi fanela u tewa hu tshi tevhelwa maitele a u vhea mitengo ya u shumisa maḓi o tewaho nga Minisiṱa,
Minisiṱa a nga dzulela u ṋetshedza WUA thuso Muhasho wo
ya masheleni hu u itela u swikelela ndivho bveledza phoḽisi ya
dza Mulayo wa maḓi wa Lushaka	u ṋetshedza thuso ya masheleni kha vhasheledzi vhaswa kana vha re hone zwino vhane vha bva kha zwigwada zwe zwa vha zwo thudzelwa kule kale zwine zwa vha miraḓo ya WUA.
phanḓa ha musi a tshi ṋetshedza thuso ya masheleni, Minisiṱa u fanela u
sedza zwi tevhelaho.
* ṱhoḓea ya u linganya;
* ṱhoḓea ya u sa dzumba zwithu;
* ṱhoḓea ya u shandukisa masiandoitwa a khethululo ya lushaka na ya mbeu ya tshifhinga tsho fhiraho;
* ndivho ya thuso ya masheleni;
* tshiimo tsha masheleni tsha mulambedzwa; na
* ṱhoḓea ya tsireledzo ya tshiko tsha maḓi,
vhuḓifhinduleli ha WUA
Mulayotewa wa WUA u fanela u tendela u tholiwa ha Komiti Ndanguli khathihi na Mudzulatshidulo na Mufarisa Mudzulatshidulo.
Komiti Ndanguli i na vhuḓifhinduleli kha miraḓo ya WUA. WUA i na vhuḓifhinduleli kha Minisiṱa, Arali Minisiṱa a rumela CMA u ṱola kushumele kwa WUA, WUA i ḓo vha na vhu.ifhindulela kha CMA.
Ndi ifhio Mishumo na vhuḓifhinduleli ha WUA?
Mishumo ya WUA i bva kha mulayotewa wayo wo tendiwaho.
Mulayotewa wa WUA u nga tendela mishumo i tevhelaho uri i itwe nga WUA:
* U thivhela u tambiswa ha maḓi a re kha zwiko zwa maḓi,
* U tsireledza zwiko zwa maḓi,
* U thivhela u shumiswa ha maḓi hu siho mulayoni.
* U bvisa kana u dzudzanya u bviswa ha zwithu zwi siho mulayoni zwine zwa thivha zwiko zwa maḓi,
* U thivhela nyito iṅwe na iṅwe i siho mulayoni ine ya fhungudza ndeme ya maḓi kha zwiko zwiṅwe na zwiṅwe zwa maḓi,
* U ita vhuingameli ha maḓi nga u angaredza kha zwiko zwa maḓi,
* U langa u elela ha tshiko tsha maḓi nga u:
 * Kulumaga nḓila yatsho
 * U fhungudza khombo ya tshinyalelo kha shango musi wa
 mi.alo; na
 * U shandukisa tshiko tsha maḓi uri tshi vhe kha tshivhumbeo
 tshatsho tsha musi tshi saathu u shandukiswa nga zwiitisi zwa tsiko.
* U ṱoḓisisa na u rekhoda:
 * vhunzhi ha maḓi kha ḽeveḽe dzoṱhe dza nyelelo kha tshiko tsha
 ma.i;
 * zwifhinga zwine; na
 * fhethu hune maḓi a nga shumiswa nga muṅwe na muṅwe o
 tendelwaho u shumisa maḓi a bvaho kha zwiko zwa maḓi,
* U fhaṱa, u renga kana u wana, u langa, u shuma na u londota mishumo ya maḓi ine ya dzhiwa i ya ndeme.
* Shango ḓi elelaho; na
* U ṋetshedza shango maḓi a u sheledza kana a zwiṅwe-vho.
* U ingamela na u langula nḓisedzo na u shumiswa ha maḓi a tshi bva kha tshiko tsha maḓi hu tshi tevhelwa thendelo dza u shumisa maḓi, nga u fhaṱa na u londota zwishumiswa zwa:
* U kala na u khethekanya; kana
* U langa u pambuwa ha nyelelo ya maḓi,
maṅwe maanḓa na mishumo
DziWUA dzi nga ḓi ṋewa maṅwe maanḓa na mishumo nga CMA kana nga Minisiṱa,
Minisiṱa wa maḓi na zwa maḓaka CMA
 maanḓa kana mushumo maanḓa
 kana mushumo
 yo ṋetshedzwaho yo ṋetshedzwaho
WUA i fanela lifhelwa masheleni ane ya a shumisa musi i tshi khou ita miṅwe mishumo na maanḓa o tou ingwaho.
Ndi zwifhio zwivhuya zwa u
vhumba WUA kha
vhashumisi vha maḓi,
Zwivhuya zwa WUA kha vhashumisi vha maḓi vhu bva kha ndivho ine ya ita uri hu vhumbiwe WUA.
Hune ha vha hu na zwikimu zwa u sheledza kha vhorabulasi vha vhubindudzi kana vhaswa, u vhumba WUA hu ita uri hu kone u vhumbiwa mishumo ya muṱanganelano kha tshikalo tsha ikonomi ine ya kona u kovhekaniwa nga miraḓo, U bveledzwa ha mishumo miṱuku yo ḓiimisaho hu anzela u sa konadzea nga mulandu wa u tshaeo ya masheleni.
Hune WUA ya vha I tshi khou vhumbelwa u langa u shumiswa ha maḓi kha vhuḓimvumvusi, mbuelo ndi ya uri dzangano ḽithihi ḓi vha na vhuḓifhinduleli ha u shumiswa ha tshiko tsha maḓi tsha mushumo wonoyo. Hezwi zwi tendela WUA u langa na u linganya ṱhoḓea dza vhashumisi vho fhambanaho u itela u thivhela khuḓano. Arali tshigwada tshi tshi khou ṱoḓa u vhumba WSA u itela u shumisa maḓi nga iṅwe nḓila, tshi fanela u thoma tsha sedza uri WUA yeneyo i ḓo ḓisela miraḓo zwivhuya zwo teaho naa. Vhuraḓo ha WUA ndi ha i tou ḓiṋekedzela, zwenezwo arali WUA i sa ṋetshedzi mbuelo dzo teaho, i nga si kone u dzula na miraḓo yayo (vha tshi khou dzhiela nṱha uri hu nga kha ḓi tevhedzwa mulayo).
Vhulanguli na kushumele kwa WUA
Shedulu ya 5 ya Mulayo wa maḓi wa Lushaka i langa kushumele kwa WUA, nga nḓila yo randelwaho nga Minisiṱa,
Shedulu ya 5
TSHIFANYISO TSHA MULAYOTEWA WA DZANGANO ḽa VHASHUMISI VHA maḓi
Shedulu ya 4 ya Mulayo wa maḓi wa Lushaka i ḓea Ṱhalutshedzo ya milayo ya vhulanguli na kushumele kwa WUA
Shedulu ya 4
VHULANGULI NA VHUPULANI HA ZWIIMISWA ZWI LANGULAHO maḓi,
Mulayo wa maḓi wa Lushaka
(Wa vhu 36 wa 1998)
maanḓa a Minisiṱa zwi tshi ḽa kha dziWUA
* Minisiṱa, o thoma a kwamana na dzangano ḽa vhashumisi vha maḓi, a nga ḓea ndaela ya uri muthu a ṱanganedzwe sa muraḓo wa dzangano ho vhewa maga ane a vha o teaho nahone a linganaho.
* Kha dziṅwe nyimele Minisiṱa a nga dzhenelela kha mushumo wa WUA. Minisiṱa u ita hezwi nga u ḓea ndaela dza uri WUA i dzhie vhuṅwe vhukando. Arali WUA ya sa tevhela ndaela, ndambedzo dzine WUA ya fanela u dzi wana dzi nga imiswa u swika I tshi tevhela ndaela.
* Minisiṱa a nga imisa ofisi ya muraḓo wa khoro ndanguli nga u ḓea nḓivhadzo kha dzangano na muraḓo a kwameaho. Kha zwithu zwi fanaho na zwenezwo Minisiṱa a nga dzudzanya uri tshikhala tshenetsho tshi re kha komiti ndanguli tshi valiwe.
* Arali WUA ya kundelwa u tevhedza ndaela, Minisiṱa a nga dzhia mishumo yayo u swikela WUA i tshi tevhedza ndaela. Minisiṱa a nga vhila mbadelo dze dza itwa nga tshifhinga tsha musi o dzhia mushumo kana mishumo ya WUA lwa tshifhinganyana.
U fheliswa ha WUA
Mulayo wa maḓi wa Lushaka u amba zwauri Minisiṱa a nga fhelisa WUA arali ha pfukiwa miṅwe milayo:
* Kha nzulele dzo ambiwaho kha mulayotewa wa dzangano;
* Arali mishumo ya dzangano, nga thendelano na zwiṅwe zwiimiswa zwa vhulanguli ha maḓi, i tshi fanela u ṱanganyiswa kana u dzhiwa nga tshiṅwe tshiimiswa tsha vhulanguli ha ma.i;
* Arali zwi tshi takalelwa nga dzangano kana miraḓo ya dzangano;
* Arali ṱhoḓisiso dza mafhungo ayo kana tshiimo tsha masheleni tshi tshi nga ita uri i fheliswe;
* Arali Minisiṱa o dzhia maanḓa kana mushumo wayo nga mulandu wa uri hu na dziphambano vhukati ha komiti ndanguli kana miraḓo yayo; kana
* Arali dzangano ḓi sa tsha shuma kana ḓi sa tsha kona u shuma.
Minisiṱa a nga fhelisa WUA nga murahu ha musi o thoma a:
* kandisa mafhungo malugana na u fhelisa ho humbulwaho
* humbela mihumbulo nga ha u fhelisa ha humbulwaho
* sedzulusa mahumbulwa o Ṱahiswaho
Ndi ifhio
phambano vhukati ha
dziCMA na dziWUA?
CMA
WUA
dziCMA dzi na vhuḓifhinduleli ha u langula zwiko zwa maḓi zwa fhethu ha vhulanguli ha maḓi hoṱhe.
CMA Fhethu hu langulwaho maḓi
* CMA i na Bodo Mbusi ine ya imelela vhashelamulenzhe vhane vha bva fhethu hoṱhe hu langulwaho maḓi,
* CMA i dzudzanya Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu vhulungwaho maḓi u itela u dzudzanya mafhungo oṱhe ane a fhethu hu langulwaho maḓi hoṱhe.
* Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu Vhulungwaho maḓi a dziCMA a ṋetshedza ngeletshedzo kha Minisiṱa nga ha uri WUA dzi nga vhumbiwa naa na uri ndi ifhio mishumo ine dza nga i ṋewa fhethu henefho u langulwaho maḓi,
dziWUA dzi anzela u vha na zwe dza tou livhana nazwo.
Fhethu hapo
WUA
* WUA i imelela tshigwada tshiṱuku tsha vhashumisi vha shumaho zwithu zwithihi, kanzhi hu vha sekithara ya vhashumisi vha maḓi vha re kha vhupo huṱuku
* dziṅwe WUA dzi nga ḓi imelelwa kha Bodo Mbusi dza dziCMA na Komiti dza Vhulanguli ha Fhethu hu Vhulungwaho maḓi
* DziWUA dzi ṋetshedza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshapo tshine Maitele a Vhulanguli ha Fhethu hu vhulungwaho maḓi a nga shumiswa ngaho kha vhuimo hapo.

<fn>ven_Article_National Language Services_Tshisiku tsha Luambo.txt</fn>
Tshisiku tsha Luambo
* Vho ṱanganedzwa
Kha vha ke nḓivho, tshisikuni tsha luambo, kha webusaithi ino. Masiaṱari ane vha ḓo a wana kha webusaithi ino a katela mafhungo a ḓivhazwakale, mvumbo, maṋwalwa, nzulele ya muṱa wa Vhavenḓa, Luambo na mitambo ya u takusa mvelele na sialala lṄa Vhavenḓa. Webusaithi ino yo bveledziswa nga muhasho wa zwa vhudavhidzani.
Iyi ndi nḓila ine muvhuso wa khou lingedza u takula nyambo dza Afurika Tshipembe na u dzi bveledzisa uri dzi si fe. D(ivhazwakale i sumbedza Vhavenḓa vho vha vhathu vha u dzhielwa fhasi nga dziṋwe tshakha. Webusaithi ino ndi nḓila ya u ita uri Vhavenḓa vha ḓiphine na u ḓiṱanganedza sa Vhavenḓa. Vha pfe vha si na ṱhoni ya u amba luambo lwavho.
Webusaithi iyi ndi yone tshisiku tsha mbulungelo ya luambo lwa Vhavenḓa na kutshilele kwavho. Afha ndi hune Vhavenḓa vha ḓo kona u bvisela khagala vhupfiwa havho khathihi na u vhulunga sialala ḽe lṄa vha ḽi tshi khou milwa nga tshanduko dzine dza vha hone na u ṱanganelana ha dzitshakha. Vhunzhi ha zwi kwamaho sialala na mvelele ya vhavenḓa vha nga kona u zwi wana musi vho dalela Tshisiku tshino tsha luambo.
Webusaithi ino i na siaṱari ḽine vhone sa mudali vha kona u bvisela mihumbhulo yavho na u nṋea ngeletshedzo hune zwa vha zwo tea. Ri fulufhela uri vha ḓo ḓiphina nga u dalela ino webusaithi. Kha ri ite mutingati u itela u fhaṱa na u vhulunga luambo na maitele ashu sa Vhavenḓa.
Kha vhoṱhe vho shelaho mulenzhe ri ri a vha ri tshileli.
N(ala dza vhathu.
Aa!
Tshifhiwa Doyoyo
Tshilidzi Davhana
Ndaa!
Tshinanḓala Khangale
Mulavhelesi: Prof N V Ralushai
1.Vhubvo
Vhaḓivhi vha maṋwalo a tshivenḓa vha ṱalusa ḓivhazwakale na vhubvo ha vhavenḓa nga u fhambana. Vha tikedza mbuno dzavho uya nga
mawanwa a ṱhoduluso dze vha ita. Vhaṋwe vha vhaṱoḓulusi vha ri vhavenḓa vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshi ya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune ṋamusi ha vho vhidzwa Zimbabwe.
Huno ha vhanwe vha tenda uri vhavenda vha bva Igipita. Thikhedzo ya ṱhoḓuluso iyi yo ḓisendeka nga vhuṱala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala (muziamu). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya vhavenda. Fhedzi-ha izwi a zwi khwaṱhisedzi vhuṱanzi ha uri vhavenḓa vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga vha o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili.
Iṋwe ya ṱhalutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha vhavenḓa i sumbedza uri vha bva Tanzania na Malawi. Vhuṱanzi uho ho ḓisendeka kha u fana ha maṋwe a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo .tshi. i a wanala Tanzania na Malawi i tshi amba zwi fanaho na zwine .tshi. ya tshivenḓa ya amba zwone.
Vhunzhi ha vhaḓivhi vha maṋwalo vha tendelana uri vha ṱanganedza vhubvo ha vhavenḓa ndi Afrika vhukati ngei Congo. Izwi zwi khwaṱhisedzwa nga maṋwalo o gandiswaho nga vhaṋwali vha vhatshena.
Thoḓ(uluso i hanedzaho mawanwa o ṋwalwaho afho nṱha, i sumbedza uri vhavenḓa vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzo iyo yo ḓisendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya vhavenḓa. Dzina iḽi, Mapungubwe, u thomani ḽo vha ḽi tshi ḓivhea ngauri ndi Mapungubwe zwine zwa amba uri .fhethu ho ḓalesaho dziphunguhwe?. Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini a vhavenḓa. Vhavenḓa vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha ḓa vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Vendḓa ṋamusi.
U ya nga kupfesesele uku , vhavenḓa vho ri vha tshi swika hafha hune namusi ha vhidzwa Vendḓa vha wana vhangona vhane vha ḓivhidza uri ndi vhone ngwaniwapo. Vhavenḓa vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha , Vhubvo, Zwikhoḓo , Muano, Tshiilwa na Mavhulungele
(Prof Ralushai ,Mbilwi ha Ralushai 23 September 2002)
(Dr.Mphaya H.Nemuḓzivhadi T(hafamuhwe 2003)
(Vho-L(alumbe-Dzanani T(hafamuhwe 2003)
1.2 Mahosi
Ndi nnyi o teaho u vha khosi?
Tshivenda tshi ri Vhuhosi vhu tou bebelwa nahone vhu naka u vhangwa. .Muthu ane atea u vha khosi o vha a tshi fanela u bebwa nga mufumakadzi wa dzekiso, zwine zwa amba uri mufumakadzi o malwaho nga lushaka. Musadzi wa dzekiso ndi ene a no beba khosi ine ya dzhena musi mativha o xa.
Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva muṱani wa vhuhosini nahone u fanela u vha e wa dzekiso. Izwo zwi itelwa uri a no ḓo vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda. U khwaṱhisa uri khosi i no ḓo bebwa ndi ya malofha a vhuhosi, ṋwana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha a tendelwa uri vha bebisane vhana hu u itela uri hu bebiwe khosi.
U bva tsha kale vhavenḓa vho ḓi vha vhathu vha ṱhonifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u sa ita zwa vhupombwe. Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi. Khosi idzo dza vhafumakadzi dzi pfa dzi si na na thaidzo na nthihi ngauri tshi no ṱoḓea ndi tshumisano kha vhalanda.
Kha lushaka lwa vhavenḓa a huna tsho khakheaho kha uri hu vhe na khosi ya mufumakadzi. Naho zwi songo tou ḓowelea zwa khosi ya mufumakadzi zwone zwo ḓi thoma kale, sa tsumbo khosi ya Tshaulu tsha ha bohwana, vhamusanda
Vho-Rammbuḓa vha Vonḓwe. Mahosi mahulwane a Vendḓa ndi a ha Tshivhase, Mphephu na vha ha Mphaphuli.
Thaidzo dzi tandululwa hani musanda?
Musi hu na thaidzo dza shango Vhakoma ndi vhone vhane vha dzula na muthu o khakhaho vha mu sengisa, arali vho balelwa vha kona u hwedza mulandu musanda. Musi mulandu wo hwedzwa musanda, Vhamusanda a vha sengisi vhe vhoṱhe vha thuswa nga vhakoma na khoro yo fhelela vha vhona uri mulandu uyo u haṱulwa hani.
Vhathu vhane vha tendelwa u vha hone khoroni.
U ya nga mvelele ya tshivenḓa hu na khoro ya Muṱavhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda, vhakoma vho fhelela, vha siviki na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphanḓa ya lushaka u fana na zwithu zwi ngaho u fhaṱa zwikolo, dzibada, muḓagasi na maḓi zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro.
Vhathu vho no ḓi dzhenisa kha khoro yeneyo a si vhathu avho vho bulwaho afho nṱha fhedzi , na vhaswa vha a dzhenelela sa izwi vha vhone lushaka lwa matshelo. Vhunga hu si na zwikolo zwine zwa gudisa vhurangaphanḓa kana u sengisa milandu, vhana vha guda izwo zwithu kha vhahulwane henefha khoroni. Vhaswa vha tea u tevhedza maitele oṱhe ane a itea afha khoroni musi vho dzhenela khoro.
Mahosi a Vhavenḓa na mvelele ya sialala
Mahosi a vhavenḓa ndi vhathu vho ḓisendekaho nga mvelele ya sialala. U ḓidzhenisa ha lushaka lwa vhavenḓa kha zwa mvelele ya sialala zwi ṱanganedzwa nga ṱhuṱhuwedzo ya vhurangaphanḓa ha vhavenḓa.
Vhurangaphanḓa ha vhavenḓa vhu ḓiṱongisa nga sialala ḽaho sa yone thikho ya lushaka. Mvelele ya sialala i thusa u ṱuṱuwedza vhana uri vha ḓibvise kha mikhwa mivhi i sa fhaṱiho.
U ya nga vharangaphanḓa vha vhavenḓa, ndi zwa ndeme uri vhana vha ḓivhe sialala ḽavho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho. Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u ḓivha iyo mvelele, zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo (ikonomi) zwi aluwe.
Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dziṋwe mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee. Musi zwi tshi senguluswa, vhaḓivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu si na mvelele lwo xela. Vhunzhi ha maṱula ane a khou bvelela musalauno sa vhugevhenga, madwadze a ngaho sa HIV/AIDS, u ṱangana ha vhathu vha malofha mathihi zwi khou baḓekanywa na u xela ha mvelele. Mahosi a vhavenḓa a kha ndilo muthathe ya u ṱuṱuwedza lushaka kha u vhulunga mvelele ya sialala.
(Vhamusanda vho Gumani Rammbuḓa ?Vondwe,1 Khubvumedzi 2002)
(khosi Kenedy Midiyavhathu Tshivhase-Tshiawelo- 28 Khubvumedzi 2002)
Luambo lwa Musanda
Vhakololo na vhasiwana vho fhambana. Afha kha lushaka lwa Vhavenḓa vha fhambanywa na nga kuambele. Hu na nḓila ine musanda vha amba ngayo hune arali u si mudzulapo wa henefho wa nga kundwa u pfa zwine vha amba zwone. Hu pfala uri kale luambo ulwu lwo vha lu tshi thusa u vhona arali hu na swina ḽo dzhenaho kusini.
Ngwena-Khavho
Mapfandau-Zwiḽiwa
U zwa-U amba
U vhulawa-U vhidzwa
Voḓa-N(wana wa musanda wa musidzana
Zhinda-N(wana wa musanda wa muṱhannga
Maalo-Thovho
Tshamudane-Tshiṱanga
Dzunde-Tsimu
Thonḓwana-Nndu ya muṱanuni/mufumakadzi wa vhamusanda
Pfamo-Nnḓu ya vhamusanda
Vhakoma-mme a vhamusanda
Mu.anuni-Mufumakadzi wa vhamusanda
U fama- U eḓela ha vhamusanda
Vhakololo-Vhana vha musanda
Makhadzi- Khaladzi ya vhamusanda.
U dzama-U lovha ha vhamusanda
U enda- U tshimbila ha vhamusanda
Tshanda-Lufo
Tsika-Lufheṱo
Tshingwana-Khali
Lubuvhi-Vhukhopfu
Phidza-Kholomo dza musanda
Tshingwana i khou pembela-Khali i khou xaxara
Tshikovha- Tsimu ya vhafumakadzi vha musanda
Gorosi-davha lṄa musanda
Tshivhambo-Tshiṱanga tshine vhasidzana vha imbelwa ngomu
Pfumbavhulo-Halwa hu no nwiwa nga vhamusanda
U hwedza- Musi muṱanuni a tshi khou ṋetshedza vhamusanda pfumbavhulo
U wela mativhani- U kambiwa
U milisa tshivhindi- U vhulaha
Lushika/Madzivha -Maḓi
Tshiḽeli-Ndi muthu a re tsini na vhamusanda
Maṱavha-Mu.o
Ma.o-Khii
Tshifaro-Mbaḓo
Makhwitha-Khuhu
Vhu.ambo-Fola
Mukumbi-Guvha
Luṱambwe-Muta
Thukha- Udzula
Lupila-Hemmbe
Tshedza-D(ulu
Tshi.aro- Tshivhaso
Mirumelela- Maṱo a vhamusanda
Shimba-Mulenzhe wa vhamusanda
Tshifaro-Thonga
Mbwanana-Tshigoḓelo
Tshienḓeulu-Mavhida
Pfumi-zwiḽiwa zwa musanda
Livhaṋda-ṋwana wa musanda wa muṱhannga o no hula lune a nga dzhena vhuhosi.
Ngoma ya Vhatei NA Milubi second edition 1984
Davhi lṄa Vhuhosi
Vhuhosi ha Vhavenḓa vhu thoma musi Dimbanyika a tshi pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha lṄa Venḓa. Davhi lṄa vhuhosi ha Vhavenḓa ḽo khethekanywa nga nḓila tharu. Hu na vhuhosi ha vha Ha-Mphephu, Vhuhosi ha vha Ha-Tshivhase na vha Ha-Mphaphuli. Afha fhasi ndi davhi lṄa tsumbo ya vhuhosi uvhu.
Ngoma Lungundu
Ngomalungundu - Ndi ngoma ye ya vha i tshi shumiswa nga mahosi a Vhavenḓa. Ngoma iyi yo vha i tshi dzhiiwa sa ngoma i re na madambi. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya ṱhonifhiwa ngauri yo vha i tshi dzhiwa sa ngoma khethwa ine lushaka lwa Vhavenḓa lwa tenda khayo. Vhavenḓa vho wela mulambo wa Vhembe vha tshi wetshela kha ḽino na iyi ngoma. Mahosi a Vhavenḓa o vha a tshi kona u ita madambi a tshi shumisa Ngomalungundu. Musi wa dzinndwa Vhavenḓa vho vha vha tshi fulufhela iyi ngoma kha u ḓipilela.
Musi Vhavenḓa vha kha nndwa na dziṋwe tshakha, Ngomalungundu yo vha i tshi eḓedza maswina musi yo lidzwa. Nga ṱhonifho na nyofho lushaka lwa Vhavenḓa lwo ḓa he lwa ṱhonifha na u ofha iyi ngoma. Vho vha vha tshi vhidza ngoma iyi sa Ipfi lṄa Mudzimu wavho kana Mambo wa Denga. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya dzhiiwa sa mudzimu wa midzimu yoṱhe, tshilidzo tsha vhadzimu vha mahosi. Ngomalungundu yo vha i tshi ḓivhea kha ḽoṱhe lṄa Venḓa.
Vhunzhi ha mahosi a Vhavenḓa vho shumisa Ngomalungundu musi vha tshi lwa. Khosi Thohoyanḓ(ou u sumba na ene o ita madambi nga tshifhinga tshawe. Ndi muṋwe wa mahosi ane a ṱhonifhea kha lushaka lwa Vhavenḓa nge a sumbedza u vha murangaphanḓa wa muhali. Tshilwavhusiku Makhado Ramabulana na ene ndi muṋwe wa Mahosi o itaho zwimangadzo nga tshifhinga tsha vhuhosi hawe. Ngomalungundu yo vha i tshi dzhiwa sa philamisevhe ya Vhavenḓa. Makhado o kunda gomane nnzhi a tshi dovha hafhu a thuswa nga iyi ngoma.
Ngoma iyi yo vha i tshimangadzo kha tshakha nnzhi. Yo dovha hafhu ya ita uri lushaka lwa Vhavenḓa lu ḓivhee lu ṱhonifhee.
Dr HM Nemuḓzivhadi, the attempts by Makhado to revive the Vendḓa Kingndom, 1998
Mathatha Tsedu, Sowetan 5 T(hafamuhwe 1998- Makhado sent boers packing
D(ivhazwakale ya Vhuhosi ha vha Vhavenḓa
Vhuhosi ha Vhavenḓa ho thoma musi vhavenḓa vha tshi bva kha lṄa Congo u swika vha tshi dzula Vendḓa lṄa ṋamusi. Fhano Vendḓa musanda muhulwane wavho wo vha u Dzaṱa. Kha wonoyu musanda ho bva matavhi haya: Ndi davhi lṄa Ha-Ramabulana na davhi lṄa Ha-Tshivhasa na lṄa Ha -Mphaphuli .
1.	Vhuhosi ha Mphephu
Vhuhosi ha Vhavenḓa vhu ṱalutshedzwa nga nḓila dzo fhambananaho. Vhaṋwe vha ri Vhuhosi ha Vhavenḓa ho thoma tshifhingani tsha N(wali ane ha ambiwa uri o vha e na maanḓa manzhi. Vha ri vha tshi isa phanḓa vha ri, N(wali o vha e na ṋwana we a vha a tshi pfi Hwami we ene a beba Tshilume. Tshilume ndi ene we a ḓo tshimbila na Lushaka ulwu a tshi bva ngei thungo ya Afurika kati kana Congo. Hu ambiwa uri Tshilume o ri a tshi tsela Vhukalanga a ḓa a wana hu na khosi iṋwe i no pfi Tshivhi. Tshilume o ḓo rumela vhaṋwe vha vhalanda vhawe uri vha yo u ṱolela afho shangoni lṄa Tshivhi. Tshivhi a lwa na vhathu vho ruṋwaho nga Tshilume a vha vhulaha a vha tumula mikulo.
Hu pfi Tshilume o ri u vhona izwo zwithu zwa mu sinyusa nga maanḓa. Ndi afha a tshi dzhia Ngomalungundu a dzhena shangoni lṄa Tshivhi. U ya nga vhuṱanzi he ra vhu wana hupfi Tshilume o ḓo lidza Ngoma lungundu zwa ita uri Tshivhi na vhalanda vhawe vha farwe nga khofhe. Ndi afha Tshilume a tshi vhulaha vhaṋwe a sia ene Tshivhi na vhaṋwe vhalanda vhaṱuku. Nga murahu Tshivhi o ḓo dzivhuluwa a ḓi wana o tangwa nga Tshilume khosi ye ya vha ina bvumo. U bva afho Tshivhi o ḓo thoma u luvha Tshilume. Tshilume o ḓo dzula afho Vhukalanga na Lushaka lwa Vhavenḓa.
Dziṋwe T(halutshedzo dza ri Dimbanyika o vha ene khosi ya Lushaka lwa Vhavenḓa vhe vha vha vha tshi vhidzwa u pfi ndi Vhasenzi. O ḓo fhaṱa muḓi muhulu henefho Vhukalanga. A henefho o ḓo ḓelwa nga muhumbulo wa u pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha iḽi ḽine ṋamusi lṄa ḓivhea ngau pfi Venḓa. Hu ambwa u pfi vho ḓa vha dzula govhani lṄa mulambo wa Nzhelele. Afha ndi he vha ḓifhaṱela muḓi muhulu we wa vha u tshi ḓivhiwa nga u pfi Dzaṱa.
Musi Vhavenḓa vha tshi swika afha vho wana hu na tshakha dzo fhambananaho dze dza vha dzi tshi khou dzula afha hu no vhidzwa u pfi Vendḓa ṋamusi. Lushaka lwe vha lu wana ndi lwa Vhangona vhe vha vha vha tshi khou dzula kha mivhundu yo fhambananaho henefho Venḓa.Vhubvaḓuvha ho vha hu tshi dzula Vhalembetu, vha Ha- Mutele na vha Ha-Makahane. Vhambedzi na vhone vho vha vha tshi dzula afho hune ha pfi Vhumbedzi.Vhaṱavhatsindi vha tshi dzula Vhuṱavhatsindi kha mashango ano nga sa haya: Khalavha, Tshiavha, Ha-Manenzhe na Thengwe.
Iṋwe T(halutshedzo ya ḓivhazwakale ya Vhuhosi i ri Vhavenḓa vho bva Congo. Murangaphanḓa wavho o vha e Dimbanyika. Hu pfi tsho mu bvisaho Congo ndi mulandu wa u fhambana hawe na vhakomana vhawe. U bva henefho o tsela thungo ya tshipembe he a ḓo dzamela nḓilani. Zwenezwo zwo ḓo sia ṋwana wawe Dyambeu a tshi ranga vhathu phanḓa u swika Matshona hune ha ḓivhea nga u pfi Zimbabwe ṋamusi. Hu pfala u pfi zwo dzhiela lushaka lwa Vhavenḓa miṋwaha minzhi vha kha lwendo lwavho lwa u bva Congo u swika Matshona.
Musi vha tshi kha ḓi vha vho dzula henefha kha lṄa Matshona Dyambeu a dzama. Vele lṄa Mbeu a si ṋwana wa Dyambeu. Vele lṄa Mbeu o dzula kha lṄa Matshona lwa tshifhinganyana. Kha tshigwada tshe a vha e natsho ho vha na lushaka lwa Vhaṱavhatsindi na Vhambedzi vhe vha ḓo sia Vele lṄa Mbeu henefho Matshona; vha wela mulambo wa Vhembe vha ḓa vha dzula Vendḓa he vha wana lushaka lwa Vhangona.
Vhaṋwali vhaṋwe vha ri Vele lṄa Mbeu o wela mulambo wa Vhembe a ḓa a dzula Dzaṱa nga ṋwaha wa 1700 A.D. Vhaṋwe vha ri ho vha na Dzaṱa ḽiṱuku ḽe lṄa vha ḽi Tshiendeulu; ḽihulwane ndi ḽe lṄa vha ḽi afha Nzhelele ḽine lṄa ḓivhea Vendḓa ḽoṱhe. Vele lṄa Mbeu o ḓo lwa na lushaka lwa Vhangona a vha kunda. Vhaḽa Vhaṱavhatsindi vhe vha vha vho mu sia murahu hu pfi o ri u swika Vendḓa vha mbo ḓi mu luvha. Vele lṄa Mbeu a tshi wetshela kha ḽino o vha e na ṋwana wa murathu wawe Masindi. Masindi onoyu hu pfi ṋwana wawe o vha a tshi pfi Phophi we a vho aluswa nga Vele lṄa Mbeu nge khotsi awe vha lovha e muṱuku. Vhathu vhanzhi muḓini wa Dzaṱa vho vha vha tshi ḓivha uri Phophi ndi ṋwana wa Vele lṄa Mbeu nge a vha e tsinisa na Vele lṄa Mbeu.
Vele lṄa Mbeu o vha e na vhana vhaṱaṋu na vhavhili(sumbe). Tanzhe o vha musidzana we a vha a tshi pfi Tshavhumbwe. Tshisevhe a vha wa vhuvhili, Rampofu kana Mpofu a vha wa vhuraru, Raluswielo Tshivhase a vha wa vhuṋa, L(inzhelenzhele wa vhuṱanu, Rangavheli wa Vhuṱanu na vhuthihi na Bele we avha ene phedzi
Onoyu Tshavhumbwe ndi ene Masingo a Ha-Ramabulana, a Ha-Tshivhasa na Ha-Rammbuḓa. Vha ana ngae. Vha Ha-Mphaphuli vhone vha ana nga khaladzi avho we avha a tshi pfi Kutame.
Nndwa ya Vhavenḓa na avho vhe vha waniwa Vendḓa
Ngauri Vhavenḓa vho wana dziṋwe tshakha afha kha uvho vhupo, ho mbo ḓi vuwa nndwa vhukati havho na idzo tshakha. Vhenevha vhathu vho waniwaho Vendḓa vho kundiwa nga Vhavenḓa; vha fhedza nga u luvha mahosi a Vhavenḓa.
Vhaṋwe Vhavenḓa vha ri vho swika vho rangwa phanḓa nga Dimbanyika. Hu pfi Dimbanyika zwi amba u lamba shango nge a pfi o fhiwa shango Vhukalanga nga muṋe wawe a ḽi hana. Uya nga vhaḓivhi vha maṋwalo a ḓivhazwakale ya Vhavenḓa, Dimbanyika o ḓo tumbula musanda muhulu ngei Lwandali. Vha isa phanḓa vha ri Dimbanyika o ḓo kuvhanganya tshakha nnzhi dze a vha o dzi kunda a dzi vhudza uri ndi ene Thovhele wa Vhavenḓa wa u thoma .Musi muḓini wa Dzaṱa ho dzulwa, Dimbanyika a farwa nga biso ḽi shushaho. Hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu mativha o mbo ḓi xa Dzaṱa. Lwonolu lufu lwa Dimbanyika lwo shusha vhathu vhanzhi. Dimbanyika o swiṱwa Tshiendeulu. Nga Tshivenḓa khosi ya dzama hu fanela u dzhena iṋwe. Vhahulwane vha muḓi vho mbo ḓi dzula vha langana uri ndi khwine hu tshi dzhena Dyambeu.
Hu na T(halutshedzo dzo fhambananaho nga kuvhusele kwa khosi Dyambeu. Vhaṋwe vha ri o vhusa Lushaka lwa Vhavenḓa e Dzata ngeno vhaṋwe vha tshi ri o vha na kholomo nnzhi Swongozwi. Nga tshifhinga tshenetshi tsha Dyambeu, hu pfala uri Vhangona vho pandelwa vha shavhela vhukovhela. Dyambeu ene ho ngo tou vhusa tshifhinga tshilapfu. Hu ambwa u pfi ḓuvha ḽiṋwe Dyambeu o ḓo bva na mmbwa dzawe mbili a tshi yo zwima. Musi e henengei ḓakani iṋwe ya mmbwa yo ḓo vusa phukha. Ndi hezwi , Dyambeu a tshi tevhela vhuṱala ha mmbwa na phukha yo vusiwaho. Vha tshi vhona a sa vhuyi vha mu ṱoḓa vha tshi tevhela vhuṱala , he ha vha swikisa bakoni. Musi Dyambeu e nga ngomu bakoni ho mbo ḓi wa tombo ḽihulu lṄa mbo ḓi vala munango woṱhe wa bako. Ha mbo ḓi vha u dzama ha khosi Dyambeu.
U sumiwa ha lufu lwa Dyambeu ho vha na ṱhalutshedzo mbili. T(halutshedzo ya u thoma i ri ngauri Dyambeu o bva na mmbwa mbili a tshi yo zwima, mmbwa ye ya vha yo sala nnḓa ndi yone yo ṱuwaho i tshi khou kwaila i tshi ya muḓini. Vhahulwane vha muḓi vho ḓo i sala nga murahu u swika i tshi vha swikisa munangoni wa bako ḽe lṄa vha ḽo valwa nga tombo ḽihulu. T(halutshedzo ya vhuvhili I ri Vhathu vhe vha ḓo ya u suma u dzama ha Dyambeu vho vha Vhangona. U bva iḽo ḓuvha ho mbo ḓi vuwa vhuswina vhukati ha Vhavenḓa na Vhangona. Vhavenḓa vho sinyutshela uri ndi ngani Vhangona vha tshi ya Dzaṱa u suma u dzama ha Dyambeu.
Vhaṋwe vhathu vha ri nga murahu ha u dzama ha Khosi Dyambeu, vhahulwane vha lushaka vho ḓo ṱangana vha tendelana uri hu dzhene ṋwana wawe Vele la Mbeu kana Masindi. Naho Vele ovha e na phophi kana Thohoyanḓ(ou uri a lele uku kutukana, ku ḓo ri musi kwo no thanya kwa dzhena vhuhosini. Hu pfala uri fhungo iḽi lṄa u dzheniswa ha Phophi ḽo takadza magota vhunga vho vha vha tshi mu takalela ngauri o vha e ṋwana a re na mikhwa.
Tshikona tsho ḓo ramba shango ḽoṱhe tshi tshi lugisela u dzhenisa Phophi vhuhosini. Vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi ri Phophi ndi ṅwana wa Dimbanyika ngauri vho vha vha sa ḓivhi khotsi awe. Vhaṋwe vhaambi vhari Phophi o vha e ṋwana wa murathu wa Dimbanyika we a wela nae kha lṄa Vendḓa nga u khotsi awe vho lovha vha tshe Vhukalanga. Phophi o ḓo vha mutukana we a alutshela musanda sa ṋwana wa henefho. Phophi o vha e muthu wa vhuhali we a kunda Vhangona, Maguvhutswera na dziṋwe tshakha. Phophi o vha a tshi ḓi renda a tshi ri "Nḓou yo fa ho sala ṱhoho yayo; ndi ṋne T(hoho ya nḓou" Dzina lṄa Thohoyanḓ(ou ḽo thoma henefho.
Izwo zwithu zwo ḓo sinyusa magota vha mu humbulela uri a nga vha e ene o vhulayaho Vele lṄa mbeu. Mafhungo o ḓo tshinyala musi Thohoyanḓ(ou a si tsha ṱoḓa u bva tshiduloni musi muṋe wa tshidzulo o no a aluwa. Magota o dzula fhasi a langana uri ndi khwine vha tshi mu milisa tshivhindi.
Raluswielo Tshivhasa we na ene a vha e ṋwana wa Vele lṄa Mbeu o ḓo ita tshikwekwe tsha u vhulaha khosi Thohoyanḓ(ou. Muṋwe wa magota we a vha a tshi funa Thohoyanḓ(ou a sevhela khosi uri kha i lale yo goda ngauri vhathu vho langana u mu milisa tshivhindi. Thohoyanḓ(ou o ri u pfa nga ha itshi tshikwekwe a mbo vuwa a dzhia thundu na zwifuwo na vhathu vhe vha vha vha tshi mu tevhela a dzhena nḓilani; ha vha mbo d(I vha u shavha muḓini wa Dzaṱa. Musi Tshivhase a tshi swika a wana muḓi wa Dzaṱa u tshi ndi a pfumelwa hu sina vhathu. Vho ḓo sala vhuṱala hawe nga murahu vhunga vho vha vha sa ḓivhi uri u ngafhi. Vhaṋwe vhari o ṱutshela thungo dza mulambo wa Zambezi ngeno vhaṋwe vha tshi ri o dzhena sogani Vhukalanga vhaṋwe vha ri o dzhena lunangani lwa mboho.
U ya nga mvelele ya Tshivenḓa khosi iṋwe a i dzheni vhuhosini musi hu songo thoma ha dzama iṋwe, zwenezwo a ho ngo vha na khosi yo dzhenaho ngauri ho vha hu sa ḓivhei uri khosi Thohoyanḓ(ou u ngafhi. Musi vho no vhona uri Thohoyanḓ(ou a nga si tsha vhuya, Tshisevhe o ḓo dzhena tshiduloni tshawe. Kuvhusele kwawe a kwo ngo fhambana na kwa khotsi awe. Na ene o vhusa shango ha vha na mulalo na vhudziki.
Vhaṋwe vha tshi amba nga enea mafhungo a Tshisevhe vha ri Tshisevhe ndi ene wa u fhedzisela u dzhena vhuhosi muḓini wa Dzaṱa. Huno ha ene o ḓo dzhia vharathu vhawe a vha kovhekanya mashango:Tshikalange kana Rammpofu o ya Tshirululuni, Raluswielo kana Tshivhase a ya Dopeni he ene a si dzule a dzhenisa khaladzi awe Nyatema ene a tsela thungo ya Phiphiḓi, Bele a mu isa Vuvha. Nga murahu ha izwo Tshisevhe ombo ḓi dzhenelwa nga maswina vha mu lwisa. Vha re vhaṋwe vhakololo vhone a vho ngo ṱoḓa u mu thusa.
Tshisevhe na ene ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. O ri u dzama ha tea u dzhena ṋwana wawe we a miliswa tshivhindi a tshe mu.uku.Tshisevhe o ri u dzama a sia kwana kwawe ku kuṱuku kwe kwa vha ku tshi pfi Ravhura kwe na kwone kwa humbula uri vha ḓo ku zwizwiedza.
Ravhura o ḓo shavhela Makonde a swika a pandela Muthivhi muṋe wa shango. O ḓo vhusa u swika a tshi dzama.
Vho-Thovhele vhana vha Vhavenḓa vho vhusaho musi muḓi wa Dzaṱa u tshe wo khwaṱha ndi Dimbanyika, Dyambeu, T(hohoyandou na Tshisevhe.
1. Vhuhosi Ha- Ramabulana Mphephu
Nga Murahu ha musi Ravhura o no shavhela thungo ya Thengwe, Rampofu o ḓo vha ene khosi ya u thoma u Ranga phanḓa kha Tavhi lṄa Ha-Ramabulana, fhedzi ene ho ngo vhusesa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha vuwa mifhirifhiri vhukati ha vhakololo vha Rampofu.
U ya nga iṋwe ya ṱhalutshedzo ye ra i wana hu pfala uri Tshikamuroho Ramavhoya o vha e ene muṱuku. Huno Tshigevhedu Ramabulana o vha e ene muhulwane . Ramavhoya o ḓo dzhena tshiduloni tshe tsha vha tshi si tshawe ngauri o vha a tshi funeswa nga mme awe. Izwo zwo ita uri hu vuwe khuḓano vhukati ha Ramavhoya na Ramabulana. Tshigevhedu Ramabulana o ḓo pandelwa na vhathu vhawe. Ramabulana o ḓo shavhela Lydenburg ha Langa.
Ho ḓo swika nduna khulu ya mavhuru I no pfi H Potgieter. Ramabulana a humbela uri Potgieter na mmbi yawe vha mu thuse u dzhiulula shango ḽawe kha murathu wawe. Potgieter a vhudzisa uri arali a mu thusa u ḓo mu fha mini. Ramabulana o ḓo dzhena vhuhosini hawe nga thuso ya ṋwana wawe muhulwane Davhana na mavhuru vhe vha ḓo lwisa Ramavhoya. Ramavhoya o ḓo vhulawa, ha ri a tshi fa a ri kha mukomana .Wo fhalalisa malofha anga, a u nga ḓiphini nga u vhusa hau? ha vha u dzama ha Ramavhoya.
Ramabulana o vhusa u swika nga ṋwaha wa 1864. O vhuelela ngei Swongozwi a vhusa lushaka, fhedzi ho ngo dzulesa hone. O ḓo mbo ḓi farwa nga biso a ya a dzula Tshirululuni a tshi khou ongiwa nga ṋwana wawe Davhana. U dzama ha Ramabulana ho ḓo mangadza vhathu vhanzhi, fhedzi vho ḓo humbulela mukololo Davhana ngauri ndi ene we a vha e na khosi musi a na biso.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Ramabulana nga ṋwaha wa 1864, ho vuwa nndwa vhukati ha Makhado na Mukomana wawe Davhana. Vhuswina uvhu ho vha hu ha uri ndi nnyi o teaho u dzhena vhuhosi ha muṱahabvu. Makhado o ḓo wana thikhedzo u bva kha makhotsimunene na vhomakhadzi. Mme a Makhado Vho-Limani na vhone vho thusedza kha u dzhena ha ṋwana wavho vhuhosini, nge vha vha vhe muthu wa vhulenda kha vhathu na kha muṱahabvu.
Ngauri ho vha hu si na pfano vhukati ha Davhana na Makhado, Davhana o ḓo shakuliswa nga murathu wawe we ene a wana thikhedzo kha makhadzi Vho - Nyakhulu. Musi Makhado o no dzama vhathu vho ḓo rangwa phanḓa nga Maemu ṋwana wa Makhado. Maṋwe mahosi a hu nga ḓo ambeswa ngao nga maanḓa.
Nga ṋwaha wa 1924 ho dzhena Mphephu Aḽilali Tshilamulele,we a lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga ṋwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwiḽa kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War.O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzaṱa.
O no dzama ho dzhena ṋwana wawe George Mbulaheni Mphephu.We a tevhelelwa nga ṋwana wawe Patrick Ramaano Mbulaheni Mphephu we a fhedza nga u vha ene Muphuresidennde wa u thoma wa Riphabuḽiki ya Vendḓa u swika a tshi dzama nga ṋwaha wa 1988.
Ene o ri a tshi dzama ha dzhena ṋwana wawe Dimbanyika we na ene a ḓo dzama hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Murahuni ha onoyu , nge Dimbanyika a vha a si na ṋwana wa mutukana vhuhosi ha dzhiiwa nga ndumi yawe Toni Peter Mphephu Ramabulana.
Vhuhosi ha Ha-Tshivhasa
Raluswielo Tshivhasa ndi muṋwe wa vhana vho bvaho Dzaṱa. Dzina iḽi lṄa Tshivhasa ndi lṄa miswaswo, vha tshi amba u fhiswa ha miḓi ya Vhangona nga ene ha mbo ḓi pfi Tshivhasa miḓi ya vhathu.
Ndi ene khosi ya u thoma u vhusa vhubvaḓuvha ha Dzaṱa. O takuwa Dzaṱa a ya a dzula tsini ha thavha ya Tswime, Dopeni a tshi khou vhusa lṄa Vhulaudzi, Phahwe na Vuvha. Raluswielo ho ngo dzulesa afho Dopeni, o ḓo takuwa a tsela thungo ya Phiphiḓi a sia khaladzi awe Nyatema kha lṄa Dopeni. U ya nga maṋwalwa, hu pfi musi Raluswielo e nḓilani a tshi khou tshimbila na vhalanda vhawe o vha a sa tendi vha tshi vhasa mulilo nga khuni dzo tou reḓiwa dzi tshi bva ḓakani. O laela vhalanda vhawe uri kha hu vhasiwe miḓi ya Vhangona vhane avha khou tenda u luvha. Ndi afha he Vhangona vha thoma u mu luvha vha tshi khou tetemela vha ri ndi ene Tshivhasamiḓi.
Raluswielwo o ri a tshi swika Phiphiḓi a wana huna gota lṄa mungona we avha a tshi pfi .ephiphiḓi, huno uyo o ḓo vhaselwa miḓi yawe yoṱhe a vhulawa nge ene a si tende u luvha. Ho ḓo pfala phungo khulu ya u vhaswa ha miḓi nga Raluswielo. Hu pfala u pfi ho vha hu na khosi khulwane ya Vhangona ye ya vha i tshi dzula Mbilwi i tshi pfi Khurukhuru na iṋwe khosi i no pfi Tshamanyatsha ye ya vha i Mukumbani. Vhuvhili ha idzi khosi vho shavha phungo iyi ya Raluswielo vha luvha uri miḓi yavho i si vhasiwe.
Khosi idzi dzo mu renda dza ri iwe Tshivhasa miḓi yawe i tshi sala yo tshena, vha ri ndi ene ṋwana wa Vele mutumbuka vhathu. Tshivhase o mbo ḓifhaṱa muḓi henefho Dovhoni khala Phiphiḓi. Huno henefho hombo ḓi vha wone musanda muhulu wa Tshivhasa. Nazwino khulunoni yawe i kha ḓi vhonala henefho Dovhoni. Raluswielo o ḓo takuwa a ya a dzula Vhulaudzi ha Khaladzi yawe Nyatema he a dzamela hone.
Nga murahu ha u dzama ha Raluswielo ho dzhena Mukhesi Tshivhasa we na ene a ḓo dzama ha dzhena Luvhengo Tshivhasa. Uya nga maṋwalwa Luvhengo o vhusa lṄa Ha-Tshivhasa e Phiphiḓi.Luvhengo o ḓo dzhia murathu wawe Phophi Rammbuḓa a mu vhea Lunungwi, khaladzi Nyatema a mu vhea Vhulaudzi ngeno khaladzi Nyakhuhu o mu vhea Mukumbani . Nga tshifhinga tsha nndwa ya Mabunyu vhukati ha ṋwaha wa 1840 na 1841 Luvhengo o ḓo pfulutshela Mukumbani.
Luvhengo o ḓo bvisa murathu wawe Phophi Rammbuḓa a mu isa Dzimauli uri a lise kana u vhusa shango nga thungo ya Devhula. Luvhengo o ḓo farwa nga biso, a ri kha vhatuka vhamusanda ane a ḓo mu tevhela ndi L(ihalima, fhedzi murathu Tshivhenga a dzhenwa nga vivho a ṱoḓela mukomana tshiganame a mu vhulaha. Izwi zwo sinyusa mukalaha nga maanḓa. Ndi hone-ha Luvhengo a tshi mbo ḓi kuvhanganya magota na vhoMakhadzi a ri khavho.Vhonani ṋne zwino ndi vho fa, huno arali nda fa a re Tshivhenga a songo vhuya a dzhena vhuhosini ha ḽino shango na vhoṱhe maswuhana mahulwane vha songo vhuya vha linga u dzhena u vha khosi, fhedzi ane a tea u dzhena ndi hoku kutukana L(igegise na zwino kha ku ṱuwe na Makhadzi Nyatema ku yo dzula Vhulaudzi. Luvhengo Tshivhasa o ḓo dzama nga ṋwaha wa 1865 kana gidi ḽa malo furathi ṱhanu.
L(igegise Tshivhasa o dzhena vhuhosini nga ṋwaha wa 1867. Ho vha na vhathu vhe vha ḓo vhangisa L(igegise kha tshidzulo tshawe. Tshivhenga na ene o vha a tshi ṱoḓa u dzhena fhedzi vhokhotsimunene na magota vha hana ngauri Tshivhenga o vha e na muvhundu we a fhiwa nga mukalaha. Muṋwe mukololo we a vha a tshi khou vhanga vhukuma ndi Phethamadungo we ene a vha o fhiwa shango lṄa Duthuni nga mukalaha. Magota vho mbo ḓi mu pandela afha Duthuni nge a vha o no thoma mifhirifhiri. Musi Phethamadungo o no pandelwa Duthuni vhuimoni hawe vho ḓo dzhenisa Phophi. Phophi o ḓo thuntshiwa nga tshigidi kha shama nga Sawane musi a tshi khou vhusa afho Duthuni. Hu ambiwa u pfi gulu idzi dzo rumbula shama dza dzhena nga mulomoni ene a mbo ḓi dzi mila dzoṱhe. Ndi he ha bva dzina lṄa Mamilasigidi.
Musi vhathu vha tshi kha ḓivha kha shia shia lṄa mivhango ya Tshivhenga na Phethamadungo ha pfala uri Phophi Rammbuḓa na ene u ri ha luvhi ṋwana. Phophi a ri .ndo luvha khotsi awe ane a vha mukomana wanga?. Huno ha vuwa mivhango mihulu kha ulu Lushaka. Hone L(igegise a ḓi khoḓa a ri ndi ene Makilimakili maano a u shavha na u ima, a ri maswina awe u ḓo livhana nao. Nangoho vhana vha muṱahabvu Luvhengo vho ḓo fhelisa vhuswina vha dovha vha vha tshithu tshithihi ha sala vhuswina ha Ha- Rammbuḓa. Vhuswina uhu ha vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbuḓa ho ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu vhukuma tshi no ṱoḓa u swika miṋwaha ya fumirathi (16). L(igegise o ḓo dzhiulula mashango oṱhe e a vha o thubwa nga vha Ha-Mphaphuli a dzhia na Makonde musi Ravhura o no dzama. Ligegise o ḓo balelwa nga Lwamondo ngauri vhathu vha Lwamondo vho vha vhe na madambi a mapfe.e.
Kha mahosi a ha Tshivhasa L(igegise o ḓo vha ene khosi ye ya ḓo lwa nndwa nnzhi vhukuma. Naho L(igegise o dzhena vhuhosini a muṱuku o ḓo dzama e mukalaha muhulu vhukuma nga lṄa fumimbili T(hafamuhwe giḓidaṱahe (12 March 1900). L(igegise o ḓo vhulungwa Mukumbani. Vhuimoni hawe ho mbo ḓi dzhena Ramaremisa Tshivhasa. Ramaremisa o ḓo vha na vhathu vhe vha mu vhangisa kha vhukoma hawe. Mahwasane, Raiḓani, Nyamande na Sidzee vho ḓo vhanga vhukoma, fhedzi Magota vhari riṋe ri ḓivha Ramaremisa. Ramaremisa o ḓo rwelwa ṱari lṄa u vha ene khosi ya ha Tshivhasa nga ḓuvha lṄa fumbili.a lṄa ṋwedzi wa Lambamai nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe (24 April 1900). Ramaremisa o vhusa miṋwaha ya mahumi mararu a dzama nga ḓuvha lṄa vhufumbili ṱhanu nga Luhuhi nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furaru (25 February 1930).
Nga murahu ha u dzama ha khosi Ramaremisa, ho ḓo dzhena mukololo Ratshimphi (Mphaya) we ene a ḓo vhusa shango nga nḓila i mangadzaho. Hu pfala u pfi iḽi Dzina lṄa Mphaya ḽo vha ḽi tshi bva kha Empire nge ene a vha a tshi ri ha luvhi British empire. Ratshimphi o dzama nga 1952. Musi Ratshimphi o no dzama ho ḓo dzhena Prince Thikhathali Thohoyanḓ(ou Tshivhasa nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furathiraru (1963). Ene o vhusa miṋwaha miraru fhedzi a mbo i dzama nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furathi rathi (1966). Nga 1970 10 Fulwi ho ḓo dzhena Kennedy Miḓiyavhathu Tshivhasa a na miṋwaha ya malo. A tshi dzhena o vha e na Vho-Shavhani vhe vha vha vho mu farela u swika a tshi vhewa tshiduloni tshawe nga 1993. Vho - AA Tshivhase vho vhanga vhuhosi u bva nga 1966. Nga 1968 ha vuwa mifhirifhiri ya u ri ndi nnyi ane a tea u vha khosi. Mukololo we a vha a tshi khou fanela u dzhena vhuhosini o vha Kennedy Miḓiyavhathu Tshivhasa. Muṱahabvu vho ri vha tshi dzama, Kennedy o vha a tshi kha ḓi vha muṱuku. Izwi zwo ita uri hu topiwe khotsimunene Vho-Shavhani uri vha vhe vhone vha farelaho musi Kennedy a tshi kha ḓi aluwa. Zwithu zwo ḓo khakhea musi Kennedy a tshi fanela u dzhena vhuhosini hawe. Muṱahabvu Vho - AA Tshivhasa vhe na vhone vha vha vhe khotsimunene vho ḓo vhanga vhuhosi. Ho ḓo vha na mulalo nga murahu ha musi Kennedy a tshi dzhia tshidzulo tshawe. Na ṋamusi ndi ene khosi yo rangaho phanḓa Lushaka lwa ha Tshivhasa.
D(ivhazwakale?ya?vhuhosi?ha?Ha-Mphaphuli
Vhuhosi ha vha Ha Mphaphuli vhu na T(halutshedzo mbili. U ya nga mawanwa, vha ha Mphaphuli a vha na vhushaka na vha ha Vele lṄa Mbeu. T(halutshedzo ya u thoma i ri Mphaphuli Tshilala u bva kha Dziṋwe tshakha. O ḓa a tshi bva thungo ya Tshipembe e na tshigwada tsha Maswazi vha tshi tshimbila vha tshi khou zwima. Hu pfala u pfi vho wela mulambo wa Vhembe, vha swika mishashani ya vha ha Vele lṄa Mbeu. Huno vho ri vha tshi swika afho vha ha Vele lṄa Mbeu vha vha ṱanganedza vha dzula zwa naka. Hu pfala u pfi vhaṋwe vho ri vha tshi ṱuwa Mphaphuli a sala a vha muhura wa Vele lṄa Mbeu.
Mphaphuli o vha a tshi ḓivhiwa sa munna wa vhuṱali. Vha ha Vele lṄa Mbeu vho mbo ḓi mu sendedza tsini a vha muambeli wa musanda. Muthu wa u thoma u ranga phanḓa lushaka lwa ha Mphaphuli o vha Tshilala. O ri u takuwa kha lṄa Dzaṱa a wetshela seli ha Luvuvhu a swika shangoni lṄa khosi Netshitomboni, he a wana Netshitomboni a khou vhusa. Tshilala o mbo ḓi vhulaha Netshitomboni a dzhia shango. Phungo yawe na ene yo ḓo swika kule he ya swika na kha khosi ya Vhangona ye ya vha i Mbilwi.
Khosi iyi ya Vhangona yo ḓo amba na Tshilala uri yone na maṋwe magota vho langana uri ene Tshilala a vhe ene ane a vha khosi yavho. U thomani avha vhathu vho vha vhe zwanḓani zwa Tshivhasa, fhedzi vho vha vho no neta nga kuvhusele kwawe. Tshilala o ḓo amba uri vha ha Vele lṄa Mbeu ndi vhahulwane khae, fhedzi ha na thaidzo na u vha khosi yavho. O ḓo amba uri vha songo vhuya vha vula mulomo nga iḽi fhungo. A gogomedza na magota awe uri Tshivhasa a songo zwi pfa. Tshilala o vha a tshi ḓikhoḓa a tshi ri .Ndi ṋne Tshalala tsha ṋowa dzi no lima davha luvhiḓi lu tshi zwala mbeu?
Tshilala o mbo ḓi ruma vhaḓinḓa ha khosi Raluswielo ari u khou dzula miluwani. Raluswielo a mu fha maanḓa a u vhusa Vhangona vhoṱhe kha lṄa Mbilwi. Ho ri u dzama Raluswielo, Tshilala ari ene ha tsha luvha muthu u khosi nga ene mun(e.. Tshilala na ene o mbo ḓi dzama ha dzhena ṋwana wawe Ratsimbi. Hu tshi bva Ratsimbi ha dzhena khosi Makwarela. Makwarela o vhusa u swika a tshi dzama nga ṋwaha wa 1927 nga lṄa 25 T(hafamuhwe. U dzamani ha khosi Makwarela ho vuwa mifhirifhiri kha vhana vhawe. Maḓadzhe o vha a tshi khou vhangisana na Phaswana. Phaswana o ḓo wana thikhedzo ya vhatshena a vha ene khosi. Phaswana o ri u dzama ha dzhena ṋwana wawe ane a khou vhusa zwino Musiiwa Mphaphuli.
Mafhungo aya a ambaho nga vhubvo ha Masingo u swika Dzaṱa, ha ḓadzi mudzio. Ri wana uri vhoṱhe vho ambaho nga ha Dimbanyika kana Dyambeu kana Tshisevhe,na Thohoyanḓ(ou, zwe vha amba zwi a fhambana nga maanḓa.
Tsumbo, Van Warmelo ene uri ho thoma Mutumbuka-Vhathu a tevhelwa nga Bele lṄa Mambo ngeno Stayt ene a tshi thoma nga Vele lṄa Mbeu ha tevhela T(hohoyandou. Vho - Mudau vha thoma nga N(wali vha ḓa Tshilume a tevhelwa nga Tshikalana. Vho-Mutenda vhone vha thoma nga Mambo ha ḓa Muloza a tevhelwa nga T(hohoyandou.
Hafhu a si Masingo fhedzi vhe vha vha vha tshi khou vhusa Venḓa. Ho vha na Mahosi maṋwe a mitupo miṋwe. Izwi ri ḓo zwi sumbedza kha mitupo ya Vhavenḓa. Fhedzi haya Mahosi maṋwe oṱhe , o vha e fhasi ha Masingo na zwino zwi kha ḓi vha zwo ralo.
Maipfi a shumiswaho kha Vhuhosi
Hu saathu u ḓa Vhatshena we a vha e ene wa nṱhesa kana muhulwanesa o vha a tshi pfi Thovhela. Izwi zwauri Paramount Chief zwo ḓa na Vhatshena nge vha ri Vharema vha nga si vhe na King kha vha tou vha na Paramount Chief (Khosi-Khulu).
Hovha hu u itela u thivhela zwi nonga sa hezwi: England, hu na King, zwino Vharema vhe vha vha vha fhasi ha England vha nga vha hani na King, ngeno Makhuwa vha tshi vha dzhia uri vha fhasi havho.
Nga Tshivenḓa , ipfi lṄa uri Vhamusanda ḽi a shumisiwa na kha Gota kana Khosi.Izwi zwi bva kha uri ḽi khou shumisiwa hani.Tsumbo:Vho-Takalani ndi vhone Vhamusanda vha Mukula, fhedzi hu tshi vho ḓa mafhungo a vhuimo, ri wana hezwi: Hu tshi vho pfi gota, ḽi amba uyu ane avha fhasi ha Khosi, ngeno hone na onoyu gota sa musi ro amba afho nṱha,nga Tshivenḓa a nga ḓi pfi Vhamusanda.
Nemuḓzivhaḓi MH The attempts by Makhado to revive the Vendḓa kingdom
1.3 Dzinndwa
Hu a tshifhinga tshe lushaka lwa vhavenḓa lwa ḓidzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphanḓa. Itsho tshifhinga vhavenḓa vho vha vho rengiswa nga Davhana we a vha e mukomana wa Makhado. Ene o vha o dinalea nge a dzhielwa vhuhosi nga murathu.
Kha nndwa yeneyo vhavenḓa vho ḓo kundwa vha dzhielwa na tshipiḓa tsha shango ḽavho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa u pfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina lṄa Makhado.
Ho dovha ha vha na nndwa ye vhavenḓa vha i lwa ya phusuphusu dza Dzimauli . Afho ndi he Vhavenḓa vha lwa na mabunyu. Nga itsho tshifhinga vhavenḓa vho vha vha tshi shavhela dzithavhani vhaṋwe vha dzumbamba bakoni lṄa tshavhaḓinḓa.
Phusuphusu dza Dzimauli
Dzimaulu ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rammbuḓa. Ulu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Venḓa. Vha Ha-Rammbuḓa vho vha vhe vharathu kana makhotsimunene kha vha ha Tshivhasa. Vho ḓo fhiwa shango lṄa Ha-Rambuḓa nga khosi Tshivhasa.
Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena L(igegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rammbuda a hana u luvha. Izwi zwo ḓo vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbuḓa. Kha nndwa dzoṱhe dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha-Tshivhasa.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Phophi Rammbuḓa ho vuwa phusuphusu vhukati ha vhana vhawe vha tshi lwela vhuhosi. Afha ndi he ha bva dzina lṄa Phusuphusu dza Dzimauli. Nndwa yo vha vhukati ha Bele na Mashila. Huno Bele o ri u bviswa a mbo ḓi shavha. Bele o ri u kundwa a ya a ramba mmbi ya Maswazi vhe vha hana u mu thusa. Bele a vhuya ngeno Vendḓa a dzula Maname muḓini wa Liubvubvu. Afha ndi he a miliswa hone tshivhindi . Mashila o sala a tshi vhusa , fhedzi ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha dzhena ṋwana wawe Ratshibvumo Rammbuḓa. Ene ha o ri u dzama ha dzhena Tshikosi we na ene ho ngo fhedza tshifhinga tshilapfu a songo dzama. Tshikosi o dzama nga ṋwaha wa 1924. N(wana wa Bele ndi Khakhu wa ha Madala we a dzama nga 1923.
Nndwa dza Makhado
Nndwa vhukati ha Makhado na Davhana
Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana. Musi Ramabulana o no dzama ho vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado, vha tshi lwela Vhuhosi.
Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga ha u dzhena ha Makhado vhuhosini hone e si ene wa nnḓu ya Vhuhosi. Mukomana wawe o vha e Davhana, wa nnḓu ya Vhuhosi. Hu pfi Davhana o kanda milenzhe ya muṱahabvu khotsi awe. Izwi zwi amba uri Davhana o dzhena nḓuni na Khotsi awe.
Zwenezwo zwo ḓo ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a ḓo dzhena vhuhosini.
Izwi zwo dovha hafhu zwa ṱuṱuwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu. Makhado o ḓo vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi. Davhana u vhona izwo o mbo ḓi shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani. E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhaḓinda uri a mu wana henefho Vho-Tshivhasa vha ḓo dzhena khakhathini khulu. Ndi hone Vho-Tshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni ḽavho.
Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli, a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai. Makhado a rumela vhaḓinda Ha-Mphaphuli,vhe vha ri kha Vho-Mphaphuli vha sa mu pandela; mmbi yanga i ḓo dzhena henefho.Vho-Mphaphuli nga u pfa zwenezwo, ndi hone vha tshi ya Tshiwawa (J Albasini) vha mu humbelela vhudzulo. Albasini a takalela nga maanḓa u ḓa ha Davhana Luonde he ene a vha e hone nge a ḓivha uri u ḓo mu tikedza musi ene a tshi lwa na Makhado.Davhana a humbela Tshiwawa na vhaṋwe Vhatshena uri vha mu thuse kha nndwa yawe na Makhado. Makhado a kunda mmbi ya Davhana na Vhatshena.Vhatshena vha pandela Davhana a ya a dzula Luvhola.
Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda. Vha shavha afha hune ha pfi Schoemansdal vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhaṱa ḓorobo i no pfi Pietersburg. Ndi afha hune ha pfi Polokwane. Makhado a ḓi vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa. N(wana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa.
Wilson and L., Thompson, A History of South Africa to 1870, David Philip, 1982, p. 162
Mathatha Tseḓu-Sowetan 5 march 1998- Makhado sent boers packing
Dr MH Nemuḓzivhadi-Makwarela
Vho-L(alumbe-Dzanani- 19 March 2003
Vho P.Alugumi Mphephu-Dzanani-Musanda-21 March 2003 Dzanani Musanda
Vho-Willy Maelula Ramabulana-21 March 2003, Dzanani Musanda
Nndwa ya Mphephu na Mavhuru
Aḽilali Mphephu ndi ṋwana wa muhali wa vhahali Makhado. Vhunga khotsi awe vho ḓi vha muthu a ṱhonifheaho kha lushaka lwa vhavenḓa, fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngauri a vho ngo vuwa vho kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzoṱhe dze vha dzi lwa.
O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga ṋwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwiḽa kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War. O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzaṱa.
1.4 Muvhango
Muvhango u vha hone hu tshi vhangiwa vhuhosi. U vhanga vhuhosi a si zwiswa.Vhavenḓa vha tshi tikedza izwi vha ri vhuhosi vhu naka u vhangwa kana vha ri vhuhosi a si vhuswa vhu no ṋewa muthu, vhu tou vhangiwa. Hezwi zwi a mba uri; na a si wa nnḓu ya vhuhosi arali a na vhatikedzi kha makhotsimunene na kha dzikhadzi u a vusa bonyongo a tshi ri vhuhosi ndi hawe. .Zwenezwo ndi zwone zwi itisaho uri hu vhe na muvhango.
2.Mvumbo
2.1 Mvelele
Sa dziṋwe tshakha, Vhavenḓa vha na maitele avho musi zwi tshi ḓa kha mvelele ya sialala. Vhunzhi ha maitele ayo a ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya miṱa ine muthu a aluwa khayo. Tsumbo: muthu a tshi amba na vhahulwane vha mu fhiraho nga miṋwaha na avho vhane vha nga vha vhe vhokhotsimunene wawe kana mashaka awe na mahosi, hu na nḓila ine a fanela u tevhedza yone-u nga u losha (a u fhiri vhathu vhahulwane u songo losha).
Miḓi ya Tshivenḓa ine ya kha ḓi tevhela mvelele dza tshivenḓa ri wana uri vhane vhana vha hone vha a funzwa u ṱhompha makhadzi. Nga u pfufhifhadza a hu na mafhungo mahulwane kana dziphambano dza miḓini hune makhadzi a sa ḓivhadzwe.
Mbebo
Mbebo ndi tshithu tshihulu nga maanḓa kha Vhavenḓa. Izwi zwi vhonala na kha dzinyimbo dzavho vha tshi tshina malende. Ri wana hu na luimbo lu no nga sa holwu: .Matakadza a mbilu ndi n(wana?. Vha tshi imba lwonolwo luimbo u ḓo wana vhakegulu vho takala vha tshi khou lidza mifhululu. Mufumakadzi arali e na ṋwana muthihi u amba u ri na ṋne tenda-vho ndo imba lwa vhanzhi. Izwi zwi amba u ri na ṋne-vho tenda ndo beba sa vhaṋwe vhafumakadzi.
Musadzi a si na ṋwana ha takali nga u ri vhaḽa vha si vhavhuḓi vha mu goḓa ngazwo kana vha mu sea ngazwo. U sumbedza uri hezwi zwithu zwi dzhiwa sa zwithu zwihulu, ri wana uri musi mufumakadzi o malwa; a tshi vhifha muvhilini (u gonya miri) u a vhudza mazwale wawe uri o pfukiwa. Zwenezwo- ha mazwale vha mbo ḓi rumela muthu hayani ha uyu mufumakadzi u ḓivhadza u ri ngeno vhuhadzi hawe ho itea mini.
Kualutshele
Afha kha itshi tshipiḓa ri vha ri tshi khou sedza nḓila ine ṋwana a aluwa ngayo muṱani. Tshivenḓa tshi ri hu bebwa tshi aluwaho. Muṱani muṋwe na muṋwe musi ho bebwa ṋwana muṱuku vha a takala nga uri vha zwi dzhia zwa uri ndi tsumbo ya uri Mudzimu u a vha funa nahone uyu ṋwana a tshi aluwa u ḓo vha shumela.
Kualutshele kwa vhana kwo fhambana zwi tshi bva kha uri u bva muṱani wo tou itisahaniho. Hu na vhana vha no aluwa zwavhuḓi vha tshi wana ndayo na khaidzo kha vhabebi vhavho kana kha vhaaluwa henefho muḓini. Ha dovha ha vha na vhana vhane nga tshivenḓa vha vhidzwa u pfi khundavhalai nge a bva muṱani u si na ndayo. Hu dovha ha vha na vhana vhane vha si loshe vhane vha vhidzwa u pfi ndi damba u losha.
N(wana a no aluswa zwavhuḓi u tamiwa na u takalelwa nga nnyi na nnyi. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme uri vhabebi miṱani yavho vha aluse vhana vhavho nga nḓila ya vhuḓi.
Matshilele
Vhavenḓa na kale ndi vhathu vha no ḓivhelwa u tshila na vhaṋwe vhathu zwavhuḓi.
Nga tshivenḓa arali vhathu vho dzulelana vha khwaṱhisa vhushaka na vhuthihi nga u ḽedzelana sa hezwi: dzithophi, zwidzimba na mitshelo. Vhahulwane vha dovha vha zwi sumbedza nga u vha vhathu vha re na fulufhelo nga tshavho. Arali vha muḓini wa tsini vha tshi khou ṱoḓa u fara lwendo, vha a kona u sia ṋwana wavho na vhadzula tsini. Izwi zwoṱhe zwi sumbedza matshilisano avhuḓi.
Luvhi
A a dzimana u lṄa malombe, mukosi a a phalalana! Maambele a no nga sa haya, u a pfa dzimpfuni. U sumbedza uri ri nga ḓi fhambana kha zwiṋwe zwithu, fhedzi ha bvelela luvhi ri vha tshithu tshithihi.
Vhavenḓa vha na nḓila ine vha sedza lufu ngayo. Vhunga lufu hu u fhambana ha nama na muya, u ya nga Vhavenḓa musi muthu o lovha zwi nga vhewa nga nḓila dzo fhambananaho: sa tsumbo, o lovha, o ri sia, mavu a lṄa vhathu, o awela, ha tshena riṋe, o eḓela, o vhidzwa nga vhadzimu kana hu bikwa nga khulu hu tshi ambiwa muṱani wo welwaho nga lufu kana o ya muḓi tshete kana zwirabani.
N(wana ene u vhudzwa lufu o eḓela zwa ṱuwa na khofhe a sa tsha vhudzisa uri uḽa muthu o lovhaho u ngafhi. Muḓini wonoyo wo welwaho nga luvhi hu ḓala vhathu. Musi lufu lwo wa mashaka vha tea u zwi ḓivha nga tshifhinga u shavhisa maṱudzi (Khombo kana zwithu zwine zwa vhaisa zwi tshi bvelela ri songo humbula ngauri ri saathu u pfa uri mugede o lovha sa izwi u tshi wana muthu a tshi nga sokou u wela nṱha a u sema nga nḓila i sa takadziho, hone ngeno tshilwelwa tshi sa d(ihwi).
Vhavenḓa ndi vhathu vhane vha sa ṱoḓe u sumbedza uri vho vhaisala musi hu na lufu ngauri a si kanzhi hune wa vhona vhahulwane vha tshi khou lila.
Fhedzi-ha u sumbedza uri Vhavenḓa vha dzhia lufu tshi tshithu tshihulusa, tshine tsha ṱthonifhiwa na u ofhiwa, hu na lufu vhahulwane a vha ḽi tshithu u swikela ḓuvha line hoyo muthu a vhulungwa ngaḽo.
Lufu kha Vhavenḓa lwo vha tshithu tsha tshiphiri. Fhedzi muṱani ho welwaho nga lufu ho vha hu tshi vhonala nga u shandukiswa ha khoro na u palula mavhudzi kha vhahulwane na vhana.
Muḓini wo welwaho nga lufu ho vha hu sa tendelwi hu tshi imbiwa. Kha shango ho vha hu sa limiwi.
Musi muthu o lovha hu a bviwa u vhonisa tsho ḽaho mufu. Maine u a vhidzwa a tungula kana ha yiwa phafula. Musi tsho ḽaho mufu tsho no wanala, muthu o farwaho nga ṱhangu o vha a tshi palulwa bemu u sumbedza uri ndi muloi. Arali o ḽaho mufu e Mutsinda, maine o vha a tshi nga tendelwa u shuma tshitumbu uri a humisele tsho ḽaho mufu kha o ḽaho mufu.
Kale mufu o vha a tshi ri u lovha a si fhedze maḓuvha manzhi a songo vhulungwa vhunga ho vha hu sina zwa u ya motshari. Muthu o vha a tshi vhulungwa o putelwa nga mukumba. Ho vha hu tshi vhulungiwa hayani. Vhana vho vha vha sa tendelwi u ya mbulungoni. N(wana muṱuku arali o lovha o vha a tshi vhulungwa murahu ha ṱshitanga kana nnḓu kha guvha ngeno muhulwane o vha a tshi vhulungwa museni.
Vhasiwana na vhukololo a vha vhulungwi fhethu huthihi. Vhakololo vha vhulungwa tshiendeulu, ngeno vhasiwana vha tsh vhulungwa kha mavhiḓa avho. Musi mbulungo yo fhela vhathu vha tshi vhuyelela hayani u ṱamba zwanḓa, vha lushaka vha a handululwa hu tshi itelwa u ṱamba lufu kana dwadze ḽo ḽaho mufu.
Musi mbulungo yo fhela hu na mafhungo a u vhuisa mufu hayani.U bva ḓuvha ḽine muthu a vhuiswa hayani hu thoma u vha na vhudavhidzani kha vha tshilaho na mufu. Vhavenḓa vha tenda uri mufu a nga vuwa nga kha muṋwe wa miraḓo ya muṱa ane a kha ḓi tshila. Zwenezwo u vha a tshi vho pfi mudzimu hune onoyo o vuwiwaho nga khae a tea u tshina Malombo.
Ano maḓuvha arali hu na Luvhi, vhana vhavho vha a vhudziwa na shango ḽoṱhe lṄa zwi ḓivha. Hu na nyimbo dzine dza imbiwa, kanzhi hezwi yo vha ṱhuṱhuwedzo ya Vhurereli ha tshirudi kana tshikhirisite.Hu vha na thabelo maḓuvha oṱhe u swika kha ḓuvha lṄa mbulungo. Ano maḓuvha a zwi tsha nga kale he mufu a vha a tshi vhulungwa hu songo lindelwa mafhelo a vhege sa zwine zwa vha zwone ano maḓuvha. Ano maḓuvha vha vhulunga nga mugivhela nga matsheloni vhunga vhathu vha tshi ya mishumoni vhukati ha vhege. Vhanna ndi vhone vhane vha bwa vhiḓa kana vhulalo. Vhanna vhenevho vha vhidzwa u pfi Phele, nahone u bwa vhiḓa zwi vhidzwa u fhaṱa muḓi.
Lufu a lu tsha dzhiwa u fana na zwe lwa vha lu tshi dzhiiswa zwone kale. Ano maḓuvha lufu lwo no shanduka munyanya. Hu ṱhavhiwa na kholomo. Vhaṋwe vha vhuya vha ita na u renga zwiambaro zwiswa zwa u ambara ḓuvha lṄa mbulungo ha nwiwa na mahalwa. Vhathu vha tshi vhuya mavhiḓani vha rwa miduba ya u ṱamba zwanḓa vha ṋekedzwa zwa u ladzela naho hu kha ḓi vha matsheloni. Na kha vhakololo zwo ralo-vho naho mbulungo i tshi itwa nga Lavhuṱ(anu, Mugivhela shango ḽi a kuvhangana kana zwenezwo nga Lavhuṱ(anu nga madekwana ha ṱambiwa zwanḓa ha ḽiwa.
2.2 Mitupo
Vhavenḓa vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhoḓo, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Mitupo yeneyo i katela Vhadau, Masingo, Dzinḓou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhaṋwe vhanzhi u ya nga u fhambana havho.
Sa tsumbo, hu na Vhakwevho vho fhambananaho
? Vhakwevho vha Luonde(Matidze)
? Vhakwevho vha Tshiendeulu
? Vhakwevho vha Ngwenani ya ha Lambani
vhane vha vha Vhangona.
Tsumbo dza thavha
? Thavha ya Tshavhalovhedzi ya vhalovhedzi
? Thavha ya Tshitumbe ? ya Tshaulu ine ya vha
ya Vhangona
Tsumbo dza Zwikhoḓo
? Thenzheni- Ndi Thenzheni lṄa Vhadau vha malowanḓila vha lowa na mufhiri wa gondo.
? Lwamondo-mutupo wavho ndi vhalaudzi: vhane vha tshi ḓi khoḓa vha ri matshele na mbaḓo.
Tsumbo dza Tshiilwa
? Kwinḓa-Ndi Makwinḓa maila mutshila wa mbudzi
? Vhanyai vha ha Nyamutsa nga davhi u a lovha wa sa farelela davhi u a wa: vha no ila pfeṋe
Tsumbo dza Mavhulungele
? Vhanyai vha ha Kama hune ṋamusi ha ḓivhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnḓa ha muḓi tsini na tshiulu, vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni.
? Vhaṱavhatsindi - Ndi vha Tshiavha vha thoma u vhulunga ho no fhela miṋwaha vha fukula vha fhisa marambo a fhelela ishani lṄa Fundudzi.
Miṋwe mitupo ya Vhavenḓa ndi i tevhelaho. Vha nga wana zwinzhi nga u vula masiaṱari o fhambananaho a mitupo i re afho fhasi.
Mutupo wavho ndi
Singo
Thavha kana vhubvo havho ndi Tshiendeulu Dzaṱa
Muano wavho-Tshavhumbwe, u shumiswa nga vha Tshivhase, Vha
ha Mphephu Munzhedzi ngeno vha
ha Mphaphuli vha tshi ana nga Kutame
Tshiilwa- vhaila mutshila wa mbudzi na musingo wa nḓou
N(wana wa khaladzi u vhidzwa
Mphwa-Mbovu
Mutupo wavho ndi Kwinḓa
Thavha kana vhubvo havho ndi Tshiendeulu Dzaṱa
Muano-ndi Mukono
Tshiilwa-Mutshila wa mbudzi na musingo wa nḓou
N(wana wa khaladzi-Mphwa-mbovu kana Mphwa-Mutshena
Mutupo wavho ndi Mbedzi
Thavha kana vhubvo havho ndi Malungudzi
Muano wavho ndi Muvhumbe, Tshiembe
Tshiilwa tshavho ndi Tshiivha
N(wana wa khaladzi ndi Mphwa-Malau
Mutupo-Vhadau vha Ha- Mashau- mutupo wavho ndi Dau
Thavha kana vhubvo-Ha Mashau
Muano-Phunge
Tshiilwa-Mutshila wa mbudzi
N(wana wa Khaladzi-Mphwa-Vhulale
Vhadau vha Tshiheni
Mutupo-Dau
Thavha kana vhubvo-Tshiheni
Muano-Vhulalwe, ṋwana wa Dau
N(wana wa khaladzi-Mphwa vhulalwe
Mutupo wavho ndi Mulovhedzi
Thavha yavho ndi Tshavhalovhedzi tsini na Dzanani
Muano wavho ndi mandovhe, mbawi
Tshiilwa tshavho ndi Tshiivha
N(wana wa khaladzi ndi Mphwa-masele na Mphwa-Tshionga
Vhafamaḓi vha Lwamondo
Ha-Mashau mutupo wavho Mufamaḓi
Thavha kana vhubvo havho ndi
Ha-Mashau
Muano wavho ndi Mashau wa Ramutsindela
Tshiilwa tshavho ndi Kuivha muronzhe, Phinimini na lunzhaanzhaa
Nwana wa khaladzi ndi Mphwa-Tshilongo
Mutupo ndi Munyai
Thavha kana vhubvo havho ndi Tshamanyatsha
Muano wavho ndi Tshilongo
Tshiilwa tshavho ndi T(hoho
N(wana wa khaladzi ndi Mphwa-Bwashu
Mutupo wavho ndi Nḓou
Thavha kana vhubvo-
Ha- Manenzhe
Muano-Manenzhe wa Gono
Tshiilwa-Musingo wa nḓou
N(wana wa khaladzi-Mphwa-Tuwa
Tsumbo ya vhuvhili ya Dzinḓou
Mutupo-Nḓou
Vhubvo-T(avha
Muaṋo-nwana wa nḓou
Tshiilwa-Musingo wa nḓou
N(wana wa khaladzi-Mphwa-Tuwa
Zwikhoḓo
Tsumbo ya Tshikhoḓo tsha Vhadau Nṋe ndi Nṱavhanyeni wa ha-Phaswana nga Tshilimanḓila.Ndi mudau wa Tshiheni
tsha mukoma wa phunga ya mavhele...Ndi vha minzeni vha ha miri minaka phetho
i sa naki u vhaḓa mpfo.Ndi vha ha nyamakole maserekana makundisa na mvula
u na nga mulandu wa lugungulo shondoni vhe Nyaphunga zwo mu nyelisa a tshi
vuwa a tsa Nzhelele a fhira nga Tshivhilidulu, Dopeni-Golori e khotsi mpfunze
maano.e ndi ḓo u funza hani wo ro shanyama...e ndo vha ndi tshi ḓo ita
hani ndo lima tsimu vhe wo lima nḓila! Fundudzi lṄa ha nyakodolee u kodolele
u nyele phakho!
Ndi muḓuhulu wa Mukaṱuni na Mulayo...Maumela.....Rambanduli mukalanga
mukalaha o faho a si na ḽiṋwe dzina! Phungeee! Phungee!
Shelani fola.
Dr.N.S.Phaswana
Tsumbo.ya.tshikhoḓo.tsha Dzinḓou
Dzinḓou na vhone vha na nḓila ine vha ḓi khoḓa ngayo. Itshi ndi tshikhoḓo tsha Dzinḓou dza ha Ramasunga. Hu na vhathu vha Dzinḓou vhane vha tshi ḓi renda vha ri: tsumbo Nḓou Muvhindi Muungathole zwa Munzhedzi zwa Nyatshiulu tsho rumbula nṱhwa zwa tshikono wa ḓzindou.
Tsumbo ya tshikhoḓo tsha Masingo
Avha ndi Masingo vha Ha Davhana vhane vha tshi ḓirenda kana u ḓikhoḓa vha ri .dzulani zwanu fhasi Singo Muṱavhatsindi muila mutshila wa mbudzi wa muilafuri. Ahee Rambau wa ri Singo u a lifha, ndi vha ha manngwe a vha lisi kholomo vha vhusa zwigidigidi zwa vhathu.?
Kanzhi Masingo vha dzhiwa vha vhathu vha vhuhosini. Vha ri vha tshi ḓikhoḓa vha ri Tshavhumbwe.
Tsumbo ya tshikhoḓo tsha Vhadau
Vhadau na vhone vha na nḓila ine vha ḓirenda ngayo: tsumbo, .Vhadau vha Thenzheni vhone vha tshi ḓikhoḓa vha ri .Ndi Thenzheni lṄa Vhadau vha malowanḓila vha lowa na mufhiri wa gondo. Ngeno Vhadau vha Tshiheni vha tshiri.ri .Vhadau.vha.Nyaphunga.
Tshiheni, vha dzivha nkodo lṄa Fundudzi, vha sa limi mavhele, vha lima mavhele vha vuwa vhe mbudu.
Tsumbo dza tshikhoḓo tsha Vhanyai
.Vhanyai vha ha Nyamutsa nga davhi u a lovha wa sa farelela davhi u a wa: vha no ila pfe?e.?
Nḓila ine vha vhulunga ngayo na yone yo fhambana-vho tsumbo: .Vhanyai vha ha Kama hune ṋamusi ha ḓivhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnḓa ha muḓi tsini na tshiulu,vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni.
Tshikhoḓo tsha Vhakwevho vha Luonde
Vhakwevho vha Luonde: Nguluvhe khulu ndi dza Luonde, zwigwa muṱaḓa ndi zwa Luvhola.
Luonde ndi thavha khulu ngeno Luvhola i thavha ṱhukhu.
Prof Ralushai-Mbilwi ha Ralushai (23September 2002)
Dr NS Phaswana-(12February 2003)
2.3 Zwiambaro
Vhavenḓa ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambanaho na kwa vhaṋwe. Uya nga mvelele, vhana vhaṱuku vha vhasidzana vho vha vha tshi ambara mareḓo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi na mareḓo, vha vhanna vhone vho vha vha tshi ambara vhugoni.
Ri tshi sedza sialala ho vha hu si na tshi nisaho ṱhoni u ya nga kuambarele ukwu. Zwiambaro hezwi zwe ra amba nga hazwo afho nṱha, hu tshi dzhena pfunzo ya tshikriste ye ya sasaladza matshilele ashu, na maambarele ashu zwo vho thoma u vhonelwa fhasi. Maḓuvha ano Vhavenḓa vha vho ḓitongisa ngazwo. Nga nnḓani ha tsindi, vhugoni na musisi, sheḓo ḽone ḽi kha ḓi ambariwa Dombani.
Prof AE Khuba- Univen-September 2002
Zwa Vhaswa
Musalauno vhana.vha Vhavenḓa vha vhatukana kana vhasidzana vha ambara zwi no fana na zwa tshikhuwa. Fhethu hunzhisa a hu tshe na ṋwana na muthihi a ambaraho tsindi kana sheḓo.
Zwa Vhaaluwa
Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole. Vhafumakadzi vho vha vha tshi ya nga miṱhavhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni.
Ngauri ano maḓuvha Vhavenḓa vhono ṱangana na dziṋwe dzitshakha, ri wana maambarele avho aḽa e a vha a tshi sasaladziwa kale ṋamusi a tshi vho tamiwa nga dziṋwe dzitshakha. Tsumbo: Mahayani na ḓzidoroboni, ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara miṱhavhela.
Zwa tshikhuwa zwone zwi kha ḓi ambariwa.
Vhafumakadzi vhanzhi ano maḓuvha vha vho ambara na marukhu zwithu zwe zwa vha zwi tshi ila kale.U ambara ho raliho ri hu wanesa kha Vhafumakadzi vha re ḓzidoroboni kana vho dzhenaho zwikolo.
Zwa mahosi
Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwavho a kwo ngo tou fhambana u yafhi. Fhedzi ḓuvha ḽine muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi, ri wana o ambara mikumba ya Nṋgwe,vhanwe vha a ambara na ya ndau.
Musalauno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho.
2.4 Zwiḽiwa
Vhavenḓa sa dziṋwe tshakha ri wana uri zwiḽiwa zwavho zwo ṱuṱuwedzwa nga vhupo he vha vha vha tshi dzula khaho.Tsumbo : Vha kale vho vha vha tshi lṄa miṱada, Ho ri u ḓa mavhele na vhone vha vho thoma uḽa-vho mavhele.Zwiṋwe zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u lṄa kana u nwa halwa havho ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, ṱhungulifha, Mashonzha, na mitshelo yoṱhe ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.
Vhavenḓa tshiḽiwa tshavho tshihulusa ndi vhuswa. Vhuswa honoho ho fhambana: tsumbo: hu na mutuku wa mavhele,ha vha na mutuku wa mugayo,ha vha na munamba wo bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu.Vhuswa vha tshi vhu lṄa vha sevha nga nama na muroho, ṋemeṋeme ,nṱhwa , ṱhungulifha, mashonzha, nzie, madzhulu. Zwinwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwiṋwe zwine vha nwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na madzanga sa mabvani, mafhuri, dziṋawa na nḓuhu.
Mitshelo yavho ndi ya ḓaka na ya hayani, tsumbo:mitshelo ya ḓaka: mahuhuma,ṱhawi
mavhungo, ṱhanzwa, maṱamvu, mahuyu, nombelo, mazwilu, maramba, makoloko.e, khwakhwa, ṋii na zwiṋwe zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo ya hayani: manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri, maberegisi na miṋwe minzhi.
Tshilimo
Tshilimo ndi khalaṋwaha ine ya ḓivhelwa mvula na ndimo. Nga iyi khalaṋwaha vhathu vha a bva vha yo lima masimuni zwiliṋwa zwo fhambananaho. Kha Lushaka lwa Vhavenḓa, vhaaluwa vha a ḓivha uri musi mvula yo na nga ṋwedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho. Nga itshi tshifhinga hu vha ho vuwa shiashia na gaḓagaḓa lṄa u goba na u zwala mbeu.
Zwiliṋwa zwo ḓowelwaho u liṋwa tshifhinga itshi ndi mavhele, nḓuhu, phonḓa, thanga (phuri), mmphwe dza tshivenḓa, zwibampuni, ṋawa, maranga, bvani, gwaḓi, tshidzamanga na zwiṋwe-vho.
Nga khalaṋwaha iyi ya tshilimo u wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi. U wana ṋwana a tshi mamela lurumbu. Muṋwe na muṋwe u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe.
Tshifhinga itshi tshi a vhavha vhukuma. U wana vhahulwane vha tshi rotha mabiko. Vhana vho fhiwaho zwidimana vhone, wa sedza zwanḓa zwavho u wana zwi na mapone.Kha vhaḽa vhaṱhanngana vha limaho nga zwipano u wana hu tshi pfala zwimebi fhedzi vha tshi tshaela kholomo.
Khalaṋwaha iyi i dovha ya ḓivhelwa u fhisa na mvula. Ndi tshone tshifhinga tshine wa wana maṋowa o tou ḓifha maanḓa. Ndi tshone tshifhinga tsha dali. Tshilimo a si khalaṋwaha ya ndimo fhedzi, tshi dovha tsha vha tshifhinga tshine ha wanala nemeneme, nṱhwa, nṱhwamakhura, nzie na mashonzha. Musi ndimo yo no fhela, vhathu vha vha vho lindela khalaṋwaha ya tshifhefho ine vha vha vha tshi ḓilugisela u ka.a.
Tshifhefho
Tshifhefho ndi khalaṋwaha ine ya ḓa nga murahu ha tshilimo. Tshifhinga itshi vhathu vha vha vha tshi khou lavhelesa uri khaḽo yavho i ḓo vha yo tou itisahani. Nga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nḓuhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa. Hafhu tshikoli tshi nga tou bikiwa, kana ha bikwa tshidzimba nga dzi thoro dza tshikoli musi dzo no oma kana tshikoli tsha tou ṱhaṱhiwa. Nḓuhu na dzone dzi nga tou bikwa, u gotshiwa na makanda kana dza tou kadzingiwa.
Tshifhefho tshi dovha tsha vha tshone tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwiḽiwa zwi no nga zwidzimba. Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu, mavhele, phonḓa na ṋawa. Vhane vha lṄa thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika. Mafhuri a dovha a bikwa nga dzimbavhi.
Khalaṋwaha iyi i tshi fhela vhathu vha vha vho kuvhanganya zwiḽiwa zwine vha nga zwi shumisa musi vha tshi ḓo dzhena kha khalaṋwaha ya vhuriha.
Vhuriha
Vhuriha ndi khalaṋwaha i no ḓa nga murahu ha tshifhefho. Khalaṋwaha iyi i vha i tshi rothola lune na zwiḽinwa zwine zwa limiwa zwa vha zwo fhambana na zwa tshilimo. Kha vhaswa hu vha ho vuwa gaḓagaḓa lṄa u ita dzingade na zwiraba. Vhunzhi ha miroho i no ṱavhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila naho hu si na mvula. Miroho i no nga mitshaina, khavhitshi, nyala, maṱamaṱisi na miṋwe-vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalaṋwaha iyi.
Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vha vha vho ambara zwiambaro zwa u dudela. Hezwi hu Vhuriha, ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhaṱhannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni nga u shavha phepho.
Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha vha vha tshi wela muḽani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni.
Dziṋowa na dzimbenzhelele zwi vha zwo dzumbama nga uri na zwone a zwi tshili zwavhuḓi phephoni. Musi vhuriha vhu tshi fhela hu vha hu tshi khou sendela khalaṋwaha ya luṱavula.
Luṱavula
Luṱavula ndi khalaṋwaha ine ya ḓa nga murahu ha vhuriha. Iyi khalaṋwaha i ḓa musi ho no fhira ṋwedzi wa T(hangule une wa ḓivhelwa muya. Nga itshi tshifhinga miri i vha i khou thoma u tuma lurere. Kha iyi khalaṋwaha hu vha hu tshi khou fhisa fhedzi a zwi fani na tshilimo.
2.5 Dzingoma
Nga Tshivenḓa ngoma dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili. Izwi zwi amba uri ndi dzingoma dze Vhavenḓa vha dzi wana kha dziṋwe tshakha. Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani hedzi.
Nga nnḓa ha ngoma dzo bulwaho afho nṱha, hu na dzi tevhelaho dzine ha pfi ndi dzone dza Vhavenḓa sa vhusha, domba, tshikanda, na u tamba vhutuka. Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi (o no thomaho u vhona mad(uvha). Musi musidzana o hula o ralo vhabebi vhawe vha mu suma mukomani, mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhaṋweni.
Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhaṋweni hu pfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba.
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha. Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u a dzhena dombani, fhedzi- ha arali domba lṄa ima, tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u kho u ḓubunya.
Domba ḽone ḽi tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani. Misanda minzhi ano maḓuvha yo ḓidzhenisa ṱshothe kha zwa u imisa domba. Kha idzi ngoma, vhana vha guda ṱhonipho na nḓila ine vha tea u ḓifara ngayo musi vha tshi hula. Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u ḓifarisa hani ngeno vhaṱhannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u ḓifarisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita muṱani.
Musevhetho
Musevhetho ndi ngoma i no tshinwa nga vhasidzana na vhatukana.
Kanzhi vhasidzana vha tshi ya musevhethoni vha ṱuwa vho hwala ṱhasana. Musi musevhetho wo no swa vha sala vhana basa (vhadzi) sa tshiga tsha uri vho tshina musevhetho.Mutukana u a ya musevhethoni arali o ya muḽani. Musevhetho ndi ngoma ye Vhavenḓa vha i wana kha Vhasuthu (Vhad(ogwa) na vhaṋwe Vhasuthu vha devhula.
Vho-Nyamuofhe Rammbuḓa-Dzimauli Musanda-December 2000
Vhusha
Vhusha ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha Vhavenḓa. Fhedzi-ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga i ya musanda. Vhakololo a vha tshini musevhetho vhunga musevhetho i ngoma ya vhasiwana, nahone ngoma iyi a i imi musanda i imiswa nga muthu zwawe o wana thendelo kha Vhamusanda, khosi kana Thovhele vhaṋe vha mavu.
Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzikhomba hu si musidzana muṋwe na muṋwe. Vhakolo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina. Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tsha u ṱanganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha ḓivha o no vha na muṱhannga wawe.
Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo vala. Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi u ya zwikoloni yo vha i tshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo.
Vhasidzana vha Vhavenḓa vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnḓa ha miṱani hune vha nga kha ḓi gudiswa milayo, afha ngomani ndi hone tshikoni tsha milayo ine ya ita uri musidzana a vhe na mikhwa yavhuḓi.
Vho-Nyamuofhe Rammbuḓa-Dzimauli Musanda-December 2000
Tshikanda
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ya vhasidzana vho fhiraho kha vhusha. Ngoma iyi i rangela domba. Naho musidzana a songo tshina Tshikanda u a ḓubunya, a dzhena dombani na vhaṋwe.
Ngoma iyi i sumbedza i songo fhambana na Vhusha, milayo ndi mithihi hu tou vha u ombedzela uri Vhasidzana vha aluwe vhe na mikhwa.
Vho-Nyamuofhe Rammbuḓa-Dzimauli Musanda-December 2000
Domba
Domba ndi yone ngoma ya u fhedzisela ya Vhasidzana. Ngoma iyi i khou dzhiwa i ya u fhedzisela ngauri khomba dzi no dzhena dombani dzi vha dzo no vhina lune u bva dombani dzi nga mbo ḓi ya vhuhadzi.
Zwiḽa kale domba ḽo vha ḽi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu. Musalauno ḽi vha vhuriha tshikolo tsho vala nahone lṄa swa vhuriha musi tshi tshi vula. Musalauno vhasidzana na vhatukana vha tshina domba heḽi nga L(avhutanu na Mugivhela. Nga Musumbuluwo vha vhuyelela tshikoloni hafhu.
Na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana. A si vhanzhi vhaṱhannga vhe vha vha vha tshi tshina domba.
Tshiṋwe tshine ra tshi vhona musalauno ndi hetshi: vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiswa nga vhokhotsi avho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya u sa ya dombani (exemption fee). Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshiḽa tshifhinga tsha musi Vhavenḓa vha tshi khou vhuswa nga Riphabuḽiki ye ya vha i tshi pfi Riphabuḽiki ya Venḓa. Naho uyu muvhuso wo fhela, mahosi a kha ḓi vha na maanḓa mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani. Vha sa funi vha badela yeneyo tshelede i no pfi "exemption fee". Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzipfunzo dza nṱha vha tshi vho ya dombani.
Vho-Nyamuofhe Rammbuda-Dzimauli Musanda-December 2000
U tamba vhutuka
U tamba vhutuka ndi iṋwe ngoma ya Vhavenḓa ine khayo ha dzhena vhatukana vho no vha kha tshiṋwe tsha zwiito zwine Vhavenḓa vha zwi tevhela sa nḓila ya kualusele kwa vhana muṱani. Tshipiḓa itshi tshi ṱhogomela vha mbeu ya tshinnani.
Hu sedzwa nga maanḓa maitele a zwa vhudzekani. Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana a no khou dzhenela u tamba vhutuka. Mutukana uyu u tambiswa vhutuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nḓuni tshihulwane. Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tamba vhutuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho.
Mutukana ano ya vhutukani u fanela u vha o luma luṱanga. Khotsimunene kana muṋwe muṱhannga muhulwane wa henefho muḓini o no ya ho vhutukani u ḓo ṱuwa na uḽa mutukana a ya hangei hu re na vhaṋwe vhutukani. Arali houḽa mutukana a sa ṱoḓi u ya vhutukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza.
Henengei vhutukani vha funzwa mikhwa ya Tshivenḓa na matshilele oṱhe a Tshivenḓa. Pfunzo khulwane hafha vhutukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi, vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha ṋwana wa muṋwe muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa muṋwe muthu.
Ri tshi ḓa kha sia lṄa ṱhompho wo vha u tshi funzwa uri muṋwe na muṋwe a linganaho na khotsi au ndi khotsi au. U mu ṱhonifha sa musi u tshi ṱhonifha khotsi au. U losha vhahulwane nahone ho vha hu tshi dzhielwa nṱha nga maanḓa. We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha.
Prof Ralushai-Mbilwi Ha Ralushai,23 September 2002
Murundu
Murundu ndi ngoma ino tshinwa nga vha mbeu ya tshinnani. Ngoma iyi i na madzina o fhambananaho zwi tshi ya nga u fhambana ha vhupo. Kha maṋwe masia ngoma iyi i vhidzwa murundu, huṋwe hogo kana muḽa. Fhedzi u fhambana ha madzina a zwi iti uri hu fhambane maitele a ngomani iyi. Musi murundu u sa athu u ima u vhigwa musanda. Shuvhuru lṄa u thoma u wela muḽani ndi ṋwana a bvaho muṱani wa Maine wa muḽa uyo. Ngoma iyi a i dzhenelwi nga Vhakololo sa izwi Lushaka lwa Vhavenḓa lu tshi dzhia ngoma iyi sa i sili. Heyi ngoma hu pfala uri yo ḓa na Vhalemba kana Vhashavhi u bva ngei kha lṄa Isiraele. Vhavenḓa vhone vho edza vhashavhi musi vha tshi ḓidzhenisa kha u ruba sa izwi vho vhona zwivhuya zwa ngoma iyi. Murundu hu tendwa u pfi u lugisela vhaṱhanga u vha vhanna vha re na vhuḓifhinduleli nahone u dovha wa thivhela malwadze a ḓiswaho nga zwa vhudzekani.
Ngoma iyi i ima vhuria nahone ḓakani kule na hune ha dzula vhathu. Murundu u ima vhuria hu tshi itelwa uri mashuvhuru a ṱavhanye a luge sa izwi muḽani hu sa dzheni mushonga. Murangaphanḓa wa murundu ndi maine. Maine ndi ene a no imisa na u dzivhela (mul(a) murundu nga phamba uri hu si vhe na zwi dinaho u swikela murundu u tshi swa. Mashuvhuru vha no tshina ngoma iyi ndi vhatukana vha u bva kha miṋwaha ya sumbe na u fhira. Miṋwahani ya kale nga tshifhinga tsha vhomakhulukuku, ngoma iyi yo vha i tshi ima lwa miṋwedzi ya rathi. Tshifhingani itsho vhadabe vho vha vha tshi zwima phukha uri hu ḽiwe. ṋama yo vha i tshi ḽiwa nga mashuvhuru musi muḽa wo no fhindulela.
Nga mulandu wa tshanduko dzo ḓaho na pfunzo, muḽa u vho ima ṋwedzi muthihi wa Fulwi musi zwikolo zwo vala. Zwiḽiwa zwi no ḽiwa muḽani zwi pfi Tshivhonelo. Tshivhonelo tsha zwihoṱola na vhalidi, vhadabe na mashuvhuru zwi bikwa mankhoni nga dzikhomba. Mashuvhuru vhane vha vha vho shavhela muḽani kana vhane vha si vhe na mudabe vha lṄa gavhelo. Tshivhonelo tshi hwalwa nga vhasidzana vhane vha vha vho tiwa muṱani ho sedzwa uri a vha athu u thoma zwa vhudzekani. Tshivhonelo tshi ṱanganedzwa dzikhareni nga vhadabe vhane vha ḓa vha tshi khou imba hogo.
Hogo i sinḓwa hu tshi khou fhindulwa vhasidzana musi vha tshi vhidzelela nga luimbo lune lwa ri .Ri aḽa ri al(a?. Musi vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi pfa hogo yo ṱangana, vha a khotha nga murahu ha dzikhare. Dzindilo dza tshivhonelo dzi a bviswa mifaroni dza vhewa phanḓa ha dzikhare u livhana na Muthu onoyo o ḓisaho tshivhonelo. Vhadabe vha swika vha hwala dzindilo dza tshivhonelo u bva fhaḽa phanḓa ha muthu o ḓisaho. Vhasidzana vha khotha u swikela tshivhonelo ṱshothe tsho no dzhiwa. Musi hogo yo no rembuluwa u humela mishashani hune ya bva, vhasidzana vha a vuwa vha doba mifaro yavho vha humela murahu mankhoni.
Musi muḽa wono fhindulela, vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi swika dzikhareni, vha ḓivhadza vhadabe nga u vhidzelela ḓaganana ḓ(aganana, ḓaganana iḓa u dzhie tshivhonelo tshau). D(aganana ḽi a fhindula lṄa ranga hogo phanḓa u ya u dzhia tshivhonelo ngei dzi khareni.
Muḽa u pfi wo fhindulela musi dzikhare dzo ambadzwaho kha thanda dzo no ḓadza. U fhindulela uhu ndi muvhigo kha vhabebi wa uri vha ḓilugise sa izwi murundu u tsini na u swa. Ndi mulaedza wa u tsivhudza vhane vha nga vha vha tshi kha ḓitama u wedza vhana uri muḽa u tsini na uswa. Hafhu, shuvhuru ḽine lṄa nga wela nga murahu ha u fhindulela ḽi pfi ḽo ḓubunya. U ḓubunya zwi a ambelwa na kha muthu o thomaho a ya sibadela a tou u ya muḽani u wana mulayo. Fhedzi-ha u ḓubunya zwi amba u bva kha vhutukana u tshi dzhena vhannani.
D(uvha ḽine murundu ha pfi wo fhindulela, hu vha na vhuṱambo ho fhambananaho sa maḓaganana, mipengo na zwiṋwe-vho. Nga ḓuvha iḽi vhasidzana vho ḓisaho tshivhonelo, vho shavhedzaho nga masheḓo, vha a khotha musi ḓganana na mipengo zwi tshi khou pembela. Afha kha vhuṱambo uhu na vhafumakadzi vhahulwane vha a ḓa u vhona ḓaganana.
Mipengo yone i a rwa arali kha gogo ḽo ḓaho u ṱalela vhuṱambo uhu ha vha na muṋwe o imaho nḓilani ya hune mupengo a khou gidima. Vhasidzana vha tshivhonelo vhone a vha tendelwi u vusa ṱhoho musi vhuṱambo uhu vhu tshi khou bvela phanḓa. Ane a pfuka ndaela iyi u a rwiwa nga mugwabere. Heḽi ḓuvha ḽi tendela-vho na mashuvhuru vho no lugaho u ya dzikhareni u dzhia tshivhonelo. Nga u ralo, vhomme vhane vha vha hone vhuṱamboni uhu vha a kona u vhona vhana vhavho vhane vha khou ruba.
Ngomu muḽani nga vhusiku ha musi u tshi fhindulela, hu imiswa muḽagalu wo vhoxwa tshikumba tshitshena tsha mbudzi nṱha ṱhodzini. Mulagalu uyu hu vha hu danda lṄa muri mulapfu une wa reṋwa nga fhasi tsindeni. Muri uyu u a bviswa makwati wa sala u mutshena. Hoyu muḽagalu u imiswa vhusiku musi mashuvhuru vhoṱhe vho no eḓela. Musi vhahulwane vha muḽa vho fhedza u gwela muḽagalu, mashuvhuru oṱhe a a vusiwa ha pfi a ḓe a vhone makhulu vha ndebvu dza tshikumba.
Mashuvhuru vha tsivhudzwa uri vha humbele tshine vha ṱoḓa kha makhulu nga murahu ha u luvha kana u losha. Musi u luvha na u losha zwi tshi khou bvela phanḓa, muthu o nangwaho u a kwambatela muḽagalu a ya nṱha ṱhodzini a fara tshikumba tshiḽa tsho itwaho ndebvu. U luvha na u losha zwo no fhela hu a imbiwa ho takalelwa uri makhulu vho ḓa.
Musi ngoma iyi i tshi swa, hu vha na mitambo i ngaho, maḓaganana, mipengo na zwiṋwe-vho. Vhathu vhane vha vha vha tshi khou fumba ngomani iyi vha vhidzwa mashuvhuru huno vhalidi kana vhathu vhane vha vha ṱhogomela vha tshi vhidzwa vhadabe. Kha vha vhavhoni vha vhalidi, hu na Tshihoṱola, Mudabe muhulwane na vhaṋwe vhadabe. Tshihoṱola hu nga vha mukalaha ane a vhona zwoṱhe zwine zwa vha zwi tshi khou itea zwi tshi kwama vhalidi na vhadabe vhavho. Hu dovha hafhu ha vha na mudabe muhulwane. Mudabe muhulwane u shuma sa tshanḓa tsha ṱshihotola. Tshihoṱola na mulidi vhone a vha tsha bvula kana u laya muḽani. Vhathu avha a vha tsha vuwa nga matsheloni vha ya u tamba kana u dzhia tshivhonelo.
T(halutshedzo dza maipfi
? Maine ? muṋe wa muḽa
? Shuvhuru ? Muthu a songo yaho muḽani kana muthu a songo fumbaho
? Mulidi na Tshihoṱola ? ndi vhathu vhahulwane muḽani vhane vha sedza zwoṱhe zwi kwamaho zwiilaila na maitele a muḽani.
? Mudabe ? Mudabe ndi muthu ane a vhona vhalidi na u vhona uri thaidzo dzavho dzothe dzo tandululwa. Muthu uyu u shuma sa tshanḓa tsha ṱshihotola.
? Tshivhonelo ? Ndi zwiḽiwa zwi ḽiwaho muḽani
? Dzikhareni ? Afha ndi hune tshivhonelo tsha dzhiwa hone nga vhadabe u bva kha vhasidzana vha thungamamu
? Mufarambudzi ? Ndi shuvhuru ḽo welaho muḽani u thoma. Shuvhuru iḽi ḽi langula mashuvhuru dangani uri vha si ite zwine zwa nga vha khombo khavho.
? Danga ? Hune mashuvhuru vha dzula hone vha tshi khou guda milayo.
? Muḽagalu ? muri wo reṋwaho nga fhasi kha tsinde wa bviswa makwati wa bwelwa khoroni ya muḽa. Mashuvhuru vha a gonya muḽagalu u sumbedza uri vho no luga.
2.6 Vhurereli
Uya nga vhurereli ha tshivenḓa, Vhadzimu kana midzimu i dzula maḓini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha N(etshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala ṋowa tshena ine ha tendwa u pfi yo fara mbebo. Uya nga vhuṱanzi ha dziṋwe ṱhoduluso vhu sumbedza uri ṋowa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha muḓi wa Tshiavha. Maḓaka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi na one a vhidzwa zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphiḓi.
Lushaka lwa Vhavenḓa lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo. Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi , khuhu ,maḓi na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavenḓa vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhuḓi na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho muṱani. Sa musi muthu o wana mushumo, ho bebiwa ṋwana , hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa ḓzindila musi vha tshi ṱanga lwendo.
Muphaso
Vhavenḓa ndi vhathu vhane vha vha na zwine vha tenda khazwo. U phasa ndi iṋwe ya nḓila dzine Vhavenḓa vha i shumisa musi vha tshi rerela midzimu yavho.I vha nḓila ya u suma zwine vha khou ṱangana nazwo kana ya u isa dzindivhuwo.
Musi hu tshi phasiwa hu shumiswa maḓi na fola,vha ralo vha tshi khou nwa maḓi vha khuba nga mulomo vha fhedza nga u a pfela fhasi vha tshi ambelela uri na inwi vhomakhulukuku, na vhane ri sa ni ḓivhe.Vha ita izwo vha tota fola vha shela fhasi vha ri dahanisanani ni sielane.Vha ralo vha tshi khou ḓiambelela zwenezwo zwine vha nga vha vha tshi khou tama zwi tshi bvelela.
Kanzhi kha lushaka hu phasa makhadzi fhedzi na malume u a phasa na makhulu.
Malombo
Malombo ndi tshithu tshiswa Vendḓa .Malombo ndi zwithu zwo bvaho thungo dza ha Mutele na Ha-Makahane.Ndi zwine na pfa vha tshi ri 'ka Mutele a ku endi ṋwana a kalu kalula lulembethu' Izwi zwi amba uri wa dalela Ha -Mutele kana ha-Makahane u vhuya u na mudzimu wa malombo. Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Vendḓa a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a ḓa kha Vhalembethu vha Ha-Mutele na vha Ha-Makahane fhano Venḓa.
Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivenḓa vha amba Tshikalanga.
Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Maṱongo. Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda. Dzi tshi fhalala, vhatshini (malombe) na mune wa ngoma vha ya musanda u livhuwa vhamusanda. D(uvha ḽenelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi.
Malombo.a.tshinelwa.hezwi:.Musi muthu a tshi khou lwala, ṋanga i a ri vhakale vha khou ṱoḓa tshauri na tshauri. Tshenetsho tsha phethiwa mulwadze hu pfi u a fhola.
Dr.N S Phaswana- 12February 2003
Thevhula
Thevhula ndi ipfi ḽine lṄa khou bva kha u 'tevhula' ndi uri hu khou shelwa maḓi fhasi. Thevhula dzo fhambana. Misanda a i fani, zwenezwo- ha vha ḓo wana kha miṋwe misanda hu tshi pfi o yaho ḓakani (mul(ani) ha fari thungula. Nga u pfufhifhadza muthu o yaho muḽani; zwitunguloni zwa musanda o vha a sa tendelwi u vha tsini nazwo. Kha thevhula dziṋwe dza mahosi ri wana uri a vha tsha tou tevhela zwa kale zwoṱhe, izwi zwi itea hune vhakololo vhoṱhe vha wanala vho ya muḽani.
Tshifhinga tsha thevhula u wana hu na mahalwa o ingiwaho e manzhi. Halwa vhu vha tshipiḓa tshine vha Vhavenḓa vha tshi fhirisa kha thevhula.
Tshele
Musi muḓini hu tshi pfi hu na tshele ndi musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu fhedzi hu so ngo tikiwa ngoma. Tshele dzi vha hone arali hu na muthu ano khou vhaisala fhedzi ene u vha a songo tea u tshina nga tshifhinga tshenetsho. Arali muḓini hu na mulwadze vha hawe vha ya ha vhomaine vha yo suma muthu wavho ano khou lwala. Arali vhomaine vha tshi sedza mulwadze vha vhona o tea u lidzelwa tshele vha vhudza vhane vha mulwadze uri mulwadze u khou fanelwa u lidzelwa tshele. Hu a kuvhanganywa vhathu vha ḓa vha imbelela musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu. Tshele a dzo ngo tou fhambanesa na ngoma ngauri hu tshi tikwa ngoma tshele dzi a lidzwa na musi hu tshi khou wisiswa mudzimu nga maine tshele dzi a lidzwa. Tshiṋwe tshifhinga ri wana uri tshele dza vhuya dza fhela, hu mbo ḓi thoma ngoma. Tshifhinga itshi maine o no dzula o ramba malombe awe.
Vhuloi
Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhaṋwe vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi. Hu na vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa. Ha u bebelwa ndi vhuḽa vhune ha pfi o vhu wana kha vhabebi vhawe. Kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe. Vhaloi vhanzhi hu pfi ndi vhasadzi. Munna ane a lowa hu pfi ndi tshivhimbili.
Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi. Ane a pomoka muṋwe uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa. Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa. Mbilwi Ha-Mphaphuli tshiṋwe tshifhinga vho vha vha tshi vhulaha muloi nga u mu vhofha milenzhe na zwanḓa vha mu posa tivhani lṄa Mavhuvhi.Tivha iḽi ḽi kha mulambo wa Mutshinḓudi.
Arali ṋwana a tshi ḓo vha muloi hu pfi u vhonalisa hani? Musi muṱani wa u lowa hu tshi vha na ṋwana, ṋwana uyu u a lingwa arali a tshi ḓo vha muloi. N(wana u lingwa nga u poswa kha luvhondo lwa ṱshitanga kana a poswa nṱha ha ṱhanga. Arali ṋwana uyo a kwambatela zwi amba uri u ḓo lowa, huno a wa zwi vha zwi tshi amba uri ṋwana onoyo zwa Vhuloi a nga si zwi kone. Vhuloi uhu ndi ha mbebo.
Malwadze manzhi ano livhanyiswa na vhuloi ndi haya: tshifula, tshipengo, u shaya mbebo na maṋwe-vho ane a nga sa tshiḽiso na u ṱatshilelwa na maṋwe-vho.
2.7 Vhutsila
Vhavenḓa ndi vhathu vhane vha ḓiṱongisa nga vhutsila vhune vha vha naho.Vhutsila honoho vhu katela vhuvhaḓi, u vhumba , u ola, u runga zwiambaro na u imba. Vhunzhi ha zwilidzo zwine vha lidza vha vha vho tou ḓivhaḓela. U fana na zwilidzo zwi ngaho sa, dende, mbila na phalaphala na zwiṋwe zwinzhi.
Kha zwa u vhumba, Vhavenḓa vha vhumba dzikhali,mvuvhelo,zwidongo na zwiṋwe-vho.Vhutsila honohu hu sumbedza ho ṱuṱuwedzwa nga nzulele sa nḓila ya u lingedza u ita uri vhutshilo vhu ḓifhe.Kha zwivhumbiwa, khali ṱhukhu dzo vha dzi tshi shumiswa u bika ngeno mvuvhelo i ya u hwala maḓi na halwa. Nkho dzone dzo vha dzi tshi shumiswa u shela halwa. Vhaṋwe-vho vha vha tshi dzi shumisa na u vhea mavhele.
Zwivhaḓwa
Zwivhaḓwa ndi zwithu zwo vhaḓiwaho nga avho vha vhaḓaho dzimpfo, dzingoma, mituli, pheṱho na zwiṅwe-vho. Vhaṋwe vhavhaḓi u wana vha tshi vhaḓa zwifanyiso zwi fanaho na muthu kana dziphukha.
Vendḓa ḽi na vhathu vhanzhi vhane vha ḓivhelwa u vhaḓa. Vhaṋwe mishumo yavho yo no ṱaniwa maṱanoni ngeno miṋwe i tshi rumelwa seli. Kanzhisa ri wana uri vhavhaḓi ndi vha vhanna.Vho Noriah Mabasa vho sumbedza uri na vha vhafumakadzi vha tshi zwi takalela vha a zwi kona. Nazwino vho no thoma na tshikolo tsha u gudisa vhaṋwe vhafumakadzi ngavho nga ha u vhaḓa.
Zwivhumbwa
Afha muvhumbi sa muvhaḓi u sumbedza vhukoni hawe nga u shumiswa vumba. Vhakale vho amba vha ri hu bebelwa vhuṋanga i vhutsila vha vhona nga maṱo. Izwi zwi amba uri hu na vhathu vhanzhi vho gudaho u vhumba nga u tou vhona mavhumbele a vhaṋwe.
Vha ḓivheaho nga maanḓa nga u vhumba khali fhano Vendḓa ndi Vhalemba. U konesa havho u vhumba ndi zwiṋwe-zwo vha itisaho uri vha si lime dzunde lṄa musanda, tshavho ndi u vhumba dzikhali. Vhavhumbi vhanzhi vha fhano Vendḓa vho vha vha tshi enda vha tshi vhimbila na mashango vha tshi rengisa dzikhali.
Nyolo
Musalauno hu tshi pfi muthu ndi muoli hu ambiwa muthu a tshi ola zwithu zwo fhambananaho sa hezwi vha tshi ita zwifanyiso zwa vhathu , zwa dziphukha, makole , zwa dzithavha na zwiṋwe zwinzhi zwinzhi. Kale Vhavenḓa vho vha vha tshi nakisa nnḓu dzavho nga makolo wa wana dzo naka vhukuma. Vhaḽa Vhavenḓa vha dzulaho muṱavhani, nga maanḓa Vhuronga, vha tshi ita makolo kha maguvha avho.
2.8 Tshiga
Tshiga tsho shumiswaho kha ino webusaithi tsho imelaho Vhavenḓa ndi ngoma, domba na ṋwenda. Ndi vhone vha vhoṱhe vhane vha tshina domba kha shango ḽoṱhe. Arali vhathu vha vhona muthu o ambara ṋwenda vha mu humbulela u vha Muvenḓa.
Ra dovha hafhu ra vhona ngoma ya tshikona kana ya domba ngauri mafhaṱele ayo a Vendḓa fhedzi.
2.9 Nyimbo
Vhavenḓa ndi vhathu vha ḓivheaho nga u imba. Nyimbo dzavho dzo fhambanesa: huna nyimbo dzine dza imbiwa vha tshi khou shuma madavhani, ha vha na nyimbo dza malende, ha vha na nyimbo dza vhushani kana dombani, ha vha na nyimbo dza muḽani , ha vha na idzo dzine ra wana muimbi e muthihi sa hezwi, tshilombe tshi mvumvusa vhathu tshi tshi khou lidza zwilidzo. Hu dovha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana sa dzingano.
Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwoṱhe. Zwi na tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vhavenḓa.
Nyimbo dza Dakalo
Nyimbo kha Vhavenḓa dzine dza imbiwa musi ho takaliwa, dzi katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona. Nyimbo idzi dzi fheletshedzwa nga Mitshino na mirumba. Afha u wana murumba u tshi ṱambela zwanḓa.
.Nyimbo dza u gungula
Nyimbo idzi dza u gungula dzi a wanala-vho na kha Malende na Tshigombela.Afha u wana ho ṱanganedzana zwigoḓo ṋna henefha murumba u ṱambela zwanḓa.
Nyimbo dza Mushumo
Nyimbo dza mushumo dzi imbiwa nga zwifhinga zwa tshilimo, tshifhefho na mavhuya haya . Afha ndi hune ya vha yo ṱanganedzana ya mafhuwe. Kanzhi hu vha hu si na mirumba ine ya khou lidzwa, ho ḓala u ṋuṋuna. Vhafumakadzi ndi musi vho ri vhusiku sala nḓuni , ṋwana a tshi mamela lurumbu, hu tshi pfala musi u mutulini kana dzembe museni.
Zwilidzo
Hu na tshakha nnzhi dza zwilidzo zwa tshivenḓa. Vhunzhi ha izwi zwilidzo zwi vha zwi na zwine zwa amba zwone.
Lugube
Lugube ndi tshilidzo tsho itiwaho nga khavho ya fhuri na thanda ine ya vha yo tou vhaḓiwa. Lugube kanzhi lwo vha lu tshi lidziwa nga musidzana ane a vha a si na muthu ane a tshila nae a tshi khou ṱoḓa uri vhathu vha vhaṱhannga vha mu vhone. Lugube lwo vha lu tshi dovha lwa lidziwa nga mufumakadzi o maliwaho. Izwi zwi tshi sumbedza uri afho muṱani zwithu a zwi khou tshimbila zwavhuḓi.
Tshihwana
Tshihwana tsho vha tshi songo tou fhambana kule na lugube. Tshone tsho vha tshi tshi lidziwa nga muthu wa muṱhannnga ane a vha a si na muthu ane a tshila nae ḽu lidza hawe tshihwana zwi vha zwi khou amba uri na ene u khou ṱoḓa muthu ane anga tshilisana nae wa tshifumakadzini.
Mbila
Mbila ndi tshiṋwe tsha zwilidzo tsho pfumaho muungo u takadzaho wa tshivenḓa. Kanzhi yo vha i tshi lidzwa thavhani. Vhalidzi vha mbila vha vhavenḓa ho vha hu tshi vha vhakalaha. Ano maḓuvha mbila i vho lidzwa fhethu ho fhambananaho. Vhaimbi vha nyimbo dza sialala vha a lidza mbila kha zwilidzo zwavho.
Mbila Mutondo
Mbila mutondo i vha i songo tou fhambana kule na mbila. Yone kanzhi yovha i tshi lidziwa nga vhathu vha vhafumakadzi. Mbila mutondo i a kona u lidzwa nga vhathu vho no fhira vhavhili.
Mbila dza madeze
Mbila ya madeze ndi iṋwe tsumbo ya mbila. Hu na vhalidzi vhanzhi vha vhavenḓa vhe vha vha vha tshi lidza mbila ya madeze.
Tshidzholo
Tshidzholo na tshone ndi tshiṋwe tsha zwilidzo tshine a tshi tsha tou wanalesa ano maḓuvha. Fhedzi tsho vha tshi tshi wanala kha lushaka lwa Vhavenḓa. Vhunzhi ha zwilidzo zwa Vhavenḓa a zwi ho kha dziṋwe tshakha.
Tshipoṱolio
Tshipoṱolio tsho vha tshi tshi lidziwa nga vhatukana. Musi vha tshi ya malisoni vho vha vha tshi dzula fhasi vha tshi khou tamba vha tshi khou lidza tshipotolio. Tsho vha tshi sa tou vha na mushumo muhulu nga nnḓa ha u mvumvusa.
Dende
Dende na ḽone a ḽo ngo tou fhambana na lugube. Zwithu zwo shumiswaho u sika lugube zwi fana na zwa dende. Dende kanzhi ḽo vha ḽi tshi lidzwa nga vhakalaha. Muungo wa dende na wone wo vha u wa u mvumvusa vhathu.
Matshwayo
Matshwayo ndi zwithu zwine zwa ambariwa milenzheni, kanzhi nga vhafumakadzi vha tshi khou tshina tshigombela. Matshwayo a kale o vha a tshi itiwa nga mbeu i no bva kha muri.
Phalaphala
Phalaphala ndi tshiṋwe tsha zwilidzo zwa Vhavenḓa zwine zwa vha na mutsindo muhulu. Phalaphala kanzhi yo vha i tshi lidziwa musi wa nndwa, kana hu na dzunde musanda, hu tshi ṱoḓa u takuwa tshikona kana hu tshi khou tshiniwa tshigombela.
Murumba
Murumba u lidzwa fhethu ho fhambananaho. Hu na murumba une wa lidzwa vhushani, murumba u no lidzwa tshigombelani, murumba un o lidzwa hu tshi khou tshiniwa malende. Murumba u a dovha wa lidzwa musi vhathu vha halwani vha tshi khou ḓimvumvusa nga u tshina.
Tshiṱiringo
Tshiṱiringo na tshone tshi lidzwa nga vhathu vhaṱuku vhe malisoni. Mushumo watsho muhulwane ndi u vha mvumvusa uri vha si farwe nga vhuludu musi vha tshi khou lisa.
2.10 Mitshino
Vhavenḓa vha na mitshino yo fhambanaho. Mitshino yeneyo i katela ya u sumbedza ṱhompho, dakalo na vhurereli. Tshikona tshi shumiswa u luvha Vho-Thovhele, Khosi,.Vhamusanda hu u sumbedza ṱhompho.
Mitshino i ngaho sa malende yone i tshinwa hu u sumbedza dakalo ṱhu dovha ha vha na mitshino i katelaho tshifase,tshigombela na tshikanganga
Tshikona
Vhavenḓa ndi vhaṋwe vha vhathu vhane vha ṱhonifha mitshino yavho. Tshikona ndi tshiṋwe tsha zwilidzo zwine zwa lidzwa u itela u mvumvusa kana hu na mushumo. Nga mvelele ya tshivenḓa tshikona a tshi so kou lila. Tshikona tshi lila musi hut tshi khou vhewa khosi kana musi hu tshi vhulungwa Vhamusanda. Tshikona tshi dovha tsha lila musi hu na vhuṱambo ho fhambanaho.
Nanga dza tshikona dzo ya nga u fhambanana. Hu na nanga ṱhanu na mbili dzine dza vha dzone dzine dza ita uri tshikona tshi takuwe. Hu na nanga ya u thoma ine ya pfi thakhula, kholomo, phala, tshigogonono, bele,
Thakhula
Thakhula ndi ṋanga ya u thoma ine ya vha yone ya u takusa tshikona. Thakhula ndi ṋanga khulwane ine tshikona tshi nga si lile arali i siho. Tshifhinga ṱshothe musi tshikona tshi tshi lila tshi itelwa mutsindo muhulwane nga thakhula. ṋanga dziṋwe dzine dza tevhela dzi vha dzi dza u bvumela ṋanga khulwane.
Phala
Phala ndi ṋanga ya vhuvhili ine ya vha yone ine ya bvumela nanga ya thakhula. Mutsindo wayo u tshi ṱangana na ṋanga ya tshikona zwi ita uri tshikona tshi takadze tshi vhe na mutsindo u shushaho.
Tshigogonono
Tshigogonono a yo ngo tou fhambana nga maanḓa na phala. Vhuvhili dzo ṱoḓou shuma mishumo i fanaho. Mushumo muhulu une ya u ita ndi u bvumela thakhula na phala.
Kholomo
Kholomo ndi ṋanga ya vhuṱanu ine na yone i nakisa tshikona. N(anga ya kholomo ndi tsekene ine mubvumo wayo u tevhelelana na wa thakhula ine ya vha ndenya.
Vho- Muhulwane wa Tshikona tsha vondwe, 31 August 2002, Makhado Stadium
Tshigombela
Tshigombela ndi mutshino wa u mvumvusa na u sumbedza ṱhonifho kha vhane vha mashango. Fhedzi-ha tshihulwane kha mutshino uyu ndi u sumbedza dakalo.Tshigombela tshone tshi tshinwa nga Vhafumakadzi fhedzi kana Vhasidzana.
Musi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa. Kanzhi nyimbo dza hone ndi dzine dza vha dzi tshi khou khoḓa mahosi na u sumbedza zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.sa tsumbo, luimbo lu fanaho na , ro vhofholowa Vendḓa ḽo wana mbofholowo. Luimbo ulu lwo imbiwa nga tshifhinga tsha mbofholowo. Mahosi a Vendḓa ndi Ramabulana, ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana.
Vhatshini vha tshigombela kanzhi vha ambara zwi no fana, hune wa wana vho ya nga miṱhavhela , zwithuza kana matshwayo na thuthu milenzheni
Vho-Tshitwa Gavhi-Tshigombela tsha Vondwe,31 August 2002,Makhado stadium
Tshifase
Tshifase ndi mutshino une na wa sa fhambanele kule na tshigombela na malende sa izwi na wone u wa u mvumvusa. Sa malende, tshifase tshi tshinwa nga vhanna na Vhafumakadzi, Vhasidzana na Vhaṱhannga.
Mutshino uyu u tshinwa ho nga vhanna na vhafumakadzi, vhasidzana na vhaṱhannga vho ṱangana. Avha vhathu vha tshina vho sedzana vha fhedza nga u hakana.
Malende
Malende one ndi mutshino une wa fhambana na tshigombela nga kutshinele, nyimbo khathihi na mirumba. Sa tshigombela , malende a tshinwa ho takalwa ,one a a tshiniwa huṋwe na huṋwe, kanzhi masosani. Fhedzi-ha aya a tshiniwa naho hu musanda arali hu na vhuṱambo kana tshimima. Malende a tshinwa nga Vhanna na Vhafumakadzi, Vhaṱhannga na Vhasidzana.
Kha nyimbo dza malende hu a vha na nyimbo dza dakalo na dza zwigoḓo. Sa tsumbo, nga tshaṋu nga tshaṋu khe ni sa pfani,na nanela mutsinda ḽi si shaka, matakadza mbiluni ndi ṋwana, ihi ndi ṋwana, a si lwone holu lwanga ,lu a tsa lufuno lwo ṱuwa na bada we lu a tsa, ho vhila howa, hu welelele tamu,tamu mungana.
Tshigombela tshone a tshi tshinwi huṋwe na huṋwe, sa tsumbo sosani. Ndi mutshino une wa tshinwa hu tshi tou vha na vhuṱambo kana tshimima.
Vho-Tshitwa Gavhi-Tshigombela tsha Vondwe
3. Luambo
3.2Tshakha
Musi hu sa athu u vha na luambo lu no pfi Tshivenḓa hovha hu tshi ambiwa tshingona. Vhunzhi ha vhangona vha tshe hone vhukati ha Vhavenḓa fhedzi vho miliwa vhunga vha tshi vho amba Tshivenḓa.
Vhangona vha fhambana na Vhavenḓa ngauri vha na zwifho ngeno Vhavenḓa vha na zwiendeulu.Vhangona vha dovha vha vhonalesa nga zwifani zwino thoma nga N(e kana Ra zwine zwa amba muṋe wa shango .
Tshivenḓa tshi na dailekithi ṱhanu na mbili. Hu na Tshiphani tshine tsha ambiwa vhubva ḓuvha ha Vendḓa hune ha vha Ha-Tshivhasa, Ha-Mphaphuli , Ha-Rambuḓa na Ha - Khakhu. Tshiphani tshi dovha tsha vha tshone Tshivenḓa tsho ṋwalwaho dzibuguni dza Tshivenḓa.
Izwi a zwi ambi uri dziṋwe daiḽekithi a si Tshivenḓa. Ndi tsumbo ya uri Tshivenḓa tsho pfuma sa Luambo.
Tshiilafuri ndi daiḽekithi ya Tshivenḓa i ambiwaho Nzhelele, Ha-Kutama na Ha-Sinthumule. Luambo ulu lwo ṱuṱuwedzwa nga u dzulelana na Vhasuthu. Tsumbo ya maipfi:
nga Tshivenḓa tsho ṱambaho hu pfi u ṱoḓa, nga Tshiilafuri ha pfi u nyaga, ha pfi ndeme, nga Tshiilafuri ha pfi vhuṱhogwa.
Hu dovha ha vha na Tshilembetu tshine tsha ambeswa N(iani, Ha .Ma.enzhe, Masisi, Ha-Gumbu, Folovhoḓwe, Sagole, Ha-Mukununde na kha tshipiḓa tsha Ha-Tshikunda malema.
Tshone tsho ṱuṱuwedzwa nga luambo lwa Zimbambwe vhunga vhathu avha vho dzula mukanoni wa vhembe.Vhone vha ri u gala vha tshi amba zwine nga Tshiphani ha pfi u dzula.
Tshimbedzi tshi ambiwa Thengwe, Tshaulu, Ha-Lambani na Ha-Makuya. Tshone tsho ṱuṱuwedzwa nga Tshingona, Sa tsumbo, Tshivenḓa tsho ṱambaho tshi ri sengenedza, nga Tshimbedzi ha pfi senengedza, ṱanganedza, nga Tshimbedzi ha pfi ṱanangedza.
Hu dovha ha vha na Tshironga. Tshone tsho ṱuṱuwedzwa nga Tshitsonga kana Tshitshangana. Tshi ambiwa nga maanḓa Ha-Masia, Mulenzhe, Ha-Mulima, Ha-Nthabalala, Ha-Masakona, Davhana, Tshimbupfe na Ha-Mashau.
Sa tsumbo, muthu anga ri , ndo ma lṄa nga maanḓa manngo,ngeno nga Tshiphani hu tshi pfi, ndo a aḽa nga maanḓa manngo.
Hu dovha ha vha na Tshiladzi kana Tshimanḓa. Tshone tshi ambiwa Lwamondo. Vhone vha nga ri, muio vhudzuloni ha mulilo, vha ri vho-Aiai vhudzuloni ha Vho-Aḽilali.
Pfalandoṱhe dza luambo lwa Tshivenḓa ndi a, e, i, o, u. Aḽifabethe dza Tshivenḓa dzi ḓi fana na dzi re hone kha Tshiisimane, phambano ndi uri kha tshivenḓa a ri na c,j na q.
Vho-Tshithukhe-Univen September 2002
3.3T(haluso
Hu na maipfi a Tshivenḓa ane a ṱoḓa u ṱalusiwa uri a amba mini.
Kha Tshivenḓa ri na maipfi a nyambahuvhili hune henefho zwa vha zwa ndeme uri muthu a ḓivhe uri ipfi ḽeneḽo ḽi shumiswa nga nḓila-ḓe. Sa tsumbo, thambo ,hu na thambo ya mutshelo, thambo ya u vhofha khuni,na thambo ya u ramba.
Hu dovha ha ṱoḓea ṱhaluso ya maipfi, nga maanḓa kha madzina ane zwine a amba zwone zwa vha zwo dzumbama. Sa tsumbo Nndwakhulu zwi tshi amba uri muthu onoyo o bebwa ṋwaha wa nndwa, Tshinanḓala hune ḽo fhelela ha vha Tshinanḓala tshi ḓo lṄa, tsho furaho tshi ḓo litsha.
Tsumbo dza miṋwedzi
Phando
Luhuhi
T(hafamuhwe
Lambamai
Shundunthule
Fulwi
Fulwana
T(hangule
Khubvumedzi
Tshimedzi
Lara
Nyendavhusiku
Khalaṋwaha
Tshilimo
Tshifhefho
vhuriha
Luṱavula
webusaithi
N(waha
N(wedzi
Vhege
D(uvha
Awara
Minetse
Muthethe
AA... ndi u lumelisa ha wa Tshifumakadzini/ for a woman
Ndaa...Ndi ndumeliso ya wa Tshinnani/for a man
Ndi Matsheloni- Morning
Ndi Masiari- Afternoon
Ndi madekwana-Evening
Hu ita hani.- How are you?
Rine ri hone ri humbela ngeo- Fine thank you and how are you?
Ndi zwone/Ni sale zwavhuḓi-good bye
Ndo livhuwa- Thank you
Ni pfi nnyi.- What is your name?
Ri bva nga ngafhi.- which direction to take?
3.4 Mirero
Mirero na yone ndi iṋwe nḓila ine Vhavenḓa vha i shumisa u amba mafhungo.Kanzhi muthu u vha a tshi ṱoḓa u bvisela khagala mulaedza nga u pfufhifhadza nahone nga nḓila yo dzumbamaho.
Sa tsumbo, .ntsa hu tshenzhela phoswa? zwine zwa amba uri kanzhi ha itea tshithu kha vhutshilo ha muthu u a guda lune a kona uri zwi sa tsha dovha zwa itea
Ntsa
Ntsa i ṱamba nga ntsana
Ntsa ya lṄa muṋawa a i humi
Ntsa hu tshenzhela phoswa
Ndau
Phanḓa ha ndau a hu yiwi u si na tshikuni
Nguluvhe
Nguluvhe yo ndi edza nḓou maṋanga a bva nga mulomoni
Nḓou
Muthu ndi nḓou ha ḽi muri muthihi
Nḓou a i lemelwi nga musingo wayo
Gwitha/Funguvhu
Ndi maṋwe na a khuhu mukegulu a tshi lṄa gwitha
Funguvhu ḽo ri thilaiwi lṄa fhira muḓi ḽo lilala/kovhela
Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a ḓo u vhona
maṱoni a songo kavhaho mutanda muthihi u fhufha a a liana
Khangala ruḓa maṱo vuluvulu ḽo fa nga vhuhwavho
Khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi
Fhondo ḽi si ḽau u ṱhuvha ḽi tshi zhamba
Mmbwa
Mmbwa munamba i a u funa i ro shaya mubikeli
Mmbwa phaphadzi u fashwa nga mulavhu ndi hayo
Mmbwa i re na muṋe i vhonala nga tshiangaladzi
Mmbwa ya lṄa iṋwe a i noni
Mmbwa ndi mmbwa iḽa na maṱanza ayo
Ni songo vunḓa mmbwa maṱo
Mmbwa i huvhaho a i lumi
Mmbwa i poswa kurambo nga a i ḓivhaho
U tshi fuwa muthu ranga nga mmbwa
Kholomo
Kholomo ya nḓila a i fhedzi hatsi
Ndi matenda dzo nwa ndi kholomo dza mvulani
Ndi kholomo dza musanda wa dzi khada u a lifha wa dzi litsha wa lifha
T(havhanyedza i lṄa mbudzi tsalela i lṄa kholomo
Nzie
Mubva ha na nzie dzi khoroni
Khovhe
Maudu a khovhe ndi vhana vhayo
Mbiḓi/Didinngwe
Ri ḓe ndi mbiḓi ro vhona mavhala
L(i naka ḽi tshi hoha ḽiṋwe didingwe ḽi tshi hohwa ḽi mavhala anga
U songo vhona tsimba yo naiwa wa ri ndi lukhohe
N(owa
N(owa a i tevhelwi mulindini wayo
N(owa yo vhonalaho a i lumi
Thonga ya kule a i vhulai ṋowa
Tshiṱaka tshe wa vhona ṋowa u ḓi ri i tshe ngomu
pfeṋe
A hu na pfeṋe ḽi no fa ḽi songo gonya luwa
Mbevha
N(wana wa mbevha ha hangwi mukwita
Ndi khakhisa u rwa ndi mbevha ya ludongoni
Mahonḓo manzhi ha bwi mulindi
Khumba ye ya vha i na muno ludungela i tshe nalwo
Mirero ya vhathu
Tsiwana i laiwa nḓilani
T(hoho thema i laya ṱhoho tshena
Mulomo ndi khaladzi ya nḓila
Mulomo a u ḓalelwi nga mulambo
Munwe muthihi a u ṱusi mathuthu
N(wana
N(wana muḽa malofha mavhisi thumbuni hu onya hawe
N(wana a nya o nyela vhanzhi
N(wana hu lṄa a lilaho
U songo sea vhuhole u tshe ṋwana vhuhole vhu ḓa vhuhulwaneni
D(ora
Tshisima tsha phanḓa tshi vhulahisa ḓora
U pfa ḓora ndi u tama tshisima
Fhungo
Fhungo ḽi ela fobvu na iwe muṋe wa tsimu ḽi ḓo u ela-vho
Fhuri lṄa u ṋewa a ḽi na khobvu
A lu khwaṱhi fhedzi lununzu lu khwaṱha lu na thanda ngomu
Kule
Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi
Kule ndi hu si na wau
Kale a hu fheli
Hu si halo lukunda a lu khokhomedzwi lwa khokhomedzwa lu a ṱhara
N(ama khombetshedzwa i a fhula khali
Vhuhadzi ndi ṋama ya thole ya fhufhuma ri a fhunzhela
Vhiḓa lṄa musadzi ḽi vhuhadzi
Ndi muṱonga kaṋwe ndi thumbu ya bvani
Nyavhumbwa wa dakaila wa kanda vho u vhumbaho
Tshinakaho a tshi yi thambo tshi no ya thambo ndi mutshinyalo
T(ahulela tshinanaunga tshi tshi hula tshi u lṄa ṱhoho
Tshokotshoko a iḽi muthu muthu u ḽiwa nga dzumbulukwane
Maano a vhambwa nga luvhadzi
U songo vhona mbulu we mbumbumbu muḓa murahu e mbulu yanga
Tshinanḓala tshi ḓo lṄa tsho furaho tshi ḓo li tsha
Miri
Fuyu ḽitswuku a ḽi shayi tshivhungu
Muri u vhavhaho u bva tsindeni
Musadzi u bebela muṋwe
Philiphise a si tshi londa ndi tshilonda tsha u ḓiṱoḓela
Wa sa ḽi pfa u vhudzwani u ḓo ḽi pfela vhulaloni
Ndi a vhahwa ḽi na mulwadze
Muḓivha tshikamba u ḓivha nga tshawe
Naho wa khukhuna luombeni thunda nnḓa i ḓo vhonala
Wa ḽikukuna na ṱhoni u ḓo ḽi laṱa na ṋama
U nembelela ha shamba a si u wa haḽo
Khokhonya i lṄa maanḓa ayo
Muḽatshawe u a dzumbama a wanala ha na mulandu
Mudengu ha ḓidenguli
Hu ambuwa vhuṋanga vhukololo a vhu ambuwi
Hu ambiwa vhuṋanga vhutsila vha vhona nga maṱo
Nḓadzi a i rwi luvhili
N(wana u litshiswa mbaḓo lufhanga u litsha nga eṱhe
N(wana a sa lili u fela ngozwini
U lema hu fhira u lotshelwa
U sa pfa hu ṱunya mavhudzi
Ndi kudzembe kwa mulima thavha ku ḓivhiwa khombo nga muṋe wakwo
Phanḓa i tshi ḓa i ranga nga ṱhoṱha
U tshi kokodza luranga u kokodza na vhana vhalwo
Mutsinda ndi khwine shaka ndi bulayo
Mukandangalwo lufu lu mulenzheni
Lutiitii lu beba thathanana
Munwe muthihi a u ṱusi mathuthu
Munwe a u ḓisumbi
Khombe ya fura i raha ndilo
N(awa ri lṄa ri vhanzhi u zwimbela dzi a ṱalula
Iṱo ḽithihi a ḽi vhonwi nga tshilavhi
Wa iṱo u sea mpofu
U thanya a si u ruḓa maṱo
Tsilu ḽi lṄa kaṋwe muṱali u lṄa kanzhi
Muḓi wa goswi a u na malila
Vhaṱali vha khomboni
Mapfura a ḽiwa mutumbani
Naho wa ṱamba wa ḓola senenga a ḽi ṱuwi
Huvhala malofha a u ḓodza ha fari
Hu livhala mubai mubaiwa ha livhali
Muvheulwa u nṋekedza ṱhoho
Tshi na phepho a tshi sumbedzwi mulilo
Ndi vhomutanda nga u we ri wane makwati
Ndi tshidzimba tsha a si na maṱo tshi litsheni tshi sinele muṋe watsho
Tsetsetse i vhidza u gidima
Thevhe yo fhambana na mpato
NA Milubi Ngoma ya Vhatei second edition 1984
3.5 Maambele
U pfuma ha luambo lwa Tshivenḓa hu vhonala nga nḓila dzo fhambananaho dza amba mafhungo.Vhavenḓa vha a shumisa maambele u itela uri zwine vha khou amba zwi si pfiwe nga vhaṋwe vhathu. Sa tsumbo, hu na makole, zwine muthu a sa ḓivhi luambo a nga humbula uri hu khou ambiwa makole a mvula ngeno hu tshi ambiwa uri hu na muthu a songo teaho u pfa mafhungo ane a khou ṱoḓou ambiwa.
Ndi luambo lune lwa shumiswa u dzumbetshedza u itela uri muṋwe wa luṋwe luambo kana?a?muvend(a?a?si?pfe?zwine?zwa?khou?ambiwa.?Sa?tsumbo
Hu na makole- hu na vhathu vhane ra sa fune vha tshi pfa zwine ra khou amba
Ro kandwa-Ndi musi ri tshi khou amba mafhungo ha swika muthu ane ra sa khou funa a tshi a pfa. Ri ḽi shumisa u itela uri ri fhumule.
I ḓo na na tshifhango- L(i shumiswa ho itea zwi songo lavhelelwaho-sa tsumbo, ho swika mueni ane ndi kale o guma u dala muḓini, kana muthu o fhiwa tshifhiwa tshe a vha a songo tshi lavhelela
Ho bikwa nga khulu-Hu na lufu
Hu pala khwali/hu ḽiwa damba/Khuhu i tevhela muthu-Hu na nḓala
U fhira dzi tshi haṋwa/u pandamedza zwinoni-u a penga/o ṱangana ṱhoho
L(i gotsha ḓula-L(i khou fhisa
U kokota tshiselo tsha mpengo-u na zwiito zwi nonga zwa mpengo/kana zwa muthu o ṱanganaho ṱhoho
Zwisiwa zwi tshi vhonwa-ndi u ḓibvisa khazwo
U hoha mphaso-u daha mbanzhe
O gonya miri-o ḓihwala
U tsa mirini-o vhofholowa
Khofheni hu no nga ha phombwe-u na khathutshelo
D(uvha ḽi tota tombo- u kovhela ha ḓuvha
Khusha-Muthu a no ḽesa
Mukusha vha yaho-ha na vhuimo
Ndi maṱombonyane-ndi kale ri sa athu u vhonana
mapfeṋe o tsitsa vhana-ho takaliwa
3.6 Ngano na thai
Ngano ndi nganea dzine dza hanelelwa nga vhaaluwa, vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana. Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli,u kadzingwa nḓuhu kana u kuvhula mavhele.
U wana mukegulu o dzula vhaḓuhulu vho sendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa. Ngano dzi nga amba nga ha vhubvo ha vhathu vhoṱhe, u thoma ha tshiṋwe tshithu sa tsumbo, thavha ,tshisima, vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwiṋwe zwinzhi.
Lungano lu re na bvumo kha Vhavenḓa ndi lwa Sankambe na Muzhou. Musi lungano lu tshi anetshelwa vhathetshelisi vha tea u bvumela vha ri .salungano. nga murahu ha musi muanetsheli o fhedza u amba Fhungo .Vha bvumela ngauralo u swikela lungano lu tshi fhela.
Salungano sa lungano
Ho vha hu Vho-ndau vha tshi khou vhulahwa nga nḓala. Vha ri zwezwi vha tshi khou lepalepa vha tshi ṱoḓa zwiḽiwa ha bvelela sankambe. Sankambe tshi tshi swika kha Vho-Ndau tsha ri Mboloma Muhali. Ndi vhona unga nḓala yo vha fara vhukuma.
Ndau i tshi fhindula ya sumbedza vhukuma uri yo farwa nga nḓala. Ndi afha sankambe tshi tshi ri kha Vho -Ndau, .muhali kha ḓou lavhelesa zwi re fhaḽa seli., Vho -Ndau vha tshi lavhelesa vha vhona hatsi vhu dala . Sankambe tsha ri .zwine vha khou vhona ndi zwanga nahone hu na zwifuwo zwinzhi na maḓi avhuḓi. Huno Muhali vha nga kona u lṄa vha nwa?.
Tsha ri ndi khwine ri tshi tsela hone vha ye u ḓikanda. Sankambe tsha ranga phanḓa vha ri vha tshi swika mulamboni Sankambe vhunga tsho vha tshi sa koni u wela tsha humbela u wedzwa nga Vho-Ndau vho tou tshi beba.
Vha tshi swika vha dzhena tsimuni iyo vha thoma u ḽa. Ha ri Ndau i kha ḓi vha vhukati na u lṄa, Sankambe tsha vhidzelela tsha ri zwifuwo zwi khou fhela. Hu si kale Ndau ya tou pfa nga u lila ha tshigidi tsha muṋe wa tsimu .Yo ri u shavha i sa tsha sedza na murahu.
Ya shavha nga henefhaḽa he ya dzhena ngaho. I tshi swika mulamboni ya wana na sankambe tsho no siwka tsho lindela u wela.
Ya ri kha Sankambe .zwino iwe matsina tsimu a si yau naa, hone u tshi vho vhidzelela uri ndi ḓe ndi fhedziswe?. Sankambe tsha thoma u luvhelela tsha ri .Muhali kha vha mpfarele ndi uri rine vho Sankambe ra fura ri a vhidzelela. Kha ri wele Muhali. Ndau khuvha miṱana yo vha i tshi nzwuruma malofha yo vhaisala nga u fhufha zwiṱaka na ḓaraṱa.
Ndau nangoho a yongo ṱwa i tshi hana. Yo mbo kotama uri Sankambe tshi namele kha muṱana wayo ya thoma u wela. Ha ri musi vhe vhukati ha mulambo Ndau ya ri kha Sankambe, .ndi fanela u vhumbuluwa maḓini ndi sa athu u wela u itela uri ntho hedzi dzi fhole. Sankambe tsha ri .hai nandi Muhali kha vha thome u wela vha ḓo kona u dzhena madini . Ndau ya ri .ndi uri rine vhondau ra vhaisala ri fanela u ṱtamba ntho ri saathu u wela, U ralo Ndau ya mbo ḓiḓivhumbuludza maḓini ya kona u wela .Sankambe ha vha u kumbiwa hatsho nga lutsinga lwa mulambo.
Ndi u fa ha lungano.
Salungano salungano
Kale kale ho vhuya ha wa nḓala khulu shangoni. Nḓala iyo yo swika na kha phukha dza ḓaka. Ndi he zwipuka zwoṱhe zwa ḓaka zwa fara muṱangano. Muṱangano uyo wo vha u si na tsaleli. Ha pfi u fhenya nḓala hu ḓo tea u tou limiwa ha bwiwa na tshisima u itela u sheledza tsimu ya zwiḽiwa zwi nga ho miroho na mitshelo.
Fhedzi sankambe tshone vhaṋwe vha tshi khou shuma tshone tshori a tshi nga koni.Hapfi a zwi dini ane asa ḓo shuma na uḽa ha nga ḽi zwo shumiwaho nga vhaṋwe.
Thai
Thai tshe koro- Ndi ṋotshi
Thai gambana dzwugu thavhani ya Luonde-Ndi D(uvha
Thai gegulu lṄa mmvi thumbuni -ndi Fhuri
Thai vhana vha mme muthihi vho ambara zwiambaro zwo no fana-ndi mahunguvhu
Thai kukegulu Kwa mandala kwo fhedza mbudzi kwo ṱanama-Ndi ṱseto
Thai ndi thavha nga afha na thavha nga afha vhukati ndi muedzi-Ndi marao
Thai tsha nkunda ndi lipo-ndi maḓamu a khaladzi
Zwiṋwe zwa zwidade zwa tshivenḓa
Zwidade ndi nyimbo dza vhana vhaṱuku vha thangana ya murole, vhomambibe.
Ndilinde ndilinde
Nandi vhasidzana Ndi linde ndilinde
Hezwi ni tshitamba Ndi linde ndilinde
Ni sendele murahu Ndi linde ndilinde
Ri sa ḓo ni kanda Ndi linde ndilinde
Hu na buka ḽivhi Ndi linde ndilinde
La matambo mavhi Ndi linde ndilinde
Gidi gidi zhoto Ndi linde ndilinde
Ndinde ndinde
Nandi nyamuṱwa wolala-Ndinde dinde
Inwi ni ḓimmbidzelani-Ndinde dinde
Vhommeanu vha sa mpfuni-Ndinde dinde
Vho ntinga maphiri mane-Ndinde dinde
Khe zwi ni songo kho-Ndinde dinde
Nde kho ni nga sea na-Ndinde dinde
Ndi sa sei ndi nani-Ndinde dinde
Mmbwa yanga
Mmbwa.yanga.ahe.hotshatsha-
hotshatsha
I huvhani ahe hotshatsha-hotshatsha
Ndi mukwasha ahe hotshatsha -
hotshatsha
U ṱodani ahe hotshatsha .hotshatsha
Musidzana ahe hotshatsha .hotshatsha
Tshihunḓwe khetsho ahe hotshatsha
.hotshatsha
A tupule?ahe?hotshatsha?hotshatsha??
Tshiḓula
Tshiḓula tsha musingaḓe
Vhakoma vha tshi ya dzaṱa
Vhafhirisa muḓin.a phanḓa
Muḓinda wa u fhunga ṋwando
Hii-hii hii-hii-hii
Fhano ho ḓa nnyi wee
Fhano ho ḓa nnyi wee-mueni
mueni hmmmm
Na mu bikelani wee-manyimba
manyimba hmmmm
A nga no a vheafhi wee-patala
patala hmmmmm
Fhahululani ri vhone -thi swiki
thi swiki hmmmm
Lidzani kugoma ni tundundu-
tundundu hmmm
Tshisusu
Iwe tshisusu a u aweli X2
Ndo u vhona seli a u aweli
Iwe nkuku wee
Iwe nkukuwe tshinoni tsha nkuku?
tshiṋoni tsha nnkuku
Kholomo dzi a ṱuwa-Tshiṋoni tsha nkuku
Dzi ṱuwa na vhafhio-Tshiṋoni tsha nkuku
Dzi ṱuwa na malema-Tshiṋoni tsha nkuku
Malema madyavhathu-Tshiṋoni tsha nkuku
Tserere nda lumaṋḓila-Tshinoni tsha nkuku
Tserere nda gobagoba-Tshiṋoni tsha nkuku
Lili ṋwana wa ṋwananga
Lili ṋwana wa ṋwananga Lili ṋwana wa ṋwananga x2 vhasa mulilo
Lili vhasa mulilo x2 khotsi vha a vhuya
Lili khotsi vha a vhuya x2 vha vhuya na nnyi
Lili vha vhuya na nnyi x2 vha vhuya na donga
Lili vha vhuya na donga x2 donga u ṱoḓani
Lili donga u ṱoḓani x2 u ṱoḓa musikana
Lili u ṱoḓa musikana x2 a sa ḽi mavhele
Lili a sa ḽi mavhele x2 u lṄa nḓovhodzhane
Lili u lṄa nḓovhodzhane x2 nḓovhodzha muṱanga
Lili nḓovhodzhamuṱanga x2 vhasidzana vho bva
Lili vhasidzana vho bva x2 vhoya khunini
Lili vho ya khunini x2 seli a hu welwi
Lili seli a hu welwi x2 hu na mupfa muṱunu
Lili hu na mupfa muṱunu x2 a u vayi vhathu
Lili a u vayi vhathu x2 u vaya vho faho
Lili u vaya vho faho x2
3.7 Miswaswo
Miswaswo ndi luambo lune lwa shumiswa u itela u mvumvusa .
Hu tou vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ha kuambele kwonokwo.miswaswo i ambelwa uri muthu a see.
Kanzhi miswaswo vha i ita hu re na vhathu vhanzhi vhane vha khou takadzwa nga yeneyo miswaswo.
4. Maṋwalwa
4.1 Vhaṋwali
Ri na vhaṋwali vhanzhi vhukuma vha luambo lwa Tshivenḓa. Hu na vhaṋwali vha nganea, nganea pfufhi, vhurendi, miswaswo na luambo. Kha maṋwalwa ane a vha o ṋwalwa hu vha hu na milaedza ine vhaṋwali vha khou lingedza u i swikisa kha vhavhali kana vhathetshelesi.
Milaedza iyo i katela u kaidza vhathu kha zwiito zwi songo ḓaho, sa tsumbo , vhuvhava, vhuvemu, u vhulaha ,vhupombwe na zwiṋwe zwinzhi.
Hu na vhaṋwali vho ṋwalaho vhane vha amba nga zwa polotiki, zwa matshilele, zwa Ikonomi , zwa muṱa,na luambo kana Mvelele ya luambo lwone lune.
4.2 Tsenguluso
Musi maṋwalwa a Tshivenḓa a tshi senguluswa hu.vha.ho.sedzwa.ndunzhe-ndunzhe.ya mafhungo,.maṱhomo.,mathakheni.na.magumo.
Hezwi zwi wanala kha maṋwalwa a nganea , nganea pfufhi na miswaswo.
Hu sedzwa mvumbo ya vhaanewa hune kanzhi hu sedzeswa muanewa dendele, mupikisi na muluṱanyi.
Kha vhurendi hu sedzwa kushumiselwe kwa maipfi, tshifhinga tshe vhurendi honoho ha ṋwalwa ngatsho. Sa tsumbo, tshifhingani tsha muvhuso wa khethululo nga muvhala vhaṋwali vhanzhi vho nṅwala maṋwalwa avho vho sedza u wisa muvhuso wa tshenetshiḽa tshifhinga. Henefho vho shumisa maipfi o dzumbamaho sa muthu, miri, zwiḽiwa na zwiṋwe zwi tshi livhanywa na muvhuso wa tshenetshiḽa tshifhinga.
Afha vha ḓo wana nḓivhadzo ya maṋwalwa a no khou bveledzwa a Tshivenḓa uri vha ḓivhe uri ndi dzifhio bugu dzine vha nga vhala dzo ṋwalwaho nga luambo lwavho.
5.Mut(a
5.1 Mikhwa
Nga mvelele ya tshivenḓa vhana vha tea u vha na ṱhompho kha vhathu vhahulwane. Izwi zwi ita uri vhana vha ḓivhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa. Ndayo i thoma muṱani. Izwi zwi ṱuṱuwedzwa nga nḓila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho. N(wana ane a aluwa muṱani wa mulayo u dovha a sumbedza ṱhompho na kha vhaṋwe vhathu nnḓa.
Vhana vha guda u losha musi vha tshe vhaṱuku, zwine zwa vha zwi tshi khou sumbedza ṱhompho. Musi ṋwana a tshi amba na muthu muhulwane u ya nga mvelele ya Tshivenḓa u fanela u khotha.
Hu dovha ha vha na nḓila ine vhana vha sumbedza ngayo ṱhonipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane.
N(wana wa musidzana musi a tshi vhidzwa nga muthu muhulwane a tshi aravha uri aa! Wa mutukana ari ndaa!.
5.2. Nzulele Muṱani
Muṱa wa Vhavenḓa ndi une nzulele yawo ya katela khotsi, mme ,vhana,vhomakhulu ,vho makhadzi na vho malume. Nga Tshivenḓa ṋwana a si wa muthu muthihi ndi wa vhoṱhe vha muṱa,vhadzulatsini na vhoṱhe henefho tshitshavhani.
Vhana.vha.gudiswa.ṱhonifho. Izwi.zwi ṱuṱuwedzwa nga zwikolo zwa sialala kana ngoma dzine vhana vhoṱhe vha tea u dzi tshina.
N(wana wa musidzana a tshi thoma u thanya u ya musevhethoni. Hafha ndi musi a tshi kha ḓi vha kha zwiḽa zwine nga Tshivenḓa ha pfi ndi thungamamu. Musi a tshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani. U bva afho u ḓo dzhena kha tshikanda u swika kha ngoma ya u fhedzisela ya vhasidzana ya Domba.
Vhaṱhannga vhone vha na ngoma dzavho naho vha tshi nga ḓi ya musevhethoni na dombani. Muṱhannga uri o no aluwa a iswa kha ngoma musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka. Fhedzi heyi ngoma a i tsheho. Ndi iṋwe ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala lṄa Vhavenḓa.
Muṱhannga wa musiwana kha Vhavenḓa ndi ene a no ya hogoni kana murunduni. Vhakololo a vha fumbi. Hezwi hu pfi zwi khou itiswa ngauri ngoma iyi a si ya Vhavenḓa ṱshothe. Vhaṋwe vha ri ndi ya vhashavhi kana vhalemba. Vhaṋwe vha ri ndi zwa vharudi , ngeno vhaṋwe vha tshi ri Vhavenḓa vho i wana kha Vhabeli.
Vhomakhadzi, vhane vha vha khaladzi dza khotsi, kana khaladzi dza muṱhannga muṱani wa Vhavenḓa vha na mushumo muhulwane vhukuma.Vha dzhiiwa vha vhone amba dzi fhele kana vhone mutandululi wa dzithaidzo muṱani. N(wana arali o khakha a vhuya a ya kha Vhomakhadzi zwo fhela. Zwo ralo-vho na kha muhulwane.
Vhomakhadzi vha dovha hafhu vha dzhena kha tshipiḓa tsha u mala mufumakadzi wa henefho muṱani. Mufumakadzi o malwaho muṱani nga kholomo dza vhomakhadzi u pfi ndi muvhuye.
6. Mitambo
Mitambo ndi zwiṋwe zwa zwimvumvusi zwine zwa mvumvusa thangana ya mirole. Afha ri khou sedza mitambo ye thangana ya murole tshifhingani tsha kale ya vha i tshi ḓi mvumvusa ngayo. Vhunzhi ha thangana iyi ṋamusi vha ḓivha mitambo I re na bvumo khavho i fanaho na bola ya milenzhe, ya u posa, ya tsimbe. Tshimvumvusi tsho ḓineaho maanḓa maduvha ano ndi theḽevishini na inthanethe. Mitambo iyi kanzhi i tambiwa masiari ,vhasidzana vho no fhedza u thusa nga mishumo ya hayani kana vho no vhuya zwikoloni,vhatukana vhe malisoni.
Musi ri tshi nga humela murahu zwiṱuku ri wana thangana ya murole yo vha i tshi ḓi mvumvusa nga mitambo i ngaho sa ndode, bune, mudzumbamo, khadi, mutoga, mufuvha na miṋwe mitambo ya sialala minzhi.
Mufuvha
Mufuvha wone a wongo.fhambanela kule?na?mutoga.?Mufuvha?ndi?mutambo une wa tambiwa.nga.Vhanna.kana.vhakalaha. Fhedzi-ha na thanga ya murole yo vha i tshi tha na vhakalaha u ṱalela. Kanzhi mufuvha wo vha u tshi tambiwa khoroni ya musanda, khoroni ya muḓi kana mudavhini. Mufuvha uyu u vha wo tou bwiwa fhasi mavuni nahone u vha wo lapfa vhukuma.
Mutoga
Mutoga u tambiwa nga vha tshinnani. Iyi ndi nḓila ine vhanna vha ḓimvumvusa ngayo.
A fha hu ḓi vha na milayo ine vhatambi vha fanela u i tevhela. U tevhelwa ha milayo zwi khwaṱhisa u fulufhedzea ha vhatambi. Mutoga u tevhela mufuvha. U fhambana na mufuvha nga uri mufuvha u na thoga nnzhi na madindi manzhi. Mutoga u tambiwa nga vhathu vhavhili ngeno mufuvha u tshi tambiwa nga vhathu vhanzhi.
Mudzumbamo
Uyu ndi mutambo u no tambiwa nga Vhatukana na Vhasidzana. Kha uyu mutambo hu vha na muthu muthihi ane a vha a tshi khou ṱoḓa vhathu vhaṋwe vhane vha vha vho dzumbama. Hu vha hu na bola ine ya vha yo vheiwa vhukati. Arali muthu ane a khou ṱoḓa vho dzumbamaho a vha wana u swika a kanda bola a ri ndo ni vhona ha vha uri o fa kha mutambo.
Kha vho dzumbamaho hu a vha na muthu ane a nga ṱuwa a swika a raha bola. Izwi zwa sia vhathu vhaḽa vhaṋwe vhe vha vha vho fa vha tshi vuwa. Ane a khou ṱoḓa vhadzumbami u a dovha a bonya maṱo a vhala u swika kha fumi vhaḽa vhaṋwe vha ya vha dzumbama. Arali muthu ane a khou ṱoḓa vhadzumbami a vha wana vhoṱhe, o thomaho u waniwa hu vha ene o no vhalela u swika kha fumi vhaṋwe vha yo dzumama a fhedza a vha ṱoḓa. Vha ita nga urali u swika vha si tsha ṱoḓa u ya phanḓa na mutambo. Arali muṋwe kha vhane vha khou tamba a litsha a sa a thu u vhalela, vhaṋwe vha a mu rwa makhwa i yone ndifho ya uri ene ho ngo vha vhalela.
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari u itela uri muṱodi wa vho dzumbamaho a kone u wana vho dzumbamaho hu tshi vhonadza.
Khadi
Khadi.ndi.mutambo.une.wa.tambiwa.nga.vhasidzana.kana vhananyana. Huna tshakha dzo fhambananaho dza khadi. Hu na khadi ine havha hu na vhathu vhavhili vhane vha vha khou rwa thambo ha dzhena muthu muthihi vhukati a khou fhufha thambo iyo. Arali a piringedzwa nga yeneyo thambo ndi u kata hawe. Arali ha vha na mutukana ano tamba mutambo uyu o vha a tshi koleliwa nga u imbelwa luimbo wa pfa yo ṱangana ya vhasidzana vha tshi ri " Tshindolendole tshitamba na Vhasidzana ".
Mutambo uyu u tambiwa tshifhinga tshiṋwe na tshiṋwe fhedzi kanzhi u tambiwa nga masiari.
Nzambo
Nzambo sa khadi huvha hu tshi khou fhufhiwa. Fhedzi afha kha nzambo hu ṱokiwa thanda mbili thungo na thungo ha vhewa lutanda vhukathi kana ha a khiwa thambo ine mufhufhi a tea u fhufha. Lutando kana thambo yeneyo ine ya khou fhufhiwa i vhewa u bva fhasi i tshi gonyiswa u ya nga henefho hune mufhufhi a khou kona ngaho na vhane a khou tamba navho. Arali mufhufhi a ritha lutanda lwa wa musi atshi khou fhufha hu dzhiiwa uri o kaṱa.
Bune
Bune ḽone ḽi tambiwa nga vhasidzana na vhatukaṋa.Vhanwe vhe ndi ṱshiswate zwi tshi ya nga afho hune vha dzula hone. muṅwe u ya a kwama muṋwe nga ngomu ha tshanḓa a ri swa kana swaṱe. Henefho o kwamiwaho u thoma u pandamedza uḽa o mu swaṱaho u swikela a tshi mu kwama-vho a ri swaṱe. Mutambo uyu u tambiwa nga nḓila yeneyi ya u pandamedzana kana u gidimedzana.
Arali mupandamedzi a neta kana a sa tsha takalela u tamba a tshi ya phanḓa u pfi u ḓo lala atshi lṄa mbungu. Afha a hu rwiwi makhwa, fhedzi-ha zwi tshi ya nga afho hune vhatambi vha pfana ngaho vha nga kha ḓirwana makhwa.
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari vhunga vhahulwane vha tshi ri zwi a ila u tamba bune vhusiku.
Ndode
Ndonde ndi mutambo une wa tambiwa nga Vhasidzana. Fhedzi na vhaṱhannga vha a tamba. Hu gwiwa tshidindi ha shelwa matombo maṱuku a no vhidzwa u pfi ndi ndode. Mutambo uyu u tambiwa nga vhathu vhavhili kana vhano fhira vhavhili zwi tshi bva nga afho he vha ḓivheisa ngaho. Ndode idzi dzi a kovhaniwa ha vha vha na ndode dzi no lingana Sa tsumbo, dzi nga vha fumi fumi kana fumbili u ya nga hu hula ha tshidanga (tshidindi) na nga afho hune vhatambi vha nga tendelana ngaho. Nga nnḓa ha ndode hu dovha ha vha na tombo ḽihulwane ḽi no pfi gaṱe ḽine mutambi wa ndode a ṱusa ngaḽo ndode tshidangani (tshidindini) a tshi gavhisela nṱha. Mutambi u bvisa ndode dzi nnzhi tshidangani a fhedza nga u humisela tshidangani a sia nthihi ine a i fara ya vha yawe. Arali mutambi a wisela gaṱe fhasi u pfi o kaṱa. Zwine zwa amba uri u tea u fha muṋwe mutambi ane a khou tamba nae tshifhinga tshau tamba-vho.
Arali vhatambi vho tendelana u tamba nga ndode dza fumi fumi,u kunda kha mutambo uyu muthu u fanela u vhuisa ndode dza fumi. Arali dza fhira fumi u rwa makhwa ane a lingana ndode dze a fhirisa ngadzo. Arali a sa swikisa ndode dza fumi u rwiwa makhwa ane a vha mbalo ye a ṱahedza. Sa tsumbo, arali a swikisa ndode dza fumi mbili u ḓo rwa makhwa luvhili, arali a ṱahedza ndode mbili u rwiwa makhwa mavhili.
Ndode sa miṋwe mitambo na dzone dzi tambiwa nga masiari ḽi tshi kha ḓi vhonadza.
Zwiitei
Mitambo i katela zwoṱhe zwa sialala zwine zwa nga vha zwo dzudzanyiwa henefho vhuponi ha havho u itela u bveledzisa mvelele na kutshilele kwa Vhavenḓa.
Ho vha na vhuṱambo Univesithi ya Vendḓa u bva nga lṄa fumbili lṄa Khubvumedzi 2002 u swika nga lṄa fumbili ina .
Vhuṱambo uho ho vha hu ha u pembelela mvelele na sialala zwa Vhavenḓa. Ho vha na mitshino nga u fhambanana, hu tshi katelwa zwigombela ,zwikona, matangwa ,vhaimbi vha nyimbo dza Tshivenḓa.Vhathu vho dzhenelaho uho vhuṱambo vha katela Matshangana , Vhabeli ,axhosa ,vha Zimbabwe ,vha Switzerland vhe na vhone vha vha vha tshi khou takusela mvelele yavho nṱha.
Nga lṄa fumbilimalo 2002 ngei tshikoloni tsha Puta Lushaka Tshiawelo hune ha vha Soweto nahone Vhavenḓa vho vha vho kandiwa nga vhaṋe Vha Mavu Vho-Thovhele Miḓiyavhathu Kennedy Tshivhase nga dzavho hu tshi khou pembelelwa vhubvo na mvelele ya Vhavenḓa.
Henefho Vhavenḓa Vha tshikhuwani na vha no bva Vendḓa vho vha vho ḓiṱama nga miṋwenda. Hu tshi ri u tshinwa zwigombela,malende na zwikona vhavhili vha sera.
Vho-Thovhele vhone vha tshi khou zwa vho vhonala vho ḓala dakalo vha tshi vhona vhalanda vho bva khuḓa dzoṱhe dza shango.Vhone vho sumbedza uri Vhavenḓa ri farane ri si hangwe vhubvo hashu nahone ri tikedze mahosi na misanda yashu.
Vha ri tshihulwane ndi u ḓiṱanganedza ra ḓiṱongisa nga u vha Vhavenḓa.
1
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshitirathedzhi tsha.txt</fn>
Tshitirathedzhi tsha R&D tsha Lushaka tsha Afurika Tshipembe
MUHASHO WA VHUTSILA, MVELELE, SAINTSI NA thekhinoḽodzhi
ZWI RE NGOMU
MANWELEDZO A NDEME???????????????????..????????.4
1.	MARANGAPHANDA?...??????????????????????...??.....8
1.1 Mathomo a Tshitirathedzhi tsha R&D?????????..?????????.8
2. Khono dza vhutudze-tudze ha ndeme hune ha tea u lugiswa kha
Tshitirathedzhi tsha R&D???????????..?????.???.?????.9
2.1	Ndambedzo yo teaho a Sisiṱeme ya Lushaka ya Vhutumbuli??????.??..10
2.2	Zwitirathedzhi zwo teaho u sedziwa???????????????..???.10
2.3	Zwiko zwa Vhathu?.??...???????????????????????10
2.4	U tsela fhasi ha thodisiso na Mvelaphanda kha sekhithara dza phuraivethe?.?...10
2.5	Ndaka ya vhuluvhi?????????????..?????????????.11
2.6	U fhandekana ha Muvhuso kha zwa saintsi na Saintsi na Thekhino?odzhi..?..?.11
3. TSHITIRATHEDZHI TSHA NDIVHO???????????????????.??11
3.1 U vha na vhukoni ho dalaho??????????????????????..11
3.2 U engedzedza vhubindudzi kha saintsi ya vhathu vha Afurika Tshipembe
 (Lupfumo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe)??????????????..12
3.3	U vhumba Sisiṱeme ya muvhuso wavhudi wa saintsi na thekhinoḽodzhi (u dzudzanya zwavhudi wa saintsi na thekhinoḽodzhi (u dzudzanya zwavhudi na u ?etshedza??????????????????.?????????????14
4.	MAHUMBULWA A TSHITIRATHEDZHI???????????????????..14
4.1	Vhulangandaka ha Sisiṱeme ya vhutumbuli ha Lushaka vhu fushaho??..??.14
4.2	Tsumbavhuyo dzi kwamaho mvelaphanda na u tendela u vhambadza....???18
4.3	Vhutumbuli ha ?chasm?????.?.???????????????????26
4.4	SET ndi lupfumo lwa vhathu???????????.?.??????????26
5.	VHUTUMBULI???????????.????.???????????????28
5.1 Tshiimo tshi re hone zwa zwino?????????.???????????..28
5.2 Vhurangeli?????????..????????????????????..29
5.3	U sikwa ha Faunesheni ya u Thoma Thekhino?odzhi????????????30
5.3 thekhinoḽodzhi ntswa na ndivho dza vhubindudzi kha Sisiṱeme
 ya vhutodisisi ha mvelaphanda?????????????????????32
5.5	Mishumo mihulwane ya thekhino?odzhi????.?????????????..33
5.6	Saintsi na thekhinoḽodzhi na vhutumbuli?????...???????????...34
5.7	Pulatifomo ya thekhinolodhzi ntswa ??????.????????????...36
5.9	Thekhino?odzhi ya u engedzedza vhubveledzi???????..????????38
5.10	U khwathisa mbekanyamushumo dza u tikedza dza u tikedza vhutumbuli....?...39
5.11	Vhutumani ha zwitiratheddzhi??????????????????????40
6 LUPFUMO LWA VHATHU NA U SHANDUKISA SAINTSI,
VHUINZHINIERE NA THEKHINO?ODZHI????????????????????43
6.1	Tshiimo tsha mipfuluwo ya vhorasaintsi kha lifhasi la saintsi????????..43
6.2	Tshitirathedzhi tsha u tikedza ndivho ya mirafho yo itwaho nga Saintsi????????..?????????.??????????????.43
6.3 thoḓea ya vhorasaintsi vhaswa..???????????.?????????47
6.4 thoḓea ya u livha kha senthara dza vhukoni???????????????..49
6.5 U khwathisedzwa ha tserekano na vhutumanyi ha dzitshaka ha S&T????...50
6.6 U ṱumana na tshiṱirathedzhi tsho fhelelaho tsha mveledziso ya zwiko zwa vhathu 50
7. U VHUMBA SITEME yavhuḓi YA MUVHUSO WA SAINTSI NA THEKHINO?ODZHI??????????????????????????52
7.1	Tshiimo tsha zwino????????????????????????.??54
7.2	U dibadekanya na zwipikwa zwa polisi dza muvhuso?????????.?.?55
7.3	vhurumiwa na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso??.??.57
7.4	Thodisiso na mvelaphanda ???????????.???????????..57
7.6	Ndaka ya vhuluvhi??...??????????????????.?????...58
7.7	U dzhenelela kha sekhithara dza phuraivethe???????????..????..66
8. GWAMA?????????????????????????????????.68
8.1	Vhutumbuli ????..?????????????????????????.68
8.2	Zwiko zwa vhavhathu na tshanduko..??????????????????..70
8.3	U vhumbiwa ha muvhuso wavhudi wa Saintsi???????????????72
9.	MAGUMO?????????..??????????????????????73
Mitevhe ya Madzina o pfufhifhadzwaho
BEE Black Economic Empowerment/Enterprises
CITI The Cape Information Technology Initiative
DACST	Department of Arts, Culture, Science and Technology
NEPAD	New Partnership for African Development
PII
R&D	Research and development ? two key processes of developing and applying new knowledge
SET	Science, Engineering and Technology (usually in the context of human resources)
S&T	Science and technology ? the two key domains of knowledge that underpin innovation
SPII	Support programme for Industrial Innovation
USA	Unites States of America
USSR	Union of Soviet Socialist Republic
Manweledzo a Ndeme
Uya nga mutangano wa Khoro wa Phando 2002, Khabinethe yo laedza Minisita wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi uri a bveledze tshitirathedzhi tsha lushaka tsha Vhutodisisi na Mvelelaphanda na Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso. Tshitirathedzhi itshi tsha thodisiso na mvelaphanda, tshi do vha wone mutheo wa uri huvhe na nyaluwo ya zwa ikonomi na zwiṅwe zwitirathedzhi zwi ngaho sa mvelaphanda ya zwitirathedzhi zwa zwiko zwa vhathu; tshitirathedzhi tsha thanganelano tsha u Bveledza na Tshitirathedzhi tsha pulane ya vhulimi ha Africa Tshipembe.
Kha tshifhinga tsha zwino, zwithu zwa ndeme na zwe zwa itea tshifhingani tsho fhiraho zwine zwa tea u dzhielwa ntha musi hu tshi bveledzwa tshitirathedzhi tshiswa tsha thodisiso tsha mvelaphanda ya Lushaka ndi hezwi:
* U fheliswa ha ndivho ya thekhinoḽodzhi (sa u dzhenelela zwihulwane nga mmbi na (u diimisa) nga muvhuso wo fhiraho vhukati ha 1990 na 1994.
Izwi zwo ita uri hu vhe na u tsela fhasi kha u shumiswa ha masheleni kha thodisiso na mvelaphanda ya lushaka u bva kha 1.1% nga 1990 uya kha 0.7% nga 1994. U fhungudzea uhu ho itea nga tshifhinga tsha musi Sisiṱeme ya lushaka ya u khwinifhadza i tshi tea u huliswa uri i kone u swikelela thodea dza milioni dza 40 dza vhathu u firisa vhathu vhane vha swika henefha kha milioni dza 5 u swika kha dza rathi.
* Zwi.irathedzi zwi teaho u sedzwa, u bva kha vhathu, ikonomi na mbonelo ya tsireledzo. U thivhela ho teaho kha malwadze maswa na malwadze a kale; malwadze aneo a nga vha a kwamaho vhathu kana zwipuka, izwi zwi tea u bviselwa khagala nga mbekanyamaitele ya thodisiso yapo. U bva kha kuvhonele kwa tsireledzo, na u vha murengi wa khwine wa u renga thekinolondzhi i bvelaho phanda nga u tavhanya kha u bveledza zwine zwa toda vhorasaintsi vhapo u ita thodisiso kha vhupo ho fhambanaho.
* Zwiko zwa vhathu. Zwiko zwashu zwa vhathu zwa saintsi na thekinolondzhi a zwi khou vusuluswa nga ndila yo teaho. Vhunzhi ha vhatshena, vha vhanna, vhane vha khou kalaha a vha khou imelwa vhuimoni havho nga vhaswa vha bvaho kha mirafho yo fhambanaho kha shango lashu.
* Zwiitisi zwiṅwe zwine vhunzhi hazwo zwi tutuwedzwa nga u tangana ha madzangano zwo sia hu na u fhungudzea kha u bindudza na u shumiswa nga sekhithara dza phuraivethe dza Afrika Tshipembe kha thodisiso na mvelaphanda. Hezwi zwi nga sia hu na u fhelelwa ha ndaulo kha uri ndivho i bvelela ine ya vha yone thikho kha mabindu o bveleho phanda vhukuma.
* U sa vha hone ha mulayo wa ndivho ya vhune na tshiimiswa. Mvelaphanda ntswa ya biothekhino.odzhi yo ḓisa nyaluwo zwi tshi ya kha u shumiswa hu si ha vhudi kha biodavesiti kha zwitwa na zwikhwiniswa u bva kha thodisiso dzo tiwaho dzi tshi bva kha masheleni a tshitshavha songo tsireledzeaho na u langulwa zwavhudi.
* U fhandekana ha zwivhumbeo zwa ndangulo. Naho zwiimiswa zwa thodisiso dzo sedzuluswa na tsumba kushumele zwi hone, ndima ine ya tewa u dzhiwa nga mihasho kha ndangulo na u vhea zwibviswa zwo tiwaho nga muvhuso kha zwi imiswa zwa vhutodidsisi a zwo ngo bvela khagala. U bva kha mbonelo ya mugaganyagwama wa saintsi na thekhinoḽodzhi kha kushumiselwe kwa masheleni.
tshiṱirathedzhi tshiswa tsha thodisisi na mveledziso tshi do ditika nga tsumbavhuyo na hone yo ditika kha thiko tharu dzi tevhelaho:
* U tumbula
* Saintsi, vhuinzhiniara na thekhinoḽodzhi zwiko zwa vhathu na u shandukisa.
* U ita Sisiṱeme ya muvhuso wa saintsi na thekhinoḽodzhi i shumaho.
Thiko ya u disa zwithu zwiswa i katela u thomiwa na u lambedzwa ha mitevhe ya ndivho dza thekhinoḽodzhi dzine dzavha dza ndeme kha u bveledza phanda ikonomi na mveledziso ya matshilisano. Izwi zwi tanganya zwithu zwivhili zwa thekhinoḽodzhi ya masalauno zwine zwa vha bayothekhinoḽodzhi na thekhinoḽodzhi ya u andadza mafhungo. Mdivho mbili dza nyengedzedzo ya u engedzedza ndeme ya zwiko zwa mupo. Ya u fhedzisela ndi ndivho ya thekhinoḽodzhi ya u fhungudza vhushai u lingedza u tandulula tshiwo tsha ano maduvha. Vhuimo ha ndivho idzi vhu do langulwa nga tshiimiswa tshiswa, Faundesheni ya Vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi (FTI) ine ya do shuma sa zhendedzi lo ditikaho nga ndivho yo lambedzwaho ho sedzwa vhutumbuli kha mishini dzothe dza thekhinoḽodzhi, FTI i ḓo lambedza vhutumbuli kha sekhithara ya tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe, na u bva kha mutevhe wa vhuleme u thoma kha muhumbulo u ya kha mimaraga ho sedzwa mbadelo ya nṱha ya mveledziso na u tanganedza nga makete kha zwiteṅwa u fhira zwa makwevho, vhuthothonyi, vhuambadzi.
Kudzhenele kwashu kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu kwo toma midzi kha thodea, ngeno kha tshiṅwe tshanda, hu tshi sedzwa tshivhalo tsha vhathu u bva kha tshitshavha tshe tsha vha tsho kandeledzwa, vhafumakadzi vhane vha khou dzhenela zwa saintsi vha vha henefho, ngeno kha tshiṅwe tshanda, u thoma tshitirathedzhi tshine tsha do alusa vhukoni ha ntha u ya kha lifhasi lothe. U pfesesa ha tshitshavha mitevhe ya saintsi zwi do konea nga u engedzedza tshivhalo itshi arali vhaswa vha tshi nga vhona u fushea nga miholo zwi tshi takadza kha mabudo avho. Nga miṅwaha ya 1970 na 1980 mabudo ayo o vha o dala, zwi tshi ya nga ndivho ya thekhinoḽodzhi ya misi yeneyo, fhedzi ho sedzwa itsho tshitshavha tshe tsha vha tsho fhiwa dzipfanelo. Naho zwo ralo zwiko zwa vhathu ndi thikho yo tumiwaho na vhutumbuli. U mona na lifhasi tshifhinga tsha u linga ndila ya u bveledza vhorasaintsi vha vhuimo ha ntha vhane vha do kona u fhirisela u bva kha vhukoni uya kha vhaṅwe, ndi u sedza fhedzi kha vhukoni ha ntha. Ndila iṅwe ya u swikela vhukoni ha ntha ha lushaka ndi u sedza thodea dza fhasisa kha saintsi na kha vhupo vhune ha nga bvelela nga mulandu wa zwiko zwa mupo kana u vha hone ha ndivho. Afrika Tshipembe vhugudi vhu fanaho ha divhanaledzi, human paleontology na ndivho ya mupo. Ndi zwiimiswa zwi re na ndeme kha tshitirathedzhi u bveledza phanda saintsi mutheo wa thodisiso ya lushaka, zwi tshi tumanywa na sekhithara ya pfunzo ya ntha u fhira nga pulane ya lushaka ya pfunzo ya ntha. Naho ho vha na u vhekanyulula ha mishumo kha muvhuso nga 1994 vhudifhinduleli ha vhulanguli na vhudifhinduleli ha zwiimiswa kha Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli yo vha i sa shumi. Thiko ya vhuraru ya tshitirathedzhi tshiswa tsha thodisiso na mveledziso tshi amba nga hezwi nga uri:
* U ita uri hu vhonale phambano vhukati ha mishumo kha mihasho i fanaho na vhulimi na mutakalo ine ya i sela sekhithara dzo tiwaho, na Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi ine ya tea u vha ndila yo tanganelanaho.
* U dzhiela nzhele uri ndila dza khwinesa kha lifhasi u ya nga ndambedzo ya muvhuso kha saintsi thekhinoḽodzhi, ine ya vhidzwa u pfi ndi mushumo wavhudi wa thodea dza ndeme (vhubveledzi ha ndivho), vhutumbuli (mabindu maswa, zwibveledzwa na tshumelo) na masheleni a vhubveledzi , zwi a tevhedzwa.
Mushumo wa Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi u dovha wa vha na vhukonanyi ha sisteme ya ndaulo ya kushumele kha dzi.aborathari dzothe dza muvhuso na u vha na vhudifhinduleli kha zwiimiswa zwitanu zwine zwa vha mutheo wa lushaka wa thodisiso wa tshiimiswa tsha u bveledziswa ha saintsi (FEST) Foundeshni Ntswaya thekhinoḽodzhi ya vhuthomi, Khoro ya zwa Saintsi na Thodisiso ya ndowetshumo ya vhathu kha khoro ya Thodisiso ya zwa Saintsi. Mihasho i dovha na vhudifhinduleli ha u vhea zwipikwa zwa thodisiso na mugaganya-gwama wa zwiimiswa zwine zwa vhigwa khazwo. Thodisiso dza fhasi ndi mushumo u kovhekanywaho vhukati ha Muhasho wa saintsi, Mvelele, vhutsila na hThekhino.odzhi na Muhasho wa pfunzo. Mihasho i do tangana kha vhutumbuli, huna tshumisano na Muhasho wa saintsi, Mvelele, vhutsila na thekhinoḽodzhi,
Gwama la u dzhenela na gwama la u phuromotha sekhithara dza phuraivethe u dzhenela zwa mishini, i dovha vhudifhinduleleli ha Muhasho wa Makwevho na Indasiteri na zhendedzi la koporasi la mveledzo ya indasiteri.
U mona na lifhasi hu u aravha thodea hu hulwanesa ha u bveledzwa ha ndivho, u phaḓaladza na u i shumisa, u fhungudza vhutshilo hu tshi bveledzwa na mbambe ya zwiko zwa vhathu, mashango manzhi a khou engedza mbetshelo ya lushaka kha thodisiso mveledziso. Mbalo tshikati ya OECD kha tshitshavha na sekitara ya phuraivethe ndi 2.15% ya GDP. Mashango a fanaho na Finland na Korea a shumisa masheleni manzhi vhukuma. Afrika Tshipembe i khou shumisa henefha kha 0.7% ine hafu ya bva kha muvhuso i fhasisa kha zwine ya fanela u vha kha u ita mbambe lushaka kha miṅwaha i daho iyi mbuno i do dodombedzwa kha Muvhigo wa lifhasi wa u tatisana i bvaho luthihi nga ṅwaha.
Kha tshitirathedzhi tshiswa tsha thoddisiso a mveledziso, muvhuso u tea u engedzedza kavhili u bindudza kha saintsi na thekhinoḽodzhi kha miṅwaha miraru i daho, na nyengedzedzo i tshi ya ntha nga zwituku nga zwituku. Izwi zwi do gonyisa u bindudza ha lushaka ha vhatatisana navho, fhedzi ya vha tsumbo ya u fhira 1% fhedzi zwi sa swiki kha vhaṅwe tshitirathedzhi tsho teaho, tshi fanaho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe. Thodisiso ya zwino na maduvha ano dzi a toddea swikela tshipikwa.
1. MARANGAPHANDA
1.1 Mathomo a tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso (R&D)
Vhukati ha 1990 na 1994 mishini yo khwathaho ya thekhinoḽodzhi yo bveledzwaho nga muvhuso wa National Party (tsumbo, u dzhenelela zwihulwane ha zwa mmbi a u diimisa kha zwa fulu-fulu n.z.) zwo thoma u fheliswa nga ndila yo dzudzanyaho, izwo zwo tsitsa tshivhalo tsha lushaka tshi shumiswaho kha thodisiso na mveledziso u bva kha 1.1 % uya kha tshiimo tsha zwino tsha henefha kha 0.7%
Fhethu hune ha tea u vha na mutatisano ndi kha thekhinoḽodzhi ya mamaga, vhulimi, zwa migodi na thodisiso ya zwa minerala na saintsi kha dzi univesithi zwi dzule zwi hone, fhedzi vhupo vhune ha toda masheleni manzhi he ha vha hu tshi thusa vhunzhi ha vhathu tshifhingani tsho fhelaho ho vha ho fhela nga 1994. U tutuwedza u shandukisa tshivhumbeo ha dzikhampani musi ho lavheleswa ḽifhasi yoṱhe zwo fhungudza vhukuma u takatelwa ha dzikhampani dza Afrika Tshipembe u didzhenisa kha mimishini ya vhutumbuli u bva kha sekhithara ya phuraivethe. Huna vhutanzi vhune ha sumbedza uri sekhithara dza phuraivethe nga ṅwaha ha SASOL na dziṅwe khampani thukhu kha vhutumbuli dza vha tshi khou u di bvisa kha zwa ṱhoḓisiso na mveledziso nga u tavhanya. U rengisa thundu ya muvhuso u ya kha sekhithara ya phuraivethe zwi vhea u kona ha thodisiso na mveledziso ya lushaka, kha khombo arali thodisiso ya lushaka i sa dzhielwi ntha (tsumbo yandeme madi kha zwa fulu-fulu)
Muvhuso muswa wo livhana na khaedu ya mveledzo ya mathomo. Wo fhedza tshifhinga tshilapfu tielela kha vhumatshelo, musi hu tshi khou lwelwa mbofholowo, zwino wo tea u didzhenisa kha u i sela vhathu tshumelo nga tshihadu. Zwi sa mangadziho ndi u lambedzwa zwi todaho u shandukiswa na mitatisano ya thekinoldzhi u ya kha mishini dzine dza khwathisedza vhutshilo ha khwine ha vhathu na u tatisana kha zwa ikonomi. Naho zwo ralo ho khwathisedzwa zwine zwa vha zwa ndeme nthani ha u lambedza mishini ntswa. Kha phoḽisi yeneyei Mulayo tibe kha saintsi na thekhinoḽodzhi ye ya vha yo themendelwa nga khabinete nga 1996, thekhinoḽodzhi kha Afrika Tshipembe yo ḓitika kha Sisiṱeme ya vhutumbuli ya lushaka (SIO) Kha (NSI) "vhutumbuli " i ṱalutshedzwa na u ḓivhadzwa kha mimaraga (ikonomi kana zwa matshilisano) ha zwibveledzwa zwiswa kana zwo khwinisiwaho. NSI yone ine, i nga sa tshigwada tsha zwiimiswa, madzangano na phoḽisi dzine dza davhidzana hu u fhata muhumbulo muthihi wa zwa matshilisano na ikonomi ho sedzwa ndivho zwine zwa shumiswa u divhadzwa ha vhutumbuli sa tshone tsha ndeme tshi bveledzaho tshanduko. Muhumbulo wa vhutumbuli u kokodzwaho zwi tshi fhambana na saintsi ine ya iselwa phanda zwo no bveledzwaho zwavhudi kha polisi ya foramu ya OECD yo rangwa phanda nga (Mbumbano ya Lifhasi) European Union nga we a vha e Prime Minister Cresson. Fhedzi Afrika Tshipembe lo vha lone la u thoma u shumisa iyo phoḽisi ngeno mashango manzhi o tevhela nga murahu
Nahone Afrika Tshipembe lo divhea kha phoḽisi ya lifhasi zwo li konḓela nga maanda kha phoḽisi ya lushaka ya saintsi na thekhinoḽodzhi uri li pfale kha khanedzano na tshitshavha. Hezwi zwo ditika nga ndivho tharu dzi tevhelaho:
1. Mbumbo ya ndaulo kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi yo tangana lune zwa i kondela u dzhenelela nga zhendedzi lithihi
2. Mutevhe wa mveledzo u swika hune wa sedzesa kha u bvisa thaidzo dzine dza vha hone nthani ha u fhata vhuimo vhune ha do shumana na zwa mveledziso lwa tshifhinga tshilapfu
3. Khanedzano kha ikonomi dzo ya phanda u fhirisa u amba nga ndaulo ya ikonomi thukhu, u ya kha zwiitisi zwa ikonomi khulwane na khulwanesa thodisiso, u gudisa na zwa vhubindudzi.
Hu sa hanedzwi tshanduko khulwane dzine dza itea Afurika Tshipembe na kha lifhasi. NSI yo sumbedzisa i tshi kombetshedza sa zwe zwa vha kha miṅwaha ya rathi yo fhelaho. Zwo bvela khagala uri u hula ha ikonomi ho ḓitika kha tshitarathedzhi kha (zwa vhulimi, vhumagi vhukonanyi) na zwiṅwe-vho kha zwiimiswa (Mudagasi, Vhuendi) sa khono i itisaho (Zwikho zwa vhathu, thodisiso na mveledzo).
Nga mulandu wa izwi zwi re afho nṱha u disedzulusa ha zwi sumbi zwa thodisiso na mveledziso, hu bvelela zwithu zwa ndeme zwi teavho u lingiwa ha vhutumbuli thodisiso na mveledziso Afrika Tshipembe. Zwiitisi izwi zwo ṅwalwa kha bammbiri "Mveledziso ya thodisiso na mveledziso ya tshitirathedzhi ya Afrika Tshipembe" le la nekedzwa nga tshigwada tsha zwa ikonomi kha mutangano wa khabinethe la Phando 2002. heḽi bammbiri li nea khono dza rathi dza u kundelwa dzine u dzhenelwa ha tea u tiwa uri li.walwa la mulayo gaganywa li kone u vha hone. (Thumetshedzo)
2.	Khono dza u kundelwa dzine dza tea u lugiswa kha tshitirathedzhi tsha todsiso na mvelaphanda
2.1	Ndambedzo yo teaho ya Sisiṱeme ya Lushaka ya vhutumbuli
Zwa zwino tshelede ine ya shumiswa kha la Afrika Tshipembe kha thodisiso na kha mvelaphanda i henefha kha 0.7% (Muvhuso 0.29%) ya GDP ngeno mbalo tshikati ya mashango a OECD i henefha kha 2.15% ya GDP, fhedzi Finland (sa tsumbo) i na ikonomi i linganaho na ya Afrika Tshipembe i tshi shumisa 3.5% (Muvhuso 1%).
2.2	Zwitirathedzhi zwi teaho u sedzwa
Hu tshi sedzwa nyaluho ya mvelaphanda ya khono dza thekhinoḽodzhi maduvha ano, iri vhea kha khombo ya zwa tsireledzo arali ra sa dzulela u diimisela kha u tatisana kha zwa mveledzo kha Sisiṱeme dzothe (Yunivesithi, Khoro dza thodisiso, Sekhithara dza phuraivethe) kha zwitirathedzhi zwa ndeme.
2.3	Zwiko zwa vhathu
Zwiko zwa vhathu kha saintsi na thekhinoḽodzhi a zwi khou bveledzwa kana u vusuluswa. Ri na lushaka lune maduvha alwo ono tuwa. Tsumbavhuyo dzi sumbedza vho rasaintsi vha vhafumakadzi vha vharema, vhorathekhino.odzhi, vhainzhiniara avha khou dzhenelela kha zwa akhademi na uri vhathu vhane kha thodisiso na zwiimiswa vha do litsha mushumo. Nga 1990 maṅwalwa a saintsi o bveledzwaho nga vhathodisisi vha re na miṅwaha ya mahumi matanu (50) u ya ntha, vha ita tshafumi tsha 18%, fhedzi nga 1998 tshivhalo itshi tsho gonyela kha 45%. Nga tshifhinga tshenetsho maṅwalwa a vho rasaintsi vha vharema tsho aluwa u bva kha 3,5% u ya kha 8%. Kha tshifhinga tsha zwino huna mbalo ire fhasi ha mutodisisi muthihi kha mbalo ya tshigidi tsha vhashumi, ri tshi vhambedza na vharathi kha la Australia na fumi kha Japan. Sa zwe zwa newa zwa uri thekhinoḽodzhi i tshimbila nga milenzhe mivhili, u vha hone ha fhethu vhupo ho itaho tshiomate kha Sisiṱeme ya lushaka ya vhubveledzi zwi sina tshiimo tshi kana-kanisaho.
2.4	U tsela fhasi ha thodisiso na mvelaphanda kha sekhithara ya phuraivethe.
Vhutodisisi na mvelaphanda a dzine dza ita khampani dza la Afrika Tshipembe ho sumbedza u fhungudzea lwo kaleaho kha miṅwaha mina yo fhelaho. Zwitatisitiki zwa lifhasi zwi sumbedza uri tshisumbi tsha vhukuma tsha mveledziso ya ikonomi i laulwaho nga thekhinoḽodzhi i ditika nga tshiimo tsha vhutodisisi na vhutumbuli nga sekhithara dzapo dza phuraivethe, na nga u fhambana ha dzifeme. Tshiimo tsha zwino tshi livhiswaho kha u shandukiswa ha khampani khulwane ho sedzwa ikonomi ya lifhasi, zwi na mbuelo dzi si dzavhudi kha zwa thekhinoḽodzhi, U bvela phanda ha u sa kona u thoma vhutumbuli ha nthesa kha lifhasi zwi sia ikonomi itshi vha yone i tevhelaho na u i fhirisela kha thekhinoḽodzhi dzo dziaho (u fhirsisa vhuthomi ha zwa thekhino?odzhi). Hezwi a zwi nga tikedzi tshitiratedzhi tshiswa tsha vhumagi kana uri tendela u swikela kha mbalo tshikati tsha nyaluwo.
2.5	Ndaka ya Vhuluvhi
thekhinoḽodzhi ntswa yo sika khaedu ntswa zwi tshi ya nga ndaka ya vhuluvhi. Hezwi ndi ngoho kha bayothekhinoḽodzhi na vhushaka hayo na bayodivesithi ya vhupo na ndivho ya tsiko. Kuhumbulele kha dzitshakha kha zwa mulayo ku khou ṱavhanya u fana na thekhinoḽodzhi ntswa na uri i tea u bveledzisa mutatisano sa mafhungo a tshihadu kana ra livhana na u tambudzwa na u vhetshelwa thungo malugana na zwiko zwi re zwashu. U dzhenela zwa ndivho ya vhune nga ndila ire khagala, u ya nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha zwi a todea.
2.6	U fhandekana ha Muvhuso kha zwa saintsi na thekhio.odzhi
zwipiḓa zwa ndangulo, dzudzanyo ya zwivhumbeo zwo imiswaho na u lambedza zwivhumbeo zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwo rangwaho phanda nga muvhuso a zwi nekedzi vhuimo ho teaho ha u rangaphanda na matshimbidzele avhuḓi kha sia ili. Tshivhalo tsha zwivhumbeo zwa thekhinoḽodzhi na dzimbekanyamishumo zwa zwino zwi khou tshimbidzwa nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso hu si na matshimbidzele a u shumisana kana u kovhekana kha u gudisa.
3.	Tshitirathedzhi tsha ndivho
Ndivho ya tshitirathedzhi ndi u lugisa u kundelwa nga ndila i konadzeaho. Ngauralo, ndi milayo na Sisiṱeme dza dzitshaka dzo lingwaho zwo lugelaho todea na zwi re kha vhupo honoho. Tshitirathedzhi tshi tea u kona ufha mbonalo kha zwipikwa zwa lushaka zwa mveledzo ya ikonomi na vhutshilo havhudi kha vhadzulapo vhothe.
Zwitirathedzhi zwiraru zwa ndivho ya maitele zwi do ambwa nga kha ndima 5.6 na 7 nga u tevhekana ndi hezwi:
3.1 U vha na vhukoni ho ḓalaho nga ha thekhinoḽodzhi uri i vhe yone yo faraho ikonomi kha lushaka lwa hashu (vhutumbuli)
Hezwi zwi katela u thomiwa ha mishini miswa ya thekhinoḽodzhi ine ya do di badekanyana na ndivho dza vhutshilo ha khwine na zwitirathedzhi zwa ikonomi na indasiteri. Nga ntha hazwo, zhendedzhi lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli ḓo vhea muhumbulo iyo phanda. Zhendedzhi line la lambedza mimishini na u vha na vhu tumanyi na zwi shumiswa zwa u lambedza vhutumbuli na thekhinoḽodzhi, Zwiimiswa zwothe zwo teaho, sekhithara dza phuraivethe madzangano a vhutodisisi, masheleni a vhu bveledzi.
3.2 U engedzedza vhubindudzi kha saintsi ya vhathu kha la Afurika Tshipembe (Lupfumo lwa Vhathu na Tshanduko)
Sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 2.3, Afurika Tshipembe li khou kondelwa nga .vhathu vhane vha sa khou shela mulenzhe? kha saintsi, vhunzhineri na vhashumi vha thekhinoḽodzhi, zwothe hu tshi khou angaredzwa mirafho na mbeu. Matshimbidzele a vhashumi vho bvelaho phanda a toda uri ngona ntswa na u bindudza kha masia othe a u nekedza na u todea. Kha ḽinwe sia, ndila ya vhuimo ha ntha yo sedziwaho kha u engedzedza vhukoni kha metshe na saintsi kha vharema vha re kha maṱiriki na vhafumakadzi vhaswa ndi thodea ya ndeme. Kha ḽinwe sia, senthara ntswa dza vhukoni dzi tea u thomiwa u itela uri hu kone u kungiwa vhathu vhaswa kha mishumo iyi kha thodisiso dza zwa saintsi na u vhona uri mishumo iyi i khou bvelaphanda.
3.3	U vhumba Sisiṱeme ya muvhuso wavhudi wa saintsi na thekhinoḽodzhi (U dzudzanya zwavhudi na u nekedza)
Matshimbidzele maswa o fara ndila i pfalaho ya u shuma vhukati ha muhasho wa thanganelano une wa vha na vhudifhinduleli kha ndangulo ya .lifhasi. ya saintsi na thekhinoḽodzhi vhukati ha muvhuso na mihasho i kwameaho hu na matshimbidzele ane a kwama thodisiso na mvelaphanda. Muhasho wa thanganelano (zwa zwino DACST) u ḓo vha na vhudifhinduleli kha mutheo wa u langula une wa kwama zwivhumbeo zwothe zwa thodisiso na mvelaphanda sa maanda e wa newa one, ngeno hu uri mihasho i kwameaho i tshi do vhea ndivho na mugaganyagwama wa zwivhumbeo izwi nga ngomu ha furemiweke iyi. U engedzedza afho, zhendedzi ḽihulwane la u lambedza thodisiso na mvelaphanda na u thoma zwithu zwi do dzula zwi fhasi ha DACST, sa .aborothari dza muvhuso na madzangano a thodisiso ane a vha na maanda ane a kwana vhunzhi ha mihasho i kwameaho.
4.	MUHUMBULO WA MATSHIMBIDZELE
4.1	Vhulangandaka ha Sisiṱeme ya vhutumbuli ya lushaka vhu fushaho
Tshitirathedzhi tshiswa tsho ditika nga Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli yo dodombedzwaho kha mulayogaganywa wa Saintsi naThekhino.odzhi. Izwi ndi u itela uri hu vhe na ndunzhendunzhe ya zwine zwa khou itea kha tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu tshine tsha do sumbedza kushumele kwa Sisiṱeme ya tshitirathedzhi.
Phambano dzi re vhukati ha mashango kha Sisiṱeme dza vhutumbuli dzi khagala sa tsumbo, Australia ḓi na Sisiṱeme yo dzudzanyeaho zwavhudi, .aborathari dzo lambedzwaho vhukuma nga muvhuso dzine dza lavhelesa kha u engedzedza ndeme kha zwi bveledzwa zwi re khono kha sekhithara ya migodi na zwa vhulimi. Ngeno Finland nga u fhambana li tutwedza uri zwi shumiswa zwa u lambedza zwi bveledze tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwa pfunzo ya ntha na sekhithara ya vhoramabindu, fhedzi huna u dodombedza kha u bveledzwa ha vhathu na kha vhutumbuli kha dziindasiteri. Chile ḓi sumbedza ḓi tshi khou tutshela kule kha Sisiṱeme ya u tanganya laborithari dza muvhuso, dziyunivesithi u fana na vha Finland. Africa Tshipembe li na Sisiṱeme yo tanganaho ya NSI ine ya lingedza u tanganya nga ndila i linganaho thodisiso na mveledziso i no itwa nga sekhithara dza phuraveithe, pfunzo ya ntha na Muvhuso. Sekhithara ya phuraivethe na Muvhuso zwii lambedza nga u shumisa tshelede i linganaho, 50 %.
Naho ho sumbedza huna phambano vhukati ha Sisiṱeme dza vhutumbuli ha mushumo muhulwane, zwa zwino Sisiṱeme ya vhutumbuli i a fana kha mashango manzhi, kha u sumbedza tshileme u bva kha vhutodisisi u ya kha tshibveledzwa vhunzhi ha zwiimiswa u bva kha akhademi u ya kha u thomiwa ha zwiimiswa zwa ntha zwa thekhinoḽodzhi na mabindu mahulu.
Sisiṱeme dzavhudi dza vhutumbuli dzi na ndivho dza ntha, dzitevhelaho:
* Tshiimo tsha vhutshilo
* Nyaluwo na u sikwa ha lupfumo
Ndivho idzi dzi shumiwa kha maitele a maruru a ndeme:
* Kushumele kwa mabindu
* U bvelela ha thekiniki (u thoma zwithu na u khwinifhadza)
* Nyaluwo yavhudi ya Saintsi, Vhuinzhiniere na thekhinoḽodzhi (SET) ya lupfumo lwa vhathu.
U kona izwi zwi leludzi zwa kuitele na ndivho dza hone zwi na ndeme kha u wana, u dzhenereitha, u shumiswa ha ndivho, ndi hezwi:
* U disa u divha uri zwithu zwi itwa hani.
* U kona zwa thodisiso na mveledziso
* U kona zwa thodisiso na mvelaphanda ya tshifhinga tshidaho.
Nyolo ya 1: U bva kha u kona u ya kha mvelelo ya thodiso na mvelaphanda i do thusa hani kha nyaluwo ya ikonomi na tshiimo tsha vhutshilo.
Nyolo ya 2: Tsumbavhuyo dzi sumbedza kushumele Kwa Sisiṱeme ya thodisiso na mveledziso kha muelo khulwane na uri zwo ditika nga vhupulani ha tshifhinga tshilapfu ha Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli na mishumo ya hone.
Nyolo i sumbedzisa vhushaka vhukati ha zwivhumbeo zwo sumbedzwaho kha tshanda kha monde (nyolo ya 1). Ikonomi dza musalauno dzi toda uri elemennde dzothe dzi vhe hone uri dzi kone u aluwa. Muhangarambo u imela Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli (NSI). Mvelelo mbili khulwane dzi todea u bva kha thodisiso na mveledziso na vhutumbuli uri hu vhe na nyaluwo na u khwinifhadzea ha vhutshilo. Ho vhu ndi vhutanzi vhu sa hanedzwiho ya uri maitele aya a toda u ita mbetshelo u bva kha tshitshavha. Hu todea 30% ya masheleni ane a do shumiswa kha thodisiso na mveledziso kha ikonomi dzo tanganaho khulwane yo bvelaho phanda (vhathu vhane vha swika milioni dza 60) i tshi bva kha muvhuso kanzhi 0.4 uya 0.5% ya GDP. Kha dzitshakha thuku u dzhenela ha muvhuso zwi ntha henefha kha 0.6 uya kha 0.75 ya GDP. Kha ikonomi dzi re na ndivho mivhuso u kona u shumisa 1% ya GDP kha thodisiso na mveledziso.
U shumiswa ha masheleni zwi fhata vhumatshelo ha u konadzea kha thodisiso na mveledziso. I kona u khwathisa SET na lupfumo lwa vhathu lwa u ita thodiso ya zwino ya Mvelaphanda ya ikonomi. Mushumo muhululwane wa zwiko zwa vhathu zwa lupfumo zwa thodisiso na mveledziso ndi u nea ndila, ya u khwinifhadza na vhutumbuli kha ikonomi (na kha u di dzhenisa kha zwa u tanganedza iyo ndivho ntswa yo tu?waho).
Khwinifhadzo na vhutumbuli zwi kwama u leludza vhutshilo ha vhathu (sa tsumbo kha Muhasho wa Mutakalo) na kushumele kwa mabindu, (sa zwi bveledzwa zwiswa). Kha mashango a khou bvelaphanda mbalo tshikati ya 50% ya nyaluwo ya ikonomi i itiswa nga u bvelela ha tshithekiniki. U bva kha kuvhonele kwa zwa masheleni, muvhuso u nga kona u livhanya na mbetshelwa kha fhethu huraru u swikela mvelelo dzo lavhelewaho:
* U sikiwa ha vhunzhi ha SET lupfumo lwa vhathu zwigwada zwa vhatodisisi ha vhumatshelo
* U tutula na u bveledza phanḓa na u bveledza thekhinoḽodzhi na mishini ya vhutumbuli na ndivho yo tu.waho na
* U tutula vhumbindudzi ho bvelaho phanda na u bveledzisa zwa mabindu zwo livhanywa kha u sika tshelede ine ya do tutuwedza sekhithara ya phuraivethe kha zwa thodisiso na mveledziso.
4.2	Tsumbavhuyo dzi kalaho mvelaphanda na u tendela u vhambedza
Huna Tsumbavhuyo dzine dza sumbedza mutakalo wa Sisiṱeme ya vhutumbuli. Izwi zwo sumbedzwa kha nyolo ya 2. Tsumbavhuyo dzenedzo dzi a fulufhedzea kha u kala mvelaphanda ya tshifhinga tsha zwino na tshifhinga tshidaho kha pulane ya tshitiratedzhi tsho tendelwaho.
dziṅwe dza tsumbavhuyo ndi dzone zwi re phanda, dzi ḓea vhuvha ha tshiimo tsha mutakalo wa Sisiṱeme, sa tshivhalo tsha matshudeni kha pfunzo dza ntha dza yunivesithi, kha pfunzo dza ntha ha digrii, zwi sumba ndivho yo dzheniswaho kha nyaluwo ya ikonomi.
U shumiswa ha tsumbavhuyo i tendela vhupulani ha tshifhinga tshilapfu na u kona u tevhelela u bvela phanda ha Sisiṱeme na u tola kushumele kha maṅwe mashango. U vhambedza zwifanaho kha mashango mana hu tshi shumiswa tsumbi dza thekhinoḽodzhi dzo swikelelwaho kha, muvhigo wa 2001 nga ha mveledziso ya vhathu na zwiṅwe zwi sumbi.
Mashango aya mararu, Australia, South Korea na Malaysia a na zwitirathedzhi zwo fhambanaho nahone zwo dzudzanyeaho zwa thekhinoḽodzhi, Australia li shumisa thodisiso na ndivho na thekhinoḽodzhi ya u andadza mafhungo, u engedza tshileme kha ikonomi yo ditikaho nga ndivho. South Korea lone yo sedza kha bveledza vhumagi na u itwa ha ndivho yo livhiswa kha indasiteri ya u thoma zwithu. South Korea lo livha kha vhubveledzi ha vhuimo ha ntha na kha u bveledza mutheo wa ndivho wa indasitiri ya zwa vhubveledzi. Vhuimo ha ntha ha pfunzo na thodisiso dza pfunzo ya ntha ha digirii na u lambedza nga Korea zwi fhambanya matshimbidzele aya na ane a bvelela kha maṅwe mashango. Malaysia lo toda u vha mutevheli wa tshihadu nahone lo futelela kha ndivho yo tou tundiwaho kha u vhubindudzi ho livhiswaho kha maṅwe mashango. Malaysia, ngauralo, a li tou sedzesa nga maanda kha thodisiso na u tikedza u fhirisa zwine la ita kha u pfukisa thekhinoḽodzhi yo teaho na u aluswa ha litheresi ya zwa saintsi kha tshitshavha tshothe nga u angaredza. Musi matshimbidzele aya a tshi vhonala kha mbuelo ya tshifhinga tshipfhufhi, zwa zwino yo vha i sa koni u vhulunga tshivhalo tshi re nṱha tsha nyaluwo ye ya vha i hone kale.
Nga nnda ha u sumbedza ndivho ya ngona dzo fhambanaho na bvelephanda ya Australia, Korea na Malaysia, tsumbo dza u vhambedza uri Afurika Tshipembe li na zwinzhi zwine ḽa tea u ita zwone kha mvelaphanda ya lupfumo lwa vhathu na thodea ya u tutula vhuimo ha ntha ha R&D na u shumisa tshelede kha thoma zwithu hu u itela u swikelela lushaka lwa ikonomi ya mvelaphanda i re hone zwa zwino (nga murahu ha u bindudza lwa tshifhinga tshilapfu) kha la Korea. Mbambedzo ya matshimbidzele aya i dovha hafhu ya sumbedza zwauri ndila ya u tevhela nga tshihadu ye ya nangiwa nga Malaysia a yo ngo vulea kha la Afurika Tshipembe. Malaysia na Afurika Tshipembe a na vhuimo vhu fanaho ha GDP kha lupfumo, fhedzi Malaysia a lo ngo thoma vhuimo vhu fanaho ha lupfumo lwa vhathu u swika zwa zwino. Afurika Tshipembe ngauralo lo tevhela matshimbidzele a fanaho na Malaysia fhedzi lo lwela uri hu vhe na ndivho yavhudi kha matshimbidzele (ine ya elana na thanganelano ya Matshimbidzele a u Bveledza na Matshimbidzele a Lushaka a HRD).
Nyolo ya 3: Tsumbi ya u bvelela ya thekhinoḽodzhi, Heyi girafhu i sumbedza tsumbavhuyo uri dzi kwamana hani, zwi sumba uri mbalo dza dzi bvaho kha Muvhigo ya UNDP ya 2001: ya thekhinoḽodzhi na mveledzo.
.
Nyolo ya 4: U vhewa tsumbavhuyo dzine dza nea ndivho kha zwi re ngomu kha zwiṱirathedzhi zwa R&D. (tshiimo tsha R&D ndi % ya GDP yo shumiswaho kha R&D, ngeno thodisiso na mveledziso dza vhubindudzisi dzo newa nga % kha GDP kha masheleni ane a shumiswa nga sekhithara dza phuraivethe. Vhatodisisi kha vhashumi vha 1000 ndi tshikalo tsha lupfumo lwa vhathu, na tshifanyiso tsha atikili ndi luswayo lwa mihumbulo yavhudi kha thodisiso yavhudi ya tshitshavha.)
Afrika Tshipembe ḓi na thekhinoḽodzhi yo khwathaho zwi tshi ya kha u vhambadzela nnda kha maṅwe mashango kha zwa thekhinoḽodzhi u fhira shango la Australia fhedzi la dovha la vha na zwiko zwo khwathaho zwa mupo. Zwenezwo Afrika Tshipembe li nga kona u tanganedza tshitirathedzhi tshine tsha shumisa zwiko zwa mupo nga ndila ya ntha nga ngeno li tshi khou tutuwedza kha zwa vhumagi, thekhinoḽodzhi ya nyandadza mafhungo kha zwiṱirathedzhi zwa bayothekhinoḽodzhi zwi elanaho na zwine Korea ḽa itisa zwone.
Naho ndila iyi i tshi kunga, Afrika Tshipembe lo livhana na khaedu khulwanesa kha zwiko zwa vhathu. Izwi hu do newa vhutanzi vhunzhi nga hazwo kha Ndima ya rathi. Afrika Tshipembe li na vhashumi vhane vha khou kalaho vhane vhunzhi havho vha vha vhatshena vha vhanna kha zwa saintsi na zwa vhuinzhineri. Vhutanzi uvhu vhu amba uri, zwa zwino hu na thahelelo ya vhathu vhane vha khou dzhenelela kha pfunzo dza ntha vha saathu u wana digirii na vha ntha ha digirii kha vhuimo ha SET. Hezwi zwino pfi "The frozen demographics" zwi imela tshipiḓa tshihulwane tsha khaedu kha saintsi na thekhinoḽodzhi yo ditikaho kha mihasho ya muvhuso na hone nga maanda kha Muhasho wa zwa Vhutsila Mvelelo, Saintsi na thekhinoḽodzhi, Muhasho wa pfunzo na Muhasho wa zwa Mishumo.
U kona u bveledza tshitirathedzhi tsho khwathaho, zwo tea u tevhela tsumbavhuyo dza vhuimo ha saintsi. thekhinoḽodzhi na Sisiṱeme ya vhutumbuli ha tshifhinga tshilapfu, u kona u vhea ndivho dza tshifhinga tshidaho. Kha u vhea ha ndivho uhu, nzhele i tea u vha hone kha izwo zwi re afho ntha. Ndi zwa ndeme uri hu kone u swikela ndavhelelo na u bvelela hune ha todwa nga tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso ya lushaka kha zwi vhe zwithu zwa mutanganelwa. Tsumbavhuyo dzo newa vhane vha kona na vhabindudzi na mvelelo dza tshitirathedzhi u swika nga 2012 na ṅwaha wa1990 sa thikho ye ya wanala kha mafhungo aya. Zwi wanala kha mbekanya ya 1 na 2.
Thebulu ya 1: Zwikonisi zwa thodisiso na Mveledziso
Tsumbavhuyo / Ndavhelelo
1990
Zwa zwino
2012
Vhagudi vha murole wa fumi vhare na
Mutshipiso wa Yunivesithi kha Metse na Saintsi
A huna
3,4%
7,5%
Ndinganyelo ya matshudeni a Yunivesithi vha SET (%ya matshudeni othe)
20%
27%
40%
Matshudeni vha SET (% ya mi?waha)
6%
3.4%
12%
Mikovhe ya lifhasi kha thodisiso na zwi bviswa
0.8%
0.5%
0.7%
Tshivhalo tsha SET vhashumi kha 10 000
Ya vhashumi
A huna
7
11

Thebulu ya 2: Vhubindudzi na Mvelelo
Tsumbavhuyo na Ndavhelelo
1990
Zwa zwino
2012
Nyaluwo ya ikonomi zwi tshiya nga u bvelaphanda ha thekeniki
NA
10%
25-30%
thekhinoḽodzhi ya nthesa na vhukati ya zwi tu.wa
NA
30%
40%
Tshivhalo tshaphetinethi dzi bvaho US
100
100
>200
Tho.isiso na Mveledziso zwa Muvhuso tshitshavhani sa tshipiḓa tsha GDP
0.36%
khumbulelo
0.29%
0.6%
Ndambedzo dza Thodisiso na Mveledziso zwa muvhuso kha GDP
0.48%
0.36%
0.66%
Badelo dza la Afrika Tshipembe kha ndivho ya vhune (vhukopi na mbadelo)
R200m
R800m
Khiniso ya tshivhalo
Inthanethe kha vhathu vha 1000
0
8.4
64
Lutingo kha vhathu vha 1000
87
270
700

Thebulu dza 1 na 2 dzi sumbedza tshivhalo Afrika Tshipembe kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho, zwa zwino na mbekanyelo dzo itwaho lwa miṅwaha ya fumi i daho. Sa zwe zwa sumbedziswa u vhewa ha ndavhelelo a si maitele a mekenikhala. Hu tea u vha hone kha mitevhe ya nyito hu u lingedza u tandulula dzikhaedu. Zwi do toda vhutumani na vhupulani ho dzhenelelaho na miṅwe mihasho ya muvhuso hune ha vha na u tutuwedza kha Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli
Nyolo ya 5: Nyolo imelaho vhutumbuli ha .chasm.
4.3	Vhutumbuli ha .Chasm.
Hu tea u itwa phambano vhukuma vhukati ha zwivhumbwa zwa vhathu na zwa vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi, Ngauri mishumo mihulwane a i ngo buletshedzwa na uri tshikalo tshi re vhukati ha u bveledzwa ha ndivho na mimaraga a zwi ngo toololwa nga ndila yavhudi, izwi zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 5.
Ndingedzo dze dza itwa dza u vala"vhutumbuli ha .chasm" dzo livha kha sia la tanganya ya mishumo vhathu (dziyunivesithi na dzithekinikhoni) u zwi vhea tsini na mimaraga. Hezwi zwi vhonala zwi tshi tea u tevhekana ngaurali, zwi isa Sisiṱeme ya akhademi kha tshifhinga tshituku, u alusa u tandululwa ha thaidzo. Mbuelo ya vha u tsela fhasi ha thodisiso ya akhademi (hune vha litsha mishumo yavhudi) zwi fha vhaṅwe vhagudisi vha tshi sala na mushumo munzhi ha sala vha digirii vha si vhangana vha re na ndivho kha zwa thodiso na u ita uri vhathu vha vhe na ndivho. Zwi dzulela u bveledza u todisisa na vhukoni kha Sisiṱeme i songo lambedzwaho zwavhudi.
Thodea ya u shuma na tshivhalo tsho imiswaho kha SET ya zwiko zwa vhathu, hu uri nga ngeno, hu tshi khou bveledzwa ndila yo teaho ya u fhungudza tshikhala tshi re hone kha vhutumbuli chasm, zwi imela khaedu khulwane kha polisi ya Saintsi na thekhinoḽodzhi ya Afurika Tshipembe. Izwi zwo tutuwedzwa nga divhazwakale ya mimishini ya thekhinoḽodzhi ya muvhuso wo fhiraho (U diimisa kha zwa mafulu-fulu, na kha zwa tsireledzo na tsireledzo ya zwiliwa ya lushaka) zwo vha zwi si na vhuimo kha tshiimo kha demokirasi ntswa na mishini ya thodisiso ya sekhithara dza phuraivethe (sa kha zwa migodi na zwa miminerala zwe zwa tsela fhasi tshe ha vha hone ha tshumisano kha lifhasi. Naho zwo ralo a ho ngo vha na u thomiwa ha mishini miswa ya thekhinoḽodzhi u swika zwa zwino.
4.4	SET ndi lupfumo lwa vhathu
Zwi sa koni u tinyea, ndi uri mashango mahulwane a saintsi (US, UK, Germany, France) a kona u kunga Vhorasaintsi makone sa izwi mivhuso yavho yo diimisa nga masheleni a vhonalaho, thodisiso dzi no itwa nga dziyunivesithi. Sisiṱeme thuku dzi si na masheleni manzhi dzi nga si kone u ita daina fhedzi huna vhutanzi havhudi vhune ha sumbedza uri thodisiso yo lambedzwaho zwavhudi kha Dziyunivesithi na kha madzangano a thodisiso kha mashango matuku a nga bvelela na u kona u fara vhorasaintsi makone.
Afurika Tshipembe ḓi shumisa henefha kha 0.5% kha thodisiso ya lifhasi. Hu tshi sedzwa luvhilo lune u bveledzwa ha ndivho lwa vha khalwo, ndi zwa ndeme uri hu vhe na vhutumanyi vhukuma na Sisiṱeme ya lifhasi. Ro dzhenela kha tshivhalo tshi vhonalaho tsha thendelano kha zwa thodisiso na mveledziso na mashango manzhi na thendelano na mashango a EU ane a tutuwedza u dzhenela hashu kha mitevhe ya mbekanyamushumo dzavho. Kha tshiimo itshi tsha thodisisoi ya lifhasi, vhorasaintsi vha Afurika Tshipembe vha do dzula vhe fhano, arali hu tshi do vha na vhukwamani na vhaṅwe ngavho nahone ha vha na vhutumanyi na thodisiso dza khwinesa kha lifhasini. zwiṅwe hafhu, ri na Sisiṱeme thukhu. Zwi do vha zwa ndeme uri ri shumise vhasedzulusi kha tshakha dza mbekanyamushumo dzashu dza saintsi (izwi zwi itea kha hunzhi ha mashango a Nordic). Hezwi zwo ita uri Afurika Tshipembe li vhonale na u li disela zwivhuya kha u kona u swikela vhorasaintsi makone lifhasini. U vha na vhukwamanyi kha zwa thodisiso na mveledziso lifhasini ndi zwa ndeme kha vhorasaintsi vhatuku vhane vha khou dzhenela Sisiṱeme ya saintsi na mbambe kana u nekana mihumbulo na vhaṅwe vhomakone lifhasini.
U dzhenelela ho tea uri vhafumakadzi na vharema vha kone u dzhenelela kha zwa saintsi. Hezwi zwi toda u dzhenelela kha Sisiṱeme ya zwikolo na u engedza thikhedzo kha dzimbalo, saintsi zwa khomputha nga nnda ha tshifhinga tsha tshikolo. zwiṅwe zwi re na ndeme ndi u ita uri saintsi i vhe i khungaho na u swikelea nga nyandadza mafhungo na tshitshavha na khunguwedzo.
Huna thodea ya uri Vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe vha vhe na vhukwamani na Vhainzhinere vha Afrika na tserekano dza vhorasaintsi, vhuinzhinere na vhatumbuli vhane vha do tikedza NEPAD na dziṅwe mbekanyamushumo dzine dza toda zwishumiswa. Masheleni ane a shumiswa nga EU kha thdisso na mveledziso ndi matuku kha ane a shumisa kha thodisiso na mveledziso ane a vha henefha kha (2%) fhedzi. Haya masheleni a shumiselwa u bveledza vhutumekanyi ha fhethu ha thodisiso kha mashango a Europe. Ri tea u ita zwenezwi kha mashango a SADC na mashango a Afurika .
Izwi zwi toda ndangulo yo khwathaho ine ya bvisela khagala kha zwa lupfumo lwa vhathu na mishumo ya vhutumbuli na u newa zwi shumiswa zwo teaho.
Kha tshitirathedzhi itshi zwitrathedzhi zwa kushumele zwo sumbedzwa kha Ndima dza 5, 6 na 7.
5.	Vhutumbuli
Sa zwe zwa buletshedzwa kha Ndima ya 3, Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha vhutodisisi na mveledziso tshi tea u swikela zwipikwa hezwi zwiraru:
* Vhutumbuli yo engedzwaho
* Zwiko zwa SET zwa vhathu na u kona u shandukisa zwithu
* Sisiṱeme i shumaho ya saintsi na thekhinoḽodzhi na tshomedzo
Hei ndima i amba nga ha vhutumbuli, Ndima ya 6 yone i amba nga ha zwiko zwa vhathu zwa SET na u kona u shandukisa. Ndima ya 7 i amba nga ha u sikwa na u khwathiswa ha Sisiṱeme ya muvhuso ya thodisiso na mveledziso na tshomedzo, Ndima ya 8 yone i amba nga u lambedzwa ha Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso.
5.1 Tshiimo tshi re hone zwa zwino
Vhutumbuli (ndila ine zwibveledza zwiswa na tshumelo zwa dzhena kha maraga zwa sika vhumbindudzi vhuswa) ndi tshone tshivhindi tsha nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo. Muvhuso u na mushumo muhulwane kha vhutumbuli nga ḓea tshomedzo dza u tutuwedza mveledziso ya thekhinoḽodzhi, kha vhuimo ha phanda ha uri dziindasiteri dzi tshi nga dzhia khombo. U ita izwi yo zwi livhisa kha zwiko kha hune ha nga vha na konadzeo dza u khwathisedza uri hu vhe na ndambedzo yo teaho, u netiweka na lu ugisela zwiimiswa uri hu kone u swikelwa ndivho ya vhubindudzi.
Afurika Tshipembe zwa zwino li na thaidzo ya"vhutumbuli sa zwe zwa ambiwa kha Ndima yo fhelaho. Ri sa litshi u amba nga tshiimo tsha nthesa tshine sekhithara dza phuraivethe dza khou di dzhenisa zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo zwa ntha na Khoro ya Vhutodisisi, nyaluwo ya ikonomi yapo kha vhutumbuli i fhasi ngeno nyito nnzhi i kha u mveledziso zwiko na thodisiso ine ya khou aluwa.
Vhunzhi ha nyaluwo ya ikonomi kha miṅwaha ya 40 yo fhiraho yo ditika nga thekhinoḽodzhi na Mishini ya vhutumbuli. Tsumbo dzi divheaho ndi mbekanyamushumo dza u ya tshikhalani dza USA na le la vha li USSR na Europa. Ndila yo shumiswaho kha u alafha vhulwadze ha thomba nga Dzangano la Mutakalo la ḽifhasi (World Health Organization) na zwine zwa vhidzwa green revolution u fana na kha la India, dziṅwe dza ndivho dza saintsi dzi fana na dza World Wide Web thekhinoḽodzhi, Korea ḓo dzhia ndivho ya thekhinoḽodzhi hune ḽa vha dzingwenya kha elekitironiiki ya vhashumisi vha zwithu (consumer electronics). Tshifhinga tshinzhi mishini ine ya bvelela i rangwaphanda nga Khamphani kana tshigwada zwatsho sa tsumbo Nokia yo imela Finland, Intel yo imela USA (hune dza thoma hu na thikedzo ya muvhuso kha zwa masheleni), SASOL yo imela la Afrika Tshipembe, kha zwa dzhuweḽari na fesheni Italy ho vhumbwa madana a feme thuku ngeno Samsung yo imela ḽa South Korea.
Ndivho dzo raliho ndi dza ndeme hu tshi sedzwa vhubindudzi u kona u swikela ndinganyelo kha khono dza masia a thekhinoḽodzhi na kha dzi indasiteri. thekhinoḽodzhi na vhutumbuli i na thuthuwedzo khulwane kha indasiteri na kha tshitshavha tsha thodisiso kha u ḓisa mihumbulo ya u kunga vhathu na vhubindudzi na thekhinoḽodzhi ntswa.
Kha masia manzhi ane Afurika Tshipembe la kona u tatisana ari koni u vha na Vhutumbuli hapo ho ditikaho nga ndivho yo tou tu.waho. Izwi a si thaidzo lwa tshifhinga nyana. Zwo ralo kha mashango ane a bindudza kha zwa vhutumbuli ane a do kunga vhubindudzi u bva mashangoni maṅwe zwa sia vhubveledzi hashu vhu tshi engedzea.
Afurika Tshipembe li na vhukoni ho tukufhalaho zwa zwino u nga kona u swikela thekhinoḽodzhi ntswa ine ya dzhiwa sa ya nthesa lifhasini sa ICT na Bayothekhino.odzhi.
Kha vhuimo ha zwiimiswa a ri na tshomedzo dza u swikela thodea dza Sisiṱeme ya thekhinoḽodzhi, Mivhuso minzhi ine ya vha na Sisiṱeme ya thodisiso na mveledziso i linganaho na ya Afurika Tshipembe vho sika zwiiswa zwine zwa do sedza vhutumbuli na thikedzo ya vhutumbulii. Zwiimiswa izwo zwi na rekhodo yavhudi ya u ita uri hu vhe na indasiteri ntswa, na u khwathisa dzi re hone na u dzhenisa thekhinoḽodzhi ntswa na ndivho
5.2 Vhurangeli
U ita uri vhutumbuli vhu kone u shuma nga ndila yo tanganelanaho, hu tea u dzhiiwa vhukando ho fhambanaho. Hu tea u sikwa mazhendedzi, mutheo wa vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi, ine ya do tutula na u khwathisedza vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi,
FTI i do sika tshiimo tshine, na u lambedza ndivho dza thekhinoḽodzhi ya u kona u tandulula zwithu zwa ndeme na sekhithara na vhubindudzi vhuswa vhune ha khwinisa vhutshilo ha vhathu na nyaluwo ya ikonomi. Ndivho idzo dzo vha dza vhuthogwa nga murahu ha zwine zwa vhidzwa u pfi Nndwa ya Maipfi ya Vhathu vha shangoni lenelo (Cold War) u bvela phanda ha mashango manzhi zwo itiswa nga u lambedzwa ha tshomedzo hu si nga thodisiso na mveledzo fhedzi na kha u fhungudza tshikhala tsha vhutumbuli ha chasm.
Hu na zwishumiswa zwo vhalaho zwine zwa nga lambedza (Innovation fund, SPII, na PII, sa tsumbo) na muandadzo wa thekhinoḽodzhi na mbekanyamushumo ya phirisela (Tsumisano, GODISA na Namac vhukati ha dzo) dzine dza do thusea kha sia lithihi ha u nea tshitirathedzhi. Hu do tea u sedzuluswa tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo na vhushaka hazwo u itela u khwathisa zwi dzheniswa kha vhutumbuli.
Hu na vhukando ha mavundu vhune ha do thusea kha u kona u kovhana ndivho na tshenzhemo u bveledza mbekanyamushumo ya kushumele (sa tsumbo; Fhethu ha vhutumbuli na CITI). U swikelelwa ha thekhinoḽodzhi kha SMME na dziBEE zwi nga vha thaidzo arali hu si na zwishumiswa zwa thekhinoḽodzhi kha vhupo honoho. Mashango manzhi are na Sisiṱeme thukhu ya vhutumbuli i nekedza zwishumiswa zwa thekhinoḽodzhi kha feme. Ha dovha ha vhewa mbekanyamushumo ya thekhinoḽodzhi,
maṅwe mashango a na mbekanyamaitele yo tiwaho ine a i lambedzo uri hu rengwe zwishumiswa zwa thodisiso na mveledziso kha dzifeme kana u nea mbamedzo dza masheleni uri hu rengwe izwo zwishumiswa. Hu do tewa u todisisa uri iyi ndila i nga shuma na Afurika Tshipembe
5.3 U sikwa ha Faundesheni ya u Thoma thekhinoḽodzhi
Mushumo muhulwane wa FTI u dovha:
* U sika khonadzeo na vhutumanyi na u lambedza thekhinoḽodzhi ntswa na ndivho ntswa dza thekhinoḽodzhi ya Afurika Tshipembe. Sa zwe zwa vheiswa zwone mathomoni (Khethekanyo 1.1), ndivho ya vhuthogwa ya thekhinoḽodzhi ya Afurika Tshipembe yo bviswa nga muvhuso wo fhiraho vhukati ha 1990 na 1994.
Tshiimo tsha ndivho tshi ḓo bulwa kha Khethekanyo dzi tevhelaho kha Ndima iyi.
* U ola na u tanganya ha vhulanga vhutumbuli, maitele a incusheni na diffusion kha la Afrika Tshipembe (Masheleni a vhutumbuli, Thuso ya masheleni a vhutumbuli a mbekanyamaitele dza vhutumbuli ha dzi indasiteri (SPII), PII, GODISA (DACST/DTI incubator Programme), Tshumisano (Technology Stations Programme), vhukati hadzo.
* U sika na u tutuwedza vhutumbuli na vhutumanyi na dzi Yunivesithi na madzangano a thodisiso.
* U bveledza khaphasithi ya lushaka u kona u langula vhukoni ya vhune (nga maanda ndivho ya vhune yo itwaho u bva kha ndambedzo ya thodisiso ya tshitshavha);
* U khwathisa vhuthomi hu u itela vhubindudzi ha ndivho ya vhune;
* U ita mbekanyamaitele a BEE ya mabindu matuku uri vha kone u wana theikinolodzhi lifhasini ine sa vhe hone fhano hayani.
FTI a i nga shuma mishumo ya vhutumbuli sa kha tshipiḓa tsha mafhedziselo a thodisiso na Mveledziso, u bveledza zwi bveledzwa, vhubindudzi na zwiṅwe-vho zwi do lambedzwa u nea mbonela phanda na zwiṅwe
Madzangano manzhi a lifhasi ane a shuma na FTI kha u sika ndila ine sekhithara dza phuraivethe dza do dzula dzi tshi dzhenelela kha thekhinoḽodzhi na ndivho dzine dza tendelwa. Nga ndila iyi hu do fhatea vhushaka na tshumisano yo khwathaho u itela u swikela ndivho dza vhutumbuli.
Mishumo ya zhendedzi i ḓo langulwa nga phoḽisi dza muvhuso na vhurangeli. FTI i do toda vhukoni ho khwathaho kha vhulanguli ha thodisiso na mveledzo vhulanguli ha vhutumbulu ha thekhinoḽodzhi,
Zhenedzi li tea u sikwa u bva kha mishumo iyi nga hune zwa nga konedzea ngaho uri li sikwe hu tshi khou shandukiswa Tshikwama tsha Vhumbundudzi.
5.4 thekhinoḽodzhi ntswa na ndivho dza vhubindudzi kha Sisiṱeme ya vhutodisisi na mvelephanda
U pfukela hu hulwane ha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi hu tea u dzhenisa u fhungudzwa ha ndivho dza tshifhinga tsha khethululo (ye ya vha yo sedza zwa fulu-fulu, u diimisa, u levha na u dimimisa kha zwa mmbi na mbekanyamushumo dza nuclear). Izwi ndi zwiṅwe zwa lifhasi zwe zwa ita uri Afurika Tshipembe khamphani dzalo dzidzhenele zwa vhumbinduzi nga vhunzhi kha miṅwaha yo fhelaho.
Zwi tshi ya phanda, Sisiṱeme yothe i kona ntha ha thihi tshararu u ya kha nthihi tsha mbili kha tshiimo tshi itaho thikho ya ikonomi i ditikaho nga ndivho kha tshifhinga tshilapfu. Huna mbilaelo khulwane zwi tshi ya nga u fhungudzwa ha thodisiso kha sekhithara dza phuraivethe, u kona hashu u laula khombo na u shela mulenzhe kha saintsi na thekhinoḽodzhi ya dzitshakha na ḽifhasini
* Thodisiso ya Lushaka na vhutolamuvhalelano ha thekhinoḽodzhi (1997)
* U lavhelesa nga huswa ha zwiimiswa zwa Saintsi na thekhinoḽodzhi kha ḽa Afurika Tshipembe (1998)
* Thodisiso ya Lushaka na MBONELAPHANḒA ya thekhinoḽodzhi (1999)
* MaiteleMuvhigowa wa NACI/NSTF: Nyaluwo na Vhutumbuli (2000)
* Maitele kana Tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha mveledziso yo khwatha kha vhupo ha mahayani (2000)
* Maitele kana Tshitirathedzhi tsha bayothekhinoḽodzhi ya lushaka (2001)
* Madalo a u ya Cuba na Finland nga Tshigwada tsha vhurumiwa ha Mulayo wa zwa thekhinoḽodzhi nga vhadzulapo vha Afurika Tshipembe (2001)
* Pulane ya Tshitirathedzhi Vhulimi ha ḽa Afurika Tshipembe (2001)
* Muhasho wa zwa Makwevho, Mbambadzo na Tshitirathedzhi tsha ndowetshumo ya Vhubveledzi ho tanganelanaho, (2002)
* Pulane ya Lushaka National ya Pfunzo ya nṱha (2002)
* Vhutumbuli ha zwino ḽu bveledza thekhinoḽodzhi, zwi todaho u talutshedza nga nga vhuronwane zwinzhi nga ha vhubindudzi ha zwa thekhinoḽodzhi zwi tea u dzula zwo ita mbambe kha zwibeledzwa zwa makete (u ya nga hu sa fheli).
5.5	Mishumo mihulwane ya thekhinoḽodzhi na vhutumbuli
Ndivho khulwane ya mishini ya thekhinoḽodzhi na vhumbindudzi ndi u tutuwedza nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo nga ndila i langulaho na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha Afrika Tshipembe. Mishini yo raloho i sa kha tshiimo tshi tutuwedzeaho vhutumbuli yo ditikaho kha thekhinoḽodzhi, A si mishini ya thekhinoḽodzhi na vhutumbuli dzine dza ita nga ndila fanaho. Kha tshiṅwe tshifhinga dzithekhino.odzhi dzi vha dzi hone dzo livhanya na u fhungudzwa ha mbadelo, sumbedza na u tanganedza kudzulele kuswa. huṅwe fhethu thekhinoḽodzhi dzi kha tshanduko khulwane nga maanda. Mishini yo fhambanaho ina zwine ya tea swikela uri i kone u swikela ndivho yayo. Nga murahu ha nndwa ya vhadzulapo vha shango lenelo (Cold war) zwitirathedzhi zwa ikonomi dzo bvelelaho zwo ditika ndambedzo ya muvhuso kha vhutumbuli.
Vhutumbuli vhu vha vho livhiswa kha tshomedzo. zwipiḓa zwa u fheleledza zwa vhutumbuli (u fhungudza, u divhadza zwibveledzwa, bveledza vhuinzhiniere) zwi a ḓura na hone khombo kha lwa thekhinoḽodzhi, Fhedzi khano ya lushaka lwo bvelelaho ndi khulwane
Ndivho ya vhutumbuli ina thuthuwedzo kha mveledziso ya zwiko zwa vhathu fhedzi, nga maanda mishini ya vhutumbuli i dzhia zwauri ndi zwa ndeme uri zwiko zwa vhathu zwi bveledzwe nga sisieme ya pfunzo ya ntha (izwi zwo bveledzwa kha zwiko zwa vhathu zwau shanduka afho fhasi). Ho lavheleswa kha khano ya thekhinoḽodzhi ya u vhutumbuli, u sumbedza thekhinoḽodzhi ya mabindu maswa na u engedza vhutumanyi ha ndivho ya vhashumi na dzifeme dzo di dzhenisaho kha zwa vhutumbuli ya thekhino.odzhi.Madzangano a Afrika Tshipembe a na tshifhinga kana zwiko zwa vhutumbuli ha quantum. Huna vhutanzi havhudi vhu sumbedzaho uri thekhinoḽodzhi yavhudi i a latea kana u sa bindudzwa nga mulandu wa shaya zwiko zwa vhutumbuli.
Mishini ya thekhinoḽodzhi na vhutumbulii uri zwi kone bvelela zwi tea u swikela ndivho dzine dza zwine dza tea u bveledza. Zwi bveledzwa ndi hezwi zwi tevhelaho:
* U khwinisa tshiimo tsha vhutshilo nga engedza vhutumbuli ha vhuimo ha ntha;
* U kona u ita lupfumo na mishumo zwo ditika nga nḓivho yo tundwaho, hu u engedza luvhilo lwa vhutumbuli na u khwinifhadza na u thoma mabindu maswa;
* U engedza thikhedzo ya thekhinoḽodzhi kha feme dzi re hone;
* U engedza zwiko nga vhunzhi kha saintsi, inzhiniere na kha thekhino.odzhi;
* Tshikalo na u engedza vhubindudzi vhu bvaho mashangoni a nnda;
* U angaredzea hua vhukuma ha sekhithara dza phuraivethe kha thodisiso na mveledziso;
* U langulwa ha laisentsi dza ndaka ya vhuluvhi Afurika Tshipembe
U sedzuluswa ha mishini ya thekhinoḽodzhi na vhubveledzi a si mafhungo a pfunzo kana u elana na ikonomi kana khaedu dza matshilisano. Mishini yo raloho i sedzuluswa arali hu tshi do vha na khwiniswa vhukuma ha vhutshilo ha vhathu na u sikwa lupfumo. Fhethu hu nna ho nangwa u ita mvelaphanḓa zwo ditika kha zwitirathedzhi zwi re afho ntha na u sedzulusa Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli itea u fhindula.
Mishini ine ya khou itwa ndi heyi:
* U fhungudzwa ha vhushai (u sedzwa kha thekhinoḽodzhi ine ya do disa tshanduko na u i sedza tshumelo kha vhathu);
* Pu.athifomo ya thekhinoḽodzhi khulwane (i sedze kha indasiteri ntswa);
* Tshitirathedzhi tsha lushaka tsha bayothekhino.odzhi;
* ICT;
* Vhumagi ho bvelelaho (ho tumana na Tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha u Bveledza); na
* Indasiteri dzo ditikaho nga zwiko na indasiteri dzo ditikaho nga ndivho.
5.6 Saintsi na thekhinoḽodzhi zwi u fhungudza vhushai
Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai. Nga nthani ha zwenezwo ndi vhafumakadzi vha re mahayani vhane vha tea u dzhia vhudifhinduleli. Sa u mveledzwa ha NEPAD na vhuimo he ha ambedzanwa kha ho kha WSSD, zwo sumbedza uri thekinoldzhi i do ita mushumo muhulwane. U itela uri mveledziso i kone u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu fhethu ha mahani na dzidoroboni vha tea u vha na u swikela vhutumbuli vhune ha tutuwedza mveledziso na u nea zwiswa na zwi shumaho zwine zwa do disa thandululwo u fhira zwa kale. Vhutumbuli ntswa a dzi koni u shumisea na zwenezwo u fhungudza vhushai kha kuitele kwa u renga i toda vhathu vha tshi vha na vhungoho zwa uri ndila ntswa dzi dovha disela zwithu zwivhuya, vhunzhi ha thekhinoḽodzhi a dzi dzhieli nzhele matshimbidzele a matshilisano sa zwine thekhinoḽodzhi ntswa ya tea u zwi shumisa.
Hu na mveledziso dzine dza vha hone kha zwa mutakalo na zwa pfunzo zwine zwa nga vha na ndeme kha vhubveledzi kha matshilisano arali dzo lingedzwa kha vhunzhi ha tshitshavha uri na vhone vhane vha dzhenise mulenzhe kha vhubveledzi. Sa tsumbo, tshiimo tshone tsha telemdedicine tshi nga thusa kha u shandukisa u nekedzwa ha zwa mutakalo mahayani. Hu na mbuelo nnzhi kha u thomiwa ha pfunzo nga u shumisa inthanethe. thekhinoḽodzhi i fanaho na e-mail arali tshomedzo dza hone dzi fhasi nga mutengo u fhira na wa poswoni. Mashango manzhi a khou ita ndingo dza u isedza thekhinoḽodzhi kha vhathu. Zwi na mbuelo ya vhudi kha mutengo na u swikelea ha lutingo, zwi izwi tshumelo nnzhi dzi tshi wanala kha u guda na Vhudavhidzani nga nthani ha zwenezwo hu na ndila ntswa dzau nekedza tshumelo kha vhalimi uri vha kone u engedza zwa vhulimi, na ndivho ya mitengo na mimaraga zwine zwa fhungudza u ditika dziṅwe dzitshanele dza mimaraga.
Fhethu hunzhi Afrika Tshipembe nḓila ya kudzulele na ndila ine ha vha yone a zwi tutuwedza uri hu u dzheniswa mudagasi. Ngoho ndi ya uri izwo zwo vho wela ha tshipiḓa tsha nyisedzo ya mudagasi kha lushaka lwothe. Hu na todea ya u thoma u disedzwa kha mita ha fulu-fulu nga zwi tukutuku zwi tshi swikelea.
Afrika Tshipembe zwipikwa zwa WSSD zwo ditika kha todea ya u fhungudza vhushai na u nea iṅwe ndila ya u disa mveledziso. Ndi hezwi:
* Madi na zwa mabunga
* Tsireledzo ya zwiliwa na vhulimi
* Pfunzo
* Mutakalo
* thekhinoḽodzhi
* Fulu-fulu
Huna u fana huhulwane vhukati ha zwipikwa zwa WSSD na NEPAD. Mushumo wa ndeme une thekhinoḽodzhi wa u ita kha u fhungudza vhushai na mveledziso yo i dimisaho zwi tea u pfeseswa nga u sikwa ha masheleni kha lupfumo lwa vhathu na u wana thandululo nga ndivho ya thekhinoḽodzhi,
Tshitirathedzhi tshi tea u shumana na mudzi wa vhushai na masiandaitwa a vhushai kha vhufumakadzi na tshitshavha sa izwi tshi hwala muhulwane.
Ngona yo fhelelaho:
a)	Thodisiso ya matshilisano
b)	Thodisiso dzi elanaho na zwa mutakalo sa tsumb malwadze a vhushai ro amba nga ha ya malwadze
c)	Vhaalameli ha thekinoldzhi (dzi tea u vha dzi tshi khou fhungudza vhushai)
d)	U sikwa ha mishumo nga mveledziso ya thekhinoḽodzhi,
* SMME's
* Senthara dza vhudavhidzano fhethu ha mahayani
* Pfushi dzo engedzwaho dza zwilinwa zwi nga vha na tutuwedzo kha mutakalo
5.7	Pu?athifomo ya thekhinoḽodzhi ntswa
Afrika Tship embe li nga si kone u sa dzhiela ntha mveledziso khulwane mbili dza thekhinoḽodzhi, Hedzi ndi ICT na bayothekhino.odzhi. Ndeme ya bayothekhinoḽodzhi na zwine ya ita zwo buletshedza kha tshitirathedzhi tsha lushaka tsha Bayothekhino.odzhi. Vhupulani ha kushumele ku kati. U andadzwa ha tshitirathedzhi ho imiswa nga tshivhalo tsha vhurangeli ha mavundu na pfulufhedziso dza ndambedzo dzi a todea zwino. U langulwa ha Pu.athifomo ntswa zwi do fhiriselwa kha mitheo ya thekhinoḽodzhi ya vhutumbuli i itshi do sikwa.
ICT i sumbedza ina u kondelwa kha shango lino. Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha ndambedzo dzo ndi thekhinoḽodzhi yo tundwaho (henefha kha 98%) Afrika Tshipembe a lina u kona ha thodisiso na mveledziso kha ICT na he vha huna konadzeo dza vhutumbuli na mvelelo dzi fhala na fhala. Ndi zwa ndeme u ita vhubindudzi kha ICT dzine dza vha na zwithu zwine zwo thusa mveledziso yapo na kha zwa globalizesheni. Naho thodisiso ya fhelelaho nga fhethu hune ha nga bveledziswa i sa athu u fhedzwa , tsumbo dzi tevhelaho dzi do vha dza ndeme Kha Afurika Tshipembe na ḽifhasini kha shango a khou u bvelelaho.
* thekhinoḽodzhi ino i sela luambo luṅwe kha luṅwe yone ine;
* Mbadelo ya fhasi ya lutingo u tanganya ha e-meili (u fhungudzwa ha mbadelo dza poswo, pfunzo ya u guda muthu e hayani, ndaulo ya mafhungo, tshumelo dza muvhuso dza maipfi kana maṅwalwa na ndaela zwadzo dza u bannga)
* Mbadelo dza fhasi dza shumisa sathelaithi na lutingo na inthanethe (zwi ḓo engedza tshumelo ya pfunzo ya u guda muthu e hayani, zwa muvhuso nga khomputa, mvumbodza mutsho, tshumelo dza zwa vhulimi, tshumelo ya zwa bannga na telemedicine);
* U phadaladzwa huhulwane ha tshumelo dza khomputa (zwi tsitsela mbadelo fhasi ha zwa vhutumanyi);
* Vhutumbuli ha sofuthiwee yo vulea (nga maanda kha pfunzo na tshumelo dza mbadelo ya fhasi ya muvhuso, zwi mbuelo ya vhudi kha ha Sisiṱeme yo vuleaho;
* U dzhenela kha ndingo nga zwiimiswa zwa pfunzo ya ntha zwa lifhasi na vhu vhutumanyi na zwimiswa zwa SADC u vha fhethu hu thihi ha vhutanganelo;
* U dzhenela kha mashango a khou bvelelaho u fhungudza mitengo kha hadiwee zwayo ya khomputha (sa tsumbo; simputer ya India).
Fhethu huṅwe ha Pu.athifomo ya ICT ho ḓo vha u khwathisedza u shumiswa ha ndivho kha dziindasiteri na mamagani. Afha ndi hune ha tou vha na todea khulwane ya ndivho yo tundwaho. Fhedzi u kona u tanganya na bveledzisa ICT kha indasiteri dzine dza vha hone ndi zwa ndeme kha mveledziso yadzo.
Pu.athifomo ya vhuraru ya tshitirathedzhi tsha ICT ndi u shumisa tsedzuluso ya lifhasi (sathe?aithi na eria?a) mbalo dza u tikedza muvhuso na indasiteri na SADC kha fhethu huno fana na afha:
U thivhela makhaulambilu, u lavhelesa, na u alafha
U ola na tshumelo dza GIS
Tshumelo dza vhulimi
U shumiswa ha shango na Tshumelo ya mveledziso ya dzidoroboni
U shumiswa ha sathelaithi u ita vhudavhidzano dza tevhedza zwa u shumiswa ha satheḽaithi kha u bveledza mafhungo nga ha shango na madanzhe. Na uri hu na u shumiswa zwifanyiso zwi no dzhiwa muyani musi hu tshi pulaniwa dzikhetho, nyengedzo ya mudagasi, u bveledza vhudzulo ha dzidoroboni, u ola mepe na zwiṅwe-vho. Mitengo ire ntha ya u renga a si ine yanga kundisa u shumiswa hafha ha zwifanyiso izwo kana vhulanguli ho Khwathaho. Nyisedzo ya tshumelo dza muvhuso dzi nga engedzea aralli tshitirathedzhi tsha vhutumbuli tsho tumanywa na zwitirathedzhi zwiṅwe zwa muvhuso.
5.8	Thekhino?odzhi ya engedzedza vhubveledzi
Ndivho ine ya vha hone i khou vha na tutuwedzo kha u engedza kha sekitara dza vhumagi, na kha dzi indasiteri dzino fana na indasiteri ya dzigoloi, dzi khou ita vhueme ho tanganelanaho sa zwine zwa ambwa nga muvhuso wa makwevho na indasiteri kha li.walwa la zwe zwino la tshitiratedzhi. Indasiteri dza lifhasi dzi dzhia tshikalo tsha u tanganya ha thekhinoḽodzhi (sa u ola ndangulo ya vhukuma, vhalanguli ha vhutumbukisi) zwi zwine zwa tou vha zwa ndeme Afurika Tshipembe. Mashango ane a khou ita mbetshelo ya masheleni phanda a do vhuelwa nga u kovhelwa ndivho kha zwiga zwa u bveledzwa goloi tshifhinga tshidaho.
Kha indasitri ya dzi khemikhala nazwa mishonga huna mbuno dza mbetshelo dzine dza sa tou vha zwenezwo: Molecular modelling taxonomy (u nea mbumbano ya tshimelelwa sainthifiki, zwipuka na zwithu zwi tshilaho) Tshivhalo tshihulwane tsha Sisiṱeme ya u laula zwa u vhulaya mbebo. Smart catalysis na zwi.wevho. U livhisa kha hezwi na u bveledza thandululo khazwo zwi do disela Afrika Tshipembe vhubindudzi na u engedzedza khonadzeo dza u vhambadza ndaka ya ndivho lifhasini na u engedzedza khonadzeo ya u kona u vha makone kha zwenezwi tshifhinga tshidaho (Mitshini ya migodi ya fhasisa, u bveledzwa ha goloi dzi reilwa kha tshanda tsha ula, lu shaka luswa lwa mushonga na zwi?we-vho)
5.9	Thekhino?odzhi na ndivho ya u bva kha Indasiṱeri dzi re na tshomedzo
Indasiriteri hedzi: vhulimi, vhurea khovhe na madaka, migodi na minerale, na u bveledzwa ha fulu-fulu zwina ndeme kha Afrika Tshipembe. Sekhithara dza vhulimi na dzi.nwe sekhithara dzine ha kona u vusuluswa tshomedzo na migodi na minerala zwina u kona u ita uri zwivhe fhethu ha u bvisela mvelaphanda, hone ha sa zwe zwa sumbedzwa nga tshitirathedzhi tsho tanganelaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na dzi indasiteri. zwiṅwe zwitirathedzhi zwine zwa shumiswa (zwi ditika nga zwibveledzwa zwi songo kunakiswaho, vha shumi vha holelwaho miholo ya fhasi, u bveledzwa ha thekhinoḽodzhi nga vhune, u tendelwa u dzhena mimaragani) a zwi koni u vhahone lwa tshifhinga tshilapfu. Zwiko zwa vhathu vho gudiswaho lwa nthesa u dzulela u khwinisa vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi na u wana ndivho zwi ḓo nea phambano khulwane. Hezwi zwi toda ndivho khulwane ya sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo. Tshitirathedzhi tsho raliho ndi tshone tsho vuleledzaho u hu re ha vhashumi kha ḽa Finland vhukati ha miṅwaha ya-vho 1990 zwine zwa tangana mimaragani miswa ya IT.
Afrika Tshipembe li isa phanda na u sumbedza tshiimo tshavhudi tsha u vhutumbukisi na u sika kha sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo. Naho zworalo kha tshanduko nnzhi kha tshiimiswa tsha mabindu mahulwane na phungudzo ya thodisiso na mveledziso na mugaganya-gwama, zwi sia vhunzhi ha thekhinoḽodzhi zwi tshi itwa huṅwe (vha?we vha tshi litsha tshumisano na Afrika Tshipembe) huṅwe dzi thekhinoḽodzhi dzi wana buli .ituku dzi sa swikeli nthesa hadzo.
Indasiteri hedzi dzina vhukoni ha u fhira mitengo nga u engedza ndeme nga ndila ntswa, u tumanya mimaraga miswa na nga u shandukisa kana u tanganya zwa u tshimbidza zwibviswa zwa mimaraga. Fhethu afha ho vhibva kha zwa thekhinoḽodzhi na zwiimiswa zwa vhutumbuli.
5.10	U khwathisa mbekanyamushumo dza u tikedza vhutumbuli
Masheleni a vhutumbuli ha ngo aluwa nga ndila ye ya vha yo lavhelelwa ngayo. Ndambedzo ntswa itea u wanala u vhuyisela ndilani. U sikwa ha mishini ya thekhinoḽodzhi kha fhethu ho tiawaho. Mashelni a vhutumbuli a do vha na vhuimo tsini na maraga (kha u bveledzwa ha tshibveledzwa kana tshumelo) li gwama la vhutumbuli li do lambedza matshudeni vha saintsi na inzhiniere musi vha tshi ya univesithi, u ita thodisiso uya kha zwibveledzwa zwi fanaho nazwa ndila heyi i khou shumiswaho nga zwiimiswa zwino fana na MIT ngei US na mashango a fanaho na Finland u ita uri thodisiso i kunge vho pfumaho. Nyaluwo ya mbadelo ndi thukhu fhedzi tshiimo tsha u vhumbwa dziṅwe khamphani i aluwa.
Ndi zwa ndeme u sika mbekanyamushumo dzine dza do u ita I.P u bva kha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha dzine dza swikela todea dzo vhewaho. U kona u ita ndaka ya vhuluvhi zwitatisana (kha mugaganya-gwama) na mbadelo dziṅwe u fana na miholo. Izwi zwi tea u tanganedzwa na ndambedzo i nekedzwe u wana vhutumbuli na nyolo. Ndingedzo na u iswa ha mbekanyamushumo dza u andadzwa ha thekhinoḽodzhi na vhuimeli ha bindu zwi tea u khwathisedzwa. Mbekanyamushumo dza Gudisa na tshumisano dzo sumbedza zwivhuya fhedzi zwo lambedzwa nga ODA. Hu tewa u dzhia nyito uri hu tumanywe mbekanyamushumo sa SPII, na PII na senthara ya nyeletshedzo ya vhumagi kha mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhutumbuli. Hu si na nyito yeneyo na vho ramabindu vha do tea u bindudza tshelede nnzhi na tshifhinga tshavho tshi kondaho uri vha pfesese mbekanyamushumo dzo fhambananaho. Hu sina u tanganywa ha vhudi ha mbekanyamushumo ine ya todea na kuitele, hu si na konadzeo dza u guda u bva kha vhuṅwe, tshomedzo dzi tea u vha nga ndila ya vhudisa.
Tshivhalo tsha mbekanya tsho no vha na zwivhuya murahu hazwo, nga uralo dzi tea u khwathiswa ha engedzwa hune zwa tea u shuma. Vhurangeli ha mavundu vhu do vhuedza u bva kha u kona kovhekana u guda na tshenzhemo u engedza kushumele kwa mbekanyamushumo (Hub ya Vhubveledzi na CITI).
U swikelwa ha thekhinoḽodzhi nga SMMEs na BEEs zwi nga vha na thaidzo arali thekhinoḽodzhi yapo isa wanali. Mashango manzhi arena Sisiṱeme thuku ya vhutumbuli a nea zwiko zwa thekhinoḽodzhi kha feme dzo raloho. Mbekanyamushumo ine ya do dzhia mushumo hoyu wa u nekedza thekhinoḽodzhi i khou humbulwa.
maṅwe ma shango a na dzi mbekanyamushumo dzine dza nekedza ndambedzo uri hu rengwe zwiṅwe zwi shumiswa zwa vhutodisisi na mveledziso kana u nekedza thuso ya masheleni uri zwi kone u rengwa. Zwi do vha zwa vha zwa ndeme uri hu todisiswe uri iyi ndila i nga konadzea Afrika Tshipembe.
5.11	Vhutumani ha tshitirathedzhi
5.11.1	U fhindula kha tshitirathedzhi tsha vhumagi tsho tanganelaho na tsha muhasho wa makwevho na indasiteri.
"U engedza luvhilo lwa nyaluwo na mveledziso: u shela mulenzhe ha tshitirathedzhi tsha vhumagi" zwo thomiwa nga muhasho wa makwevho na indasiteri. Tshi bvisela khagala thodea ya "u fhata fhethu tshiimiswa na lodzhisitiki u tatisana ha mitengo ya zwidzhenwa, vhutsila, thekhinoḽodzhi na vhutumbuli, u shumisana, u langula zwa vhudi na muvhuso u neaho zwa vhukuma" Tshitirathedzhi tshi sumbedza uri "kha mbilu ya u engedza, ndivho ndi nnzhi, zwine zwa amba u shumisa na u bveledza ndi vho na vhutsila ha vhathu vhashu u tanganya ICT's, thekhinoḽodzhi, vhutumbuli na tshumelo dzi todaho ndivho uri ikonomi i shume yothe". Huna u shumisana vhukati ha tshitirathedzhi tsha lushaka tsha thodisiso na mveledziso na tshitirathedzhi tsho tanganaho tsha vhumagi sa zwe zwa sumbedziswa". Ndi zwa ndeme u bveledzisa u kona hapo ha saintsi, thekhinoḽodzhi ya mveledziso na vhutsila ho bvelaho phanda ha thekhinoḽodzhi (saintsi 16)" zwo livhiswa vhukuma kha tshitirathedzhi hetshi:"Thekhino.odzhi ntswa, vhutumbuli na thodisiso na Tshitirathedzhi tsha mveledziso. Zwi humbela uri hu dzhiwe tshivhalo tsha vhukando vhune muvhuso ha do tea u vhu sedza, zwi tshi tanganya u ita uri zwiimiswa zwa mupo zwa thodisiso na mveledzo na u bveledza vhukoni ha Afrika Tshipembe ha thekhinoḽodzhi kha fhethu ha tshitirathedzhi sa bayothekhinoḽodzhi."
Fhethu ho khethwaho ha Tshitirathedzhi tsha Vhumagi ho tanganelaho vhu thodisiso an vhutumbuli ya vhurangeli nga nndani ha vhurangeli dza bayothekhinoḽodzhi na ICT zwine zwa dovha na masiandaitwa kha sekhithara dzo sedzwaho na thodea ine ya ita uri hu vhe na vhutumanyi na hune thekhinoḽodzhi ya vha fhasi hone. Sekhithara yo bvelelaho ya dzi indasiteri dzavhumagi dzi todaho vhubindudzi vhune ha dzula vhu hone u fhungudza u ditika nga thekhinoḽodzhi yo tundwaho, hezwi zwi do katela vhupo vhu fanaho na ha zwa dzigoloi na sekhithara ya vhuendedzi, Indasiteri ya dzi khemikhala na mitshini na sekitara ya zwi shumiswa zwi tikedzaho kha dzi indasiteri ya zwa migodi.u fhindula ha vhuvhili hu do vha vhutumbuli ha u tikedza sekhithara yo ditikaho nga ndivho ya ikonomi, zwi tshi tanganya zwa vhulimi, tsimbi na minerale.
5.11.2	Pulane ya tshitirathedzhi tsha zwa vhulimi tsha Afurika Tshipembe
Pulane ya tshitirathedzhi tsha zwa vhulimi tsho ditika nga u sedza zwihulwane kha ndivho na vhutumbuli kha tshifhinga tsha zwino thodisiso dza vhulimi dzi khou u itwa kha mavundu na vhuimo ha lushaka. Hu na thodea ya uri huvhe na u mba ha vhudi vhukati ha izwi zwivhili hazwo. Ndi vhupo hune muhasho wa vha na thodea dzi re khagala. Naho hu na u fhirela kha vhulimi ha ndivho yapo, bayothekhinoḽodzhi, u sedzwa ha shango na zwithu zwi fanaho .odzhisitiki, zwi toda kudzhenele kwo tanganelaho. Thodea ya u engedza vhubindudzi kha thodisiso dza dza vhulimi sa tshitirathedzhi tsha sekhithara ya thodisiso, zwi tikedza mafhelelo a tsedzuluso yo nekedzwaho afha.
Makumedzwa a Sisiṱeme ya Lushaka ya thodisiso ya vhulimi i lavhelela vhurangeli dza vhurangaphanda vhune ha tendelana na Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha thodisiso na mveledziso.
6. Lupfumo lwa vhathu na u shandukisa saintsi, vhuinzhiniere na thekhinoḽodzhi
6.1	Tshiimo tsha mipfuluwo ya vhorasaintsi kha ḽifhasini
Saintsi maduvha ano ndi tshiitwa tsha llifhasi lothe. na ikonomi dzo bvelaho phanda (sa dzheremane na Canada), vhadivhi vha zwa phoḽisi vha na mbilaelo ya uri vhorasantsi makone vha khou kokodzelwa kha Sisiṱeme ya Amerika ire nthesa. U lingedza u fhenya izwi mashango a khou kwameaho akhou lingedza u dzhenelela nga ndila dzo fhambanaho. Sa tsumbo Canada lo vhetshela thungo masheleni a u sika zwidzulo zwa zwigidi yunivesithi na kha saintsi na inzhiniere kha miṅwaha mitanu Idaho. Vhuvhili u hao mashango aya France na Dzheremane vha kha kuitele kwa shandukisa milayo na u phuromotha vhukwamani ha saintsi na mishumo na Amerika nga mulayo wa Bayh-Dole. Afrika Tshipembe ngudo dzo itwaho hu si kale dzi sumbedza uri tshiimo tsha vhathu vhane vha khou litsha ndi hanefha kha 11% nga nwaha kha .aborathari dza muvhuso na 15% nga ṅwaha kha vha thodisiso dza Univesithi.kha a vho vha litshaho mushumo, vha 5% ndi vhorasaintsi na 22% ya vho ra akhademi vhane vha khou pfulutshela mashangoni a nnḓa.
Khasho kha dzi mbalo-mbalo dza zwino dza mashango ḓavha tshivhalo tsha dzikhamphani dzo ditikaho nga thekhinoḽodzhi dzi kha vhuimo vhu si havhudi zwi tshi ya nga u vha na vhutsila vhu re shangoni. Nahone hono vha na ndowelo ya u dzhia thodisiso dza nnda ha ḽa Afurika Tshipembe, vha ita hezwi nga ndivho dza ikonomi, fhedzi Afrika Tshipembe li tea u bveledza vhudifhinduleli kha zwine ra nga ri ndi u xelelwa nga ndaulo ya tshitirathedzhi tsha khamphani dzo thomiwaho Afurika Tshipembe kha ndivho. U guma ha mutambo hu dovha u bveledza fhethu ha u rengisela hone nga u bveledza senthara ya vhutumbuli.
6.2	Tshitirathedzhi tsha u tikedza ndivho ya mirafho yo itwaho nga saintsi
Huna milayo mivhili ine muvhuso wa do ita u tikedza mbekanyamushumo dza saintsi kha shango:
* Mbekanyamushumo i tea u engedza kha u swikela zwipikwa zwa ikonomi na zwa matshilisano
* Mbekanyamushumo ite u vha kha vhuiimo ha ntha lifhasini kha ndivho ire ntthalifhasini.
Nga maanda kha mashango ane a khou bvelela milayo heyi a fhirela. U tatisana hu hulwane nga mulandu wa gulobalaizesheni na u bvelela nga u tavhanya ha thekhinoḽodzhi ya nyandadzamafhungo na ya biothekhino.odzhi zwo livhisa kha u fhungudza mutevhethandu wa vhutumbuli. Ikonomi ya lifhasi yo ditika nga maanda kha ndivho u fhirisa na tshifhinga tsho fhelaho, ndi ndivho ine ya disa uri hu kone u tatisana. Zwa uri mashango a khou bvelelaho a ḓiimise nga ndila ḓe hani zwi tshi ya kha ndivho ya ikonomi, ine ya ditika nga mbonwasia ya thodisiso ya lushaka na vhutumani na mbonwasia ya Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli
Zwi khagala uri mushumo wa u thoma wa thekhinoḽodzhi wo bulwaho kha ndima ya 5 zwo tikedzwa nga lutamo lwa u swikela zwipikwa zwihulwane zwa matshilisano na ikonomi ya lushaka. Heyi ndi "milayo ya mimaraga" ine ya tshimbidza Sisiṱeme ya vhutumbuli. U tikedza izwi ndi ndowelo ya lifhasi ya khwinesa i themendelaho uri ndila ya khwinesa ya sika zwiko zwa vhathu ndi u sedza kha zwa vhudi-vhudi kha vhuimo ha u tatisana ha dzitshaka dza nnda. Kha shango li fanaho na Afurika Tshipembe ndi zwi fhio zwitirathedzhi zwine zwa tea u shumiswa kha u itela uri vhorasaintsi vhashu vha kone u bvelela. Zwire khagala, u sa vha na tshomedzo, u bvelela hothe hu do ditika kha u kona livhisa maanda, hu uri nga thungo ri tshe ro kwamana na thodisiso ya lifhasi. Fhethu hune hanga sedzwa ha saintsi hune hu nga bveledzwa ndi hu tevhelaho:
* Fhethu ha saintsi hune nea zwivhuya zwa mupo ha vha khagala. Kha izwi Afurika Tshipembe lina fhethu ho fhambanaho; sa tsumbo:
* Divhanaledzi (ri na u swikela kha tshikhala tsha lutombo na u kona ha vhuinzhinere u fhata tshivhonakule kha vhupo ha tsini.
* Human palaeontology (ri na fhethu ha vhudi hu ne ha vha Krugersdorp hu ne ha amba nga vhathu u bva tshifhingani tsha dzithoho u swika zwino musi vhathu vha tshi vha hone).
* Bayodavesiti (Muvhuso wa maluvha ure Cape u na tshaka nnzhi dza maluvha);
* Thodisiso ya Antarctic (Afurika Tshipembe ndi lone li lothe lire kha dzhango la Antarctic).
dziṅwe tsumbo dza zwibveleli kana Sisiṱeme dzine dza vha dzavhudi kha saintsi zwi katela
Kaapvaal Kraton na South Atlantic Magnetic Anomaly.
* Fhethu ha saintsi hune zwa vha khagala nga ha ndivho. Tsumbo dza ndeme dza Afurika Tshipembe ndi hedzi:
* Ndivho ya yapo (ndivho yo tanganelaho yo wanwaho u bva murahu na ndivho ine ya mona na zwitshavha zwapo i nea u tatisana vhukuma).
* thekhinoḽodzhi ya migodi yo tsesaho (tshiimo tsha vhudivhamavu na zwi re zwa nṱhesa kha ikonomi zwo i sela Afurika Tshipembe phan?a)
Nyolo ya 6: Vhorasaintsi vho no vhaho vhaaluwa. Data yo gandiswa i sumbedzwa thaidzo kha vhumatshelo
Nyolo ya 7: Mvelaphanda thuku-thuku ya vhuimeleli kha ṱhoḓisiso na mveledziso kha zwitshavha.
* U bvelela ha Malwadze a vhushai zwi vhea tshitshavha tsha thodisiso tsha zwa mutakalo tsha Afurika Tshipembe kha u rangaphanda mveledziso ya thekhinoḽodzhi fhethu afha.
* Vhuinzhinere ha tshimonai.we tuku (khamphani khulwane dza dzithakha-tshakha ndi dzone kha maraga wa zwavhudavhidzani nga tshimonainwe, Afurika Tshipembe lo kona u vha na tshipiḓa kha tshimonainwe tuku zwi tshi bva kha zwa vhutsireledzi na vhutodisisi ha univesithi);
* thekhinoḽodzhi Encryption (mbuelo dzi no bva kha vhubindudzi ha muvhuso sekhithara ya mmbi zwo dzhenereitha thengisalano na mashango davha
* thekhinoḽodzhi dza Fulorini (zwi kundisi zwa ntha zwa u dzhena zwi a vhutatisani ho bveledzwa kha mbekanyamushumo ya u dipfumissa nga uraniumu zwi nga nea Afurika Tshipembe zwivhuya).
Tsumbo dzo newa u dzifanyisedzele nthani ha uri dzi kule nungo. Dzi fanyisedza nga ndila ine u sedza kha saintsi hune zwa lingedza u vhea phanda mveledziso, dzo khinifhadzwaho nga zwine zwa vha zwa ndeme kha u tatisana ha lushaka.
Nga nndani ha uri vhorasaintsi vha tutuwedzwa nga u todad u divha ha mihumbulo nga nndani ha u toda u pfa tshileme tsha mveledziso, ndi zwa ndeme uri tsheo i sa dzhiiwe hu sina vhudipfi. Na u sa vhea zwi re na ndeme phanḓa hune zwa do shaya vhu difhinduleli na u ita ndozwo. Tshitshavha na vhadzhii vha tsheo vha a ravha zwavhudi kha u bvelaphanda. Ndi tshitirathedzhi tshipfalaho kha vhorasaintsi, vhalauili vha saintsi na vhomakone kha zwa phoḽisi u bveledza maitele a no fana kha u swikela u mvelaphanda.
6.3 Thodea ya vhorasaintsi vhaswa
Zwiko zwa vhathu kha saintsi na thekhinoḽodzhi a zwi khou vusuludzwa nga ndila yo teaho ri na vhathu vhasaintsi vhane miṅwaha ya vho yo no vha minzhi-zwa zwino zwi bviswa re henefha kha 50% zwi itwa nga vhorasaintsi vha re na miṅwaha ire ntha ha 50 zwi tshi fhambana na 18%nga 1990 kha vha sedze nyolo ya kha sekhithara dza phuraivethe havho na u tsela fhasi nga 16% kha tshivhalo tsha vhatodisisi kha miṅwaha mina yo fhelaho. Zwa zwino huna mutodisisi muthihi kha vha tshigidi tsha vhashumi, zwi tshi vhambedzwa na vharathi Australia na fumi Japan. Naho ho vha na u bvelela kha u bveledza vhulanguli ha vharema kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (ntha ha 4% nga 1994 u swika 30% namusi). Mbalo kha dana ya khandiso dza saintsi dzo ṅwalwaho nga vhorasaintsi vha vharema dzo aluwa u bva kha 3,5% u swika kha 8% nga 1998.
U lugiswa ha tshiimo tshi si tshavhudi tsha zwithu zwo ditikaho kha:
* U engedza tshivhalo tsha vhana vhane vha khou ita murole wa fumi, nga maanda tshivhalo tsha vha vharema vha vhasadzi vho phasaho mbalo na saintsi.
* U kona u kunga matshudeni vha matiriki kha digrii dza zwa saintsi na vhuinzhiniere.
* U alusa vhugudeli ha ntha ha digrii kha zwa SET.
Vhurangeli ho fhambanaho kha muhasho wa pfunzo ndi u phuromotha saintsi na mbalo (sa thandela ya zwikolo zwa dana) yo takuwa hu si kale naho zwo ralo mbekanyamushumo dza inovesheni dzi tea u shuma arali ri tshi toda u fhira zwigidi zwiraru kha vhana vho phasaho murole wa fumi nga gireidi ya ntha kha mbalo. Hu tea u dzhielwa nzhele vhana vha vhasidzana vhane vha khou ita mbalo, saintsi na khomphuta zwikoloni na u vhea kushumele kune kwa konisa vhafumakadzi u dzhena kha pfunzo ya ntha kha saintsi inzhiniere na thekhinoḽodzhi,
Mafhungo aya o no vha na mutsiko lu ne dza disa todea dza uri hu engedzwe mbekanyamushumo dza nnda ha tshikolo dzitikedzaho mbalo, saintsi, na pfunzo ya khomputha. Tshivhalo tsha mbekanyamushumo tsho vha hone, tshi khou tshimbidzwa nga madilonga vho dinekedzelaho, zwo sumbedza mvelelo dzavhudi. Ho tea u dzhielwa nzhele u nea tutuwedzo zwikolo zwa vharema u bveledza vhafumakadzi siani mbalo na saintsi kha digrii ya nṱha .sa tsumbo zwikolo zwa phuraivethe zwo kona u bveledza matshudeni vho phasaho mbalo na saintsi nga gireidi ya ntha zwi tshi yelana na mutikedzelo une vha u fhiwa.
Thandela dza ndeme dzi fanaho na Southern African Large Telescope na Pebble Bed Modular Reactor dzi nga dzhenereitha dzangalelo kha saintsi kha vhana vhatuku. Faundesheni ya Thoddisiso ya lushaka i khou sika tshikimu tsha alusa na u lambedza tshivhalo tsha digirii dza ntha tshifhinga itshi tsho tea tundwa lnga nyendavhutshilo. A zwi thusi tshithu uri vhorasaintsi vhaswa vha bvele kha nyendavhutshilo dzi si dza saintsi murahu ha u thaphudza. Hezwi zwi konwa nga u kona u tshimbila ha dziporofeshinala dza vharema Afurika Tshipembe. Hu sa sedzwi zwiitisi, zwi lwa na u diimisela ha mbekanyamushumo dza thodisiso na mveledziso dza lushaka.
Nga maṅwe maipfi, u kunga vhaswa kha zwa saintsi na inzhiniere, ndi zwa ndeme u vha talutshedza uri vhumatshelo vhu do vha havhudi arali vha tshi nga dzhenela tendavhutshilo iyi. Kha miṅwaha ya vho 1970 na 1980 Afurika Tshipembe ho vha na fulufhelo kha vhumatshelo (fhedzi kha tshigwada tshituku) nahone zwo vha zwo vhofhiwa kha mishini ya thekhinoḽodzhi ye ya vha itshi khou aluswa nga muvhuso wa tshifhinga thenetsho. Hezwi zwi katela thekhinoḽodzhi i tikedzaho u diita mboho kha zwa mmbi kha dzhango lituku, u diimisa kha zwa fulu-fulu na zwiṅwe zwitirathedzhi zwa ndeme. Ri tenda u kona hashu u kunga vhaswa kha zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwo ditika kha u tanganedza mishini miswa ya thekhinoḽodzhi, yo olwaho u itela Afurika Tshipembe lo tanganelaho kha vhudifhinduleli ha muvhuso u fhira nga SADC, NEPAD, na EU.
Hu tea u dzhielwa nzhele kha mbekanyamushumo dza u ita uri vhadededzi na vhaundi vha pfunzo dza ntha vha saintsi na inzhiniere, tenda zwi tshi do kunga vhaswa vha vharema na vhasidzana kha thodisiso digirii ya ntha
U vhumbiwa ha women's reference kha saintsi na thekhinoḽodzhi zwi ḓo khwaṱhisa vhurangeli ha vhafumakadzi kha u dzhenelela kha saintsi na thekhinoḽodzhi u bva tshikoloni u ya kha nyendavhutshilo. Tshigwada itshi tshi do ita muvhigo kha muthusa minisita wa zwa saintsi na thekhinoḽodzhi vha do tikedza na u khwathisa mishumo ya khoro ya nyeletshedzo ya lushaka kha vhutumbuli zwi tshi ya kha mbeu kha Sisiṱeme ya lushaka ya vhubveledzi ya lushaka ya saintsi.
6.4 Thodea ya u livha kha senthara dzavhukoni
Zwi a konadzea zwa zwi bveledzwa zwa saintsi ya vhukoni, zwi ditika kha muthu, Rasaintsi a thonifheaho ane tshigwada tshawe tsha bvelela kha tshifhinga, hu tshi tea u itwa tshitirathedzhi tshine tsha do kona u fareledzwa tshine (londota, arali dzo no vha hone) "Senthara dza vhukoni" kha saintsi na senthara dza zwa vhukoni dzi tea:
* U vha na vhunzhi ha u kona u dzhenereitha thodisiso ha vhuimo ha ntha uri hu pfale lifhasini;
* U bvelela na u lumba na u tikedzwa mishini ya thekhinoḽodzhi kha la Afurika Tshipembe;
* U lumba nga maanda kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu na u ita uri saintsi i divhee; nga u bvelela arali yo sikwa kana u alusa tserekano kha dzhango la Afurika.
Tsumbo dza Senthara dza zwa vhukoni dzine dza khou sikwa kana u bveledzwa ndi hedzi:
* National laser Centre, Pretoria(huna iṅwe i fanaho nayo Senegal)
* Southern African Large Telescope tshire Northern Cape, tshi fhatwa tshi vhuimo ha ntha lifhasini tsha Cosmic ray telescope, tshi khou fhatwa Namibia.
* Kuthomele kwo tanganelaho u beledza thodisiso ha paleontolodzhi.
* Mbekanyamushumo ya Autek ine ya konanywa nga Mintek ndi Senthara ya vhukoni, ine ya shumisa musuku u khwathisa ndeme na u engedza tshivhalo tsha musuku.
* Mbekanyamushumo ya Deepmine ine ya bveledza vhathu na thekhinoḽodzhi u vha talutshedza nga ha mugodi wo tselaho fhasi.
Zwothe hezwi zwi tea u khwathisedzwa ngamaanda u sika mveledziso ya zwiko zwa vhathu zwi tendeaho kha fhethu hu no fana na thekhinoḽodzhi, bayothekhinoḽodzhi, bayoinformatics malwadze a bvaho kha madi, thekhinoḽodzhi ya Light metal na zwiṅwe-vho.
U sikwa ha tserekano ya senthara ya zwa vhukoni zwi ita tshipiḓa tsha saintsi na thekhinoḽodzhi ya SADC na NEPAD. U tikedza ha mishini zwi do khwathisa kuitele kwa vhutumbuli.
6.5 U khwathisedzwa ha tserekano na vhutumanyi ha dzitshaka ha S&T
Saintsi i swikela lifhasini na zwine ya ita .ndi zwa ndeme arali hu tshi tewa uri vhorasaintsi vha Afurika Tshipembe vha vhe na vhutumekanyi na thodisiso lifhasini na uri vha vhe na masheleni na zwiko zwa vhathu. Ndi zwa ndeme u bindudza kha tserekano dza thodisiso kha la Afurika, u ita uri vharasaintsi vha kone u shumisana na vhaṅwe kha dzhango lothe.
6.5.1	Mvelaphan?a ya zwiko zwa vhathu
* I toda kuvhonele kwa mbeu.
* Zwisitatisitiki zwa vhafumakadzi zwi tea u katela.
* Vhafumakadzi vhe kale vha vha vho sielwa thungo vha tea u kungwa nga mbekanyamushumo dza BEE
* Senthara dza zwavhudi-vhudi dzi tea u katela phoḽisi ya mbeu.
* phoḽisi dzi re hone dza vhafumakadzi vhane vha khou dzhenela zwa saintsi yo fhandekana dzi tea u khwathisedzwa nga mbekanyamushumo dzi neaho maanḓa vhafumakadzi.
* phoḽisi dza u mveledzo dza vhafumakadzi kha saintsi a dzi tou khombetshedza kha u mveledza nyendavhutshilo.
U phuromotha na u dzhenisa vhafumakhadzi kha bayodavesithi na Pu.athifomo ya bayothekhinoḽodzhi nga uri vhafumakhadzi vhanzhi vhaguda zwa divhavhutshilo na hone vhanga .welela zwavhudi kha fhethu afha.
6.5.2	Vhutumanyi ha saintsi na thekhinoḽodzhi ḽifhasini
U bveledza phanda ha saintsi ho ditika nga sisteme ya u sedzana tshavho na u amba nga mafhungo nga dzi khuvhangano na dzisemina na nekedzana vhorasaintsi nga vhugudi ha thodisiso ha ntha vhudokotela mashango matuku a fanaho na Nordic a tda mbekanyamushumo dzi tshi tea u sedzuluswa nga dzitshaka dza mashango a nnda. U dadzisa, nyengedzedzo nga mashango matuku a re na Sisiṱeme ya saintsi thuku sa khandiso ya u linga mbekanyamushumo ya Masitasi kana vhudokotela, thesisi dzine dza takalelwa dzi kha divha hone Afurika Tshipembe, zwenezwo ndi zwa ndeme uri Afurika Tshipembe na zwitshavha zwa vhutodisisi zwi tea u vha na vhutumani ḽifhasini,
Kha lushaka, Afurika Tshipembe ḽina thendelano dza muhumi mararu dza mashango mavhili kha zwa saintsi na thekhinoḽodzhi (zwi tshi vhambedzwa na tuku-tuku dza 1994) Arali Afurika Tshipembe li tshi toda uri thendelano idzi dzi shumeli tea u vhea pulane ya kushumele na mishumo yothe u swika zwa zwino u shuma ho vha ha tshifhinga nyana ndi zwa ndeme u bveledza tshitirathedzhi tshine tsha do kona u shuma, kha vhathu ho fhambana Afurika Tshipembe ḽina thendelano dza thodisiso na European Union na u vha mulavhelesi kha phoḽisi komiti ya saintsi na thekhinoḽodzhi ya OECD. Thendelano ya EU i tendela dzhenela kha kha thodisiso na mveledzo. Hezwi zwi nea Afurika Tshipembe mushumo wa u tumanyana Afuriksa Tshipembe na SADC na tsarekano dza thodisiso ha Europe sa izwi ri tshi tikedza u di dzhenisa ha Afurika Tshipembe hu tea u khwathisa zwa uri vha todisisi vha dzule Afurika Tshipembe sa izwi vha nga si pfe mutsiko wa sa katelwa kha tserekano dza vhufodesi ha lifhasi tshifhinga tsho fhelaho. Vhushaka hashu na OECD ho mveledza u bva kha phoḽisi na kuvhonele kwa tshitirathedzhi vhusengulusi vhunzhi hu ditika nga nveledzo ya tshitiratedzhi tsha zwino tsha lushaka zwi tikwa nga ndivho yo itwa nga vhushaka.
6.5.2	Vhutumani ha Afrika kha S&T
Afrika Tshipembe ndi liṅwe ḽa mashango a ndeme kha zwa saintsi na tekinolodzhi, ndi zwa ndeme zwa uri ri kona u shela muledzhe kha thekhinoḽodzhi na vhutumbuli, ri kona u shela mulenzhe kha SADC na NEPAD kha dzangano la vhuthihi ha Afrika. Ndi zwa ndeme zwa uri ri nea zwi shumiswa kha vhurangeli na u ita tshiimo tshine tsha kunga vhorasaintsi, inzhiniere, vhorathekhino.odzhi u bveledza tserekano dzo teaho kha maṅwe mashango Afurika.
Tserekanyo ye lushaka ulu Afrika ndi ya zwino toda u laulwa nga u tavhanya. Zwitiratethedzhi zwa thekhinoḽodzhi WSSD na NEPAD zwi toda u sikwa ho sentara dza dziridzhini na dza lushaka kha zwa vhukoni kha saintsi na thekhinoḽodzhi (kana u khwathisa senthara dzine dzane dza vha hone). A zwi konadzea u ita mushumo hu sina u engedza u tshimbila ha vhorasaintsi, u tutula nga khuvhangano semina na tshapo, vhushaka ho khwathaho ha zwiimiswa, u isa zwi shumiswa kha mbekanyamushumo dzine dza do engedza u shumisa ha thekhinoḽodzhi kha u lumba kha zwithu zwono nga mutakalo, madi, vhuthathatshili, vhulimi na tsireledzo ya zwilimi, fulu-fulu na pfunzo.
6.6 Vhutumani na muvhuso nga ha tshitirathedzhi tsha mveledzo ya vhathu
Nga ṅwaha wa 2001 muvhuyso wo tanganedza tshitirathedzhi tsha mveledzo ya vhathu (tsho alusa nga Minisita wa pfunzo na wa mishumo) yo ditika nga thiko nna dzitevhelaho:
* Pfunzo nyangaredzi; zwi amba u dzhena tshikolo ha khombekhombe, mveledzo ya vhana vha tshe vhatuku, pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa.
* Pfunzo ya thungo ya zwi disedza zwi amba pfunzo ya vhugudisi ya ntha.
* Pfunzo ya muvhilo zwi amba u tanganya ha toda dza vhane vha mishumo u ya kha mbekanyamushumo ya pfanelo nga ndila ya sisi.eme.
* Sisiṱeme ya vhubveledzi ya lushaka zwi amba u bula thodisiso kha sekhithara ya pfunzo ine thodea dza vhutumbuli dza ikonomi na lushaka.
Tshitirathedzhi tsha HRD tsho dtika kha tsumbavhuyo na vhutodisisi na tsumbavhuyo dza mveledzo dzo vhewaho phanda kha tshi.irathedzhi. U i sa phanda maitele maswa kha ndambedzo ya thodisiso kha pfunzo ya ntha .nga muya wa R&D tshiirathedzhi tshine tsha lingedza.
7.	U vhumba muvhuso u shumaho kha sisitme ya saintsi na thekhinoḽodzhi
7.1	Tshiimo tsha zwino
Nga ṅwaha wa 1994 muvhso muswa wo wana Sisiṱeme ye ya vha yo tangananaho, ya zwa saintsi na photifolio ya thekhinoḽodzhi Naho DACST yo vhea muhanga u ne u ya nga mutalukanyo wa Sisiṱeme ya lushaka ya vhubveledzii, u i shumisa ha muhanga a hu athu fhira kha zwiimiswa fhedzi. Tsedzuluso naho dzi khou toda zwi tshi lumba kha vhukoni, vhudifhinduleli ha u diimisa ha zwiimiswa na phoḽisi ya lushaka. A zwi iti themendelo u tandulula Sisiṱeme yo fhendekanyaho. Nga maanda ndi u shavha u lumba phambano kha vhuthihi ha thendelo ya mihasho yo itwaho nga tshifhinga tsho fhambanaho tsha politiki.
Kha sekhithara dza "muvhuso" hu na tshakha nna dza zwiimiswa zwi re kha vhu.o.esi na mveledzo, ndi hedzi:
* Khoporasi dza muvhuso
* Khoro dza saintsi
* Dziyunivesithi na thekinikhoni na madzangano a thodisiso
Khoporasi dza muvhuso (Denel, Eskom, NESCA, Telkom, Safcol, na dzi?we-vho) vha na bodo dza nangwaho nga Minisita dzo fhambananaho. Naho Minisita o rangaho phanḓa ndi Minisita wa Mabindu a Muvhuso. Zwo ralo na kha khoro dza saintsi. Bodo dza Mintek na Khoro ya Geoscience dzi nangwa nga Minisita wa minerale na fulu-fulu, Bodo dza CSIR na SABS dzi nangwa nga Minisita wa mutakalo na Bodo ya Medical Research Council i nangwa nga Minista wa Vhulimi. Minisita are na vhudifhinduleli na saintsi na thekhinoḽodzhi ndi Minisita wa saintsi na mvelele, saintsi na thekhinoḽodzhi, u na vhudifhinduleli ha zwiimiswa zwivhili ndi National Research Foundation na Human Sciences Research Council. Minisita wa Pfunzo u na vhudifhinduleli ha dziyunivesithi na dzi thekinikhoni. Madzangano manwe a thodisio vhu.o.esi (sa tsumbo Khomishini ya thodisiso ha Madi, National Botanical institute, National institute of Virology) dzo ditika kha mihasho ya muvhuso ine vha vha na vhutumani nayo.
U fhambana ha vhuluvhusi ha zwiimiswa zwi sumbedzwa kha mugaganyagwama na Sisiṱeme u ita muvhigo. Zwa zwino voutu ya saintsi i sikwa nga Muhasho vhutsila, mvelele, saintsi na thekhinoḽodzhi a zwi kateli Medical Research Council ine ya vha dzangano li vhigaho kha Muhasho wa Mutakalo, fhedzi hu si National institute of Virology line ḽa vha tshipiḓa tsha Muhasho wa mutakalo, zwi fanaho kha voutu ya saintsi kha Mintek na Khoro ya Geoscience (ine ya vhiga kha DME) fhedzi Komithi ya Nyeletshedzo nga thodsiso ha Tsireledzo Migodini, Thodisiso ha Fulu-fulu na u kona ha thekhinoḽodzhi zwa NECSA (zwi na vhudifhinduleli kha DME) a zwi koni u vhonala kha DACST nga nḓila ya mbumbo. Heyi tsumbo i nga andiswa kha Sisiṱeme dziṅwe, Zwiimiswa zwothe zwi re kha voutu ya saintsi zwi vhiga tsumbavhuyo ya kushumele ye ya mveledzwa nga vhuvhudzisi ho tendelwaho nga Khoro ya Nyeletshedzo ya Lushaka kha vhutumbuli ha DASCT. Zwiimiswa zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwine zwa si vhe tshipiḓa tsha voutu ya saintsi, dzi na kushumele kwo fhambanaho na mihasho. Ndi zwa ndeme u sika muhanga une wa do tendela thodisiso na vhupulani kha tshiimo tsha lushaka, uri hu kone u dzhenelela mafhungo o livhanaho na muvhuso woṱhe. Sekhithara ya thodisiso na vhupulane ha mveledzo ha mihasho na u fhindula ha zwiimiswa zwo diimisaho kana zwiimiswa zwi re kha tshumelo ya Tshishavha, khoro dza saintsi, imelela vhukoni ha thodisiso kana thekhinoḽodzhi kha zwiimiswa zwi fanaho na NESCA kana Eskom.
Sisiṱeme ya vhuluvhisi yo khwiniswaho i tea u katela mbonalo dzo bulwaho kha khethekanyo 6.1 na 6.2.
7.2	U dimbadekanya na zwipikwa zwa phoḽisi dza muvhuso
Vhuhulu na tshivhumbeo na zwi re ngomu kha Sisiṱeme ha zwine vhune hazwo ndi muvhuso na u lambedzwa nga ha zwiimiswa zwa saintsi na thekhinoḽodzhi, Mbekanyamushumo dzi fanela u di vhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledzo zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso. Nga maanda, mbekanyamushumo dzi tea amba mishumo mihulwane ya mishini ya thekhinoḽodzhi sa zwe zwa ambiwa kha ndima ya 5. Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso ha mbekanyamushumo zwi tea u siwa kha vhorasaintsi vhone vhane. Muvhuso u toda u dzulela u sedzuluswa thodisiso ha mbonalo ya shango na zwiimiswa u ya nga zwi bveledzwa, na zwi lavhelelwa, sa tsumbo i nga vha thekhinoḽodzhi ntswa (tsumbo bayothekhinoḽodzhi, thekhinoḽodzhi ya mafhungo) zwi toda u dzudzanya ha zwiimiswa kana mbekanyashumo dza kale dzi tea u itwa dza phuraivethi kana dza bviswa. Zwitirathedzhi zwiswa zwino fana na tshitirathedzhi tsho tanganaho ysha vhumagi tsha Muhasho wa Makwevho na indasiteri zwi toda thodisiso na mveledziso Iitshi fhindula. U dzidzanyulula zwa pfunzo ya nṱha zwi ndo kwama zwi bviswa zwa dziyunivesithi na dzithekinikhoni. Kushumele kwo tanganelaho kwa u bveledza tshitirathedzhi tsha thekhinoḽodzhi na vhubindudzi zwi tea u itwa mahumbulwa a vhukati na muhanga wa kushumele kwa masheleni.
Hu dzulelwa u ambwa uri muvhuso a u koni i nanga zwine zwa tea u vhewa phanda kha vhu.o.esi. Fhedzi ndi tsatsaladzo thuku ine ya itelwa vhaofisiri vha muvhuso nga nnḓani ha u tenda uri vhupulani a vhungo itwa nga ngona lune a hu koni u wana vhuvha ha vhutumbuli. Vhugudisi ha mbonela phanda ha thekhinoḽodzhi ho no vha ha ndeme u fhirisa u khethulula u fhira kha mashango a khou bvelelaho. Japan li na mutevhethandu i re na miṅwaha, United Kingdom li kati na nyonyoloso dza vhuvhili. Huna nyuluwo ya dzangalelo ya mashango ane a si vhe mirado ya OECD, hune Afurika Tshipembe na Thailand a khou rangaphanda. Kuitele kune kwa shumiswa kha ngudo zwi katela u sika bono ḓi no vhonwa nga vhane dzhia tsheo na kha sekhithara uya kha zwishushedzi na mishumo ine ya tea u livhiwa tshifhinga tshidaho na uri hu fhindulwa hani kha phothifolio yo tandavhuwaho. U sedzela phanda a zwi ambi uri ho lavhelelwa zwidodombedzwa dzithekhino.odzhi.
Hu tea u newa ndivho dza uri nga ni muvhuso u tshi lambedza zwiimiswa zwa thekhinoḽodzhi, Vhunzhi ha zwiimiswa zwi wana henefha kha 50% na u fhira kha thodisiso khontiraka dzi disaho tshumelo, dza phuraivethe, dza mihasho ya Muvhuso, na mazhendedzi a dzitshakha. Tshelede yo engedzwaho i konisa:
* U tholwa ha thodisiso khuhulwane dza mimaraga.
Naho zwo ralo huna khombo ya nyombedzelo ya u bvisa zwenezwo zwa u tanganyela thekhinoḽodzhi, muengedzo na tshumelo ya vhuvhudzisi, zwi tshi fhambana nga tshitirathedzhi tsha thodisiso vhu.o.esi ha lushaka. Zwiimiswa zwinzhi zwo no tshimbila tshikhala kha heyi ndila.hu tea u lumba kha vhu.o.esi ha mutheo hune ha nga toda ndambedzo u bva kha muvhuso (u ita ndinganyiso kha mishumo wa khonitiraka tsho kumedzwaho) muhwetekanyo wa vhashumi na hune ha shumiwa hone. Phindulo dzo newa na u livhiswa kha ndima ya 8, hune ndambedzo ya ambiwa ngayo. Hu tewa u bulwa zwiimiswa zwine zwa do lambedzwa kha MTEF uri ndi lini hune thodisiso na mveledzo ha lushaka zwa do itwa.
7.3	Thendelo na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya Muvhuso
Huna thodea ya u kovhekanya vhudifhinduleli vhukati ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa, malugana na u lambedzwa na kushumele kwa vhubveledzi ya lushaka. Lifhasini huna thaidzo ha zwiimiswa na vhuluvhusi ha mbekanyamushumo dzo lambedzwaho dzasaintsi na thekhinoḽodzhi, Huna phambano vhukati ha muvhuso. Kha maṅwe mashango (sa tsumbo People's Republic of China) huna Muhasho wo diimiselaho wa saintsi na thekhinoḽodzhi, Finland mishumo i kovhekanywa vhukati ha Muhasho wa Pfunzo ya Ntha na Muhasho wa Makwevho na indasiteri, u pfumedzanywa nga nga Khoro ya Khabinethe ya rangwaphanda nga Thoho ya shango. Kha mashango e avha e dzikholoni dza Britain (sa tsumbo Afurika Tshipembe, India, Australia, Canada) hu wanala Sisiṱeme yo bvelelaho zwavhudi ya dzilaboratari dzi fanaho na CSIR kha mashango a Europe (sa tsumbo Finland) na mashango a Latin America (sa tsumbo Chile). Laboratari dza muvhuso dzina mushumo muhulwane, wa nyombedzelo i no tutula thodisiso ya dziyunivesithi, vhutumbuli ha sekhithara dza phuraivethe na vhutumanyi ha mbekanyamushumo kha sekhithara dzothe. Nga u angaredza Sisiṱeme dzothe dza vhutumbuli dzi tea u wana tshumelo kha mishumo miraru:
* Mbekanyamushumo ya u lambedzwa ha thodisiso ha u bveledza lupfumo lwa vhathu na ndivho ntswa.
* Mbekanyamushumo ya u alusa vhutumbuli, u bveledza thekhinoḽodzhi na muanḓadzo (zwo sedza kha maraga)
* Mbekanyamushumo (zwi tshi tanganya tshelede ya vhubindudzi) u phoromotha mbuelo dza thodisiso uri hu vhe ha vhubindudzi (zwo livhiswa kha nyaluwo ya ikonomi ya ntha).
Ndi muhumbulo washu, zwa uri ndi zwa ndeme u bvisela khagala thendelo na vhudifhinduleli kha muvhuso malugana na mishumo na uri ndambedzo yo tea u ita mushumo. Mofolodzhi wa Sisiṱeme ya zwiimiswa zwi re na vhudifhinduleli ha u ita thodisiso na mveledzo. Naho hu tshi toda u sedzuluswa tshifhinga tshothe, a si zwi ndeme nga maanda. U ya nga khethekanyo ya 6.3 na 6.4 ri ita themendelo nga vhuluvhusi ha elemennde dzo lambedzwaho nga muvhuso dza Sisiṱeme ya vhutumbuli ya lushaka.
7.4 Thodisiso na mvelaphanda nga muvhuso
Muvhuso u toda pulane yo tanganelanaho ya thodisiso na mveledziso na u kona u u ela kushumele uri dzi kone u swikela thodea dza vhubindudzi ha muvhuso kha vhu.o.esi na mveledzo. U ita uri zwi shume:
7.4.1	Muvhuso u do gandisa na sedzulusa luthihi nga ṅwaha, pulane ya miṅwaha miraru ya thodisiso na mveledziso "in sync" na MTEF, u fara bono la thodisiso na mveledziso zwi do fara mbekanyamushumo dza muhasho muṅwe na muṅwe, zwo katela zwipikwa zwo lavhelelwaho kha zwiimiswa zwa muvhuso na "mbuelo dza muvhuso" dzi lavhelelwaho kha u fhiriswa ha mbadelo. U ṅwalwa ha pulane hu itwa nga DACST na uri i do iswa phanda ha phalamennde luthihi nga ṅwaha.
7.4.2	U gaganya ndangulo ya khombo ya thekhinoḽodzhi, na u kona u vhonela phanda ha lushaka na u tanganya ha mbekanyagwama nga ndothe, u bveledza mbekanyagwama ya lushaka ya vhu.o.esi na mveledziso zwi do vha vhudifhinduleli ha DACST.
7.4.3	Tshilinganyo tsha muhanga wa vhuluvhisi na u vhiga zwa zwiimiswa zwi re na thendelo, zwi tea u bveledza nga DACST uri i sedzwe nga khabinethe zwi do shumiswa kha zwiimiswa zwa sekhithara ya pfunzo ya ntha, na zwiimiswa zwa sekhithara ya muvhuso (khoro dza saintsi na zwiimiswa zwa mulayo) kana zwo somedzwa kha mihasho ya muvhuso.
7.4.4	Mihasho i ḓo vhea ndivho na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwine zwa do vhiga khayo, nga ngomu ha muhanga wa tshilinganyo tsho ambiwaho afha ntha mbekanyamushumo dzi do vhetshela khagala masheleni o kovhelwaho, kha vhutodisisi ha zwitirathedzhi zwi dilangulaho zwi re kha thendalo yo tandavhuwaho wa zwiimiswa na ndivhanele yi kovhelwaho kha tshumelo ya muhasho yo tiwaho. Kha haya mafhungo muhasho u do pulane ya thodisiso na mveledziso zwine zwa ita tshipiḓa tsha pulane ya thodisiso na mveledziso.
7.5	Vhudifhinduleli ha mishumo ya thekhinoḽodzhi kha muvhuso
U swikela thodea u ya nga khethekanyo ya vhudifhinduleli ha vhulanguli ha vhubindudzi ha muvhuso kha thodisiso na mveledziso, tshenzhemo itea u itwa kha vhushaka vhukati ha zwiimiswa na Sisiṱeme ya muhasho.
Kha mishumo ya muvhuso ya u lambedza kha Sisiṱeme ya lushaka ya vhutumbuli. (zwi re afho ntha ) zwi tevhelaho ndi vhudifhinduleli ho tandavhuwaho kha tshifhinga tsha zwino :
* Thodsiso ya theo ya vhulambedzwa nga DACST u fhira nga Faundesheni ya Thodisiso ya Lushaka na nga DOE u ya nga fomula yo ditikaho nga nga u lambedzwa ha thodisiso ya zwiimiswa zwa pfunzo zwa nṱha. miṅwe mihasho i do shela mulenzhe nga faundesheni ya MRC na ENHR
* Mveledziso ya vhutumbuli na thekhinoḽodzhi na muandano wa masheleni zwo phadaladzwa kha muvhuso kha DTI, DACST, NDA, Vhupileleli, DME, DWAF, DEAT, Mutakalo na miṅwe mihasho i do shela mulenzhe.
* Zwitirathedzhi zwa sekhithara ya indasiteri na mbekanyamushumo ya ndambedzo ya mabindu ndi vhudifhinduleliha DTI, miṅwe mihashoya u ita mishumo miṱuku?
Nga u tandavhuwa, u fhambanya ha vhudifhinduleli a si zwavhudi. Thodisiso ya mutheo, hunga vha mbalo kana bayokhemisitiri, zwo vha tsumbavuyo fanaho na zwi shumiswa zwi todeaho. Naho zwo ralo mveledziso ye ya thekhinoḽodzhi i do lumba kha sekitthara hezwi zwi zwi sumbedza u fhambana ha "vhune" nga mihasho na tshitirathedzhi tsha indasitri, hune milayo ya vha mithihi kha vhushumisani ha tshitshavha na phuraivethe, na mbuelo kha vhubindudzi, zwisedzesa kha u laulakha DTI kha masheleni a vhubindudzi kana kuitele kwa muthelo kha sekhithara dza phuraivethe zwi tshia kha vhu.o.esi na mveledzo.
7.5.2	Naho huna u shunduka ha Sisiṱeme zwi tshi ya kha mishumo, uri hu tea uvha na u shandukiswa hune ha tea u itwa nga u amba zwao dzi.aborathari na mazhendedzi a u lambedza zwi nga fhandekanya nga nḓila mbili, dzine dza vha vhuvha ha sekhithara dzaa nthesa dzo tiwaho na sekhithara nnzhi dzo fhambanaho nga vhuvha. Tsumbo dza sekhithara dzo tiwaho dza laboratari ndi Mintek na Tshiimiswa tsha lushaka tsha Virology. Sekhithara dzo tiwaho dzi lambedzwaho nga mazhendedzi dzi katela Khomishini ya thodisiso ha Madi na Khoro ya Nyeletshedzo ya tsireledzo ya thodisiso migodini. Zwa zwino khono ya sekhithara nnzhi dza mazhendedzi a lambedzaho ndi Faundesheni Ya Vhu.o.esi ha lushaka ine ya khou humbulelwa Faundesheni ya thekhinoḽodzhi ya vhutumbuli i do wela kha khethekanyo hei, musi ho no sikwa .aborathari dza sekitorila nnzhi ndi CSIR na HSRC.
Ho themendelwa uri sekhithara dza zwiimiswa zwo tiwaho, zwo vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli kha sekhithara i tshimbilelanaho. Hu nga vha uri u nea mishumo kha zwiiomiswa u bva kha muhasho miṅwe uya kha muṅwe zwino swikisa ntha kha kushumele (tsumbo Afurika institute of South Afrika i do dzula zwavhudi na DFA nga nthani ha DACST) milayo ya u divhandekanya na muhanga wa thodisiso na mveledzo ndi zwavhudi.
Tshitirathedzhi tshi do lulamisa hani zwiimiswa zwa sekithoriala? Ndi ine ya nga konea, u vhofholola, hune ha vha na khethekanyo kha CSIR, HSRC, na NRF zwi do newa mihasho (Defencetek kha DoD, Environmetek to DEATna zwi?we-vho) Kha mihumbulo yashu heyi a si khetho yavhudi, nga uri vhulauli ha khoporeithi kha madzangano othe vha a shela mulenzhe. Hu tshi ya nga zwitshavha zwa dzitshaka vho lingedza u "vhofholola" madzangano o tanganelaho a vhutodisisi, a ho ngo wanala mbuelo dzo lavhelelwaho na u sumbedza a tshi khou bvelela nga vhunzhi kha vhutoddsi ha inter na trans disciplinary dzangano la CSIR line la vha .aborathari ya muvhuso, ina DTI nga nndani ha muhasho ane a vha na vhudifhinduleli na zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwo itea phanda ha tshivhumbwa DACST, zwi tea u lugiswa. Vhutanzi hune ha newa zwa zwa uri khethekanyo ya nthihi ya CSIR, M&MTEK i divhandekanya na vhubindudzi ha DTI. Hu khou newa likumedzwa la uri zwiimiswa zwothe zwa sekhithara nnzhi zwi vhige kha DACST na uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo livhiswaho zwa zwino zwi khou vhiga kha zwi iswe kha muhasho.
7.6	Ndaka ya Vhuluvhi
7.6.1	Mafhungo a zwino
Vhabindudzi vha Afurika Tshipembe he ha ṅwalisa phanda ofisi ya Afurika Tshipembe ya Phenethi vha tsireledza henefha kha dana la phetheni nga United States. Ndi 25 milioni nga vhathu ine ya vha fhasi yo vhambedzwa na mashango o bvelelaho. Mashango a fanaho na Japan a tsireledza 776 wa dzi phatheni kha milioni ya vhathu. Phambano vhukati ha mashango o bveleaho na ane a khou bvelela a imela u "tshikovhannyi ''ha tshifhinga tsha ndivho. Sa zwa uri phetheni imela tshiṅwe tsha tshiimo "ndeme i sa kwamei" vhutanzi uvhu ndi tshithu tshihulwane tsha u kundelwa ha vhukoni ha Afurika Tshipembe u vha ikonomi ya ndivho. Khanedzano dza ḽifhasi kha ndaka dza vhuluvhi dzo no shanduka nga maanda u bva tshendelano dza Makwevho a elanaho na ndaka ya vhuluvhi (THRIPS) ya thoma u shuma. Nga u engedza, khuvhangano ya bayodaivesithi yo tumekanywa lwa fomula na ndivhoyapo na mbuelo dza u kovhelana pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi. U tsireledzwa ha zwimela zwo fhambanaho zwi shumiwaho kha mulayo wa phetheni (muhanga wo tiwaho wa mashango one one) u khou sedzuluswa zwa zwino nga dzangano la lifhasi la Ndaka ya Vhuluvhi (WIPO). WIPO yo sika foramu i yelanaho na ndivho yapo na ngano.
Khanedzano dza nga phoḽisi na muhanga a zwi imeli mihumbulo iyi i yoṱhe. Tshe zwa itwa mulayo wa Bayle-Dole kha ḽa United States nga ṅwaha wa 1980, ho vha na tshanduko dza mutheo kha ndila ine ṱhoḓisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha ha shumiswa nga zwiimiswa u sika ndeme ya ikonomi na u tutula vhubveledzi ha vhubindu ha ntha ha thekhinoḽodzhi,
Zwa zwino Afurika Tshipembe li na muhanga wa phoḽisi nga u tsireledza Ndaka ya vhuluvhi. Nga thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha, iṅwe ya mvelelo i sa divhei uri i do fhelela ngafhi (vhukati ha zwiimiswa na vhathu) nga pfanelo dza Ndaka ya vhuluvhi na ndamgulo yaho nga maandda thodiso vhune ha khou u lambedzwa nga tshitshavha; u kovhekanywa mbuelo; tshinyalelo dza phetheni; thengiso ya pfanelo ya ndaka ya vhuluvhi nnda ha mikano ya Afurika Tshipembe, vhunzani ha thendelanoya laisentsi na ndangulo ya phurofeshinala ya tsireledzo ya Ndaka ya vhutali kha dziyunivesithi na kha khoro dza thodisiso nda mafhungo mahulwane. Kuitele kutevhelaho kwo vhewaho nga muvhuso:
* Muhanga wa phoḽisi u khou itwa u yelanho na ndivhoyapo na mulayo u kha tshiimo tsha phanda kha u bveledzwa.
* Kuitele kwa ndivho yapo ku khou ambiwa na nyambedzano kha khuvhangano ya Biological daivesithi ine ya khou laulwa nga DEAT.
* Muvhuso u kha nyambedzano na WIPO hune mafhungo a yelanaho na ndivhoyapo ya bayodaivesithi na thodisiso lambedzwaho nga tshitshavha.
* Tshigwada tsha mushumo tsha mihasho ya muvhuso tshine tsha kwamiwa, u livhana, ndivhoyapo na mafhungo a Ndakaya yapo vha ṱangana tshifhinga tshoṱhe kha haya mafhungo.
7.6.2	Vhurangeli na vhudzheneleli
Zwa zwino hu na u gonyele ntha ha ndeme ya ndaka ya vhuluvhi sa tshi shumiswa tsha u ita lupfumo Afurika Tshipembe. Tshivhalo tsha feme, vha na ofisi dza ndaka dza vhuluvhi fhedzi dziyunivesithi dzina khoro ya saintsi a dzi athu u sika muhanga wo khwathaho wa ndaka wa ndaka ya vhuluvhi. Pfanelo dza muvhuso, zwiimiswa zwa ndambedzo, zwiimiswa zwiitaho,na tshitafu tshavho avh athu u bulwa Huna thodea ya shishi ya u sikwa ha muhanga wa ndangulo ya Ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha. Hezwi zwi do tandavhudzwa "fhethu ha u tambela " ha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha na thodisiso vhune ha khou itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso.
Maele a tea uvha na vhunzani vhutevhelaho:
* Hu tea u vha na mulayo.
* Hu olwe muhanga u konaho kha kuitele kwa khwine lifhasini.
* I songo vhea zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe hu si ha vhuḓi, zwi tshi ya kha kuitele lifhasini.
* U sika tshiimo tshino vhuedza nga u kovhela vhutumbukisi.
* Pfanelo dza zwiimiswa ya u tsireledza ndaka ya vhuluvhi yo bveledzwaho nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha i tea u sikwa.
* Muhanga u tanganedzeaho wa thengiso ya pfanelo u tewa u itwa zwi katela maimele ane pfenalo dza nga waniwalifhasini.
* Hu wine zwiimiswa zwa ita zwone zwi ya kha u kovhelana mbuelo, u bvisela khagala vhutumbukisi, tshilinganyo tshituku tsha ndaulo ya ndaka ya vhuluvhi. Zwi tea u linganyiswa.
Tshenzhemo yo bveledzwaho nga dzitshakha kha zwiimiswa zwi fanaho sa dziunivesithi na madzangano a thodisiso. Sa izwi kuitele kwa mulayo kwo rangela, ndi zwa ndeme u dzhia tshenzhemo ya thusa u sumbedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha kuitele kwa khwinesa.
Masheleni o vhewaho u lambedza u wanwa ha pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi vhune ha bva kha thodisiso na mveledzo ho lambedzwaho musi zwizwa lutamo lwa lushaka, itea u sikwa. Ndaulo ya masheleni itea uvha mutshini wa mishumo wa Faundesheni ya thekhinoḽodzhi ya vhutumbuli.
Vhuimo ha zwino kha pho.isiya WIPO ndi uri phetheni a i vhidzi. Hezwi a si ngoho kha vhunzhi ha madzangano a khou bveleho phanda. Mbadelo dza phetheni dzi nṱha na mbadelo dza tshitafu kha ofisi ya ndaka ya vhuluvhi kha dziunivesithi na madzangano a vhutodisisi i dzulela u gonya. Sa tsumbo, ofisi yo linganelaho ya ndaka ya vhuluvhi kha yunivesithi dza United States i do vha na tshiafu tsha vhathu vha henefha kha fumi na vhatanu vha na vhutsila ha u gaganya thekhinoḽodzhi, phetheni na vhubindudzi.
Kushumele kwa tshelede ku ita mbambe na mbekanyagwama dza zwiko zwa vhathu, nga tshiimo tshi tevhelaho, ndi zwiimiswa zwituku zwi re na vhudiimeseli na tshifhinga tshilapfu ha tshitirathedzhi u wana IP, nga thungo vha tshi khou lingedza u bindudza.
Ndivho dzi elanaho na phoḽisi dzi ḓo ngafhadzwa kha WIPO zwi engedza u sa farea zwavhudi nga mbadelo na u sa swikela kha ndaka ya vhuluvhi ya lifhasini u ya kha pfunzo ya lambedzwaho nga tshitshavha na vhu.o.esi ha zwiimiswa kha lifhasini li khou bvelelaho.
Databeisi ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha ndi tshishumiswa tsha ndaulo tsha u kala, zwa zwino na zwidaho zwa kushumele kwa sisi.eme. Ho kumedzwa uri DACST udzhia vhudifhinduleli ha bveledziso ha databeisi.
7.7	U dzhenelela kha sekhithara dza phuraivethe
7.7.1	Zwitutuwedzi zwa tshelede zwa sekhithara dza phuraivethe dza R&D
Dti yo vha itshi khou todisisa uri i nga kona hani u engedzedza Sisiṱeme ya mpomali (sa THRIP) i katela zwitutuwedzi zwa muthelo. U senguluswa ha Sisiṱeme dza vhutumbuli ya lushaka zwi sumba uri ndi zwa ndeme u tutula thodisiso ya sekhithara dza phuraivethe u fhira zwezwa vha zwi hone miṅwahani mitanu yo fhiraho hu tshi gandiswa bammbiri litshena la saintsi na thekhinoḽodzhi, Zwitutuwedzi zwa tshelede zwi wela kha khethekanyo mbili: mphomali dzine lungana, zwitutuwedzi zwa muthelo.
Hune muvhuso wa vha na ndivho dzi re khagala dzine dza sa khou lugisea nga ndila ya mimaraga, kana zwibveledzwa zwa shulutshela nnda zwi nga vhonala, mphomali yo lumbanaho nga zwavhudi. U engedza hu hulwanesa ha phoḽisi ya u engedza vhuimo ha u tatisana ha sekhithara dza mabindu nga u angaredza, nga u bindudza zwi bveledzwa zwiswa na kuitele kwa mveledziso. Zwitutuwedzi zwa mutheo zwo fanela globalazesheni i khou nanisa mutsiko wa phoḽisi ine ya do engedza vhutatisano ha feme dzapo. Hezwi zwi khou shumiseswa nga mashango manzhi zwa vhututuwedzi ha muthelo, u engedza thodisiso na mveledziso ha sekhithara dza mabindu. Thodea dzenedzi dzo livhana na Afurika Tshipembe kha Tshiimo tsha globalazesheni.
Mashango manzhi a OECD a nae vhututuwedzi ha muthelo zwi tshi ya kha mushumo ya thodisiso na mveledziso kha zwa vhubindu. Kuitele uku nga u angaredza ndi u tendela thutha u shumiswa ha zwino ha thodisiso na mveledziso na u tendela u wela fhasi ha gavhelo la masheleni ono shumiswa zwi tshi ya kha vhu.o.esi na mveledziso, mitshini na zwishumiswa na zwifhato.
Zwi zwa ndeme nau hula ha tshivhalo tsha mashango a indasiteri vha na kushumele ku fanaho; Mexico, sa tsumbo, i tendela 100% ya mbadelo ya zwino ya thodisiso na mveledziso zwi tshi badelwa nga ṅwaha we zwa shumiswa hu nga phumulwa 35%, nga ṅwaha zwifhato ndi 5%. Singapore i tendela mutusa luvhili kha tshivhalo tsha masheleni o shumiswaho kha thodisiso na mveledziso Korea li tendela tshumiso yothe ya masheleni itshi tuswa nga ṅwaha wonoyo.
Thebulu ya 8: Kufarelwe kwa masheleni nga mashango o nangwaho kha vhutodisisi na mveledzo
Shango
ATC
B-indekisi
Khirediti ya muthelo
CIT
Spain
--
0.660
Ee
35.00
Canada
0.507
0.787
Ee
35.60
USA
0.521
0.879
Ee
40.75
Australia
0.570
0.890
Yes
36.00
Korea
0.635
0.918
Ee
30.80
Mexico
0.640
0.969
Ee
34.00
South Africa
0.627
1.010
Hai
37.80
Japan
0.525
1.010
Ee
48.00
Italy
0.647
1.027
Hai
37.00
Germany
0.456
1.051
Hai
56.60

ATC:	Murahu ha u badelo muthelo
B-Index:	U kala ha u bveledza ha zwitutuwedzi zwa muthelo (ndeme thuku ndi ya ?vhudi?)
CIT:	Tshikalo tsha muthelo wa mbuelo wa khoporeithi
Tshelede yothe yo shumiswaho itshi tsela fhasi nga nga 20% nga ṅwaha. Taiwan li na Sisiṱeme ya khiredithi dza muthelo ya vhutodisisi na mveledziso.
Zwo sumbedzwa kha mbekanya ya 8 kufarelwe kwa muthelo kha maṅwe mashango zwo sumbedzwa,(ATC) murahu ha u badela muthelo, indekisi ya -B (u kala ha u bvedza ha zwitutuwedzi zwa muthelo- mbalo thuku dzi a kunga) zwi a vhambedzwa. CIT tshikalo tsha muthelo wa mbuelo wa khoporeithi.
Mbekanya i sumbedza vhuimo vhu si ha vhudi Afurika Tshipembe, zwi tshia kha zwitutuwedzi zwa muthelo. Hezwi zwo vha na zwithu zwi si zwavhudi kha khamphani dzapo. Mbadelo dza u ita vhutodisisi na mveledzo a dzi tutuwedzi kha khamphani dza dzitshakha-tshakha u vhea zwishumiswa Afurika Tshipembe.
7.7.2	Vhurangeli ha vhutumbuli kha mavundu
Ho vha na mveledziso yavhudi kha miṅwaha yo fhiraho. Zwo engedza u dzhenela ha muvhuso ya mavundu kha u ita izwifhato kha vhutumbuli. Tshivhalo tsha vhurangeli hono vhedza kha DACST na mbekanyamushumo dza DTI (sa tsumbo mbekanyamushumo ya u ombedzela ya GODISA). Hu na todea ya uri hu vhe na vhutumani kha vhurangeli kha vhuimo ha lushaka. Mushumo u nga itwa nga yo kumedzwaho Faundetioni ya vhutumbuli ha zwa thekhinoḽodzhi sa tshipiḓa tsha mushumo u tikedza na tutuwedza vhutumbuli. U engedza vhukando kha mavundu ane a sa vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli na thikhedzo ya kushumele.
7.7.3 U lambedzwa ha zwiko zwa ḽifhasi zwa thekhinoḽodzhi
Mashango matuku, a ikonomi dzi bvelelaho a na mbekanyamushumo dzino tikedza zwa th ekinolodzhi. Sa zwe ra newa zwa uri Afurika Tshipembe Sisiṱeme ya lo i wela fhasi ha 1% kha vhutumbuli ha lifhasi, mushumo wa ḓo dzula i zwiko zwa thekhinoḽodzhi ntswa i tea u swikelwa nga feme dzashu. Feme khulwane dzi na zwiko zwa u wana thekhinoḽodzhi ya lifhasini, fhedzi feme thuku dzi a kundelwa na feme dza BEE dzina tserekano thuku ya u wana thekhinoḽodzhi, Huna ikonomi dzi khou bvelelaho dzine dza vha na vhukoni ha thekhinoḽodzhi, fhedzi dzi ita vhubindudzi vhutuku na Afurika Tshipembe zwa zwino. Huna thodea ya uri hu wanale tshelede ya uri ri kone u swikela thekhinoḽodzhi i tea u swikela kha feme thuku na u kona u ita hune thekhinoḽodzhi yo lumbiwaho matano a Afurika Tshipembe hune ha vha na mishumo nga u angaredza ya u bveledzela feme dza Afurika Tshipembe kha zwiko zwa thekhinoḽodzhi,
7.7.4 Masheleni a vhubindudzi
Hovha na musudzuluwo kha fhethu afha kha miṅwaha yo fhiraho. DTI yo shela mulenzhe zwi hulwanesa kha u ita vhupo havhudi. Hu tshe na thodea khulwane ya vhubindudzi, hu khou lavhelelwa uri mimaraga i do aluwa na tshifhinga. Huna u thodea ya mbeu masheleni a vhubindudzi bindula thekhinoḽodzhi ya nṱha na DACST ḓi ḓo kwama DTI u bveledza afha fhethu.
8. Gwama
Khono ya mafheledzo a u sengulusa tshitirathhdzhi tsha nyimele ya thodisiso na mveledzo kha Afurika Tshipembe ndi Sisiṱeme ye ya fhatelwa vhathu vha 5-8 milioni, zwino tshi fanela u aluwa na u bveledzwa u shumela vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe.
* Tshitirathedzhi itshi tsho kumedza maele o vhumbanaho kha u lambedzwa tshitirathedzhi tshi re hone afho ntha Maele a lambedza o farwa kha vhupulani kha Bambiri la mitalo. Kopi ya gwati la khetho ine ya funwa lo newa sa Anekidzha B. Tshiedziso a tshi kateli kushumisele kwa muvhuso ya thodiso ya ntha ya vhupulani ha u sedzulusa vhilambedzi u ya na mihasho ya muvhuso. U engedzedza kha u shumisa zwi toda u engedzedza ho ditika kha tsedzuluso ya tshitirathedzhi na " u engedza ha bammbiri " u bva kha khwathisedza u shumiswa nga muvhuso.
Hezwi zwitevheleho ndi khumbulelo dzi zwi sumbedza tshiedziso tsha gwama:
* U sengulusa ha tshitirathedzhi tshi newaho afha zwi toda u engedza hu hulwanesa (kavhili) kha vhutodisisi ha muvhuso, mveledziso na u lambedzwa ha vhutumbuli miṅwaha miraru u ya kha mina.
* Kushumele kwa tshitirathedzhi tshi do kalwa nga tsumbavhuyo yapo i tshimbilelanaho na u vhambedzea lifhasini;
* Mbambedzo ya muvhuso i tea u tumanywana na tshitirathedzhi na u huliswa nga zwiimiswa kha mbekanyamushumo kana mbekanyanamushumo dza vhutodisisi na mveledziso ya muvhuso wa zwino;
* Tshiedziso tshi tea u dzhiela nzhele thdea ya u bveledza vhukoni ha pulane na u shumisa zwiko zwiswa na u khwathisedzwa ha mbekanyamushumo dza zwino;
* Vhupulani vhu tea u dzhiela nzhele zwitirathedzhi zwa zwino zwa muvhuso zwo lumbaho kha fhethu ha u fhata vhukwamani na maanda a vhurangeli.
* Zwipikwa zwiraru zwa ndeme zwa maitele zwi tea u vha na zwipikwa zwa vhulambedzi zwo ditika nga voutu ya saintsi ya zwino {ya u kona u vhambedza); fhedzi tsedzuluso u fhira ha tsho u ya kha muhanga na mbekanyagwama ya vhutodisisi na mveledzo zwa muvhuso (u ita uri hu vhe na ndambedzo dza tshitirathedzhi);
* Mbumbo ya ndambedzo itea u fha vhudifhindileli kha muvhuso kha vhupulani ha thodisiso na mveledziso na ndambedzo ya zwiimiswa, hu uri nga thungo hu tshi khou litshwa mbumbo yotanganaho ya " vouthu ya saintsi."
Mvelele dza maitele a ndambedzo dzo tiwaho kha bono
U swikela tsedzuluso yavhudi ya tsumbavhuyo (kushumele kwa tshitirathedzhi) mbekanyamushumo na vhurangeli vhu do bvelela u bva tshitirathedzhi. Thodea ntswa dza gwama kha ṅwaha (zwi tevhela u tanganywa ha mbekanyamushumo) zwo sumbedzwa pfufhifhadzwa afha fhasi:
8.1	Vhutumbuli
U lambedzwa ndi ha mbekanyamushumo dzine dza vha na vhutaluli ho livhiswaho kha thodisiso ha phanda na tshipiḓa mveledzo tsha mutevhevhethandu tsha vhutumbuli. U edana ha ndambedzwa nga mbekanyamushumo / thandela zwi ntha kha thodisiso na mveledziso dza akhademi. Zwipikwa zwa mbekanyamushumo zwo ambiwa nga vhudalo kha ndima ya 5. U lambedzwa thodea dza hone dzi do vha mbili. Kha mbekanyamushumo ya Faundesheni ya vhutumbuli ha zwa thekhinoḽodzhi, zwine zwa do bveledza maitele a mbekanyagwama kha mbekanyamushumo na tikedza ya mbumbo:
* thekhinoḽodzhi na vhutumbuli ya u fhungudza vhushai (R150milioni)
* thekhinoḽodzhi na vhutumbuli ya u engedza vhumagi na nyisedzo ya tshumelo (R125milioni)
* thekhinoḽodzhi na ndivho ya u linganyisa zwiko zwo ditikaho nga indasiteri (R90milioni)
* thekhinoḽodzhi ntswa ya phulathifomo ya Afurika Tshipembe (R300milioni)
* ICT
* bayothekhinoḽodzhi
* Mpho ya u tshimbila ya mbekanyamushumo ya thekhinoḽodzhi ya lifhasi itshi wanwa nga khamphani sa SMME na BEE (R60milioni)
* Gwama la ndaka la vhuluvhi
Ndavhelelo dza zwino ndi zwa uri gwama li do vha na mbekanyamushumo kha gwama la vhubveledzi na uri li do kuvhanganya ndambedzo kha gwama ḽa vhutumbuli. Mbumbo ya vhewa kha kha tsenguluso na thodea.
* U khwathiswa ha gwama la vhubveledzi
Gwama la vhutumbuli a li nga aluwi nga ndila ye la lavhelewa ngayo nga mveledzo ya phoḽisi ya mathomo. u lambedzwa huswa hu do todea u vhuedzedza hezwi ngonani, u kona u sika vhukoni ha u fhata mbekanyamushumo ya u tsireledza IP u bva kha thodsiso yo lambedzwaho nga tshitshavha hune ha swikela thodea. U lambedzwa hu toda R50milioni kha ṅwaha wa vhuraru.
* U khwathisa muandadzo wa thekhino?odzhi(GODISA,TSUMISANO)
Mbekanyamushumo yo no bveledza vhutala ha vhudi na uri hu ngea khwathisedza u engedza hue ya tea u shuma.
8.2	Zwiko zwa vhathu na tshanduko
U lambedzwa ha u ita ha lupfumo lwa vhathu ndi zwa ndeme u swikela ndeme ya vhutshilo na u ita lupfumo lunzhi kha dzithekhino.odzhi dzi yelana u swikela vhuimo ha ntha ha saintsi na vhutsila ha thekilonolodzhi ha vhutumbuli na thodisiso na vhutumbuli na mveledzo kha kha indasiteri, thodisiso na indasiteri, vhutodisisi ha .aborathari na akhademia. Hu tea u khwathisedzwa uri huna vhathu vhane vha divha.thekhino.odzhi uri a kone u funze lushaka kha vhutodisisi na vhatumbukisi.
Mbekanyamushumo dzo bulwaho ndi thodea ntswa kana mbekanyamushumo dzo engedzedzwaho dzo ditika kha tshittirathedzhi tsho sedzuluswaho na mveledzo ya tshitirathedzhi tshine tsha do newa ndila na vhupo ho xwatudzwaho na mbonwasia i khou aluwaho ya thodisiso ha Afurika Tshipembe.
* Senthara ya Zwavhukoni
Mphomali vhutodisisi ya muthu yo vuleaho kana u livhana na thero dzo sumbedzwaho i fhungudzwa nga u ita vhukoni ha tshifhinga tshilapfu tsha thodisiso na mashango o bvelelaho a na mbekanyamushumo dzo khwathaho u sika senthara dza zwa vhukoni. Hezwi zwi itwa nga u lambedzwa huswa na uri huna thodea dzi fanaho Afurika Tshipembe. NRF yo todisisa kuitele kwa khwinesa lifhasi na u kona u sika tshiimiswa tshi todeaho. Nga murahu ha miṅwaha miraru gwama li no todea kha mbekanyanamushumo i dovha R150 milioni, itshi thoma nga R50milioni Kha ṅwaha wa u thoma.
* Tserekano na u shumisana ha NEPAD/SADC
Huno tshayo ya u sika vhukoni ho tiwaho u kona u swikela pfanelo dza SADC na NEPAD. Zwa zwino vhukwamani natserekano zwi kha tshiimo tsha u imela na u sa kona u fareledzwa nga zwiimiswa nga mulandu wa zwikundisi zwa zwiko. Hu todea tshakha tharu dza vhulambedzi: Tserekano na mbekanyamushumo dza u lambedza na u tikedza zwiimiswa zwa mushumo wa vhurangeli kha maṅwe mashango. Mbekanyamushumo heyi i do toda ndambedzo ntswa ya R41milioni kha ṅwaha vhuraru.
* Tserekano ya u shumisana ha Saintsi ya lifhasi
Afurika Tshipembe li ita henefha kha 0,5% ya thodisiso ya lifhasi. Zwa ndeme ndi uri ri dzule ro tumana na 99,5% ya saintsi ya lifhasi, thodisiso na mveledziso. Tserekanyo dzi nea vhugudisi na u rengiselana ha mishumo zwine zwa vha zwa ndeme uri vharema na vhatodisisi vha vhafumakadzi vhane vha do dzhena kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi, Heyi ndambedzo i do shumiswa u tikedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha u dzhenela kha EU na mbekanyamushumo dza mashango mavhili. Murahu ha miṅwaha miraru ndambedzo ntswa dzi toda R42 milioni.
* Tshomedzo dza Saintsi na thekhinoḽodzhi
Tshivhalo tsha miṅwaha yo fhiraho ho itwa khumbelo ya ndambedzo ntswa ya tshomedzo dza thodisiso na mveledziso. Mukovhe mutuku wa (R14milioni) yo newa u ita mushumo uyu. Naho DACST yo bveledza vhuimo vhu kondaho kha gavhelo la tshomedzo (tshomedzo khulwane, thuso dzo fhambanaho dza zwiimiswa, u konadzea hu re ntha ha vhugudisi na thodisiso; na u shumisa ho kalwaho ha fhethu ho lumbiwaho) itshi tshikimu tshi na mirado minzhisa. Ndi zwa ndeme u engedza mbekanyamushumo, sa izwi tshomedzo dzi tshi bva mashangoni-davha (zwi rengwa nga Dola kana Euro). Tshomedzo ndi tshithu tshihulwane tsha u bvelela ha bayothekhinoḽodzhi na thodisiso ya ICT na khemikhala na saintsi ya fhethu na u kona ha vhorasaintsi vhashu lifhasini zwi tumanya na vhuimo ha tshomedzo. Nga murahu ha miṅwaha miraru (R90milioni) i do todea, mbekanyamushumo i nga tavhanyiswa zwo ḓitika kha tshenzhemo ya zwino. Zwenezwo R60 milioni i do todea kha miṅwaha ya u thoma.
* Fhethu ho lumbaho ha saintsi
Tshikalo tshihulwane tsha saintsi Afurika Tshipembe zwo ditika kha zwishumiswa zwi wanalaho kha Faundesheni ya Lushaka ya Vhu.o.esi. Huna thodea ya u phuromotha saintsi kha vhagudiswa nga mbekanyamushumo khulwane kha tshitshavha. Hu tea u sedzuluswa mbumbo na u di vhonadza. Fhethu hutanu ho vhonwa lwa theme ya tshifhinga tshilapfu.u lambedzwa ha zwno hu sumbedza tshitirathedzhi tsha miṅwaha miraru:
Vhudivhaneledzi na mbono ya mavu R6 milioni
Ndivho ya kale R5 milioni
Bayosaintsi/ zwikohuvhili R15 milioni
Shango la Paleo R20 milioni
Antarartic, Zwitangadzime na Malwanzhe	R44 milioni
Thanganyelo ya ndambedzo ntswa R100 milioni
Thero idzi a dzi ngo itwelwa u sa katelwa vhuṅwe vhulayi na tshomedzo dzine dza vha hone, fhedzi u shumisa vhupo ha Afurika Tshipembe na na ndivho ifhaho zwivhuya kha u ita mutheo wa saintsi ya Afurka Tshipembe u ita uri i takalelwe lifhasini (hu humbulwe uri Afurika Tshipembe li ita henefha kha 0.5% ya thodisiso na mveledziso lifhasini)
8.3	U vhumbiwa ha muvhuso wavhudi wa Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi
* Ndambedzo khulwane na Khoro dza Thodisiso
Zwa zwino vhunzhi ha Khoro dzi toda nyengedzedzo kha ndambedzo ya ndeme ine ya do thusa kha tshanduko, u vusuludzwa ha zwivhumbeo zwa thodisiso na mafhungo a kwameaho. Nga nthani ha u aluwa ha zwivhumbeo izwi na nyengedzedzo kha vhuimo ha dambedzo hezwi zwi toda nyengedzo khulwane ine ya nga zwika kana u fhira 3% kha ndambedzo ya MTEF. Hezwi zwi do toda R32 milioni dza ndambedzo ntswa kha nwaha wa vhuraru wa tshitiratenzhi itshi (yo livhiswaho fhedzi kha vouthu ya saintsi ya zwino ? dziṅwe dzi do dzheniswa kha maitele a u pulana). U inga kha izwo, nyengedzedzo ya vhumatshelo yo itelwa u nekedza u konadzea kha u lugisa photifolio the kha u kwamana na mihasho i kwameaho.
* Ndangulo ya Lushaka ya Mulingo na MBONELAPHANḒA
Mirafho yotthe yo livhana na milingo ine ya vha na mvelelo khulwane kha ikonomi (i elanaho na MBONELAPHANḒA i si yavhudi ya saintsi na thekhino?odzhi) na vhutshilo havhudi (vhune ha elana na u humbulela zwithu zwo khakheaho zwine zwa nga itea). DACST yo vha na vhukoni ho fhungudzea kha u tikedza muvhuso na zwiṅwe zwivhumbeo kha sia ili. Hezwi zwi itiswa thandela dza u edzisa dza MBONELAPHANḒA dzo vha dzi tshi lambedzwa nga donesheni nahone a dzo ngo vha dzi tshi khou itiwa kha nyito dza Muvhuso ? hezwi zwi toda u tanduluwa. Kha ndangulo ya khakhathi hu na thodea ya u vha na zwishumiswa zwa u renga tshumelo kha zwivhumbeo wa pfunzo ya ntha na khoro dza thodisiso nga tshifhinga tsha shishi tsho itelwaho u tikedza muvhuso kha u fha tandululo ya tshifhinga tshipfufhi (tshine tsha vha tshituku u fhirisa mutevhe wa mugaganyagwama). Kha zwifhinga zwine ha si vhe na dziphindulo dzi todeaho kha thodisiso dzo livhiswaho kha saintsi ya thodisiso, u edzisela na u humbulela zwi do itiwa hu na vhushaka na mihasho i kwameaho na zwiṅwe zwivhumbeo zwi kwameaho. Mushumo uyu u toda u shuma nga ndila ya netiweke na ndambedzo ine ya sa do shumiswa kha u engedzedza tshivhalo tsha vhathu vha DACST, nga nnda ha u langula nyito. Kha ṅwaha wa vhuraru thodea ya ndambedzo ya nyito iyi ntswa i do vha R60 milioni (R20 milioni kha ṅwaha wa u thoma) hu na u khethekanywa ha 50% MBONELAPHANḒA kana ndungiselo ya thekhinoḽodzhi na asesimennde ya thekhinoḽodzhi, na 50% yo livhiswaho kha khakhathi ine ya nga bvelela kha saintsi na vhutumbuli.
9.	MAGUMO
Nyolo dza 1 na 2 dzi sumbedza uri Tshitirathedzhi tshiswa tsha R&D tshi wanala kha sethe yo fhelelaho ya u shuma kha Sisiṱeme ya Lushaka ya Vhutumbuli (NSI) na uri yo vhewa kha sethe yo khwathaho ya tswayo dzine dza divhea kha lifhasi. Vhudi ha Sisiṱeme ya maitele a NSI vhu toda u kwamana na ndivho ya ya ikonomi kha u nanga zwavhudi, ndivho dzi sumbedzaho thekhinoḽodzhi, Tshitirathenzhi tsha R&D tshi nekedza ndila i vhonalaho, ine ya bvelaphanda na hone yo khwathaho ya shango lashu kha u tandulula thaidzo dza ndeme dza:
* Mutatisano wa Lushaka kha tshanduko ya tshihadu na u engedzedzea ho ditikaho nga ndivho ya mupo kha lifhasi;
* U khwinisa vhudi ha vhutshilo, nga maanda kha u fhungudza vhushai, kha vhathu vha Afurika Tshipembe.
Nga maanda, kha phuphu tharu dza u alusa vhutumbuli, tshanduko ya Vhashumi na Vhurangaphanda ha Muvhuso zwo tanganywa uri zwi bveledze mutheo wo khwathaho wa tshanduko ya llifhasi na mvelaphanda.
Mashangoni a ngaho sa South Korea ane a vha na indasittiri ntswa, zwishumiswa zwa mupo zwi wanalaho Chile na Australia, shango li tevhelaho thekinolodhzi nga u tavhanya sa Malaysi na thodisiso na mvelaphanda ine ya wanala Finaland othe o nanga mvelaphanda ya thekhinoḽodzhi ine ya vha kha furemiweke ya mvelaphanda ya lushaka. U nanga uhu ho thusa kha u tshimbidza mvelaphanda yavho nga u tavhanya ine ya isa kha lupfumo. Thodisiso dza Afurika Tshipembe na Tshitirathedzhi tsha Mvelaphanda, tshine tsha ditika nga maanda nga u bindudza hune ha itiwa kha u khwatthisa zwine zwa khou toda u swikelelwa, zwi do ita ngauralo kha shango lashu.
10.	THEMENDELO
Themendelo: Manweledzo a Khoro Tshitumbe (a)
Ho themendelwa uri hu vhe na mishini ya thekhinoḽodzhi ine ya do thusa u swikela u lambedzwa Pu.athifomo mbili dza thekhinoḽodzhi bayothekhinoḽodzhi na thekhinoḽodzhi ya mafhungo. Na mishini yo engedzwaho nda ya thekhinoḽodzhi ya vhumagi na thekhinoḽodzhi ya u engedzedza ndeme kha zwiko zwa mupo. Ha dovha ha themendelwa u itwa ha mishini wa thekhinoḽodzhi ya u fhungudza vhushai nga tshiimiswa tshine tsha vhidzwa FTI tshi tsha do lambedza. Sekhithara dza zwitshavha na dza phuraivethe na mutevhe wa u ita vhubindudzi, vhualameli na vhuandadzo siatari la 7.
Themendelo: Manweledzo a Khoro Tshitumbe (b)
Ho themendelwa uri, arali hu tshi tea u swikela zwavhudi .vhudi ha lushaka u lumba kha mutheo wa saintsi hu tea u vha fhethu hune ha do bvelela nga ndeme ya mupo kana ndivho Afurika Tshipembe fhethu afho hu katela vhudivhaneledzi, human palaeontology na ndivho yapo. Zwiimiswa kha tshitirathedzhi, kha u phuromotha saintsi ndi Faundesheni ya vhutodisisi ya Lushaka yo tumanywaho na sekhithara ya pfunzo ntha siatari la 7.
Themendelo: Manweledzo a Khoro Tshitumbe (c)
Hu themendelwa uri mushumo wa DACST ndi u pfananya Sisiṱeme ya ndangulo ya kuitele kwa dzi.aborathari dzothe dza muvhuso na uvhu na vhudifhinduleli ha zwiimiswa zwi tevhelaho: Faundesheni ya Vhu todesi ha Lushaka, Tshilingi tsha u phuromotha saintsi (tshe tsha vha tshi tshi divhea sa FEST), na tshiimiswa tsha Foundation tsha Vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi, Khoro ya Vhutodisisi ya Saintsi na Indasiteri na Khoro ya Vhutumbuli ha Saintsi ya Vhathu. Ho themendelwa uri mihasho ivhe na vhudifhinduleli ha u vhea ndivho dza thodisiso na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwi vhigaho kha vho, fhedzi ndi mushumo wo tanganelaho na DACST na Muhasho wa Pfunzo. Mihasho i do dzhenelela kha vhutumbuli ho tanganelwa na DACST siatari la 8
Themendelo: Mathomo 1 (a)
Uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi Afurika Tshipembe hu themendelwa uri hu itwe zwitirathedzhi zwi shumaho kha u bveledza sekhithara dza vhulimi, vhumagi, zwavhudzani na zwiṅwe-vho na zwifhato (sa mudagasi, vhuendi) na zwi konisi (sa zwiko zwa vhathu, vhutodisisi na mveledziso) siatari la 10.
Themendelo: Khono ya u kundelwa kha tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso 2(a)
Mveledziso ine ya khou vha hone nga luvhilo luhulwane kha khoro ya thekhinoḽodzhi namusi hu themendela uri u dikumedzele u tunda na u bveledza vhutatisani kha Sisiṱeme (dziyunivesithi, khoro dza Vhutodisisi, Sekhithara dza phurivethe, na zwi?we-vho) kha fhethu ha tshitirathedzhi Afurika Tshipembe i dovha kha khombo ya vhutsireledzi.
Themendelo: Khono ya u kundelwa kha tshitirathedzhi tsha vhutodisisi na mveledziso 2(b)
Ho themendelwa uri vhusendeli ha ndaka ya vhuluvhi vhune ha itwa u bva kha u lambedzwa ha tshitshavha siatari 12.
Themendelo: Ndivho ya Tshitirathedzhi 3(a)
Hu thememdela uri mishini ya thekhinoḽodzhi itea u di vhandekanya na ndivho dza vhutshilo na zwitirathedzhi zwa ikonomi na indasiteri zwi bveledzwa. Na u ita ha zhendedzi lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli yo kumedzwa. Mazhenedzi a ḓo lambedzwa nga mishini na vhutumanyi na zwi shumiswa zwa vhutumbuli zwa ndambedzo, thekhinoḽodzhi na vhuimeli ha mishumo ya vhuandadzo ha thekhinoḽodzhi, U kona u swikela u tangana ha vhutumbuli ndi zwa ndeme kha u bvelela ha tshitirathedzhi siatari 13.
Themendelo: Ndivho tshitirathedzhi 3(b)
Ho themendelwa uri, arali hu tshi todwa u sikwa zwiko zwa vhathu zwi kundaho, maele maswa na vhubindudzi zwi dzhi.we nga nyisedzo na todea. Maitele o lumbanyiwa kha u engedzedza kha phasa zwavhudi kha mbalo na saintsi kha vhagudiswa vha vharema vha murole wa fumi, ndizwa ndeme u fhata senthara dza vhukoni u kunga vhaswa kha budo la vhutodisisi ha saintsi, u ita uri budo li diimise siatari la 13
Themendelo: Tshitirathedzhi tsha tshiitwa muvhili 3 (c)
Ho themendelwa uri muhasho wa vhukati (wa DACST) u vhe na vhudifhinduleli kha u laula muhanga u kwamaho zwiimiswa zwothe nga thodisiso na mveledziso sa muthetho muhulwane, hu uri mihasho i tshi vhea ndivho na mbekanyagwama zwa zwiimiswa zwi re kha muhanga wazwo. Mazhendedzi zwa o a vhulambedzi a do wanala fhasi ha DACST, na dzilaborithari dza muvhuso, madzangano a vhutodisisi onewaho mmuthetho ane dzhenela kha vhudifhinduleli ha mihasho. Siatari 13
Themendelo: Tshitirathedzhi tsha vhuvha 3 (d)
U kona u tutuwedza vhorasaintsi uri vha dzule Afurika Tshipembe, ho themendelwa uri nga tserekano ya ndivho ya lifhasi na vhaṅwe vhorasaintsi kha maṅwe mashango, kha thodisiso ya nthesa ya lifhasi.
Ho dovha ha themendelwa uri hu vhe na vhasedzulusi vhane vha do dzulela u sedzulusa mbekanyamushumo dzashu dza saintsi, zwine zwa do vha na zwivhuya kha saintsi ya Afurika Tshipembe uri li kone u swikelea kha vhatodisisi vha lifhasi.
Themendelo: Tshitirathedzhi tsha vhuvha 3(e)
Ho themendelwa uri vhorasaintsi na inzhiniere vha vhe na vhutumanyi ho khwathaho na tserekano dza vhorasaintsi na inzhinere vha Afrika. Tserekano idzi dzo itwaho nga NEPAD na mbekanyamushumo dza dzhango dzi do toda zwiko zwiswa zwine zwa do dzhiwa nga muhanga wa EU kha vhutodisisi na mveledziso; zwi tea u shumiswa u bveledza tserekano kha lothe la thodisiso ya Europa. Ri tea u ita nga u rali kha SADC na zwitshavha zwa vhutodisisi ha Afurika saitari la 26
Themendelo: Vhubveledzi 5 (a)
Ho themendelwa zwa uri vhutumbuli vhu shume nga ndila yo tumanaho, hu tea u itwa tshivhalo tsha vhurangeli. U dzhenela kha tshanduko ya mbumbo hu dovha u sikwa ha zhendedzi la muvhuso line la vha FTI li do vha na vhudifhinduleli ha u tutula na u khwathisa vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi, Siatari la 28
Themendelo: Vhutumbuli 5(b)
Hu na tshivhalo zwi shumiswa zwa u lambedza (sa tsumbo Gwama la vhutumbuli, SPII, na PII) na muandadzo wa thekhinoḽodzhi na mbekanyamushumo dza phirisela (Tsumisano, GODISA, na NAMAC na ma?we-vho) ado vhuyelwa nga u vha hone ha thodzi nthihi ya tshitirathedzhi. Hu themendelwa uri hu sedzuluswe vhushaka vhukati ha zwishumiswa u itela u khwathisa ha mishumo yayo. Siatari la 28
Themendelo: Vhutumbuli 5 (c)
U swikelwa ha thekhinoḽodzhi nga SMME na BEE zwi nga vha na thaidzo arali zwiko zwa thekhinoḽodzhi yapo zwi siho. Mashango manzhi are na Sisiṱeme thukhu ya vhutumbuli a nekedza zwiko zwa u wana thekhinoḽodzhi nga feme dzenedzo. Mbekanya mushumo ya u nea thekhinoḽodzhi, Siatari la 29
Themendelo: Vhutumbuli 5(d)
maṅwe mashango a na mbekanyamushumo dza u nekedza mpho ya u renga tshomedzo kha thodisiso na mveledziso kana u nekedza tikedzo ya masheleni. Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe. Siatari 29
Themendelo: Vhutumbuli 5(e)
Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai na uri thekhinoḽodzhi ina mushumo muhulwane ine ya tea u ta. Uri hu kone u vha hone ha mveledziso i farelelaho kha zwitshavha zwa mahayani. Siatari 29
Themendelo: 5 (f)
Ho themendelwa uri mveledziso kha u nekedzwa ha mutakalo na pfunzo zwi tea u vha zwa ndeme kha vhutumbuli ha matshilisano hu itwe ndingo yo angaredzaho na u tanganedzwa nga zwitshavha zwi zwone zwine zwa do shela mulenzhe kha kuitele kwa vhutumbuli. Siatari 32
Themendele: vhutumbuli 5 (g)
Ho themendelwa uri vhukhakhi vhutuku hapo na tshikalo tsha fulu-fulu mahayani hune a swikelea, o bveledza na u kunguwedzwa. Siatari la 33
Ndi zwa ndeme u bindudza kha tshivhalo tsha ICTdzine dza vha zwitaluli zwine zwa do takalela vhubveledzi hapo na mutanganelano wa ḽifhasi. Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso hune ha nga todisiswa hone hu sa athu u fhelela, tsumbo dzine dza do vha na ndeme kha Afurika Tshipembe na maṅwe mashango ane o khou bvelela. Siatari la 33
"Plank" ya vhuvhili ya Pu.athifomo ya ICT i do khwathisedzwa u shumiswa ha indastteri na vhumagi zwo ditikaho nga zwiko zwa ICT. Afha ndi hone hune ha vha na u shumiswa ha ndivho yo tundwaho. Fhedzi u kona u tanganya na u bveledza ICT kha dziindasiteri zwi kha tshiimo tshi si tshavhudi kha mveledziso. Siatari la 34
"Plank"ya vhuraru ya tshitirathedzhi tshi do shumiswa kha u ita mbono ya shango (sathelaite na eria?a) mafhungo a u tikedza muvhuso, indasiteri na SADC kha fhethu afha:
Thivhelo, u lavhelesa na dzilafho ya tshinyalelo
Mapa na tshumelo dza GIS
Tshumelo dza Vhulimi
Tshumiso ya mavu na tshumelo ya u bveledzisa dzi doroboni, vhukati ha zwiṅwe. Siatari la 34
Kha dziindasiteri dza mishonga na khemikhala huna fhethu ha u bindudza hune zwa si tou vha khagala nga u tavhanya: Tshiedziso tsha Molekulu, taxonomy (u buletshedza zwimela nga saintsi na zwipuka, na zwiṅwe zwi tshilaho) ndaulo ya Sisiṱeme yavhudi na zwiṅwe-vho. U lumba kha fhethu afha na mveledziso ya thandululo ya zwi engedza u kungela ha Afurika Tshipembe sa fhethu ha vhubindudzi, zwi engedza u kona ha maraga wa ndaka ya ya vhuluvhi lifhasini na u engedza vhukoni ha uvha mboho kha zwenezwi kha vhumatshelo (mitshini ya migodi ya tsesaho, u bveledza ha mimodoro ya u reilelwa kha tsha ala, dzheneresheni ya bayopharmaceuticals ana zwiṅwe-vho. Siatari la 35
Themendelo: Vhutumbuli 5(h)
Indasiteri dzi re na ndeme dzino fana na Vhulimi, Vhureakhovhe na Madaka, Migodi na Minerale na u bveledzwa ha fulu-fulu ndi zwa ndeme kha Afurika Tshipembe fhedzi zwi nga si tsha ditika nga thumbukwa, vhashumi vha sa vhidzi, vhune ha u bveledzwa ha thekhinoḽodzhi, pfanelo dza u dzhenela kha mimaraga, sa zwe ya vha yo fareledzwa.
Themendelo: Vhuthomi 5 (I)
Uri hu engedzwe tshikalo tsha nyaluwo ya Tshikwama tsha vhutumbuli sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa, hu khou themendelwa uri nyengedzo ya masheleni dzi vhe hone kha Tshikwama tsha vhuthomi zwi nga bveledza u lambedzwa ha inzhinere na matshudeni a saintsi, musi a tshe univesiti na bveledza mihumbulo ya vhu.o.esi u ya kha zwibveledzwa. Siatari la 36
Themendelo: Vhuthomi 5(j)
Ho tea u divhiwa uri u kona ha IP zwitatisana (kha mbekanyagwama) na dziṅwe mbadelo sa miholo na uri ho themendelwa uri hu sikiwe mbekanyamushumo ine ya do tsireledza IP u bva kha ndambedzo dza thodisiso ha tshitshavha dzine dza swikela thodea idzi. Hezwi zwi fanela u tendiwa na uri ndambedzo i fhiwe vhutumbukisi na vhuoli. Siatari la 36
Themendelo: Vhuthomi 5 (k)
Ho themendelwa uri ndingo dzine dza khou itwa na mbekanyamushumo dza muandadzo wa thekhinoḽodzhi na vhualameli ha vhubindudzi zwi khwathiswe. Siatari la 36
Themendelo: Vhutumbuli 5 (I)
U swikelwa ha thekhinoḽodzhi nga SMME na BEE zwi nga vha na thaidzo arali zwiko zwa thekhinoḽodzhi yapo zwi siho. Mashango manzhi are na Sisiṱeme thukhu ya vhubveledzi a nekedza zwiko zwau wana thekhinoḽodzhi nga feme dzenedzo. Mbekanyamushumo ya u nea thekhinoḽodzhi, Siatari la 36
Themendelo: Vhubveledzi 5(j)
maṅwe mashango a na mbekanyamushumo dza u nekedza mpho ya u renga tshomedzo kha thodisiso na mveledziso kana u nekedza thikedzo ya masheleni. Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe. Siatari 36
Ndi tshitirathedzhi tsha vhorasaintsi, na vhalanguli vhasaintsi na vhomakone vha phoḽisi u ita maitele a fanaho kha u swikisa ndingedzo dzaho dza bvelela kha vhutumbukisi zwo themendelo kha siatari la 42
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhinoḽodzhi (a)
Zwiko zwashu zwa vhatu kha saintsi na thekhinoḽodzhi a zwi khou vusuludzwa zwavhudi. Themendelo dzi tevhelaho dzi fanala u itwa:
* U engedza tshivhalo tsha matshudeni vha vharema vhane vha khou ita matiriki vho phasaho mbalo na saintsi;
* U kona u kunga matshudeni vha matiriki kha digrii ya saintsi na inzhinere;
* U engedza u dzhenela ha positi giradzhuethi kha SET. Siatari la 42
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhinoḽodzhi (b)
Ho themendelwa uri hu vhe na u engedza ha mbekanyamushumo dza "nnda ha tshikolo" u tikedza mbalo, saintsi na pfunzo ya khomputha. Naho NRF i khou sika zwikimu zwa u u lavhesa na u lambedza digirii dza ntha dza vharema, ho themendelwa uri mishumo yeneyo itea u tikedzwa uya nga budo. Siatari la 43
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhinoḽodzhi (c)
Ho themendelwa uri hu kungee vhaswa kha zwa saintsi na inzhinere ndi zwa ndeme u vha na vhudavhidzano na vhulayi vhu re na vhumatshelo na avho vhane vha do dzhenela budo na uri u kona hashu u kunga vhaswa kha mabudo a saintsi na thekhinoḽodzhi zwi do ditika kha u tanganedza mishini ya thekhinoḽodzhi, yo olwaho kha Afurika Tshipembe la demokrasi yo tanganelaho kha vhuimo ha vhudifhinduleli ha muvhuso kha SADC, NEPAD na EU. Siatari la 43
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinierena thekhinoḽodzhi (d)
Ho dovha hafhu ha themendelwa uri hu tea u dzhielwa nzhele kha mbekanyamushumo dzo tiwaho u fara vhubveledzi ha vhadededzi saintsi na inzhinere na monathari kha pfunzo ya ntha, tenda dzi tshi do kunga na u bveledza thodisiso ha vharema kha vhafumakadzi vhatshudeni. Siatari la 43
Themendelo: Lupfumo lwa vhathu na u shandukiswa ha saintsi na inzhinere na thekhinoḽodzhi (e)
Hu tea u lumbiwa kha Senthara ya vhukoni 44)
Uri vhukoni ndi kha Saintsi dza vhukoni vhu aluwe, tshitiratedzhi hu do vha u sika Senthara ya vhukoni zwine zwa tea u swikela thodea dzi tevhelaho:
* Itea uvha na vhunzhi ha vhathu uri i kone u vha thodisiso yo langanelaho, uri vhupfale lifhasini;
* Dzi do bvelela arali dzo nangiwa zwi khagala kha saintsi kana thekhinoḽodzhi, yo itwaho u ya nga mishini ya thekhinoḽodzhi ya Afurika Tshipembe;
* U lumba nga maanda kha u bveledza zwiko zwa vhathu kha saintsi i divheaho;
* Dzi nga bvelela arali dzo sikwa kana u phuromotha tserekano dza vhukoni kha dzhango la Afurika. Siatari la 44
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya Vhu.o.esi na Mveledzo ya dzitshakha-tshakha (a)
Uri Afurika Tshipembe ḓi kone u fara vhorasaintsi ndi zwa ndeme uri vha na Vhutumani na thodisiso ya lifhasi. Ndi zwa ndeme u bindula kha dzhango na kha tserekano, na u ita uri Vhorasaintsi vha bveledza vhushumisani u ya dzhango. Siatari la 44 Kha vhuimo ha lushaka, Afurika Tshipembe li na thendelano dza 30 dza saintsi na thekhinoḽodzhi na ho themendelwa uri Afurika Tshipembe li tea uvha na pulane na mishumo ine ya do tumanywana na thendelano idzi, ndi zwa ndeme uri hu bveledzwe u kona kha fhethu afha.
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledzo ya dzitshakha-tshakha (b).
Kha vhuimo ho fhambanaho, Afurika Tshipembe li na thendelano na Thaganyelo ya Yuropa kha vhuimo ha vhulavhelesi kha OECD kha komithi ya phoḽisi ya saintsi na thekhinoḽodzhi, Thendelano ya EU i ri tendela u dzhenela kha muhanga wa thodisiso na mveledzo ha Europa. Hezwi zwi sika tshiimo kha mishumo tsho tumanyiwaho na Afurika Tshipembe na (SADC) nga tserekanyo ya vhutodisisi Europa. Ri tshi tikedza ngamaanda u dzhenela kha mihanga iyi, nga tshifhinga tshithihi ri tshi khwathisa uri vhatodisisi vha dzule vha kha Afurika Tshipermbe , sa izwi vha nga si pfe vho khethululwa kha tserekano dza vhutodisisi lifhasini. Ndi zwa ndeme uri ri tikedze vhurangeli ha saintsi ha lifhasi u fhirisa tshifhingani tsho fhiraho. Siatari la 45
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya todisisi na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha (c).
Vhutumanyi ha Afurika kha vhutodisisi na mveledzo.
Sa izwi Afurika Tshipembe i khono kha dzhango, u bva kha mbonelo ya saintsi na thekhinoḽodzhi, Ndi zwa ndeme uri vhuvhili hazwo saintsi na thekhinoḽodzhi na vhubveledzi, ri kone u shela mulenzhe kha SADC, NEPAD na Mbumbano ya Afurika nga u angaredza. Ndi zwa ndeme u nea zwiko zwa vhurangeli na u sika tshiimo tsha u kunga vhorasaintsi, vhainzhinire na vhoradzithekhino.odzhi u bveledza tserekano na maṅwe mashango a Afurika. Fhedzi zwitirathedzhi zwa thekhinoḽodzhi ya vhuvhili hazwo WSSD na NEPAD zwi do da hu tshi sikwa Senthara dza vhukoni dza dzingu na lushaka dza saintsi na thekhinoḽodzhi, A zwi kona dzei u ita mushumo hu sina u tshimbila ha vhorasaintsi, vha tshi tutula nga khuvhangano, semina na vhushaka ho khwathaho vhukati ha zwiimiswa na u isa zwiko kha mbekanyamushumo dzine dza do engedza tshumisano ya vhubveledzi, phirisela ya thekhinoḽodzhi na muandano na u kona ha Afurika u lumba kha fhethu hu fanaho na mutakalo, na madi, na vhuthathatshili, vhulimi, na tsireledzo ya zwiḽiwa, fulu-fulu na pfunzo. Siatari la 45
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha (d).
Zwiimiswa zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwine zwa vha tshipiḓa tsha vouthu ya saintsi, tshi na u fhambana ha kushumele na vhushaka na mihasho. Ndi zwa ndeme u sika muhanga i kona siho, une wa do tendela vhupulani ha thodisiso na mveledziso kha tshiimo tsha lushaka u sumbedza mafhungo ane a livhana muvhuso na sekhithara dzo livhiswaho kha zwa thodisoso i na mveledziso na u fhindula ha zwiimiswa kha u diimisela uri izwi zwiimiswa ndi zwa tshumelo ya tshitshavha, khoro dza saintsi, u imela thodisiso kana thekhinoḽodzhi ya zwimiiswa zwa muvhuso sa NECSA na Eskom. Siatari la 48
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi 7 (a).
U divhandekanya na zwipikwa zwa phoḽisi ya muvhuso
Vhuhulwane, na tshivhumbeo na zwi re ngomu kha Sisiṱeme ya zwiimiswa na mbekanyamushumo zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwo lambedziwaho nga muvhuso, zwi tea u divhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledziso zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso. Mbekanyamushumo dzi tea u u elana mishiniwa thekhinoḽodzhi kha ndima ya 5.
Themendelo: U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha. 7(b)
Naho zwidodombezwa zwa mbekanyamushumo zwa vhu.o.esi ha saintsi zwo litshedzwa kha vhorasaintsi vhone vhana, muvhuso u tea u dzulela u sedzulusa kuimele kwa thodisiso kha zwiimiswa u ya nga ndavhelelo ya zwibviswa, na mvelelo.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi 7 (c)
Zwitrathedzhi zwiswa zwi fanaho na tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na indasiteri zwi do toda thodisiso na u fhindula ha mveledziso. Kuitele kwo tanganelaho wa zwitirathedzhi zwo bvelela zwa thekhinoḽodzhi na vhubindudzi zwi tea u sikwa, u ya nga muhanga wa tshitirathedzhi na kushumisele kwa masheleni. Siatari la 48
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi 7 (d)
Muthetho na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso.
Huna thodea ya u kovhela zwi khagala vhudifhinduleli vhukati ha mihasho ya fhambanaho na zwiimiswa zwi tshi ya nga ndambedzo na kushumele kha Sisiṱeme ya Lushaka kha vhubveledzii. Siatari la 49. Ndi muhumbulo washu zwa uri ndi zwa ndeme u sika vhukumedzwa vhure khagala na vhudifhinduleli kha muvhuso, zwi tshi ya nga mishumo na u ita vhungoho uri i lambedzwa nga ndila yone. Zwidodombedzwa zwa mofolodzhi ya Sisiṱeme ya zwiimiswa zwire na vhudifhinduleli ha u ita thodisio na mveledziso, naho zwi tshi do dzula zwi tshi sedzuluswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Uya nga khethekanyo dza 6.3 na 6.4, ri ita themendelo u ya nga ndangulo ya elemennde ya Sisiṱeme ya Lushaka. Siatari la 50
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi 7 (e)
U swikela thodea dzi elanaho na khethekanyo ya vhudifhinduleli kha laula ha vhubindudzi ha muvhuso kha thodisiso na mveledziso, ho themendelo zwine zwa toda tshenzhemo kha vhushaka vhukati ha zwiimiswa na mihasho kha sisi.eme. Siatari 51
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi 7 (f)
Ho themendelwa uri vhudifhinduleli ha u lambedza vhu tea u divhandekanya na uri zwo themendelwa uri sekithra dza zwiimiswa dzi vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli ha sekhithara dzenedzo. Ndi zwa uri u sudzuluswa ha zwiṅwe zwiimiswa u ya kha miṅwe mihasho zwi do swikisa ntha kha zwidzheniswa (sa tsumbo Tshivhilingi tsha Afurika Tshipembe tshi do livhanyiswa na DFA u fhirisa DACST). Milayo ya muhanga wa thodisiso na mveledziso ndi wavhudi. Siatari la 52
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha sisieme ya saintsi na thekhinoḽodzhi 7 (g)
Ho kumedzwa uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo fhambanaho zwi vhige kha DACST na sekhithara dzo fhambanaho dza zwiimiswa zwine zwa zwino zwi khou vhiga kha DACST i fhiriselwe kha mihasho yo teaho. Siatari la 52
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (g)
Hu na thodea ya tshihadu ya u sikwa ha muhanga wo teaho na mulayo wa vhulauli wa ndaka ya vhuluvhi zwi bvaho kha thodisiso dza zwitshavha zwine zwa do bula "fhethu ha u tambela" ha vhutoisisi ho lambedzwaho nga tshi tshavha na thodisiso ho dzhiwaho nga zwiimiswa. Siatari la 54
 Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (i)
Tshenzhemo khulwane yo bveledzwa lwa dzitshakha-tshakha kha zwiimiswa sa dziyunivesiti na madzangano thodisiso. Kuitele kwa mulayo ku tshi do itwa, ndi zwa ndeme u shumisa tshenzhemo u endedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (j)
Hu khou themendelwa uri hu itiwe gwama ḽa u lambedza ha u tsireledza pfanelo ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha vhutodisisi ho lambedzwaho nga zwitshavha na mveledzo zwi zwa dzangalelo la lushaka li tea u sikwa. Ndangulo na mishumo ya gwama itea uvha ya Faundesheni ya vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi, Siatari la 54
Hu tshi sedzwa tshiimo tshi si tshavhudi tsha tsireledzo ya ndaka ya vhuluvhi, ndi zwa ndeme u fhungudza zwikhukhulisi zwi itelwaho zwiimiswa musi zwi toda u wana vhutodisisi vhulambedzwaho nga. phoḽisi ya maitele itea u vha yo khwathaho u itela uri zwiimiswa zwina vhudifhinduleli ha IP, hu uri nga thungo vha tshi khou lingedza u i bindudza.
Ndivho ya phoḽisi i dovha tshisumbi kha WIPO u sa dzulisea hashu kha mbadelo na u sa swikelea kha ndaka ya vhuluvhi ya lifhasi kha vhutodisisi ho lambedzwaho nga zwitshavha kha zwiimiswa mashangoni a khou bvelelaho.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (k)
Dathabeisi ya Lushaka ya ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha vhu.o.esi ho lambedzwaho nga zwitshavha ndi tshumiswa tsha ndaulo tsha u kala kushumele kwa zwino na ku daho kwa sisi.eme. Ho kumedzwa uri DACST i vhe na vhudifhinduleli ha u bveledza dathabeisi yeneyo. Siatari 55
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (l)
Ho kumedzwa zwa uri DTI i fhiwe maanda kha vhuvhudzisi na SARS na Treasury u tutuwedza mveledziso dza zwitutuwedzi zwa muthelo u khwathisa u kungela na u swikelea ha thodisiso na mveledzisoo kha la Afurika Tshipembe zwi tshi elane na mashango ane ra khou bindudzelana na u .a.isana.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (m)
Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ya mavundu. Vhuimo uvhu vhu nga itwa nga Mutheo wa vhutumbuli ha sa tshipiḓa tsha mushumo wa u tikedza na u leludza vhutumbuli. Nga muengedzo, vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli ire hone na thodea ya maitele.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (n)
Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ha mavundu. Vhuimo uvhu vhu nga itwa nga Faundesheni ya vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi, Nga muengedzo, vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli tshire hone na thodea ya kuitele.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (o)
Huna thodea ya u vhea masheleni a u wana thekhinoḽodzhi ya lifhasi. Hezwi zwi fanela swikelwa. Nga feme tuku na mabindundu a vhukati na u kona u sika u kona u vha na tshipikwa tsha thekhinoḽodzhi kha matano na tsumbedzo ya ndilani hune ha vha na mishumo zwayo ine ya tewa u bviselwa khagala kha feme dza Afurika Tshipembe kha zwiko zwa thekhinoḽodzhi ntswa.
Themendelo: U sikwa ha muvhuso u shumaho kha Sisiṱeme ya saintsi na thekhinoḽodzhi (o)
Huna thodea dzo tiwaho zwa mbeu kha vhuimo ha u thoma masheleni a bindu zwa vhubindudzi ha thekhinoḽodzhi ya ntha na DACST i do dzhenisa DTI u bveledza kha fhethu afha.
Themendelo: Gwama (a)
Zwidodombedzwa zwa u lambedza maele a tshiedziso ha kateli u shumiswa ha masheleni nga muvhuso kha thodisiso na mveledzo a zwi tshipiḓa tsha vouthu ya saintsi ya zwino. Hezwi zwi do toda vhuimo ha vhuvhili ha vhupulani u sedza kushumisele kwa tshelede kha mihasho ya muvhuso. U engedza ha u shumisa zwi toda u engedza ha vhukuma ho ditika kha tshitirathedzhi tsho senguluswaho, hu si " u engedza kha bammbiri" u bva kha u khwathisedzwa kha u shumiswa ha masheleni nga muvhuso.
Zwitevhelaho ndi khumbulelwo dza zwine vha zwa vha zwa ndeme kha tshiedziso tsha Gwama:
* Tsenguluso dza tshitrathedzhi na tshitirathedzhi tsho nekedzwaho afha tshi toda u aluswa huhulwane (luvhili) kha vhu.o.esi ha muvhuso, na mveledziso na ndambedzo ya vhubveledzi kha miṅwaha miraru;
* Kushumele kwa tshitirathedzhi ku fanela u kalea nga tsumbavhuyo dzi re khagala dzi elanaho na dza fhano na u vhambedzea na dza lifhasi.
* U lambedza ha muvhuso hu tea tumanywa na tshitirathedzhi na u engedza vhuhulwane nga zwiimiswa kha mbekanyagwama kana mbekanyamushumo dzi re hone dza thodisiso na mveledziso;
* Tshiedziso tshi tea u dzhiela nzhele u bveledza vhupulani ha vhukoni ha u shumiswa zwiko u khwathisa mbekanyamushumo dzi re hone;
* Vhupulane vhu tea u dzhielwa nzhele zwitirathedzhi zwa muvhuso zwi lumbaho kha fhethu na u fhata vhukwamani na maanda a vhurangeli uvhu;
* Maitele a ndivho a tea u vha na u ditika kha ndivho dza ndambedzo kha vouthu ya saintsi ya zwino ( zwa u vhambedza), fhedzi u fhira kha muhanga wa mbekanyamushumo ya thodisiso na mveledziso dza muvhuso ( u ita tshitirathedzhi tsha vhulambedzi);
* Mbumbo ya vhulambedzi i tea u nea vhudifhinduleli ha mihasho kha thodisiso na mveledziso na vhupulane navhulambedzi ha zwiimiswa, hu uri ho farwa mvumbo ya "vouthu ya saintsi"
Saintsi naVoutu ya thkinolodzhi
2001/2002
2002/2003
2003/2004
2004/2005
2005/2006
2006/2007
2007/2008
Notes
?
R'000
R'000
R'000
R'000
R'000
R'000
R'000
?
Tshiimiswa tsha Saintsi ya Tshitshavha
344043
418746
578114
712338
810000
874000
929000
?
Ndivho na vhashumi vha SET
?
?
?
?
?
?
?
?
NRF
218869
240659
243263
241086
250000
265000
290000
DACST
Senthara dza vhukoni
?
?
50000
100000
150000
160000
170000
NRF
Mbekanyamaitele dza SADC /NEPAD
3000
9000
25000
40000
50000
55000
60000
NRF
Global Science
?
8000
20000
40000
50000
55000
60000
NRF
THRIP
?
?
?
?
?
?
?
DTI
SIMRAC
?
?
?
?
?
?
?
DME
Khomishini ya ṱhoḓisiso ya maḓi
?
?
?
?
?
?
?
DWAF
Tshishumiswa na Tshiimiswa
14000
14000
60000
75000
90000
100000
100000
NRF
?
235869
271659
398263
496086
590000
635000
680000
?
Mbekanya mushumo khulwane dza Saintsi
?
?
?
?
?
?
?
?
NAC
59757
63697
64678
68559
70000
75000
80000
NRF
FEST
8564
8471
8072
8556
?
?
?
DACST
Saintsi ya Maisa maṱanu Mahulwane
?
?
?
?
?
?
?
?
Astronomy and Earth Observation
?
?
?
?
40000
45000
45000
NRF
[SAAO]
13761
14853
15833
16783
?
?
?
NRF
[HartRAO]
8402
9205
9695
10277
?
?
?
NRF
[SALT]
?
10000
3000
3000
?
?
?
NRF
[HMO]
?
3710
3933
4159
?
?
?
NRF
Biosciences/resources
?
?
10000
10000
15000
15000
18000
NRF/NBI
IKS
3000
3000
10000
20000
20000
22000
22000
NRF
Zwitangadzime na Lwanzhe zwa Ocean
?
?
?
?
55000
60000
62000
NRF
?
3690
4151
4640
4918
?
?
?
NRF
?
11000
30000
40000
50000
?
?
?
?
Shango la Paleo
?
?
10000
20000
20000
22000
22000
NRF
?
108174
147087
179851
216252
220000
239000
249000
?

?
?
?
?
?
?
?
?
?
S&T mitshini ya muvhuso
1037976
1064539
1130791
1219353
1312000
1394000
1485000
?
Vhurangaphanda, phoḽisi na Vhuluvhisi
?
?
?
?
?
?
?
?
ASSAf
300
2026
2090
2100
3000
3000
3000
Autonomous
NACI
4000
4000
8000
8000
8000
8000
8000
DACST
DACST
34575
42850
45000
50000
50000
50000
50000
Core DACST
MBONELAPHANḒA, Vhuali ha khombo
?
?
20000
40000
60000
60000
60000
DACST
?
38875
48876
75090
100100
121000
121000
121000
?
Cross-cutting PRI
?
?
?
?
?
?
?
?
CSIR
302877
297751
309152
327911
340000
360000
380000
DACST
HSRC
65492
65087
67413
71458
75000
80000
86000
DACST
NLC
9000
9000
9000
9540
10000
10000
10000
DACST
?
377369
371838
385565
408909
425000
450000
476000
?
Muhasho wa Muvhuso PRI
?
?
?
?
?
?
?
?
AISA
8178
8981
9351
9912
11000
12000
14000
Foreign Affairs
ARC
262146
261552
271640
287938
300000
320000
340000
NDA
CGS
65946
66384
68687
72808
75000
79000
84000
DME
Mintek
76872
76410
79363
84125
100000
106000
115000
DME
MRC
127221
145498
152270
161406
180000
200000
220000
DoH
Tshiimiswa tsha lushaka tsha Virology
?
?
?
?
?
?
?
DoH
Vharea khovhe vha lwanzheni
?
?
?
?
?
?
?
DEAT
Tshiimiswa tsha lushaka tsha Botanical
?
?
?
?
?
?
?
DEAT
?
?
?
?
?
?
?
?
?
SABS
81369
85000
88825
94155
100000
106000
115000
DTI
?
621732
643825
670136
710344
766000
823000
888000
?

?
?
?
?
?
?
?
?
?
Nyaluwo ya tshanduko ya thekhinoḽodzhi
195116
226726
560000
760000
885000
1005000
1130000
?
Mishini miswa ya thekhinoḽodzhi
?
?
?
?
?
?
?
?
National Biotechnology Strategy
?
30000
100000
150000
180000
180000
180000
?
Tshitirathedzhi ICT R&D
?
?
20000
40000
80000
120000
160000
?
Vhubveledzi ho khwinifhadzwaho
?
?
50000
75000
100000
125000
150000
?
Leveraging natural resources
?
?
70000
90000
90000
90000
100000
?
Vhushai na Mihawalo ya Vhulwaze
?
?
50000
100000
100000
150000
200000
?
[u fheulisa vhushai]
30000
18000
22000
0
?
?
?
?
U thoma faundesheni ya Lushaka ya Thekinilodzhi
?
?
5000
?
?
?
?
?
?
30000
48000
317000
455000
550000
665000
790000
?
Vhutumbuli na nyandadzo
?
?
?
?
?
?
?
?
TSPs
7000
9000
15000
20000
25000
25000
25000
?
GODISA
5200
9000
9000
15000
20000
25000
25000
?
U lambedza vhutumbuli
132916
136726
175000
200000
200000
200000
200000
?
Zwiko zwa thekhinoḽodzhi ya shango
?
?
20000
40000
60000
60000
60000
?
LEAD Technology
20000
24000
24000
30000
30000
30000
30000
?
?
165116
178726
243000
305000
335000
340000
340000
?
?
?
?
?
?
?
?
?
?

?
?
?
?
?
?
?
?
?
Vhashumi na Tshanduko Resources na
344043
418746
578114
712338
810000
874000
929000

U itulula Alignment ha Mashumele a muvhuso
1037976
1064539
1130791
1219353
1312000
1394000
1485000

vhutumbuli
195116
226726
560000
760000
885000
1005000
1130000

Vouthu ya Saintsi na thekhinoḽodzhi
1577135
1710011
2268905
2691691
3007000
3273000
3544000
?

DIRAFUTHI
(NZUNZANYO YA 07/06/2002)
22
Thalutshedzo ya Tshitirathedzhi tsha R&D
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi
DIRAFUTHI
(NZUNZANYO YA 07/06/2002)
97
Thalutshedo ya Tshitirathedzhi tsha R&D
Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na thekhinoḽodzhi
<fn>ven_Article_National Language Services_Tshumelo.txt</fn>
Tshumelo
Pulane (Blueprint)
Khoudu ya Vhudifari kha u nekedza Tshumelo kha Dzikhasitama
.Ri lwela u nekedza tshumelo yavhudi ya vhuimo ha ntha!.
Ndi ngani hu tshi todea Mvelele ya Tshumelo ya Vhuimo ha Ntha?
.Muthu u toda vhuimo ha u fushea vhune ha bveledzwa nga u vhambedza zwishumiswa zwa kushumele zwi tshi ya nga thodea dza muthu.?
Tshitatamende tsha Mbonelo phanda
U nekedza tshumelo yavhudi ya vhuimo ha ntha.
Tshitatamennde tsha Mishini
U khwinisa vhuimo ha u nekedza tshumelo kha dzikhasitama dzashu nga u shandula kuvhonele kwa vhathu vha hashu u bva kha tshiimo tsha u tshintsha u ya kha kuvhonele kwo ditikaho nga u thusa khasitama - u ita ngauralo hu do ita zwauri hu swikelelwe na u fhirisa zwe khasitama dza zwi lavhelela kha bannga na tshumelo dzayo.
Muano
.Ri khou lwela u nekedza tshumelo yavhudi tshifhinga tshothe, ngauri ri a zwi divha zwauri hu khou lavhelela tshumelo yavhudi i bvaho kha Bannga ya zwa Mavu (Land Bank). Arali vha tshi khou fushea nga tshumelo ye vha i wana namusi, kha vha vhudze-vho na khonani yavho. Arali zwi songo ralo, kha vha divhadze Mulanguli wa Davhi (Branch Director). Tshinwe tshine vha nga ita tshone vha nga kwamana na muhasho wa tshumelo ya dzikhasitama kha: 0800 00 52 59.?
Ndi zwa ndeme u fara khasitama dzashu zwavhudi. Nga ndila ine Bannga ya zwa Mavu ya o farisa zwone dzikhasitama dzayo ndi nga u shuma wavhudi na u fusha thodea dza dzikhasitama.
Tshifhingani tsha kale Bannga ya zwa Mavu yo vha i yone i yothe, ho vha hu si na zwine zwa itwa malungana na u takadza dzikhasitama. Namusi Bannga ya zwa Mavu i khou tatisana na bannga dza khomeshiala kha dzikhasitama. Khasitama idzi zwa zwino dzo livhana na zwibveledzwa zwinzhi na tshumelo dzine dza tou nanga dzine dza wanala dzibanngani. Namusi khasitama dzo no funzea nga maanda nahone dzi toda zwithu zwinzhi. Vhudi ha thodea dzavho ho aluswa nga tshibveledzwa tsha vhuimo ha ntha na tshumelo ine vha i wana.
Arali Bannga ya zwa Mavu i tshi khou toda u dzula i na khasitama dzayo i kha vhuimo hayo kha sekhitha ya masheleni, ngauralo hu khou todea kuhumbulele kuswa, sa izwi dzikhamphani dzine dza thongomela dzikhasitama dzine dza do vhuelwa dzi idzo dzine dza fha tshumelo i na ndeme yo teaho kha dzikhasitama dzayo. Mushumo wa muhasho wa u toda vhathu (Marketing department) na muhasho wa u rengisa (sales department) a si wa u toda vhathu fhedzi, i dovha hafhu ya vhona uri dzikhasitama dzi khou fariwa zwavhudi. Muhasho wa u toda dzikhasitama u nga shuma zwavhudi fhedzi kha khamphani dzine mihasho yadzo na vhashumi vhadzo vha vha vho bvelaphanda nga u shumisana sa thimu kha u ita na u thoma sisiteme yavhudi ya vhuimo ha ntha ya u nekedza tshumelo ya ndeme kha dzikhasitama.
Tshithu tshine tsha sa khou kaliwa tshi nga si kone u langulea. Uri ri kone u livhuwa tshitafu tshashu kha u nekedza tshumelo zwi tshi ya nga masia a ndeme a kushumele, ri tea u kona u kala tshumelo na khwalithi.
Ri khou toda uri munwe na munwe kha tshitafu a shele mulenzhe kha pulane (Blueprint) iyi ya Tshumelo ya Bannga ya zwa Mavu. U shela mulenzhe havho kha Khoudu ya Vhudifari (Code of Conduct) ndi zwa ndeme nga maanda kha Bannga ya zwa Mavu.
Naa Tshumelo ya Vhuimo havhudi ndi mini?
Zwi amba u didina nga ndila yothe vha tshi khou linga u tandulula thaidzo dzothe dza dzikhasitama. Zwi angaredza u di dina nga maanda. U ita zwinwe zwithu zwine zwa si vhe tshipida tsha mushumo wavho, zwine vhanwe vha nga si zwi ite. Zwothe zwi bva kha MIKHWA. Nga u vha na fulufhelo, u diimisela, u vha na mafulufulu na u vha na nungo. Na u toda u ita mushumo wavhudi tshifhinga tshinwe na tshinwe. Zwi itiswa nga u takalela mushumo wavho na u dihudza nga zwine vha khou shuma zwone. Zwi bva kha u dihudza nga u shuma kha Bannga ya zwa Mavu.
Naa Pulane (Blueprint) ya Tshumelo ya Bannga ya zwa Mavu ndi mini?
Pulane ya Tshumelo yo katela uri ndi ngani na uri vha nga nekedza hani tshumelo ya vhuimo ha ntha kha dzikhasitama. Nga u tevhela zwo sumbedziwaho afha, vha do bveledza tshenzhemo yavhudi ine ya takalelwa nga tshitafu na dzikhasitama.
Pulane ya tshumelo ndi bugu yavho ine ya vha nekedza tshumelo ine vha dzula vhe nayo. Tshinwe tsha ndivho ya kushumele kwa Bannga ya zwa Mavu ndi u vha na tutuwedzo yavhudi kha Tshiimo tsha Vhutshilo ha khwine kha muthu munwe na munwe. Vhone sa muimeleli wa Bannga kha tshitshavha, kha vha dinee tshifhinga tsha u vha munwe wa vha disaho tshanduko kha vhumatshelo ha vhathu! Vha munwe wa vhathu vhane vha ita uri vhathu vha swikelele thodea dzavho nga u vha nekedza thuso ya masheleni uri vha kone u vuledza miloro yavho! A ro ngo sedza fhedzi u thusa khasitama na u bveledza phanda tshitafu tshashu. Heyi pulane (blueprint) i do vha thusa na kha u bvelephanda sa muthu ane a dzhiela ntha dzikhasitama na tshumelo.
Ri khou toda u tutuwedza tshitafu tshothe tsha Bannga ya Mavu uri tshi edzise u shumisa maga o buliwaho afho fhasi. Kha ri fhane mafulufulo na u tutuwedzana duvha linwe na linwe, ri sa khou itela fhedzi u shuma nga ndila ine ra kona ngayo, ri tshi khou itela u phadaladza mafulufulo kha kutshilele kwashu na mushumo washu.
Kushumele kwa tshitafu tshothe
1.	U SHUMISANA NA DZIKHASITAMA: VHO LIVHANA ZWIFHATUWO / INITHAVIWU
* Kha vha sumbedze u dzhiela ntha khasitama dzothe musi vha tshi tou thoma u tanganya zwifhatuwo nadzo nga u mwemwela. Arali vha nga si kone u thusa khasitama nga u tavhanya, kha vha i vhudze zwauri vha do i thusa hu si kale.
* Kha vha lumelise khasitama dzo lindelaho u thusiwa, vha nga vha vhe vhone vhane vha do dzi thusa kana vha si vhone, kha vha dzi vhudzise arali dzo no wana thuso kana arali vha tshi nga dzi fha thuso. Musi vha tshi nga kona u dzi thusa, kha vha mwemwele, vha dzi lumelise nga uri .ndi matsheloni kana ndi masiari., kha vha humbele pfarelo u sa kona u dzi thusa nga u tavhanya arali zwo tea na u di divhadza dzina lavho. Sa tsumbo, .Ndi masitari, Ndi khou humbela pfarelo u vha imisa. Ndi nne Jane (kana Vho-Mulondo), ndi nga vha thusa nga mini namusi?? Kha vha shumise luambo lwa muvhili lwo teaho na khalo yo teaho ya ipfi lavho.
* Kha vha wane dzina la khasitama vha dzule vha tshi khou i vhidza ngalo kha nyambedzano dzavho. Kha vha vhone zwauri kubulele kwa dzina ndi kwone kwo teaho.
* Kha vha shumise tshenzhemo yavho kha dzikhasitama nga u fara nyambedzano pfufhi nadzo arali zwo tea. (?namusi lo tsha zwavhudi, a si zwone??)
* Kha vha vhe na vhulenda, vha songo talula, kha vha vhe na vhudifari havhudi.
* Kha vha sumbedze vhuimo ha phurofeshinala na u dzula vha tshi tevhedza maitele avhudi tshifhinga tshothe.
* Vha songo ita zwauri khasitama dzi pfe nyambedzano dzavho dza phuraivete, dzi nga vha dza lutingo kana dza vhukati ha tshitafu. Kha vha shumise mihumbulo yavho. Vha songo fhindula lutingo thendeleki (cellphone) lwavho phanda ha musi vha songo humbela thendelo kha khasitama yavho na u humbela pfarelo nga murahu.
* Kha vha divhadze khasitama uri ndi ngani vha tshi khou tea u takuwa kha desike yavho.
* Kha vha thetshelese nga vhulenda vha vhone zwauri vha khou vhudzisa mbudziso dzothe dzo teaho dzine dza nga livhisa kha u dzumbululwa ha mafhungo o teaho. Kha vha vhone zwauri vha khou pfesesa, nangwe zwi tshi nga vha zwi tshi khou toda uri hu vhe na thuso ya muthu wa u dologa. Kha vha vhone uri vha khou pfesesa zwine vha khou toda zwone phanda ha musi vha tshi edzisa u zwi tandulula.
* Kha vha fare dzikhasitama dzothe nga ndila ya u sumbedza u thonifha nahone vha songo sedza mbonalelo yadzo. Kha vha fare khasitama dzothe sa Musuku.
* Kha vha dzhie tshifhinga vha talutshedza khasitama uri ndi ngani khumbelo yawe ya lounu (loan) tshelede yo haniwa.
* Arali khasitama i sa fushi thodea dza u wana tshikolodo tsha Buronzi (Bronze), Silivere (Silver) kana Musuku (Gold), kha vha i sumbedze tshigwada tshine tsha vha fhasi (tsha fhasi ha tsha Buronzi). Kha vha dzhie tshifhinga vha didine nga u thusa khasitama nga tshibveledzwa tsho teaho na khombo dzine dza nga swikelela thodea dzawe zwavhudi.
* Mbilaelo inwe na inwe i do tandululwa nga Mulanguli wa Davhi (Branch Director (BD))
* Vha songo vhea mulandu wa vhukhakhi kha linwe sia la Bannga kana Ofisi Khulwane (Head Office). Kha vha dzhie vhudifhinduleli ha thaidzo vha fhe khasitama khiredithi arali tshiimo tshi tshi khou tenda ngauralo.
* Kha vha tutuwedze khasitama uri i fhindule Mbudziso (Ouestionnaire) dza Tshumelo ya Khasitama i dzi dzhenise kha Bogisi a Mihumbulo (Suggestion Box) ine a wanala kha davhi a bannga.
* Vha songo vhuya vha ita mushumo u sa yelaniho na wa u thusa khasitama.
* Vha songo vhuya vha ita mushumo u sa yelaniho na wa u thusa khasitama phanda ha dzikhasitama dzo rwaho mudumba.
 Vha tshi fhedza u thusa khasitama inwe na inwe kha vha fhedze nga u i livhuwa nga dzina na u bula zwauri .Kha li vhe duvha lavhudi.?
2.	U SHUMISANA NA DZIKHASITAMA: NGA LUTINGO
* Vha divhadze mutanganedzi wa thingo arali vha si nga si kone u tanganedza thingo.
* Vha songo vhuya vha litsha lutingo muyani kana vha lu litsha lu tshi khou lila lu sa khou fhindulwa.
* Kha vha humbele pfarelo kha khasitama yo faraho lutingo arali lutingo lwo lila tshifhinga tshilapfu hu si na phindulo.
* Kha vha mwemwele musi vha tshi khou fhindula lutingo.
	Kha vha lumelise nga ndila heyi:
	Switshibodo (Switchboard)
* .Davhi la Bannga ya zwa Mavu, Ndi masiari, Ndi nga vha thusa ngani,. Vha nga shumisa dzinwe nyambo hune zwa vha zwo tea.
Vhone vhane
* Kha vha vhudzise khasitama uri .Ndi khou amba na ...? uri vha kone u wana dzina layo.
* Kha vha wane dzina a khasitama vha dzule vha tshi khou li bula tshifhinga tshothe kha nyambedzano yavho. Kha vha vhe na vhutanzi zwauri kubulele kwa dzina ndi kwone.
* Vha songo litsha muthu o rwelaho lutingo o fara tshifhinga tshilapfu. Tsha khwine vha nga humbela zwauri vha do mu lidzela murahu kana vha dzhia mulaedza.
* Kha vha vhone uri vha nwale mulaedza fhasi nga ndila yavhudi.
* Kha vha fhe milaedza yothe hu saathu u fhela minithi ya 30 nga murahu ha musi vho i wana (hezwi zwi katela mulaedza wo tou nwaliwaho wa vhewa ntha ha desike ya muthu onoyo).
3.	MBUDZISO DZA AKHAUTHU DZA DZIKHASIAMA / DZIMBILAELO
* Kha vha fhe mihumbulo ine ya pfala arali vha sa koni u tandulula thaidzo nga u tavhanya. Kha vha shumise ndivho yavho ya matshimbidzele musi vha tshi vhea datumu ine thaidzo ya nga fhela u tandululwa ngayo. Hune ha nga vha hu tshi khou todea u tandululwa nga u tavhanya, kha vha fhirisele mafhungo kha Mulanguli wa Davhi lavho.
* Kha vha dzhia vhudifhinduleli ha mbudziso dzothe u swika dzi tshi tandululwa. Vha songo vhuya vha vhudza khasitama uri i ye kha inwe davhi la bannga nga nnda ha musi zwo tou tea.
* Kha vha tandulule thaidzo nga u tavhanya vha vhidze khasitama uri i de vha i talutshedze nga tshiimo tsha thaidzo.
* Kha vha dzule vha tshi khou divhadza khasitama tshifhinga tshothe nga tshiimo tsha thaidzo.
* Vha songo vhuya vha linga vha vhudza khasitama uri a rwele lutingo ofisini ya Mulanguli Muhulwane. Tshifhinga tshothe kha vha i vhudze uri i rwele lutingo kha Senthara ya u Thusa Dzikhasitama ya 0800 00 52 59.
* Nga murahu ha musi vho no fhedza u tandulula thaidzo, vha nga i vhudzisa uri ṱhu tshe na zwinwe zwine nda nga thusa ngazwo namusi??
* Kha vha humbele pfarelo arali khumbelo i nga si kone u swikelelwa nahone tshifhinga tshothe kha vha fhe inwe ndila ya u thusa. Sa tsumbo, linwe - liga (la tshigwada tsha khombo thukhu).
4.	MBILAELO DZA DZIKHASITAMA NA BOGISI LA MIHUMBULO
* Kha vha shulule bogisi la mihumbulo luthihi kha vhege.
* Mulanguli wa Davhi (BD) u fanela u divha mafhungo phanda ha musi a tshi rumelwa Ofisini Khulwane (HO) uri a sengulusiwe.
5.	NDANGULO YA TSHUMELO YA DAVHI
* Vha fanela u vha vho dilugisela u shuma nga tshifhinga tsha u vula.
* Vha songo tavhanyisa dzikhasitama musi tshifhinga tsha u vala tsho swika nahone tshitafu tshi fanela u vha tsho diimisela u thusa na nga murahu ha tshifhinga tsha u vala.
* Khasitama dzi fanela u sumbedzwa zwauri dzo vhoniwa na u thusiwa hu saathu u fhela tshifhinga tshi swikaho minithi ya 15 nga murahu ha musi dzo dzhena banngani. Arali khasitama ya nga lindela tshifhinga tshilapfu, kha vha i vhudze nga tshifhinga tsho salaho phanda ha musi i saathu u wana thuso nahone vha humbele pfarelo.
6.	NDANGULO YA TSHUMELO YA TSHITAFU
* Vhugudisi ha duvha linwe na linwe hune ha dzhia minithi ya 10 hu do katela nyambedzano ya u divhadza nga Tshumelo (hune ha fhiwa nga Mulanguli wa Davhi) hune ha itiwa phanda ha musi davhi la bannga li tshi vula.
* Kushumele kwa munwe na munwe kune ku do langulwa nga Mulanguli wa Davhi (BD):
* Tshifhinga tshine tsha dzhiiwa hu tshi khou tanduluwa mbudziso / thaidzo dza dzikhasitama
* Vhudifari na u sumbedza u luga
* Vhukoni
* Ndivho ya zwibveledzwa
* U tavhanya na u shuma zwavhudi
* U didina hunwe hunwe hune ha do itiwa
7.	KHUMBELO DZA LOUNU (LOAN)
* Kha vha dzule vha tshi khou divhadza dzikhasitama nga tshiimo tsha duvha linwe na inwe na kha vhege inwe na inwe.
* Kha vha rwele lutingo khasitama u fhirisa u tou nwala vhurifhi
8.	MANWALO
* Girama na mupeleto zwi fanela u lulamiswa nahone manwalo othe a fanela u vha a si na vhukhakhi.
* A huna linwalo lo tou nwaliwaho nga tshanda line la tea u rumelwa kha dzikhasitama.
* Kha vha shumise mabammbiri ane a vha na zwidodombedzwa zwa davhi la bannga nga ntha. Kha vha sedze zwauri zwidodombedzwa zwo nwaliwaho nga fhasi (footer) ndi zwone naa.
* Vha songo shumisa mabammbiri a u nwalela a kale, adirese na madzina a bannga o nwaliwaho nga ntha kha siatari (letterheads), fulubo, na zwinwe.
* Kha vha dzudzanye khomphutha yavho vha i vhee kha English (South Africa) musi vha tshi sedzulusa mupeleto kha Phanele ya u Langula (Control Panel).
* Vha songo vhuya vha shumisa thempuleithi (template) dza bannga na u shumisa thaiphifeisi (typeface) ya Gill Sans kha manwalo othe.
* Kha vha dzhiele nzhele zwauri Memorandamu i shumiswa kha vhudavhidzano ha nga ngomu fhedzi.
9.	U THOGOMELA DZIKHASITAMA
* Kha vha sedzuluse lounu dzothe dzo khantseliwaho na dzikhasitama dze dza fhedza u badela lounu dzadzo.
* Murado wa tshitafu we a vha a tshi khou shuma na zwikolodo zwavho (arali e hone) u tea u dalela khasitama dzothe kana a dzi rwele lutingo uri a wane uri ndi ngani dzo kona u badela zwikolodo zwadzo na u dzi tutuwedza u ita vhubindudzi navho hafhu.
* Hu tea u lingedzwa nga ndila dzothe u ita zwauri khasitama dzi si litshe u ita vhubindudzi na bannga.
* Kha vha rumele mbudziso dza inthaviwu kha dzikhasitama dze dza khantsela kana dze dza fhedza u badela zwikolodo zwadzo.
10.	TSHIVHUMBEO TSHA DAVHI A BANNGA
* Davhi inwe na inwe a bannga i tea u andadza luswayo lwo tendelwaho lwa khamphani nga ngomu na nga nnda.
* Awara dza bisimisi dzi tea u sumbedzwa zwavhudi.
* Zwifanyiso zwothe zwi fanela u vha zwi kha vhuimo havhudi. Saini dza khomphutha na dzo nwaliwaho nga tshanda kha bammbiri a dzo ngo tendelwa u nambatedzwa kha mavothi na dzibodo, dzi fanela u bvisiwa ha nambatedzwa tswayo dzo tou kaniswaho.
* Ho songo shumiswa silotheiphi musi hu tshi nambatedzwa tswayo na dziposita
* Tswayo dzothe dza nga ngomu dzi tea u vha dzi si na tshika nahone dzi kha tshivhumbeo tshavhudi musi dzo fungiwa.
* Thege dza madzina (nametags) dzi fanela u ambariwa tshifhinga tshinwe na tshinwe.
 U daha, u la kana u nwa phanda ha dzikhasitama a zwo nga tendelwa fhethu hunwe na hunwe kha davhi la bannga.
* Kha vha ite zwauri fhethu hothe hune ha vha matoni a dzikhasitama hu dzule hu kha vhuimo havhudi.
* Kha vha ite zwauri tshivhumbeo tsha bannga tshi dzule tshi tshavhudi nahone hune vha nga wana hu na tshishumiswa tsho vudeaho, vha nga dzhenisa tshinwe.
* Mbodo dza davhi la bannga dzi tea u dzula dzo kuna dzi tshi penya.
* Mafasitere a fanela u dzula o kuna nahone a songo kwashea.
* Dzifuloro dzi fanela u dzula dzi tshi penya nahone dzo kuna.
* Makhetheni na dzigilaidi zwi tea u dzula zwo kuna zwi si na tshika
* Mavhone a fanela u vha a tshi khou shuma zwavhudi. Fhethu hune ha shumelwa hone hu fanela u vha na tshedza tshavhudi.
* Zwimela zwi tea u vha zwi si na tshika. Hu songo vhewa maluvha a u faedza fhethu hune ha shumelwa hone.
* Hu tea u vha na zwithu zwa u ukhuthela fola (ashtrays) zwo edanaho fhethu hune ha shumelwa hone.
* Hu songo vhewa ndivhadzo dza tshitafu fhethu hune ha shumiwa hone.
* Fhethu hune tshitafu tsha shumela hone hu tea u dzula hu si na tshika tshifhinga tshothe.
* Murado munwe na munwe wa davhi u fanela u dzhiela ntha vhuimo ha davhi la bannga na u thusa kha u vhona zwauri mbonalelo ya bannga i kha vhuimo ha phurofeshinala tshifhinga tshothe. Mirado munwe na munwe wa davhi u fanela u ambara nga ndila yo tendelwaho / zwiambaro zwa tshiofisi.
* Hu fanela u dzula hu na zwibugwana zwi ambaho nga bannga zwine zwa fanela u dzula zwi zwinzhi fhethu hune ha netshedzwa hone tshumelo.
11	MAGUMO
* Sa izwi ri tshi khou tenda kha zwauri u farwa zwavhudi ha dzikhasitama ndi zwa ndeme kha mvelaphanda ya Bannga ya zwa Mavu, mafhungo a Tshumelo othe a re afho ntha a tea u shumiswa tshifhinga tshothe.
* Mirado yothe ya tshitafu ine ya thusa dzikhasitama i tea u wana pfunzo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha Tshumelo yavhudi ine Vhashumisani ngavho vha i wana. Vhadivhi vha tshumelo ya dzikhasitama vha do tshimbidza mbekanyamushumo iyi. Hezwi zwi do ita zwauri ri kone u swikelela ndivho dzashu.
* Arali vha si na ndivho ya uri ndi nnyi Mudivhi wa Tshumelo ya Dzikhasitama ane a wanala kha davhi a bannga yavho kha vha ri kwame.
 Vha songo tata u kwamana na muhasho wa u Vhambadza na wa u Maketa arali vhe na mbudziso kha mafhungo a re afho ntha.
The Client Service Department
LAND BANK
Tel: 012-312-3999
Fax: 012-323-1410
Toll-Free: 0800 00 52 59
7
<fn>ven_Article_National Language Services_U DZULA WO TAKALA 1.txt</fn>
U DZULA WO TAKALA
U vha na mafulufulu uri u dzule wo takala
MUTAKALO WAVHO U zwanḓani ZWAVHO
BUGWANA YA 7

MARANGAPHANḒA
Hu na malwadze manzhi e ra a dzhielela kha vhabebi vhashu na vhomakhulu washu. Hu na zwiṱukuṱuku kana a hu na zwine ra nga ita u thivhela aya malwadze.
Fhedzi naho zwo ralo, hu na malwadze ane ra nga a wana u ya nga hune ra tshila ngaho.
Arali ra:
* Sa ḽa zwiḽiwa zwo teaho
* Sa londola mivhili yashu
Ri nga kona u kavhiwa nga haya malwadze.
Haya ndi malwadze ane ra a vhidza malwadze a kutshilele.
Hei bugugwana i vha ḓea zwidodombedzwa nga ha zwiṅwe zwine vha nga kona u itela u thivhela haya malwadzwe.
Kha vha humbule uri hoyu muvhili une ra khou amba ngawo ndi muvhili wavho. Mutakalo wavho u zwanḓani zwavho. Kha vha .ilondole.
Hei bugwana i amba nga ha uri vha .ilondole uri vha dzule vho takala sa muṅwe wa mitevhe ya zwibugwana.
zwiṅwe zwibugwana zwi re kha mitevhe ndi hezwi:
* U .ilondola
* Ndi nanga u sa daha fola
* U ita uri maṱo na mulomo wavho zwi vhe zwo kunaho
* U vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhudzekani
* U nwa nga nḓila yo teaho
* U ḽa zwiḽiwa zwi fushaho muvhili
KHA VHA VHALE tshiṱori TSHA DUDU?
DUDU
1

2

3

4

NGEI PHATHINI
5

6

7

8

MUVHILI NA MUHUMBULO
U PFESESA MUVHILI
A zwo ngo leluwa u pfesesa muvhili wa muthu. Wone wo itwa nga muhangarambo, misipha, vhuluvhi na Sisiṱeme ya vhuṱaledzi, Sisiṱeme ya tsukanyo na zwiṅwe zwinzhi. Uri mivhili yashu i kone u shuma zwavhuḓi, ri fanela u i londola.
Nyonyoloso ndi iṅwe ya nḓila dza u londola mivhili yashu. Arali ri tshi nga kona u ita nyolnyoloso minithi ya mahumi mararu nga murahu ha maḓuvha mavhili maṅwe na maṅwe, ri nga si kone u kavhiwa nga malwadze na hone ri ḓo thoma u ḓi pfa ro takala. Kha ri ḓo wanisisisa uri ndi nga mini.
* Malofha a isa okisidzheni na mafulufulu a yaho kha misipha.
* Misipha i ṱoḓa okisidzheni na mafulufulu uri i kone u shuma zwavhuḓi.
* Zwithu zwo fhambanaho zwi a bvelela muvhilini musi ri tshi ita nyonyoloso.
Malofha a bommbiwa nga u ṱavhanya uri okisidzheni na mafulufulu zwi swike mbiluni nga u ṱavhanya. Mbilu na mafhafhu na zwone zwi shuma nga maanḓa zwa dovha zwa ṋetshedza okisidzheni nga u ṱavhanya. Muvhuli wavho u ṱoḓa okisidzheni uri u shume zwavhuḓi.
* Nyonyoloso i khwaṱhisa misipha yashu uri zwi i lelutshele u dovholola nyito ine ya tea u i ita. Misipha yo khwaṱhaho i shumisa okisidzheni nga nḓila i fushaho.
* Tshifhingani tsha u ita nyonyoloso,vhuluvhi vhu bvisa zwivhulahi zwa vhuṱungu na homounu dzi songo thithiseaho dzine ra dzi vhidza uri endofini. Hedzi homounu dzi shuma sa zwi thivhela zwa mupo zwa u tsireledza muvhili. Dzi vha ita uri vha pfe vho takala vha muthu a tshilaho! Muvhili wo takalaho u ita uri na muhumbulo u vhe wo takalaho.
KHA VHA ITE NYONYOLOSO YA U KHWIFHADZA MUTAKALO WAVHO
U ita nyonyoloso kana u ḓidzhenisa kha nḓowenḓowe tshifhinga tshoṱhe zwi ḓo khwinifhadza mutakalo wavho. Nyonyolo i nga thusa musi vhe na thaidzo dzine dza nga:
* U neta na u pfa u sa ḓigeḓi
* U humbula hune ha ita uri muthu a pfe o neta kana si.irese
* Mbonalelo ine i sa vhe yavhuḓi
* Mutsiko muhulwane wa malofha/vhulwadze ha swigiri/ vhulwadze ha mafhafhu
* U vha na muvhili lwo kalulaho
* Malwadze ane a elana na musi muthu wa tshisadzini e maḓuvhani
* Malwadze ane a elana na musi muthu a tshi aluwa
* Malwadze ane a elana na u thithisea ha muhumbulo kana ane a ita uri muthu a xelelwe nga muhumbulo
zwiṅwe ZWIDODOMBEDZWA
U aluwa
Vhaaluwa kanzhi vha wana zwi tshi vha konḓela u tshimbila tshikhala tshilapfu kana u doba zwithu zwiṱuku. Hezwi zwi itwa ngauri mivhili yavho yo no omelela na u sa onyolowa zwavhuḓi. Nyonyoloso ya nga misi i thusa u khwinifhadza mutakalo wa vhaaluwa. Vhe vha vha vhe na mafulufulu musi vha tshi kha ḓi vha vhaṱuku ndi vhone vhane vha sumbedza u vha na mutakalo wavhuḓi musi vha tshi kalaha kana u kegula. Hezwi zwi amba uri vha a kona u ita zwithu zwinzhi. Kha vhe vha vha sa iti nyonyoloso tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi kha ḓivha vhaṱuku, a zwi ambi uri vho lenga kha uri vha thome u ita nyonyoloso nga u tou tshimbila na namela zwiṱepisi na u ita zwiṅwe-vho.
Ositeoporosisi .zwine zwa amba marambo matete? ndi musi marambo avho a tshi vho sumbedza u sa vha na maanḓa, a tshi vho vunḓea nga nḓila yo leluwaho na u dovha hafhu a dzhia tshifhinga tshilapfu u fhola. Zwi a konḓa u tshimbila-tshimbila musi hezwi zwi tshi vho bvelela.
U ita nyonyoloso tshifhinga tshoṱhe na u ḽa zwiḽiwa zwine zwa vha na pfushi, hezwi zwoṱhe zwi nga thusa kha u fhungudza khombo ya vha na marambo matete kana u thivhela Ositeoporosisi.
MUTSIKO MUHULWANE WA MALOFHA
Mutsiko muhulwane wa malofha une wa ḓivhea nga u pfi BP kana haiphathenisheni zwi wanala nga maanḓa fhano Afurika Tshipembe. Arali vha na mutakalo wavhuḓi, mbilu yavho i bommba malofha ane a ela nga tsinga nga luvhilo lwo teaho na mutsiko wo teaho. Arali tsinga dzavho dza malofha dza thoma u konḓelwa dza dovha hafhu dza valea, zwi ḓo konḓela mbilu u bommba malofha hu tshi khou shumiswa idzo tsinga dzo valeaho. Hezwi ndi zwine ra zwi vhidza mutsiko Muhulwane wa Malofha kana Haiphathenisheni.
Arali vha sa swika hune vha lafhiwa vhulwadze ha Mutsiko Muhulwane wa Malofha, vha nga swika hune vha xelelelwa nga vhutshilo havho nga mulandu wa vhulwadze ha mbilu kana tshi.irouku.
Nga u ita nyonyoloso, u ḽa zwiḽiwa zwi re na pfushi, u laula u ḓelwa nga muvhili na u shumisa mishonga u ya nga he zwa laedzwa nga dokotela vha nga thivhela mutsiko wa malofha.
MUTAKALO WA MALUVHI
Naa vho no vhuya vha pfa hu ḽiambele ḓi no ri .Muvhili wo takalaho na kuhumbulele kune kwa vha kwavhu?i?? Vha fanela u ḽa zwiḽiwa zwine zwa vha na pfushi, uri vha kone u vha na mafulufulu vha ite zwithu zwo fhambanaho vha dovhe hafhu vha awele lwo linganelaho u itela uri vha kone u vha na muhumbulo zwavhuḓi!
Ndi vhathu vha si gathi vhane vha tou kona u amba vha sa timatimi nga mutakalo wa maluvhi avho ngauri zwi a konḓa u zwi pfesesa. A hu na muthu ane a nga takalela u vhudzwa u pfi u a .penga., ḓo ḓala., ṱho ngo fhelela? kana uri ḓo fhira dzi ha?wa?.
dziṅwe THAIDZO DZO ḓoweleaho KHEDZI:
Si.irese
Vho no pfa zwinzhi nga si.irese. Vha nga kha ḓivha vho no tshi limuwa. Vha vha na si.irese musi hu na mutsiko munzhi khavho.
Uyu mutsiko vha nga vha vha tshi khou wana hayani kana mushumoni. Hezwi zwi nga vha thithisa uri vha si ite mushumo wavho zwavhuḓi zwa ita uri vha si kone u vha na masheleni a u unḓa vhana vhavho. Zwithu zwa ima nga hei nḓila zwi vhea mutsiko kha kutshilele kwavho.
Si.irese tshi swika hune tsha kwama muvhili wavho, vhuluvhi na kuhumbulele. Vha a re.wa nga ṱhoho, vha pfa vho neta tshifhinga tshoṱhe, vha pfa vhe na zwiṱhavhi muṱanani vha dovha vha muthu ane a si lenge u dinalea. Uri vha pfe vho vhofholowa na u thivhela si.irese vha fanela u ḽa zwiḽiwa zwi re na pfushi, vha dovha vha ita nyonyoloso tshifhinga tshoṱhe, vha dovhe vha konane na vhoṱhe vhane vha vha navho nga hune vha kona.
U neta na u khukhulisea muyani
Vhathu vhanzhi vha pfa vho neta tshifhinga tshoṱhe ngauri vha vha vho shumesa. Vha nga vha vha tshi ya mushumoni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, vha dovha vha vha vha vhathu vhane vha londola vhana vhavho nga madekwana.
Fhedzi arali u neta hu sa ṱuwi, zwi amba uri hu na thaidzo. Vha nga vha vho neta ngauri vha na thaidzo nnzhi dzine vha si kone u dzi konḓelela,
U neta hu a kona u vha tsumbo ya u khukhulisea muyani kana diphiresheni. Musi vho khukhulisea muyani, kanzhi vha pfa vha si tshee na fulufhelo na hone vho ḓalelwa nga u hanganea. Zwi khakhisa na mushumo na vhutshilo. Vhathu vho o khukhuliseaho muyani vha tou tama na u .ivhulaha.
Kha vha thome u vha na ndango ya mutakalo wavho! Kha vha ite nyonyoloso nga misi vha dovhe vha awela musi zwo tea. Naho u awela zwi tshi amba u tou bva na vhana vhavho vha tshimbila-tshimbila vhusiku vhuṅwe na vhuṅwe kana vha ita zwa u tamba navho khathihi na u ṱamba nga murahu. Vha nga pfa vho no vha khwine nga murahu! Vha nga kona u dovha vha ḓi pfa vhe muthu ane a khou langa vhutshilo hawe hafhu! Kha vha ambe nga thaidzo dzavho na vhaṅwe uri vha ḓo kona u ḓirula muhwalo u vha lemelaho.
U ḓipfa wo linganela muvhilini!
U vha ḓivhadza nga ha nyonyoloso
U ita nyonyoloso a zwo ngo fanela u ita uri hu vhe na zwine vha tea u badela! A vha ngo tou tea u fanela u ya fhethu hune ha itwa nyonyoloso hone kana u tea u renga zwiambaro zwa tshipentshala. Zwine vha tea u ḓivha zwone ndi nyonyoloso dzo fhambanaho na uri dzi nga kona hani u thusa muvhili wavho. Zwine vha tea uri vha nga thoma!
Nyonyoloso ya Arobiki
Holu lushaka lwa nyonyoloso lu thusa u khwaṱhisa mbilu na mafhafhu. U tou tshimbila, u dzhoga, u bammbela, u fhufha khadi, u fhufha-fhufha na u dantsa-hezwi zwoṱhe ndi tsumbo dza tsumbo dza nyonyoloso ya arobiki. Musi vha tshi khou hwenya, na u gidima, u bammbela kana u dantsa vha fema nga u ṱavhanya, mbilu yavho ya dovha ya bommba malofha nga u ṱavhanya.
Musi hezwi zwi tshi bvelela, muvhili woṱhe u shuma zwavhuḓi. Vha fanela u ita nyonyoloso dza arobiki tshifhinga tshoṱhe arali vha tshi khou tama u vha na mutakalo wavhuḓi. Vha fanela u ita nyonyoloso nga murahu ha maḓuvha mavhili minithi ya mahumi mararu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Kha vha thome nga u tou ongolowa.
U ḓionyolosa nga u tou hwala
Nyonyoloso ya u hwala i a khwaṱhisa misipha. Vha ḓionyolosa nga u tou hwala tshithu tsho teaho tshi re henefho hayani. Hu nga vha hu thini yo hwalaho pennde kana tshidina. Kha senthara dzine dza ita uri vha dzule vho linganela, hu na zwithu zwa tshipentshala zwa u fhungudza vhuleme na u khwaṱhisa misipha zwa vhuhulu na zwivhumbeo zwo fhambanaho.
Vhathu vhanzhi vhane vha hwala zwithu zwine zwa fhungudza mivhili na u khwaṱhisa misipha vha ita nyonyoloso dzine ra dzi vhidza arobiki uri vha kone u khwinifhadza mutakalo wavho nga u angaredza. Vha fanela u vha na vhusedzi, musi vha tshi hwala zwithu zwa u fhungudza muvhili kana u khwaṱhisa misipha, vha songo swika hune vha lemedza muṱoḓo wavho. Hezwi zwi nga ita uri vha huvhale vhuimoni ha u thusea.
Arali muthu a na miṅwaha i re fhasi ha 16, a songo ita nyonyoloso nga u tou hwala hwala zwithu zwine zwa fhungudza muvhili kana u khwaṱhisa misipha. Muthu a re na miṅwaha ine ya nga iyo u fanela u sa ita izwo ngauri muvhili wawe u kha ḓi aluwa. U hwala zwithu zwa u fhungudza muvhili na u khwaṱhisa misipha zwi thithisa hezwi. Muthu wa miṅwaha ine ya nga iyo u fanela u tamba bola, a gidime, a fhufha-fhufhe a dovhe a .iphine. Hedzi ndi nyonyoloso dzavhuḓi,
ZWINE VHA FANELA U ITA NA ZWINE VHA SA FANELE U ITA
Vha songo ita nyonyoloso:
* Musi vha tshi kha ḓi bva u ḽa zwiḽiwa, muvhili u vha u kha ḓi sukanya zwiḽiwa wa dovha hafhu wa vha u tshi khou shumisa maanḓa u ita izwi.
* Musi vha tshi khou lwala, muvhili wavho u vha u tshi khou lwa nga nungo dzoṱhe u thivhela vhulwadze. Arali vha nga ita zwa nyonyoloso vha ḓo vha vha tshi khou lemedza mbilu yavho na mafhafhu.
* Arali vha na vhulwadze ha swigiri kana daibetese, mutsiko muhulwane wa malofha, u vha na muvhili wo kalulaho, u vha na thaidzo dza mbilu kana u ita nyonyoloso lwa u tou thoma, ṋanga yavho/ serapisiti/muongi u fanela u vha ḓea nyeletshedzo ya uri vha fanela u ita nyonyoloso-.e.
Kha vha ite nyonyoloso
* Nga u tou ongolowa na vhulenda arali vho vha vha sa iti nyonyoloso lwa tshifhinga tshilapfu. Vha fanela u ita uri muvhili wavho u ḓowele u ita nyonyoloso hafhu ine vha ḓiphina ngayo!
* Kha vha tambe na vhana vhavho, kha vha ṱanzwe moḓoro wavho vha dovhe vha shume na ngadeni! Hezwi zwi ḓo vha thusa!
N.B Kha vha litshe u ita nyonyoloso nga u ṱavhanya arali vha tshi khou pfa u vhavha khanani kana musi vha tshi pfa vhe na dzungu
U .i.haramudza
Ndi zwa ndeme u dudedza muvhili wavho phanḓa ha musi vha tshi ita nyonyoloso. Hezwi vha nga zwi ita nga u .i.aramudza. U ṱharamudza hu ḓea maanḓa, zwa dovha zwa ita uri muvhili u si omelele ha dovha ha vha thusa kha u sa vha na zwiṱhavhi muṱanani. Kha vha fhodzise muvhili wavho nga murahu ha u ita nyonyoloso nga u tou .i.haramudza nga nḓila ya vhulenda.
Vhoraphurofesheni vho tou gudiswaho vha nga vha ḓea nyeletshedzo vha dovha hafhu vha vha thusa kha u nanga mbekanyamushumo i re na nḓowenḓowe yavhuḓi. Arali vha sa koni u vha na fhethu ha .ionyolosela hone kana dzhimu, kha vha kuvhanganye khonani dzavho vha vhumbe tshigwada. nḓowenḓowe ya u tou ḓionyolosa tshifhinga tshinzhi i a takadza arali vhathu vhe vhanzhi!
U ḽa na nyonyoloso
U tshila u na mutakalo zwi amba u ḓionyolosa tshifhinga tshoṱhe na u ḽa zwiḽiwa zwi fushaho. Naa zwi amba mini u ḽa zwiḽiwa zwi fushaho?
zwiḽiwa ndi zwa ndeme sa musi zwi tshi ri fha maanḓa na pfushi dzine ra dzi ṱoḓa uri ri vhe na mafulufulu na u vha vhathu vha tshilaho.
Uri ri tshile sa vhathu vho takalaho ri tea u ḽa zwiḽiwa zwo fhambanaho.
KHEZWI ZWINE VHA FANELA U ZWI ḽa ḓuvha ḽiṅwe NA ḽiṅwe ARALI VHA TSHI FANELA U VHA MUTHU O TAKALAHO VHA DOVHA VHA VHA NA MAFULUFULU
* Zwifha.i zwa muvhili
Makumba, lenthisi, ṋawa, khovhe, ṋama, tshizi, phonḓa
* zwiḽiwa zwine zwa ḓea mafulufulu
zwiḽiwa zwa thoro, ṋawa, n.abula, swigiri, mugayo, vhurotho
* zwiḽiwa zwine zwa tsireledza
Mitshelo na miroho
zwiḽiwa zwa Sialala
zwiḽiwa zwa sialala zwa Afurika zwi na pfushi. zwiḽiwa zwo raliho zwi katela zwiḽiwa zwa mupo sa makhaha, mavhele, ṋawa dzo omiswaho, miroho, mitshelo ya ḓaka, ṋama ya khuhu, mafhi, ṋama tswuku na muṱo muṱukuṱuku na swigiri.
U ḽa zwiḽiwa zwa mvelele zwa Afurika zwine zwa vha na pfushi i dovha hafhu ya vha nḓila yavhuḓi ya u ita uri vha tshile vho takala. Zwifhinga zwo shanduka. Ano maḓuvha vhathu vha renga zwiḽiwa zwine zwa vha zwo bikwa nga tshikapikapi sa ṋama ya khuhu yo tou hadzingwaho, hambega na matshipisi. Hezwi zwiḽiwa zwi na mapfura na hone a zwi na pfushi.
Naa vha nga dzula hani vho takala
* Kha vha ḓe zwiḽiwa zwiṱuku luraru nga ḓuvha.
* Kha vha wane vhurangane (burekifasi). Hezwi zwi ḓo vha ḓea maanḓa ane vha ḓo tea u a wana musi vha tshi thoma ḓuvha.
* Kha vha ḓe miroho i songo bikwaho sa kherotsi, khavhishi, maṱamaṱisi na mitshelo. Hezwi zwi na pfushi nnzhi musi zwi songo bikwa.
* Kha vha nwe maḓi tshifhinga tshinzhi kha ḓuvha yoṱhe.
* Kha vha ite nyonyoloso tshifhinga tshoṱhe!
Naa vha nga thusa
Ha Dudu,
A si kale ndo thoma u ita nyonyoloso. Khonani dzanga na nṋe ri ḓionyolosa nga u gidima ri tshi mona na miḓi i re tsini lwa minithi i linganaho 10 u ya kha 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. vhoṱhe vha ri vho no thoma u pfa vhe khwine. Fhedzi kha nṋe a zwo ngo ralo. Milenzhe yanga i pfa u vhavha tshifhinga tshoṱhe. Ndo no thoma u ḓionyolosa nga u tou dzhoga ngauri ndi na fhulufhelo uri zwithu zwi ḓo shanduka musi ndi tshi vho ḓowela u dzhoga. Izwi ndi zwone?
Sindi
Ha Sindi,
Musi ni tshi kha ḓi tou bva u thoma u ita nyonyoloso milenzhe yaṋu i nga ḓi pfa u vhavha zwiṱuku. Hezwi zwi nga itwa ngauri muvhili waṋu a wo ngo ḓowela u ita nyonyoloso na uri u khou thoma u ḓiḓowedza iyo tshanduko. Arali ni tshi pfa u vhavha kha milenzhe tshifhinga tshoṱhe ngeno uri ni tshi vho ḓionyolosa, hezwi zwi nga amba uri hu nga vha hu na tshiṅwe tsho khakheaho. Dalelani dokotela waṋu phanḓa ha musi ni tshi isa phanḓa na u gidima na khonani dzaṋu.
Arali ni tshi khou dzhoga kha bada yo itwaho nga tshiko.iri, hezwi na zwone zwi nga thithisa muvhili waṋu.
Bada yo itwaho nga tshiko.iri yo omelela, hezwi zwi ita uri nzulele ya muvhili waṋu i thithisee musi ni tshi gidima. Hezwi zwi nga ita uri ni vhe na thaidzo dza milenzhe na muṱanani tshifhingani tshi ḓaho arali ni sa khou shumisa zwienda zwo teaho.
Vhonani uri ni wana fhethu hu re na hatsi kana hu re na muṱavha mutete hune na nga kona u tshimbila kana u gidima. Nyonyoloso i itelwa thusa muvhili hu si u u vhaisa lini!
Dudu
riṋe Dudu?
Ha Happiness,
Ni nga fhungudza vhuhulu ha tshiḽelo tshaṋu nga u ita nyonyoloso dza nga misi dza arobiki na u ḽa zwiḽiwa zwa pfushi. Nyonyoloso dzine na tea u ita dzi katela u tshimbila, u bammbela na u dantsa.
Musi ni tshi vhonala no linganela, ni nga ita nyonyoloso ya u lingedza u fhungudza tshi.elo. Ni nga fhungudza vhuhulu ha tshiḽelo nga u ita nyonyoloso ya u ṱola maanḓa.
U ita nyonyoloso ya nga misi zwi ḓo ita uri ni vhe na mbuelo dzavhuḓi!
Dudu
Ha Dudu,
Ndi na miṅwaha ndi sa khou ita nyonyoloso nahone ndi khou ṱoḓa u thoma zwino. Ndi humbula uri ndi thome u ita nyonyoloso uri ndi kone u fhungudza tshiḽelo tshanga. Naa hu na nyonyoloso ya tshipentshala ine nda nga i ita?
Happiness,
nḓowenḓowe
nḓowenḓowe
1. Misipha i ṱoḓa gesedungi na ???.u itela uri u shume zwavhuḓi.
2. Musi vha tshi khou ita nyonyoloso, maluvhi a bvisa homounu dza zwivhulaha vhuṱungu na thirakhwalaza dzine dza u fhungudza uri muthu a si sokou dzula a tshi khou vhilaela, zwenezwi ri zwi vhidza ?..zwine zwa shuma sa tshithivheli tsha uri muthu a sa pfe muya wawe u fhasi.
3. Nyonyoloso i kona u thusa ??.,???,???..
4. Nyonyoloso ya nga misi na u ḽa zwiḽiwa zwa pfushi zwi nga kona u fhungudza .vhulwadze ha marambo matete? kana ??.
5. U tshimbila, u dzhoga kana u bammbela, ndi tsumbo dza nyonyoloso ya ????.
6. U ḓionyolosa nga zwithu zwi lemelaho zwi fha?a??
7. Nyonyoloso dza arobiki dzi fhisa??..
8. U dudedza muvhili na u fhodzisa muvhili nga murahu ha nyonyoloso zwi vhidzwa???
9. Zwi a ṱoḓea uri vha ite nyonyoloso ??.lwa minithi ya ??arali vha tshi ṱoḓa u tshila sa muthu o takalaho na hone o linganela.
10. zwiḽiwa zwo pakiwaho na ??..zwi ita uri muthu a pfe o fhelela zwa dovha hafhu zwa mu fha mafulufulu ane muthu a a ṱoḓa musi a tshi ita nyonyoloso.
Phindulo: 1-mafulufulu; 2-endofini; 3-si?irese, mutsiko wa malofha, u aluwa; 4-osi?iroposi; 5-arobiki; 6-misipha; 7-mapfura; 8-u .ionyolosa; 9-?uvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhuvhili, mahumi mararu na tshiṱatshi,
0
<fn>ven_Article_National Language Services_U DZULA WO TAKALA 2.txt</fn>
U DZULA WO TAKALA
Ndi nanga u sa daha fola
MUTAKALO WAVHO U zwanḓani ZWAVHO
BUGWANA YA VHU 6

MARANGAPHANḒA
Hu na malwadze manzhi e ra a dzhielela kha vhabebi vhashu na vhomakhulu washu. Hu na zwiṱukuṱuku kana a hu na zwine ra nga ita u thivhela aya malwadze.
Fhedzi naho zwo ralo, hu na malwadze ane ra nga a wana u ya nga hune ra tshila ngaho.
Arali ra :
* Sa ḽa zwiḽiwa zwo teaho
* Sa londola mivhili yashu
Ri nga kona u kavhiwa nga haya malwadze.
Haya ndi malwadze ane ra a vhidza malwadze a kutshilele.
Hei bugugwana i vha ḓea zwidodombedzwa nga ha zwiṅwe zwine vha nga kona u itela u thivhela haya malwadze.
Kha vha humbule uri hoyu muvhili ndi wavho. Mutakalo wavho u zwanḓani zwavho. Kha vha .ilondole.
Hei bugwana i amba nga ha uri vha .ilondole uri vha dzule vho takala sa muṅwe wa mitevhe ya zwibugwana.
zwiṅwe zwibugwana zwi re kha mitevhe ndi hezwi:
* U .ilondola
* Ndi nanga u sa daha fola
* U ita uri maṱo na mulomo wavho zwi vhe zwo kunaho
* U vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhudzekani
* U nwa nga nḓila yo teaho
* U ḽa zwiḽiwa zwi fushaho muvhili
KHA VHA VHALE tshiṱori TSHA DUDU?
DUDU
1

2

3
4

5

6
zwiṅwe ZWIDODOMBEDZWA NGA HA U DAHA segereṱe
* N(waha muṅwe na muṅwe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha linganaho 12 000 vha a lovha nga mulandu wa vhulwadze ha mbilu, khentsa ya mafhafhu, maṅwe malwadze a khentsa. na malwadze a sa fholi a khanani. U daha segereṱe zwi a vhanga haya malwadze.
* Kha maṅwe mashango segereṱe i vhulaha vhathu u fhira vhulwadze ha Eidzi, halwa, zwidzidzivhadzi zwi re na maanḓa (u fana an heroine na khokheini), na khombo dza moḓoro dzo ṱanganyiswa dzoṱhe.
* Hu sa khou sedzwa miṅwaha ya muthu, vhuleme ha muvhili na zwiṅwe zwithithisi zwa mutakalo, tshifhinga tsha u daha, mudahi a nga kona u khwinifhadza mutakalo wawe arali a nga u litsha u daha fola. Nga murahu ha ṅwaha muthihi musi o litsha u daha fola a nga si kone u kavhiwa nga malwadze a sa fholi ane a nga a khanani. Nga murahu ha miṅwaha ya fumi vha ḓo ḓiwana vho linganela sa vhathu vhe vhuya vha sa dahe fola.
* segereṱe na fola zwa ṱanganyiswa zwi a vha mulimo wa khombo une wa nga sa khabonimokosaidi, nikhotini na thaa. Hezwi zwibveledzwa zwi a vha khombo kha vhathu vhane vha zwi fema.
* Mutsi wa fola u a tshinyadza muya une vhathu vha u femela ngomu. Arali vho dzula tsini na muthu ane a khou daha fola, kha vha ḓivhe uri hoyo muthu u khombo kha vhone na kha ene mu nṋe ngauri u khou ita uri vhone vha femele uyo muya ngomu.
Ndi nga mini u daha hu khombo kha vhone?
Fola ḓi khombo kha vhone ngauri ḓi na milimo i linganaho 200. Milimo hei i tshinyadza mafhafhu avho. Musi vha tshi daha nga maanḓa, vha vha vha tshi khou tshinyadza mafhafhu avho nga maanḓa. Hei milimo i a kona u vhanga vhulwadze ha mbilu na khentsa. Hedzi dzi tevhelaho ndi tsumbo dza miṅwe milimo i re kha fola:
* Khaboni monokosaidi ndi mulimo une wa thivhela malofha uri a si hwale okisidzheni muvhilini wavho. Arali vha si na okisidzheni malofhani avho vha nga si tshile.
* Thaa kana tshikon.iri ndi mulimo une wa vhanga khentsa.
* nikothini ndi tshidzidzivhadzi. Muthu a nga vha ḓi wana o no vha phuli ya nikothini. ḽu vha phuli ? zwi amba uri muvhili wavho na muhumbulo wavho u dzula u tshi khou ṱoḓa nikothini tshifhinga tshoṱhe. Vha nga vhonala sa muthu ane anga i ṱoḓa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Musi vho no vha phuli ya tshithu, zwi a konḓa uri vha litshe u tshi shumisa. Ndi zwine ngazwo vhathu vha wana uri zwi a vha konḓela u litsha u daha.
Tshinefu tshone ri ri mini ngatsho?
Tshinefu tshone tshi na milimo yoṱhe ine fola ḽa vha nayo. Vhathu vhane vha daha tshinefu vha nga kona u kavhiwa nga malwadze ane a nga a phirela kha ningo, mulomo na sainasisi (marambo matete ane vhumba vhubuli ha ningo).
Mbanzhe yone vha ri mini ngayo?
Madokotela vho wana uri mbanzhe i tshinyadza muvhili wavho u fana na nḓila ine fola ḽa vhaisa muvhili wavho ngayo.Arali vha vha phuli ya mbanzhe, vha nga si kone u shuma, u guda, u tamba kana u ḓiphina.
Naa arali muthu a tshi khou daha sigare.e dzi si gathi nga ḓuvha izwi zwi nga ita uri uyu muthu a lwale?
segereṱe nthihi nga ḓuvha i khombo kha mutakalo wa muthu. Vha songo vhuya vha thoma u daha! U tshinyadzwa ha muvhili wavho hu thoma musi vha tshi thoma u daha. Vha nga vhonala vhe muthu o takalaho lwa miṅwaha minzhi phanḓa ha musi vha tshi nga kona u vhona tsumba dwadze.
Naa zwi khombo u fema mutsi wa segereṱe dzine dza khou dahiwa nga vhaṅwe vhathu?
* Ee, vha nga wana malwadze arali vha tshi nga dzula kana u shuma na muthu ane a daha. Hezwi zwi itwa ngauri vha ḓo vha vha tshi khou femela ngomu mutsi wa fola ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
* Vhana vhane vhabebi vhavho vha daha fola vha nga kona u kavhiwa nga malwadze a khanani, ane a nga buronikhitisi na nyumonia u fhirisa vhana vhane vhabebi vhavho vha sa dahe.
Ndi pfanelo yavho uri vha feme muya wo kunaho! Vhadahi vha fanela u ṱhonifha pfanelo dzavho.
Malwadze o fhambanaho ane a vhangwa nga u daha.
U daha hu vhanga malwadze o fhambanaho. Malwadze ane a vha khombo ndi ane a nga khentsa, malwadze a mbilu na si.irouku.
Vhulwadze ha mafhafhu
Vhathu vhane vha vha na vhulwadze ha mbilu vha nga tambula nga u hoṱola na u fhelelwa nga muya vha tshi fema.
Khentsa
Malwadze manzhi a khentsa ane a nga sa khentsa ya mafhafhu a vhangwa nga fola. A hu na mushonga une wa nga ilafha khentsa ya mafhafhu.
U daha nahone hu nga vhanga khentsa kha miṅwe miraḓo ya muvhili sa gulokulo (?arikisi), phaiphi ya u fhirisa zwiḽiwa (usofagasi), dundelo, lulimi na zwiṅwe.
Malwadze a mbilu na si.irouku
Malofha ane a vha mivhilini yashu a tshimbidzwa nga zwipaipi zwisekene zwine zwa pfi tsinga dza malofha.
Malwadze a u daha a ita uri hedzi tsinga dza malofha dzi sekene. Hezwi zwi ita uri malofha a si elele zwavhuḓi ngauri tsinga dza malofha dzo thivhana, hezwi ndi zwine zwa vha khombo nga maanḓa. Arali malofha a sa swike kha tshiṅwe tshipiḓa tsha muvhili, hetsho tshipiḓa tshi nga vhaisala. Hezwi ndi zwine zwa vha zwo bvelela musi muthu e na si.irouku na vhulwadze ha mbilu. Vhathu vhanzhi vha a lovha nga mulandu wa haya malwadze. Arali vha nga tshila, vha vhathu vhane vha si kone u shumisa mivhili yavho nga murahu ha si.irouku. tshiṅwe tshifhinga zwi nga tea uri vha tou tumulwa mulenzhe nga murahu ha u thivhana ha tsinga dza malofha kha mulenzhe.
Mutakalo nga u angaredza une wa sa vhe wavhuḓi
Vhadahi vha fola vha a lwalesa u fhira vhathu vha sa dahi. Vha humbela lunzhi uri vha sa vhe hone mushumoni na hone vha a tambulesa nga mulandu wa malwadze zwao.
VHANA NA U DAHA FOLA
Vhana vhaṱuku vhanzhi vha a pfa kana u sedza khunguwedzo nga ha u daha fola na vhone vha lingedza-vho u ita izwo.Nga tshiṅwe tshifhinga khonani dzavho dzo no thomaho u daha dzi a vha ? u.uwedza uri vha dahe-vho. Kanzhi vhadahi vhaṱuku vha tenda kha uri vha ḓo hula vha dovha vha vha vhaḓivhalea arali vha tshi daha.
MULAEDZA WA VHANA vhaṱuku WA U SA DAHA
* I rini .hai ? kha u daha
* Ni na mafhafhu a re na maanḓa a dovha a si vhe na vhulwadze-ni songo tendela u daha hu tshi a tshinyadza.
* Arali ni sa dahi,
-ni nga si vhe na maṱo o swifhalaho, mulomo u nukhaho na lukanda lu si lwavhu.i;
-ni ḓo shuma zwavhuḓi mitamboni
-ni ḓo guda hu si na vhuleme
-ni ḓo vha muthu o takalaho
-ni ḓo dzula ni wavhuḓi
* VHA SONGO DAHA MUSI VHO ḓihwala
* VHA SONGO DAHA MUSI VHE TSINI NA VHANA
Naa hu nga bvelela mini kha ṅwana wavho arali vha tshi nga daha musi vho .ihwala.
Milimo minzhi ine ya bva kha fola i a fhirela kha ṅwana a sa athu bebwa i tshi hwalwa nga malofha a vhone mme. ṅwana na ene a nga si hule zwavhuḓi ngauri u ḓo vha a si khou wana okisidzheni na pfushi dzine dza tshimbidzwa nga malofha. Hezwi ndi zwone zwine zwa ita uri u daha ha mme musi o ḓihwala hu vhe khombo kha ṅwana a sa athu u bebwa.
Hu na dziṅwe thaidzo hafhu?
* Vhana vhane vha bebwa nga vhomme vhane vha daha musi vho ḓihwala kanzhi vha vha vhe na mivhili miṱuku musi vha tshi vhambedzwa na vhana vhane vhomme avho vha sa dahe fola. Hu na khonadzeo nnzhi dza uri avho vhana vha lwale kana vha vhe zwihole.
* Hu na khonadzeo nnzhi dza uri ṅwana wavho a lovhe a tshi kha ḓi tou bva u bebwa arali vha tshi daha musi vho .ihwala.
Kha vha dzule vho takala ? vha songo tenda u daha fola
Arali vha sa dahi segereṱe kana bibi nahone vha sa ṱafuna fola kana u daha tshinefu:
* Vha ḓo fema nga nḓila i leluwaho nga maanḓa
* maṱo avho a nga si swike hune a swifhala kana vha vha na minwe yo birimaho
* Lukanda lwavho lu ḓo suvhelela na hone lwa vha lwo takalaho
* Vha ḓo vha na mufemo wavhuḓi
* Vha ḓo vha na vhana vho takalaho u fhira vhana vha vhathu vhane vha daha
* Vha nga si tambise tshelede nga nḓowelo mmbi.
* Vha ḓo thusa vhana vhavho uri vha dzule vho takala ngauri vha ḓo vha vha tshi khou ita uri vhana vhavho vha si feme mutsi wa fola kana muya wo ḓalaho vhutsi ha fola
* Vha ḓo vha tsumbo yavhuḓi kha vhana
* Vha ḓo dzula vho takala u fhira vhathu vhane vha daha
Zwine vha tea u ita na vhana
nḓowedzo 1:
U nanga nga nḓila yavhuḓi
Hezwi ndi zwiṅwe zwine vha nga zwi ita musi vhe hayani na vhana vhavho. Mudededzi wa tshikolo tsha vhana vha sa athu thoma gireidi ya u thoma kana vhana vha re khiretsheni vha nga shumisa hei nḓowedzo kana nḓowenḓowe na tshigwada tsha vhana.
Hei nḓowedzo kana nḓowenḓowe i thusa vhana uri vha kone u vhona zwithu zwine zwa vha zwavhuḓi kha mutakalo wavho na zwithu zwine zwa nga tshinyadza mutakalo wavho. Vhana vha guda zwavhuḓi musi vho ḓigeda na hone vha tshi khou ḓiphina. Zwenezwo ndi tshone tshifhinga tshine vha nga vha vhudza vhana mafhungo manzhi musi vha tshi khou ita hei n.owe-n.owe.
MARANGAPHANḒA
Kha vha humbele ṅwana wavho uri a humbule nga ha zwithu zwavhuḓi na zwi si zwavhuḓi khae. Kha vha shumise hei phosi.a u thoma nyambedzano yavho na ṅwana wavho.
Nyito
Arali vha na bugu dza kale dza magazini, kha vha humbele ṅwana wavho uri a tshetshelele zwifanyiso zwa zwithu zwine a humbula uri ndi zwa zwavhuḓi na zwa zwithu zwine a humbula uri a si zwavhuḓi khae. Kha vha nambatedze zwifanyiso zwenezwo kha bammbiri ḽihulwane vha ḓi ṱane kha luvhondo hune muṅwe na muṅwe henefho muṱani a kona u vhona zwe ṅwana wavho a ita.
TSHIGA TSHA NDEME
Hei nḓowedzo kana nḓowenḓowe i fanela u ita uri ṋwana wavho a .iphine. Vha songo swika hune vha sumbedza u sa fushea arali ṅwana wavho o swika hune a nanga tshithu tshine vha vhona u nga a si tshavhuḓi khae. Arali a nga nanga tshithu tshine vha vhona u nga a si tshavhuḓi, kha vha dzule fhasi nae vha ambe nae nga hatsho. Hezwi zwi ḓo ita uri a kone u guda nga ha zwithu zwine zwa ḓo mu ita uri a dzule o takala na zwine zwa ḓo mu ita uri a lwale. Kha vha mu vhudzise uri ndi nga mini o nanga izwo zwithu?
nḓowenḓowe ya vhu 2
U DZIMA makhanḓela
Hei nḓowedzo kana nḓowenḓowe ine vhadededzi vha nga kona u i shumisa na vhana vha gireidi 1, 2 na 3. Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri avho vhana vha khou sedziwa vha tshi khou ita iyo nḓowedzo kana nḓowenḓowe . Vha songo vha sia vhe vhoṱhe vhe na makhanḓela ane a khou duga kana zwibogisi zwa mentshisi zwi re na thanda ngomu.
Zwine vha ḓo .o.a:
* makhanḓela a kale
* tshifari tsha khanḓela (kha vha shumise kutini kwa khene ku si na tshithu, vha ku ḓadze lune kwa tou vha hafu nga mu?avha)
* zwipiḓa zwivhili zwa khadi zwine vhuhulu hazwo ha nga vha 20 x 15cm tshithihi tshazwo.
tshipiḓa tsha 1
Kha tshipiḓa tshithihi tsha garaṱa, kha vha phule buli vhukati ḽine ḓi nga lingana khoini ya R2. Kha tshiṅwe tshipiḓa, kha phule buli ḽine ḽa lingana kupini ku.uku.
Kha vha ri vhana vha ime vha ite danga ngeno vhone vho ima vhukati havho.
Kha vha ri vhana vha femele ngomu ngeno vha tshi khou imisela zwanḓa zwavho nṱha nga u tou ongolowa vha tshi khou ita hezwi.
Kha vha dovholole hezwi luraru. Nga murahu ha izwi kha vha ambe nga ha uri vha ḓi pfa hani musi vha tshi khou ḓadza mafhafhu avho nga muya. Kha vha humbele vhana uri vha dovholole izwi uri vha kone u pfa musi muya u tshi dzhena mivhilini yavho. Kha vha vha ṱalutshedze uri muya u thusa hani mivhili yashu na uri mafhafhu a ri thusa hani musi ri tshi fema. Zwino kha vha humbele vhana uri vha fhufhe kafumi zwiṱuku vha dovhe vha .hobile luṱanu nga mulenzhe muthihi. Vhana kha vha dovhe vha .hobile luṱanu nga uḽa muṅwe mulenzhe. Kha vha ri vhana vha ime vha dovhe vha vha humbele uri vha thetshelese uri vha fema hani-kha vha vhudzise uri naa vha pfa vha tshi khou fema nga u ṱavhanya u fhirisa zwiḽa zwe vha vha vho tou ima vho tou tswi?
Kha vha ṱalutshedze vhana nga hune nyonyoloso ya shandukisa nḓila ine ra fema ngayo. Nyonyoloso ndi yavhuḓi na hone i ita uri ri dzule ro takala.
Kha vha ṱalutshedze vhana uri naa u fema hu shanduka hani musi vhathu vha tshi ita zwa u daha nga uri tshifhinga tshoṱhe muya u dzhena mafhafhuni wa dovha wa bvela nnḓa hafhu, muṅwe wa muya u vha u tshi khou salela ngomu mafhafhuni. Hoyu muya une wa salela u thivha mafhafhu. Hezwi zwi ita uri aya mafhafhu a si shume zwavhuḓi u funa na mafhafhu o kunaho a si na muya ngomu khao.
Kha vha vha ṱalutshedze vhana uri naa u daha hu shandukisa hani nḓila ine vhathu vha fema ngayo na uri hezwi a si zwavhuḓi na hone zwi ita uri ri lwale. Kha vha vha ṱalutshedze uri na vhone vha a kwamea nga u femela ngomu nga mutsi wa segereṱe dzine vhathu vhane vha vha vha tshi khou daha.
tshipiḓa tsha vhu 2
Zwino vha nga sumbedza zwe vha vha vha tshi khou amba na vhana. Vha fanela u ita hezwi u thoma, vha kona u lavhelesa uri vhana vha tshi khou zwi ita. Vha songo vha sia vhana vhe vhoṱhe vhe na makhanḓela ane a khou duga kana bogisi ḽa mentshisi ḓi re na thanda ngomu. Kha vha phule buli ḽiṱuku kha khadi vha ḓi vhee phanḓa ha khanḓela ḽine ḽa khou duga ḓi re ngomu ha kukene kuṱuku .
Kha vha lingedze u dzima heḽi khanḓela vha ḓo vhona uri zwi konḓa hani u ḓi dzima. Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu o thivhanaho nga mutsi wa kale wa fola.
Nga murahu ha izwi kha vha vhee khadi i re na buli ḽihulwane phanḓa ha khan.ela.
Kha vha lingedze u dzima heḽi khanḓela vha ḓo vhona uri zwi leluwa hani u ḓi dzima. Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu a re na maanḓa ane a dovha a shuma zwavhuḓi.
N.owe n.owe ya vhu 3
U SHUMISA TSHELEDE NGA nḓila YA vhuṱali
Hei nḓowedzo kana nḓowenḓowe ndi ya vhana vha gireidi ya 4 na 5.
Kha vha wane siaṱari ḓo hulaho kavhili ḽa khunguwedzo ḓi bvaho kha vhengele ḓi re henefho tsini kana vha shumisa gurannḓa dza kale na bugu dza magazini. Kha vha tshetshelele zwifanyiso zwine zwa nga phakhethe dza segereṱe, zwibogisi zwa mentshisi na zwiṅwe zwine zwa nga maḽegere, peni dza u ṅwala, swogisi, bugu na zwiṅwe kana vha shumisa zwifanyiso zwe vha tou ola.
Kha vha nambatedze hezwi zwifanyiso kha bammbiri ḽihulwane vha dovhe vha vhee mitengo tsini nazwo.
Kha vha humbele ha vha vhana uri vha lingedze u vhumba tshifanyiso muyani tsha musi vhe na R15 ine vha tea u i shumisa. Kha vha vhudzise uri naa vha nga renga mini. Ndi zwifhio zwithu kha zwo nambatedzwaho kha tshati zwine vha humbula uri ndi zwa ndeme zwine vha tea u vha nazwo?
Nga murahu ha musi vhana vhoṱhe vho no vhona zwine vha vhona zwi zwa ndeme, kha vha vha humbele uri vha ambe nga ha izwo zwe vha khetha.
Kha vha elelwe uri a hu na phindulo yo khakheaho kana i songo khakheaho. FHEDZI arali vha nanga phakhethe ya segereṱe na mentshisi, vhone kha vha vha sumbedzise uri naa zwi ḓura hani. Vha nga dovha hafhu vha vha sumbedza uri hu na zwithu zwingana zwine zwi nga fhedza tshifhinga tshilapfu kana zwine zwa vha khwine khavho.
Hei nḓowedzo kana nḓowenḓowe ndi ya u ita uri vhana vha kone u ḓihumbulela nga ha zwithu zwine vha zwi tama na zwine vha tou zwi shaya. Hei ndi iṅwe nḓila ya u vha funza nga ha khombo ya u daha fola ngeno vha songo tou vha sala murahu. Musi vha tshi khou ita hezwi vha ḓo limuha uri zwine avha vhana vha amba zwi vha zwi tshi khou bva khanani dzavho. Vha ḓo vha vha tshi khou ita uri vhana vha pfesese zwithu nga nḓila yo leluwaho arali vhana vho ḓigeda na hone vha tshi khou ḓiphina u fhirisa uri vhone vha vha ite uri vha pfe vha sa ḓiphini na hone vha vha sinyuse.
Ha Anxious
Vha na pfanelo dza u vhilaela nga ha ṅwana wavho muṱuku wa mutukana ane a vho daha segere.e. Arali a tshi khou thoma u daha a tshi kha ḓi vha muṱuku, hu na khonadzeo ya uri musi a tshi yo swikisa miṅwaha ya mahumi mararu, u ḓo vha a tshi vho kavhiwa nga malwadze ane a vhangwa nga u daha fola ane a fana na vhulwadze ha mafhafhu, ha mbilu na khentsa.
Zwithu zwiraru zwine zwi nga ita uri ṅwana wavho a dzule o takala, zwone ndi hezwi:
* Kha vha mu thuse uri a kone u ḓiimelela na hone a kone uri .hai. kha segereṱe na musi khonani dzawe dzi khou daha. Vha nga ita hezwi nga u mu sumbedzisa khombo ine ya vhangwa nga u daha segereṱe na hone vha dovha vha mu sumbedza hoku kubugwana.
* Kha vha ṱalutshedze ṅwana wavho uri ndi zwavhuḓi u fhambana na zwine vhaṅwe vha ita arali zwi si zwavhuḓi. Arali khonani dzawe dzo tou omelela kha uri dzi ṱoḓa u daha, ṅwana wavho wa mutukana u fanela u swikela thendelano navho nga u vha sumbedzisa uri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ḓinangela zwine a vhona zwi zwavhuḓi na hone zwi tea u ṱhonifhiwa,
* A zwi mulayoni u rengisela vhana vha re fhasi ha miṅwaha ya 16 segere.e. Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri muṋe wa vhengele na vhashumi vhawe a vha khou rengisela vhana vhaṱuku segere.e.
Ndi vha tamela mashudu,
Dudu
Ha sa dahi
Khonani yavho u vho zwi ḓivha uri ndi ngani a tshi tea u litsha u daha. Dokotela wawe o mu kaidza a dovha hafhu a mu sumbedzisa nga ha khombo dza u daha segereṱe na hone o ṱanganedza iyi tsivhudzo nga mbilu yawe yoṱhe. Hezwi ndi zwa ndeme ngauri a vha nga ḓo tea u mu ṱuṱuwedza uri a litshe u daha, ngauri o no dzhia tsheo na hone o ḓiimisela. Fhedzi u ḓo ṱoḓa thikhedzo yavho uri a songo tsha dovha a humela murahu hafhu.
Kha vha mu ṱuṱuwedze uri a lingedze zwi tevhelaho:
Kha tou amba zwi khagala uri u khou litsha u daha a dovhe hafhu a ḽone thuso u bva kha vhashumisani nae, muṱa na dzikhonani dzine dzi nga mu ḓea thikhedzo na ṱhuṱhuwedzo:
Arali o no litsha tshoṱhe u daha, ho ngo fanela u vha tsini na segereṱe ngauri a nga lingea hafhu u ṱoḓa u dovha a daha.
U fanela u ḽa tshiḽiwa tshine tsha vha na pfushi sa mutshelo kana a vhe na zwine a ita nga maanḓa musi a tshi pfa a na sakha ḽa u daha. Kha vha ri a ambe na muṅwe muthu, a sedze mbekanyamushumo i takadzaho kha thelevishini, kana a vhale bugu i takadzaho uri a kone u bvisa muhumbulo wawe kha vhupuli ha u daha fola.
Sa khonani kha vha mu ṱuṱuwedze nga u mu khoḓa hune a vha o tinya u lingea ha u daha.
Dudu
Tsivhudzo:
U buḓa
1. U daha?????hu vhaisa mafhafhu u fana na u daha fola.
6. Arali vha tshi daha maṱo avho a ḓo ???..
7. U daha ???hu vhulaha vhathu vhanzhi u fhira EIDZI, halwa, zwidzivhadzi na khombo dza badani.
8. ????.ndi mulimo u re kha fola une wa vhanga khentsa.
9. Kha vha ri?. kha u daha
11. vhaṅwe vhadahi milenzhe yavho i nga ???musi malofha a sa koni u elela zwavhuḓi.
U tsa fhasi
2. U vha ???ya u daha zwi amba uri muvhili wavho a u koni u shuma nga nnḓa ha nikothini kana thaa (tshilu?i tshitswu tshi bvaho kha fola).
3. Arali muthu e phuli ya u daha, muvhili wawe na ????..a zwi koni u shuma nga nnḓa ha tshidzidzivhadzi.
4. maṅwe malwadze a ???.a vhangwa nga u daha.
5. Mutsi wa fola ndi muvango wa khaboni monokosaidi, ??????na thaa (tshilu?i tshitswu tsha bvaho kha fola).
6. Vhadahi vhe vha litsha u daha miṅwahani ya fumi yo fhiraho vha vhonala vho ????u tou nga a vho ngo vhuya vha daha
10. Kha????vha songo shumisa tshelede yavho kha u renga segere.e.
1







X
3
2
4
8
X
X
X
X
X
X
X
X



9


X
X
X
X
X
X




6

5
X
X
X
X
X





6









X

X

X
7
X
X
10

X

X

X

X

X
X


X
X
X

X

X

X
X


X
X
X

X

X

X
X


X
X
X

X

X

X
X

X
X
X
X

X

X

X
X

X
X
X
X

X

X

X
X

X
X
X

Phindulo
U bu.a:
1-mbanzhe; 6-rindila; 7-segere?e; 8-thaa; 11-tumulwa
U tsa fhasi:
2-phuli; 3-muhumbulo; 4-fhafhu; 5-nikothini; 6-linganela; 10 .alifhe
1
<fn>ven_Article_National Language Services_U IMISWA HA GIRANTHI .txt</fn>
39/003
[Standard heading containing provincial department.s name and address and date of letter]
[Address]
Aa!/Ndaa!
U IMISWA HA GIRANTHI U YA NGA MULAYO WA THUSO YA VHATHU, WA 1992 (MULAYO WA VHU.59 WA 1992)
Ri khou vha divhadza uri yavho yo imiswa u ya nga Ndaulo (Regulation) 23(4) u bva nga la nge vha kundelwa u ita tsedzuluso u ya nga vhurifhi he ra vha rumela hone.
U ya nga Ndaulo 23(6), vha nga kha di ita khumbelo ya u vhuyedzedzwa ha giranthi yavho nga u tou NWALA hu sa athu fhela maduvha a futahe (90) giranthi yo imiswa. Arali vha kundelwa u ita khumbelo nga tshifhinga tsho sumbedzwaho, giranthi yavho I do fheliswa vha songo tsha divhadzwa.
Arali vha na mbudziso vha songo tata u kwama ofisi ya havho ya vhulondoti.
Wavho a fhulufhedzeaho,
THOHO YA MUHASHO
Ulu lunwalo lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi lune vha lu takalela arali vho ita khumbelo yalwo, arali zwo tea.
 52/001
[Standard heading containing provincial department.s name and address and date of letter]
[Address]
Aa!/Ndaa!
U NETSHEDZWA HA THANZIELA YA URI MUTHU U KHA DI TSHILA U YA NGA MULAYO WA THUSO YA VHATHU, WA 1992 (MULAYO WA VHU 59 WA 1992)
U ya nga yavho.
Vha khou divhadzwa uri vha tea u netshedza thanziela yavho ya u sumbedza uri vha kha di tshila u ya nga Ndaulo(Regulation) 23.
Vha khou humbelwa uri vha dadze fomo yo nambatedzwaho vha dovhe vha I rumele murahu kha adirese yo sumbedzwaho kha fomo phanda ha la . Arali vha kundwa u netshedza thanziela ya u sumbedza uri vha kha di tshila, giranthi yavho I nga kha di imiswa.
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi ndivhadzo, vha nga kwama ofisi ya havho ya vhulondoti
Wavho a fhulufhedzeaho,
THOHO YA MUHASHO
Ulu lunwalo lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi lune vha lu takalela arali vho ita khumbelo yalwo, arali zwo tea.
<fn>ven_Article_National Language Services_U LISA WANA ANE A (1).txt</fn>
U LISA ṅwana ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
NGA GEORGIA HAITAS JAMMINE
Theraphisiti wa Luambo na tshipitshi
muṅwali wa .Michael has a cleft lip and palate?
Vha I ḓiselwa nga Muhasho wa Mutakalo
NGA HA CHRISTOPHER
Christopher ane a vha nga nnḓa o bebiwa a na masia mavhili a ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho na meme ya mulomo yo pharuwaho. Meme yawe ya mulomo yo lugiswa zwavhuḓi a na miṅwedzi ya 5. ṱhanga ya mulomo wawe I ḓo lugiswa musi ho no fhela ṅwaha.
Vhophurofesa L. Chait
NGA HA muṅwali
Georgia Haitas Jammine ndi patholodzhisiti (muthu ane a shuma nga malwadze a muvhili) wa tshipitshi na luambo, we a thoma u shuma nga 1976, a na dzangalelo kha sia ḽa meme dza mulomo dzo pharuwaho na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho. O ṅwala bugu ya vhana .Michael has a cleft lip and palate? ine ya wanala nga nyambo dza sumbe. Hafhu ndi ḽekitshara kha sia ḽa ḽeneḽo kha Muhasho wa zwa Malwadze a Muvhili na Tshipitshi na zwa u Pfa ngei Yunivesithi ya Witwatersrand.
INDEKISI
URI VHANA vhaṱuku VHA VHO ḓoweleaho VHA ḓiswa HANI
U MAMISA ḓamu HU TSHI VHAMBEDZWA NA U MAMISA boḓelo
THAIDZO HO ṱanganiwaho NADZO MUSI HU TSHI MAMISWA VHANA VHA RE NA ṱhanga DZA MULOMO DZO PHARUWAHO
NDI NGANI TSHIFHINGA TSHINE TSHA DZHIIWA MUSI HU TSHI MAMISWA ṅwana TSHI TSHA NDEME
U MAMISA ṅwana ḓamu ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
U MAMISA ṅwana boḓelo ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
NGELETSHEDZO NGA U ANGAREDZA DZA U MAMISA ṅwana
dziṅwe nḓila DZA U ḓisa ṅwana DZINE DZA SI VHE U MAMISA
U ḓisa ṅwana NGA KHAPHU
U ḓisa ṅwana NGA SIRINZHI KANA NGA ḓiropa
U ḓisa NGA LEBULA
Naso-gastric tube
NGUDAMUTAKALO YA MULOMO
MALUGANA NA huṅwe U VHALA
MALUGANA NA dziṅwe NGELETSHEDZO NA THUSO
U mamisa ṅwana ane a vha na cleft palate
NGA GEORGIA HAITAS JAMMINE
Theraphisiti ya Tshipitshi na Luambo
muṅwali wa .Michael has a cleft lip and palate?
MARANGAPHANḒA
Vhana vho bebiwaho vha na ṱhanga yo pharuwaho vha anzela u vha na thaidzo ya u ḽa nge milomo yavho ya vha I songo pa.ulukana na ningo. Ngauralo, ṅwana ha koni u mama nga mulomo, ngauralo ha koni u mama zwavhuḓi ḓamu kana bo.elo.
Lushaka na u hulela ha u pharuwa zwi fhambana u ya nga vhana, ndi zwone zwine zwa ḓo laula uri ṅwana u ḽa kana u mama hani. Arali ṅwana a na meme ya mulomo yo pharuwaho, ha nga ḓo vha na thaidzo nnzhi musi a tshi khou mama. Uri ṅwana a kone u mama zwavhuḓi, u tea u vha na ṱhanga ya mulomo yo faranaho.
URI VHANA vhaṱuku VHO ḓoweleaho VHA ḓiswa HANI
U mamisa zwi amba u hamula mikando kha ṱhungu ( I nga vha ya ḓamu kana ya bo?elo), ṅwana a kuvhanganya mikando nga tshivhumbeo tsha tshitendeledzi, ine ya ya phanḓa na murahu ha mulomo ya fheleledza yo ya thumbuni. ṅwana u tea u vha a tshi kona u fema nga ningo musi a tshi khou mama.
Musi ṱhungu I tshi dzheniswa mulomoni,meme dza mulomo dzi a vala , lulimi lwa imela nṱha u itela u pwanyeledza ṱhungu na ṱhanga ya mulomo. Lulimi lu ya murahu lwa sia tshikhala tshihulwane vhukati ha meme na lulimi lwa ita uri muya u si dzhene kha phakho. Ngauralo hu vha na vacuum mikando kana mafhi a dzhena mulomoni.
Tshikhala tshi thivhela ṱhungu u bva mulomoni na u thusa ṅwana u kona u fara ṱhungu tshifhinga tshilapfu.. ṱhaha, lulimi, marama na marinini zwi thusa kha u hamula mikando kha .amu.
kuḽele kwa ṅwana ku a fana hu sa sedzwi tshishumiswa tsha u ḓisa (?amu kana bo?elo). Naho zwo ralo nyito ya u mama mikando kha ḓamu yo fhambana na ya u mama mafhi kha bo.elo. ṱhungu ya boḓelo a I ṱoḓi mushumo munzhi wa ṱhaha dza ṅwana, misipha ya tshifhaṱuwo, lulimi, marinini na marama.
* U MAMISA ḓamu HU TSHI VHAMBEDZWA NA U MAMISA boḓelo
U elela ha mafhi:
Kanzhi mafhi a boḓelo a bva nga u ṱavhanya u fhira a ḓamu, naho hu uri hu tshi thithiswa nga zwithu zwo vhalaho, tsumbo, lushaka lwa boḓelo na ṱhungu, na saizi ya .hungu. U bva ha mafhi kha ḓamu hu thithiswa nga vhukoni ha mme ha u bveledza mikando, hu uri u mama ha ṅwana hu tshi dovha ha engedzedza mikando kha .amu.
* U mamisa mikando ya mme hu na zwivhuya:
(a) Mikando ya mme ndi tshishumiswa tshine tsha wanala muvhilini nahone a tshi nga ḓo vhanga thaidzo kha thishu dza muvhili u fana na zwiṅwe zwiḽiwa zwa vhana. Lukanda lwa nga ngomu lwa ningo lwa ṅwana ane a vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho lu a vhonala, ngauralo mikando a I nga ḓo mu dina.
(b) U mamisa mikando a hu na mutsiko kha nḓevhe une wa fana na wa u mamisa boḓelo ( ndi zwivhuya zwaho, vhunga vhana vhane vha vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho vha tshi anzela u farwa nga malwadze kha nḓevhe ya vhukati). U mama ḓamu nga u futelela hu ita uri hu vhe na mutsiko u linganaho kha nḓevhe, zwine zwa fhungudza khonadzeo ya u farwa nga malwadze a nḓevhe.
(c) Mikando ya mme i na maswole a u lwisa zwitshili. I na lactoferrin na immunoglobin dzine dza thusa kha u thivhela malwadze. Vhana vhane vha vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho vhane vha mamiswa mikando ya mme a vha fareswi nga malwadze.Naho ṅwana a tshi mamiswa mikando ya mme kana boḓelo, u tea u dovha a netshedzwa zwiṅwe zwiḽiwa zwa pfushi. U mama ḓamu zwi a thusa vhunga zwi tshi ṱuṱuwedza tshumiso ya misipha ya tshifhaṱuwo ine ya ṱoḓea musi a tshi thoma u amba (u kona u ita mibvumo).
<fn>ven_Article_National Language Services_U LISA WANA ANE A VHA.txt</fn>
U LISA ṅwana ANE A VHA NA ṱhanga NA MEME DZA MULOMO ZWO PHARUWAHO
NGA GEORGIA HAITAS JAMMINE
Theraphisiti wa Luambo na tshipitshi
muṅwali wa .Michael has a cleft lip and palate?
Vha i ḓiselwa nga Muhasho wa Mutakalo
NGA HA CHRISTOPHER
Christopher ane a vha nga nnḓa o bebiwa a na masia mavhili a ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho na meme ya mulomo yo pharuwaho. Meme yawe ya mulomo yo lugiswa zwavhuḓi a na miṅwedzi ya 5. ṱhanga ya mulomo wawe i ḓo lugiswa musi ho no fhela ṅwaha.
Vhophurofesa L. Chait
NGA HA muṅwali
Georgia Haitas Jammine ndi patholodzhisiti (muthu ane a shuma nga malwadze a muvhili) wa tshipitshi na luambo, we a thoma u shuma nga 1976, a na dzangalelo kha sia ḽa meme dza mulomo dzo pharuwaho na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho. O ṅwala bugu ya vhana .Michael has a cleft lip and palate? ine ya wanala nga nyambo dza sumbe. Hafhu ndi ḽekitshara kha sia ḽeneḽo kha Muhasho wa zwa Malwadze a Muvhili na Tshipitshi na zwa u Pfa ngei Yunivesithi ya Witwatersrand.
INDEKISI
URI VHANA vhaṱuku VHO ḓoweleaho VHA ḓiswa HANI
U MAMISA ḓamu HU TSHI VHAMBEDZWA NA U MAMISA boḓelo
THAIDZO HO ṱanganiwaho NADZO MUSI HU TSHI MAMISWA VHANA VHA RE NA ṱhanga DZA MULOMO DZO PHARUWAHO
NDI NGANI TSHIFHINGA TSHINE TSHA DZHIIWA MUSI HU TSHI MAMISWA ṅwana TSHI TSHA NDEME
U MAMISA ṅwana ḓamu ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
U MAMISA ṅwana boḓelo ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
NGELETSHEDZO NGA U ANGAREDZA DZA U MAMISA ṅwana
dziṅwe nḓila DZA U ḓisa ṅwana DZINE DZA SI VHE U MAMISA
U ḓisa ṅwana NGA KHAPHU
U ḓisa ṅwana NGA SIRINZHI KANA NGA ḓiropa
U ḓisa NGA LEBULA
U ḓisa ṅwana NGA TSHUBU
MALUGANA NA huṅwe U VHALA
MALUGANA NA dziṅwe NGELETSHEDZO NA THUSO
U mamisa ṅwana ane a vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho
NGA GEORGIA HAITAS JAMMINE
Theraphisiti ya Tshipitshi na Luambo
muṅwali wa .Michael has a cleft lip and palate?
MARANGAPHANḒA
Vhana vho bebiwaho vha na ṱhanga na meme ya mulomo zwo pharuwaho vha anzela u vha na thaidzo ya u ḽa nge milomo yavho ya vha i songo pa.ulukana na ningo. Ngauralo, ṅwana ha koni u mama nga mulomo nahone ha koni u mama zwavhuḓi ḓamu kana bo.elo.
Lushaka na u hulela ha u pharuwa zwi fhambana u ya nga vhana, ndi zwone zwine zwa ḓo laula uri ṅwana u ḽa kana u mama hani. Arali ṅwana a na meme ya mulomo yo pharuwaho, ha nga ḓo vha na thaidzo nnzhi musi a tshi khou mama. Uri ṅwana a kone u mama zwavhuḓi, u tea u vha na ṱhanga ya mulomo yo faranaho.
URI VHANA vhaṱuku VHO ḓoweleaho VHA ḓiswa HANI
U mamisa zwi amba u hamula mikando kha ṱhungu (i nga vha ya ḓamu kana ya bo?elo), ṅwana a kuvhanganya mikando nga tshivhumbeo tsha tshitendeledzi, ine ya ya phanḓa na murahu ha mulomo ya fheleledza yo ya thumbuni. ṅwana u tea u vha a tshi kona u fema nga ningo musi a tshi khou mama.
Musi ṱhungu i tshi dzheniswa mulomoni, meme dza mulomo dzi a vala, lulimi lwa imela nṱha u itela u pwanyeledza ṱhungu na ṱhanga ya mulomo. Lulimi lu ya murahu lwa sia tshikhala tshihulwane vhukati ha meme na lulimi lwa ita uri muya u si dzhene kha phakho. Ngauralo hu vha na tshikhala, mikando kana mafhi a dzhena mulomoni.
Tshikhala tshi thivhela ṱhungu u bva mulomoni na u thusa ṅwana u kona u fara ṱhungu tshifhinga tshilapfu. ṱhaha, lulimi, marama na marinini zwi thusa kha u hamula mikando kha .amu.
kuḽele kwa ṅwana ku a fana hu sa sedzwi tshishumiswa tsha u ḓisa (hu nga vha ḓamu kana bo?elo). Naho zwo ralo u mama mikando kha ḓamu zwo fhambana na u mama mafhi kha bo.elo. ṱhungu ya boḓelo a i ṱoḓi mushumo munzhi wa ṱhaha dza ṅwana, misipha ya tshifhaṱuwo, lulimi, marinini na marama.
* U MAMISA ḓamu HU TSHI VHAMBEDZWA NA U MAMISA boḓelo
U elela ha mafhi:
Kanzhi mafhi a boḓelo a bva nga u ṱavhanya u fhira a ḓamu, naho hu uri hu tshi thithiswa nga zwithu zwo vhalaho, tsumbo, lushaka lwa boḓelo na ṱhungu, na saizi ya .hungu. U bva ha mafhi kha ḓamu hu thithiswa nga vhukoni ha mme ha u bveledza mikando, hu uri u mama ha ṅwana hu tshi dovha ha engedzedza mikando kha .amu.
* U mamisa mikando ya mme hu na zwivhuya:
(a) Mikando ya mme ndi tshishumiswa tshine tsha wanala muvhilini nahone a tshi nga ḓo vhanga thaidzo kha sele dza muvhili u fana na zwiṅwe zwiḽiwa zwa vhana. Lukanda lwa nga ngomu lwa ningo lwa ṅwana ane a vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho lu a vhonala, ngauralo mikando a i nga ḓo mu dina.
(b) U mamisa mikando a hu na mutsiko kha nḓevhe une wa fana na wa u mamisa boḓelo (ndi zwivhuya zwaho, vhunga vhana vhane vha vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho vha tshi anzela u farwa nga malwadze kha nḓevhe ya vhukati). U mama ḓamu nga u futelela hu ita uri hu vhe na mutsiko u linganaho kha nḓevhe, zwine zwa fhungudza khonadzeo ya u farwa nga malwadze a nḓevhe.
(c) Mikando ya mme i na maswole a u lwisa zwitshili. I na lactoferrin na immunoglobin dzine dza thusa kha u thivhela malwadze. Vhana vhane vha vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho vhane vha mamiswa mikando ya mme a vha fareswi nga malwadze. Naho ṅwana a tshi mamiswa mikando ya mme kana boḓelo, u tea u dovha a netshedzwa zwiṅwe zwiḽiwa zwa pfushi. U mama Damu zwi a thusa vhunga zwi tshi ṱuṱuwedza tshumiso ya misipha ya tshifhaṱuwo ine ya ṱoḓea musi a tshi thoma u amba (u kona u ita mibvumo). Nga nnḓa ha izwo, nḓila dza u mamisa ṅwana ndi dza ndeme vhukuma. Lutshetshe lwa ḓoweleaho lu dzhia minetse ya u bva kha ya 20-30 u mama, zwine zwa ita uri a kone u aluwa na u wana dzipfushi.
THAIDZO DZINE HA ṱanganiwa NADZO MUSI HU TSHI MAMISWA ṅwana ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
Thaidzo dzine ha ṱanganiwa nadzo musi hu tshi mamiswa ṅwana ane a vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho ndi dzi tevhelaho:
* U sa kona u mama zwavhuḓi
* U tshipiwa
* U bva ha mikando nga dziningo
* U mamiswa tshifhinga tshilapfu
* U sa vha na tshileme tshavhuḓi
* U dzhiesa muya munzhi
U mama ha ṅwana ane a vha na ṱhanga yo pharuwaho hu a khakhisea nga mulandu wa u sa kona u mama zwavhuḓi na u konḓelwa u pwanyeledza .hungu. Vhana vhane vha vha na milomo yo pharuwaho a si kanzhi vha tshi vha na thaidzo dza u mama. Phakho ya mulomo kana lumeme lwa mulomo, i/lu thivhela u valea ha .hungu. Izwi zwi thuswa nga ṅwana ane a shumisa ṱhodzi ya lulimi na u gonyela nṱha ha tshipiḓa tsha .irinini tsho faraho mano a nṱha u itela u vala .hungu. U sa valea zwi nga ita uri mafhi a bvu.e kha ṱhanga yo pharuwaho.
ṅwana ane a vha na ṱhanga yo pharuwaho ha koni u vala murahu kha mulomo ngauri mulomo na ningo a zwo ngo farana. Izwi ndi thaidzo vhunga a sa koni u vala phanḓa musi a tshi khou mama, hune ha si konadzee. U vala ha phanḓa hu tea u vha na mutsiko u si wavhuḓi kha mulomo uri a kone u mama kana u kokodza mikando. ṅwana ane a vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho, ane a lingedza u mama, khae zwi tou nga u vhudzula baḽoni yo baleaho. Nga nnḓa na u kona u mama, ṅwana ha nga ḓo kona u kokodza mafhi kha .hungu. Nga nnḓa ha u sa kona u ita mutsiko u si wavhuḓi, musi ṱhungu yo dzheniswa mulomoni wa ṅwana, u mama ha ṅwana hu ḓo ita uri ṅwana a imise lulimi lwawe u itela u pwanyeledza ṱhungu uri a kone u kokodza mikando. U sa vha hone ha ṱhanga yo khwaṱhaho (hard palate) zwi amba uri ṱhungu i ḓo dzhena kha ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho. Izwi zwi na thaidzo mbili: ya u thoma, arali ṱhungu i songo pwanyeledzwa zwiṱuku kha ṱhanga ya mulomo, arali mafhi a hone a a kokodzea, ya vhuvhili, arali ṱhungu i kha ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho, mikando ya bva, i ḓo dzhena ningoni vhudzuloni ha u dzhena mulomoni, mikando yeneyo i ḓo bva nga mabuli a ningo. U bva ha mikando nga mabuli a ningo zwi ita uri ṅwana a wane mikando i songo linganaho nahone zwi nga dovha hafhu zwa lapfisa tshifhinga tsha u mamisa.
NDI NGANI VHULAPFU HA TSHIFHINGA TSHINE ṅwana A TSHI FHEDZA A TSHI KHOU MAMA ZWI ZWA NDEME
U mamisa ṅwana ane a vha na ṱhanga yo pharuwaho zwi a netisa, vhunga a tshi ita a tshi farwa nga khofhe musi a tshi khou mama a fheleledza a sa khou mama. Arali ṅwana a sa wani mikando yo linganaho, ha nga ḓo vha na tshileme tsho teaho nahone tshileme tshawe tshi nga tsa. Izwi zwi itiswa nga uri musi a tshi fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, u vha a tshi khou fhisa dzikha.orisi nnzhi u fhirisa dzine dza khou dzhena muvhilini.
Zwo ḓowelea uri ṅwana a eḓele musi o fhedza u mama. Musi o eḓela, tsukanyo yawe a i ṱavhanyi, izwi zwi ita uri a vhe na tshileme tshihulwane. Ngauralo, arali ṅwana ane a vha na ṱhanga yo pharuwaho a vha o vuwa tshifhinga tshilapfu nge a fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, izwi ndi zwiṅwe zwa zwine zwa mu thivhela u vha na tshileme tsho teaho. Ngauralo, ndi zwa ndeme u vhona uri tshifhinga tsha u mama a tshi fhiri tsho teaho (minetse dza 20-30).
Musi ṅwana a tshi fhedza tshifhinga tshilapfu a tshi khou mama, na zwone zwi kwama mubebi vhunga a tshi vha a sa khou ita tshithu. Tshifhinga tshilapfu tshine tsha fhedziwa hu tshi khou mamiswa ṅwana, hu si na mvelaphanḓa, zwi engedzedza u hanganea ha mubebi.
U MAMISA ṅwana ANE A VHA NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO
Lushaka lwa ṱhanga yo pharuwaho zwi ḓo khakhisa u mamiswa ha ṅwana, U mamisa ṅwana ane a vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho kha sia ḽithihi zwi nga leluwa arali ṱhungu ya vha yo vhewa kha sia ḓi songo kwameaho ḽa mulomo. ṅwana na ene u tea u vha o fariwa nga nḓila ine ṱhanga yo pharuwaho ya ḓo vha yo sedza nṱha. Izwi zwi thivhela u bvuḓa ha mikando hune hu nga bvelela musi ṱhanga yo pharuwaho yo sedza fhasi.
U itela u fhungudza u sa mama zwavhuḓi na u farea ha ṱhungu ya ḓamu, mme vha nga fara ṱhungu mulomoni musi ṅwana a tshi khou mama. Hu nga kha ḓi shumiswa tshithu tsha u tsireledza ṱhungu kana na ṱhungu ya bo.elo.
Vhomme vha tea u ṱuṱuwedzwa u lingedza nḓila dzo fhambanaho dza u mamisa uri vha kone u vhona uri ya khwine ndi ifhio, tsumbo, u fara ṅwana o tou tswii o livhana na .hungu. Izwi zwi fhungudza khonadzeo ya u tshipiwa kana u bvuḓa ha mikando nga ningo. Arali mikando ya dzhena ningoni, sa izwi i tshiluḓi tsha tsiko, a i vhaisi lukanda lwa nga ngomu ha ningo.
Kumamisele kwavhuḓi a kwo ngo tea u fhira minetse dza 30 nahone ṅwana u tea u thoma u mamiswa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea nga murahu ha musi o bebiwa.
ṅwana a nga mamiswa lunzhi u fhira ane a vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho, a nga mamiswa awara tharu dziṅwe na dziṅwe,
Tshithu tshine tsha shumiswa kha u vala ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho (Obturator) na tshone tshi nga thusa. Tshi shumiswa kha dzilafho ḽa zwa mano na ṱhaha zwi songo dzulaho zwavhuḓi (orthodontic), kana ha shumiswa phuleithi ya u vala fhethu ho pharuwaho kha ṱhanga ya mulomo. Izwi zwi thusa kha uri u mamisa ṅwana nga nḓila ifhio kana ifhio hu tshimbile zwavhuḓi. Vhomme vha nga dovha hafhu vha shumisa nḓila ya u fara kana u imisela ḓamu nṱha ḓi vhukati ha gunwe na minwe na u ḓi pwanyeledza u itela u thusa kha u bva ha mikando. U vhea ṱhodzi ya munwe kha ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho zwi ḓo ita uri hu valee zwavhuḓi musi ṅwana a tshi mama.
Naho zwo ralo, hu na zwithu zwi si zwavhuḓi malugana na u mamisa ṅwana a re na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho:
ṅwana a nga kha ḓi si kone u fara kana u mama, nahone izwi zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u sa vha na vhukoni u ita uri hu vhe na mutsiko wa nga ngomu mulomoni u si wavhuḓi.
a) Mme khathihi na ṅwana vha nga hanganea zwi tshi khou itiswa nga tshifhinga tshilapfu tsha u mamisa, hune ṅwana a vha a tshi khou konḓelwa u mama.
b) Mikando a i bvesi, zwine zwa ita uri ṅwana a si wane pfushi dzo teaho. Ngauralo, ṅwana ha aluwi zwavhuḓi
c) Musi vha tshi mamisa zwi a konḓa u ḓivha uri ndi mikando mingafhani yo bvaho na yo mamiwaho. U shumisa mikando yo tou hamulelwaho kha boḓelo zwi nga thasulula iyi thaidzo. Vha khwaṱhisedze uri ṅwana u nukadza ma.eiri awe lunzhi. Izwi zwi khwaṱhisedza uri ho ngo fhelelwa nga maḓi,
d) Mme vha nga vha na zwilonda zwa maḓamu arali ṅwana a sa kokodzi mikando yo linganaho.
U hamulela mikando boḓeloni vha mamisa ṅwana nga boḓelo zwi ita uri ṅwana a wane mikando nga nnḓa ha u tou mamiswa .amu.
Arali u mamisa hu tshi khou tshimbila nga nḓila yavhuḓi, zwi a takadza nga maanḓa, fhedzi arali hu sa khou tshimbila zwavhuḓi, mme a nga tendelwa uri a hamule mikando a mamise ṅwana a tshi khou shumisa iṅwe ya nḓila dzo sumbedzwaho. Naho hu uri mme u ṱuṱuwedzwa uri a mamise ṅwana mikando, tshifhinga tshinzhi a zwi shumi.
U MAMISA ṅwana A RE NA ṱhanga YA MULOMO YO PHARUWAHO boḓelo
Ndi khwine u mamisa ṅwana boḓelo u fhirisa u mu ḓisa nga lebula kana nga tshubu, vhunga zwi tshi mu gudisa u mama, zwine zwa dovha hafhu zwa vha zwithu zwa ndeme kha u khwaṱhisa dzi.haha na u mu thusa kha u kona u amba. Kanzhi u mamisa ṅwana ḓamu zwi a konḓa, u mamisa ṅwana boḓelo ndi zwone zwine zwa takalelwa nga maa.a. Arali zwi tshi konadzea, mikando i tea u hamuliwa ya mamiswa nga bo.elo.
ṅwana u tea u vha a songo tou tswithithi tshoṱhe musi a tshi khou mamiswa. Uhu ndi hone vhuimo ho teaho vhune ha ita uri mikando i kone u tsela fhasi zwavhuḓi. Zwi dovha hafhu zwa thusa kha uri i songo dzhena kha tshubu dzine dza ṱanganya nḓevhe ya vhukati na tshipiḓa tshine tsha vha vhukati ha mulomo na gulokulo.
ṱhungu dza maboḓelo dzi tea u vha dza latex nahone dzi vhe thethe u fhirisa u vha dza silikhoni. ṱhungu i nga vhiliswa lunzhi u itela uri i vhe thethe. ṱhungu ya tshibande ine ya vhidzwa .Nuk. na dziṅwe dza tshivhumbeo tshi fanaho na tshenetsho dzo tea u shumiswa kha vhana vhane vha vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho, nahone i nga takalelwa nga vhathu vhane vha shumana na zwa u khakhulula mano a songo vhumbeaho zwavhuḓi kana vhane vha thivhela zwenezwo. iṅwe ṱhungu yavhuḓi ndi ya Pigeon latex, ine ya vha na mulomo wa .hiraiengele. boḓelo ḽine ḽa puṱedzea na ḽone ndi yavhuḓi u fhirisa ḓo tou omaho te, vhunga vha tshi nga ḓi pwanyeledza uri mafhi a kone u dzhena mulomoni wa ṅwana,
ṱhungu dza Latex na dza Nuk
ṱhungu ine ya vha na mulomo muhulwane wo ḓoweleaho kana yo tshewaho nga u fhambanyisa i bvisa mafhi zwavhuḓi. Izwi zwi itiwa ngauri u kokodza zwi a konḓa nahone ṅwana u neta nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo buli a ḓo ngo tou tea u vha .ihulwanesa nga nḓila ine mafhi a ḓo tou bvesa nga vhunzhi musi boḓelo ḓo dzheniswa mulomoni wawe vhunga a tshi ḓo tshipiwa. Mafhi a tea u tou rotha nga zwiṱuku. Vha tea u shumisa nele.e yo phuliwaho arali vha tshi ṱoḓou phula buli ḽihulwane, U phula buli ḓo itaho tshifhambano kha ṱhungu, vha tea u i shanda, vha tshi fhedza vha ita buli ḽa tshifhambano ḽine ḽa lingana 5mm vha tshi shumisa luare lwo kunakiswaho. Vha tshi fhedza vha shandulule .hungu.
ṅwana ane a vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho zwi a mu konḓela u mama nahone u neta nga u ṱavhanya. Uri ṅwana a kone u mama zwavhuḓi, ndi khwine u shumisa ṱhungu ine ya vha na buli ḽihulwane ḽine la fhira ḓo ḓoweleaho kana ḽa tshifhambano vhunga zwi tshi ita uri mafhi a bve zwavhuḓi.
ṱhungu iṅwe na iṅwe na boḓelo zwine zwa shuma zwavhuḓi zwi tea u shumiswa! Uri boḓelo na ṱhungu zwi shuma zwavhuḓi vha ḓo zwi vhona nga musi ṅwana a tshi mama zwavhuḓi, a tshi vha na tshileme tsho teaho nahone vha tea u ḓiphina nga u mu mamisa. Arali ṅwana a tshi khou kona u mama zwavhuḓi nga ṱhungu na boḓelo zwo ḓoweleaho, vha zwi shumise nga hune vha nga kona. Vha nga khetha zwiṅwe na zwinwe, tenda zwa vha zwi tshi wanala nahone zwi tshi swikelelea kana zwi sa ḓuri. Naho zwo ralo, hu na ṱhungu dza tshipentshela dzo itelwaho vhana vhane vha vha na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho. Ho wanala uri dzine dza shumisea zwavhuḓi ndi dzi tevhelaho:
* Mead-Johnson Cleft Lip/Palate Nurser i na zwi tevhelaho:
boḓelo ḓi re na ṱhungu ya pu.asitiki thethe ine ya puṱedzea nahone ḓo itaho tshibande ḽa dovha ḽa ita tshikwaere. Izwi zwi thusa kha uri muṱhogomeli a kone u ḓi puṱedza lune ṅwana a ḓo kona u wana mafhi o teaho.
* ṱhungu yo lapfa nahone yo sekena u fhira ṱhungu dzo ḓoweleaho, nahone i na buli ḓo itaho tshifhambano kha ṱhodzi yayo. Buli ḓo itaho tshifhambano a ḓi bvu.isi mafhi nga nnḓa ha musi ṅwana a tshi khou mama kha ṱhungu yeneyo. Mafhi a bva fhedzi musi ṅwana a tshi khou mama. Tshikalo tsha u mama na u puṱedza boḓelo nga muṱhogomeli zwi a vhekanywa
* Kanzhisa ṱhungu yo ḓoweleaho i nga dzhena kha boḓelo ḽa Mead-Johnson, naho hu uri hu anzela u vha na u bvuḓa ha mafhi musi ho shumiswa ṱhungu ya thungo, mafhi ha tou bvuḓa nga maanḓa, tshine vha nga ita ndi u ambadza ṅwana bibi.
* maboḓelo a Mead-Johnson a wanala Afurika Tshipembe, naho hu si kha fhethu ha u rengisa mishonga (khemisi dzo ?oweleaho) (Kha vha sedze kha siaṱari ḽa 13)
* Bodelo ḽa Mead-Johnson ḓi nga shuma zwavhuḓi kha vhana vhane vha vha na Pierre Robin Sequence
* Naho maboḓelo a Mead-Johnson a ane a laṱiwa nga murahu ha u a shumisa; a nga kha ḓi ṋanzwiwa a dovha a kunakiswa nga mishonga ya u vhulaha zwitshili a dovha a shumiswa. Fhedzi a vho ngo tendelwa u a dzhenisa kha oveni ya microwave kana u a ṱanzwa nga tshisibe tsha u ṱanzwa thundu dza u .ela.
boḓelo ḽa Haberman Feeder ḓi na zwi tevhelaho:
* ṱhungu thethe ndapfu, nahone ḓi fara mafhi ane a lingana 29ml
* ṱhungu i re na buli ḓo tou tshewaho nga lufhanga ḽine ḽa nga kona u laula u sa bva ha mafhi, u bva ha mafhi ho linganelaho, na u bvesa ha mafhi.
* ṱhungu thethe i nga pwanyeledzwa zwavhuḓi kana ya litshedzwa u itela u thusa ṅwana musi a tshi khou mama.
* boḓelo ḽa Haberman Feeder ḓi shuma zwavhuḓi kha vhana vhane vha vha na Pierre Robin Sequence.
* heḽi boḓelo ḓi a .uresa. ḓi a wanala Afurika Tshipembe, naho ḓi sa wanali fhethu ho ḓoweleaho ha u rengisa mishonga (khemisini), fhedzi ḓi wanala kha vhaḓisi vha zwibveledzwa zwa Medela (kha vha sedze kha siaṱari ḽa 13). Feeder hu vha hu sethe ine ya katela zwithu zwo vhalaho zwi no nga sa boḓelo, khephe, disiki, valuvu na .hungu.
* Haberman Feeder a yo ngo tendelwa u shumiswa kha vhana vhane vha sa kone u midza zwavhuḓi, vhane zwa konḓa uri mafhi a fhire kha mikulo yavho.
NGELETSHO DZA U ANGAREDZA MALUGANA NA U MAMISA ṅwana NGA boḓelo
ṱhungu i tea u vha yo fariwa nga mulomo wa ṅwana uri i vhe i nga fhasi ha ṱhanga ya mulomo kana yo kwamana na phulethi ya u .ela. Izwi zwi ita uri ṅwana a kone u pwanyeledza lulimi lwawe, na ṱhungu kha shambo, ngauralo a kona u mama mafhi. Arali ṱhungu nga ngomu ha mulomo yo tou tswii, i ḓo pwanyeledzwa kha ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho, izwi zwi ḓo ita uri mafhi a ye ningoni hu si mulomoni.
Vhunga ṅwana a tshi nga kokodza muya munzhi musi a tshi khou mama, u fanela u bo.iswa tshifhinga tshoṱhe, ndi uri minetse miṱanu miṅwe na miṅwe. Arali ṅwana a tshipiwa, vha tea u litsha u mu mamisa, u tea u ba.amiswa kha magona, khokhola dzavho dzo vhewa vhukati ha mahaḓa awe. Vha tshi fhedza vha phumule mafhi kha ningo yawe. Arali ṅwana a bvela phanḓa na u tshipiwa , vha ḓo tea u mu mamisa nga u ongolowa, nahone mafhi ho ngo tea u kwama u swika murahu kha mukulo. ṱhungu ine ya vha na buli ḽiṱuku, ine ya bvisa mafhi maṱuku, i nga thusa kha u thivhela u tshipiwa.
Zwi nga vha zwi tshi lenga, fhedzi zwo tea uri mubebi a songo fhela mbilu, nahone a ḓi fhe tshifhinga tsho linganaho tsha u mamisa. U mamisa ho ḓoweleaho a ho ngo tea u fhira minete ya 30 ? 45 nga awara 3 u isa kha dza 4 dziṅwe na dziṅwe, Tshifhinga tshoṱhe ṅwana u tea u vha o fariwa nga nḓila ya u sumbedza lufuno, a tshi khou ambiwa nae na u mu farafara kana u mu kuvhatedza nga nḓila ya u sumbedza lufuno. Itshi ndi tshifhinga tsha ndeme tsha u vhumba vhushaka ha tsinisa vhukati ha mme na ṅwana,
dziṅwe nḓila DZA U NEA ṅwana zwiḽiwa ZWINE ZWA SI KATELE U MAMISA
Ndeme ya u mama yo ombedzelwa, fhedzi arali u mamisa ṅwana ḓamu kana boḓelo zwa vha zwi sa shumi, kana ha wanala uri dokotela o itaho muaro kha mulomo wa ṅwana a tshi khou themendela uri idzi nḓila mbili dzi vhe dzo imiswa lwa tshifhinganyana u swikela muaro u tshi fhola, hu nga shumiswa dziṅwe nḓila, Idzo nḓila dzi katela u ḓisa nga khaphu, nga sirinzhi, ḓiropa kana tshipuni/lebula
U ḓisa NGA KHAPHU
U ḓisa nga khaphu ndi iṅwe nḓila yavhuḓi, yo tsireledzeaho, yo kunaho, i leluwaho nahone i sa ḓuri, nahone i nga shumiswa kha u nea ṅwana mikando yo hamulwaho kha .amu. Vha shumise khaphu ṱhukhu sa Baby Cup Feeder ya 40ml ine ya wanala kha vhaḓisi vha zwibveledzwa zwa Medela. Vha i ṱanzwe vha dovhe vha i kunakise, nga murahu ha afho vha shele mafhi a i ka.ukanye. Vha vhee ṅwana kha zwirumbi zwavho, vho tika ṱhoho yawe. Vha nga kha ḓi putela zwanḓa zwawe uri a songo kona u ritha khaphu. Vha sendedze khaphu tsini na mulomo wawe. Musi a tshi khou ralo u vula mulomo, vha dzhenise khaphu. Zwenezwo u ḓo swura mafhi a re kha khaphu. Vha ite vha tshi mu awedza u swura. U ḓo nwa nga nḓila ine a funa nahone u ḓo langa mafhi ane a anwa. Musi o no lingana, u ḓo vala mulomo a si tsha nwa. Vha dzhiele nzhele uri u nwa mafhi mangafhani nga ḓuvha, hu si nga tshifhinga tshine a mama ngatsho.
U NEA zwiḽiwa NGA SIRINZHI KANA ḓiropa
Sirinzhi kana ḓiropa zwi nga wanala khemisini nahone zwi nga shumiswa kha u nea ṅwana mafhi nga u dzhenisa .iripi nga thungo ha luṱaha lwa ṅwana, u fhirisa u i dzhenisa nga mukulo. Musi vha tshi ḓisa ṅwana nga sirinzhi, vha tea u shumisa na silicone finger feeder ya Medela nga u i nambatedza kha sirinzhi. muṱhogomeli wa ṅwana u vhea munwe wawe wo vhambela na silicone finger feeder, zwine zwa ita uri ṅwana a kone u mama munwe hone tshithu tshine tsha dzheniswa kha sirinzhi (plunger) tshi tshi khou pwanyeledzea zwavhuḓi. Vha nga shumisa iyi nḓila u nea ṅwana mishonga.
Medela silicone finger feeder kha sirinzhi.
U NEA ṅwana MAFHI NGA LEBULA
U nea ṅwana mafhi nga lebula zwi dzhia tshifhinga, fhedzi iyi nḓila i nga shumiswa arali dziṅwe nḓila dzi sa shumi.
U ḓisa ṅwana NGA TSHUBU
Iyi nḓila i shumiswa fhedzi arali dziṅwe nḓila dzi so ngo shuma kha u nea ṅwana a re na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho mafhi. Tshubu i dzheniswa kha ningo ya ṅwana, ya livha kha gulokulo, ya fhira phaiphi ya muya, mafhi a shelwa kha tshubu. ṅwana u vha a sa khou ita tshithu, fhedzi ndi nḓila yavhuḓi kha u ita uri ṅwana a tshile na u vha na tshileme tshavhuḓi. Hu themendelwa uri ṅwana u tea u ṱuṱuwedzwa u mama ṱami, tsumbo, ṱami yo itelwaho vhana vhane vha vha na thaidzo ya mano na dzi.haha (Orthodontic) ya Nuk, nga maanḓa nga tshifhinga tsha musi a tshi khou newa mafhi. Izwi zwi ḓo ṱuṱuwedza uri a kone u mama zwavhuḓi, zwine zwa vha zwa ndeme kha u aluwa ha ṱhaha na u kona u amba. Zwi ḓo dovha zwa gudisa ṅwana uri musi a tshi khou mama, thumbu yawe i a ḓala! Nga nnḓa ha izwo, ṅwana u tea u vha o farwa nga nḓila yo teaho ya musi a tshi mamiswa kana a tshi newa zwiḽiwa. Arali zwi tshi konadzea, u nea ṅwana mafhi nga tshubu zwi tea u imiswa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea.
TSIRAVHULWADZE YA MULOMONI
Vha nga vha vha tshi shumisa nḓila ifhio kana ifhio ya u nea ṅwana mafhi, fhedzi ndi zwa ndeme uri fhethu hoṱhe u mona na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho hu tea u dzula ho kuna. Nga murahu ha u mamisa kana u nea ṅwana zwiḽiwa, vha mu nee maḓi maṱuku o vhiliswaho a fholiswa nga boḓelo u itela u bvisa zwiḽiwa zwo salelaho kha ṱhanga yo pharuwaho. Vha nga shumisa kutandana kwo putelwaho nga muṱali kwo nukalaho (bud) u kunakisa ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho. Arali zwiḽiwa zwa kuvhangana henefho, zwi ḓo ṱangana na maduda a u bva mulomoni na ningoni zwa vhumba tshithu tsho khwaṱhaho tshine tshi nga ita uri fhethu afha hu kavhiwe nga zwitshili.
Maipfi a u fhedza a ṱhuṱhuwedzo: Musi tshileme tshawe tshi tshi khou ralo u engedzea, u ḓo aluwa a vha na maanḓa, magumoni a kona u shumisa ṱhungu iṅwe na iṅwe na boḓelo, kana a shumisa khaphu. A zwo ngo tea u lenga u fha ṅwana a re na ṱhanga ya mulomo yo pharuwaho zwiḽiwa zwo khwaṱhaho, nahone u tea u farwa sa vhaṅwe vhana nga hune zwi nga konadzea.
* Zwibveledzwa zwa Medela zwi wanala kha mavhengele a vhana a zwenezwo, dziṅwe dzikhemisi na kha vhosisi.a vho gudelaho kana vhane vha shuma nga zwenezwo, kana zwi nga odiwa nga u shumisa vhaḓisi vha zwibveledzwa zwa Medela: Jane Pitt kha +27 11-788-9102/72. Zwibveledzwa zwi nga rumelwa na zwenezwo shangoni nga vhuphara.
* Mafhungo malugana na uri vha nga wana hani Mead ? Johnson Cleft Palate Lip/Palate Nursers, kha vha kwame Melrose Park Pharmacy kha +27 11 ? 887-8156/7.
* ARALI VHA TSHI ṱoḓa U BVELA phanḓa NA U VHALA.
 Arvedson, J.C na Brodsky L. (2002) Pediatric Swallowing and Feeding: Assessment and Management (2nd Ed.) Singular Thomson Learning, Canada.
Miller, CK. Na Kummer, A.W.(2001) .Feeding Problems of Infants with Cleft Lip/Palate or Craniofacial Anomalies? in Kummer, aṋwa Cleft Palate & Craniofacial Anomalies Singular Thompson Learning, Canada
Sidoti, E.J.and Shprintzen, R.J ? Pediatric Care and Feeding of the Newborn with Cleft? in Shprintzen, R.J and Bardach, J (1995) Cleft palate Speech Management: A Multidisciplinary Approach Mosby, St. Louis
ARALI VHA TSHI ṱoḓa NGELETSHEDZO dziṅwe NA THUSO
Kiliniki ya havho yapo kana sibadela
Sibadela tsha havho tshapo
Inthanethe@http//:www.cleftline.org kana http//:www.widesmiles.com
Ipope-O-Tshege
Dzindivhuwo ndi dzi livhisa kha vhashumisani na nne Vho ? Phurofesa Brenda Louw na Vho- Phurofesa Gerald Gavron malugana na thuso na thikhedzo zwa ndeme, nga maanḓa ndi livhuwa Vho ? Norman Pearce na Tshigwada tsha Marketing tsha Netcare vhe vha bveledza iḽi ḽiṅwalo,
<fn>ven_Article_National Language Services_U TIWA HA MIRAO INE Y.txt</fn>
U TIWA HA miraḓo INE YA ḓo SHUMA KHA KHORO YA MUZIAMU WA ROBBEN ISLAND
miraḓo ya vhufa na vhathu vhoṱhe vha khou rambiwa uri vha te miraḓo ine ya ḓo shuma kha Khoro ya Muziamu wa Robben Island. Khoro i ḓo vha na miraḓo ya sumbe, ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele. Muthihi wa hei miraḓo u fanela u vha e na nḓivho ya zwa gwama.
Musi madzina a vho tiwaho a tshi ṋetshedzwa, zwi fanela u ḓivhea uri muthu wa hone u fanela u vha e na nḓivho yo ṱanµavhuwaho ya vhufa, vhukoni vhuhulwane ha vhulanguli na zwa gwama, nḓivho ya zwa mulayo na nḓivho ya mbambadzo na vhudavhidzani, u dzhenisa masheleni, pfunzo na ṱhoḓisiso ya mvelele/matshilisano, khathihi na u ḓiimisela u shumela tshitshavha na vhuṅwe vhukoni ha u shuma kha Muziamu wa Robben Island.
Phanele ya u ita mutevhe wa vhathu vho ṱanganedzwaho kha vho tiwaho i ḓo tholiwa nga Minisiṱa, Mushumo wa phanele u ḓo vha wa u vhona uri kha vhathu vho khethiwaho hu na vhathu vha re na ndalukanyo kana tshenzhemo dza tshipentshela kana dzangalelo kha masia o teaho vhane, arali zwi tshi konadzea, vha imelela zwitshavha zwoṱhe na mbeu dzoṱhe, nahone vhathu vhoṱhe vho khethiwaho vha na vhukoni vhuhulwanesa.
muṅwe na muṅwe ane a tama u ta miraḓo ya Khoro ya Muziamu wa Robben Island u fanela u ṋetshedza zwi tevhelaho:
(a)	lu?walo lu re na dzina ḓo fhelelaho, ḓiresi na nomboro ya luṱingo na ya fekisi dza muthu o tiwaho, na zwitisi zwa uri vha mu te;
(b)	curriculum vitae ya muthu o tiwaho, ine ya ṱalutshedza uri ndi ngani a tshi tea u tholiwa;
(c)	tshitatamennde tsho sainiwaho nga muthu o tiwaho, tshine tsha sumbedza uri u khou tenda u tiwa; na
(d)	na madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha ḓivha muthu ane a khou tiwa.
Madzina a miraḓo yo tiwaho ha nga ḓo ṱanganedzwa arali zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwi songo ṋetshedzwa.
Madzina a miraḓo yo tiwaho a fanela u swika kha Mulangi-Dzhenera.a wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nga ḽa 1 Tshimedzi 2004. A nga kha ḓi tou posiwa kha Private Bag X897, Pretoria 0001, kana a fekiselwa kha (012) 337-8136/8524 kana a rumelwa nga e-mail kha Vho - Reinette Stander kha reinette.stander@dac.gov.za.
Muthu ane a kwamiwa: Vho - Reinette Stander
luṱingo : (012) 337-8099
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHEA VHATHU PHANA.txt</fn>
BATHO PELE
U VHEA VHATHU phanḓa
RI roṱhe
Ndi malugana na u shuma roṱhe sa zwigwada na vhashumisani navho
RI A ṱhogomela
Ndi malugana na u ṱhogomela vhathu vhane ra vha netshedza tshumelo
RI A NI SHUMELA
Ndi malugana na u shuma u fhirisa nga nḓila ye ra tea u shuma ngayo
MILAYO
Vhukwamani: Vhadzulapo vha tea u kwamiwa malugana na tshiimo na khwalithi ya tshumelo dza nnyi na nnyi dzine vha dzi wana, nahone hune zwa konadzea vha tea u tendelwa u nanga kha tshumelo dzine dza nekedzwa.
Maimo a tshumelo: Vhadzulapo vha tea u ḓivhadzwa nga ha tshiimo na khwaḽithi ya tshumelo dza nnyi na nnyi uri vha dzule vha tshi ḓivha zwe vha zwi lavhelela.
Tswikelelo: Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u swikelela nga u lingana tshumelo dzine vha tea u dzi wana
.honifho: Vhadzulapo vha tea u ṱhonifhiwa na u dzhielwa nṱha
Mafhungo: Vhadzulapo vha tea u newa mafhungo a vhukuma nga vhuḓalo nga ha tshumelo dza nnyi na nnyi dzine vha tea u dzi wana
U vha khagala na u sa dzumba: Vhadzulapo vha tea u ḓivhadzwa uri mihasho ya lushaka na ya vunḓu i langulwa hani, i shumisa tshelede nngafhani, nahone i langulwa nga nnyi.
U lugisa: Arali maimo a tshumelo o fhulufhedziswaho a songo swikelelwa, vhadzulapo vha tea u humbelwa pfarelo, u netshedzwa Ṱhalutshedzo nga vhuḓalo na ndugiso kana ndulamiso yavhuḓi nga u ṱavhanya, na uri arali hu na dzimbilaelo, vhadzulapo vha tea u wana phindulo yavhuḓi nahone i vha khuthadzaho.
Ndeme ya tshelede: Tshumelo dza nnyi na nnyi dzi tea u nekedzwa nga nḓila ya u vhuedza nahone nga vhukoni u itela u nekedza vhadzulapo ndeme yavhuḓi ya tshelede
WEBUSAITHI INE VHA NGA I DALELA:
http://www.dpsa.gov.za
redtapetosmarttape@dpsa.gov.za
RI SHUMA roṱhe NGA MAFULUFULU KHA nḓisedzo YA TSHUMELO
Yo oliwa na u bviswa nga Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulanguli
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHUEDZEDZWA HA GIRA.txt</fn>
REF:24/004
Ndaa/Aa
U VHUEDZEDZWA HA GIRANTHI YA MUHOLEFHALI U YA NGA MULAYO WA THUSO KHA VHUPO,1992{WA VHU 59 WA 1992}
Vha khou divhadzwa nga ha khumbelo ya u vhuedzedzwa ha giranthi yavho ya vhuholefhali ye ya bvelaphanda.Giranthi yavho i do vhuedzedzwa na mbuelo u bva kha datumu iyi,na u bva musi zwi tshi khwathisedzwa uri vhuholefhali havho ndi ha tshothe.
Mbadelo na zwidodombedzwa zwa hune mbadelo dza itwa hone ndi zwi tevhelaho:
MBADELO DZI FHELA MUSI:--------------------------------------------------
MBADELO YA U THOMA U BADELWA:------------------------------------
MBADELO NGA NWEDZI:------------------------------------------------------
HUNE MBADELO DZA ITWA HONE/POSONI:-----------------------------
ZWIDODOMBEDZWA ZWA BANNGANI:------------------------------------
Muingo wa mbadelo u do katelwa kha mbadelo ya u thoma,arali mbadeloi tshi fhira mbadelo ya vundu,mbadelo i do kovhekanywa kha minwedzi yo vhalaho.Mafhungo nga vhudalo vha nga kwama ofisi ya vhune ire vhuponi ha havho.
Vha tea u ita tsedzuluso ya giranthi yavho,na u nekedza thanziela ya vhutshilo. Vha do divhadziwa nga lunwalomurahu ha minwedzi miraru kha datumu ya mvuseledzo kana kha datumu ine ngayo va nekedza thanziela ya vhutshilo. Mvelele dza mvuseledzo ya giranthi na u dzhiela nzhele nyimele ya muhumbeli inga ita uri Giranthi yavho i engedzwe, u fhungudzwa kana u imiswa, u kundelwa u vusuludza giranthi yavho kana u kundelwa u nekedza thanziela ya vhutshilo zwi nga ita uri giranthi yavho i imiswe.
U ya nga tshipida 12 na 17 ? tsha mulayo nnyi na nnyi ane a nekedza mafhungo nga ene mune ane usi vhe ngoho u diwanisa mulandu. U ya nga ha tshipida 18 tsha mulayo nnyi ane a wanala mulandu u tea u badela faini kana u valelwa dzhele lwa minwedzi i sa fhiri fumimbili. Kana u faniwa na u valelwa dzhele zwothe khathihi.
U kundelwa u vha na thodea idzi zwi nga isa kha u fheliswa ha giranthi yavho. Arali vha kundelwa u ya u dzhia giranthi yavho lwa minwedzi miraru giranthi yavho i nga fheliswa. Giranthi ine i sa vhe yavho vha tea u i lifha.
U ya nga tshipida 10 (1) tsha mulayo , vha na ndugelo ya u ita khumbelo ya tsedzuluso nga ha tsheo yo dzhiwaho nga Murado wa Khoro Tshitumbe ya vhune nga LUNWALO kha diresi i tevhelaho , kha maduvha a futahe u bva kha datumu ya lunwalo .
(Table : Murado wa khoro tshitumbe )
Arali hu si na vhungoho kha ndivhadzo iyi vha nga kwama ofisi ya vhune ire vhuponi ha havho.
Wavho a fulufhedzeaho
THOHO YA MUHASHO
Lunwalo ulu lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi uya nga khumbelo yavho.
elaho
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHUSA NA MULAYO WA .txt</fn>
U VHUSA NA MULAYO WA NDINGANYISO
U vhusa ndi mini?
U vhusa ndi u shumiswa ha maanḓa kha tshitshavha. U vhusa zwi kwama u dzhia tsheo dza zwa poḽotiki, u pulana matshilisano na ikonomi na u thoma, u londota na mishumo ya zwipiḓa na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi.
Vhushaka vhukati ha u vhusa na ndinganyiso ya mbeu
U sa lingana na khethululo ya mbeu zwi ḓo dzula zwo simiwa ngomu ngomu ha zwipiḓa, nyito na vhuḓifari ha tshitshavha. Milayo na dziphoḽisi na mbekanyamushumo dza muvhuso zwi nga itela khaedu khethululo na u phuromotha ndinganyiso. Zwi nga dovha hafhu zwa phuromotha na u sima maanḓa a u vha ṱhoho na nḓowelo dza mbeu nḓowelo dza mbeu na u vusuludza tshiimo tsha u nyadziwa ha vhafumakadzi kha tshitshavha.
U dzheniswa ha mafhungo mbeu kha mulayo, phoḽisi dza muvhuso na mbekanyamushumo na maitele, matshimbidzele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi khou ṱoḓa u swikelelwa u lingana ha mbeu.
Zwi a ṱanganedzwa nga u angaredza u swikelela na u dzhenelela ha vhafumakadzi kha kha u dzhiwa ha tsheo dza maimo oṱhe ndi pfanelo ya ndeme, nahone uri vhafumakadzi vha vhe na vhupfiwa kha u dzhiwa ha tsheo, vha fanela u vha vhe na miraḓo minzhi kha zwiimiswa zwenezwo.
U Vhusa Afurika Tshipembe
U bva tshee ha vha na tshanduko u bva kha muvhuso wa khethano nga lukanda u ya kha demokirasi nga 1994 ho no vha na zwithu zwavhuḓi zwe zwa swikelelwa zwa vhafumakadzi kha sia ḽa zwa poḽotiki, hu tshi katelwa:
? U dzhenelela huhulwane kha maitele a u vhusa;
? U Dzhenelela huhulwane kha muvhuso;
? U thomiwa ha zwiimiswa zwo fhambanaho zwa u bveledza ndinganyiso ya mbeu; na
? U ṱanganelana ha kuvhonele kwa mbeu kha mulayo, phoḽisi dza nnyi na nnyi, mbekanyamushumo na dzithandela.
Ho no thomiwa zwiimiswa zwo fhambanaho zwa u alusa ndinganyiso ya mbeu zwi fanaho na:
? Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu (CGE) ? ndi tshiṅwe tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwa Ndima ya vhu 9 zwine zwa tikedza Demokirasi ya Mulayotewa yo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 181ya Mulayotewa. Yo thomiwa nga Lambamai 1997 nga mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996;
? Ofisi ya Tshiimo tsha Vhafumakadzi .The Office on the Status of Women (OSW)? ? i wanala kha Ofisi ya Muphuresidennde na hone ofisi dzayo dza Mavunḓu dzi fanela u wanala kha Ofisi dza Mulangavun.u. Ndi ḽone mu.umanyi wa ndeme vhukati ha vhuḓiimiseli vhuhulwane ha muvhuso ha ndinganyiso ya mbeu na u itwa ha vhuḓiimiseli honoho. Mishumo mihulwane ya OSW ndi u ṱanganya, u tshimbidza na u lavhelesa u tevhedzwa ha phoḽisi dza mbeu dza muvhuso. OSW i dovha ya vha na vhuḓifhinduleli lavhelesa uri muvhuso u khou tevhedza dzishumiswa zwa dzitshaka zwi fanaho na CEDAW;
? Tshigwada tsha Vhafumakadzi tsha Phalamenndeni .The Parliamentary Women.s Group (PWG) ? ndi muṱangano wa madzangano manzhi a vhafumakadzi vhoṱhe vha phalamenndeni kha vhusimamilayo ha lushaka. Mishumo yayo i katela, u thusa vhafumakadzi vha phalamenndeni kha u rera na u vhumba vhuthihi kha mafhungo a mbeu, na u vhona uri huna tshanduko ya phalamennde ya u ri hu vhe na mbeu dzo fhamanaho kha zwiimiswa zwayo
? Komiti yo Imaho yo ṱanganelanaho ya u Khwinisa Ndeme na Tshiimo tsha Vhafumakadzi .The Joint Standing Committee on Improving the Quality of Life and Status of Women? ? i na miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Nga u angaredza, mushumo wa Komiti yo Imaho kha vhusimamulayo ha lushaka ndi u vhona uri hu na muvhuso wo khwaṱhaho u si na vhukwila na u tshimbidza mahumbulwa a maitele a mulayo. Dzi na vhuḓifhinduleli ha u sedza mihasho ya muvhuso na u ṱanganedza mulayo une wa bveledzwa nga mihasho.
Zwithu zwihulwane zwo swikelelwaho nga ndinganyiso ya mbeu, Afurika Tshipembe zwino ḓi na tshivhalo tsha vhu 11 kha zwivhalo zwihulwane zwa u dzhenelela ha vhafumakadzi phalamenndeni kha ḽifhasi yoṱhe.
vhuḓiimiseli ha muvhuso kha u dzhenelela ha vhafumakadzi ho sumbedzwa na kha Vhuimo ha Khabinethe he tshivhalo tsha vhafumakadzi kha Khabinethe Tsha aluwa u bva kha 15% nga 1994 u ya kha 28% nga 1999 na 40% nga 2004. Hohu u engedzea ha u dzhenelela ha vhafumakaddzi ho vhonala na kha vhuimo ha Mavunḓu hune nga murahu ha khetho dza 2004, vha 4 kha Vhalangavunḓu vha 9 ndi vhafumakadzi.
dziṅwe dza Mbuelo dza Ndeme Dzo itwaho nga Vhafumakadzi Nga Murahu ha 1994 dzi katela:
? Ndinganyiso ya mbeu ine ya khou khwaṱhisedzwa sa wone mulayo muhulwane wa demokhirasi ntswa;
? vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u phuromotha na u vhona uri hu na u aluswa ha ndinganyiso ya mbeu kha zwiimiswa zwa muvhuso na kha dziṅwe sekhithara dza ikonomi;
? Hu na zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mulayo na zwipiḓa zwo dzudzanyeaho zwa u bveledza na u phuromotha ndinganyiso ya mbeu;
? Vhafumakadzi vha hone kha poḽotiki lu vhonalaho nahone tshivhalo tshihulwane kha ḽifhasi nahone hu na maitele a zwiimiswa a u zwa Walusa na u phuromotha ndunganyiso ya mbeu.
dziṅwe dza Khaedu Dze Vhafumakadzi vha Livhana nadzo nga Murahu ha 1994 dzi katela:
vhuḓiimiseli ha vhafumakadzi na vhanna vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u thoma ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe;
U ḓidzhenisa huhulwane ha poḽotiki kha milayo ya matshilisano na mvelele zwine zwa langa vhutshilo ha vhathu ha ḓuvha na ḓuvha kha tshitshavha tshashu na vhafumakadzi vha nyadziwaho;
? Vhafumakadzi vhanzhi vha kha ḓi bvela phanḓa na u tambudzwa nga vhushai, HIV/AIDS na khakhathi dza mbeu;
? Nyimele ya vhafumakadzi ya matshilisano na ya ikonomi, nga maanḓa kha vhafumakadzi vha vhashai vha vharema vha mahayani, a yo ngo shanduka lune hu kha ḓi vha na tshikhala kha u swikelela ha zwa poḽotiki na zwa mulayo na zwine matshilo a vhafumakadzi vhanzhi a vha zwone. Kanzhi milayo ya matshilisano na mvelele ya tshitshavha i fhaṱa luvhondo luhulwane lwa u thivhela u ḓiphina nga pfanelo dzi re kha mulayo;
? Naho Mulayotewa washu na milayo yo fhambanaho i tshi khwaṱhisa uri vhafumakadzi vha fanelwa nga u swikelela hu linganaho kha mbuelo dza demokirasi na uri vha fanela u farwa u lingana, na ya ṱhompho, vha sa tambudzwi nahone vha tshi kona u ḓifara zwavhuḓi kha mivhili na kha mihumbulo, milayo ya mvelele ine ya fhaṱa vhafumakadzi i a vha dzivhisa hezwi;
? U bviswa ha zwiko zwi konisa mbekanyamushumo dza mitshini ya mbeu nay a zwiimiswa ya lushaka;
? vhuḓifari ha kale na nḓowelo dzine dza ruma vhafumakadzi kha zwa phuraivethe na vhanna kha zwa nnyi na nnyi, ho khwaṱhiswa nga nḓila dzo fhambanaho nga milayo, mvelele, vhurereli na media.
Mutheo wa zwa Mulayo na phoḽisi
1) ZWISHUMISWA ZWA DZITHAKA ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI
? Buthano ḽa u Fhelisa nḓila dzoṱhe dza U Khethulula Vhafumakadzi (CEDAW);
? Khuvhangano ya ḽifhasi ya Vhuvhili ya United Nations ya Vhafumakadzi (Mulayo wa Nyito wa Beijing). platform
2) ZWISHUMISWA ZWA DZINGU ZWA U PHUROMOTHA PFANELO DZA VHAFUMAKADZI MALUGANA NA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI
* Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhuthu na dza Vhathu;
* Mulevho wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika, wa 1997
* U ḓivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi, ya 1999.
3) MILAYO NA MILANDU YA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI NA MBEU YA AFURIKA TSHIPEMBE
? Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996 (mulayotewa);
? Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa vhu 55 wa 1998;
? Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa 1996;
? Mulayo wa U ḓinangela u Thutha Thumbu wa 1996;
? Mulayo wa Mutheo wa Nyimele dza Vhashumi Mishumoni wa 1997;
? Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995;
? Mulayo wa Khakhathi dza miṱani 1998;
? Mulayo wa u ṱanganedzwa ha Mbingano wa Sialala wa 1998;
2
1
<fn>ven_Article_National Language Services_U VHUYEDZEDZWA HA GIR.txt</fn>

 REF 53/001
[Standard heading containing provincial department.s name and address and date of letter]
[Address]
Aa/Ndaa
U VHUYEDZEDZWA HA GIRANTHI YA VHAHOLEFHALI KANA VHA SA KONI U D(IITELA U YA NGA MULAYO WA THUSO YA VHATHU, 1992 (MULAYO 59 WA 1992)
Vha khou ḓivhadzwa uri khumbelo yavho ya u vhuyedzedzwa ha giranthi ya vhaholefhali yo ṱanganedzwa nahone I ḓo vhuyedzedzwa u bva nga lṄa (D(uvha)
Zwidodombedzwa zwa tshelede ine ya badelwa na fhethu hune ya badelwa hone zwi nga nḓila I tevhelaho:
D(UVHA L(A U THOMA L(A MBADELO:	_______________________________
TSHELEDE YA U THOMA INE YA BADELWA	:	_______________________________
TSHELEDE INE YA BADELWA N(WEDZI MUN(WE NA MUN(WE: _______________________________
HUNE MBADELO DZA ITWA HONE/POSWONI.	:	_______________________________
ZWIDODOMBEDZWA ZWA BANNGA	:	_______________________________
Tshelede yo salelaho yo katelwa kha mbadelo ya u thoma.
Muofisi wa zwa mutakalo kana phanele ya u sedzulusa yo khwaṱhisedza uri vhuhole havho ndi ha tshifhinganyana nahone vhu ḓo fhedza . Ngauralo iyi giranthi I ḓo imiswa nga .
Arali vha tshi vhona unga vha kha ḓi vha vho tea u wana giranthi ya vhaholefhali, vho tendelwa u ita khumbelo nga vhuswa ya giranthi ya vhaholefhali.
U ya nga khethekanyo 12 na 17 ? ya Mulayo muthu muṋwe na muṋwe ane a ṋetshedza vhuṱanzi ha u zwifha a tshi itela u wana giranthi u ḓo vha o pfuka mulayo. U ya nga khethekanyo 18 ya Mulayo , muthu muṋwe na muṋwe o pfukaho mulayo u ḓo fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi no lingana miṋwedzi ya 12, kana a fainiwa na u valelwa khathihi.
U kundelwa u tevhedzela ṱhoḓea dza Mulayo zwi ḓo ita uri giranthi yavho I imiswe. Giranthi iṋwe na iṋwe yo waniwaho nga nḓila I si yone I fanela u lifhiwa.
U ya nga khethekanyo 10 (1) ya Mulayo na ndaulo ya 25, vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo yo dzhiiwaho ya malugana na tshifhinga tshe giranthi ya ṋetshedzwa, kana tshelede yo badelwaho. Aphili yavho I tea u rumelwa kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi aḓirese hu sa athu fhela maḓuvha a 90 vho wana nḓivhadzo vho ṱanganedza ulu luṋwalo.
Wavho a fulufhedzeaho,
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi nḓivhadzo, kha vha kwame ofisi ya Vhulondoti I re tsini navho.
T(HOHO YA MUHASHO
 REF: 12/003
[Standard heading containing provincial department.s name and address and date of letter]
[Address]
Aa/Ndaa
KHUMBELO YA GIRANTHI YA VHAHOLEFHALI KANA VHA SA KONI U D(IITELA U YA NGA MULAYO WA THUSO YA VHATHU, 1992 (MULAYO 59 WA 1992)
Malugana na khumbelo yavho ya giranthi ya vhaholefhali
Nga murahu ha musi ho itwa tsedzuluso, ho wanala uri khumbelo yavho a yo ngo ṱanganedzwa zwo itiswa nga zwi tevhelaho:
[(As per attached reasons)]
U ya nga Khethekanyo 10(1) ya Mulayo na Ndaulo ya 25(2) vha na pfanelo ya u aphila malugana na iyi tsheo yo dzhiiwaho ya u sa vha nṋea giranthi kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi aḓirese I tevhelaho hu sa athu fhela maḓuvha a 90 vho wana ulu luṋwalo:
(Table: MEC addresses)
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi nḓivhadzo, kha vha kwame ofisi ya Vhulondoti I re tsini navho.
Wavho a fulufhedzeaho,
T(HOHO YA MUHASHO
 REF: 3/006
[Standard heading containing provincial department.s name and address and date of letter]
[Address]
Aa/Ndaa
KHUMBELO YA GIRANTHI YA VHAHOLEFHALI KANA VHA SA KONI U D(IITELA U YA NGA MULAYO WA THUSO YA VHATHU, 1992 (MULAYO 59 WA 1992)
Vha khou ḓivhadzwa uri khumbelo yavho ya giranthi ya vhaholefhali yo ṱanganedzwa u bva nga lṄa
Zwidodombedzwa zwa tshelede ine ya badelwa na fhethu hune ya badelwa hone zwi nga nḓila I tevhelaho:
D(UVHA L(A U THOMA L(A MBADELO :
TSHELEDE YA U THOMA INE YA BADELWA	:	_______________________________
TSHELEDE INE YA BADELWA N(WEDZI MUN(WE NA MUN(WE: _______________________________
HUNE MBADELO DZA ITWA HONE/POSWONI.	:	_______________________________
ZWIDODOMBEDZWA ZWA BANNGA	:	_______________________________
Tshelede yo salelaho yo katelwa kha mbadelo ya u thoma.
U ya nga Ndaulo ya 23 ofisi yapo I ḓo vha humbela uri vha I ḓivhadze nga ha tshanduko nga u angaredza, maimo a zwa mutakalo na kana a masheleni avho na a mufarisi wavho. Giranthi yavho I nga kha ḓi engedzedzwa, u fhungudzwa kana ya imisiwa u bva nga ḓuvha ḽine lṄa ḓo vha ḽo vhewa nga Mulangi-Dzhenerala, zwi tshi bva kha maimo a muthu.
Muofisi wa zwa mutakalo kana phanele ya u sedzulusa yo khwaṱhisedza uri vhuhole havho ndi ha tshifhinganyana nahone vhu ḓo fhedza . Zwenezwo iyi giranthi I ḓo imiswa nga .
Arali vha tshi vhona unga vha kha ḓi vha vho tea u wana giranthi ya vhaholefhali, vho tendelwa u ita khumbelo nga vhuswa ya giranthi ya vhaholefhali.
U ya nga khethekanyo 12 na 17 ? ya Mulayo muthu muṋwe na muṋwe ane a ṋetshedza vhuṱanzi ha u zwifha a tshi itela u wana giranthi u ḓo vha o pfuka mulayo. U ya nga khethekanyo 18 ya Mulayo , muthu muṋwe na muṋwe o pfukaho mulayo u ḓo fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi no lingana miṋwedzi ya 12, kana a fainiwa na u valelwa khathihi.
U kundelwa u tevhedzela ṱhoḓea dza Mulayo zwi ḓo ita uri giranthi yavho I imiswe. Arali vha kundwa u ḓa u dzhia giranthi yavho tshifhinga tshine tsha lingana miṋwedzi miraru I tshi tevhekana, giranthi yavho I ḓo imisiwa. Giranthi iṋwe na iṋwe yo waniwaho nga nḓila I si yone I fanela u lifhiwa.
U ya nga khethekanyo 10 (1) ya Mulayo vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo yo dzhiiwaho ya malugana na tshifhinga tshe giranthi ya ṋetshedzwa, kana tshelede yo badelwaho. Aphili yavho I tea u rumelwa kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi aḓirese hu sa athu fhela maḓuvha a 90 vho wana ulu luṋwalo.
(Table: MEC addresses)
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi nḓivhadzo, kha vha kwame ofisi ya vhulondoti I re tsini navho.
Wavho a fulufhedzeaho,
T(HOHO YA MUHASHO
In terms of Regulation 2(3)(a) a person shall be eligible for a grant for a disabled person only if the disability is confirmed by a medical report of a medical officer. The assessment of a medical officer is that, based on your current medical condition, you do not qualify for a grant for a disabled person.
U ya nga Ndaulo 2(3)(a) muthu u ḓo tea u wana giranthi ya vhaholefhali fhedzi arali vhuhole hawe vhu tshi khou khwaṱhisedzwa nga muvhigo wa mutakalo une wa bva kha muofisi wa zwa mutakalo. Tsedzuluso yo itwaho nga muofisi wa mutakalo I sumbedza uri u ya nga tshiimo tsha mutakalo wavho tsha zwino, a vho ngo tea u wana giranthi ya vhaholefhali.
<fn>ven_Article_National Language Services_U fhaela lushaka dzin.txt</fn>

U fhaṱela lushaka dzinnḓu,
Muhasho wa zwa dzinnḓu,
U fhaṱa dzinnḓu ho thoma!
Ho no fhaṱiwa nnḓu dzi fhiraho R1, 6 milioni u bva nga ṅwaha wa 1994
Nzudzanyo dza dzinnḓu na thuso ya masheleni zwi tshi itelwa vhashai.
Ro ḓiimisela u vha fha nnḓu arali vha tshi tea u i wana.
ṱhoḓea dza u ri vha vhe na nnḓu,
U ri vha wane nnḓu vha tea u vha vho malana na muṅwe muthu kana vha tshi khou tou dzulisana na onoyo muthu. Vha tea u vha vha na vhathu vhane vha khou vha unḓa, sa vhana vhavho kana mualuwa ane a vha muraḓo wa muṱa wavho. Vha tea u vha vhe mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana vhe na ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa u dzula kha ḽino (Afurika Tshipembe) ḽa tshifhinga tshoṱhe. Vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho fumbili nthihi nahone vha tshi nga kona u dzhenela zwa dzikon.iraka. Vha tea u vha vha sa holi muholo u fhiraho R3500.00 nga ṅwedzi muṱani wavho woṱhe, nga nnḓani ha hezwi zwoṱhe vha tea u vha vha saathu u ṱanganedza thuso ya masheleni i bvaho muvhusoni nahone vha vhe vha saathu u vha na nnḓu na luthihi.
Kha vha sedzuluse arali vho tea u wana thuso ya masheleni malugana na zwa dzinnḓu,
Khethekanyo ya muholo
thuso ya masheleni
R000 ? u swika kha R1500
R23100
R1501 ? R2500
R14200
R2501 ? R3500
R7800
Vhaholefhali, vhathu vhane vha khou lwalesa na vhaaluwa, tenda muholo wavho wa vha u fhasi ha R800 nga ṅwedzi


nḓila ya u ita khumbelo.
Musi vha tshi ita khumbelo, vha tea u vha na zwi tevheleho:
> Bugu ya vhuṋe yavho na ya mufarisi wavho.
> ṱhanziela ya mabebo
> ḽiṅwalo ḽa tsumbamuholo.
Musi vho no ralo, vha ye u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa dzinnḓu wa vunḓu kana ofisini dza masipala wa hune vha dzula hone.
 Thuso ya masheleni ya vhaholefhali
Rine ri a londola vhaholefhali
Naa vhaholefhali vhane vha tea u wana thuso ya masheleni ri vha thusa nga mini?
Vhaholefhali vhane vha tea u wana thuso ya masheleni ri vha ḓea tshelede i linganaho R25 580,00 na dziṅwe nyengedzedzo dza masheleni dza u khwinisa nnḓu dzavho sa u pheiva na hune zwidulo zwa vhaholefhali zwa ḓo tshimbila hone, na hune dzitsimbi dza u ḓitika dza fhaṱiwa u fana na hune ha ṱambelwa hone, na dzibele dza kha mahothi hu tshi itelwa madzingan.evhe.
Thuso dza masheleni dza muthu nga muthihi
Heyi thuso ya masheleni i ṋetshedzwa fhedzi muthu ane a ṱoḓa u renga nnḓu yo no fhaṱiwaho kana tshitentsi, ine ya vha yo fhaṱiwa nga rakon.iraka. Thuso ya masheleni yo raliho i wanwa nga mu.akhulu u a fhinduwa.
Thuso ya masheleni ya muṱanganelano
Arali vha tshi dzula fhethu hune tshitentsi tshe vha tshi rengiselwa nga muvhuso tsha vha tshi tshi khou londotwa nga masipala, vha tea u ṋewa THUSO YA MASHELENI YA muṱanganelano hune vha ḓo ṋewa tshelede i linganaho R12521,00 ine I nga shumiswa u fhaṱa kana u khwinisa nnḓu yavho.
Thuso dza masheleni zwi tshi ya nga zwigwada.
Thuso ya masheleni yo raliho i waniwa nga zwigwada zwa vhathu vho tendelwaho lwa mulayo, u wana ndaka uri vha dzule khayo na uri vha i laule.
Tshigwada tshenetsho tshi wana R23 100.00 nga tshigwada kana muṱa une muholo wawo wa vha fhasi ha R3500.00 nga ṅwedzi.
Khadzimiso ya masheleni malugana na zwa dzinnḓu mahayani. (Rural Housing Loan Fund)
Mushumo muhulwane wa khadzimiso ya masheleni a u thusa nga dzinnḓu mahayani ndi u ḓea khadzimiso nga kha mazhendedzi kha vhane vha hola miholo ya fhasi vhane vha ṱoḓa u khwinisa dzinnḓu dzavho. Khwiniso ya dzinnḓu I itwa nga vhathu vhone vhane. Hafha mushumo muhulwane ndi u bveledzisa vhathu vhane vha dzula mahayani uri vha kone u kolodwa tshelede uri vha kone u thusana na u londotana na u vhulunga na u vha na vhukoni ha u ḓifhaṱela na u khwinisa nnḓu dzavho.
muṱa wa Malabeni kha vunḓu ḽa Limpopo wo fhaṱa nnḓu vhaṋu nga u tou tevhekana nga khadzimiso ya masheleni a nnḓu dza mahayani i no pfi Agishana nga masheleni e vha tou .ivhulungela vhone vhane.
Thuso ya masheleni i tshimbilelanaho na thandela
Hedzi ndi nnḓu dzine dza fhaṱiwa nga vhoradzikon.iraka, vho tholiwa nga Muvhuso wa vunḓu kana masipala hu tshi itelwa zwigwada zwa vhathu vho teaho u wana thuso ya masheleni. Thuso ya masheleni I ṋetshedzwa u ya nga muholo wa muthu. Arali muthu a tshi ṱoḓa nnḓu I sa tshimbilelani na muholo wawe, u ḓo tea u badela tshelede ine ya khou ṱahela?
Thuso ya masheleni ya u pfuluwa
Thuso ya masheleni iyi I ṋekedzwa vhahadzimi I tshi bva banngani, kha vhane nga ḽa 31 Ṱhangule 1997 vho vha vhe murahu kha mbadelo ya ṅwedzi nga ṅwedzi nga miṅwedzi miraru vhane vha tea u pfuluselwa kha dzinnḓu dzine dza kona u swikelelwa nga muṅwe na muṅwe. Muhasho wa zwa dzinnḓu wo ḓibaḓekanya na khantsela ya u bannga wo bveledza khamphani ine ya vhidzwa u pfi SERVCON housing solutions (pty) Ltd. u dzudzanya ṋetshedzo dza gavhelo ḽa u pfuluwa sa nḓila ya u ita uri zwa dzinnḓu zwi vhe ngonani.
Mbekanyamushumo ya u ḓifhaṱela dzinnḓu ya vhathu
Thuso ya masheleni iyi I ṋewa vhathu vhane vha ṱoḓa u ḓifhaṱela mahaya avho nga vhone vhane. Hezwi zwo fhambana na zwine rakon.iraka a ita ngauri uyu u tou fhaṱela vhathu dzinnḓu, Hafha vhathu vha ṱhogomela kufhaṱelwe kwa dzinnḓu dzavho vha tshi thusiwa nga dzangano ḽa u thusedza.
Mbadelo dza u engedzedza dzi a wanala uri dzi kone u badela thikhedzo ine vha I wana.
Ndi nnyi ane a tea u bvisa R2 479-00?
Muvhuso wo bvisa mulayo wa uri vha.anganedzi vha thuso ya masheleni vha tea u shela mulenzhe kha uri vha kone u I wana. Ndivho ya u dzhenelela ha vha.anganedzi vha thuso ya masheleni kha thasululo ya u wana havho dzinnḓu uri hu bveledzwe vhupo vhune vhathu vha kona u vhona ndeme ya ndaka ine ya ṋetshedzwa nga kha thuso ya masheleni ya dzinnḓu,
U bva nga ḽa 01 Lambamai 2002, vhoṱhe vha.anganedzi vha thuso ya masheleni vha tea u mbo ḓi shela mulenzhe.
Vha tevhelaho a vho ngo tea u shela mulenzhe:
* vhaaluwa, vhaholefhali, vhalwadze, tenda vha vha tshi hola tshelede I re fhasi ha R800-00 nga ṅwedzi.
* Vha.anganedzi vha thuso dza masheleni vha vhupo ha mahayani.
* Vha.anganedzi vha thuso dza masheleni vha mbekanyamushumo dzo tendelwaho dza u fhaṱa dzinnḓu,
* Vha.anganedzi vha thuso dza masheleni vhane vha wana nnḓu dza muvhuso nga shishi.
 Thuso dza masheleni dza mahayani
Thuso ya masheleni heyi I ṋekedzwa vha.anganedzi vha re na pfanelo dza mavu ane vha dzula khao. Mavu haya a wanala vhuponi ha mahayani nahone a nga fhasi ha ndaulo ya mahosi apo. Aya mavu ndi a muvhuso. Idzi thuso dza masheleni dzi wanala nga nḓila ya thandela nahone vha.anganedzi vha tikedzwa nga mazhendedzi a u thoma u shumisa. Vha.anganedzi vha thuso dza masheleni hafha vha na pfanelo ya u dzhia tsheo kha uri vha nga shumisisa hani thuso dzavho dza masheleni, hu nga vha kha ṋetshedzo ya kha tshumelo kana kha u fhaṱwa ha dzinnḓu kana zwoṱhe zwo ṱangana,
Luafhulelo lwa tshikimu tsha mbuelo
Tshifhingani tsho fhelaho, zwihuluhulu kha vhupo ha vhathu vhatswu sa Soweto, Mamelodi na Huṅwe-vho, Muvhuso wa kale wo vha u tshi fhaṱela vhathu dzinnḓu dza u rennda. Vhathu vho dzulaho kha hedzi dzinnḓu hu saathu u swika ḽa 15 Ṱhafamuhwe 1991, vha nga ita khumbelo ya luafhulelo kha mutengo wa nnḓu u swikaho kha R7 500.00.
Zwifhinga zwinzhi hedzi dzinnḓu dzi ṋewa vhathu mahala nga nṱhani ha uri luafhulelo lwa R7 500,00 lu fhira mutengo wa nnḓu,
MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA MALUGANA NA MVELEDZISO YA dzinnḓu YA TSHIFHINGA tshoṱhe.
U ya nga ha Mulayo wa dzinnḓu, Minisiṱa wa dzinnḓu vho bveledza maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na mveledziso ya dzinndu. Gumofulu ḽa R10 379.00 ḽa thuso ya masheleni khulwanesa ḓi nga shumisiwa kha mveledziso ya dzinnḓu,
* Tshelede yo salaho ya R12 521.00 I nga shumisiwa kha mutheo wa nnḓu,
* Vha.anganedzi vha thuso dza masheleni vhane vha tama u shumisa rakon.iraka u fhaṱa nnḓu, vha tea u badela R2479.00 musi nnḓu I saathu u thoma u fhaḓiwa.
* dzinnḓu dzoṱhe dzi fhaṱwaho nga rakon.iraka dzi tea u ṅwaliswa kha National Home Building Registration Council nahone dzi ṋewe themendelo ya miṅwaha miṱanu.
* Mabunga na maḓi zwo tea u vha hone. Vha.anganedzi vha thuso dza masheleni vha tamaho u dzhenelela kha u fhaṱiwa ha dzinnḓu dzavho nga kha mbkanyamushumo ya vhathu ya u ḓifhaṱela dzinnḓu, a vha lavhelelwi u bvisa masheleni.
Vhashumisani na rine kha zwa dzinnḓu na zwine vha tea u ita.
Koporasi ya zwa mbadelo ya dzinnḓu ya lushaka
maanḓa o ṋetshedzwaho
Koporasi ya zwa mbadelo ya dzinnḓu ya lushaka yo thomiwa uri I bveledze nḓila ntswa na dza khwine kha u dzudzanya masheleni a u badela dzinnḓu, u bva kha zwiko zwi si zwa muvhuso zwo ṱanganelanaho na vhunzhi ha madzangano .
SERVCON Housing Solutions (Pty) Ltd.
maanḓa o ṋetshedzwaho
U dzudzanya ṋetshedzo ya gavhelo ḽa u pfuluwa sa iṅwe ya nḓila dza u ita uri zwa dzinnḓu zwi vhe ngonani. Iyi ndi khamphani yo .anganelanwaho nga muvhuso na dzibannga u itela uri zwa dzinnḓu zwi vhe ngonani. Mushumo wa khamphani ya Servcon ndi u ṋekedza vhulanguli ha maimo a nṱha kha phothifolio (vhahadzimi vhoṱhe vha kwameaho, vho kundwaho u badela lwa miṅwedzi miraru kana u fhira) yo vhumbiwaho nga dziPIP dza 33,306 na dziNpl dzine khadzimiso yadzo ya tshelede ya u thoma ya vha R1277317708 u bva nga ḓuvha ḽa u fhedza ḓiswa ḽa 31 Ṱhangule 1997.
Thubelisha Homes
Maanda o ṋetshedzwaho
U wana kana u bveledza nnḓu dzo linganelaho. Servcon I ḓo bvela phanḓa u ṋetshedza Thubelisha zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa vhathu vho sainaho thendelano malugana na nnḓu dzo linganelaho.
Izwi zwidodombedzwa zwi ḓo dzudzanywa na u sedzuluswa zwavhuḓi nga Thubelisha u ya nga fhethu hune nnḓu dza ḓo fhatiwa hone, na nga uri muṱa u ḓo kona u badela naa u itela u vhona uri ndi nnḓu nngana nahone dza lushaka-ḓe dzine dza ḓo fhaṱwa.
National urban reconstruction and housing agency (NUCHA)
maanḓa o ṋetshedzwaho
Zwine NUCHA ya tea u ita zwone ndi u ita uri masheleni ane a ṋekedzwa kha vhanekedzi vhao a kone u swikelela vhathu vhane vha hola miholo miṱuku uri nnḓu dzo teaho dzi kone u fhaṱwa.
U ita hezwi NUCHA I ṋekedza thendelo dza u vala zwikhala zwa .hahelelo. I dovha ya langa mbekanyamushumo dza u vhulunga dza zwa dzinnḓu,
Social Housing Foundation (SHF)
maanḓa o ṋetshedzwaho
U itela uri nga u angaredza hu bveledzwe na u fhaṱa vhukoni kha madzangano a zwa dzinnḓu dza vhathu.
U ṱuṱuwedza tshumisano, ho sedzwa ngomu ha shango na nnḓa, nga u ita uri vhoṱhe vho teaho u shumisana vha ṱanganyise nḓivho, vhukoni na tshumisano.
U bveledza mutheo wa phoḽisi ya zwa u fhaṱa nnḓu dza vhathu.
National Home Builders registration council. (NHBRC)
maanḓa o ṋetshedzwaho
DziNHBRC dzi tsireledza madzangalelo a vhathu vhane vha fhaṱelwa dzinnḓu nga u vha fulufhedzisa uri vha ḓo vha tsireledza kha vhukhakhi ho itwaho kha nnḓu dzavho kana nga u tevhedzela zwe vha fulufhedzisa u ya nga ha uyu mulayo.
mbonelophanḓa
U fhaṱela lushaka nnḓu dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu
Ndivho
U thoma na u ṱuṱuwedza mbekanyamushumo ya tshifhinga tshoṱhe ine ya ṋetshedza vhathu vhoṱhe nnḓu dzine dza vha fusha nga nḓila I linganaho.
U fhaṱela lushaka dzinnḓu
Muhasho wa zwa dzinnḓu
DziMEC & dziPRO ? dza zwa dzinnḓu
1
<fn>ven_Article_National Language Services_U tsireledzea ha vhae.txt</fn>

U tsireledzea ha vhaendanganayo
1. U tshimbila tsini na gondo
* Kha vha tshimbile kha pheivimennde. Arali hu si na pheivimennde, vha tshimbile kha tshanḓa tsha u lṄa tsha gondo kule na gondo.
* Arali vha tshi khou tshimbila tsini na gondo ḽine lṄa shumiswa nga nnyi na nnyi, kha vha vhone uri vha tshimbila kha tshanḓa tsha u lṄa nahone kule na gondo vho lavhelesa vhuendi vhune ha khou ḓa.
* Vhunzhi ha zwiendisi zwi shumisa magondo o fhambanaho zwi tshi khou gidima nga luvhilo lwo fhambanaho. Ngauralo zwi khombo nga maanḓa uri vhana vha tambe kha pheivimennde/kana nga thungo ha gondo. Arali ṋwana a tshi khou tamba vhukati ha gondo, mureili a nga kha ḓi si kone u khonisa goloi kana u ima nga u ṱavhanya. Izwi zwi nga itea uri ṋwana onoyo a huvhale kana a lovhe.
* Tshifhinga ṱshothe kha vha tshimbile vho lavhelesa vhuendi vhune ha khou ḓa uri vha kone u vhona zwiendisi zwine zwa khou ḓa nga u ṱavhanya.
* Vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṋwaha ya 12 a vha koni u kala tshifhinga tshine tshiendisi tsha ḓo swika khavho. Kha vha vhone uri vhana vhenevho vha fhelekedzwa nga vhathu vhahulwane.
2. U pfuka gondo
* Kha vha pfuke gondo fhedzi arali hu si na vhuendi vhu no khou ḓa. Vha songo gidima.
* Vha songo pfuka fhethu hune vha sa ḓo kona u vhona goloi dzi no khou ḓa hu no nga sa kha fhethu ho kombamaho na zwitavhana kana mivhundu vhunga zwi tshi konḓa uri mureili a vha vhone hu tshee na tshifhinga
* Vhaendanganayo a vho ngo tendelwa kha FIRIWEI
* Kha vha pfuke vha tshi khou buḓekanya gondo
2.1 U pfuka gondo nga murahu ha musi vho tsa kha tshiendedzi tshine tsha shumiswa nga nnyi na nnyi: DZIBISI NA DZITHEKHISI
* Vha songo tsa kha bisi/thekhisi u swikela vha tshi vha na vhuṱanzi ha uri yo ima.
* Kha vha ime u swikela bisi/thekhisi i tshi takuwa uri vha kone u vhona zwiendisi zwine zwa khou ḓa zwi tshi bva kha masia oṱhe a gondo.
* Musi hu si tshee na zwiendisi zwine zwa khou fhira, vha nga pfuka gondo nga u ṱavhanya nga murahu ha musi vho lavhelesa kha tsha u lṄa, kha tsha monde vha dovha hafhu vha lavhelesa kha tsha u ḽa.
* Zwi khombo nga maanḓa u pfuka nga phanḓa ha bisi/thekhisi ine ya khou tsitsa vhanamedzwa ngauri:
* Vha nga thulwa nga bisi/thekhisi yeneyo ye vha vha vho i namela.
* Vha nga thulwa/kana vha vhulawa nga tshiendisi tshine tsha khou bva kha sia ḽenelo ḽine bisi/thekhisi ye vha vha vho i namela ya bva khaḽo
* Kha vha tse kha vhuimabisi kana hune thekhisi dza tsitsa hone.
2.2 U pfuka gondo kha dzirovhoto/mbone dza vhuendi
* Kha vha pfuke fhedzi arali luvhone lu lu ludala. Vha vha vho tsireledzea nga u ita ngauralo.
* Arali luvhone ludala lwa shanduka lwa vha lutswuku vha vhukati ha gondo, kha vha bvele phanḓa vha lavhelese zwiendisi zwi no khou ḓa nga phanḓa na nga murahu.
* Musi luvhone lu lutswuku lwa rovhoto lu tshi shanduka lwa vha ludala, lu nea zwiendisi zwa nga phanḓa na zwa nga murahu tshifhinga tsha u pfuka. Kha vha vhone uri mureili u a vha vhona na uri o ima phanḓa ha musi vha tshi pfuka
* Gondo ḽo itelwa u shumiswa nga vhathu vhoṱhe; ngauralo ndi zwa vhuṱhogwa uri vha pfuke nga u ṱavhanya uri vhareili na vhone vha kone u fhira.
2.3 U pfukekanya/u pfuka huṋwe na huṋwe hune ha si vhe na zwithu kana tswayo dza u laula u pfukha
* U pfukekanya zwi amba u pfuka fhethu huṋwe na huṋwe hune ha si vhe na tswayo dza u laula u pfuka. Izwi zwi khombo nga maanḓa nahone zwi nga ita uri vha huvhale kana vha lovhe.
* Vhareili vha lavhelela uri vhathu vha pfuke fhethu hune ha vha na tswayo dza u laula u pfuka dzi no nga sa: buloko ya u pfuka vhaendanganayo, kha zwitopo zwa u ima na dzirovhoto. Naho zwo ralo, vhaendanganayo vha tea u pfuka nga u ṱavhanya u itela uri vhaṋwe vhashumisi vha gondo na vhone vha kone u ḽi shumisa. Izwi ndi zwine ra zwi vhidza u shumisa gondo nga u sielisana na u ṱhonifha vhaṋwe vhashumisi vha gondo.
3. Zwikambi na gondo
* Vha songo shumisa gondo nga murahu ha musi vho shumisa zwikambi/zwidzidzivhadzi ngauri zwi nga ita uri vha si kone u vhona na u tshimbila zwavhuḓi. Zwi dovha zwa ita uri vha konḓelwe u kala vhukule ha vhuendisi vhu no khou ḓa na uri vhu khou gidima nga luvhilo lungafhani. Tshiṋwe hafhu a vha koni u pfuka gondo nga u ṱavhanya.
* U nwa vha tshimbila zwi khombo nga maanḓa u fana na u nwa vha reila.
U namedza mihwalo na vhathu zwo fhiraho mpimo.
Naa u namedza zwo fhiraho mpimo zwi amba mini?
U namedza zwo fhiraho mpimo hu ambiwa u namedza muhwalo u songo tendelwaho kana zwi si ho mulayoni nga muthu ane a shuma u hwala zwithu, mureili kana munamedzwa a na ndivho kana a si nayo.
Khombo dzine dza vhangwa nga u namedza zwo fhiraho mpimo
U namedza zwo fhiraho mpimo na mathaela a songo lugaho zwi vhanga dzimpfu na mafuvhalo manzhi magondoni. Nga nnḓa ha izw, hu dovha ha ḓisa tshinyalo kha magondo ashu ine ya lingana dzimilioni dzi re na tshivhalo dza dzirannda na zwiendisi zwo namedzaho thundu kana vhathu vhane vha fhira mpimo. Kha vha dzhiele nzhele zwi tevhelaho:
* Tshiendisi tsho hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo tshi dzhia tshifhinga u ima hune tsha fanela u ima nga shishi. Arali vha tshi ṱoḓa u khonisa tshiendisi tshavho vha tshi khou lingedza u tinya khombo, zwi ḓo vha dzhiela tshifhinga tshilapfu nga mulandu wa mihwalo minzhi kana vhathu vhanzhi vho hwalwaho nga tshiendisi.
* Tshiendisi tsho hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo a tshi lauleli nahone zwi a konḓa u engedza luvhilo u fana na kha tshiendisi tsho hwalaho vhathu kana thundu yo linganelaho. Zwenezwo zwi kundisa mureili u fhirela vhuṋwe vhuendi.
* Mathaela a tshiendisi tsho hwalesaho a a fhisesa a vha matete. Izwi zwi nga ita uri a thuthube kana a balee.
* U hwala thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo zwi ita uri vha si kone u vhona zwa murahu. Zwenezwo zwi ita uri vha si kone u vhona milindi kana zwiṋwe zwikhukhulisi zwi re gondoni.
* Zwiendisi zwo hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo zwi tshinyadza magondo, ngauralo zwi nga ita uri vha fainiwe tshelede nnzhi.
Vhunzhi ha vhathu vha shumisa dziṱhirakha na dzivene dzo vuleaho u ya mishumoni yavho ḓuvha na ḓuvha- vho dzula nṱha ha mihwalo. Vhathu vhenevho vha vha vha songo ḓi vhofha nga mabannda nahone vha songo dzula nṱha ha dzisithi. Izwi zwi pfisa vhuṱungu ngauri ndi zwone zwine zwa ḓisa dzimpfu na mafuvhalo manzhi kha magondo ashu.
L(iga ḽine lṄa tea u tevhedzelwa lṄa 247 ḽi sumbedza uri vhathu vha nga namela kha tshiendisi tsha u hwala thundu , vha nga vha vho tou dzula kana vho tou ima, tenda tshiendisi tshenetsho tsha vha tsho valwaho nga tshithu tsho khwaṱhaho tshine tsha ḓo vha thivhela u bvela nnḓa musi tshiendisi tshenetsho tshi tshi wa.
Vhareili vha dzibisi na dzithekhisi vha anzela u namedza vhathu vho fhiraho mpimo. Kha mafhungo kanzhisa ri pfa uri .Thekhisi kana bisi ye ya vha yo namedza lu fhiraho mpimo yo ita khombo ?. Kha thekhisi kana bisi iṋwe na iṋwe hu fanela u nambatedzwa nḓivhadzo ine ya sumbedza nomboro yo tendelwaho ya vhathu vhane vha fanela u vha vho dzula na ya vho imaho vhane vha tea u tshimbidzwa nga thekhisi yeneyo. Vhareili vhane vha tshimbidza vhathu na mihwalo vha fanela u lingiwa malugana na mushumo wonoyo na u gudiswa uri vha tea u reila hani. Vhareili vha fanela u shumisa nḓivhadzo u hana u namedza nomboro ya vhathu vho fhiraho mpimo kha zwiendisi zwavho.
Naa tshiendisi tsho hwalaho kana tsho namedzaho u fhira mpimo tshi vhonala hani?
* Luvhilo lwatsho lu a fhungudzea musi tshi tshi namela thavha kana muvhundu.
* Nga mathaela atsho.
* Mubvumo wa inzhini
* Zwithu zwo namedzwaho kha tshiendisi na uri ndi zwi ngafhani
* Nga kuimele kwatsho
Zwivhuya zwa u sa namedza mihwalo kana vhathu vho fhiraho mpimo kha tshiendisi tshavho.
* Zwi vhulunga tshifhinga: A hu na u lenga, tsumbo. Kha u isa mihwalo kana vhathu ho fanelaho na u ṱola muhwalo
* Zwi vhulunga tshelede:
- dzifaini
- u ṱhogomela
- thaidzo malugana na ndindakhombo kana inshorentsi arali ho vha na khombo na musi tshiendisi tsho wanala tsho hwala vhathu kana thundu yo fhiraho mpimo.
U tsireledzea ha vhareili vha dzibaisigila
Marangaphanḓa
U reila dzibaisigila hu khou vha vhumvumvusi na vhuendedzi vhuhulwane AfurikaTshipembe.
Vhunzhi ha vhathu vha takalela u shumisa dzibaisigila ḓuvha ḽiṋwe na ḽiṋwe. Vhunzhi ha vhathu vha shumisesa dzibaisigila u fhira dzigoloi kha u tshimbila ḓuvha ḽiṋwe na ḽiṋwe.
Baisigila ndi lushaka lwa vhuendedzi u fana na tshiendisi tshiṋwe na tshiṋwe. Fhedzi i fhambana na zwiṋwe zwiendisi ngauri yone i tshimbidzwa nga maanḓa a muthu. Vhone sa mureili wa baisigila vha na pfanelo, vhuḓifhinduleli na miṋwe mishumo zwi no fana na zwa vhaṋwe vhareili. Vha elelwe uri vhareili vha dzibaisigila a vho ngo tendelwa kha firiwei.
Phanḓa ha musi vha tshi reila kha gondo ḽi no shumiswa nga nnyi na nnyi, vha tea u pfesesa milayo ya vhuṱhogwa ya gondo na u vha na vhukoni ho teaho ha u reila baisigila nga nḓila yo tsireledzeaho kha vhuendi.
U ya nga mulayo, baisigila na yone i dzhiiwa sa tshiendisi, Zwenezwo, arali vha tshi khou reila baisigila vha tea u:
> tevhedzela tswayo na ngafhadzo dza vhuendi
> nea vhaendanganayo tshifhinga tsha u pfuka gondo
> sia tshikhala nga murahu ha zwiṋwe zwiendisi zwi re phanḓa u itela arali mureili a re phanḓa havho a tshi nga sokou ima nga u ṱavhanya.
> sa reila baisigila nga nḓila i si yavhuḓi na u sa londa.
> sedza tshiendisi: a sedze mureili maṱoni u itela u khwaṱhisedza arali o mu vhona
> ṱhogomela mmbwa dzine dzi nga vha dzo vha sala murahu kana u vha pandamedza. Izwi zwi khombo ngauri mmbwa dzi nga fhufhela gondoni dza vhanga khombo.
> ṱhogomela u suvha ha magondo musi mvula dzi tshi na na musi dzo pfula.
> sa sedza mbone vhunga zwi tshi ḓo ita uri vha si kone u vhona zwavhuḓi vhusiku tshifhinganyana.
Mureili wa baisigila a nga si:
> tendelwe u reila a tshi fhambana na vhuendi. Mulayo u ṱoḓa uri vhareili vha baisigila vha reile vha tshi ya kha sia ḽine vhuendi ha ya khaḽo
> tendelwe u dzhenelela-dzhenelela a tshi bva kha masia oṱhe.
> tendelwe u namedza vhathu nga nnḓa ha musi baisigila yo itelwa tshidulo tsha zwenezwo tsho ṱumekanywaho nayo.
> dzhenela muṱaṱisano wa dzibaisigila kha gondo lṄa nnyi na nnyi a songo tendelwa nga muvhuso kana nga vhahulwane.
> tendelwe u ambara zwithu zwa u thetshelesa ngazwo nḓevheni kha nḓevhe dzoṱhe musi a tshi khou reila kha gondo lṄa nnyi na nnyi.
Kha vha dzhiele nzhele: Naho vhunzhi ha khombo vhu tshi vhangwa nga vhareili vha mimoḓoro, hu anzela u lovha vhareili vha dzibaisigila. Vha tea hafhu u elelwa uri: mimoḓoro i na fhethu hune mureili a si kone u hu vhona zwavhuḓi. Fhethu hune mureili a si kone u vhona ndi khona ya murahu kha tsha u ḽa. Vha vhone uri a vha reili baisigila yavho tsini na henefho fhethu.
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUDZULAPO.txt</fn>
VHUDZULAPO, DEMOKIRASI NA MULAYO WA NDINGANYISO
Vhudzulapo ndi mini?
Vhudzulapo ndi .ithemu ḽine ḽa ṱalutshedza muthu na vhushaka hawe na muvhuso. Musi ri tshi sedza Ṱhalutshedzo yaḽo nga u ṱanḓavhuwa, Vhudzulapo ḓi ṱalutshedza muthu na vhushaka hawe na shango. Nga u ṱanḓavhuwa vhudzulapo ḓi amba u netshedza tshiimo, dzipfanelo, dzimbofho kha vhathu na u hwesa maanḓa na uri muvhuso u vhe na pfanelo dzi sa fhiriho dza vhathu. Ndi zwa ndeme kha sisiteme dza poḽotiki dza demokirasi, dzine dza bveledza kana u vhumba mutheo wa fomala wa dzipfanelo na dzimbofho khathihi na u ṱalutshedza vhushaka vhukati ha vhathu na shango.
Hu na u hanedzana hunzhi malugana na vhudzulapo. vhaṅwe vhasengulusi vha khwaṱhisedza uri hu na tshakha tharu dza vhudzulapo:
* Pfanelo dza tshitshavha (Civil rights) (dzi katela mbofholowo ya muthu, vhuḓibaḓekanyi, u ḓiambela, lutendo, pfanelo dza mushumo na pfanelo dza vhulamukanyi);
* Pfanelo dza poḽotiki (pfanelo ya tshitshavha ya u shela mulenzhe kha zwa po?otiki); na
* Pfanelo dza matshilisano (pfanelo ya u londolwa na u tsireledzwa).
Uri vhathu vha kone u shela mulenzhe zwavhuḓi kha maitele a demokirasi, mudzulapo muṅwe na muṅwe u tea u kona u swikelela ṱhoḓea dza ndeme dza vhutshilo. Izwi zwi katela zwiḽiwa zwa ndeme, maḓi, pfunzo ya ndeme na ṱhogomelo ya ndeme ya zwa mutakalo.
Vhudzulapo vhu katela u ḓivhofha ha muvhuso kha u nekedza ṱhoḓea dza ndeme dzi no nga sa mutakalo na pfunzo. Pholisi dza matshilisano ndi pfanelo dza vhudzulapo. Pholisi ya matshilisano i kwama nga maanḓa uri ndi nnyi ane a shumana na zwa ndondolo, nga fhasi ha nzudzanyo dzifhio dza zwa poḽotiki na matshilisano, na uri ndondolo kana vhulondoti honoho vhu nekedzwa nnyi.
Hu na vhushaka vhufhio vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu?
Tshithu tsha ndeme malugana na vhudzulapo kha mashango a demokirasi ndi u lingana ha vhadzulapo. Naho zwo ralo, zwi a ḓivhea nga maanḓa uri hu na u sa lingana kha mashango a demokirasi ? vhadzulapo vhoṱhe a vha lingani. Naho hu uri demokirasi I ṱuṱuwedza pfanelo dza vhudzulapo, tshumiso yavhuḓi ya pfanelo dza vhudzulapo ndi tshithu tsha ndeme vhukuma kha zwigwada zwe kale zwa vha zwo kandeledzwa zwi no nga sa vhafumakadzi na vhashai.
Pfanelo ya vhadzulapo vhoṱhe ya u vouta a yo ngo thasulula tshoṱhe thaidzo ya ndinganyiso; vhudzuloni hazwo yo sumbedza uri u lingana ha fomala hu anzela u bvelela khathihi na u sa lingana.
U sa lingana ha mbeu na tshiṱalula zwo tou dzhenelela vhukuma kha zwivhumbeo, nyito na kuhumbulele kwa tshitshavha na tshumiso yavhuḓi ya pfanelo dza vhudzulapo nga vhafumakadzi zwi nga itela tshiṱalula khaedu na u phuromotha ndingano. Ngauralo hu na vhushaka ha ndeme vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu. Tshumiso yavhuḓi ya vhudzulapo nga vhafumakadzi na u dzheniswa ha mbilaelo kha mulayo, pholisi dza muvhuso na dzimbekanyamushumo na tshomedzo, maitele na zwiimiswa zwa muvhuso ndi zwa ndeme arali hu tshi itelwa u swikelelwa ha ndinganyiso ya mbeu.
Dzangano ḽa nga ngomu ḽa Phalamennde (The Inter Parliamentary Union (IPU)) ḓi bula uri:
.Demokirasi I ḓo vha ya ndeme vhukuma musi vhanna na vhafumakadzi vho ṱangana vha tshi dzhia tsheo nga ha mahoro a polotiki na mulayo wa lushaka nga u lingana kha madzangalelo na vhukoni ha vhathu vhoṱhe,
Vhudzulapo Afurika Tshipembe
Mulayotewa u bula uri hu na vhudzulapo ha Afurika Tshipembe ho ḓoweleaho na uri vhadzulapo vhoṱhe vha na pfanelo dzi linganaho, na mbuelo dza vhudzulapo nahone vha na mishumo na vhu.ifhinduli hu linganaho ha vhudzulapo.
Mulayotibe wa Dzipfanelo washu u ṱalutshedza pfanelo dza vhadzulapo, dza polotiki na dza matshilisano dza vhadzulapo na vhaṅwe.
Pfanelo dza vhadzulapo dzine dza vha kha Mulayotibe dzi katela pfanelo ya u lingana, tshirunzi tsha vhathu, mbofholowo na tsireledzo ya muthu, mbofholowo ya u ḓiambela na vhuḓibaḓekanyi na pfanelo ya u ṱangana kana u kuvhangana, u ita dzitsumbedzo, u gwalaba na u phethishina.
Pfanelo dza poḽotiki dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe dzo sumbedzwa kha Mulayotibe wa Dzipfanelo nga nḓila I tevhelaho-
?19	Pfanelo dza poḽotiki
(1) Mudzulapo muṅwe na muṅwe o tendelwa u nanga kha zwa poḽotiki, zwine zwa katela pfanelo ya u-
(a) Vhumba ḽihoro ḽa po.otiki;
(b) U shela mulenzhe kha zwa poḽotiki kana u kunga miraḓo kha zwa po.otiki; na
(c) U bva fulo ḽa ḽihoro ḽa poḽotiki kana u ḓi vhumba.
(2)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo kha dzikhetho dzo vhofholowaho, dzi si na tshiṱalula nahone dzo ḓoweleaho dza dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓo thomiwaho nga Mulayotewa.
 (3)	Mudzulapo muṅwe na muṅwe wa mualuwa u na pfanelo ya :
(a) U vouta kha dzikhetho kha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa v husimamilayo ḓo thomiwaho u ya nga Mulayotewa, na u ita ngauralo tshidzumbeni;na u imela ofisi ya nnyi na nnyi, nahone musi o khethiwa, u langa ofisi.
U khwaṱhisedza pfanelo dza vhudzulapo dza vhafumakadzi
Muphuresidennde wa kale Vho-Nelson Mandela vho amba zwi tevhelaho musi vha tshi vula phalamennde ya u thoma nga 1994, yo khethiwaho nga nḓila ya demokirasi-
.Zwi ḓo konḓa u swikelela mbofholowo arali vhafumakadzi vha sa athu u vhofhololwa kha zwoṱhe zwivhumbeo zwa u tsikeledza. roṱhe ri tea u ṱanganedza uri ndivhotiwa dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u fhaṱulula nga vhuswa dzo vha dzi tshi ḓo vha dzi songo swikelelwa nga nnḓa ha musi ri tshi kona u vhona nga zwithu na nga nyito uri tshiimo tsha vhafumakadzi vha shango ḽashu tsho shanduka zwihulwane na uri vho ṋewa maanḓa a u dzhenelela kha masia oṱhe a vhutshilo nga u lingana na miṅwe miraḓo ya tshitshavha?.
Ndinganyiso ya mbeu yo khwaṱhisedzwa sa mulayo muhulwane wa demokirasi ntswa. Vhafumakadzi vha a wanala nga vhunzhi kha zwa poḽotiki. Milayo minzhi ine ya khou ṱuṱuwedza ndinganyiso ya mbeu yo phasisiwa phalamenndeni nahone zwishumiswa kana tshomedzo dzine dza shumiswa nga zwiimiswa, dzi no nga sa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu dzo no ḓi vha hone u itela u phuromotha kana u ṱuṱuwedza ndinganyiso ya mbeu.
U Phuromotha tshumiso yavhuḓi ya pfanelo dza vhudzulapo ha vhafumakadzi.
Pfanelo dza matshilisano na zwa ikonomi
Zwithu zwi si zwavhuḓi zwine zwa ḓiswa nga vhushai na zwa matshilisano na ikonomi zwi kwamesa vhafumakadzi nga maanḓa. Vhafumakadzi ndi vhone vhane vha kwameswa nga maanḓa nga u shaea ha tshomedzo dza ndeme dza zwa matshilisano. Ndi vhafumakadzi vha vhashai vhane kanzhi vha hweswa vhuḓifhinduleli ha u ka maḓi na u kuvhanganya zwivhaswa zwine zwa ṱoḓea muṱani, u vhona uri vhana vha a ambara, vha wana zwiḽiwa na pfunzo ya ndeme, na u lingedza u swikelela ṱhoḓea dza mutakalo dza miṋa yavho.
Naho hu na mveledziso dza ndeme kha milayo, vhafumakadzi vha kha ḓi ṱangana na zwikhukhulisi zwinzhi kha u lingedza u wana mishumo yavhuḓi, tsireledzo ya zwa matshilisano, zwiko zwa tshikolodo na zwa u bveledza sa mavu. Izwi zwikhukhulisi zwi katela u sa lingana ha muhwalo wa u vha na vhana na u ṱhogomela, tshiṱalula mishumoni, milayo ya vhurereli na mvelele ya tshiṱalula na sialala, u sa imelwa kha zwiimiswa zwa poḽotiki na zwa ikonomi, na khakhathi dzine dza khou bvela phanḓa kha vhafumakadzi.
U monithara na u tevhedzela
Maitele a u monithara na u phuromotha vhudzulapo ha vhafumakadzi na u shumiswa ha pfanelo dza vhafumakadzi dza ikonomi na zwa matshilisano ndi zwa ndeme u itela uri a kone u swikelelwa zwavhuḓi. Uhu u monithara hu nga bvelela kha levele dzi re na tshivhalo. Mulayotewa u nekedza Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu mushumo wa tshipentshela malugana na pfanelo dza zwa matshilisano na zwa ikonomi na Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu malugana na ndinganyiso ya mbeu. Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele (Employment Equity Act) na u Phuromotha Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela tshiṱalula tshi songo teaho na zwone zwi nekedza zwishumiswa zwa ndeme zwa u monithara na u vhona uri pfanelo dza vhudzulapo dza vhafumakadzi dzi a tevhedzelwa.
Khaedu ine ya vha hone ndi ya u kona u wana mvelelo dzo dzumbamaho dza milayo na pholisi dzine dza vhonala dzi sa khou shanduka dza vhafumakdzi. Izwi zwi bvelela musi mulayo u tshi tsinya iḽo kha zwine zwa vhangwa nga mishumo ya mbeu i sa shanduki na vhushaka ha maanḓa vhu sa lingani kha levele dzoṱhe
MARANGAPHANḒA kha Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi iṅwe ya Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya vhu 9 zwo bulwaho kha khethekanyo ya 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu.
CGE yo ḓiimisa nahone i tea u tevhedzela Mulayotewa na mulayo. A yo ngo tea u dzhia sia nahone i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo i sa ofhi kana i sa dzhii sia. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu, wa 19961 une wa ṱalutshedza maanḓa ayo o fhambanaho na mishumo yayo. maanḓa na mishumo mihulwane ya CGE ndi
* U monithara na u ṱola dzipholisi na mishumo ya muvhuso na zwiimiswa zwa sekithara ya phuraivete;
* U netshedza pfunzo ya nnyi na nnyi na mafhungo;
* U ita dzithemendelo kha muvhuso u itela u phuromotha ndinganyiso ya mbeu, hu tshi katelwa u themendela dzitshanduko kha mulayo une wa vha hone na u gaganya mulayo muswa;
* U thasulula phambano malugana na zwa mbeu nga vhupfumedzanyi kana nyambedzano;
* U ṱoḓisisa u sa lingana ha dzimbeu; na
* U lavhelesa kana u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu.
CGE i na maanḓa mahulwane a u ṱoḓisisa u sa lingana ha mbeu. Malugana na izwi , musi hu tshi khou ṱoḓisiswa, CGE i nga -
* ṱoḓa mafhungo na zwidodombedzwa kha muthu muṅwe na mu.we;
* ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe a ḓivhonadze phanḓa hayo na u sumbedza atikili dzo sumbedzwaho kana ma.walo;
* vhudzisa muthu muṅwe na muṅwe o thoma a anisiwa;2
* nga thendelo kana maanḓa a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisiṱaraṱa kana Muhaṱuli a nga setsha muthu muṅwe na muṅwe, dzhena na u setsha tshifhaṱo tshiṅwe na tshiṅwe a dovha a nambatedza kana a bvisa tshiṅwe na tshiṅwe kha muthu kana zwifhaṱo zwine zwa khou ?o?isiswa.3
maanḓa a dzikhomishini a tikedzwa nga u pfiswa vhuṱungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dziṱhoḓisiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha miṅwedzi ya 6.
Khomishini tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe i nga kwama Phuresidennde kana Phalamennde malugana na zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa tshimbilelana na u shumisa maanḓa ayo kana kushumele kwa mishumo yayo. Khomishini yo tea u vhiga mishumo yayo na tswikelelo dza ndivhotiwa dzayo kha Phuresidennde ṅwaha muṅwe na muṅwe ane nga murahu a ḓo isa muvhigo wonoyo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha ḓi dovha hafhu ya isa muṅwe muvhigo kha Phuresidennde kana Phalamenndeni tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga kana u hwelela mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela tshiṱalula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela muṅwe muthu kana madzangalelo a tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha vhathu.
tshiṅwe hafhu, CGE ndi iṅwe foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Izwi zwi amba uri muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maanḓa ayo na mishumo yayo.
1 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
2 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
3 Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
??
??
??
??
1
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUGUDISI HA ZWA KUTS.txt</fn>
VHUGUDISI HA ZWA KUTSHILELE
JUSTICE COLLEGE
VHARANGAPHANDA VHA SIALALA
MBEKANYAMUSHUMO
(1)	Marangaphanda:	Vhugudisi nga ha kutshilele
(2)	Modele wa u dzhia sia (wa u talula)
(3)	Ndila dzo fhambanaho dza kutshilele na zwithu zwa ndeme: Nganea ya Mulamboni wa Crocodile
(4)	Vhukoni ha u Thetshelesa:	Mulaedza wa Lutingo lwo pwasheaho
 : Ndowendowe ya Tshiphiri
 : Zwithithisi kha u thetshelesa
(5)	Tsumbo ya milandu
TSHIPIDA TSHA 1
MATHERIALA WA U VHALA
VHUGUDISI HA U TSIVHUDZA NGA HA KUTSHILELE
.Ndivho dza Pfunzo dza kutshilele ndi dza u nea vhaofisiri vhothe vha khothe ndivho yo teaho na u pfesesa u tanganedza mihumbulo ya vhaṅwe na hune vha fhambana hone u itela uri tsheo dzavho dzi vhe dzo teaho na u tanganedzwa kha tshitshavha tshine ra tshila khatsho.?
NDILA YA KUTSHILELE
Modele yo dzhiiwaho ya u Dzhia Sia
Wa Afrika Tshipembe:
U dzhia sia khothe hu vhonala sa ?
zwiteṅwa zwa muhumbulo zwa nga ngomu
Na
 zwa Kutshilele zwa nga Nnda zwine zwa vha:
* U tevhela muhumbulo muthihi
* U ditanganya na vhane vhadivhalea
* U sa elana ha Mvelele
* U sa dzhiela ntha ikonomi na kutshilele na zwa tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou bebiwa, vhane vha khou lovha na vho farwaho nga madwadze
* Ndeme ya Mawanwa
U TEVHELELA MUHUMBULO MUTHIHI/KANA U TENDA KHA ZWITHU ZWITHIHI
* Rothe ri a tevhelela muhumbulo muthihi naho ro bebwa ri si nayo
* U tevhelela muhumbulo zwi angaredza u fanyisa tshithu tshine tsha wanala kha muṅwe muthu na zwine zwa khou todea kana vhathu vha sa todei vhane a dikwamanya navho vha tshiṅwe tshigwada
* U tevhelela kuhumbulele kuthihi ndi lushaka lwa .tshigwada tsha kutshilele?
ḽa thi khou amba zwauri vhathu vha dzhia tsheo ya u tevhela kuhumbulele kuthihi nga ndila i songo teaho. Ngoho ndi ya uri, kuhumbulele u ya nga murafho kana mbeu ku hone, kha mihumbulo yashu, hu tshi khou itiswa nga u langwa nga kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo doweleaho na midia. tshiṅwe tshifhinga hu wanala kha zwiimiswa zwashu. Ri anzela u zwi dzhia sa ngoho. Musi ro livhana na thaidzo, ri a i shumisa ri sa zwipfi ngauri zwo tea nahone zwi a leluwa u fhirisa u tandulula thaidzo na u swika kha muhumbulo nga maitele na u pfesesa na u pima.?
Muhaṱuli (Dzhadzhi) B McLachlin, Western Judicial Education Centre, Canada
U DITANGANYA NA VHADIVHALEA
* Muhumbulo wa u dibvisela khagala
Zwithu zwine zwa fana kha tshigwada na phambano vhukati ha zwigwada zwi itiwa nga ndila yo kalulaho kana u bviselwa khagala.
* U dzhia sia hu fanaho ha Tshigwada tsha nga nnda
Ndowelo ya u dzhia mirado ya tshigwada tsha nnda sa vhane vha fana nga maanda u fhirisa mirado ya tshigwada tsha nga ngomu.
* U dzhia sia ho fhambanaho ha tshigwada tsha nga ngomu / Tshigwada tsha nga nnda
Ndowelo ya u dzhia tshigwada tsha ngomu tshi tsho fhambanesa na tshigwada tsha nga nnda
* U dzhia sia ho tou kalulesaho ha Tshigwada tsha nga ngomu / Tshigwada tsha nga nnḓa
Ndowelo ya vhathu ya u dzhia tsheo yo kalulaho nga ha mirado i re nnda ha tshigwada u fhirisa u ya nga mirado ine ya wanala kha tshigwada.
MAWANWA A TANGANEDZEAHO
Ngudo dza Saintsi dzo sumbedza .ndowelo i bvelaho phanda ya u dzhia vhanna sa vhathu vha tanganedzeaho kana vha fulufhedzeaho u fhira vhafumakadzi.?
.Khothe, u fhulufhedzea zwi nga vha tshithu tsha ndeme tshine muthu a vha natsho, muthu a nga vha a ramulayo, thanzi, muhweleli, muvhilaeli kana mupomokwa, ngauralo, uhu u dzhia sia zwi nga vha na mvelelo dzi si dzavhudi.
Hafhu vhahatuli vha nga vha vha si na nzhele ya uri tshirunzi tsha muthu tshi nga tsitswa nga u vhidza muthu (vha?we vhathu nga dzina, kana nga u shumisa maipfi a u hoya.:
U SA DZHIELA NTHA ZWITHU ZWI KWAMAHO IKONOMI NA ZWA KUTSHILELE NA MBALO YA VHATHU VHANE VHA KHOU BEBIWA, VHANE VHA KHOU LOVHA NA VHA RE NA MADWADZE
U sa vha hone ha mafhungo a vhukuma / mithi na u humbulela nga ha:
* Mvelelo dza tsheo dzi kwamaho ikonomi
* Vhuimo ha kutshilele ho fhambanaho kha tshenzhemo ya vhutshilo kha vhathu vhane vha dzhia tsheo
* Nomboro ya vhathu vhane vha khou bebiwa, vha lovhaho na vha re na madwadze na ngoho ya zwitatisitiki zwa tshitshavha tsho teaho
* Vhudifari ha kuhumbulele kha kutshilele kwa vhathu kha vhuṅwe vhuimo
Ndivho ya u dzhia sia
U dzhia sia hu nga vha hone kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe, fhedzi u ya nga u tevhekana ha modele u fhambanesa ha tshithu kha tshenzhemo ya vhutshilo kha vhadzhii vha tsheo, zwi ita uri hu vhe na khonadzeo khulwane ya uri zwiṅwe zwa zwigwada zwenezwo zwi do shumiswa.
.Phambano khulwane? ya Maanda
> MBEU
> MURAFHO
> MI.WAHA/VHUKALE
> ZWA VHUDZEKANI
> KILASI
> U DZHENELANA ? U DZHENELANA HA ZWIGWADA
ZWITHITHISI zwo vhalaho kana zwigwada zwi hanaho Mbekanyamishumo dza u Tsivhudza nga ha Muhumbulo wa Kutshilele zwo bviselwa khagala.
1. U hanedza
2. U kundelwa u vhona u sa edana
3. U ofha u sa vhea fhasi mulayo / mbofholowo ya zwa pfunzo
4. Nyofho ya .Zwigwada zwi re na Dzangalelo zwa Tshipentshela?
5. U tanganedza u sa kona zwothe
6. U ita uri khothe dzi vhe dza zwa .Politiki. /Dzikilasirumu
7. U lavhelela u tanganedzwa nga zwigwada zwituku
8. U hana u tola zwithu zwa ndeme kha muthu
9. Mitsiko ya tshiimiswa
ZWITHITHISI NA ZWITHIVHELI KHA U THETSHELESA
Hu tevhela mutevhe wa ndowelo i si yavhudi ya u thetshelesa na miṅwe mihumbulo ya uri ndowelo idzi dzi nga lulamiswa hani.
1. U thetshelesa - u sa thetshelesa: Ndowelo iyi i si yavhudi i bva kha uri vhunzhi ha vhathu vha humbula luna nga u tavhanya u fhirisa zwine muthu a ambisa zwone. Ngauralo muthetshelesi u na tshararu tsha kotara kha minethe yo salaho kha tshifhinga tsha u humbula kha minethe muṅwe na muṅwe wa u humbula. tshiṅwe tshifhinga muthetshelesi u shumisa tshifhinga itshi tsho salaho kha u humbula nga ha zwithu zwi kwamaho ene mune, na dzithaidzo u fhirisa u thetshelesa, u ṱanganyisa na u ita manweledzo a zwine tshiambi tsha khou amba zwone.
2. U thetshelesa ha fulaga-tswuku (fulaga ine ya shumiswa u tsivhudza nga ha khombo): Kha vhaṅwe vhathu maipfi a fana na murero une wa khou vhudzwa phulu. Musi ri tshi i pfa ri a khukhulisea ra si tsha thetshelesa. Mathemo aya a a fhambana kha dzangano liṅwe na li.we. Kha vhaṅwe vhathu maipfi a fana na .likhomonisi., muthu ane a khou gwalaba kana o bvaho fulo, muswa ane a pfesesa, wa tshizwino-zwino? na zwiṅwe, ndi tsumbo dza u fhindula hashu ri songo humbula. Musi tsumbo idzi dzi tshi itiwa, a ri thetshelesi. A ri tevheli zwine a khou amba zwone ra kundelwa u bvela phanda na u pfesesa zwine a khou amba zwone.
3. U thetshelesa wo vula ndevhe ngeno muhumbulo wo valea: tshiṅwe tshifhinga ri humbula nga u tavhanya uri thero kana muambi u khou bora, na uri zwine zwa khou ambiwa a zwi pfali. Tshifhinga tshinzhi ri tavhanya u swikela kha u humbulela zwine ra zwi divha kana zwine a do amba zwone .ngauralo ra mbo di swika hune ra di vhudza uri a hu na tshiitisi tsha uri ri thetshelese sa izwi hu si na zwine zwa do ambiwa. Ndi khwine u thetshelesa wa pfa arali zwi zwa vhukuma arali izwi zwi zwone kana zwi si zwone.
4. U thetshelesa ha mato a re mangilasini: tshiṅwe tshifhinga ri sedza muthu nga maanda ra vhonala sa vhane vha khou tshetshelesa nga maanda ngeno mihumbulo yashu i siho kha zwine zwa khou ambiwa kana i kule nga maanda. Ri dzula ra vhea mihumbulo yashu kha zwine ra khou humbula zwone. Mbonalelo ya mato a re mangilasini i vhonala kha zwifhatuwo zwashu. Ri a kona u zwi vhona musi vhathu vha tshi ri sedza nga ndila iyi. Ngauralo muambi a nga zwi vhona-vho kha rine ? arali ri sa khou thetshelesa. U lora masiari kha vha hu vhetshele tshiṅwe tshifhinga.
5. U sa kona u pfesesa zwine zwa khou ambiwa: Musi ri tshi khou thetshelesa mihumbulo ine ya konda u pfesesea ri tea u dikombetshedza u tevhela nyambedzano na u lwa nga ndila dzothe uri ri pfesese. Zwi a itea zwauri ri wane muambi na thero zwi tshi takadza arali ri tshi khou thetshelesa na u pfesesa zwine a khou amba zwone.
6. U thetshelesa mafhungo ane a ri kwama: Vhunzhi hashu a ri funi mihumbulo yashu na kuvhonele kwashu kwa zwithu zwi tshi sasaladzwa. Ngauralo musi tshiambi tshi tshi amba zwiṅwe zwithu zwine zwa hanedzana na zwine ra humbulisa zwone, zwine ra tenda khazwo na u zwi tevhela ? ri mbo ḓi litsha u thetshelesa kana ra thoma u diimelela na u pulana u ditsireledza. Naho hu uri ri khou toda u ita ngauralo, ndi khwine u wana zwine a khou humbula zwone, ri wane liṅwe sia la kuhumbulele uri ri kone u ita mushumo wavhudi wa u pfesesa na u fhindula.
C.	Ndivho kha u thetshelesa
Ndivho kha u thetshelesa ndi dza ndeme na u vha khagala:
- ri khou toda vhathu vha tshi amba vho vhofholowa na u bvela khagala;
- ri khou toda uri vha angaredze mafhungo na thaidzo dza ndeme khavho;
- ri khou toda uri vha ri fhe mafhungo manzhi u ya nga hune vha nga kona ngaho;
- ri khou toda uri vha wane ndivho nnzhi na u pfesesa thaidzo dzavho;
- musi vha tshi khou amba ri khou toda uri vha kone u vhona zwiitisi na zwine zwa bveledza thaidzo dzavho na u humbula uri hu nga itiwa mini nga hadzo.
D.	ZWINE ZWA TEA U ITIWA NA ZWI SONGO TEAHO U ITIWA MUSI VHA TSHI THETSHELESA
Kha u thetshelesa ri tea u edzisa u ita zwi tevhelaho:
- u sumbedza dzangalelo
- u pfesesa muṅwe muthu
- u sumbedza u kwamea na u pfesesa
- u bvisela nnda thaidzo arali i hone, u thetshelesa zwiitisi zwa thaidzo
- u thusa tshiambi u vhambedza thaidzo na tshiitisi
- u tutuwedza tshiambi uri tshi vhe na vhukoni na u tutuwedzea kha u tandulula thaidzo dzatsho
- u guda u fhumula nga uri hu tea u fhumulwa. Vhathu vho bvelaho phanda vha a divha uri ndi lini hune vha tea u fhumula na u dzhia ngeletshedzo.
Kha u thetshelesa NI SONGO ita zwi tevhelaho:
- u tata
- u dzhenelela
- u nea tsheo nga u tavhanya kana phanda ha musi muthu a tshi fhedza u amba
- u fha ngeletshedzo. Sumbedzani iṅwe ndila na u thusa vhathu uri vha humbule nga hadzo
- ni songo tavhanya u dzhia tsheo
- u dzhiela muthu ane a khou vhilaela vhudifhinduleli ha u dzhia tsheo
- litshani mihumbulo ya muvhilaeli i tshi wela kha yanu.
Ri tshila na thaidzo khulwane dzine dza kwama vhathu na vhuimo havho. Thodea ya u thetshelesa uri ri kone u pfesesa ndi ya ndeme nga maanda.
1. Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhathu ngeno ri sa vha thethelesi.
2. Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhuimo ngeno ri tshi vhona fhedzi tshipida tsha thaidzo na u vha na tshenzhemo thukhu yatsho.
3. Ri humbula u nga ri pfesesa thadzo dza vhathu ngeno vha tshi tou vha na ludungela lwa hune thaidzo dza khou ela hone, nahone u ya nga ngoho ri nga vha ri tshi khou tandulula zwithu zwine zwa sumbedza thaidzo zwi si zwibveledzi zwa thaidzo.
4. Ri tea u dzhiela nzhele zwauri u thetshelesa ndi tshithu tsha ndeme kha ndivho na u pfesesa.
NDI NGANI U THETSHELESA HU TSHI THUSA
1. muṅwe MUTHU U RANGA PHANDA. Vha litsheni vha range phanda kha nyambedzano. Ni songo vha kombetshedza uri vha tavhanye u fhirisa zwine vha khou ṱoḓisisa zwone. Hezwi zwi sumbedza u thonifha na u fhata u fhulufhedzea.
2. muṅwe MUTHU O VHOFHOLOWA URI A VHE ZWINE A VHA ZWONE. A zwo ngo dalesa kha vhunzhi ha vhathu nahone vha do zwi takalela vhunga vha tshi ḓo vha vho vhofholowa vhofholowa na u difara nga ndila dzine dza vha dza vhukuma na u fhulufhedzea. Musi ni tshi khou sumbedza zwauri ni a fhulufhedzea, vhaṅwe vha pfa vho vhofholowa u ni vhudza nga zwine zwa vha vhaisa, zwiphiri na zwine vha zwi tama. Pheleledzoni ? ni fhedza nga u vha divha.
3. muṅwe MUTHU U SEDZULUSA THAIDZO: U thetshelsa hu thusa vhathu uri vha tandulule zwine zwa vha kwama na thaidzo dzavho. Vha nga ita uri vha pfesese tshiimo itsho, vha kone u talutshedza thaidzo nga ndila i pfalaho.
4. muṅwe MUTHU U SEDZULUSA NGA HA THAIDZO: Musi ni tshi sedza vhudipfi havho na u vha thusa kha u bvisela khagala vhudipfi uho, zwi a vha thusa uri vha bvise vhudipfi uho kha sisiteme dzavho. Vha anzela u pfa vho bvisa muhwalo nga u .tou amba fhedzi?.
5. muṅwe MUTHU U KONA U DIPFESESA NGA MAANDA: Kha tshivhoni ni nga vhona zwithu nga ha tshivhumbeo tshanu zwine zwa nga si kone u vhonala nga iṅwe ndila. Ngauralo, u thetshelesa hu shuma sa tshivhoni tshine ngatsho vhathu vha nga kona u vhona vhudifari havho na vhudipfi nga ndila yo fhelelaho. Hezwi zwi vha thusa uri vha dipfesese nga nḓila ya khwine na u vha kombetshedza uri vha ite tsheo arali vha tshi funa zwine vha vha zwone, kana arali vha tshi khou toda u shanduka.
6. ZWI NI BVISA KHA KHAKHATHI: U thetshelesa hu ni thivhela kha u kombetshedza zwine na vhonisa zwone zwithu kana kupfesesele kwanu kwa thaidzo kana u ita zwithu zwine zwa pfisa vhutungu, u tambudza kana u vhaisa vhaṅwe vhathu.
7. U THETSHELESA NGA MBILU yaṋu yoṱhe ZWI FHA tshiṅwe TSHITHU NDEME: U thetshelesa ndi mushumo u kondaho nahone muṅwe muthu u a zwi divha. Musi ni tshi khou thetshelesa, ni khou sumbedza muṅwe muthu uri ni khou zwi dzhiela ntha.
MODELE WA AFRIKA TSHIPEMBE WA U DZHIA SIA
U tevhela muhumbulo muthihi
U bva kha thodisiso dza u tevhela muhumbulo muthihi zwi khagala zwauri rothe ri a guda na u tevhela miṅwe mihumbulo. U tevhela muhumbulo zwi katela u tuma tshiṅwe tshithu tsha muthu muṅwe na u kwamana huṅwe ho lavhelwaho kana tsheo ya ndeme ine ya kwama tshigwada. Ndi tshivhumbeo tsha u vhea zwithu nga ndila ya kutshilele, ndila ya u tavhanya, ya vhubva kana ya tshikhau ya u dzudzanya mihumbulo nga ha vhathu. Zwi a leluwa u shumisa muhumbulo we wa dzhiiwa wa kuvhonele kwa zwithu nga zwigwada u fhirisa u didina nga u ditodela na u lwa na ndowelo ine muthu a vha nayo. Zwi a leluwa u toda mafhungo a ndowelo ya kuhumbulele u fhirisa u didina kha u tangana na muhumbulo wa muthu muṅwe na muṅwe nga nnda ha maanda ane a vha hone a u tevhedza mihumbulo. Sa zwe Dzhadzhi B. MacLachin wa Canada.s Western Judicial Education Centre a wana zwone (1991):
A thi khou humbula zwauri vhathu vha ite tsheo ya u tevhela mihumbulo mithihi? Ngoho ndi ya uri u tevhela mihumbulo nga mirafho na mbeu hu hone, mihumbuloni yashu, yo itiswa nga u tevhedza kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo dowelwaho na midia. tshiṅwe tshifhinga i wanala i kha zwivhumbeo zwashu. Ri anzela u i tanganedza sa ngoho. Musi ro livhana na thaidzo, ri anzela u i shumisa ngauri zwo tea na u leluwa ? u leluwa nga maanda u fhirisa u sedzulusa thaidzo na u swikelela kha magumo nga maitele a u humbula na u thetshelesa na u pima kana u tola.
Ri tshi khou sedza u fhambana hashu kha la Afrika Tshipembe, ri tshi khou sedza na masiandoitwa a muvhuso a u kombetshedza tshitalula kha mirafho na mbeu, ri tshi sedza u thivhelwa ha zwigwada zwo fhambanaho kha u divha na u tshila na vhaṅwe vhathu na mvelelo dza nyofho dzine ra vha nadzo nga ha muṅwe muthu, a zwi mangadziu tevhela muhumbulo muthihi hu hu hulwane.
U dibadekanya na vhadivhalea
Mulayo wa u dibadekanya na vhadivhalea ndi muhumbulo wo doweleaho une wa talutshedza zwinzhi nga vhudifari ha muthu na u bvisela nnda maitele ane a kwamea khao kana ane elana na u sokou tevhelela muhumbulo. U ya nga kuhumbulele kwa vhathu, kha mudzi wa u tevhelela muhumbulo muthihi hu na u difanyisa na tshigwada tsha nga ngomu na tsha nga nnda kha tshitshavha. Musi tshiimo tsha tshigwada tshi tshi thoma u vhekanywa hu vha na miṅwe milayo ya kuhumbulele kwa vhathu ine ya shuma kha u langula maitele a u dzudzanya zwigwada zwa vhathu. Milayo iyo ndi heyi:
* Mulayo wa u khwaṱhisedza, hune zwithu zwi fanaho kha tshigwada na dziphambano vhukati ha zwigwada zwa sumbedzwa nga ndila yo kalulaho (sa tsumbo, vhatshena vha takalela u vhona rugby, vharema vha takalela u vhona bola ya milenzhe);
* U fana kha tshigwada kha u tevhela muhumbulo muthihi kana tsha u dzhia sia tsha nga nnda, kana ndowelo ya u dzhia mirado ya tshigwada tsha nnda sa ine ya fana nga maanda u fhirisa mirado ya tshigwada tsha ngomu (sa tsumbo, Vhathu vhothe vha Matshaina vha a fana);
* U tevhelela muhumbulo nga tshigwada tsha ngomu / tshigwada tsha nga nnda, kana ndowelo ya kuhumbulele nga tshigwada sa hune ha konda na u fhambanywa na tshigwada tsha nnda (sa tsumbo, muthu muṅwe na muṅwe u funa zwiliwa zwo fhambanaho fhedzi Maindia vha funa khere);
* U tevhela muhumbulo nga tshigwada ho kalulaho, kana ndowelo ya u ita tsheo yo kalulaho nga ha tshigwada tsha nga nnda u fhirisa ine ya itwa nga tshigwada tsha ngomu (sa tsumbo, vhareili vha thekhisi vha vharema vhane vha reila nga ndila i si yavhudi ndi .mahwarahwara., zwi fana na vhatshena vhane vha reila zwavhudi vha na ?tshi?irese?);
* Mulayo wa tshivhalo tsha vhathu vhatuku kana ndowelo ya u ita tsheo nga ha muhumbulo yo livhiswa kha tsumbo thukhu ya muthu muṅwe na muṅwe (sa tsumbo, ngoho ya uri tshivhalo tsha vhathu vha si gathi vhane vha shuma dzinduni vha a tswela vhahiri vhavho zwi ambiwa nga ndila yo kalulaho sa .vhunzhi ha vhashumi vha dzinduni ndi dzimbava?).
Kha kuhumbulele kwa la Afrika Tshipembe, hune khethekanyo ya vha yo livhiswa kha zwigwada na u difanyisa ha dzheniswa kha mulayo na u vha na mbuelo ya ndeme u ya nga u swikelela zwishumiswa na vhuimo, ndowelo ya lifhasi ya u humbula nga ha tshigwada tsha nnda na tshigwada tsha nga ngomu i a wanala nga maanda. A zwi pfali u lavhelela zwauri muṅwe washu we a aluwa nga tshifhinga tsha tshitalula a nga pfesesa ndowelo iyi, nangwe hu uri vhana vhashu vha nga zwi kona. Fhedzi khaedu ndi ya u dzhiela nzhele maitele a u tevhelela muhumbulo na u ḓidzhenisa kha u a tevhelela.
Musi u diimisela kha u edzisela maitele a u dibadekanya na vhadivhalea e khaedu kha rine rothe, ndi mushumo wa avho vha re kha vhuimo ha muvhusoni. Musi tsheo yanu i tshi nga kwama vhutshilo hothe ha muthu ane a vha phanda hanu, ndi zwa ndeme u divha nga ndowelo dza u tevhelela muhumbulo na u sa dibadekanya nazwo. Ndivho ya ndila dza u dibadekanya na vhadivhalea I sumbedza kana u shumiswaa zwavhudi nga ndila ya u thusa kha maitele aya.
U sa elana ha mvelele na luambo
ḽu sa pfesesa zwi a ambiwa vhukati ha vhane vha luambo na vhane vha si vhe vhane vha luambo: vha nga di vha na phambano khulwane kha mvelele, ndila ya matshilisano, muhumbulo wa u tea ha tshithu, na Sisiṱeme dza nyambo:
Varonis na Gass (vha tshi khouthiwa nga Kashula, 1995:84)
U tanganelana ha mvelele kha zwa mulayo ho dala vhuleme vhu bvaho kha mvelele na ḽu sa vha hone ha ipfi lithihi lo teaho kha luṅwe luambo lo imelaho themo ine ya wanala kha luṅwe luambo? (Dagut, a tshi khouthiwa nga Kashula, 1995: 92). U sa vha hone ha ipfi uhu hu itea kha theminolodzhi ya mulayo, maitele a tshipentshela a mvelele na kha phambano vhukati ha sisiteme dzi fanaho dza luambo. Thaidzo i re hone ndi ya divhazwakale na maitele a u bvela phanda u shuma nga luambo na mvelele nthihi sa mulayo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha mulayo. Sa tsumbo, muofisiri wa mulayo a nga toda ipfi la Tshithosa la ḽu thogomela? kana ḽu dzhia ṅwana wa dzula nae? sa zwine zwa pfalisa zwone nga mvelele ya Tshiisimane na Anglo-Saxon. Zwine zwa vha zwone ndila i re hone ya u vhambedza mihumbulo ndi u ita thodisiso kha u fana vhukati ha sisiteme ya mita ya Mathosa na Anglo-Saxon na vhudifhinduleli vhu wanalaho kha mita.
Zwa luambo zwi kwama phambano nnzhi dza luambo na mvelele zwine zwa elana na nzulele ya vhulamukanyi, sa tsumbo, vhushaka, theminolodzhi ya muvhala, maipfi a u semana, mavhuvhisi, sisiteme dza u fha ndaela, u u themendela tshifhinga, mbeu, maitele a tshitshavha. U diimisela kha maitele a u sa tevhelela muhumbulo kana a u sa dzhia sia zwi toda uri hu vhe na maga a pfalaho a u wana ndivho na u pfesesa phambano idzo. U shumiswa ha .vhadivhi. nga ngomu khothe na nnda zwi do thusa kha izwi fhedzi ndi tshenzhemo khulwane nga maanḓa na mbofholowo malugana na u wana zwithu zwa vhaṅwe nga u dzhenelela kana u .idzhenisa. U ḓidzhenisa uho hu nga vha tshipida tsha u tanganelana ha phurofesheni dzashu..
U sa vha dzhiela ntha
Zwi tou vha khagala uri u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi vha zwo itiswa nga u sa dzhiela ntha zwithu. Musi vhathu vha tshi vho divhea kha rine, vha ita uri ri si tsha vha na vengo khavho. Zwithu zwe ra vha ri tshi khou zwi ofha ri sa zwi divhi, zwi vho thoma u divhea nyana, zwe zwa vha zwi sa dzhielwi ntha zwi thoma u dowelea ? zwine ra nga kona u fanyisa nazwo. Kha vhuimo ha u tou humbulela, u sa dzhiela ntha zwine zwa ita uri hu vhe na u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi tou amba lufu lwa tshenzhemo ya muthu fedzi u shaea ha mafhungo (kana u sa vha na mafhungo a vhukuma) nga ha kutshilele kwa ?vha?we?. Musi hu si na mafhungo o fhelelaho na kha tshiimo tsha mulayo tshine tsha si tutuwedze ndila ya u sedza mafhungo zwavhudi, tsheo ya vhulamukanyi i nga alusa /tshinya tshivhumbeo kana sisiteme ya vhulamukanyi.
Vhulamukanyi vhu nga si vhe hone arali tsheo ya vhulamukanyi i songo vha na mafhungo o fhelelaho zwi tshi khou itiswa nga mvelelo ya zwine zwa kwama ikonomi na kutshilele. Madzhisitirata wa vhuimo ha vhukati wa tshiinani, sa tsumbo, u tea u lwa nga nungo dzothe uri a wane miṅwe mihumbulo uri khumbelo ya u fhungudzwa ha tshelede ya u thogomela ṅwana i nga bveledza zwifhio kha muta une wa rangwa phanda nga mufumakadzi ane a dzula kha vhupo hu siho mulayoni hune ha si vhe na thodea dza ndeme. Thodisiso kha dzikhakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi kha tshitshavha, vhuimo ha u kavhiwa nga HIV kana vhuimo ha u sa shuma ndi dziṅwe dza tsumbo dza mafhungo ane a nga vha a ndeme kha u dzhia tsheo ya vhulamukanyi. Zwine zwa kwama tsheo ya tshelede ine ya tea u badelwa kha milandu, hu na u sa dzhiela ntha kha ndeme ya u sa badelwa ha mushumo wa mufumakadzi mutani, sa tsumbo, hu na u sa dzhielwa ntha kha zwine zwa kwama u vhaisala kha zwa vhudzekani u fana na zwine zwa bveledzwa nga u tambudzwa kha zwa vhudzekani. Hu na u sa dzhielwa ntha kha Battered Woman.s Syndrome, Rape Trauma Sydrome, u fhulufhedzea ha vhutanzi vhu bvaho kha vhathu vho tambudzwaho kha zwa vhudzekani, phurofaili ya muthu ane a tambudza vhana. vhahaṱuli vha nga shuma na u lwa na u tevhedza muhumbulo nga u ḓiimisela u wana na u fhelisa zwikhala zwa mafhungo o teaho.
Mawanwa a ndeme
U ya nga mawanwa a tshigwada tsha Amerika kha u tevhelela muhumbulo kha zwa vhulamukanyi, ngudo dza saintsi dzo sumbedza ndowelo yo tandavhuwaho ya u dzhia vhanna sa vhane vha vha na ndeme u fhira vhafumakadzi. Ndowelo iyi i itiwa uri i vhe ya ndeme ngei Shariah, mulayo une wa shumiswa kha mivhuso ya Islamic, hune vhutanzi ha fhiwa nga vhanna vhu na ndeme u fhirisa vhune ha fhiwa nga vhafumakadzi. Wikler (1989) o wana zwauri: .Ngudo dzi sumbedza zwauri vhuimo ha muthu kha zwigwada zwo fhambanaho, u fana na miṅwaha, murafho kana mbeu, zwi tutuwedza uri ndeme ya muthu uyo i dzhiiwa hani kha vha?we?. Thodisiso nga vhudalo dzo itiwa kha .tshikhala tsha mbeu ya mbeu? kha vhuṅwe vhuimo. Kha la Afrika Tshipembe u tevhelela muhumbulo hune ha vha hone kha u sa vha na ndeme ha vharema, nga maanda vhafumakadzi vha vharema, ho vha ho tanganedzwa nga ndila ye ha swika na kha vhuimo ha fomala ha vhulamukanyi. U vha na ndeme ho ditika nga zwithu zwo fhambanaho, hu tshi angaredzwa ikonomi, kutshilele, muvhili wa muthu na maanda, kuhumbulele na kutshilele; phatheni ya tshipitshi na kuambele; luambo lwa muvhili; na dziphatheni dzi kwamaho mvelele dzi fanaho na u fhindula kha mbudziso dzi sinyusaho kana u kondelwa kha u amba mafhungo a kwamaho zwa vhudzekani phanda ha vhathu vha vhanna vha vhatsinda, kana maitele a u shumisa maipfi a vhulenda kha mafhungo ane a kwama lufu na u fa. Hu dovha hafhu ha vha na tshipida tsha u dzhenelela kha ndeme tshine tsha kwama vhushaka vhukati ha vhathu vhane vha kwamea hune ndeme ya shuma hone. Nga ha fhungo ili Wikler (1987: 234) u bula zwauri .vhahatuli vha nga vha vha sa zwi divhi uri ndeme i nga vha i tshi khou dzhielwa fhasi u swika ngafhi nga maitele a u vhidza (vha?we vhathu) nga madzina avho a u thoma, kana u shumisa mathemo ane a talutshedza izwo.
Tsumbo dzi tevhelaho dza u tevhela muhumbulo kha ndeme dzo livhiswa kha vhune ha tshigwada dzo nangiwa kha milandu ya Afrika Tshipembe na bugu dza u vhala he dza sumbedzwa sa zwitatamennde zwa .muhumbulo wavhudi.:
* Vhathu vha bvaho Far East vha a konda u vha pfesesa (Patel v Patel 1946 CPD 46: khothe i sumbedza u konda ha tshipeshala ho bveledzwaho nga ḽu sa pfesesa ha Vhathu vha Far East?);
* Vhafumakadzi kha milandu ya u tambudzwa kha zwa vhudzekani ine i nga vha yo itiswa nga u vha na lutamo lwa u pfisa vhutungu, u tanganywa thoho nga zwa vhudzekani kana huṅwe u dinalea hune ha nga si kone u humbulelwa (Hoffman na Zeffertt, 1988: 579);
* Vhana vha tendelela nga maanda mihumbulo (Hoffman na Zeffertt, 1988: 581);
* Vhutanzi ha phombwe a vhu fhulufhelei (R v Weinberg 1961 TPD 653, R v Christo 1971 TPD 420, R v George 1953(1) SA 382 (A);
* Vharema, musi vha tshi khou fha vhutanzi ha zwe vha vhona, vha anzela u zwifha (madzhisitarata Mcunu na vhaṅwe v Rex, 1938): .Tshifhinga tshothe ndo wana zwauri thanzi dza Vharema dzine dza fha vhutanzi dzi tshi khou khwathisedza nga zwe dza vhona dzi a zwifha, nga nthani ha tshenzhemo yeneyo na lushaka lwa vhutanzi ho bvelelaho, A tho ngo diimisela u dzhia vhutanzi ha zwe zwa vhoniwa ho ambiwaho kha mulandu uyu sa vhune ha vha na ndeme kana u vhu dzhiela ntha?);
* Vharema vha na dzikhakhathi hu si na tsho tshinyalaho (S v Augustine 1980 (1) SA 503 (A): .Kleurlinge en Swartmansmense soms steek sonder enige rede behalwe oenskynlike steeklus?)
* Vhafumakadzi vha vharema vha a tenda u kombetshedzwa kha zwa vhudzekani u fhirisa vhafumakadzi vha vhatshena (S v M 1965 (4) SA 577 (NDP); R v A 1952 (3) SA 212: .Zwino vhoinwi vhanna vhane na vha na tshenzhemo nga ha khothe iyi ni a zwi divha zwauri zwi anzela u itea musi muvhilaeli kha mulandu wa lushaka ulu e mufumakadzi wa Murema, zwauri musi a tshi tou kombetshedzwa, u mbo di tenda. Uri vha zwi itela mini, a thi divhi?. Ho vhofhiwa la uri ndivhadzo ya vhulamukanyi i nga ditika nga fhungo ili?);
* Vharema vha a kona u vhona vhathu vhane vha vha divha swiswini u fhirisa vhatshena (R v Tusini 1953 (4) SA 406 (A): .Zwi a divhea nga maanda u bva kha tshenzhemo ya Khothe iyi uri Vharema vha a kona u vhona vhathu vhane vha vha divha musi vhe swiswini, ngeno kha Mutshena a tshi kondelwa u vhona.? Ho vhofhiwa zwauri a hu na vhutanzi ha u khwathisa mawanwa kha muhumbulo wa u vhona zwavhudi ha Vharema swiswini nahone a hu na ndivhadzo ya vhulamukanyi ine ya nga dzhiiwa kha fhungo ili):
Ndivho ya u dzhia sia
U dzia sia ha vhulamukanyi hu sa khou sedziwa uri ndi tshigwada tshifhio, fhedzi u vha hone ha phambano kha fhungo kana muthu zwi bva kha tshenzhemo ya muthu ane a khou dzhia tsheo, nahone u dzhia sia a zwi anzeli u bvelela. .Phambano. khulwane ya maanda (na u dzhia sia) ndi mbeu, murafho, mi.waha/vhukale, zwa vhudzekani, kilasi ? na, nga maanda, u u dzhenelana ha zwigwada izwi, sa tsumbo, mufumakadzi ane a funana na muṅwe mufumakadzi ngae ane a dzula kha vhupo vhu shayaho vhukuma.
Zwi vhonala u nga .mutevhe wa u tsikeledzwa? u hone. U ya nga Johnson na Knapp (1971: 692), .vhahatuli sa tshigwada, vho bvela phanda kha u divhofholola kha tshitalula u ya nga lushaka u fhirisa tshitalula u ya nga mbeu?. Vha dzhiela nzhele uri .kha vhahatuli vha zwino zwi nga leluwa u humbulela zwine vhanna vha vharema vha khou humbula zwone, kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe kha vhutshilo, u fhirisa u kona u humbulela uri ndi wa mufumakadzi (na kha vha kilasi ya vhukati ya vhatshena)? (yo khouthiwa i tshi bva kha Wikler, 1987).
Wikler u na zwine a khou humbulela zwone nga hezwi: .Ri guda u didivha sa vhanna kana vhafumakadzi phanda ha musi ri tshi guda u didivha sa vhatshena kana vharema, nahone maitele a u guda u fhelisa u dzhia sia kana tshitalula a bvela phanda nga ngona u ya nga ndila ye a vhekanywa ngawo.?
A do vha maitele a sa pfali nahone a si na mushumo u ambesa, kana u humbulesa nga ha uri lushaka kana zwa vhudzekani ho dala kha tshitshavha tshashu na dzikhothe dzashu. Zwo tea u amba zwauri ndi zwa ndeme u sumbedza zwivhumbeo zwa u dzhia sia/u talula zwe zwa shuma sa tshanda tsha vhulamukanyi kha milayo yashu u bva nga tshifhinga tsha Vharoma u swika kha tsha zwino, na u toda ndila ya u zwi fhelisa. U dzhiela nzhele uho ha tsheo ya vhulamukanyi ha zwino na vhadzhii vhatsheo vha zwino ndi tshithu tsha ndeme kha maitele a u vusuludza ane khao vhumatshelo ha mulayo ha ditika ngaho.
TSHIPIDA TSHA VHU 2
NDOWENDOWE
U DILINGA VHUKONI HANU HA U THETSHELESA
NDIVHO
Mbudziso idzi dzi do ni thusa kha u divha vhukoni hanu ha u thetshelesa
MUSHUMO
1. Fhindulani mbudziso dzi re afho fhasi ni tshi khou fhulufhedzea nga ndila dzothe, ni bule zwine na aNzela u zwi ita.
2. Musi no no fhedza u fhindula mbudziso sedzulusani vhubvo ha phindulo dzanu.
VHUKONI HA U THETSHELESA
Musi ni tshi khou tshetshelesa muṅwe muthu no livhana nae ni a:
Tshifhinga tshinzhi
3
tshiṅwe tshifhinga
2
Murahu ha tshifhinga
1
Na khathihi
0
1. U Sedza Tshiambi




2. U thetshelesa nga vhuronwane zwine tshiambi tsha khou amba zwone ni sa todi u thithiswa




3. U tutuwedza tshiambi nga u tenda nga thoho na u ita mibvumo ya u sumbedza u thetshelesa




4. U litsha tshiambi tsha fhedza zwine tsha khou amba zwone hu si na u dzhenelela kana u fhindula




5. U vhudzisa mbudziso arali ni sa pfesesi zwine zwa khou ambiwa




6. U ita tsheo nga zwine tshiambi tsha khou amba zwone, hu si u sedza uri ndi nnyi kana u sedzea hani




7. U dovholola maipfi a ndeme e a shumiswa nga tshiambi




8. U thetshelesa zwine muthu a khou amba zwone na khalo ya ipfi li shumiswaho u zwi bula





U SENGULUSA VHUKONI HANU HA U THETSHELESA
TSHIKORO TSHI SHUMA HANI
Tshikoro tsha maraga dza 3 ndi tsha Tshifhinga tshothe
Tshikoro tsha maraga dza 2 ndi tsha tshiṅwe tshifhinga
Tshikoro tsha maraga dza 1 ndi tsha Murahu ha tshifhinga
Tshikoro tsha maraga dza 0 ndi tsha Na khathihi
TSHIKORO GUTE: _____________________________
ZWINE TSHIKORO TSHANU TSHA AMBA ZWONE
Maraga dza 21 u swika 24 Vhukoni hanu ha u thetshelesa hu ntha.
Maraga dza 15 u swika 20	U thetshelesa hanu hu nga kha di khwiniswa.
Maraga dza 8 u swika 14	A ni thetshelesi tshifhinga tshothe nahone ni toda u khwinisa vhukoni hanu ha u thetshelesa.
Maraga dza 0 u swika 7	Ni tea u isa mihumbulo yanu tshothe musi ni tshi khou thetshelesa.
TSHIFHINGA
Minethe ya 5
Tshifhinga tsha ndowe- ndowe
Humbulani nga ha nyambedzano ye na vhuya na vha nayo na muṅwe we a vha a sa ni thetshelesi kana we a vha a tshi khou edzisa u pfesesa zwa ndeme zwe na vha ni tshi khou amba zwone. No dipfa hani?
Ndo pfa______________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Humbulani nga ha nyambedzano ye na vha nayo na muṅwe we a vha a tshi khou ni thetshelesa zwavhudi uri a pfesese zwa ndeme kha zwe na vha ni tshi khou amba zwone. No dipfa hani?
Ndo pfa______________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
MULANDU WA U GUDA NGAWO WA 1
Mulandu uyu wo diswa khothe nga 14 Fulwi 2004 nga muṅwe we a vha a tshi pfi Sylvia (Muhweleli). O thoma nga u bula zwauri o da khothe u vhiga muthu ane a dzula nae. Mudzulatshidulo wa khoro a mu vhudzisa arali uyo muthu e mukalaha wawe (munna). A fhindula mbudziso iyi nga u tenda. Muhweleli a bvela phanda a bula zwauri u khou vhiga munna ngauri u khou hana u bva nduni. Mudzulatshidulo a dzhenelela henefho a tshi khou amba zwauri khothe iyi a i athu u thoma u sengisa mulandu ngauralo a si zwa ndeme u amba nga vhudalo. Mudzulatshidulo a dovha hafhu a vhudzisa arali thaidzo iyi yo no ambiwa nga hayo hayani na mashaka na vhahura, zwe muhweleli a fhindula a tshi khou sumbedza u tenda nahone a amba zwauri (mashaka na vhahura) vho vhudza muhwelelwa (munna) uri a tuwe.
Muhulwane wa vhakhantselara a dzhenelela a vhudzisa mbudziso: .Thaidzo i ngafhi afho?? Muhweleli o bula zwauri thaidzo yo thoma ngauri muhwelelwa o di wanela tshitentsi tshiswa nahone u khou toda u tuwa. Fhedzi muhwelelwa u khou toda u dzhia matheriala a u fhata kha mukhukhu we vha vha vha tshi khou dzula khawo vhothe. Zwa zwino o no di dzhia mazennge a sumbe. Hezwi zwo sumbedza u pfelwa vhutungu nga khothe.
muṅwe wa vhakhantselara a vhudzisa mbudziso i tevhelaho: .Naa no malana?? Muhweleli a bula zwauri a vho ngo malana fhedzi vha khou dzula vhothe. Izwi zwo ita zwauri hu vhe na u ṅuṅuna ha u sumbedza u sa zwi tanganedza nga mirado ya khothe ngeno mudzulatshidulo wa khoro o bula zwauri a vha sengi milandu ya vhathu vhane vha dzula vhothe vha songo malana. Nga murahu ha u amba izwi mudzulatshidulo a vhudzisa uri tshitentsi ndi tsha nnyi, zwe muhweleli a fhindula zwauri ndi tshawe. Mudzulatshidulo o dovha hafhu a toda u divha uri ndi nnyi mune wa mazennge e a dzhiwa nga muhwelelwa. Izwi muhweleli o fhindula zwauri mazennge ndi a muhwelelwa. Mbudziso yo tevhelaho yo vha ya uri: .Arali a tshi khou dzhia mazennge ane a vha awe, thaidzo yavho ndi ifhio zwino?? Muhweleli o bula zwauri ho ngo dela u vhiga mulandu wa u dzhiiwa ha mazennge fhedzi zwauri musi mazennge a tshi dzhiiwa o semiwa. Khothe ya kona u dzhia tsheo ya uri muhwelelwa a vhidziwe a de a fhindule mafhungo a u semana. Vhurifhi ha ṅwaliwa, ha u vhidza muhwelelwa uri a de khothe.
MULANDU WA U GUDA NGAWO WA 2
Mulandu uyu u kwama munna na musadzi, James na Winnie. Wo diswa kha khoro ya musanda sa izwi u sa weli nga fhasi ha gota. Zwo itea nga matsheloni a 17 Fulwi 2004 ngei Mokopane Traditional Authority phanda ha khothe ya musanda yo vhumbiwaho nga mirado ya khoro. Avho vhavhili ndi vhone vhathu vhane vha vha hone afho holoni vho livhanaho na khoro, nga nnda Ha vhaṅwe vhavhili vhane vha khou ita thodisiso.
Mukhantselara muhulwane o vha vhudzisa uri thanzi dzavho ndi vhonnyi? Muhweleli (musadzi) a sumbedza zwauri khaladzi awe na vhomakhadzi wa muhwelelwa ndi vhone dzithanzi. O isa phanḓa bula zwauri khaladzi awe o vha o fanela o no swika fhedzi u khou mangala a tshi vhona a siho khothe. MAkhadzi wa muhwelelwa, o bula zwauri, u khou lwala, ngauralo a nga si kone u da khothe. Mukantselara muhulwane a sumbedza zwauri zwi do konda u bvela phanda na mulandu une wa si vhe na dzithanzi.
Mudzulatshidulo wa Khoro na vhaṅwe vhakhantselara vhararu vha thoma u amba nga tshavho. Mudzulatshidulo wa khoro a mbo di vhudza mukhantselara muhulwane zwauri mulandu u nga di bvela phanda naho hu uri thanzi a dziho, na uri arali zwa nga wanala zwauri thanzi dzi khou todea kha u tandulula phambano, mulandu u do fhiriselwa phanda. Mukhantselara muhulwane a sumbedza u sa funa u bvela phanda na mulandu wa avha vhavhili hu si na dzithanzi ngauri .vheini vhavhili ni nga si pfane nga tshithu. Ni do thoma u ita khani nga zwe zwa bvelela. Musi o amba izwi, fhedzi a vhudzisa avho vhavhili (muhweleli na muhwelelwa) arali vha tshi khou tenda uri hu bvelwe phanda na mulandu wavho hu si na dzithanzi. Vhothe vha amba zwauri vha khou toda u bvela phanda. Mukhantselara muhulwane a mbo di vhudza muhwelelwa uri a ime. Musadzi a mbo di ima, mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri kha talutshedze uri mbilaelo yawe ndi ifhio. O bula zwauri u khou vhilaela nga ha munna wawe, o do isa phanda a talutshedza mafhungo awe nga ndila hei:
Ndi muthu ane a lwala. Vhulwadze hanga vhu kwamana na vhadzimu. Ndo ya kha mufunzi ane nda khou ilafhiwa hone. Zwo no vha zwa ndeme zwauri ndi thavhe mbudzi u itela u takadza vhadzimu. Ngauralo vhege yo fhelaho ndo dzudzanya mushumo he nda thavha mbudzi. Ndo inga na halwa ndi tshi khou itela vhutambo uho. Mashudu mavhi halwa ho vha hu saathu u vhila nga Swondaha duvha le mushumo wa tea u itiwa ngalo. Mushumo wo vha u tshi khou itiwa mudini wa vhabebi vhanga hu si mudini wanga. Munna wanga o vha a siho tshifhinga tsha musi ri tshi ya u amba na vhadzimu. O swika nga murahu lenelo duvha nda mu vhudza uri ro no bvela phanda na mushumo ndi tshi khou itela zwauri a do ya-vho a ambe na vhadzimu. Izwi a zwo ngo itea ngauralo fhedzi a tho ngo vhilaela ngazwo. O do fhedza tshifhinganyana na rine a tuwa nga murahu. Nga la matshelo a vhuya e na khaladzi yawe. Musi a tshi swika ho vha hu na munna muthihi we a vha o dzula na rine a tshi kha di nwa halwa. A tshi swika o ri lumelisa a toda u divha uri munna uyo ndi nnyi. Ndo ri khae .Wo sia vhathu vha tshi khou nwa hafha mulovha zwa zwino u khou da u ri vhudzisa uri ndi vhonnyi. Havha ndi vhathu vhe ra vha ramba uri vha de vha vhe na rine kha mushumo?. Munna wanga o mbo di sinyuwa. A thoma u mpfara nga zwiambaro a ntsukumedzela phanda na murahu a tshi dovha. Ndo mu sukumedzela rumuni ya mukomana wanga nda shavha. Ndo ya nduni yashu he nda vha ndo humbula zwauri ndi khou toda u vhudza ṅwana wanga muhulwane wa muthannga nga ha vhudifari ha khotsi awe. Mashudu mavhi ṅwana wanga nda wana a siho sa izwi o ya ha musidzana wawe hune a anzela u edela hone. Ndo mbo di vhudza vhaṅwe vhana vhanga vha vhatukana nga ha thaidzo yanga. Ndo edela hayani u swika duvha li tevhelaho musi ndi tshi yo toda ṅwana wanga wa muthannga. Ndo mu wana nda mu vhudza nga vhudifari ha khotsi awe kha duvha lo fhiraho. ṅwana wanga a da na muhumbulo wa uri ri tea u humela hayani ri yo vhona uri munna wanga u hani na uri hu nga vha ho bvelela mini nga murahu ha musi ndo tuwa. Ro mbo di humela murahu. Musi ri tshi swika ndo mangadzwa ndi tshi wana zwauri munna wanga o fhisa zwiambaro zwanga zwothe zwe zwa vha zwi nga ngomu waidiroboni na uri o dzhia halwa a vhu dodza kha luvhondo lwothe. Ndi ngazwo ndo disa mbilaelo fhano.
Nga tshino tshifhinga mukhantselara muhulwane a vhudza muhweleli zwauri aya ndi mafhungo ane vha do amba nga hao na u vhudzisa muhweleli arali o fushea uri o amba mafhungo othe ane a khou toda khothe i tshi a divha. Muhweleli o fhindula nga u tenda. Mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri a nga si tendelwe u amba maṅwe mafhungo nga murahu. Muhweleli a tenda zwauri o zwi pfa. Mukhantselara muhulwane o vhudza muhwelelwa uri a ime. A mu vhudzisa arali o pfa zwe a hwelelwa zwone. Muhwelelwa a tenda uri o zwi pfa. Mukhantselara wa u thoma a vhudzwa uri a bvele phanda na mulandu. Mukhantselara wa u thoma a mu vhudza uri a fhindule zwe musadzi wawe a amba zwone. Phindulo yawe yo vha nga ndila heyi:
Ndi a tenda zwauri musadzi wanga o vha na mushumo une wa kwamana na u lwala hawe he ha thavhiwa mbudzi. Thaidzo yanga ndi ya uri zwa zwino u vho dzula ha vhabebi vhawe hune a khou diita ṋanga phanda ha musi a tshi fhola tshothe. Maitele avhudi ndi a uri a thome a fhole ndi kone u da fhano musanda nae uri ndi ni divhadze zwauri o no vha ḽanga. Vhudzuloni ha uri a tevhedze maitele o teaho, u vho thoma u ita zwa vhuṅanga nga ene mune nahone u khou ita izwi mudini wa vhabebi vhawe u itela uri tshelede iṅwe na iṅwe ine a khou wana i do shumela vhabebi vhawe. Ndi zwenezwo zwine nda khou toda u amba zwone nga mafhungo aya.
Mukhantselara wa u thoma a dzhenelela a amba zwauri zwi nga si vhe zwone zwothe zwine a khou tea u amba zwone ngeno muhweleli o amba nga ha u fhiselwa zwiambaro na zwiṅwe zwithu. Musi o humbudzwa izwi a isa phanda :
Tshipida itsho tsho tandululwa hayani ngauri ndo humbela pfarelo. Ndo amba zwauri ndi khou diimisela uri ndi do renga zwiambaro zwothe zwe nda zwi fhisa kana u zwi badela. Arali ri tshi khou amba nga ha nndwa ya ilo duvha, ene muhweleli ndi ene o rwaho sivhara wawe nga mpama luvhili. Vha khou vhona, o mu rwa a mbo di shavha. Ndi musi a tshi tuwa a vhuya nga duvha ili li tevhelaho.
Zwa zwino, mukhantselara wa u thoma u divhadza avho vhavhili zwauri thanzi (khaladzi ya muhweleli) u tea u vhidzwa uri a fhe vhutanzi khothe zwe a vhona nga ilo duvha phanda ha musi khothe i tshi vhudzisa avho vhavhili mbudziso. ṱhanzi yo ngalangala nahone u didina nga u i toda afho nnda ha khothe a zwo ngo thusa tshithu. Zwa zwino khoro yo pfana kha la u bvela phanda na mulandu, liga li tevhelaho ndi la u fha mirado ya khoro tshifhinga tsha u vhudzisa mbudziso. Mbudziso ya u thoma yo bva kha mudzulatshidulo wa khoro nahone nyambedzano yawe na muhweleli yo bvela phanda ngaurali:
Mb: Vhone na munna wavho vha pfana uri vha ite mushumo nahone mbudzi yo vhulahwa kha mushumo uyo. Mbudzi iyi yo vha i tshi khou bva ngafhi?
Ph: Yo rengwa nga ṅwana wanga wa muthannga muhulwane na nne.
Mb: Munna wavho o vha e ngafhi ngauri zwi a mangadza uri hu vhe vhudifhinduleli ha ṅwana wavho wa muthannga ha u renga mbudzi ya mushumo?
Ph: Ndo vhudza munna wanga nahone zwe a amba zwone ori: a hu na vhadzimu kha muṱa wa ha Kekana.
Mudzulatshidulo wa khoro o mbo di vhudza muhweleli uri a dzule fhasi. A dovha a vhudza muhwelelwa uri a ime a mu vhudza zwauri a talutshedze khothe uri ndi ngani musadzi wawe na ṅwana vho renga mbudzi. Mbudziso iyi muhwelelwa o i fhindula nga u bula zwauri u a zwi divha zwauri ṅwana wawe o renga mbudzi fhedzi izwi zwo itiswa ngauri nga tshifhinga tsha musi musadzi wawe (muhweleli) a tshi mu humbela uri a renge mbudzi ene o vha a si na tshelede. Sa izwo musadzi na ṅwana vho vha vhe na tshelede vho do dzhia tsheo ya uri vha i renge. Naho zwo ralo, izwo zwo itiwa nga thendelo yawe. Mudzulatshidulo a vhudza muhwelelwa uri a dzule fhasi ngeno muhweleli a tshi tea u ima. A mu vhudzisa:
Mb: Vha a zwi divha naa uri arali hu na phambano vha tea u dzi vhiga kha vhathu vhane vha dzula tsini navho?
Ph: Ee.
Mb: Ndi ngani vha songo ya vha ripota munna wavho kha muṅwe muthu?
Ph: Ndo ya kha Sinah nda mu humbela thaula ya u fuka sa izwi thundu yanga yo fhiswa nga munna wanga. U bva afho ndo kona u ya kha ṅwana wanga.
Mb: Sinah ho ngo vha dzhia a vha isa murahu uri vha yo vhona uri hu khou itea mini nga munna wavho? U pfesesa uri thaidzo yavho ndi mini?
Mb: Hai. Vhothe vho neta ngae ngauri a si u thoma a tshi n.hwa. Na makhadzi wawe vho neta ngauri ndi dzula ndi tshi vhilaela nga hae. Vhana vhashu na vhone vho neta ngae. Na ino khothe i a zwi divha zwauri a si lwa u thoma ri tshi da fhano. Khotsi anga nga afho vha a zwi divha zwavhudi ngauri ndi lunzhi vha tshi vhudza munna wanga uri a songo tsha nndina. Zwa zwino ndo neta nahone u amba ngoho tshithu tsho itisaho uri ndi mu dise fhano namusi ndi khou ṱoḓa khothe i tshi ri tendela uri ri fhambane uri ndi kone u tshila nga mulalo. Vhana vhanga vho no aluwa nahone ndi na vhaduhulu. Ndi nga si tendele munna wanga a tshi bvela phanda na u ntshonisa nga ndila heyi.
Mudzulaphanda wa khoro a sumbedza zwauri u ḓo fha vhaṅwe mirado ya khoro tshifhinga tsha u bvela phanda na u vhudzisa mbudziso. Mukhantselara muhulwane a dzhenelela a bula zwauri o vha a tshi khou humbula zwauri nyambedzano i khou ita zwa u mona sa izwi muhweleli o no di sumbedza zwine a khou toda zwone. Bodo ya vhuya ya khwashea zwipida zwavho, u zwi vhuedzedza zwi a konda). Hu sumbedza u vha na u tendelana kha izwi vhukati ha mirado ya khoro. Nga murahu ha u tendelana na muhweleli zwauri o zwi humbula zwavhudi na uri ndi zwa vhukuma zwauri u khou toda uri mbingano yavho i fhele, mukhantselara muhulwane u ya nga thodisiso ya mudzulatshidulo ? a vhudzisa muhwelelwa arali o pfa zwe muhweleli a amba zwone nahone arali zwo ralo, ene uri mini. Mvelelo dza mulandu uyu dzo vha dza uri khothe yo vhudza avho vhavhili uri vha humele murahu vha ye kha mita yavho ye ya pfana kha mbingano yavho musi i tshi thoma, uri vha tandulule mafhungo aya. Avho vhavhili vho eletshedzwa uri vha vhuye hafhu kha khothe ya tshirema arali fhungo li songo tandululwa nga ndila ine ya vha fusha.
46
<fn>ven_Article_National Language Services_VHULAULI HA MUDAGASI .txt</fn>
NER
VHULAULI HA MUDAGASI HA LUSHAKA
LARA 2001
KHWALITHI YA TSHUMELO YA MUDAGASI YA KHASITAMA DZINE DZA SHUMISA MITHARA DZA MUDAGASI UNE WA TOU RENGIWA
MARANGAPHANDA
Nga nwedzi wa Lambamai 2001, musi NER I tshi thoma u shuma, yo fhulufhedzisa uri I do khwinisa ndisedzo ya tshumelo kha Indasiteri ya Netshedzo ya Mudagasi (NER). Maimo a tshumelo o mbo di bveledzwa na zwenezwo a dovha hafhu a tanganedzwa nga Vhulauli u itela uri vhanetshedzi vhothe vha ite khumbelo u khwathisedza uri dzikhasitama dzothe dzi fhulufhedziswa u wana tshumelo yavhudi ya levhele ya fhasisa. Minwe ya mishumo ya NER zwa zwino ndi u monithara kushumele kwa vhanetshedzi malugana na aya maimo.
Vhulauli ho dovha hafhu ha wanulula uri dzikhasitama na dzone dzi tea u shela mulenzhe kha ili sia la vhulauli. Vhathu vha tenda uri arali dzikhasitama dzi tshi divha nga ha maimo a tshumelo ane a vha hone, dzi do ita khaedu kha vhanetshedzi khathihi na u tutuwedza uri hu vhe na ndisedzo yavhudi ya tshumelo. Ngauralo, dzikhasitama dzi tea u divha nga ha dzilevhele dza tshumelo ine dza tea u i wana. U swika zwino NER yo bveledza kubugwana kune kwa vhalea na u kona u shumisea zwavhudi nga vhavhali u bva kha kwe kwa vha ku hone hu songo shandukiswa zwithu zwa ndeme zwe zwa vha zwi ngomu hakwo.
Ri na fulufhelo la uri dzikhasitama dzi do ita uri dzi divhe nga ha aya maimo a tshumelo na u thusa NER kha ndivho yayo ya u monithara kushumele kwa vhanetshedzi vhothe vho tendelwaho kana vhane vha vha na laisentsi ya u ita
zwenezwo.
Vho- Margie Nkalashe
Mulangi Muhulwane wa :Tshumelo dza Dzikhasitama
KHWALITHI YA TSHUMELO YA MUDAGASI YA DZIKHASITAMA DZINE DZA SHUMISA MUDAGASI UNE WA TOU RENGIWA (MUDAGASI WA GARATA)
ZWI RE NGOMU
1 MAIMO A KHWALITHI YA TSHUMELO
2 NDIVHO YA UKU KUBUGWANA
3 THALUTSHEDZO DZA NDEME
4 VHUDIFHINDULELI HA MUNETSHEDZI
5 VHUDIFHINDULELI HA KHASITAMA
6 KHUMBELO DZA NETSHEDZO NTSWA KANA U ENGEDZEDZA KHA NETSHEDZO DZA MUDAGASI DZI RE HONE
7 MAFHUNGO KHA DZIKHASITAMA
8 DZILEVELE DZA TSHUMELO DZINE DZA KWAMA DZIKHASITAMA DZINE DZA SHUMISA MITHARA WA MUDAGASI UNE WA TOU RENGIWA
8.1	Unetshedzwa ha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi
8.2 Zwifhinga zwine mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya do shuma ngazwo
8.3 Dzimbudziso nga ha Mithara wa Mudagasi une wa tou rengiwa
8.4 Uri Mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa u toliwa lungana
8.5 U khonekhithiwa kana u dzhenisiwa hafhu ha Mithara dza Mudagasi une wa tou rengiwa
9.	U DZIMIWA HA MUDAGASI HA U KOMBETSHEDZA
9.1 Fhethu ha vhudzulo ho no di vha ho hone
9.2 Fhethu ha vhudzulo hune ha kha di bveledzwa
9.3 Khasitama dzine dza shumisa tserekano dza mudagasi dza mahayani dzine dza tshimbila muyani
10. U DZIMIWA HA MUDAGASI HO TOU PULANIWAHO
10.1 Fhethu ha vhudzulo ho no di vha ho hone
10.2 Fhethu ha vhudzulo hune ha kha di bveledzwa
11. KHUMBELO, MBUDZISO NA MBILAELO DZA DZIKHASITAMA
11.1 Mbilaelo dza khasitama
11.2 Mbudziso dza khasitama
11.3 Khumbelo dza khasitama
12. U SA TEVHEDZELA NRS 048-2
13. MITANGANO NA PFUNZO ZWA DZIKHASITAMA
1. MAIMO A KHWALITHI YA TSHUMELO
Ndi kale Vhulauli ha Mudagasi ha Lushaka (NER) ho zwi vhona uri zwo tea uri hu bveledzwe khwalithi ya maimo a tshumelo kha indasiteri ya netshedzo ya mudagasi; maimo ane dzikhasitama dza mudagasi kha sekithara dzo fhambanho dza makete dza do a lavhelela, nahone vhanetshedzi vha tea u vhona uri vha a a swikelela.
U khwathisedza uri vhanetshedzi vha swikelela maimo aya, vho tea uri vha vhige kha NER nga ha kushumele kwavho musi hu tshi vhambedzwa na maimo
a nwaha munwe na munwe.
2. NDIVHO YA UKU KUBUGWANA
Ndivho ya uku kubugwana ndi u divhadza khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa nga ha khwalithi ya tshumelo ine vha tea u i lavhelela kha vhanetshedzi vha mudagasi na u ita uri vha pfesese NRS047 vhunga i tshi vha kwama.
Mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa u tendela dzikhasitama u renga mudagasi na zwenezwo nahone nga tshelede ine dza funa kana dza i swikelela. Hafhu khasitama a dzi na uri dzi badela dziakhaunthu dza nwedzi dzine dza nga kha di si dzi swikelele.
Uku kubugwana ku dovha hafhu kwa talutshedza uri khasitama dzi nga thasulula hani dziphambano dzine dzi nga vha hone vhukati hadzo na munetshedzi malugana na maimo a tshumelo.
Tshumelo dza tshipentshela dzine dza netshedzwa nga munetshedzi kanzhi dzi laulwa nga thendelano yo vha ho hone vhukati ha munetshedzi na khasitama nahone a i laulwi nga NRS 047.
Naho zwo ralo, hu tea u ombedzelwa uri NER i lavhelela uri dzikhasitama na munetshedzi o teaho vha thome vha lingedze u thasulula dziphambano dzinwe na dzinwe nga vhone vhane phanda ha musi vha tshi isa mbilaelo kha NER.
NER a i nga do shela mulenzhe nga nnda ha musi phambano dzenedzo dzo kunda u thasululea kha levhele yapo.
THALUTSHEDZO DZA NDEME
Manwe maipfi a a shumiseswa kha indasiteri ya netshedzo ya mudagasi, zwenezwo zwo tea uri khasitama dzi divhe uri a amba mini.
* Munetshedzi: Muthu o tendelwaho kana o netshedzwaho thendelo nga NER u netshedza na kana u phadaladza mudagasi.
* U dzimiwa ho pulaniwaho: U dzimiwa ha mudagasi hune ha itiwa arali hu na zwo khakheaho kha mudagasi kana u sa shuma zwavhudi ha tshishumiswa tsha mudagasi.
* U dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza: U dzima ha mudagasi hu na zwo khakheaho kana u sa shuma zwavhudi ha tshishumiswa tsha mudagasi.
* Tserekano ya mahayani: tserekano ine ya netshedza mudagasi kha masia a re na vhathu vho thalanganaho a no nga sa midi na dzibulasi, hune ha si vhe na zwithu zwi no nga dzibada
*
* Tserekano ya dzidoroboni: Tserekano ine ya isa mudagasi kha vhathu vhane vha dzula tsini na tsini hune ha anzela u vha na theomveledziso dzavhudi.
* Netshedzo ya mudagasi ya tshifhinganyana: Netshedzo ya mudagasi ine ya netshedzwa khasitama fhedzi musi hu na zwithu zwi songo doweleaho. Netshedzo yeneyo I nga si tevhedzele levhele dza tshumelo dzo doweleaho.
* Mudagasi wa maanda matuku (Low Voltage): ndi une wa anzela u netshedzwa vhadzulapo kana vhoramabindu vhatuku.
* Mudagasi wa maanda a vhukati (Medium Voltage): ndi une wa anzela u phadaladzwa na u shumiswa kha indasiteri khulwane na kha vhoramabindu.
* Garata ya mudagasi: ndi garata kana rasithi ine ya rengwa nga khasitama ine ya shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa ine ya ita uri mudagasi wo tiwaho u kone u netshedzwa nga u shumisa mithara ya mudagasi une wa u tou rengiwa.
* Mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa: ndi tshishumiswa tsha u fhirisa mudagasi nahone garata dza mudagasi dzine dza shumiswa kha mithara wonoyo dzine dza fhambana u ya nga tshelede dzi nga rengiwa na zwenezwo
* Mutshini wa u rengisa garata dza mudagasi (Vending stations): ndi mutshini wo dzheniswaho fhethu ha mabindu une wa shumiswa u phurosesa garata dza mudagasi dza dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa.
* Khwalithi ya netshedzo: maimo a fhasisa a khwalithi ya netshedzo ya mudagasi dzi no nga sa dzilevhele dza maanda a mudagasi (voltage levels), u dzimiwa ha mudagasi, surges, nz, sa zwe zwa talutshedziswa zwone kha Tshipida tsha 2 tsha NRS 048.
* Dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi wo doweleaho/wa tshikolodo: ndi dzikhasitama dzine mudagasi une dza u shumisa wa kaliwa nga mithara une wa vhaliwa nga munetshedzi nga murahu ha afho a netshedzwa akhaunthu ya mudagasi we a u shumisa u bva murahu.
3. VHUDIFHINDULELI HA MUNETSHEDZI
Maimo a tshumelo yo buliwaho kha NRS 047 kha tshipida tsha 1 ndi tshumelo ya levele ya fhasisa ine vhanetshedzi vha tea u lwela u i swikelela, naho zwo ralo, vhanetshedzi vha khou tutuwedzwa uri vha netshedze maimo a tshumelo ane a vha ntha kha matuku o tiwaho kana o buliwaho.
Hune vhanetshedzi vha wanala vha tshi thivhelwa u swikelela levele dza tshumelo vha tshi itiswa nga maimo ane vha nga si kone u a langa, vha nga si vhonwe mulandu arali vha songo kona u swikelela maimo eneo a dzilevele dza tshumelo yo tiwaho. Maimo eneo ndi a no nga sa nndwa, vhufobvu na u tshinyadza, mugwalabo (industrial action), khombo dza modoro na maimo a mutsho a si avhudi. Maimo o netshedzwaho afho ntha ho ngo fhelela, fhedzi ndivho yao ndi u sumbedza zwithu zwi tanganedzeaho zwine zwa tea u vha hone kha maimo eneo.
Musi hu na phambano yo diswaho nga khasitama malugana na levele ya tshumelo yo netshedzwaho, ndi zwa ndeme uri munetshedzi o teaho a lingedze u thasulula phambano yeneyo nga u kwama vhathu vho teaho. Arali mbilaelo yo netshedzwa malugana na izwi, munetshedzi u fanela u divhadza khasitama nga ha mutangano, tshifhinga na fhethu hune ha do lingedzwa u thasulula iyi phambano.
Hu fanela u ombedzelwa uri NER i do shela mulenzhe fhedzi arali nyambedzano dzo kundwa u thasulula iyi phambano.
4. VHUDIFHINDULELI HA KHASITAMA
Ndi zwa ndeme uri khasitama dzi tevhedzele milayo yo vhewaho nga munetshedzi malugana na u netshedza mafhungo na u dadza linwalo linwe na linwe line la todea, khathihi na u badela tshelede yo tiwaho.
Hune ha wanala uri hu vha na phambano malugana na levele dza tshumelo, tsumbo, malugana na u vhaliwa ha mithara, zwo tea uri khasitama i badele tshelede yo tiwaho phanda ha musi hu tshi itwa thodisiso malugana na zwenezwo. Iyi tshelede i a humiselwa murahu arali ho wanala uri mithara a wo ngo vhalisa zwone.
Khasitama i tea u thoma ya tendela munetshedzi uri a lingedze u thasulula thaidzo, i nga rumela thaidzo kha NER fhedzi arali vho kundwa u swikelela thendelano.
5. KHUMBELO DZA NETSHEDZO NTSWA DZA MUDAGASI KANA U ENGEDZEDZWA KHA NETSHEDZO DZA MUDAGASI DZINE DZA VHA HONE
NRS 047 zwa zwino yo ta uri, musi khasitama yo ita khumbelo ya netshedzo ntswa kana u engedzedzwa kha netshedzo ine ya vha hone, na musi yo dadza manwalo othe o teaho ane a todea, munetshedzi u fanela u netshedza khothesheni ya mushumo hu saathu fhela tshifhinga tshi tevhelaho:
* Hu todea maduvha a u shuma a 10 fhedzi hune tserekano ine ya vha hone I nga shumiswa hu si na u engedzedzwa hune ha khou itwa nga nnda ha kha khebulu kana laini ine ya isa mudagasi kha zwifhato.
* Nwedzi muthihi hune ha tea u engedzedzwa maanda a mudagasi a fhasi (maanda a mudagasi ane a anzela u iswa fhethu ha vhudzulo na fhethu ha mabindu matuku) kana maanda a mudagasi a vhukati (ane a shumiswa u phadaladza mudagasi) u bva kha theomveledziso (infrastructure) dzine dza vha hone.
Hune ha todea uri hu pulaniwe theomveledziso ntswa dza maanda a mudagasi a fhasi, khasitama na munetshedzi vha do tea u ambedzana nga ha tshifhinga tshine khothesheni ya do tea u netshedzwa ngatsho.
Arali khasitama ya tanganedza khothesheni, ya badela na tshelede dzothe dzine ya dzi koloda na u tevhedzela milayo yothe yo tiwaho nga munetshedzi, munetshedzi u do netshedza mudagasi hu saathu fhela tshifhinga tshi tevhelaho
;
* Maduvha a 30 a u shuma hune ha vha na tserekano ya mudagasi ine I nga shumiswa.
* Minwedzi ya 2 hune nyengedzedzo ntswa dza maanda a mudagasi a fhasi kana a vhukati a todea kha tserekano ya mudagasi ine ya vha hone.
Hune ha tea uri hu fhatiwe theomveledziso ntswa ya maanda a mudagasi a fhasi, hu do tea uri hu vhe na nyambedzano vhukati ha munetshedzi na khasitama malugana na tshifhinga tsha u fhata theomveledziso.
7. MAFHUNGO KHA DZIKHASITAMA
Munetshedzi u fanela u khwathisedza uri khasitama dzine dza shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa dzi netshedzwa mafhungo o teaho nga tshifhinga tsha musi hu tshi dzheniswa mudagasi. Izwi zwi nga konadzea nga u shumisa kubugwana kwo teaho kwo netshedzwaho nga khasitama nga tshifhinga tshenetsho.
Kubugwana ku do divhadza khasitama nga zwi tevhelaho:
* Nga ha ndaela dzothe dzo fhelelaho malugana na u shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa.
* Lushaka lwa garata ya mudagasi ine ya do shumisiwa na uri i rengiwa na u shumiswa hani.
* Mutengo wa mudagasi, nahone mutengo wonoyo u do sumbedzwa kha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi.
* Fhethu hune mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya wanala hone na tshifhinga tshine ya shuma ngatsho.
* Nomboro dza mudagasi dza vhukwamani na adirese ya hune khasitama i nga wana hone mafhungo na u vhudzisa malugana na mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa une wa khou shumisiwa.
* Zwine zwa do itwa musi khasitama i tshi vhona u nga hu na thaidzo malugana na kushumele kwa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa na tshelede ine ya tea u badelwa nga munetshedzi malugana na u sedzulusa uri mithara wo rekhoda zwa vhukuma.
* Zwine munetshedzi a do ita musi a sa koni u tola mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa une wa vha ngomu ha zwifhato zwa khasitama.
* Zwine munetshedzi a do zwi ita musi ho wanala uri khasitama yo ita zwo khakheaho malugana na netshedzo ya mudagasi na uri i do pfiswa hani vhutungu.
* Kudzhenisele kana kukhonekhithele kwa mudagasi musi khasitama yo ita khumbelo.
* Kuwanululele kwa dziakhaunthu dza mudagasi dzo salelaho murahu dza dzikhasitama
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri tshelede yo salelaho i nga vha i ya u dzheniswa ha mudagasi wa khasitama ha tshifhinga tsho fhiraho kana ho wanala uri khasitama yo ita zwinwe kha netshedzo ya mudagasi uri i kone u wana mudagasi wa mahala.
Arali hu na tshanduko malugana na mbadelo, khasitama dza u shumisa mudagsai une wa tou rengiwa dzi fanela u divhadzwa nga ha tshanduko dzenedzo. Ndivhadzo ya mbadelo dzenedzo i nga itwa kha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi na nga u shumisa zwinwe zwithu zwo teaho.
8. DZILEVELE DZA TSHUMELO DZINE DZA KWAMA DZIKHASITAMA DZINE DZA SHUMISA MITHARA WA MUDAGASI UNE WA TOU RENGIWA
8.1 U netshedzwa ha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi
U vhewa ha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi na nomboro ya mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ine ya netshedzwa nga munetshedzi zwi do laulwa nga maanda nga nomboro ya dzikhasitama na uri vho kuvhangana nga ndila-de fhethu henefho. Arali vhathu vho thalangana kana vha tshi dzula kule na kule, zwi do dura u netshedza fhethu henefho mutshini wa u rengisa garata dza mudagasi. Naho zwo ralo, u do netshedza mutshini wa u rengisa garata dza mudagasi kha rediasi dza khilomithara dza 5 dzinwe na dzinwe dza mudi wa khasitama une wa shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa vhunga li liga lo doweleaho line la tea u tevhedzelwa
Arali ha wanala uri fhethu henefho hu na vhathu vhanzhi vhane vha dzulesa tsini na tsini, munetshedzi u do kombetshedzea uri a netshedze mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi I no fhira muthihi. Munetshedzi u do dovha hafhu a netshedza dzikhasitama dzinwe na dzinwe dza 2000 mutshini muthihi wa u rengisa garata dza mudagasi, vhunga li liga lo doweleaho line la tea u tevhedzelwa.
8.2 Zwifhinga zwine mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya do shuma ngazwo
Ndi zwa ndeme uri khasitama dzi newe tshifhinga tsho linganaho tsha u renga garata dza mudagasi hu tshi khou sedzwa nga ndila ine thekhinolodzhi ya mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa ya vha ngayo. Vhanwe vhanetshedzi vha netshedza mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya othomethikhi ine khasitama dza do kona u renga garata tshifhinga tshinwe na tshinwe, hu nga vha vhusiku kana masiari.
U ya nga NRS 047, minwe mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi i fanela u vulwa uri i kone u rengisa garata nga tshifhinga tsho doweleaho tsha u rengisa vhukati ha vhege na u bva nga 08:00 u swika nga 12:00 mafheloni a vhege na nga dziholodeni. Izwi ndi zwone zwifhinga zwo tendelwaho zwa u vula nahone vhane vha mabindu vha khou tutuwedzwa uri vha khwinise izwi zwifhinga.
Zwifhinga zwa u vula na u vala zwa minwe mitshini zwi nga kha di fhambana nga manwe maduvha, nga maandesa arali hu na minwe mitshini ine ya khou shuma i re tsini.
8.3 Dzimbudziso malugana na u luga ha mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa
Khasitama ine ya shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa i nga humbela munetshedzi uri a sedze arali mithara wo luga nga murahu a badela tshelede yo tiwaho kana yo sumbedzwaho ya u ita zwenezwo.
Iyi tshelede i do vhuiselwa murahu arali ha wanala uri mithara wo tshinyala. Khasitama dzi tea u dovha hafhu dza dzhiela nzhele uri mutengo wa yuniti ya maanda a mudagasi (dzikhilowathi nga awara) ane a tshimbidzwa kana u phadaladzwa nga mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa, a ntha u fhira ane a tshimbidzwa kana u phadaladzwa nga mithara wa mudagasi wo doweleaho. Munetshedzi u ita izwi u itela u wana tshelede ye ya shumiswa malugana na u netshedza mudagasi kha masia ane a shumisa mudagasi une wa tou rengiwa hune khasitama dza badela fhedzi tshelede thukhu ya u dzheniselwa mudagasi.
Munetshedzi u tea u vhona uri u vha o fhedza u sedza uri mithara wo luga hu saathu fhela maduvha a 15 a u shuma musi khasitama yo no badela tshelede yo tiwaho. Tshinwe hafhu u tea u vhona uri u wana ndila ya u thirantsifera kana u lifha tshelede ye ya sala kha mithara we wa vha u tshi khou sedziwa.
8.4. Uri mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa u toliwa lungana
Mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa na zwinwe zwishumiswa zwa mudagasi ndi zwa munetshedzi. Ngauralo, munetshedzi u na pfanelo nahone u a kombetshedzea uri a tole tshishumiswa tshine tsha vha kha zwifhato zwa khasitama nga tshifhinga tshinwe na tshinwe tsho teaho. Zwenezwo khasitama dzi tea u tendela munetshedzi kana vhaimeli vha munetshedzi u tola zwishumiswa zwa mudagasi. Vhanetshedzi kana vhaimeli vhawe vho tholiwaho vha do tea u sumbedza garata dza vhune nahone khasitama dzi nga toda u dzi vhona phanda ha musi dzi tshi vha tendela u dzhena. Hune ha wanala uri vhanetshedzi kana vhaimeli vhavho vho lingedza u dzhena fhedzi vha kundwa, munetshedzi a nga kha di dzima mudagasi nga murahu ha musi o rumela khasitama khaidzo yo tou nwaliwaho.
8.4 U khonekhithiwa kana u dzhenisiwa hafhu ha mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa
Vhunga zwo sumbedzwa murahu, khasitama I nga kha di humbela uri mudagasi une wa tou rengiwa u khonekhithululwe zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwo fhambanaho. Zwithu zwenezwo zwi nga katela u engedzedzwa kana tshanduko dzine dza khou itwa kha zwifhato kana u pfulusa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa fhethu hune wa vha hone.
Musi vho tanganedza khumbelo ya u khonekhitha hafhu mudagasi, vhanetshedzi vha do tea u vhona uri vha khunyeledza uyo mushumo nga maduvha mavhili a mushumo. Khasitama i fanela u dzhiela nzhele uri iyi thodea a i shumi musi mudagasi wo khonekhithululwa zwo itiswa nga uri khasitama yo ita zwinwe zwi si ho mulayoni uri I kone u wana mudagasi wa mahala.
8.5 U DZIMIWA HA MUDAGASI HA U KOMBETSHEDZA
U dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza, musi ho khakhea zwinwe kha netshedzo ya mudagasi zwo itiswa nga madumbu, na u tshinyadzwa ha zwinwe zwishumiswa zwa mudagasi, nz., zwi bvelela tshifhinga tshothe. Kha maimo a no nga aya, hu nga si vhe vhudifhinduleli ha munetshedzi arali hu na zwinwe zwo tshinyalaho nge mudagasi wa dzima nga nnda ha musi hu tshi nga vha na vhutanzi ha uri ho vha na u sa londa kha munetshedzi wa mudagasi. U sa londa henefho hu nga vhonala sa u kundelwa kha sia la munetshedzi malugana na u thogomela netshedzo ya mudagasi. Arali zwiliwa zwa khasitama zwo sina na musi ho tshinyadzwa tshishumiswa tsha mudagasi zwo itiswa nga u dzima ha mudagasi, khasitama yeneyo i do tea u rekhoda duvha, tshifhinga na uri u dzima ha mudagasi ho dzhia tshifhinga tshingafhani na u kwama munetshedzi nga u tavhanya.
Uri u dzima honoho hu bvelela lungana, na u dovha wa fungiwa, zwi do laulwa nga uri tserekano ya netshedzo yeneyo ya mudagasi ndi ya hani. Tsumbo, khasitama ine ya wana mudagasi u bva kha tserekano ya dzidoroboni yo khonekhithiwaho zwavhudi a vha anzeli u dzimelwa nga mudagasi, nahone arali wo dzima u a tavhanya u fungiwa kana u vhuyedzedzwa u fhira kha dzikhasitama dzine dza wana mudagasi kha tserekano ya mahayani hune ha vha na tserakano thukhu kana ha si vhe na dzinwe tserekano tshotha.
Uri u dzima honoho hu bvelela lungana na uri hu lugiswa nga tshifhinga-de zwi do laulwa nga uri naa tserekano ya mudagasi i tshimbila nga fhasi mavuni kana ntha muyani. Vhunzhi ha tserekano ya mahayani i tshimbila muyani.
Arali khasitama ya wana uri mudagasi wayo u sokou dzima tshikhalani lu sa fheli, i do tea u rekhoda duvha, tshifhinga na uri yo fhedza tshifhinga tshingafhani i si na mudagasi, nahone i tea u divhadza munetshedzi. Arali hu si na tsho itwaho nga murahu ha izwo, khasitama I do tea u kwama NER. (Kha vha sedze zwidodombedzwa zwa vhukwamani kha siatari la nga nnda).
Munetshedzi u fanela u vhona uri hu vha na tshumelo ya u vhiga nga lutingo ya awara dza 24 u itela uri dzikhasitama dzi kone u vhiga thaidzo inwe na inwe ine dza tangana nayo nahone thaidzo inwe na inwe ine ya vhigwa i fanela u newa nomboro ya thungo ya referentsi u itela uri khasitama i kone u zwi tevhelela arali zwo tea.
Thaidzo dzi a fhambanesa nahone zwi a konda u nea dzikhasitama tshifhinga tsha vhukuma tshine tsha do todea uri mudagasi u dovhe u fungiwe kana u vhuyedzedzwe. Naho zwo ralo, khasitama i nga fulufhedziswa uri thaidzo dzothe dzi do lugiswa na uri mudagasi u do dovha wa vhuyedzedzwa hu saathu fhela awara dza fumbiliina, nga nnda ha kha maimo a songo doweleaho.
Zwi tevhelaho zwi sumbedza uri u dzima ha mudagasi ha u kombetshedza hu nga bvelela lungana kha dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa kha tserekano dza mudagasi dzo fhambanaho:
9.1 Fhethu ha vhudzulo ho no di vha ho hone
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 6 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 12 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 6 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 12 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
9.2 Fhethu ha vhudzulo hune ha kha di bveledzwa
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 10 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 20 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 4 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 30 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
9.3 Khasitama dzine dza shumisa tserekano dza mudagasi dza mahayani dzine dza tshimbila muyani
Idzi khasitama a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 60 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 200 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza kha khethekanyo ya u fhedza ya dzikhasitama hu nthesa u fhira kha inwe khethekanyo vhunga hu tshi shumiswa thambo dza mudagasi dzine dza tshimbila muyani dzine dza thithiswa nga maimo a mutsho a si avhudi na tserekano ya mudagasi i songo tumiwaho kha zwinwe zwiko zwa netshedzo zwine zwa vha hone.
Vhanetshedzi vha anzela u vha na mutevhe wa khasitama dzine dza toda thuso ya shishi musi zwi tshi da kha u fungiwa hafhu ha mudagasi kana u u vhuyedzedza musi ho vha na u dzimelwa ha u kombetshedza. Zwibadela, dzikiliniki na rumu dza miaro ya shishi zwi nga kha di wana thuso u thoma musi mudagasi u tshi fungiwa hafhu kana u vhuyedzedzwa.
Khasitama dzine dza shumisa mitshini ya u thusa vhalwadze kha u fema (life-support machines) dzi do tea u kwama munetshedzi wadzo uri hu itwe ndugiselo dza tshipentshela malugana na zwenezwo.
10.	U DZIMIWA HA MUDAGASI HO TOU PULANIWAHO
Arali munetshedzi a tshi toda u engedzedza tserekano ya mudagasi, u do tea uri tshifhinga tshothe a dzime netshedzo ya mudagasi I re kha tshifhato tsha khasitama. Kanzhi munetshedzi u tea u nea khasitama nothisi ya awara dza 48 ya uri u toda u dzima mudagasi. Munetshedzi u do shumisa media wo teaho u divhadza khasitama nga ha duvha, tshifhinga na uri uhu u dzimiwa ho pulaniwaho hu do dzhia tshifhinga tshingafhani, fhedzi arali izwi zwi songo itwa, khasitama i do tea u vhiga izwi kha munetshedzi, i tshi khou dzhiela ntha maimo o shumiswaho nga tshifhinga tshenetsho. Izwi a zwi shumi musi hu tshi todea uri hu lugiswe nga u tavhanya u fana na kha tshiimo tshine tshi nga ita uri hu vhe na u huvhala kana lufu, kana hune u lenga hu nga tshinyadza tserekano ya mudagasi.
Khasitama dzine dza shumisa mitshini ya u thusa vhalwadze kha u fema (life-support machines) dzi do tea u kwama munetshedzi wadzo uri hu itwe ndugiselo dza tshipentshela malugana na zwenezwo.
Zwi tevhelaho zwi sumbedza uri u dzima ha mudagasi ho pulaniwaho hu nga bvelela lungana kha khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa kha tserekano dza mudagasi dzo fhambanaho:
10.1 Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho hu no fhira ka 2 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira luthihi kha nwaha munwe na munwe wa vhuvhili na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
10.2 Fhethu ha vhudzulo hune ha kha di bveledzwa
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira ka 3 nwaha munwe na munwe na uri a vho ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 vha si na mudagasi nwaha wonoyo.
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira luthihi nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo.
11. KHUMBELO, MBUDZISO NA MBILAELO DZA DZIKHASITAMA
Vhunzhi ha khasitama dzi a hanganea musi dzi tshi khou lingedza uri mbilaelo dzine dza vha nadzo dzi thasululwe kana musi dzi tshi khou lingedza u wana mafhungo nga ha zwinwe malugana na mudagasi.
NER yo katela na iyi netshedzo ya tshumelo u bva kha vhanetshedzi vha mudagasi ngomu ha NRS 047.
11.1 Mbilaelo dza khasitama
Vhanetshedzi vha tea u lingedza u thasulula vhunzhi ha mbilaelo dzo doweleaho dzine dza tanganedzwa nga lutingo kana dza tou diswa nga khasitama yone ine nga u tavhanya, nga muthihi nga muthihi, hu si na u dzi rumela kha vhanwe.
Arali ha wanala uri zwo tea uri hu itwe dzithodisiso, muthu ane a khou vhilaela u do tea u divhadzwa hu saathu fhela maduvha mavhili a u shuma nahone thaidzo I do tea u thasululwa hu saathu fhela vhege mbili.
11.2 Mbudziso dza khasitama
Hafhu munetshedzi u do lingedza u fhindula mbudziso
Dza khasitama dza malugana na wana ndivho na u eletshedza nga u tavhanya , nga muthihi nga muthihi, hu si na u dzi rumela kha vhanwe.
Musi munetshedzi a tshi tanganedza mbudziso nga lutingo kana dzo tou diswa khae nga tsha vhukoma, na musi mbudziso dzenedzo dzi tshi tea u todisiswa, u do tea u fhindula khasitama hu saathu fhela maduvha a 5 a u shuma.
Mbudziso dzi fanaho na dzenedzo dzo tou nwaliwaho dzi do tea u fhindulwa hu saathu fhela vhege tharu.
11.3. Khumbelo dza khasitama
Nga murahu ha musi ho tanganedzwa khumbelo yo tou nwaliwaho malugana na tshumelo ine ya anzela u netshedzwa nga munetshedzi, munetshedzi u do tea u fhindula nga u tou nwala hu saathu fhela vhege mbili.
Phindulo I do tea u katela zwidodombedzwa zwothe zwa malugana na u bveledza khumbelo yeneyo.
12. U SA TEVHEDZELA NRS 048-2
NRS 047 i amba nga ha khwalithi ya tshumelo ine ya netshedzwa dzikhasitama nga vhanetshedzi, hone NRS 048 I tshi amba nga ha khwalithi ya netshedzo ya mudagasi kha dzikhasitama.
Dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa dzi dzula dzi tshi khou vhilaela nga ha zwithu zwi no nga sa maanda a mudagasi a re ntha kana a re fhasi na u dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza. Tshifhinga tsha fhedzwa musi hu tshi khou lugiswa kana u thasula mbilaelo zwa zwino tshi laulwa nga NRS 047.
Nga u pfufhifhadza, khasitama i fanela u nea munetshedzi tshifhinga tsho linganaho tsha u thasulula thaidzo ine a vha nayo. Dzinwe thaidzo dzi nga toda uri hu itwe ndingo, u pulana na u ita mushumo wa u fhata zwo dzhenelelaho phanda ha musi dzi tshi nga thasululwa. Vhanetshedzi na vhone vha fanela u shuma zwavhudi na dzikhasitama , nahone hune khasitama dza vha dzi songo fushea kha sia la munetshedzi, thaidzo dzenedzo dzi nga rumelwa kha NER.
13. MITANGANO NA PFUNZO ZWA DZIKHASITAMA
Vhunzhi ha khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa dzi toda pfunzo malugana na u shumisa mudagasi nga ndila yo tsireledzeaho na nga ndila ya u vhulunga vhunga zwo buliwa afho ntha. NER I na nzhele nazwo, nahone maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na pfunzo yeneyo a do katelwa kha NRS 047 tshifhingani tshi daho. Zwinwe zwithu zwa malugana na pfunzo zwo no di talutshedzwa kha zwipida zwo fhiraho. Naho zwo ralo, vhanetshedzi vhothe vha mudagasi vha na vhudifhinduleli ha u gudisa dzikhasitama nga ha zwa malugana na kushumisele kwa mudagasi nga ndila yavhudi nahone yo tsireledzeaho, nahone vha tea u thusa dzikhasitama nga u bveledza zwibugwana zwo teaho na nga u dalela zwikolo na vhadzulapo.
Tshinwe hafhu, NER i a zwi divha uri dzikhasitama dzine dza shumisa mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa a dzi na zwishumiswa nahone dzi a teledza u kwama munetshedzi ene mune malugana na thaidzo ine dza khou tangana nayo. NER i khou tutuwedza uri hu thomiwe foramu dza dzikhasitama hune khasitama dza do bvisela khagala thaidzo dzadzo. Maga ane a fanela u tevhedzelwa malugana na izwi a a wanala kha NER. (kha vha sedze zwidodombedzwa zwa vhukwamani).
NER
VHULAULI HA MUDAGASI HA LUSHAKA
ADIRESE MALUGANA NA ZWA VHUDAVHIDZANI
Vhulauli ha Mudagasi ha Lushaka
U swika nga la 30 Lara 2001
PO Box 785080
Sandton
2146
U bva nga la 1 Nyendavhusiku 2001
PO Box 40343
Arcadia
0007
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
U swika nga la 30 Lara 2001
6 Protea Place
North Block
Sandton
PO Box 785080
Sandton
2146
Lutingo:
(011) 884 0118
Fekisi:
(011) 884 4600
www.ner.org.za
U bva nga la 1 Nyendavhusiku
526 Vermeulen Street
Pretoria
002
PO Box 40343
Arcadia
0007
Fekisi(011) 884 4600
www.ner.org.za
1
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUSHAI, MBEU NA MULA.txt</fn>
VHUSHAI, MBEU NA MULAYO WA NDINGANYISO
Nndwa ya u lwa na vhushai yo thoma kale hut shi thoma ḓivhazwakale ya muthu ya bvela phanḓa na u ri tambudza kha mi.iniamu ntswa. A huna huṅwe fhethu he hei nndwa ya ima hone u fhira kha sia ḽa mbeu na vhushai Afurika.
Vhushai ndi mini?
Dikishinari ya Oxford ya English I ṱalutshedza vhusahi sa:
.Nyimele ya u vha na lupfumo kana u sa vha na lupfumo na luthihi kana ndaka ya vhuṋe, u konḓelwa, u lemelwa, u shaya?.
Kha miṅwaha ino, ṱhoḓisiso ine ya khou sedza kuvhonele kwa vhashai yo wana uri vhushai vhu kwama ṱhahelelo, dzine dza katela na u nyadzea na u tambudzwa nga mulandu wa mbeu nga nṱha ha u vhaisala na u nyadzea nga mbeu ha u tambula kha sia ḽa ndaka.
Zwenezwo vhushai ndi u sa kona u swikelela tshiimo tsha fhasisa tsha vhutshilo, tsho kaliwaho hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza ndeme dza vhutshilo kana miholo ine ya ṱoḓea ya u vha fusha.
Vhushai vhu elwa hani?
Hu na nḓila dza u ela vhushai:
* Vhushai vhuhulwane; na
* Vhushai ha khwine.
Vhushai vhuhulwane (ho kalulaho) vhu fana na u shaya ho fhelelaho ha u sa vha na tshithu. Vhushai vhuhulwane ndi u ṱangulwa ha muthu a tshi dziṅwa milayo na maimo nga tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe sa maga o teaho a ṱhoḓea dza vhutshilo kana maimo a fhasisa a vhutshilo o tendelwaho
Vhushai ha khwine ndi u dziṅwa ha vhuvha ha vhathu kha tshitshavha tshine vha dzula khatsho. Musi ri tshi ela u dziṅwa ha khwine kana u sa lingana u kovhekanywa ha muholo, lupfumo na mbuelo kha lushaka na tshitshavha zwi a ṱanganedzwa,
Zwine zwa vhanga vhusai Afurika Tshipembe?
* U shaya mushumo
* U sa funzea
* Dwadze ḽa HIV/AIDS
* U hula ha tshivhalo tsha vhathu kha vhupo ha mahayani
* Vhutshinyi
Zwitatisitiki zwa vhushai Afurika Tshipembe zwi ri mini?
Muvhigo wa zwenezwino wa Afurika Tshipembe wo amba wa uri tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou shaya u ya nga tshiimo tsha vhushai tsho tsa (u bva kha 51.1% nga 1995 u yak ha 48.5% nga 2002) fhedzi tshivhalo tsho fhelelaho tsha vhushai tsho engedzea u bva kha 20.2 miḽioni nga 1995 u swika kha 21.9 miḽioni nga 2002. muvhigo u dovha wa amba uri tshivhalo tsha vhathu vhane vha tshila nga tshelede ya fhasi ha $1 nga ḓuvha tsho engedzea u bva kha 9,4% nga 1995 u swika 10,5% nga 2002.
Ndi ngani vhafumakadzi vha tshi ḓalelwa nga vhushai?
* Zwiitisi zwa ḓivhazwakale
* Nyito dza sialala
* Zwiitisi zwa matshilisano
Ndi vhufhio vhushaka vhukati ha vhushai, mbeu na khakhathi dzi vhangwaho nga mbeu?
Khakhathi dza u lwa na vhafumakadzi na vhushai zwi tshimbila zwoṱhe. Mashudu mavhi, tshivhalo tshihulwane tsha vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe vha a tambula nga u rwiwa, u tshipiwa na u tambudzwa muyani hunzhi. Zwenezwo, u vha mushai zwi tou ṱahisa khombo yeneyo ya u tambudzwa vhukuma.
MUTHEO WA ZWA MULAYO NA phoḽisi
1) ZWISHUMISWA ZWA DZITSHAKA ZWINE ZWA PHUROMOTHA mvelaphanḓa YA VHAFUMAKADZI NA U FHELISA VHUSHAI KHA VHAFUMAKADZI.
* Buthano ḽa u fhelisa nḓila dzoṱhe dza u khethulula vhafumakadzi (CEDAW)
* Mulayo wa nyito wa Beijing
2) ZWISHUMISWA ZWA DZINGU ZWA U PHUROMOTHA U DZHENELELA HA VHAFUMAKADZI KHA MIVHUSO
* Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhuthu na dza Vhathu;
* Mulayo wa Tshata ya Afurika ya Pfanelo dza Vhathu na dza Vhuthu kha pfanelo dza Vhafumakadzi vha Afurika
* U ḓivhadzwa ha khuvhangano ya vhafumakadzi ya dzingu ya Afurika Tshipembe ya vhurathi
3) MULAYO WA AFURIKA TSHIPEMBE NA MILANDU YA DZANGALELO ḽa ZWA VHUDZEKANI NA MBEU
? Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe Mulayo wa vhu 108 wa 1996 (mulayotewa);
? Mulayo wa Zwikolo wa Afurika Tshipembe wa vhu 84 wa 1996;
? Mulayo wa phoḽisi ya Lushaka ya Pfunzo wa vhu 27 wa 1996;
? Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili wa vhu 97 wa 1998;
? Mulayo wa Pfunzo na Vhugudisi ha phanḓa wa vhu 98 wa 1998
? Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Petiro.iamu wa vhu 28 wa 2002;
? Mulayo wo ṱanµavhuwaho wa u ḓea Vharema maanḓa a Ikonomi wa vhu 53 wa 2003 (BBBEE);
? Mulayo wa Khakhathi dza muṱani wa vhu 116 wa 1998; na
? Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa vhu 55 wa 1998 (EEA)
1
<fn>ven_Article_National Language Services_VHUUNI NGA FHASI HA M.txt</fn>
vhuunḓi NGA FHASI HA MULAYO WA TSHIREMA
 Nga Adv. Molly Malete
 Pelo-tshwaana Consutancy CC
 Lu? ingo: 012 661-7473
 malete@telkomsa.net
 VHUBVO NA MULAYO WA TSHIREMA NGA U ANGAREDZA
* phanḓa ha u khwinifhadzwa nga Mulayo wa Ndayotewa (ndingandinganyo ya vhuimo ha zwigwada zwi re kha mbingano) na nḓivho ya Mulayo wa Tshirema wa Mbingano (ndingandinganyo ya vhuimo ha zwigwada zwi re kha mbingano na zwigwada zwi re kha mbingano)
* Mulayo wa Vhulanguli wa Vharema wa 38 wa ṅwaha wa 1927, khethekanyo ya 11(3)(b): Mufumakadzi muṅwe na muṅwe o malwaho u ya nga Mulayo wa tshirema (nga nnḓa ha mufumakadzi a re kha vunḓu ḽa KZN) u vha muunḓiwa u ya nga hu sa fheli.
Zwine Mulayo wa tshireama wa amba zwone
* Vhuimo ha uyo mufumakadzi vhu lingana na ha muunḓiwa
* Mufumakadzi uyo ha na pfanelo dza u vha muunḓi ngauri na ene u nga fhasi ha vhuunḓi ha munna wawe
* Ha koni u ita thendelano dzi re mulayoni nga nnḓa ha musi a tshi khou thuswa nga munna wawe kana nga khotsi awe
* Ha vhi tshipiḓa tsha pfanelo fhedzi u tou vha tshishumiswa
Naa tshiimo tsha mvelele tsho kwama hani vhuun.i.
* Nga fhasi ha Mulayo wa tshirema, vhuunḓi ndi pfanelo yo vhewaho nga fhasi ha munna na vha mu? a wawe u ya nga mbinganao
* Hezwi zwi amba uri nga murahu ha musi munna o no bvisa lumalo a tshi itela u mala musadzi, ene na vha mut( a wawe vha vha na pfanelo dzot( he dza u alusa kana u vha vhabebi vha vhana vho? he vhane vha ḓo bebwa tshifhingani tsha mbingano
* maanḓa ot.he a vhuunḓi ha vhana vho bebwaho nga murahu ha mbingano a mahaḓani a munna u ya kha mme na vha muṱa
* vhuunḓi ha vhana vha musadzi a songo malwaho vhu vhewa zwanḓani zwa makhulutshinna na vha mu? a wawe
* Musi uyo musadzi we a vha a songo maliwa ngeno e na vhana musi a tshi maliwa vhuḓifhinduleli hoṱhe ha vhuunḓi vhu sudzuluselwa mahaḓani a munna uyo ane a khou mu mala na tshigwada tsha vha muṱa wawe
* vhuunḓi u ya nga Mulayo wa tshirema vhu tshimbidzwa hu tshi tevhedzwa lutsinga lwa tshinnani fhedzi na hone vhana vha wela nga fhasi ha lushaka lwa vho munna
* vhuunḓi vhu itwa nga munna o imela lushaka lwa hawe
KUKHETHEKANYELWE KWA VHANA
* Vhana vha khangamutupo a vha ḓivhei nga fhasi ha Mulayo wa tshirema ngauri ṅwana tshifhinga tshot.he u tea u wela fhasi ha mme arali mme awe vha sa athu malwa kana kha lushaka lwa muṱa wa munna we mme avho a malwa khalwo ngauri nga TSHIVENḒA hu pfi, ḓwa kokodza luranga mafhuri a a tevhela.?
* Hu na ṱhoḓea ya u tea u ḓivha uri mbingano ine mufumakadzi a khou dzhena khayo ndi mbingano- ḓea
Vhana vha mufumakadzi (Vho bebwaho kha mbingano kana phanḓa ha mbingano)
* Vhana vho bebwaho tshifhingani tsha mbingano: Ndi vhana vha ha vhomunna na vha muṱa wa vhomunna hu sa khou sedzwa uri khotsi avho wa tsiko ndi nnyi.
* Hu lavhelelwa uri mme a mmuna a vha ṱanganedze sa vhaḓuhulu vhawe a dovhe hafhu a phethe pfanelo dzoṱhe dzine mubebi kana makhulu vha tea u itela vhaḓuhulu vhavho.
Vhana vho lovhelwaho nga khotsi
* U lovha ha munna a hu fhedzi vhushaka ha mbingano vhukati ha munna na musadzi he ha ḓiswa nga mbingano.
* Vhana vha tshilikadzi vha nga khethekanywa nga nḓila i tevhelaho: (i) vhana vho bebwaho munna o no lovha na munna o imaho vhuimoni ha mufu.
* U ya nga maitele a mvelele a U dzhenela, mbingano i fanela u bvela phanḓa lune tshilikadzi ya ḓo vha i tshi khou bvela phanḓa na munna ane a ḓo vha o ima vhuimoni ha munna wawe o lovhaho.
* Hafha tshilikadzi na vhana vhawe vha vha nga fhasi ha vhuunḓi na vhulavhelesi ha munna o imaho vhuimoni ha munna o lovhaho. Munna ane a bveledza phanḓa zwa mbingano na tshilikadzi u fanela u vha muraḓo wa muṱa wa munna o lovhaho.
Zwi kwamaho munna a malanaho na tshilikadzi
* Vha muṱa wa mufu vha fanela u londola tshilikadzi tshifhingani tshoṱhe tsha musi a tshi kha .itshila na u vha na vhu.ifhindululeli ha vhana vho? he vhane a ḓo vha wana na munna we a nangelwa ene.
* Vhana vhane vha bebwa nga tshilikadzi na munna we a nangelwa tshilikadzi vha dzhiwa sa vhana vha mufu.
* Naho u ya nga mvelele ho swika hune munna we a nangelwa tshilikadzi a vho kundwa u dzhena nḓuni na tshilikadzi, tshilikadzi ya vho fhedza yo wana vhana na muṅwe munna wa nga nnḓa, vhenevho vhana vha dzhiwa sa malofha a mufu.
Vhana vhane vha bebwa nga munna o ḓalaho
* Nga murahu ha ṱhalano vhana vha sala na vha muṱa wa vho munna.
* Vhunzhi ha milayo ya mvelele a i tendeli mufumakadzi a tshi dovha hafhu a malwa musi a tshi kha ḓi vha nga fhasi ha vhulavhelesi ha muṱa wa munna we a vha o mu dzea. Uri a kone u malwa hafhu u fanela u vhuelela muṱani wa khotsi awe.
* Nga murahu ha u malwa hafhu, ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo bebwa, vha vhana vha munna wa vhuvhili nahone ndi ene khotsi avho wa malofha. Vhana avha vha dovha hafhu vha wela kha lushaka lwa vhomunna. Uyu munna wa vhuvhili ndi ene muunḓi wa avha vhana.
* Kha hohu u malwa lwa vhuvhili, mumaliwa a nga humbelwa nga uyu munna wa vhuvhili vhana vhe a vha e navho musi a tshi kha .idzula nga fhasi ha vhulavhelesi ha khotsi awe (nga maṅwe maipfi ndi vhana vhe a vha wana e nga fhasi ha vhulavhelesi ha khotsi awe nga murahu ha u ?ala) nga maṅwe maipfi mafhuri a ḓo vha a tshi khou tevhela luranga.
vhuunḓi
* Vhana vhane vha bebwa tshifhingani tsha mbingano
* Mbekanyo ya khethekanyo ya 11(3)(b) ya tshaeo ya Mulayo wa Vhulanguli i ḓo langa nyimele-mufumakadzi u ḓo dzula e muunḓiwa ngeno munna a tshi ḓo vha muunḓi wawe. Mbuelo dza khethekanyo iyi dzi vha nga hei nḓila: Vhasadzi vha songo maliwaho vha vharema vha vha vhaunḓi, vhafumakadzi vho malwaho u ya nga maitele a pfanelo dza mbofholowo na ndingandinganyo vha tea u vha vhaunḓi fhedzi vhasadzi vha vharema vha re fhasi ha miṅwaha ya fumbili-nthihi kana vho malwa nga u ya nga maitele a sialala vha ḓo dzula vhe vhaun.iwa.
ZWIKWAHO KHETHEKANYO YA 11(3)(b)
* Vhasadzi vha vharema vho malwaho nga maitele a Mulayo wa tshirema, a vha tei u vha kha tshiimo tsha vhuunḓi tshine tsha newa musadzi o malwaho kana musi vha tshi swikisa miṅwaha ya 21 u ya nga mulayo une wa vhidzwa Mulayo wa miṅwaha ya vhaunḓi.
* Hetshi tshiimo a tshi iti uri vhafumakadzi vho malwaho nga maitele a sialala kana a tshirema vha dzhenele thendelano ya zwa mulayo vho ḓiimela kana vho imela vhana vhavho.
* Maitele a mulayo a Tshirema a Afrika ha koni u khwaṱhisedza Vhafumakadzi vha Afrika uri vha vhe kha vhuimo ha ndingandinganyo u ya nga kushumiselwe kwa mulayo sa zwe wa vhekanyiswa zwone kha Ndayotewa.
* Sa vhafumakadzi vha Vharema a vha koni u vha ṱhoho dza mit.a na vhaunḓi vha vhana vhavho ngauri vha dzhiwa sa vhaun.iwa.
* Hei khethekanyo i .ut.uwedza khethelulo ya vhafumakadzi hu tshi sedzwa mbeu hezwi zwi ita uri i lwe na Ndayotewa.
* Hei khethekanyo i khwaṱhisa maitele a uri vhathu vha tshinnani ane a ita uri vhathu vha tshinnani vha vhe na na maanḓa oṱhe a u langa kutshilele na ndaka ya vhafumakadzi vhavho.
ṱhoḓea YA U FHELISA NA U KHWINIFHADZA MULAYO
* U thoma u shumiswa ha Mulayo wa Thendelo wa Kumalele kwa Tshirema wa 2000
* Thendelo ya kumalele kwa tshirema
* Zwiimo zwi eḓanaho zwa ndingandinganyo na kushumisele kwao kha zwigwada zwi re kha mbingano
* Zwiimo zwi linganaho na kufarelwe kwa zwigwada kha mbingano
* Mulayo wa vhuunḓi une wa ita uri vhabebi vho? he vha vhe vhaunḓi
VHANA VHO TOU .ON.OLWAHO
* Munna u dzhiwa sa khotsi wa vhana vho tou .on.olwaho na hone ha tei u vha hana. Vhana vhenevho a vha nga ḓo fhambanyiswa kana u ṱalulwa ho sedzwa kusikelwe na kubebelwe kwavho.
* Munna ndi muunḓi na hone u tea u vha ṱanganedza u fana na vhaṅwe vhana vho bebwaho fhasi ha mbingano. Havha vhana na vhone ndi miraḓo ya muṱa wawe. Khotsi a avha vhana wa malofha ha na vhuḓifhinduleli khavho.
* Vhana vhane vha wela nga fhasi ha yenei khethekanyo ndi vhe vha bebwa musi munna we a vha e ṱhoho ya muṱa o no lovha, vhana vhe vha wanala nga maitele a u tou dzhenela.
* Mulayo wa tshirema hafha u tshimbilelana na khethekanyo ya vhu 8 ya Ndayotewa na hone a i ṱaluli vhana u ya nga nga kusikelwe na kubebelwe.
VHANA VHA RE NA VHOKHOTSI VHANZHI-VHANZHI
* Vha wela fhasi ha lushaka lwa muṱa wa mme avho.
* Arali mme avho a malwa, ene na munna wawe muswa vha vha vhaunḓi vha avha vhana. Munna u vha na maanḓa oṱhe a u langa avha vhana hu tshi tevhelwa maitele a uri wa kokodza luranga mafhuri a a tevhela. A ho ngo fanela u ṱalula vhukati ha vhana vho bebwaho nga fhasi mbingano na avha vhe mme avho a vhingwa navho. Mulayo wa Ndayotewa na wone a u thivheli uri hu vhe na u khethulula vhukati ha avha vhana.
vhuunḓi NA NGA MURAHU HA ṱhalano
* Maitele a Madzangalelo a Khwine a ṅwana o ḓivhadzwa sa tshipiḓa tsha Mulayo wa tshirema
* Musi hu tshi vha na ṱhalano vhana vha sala na vha muṱa wa khotsi avho.
* Na hone musi mme avho a tshi ṱalana na munna wawe na vha muṱa wawe ha ? uwi na vhana. (Hafha hu dzhiwa uri hoyu mme a vhana u kha ḓi vha muunḓiwa ngauri na ene u kha ḓi ṱoḓa u un?iwa)
* Arali uyu mme a vhana a tshi khou ṱoḓa u shandula uvhu vhuimo, ene na muunḓi wawe vha fanela u ḓisa vhuṱanzi ha uri khotsi a vhana ane a vha muunḓi wa vhana vhawe ha ngo tea u vha muunḓi wa vhana vhawe. Hezwi u zwi ita ngauri hu tendwa kha uri vhana vha tea u sala na munna wawe na vha muṱa wawe musi hu tshi vha na ṱhalano. Munna na vha mu? a wawe vha na pfanelo dza u vha vhaunḓi.
* Hune zwa konadzea uri mme a ṱuwe na ṅwana wawe ndi musi ṅwana a tshi kha ḓi mama. Hei i tou vha iṅwe ya tsumbo ine ya sumbedza u dzhielwa nṱha ha dzangalelo ḽa ṅwana hu sa khou sedzwa uri khotsi ndi ene ane a vha na pfanela ya u vha muunḓi wa vhana.
* Khothe dza sialala dzi fha maanḓa khotsi a u vha muunḓi musi hu tshi vha na ṱhalano, nahone zwi ḓo tou bva kha onoyo muthu ane a khou hanedzana na iyi tsheo u sumbedza uri a i khou sedza dzangalelo ḽa ṅwana musi i tshi nea khotsi a ṅwana pfanelo dza u unḓa ṅwana, (Hafha ndi hone hune ha tea u bveledzwa vhu?anzi)
U DZHIELWA NZHELE HA MADZANGALELO A KHWINE A VHANA
* Vhana vhaṱuku vhane vha khou mama vha tea u netshedzwa vhomme avho. Hezwi zwi fanelwa u itwa hu tshi khou sedzwa uri musi vha tshi hula vha ḓo humela murahu ha khotsi avho. Vhana a vha na pfanelo dza u nanga uri vha tea u sala kana u dzula na mubebi ufhio.
* miṅwe ya milandu i sedza kha vhukoni ha mubebi hu tshi sedzwa uri u ḓo kona-na u dzhiela nṱha madzangalelo a vhana-na.
ZWI KWAMAHO ITSHI TSHIIMO
* Maitele a u sedza lushaka lwa tshinnani a kha ḓi tevhedzwa hu songo sedzwa madzangalelo a vhana.
* Zwigwada zwivhili zwi re kha ṱhalano a zwi farwi nga nḓila i fanaho tshifhingani tsha ? halano.
* Vhana a vha tendelwi u bvisela vhuḓipfi havho khagala na hone tsheo dzine dza dzhiwa dzi vha dzi tshi khou tou kombetshedzwa kha vhana hu sa khou sedzwa pfanelo dzavho na vhuḓipfi havho.
MAGUMO
* Mulayo wa tshirema u na zwipiḓa zwine zwa tendelana na Ndayotewa na Thendelano na Mulayo wa tshirema wa Mbingano. zwiṅwe zwipiḓa zwi hanedzana na zwiṅwe zwipiḓa zwa Ndayotewa fhedzi naho zwo ralo zwi lwa na ndayotewa. Hezwi ndi zwipiḓa zwine zwa tea u itelwa khaedu ngei khothe. Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwa uri khethekanyo ya vhu 11(3)(b) yo no fheliswa na hone u sa vha na ndingandinganyo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe vhukati ha vhanna na vhafumakadzi a ho ngo tsha tea u bvela phanḓa ngauri a hu tshena hune ha ḓitika ngaho.
1
<fn>ven_Article_National Language Services_Yo nwaliwa.txt</fn>
Yo nwaliwa, ya khakhululwa na u andadziwa nga Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi
Adirese ya Poso: Private Bag X894, Pretoria, 0001
Adirese ya Tshitarata: Oranje Nassau Building, Room 7077
 188 Schoeman Street, Pretoria
Lutingo: (012) 337 8000
Fekisi: (012) 323 2720
Inthanete: http:/www.dacst.gov.za
Yo khakhululwa nga:	Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka
Mushumo wa Vhutsila na kuvhekanyele nga: Northern Flagship Institution
Pfanelo dza u kopa:	Muhasho wa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekhinolodzhi, Pretoria, Riphabuliki ya Afurika Tshipembe
Pfanelo dzothe dza u gandiswa dzo tsireledzwa. Nga nnda ha u tumbulwa hu tshi itelwa u shumiswa kha risetshe kana tsedzuluso, a hu na tshipida tsha iyi bugu tshine tsha do kopololwa nga tshivhumbeo tshifhio kana tshifhio, hu nga vha nga ndila ya u shumisa mitshini, hu tshi katelwa u kopololwa kana u rekhodiwa, nga nnda ha thendelo ya muphabulisi kana muandadzi.
Yo gandiswa na u baindiwa nga Riphabuliki ya Afurika Tshipembe
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWI RE NGA NGOMU.txt</fn>
JUSTICE COLLEGE
ZWI RE NGA NGOMU
1. MAANDA A KHOTHE DZA MAHOSI NA MAGOTA?????..5
1.1 Marangaphanda????????????????????...5
1.2 MIHUMBULO YA NDEME NA MILAYO YA NDANGULO.??.6
1.2.1 Milayo ya u shuma zwavhudi???????????????7
1.2.2 Muhumbulo wa mikano?????????????????..7
1.2.3 Actor sequitur forum rei Dominis litis???????????....7
1.2.4 Dominis litis??????????????????????...8
1.2.5 U bvela phanda????????????????????....8
1.3 NDANGULO I NGA SHUMISWA FHEDZI NGA ZWITHU ZWIRARU???????????????????????.9
1.4 MUTEVHE WA KHOTHE KHA LA AFRIKA TSHIPEMBE?...10
1.4.1 Khothe ya Mulayotewa?????????????????.10
1.4.2 Khothe Khulwane ya Aphili???????????????..11
1.4.3 Khothe Khulwane???????????????????..11
1.4.4 Khothe dza Madzhisitirata????????????????11
1.4.5 dziṅwe khothe dzo thomiwaho kana dzine dza
	dzhielwa ntha nga Mulayo wa Phalamennde???????...12
1.5 maanḓa A MAHOSI NA MAGOTA A U
THETSHELESA MILANDU??????????????..13
1.5.1 Marangaphanda????????????????????.13
1.5.2 Minisita a nga fha maanda Mahosi, Negota na
	Vhafarisi vhavho uri vha sengise milandu?????????.14
1.5.3 Thodea dzine dza tea u tevhedzwa phanda ha
	musi Khosi, Gota kana Mufarisi wa khosi
	a tshi shumisa maanda a khothe?????????????15
1.5.3.1 U fhiwa maanda nga Minisita??????????????.15
1.5.3.2 Phambano dzi tea u vha vhukati ha vharema fhedzi????.16
1.5.3.3 Vhudzulo???????????????????????17
1.5.3.4 Mbilaelo ine ya bva kha Mulayo wa Tshirema na Mvelele
1.5.4 Mafhungo ane khao khothe ya Khosi na Gota
 Vha vha na maanda??????????????????20
1.5.5 Khothe dza Khoro dza Tshitshavha???????????.20
2. MATSHIMBIDZELE KHA KHOTHE YA TSHIREMA????.21
2.1 MATSHIMBIDZELE??????????????????21
2.1.1 U thomiwa ha matshimbidzele?????????????..23
2.1.2 Vhutanzi vhune ha thusa kha mulandu??????????23
2.1.3 U dzhia tsheo????????????????????...23
2.2 KHATHULO NA U THOMA U SHUMA HA KHATHULO??..24
2.2.1 Khathulo???????????????????????24
2.2.2 U thoma u shuma ha khathulo?????????????..25
2.2.3 Dziaphili na dzitsedzuluso???????????????.26
2.2.3.1 Matshimbidzele a Aphili kha Milandu ya tshirema?????.26
2.2.3.2 Aphili kha Vhupo vhune ha Divhusa???????????27
2.2.3.2.1 Qwaqwa???????????????????????28
2.2.3.2.2 Lebowa na Gazankulu?????????????????29
3. MAANDA A MAHOSI NA MAGOTA A U
	THETSHELESA MILANDU???????????????32
4. MAHOSI NA MAGOTA VHA SONGO FHIWAHO
THENDELO?????????????????????..33
5. TSHIIMO KHA MIVHUSO YA TBV???????????..35
5.1 Marangaphanda???????????????????..35
5.2 Bophuthatswana???????????????????..35
5.2.1 U thomiwa ha Mulayotewa wa Khothe dza Tshirema???...35
5.2.2 Maanda a khothe dza Tshirema????????????...36
5.2.3 Mafhungo ane khao Khothe dza Tshirema dza
 Vha na maanda khao?????????????????.37
6. TRANSKEI??????????????????????38
6.1.1 Marangaphanda???????????????????..38
6.1.2 Maanda kha mulandu wa kutshilele na Matshimbidzele??..39
6.1.3 Maanda kha mulandu wa vhugevhenga na Matshimbidzele?40
6.1.4 Khothe dza Muvhuso wa Vundu????????????..41
7. KHOTHE DZA TSHIREMA NA MULAYOTEWA??????42
7.1 Vhuimo vhune ha kwama khothe dza Madzhisitirata???...42
7.2 Tshiimo tsha Mulayo wa Khothe ya Tshirema???????43
KUSHUMELE, MAANDA A KHOTHE NA MATSHIMBIDZELE A KHOTHE DZA TSHIREMA
1. MAANDA A KHOTHE DZA MAHOSI NA MAGOTA
1.1 MARANGAPHANDA
U bva tshe Vharangaphanda vha Sialala vha thoma u shuma mishumo minzhi ya ndeme kha vhupo havho ho fhambanaho kana kha tshaka dzavho. Therisano kha liṅwalo ili i do livha kha muthihi wa mishumo iyo; mushumo wa vhulamukanyi wa Vharangaphanda vha Sialala. Namusi ndangulo ya vhulamukanyi kha vhupo ha mahayani i khou itiwa nga khothe dza Vharangaphanda vha Sialala kana Khothe dza Tshirema. Idzi ndi khothe dza Mahosi na Magota nahone vha tshimbidza vhulamukanyi ho livhiswa fhedzi kha milayo ya tshirema. U ya nga Khethekanyo ya 211 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, mulayo wa tshirema zwa zwino u vho dzhielwa ntha nga sisiteme ya mulayo khathihi na mulayo wa mvelele. Hezwi zwi amba zwauri khothe dzi nga si kone u dzhia ndaela ya vhulamukanyi ya mulayo wa tshirema sa zwe zwa vha zwi zwone phanda ha u tendelwa ha Mulayo wa Mulayotewa fhedzi vha tea u u shumisa fhedzi hune wa nga shuma hone nahone nga fhasi ha vhusimamulayo na Mulayo wa Mulayotewa. Khothe dzi re hone dza tshirema dzi a dzhielwa ntha u ya nga tshiteṅwa tsha vhu 16(1) tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa une wa ita uri khothe iṅwe na iṅwe hu tshi angaredzwa Khothe dza Tshirema dze dza vha dzi hone musi Mulayo wa Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi do bvela phanda na u shumisa maanda adzo a khothe u ya nga mulayo une wa shuma khadzo. Kushumele kwa khothe idzi ku langulwa nga milayo yo vhalaho. Milayo iyi i angaredza ye ya dzhiwa i tshi bva Afrika Tshipembe la kale musi hu sa athu u vha na mulayotewa wa zwino, mashangohaya a kale na mashango e a vha a tshi tou divhusa. U bvela phanda ha milayo iyi ya kale kha Afrika Tshipembe liswa zwo tendelwa nga shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996. Muphuresidennde wa Shango nga u tou ita ndivhadzo o tendela u shumiswa ha milayo iyi kha mavundu e ya vha i tshi khou shuma khao u ya nga tshiteṅwa tsha vhu 14 tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa. Vhalani: Muvhigo nga ha ? Traditionala courts & Judicial Functions of Traditional Leaders: ya datumu ya 21 Phando 2003: SA Commisssion kha siatari la 1.
1.2 MIHUMBULO MIHULWANE NA MILAYO YA NDANGULO
Ndangulo i nga talutshedzwa sa maanda na vhukoni ha khothe kha u netshelesa na u tandulula phambano vhukati ha zwigwada zwo disaho phambano. Graafreinet Municipality v Van Ryneveld.s Pass Irrigatio Board 1950 (2) SA 420 (A). Ndangulo i ri sumbedza uri ndi maanda afhio ane khothe ya vha nao na zwine khothe ya nga si kone u zwi ita. Khathulo yo fhiwaho kha mulandu une khothe ya si vhe na maanda a i nga shumi. U bva kha kuvhonele kwa mulayo wa tshirema, muhumbulo wa maanda u wanala kha vhunzhi ha milayo. Milayo iyi i bva kha mulayo wa tshirema fhedzi i ṅwaliwa fhasi kha bugu dza mulayo. Tsumbo ya u ṅwaliwa fhasi uho ndi Mulayo wa Khothe ya Madzhisitirata. Maanda a wanala kha milayo i tevhelaho:
1.2.1 Milayo ya u shuma zwavhudi:
Mulayo uyu ndi wone thikho ya vhunzhi ha milayo ine ya kwama ndangulo. U ya nga mulayo uri khothe i vhe na ndangulo I tea u newa maanda a u vhona uri ndaela dzawo dzi khou shuma: Eckards 17. Khothe i tea u vha na maanda kha muthu ane a khou tsireledza thundu yawe.1
1.2.2 Muhumbulo wa mikano
Muhumbulo wa mukano u elana na pfunzo ya u shuma zwavhudi. Ndangulo i langulwa nga mukano. Vhalani Polak (1993) 2. Ndangulo ya khothe i na hune ya fhelela hone kha vhupo ho vhewaho u ya nga divhashango.
1.2.3 Actor sequitur forum rei
Kuambele kwa uri u talutshedza mafhungo nga ndila ya zwine a vha zwone zwi amba uri muhweleli wa mulandu u tevhela muhwelelwa kha foramu yawe. Musi muhweleli wa mulandu a tshi toda u tevhedza maitele a mulayo a tshi khou itela muhwelelwa, muhweleli wa mulandu u tea u zwi ita ngauralo kha khothe ine ya vha na maanda kha muhwelelwa na thundu yawe. Khothe iyi i anzela u vha khothe ya kha vhupo hune muhwelelwa a dzula khaho hu si hune muhweleli wa mulandu a dzula hone. Hu na hune zwa tendelwa nga mulayo uyu, sa tsumbo: khothe i nga vha na maanda zwi tshi khou itiswa nga nyito i bvaho kha vhupo hune ya vha na maanda. U ya nga ha Khothe dza Madzhisitirata khethekanyo ya 28(d) wa Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata 32 wa 1944, u bula zwauri uri khothe i vhe na maanda u ya nga zwe zwa vhaliwa, tshiitisi tsha nyito tshi tea u vha tsho bva kha vhupo vhune khothe ya vha na maanda khaho.
1.2.4	Dominis litis
U ya nga milayo ine ya khou tatisana zwi a itea uri khothe i fhiraho nthihi i vhe na maanda kha iṅwe kha fhungo lithihi. Ngauri muhweleli wa mulandu ndi dominis litis zwi amba zwauri u na ndangulo kha mulandu, o tendelwa u nanga uri ndi kha khothe ifhio hune a nga vula hone mulandu. Tshifhinga tshinzhi muhweleli wa mulandu u nanga foramu i re tsini nae u fhirisa ine ya vha tsini na muhwelelwa.
1.2.5 U bvela phanda
Ndangulo i vhewa musi hu tshi nekedzwa dagafala hu si musi dakafala i tshi bvisiwa. Musi khothe yo newa maanda i do a shumisa u swika mulandu u tshi fhela. Standard Credit Corporation Ltd Bester and Others 1987 (1) SA 812(W) kha 819. Arali khothe i na maanda nga tshifhinga tshine tshumelo ya dakafala kana maitele a khothe ane ya tea u shumisa one, tshanduko ya vhuimo i nga si dzhiele khothe maanda ayo. Sa tsumbo, khothe ine ya vha na maanda ngauri muhwelelwa nga tshifhinga tsha tshumelo a vha a tshi khou dzula kha vhupo hayo i do bvela phanda u vha na maanda kha mulandu nangwe hu uri tshumelo ya matshimbidzele ayo naho hu uri muhwelelwa ha tsha dzula kha vhupo ha khothe iyo.
1.3 NDANGULO I NGA SHUMISWA FHEDZI NGA ZWITHU ZWIRARU
(U itela u bvisela khagala nyambedzano i tevhelaho yo livhiswa kha modele wa Khothe ya Madzisitirata)
* Lushaka lwa mbilo
* Ndeme ya mbilo
* Vhupo ha maanda (mukano)
Ndi mushumo wa muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u vhona zwauri khothe i na ndangulo ya u thetshelesa mafhungo o diswaho khayo. Hezwi zwi shuma na kha u fhungudzwa na lushaka lwa mbilo na ndeme. Zwi tea u dzhielwa ntha uri u ya nga khothe dza tshirema zwa zwino a huna tshikalo kha tshelede ine ya vhewa. Ngauralo, Law Commission Special project on Customery Law i themendela zwauri hu vhe na u thomiwa ha tshikalo tsha tshelede u ya nga kushumele kwa Khothe dza Tshirema. Hune muhwelelwa a do di vhonadza khothe ine ya si vhe na maanda kha muthu uyo nahone ane a si hanedze maanda a khothe, khothe i na maanda a u thetshelesa mulandu wawe. Khathekanyo 28(1) (f) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata wa vhu 32 wa 1944 sa zwe wa shandukisiswa zwone. Hune muhwelelwa a si divhonadze khothe, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u na mushumo wa mero motu [nga ene mune] a kwama fhungo la maanda a mukano. Ndi uri hune muhwelelwa a khou di vhonadza hone, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a nga di shumisa mero motu kha u bvisa fhungo la maanda a mukano. Hune fhungo la u sa vha hone ha maanda la buliwa, vhutanzi ha u khwathisa izwo zwi zwandani zwa muhweleli u sumbedza zwauri khothe i na maanda. (Vhalani Malherbe v Bristown Municipality 1949 (1) SA (C)), fhedzi nga ndila ine muhwelelwa a khou vheisa yone mafhungo i nga ita zwauri vhudifhinduleli vhu pfukele kha muhwelelwa.
1.4 MUTEVHE WA KHOTHE KHA LA AFRIKA TSHIPEMBE
Ipfi la ndangulo li dovha hafhu la elana na mutevhe wa khothe dzashu kha la Afrika Tshipembe ngauri dzi ri vhudza uri ndi maanda afhio ane khothe yeneyo ya vha nao na ane ya si vhe nao. Khothe ya mulayo zwi tshi khou ya nga maanda, i nga shuma sa khothe ya u thoma na sa khothe ya aphili. U ya nga ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Mulayotewa wa vhu 108 wa 1996 khothe ndi hedzi:
1.4.1 Khothe ya Mulayotewa
Khothe ya Mulayotewa ndi yone khothe khulwanesa kha shango kha mafhungo othe ane a kwama mulayotewa S 166 & 167.
1.4.2 Khothe Khulwane ya Aphili
Khothe Khulwane ya Aphili ndi khothe khulwanesa ya aphili kha mafhungo ane a si kwame mulayotewa S 166 & 168
1.4.3 Khothe Khulwane
Khothe khulwane i angaredza Khothe Khulwane ya Aphili ine ya nga thomiwa nga Mulayo wa phalamennde uri i thetshelese dziaphili dzi bvaho kha Khothe Khulwane. Dzi nga ita tsheo ya mafhungo maṅwe na maṅwe nga nnda ha ayo o vhetshelwa khothe ya mulayotewa S166 & 168. Khothe Khulwane i pfi yo dzhia maanda (zwi amba zwauri i wana maanda ayo a tshi bva kha mulayo wa tshirema).
1.4.4 Khothe dza Madzhisitirata
Khothe dza Madzhisitirata dzi ita tsheo ya mafhungo maṅwe na maṅwe o buliwaho nga Mulayo wa phalamennde. Khothe idzi dzi todisisa nga mafhungo ane a kwama mulayotewa nga vhusimamulayo vhuṅwe na vhuṅwe kana vhudifari ha phuresidennde ? S166 & 170. Khothe dza Madzhisitirata: dzi vhidzwa u pfi zwivhumbwa zwa muvhuso (nga maṅwe maipfi dzi wana maanda adzo kha muvhuso we wa dzi vhumba, Mulayo wa Khothe dza Madzhisiirata 32 wa 1944). Khothe idzi dzi dovha hafhu dza wana maanda adzo kha vhusimulayo nga nnda ha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Ngauralo, khothe ya madzhisitirata a i na maanda nga nnda ha e ya newa one nga Mulayo wa Madzhisitirata na vhuṅwe vhusimamulayo.
1.4.5 dziṅwe khothe dzo thomiwaho kana dzi dzhielwaho ntha nga Mulayo wa phalamennde
Khothe dza sialala dzi wela nga fhasi ha tshigwada hetshi. Khothe dza Mahosi na magota dzo itelwa kana dzi dzhielwa ntha u ya nga milayo ye ya vha i hone kale ye ya dzheniswa kha Mulayotewa. Tsumbo ya milayo iyo ndi ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927. U ya nga tshiteṅwa tsha vhu 2 tsha shendulu ya vhu 6 kha Mulayo wa Mulayotewa milayo yothe ye ya vha i hone phanda ha Mulayo wa Mulayotewa yo dzheniswa uri i elane na Mulayo wa Mulayoytewa, i bvelaphanda na u shuma u swika hu tshi do vha na u tshintshiwa kana u shandulwa. U ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema a hu na mutevhe wo buliwaho wa khothe dza sialala. Hu dovha hafhu ha si vhe na mbetshelwa ya aphili i bvaho kha khothe dza Magota u ya kha Khothe dza Mahosi. Kha mafhungo othe a vhugevhenga na mafhungo ane a kwama kutshilele kwa vhathu aphili dzi zwandani zwa Khothe dza Madzhisitirata. Vhalani Muvhigo nga ha Traditional Courts & Jusicial Funstions of Tradiotional Leaders 21 Phando 2003; Sa Law Commission siatari 12(4) na 20(6) kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema.
1.5	MAANDA A MAHOSI NA MAGOTA A U THETSHELESA MILANDU I KWAMAHO KUTSHILELE KWA VHATHU
1.5.1	Marangaphanda
Phanda ha u thoma u shuma ha Mulayo wa Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996, khothe ya mulayotewa na khothe ya tshipeshala ya ndangulo ya vharema kha la Afrika Tshipembe dzo vha dzi tshi langulwa u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema 38 wa 1927 ? Seymour.s Customary law in Southern Africa by J C Bekker (1989) 7
Khothe dza mahosi na magota, khothe dza Vhokhomishinari na Khothe dza Aphili dza Vhokhomishinari dzo vha dzi khothe dza tshipeshala dza vharema. Nga 1986, hu tshi khou tevhelwa themendelo dza Hoexter Commisssion of Inquiry Structure and Functioning of the courts khothe dza Khomishinari na Khothe dza Aphili dza Khomishinari dzo fheliswa. Ndangulo ya khothe idzi yo fhiriselwa kha khothe dza magisitirata. U bva zwenezwo milandu ya vharema yo thetsheleswa nga khothe dza madzhisitirata u ya nga mulayo wa tshirema kha vhupo hune vha dzula khaho. Khothe dza Madzhisitirata dzi nga kona u shumisa mulayo wa tshirema kha phambano ine ya vha vhukati ha vharema. U ya nga khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wo Shandukiswaho wa 1988, Khothe dza Madzhisitirata dzi nga dzhia ndivhadzo ya vhulamukanyi ha mulayo wa tshirema. Kha tshiimo itsho tsha bvela phanda mulayo wa tshirema wo vha u saathu u dzhielwa ntha khathihi na sisiteme ya mulayo wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe. Mulayo wa shango wo vha u sa dzhieli ntha kha zwiitisi zwa nyito i bvaho kha u pfukiwa ha mulayo wa tshirema. (Symour 7) kha nyito i kwamaho murema na muthu a si murema hu shuma fhedzi mulayo wa tshirema. Sa tsumbo, Sipho munna wa murema o mala musadzi wawe Sibongile nga Mulayo wa Tshirema. U suwa Kobus ane a si vhe murema kha tshinyalelo ya vhushaka ha vhudzekani vhukati ha Kobus na musadzi wawe. Hu do shumiswa mulayo wa tshirema ngauri Kobus ane a si vhe murema u khou kwamea sa mutshinyi. Musi mulayo wa tshirema u tshi shumiswa Sipho u do dzhiiwa sa muthu a songo malaho ngauralo a hu na mulandu sa izwi mbingano ya tshirema i sa dzhiiwi sa mbingano.
1.5.2 Minisita a nga fha maanta Mahosi, Magota na Vhafarisi vhavho uri vha thetshelese milandu
U ya nga khethekanyo 12(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa 1927 Minisita a nga fha maanda Mahosi, Magota na Vhathusi vhavho uri vha thetshelese milandu i kwamaho khutshilele kwa vhathu. S12 (1) I VHALEA NGAURALI .Minisita a nga - (a) Fha maanda khosi inwe na inwe ya murema kana gota li divheaho kana le la nangiwa nga fhasi ha khethekanyo thukhu ya (7) kana (8) ya khethekanyo ya vhuvhili uri a thetshelese na u hatula mbilaelo kha mulandu wa zwa kutshilele une wa bva kha Mulayo wa Tshirema na mvelele we wa potiwa khae nga Murema a tshi khou pota muṅwe mudzulapo wa murema nga fhasi ha muvhuso wawe. (b)	Nga khumbelo ya khosi kana gota liṅwe na liṅwe line la fhiwa maanda u ya nga phara ya (a), u fha maanda kha mufarisi wa khosi iyo uri i thetshelese mulandu une wa kwama zwa kutshilele une wa bva kha Mulayo wa Tshirema na mvelele we wa vhigiwa khae nga murema a tshi khou vhiga muṅwe mudzulapo wa murema nga fhasi ha vhupo ha muvhuso wa khosi yeneyo, TENDA khosi ya Murema, gota kana mufarisi wa khosi nga fhasi ha khethekanyo iyi kana muṅwe mulayo-vho a nga si vhe na maanda a u fhelisa u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano?. Mbetshelwa dzi fanaho na idzi dzi wanala ngei Transkei (Milayo 13/1982 na 6/1983), Ciskei (Mulayo wa vhu 37 wa 1984), Bophuthatswana (Mulayo wa vhu 29 wa 1979), Kwandebele (Mulayo wa vhu 3 wa 1984) ? Vhalani Bennet (1995) 76 na huṅwe u tshintshiwa ha matshimbidzele a vhulamukanyi.
Milayo ya khothe dza tshirema i wanala kha GN R2082 ya datumu 20 Nyendavhusiku 1967.
1.5.3 Thodea dzine dza tea u tevhedzwa phanda ha Khosi, Gota na Mufarisi wavho a tshi nga shumisa maanda kha milandu ine ya kwama kutshilele
U ya nga khethekanyo ya 12(1) (a) na (b) phanda ha musi khosi kana gota kana mufarisi wavho a tshi vha na maanda a u thetshelesa kana u hatula mulandu wa zwa kutshilele, hu tea u thoma u swikelelwa thodea dzi tevhelaho:
1.5.3.1 U wana maanda a bvaho kha Minisita khethekanyo ya 12(1). Vhalani 1.5.2 afho ntha.
1.5.3.2 Phambano i tea u vha i vhukati ha Vharema
Khosi, Gota kana Mufarisi wavho a nga thetshelesa phambano fhedzi ine ya vha vhukati ha vharema. Muthu murema u nga ndila i tevhelaho kha S35 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927: .Murema zwi angaredza muthu muṅwe na muṅwe ane a vha murado wa murafho wa ngwaniwapo kana lushaka lwa Afrika?. Murafho ndi tshithu tsha ndeme kha maanda a u hatula kha khothe dza tshirema.
Hu tshi khou dzhielwa ntha vhudi ha mbetshelwa dza Mulayotibe wa Pfanelo, mbudziso ndi ya uri naa izwi zwi livhiswa kha tshitalula naa? U ya nga TW Bennett (1995) 77 heyi ndi ndila i pfalaho ya u fhungudza maanda kha pfanelo dzi songo teaho u shumiselwa tshitalula. (Vhalani hafhu S 36 kha Mulayotewa). .Khothe dza Tshirema hu si na u tima-tima dzi shuma kha zwithu zwa tshipeshala zwine zwa vhuedza Vharema, vhane nga nthani ha zwiitisi zwa masheleni na pfunzo a vha koni u swikelela kha khothe dza madzhisitirata kana khothe khulwane? nahone ngauralo maga a tshipeshala a welaho nga fhasi ha Khethekanyo ya 8(3) (a) Mulayo wa Mulayotewa wa Tshifhinganyana. (Khethekanyo 9(2) ya Mulayo wa Mulayotewa Muswa) TW Bennette (1995) 77. Ndivho khulwane ndi ya u fha Vharema foramu ine ya tevhedza mvelele yavho. Bennette (1995) 77. Kha Bangidawo & Others V Head of the Nyanda Regional Authority & another 1998 (3) SA 262 (Tk) ho buliwa zwauri nangwe hu uri thodea ya murafho i tshi kwama pfanelo dza u edana phanda ha mulayo i ndila ya u thivhela i pfalaho. Kha Khothe ya Mlheka & Feni V Head of the Western Tembuland Regional Athority & another 2001(1) SA 574 (Tk) kha mafhungo a fanaho yo wana zwauri u dzhenele kha pfanelo a ho ngo tea. Khomishini ya mulayo kha Bammbiri la u Rerisana nga ha khothe dza Sialala phara ya 6.6.2 yo themendela uri aphili kha mbetshelwa dzothe dza tshitalula kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na maanda zwi tea u livhiswa fhedzi kha lushaka lwa mbilaelo, vhudzulo na u shuma ha mulayo wa tshirema.
1.5.3.3 Vhudzulo
Kuvhetshelwe kwa maipfi kha khethekanyo ya 12(1) (a) na (b) .murema na muṅwe mudzulapo wa murema ane a dzula nga fhasi ha vhupo ha khosi eneyo? zwi tou amba zwauri, uri khosi i vhe na maanda kha mulandu wa zwine zwa kwama kutshilele vhothe muhweleli na muhwelelwa vha tea u vha vhe vhadzulapo vha vhupo hune khosi ya vha na maanda. U ya nga Seymour siatari la 15 vhudzulo ha muhweleli fhedzi ane a wanala nga fhasi ha khosi ho lunga kha u fha maanda khosi a u thetshelesa mulandu une wa kwama zwa kutshilele. Kha Exparte Minister of Native Affairs ho sumbedzwa zwauri vhudzulo ndi ipfi la mulayo wa tshirema la thekhinikhala li tea u pindulelwa u ya nga mulayo wa tshirema. Vhudzulo a zwi ambi shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe nahone maipfi aya vhuvhili hao a tea u fhambanywa. Vhudzulo zwi amba fhethu zwaho ha u dzula. Muthu a nga vha na fhethu hu fhiraho huvhili hune a dzula hone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. (Seymour15) Kha mulandu wo raloho u dzhiwa a tshi khou dzula fhethu hune a khou wanala hone musi hu tshi diswa dakagala (Seymour15). A zwi athu u ṅwalwa fhasi zwauri uri hu khou todea vhudzulo ha tshothe vhufhio kha hune muthu a dzula hone. Naho zwo ralo hu nga si pfi muthu u dzula afho fhethu ngeno hu uri o tou dala lwa tshifhinganyana ngauralo hu todea fhethu hune muthu a vha a tshi dzula hone lwa tshothe. (Seymour 15) Shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe ndi fhethu hune muthu a dzhiiwa e hone namusi e siho. DSP Cronje and I Heaton7 vha talutshedza shango line muthu a dzula khalo lwa tshothe sa ??fhethu hune muthu a dzhiiwa e hone kha u shumisa pfanelo dzawe na u fusha thodea dzawe naho e siho?. Muthu a nga vha na vhudzulo ha tshothe huthihi. Muhwelelwa ane a si vhe mudzulapo a nga fara/ita nyambedzano na khothe nga ha maanda nga u tou ṅwalela khothe nga ha maanda a khothe iyo.
1.5.3.4 Mbilaelo ya zwa kutshilele ine ya bva kha mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi
Maanda a khosi kana gota a shuma fhedzi kha mbilaelo dzine dza bva kha mulayo wa tshirema na mvelele. Khosi kana gota a vha na maanda a u thetshelesa milandu ine ya bva kha mulayo wa tshirema. Thodea dzi wanalaho kha Khethekanyo ya 12 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema u bvisela nnda maanda a khosi, gota na mufarisi kha mafhungo ane a kwama u fhelisa, u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano. U ya nga Mulayo wa u Dzhielwa Ntha ha Mbingano ya Vharema, mbingano ya tshirema i fhiwa vhuimo vhuthihi sa mbingano ya mulayoni nahone i nga fheliswa fhedzi nga u talana, u fheliswa ha mbingano ya tshirema hu wela nga nnda ha maanda a khothe dza tshirema. Khothe dza Tshirema dzi nga di ita zwa u lamukanya kha phambano dza mbingano phanda ha musi hu tshi vha na u talana. Dzi vhulunga maanda adzo kha mbilo ine ya kwama mbingano sa tsumbo, mbilo ya u humiswa ha lumalo, mbilo ya tshinyalelo nga zwa vhudzekani hune ha vha hu sa shumiswi mulayo wa tshirema. Vhalani SA Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari la 2, Vhalani hafhu S211(3) kha Mulayo wa Mulayotewa na Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wa u Shandukisa wa 1988. Khethekanyo ya 12 (1) i tevhela khothe dza sialala kha u thetshelesa mafhungo a zwa kutshilele ane a bva kha mulayo wa tshirema. Kha Ngwenya v Mavana 12 zwo wanala zwauri tshe mulayo wa tshirema wa thoma u shuma kha mbilaelo ya zwa vhudzekani khothe dza sialala a dzi na maanda a u a thetshelesa. Kha Nkosi v Mdhladhla 13 ine ya kwama mbilo ya tshinyalelo ya u binyiwa, khothe ya aphili yo wana zwauri mulayo wa tshirema u tendela fhedzi nyito ya vhugevhenga kha vhuimo ho raloho, khothe ya tshirema a i na maanda. Hune sisiteme dzothe dza mulayo dzo fha dzilafho kha maanda a khothe ya tshirema zwo khwathisedzwa. Vhalani Cabekulu v Shandu.14 Vhalani Sa Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari l a vhu 47 fn27. Zwo tea u dzhielwa ntha zwauri nga fhasi ha Khethekhanyo ya 20(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema Vharangaphanda vha Sialala vha kona u sengisa miṅwe milandu vha tshi khou shumisa mulayo wa tshirema, tenda vhothe muhwelelwa na muhweleli vhe vharema. Musi vha tshi khou shumisa maanda avho a vhulamukanyi S 20(1) (a) u fha maanda Khothe dza Sialala u shumisa mulayo wa tshirema. Vhalani SA Law Commission report on conflict of Laws September 1999 kha siatari la 44 na 48. Kha Mbilaelo ya u tutuwedzwa u dzhia mbadelo kha tshinyalelo i tea u elana na mvelele ya lushaka. Vhalani Mkombo v Mathungu 15. Zwo wanala zwauri mbilaelo dza lumalo lwo badelwaho kha mbingano ya tshirema, nga murahu ha u talana ndi mbilaelo ine ya bva kha mulayo wa tshirema na mvelele.
1.5.4 Mafhungo ane khao Khothe ya Khoro kana Gota vha si vhe na maanda khao
Khothe ya khosi kana Gota a vha na maanda kha mafhungo ane khao:
* Mbilaelo ya bva kha mulayo wa tshirema kana
* Mbilaelo i vhukati ha murema na muthu a si murema kana
* Mbilaelo i vhukati ha vhathu vha si vharema kana
* Mbilaelo i kwama u fhedziwa ha mbingano kana
* Mbilaelo kana nyito ya u talana kana
* Phambano i bvaho nga nnda ha mbingano
1.5.5 Khothe dza Khoro dza Tshitshavha
U ya nga khethekanyo ya 21A ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema, Minisita u na maanda nga murahu ha u kwamana na khoro ya tshitshavha yo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Khoro dza Tshitshavha 125 wa 1977 u ifha maanda a mafhungo a kutshilele kana vhugevhenga a fanaho na o fhiwaho khosi kana nduna ya nga khethekanyo 12 na 20 ya Mulayo wa vhu 38 wa 1927 kha muthu Murema u ya nga vhupo kana tshipida tsha vhupo ha khoro i kwameaho sa zwine zwa nga vhewa nga Minisita . U ya nga zwiteṅwa zwa 2(2) zwa Mulayo wa Khoro dza Zwitshavha 125 wa 1977 mbetshelwa dza khethekanyo ya 12 na 20 kha mulandu wo raloho, dzi do shuma kha Murema hu na u shandukiswa na u shumiswa sa zwe zwa ambiwa nga Minisita kha Gazethe ya Muvhuso. Mbetshelwa idzi a dzo ngo vhuya dza shumiswa ? (Vhalani Seymour siatari la 18 uri ni wane zwiitisi).
1 MATSHIMBIDZELE KHA KHOTHE YA TSHIREMA
2.1 MATSHIMBIDZELE
2.1.1	Tshiimiswa tsha matshimbidzele
Liga la u Thoma
Muhweleli ane a toda u pota mulandu na muhwelwa u ya hune muhwelelwa a dzula hone e na dzithanzi, vhaeletshedzi, vhatikedzi na muthu muṅwe na muṅwe ane muhweleli a mu dzhia e wa ndeme. Musi a tshi swika muimeleli u do bula mulandu wa muhweleli kha muhwelelwa. Muhwelelwa we a vha a songo diimisela uri a nga dalelwa ha kombetshedzwi uri a fhindule henefho nga tshifhinga tshenetsho. A nga vhudza muhweleli na avho vhane avha navho uri vha vhuye nga duvha lo vhewaho na tshifhinga. Zwivhuya zwa liga ili la u thoma kha muhwelelwa ndi zwauri u do vha o divhadzwa nga vhudalo nga ha mulandu une muhweleli a khou mu hwelela wone.
Liga la Vhuvhili
Duvha la u tangana ngalo muhweleli u dovholola mulandu wawe muhwelelwa na ene e hone na vhaeletshedzi vhawe. Thanzi dza kha masia othe dzi a vhidziwa. Nangwe hu si na mulanguli, mulandu ndi tshipida tsha vhulamukanyi nahone mafhungo a sedzuluswa nga vhudalo kha masia othe Maitele aya a vhidzwa u pfi ndi ḽu dzhia vhukando? na u dzhiiwa ha vhukando sa liga la u thoma kha mulandu. Kha vhuimo uhu muhwelelwa musi o no vhona u khwatha ha mulandu wa muhweleli a nga tanganedza mulandu zwine zwa do ita zwauri mulandu wa mulweleli u tshi do dzhiiwa sa wo tanganedzwaho. Mafhungo a dzimbadelo a nga kona u dzudzanywa. Muhweleli a nga dovha hafhu a vhona u khwatha ha u diimelela ha muhwelelwa uri a zwi tou vha zwa ndeme u bvelaphanda na mafhungo. Tshipida itshi tshi fanyiswa na .litis contestation? (u vala mulandu).
Liga la Vhuraru
Hune muhwelelwa a khou hanedza nahone muhweleli a tshi khou toda u dzhia mafhungo a a isa phanda a nga dibvisa kha mafhungo aya a dzhia mafhungo a a isa kha khothe ya aphili uri i fhe thendelo gota li wanalaho kha wadi yeneyo kana tshitiriki. Khosi ine ya vha i songo fhiwa thendelo a i na maanda a u kombetshedza uri muhwelelwa a divhonadze kana u kombetshedza khathulo. Arali muhwelelwa a tshi khou tenda uri u na mulandu kha gota line la si vhe na thendelo fhedzi a hana u badela, muhweleli a nga bvela phanda na u isa mulandu kha Khoro ya Khosi nahone muhwelelwa u a kombetshedzwa uri a tende mulandu. Hune muṅwe avha a songo fushea nga tsheo ya gota a nga isa mafhungo kha Khoro ya Khosi. Khathulo ya Khoro ya Khosi kana Gota lo fhiwaho thendelo i a vhofha nahone khathulo i do tevhela zwenezwo. muṅwe wavho a nga hanedza vhukoni ha maanda a khoro, ine ya vha khoro ya Gota lo fhiwaho thendelo, Khosi kana na Khothe ya Madzisitirata. Khosi i nga vhetshela thungo khathulo ya Gota ngeno Khosi Khulwane i tshi nga vhetshela thungo tsheo ya Khosi.
2.1.2	Vhutanzi vhune ha thusa kha mulandu
Thanzi i talutshedza zwine ya divha zwone hu si na u dzhenelelwa. muṅwe wa avho vhavhili kana murado muṅwe na muṅwe wa Khoro ya Khosi kana murado muṅwe na muṅwe wa tshitshavha ane a vha hone a nga vhudzisa thanzi mbudziso. Maitele aya a itiwa nga ndila i thonifheaho nahone ine ya vha na milayo hu si na u thivhela muthu kha zwine a khou toda u bula zwone.
2.1.3 U dzhia tsheo
Nga murahu ha u thetshelesa vhutanzi na zwo ambiwaho nga muṅwe na muṅwe a re hone Khosi i tshi khou thusiwa nga Dzikhantshelara dzayo i bula mawanwa u nga mulayo wa tshirema na nga muhumbulo wayo. Arali mawanwa a si na tsumbo ya mulandu u fanaho na wonoyo a do shuma sa one tsumbo kha miṅwe milandu. Maitele aya a angaredza u wana dzimbuno na u shumiswa ha mulayo kha dzimbuno.
2.2 KHATHULO NA U THOMA U SHUMA HA KHATHULO
2.2.1 Khathulo
Khosi kana Gota ane a tshimbidza khoro ya tshirema u vha o vhumba Khothe ya Tshirema. Khathulo ya muofisiri ane a tshimbidza mafhungo ayo ndi mafhungo a u guma a muhwelelwa uri a ite aphili nahone ndi tsheo yo fhelelaho (res judicata) ? Tsautsi v Nene. Ipfi la .khathulo. li amba zwothe ndaela ya khothe na zwiitisi zwa u bviswa ha ndaela. Nangwe hu uri zwiitisi zwi nga si tou bvisiwa nga tshifhinga tshithihi musi ndaela i tshi bvisiwa, maitele a kuhumbulele ane a khou khwathisa ndaela a tea u pfala kha kuvhonele kwa khosi phanda ha musi ndaela i tshi itiwa. Musi khathulo yo no itiwa Khosi kana Gota kana Muthusi vha vhidzwa u pfi funtus officio. Khathulo ya Khosi i nga fheliswa. Mvelele dza u fheliswa dzi fana na musi nyito iyo yo haniwa- Komani v Qabongwnaa. Khosi kana Gota vha na mushumo wa vhona uri vhukando vho khou dzhiiwa ha u ṅwalisa rekhodo ya khathulo yavho kha Ofisi ya Madzhisitirata hu saathu u fhela miṅwedzi mivhili u bva kha datumu ya khathulo. Khethekanyo ya 6 na 7 GN R2082 ya 1967. Arali Khosi ya kundelwa u vhona uri khathulo i khou ṅwaliswa nahone i khou guma khosi i do vha na vhudifhinduleli ha ndozwo ye ya vha hone kha avho vhavhili zwi tshi khou itiswa nga u sa tevhedza zwo teaho ? Seymour 17 na Bhengu v Mpunose27. Khathulo ya khosi kana gota musi yo rekhodiwa na u ṅwaliswa i dzhiiwa i ya vhukuma u swika i tshi itelwa khaedu na u khakhululwa. Musi vhudi ha rekhodo vhu tshi itelwa khaedu, ndivhadzo i tea u fhiwa tshiṅwe tshigwada na khosi i kwameaho ? Kunene v Mandoda 28.
2.2.2 U thoma u shuma ha khathulo
U thoma u shuma ha khathulo zwi amba maitele ane ngao muiti wa khathulo a toda u fusha tshikolodo tsha khathulo. Kha mulayo wa tshirema wa u thoma u shuma ha khathulo hu na matshimbidzele ane a tea u tevhedzwa. Vhalani S1 wa GN R2802 wa 1967. Khathulo ya mulayo wa khothe ya tshirema i kombetshedzwa nga u athatshiwa ha thundu ya muthu ane a khou koloda nga mulanda wa khothe. Musi athatshimennde i tshi khou elana na mvelele a hu na thundu ine ya sa do dzheniswa kha athatshimennde ya vhu 29. Arali mulanda wa khosi a nga vha a tshi dzula kha vhuṅwe vhupo muthu ane a shuma na khathulo dza zwikholodo a nga wana thuso kha khothe ya madzhisitirata, a bvisa liṅwalo la u tevhedza khathulo ? Vhalani: S8 wa GN 2802 wa 1967. Khosi ine ya tenda uri yo ita zwauri hu vhe na athatshimennde i tshi khou zwi divha zwauri u athatshiwa ha thundu ine ya vha ya muthu wa vhuraru i do vha na vhudifhinduleli ha u humisela murahu thundu ? Khanyile v Khanyile30. Arali phukha i ya muthu wa vhuraru ya athatshiwa nga Mulanda wa Khosi muthu wa vhuraru u na pfanelo ya u sumbedzwa vhutanzi musi i tshi wanala kana arali yo rengiselwa muṅwe muthu ? Hlatshwayo v Hlongwane31. U ya nga Mulayo 8(2) wa GN R2082 wa 1967, matshimbidzele a mune wa thundu ine ya vha kha muthu wa vhuraru (3rd party calims) i tea u thetsheleswa nga Khosi we a fha khathulo kana muthu o mu tevhelelaho kha dzina. Ndlovu v Thabethe & Others. 32 Khosi a si zhendedzi la muthu, ngauralo mbadelo yo itiwaho kha Khosi nga nnda ha musi hu na thendelo ya muthu ane a shuma na khathulo dza zwikolodo, a i iti uri tshikolodo tshi fhele ? Majozi v Majozi.
2.2.3 Dziaphili na dzitsedzuluso
Dziaphili na dzitsedzuluso ndi maitele ane a nga shumiswa kha u itela khaedu khathulo ya khothe thukhu hu u itela uri khathulo i lulamiswe kana i vhetshelwe thungo. Ngauralo maitele maṅwe na maṅwe o tea kha vhuimo honoho fhedzi. Zwiitisi zwa muvhilaeli ndi zwone zwine zwa livhisa kha maitele ane a nga tevhedzwa. Arali mbilaelo yo livhiswa kha vhukhakhi vhuhulu ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha mulayo musi u tshi khou sedzuluswa. Vhuimo ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha matshimbidzele a angaredza u sa dzhielwa ntha ha milayo ya vhulamukanyi. Sa tsumbo, u kundelwa u tevhedza mulayo wa audi alteram partem. U ya nga mulayo uyu khothe i tea u thetshelesa vhathu vhothe phanda ha musi i tshi ita tsheo. U kundelwa u ita ngauralo ndi vhukhakhi vhuhulwane. Hune mbilaelo ya vha yo livhiswa kha kuhumbulele kwo dzhiiwaho nga khothe kha u swika kha tsheo aphili yo tea kha vhuimo uho. Aphili i anzela u tevhedza maitele ane a wanala kha rekhode ngeno tsedzuluso i tshi nga di wanala kha mbilaelo ine ya si vhe hone kha rekhode.
Ngauaralo hu na vhuimo vhune khaho vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe uho vhuvhili ha wanala ho tea. Sa tsumbo, muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo o tanganedza vhutanzi vhu sa pfali nahone vhutanzi uhu vhu sa pfali vhu tshi khou wanala kha dzirekhode. Kha mulandu uyu aphili kana tsedzuluso yo tea.
Mbudziso ya uri naa khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a u ita tsedzuluso kha khothe dza tshirema i kha di toda u wana phindulo. Khothe dza khomishinari dze dza imelwa nga khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a aphili kha khothe dza tshirema fhedzi ? Latha v Latha 7 Another39. Kha Bhulose v Bhulose40 zwo wanala zwauri Khothe dza Khomishinari a dzi na maanda kha tsedzuluso kha khathulo ye ya itiwa nga Khothe dza Tshirema. Khethekanyo 12(4) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na Khethekanyo 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u fha maanda khothe uri i sedzuluse dziaphili dzi bvaho kha khothe dza tshirema fhedzi zwipida zwothe a zwi ambi nga ha tsedzuluso. Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso a tshi na maanda a fhiraho e tsha newa one nga Mulayo wa Khothe na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso. Hu vhonala hu si na mbetshelwa ya vhusimulayo ine ya fha maanda khothe ya madzhisitirata uri i sedzuluse tsedzuluso dza milandu i bvaho kha Khothe dza Tshirema. U ya nga khethekanyo ya 35(3)(o) muhwelelwa muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u sengiswa nga ndila yavhudi zwine zwa angaredza pfanelo ya u ita aphili kana tsedzuluso kha Khothe Khulwane. Khethekanyo iyi i vhonala i tshi khou fha maanda Khothe dza Madzhisitirata uri dzi sedzuluse khathulo ya mulandu wa khothe ya tshirema. Ngauralo u buliwa ha .muhwelelwa muṅwe na muṅwe. kha khethekanyo iyi zwi amba zwauri khethekanyo iyi i shuma fhedzi kha milandu ya vhugevhenga. Ngauralo zwi tea u dzhielwa ntha zwauri Khothe dza Madzhisitirata musi dzi tshi khou thetshelesa aphili i bvaho kha khothe ya tshirema i na maanda manzhi a u khwathisedza, u tshintshulula kana u vhetshela thungo tsheo ya Khothe ya Tshirema nga murahu ha u thetshelesa vhutanzi ho nekedzwaho nga zwigwada izwo zwivhili kana vhutanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune khothe ya vhona hu na ndeme. Khothe ya Madzhisitirata i dovha hafhu ya vha na maanda a u fhirisela phanda tshifhinga tsho buliwaho kha Milayo ya Khoro ya Khosi kana Gota R2082 wa 1967. Zwi dzhiiwa zwauri aphili kha khothe ya madzhisitirata a i ngo tendelwa fhedzi u ya nga rekhode ngauralo vhutanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha kwama zwithu zwi songo tshimbilaho zwavhudi vhu nga vha hune ha khou wanala kha rekhode kana vhune ha si wanale kha rekhode vhu nga thetshelesewa. Hezwi zwi sumba u ita zwauri a zwi tou vha zwa ndeme u fhambanya aphili na tsedzuluso kha ndivho ya u wana u tshintshiwa ha khathulo ya Mulayo wa Tshirema kha Khothe ya Madzhisitirata. Sa izwi u thetsheleswa ha aphili hu u dovholola u senga, a zwi tou vha zwone u dzhia tsedzuluso sa maṅwe maitele.
2.2.3.1 Matshimbidzele a Aphili kha Milandu ya Vhadzulapo
Khathulo ya Khosi kana Gota i a itelwa aphili kha Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda ? khethekanyo ya 12(4) i tshi vhaliwa na khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe wa vhu 32 wa 1944. Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda kha khothe ya Madzhisitirata ye ya vha i na maanda a u thetshelesa mulandu lwa u thoma. Hezwi zwi kwama Khothe ya Madzhisitirata ye ya vha ine na maanda khathihi na Khothe ya Tshirema iyo. Khathulo ya Khothe ya Tshirema i itelwa aphili kha Khothe ya Madzhisitirata nangwe hu uri a i nga vhi na zwine ya nga mveledza kha khathulo ya u fhedza. - Ntshabala v Piti.42 Zwigwada zwi kwameaho kha aphili zwi tea u vhidzwa sa muhweleli na muhwelelwa hu si muaphili na muhwelelwa. ? Dlamini v Sibisi.43 Aphili i nga itiwa fhedzi kha mafhungo a buliwaho nga zwigwada izwo zwivhili kha muvhingo. Khathulo ya Khothe ya Tshirema yo guma (res judicata) ngauri a i koni u itelwa aphili Hune muhweleli a khou vhila kholomo dza 19 ngeno khosi yo fha khathulo i fhambano na iyo zwi do vha u sa kona ha khothe musi ho itiwa aphili u wana i tshi khou ima na muhwelelwa (nga u fhelisa mulandu wa muhweleli) ngeno muhwelelwa a songo dzhenisa aphili. Hune mawanwa a wanala a tshi khou ima na muhwelelwa nga ndila i pfalaho, kha aphili khothe i nga fhelisa aphili u itela khathulo ya Khothe ya Tshirema i dzule i hone. Mthetwa v Mthetwa.45 Aphili i tea u ṅwaliwa fhasi hu saathu u fhela miṅwedzi mivhili u bva kha duvha la khathulo ? Mulayo wa vhu 9(1) Milayo ya Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Tshifhinga itshi tshi nga engedzedzwa nga Madzhisitirata hu tshi khou tevhedzwa vhunzhi ha zwiitisi zwo sumbedzwaho. ? Mulayo wa vhu 9(3). Musi aphili yo no ṅwaliwa fhasi u tshimbidzwa ha khathulo hu do imiswa u swika aphili i tshi fhela kana ya si tsha iswa phanda. ? Mulayo wa vhu 8(1). Muthu ane a vha tshipida tsha maitele ha fhelelwi nga pfanelo yawe ya u aphila kha Khothe ya Madzhisitirata nga nthani ha zwiitisi zwa u fusha kana u diimisela u fusha khathulo ya Khoro dza Mahosi kana Magota R2082 wa 1967. Hu khou nekedzwa zwauri mulayo uyu ndi ultra vires. Seymour 33 fn 166. Aphili yo vhuya ya fhela nga yone ine musi khathulo yo itelwaho aphili i tshi guma u shuma u ya nga mulayo wa vhu 7(a). U ya nga 7(a) khathulo ya Khoro ya Khosi i a guma u shuma arali i songo ṅwaliswa kha mabalane wa Khothe ya Madzhisitirata hu saathu u fhela miṅwedzi mivhili nga murahu ha datumu ya u bviswa ha khathulo sa zwine zwa khou todiwa nga mulayo wa vhu 7(1). Khathulo yo gumaho i fana na khathulo i songo vhuyaho ya vha hone ngauralo a i shumi. ? Sabelo v Njilo.46 aphili zwi nga diitea ya vha i songo ṅwaliswa na khathulo ine ya nekedzwa nga khothe ya tshirema u swika khumbelo ya u humiselwa murahu ha khathulo i tshi haniwa. ? Mulayo wa vhu 9(1). Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Kha matshimbidzele a aphili vhalani Mulayo wa vhu 10 ? 13 wa Mahosi na Iziphakanyiswa Civil Court Rules (KwaZulu Natal GN 12 wa 1992). U ya nga khethekanyo 12(4) Mulayo wa vhu 38 wa 1927. Musi aphili yo no ṅwaliswa muofisiri wa u tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema o tea u fha khothe ine ya do thetshelesa aphili nga khathulo yawe kha mulandu uyo hu saathu u fhela maduvha a fumiina musi o divhadzwa nga ha aphili. Arali zwiitisi zwi songo ṅwaliwa zwi tea u humiselwa uri zwi ṅwaliwe nga muṅwaleli wa khothe. Zwiitisi izwo zwi do vhumba tshipida kha rekhode ya aphili. Arali muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a Khothe ya Tshirema a kundelwa u fha zwiitisi, a nga fhiwa ndaela nga khothe ine ya khou thetshelesa aphili uri a ite ngauralo kha tshifhinga tsho vhewaho. Khothe ya Aphili i nga fhirisela phanda matshimbidzele hu u itela uri muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema a i fhe zwiitisi. Khothe ya Aphili u ya nga u vhona hayo i nga tevhedza zwiitisi zwa khathulo. ? Mulayo wa vhu 10 (na wa vhu11 Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967. Musi hu tshi khou shumiwa tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha maduvha o buliwaho u ya nga milayo 47 Swondaha na Holodeni a tea u bviselwa nnda. ? Mulayo wa vhu 15(2). Aphili i nga si ṅwalwe arali ndeme ya mbilo i fhasi kha R10.00 nga nnda ha musi khothe ya aphili i tshi fushea nga samari ya thodisiso ine khayo mulayo wa ndeme wa vha wo shumiswa kha aphili iyo. Khothe ya Madzhisitirata ine ya khou thetshelesa aphili i bvaho kha khothe ya tshirema i a sengisa hafhu mulandu u fana na khothe ya u thoma ya kona u fha khathulo yayo ine ya imela ya khathulo ya u thoma ya Khothe ya Tshirema. ? Mulayo wa vhu 12(4). Musi khathulo ya Khothe ya Tshirema yo khwathisedza, yo vhetshelwa thungo kana yo shandulwa i dzhiiwa sa khathulo ya Khothe ya Madzhisitirata. Khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Sa izwi maanda a Mahosi, Magota kana Vhafarisi vhavho a tshi shuma fhedzi kha milayo ya tshirema, musi hu tshi khou thetsheleswa aphili khothe i tea u shumisa mulayo wa tshirema ? Yeni v Java NAC (N-E)31. Hune zwa wanala zwauri khothe ya tshirema yo wana mafhungo ane a bva kha mulayo wa tshirema, matshimbidzele a vhetshelwa thungo nga u sa vha na maanda. Cebekulu v Shandu NAC (E-E) 196. Aphili ya u ya phanda u bva kha khothe ya madzhisitirata i kha Khothe Khulwane.
2.2.3.2 Dziaphili kha Mivhundu ine ya Divhusa
2.2.3.2.1 QWAQWA
Ngei Qwaqwa maitele na matshimbidzele a dziaphili kha Khoro dza Mahosi na Magota u ya kha Khothe dza Madzisitirata ha tsha langulwa nga khethekanyo 12(4), 12(5), 20(6), 20(7) na 20(8) dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema. Khethekanyo idzi dzo shandukiswa u ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo wa Qwaqwa wa Khothe dza Dziaphili wa Mahosi na Magota wa vhu 7 wa 1988. Matshimbidzele zwa zwino a langulwa nga Mulayo wa Qwaqwa. Khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Qwaqwa yo fhiwaho maanda nga Minisita wa Vhulamukanyi uri u ite milayo (i langulaho matshimbidzele a dziaphili) une wa ima vhuimoni ha Milayo ya Dzikhothe wa Mahosi na Magota R2082 wa 1967.
2.2.3.2.2 LEBOWA NA GAZANKULU
Vhupo uhu ho phasisa milayo nga ha u Thomiwa ha Khothe dza Madzhisitirata na u ya nga khethekanyo 2(3) dza Milayo yothe; Khothe dza Madzhisitirata zwa zwino dzi na maanda o fheliswaho48. U bva tshe Khothe dza Dzikhomishinari dza thetshelesa aphili dza Khothe dza Tshirema, maanda aya a dovha a fhiwa Khothe dza Madzhisitirata. Nyito na matshimbidzele kha dziaphili u bva kha khothe dza Madzhisitirata a langulwa u ya nga Mulayo wa Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 196749.
3 MAANDA A MAHOSI NA MAGOTA A U THETSHELESA MILANDU YA VHUGEVHENGA
U ya nga khethekanyo 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema Minisita nga u tou ṅwala a nga fha thendelo mahosi na magota uri vha sengise milandu vha tshi khou shumisa mulayo wa tshirema kana mulayo wa tshirema kha vhutshinyi, nga nnda ha uho ho buliwaho kha shedulu ya vhuraru ya Mulayo, yo itiwaho nga Murema na muṅwe murema nga fhasi ha vhupo ha maanda a khosi.
Khothe dza tshirema dzi nga si fhe khathulo iṅwe na iṅwe i tevhelaho (S20 Mulayo wa Ndangulo ya Vharema): Lufu, 50 U tshinyadza, u rwa muṅwe, u hatulela dzhele, faini i sa fhiriho R100,00 kana kholomo mbili kana mbudzi dza fumi, U pfisa vhutungu nga u rwa. U pfisa vhutungu nga u rwa ho tea u elana na khethekanyo ya 12(1)(e) ya Mulayo wa Mulayotewa une wa thivhela khathulo ya tshituhu kha ine ya shonisa. U ya nga khethekanyo ya 20(6) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema dziaphili dza vhugevhenga dzi bvaho kha Khothe ya Vhugevhenga dzi tea u itiwa kha Khothe ya Madzhisitirata ane a vha na maanda hu saathu u fhela maduvha a 30 u bva duvha la khathulo ? Reg 2 Ndangulo ya Dziaphili dza Vhugevhenga R45 wa 1961.
Zwi tea u dzhielwa ntha zwauri mulayo wa mvelele a u fhambanyi vhukati ha mafhungo a kutshilele na vhugevhenga u fana na zwine mulayo wa tshirema. Milandu iyi a i thetsheleswi thungo. Zwi tea hafhu u dzhielwa ntha uri nyito ya vhukhakhi i nga vha i na zwothe vhugevhenga na u pfukiwa ha mulayo.
4 MAHOSI NA MAGOTA VHA SONGO FHIWAHO THENDELO
Mahosi na Magota a songo fhiwaho thendelo ndi avho vhe vha si fhiwe maanda nga Minisita u ya nga khethekanyo ya 12 kana 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema. Izwi a zwi ambi zwauri avha a si mahosi na magota a vhukuma. Mahosi kana magota ayo a vha na maanda a zwa vhugevhenga fhedzi vha dzhielwa ntha na u vha na vhupfiwa kha zwitshavha zwavho. Fhedzi zwine zwa vha zwone kha vhupo havho vhathu vha vhiga mulandu kha Khosi kana Gota lo buliwaho. Khosi iyo i a thetshelesa mulandu ya fha na khathulo yayo.
Khathulo yo fhiwaho nga Khosi i si na maanda kana Gota i dzhiiwa i siho nahone a i vhofhi kha avho vha kwameaho nga nnda ha musi zwigwada zwi kwameaho zwi tshi i tanganedza. Khathulo i nga si kombetshedzwe nga ndila ya u ita uri khalo i shume. U athatshiwa na u bvisiho ha tshithu u ya nga khathulo zwi ita uri hu vhe na nyito ya u tshinyadza. Arali tshithu tsha iswa kha mukolodi, na ene u vha na vhudifhinduleli arali tsha nga tshinyadzwa. Musi zwigwada izwo zwivhili zwo tanganedza khathulo, i a vhofha khavho vhothe. Hune zwigwada zwa tanganedza khathulo fhedzi muhwelelwa a kundelwa u badela, muhweleli u tea u ita uri hu vhe na maitele a de novo kha khothe i na maanda. Hune nga murahu ha u tanganedza khathulo nga muhweleli, muhwelelwa a bvisa mbadelo ya u tanganedza khathulo naho i songo fhelela ya u angaredza khathulo nahone Khosi kana Gota kana mulanda a tanganedza mbadelo iyo, muhweleli wa mulandu u a vhofhea nahone muhwelelwa o vhofholowa kha dziṅwe dzimbadelo. Hune mbadelo ya muhwelelwa ya si tanganedzee, mbandelo i khou dzhiiwa sa tshipida tsha u tenda mulandu ha muhwelelwa ine ya nga shumisa kha arali ha nga vha na u bvela phanda ha mulandu.
Vhuimo kha matshimbidzele a mulayo o fhambana. Ndi mahosi o fhiwaho maanda fhedzi, magota na vhafarisi vhavho vhane vha nga ita zwa vhulamukanyi kha milandu ya vhugevhenga. Hune khosi kana gota la si vhe na thendelo la vhea faini kana khathulo ya u pfiswa vhutungu, ndaela i dzhiiwa i sa shumi. Hune khothe ya fhirisa maanda ayo kana ya vhea khathulo ngeno i si na maaanda khothe iyo i khou ita vhukhakhi kana u pfuka mulayo. Vhalani Ndaela ya 17 na 31 mulayo wa vhu R110 wa 1957.
5 TSHIIMO KHA MIVHUSO YA TVBC
5.1 Marangaphanda
Khothe dza tshirema kha la Transkei, Bophuthatswana, Venda na Ciskei (e a vha e mashango o vhofholowaho) dzo vha dzi mulayoni u ya nga vhusimulayo vhu wanalaho kha mashango ayo. Zwi tea u dzhielwa ntha uri vhusimamulayo vhune ha langula kushumele kwa khothe dza tshirema kha mivhuso iyo i na zwine zwa fana na kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema, hu dovha hafhu ha vha na dziphambano. U ya nga Mulayo wa Mulayotewa wa vhu 63 kha mivhuso iyo nga u tevhekana hayo khothe dzothe kha Mivhuso iyo yo vha yo fhiwa maanda a u shumisa mulayo wa lushaka kha u tshimbidza mafhungo ane a elana na mvelele dza dzitshaka dzine dza tevhedza lushaka lwonolwo. (Vhalani Seymour 7-8)
5.2 Bophuthatswana
5.2.1 U thomiwa ha Mulayotewa wa khothe dza tshirema
Kha muvhuso wa Bophuthatswana wa kale khothe dza tshirema dzo vha dzi tshi vhidzwa u pfi ndi Khoro dza Lushaka. U ya nga Mulayo wa Bophuthatswana wa Muvhuso wa Lushaka 23 wa 1978 [Mulayo] khoro dza lushaka dzo vha dzo vhumbiwa kha vhupo ha lushaka vhuṅwe na vhu.we. Khoro idzo dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo yo vhumbiwaho nga khosi, gota kana mudzulatshidulo wa muvhuso wa tshitshavha. Mirado ya tshitshavha kana lushaka lu kwameaho ndi mirado ya khoro. Khoro dza lushaka dzi wanala kha khethekanyo ya 9(1) ya Mulayo wa rekhode dza khothe. Dziaphili na dzitsedzuluso dzi zwandani zwa khothe ya madzhisitirata ? khethekanyo 9(3) ya Mulayo, ine ya vha na maanda a u vhetshela thungo, u tshintsha, u lulamisa na khathulo ya khothe ya Lushaka kana u ita ndaela iṅwe na iṅwe kha khathulo sa zwine mulayo wa toda zwone ? Khethekanyo 9(1) ya mulayo. Kha u ita dziaphili khothe ya madzhisitirata u ya nga u vhona hayo i nga thetshelesa mulandu de novo kana wa shumisa rekhodo ya khoro ya Lushaka ? Vhalani Khethekanyo ya 9(2). Musi hu tshi thetsheleswa madzhisitirata khothe i tea u shumisa mulayo wa tshirema ? khathekanyo ya 10 ya Mulayo.
5.2.2 Maanda a Khothe dza Tshirema
Khethekanyo 3 ya Mulayo i fha maanda muphuresidennde uri a fhe maanda Khoro ya Lushaka kha mafhungo a bvaho kha mulayo wa tshirema. Musi hu tshi itiwa khumbelo nga Khoro ya Lushaka muphuresidennde a nga fha maanda tshivhumbeo tshine tsha vha nga fhasi ha Khoro ya Lushaka hu na huwe vhupo hune ya si tee u swika khaho, tshiitisi tsha nyito na vhathu vhane maanda a tea u shumiswa khavho. Kha matshimbidzele ane a kwama mvelele, mulayo wa tshirema u tea u shumiswa ? khethekanyo 11 ya Mulayo.
5.2.3 Mafhungo ane Khothe dza Tshirema dza si vhe na maanda khao
Khothe ya tshirema a i na maanda kha nyito ya mulandu wa kutshilele:
-	a i bvi kha khoro ya lushaka kana nyito dzine dza si sa waniho kha khothe ya lushaka
- hune u vha hone kana kupfesesele kwa wili kana liṅwalo la vhutanzi vhuṅwe na vhuṅwe lo bvisiwaho.
- Hune vhuimo ha muthu ha khou humbulelwa zwauri ho kwamea kha kuhumbulele kwawe
- Hune ha khou todea liṅwalo la u ita uri muthu a fhumudzwe
- Hune ha kho toda u fheliswa, u talano kana u fhambana hune ha kama mbingano
- Fhungo line la kwama khosi/gota kana line khoro ya lushaka ya vha tshipida.
5.2.4 Mafhungo ane khao Khoro dza Lushaka dza vha na maanda
U ya nga Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya Bophuthatswana wa vhu 29 wa 1979 Khoro dza Lushaka kha vhupo ha kale ha Bophuthatswana dzi na maanda a re thungo a u langula milandu yothe ya kutshilele ine ya kwamao mvelele na mulayo wa tshirema. Nga nthani ha zwiitisi izwi vhukando uho vhu nga si dzheniswe kha khothe dza madzhisitirata. Khothe ya Madzhisitirata i na maanda kha kutshilele;
- kha vhathu vha lushaka lwavho
- muhwelelwa kana muhweleli ane a dzula kana a vha na bindu kana we a hirwa kha vhupo vhune khoro ya wanala khaho,
- tshumisano arali e na fhethu hune ha vha na bindu hune ha wanala kha vhupo vhune khoro ya vha hone kana muṅwe wa mushumisani ane a dzula kha vhupo vhune khoro ya vha na maanda hone.
- Hune zwiitisi zwa nyito zwa bva tshothe kha maanda a khothe.
- Kha muhwelelwa ane a vhonala na u sa hanedza maanda a khoro.
- Mune wa thundu ine ya si sudzuluswe ine ya wanala kha vhupo ha khoro ya lushaka kha maitele ane a kwama thundu iyo
- Vhalani Seymour 18 na 19
6 TRANSKEI
6.1 Marangaphanda
Nga murahu ha musi Transkei lo wana mbofholowo mbetshelwa dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema ine ya kwama Mahosi na magota yo dzhiiwa yo ralo u ya nga Khethekanyo ya 60 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 une wa bula uri hu vhe na u bvelaphanda ha khumbelo ya u bvelaphanda ha milayo u swika i tshi shandulwa nga phalamennde ya Transkei. Mbetshelwa dze dza dzhiiwa dzo ralo dzo do imelwa nga Mulayo wa Khoro dza Mahosi wa Transkei wa 1983 [mulayo] na Khoro dza Mahosi Milayo .GN 139 ya 1984 ? vhalani hafhu Seymour 20. Nga nnda ha Khoro dza Mahosi dza Khoro dza Lushaka kha Vundu dzo vhumbiwaha hafhu u ya nga Mulayo wa Khoro dza Lushaka dza Vundu 13 wa 1982. Khosikhulwane na vhafarisi vhayo vha na maanda ane a fana na a Mahosi ngauralo a vha tei u newa maanda ? Khethekanyo 2(1) ya Mulayo.
6.2 Maanda a Milandu ya Kutshilele na Matshimbidzele
U ya nga 2(1) (a) na 3(1) kha Mulayo thodea dzi tevhelaho dzi shuma kha khothe dza tshirema kha u shumisa maanda kha milandu ya kutshilele.
[A]	Maanda a tea u fhiwa nga Minisita,
[B]	Mbilo i tea u bva kha mulayo wa tshirema na mvelele,
[C]	muhwelelwa u tea u vha a tshi dzula kha vhupo ha Khoro ya Lushaka,
[D]	Mafhungo a u fheliswa, u talana kana u fhambana kha mbingano zwi tshi khou itiswa nga zwine zwa kwama kutshilele kana mbingano ya tshirema zwi wela nga nnda ha maanda a Khoro ya Tshirema.
Matshimbidzele a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi khathulo ndi ye ya buliwa kha ndaela ? khethekanyo 4(1) na (2). Dziaphili dzi wela kha khothe dza Madzhisitirata kana Khothe dza Lushaka dza Vundu. ? khethekanyo ya 4(3) ya Mulayo wa Khoro dza Mahosi wa 1983 (Transei). Pfanelo ya Aphili i a shuma nga nnda ha musi Khothe Khulwane musi hu tshi itiwa thodisiso yo khwathisa uri fhungo li kwama maitele a mulayo a ndeme 4(3). Aphili i ita uri hu vhe na tsengo de nova- khethekanyo 4(4).
6.3 Maanda kha mulandu wa Vhugevhenga na Matshimbidzele
Phanda ha musi hu tshi shumiswa maanda a kutshimbidzele, thodea dzi tevhelaho dzi tea u tevhedzwa:
[A]	Hu tea u wanala maanda a bvaho kha Minisita wa vhulamukanyi,
[B]	Muhwelelwa, muhweleli na mune wa thundu ane a kwamea vha tea u vha nga fhasi ha mulayo wa tshirema na mvelele,
[C]	Mulandu u tea u vha wo itwa kha vhupo vhune Khosi ya vha na maanda,
[D]	Muhwelelwa u tea u hatulwa hu tshi khou shumiswa mvelele kana mulayo wa tshirema nga nnda ha vhukhakhi uhu ho buliwaho kha shedulu ya Mulayo wa kana u pfuka mulayo ho buliwaho nga Minisita wa Vhulamukanyi.
[E]	Mafhungo a tevhelaho a nga si kombetshedze Khethekanyo ya 3(3): Lufu, u pfisa vhutungu, u rwa, u valela dzhele kana faini ine ya fhira kholomo nna ngeno faini ya tshelede i songo tea u fhira R100,00 nga kholomo kana mbudzi dzi sa fhiriho 20 ngeno faini ya tshelede i songo tea u fhira R20,00 kha mbudzi nthihi kana R400,00.
Matshimbidzele a vhulamukanyi a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi nga fhasi ha ndaela ya Minisita wa Vhulamukanyi. Muimeleli wa mulayo ho ngo tendelwa u vha hone ? khethekanyo 10. Arali muhwelelwa a nga kundelwa u badela faini khosi i nga ita uri a fariwe a diswe phanda ha madzhisitirata kana thoho ya khothe ya vundu kha vhupo hune tsengo ya khou bvelela khaho, ane musi o fushea uri faini yo vhewaho i mulayoni a nga fha ndaela ya mbadelo ine musi yo badelwa u valelwa dzhele hu sa fhiriho miṅwedzi miraru. Dziaphili dzi wela kha Khothe ya Madzisitirata kana Khothe ya Muvhuso wa Vundu ? khethekanyo ya 5(3). Aphili dzi ita uri hu vhe na tsengo ya de novo ? khethekanyo 5(4).
6.4 Khothe dza Muvhuso wa Vundu
U ya nga khethekanyo 73 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 hu na mavundu a tahe Transkei ane khao ho thomiwa Khothe dza Muvhuso wa Vundu ? khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Muvhuso wa Vundu [mulayo]. U ya nga muvhigo nga Olivier 1997 khothe kha mavundu a tahe dzo vha dzi tshi khou shuma nga 1997. Khoro dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda ane a fana na khothe dza madzhisitirata hune muhwelelwa kha mulandu wa vhugevhenga kana vhathu vha kwameaho kha mulandu u kwamaho kutshilele vha vha vhadzulapo vha Transkei ? khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khothe dza Muvhuso wa Vundu. Dzo fhambana na khothe dza madzhisitirata dzine dza shumisa mulayo wa tshirema fhedzi kha mafhungo ane a kwama zwa kutshilele, Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda a u shumisa mulayo wa tshirema na kha milandu ya vhugevhenga. Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi pfi ndi zwivhumbeo zwa muvhuso sa izwi dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo wa phalamennde na u wana maanda kha zwivhumbeo izwo. Muimelele wa mulayo ho ngo tendelwa kha khothe idzi ? khethekanyo ya 7. Dziaphili dzi wela kha Khothe Khulwane nahone khathulo dza vhugevhenga dzi a sedzuluswa nga ndila nthihi sa kha khothe dza madzhisitirata. Matshimbidzele a elana na mvelele nga fhasi ha ndaela ya Minisita ? Seymour siatari la 22.
7 KHORO DZA TSHIREMA NA MULAYOTEWA
Mbudziso ine ya khou tea u i fhindulwa afha ndi ya uri naa Khoro ya Tshirema i nga amba zwauri mulayo wa tshirema a u shumi nga nthani ha uri a fhasi ha mulayotewa.
7.1 Vhuimo vhune ha kwana khothe dza Madzhisitirata
Kha khethekanyo ya vhu 70 ya Mulayotewa, khothe ya vhuimo ha fhasi kha ha Khothe Khulwane i nga si vhudzise nga ha khathulo yo zwi livhisa kha u elana na mulayotewa ha vhusimamulayo vhuṅwe na vhuṅwe kana vhudifari vhuṅwe na vhuṅwe ha muphuresidennde. U ya nga khethekanyo ya 110 khothe ya madzhisitirata a i koni u bula nga ha u shuma ha mulayo muṅwe na muṅwe kana vhudifari ha muphuresidennde. Khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u thivhela khothe ya madzhisitirata kha u bula uri muṅwe mulayo a u shumi yo di tika nga mulayotewa kana nga zwiṅwe-vho. Ipfi la .mulayo. li talutshedzwa kha khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa u Pindulela Zwivhumbeo zwa Muvhuso 33 wa 1957 sa .mulayo muṅwe na muṅwe wo tendelwaho, Mulayo wa Phalamennde kana iṅwe nyito ine ya nga kombetshedza mulayo. Ipfi la .mulayo. li dzhiiwa li tshi amba nyito ya u kombetshedza mulayo u si .mulayo wa tshirema? Buckle & Jones v 1 Act 403, Millan NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 (4) SA 630(C). Ngauralo, u sa vha hone ha u buliwa ha mulayo wa tshirema kha Khethekanyo ya 170 ya Mulayotewa na khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda a u hatula u ya nga mulayotewa wa mulayo wa tshirema (B&I V Act 403). Kha muhumbulo onoyo muthihi hu nga kha di swikiwa kha uri khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda sa zwivhumbeo zwa muvhuso zwine zwa wana maanda azwo kha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, na uri a hu maanda o raloho (a u vhudzisa nga u vha hone ha mulayo wa tshirema) dzo a fhiwaho u ya nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata. Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso na yone a yo nga newa maanda nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata a u vhudzisa nga u shuma ha mulayo wa tshirema.
7.2 Tshiimo tshine tsha kwama Khothe dza Tshirema
Khethekanyo ya vhu 170 ya Mulayotewa, khothe ya tshiimo tshine tsha vha fhasi ha tsha Khothe Khulwane i nga si vhudzise nga ha khathulo u ya nga mulayotewa wa vhusimamulayo vhuṅwe na vhuṅwe kana muphuresidennde. Tshiimo tsha khothe dza tshirema na Khothe dza Madzhisitirata kha mutevhe wa dzikhothe vhu fhasi kha ha Khothe Khulwane ngauralo u ya nga khethekanyo ya 170, khothe idzi a dzi na maanda a u vhudzisa nga ha khathulo u ya nga mulayotewa wa vhusimamulayo vhuṅwe na vhuṅwe kana vhudifari ha muphuresidennde. Khethekanyo ya 170 i amba fhedzi nga vhusimamulayo hu si nga mulayo. U ya nga khethekanyo ya vhu 2 ya Mulayo wa u Pindulelwa ha Zwivhumbeo zwa Muvhuso wa vhu 33 wa 1957 thalutshedzo ya ipfi .mulayo. i angaredza na vhusimulayo. Kuvhonele kwa B&J V Mulayo wa 403 ndi kwa uri u sa vha hone ha u buliwa ha mulayotewa kha khethekanyo ya 170 ya Mulayotewa na khethekanyo ya 110 ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata, khothe ya Madzhisitirata a i na maanda kha khatulo ine ya kwama mulayotewa kha mulayo wa tshirema. U ya nga khethekanyo ya vhu 211 mulayo wa tshirema na uri sa izwi khothe dza tshirema dzi fhasi kha Khothe khulwane kha mutevhe wa dzikhothe, a dzo ngo tendelwa u vhudzisa nga u tevhedza mulayotewa nga mulayo wa tshirema u ya nga khethekanyo ya 170 ya Mulayo wa Mulayotewa. U ya nga TW Bennette (1995) khothe dza 75 dza sialala a dzi na vhukoni ha u bula uri mulayo wa tshirema u ya nga mulayotewa a u shumi. (U ditika nga khethekanyo 103 ya Mulayotewa wa 1993)
2 Sa tsumbo; Mulayo wa Ndangulo ya Vharema 38 wa 1927 sa zwe wa tshitshiswa zwone.
3 Sa tsumbo; Transkei (Mulayo wa Khothe Khulwane 6 wa 1983 13/1982 &), Mulayo wa 37 wa 1984), Mulayo wa Khothe dza Khoro dza Sialala 29 wa 1979) , Mulayo wa Khoro dza Sialala dza Kwandebele 8 wa 1984) na Mulayo wa KwaZulu Amakhosi na Iziphakanyiswa 9 wa 1990.
4 Mulayo wa 32 wa 1944 sa zwe wa tshintshiswa zwone, vhalani khethekanyo ya 28
??
??
??
??
11
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWI RE NGOMU (2003).txt</fn>
?
Maga a u thoma u shumiswa ha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwo thewaho kha tshitshavha (CBNRM) Afrika Tshipembe
Fulwana 2003
ZWI RE NGOMU
TSHIPIDA TSHA 1 U PFESESA NGA CBNRM	1
Naa CBNRM ndi mini	1
Zwithu zwa ndeme kha CBNRM 1
Ndi lini hune CBNRM ya vha i songo tea 2
Naa CBNRM ndi mini kha tshitshavha 2
maṅwe matshimbidzele a CBNRM 3
CBNRM kha la tshipembe ha Afrika 3
VHASHUMISANI NA VHANE VHA SHELA MULENZHE 4
Vhashumisani 4
Vhashela mulenzhe vhahulwane 4
U shumiswa ho tandavhuwaho ha CBNRM 5
TSHIPIDA TSHA 1 MAGA A U THUSA 9
Zwiitisi zwa u bveledza maga a u thusa 9
Ndivho na mushumo wa maga aya a u thusa 10
Maga a u thusa a nga shumiswa hani nahone lini 11
MILAYO YA NDEME NA DZIKHAEDU DZA CBNRM 12
Milayo ya u shuma 12
Dzikhaedu 13
MILAYO YA U THUSA, U SHUMISA MILAYO 14
Tshivhalo tsha zwithu zwo fhambanaho zwine zwa shandukisa
vhutshilo na zwitirathedzhi 14
Vhutshilo na zwitirathedzhi zwi a tsireledzwa 14
Khonadzeo ya vhubveledzi ha zwishumiswa yo livhiswaho
kha u tsireledza kana u khwinisa 15
Zwiimiswa zwa muvhuso wapo na shango na ndangulo
ya zwishumiswa zwi hone, nahone zwi khou shuma zwavhudi 16
Mbuelo dza ikonomi na dziṅwe, dza u nekedza kushumiselwe
kwavhudi kwa ikonomi, dzi hone 19
Hu na dzipholisi dzi shumaho zwavhudi na milayo i a shumiswa
nahone maanda a iswa kha vhuimo ha fhasisa hune ha vha na vhukoni 20
Hu na u tshimbidza mushumo ha ndeme nahone ho khwathaho
hu bvaho nnda 22
Vhushaka ha vhuimo ha maanda apo ho tea kha CBNRM,
na u pfesesa 24
MILAYO YA KUSHUMELE KWA TSHITSHAVHA, VHASHUMI
NA VHAITI VHA DZIPHOLISI KHA CBNRM 25
Milayo ya fumi ya kushumele kha muṅwe na muṅwe 25
Milayo ya fumimbili ya kushumele kwa zwitshavha 27
Milayo ya fumimbili ya vhashumi 30
Milayo ya mahumi mararu ya vhaiti vha dzipholisi 32
BUGU DZO SHUMISWAHO NA DZA U BVELA PHANDA NA U VHALA 34
THUMETSHEDZO YA 1 CBNRM i 'shuma hani' 37
TSHIPIDA TSHA 1. U PFESESA CBNRM
Naa CBNRM ndi mini?
Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Mupo yo thewaho kha Tshitshavha (Community-Based Natural Resource Management (CBNRM)) ndi ya nga ha vhushaka vhukati ha vhathu, zwiimiswa zwavho, kutshilele kwavho na zwishumiswa zwa mupo. CBNRM i kombetshedza u shumiswa havhudi ha zwishumiswa zwa mupo, i khwinisa vhutshilo ha vhathu. Ndi ngona ya zwivhumbeo zwapo zwo fhambanaho kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Ndi ngona yo tandavhuwaho ya u bveledza vhupo ha mahayani, i angaredzaho ndila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza angaredza zwitshavha zwine zwa kwamea kha ndangulo ya zwishumiswa na u vhulunga mupo.
Ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo yo thewaho kha tshitshavha (CBNRM) ndi ndila ya u bvela phanda ine ya kombetshedza u shumiswa zwavhudi ha zwishumiswa zwa mupo. I alusa mvelaphanda kha vhupo ha mahayani, nga maanda kha vhupo ha vhupo ha tshitshavha, hu na u shela mulenzhe nga vhadzulapo. Ndivho yayo ndi ya u fhungudza vhushai kha vhupo ha mahayani nga u bveledza mbuelo dzo vhalaho dza kutshilele, ikonomi na zwimela kha vhathu. I vhulunga zwishumiswa zwa mupo nga alusa tshitshavha uri tshi langule zwishumiswa zwatsho.
Zwithu zwa ndeme kha CBNRM
CBNRM i na ndivho tharu khulwane:
1. U khwinisa kutshilele na vhudi ha kutshilele kha vhutshilo ha vhathu, na u thusa u fhungudza vhushai kha vhupo ha mahayani
2. U shumisa nga vhutali u vhulungwa ha zwishumiswa zwa mupo na dziekhosisiteme
3. U alusa zwitshavha zwa kha vhupo ha mahayani uri zwi kone u diitela tsheo dzazwo ine ya kwama u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo.
Zwine zwa wanala kha CBNRM ndi zwauri:
* I tanganya mafhungo a ikonomi, kutshilele, na zwimela
* U tanganya mafhungo, a ndivho ya vhupo honoho na vhunzhi ha ndivho ya .tshisaintsi.
* I ditika tshothe kha u shela mulenzhe ha vhathu vha vhupo honoho Kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo, na vhune ha vhathu vha henefho kha zwishumiswa zwa mupo
* I fha mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa, u tutuwedza vhathu uri vha langule zwishumiswa zwa mupo nga vhutali
* U ranga phanda kha milayo ya kha vhupo honoho na khoudu ya vhudifari kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo
* I tikedzwa nga vhashumisani vhukati ha vhathu vha vhupo honoho, muvhuso, thikhedzo i bvaho nnda, vhatshimbidzi nahone nga tshiṅwe tshifhinga nga vhalambedzi.
ḽu tanganedzwa sa CBNRM ??, sisiteme ya zwishumiswa i tea u vha yo livhiswa kha ndivho ya u fusha thodea dzi tevhelaho:
? I tea u angaredza muhumbulo wa u shumela tshitshavha, une wa hanedzana na wa phuraivete, u shumiswa ha zwishumiswa;
? I tea u vha ine ya bvela phanḓa, u ya nga ekhosisiteme na u vhulunga biyodaivesithi, khonadzeo ya ikonomi, vhutsila na vhukoni, na khonadzeo ya politiki ya kutshilele;
? Mbuelo dzi bvaho kha kushumisele kwa zwishumiswa i tea u shumiswa nga ndila i edanaho kha tshitshavha;
? Zwishumiswa zwine zwa langa sisiteme ya zwishumiswa zwi tea u vha kha tshiimo tsha dimokrasi.? (Bell 1999).
Ndi lini hune CBNRM ya vha i songo tea?
Musi CBNRM yo tea na u vha na mushumo kha vhuimo vhunzhi, hu na vhuṅwe vhuimo hune khaho ha vha na khonadzeo ya mvelaphanda, na hune CBNRM ya si vhe yone ine ya nga tandulula thaidzo. Vhuimo uhu vhu anzela u vhonala nga zwiṅwe kana nga zwithu zwothe zwi tevhelaho:
* Zwishumiswa zwone zwine zwi a konda na u vha kha tshiimo tsha khombo kha u thithiswa huṅwe na huṅwe kana u sa shumiswa zwavhudi.
* Zwitshavha ndi zwa ndeme nga maanda, u sa dzulisea, kana zwo dinwaho nga dziphambano.
* Zwitshavha zwi na divhazwakale ya fomala kana pfanelo kha zwishumiswa.
* A hu na khonadzeo ya vhukuma ya mbuelo dzo khwathaho kha tshitshavha.
* Mihasho ya muvhuso i na vhukoni ho teaho, kana lutamo lwa u bveledza, kha tikedzo ya tshifhinga tshilapfu.
Naa CBNRM ndi mini kha tshitshavha?
Kha kuhumbulele kwa Afrika Tshipembe, .tshitshavha. kha CBNRM zwi amba
* Zwigwada zwa vhathu, nga maanda vhane vha vha na dzangalelo
* Vhane vha ditika tshothe nga zwishumiswa zwa mupo, nga maṅwe maipfi, zwishumiswa zwa mupo u bva kha ndivho khulwane ya ndaka ya vhutshilo
* Vhane vha langula shango na zwishumiswa nga u angaredza, nahone vhe vha thoma zwiimiswa zwa u tikedza ndangulo ya zwishumiswa izwi.
U bva kha kuvhonele kwa tshitshavha .tshitshavha. zwi nga vhonala sa zwine zwa amba .zwine zwa vhuedza zwitshavha? (zwigwada zwine zwa vha na ndivho dzi fanaho) zwine zwi nga si kone u tshila fhethu huthihi sa tshithu tshithihi .zwitshavha zwa divhashango? zwine zwa tshila fhethu huthihi.
Nangwe hu uri CBNRM i tshi tea u angaredza na u vhuedza muthu muṅwe na muṅwe kha tshitshavha tshothe tshine tsha tshila henefho na u shumisa zwishumiswa zwa mupo, ngoho ndi ya uri tshifhinga tshinzhi hu anzela u vha tshipida tshituku tsha vhathu vhane vha vha na dzangalelo na u toda u shela mulenzhe kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Tshifhinga tshinzhi zwi a itea uri musi hu tshi thoma u bveledzwa zwithu vhathu vhanzhi vha a tutuwedzea na u shela mulenzhe.
maṅwe matshimbidzele a CBNRM
Tsumbo ya ngona dzo fhambanaho:
* Thandela dzine dza tikedza zwitshavha zwa mahayani uri zwi bveledze dziṅwe ndila dza kutshilele u fana na u khwinisa maitele a vhulimi, kana u bveledza mabindu matuku hu u itela u fhungudza kana u fhelisa u ḓitika nga zwiṅwe zwishumiswa zwa mupo (madaka na zwi?we).
* Zwithu zwiswa zwine zwa alusa zwitshavha uri zwi bveledze ndila dza vhutali u fana na u vhea tshivhalo tsha khano ya zwishumiswa zwa mupo (khovhe, mitshelo na zwi?we).
* Thuso ya u bveledza vhutsila ha zwitshavha kha u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo .zwine zwa si li.we. (nga vhuendelamashango na zwi?we).
* Pfano dza ndangulo yo tanganelanaho, kontiraka dza dziphakha na nyandano ya u fhirisela shango kha muṅwe muthu hune zwitshavha zwa vha vhashumisani kha u vhulunga nga murahu ha u bvelela kha u vhulunga murahu shango lo tsireledzwaho kha shango le vha pfuluswa khaḽo kale.
* U bveledza ndangulo na vhukoni ha zwitshavha kha u langula zwishumiswa zwavho nga ndila ya khwine.
CBNRM kha la Tshipembe ha Afrika
Nangwe hu uri maga aya a u thusa a shuma fhedzi kha la Afrika Tshipembe, CBNRM ndi tshipida tsha dzangano line la khou aluwa kha lothe la Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha mashango a vhahura o bveledza mbekanyamishumo dzao dzine dza tumana na tsireledzo ya zwishumiswa zwa mupo na ndangulo, na u vhuelwa nga zwitshavha. Mbekanyamishumo idzi dzi khou edzisa hafhu u elana na sisiteme ya u vha na ndaka na u shumiswa ha sialala kha zwishumiswa zwa mupo kha sisiteme ya fomala na zwiimiswa. dziṅwe tsumbo ndi hedzi:
* U thomiwa ha CAMPFIRE ngei Zimbabwe
* Luangwa Integrated Development Project ngei Zambia
* Mbekanyamushumo ya Conservancy and Living in a Finite Environment (LIFE) ngei Namibia
* Mbekanyamishumo dza u tanganelana (u shumisana) dza ndangulo ya zwipuka, sa tsumbo Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Mupo (Natural Resource Management Programme (NRMP)) ngei Botswana na huṅwe.
Vhunzhi ha u thomiwa ha CBNRM ho tumana na pfano dza lifhasi dze Muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina. Zwithu zwihulwane zwine zwa ṱuṱuwedza nyito dza CBNRM ndi Convention on Biological Diversity, Convention on International Trade in Endangered Species (CITES) na Convention to Combat Desertification (CCD). Mutevhe nga vhudalo wa milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi yo buliwa kha Thumetshedzo ya 1.
Nga fhasi ha pfano idzi, na dziṅwe, Muvhuso wa Afrika Tshipembe u na mushumo wa u vhulunga kutshilele kwo tanganelanaho nga u angaredza, na tshivhalo tsha zwimela na zwipuka zwine zwa dzhiiwa zwi khomboni nga tshitshavha tsha u vhulunga tsha lifhasi. U engedzedza kha thodea dza u vhulunga biodaivesithi yo pfumaho kha tshipida tsha dzango tsha tshipembe, hu na nyaluwo ya u dzhielwa ntha ya ndeme na biodaivesithi kha vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe. Hezwi a zwi wanali fhedzi kha ndeme ya ikonomi, zwi wanala hafhu na kha ndeme ya mvelele na zwithu zwa ndeme, na u vha ya ndeme kha tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha vundu.
Vhashumisani na vhashela mulenzhe
Vhashumisani
Ndila ntswa dzothe dza CBNRM dzine dza kwama u thomiwa ha tshumisano ya vhashumisani vhukati ha vhathu vho fhambanaho vhane vha shela mulenzhe. Tshumisano iyi i na zwivhumbeo zwo fhambanaho nahone ndi ya ndeme kha mvelaphanda kana kha u thoma zwiṅwe zwithu. Tsumbo ya vhushaka uho i angaredza:
* Vhukati ha zwitshavha zwo tanganelaho zwine zwa shumisa zwothe zwishumiswa zwa mupo ? madaka, madi, pfulo, mahatsi a u luka zwithu na zwiṅwe.
* Vhukati ha zwitshavha zwa mahayani na sekitha dza mabindu ? nga maanda kha .eco-tourism. na masia a fanaho
* Vhukati ha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho ine ya vha na dzangalelo kha kana vhudifhinduleli kha zwithu zwo fhambanaho zwa kha sia la zwishumiswa zwa mupo ? sa tsumbo shango na madi, kana madaka na zwishumiswa zwa madini
* Vhukati ha zwitshavha, NGOs na mihasho ya muvhuso ? hune NGOs dza anzela u vhidzwa uri dzi tshimbidze maitele dzi tshi khou itela mihasho ya muvhuso.
Vhashela mulenzhe vhahulwane
Vhunzhi ha mbekanyamishumo dza CBNRM dzi kwama vhathu vho fhambanaho vhane vha shela mulenzhe vhane vha shumisana, muṅwe na muṅwe e na mushumo wawe na vhudifhinduleli kha matshimbidzele (mbekanyamishumo dzine dza kwama vhathu vhane vha shela mulenzhe vho fhambanaho vhane vha khou shumisana, nahone muṅwe na muṅwe e na mushumo wawe na vhudifhinduleli kha matshimbidzele (Tshifanyiso tsha 1). Maga aya a u thusa o itelwa u thusa avho vhashela mulenzhe uri vha ite mishumo yavho na vhudifhinduleli havho zwavhudi:
Zwigwada zwa vhupo ha mahayani ? zwi anzela u imelelwa nga zwiimiswa zwi re hone zwa tshitshavha na zwivhumbeo, kana nga zwe zwa itelwa u tshimbidza maitele a CBNRM. Madzangano o livhiswaho kha tshitshavha (CBOs) a anzela u imelela zwigwada zwo teaho kha zwitshavha.
Mazhendedzi a u tshimbidza ? nga maanda NGOs, vhatshimbidzi, kana vhaofisiri vha muvhuso vhane vha vha na mishumo yo teaho sa tsumbo, ḽu tshimbidza mafhungo a tshitshavha., ḽu bveledza phanda tshitshavha? kana .tshumelo ya tshitshavha?. Mihasho ya dziyuniveasithi kana zwiimiswa zwa thodisiso zwo di wana zwi kha mushumo uyu. Zwi shumisana tshothe na tshitshavha, lwa tshifhinga tshilapfu.
Vhashumisani vha kha sekhithara ya phuraivete ? vhunzhi havho vha kwamana na vhuendelamashango, vha ita uri mabindu na vhadivhi vha thekhinikhala, na zwishumiswa zwa masheleni.
Ndangulo ya Muvhuso wapo na wa Tshitiriki wa Masipala ? hezwi zwi na mushumo muhulu kha nyito na vhudifhinduleli ha muvhuso kha u thomiwa ha pholisi nnzhi dza lushaka dzine dza kwama kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo.
Mihasho ya Muvhuso wa Lushaka na wa vundu ? i anzela u thoma CBNRM sa ndila ya u shumisa pholisi dza lushaka dzine dza kwama ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo na u fhelisa vhushai, kana (zwo doweleaho nga maanda) u fhindula thodea dza vhathu vha kha vhupo honoho.
Mazhendedzi a vhalambedzi ? nga maanda madzangano a lifhasi ane a vha na dzangalelo lihulwane kha mvelaphanda ya mahayani na u vhulungiwa ha biodivesithi.
Maga aya a u thusa o livhiswa kha zwitshavha, zwi fanaho na vhashumi vha CBNRM, na vhaṅwe vhabveledzi vha dzipholisi. Tshifanyiso tsha 1 tshi sumbedza vhathu vhane vha shela mulenzhe vhararu na vhudifhinduleli havho kha CBNRM.
U shumiswa ho tandavhuwaho ha CBNRM
CBNRM a si yone ndila i yothe ya vhatsireledzi na vhoramupo, nahone milayo ya CBNRM i nga shumiswa kha dzisekithara dzo fhambanaho. Tsumbo dzi si gathi dza u tumekanya CBNRM kha masia o fhambanaho na dzisekitha o sumbedzwa afho fhasi. Vhunzhi ha tsumbo idzi dzi kha di vha kha vhuimo ha u thoma ha mvelaphanda nahone hu na nḓila ndapfu ine dza tea u i tevhela phanda ha musi dzi tshi nga amba nga ha mvelaphanda.
CBNRM i anzela u kwamana na u vhulunga, nga maanda kha vhuimo hune tshitshavha tsha ita uri shango li re hone li dzheniswe kha vhupo ho tsireledzeaho. Shango li anzela u hadzimiwa kha zwitshavha nga mazhendedzi a u vhulunga, fhedzi vhunzhi ha zwitshavha na zwone zwi a shela mulenzhe kha ndangulo ya vhupo uho ho tsireledzwaho nga u shumisa ndangulo ya pfano. zwiṅwe zwitshavha zwo no bvela phanda, nga u vha na phukha dza daka na u vhulunga vhuendelamashango kha shango li re tsini na fhethu ho tsireledzwaho. Kha vhusimamiri, (Participatory Forest Management kana PFM) ndi maitele a u vhulunga miri e a livhiswa kha u fha vhathu vha kha vhupo honoho maanda a u ita tsheo kha zwishumiswa zwa miri, na uri vha vhe na mbuelo i vhonalaho khavho. Vhathu vha kha vhupo honoho vha nga ita khumbelo ya thendelo ya u lima huṅwe fhethu henefho kha daka, nahone masheleni a hone a vha thusa kha u thoma mabindu maṱuku,
Kha vhulimi, zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba tshumisano hune zwa langula na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo zwothe khathihi, vha tshi khou wana thuso ya muvhuso na zwiimiswa zwi shumisanaho na muvhuso. Hezwi zwi anzela u tshimbidzana na mbekanyamishumo dza u vhulunga shango dzi fanaho na u langula mukumbululo na u khwinisa shango. Kha mbilo ya shango, zwitshavha zwine zwa khou vhila shango zwi anzela u toda thuso u itela uri shango le vha newa lone li vhe ḓi tshi khou shumiswa nga ndila i bvelaho phanda nahone ine ya vhuedza. Mashumele azwo a toda u bveledzwa nga khoso dza vhugudisi, nga u zwi tumekanya na vhaeletshedzi na vhashumisani vhamabindu. CBNRM i nga shumiswa sa ndila ya u bvela phanda nga murahu ha mbilo ya shango, u angaredza milayo ya u bvela phanda na ndangulo ya mavu, ndangulo ya u pulana kushumisele kwa mavu, na mvelaphanda ya zwiimiswa zwa kha vhupo honoho zwine zwa shuma.
CBNRM i dovha hafhu ya elana na vhaendelamashango na mvelaphanda ya ikonomi ya kha vhupo honoho, hune vhunzhi ha zwitshavha zwa vha zwo dzhenelela kha tshumisano kana dziṅwe ndila dza tshumisano na vhathu vha itaho zwa vhuendelamashango. Zwitshavha zwi anzela u rendisa vhupo he zwa newa hone nga muvhuso uri vha ite vhubindudzi, zwine zwa ita zwa u maketa, kana zwa dzhena kha pfano ya u kovhekana phurofiti na khamphani ya phuraivete ine ya do vha na vhudifhinduleli kha sia la pfano ya zwa u bindudza, ngeno tshitshavha tshi tshi khou thogomela zwishumiswa zwa mupo na sia la ndangulo ya mavu. Maitele a CBNRM a dovha hafhu a vha o tea kha ndangulo ya madini. Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies, Users Associations kana zwa vhumba Catchment Management Forums. Hezwi zwi toda thikhedzo ya mazhendedzi a muvhuso a fanaho na Muhasho wa Mafhungo a Madi na Vhusimamiri (Dept of Water Affairs and Forestry (DWAF)) na Vhamasipala vha Zwitiriki.
Kha vhuimo ha muvhuso wapo, ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme tsha matshimbidzele a Pulane ya Mvelaphanda yo Tanganelanaho (Integrated Development Planning (IDP)), yo fhiwaho maanda nga Mulayo wa Sisiteme dza Masipala, na Zwitirathedzhi zwa Mvelaphanda ya Mahayani i Bvelaho phanda (Integrated Sustainable Rural Development Strategies). Zwithu zwihulwane kha maitele a IDP ndi: u fhungudza vhushai; mvelaphanda ya masipala i bvelaho phanda; na ndangulo ya vhupo. Hezwi zwi kwamana zwavhudi na ndivho dza CBNRM: u fhungudza vhushai; mvelaphanda ya zwiimiswa; na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo hu bvelaho phanda. Ndivho dza IDP na CNRM ngauralo ndi dza vhuthogwa. Tshithu tsha vhuvhili kha maitele a IDP tshine tsha tumekana zwavhudi na CBNRM, ndi u bvelaphanda ha u langulwa na u pimiwa ho vhumbiwaho hu wanalaho kha IDP. Ngona ya u guda na u tevhedzela hu todeaho kha maitele a IDP ane a fana na maitele a ndangulo ya u tevhedzela o buliwaho kha CBNRM. Ngauralo IDP i sumbedza konadzeo ya u humbulela phanda kha ndangulo ya zwishumiswa, kha vhuimo ha muvhuso wapo, kha masia ane khao zwishumiswa zwa mupo zwo vha zwi sa dzhielwi ntha kale (sa tsumbo, u fuwa zwifuwo tsini na dzidorobo kana dzilokhesheni, fhethu ho vuleaho dzidoroboni, na shango line la shumiwa nga vhathu vho fhambanaho vha re fhasi ha ndangulo ya masipala).
Ndi zwithu zwi pfisaho vhutungu uri zwiliwa zwi si na pfushi na malwadze a fanaho na HIV/AIDS zwi kwama mutakalo wa zwitshavha zwothe kha la Afrika Tshipembe. Dzithaidzo dza mutakalo dzi na zwine dza bveledza kha zwithu zwoṱhe zwi kwamaho vhutshilo ha tshitshavha, na dzithandela dza CBNRM. Nangwe hu uri zwithu zwo thomiwaho zwa CBNRM zwi na zwine zwa mveledza kha thaidzo dza mutakalo kha tshitshavha, CBRNM i na vhukoni ha u bveledza thikhedzo yo teaho kha tshitshavha. Zwiimiswa na vhushaka vhune ha aluswa ha u tikedza nyito dza CBNRM zwi nga bveledza faundesheni ya u tandulula mafhungo a mutakalo. CBNRM i nga kona hafhu u khwinisa tsireledzo kha zwiliwa na vhuimo ha pfushi kha zwitshavha, sa tsumbo nga ndangulo ya phukha na zwishumiswa zwa vhurea khovhe kha u bveledzwa ha phurotheini (protein) hu bvelaho phanda na ndangulo ya zwishumiswa zwa zwimela zwi fanaho na miroho ya dakani kana ine ya tou limiwa. U shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo havhudi hu nga thusa zwitshavha uri zwi kone u konḓelela mitsiko ine ya bveledzwa nga malwadze a ngaho sa HIV/AIDS kha zwishumiswa zwa mupo, nga maanda thanda dza u ita mabogisi a vhafu, khuni dzine dza shumiswa dzimpfuni, na zwimela zwa mishonga zwa u lafha tsumba dwadze. U vha hone ha zwithu zwine zwa thomiwa nga CBNRM zwi nga disa na miṅwe mitsiko kha mita. U fha maanda mirado ya zwitshavha nga zwithu zwine zwa diswa nga CBNRM ndi iṅwe ndila ya u vha thusa uri vha kone u tandulula thaidzo dza mutakalo.
Kha pfunzo, CBNRM ndi ya ndeme kha u thomiwa ha pfunzo ya vhaaluwa. Vhathu vha shelaho mulenzhe kha CBNRM vha tea u gudiswa uri hu khwiniswe vhutsila havho ha numeresi. Fhedzi na kha vhuimo ha tshikoloni CBNRM mafhungo a CBNRM a nga dzheniswa zwavhudi kha kharikhulamu ya vhutsila ha zwa vhutshilo, metse, biolodzhi na santsi. Hezwi zwi wanala nga maanda kha zwikolo zwa vhupo ha mahayani, hune vhagudi vha tea u dzhenelela nga maanda kha u languala CBNRM na mbekanyamishumo dza thodisiso. Zwikolo zwa mahayani na vhadededzi vha dovha hafhu vha vha vhashumisani kha CBNRM nga u fha fhethu hune ha nga farelwa mitangano na dziwekishopo, u nekedza zwishumiswa zwa vhudavhidzano, na u nekedza vhutsila vhune ha shaea vhu fanaho na numeresi na litheresi vhune ha konda u wanala kha vhupo vhu re kule.
CBNRM i nga dovha hafhu ya fha pulatifomo ya vhashumisani vhane vha si vhe na vhukoni sa tsumbo, vhafumakadzi na vhathu vhashayaho vhane vha wanala kha vhupo ha mahayani, uri vha bvise mihumbulo yavho na zwine zwa vha kwama. Hezwi zwi itiswa nga lushaka lwa u shela mulenzhe lwa CBNRM, fhedzi na nga zwithu zwo vhumbaho CBNRM zwi na ndeme kha vhashai nga maanda vhathu vhane vha kundelwa kha tshitshavha.
Tshifanyiso tsha 1. Vhashela mulenzhe na mishumo yavho kha CBNRM
TSHIPIDA TSHA 2. MAGA A U THUSA
Zwiitisi zwa u bveledza maga a u thusa
Vhunzhi ha mihasho ya muvhuso i na pholisi dzi fanaho dzine dza amba nga ha vhushaka vhukati ha vhathu, vhushai na zwishumiswa zwa mupo kana ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwo thewaho kha tshitshavha (CBNRM). Izwi zwi itiswa nga u shaela ha ndila dzi vhonalaho dza u thomiwa ha mbekanyamishumo dza CBNRM vhukati ha mazhendedzi na madzangano ane a kwamea nga maitele aya. Hu dovha hafhu ha vha na u shaea ha tshumisano vhukati ha Mihasho na vhanwe vhashela mulenzhe kha sekitha radzo fhambanaho. Vhunzgi ha vhaofisiri a vha pfesesi uri CRNRM ndi mini kana vha na mihumbulo yo fhambanaho ya uri i nga shumiswa hani.
U engedza kha izwo zwo buliwaho, zwi a konadzea uri vhathu kha dzisekitha dzo fhambanaho a vha na ndivho ya uri mishumo ine vha i ita ndi tshipida tsha ngona ya tandavhuwaho ya mvelaphanda ine ya vha nga fhasi ha dzina lithihi la CBNRM. Maga aya a u thusa o livhiswa kha u tandavhudza u dzhenelela na mishumo ya vhaofisiri vha muvhuso na vhaṅwe kha matshimbidzele a CBNRM.
Repoto ya u thoma ine ya vhidzwa u pfi ḽu khwiniswa ha milayo na dzipholisi dzine dza tikedza lushaka lwa mbekanyamishumo dza ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwo thewaho kha tshitshavha kha la Afrika Tshipembe? i sumbedza zwauri hu na dzipholisi dzo teaho kha u thusa u tikedza CBNRM, fhedzi: .ndi zwa ndeme u ola sethe ya tshipeshala ya maga a u thusa nga vhukati ha mihasho ane a amba nga divhazwakale ya vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi ntha vhane vha langula zwishumiswa kha mupo, nahone vhane vha vha na ndivho ya u pulana na matshimbidzele a ndangulo ya zwishumiswa? (siatari. 28). Zwi si zwavhudi kha u thomiwa ha CBNRM zwo livhisa kha uri hu vhe na liṅwalo ili la maga a u thusa.
Ndivho khulwane dza maga a u thusa ndi hedzi:
1. U ita uri vhashela mulenzhe vha pfesese nga matshimbidzele a CBNRM, nga maṅwe maipfi:
* Naa CBNRM ndi mini
* Ndivho dza CBNRM
* Khaedu khulwane dza CBNRM
* Milayo mihulwane ya CBNRM
* Zwithu zwihulwane zwine zwa tea u dzhielwa ntha kha u thomiwa ha CBNRM
* Mishumo na vhudifhinduleli ha vhashela mulenzhe kha CBNRM.
2. U thusa muthu muṅwe na muṅwe uri a pfesese mishumo yawe na vhudifhinduleli hawe, na ya muṅwe na muṅwe kha mbekanyamishumo dza CBNRM u itela uri:
* U thomiwa ha zwipida zwa mbekanyamishumo ya CBNRM.
* U langula na u pima u thomiwa ha vhukuma, na kushumele kwa muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho.
* U tshimbidza vhukati ha muṅwe na muṅwe na u shumisana zwavhudi.
* U tevhedza .khoudu ya vhudifari? u ya nga mishumo ya muthu muṅwe na muṅwe na vhudifhunduleli hawe.
* U khwinisa khonadzeo ya u bvelaphanda ha mvelele kha mbekanyamishumo dza CBNRM.
A hu na vhutanzi ho khwathaho ha uri mvelelo dza u thomiwa ha CBNRM dzine dza tevhedza maga aya a u thusa dzi do bvelaphanda. Ndivho khulwane ya maga aya, na u khwiniswa ha kupfesesele kwashu kwa CBNRM, hu nga ri livhisa kha mvelaphanda khulwane na u fhungudza zwiwo zwa u kundelwa ha zwithu zwe zwa thomiwa.
Ndivho na mushumo wa maga aya a u thusa
Tshenzhemo nnzhi yo wanala kha CBNRM, kha lushaka, kha dzingu u mona na dzingu la SADC na kha lifhasi, kha miṅwaha ya 10, nahone vhunzhi ha izwi zwo shumiswa kha u ṅwala maga a u thusa. Tshivhalo tshihulwane tsha mafhungo a matshimbidzele a CBNRM o kuvhanganywa nga vhatodisisi na vhaṅwe, nahone izwi na zwone zwo thusa. Zwo vha zwi tshi khou konda u dzhenisa mafhungo othe ane a vha hone. U ombedzela ho vha hu kha .zwine ra tea u zwi divha., na .zwine ra tea u ita zwone., u ita uri CBNRM i shume zwavhudi.
Mvelelo dza u sasaladza dza maga aya a u thusa ndi dza u swikelela tshumisano khulwane vhukati ha vhathu vha vhupo honoho, tshitiriki, vundu na muvhuso wa lushaka, vhalambedzi na sekithara ya phuraivete.
O itelwa nnyi
Maga aya a u thusa o itelwa u fha thuso na thikhedzo kha muṅwe na muṅwe ane a kwamea kha u thomiwa ha mishumo ya CBNRM. Vhunzhi ha dzisekithara dzi a shela mulenzhe kha kana u kwamea nga thandela dza CBNRM. Idzi dzi angaredza:
* Vhulimi
* Ndangulo ya Ifa la Mvelele
* Mvelaphanda ya ikonomi
* Pfunzo
* Vhureakhovhe
* Vhusimamiri
* Mutakalo
* Migodi
* Tsireledzo ya mupo
* Vhuendelamashango
* Ndangulo ya madi.
Ndivho khulwane kha muhumbulo uyu i do vha kha avho vhane vha kwamea sa tsumbo, sa zwitshavha, vhatshimbidzi na vhaofisiri, kana vhashumi, na vhaiti vha dzipholisi. vhaṅwe vhasheli vha mulenzhe u fana na vhalambedzi na sekitha ya phuraivete na vhone vha do wana liṅwalo ili li na mushumo. Ndivho ndi ya u talutshedza zwavhudi mishumo na vhudifhinduleli ha vhathu vhothe vha kwameaho.
Maga a u thusa a nga shumiswa hani nahone lini
Khethekanyo dzo fhambanaho dza maga dzi thusa vhathu kha sekhitha dzo fhambanaho vhane vha vha na mafhungo a ndeme ane a todea kha u ita mishumo yavho zwavhudi. Khethekanyo ya u thoma i tandulula milayo nga u angaredza na dzikhaedu dzine dza elana na muthu muṅwe na muṅwe ane a shuma kha CBNRM. Kha khethekanyo ya vhuvhili, milayo ya kushumele i a sumbedzwa kha zwigwada zwiraru zwa vhasheli vha mulenzhe: zwitshavha, vhashumi na vhaiti vha dzipholisi.
Maga a u thusa a tea u fha furemiweke ya ndeme kha zwothe u pulana na u pima dzimbekanyamishumo dza CBNRM. Dzi do vha na mushumo wa ndeme kha vhuimo ha u thoma ha thandela iṅwe na iṅwe, musi pulane dza u thoma dzi tshi khou bveledzwa. Sa izwi mushumo muṅwe na muṅwe u sa fani na muṅwe kha ndila ine wa mvelela ngayo, a zwi konadzei uri hu vhe na maga a tshitepe nga tshitepe kha matshimbidzele oṱhe. Naho zwo ralo, nga u shumisa maga kha vhuimo ha u pulana, na u tevhela ngona ya .ndangulo ya u edzisela., mafhungo afha a tea u sumbedza u vha o tea kha vhutshilo hothe ha thandela.
Kha liga liṅwe na liṅwe, line la elana na fhethu hune ḽa khou shuma hone, ni nga vhudzisa mbudziso iyi .Ri khou tandulula zwavhudi naa fhungo ili musi ri tshi khou shumisa mbekanyamushumo??
Musi ni kha tshipida tsha u thoma thandela ya CBNRM, ni nga shumisa maga nga u vhudzisa mbudziso iyi: .Ri nga tandulula hani fhungo ili kha mbekanyamushumo yo teaho??
Kha vhuimo ha u fhedzisa, maga a u thusa a nga shumiswa kha u thusedza ndangulo na u pima nga u wana zwiitisi zwine zwa khou thusa nga ndila yavhudi na i si yavhudi kha mvelelo dza thandela. Afha ni nga vhudzisa mbudziso iyi: .Ndi zwithu zwifhio zwine zwa khou itisa thaidzo khulwanesa? Ri nga ita mini u khwinisa vhuimo??
Nangwe hu uri a si mafhungo othe ane a nga vhonala o tea kha vhuimo hanu zwi nga thusa nga maanda u guda nga ha mishumo na vhudifhinduleli ha vhaṅwe vhashela mulenzhe vhane na khou shumisana navho.
MILAYO YA NDEME NA DZIKHAEDU DZA CBNRM
Milayo ya kushumele
Milayo ndi ya ndeme nahone i tea u tevhedzwa kha u thomiwa ha CBNRM. Ndi yone i langulaho kuhumbulele kwashu na zwine ra ita zwone. miṅwe milayo nga u angaredza ine ya tea u i divha:
Tshivhalo tsha ndila dzo fhambanaho dza kutshilele tshi a tevhelwa
Vhathu vha bvelaphanda na u shumisa tshivhalo tsha zwithu zwo fhambanaho uri vha kone u tshila. Vha a lima zwiliwa, vha fuwa zwifuwo, vha rengisa makumba, vha vhada zwithu, vha thola vhashumi, vha kuvhanganya miri ya mishonga, vha hada hatsi ha u fulela na zwiliwa zwa lwanzheni, vha nekedza tshumelo kha vhaendelamashango, na zwiṅwe zwithu zwinzhi-zwinzhi.
Konadzeo ya u bveledza zwishumiswa i a vhulungiwa kana ya khwiniswa
Tshivhalo tsha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa vha hone a zwi dzuli zwi tshi fana, fhedzi zwi a engedzedzea nga nthani ha ndangulo yavhudi. Hu na ngowa nnzhi dzo melaho kha matombo, tshipida tshihulwnae tsha pfulo, zwiraba zwa zwimela zwine zwa takalelwa zwi khou mela dakani, tshivhalo tsha zwipuka tshi khou anda.
Zwiimiswa zwa muvhuso wapo na ndangulo ya zwishumiswa zwi hone, nahone zwi khou shuma zwavhuḓi
Hu na milayo ya kha vhupo honoho nahone i khou shumiswa. Dzangano la ndangulo yapo li shuma nahone li dzhiela ntha vhudifhinduleli halo. Li shumisana na mirado ya tshitshavha na vhashumisani vha nnda u itela uri mishumo ya CBNRM i vhuedza vhathu na zwishumiswa zwa mupo.
Ikonomi na dziṅwe mbuelo dza u nekedza mbadelo kha u shumiswa zwavhudi ha zwishumiswa hu hone
Vhathu vha badelwa zwavhudi kha u di dina havho kha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo. Vha ima kha tshivhalo tsho pfaniwaho khatsho tsha khano, u wana mutengo wavhudi wa makete kha zwibveledzwa zwavho, na u ita tshelede nga u isa mishumo yavho kha vhuṅwe vhupo. Vhalindi vha bvaho kha tshitshavha vha linda daka, mahatsi kana maisha u thivhela vhabvannda uri vha si dzhie zwimela kana zwipuka.
Hu na dzipholisi na milayo ine ya shuma zwavhudi, i a shumiswa, nahone maanda a shumiswa kha vhuimo ha fhasisa hune ha vha na vhukoni
Milayo i a tevhedzwa na u kombetshedzwa, nahone vhathu vha fhiwa pfanelo ya vhudifhinduleli ha uri vha ite tsheo dzavho nga kushumiselwe kha zwishumiswa zwa muvhuso. Tshivhalo tsha u kana tsho vhewa nga tshitshavha hu na ngeletshedzo ya vhadivhi.
Hu na vhutshimbidzi ha ndeme na vhudifhinduleli vhu bvaho nnda
Tshitshavha tshi shumisana na NGO ya kha vhupo honoho ine ya pfesesa muhumbulo wa kutshilele na mvelele ya vhathu avho, na u vha na tshenzhemo ya vhukuma kha ndangulo ya zwishumiswa kha vhupo uho. Mashumele avho ndi a u kovhekana ndivho yavho na u tutuwedza tshitshavha kha u bvelaphanda na tshenzhemo yatsho na u pfesesa.
Maanda a vhushaka ha vhuimo hapo hu a takalelwa kha CBNRM na u pfeseswa
Vhathu kha tshitshavha vhane vha vha na vhupfiwa nga maanda, vharangaphanda vha sialala na vhanna vhahulwane, vha a kwamea kha u ita zwauri muthu muṅwe na muṅwe u a vhuelwa nga ndila i edanaho. Vha shuma nga maanda u itela uri miraḓo i re na maanda a i languli matshimbidzele. Muthu muṅwe na muṅwe u a divha uri ndi vhonnyi vhane vha vha na vhupfiwa.
Dzikhaedu
U thomiwa ha CBNRM hu katela u tangana na dzikhaedu dzo vhalaho. dziṅwe dzadzo dzo ḓowelea nga maanda kha mishumo yothe ya CBNRM. Phanda ha musi hu tshi thomiwa mushumo muṅwe na muṅwe zwi na mbuelo u humbula hezwi:
* U lavhelela tshivhalo tshihulwane tsha phambano kha vhuimo vhuṅwe na vhu.we.
* Ni songo shumisa maga nga ndila ine a vha ngayo. Kha vha diimisele u wana tshenzhemo na u shela mulenzhe nga u tanganedza. Fhedzi kha vha thivhele u sa fana na u tanganya thoho vhaṅwe vhathu.
* Lavhelelani dzikhudano kha vhupo honoho. CBNRM tshiṅwe tshifhinga i nga sa tshanduko, ngauralo ni songo mangadzwa nga khudano. Edzisani u dzi humbulela nga ndangulo yavhudi na u kona u edzisa u dzi thivhela. Ni songo vhilaela arali dzi tshi nga vha hone. Zwo tea. Zwimangadzo ndi tshipida tsha mutambo uyu.
* Ndila dzi elananaho na maanda a vhupo honoho. CBNRM ndi mbekanyamushumo ya uri vhathu vhothe vha a edana nahone vha tea u wana tshifhinga tshi edanaho. I do shushedza vhaṅwe vhathu. tshiṅwe tshifhinga izwi zwi nga si thivhedzee fhedzi edzisani u zwi thivhela arali zwi tshi konadzea.
* Hu do vha na zwithu zwi si zwavhuḓi zwiṅwe zwifhinga kha miṅwe mishumo. Khaedu ndi ya u vhulunga uri hu vhe na u tutuwedzea kha vhathu vhothe kha zwifhinga zwi kondaho.
* Thanyelani .maanda a mihumbulo i si yavhudi?. Musi tshiṅwe tshi tshi khou itea kha tshiṅwe tshipida tsha mushumo, hu na khombo ya uri u didina hothe na maanda kha thandela zwo livhiswa kha u edzisa u tandulula thaidzo, zwine zwa anzela u livha kha u sa dzhielwa ntha ha vhaṅwe na u bvela phanda ha thandela.
* Vhathu nga tsiko vha na .maitele a u tevhedza tshikale? nahone hu anzela u vha na u hanedza mihumbulo miṅwe na miṅwe, i nga vha yavhudi i do vhonala kha avho vhane vha humbulo nga hayo. Ni songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe, kana arali zwi sa itei.
* Diimiseleni u tanganedza u sasaladzwa. Vhathu vha re kha tshitshavha tshine tsha wela kha thandela ya CBNRM vha dzula vha tshi wela kha u sasaladzwa nga ndila i si yavhudi, nga maanda nga vhaṅwe vhane vha si vhe nga ngomu kha thandela. U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha kula nungo, nahone tshifhinga tshinzhi na nungu zwi sa fhedzwa kha u edzisa u lwa na u sasaladzwa. Tanganedzani muhumbulo wa uri izwi zwi do itea, nahone ni songo zwi tendela zwi tshi dzhiela fhasi mushumo wanu wavhudi na une wa khou itiwa nga vhaṅwe.
MAGA A U THUSA, U SHUMISA MILAYO
Tshivhalo tsha zwithu zwo fhambanaho zwine zwa shandukisa vhutshilo na zwitirathedzhi zwi a tsireledzwa
1) Kha hu vhe na tshikhala tsha vhutshilo ho tanganelanaho. Vhathu vha mahayani vha tea u kona u tshila nga ndila dzo fhambanaho, nahone vhunzhi ha mita ya mahayani i shumisa zwitirathedzhi zwo fhambanaho kha kutshilele. Hezwi zwi vha tsireledza kha u ita zwithu zwine vha si vhe na vhutanzi nazwo.
2) Kha zwi dzule zwi tshi elelwa zwauri vhathu vha dzhiela ntha zwishumiswa zwa mupo nga ndila dzo fhambanaho. vhaṅwe vha a kwamea nga zwithu zwa ndeme zwine zwa kwama mvelele, nahone vhaṅwe vha kwamea nga ndeme ya u tsireledza mupo. Ni songo vhuya na humbula zwauri vhathu vhapo tshifhinga tshothe vha na zwitirathenzhi na u vha na mihumbulo yavhudi kha zwa vhubindudzi. Na uri ni songo dzula ni tshi vha humbulela uri vha do kovhekana zwithu zwa ndeme zwine zwa si vhe tshelede zwine vhapulani vha u tsireledza mupo vha zwi vhea kha zwimela na zwipuka kana ekhosisiteme.
3) Tutuwedzani vhathu vha re na vhukoni ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe. Dzhenisani tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na vhukoni. Itani zwauri madzangano a kha vhupo honoho a khou imelelwa nga zwigwada zwothe kha tshitshavha. Vhasadzi ndi vhashumisi vha ndeme vha zwishumiswa zwa mupo, nahone vha na ndivho nnzhi na vhutsila vhune vha nga shela mulenzhe ngaho. Kha vha vhone zwauri hu na tshikhala tshavho.
4) Alusani ndivho ya sialala na u tutuwedza u tanganelana ha mvelele. U tanganelana ha mvelele ho tumana tshothe na dzisisiteme dza u tanganelana ha zwibveledzwa, u dzhia tsheo na bvelephanda ya zwiimiswa, nahone zwi tea u tutuwedzwa.
Vhulungani vhutumani vhukati ha mirado ya tshitshavha tsha mahayani na tshitshavha tsha doroboni. U tumana uhu hu na ndeme, zwothe kha zwa ikonomi na kha kutshilele.
Ni songo:
* Tutuwedza mishumo ine ya do fhelisa u tanganelana kha zwitirathedzi zwa kutshilele na dzisisiteme dza u bveledza;
* Tutuwedzani mishumo ine ya kwama vhutshilo ha vhathu;
* Thomani zwitirathedzhi zwa ndangulo zwine zwa fhungudza tshivhumbeo.
Khonadzeo ya vhubveledzi zwishumiswa zwo livhiswaho kha u tsireledza kana u khwinisa
1) Itani zwauri zwishumiswa zwa mupo zwi vhe na ndeme ya u rengisea ine ya nga tshintshelwa kha tshelede kana mbuelo dzi vhonalaho, na uri vhathu vha pfesese na u vhona ndeme yazwo.
2) Tsireledzani zwishumiswa zwa mupo. Musi zwa nga vhuya zwa fhela a hu nga do vha na CBNRM. Vheani milayo ine ya ḓo langula khano ye ya vha hone kha zwishumiswa. Itani zwauri hu vhe na u lifha kha avho vhane vha pfuka milayo. Vhulungani kha dzikhoudu dza vhudifari dzine dza tikedzwa nga muṅwe na muṅwe.
3) U bveledza pulane ndangulo ya vhukuma ya zwishumiswa. U tanganya mihumbulo ya vhathu na ndivho ya zwishumiswa fhethu huthihi na mafhungo kha vhasheli vha mulenzhe vhothe uri hu vhe na pulane ine ya shumisea zwavhudi.
4) U langula u shumiswa na vhuimo ha zwishumiswa. Vhashumisi vha zwishumiswa na vhaṅwe vha bvaho kha tshitshavha vha tea u shela mulenzhe kha u vhea tshitirathedzhi tsha u langula na u ita zwa u langula.
5) U tevhedza ngona ya ndangulo ya u edzisela. Vheani ndivho, lavhelesani vhuimo ha zwishumiswa na u ita tsheo kha nyito musi hu na tswayo dza u kaidza.
6) Bindudzani tshipida tsho teaho tsha vhubindudzi vhuṅwe na vhuṅwe kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo.
7) Bveledzani vhungomu ha zwishumiswa zwa ndangulo ya mupo. Gudisani vhathu vho teaho, u itela uri vha dzhie vhudifhinduleli kha ndanguli ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo.
Ni songo:
* U humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri hu vhe na ndangulo nga vhathu vha vhupo honoho.
* Tenda zwauri CBNRM zwi amba u tshimbila nga .zwavhudi. kha u kombetshedza mulayo.
* Shumisa milayo ya u thivhela (?ndi khwine u tsireledza u fhirisa u disola?) sa tshiitisi tsha u sa ita tshithu.
Zwiimiswa zwa muvhuso wapo na shango na ndangulo ya zwishumiswa zwi hone, nahone zwi khou shuma zwavhudi
1) Itani zwauri muṅwe na muṅwe u a divha uri ndi tshipida tshifhio tshine a do ita tshone kha mushumo, na vhudifhinduleli hawe. Dzulani ni tshi fara mitangano u itela uri muthu muṅwe na muṅwe u a divha uri a nga shela hani mulenzhe kha mushumo, nahone u khou ita zwe zwa pfaniwa khazwo. Ṅwalani mulayotewa ni tshi tou thoma.
2) Fhatani madzangano a vhupo. U itela uri hu vhe na muhumbulo wo khwathaho wa vhune ha zwithu zwine zwa wanala kha vhupo, ndangulo ya vhupo i tea u ita zwa vhulanguli na u dzhia tsheo. Tshiimiswa itshi tshi do toda thikhedzo yo teaho na vhugudisi ho teaho kha u ita mishumo iyi. I do tea u dzula i tshi tutuwedzwa na u tikedzwa. Kha vhuṅwe vhuimo, arali hu na thaidzo dzi dinaho vhukuma, hu do tea u tshintshiwa mulayotewa. Arali zwi tshi konadzea shumisani madzangano a re hone u fhirisa u vhumba maswa. Shumisani ndivho yo dalaho musi ni tshi ita tsheo iyi nahone ni songo dzhiela fhasi ndivho dza CBNRM arali zwivhumbeo zwiswa zwo tea u vha hone.
3) Itani zwauri vhaimeleli vha vhe mulayoni, a si vhe vha tou dinanga. Vhaimeleli vha tea u kwamana na vhathu na u vhudza mafhungo zwigwada zwine vha khou imelela zwone, nahone vha tea u fhiwa tshifhinga tshau ita ngauralo.
4) Itani uri hu vhe na murangaphanda kana .muhulwane. na tshigwada tsha u shuma kha mushumo muṅwe na muṅwe muhulwane kana kha sia la vhudifhinduleli. Bveledzani phanda vharangaphanda vhaswa na vhaimeleli na u thogomela vhane vha vha hone.
5) Tandululani u sa eḓana kha tshitshavha. Edzisani u tevhedza thodea na tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu ya zwisiwana. Thomani milayo yavhudi u itela uri muthu muṅwe na muṅwe a kone u shela mulenzhe. Itani zwauri zwililo zwa vha si na vhane vha sa koni u diambela, nga maanda vhafumakadzi, zwi khou pfiwa.
6) Livhani kha maṅwe maanda kana maanda othe a khou wela kha vhashumisi vha zwishumiswa vhone vhane, musi vho no wana vhugudisi na vhutsila ho teaho. Fhedzi itani zwauri a huna muthu wa kha vhupo honoho ane a shela mulenzhe ane a tea u siiwa nnda.
7) Vheani thodea dzi pfalaho dzine dza todiwa nga vhasheli vha mulenzhe phanda ha musi vha tshi wana pfanelo kha shango na zwishumiswa. Izwi kha zwi dzheniswe kha pulane ya ndangulo kana mulayotewa. Todani thikhedzo ya nnda ya thekhinikhala na mulayo arali zwi tshi todea.
8) Ifhani vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango. Vhathu vha ṱoḓa u divha he vha ima hone na zwine vha do wana zwone phanda ha musi vha tshi vhulunga tshifhinga na tshelede kha u vhulunga zwishumiswa zwavho.
9) Itani zwauri vhathu vha divhe nga zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa shuma kha vhuimo ho fhambanaho. Vhathu vha tea u divha nga milayo ya muvhuso na mbofho dza lifhasi dzine dza nga vha thusa kana dzine dza nga tutuwedza mushumo yavho. Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha CBNRM yo tandavhuwaho kha shango, Afrika na kha lifhasi.
10) U sedza uri hu vhe na thikhedzo yo khwathaho kha mushumo wa vharangaphanda vha sialala. Tshitshavha tshi tea u ita tsheo arali zwi tshi toda vharangaphanda vha sialala vha tshi vha na vhaimeleli kana hai.
11) U ṱalutshedza pfanelo dza thundu yapo zwavhudi. U bvisela khagala uri ndi nnyi ane a vha na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na masia, na uri pfanelo idzo na vhudifhinduleli uho ndi vhufhio.
12) U dzhenisa zwimiswa zwapo na zwa sialala na sisiteme ya ndivho yapo kha matshimbidzele oṱhe. Ndivho i si ya fomala, u fana na ndivho ya fomala, i tea u sedzuluswa phanda ha musi i tshi tanganedzwa tshothe. Edzisani u pfesesa phambano kha u tenda na sisiteme dza ndivho vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho.
13) U dzhiela ntha uri zwiimiswa zwi bvelaho phanda ndi maitele a ongolowaho nahone a kondaho ane a toda tshifhinga tshi swikaho kha miṅwaha ya fumi. Matshimbidzele ayo a toda tshifhinga tshilapfu na thikhedzo ine ya dzula i tshi khou bvelaphanda. CBNRM i anzela u dzhenisa khaedu khulwane dza zwa polotiki na mvelele; zwine zwa dzhia tshifhinga.
14) Mivhuso yapo i tea u thoma zwigwada zwa u shuma zwa CBNRM, zwine zwa imelelwa nga sekithara dzo fhambanaho (hu tshi angaredzwa na sekithara i si ya fomala), uri zwi vhe na vhudifhinduleli kha u pulana na u thomiwa ha dzithandela dza lushaka lwa CBNRM kha vhuimo ha masipala.
15) U thoma tshigwada tsha lushaka tsha u tikedza CBNRM. Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a kha lushaka ane a shuma na milayo ya mupo na pholisi, hu tshi angaredzwa na thikhedzo ya thekhinikhala ya vundu na tshitafu tsha nnda.
16) U dzhenisa khoso dza tshipeshala dza u gudisa dza CBNRM kha mbekanyamishumo dza vhugudisi ha muhasho na ha muvhuso wapo.
Ni songo:
* Dzhiela fhasi vhukoni ha madzangano a tshitshavha kha u ita mishumo yao.
* Dzhiela fhasi mushumo wa ndeme wa vhurangaphanda hapo na vhaimeleli.
* Dzhiela fhasi thodea ya ndeme ya mvelaphanda ine ya khou bvelaphanda.
Mbuelo dza ikonomi na dziṅwe, dza u nekedza kushumiselwe kwavhudi kwa ikonomi, dzi hone
1) Ni pfesese nga zwo lavhelelwaho na zwine zwa khou todea kha mushumo. Thomani bono li pfalaho la zwine vhathu vha tea u lavhelela zwone, fhedzi ni pfesese nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone.
2) Ivhani na ngoho ya mbuelo dzine dza nga vha hone dzi tshi bva kha mushumo, itani tsedzuluso ya pfunzo yavhudi kha khonadzeo ya bindu kha vhubindudzi ho livhiswaho kha zwishumiswa zwa mupo
3) Itani pulane dza tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo, sa tsumbo, dza tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tshilapfu, dzine dza vhonala na dzi sa vhonali.
4) Itani zwauri mbuelo dzo livhaho kha vhathu na vhupo dzi vha na mutengo wavhudi kha vhadzulapo kha u vhulunga mupo na u langula zwishumiswa zwa mupo. Itani zwauri zwi vhe na mbuelo khavho uri vha difhe shango, tshifhinga CBNRM u fhirisa kha dziṅwe ndivho-vho.
5) Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela.
6) Fhatani ndangulo ya kha vhupo honoho, ndangulo ya masheleni na vhutsila ha mabindu.
7) Dzhielani ntha zwauri mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo kha tshitshavha itsho.
8) Vhonani zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi, dza u thivha tshikhala phanda ha musi hu tshi vha na mbuelo khulwane. Kha dzithandela dza CBNRM, mushumo munzhi u anzela u vha hone phanda ha musi hu tshi vha na khano ya mbuelo khulwane. Ambedzanani na mazhendedzi a u lambedza kha tshelede ya ḽu tshimbidza? ya u katela tshipida tsha u thoma tsha thandela.
9) Avha vhane vha diimisela nga maanda kana u shela mulenzhe vha tea u vhuelwa u fhira vhaṅwe.
10) Fhulufhedzisani vhathu mbuelo dziṅwe dzine dza si vhe dza tshelede dzi fanaho na thikhedzo na tsireledzo ya mulayo kha vhupo vhune ha vha na u shushedzwa hu bvaho nnda; thikhedzo ya thekhinikhala, tshelede na ya polotiki kha ndangulo ya nyito dza vhathu vha vhupo honoho; u bveledza phanda kha u fhata vhukoni kha zwitshavha zwapo, u vha thusa uri vha langule vhupo havho na zwishumiswa zwavhudi; tshumelo ya u tshimbidza; u swikelela khadzimiso ya masheleni na iṅwe tshelede ya u thoma bindu; thuso ya u ita nyambedzano na sekithara dza phuraivete.
Ni songo:
* Thoma CBNRM hune makete wa u dzhenisa tshelede wa si do kona u bvela phanda.
* Vha na ndavhelelo ine ya nga si konadzee ine ya kwama mbuelo.
* Ditika nga thikedzo ya ndambedzo ya tshifhinga tshilapfu kha u lugisa dzibugu.
* Ditika nga CBNRM musi zwi khagala uri mihumbulo na maitele a mazhendedzi a muvhuso ha tikedzi milayo ya CBNRM.
* Humbulela uri vhathu vha kha vhupo uho vha dzulela u kovhana zwithu zwine zwa vha na ndeme i si ya tshelede ine vhapulani vha mupo vha i vhea kha zwimela kana zwipuka kha dziekhosisiteme.
* Thoma u dzhenelela kha muhumbulo wa tshifhinga tshipfufhi.
Hu na dzipholisi dzi shumaho zwavhudi na milayo, i a shumiswa, nahone maanda a iswa kha vhuimo ha fhasisa hune ha vha na vhukoni
1) Itani zwauri matshimbidzele a pholisi a a angaredza, u edzisea na u tenda zwothe. Itani uri zwitshavha zwi dzhenelele kha vhuimo ha u thoma kha u bveledza pholisi. Zwi nga konadzea uri pholisi dzi tevhedzwe na u lugiswa hu tshi khou shumiswa tshenzhemo.
2) maṅwalo a dzipholisi a tea u pfesesea hu si na vhuleme na u wanala hu si na vhuleme. Itani uri zwithu zwa ndeme zwi leluwe.
3) Itani dzipholisi dzo tandavhuwaho dza lushaka na dza vundu dzine dza fha faundesheni ine khayo ha do fhatiwa milayo yapo.
4) U tumanywa dzipholisi dzapo na matshimbidzele a IDP na u dzhenisa muvhuso wapo.
5) U phadaladza u thomiwa ha mushumo kha vhuimo ha fhasisa kha muvhuso hune vha vha na vhukoni: vhaofisiri vha kha vhupo honoho vha tea u gudiswa uri vha fhe thikhedzo kha dzudzanyo dza makumedzwa a dzithandela nga zwitshavha.
6) Muhasho muṅwe na muṅwe u tea u lavhelesa u tevhedzwa ha milayo, na thendelano dzapo. I tea hafhu u lavhelesa mishumo nga maanda ya vhaofisiri vha muhasho.
7) Dzipholisi dzi tea u vha na mano. Dzifaini na dzinwe dzisakhisheni dzi tea u vha dzi kodaho dzi tshi ya phanda arali milayo yo pfukiwa. Tendelani vhaofisiri vha re fhasi vha tshi shumisa mihumbulo yavho musi vha tshi khou shumisa milayo. Vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ho fhambanaho na vhu.we.
8) Vheani thodea dzine dza pfala kha vhathu vha vhupo honoho phanda ha musi ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo i tshi vha fha dzayo. Dzi angaredza: u vha na ndangulo yo tou nangiwaho; u thoma tshiimiswa tsha mulayo tshi fanaho na Trust, Common Property Associate kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani; u sumbedza vhuimo ha fhasisa ha vhukoni kha ndangulo; u vha na sisiteme ya u lavhelesa. U ita mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u thusa zwitshavha uri zwi thome izwi.
9) Thomani tshikwama tsha vhugudisi tsha CBNRM, tshine tsha do dzula tshi tshi khou mveledza vhutsila ha vhashumisi vha kha vhupo uho uri vha langule zwishumiswa zwavho, na vhaṅwe vhasheli vha mulenzhe vha kha vhupo honoho, hu tshi angaredzwa mivhuso ya vhomasipala, u dzula tshi tshipida tsha matshimbidzele.
10) U pfuka mikano vhukati ha mazhendzedzi, kana u vhumba dziboroho dza u pfuka mikano. Zhendedzi liṅwe na liṅwe li tea u talutshedza mishumo yalo ya u tanganelana kha u shumisa shango, na u vha khagala kha uri li do shuma hani. Mazhendedzi a tea u bvisa poswo dza tshipeshala dza CBNRM kha vhuimo ho fhambanaho, na u fha vhugudisi ho teaho na ndambedzo ya hezwi. Zwigwada zwa u shuma CBNRM zwa mazhendedzi a u pfuka mikano zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha muvhuso wa lushaka na kha vhuimo ha muvhuso wa vundu.
11) U toda thikhedzo ya CBNRM kha ndangulo ya ntha na vhuimo ha polotiki kha muvhuso na sekitha dza phuraivete. Ndi zwa ndeme uri ri vhe na tshitirathedzhi tsha ndangulo ya u hanedza nga vhaṅwe vhaofisiri na ndivho dza pholisi dza CBNRM. Ha sa vha na thikhedzo i bvaho ntha, zwithithisi zwa ndeme zwa kha tshanduko zwi a konda u zwi fhelisa.
12) Wanani mafhungo o teaho phanda ha musi ni tshi saina pfano. Pfano dza u kovhekana mbuelo dza ikonomi na ekholodzhi, ndangulo yo tanganelaho, na u fhirelwa kha muṅwe muthu kha shango na dziṅwe thundu zwi tea u itiwa hu si na u tima-tima.
13) Wanani dzipholisi dzine dza ita uri zwitshavha zwi vhuelwe nga masheleni a bvaho kha CBNRM. Vhonani zwauri izwi zwi khou tevhedzwa.
14) Nekedzani thuso ya u swikelela zwibveledzwa zwa biodaivesithi, kha u shumisana na zwitshavha zwapo. Shumisanani nga maanda na zwivhumbeo zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya vhubindudzi kha tshitshavha.
Ni songo:
* Sedza nga maanda kha u pulana ha tshitirathedzhi tsha liga la phanda na ndangulo ya thandela. Hu khou todea matshimbidzele a u angaredza, o vhumbiwaho nga zwithu zwa ntha nga maanda.
* Lwela uri hu vhe na u fana: maga a u thusa a tea u wana u edana vhukati ha u nekedza tshikhala tsha u tendelela na u vhona uri hu na u fana, milayo i fanaho, na theminolodzhi i fanaho.
* Sedza dzithandela dza muthu muṅwe na muṅwe sa dzo diimisaho; dzi songo sedziwa sa dzo tanganelano dzine dza khou bvela phanda kana sa dzi na u tumana ha mbekanyamushumo dza CBNRM kha vhuimo ha muvhuso wa tshitiriki, vundu na wa lushaka.
Hu na u tshimbidza mushumo ha ndeme nahone ho khwathaho hu bvaho nnda
1) Itani zwauri hu vhe na u tshimbidza mushumo ha vhuimo ha ntha nga ndila i leluwaho. Hezwi zwi nga si vhe hone fhedzi kha vhuimo ha u thoma mushumo, zwi nga vha hone lwa tshifhinga tshilapfu. U tshimbidza mushumo zwi nga bveledzwa nga mushumisani o diimiselaho (nga tshiimo tsha NGO, muthusi kana mihasho ya muvhuso).
2) Bveledzani bona ḽapo ḽa vhumatshelo. Pfanani kha matshimbidzele, a tikedzwaho nga vhothe vhashelaho mulenzhe, u shuma vha tshi khou lwela u swikelela mbono.
3) Fhatani nga tshifhinga u itela mvelaphanda ya u fhulufhedzea vhukati ha vhashela mulenzhe.
4) Dzulani ni tshi khou kwamana na matshimbidzele, ni edzisele tshitaela na u khwathisa thuso yavho sa tshanduko kha mushumo.
5) Dzhielani ntha zwauri hu songo vha na muthu ane a si kone u ṅwala na u vhala ane a khou shela mulenzhe kha matshimbidzele. Hezwi zwi nga swikelelwa nga ndila dzine dza si tode u vhala na u ṅwala, u fana na u Guda nga u Shela Mulenzhe na Nyito kana u Asesiwa nga u Shela Mulenzhe Mishumoni ya Mahayani.
6) Shumisani zwishumiswa zwine zwa vhonala. Mimapa, dzividio, zwinepe na zwifanyiso zwa fhethu hune ha khou shumiwa hone zwi vhe zwine zwa vha na ndeme kha vhathu vhothe vha shelaho mulenzhe, hu songo vha na u kona u vhala fhedzi.
7) Sedzesani nga maanda phambano vhukati ha nyambo na mvelele kha vhashela mulenzhe. Vhashela mulenzhe vha tea u di pfa vho vhofholowa kha u bvisela nnda mihumbulo yavho nga kuambele kwavho, nahone fhethu hunzhi izwi zwi do toda uri hu vhe na u pindulela.
8) Thivhelani .milaedza. ine ya nga sumbedza uri vhaṅwe vhathu kana zwigwada zwi ntha ha vhaṅwe. I angaredza madzina a mushumo, madzina ane a fhiwa vhahali vho fhambanaho, na zwifanyiso sa tsumbo, vhudzulo, ndungiselo dza u ḽa na u dzula, zwiambaro zwo ambariwaho nga vhatshimbidzi vha mushumo na vhaofisiri, luambo lwa muvhili, na vhuendedzi ho shumiswaho.
9) Tutuwedzani vhatshimbidzi vha mushumo uri vha vhe vhane vha tshimbidza na vhagudisi.
10) Ifhani vhadzulapo tshifhinga tsha uri vha vhe vhone vhatshimbidzi vha mushumo u fana na mitangano ya komiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi.
11) Itani uri hu vhe na tshumisano na vhaṅwe vhatshimbidzi vha mushumo vhane vha khou shuma kha vhuṅwe vhupo. Thaidzo dzi fanaho dzi anzela u wanala fhethu ho fhambanaho.
12) Zwi ḓivheni zwauri nga u tou bula fhedzi uri u shela mulenzhe zwi ita zwauri vhathu vha vhe na zwe vha lavhelela zwone. Izwi a zwi thivhelwi nahone zwi tea u langulwa u bva mathomoni. Khoso dza vhugudisi dzi anzela u ita zwauri vhathu vha lavhelele u wana mishumo.
13) Diimseleni u dzula ni tshi khou shuma lwa tshifhinga tshilapfu.
Ni songo:
* kombetshedza zwitshavha fhethu huthihi; hezwi zwi ita zwauri hu vhe na dzikhudano. Zwitshavha zwi a diamba na u diambulula hafhu zwone zwine tshifhinga tshothe, nahone zwitshavha zwothe zwo vhumbiwa nga zwigwada zwituku zwine zwa vha na thodea dzo fhambanaho na zwine zwa toda zwone.
* Fhiriselani phanda vhatshimbidzi vha mushumo musi vha tshi tou thoma u bveledza mvelelo.
* Fhelisani vhurangaphanda hapo nga u vha na vhatshimbidzi vha mushumo vho khwathaho.
Vhushaka ha vhuimo ha maanda apo ho tea kha CBNRM, na u pfeseswa
1) Lavhelelani zwauri kha u fhiriselwa ha maanda huṅwe na huṅwe hu na khombo ya uri hu bvelela zwigwada zwiswa zwa vhathu vho funzeaho, vhane vha do shumisa maanda avho kha u divhuedza. Hezwi zwi nga itea kha vhakhantselara vha muvhuso, kha vhuimo ha tshitshavha kha khoro khulwane dza madzangano a livhiswaho kha tshitshavha.
2) Fhatani maitele ane a do shumana na u dzhia maanda kha milayotewa ya ndangulo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho.
3) Wanani vharangaphanda vho fhambanaho vha mishumo yo fhambanaho. Hezwi zwi phadaladza mushumo wa vhurangaphanda na u fhelisa maanda.
4) Itani uri vhaimeleli vha tshitshavha vha vhe vha vhukuma nahone a si vhe vha tou vhewa. Fhatani mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo une vhaimeleli vha tea u kwamana na zwigwada zwine vha khou zwi imelela. Vhaimeleli vha tea u fhiwa tshifhinga tsha u ita ngauralo.
5) Alusani tshivhalo tsho tandavhulwaho tsha vhaimeleli. Madzangano apo a tea u imelela zwavhudi zwigwada zwa vhathu vho fhambanaho na zwigwada kha vhupo, nahone vha tea u dzhiela ntha dziphambano dzi wanalaho kha tshitshavha tshenetsho hu tshi angaredzwa na dziphambano kha vhathu.
6) Tandululani dziphambano ni shume no livha kha thodea dzo fhambano kha tshitshavha. Itani zwauri vhashela mulenzhe vha divhe uri adzhenda na ndivho dza muṅwe ndi dzifhio.
7) Ifhani muthu muṅwe na muṅwe a wanalaho kha vhupo honoho pfanelo dzo khwathaho dza mulayo kha zwishumiswa uri vha kone u shumisa mulayo kha u tsireledza zwishumiswa zwavho kha vhathu vha bvaho nnda.
8) Dzhielani ntha vhoramabindu vha sa fhulufhedzei. Mushumo uyo u bva kha vhothe vha re nnda na vha re ngomu kha tshitshavha, nahone wo sumbedzwa sa une wa khou disa u shushedza huhulwane kha ndangulo ya zwishumiswa kha u shuma zwavhudi kha tshitshavha. Vhathu avha vha anzela u vha na maanda, vha anzela u dzhiela fhasi ndeme ya zwiimiswa zwa tshitshavha.
9) Kuvhanganyani mafhungo nga vhudalo a divhazwakale, u pfesesa maanda a nnda ya kale na ya zwino na divhazwakale dza polotiki na mvelele.
Ni songo:
* Lavhela ḽu vhuelwa nga u shumisa vhaṅwe vhathu? na ndunzhendunzhe i bvaho kha zwitshavha u fhirisa tshiṅwe tsha zwigwada.
* Dzhia sia zwi khagala kha u lwela maanda; vhushaka hapo vhu nga shanduka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
* Hwalea nga dakalo la kha vhuimo ha u thoma ḽa u shumisana na u diimisela.
MILAYO YA KUSHUMELE KWA ZWITSHAVHA, VHASHUMI NA VHAITI VHA DZIPHOLISI KHA CBNRM
Milayo ya fumi ya kushumele kwa muṅwe na muṅwe
1) Livhani kha u kovhekana ndangulo na vhuḓifhinduleli, Tsheo ya u tanganelana, na u fhirisela maanda kha vhaṅwe (zwithu zwa ndeme kha CBNRM) zwi amba ḽu tenda zwi tshi tuwa? na u fha muṅwe maanda. Hezwi zwi anzela u livhiswa kha mvelelo dzi songo lavhelelwaho kana dzi songo humbulelwaho. Hedzi a dzi tou vha dza fhasisa u fhirisa dza u thoma, fhedzi dzi ita zwauri hu vhe na khaedu kha avho vhe vha dowela u vha kha vhuimo ha u langula.
2) Pimani na u lavhelesa tshifhinga tshothe. U pima ho tea u vhonala sa tshipida tsha ndeme kha matshimbidzele othe. Ngudo yavhudi i tea u itiwa phanda ha u thoma u shuma, nahone maitele a re khagala a u pima a tea u dzheniswa kha u itiwa ha mushumo wa CBNRM. Maitele aya othe a tea u vha a u .shela mulenzhe? (ane a dzhenisa muṅwe na mu?we), na ḽu divhadza? (a u divhadza tshanduko kha mbekanyamushumo).
3) Tshitshavha tshi tea u vha khagala na u pfesesa, na u vhulunga izwi kha matshimbidzele othe. Ndila dza u davhidzana ha fomala dzi tea u thomiwa u bva mathomoni, nahone hu tea u vha na tshikhala tsha u engedzedza mafhungo a u kwamana.
4) Diimiseleni u tendelela na u edzisela vhuimo ha tshanduko. Diimiseleni zwiwo zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine khazwo ha nga vha na ndangulo thukhu.
5) Ivhani muphurofeshinala na u diimisela tshothe tshifhinga tshothe. Hezwi zwi tea u bveledzwa kha zwothe, hu tshi angaredzwa u dzhenelela mitangano nga vhudalo na u tevhedza khoudu kana milayo ya vhudifari yo andaniwaho khayo, u nekedza muvhigo, mbetshelwa ya thuso ya ndeme ya pfaniwaho khayo, na u pima mishumo ya vhathu na vhudifhinduleli havho.
6) U dzhiela ntha mihumbulo ya vhathu. CBNRM ndi ya vhathu na zwishumiswa zwa mupo. Vhathu vhothe vha na zwine vha kona zwone na zwine vha si si kone, zwine vha toda na zwe vha lavhela na thodea. U disa fhethu huthihi vhathu vhanzhi vho fhambanaho uri vha shume vhothe vho livha kha ndivho nthihi ndi khaedu khulwane, nahone a zwi leluwi. Mishumo yothe, nga maanda iyo ine ya kwamiwa nga u lambedzwa na u nga kona u bveledza tshelede, i ita uri vhathu vha aluse zwine vha funa zwone. CBNRM i songo vhuya ya vha nḓila kana tshishumiswa tsha u alusa mihumbulo ya muthu kana zwine muthu muṅwe na muṅwe kana tshigwada tsha toda u swikelela zwone kha sia la polotiki kha sekithara iṅwe na iṅwe.
7) Ni songo fhela mbilu. Lavhelelani zwauri ndangulo ya zwishumiswa nga u shela mulenzhe i ḓo ongolowa, nahone ndi maitele ane a konda. Vhalambedzi na mazhendedzi a muvhuso a tea u dzhiela ntha matshimbidzele a u talutshedza na u ṅwalisa madzangano o livhiswaho kha tshitshavha, nahone u bveledza phanda zwiimiswa zwi na vhukoni ndi maitele a ongolowaho nahone ane a konda ane a dzhia tshifhinga tshi swikaho henefha kha miṅwaha ya fumi, ane a toda u diimisela na thikhedzo i bvelaho phanda.
8) Thonifhani sisteme dza kuhumbulele kwa vhathu vha vhupo honoho. Dzhielani ntha divhazwakale, vhurereli na mvelele yo fhambanaho na sialala nahone ni songo lavhelela vhathu vha vhupo uho uri vha do dzula vhe na zwitirathedzhi na kuvhonele kwa zwithu nga ndila ya tshikhuwa. Pfesesani khoudu kana milayo ya henefho, na u dzhiela ntha zwivhumbeo zwa muvhuso wa sialala hune zwa vha zwo tea. Thonifhani sisteme dza ndangulo ya sialala, fhedzi tshifhinga tshothe itani zwauri zwi vhe na ndeme.
9) Fhatani u fhulufhedzea ni shume nga maanda kha u zwi vhulunga.
10) Fhatani vhahali, vharangaphanda, vhaimeleli na vhane vha matshimbidzele, zwiimiswa, dziekhosisiteme, mihumbulo na ndivho i kwameaho kha CBNRM. Phadaladzani vhudifhinduleli ni sie tshikhala kha vharangaphanda vhane vha kha di bvelela uri vha sie luswayo.
Milayo ya fumimbili ya kushumele kwa zwitshavha
1) Thogomelani na u tsireledza zwishumiswa zwa mupo. Zwa vhuya zwa fhela a hu tsha ḓo vha na CBNRM. Bindudzani nga khoudu dza vhudifari, na pulane ya ndangulo ine ya tikedzwa nga muṅwe na muṅwe. Shumisanani na vhaṅwe kha u bveledza pulane ya ndangulo ya vhukuma ya zwishumiswa. Tanganyani fhethu huthihi kupfesele na ndivho ya vhathu ya zwishumiswa na mafhungo a bvaho kha vhashumisani uri ni kone u ita pulane yavhudi. Kha pulane iyi dzhenisani milayo ye ya pfaniwa khayo ya kushumiselwe kwa zwishumiswa. Dzhenisani hafhu na tshitirathedzhi tsha u langula kushumiselwe na vhuimo ha zwishumiswa. Ni tea u dzhenelela kha zwithu zwoṱhe zwa mvelaphanda na u thomiwa ha pulane, na kha u langula.
2) Shumani na vhathu vhanzhi nga maanda. Ndi zwa ndeme uri maipfi othe a thetsheleswe na u thonifhiwa kha vhuimo vhuṅwe na vhu.we. Nga maanda zwigwada zwine zwa si vhe na maanda mahulwane na muthu muṅwe na muṅwe vha tea u tutuwedzwa uri vha bvise mihumbulo yavho. Ni thogomele zwigwada zwine zwa vha na maanda na muthu muṅwe na muṅwe uri vha si shumise mushumo kha u divhuedza vhone vhane. Ndi zwa ndeme nga maanda u wana zwauri ndi nnyi ane a kwamea nga maanda kha u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo. Mihumbulo i do vha ya ndeme, na zwine vha toda zwone zwi tea u sumbedza nga nḓila yavhudi.
3) Shumisani muimeleli wa dzangano wa vhukuma (u fana na komiti) kha u imelela vhathu vha henefho. Arali tshiimiswa tshi na maanda (sa Tshiimiswa tsha Mvelaphanda), tshine tsha sumbedza zwauri tshi khou ita mushumo wavhudi, tshi hone, tshi shumiseni. Arali zwi songo ralo, nangani u shanduka kha u fhulufhedzea, tshine tsha shuma zwavhudi na vhathu vho ḓiimiselaho vha bvaho kha sekithara dzo fhambanaho kha tshitshavha kha u ranga phanda matshimbidzele vho imelela tshitshavha.
4) Dzhielani nzhele zwo lavhelelwaho na thodea kha mushumo. Vheani bono lavhudi la zwo lavhelelwaho, fhedzi ni pfesese nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone. Itani zwauri vhashumisani vhothe vha bvaho nnda vha pfesese na u tendelana na bono lanu. Thogomelani zwauri mihumbulo yanu a i khou dzhielwa fhasi kana ya fhiriwa nga ya vhaṅwe vhashumisani.
5) Divhani zwauri hu na tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo, na uri dziṅwe dzadzo ndi dza tshifhinga tshipfufhi, ngeno dziṅwe dzi dza tshifhinga tshilapfu. Vhunzhi ha vhathu vha do takalela mbuelo dza masheleni dzo fhambanaho, musi hu tshi thomiwa. Mbuelo dzine dza koda nga maanda u dzi vhona dzi angaredza: vhupo ha u tshila khaho havhudi, mvelaphanda ya vhutsila (u tou ita na pfunzo), tshumisano vhukati ha tshitshavha na vhaṅwe vhathu, u khwiniswa ha kutshilele. Mbuelo dzine dza nga diswa nga muvhuso, vhalambedzi, kana thikhedzo ya NGO dzi angaredza: tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango, u tsireledzea kha zwithu zwine zwa shushedza zwi bvaho nnda, u swikelela u koloda masheleni, thuso ya nyambedzano na sekithara dza phuraivete. Farani nyambedzano nga ha izwi ni ite uri zwi talutshedzwe zwavhudi kha muṅwe na muṅwe u bva mathomoni ha thandela.
6) Divhani zwauri mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule thaidzo dzothe kha tshitshavha. CBNRM i nga nekedza fhedzi thuso i si gathi ya u tandulula thodea dza vhathu. I tea u vhoniwa sa ndila dza u engedzedza dzine mirado ya tshitshavha ya nga kona u diitela ndila ya u tshila. Vhathu vha tea u tutuwedzwa u bvela phanda na nyito dzo fhambanaho hu si u fhulufhela tshothe mbuelo dzi bvaho kha CBNRM.
7) Avho vhane vha didina nga maanda kana vha shela mulenzhe nga maanda u fhirisa vhaṅwe. Vhane vha do xelelwa nga zwinzhi nga nthani ha ndila dzine CBNRM ya shandukisa kushumisele kwavho kwa mpho, vha tea u tikedzwa kha u bveledza dziṅwe nyito dza u dzhenisa mbuelo. Vha nga di wana dziṅwe ndiliso (khamusi nga u tholiwa kha thandela). Arali tshitshavha tshothe tshi tshi do dzhenelela, tshitshavha tshothe tshi tea u vhuelwa. vhaṅwe vhathu vha do vhuelwa u fhirisa vhaṅwe, nga u tholiwa nga iṅwe ndila. Mirado ya tshitshavha vhane vha shela mulenzhe nga maanda kha matshimbidzele vha tea u lavhelela u vhuelwa nga maanda u fhirisa vhaṅwe. Hezwi zwi tea u reriwa na u andaniwa khazwo u bva hu tshi tou thomiwa, sa izwi zwi tshi nga bveledza khudano arali zwa nga vhetshelwa u do ambiwa nga murahu.
8) Lavhelelani u bvelela ha zwithu zwi sa pfesesei na dzikhudano. Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhathu, nga maanda hune ha vha na tshelede, kana hune ha vha ho vhewa ndila dza uri vhathu vha nga langula hani zwishumiswa, khudano dzi do vha hone. Diimiseleni hezwi, ni edzise u shumana nazwo phanda ha musi zwi tshi hulela. Zwi a thusa u ita zwauri hu vhe na vhudavhidzano havhudi nahone hu si na tshiphiri, na u tendela vhathu vha tshi amba mihumbulo yavho na dzimbilalelo. Hezwi zwi tea u ambiwa muṅwe na muṅwe a tshi khou zwi pfa na u fhindulwa nga ndila yo teaho.
9) Itani zwauri muṅwe na muṅwe a divhe uri ndi tshipida tshifhio tshine a tea u ita tshone, na vhudifhinduleli hawe. Farani mitangano tshifhinga tshothe u itela uri muṅwe na muṅwe a divhe uri a nga shela hani mulenzhe kha mushumo, na uri u khou ita zwe zwa pfaniwa khazwo. Itani mulayotewa na maga ane a tea u tevhedzwa kha mishumo yo fhambanaho musi ni tshi thoma.
10) Sedzesani nga maanda kha tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda. Hu tea u vha na vhudavhidzano havhudi vhukati ha muthu muṅwe na muṅwe tshifhinga tshothe. U engedzedza kha vhunzhi ha mitangano ya fomala, vhaimeleli vhahulwane vha tshitshavha vha tea u vha vhe hone vho imelalela mirado ya tshitshavha na vhashumisani. Izwi zwi do thusa kha u tandulula thaidzo kana mvelaphanda ntswa musi dzi tshi bvelela.
11) Divhani zwauri zwi do dzhia tshifhinga uri mbuelo khulwane dzi vhonale. Kha thandela dza CBNRM, mushumo munzhi u anzela u engedzedzwa phanda ha musi mbuelo dza vhukuma dzi tshi kaniwa. Mushumo wa ndeme wa vhaimeleli vha tshitshavha ndi wa u ita zwauri tshitshavha tshi dzule tshi na mafulufulu na u shela mulenzhe ngeno hu si na mbuelo dzi vhonalaho dza masheleni dzine dza khou bviswa. Nga tshifhinga tshenetsho, farani nyambedzano na muvhuso na vhaṅwe vhashumisani nga ha mbuelo dzine dza nga tavhanya.
12) Itani zwauri vhathu vha divhe uri zwishumiswa na shango lavho zwi dzhena hani kha tshifanyiso tsha pholisi ya lushaka na ya lifhasi. Todani thuso ya vhashumisani na thikhedzo ya madzangano uri ni swikelele hezwi. Vhathu vha tea u divha nga ha dzipholisi dza muvhuso dzine dza kwama zwishumiswa zwa mupo na kushumiselwe kwazwo na ndangulo yazwo. Vhathu vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo wo tandavhuwaho wa CBNRM kha shango, Afrika, na kha lifhasi lothe.
Milayo ya fumimbili ya vhashumi
1) Zwine na khou toda zwone kha zwi dzule zwi khagala na u alusa thanganelano kha vhuimo hothe. Tshivhalo tsha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa, tshaka dzo fhambanaho dza mishumo ine ya nga thusa kha CBNRM, na zwinzhi zwo fhambanaho zwa u bveledza tshelede mutani, thusani tshitshavha uri tshi kone u pfesesa. Zwithu izwi zwi vha thusa hafhu kha u vhuelela kha tshiimo tsha kale nga murahu ha tshanduko dzi songo lavhelelwaho dza zwa polotiki, ikonomi na ekholodzhi, ngauri makumba avho haho kha tshithatha tshithihi.
2) Langulani na u lavhelesa zwishumiswa zwa mupo nga vhuronwane. Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo ndi tshiimiswa tsha ndeme tsha u fhata CBNRM. Arali mutheo uyu wa nga tshinyadzwa, a hu tshena u dzhenelela kha CBNRM. Wanani mafhungo ane a vha a vhukuma nga ha dziphatheni dza u shumiswa ha zwishumiswa (nga maṅwe maipfi, hu shumiswa mini, kha mini, ndi nnyi ane a tshi shumisa, tshi shumiswa lungana nahone lini) na khonadzeo ya zwibveledzwa zwa ekhsisteme phanda hu tshi itiwa nyandano dza fomala. Bindudzani tshipida tshi pfalaho nahone tsho teaho tsha phurofiti kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Tshenzhemo yo sumbedza zwauri 10% u swika kha 20% ya phurofiti yo tea. Tshivhalo tsha vhukuma tshi do bva kha vhuimo.
3) Vhumbani madzangano a kha vhupo. U itela uri hu vhe na muhumbulo wo khwathaho wa vhune kha vhupo, tshivhumbeo tshapo tsha ndangulo tshi tea u ita zwa ndangulo na u ita tsheo. U swika he zwa tea hone, shumisani madzangano ane a vha hone u fhirisa u vhumba maswa. Dzhiani tsheo yo teaho nga ha izwi nahone i songo litsha ndivho dza CBNRM arali zwi zwa ndeme uri hu vhe na zwivhumbeo zwiswa. Tshivhumbeo itshi tshi do toda thikhedzo yo teaho na vhugudisi ho teaho kha u ita mishumo iyi. Tshi do tea u dzula tshi tshi tikedzwa. Zwi divheni zwauri u fhata vhukoni ndi maitele ane a dzhia tshifhinga tshilapfu.
4) Vhonani zwauri CBNRM i bveledza mbuelo dza vhukuma, zwa zwino na nga murahu, kha vhathu vha vhupo honoho. Vhonani zwauri mbuelo dza vhukuma kha vhadzulapo dzi elana zwavhudi na mitengo yapo ya u vhulunga na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Vhadzulapo vha tshila vhutshilo ho ḓalelwaho nga zwithu zwinzhi, nahone shango li khou tahela. Vha nga si vhulunge tshifhinga, shango na zwiṅwe zwishumiswa kha CBNRM nga nnḓa ha musi hu na mbuelo dzi vhonalaho dzine dza vhonala. Vhonani zwauri hu vhe na makete wa thundu kana tshumelo dzo nekedzwaho nga CBNRM. Ṅwalani pulane i pfalaho ya bindu ni tshi khou itela thandela. Pulane i ḓo tandulula hafhu mbudziso ya lanu lavhudi, na u fana ha zwithu, kana u nekedzwa ha zwithu u ya nga tshifhinga.
5) Lavhelelani tshivhalo tshihulwane tsho fhambanaho kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe, na u langula tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe nga ndila ine ya si fane na iṅwe. Thomani milayo ya kha vhupo honoho, khoudu dza vhudifari na .ndila dza u ita zwithu., nga u dzula ni tshi khou guda na u edzisela. Divhani zwauri dzipholisi dza muvhuso wa lushaka, wa vundu na wapo na zwitirathedzi ni zwi shumise nga ndila ine na nga vhuelwa ngayo. A hu na ndila ine na nga tevhedza yone kha CBNRM. Shumisani ngudo dze na guda kha tshenzhemo ya kale, ni lavhelese tshifhinga tshothe.
6) Itani pulane ya ndangulo. Thomani nga zwa ndeme, pulane ya henefho ya mvelaphanda, sethe ya milayo, ni fhate khayo. Wanani ngeletshedzo i bvaho kha mudivhi fhedzi vhonani zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo honoho.
7) Shumisani vhatshimbidzi vha na vhutsila na vhaṅwe vhatikedzi na vhaeletshedzi vhane na nga vha fhulufhela kha zwine vha khou ita zwone. Ndivho khulwane ndi ya uri mishumo ya CBNRM i tea u bvela phanda hu si na u tshimbidzwa nga vhathu vha nnda, fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu vhukuma. Kha vhuṅwe vhuimo (vhu fanaho na u maketa) vhu nga nekedzwa nga mushumisani a bvaho nnḓa. Hezwi zwi itea kha vhuimo vhunzhi ha mabindu.
8) Vhonani zwauri vhathu vho teaho vha khou shela mulenzhe kha CBNRM. Dzhenisani vhathu vhane vha vha na vhutsila, mafulufulu na u diimisela vhane vha kona u kwamana na vhaṅwe hu si na vhuleme. muṅwe na muṅwe (zwitshavha, vhasheli vha mulenzhe vha muvhusoni, vhatikedzi) vha tea u thola .muhali. o diimiselaho kha mushumo muṅwe na muṅwe na ḽiga. Engedzedzani tshivhalo tsha vharangaphanda nga u fha vhathu vhane vha vha na tshenzhemio vhudifhinduleli, na u vha fha thikhedzo yo teaho na u vha lavhelesa.
9) Lavhelelani khudano na u lwela vhuimo, ni zwi pulanele hu tshe na tshifhinga. Nndwa ya vhuimo kha vhadzulapo i thoma u vha hone musi vha tshi thoma u vhona zwauri hu na mbuelo dzi vhonalaho, nahone tshitshavha a tsho nga farana na luthihi. Tandululani khudano nga u tavhanya.
10) Fhatani vhushaka na vhashumisani vha nnḓa ni shume nga maanda uri ni swikelele hezwi. Shumisanani na maṅwe madzangano na sekithara dza phuraivete, ni a vhee kha vhuimo hao. Vhonani zwauri na vhone vha a vhuelwa nga u shumisana na inwi, fhedzi ni zwi divhe zwauri izwi zwi nga bveledza phambano ntswa. Arali vhashumisani vha nnda (vhathu vha vhuraru) vha tshi khou kwamea kha zwithu zwa ndeme zwa kha mbekanyamushumo, u fana na u kana zwishumiswa, u shumisana navho kha u langula na u lavhelesa nyito dzavho.
11) Vhungoho ha mugaganyagwama. Hu khou todea tshifhinga tshinzhi na tshelede uri u shela mulenzhe na tshumisano zwi kone u shuma. Ndangulo yo tanganelanaho i a dura, na u dzhia tshifhinga tshilapfu, u fhirisa ndangulo yo dowelelaho, fhedzi i shuma zwavhudi nga murahu ha tshifhinga. Mbuelo khulwane ndi ya uri ndangulo i nekedza kuvhonele kwo fhambanaho na u thusa kha u tanganelana ha zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwa CBNRM.
12) Bvelani khagala ni fhulufhedzee. Fhedzani tshifhinga tshinzhi ni tshi khou fara nyambedzano ni edzise u wana ndila ya khwine. Ni songo omisa thoho kha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo. Davhidzanani nga ha mihumbulo yanu, na nga zwitirathedzi tshifhinga tshothe, nahone zwi tshi pfala, kha muṅwe na muṅwe musi ni tshi kha di tou thoma. Tutuwedzani uri hu vhe na u bvela khagala, u vhudzisa dzimbudziso na u fara nyambedzano tshifhinga tshothe. Itani zwauri mihumbulo i bvaho kha zwigwada zwothe i dzheniswe kha pulane dza vhumatshelo.
Milayo ya mahumi mararu ya vhaiti vha dzipholisi
1) Vhonani zwauri matshimbidzele a angaredza vhathu vhothe, a a edziselea na u tendelela tshiṅwe na tshiṅwe. Dzhenisani tshitshavha musi hu tshi kha di thomiwa u bveledzwa pholisi. Itani nga nungo dzothe uri hu dzheniswe nḓivho i pfalaho ya vhupo honoho na nḓivho ya sialala kha dzipholisi hune zwa vha zwo tea. Zwi a konadzea uri pholisi i edziselwe na u shandukiswa hu tshi khou shumiswa tshenzhemo.
2) Mabambiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u a wana. Zwiga zwihulwane kha zwi vhewe nga ndila yo leluwaho. Ni songo shumisa luambo lwu kondaho na u fha ndaela dzine dza konda.
3) Vhumbani dzipholisi dzo tandavhuwaho, dzine dza angaredza dza muvhuso wa lushaka na wa vundu dzine dza vhumba mutheo une khawo ha nga fhatiwa milayo yapo. Tumanyani dzipholisi dza vhupo honoho na matshimbidzele a IDP na u dzhenisa vhavhusi vha henefho. Muvhuso wapo, na matshimbidzele a IDP nga maanda, zwi nekedza mutheo wa u tanganelana kha vhuimo hapo. Nga murahu ha izwi, siani tshikhala tsha vhathu vhapo uri vha vhee milayo yavho, vha tshi khou shumisa nḓivho na mvelele.
4) Livhani kha u do fhedza ni tshi fha ndangulo kha vhone vhane kha vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo, musi vho no wana vhugudisi ho teaho na vhutsila. Ifhani vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango. Vhathu vha toda u divha he vha ima hone na zwine vha nga wana zwone phanda ha musi vha tshi bindudza tshifhinga tshavho na masheleni kha ndangulo ya zwishumiswa.
5) Dzhenisani vhothe vhashela mulenzhe vhane vha nga tutuwedza matshimbidzele, kana vhane vha kwamea nga matshimbidzele. Dzhielani ntha mushumo wa vharangaphanda vha sialala kha vhupo vhune vha vha na vhupfiwa khaho.
6) Muhasho muṅwe na muṅwe u tea u sedza uri hu na u tevhedza milayo, dzipholisi, na pfano dzapo. I tea hafhu ya sedzulusa zwavhudi mishumo ya vhaofisiri vha mihasho.
7) Dzipholisi dzi tea u vha na maano. Dzifaini na dziṅwe khethekanyo dzi tea u konda dzi tshi bvela phanda musi mulayo wo pfukiwa. Tendelani vhaofisiri vha re fhasi vha tshi shumisa tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo. Divhani zwauri vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe a vhu fani na huṅwe.
8) Vheani thodea dzi re khagala dza vhathu vha henefho phanda ha musi ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo i tshi nga vhewa khavho. Hezwi zwi angaredza: u vha na ndangulo yo tou nangiwaho; u thoma zwiimiswa zwa mulayo zwi ngaho sa .hirasithi, Thundu/Ndaka ya vhoṱhe (Common Property) kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani, i sumbedzaho vhuimo ha fhasisa kha vhukoni ha ndangulo, u vha na sisiteme ya u lavhesa. U ita mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u thusa zwitshavha u thoma hezwi.
9) U fhata vhukoni. U thoma tshikwama tsha vhugudisi ha CBNRM, u dzulela u bveledza vhutsila ha vhashumisa vha kha honoho vhupo ha u langula zwishumiswa zwavho, na vhaṅwe vhashela mulenzhe, hu tshi angaredzwa na mivhuso ya masipala, u dzula vhe tshipida tsha matshimbidzele.
10) U pfuka mikano vhukati ha mazhendedzi, kana u fhata maburoho a u pfuka mikano iyi. Zhendedzi liṅwe na liṅwe li tea u talutshedza mushumo walo kha u shumiswa ho tanganelaho na shango, na u vha khagala uri li do itisa hani mushumo walo. Mazhendedzi a tea u bvisa poswo dza tshipeshala dza CBNRM kha vhuimo ho fhambanaho, na u nekedza vhugudisi ho teaho na u lambedza izwi. Zwigwada zwa u shuma zwa mazhendedzi a CBNRM ane a pfukela zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha muvhuso, ha lushaka na ha vundu.
11) Wanani mafhungo a vhukuma phanda ha musi ni tshi saina pfano ya fomala. Ikonomi na khonadzeo ya mbuelo ya pfano ya u kovhekana, ndangulo yo tanganelanaho, na u fhiriselwa ha shango kha muṅwe na dziṅwe thundu zwi tea u sa timatimisa.
12) Itani zwauri zwi leluwe kha zwitshavha uri zwi kane mbuelo dza masheleni dzi bvaho kha CBNRM. Tsumbo dzi angaredza: u tendela u fhiriselwa ha thundu dzine dza rengisea kha tshitshavha; u tendela thendelo kana ḽaisentse dzi tshi rengiselwa muthu wa vhuraru (u fana na mushumisani kha sekithara ya phuraivete), nga fhasi ha vhuṅwe vhuimo; u fhungudza maanda kha zwiṅwe zwigwada (nga maanda avho vhane vha sa tou konesa Tshiisimane).
13) Fulufhedzisani vhathu mbuelo dzine dzine dza si vhe dza masheleni dzi fanaho na: thikhedzo na tsireledzo ya mulayo kha mikano hu u shavhisa u shushedzwa hu bvaho nnda; thekhinikhala, thikhedzo kha vhadzulapo kha ndangulo ya nyito dzavho; u bveledza phanda u fhata vhukoni kha zwitshavha zwapo, u vha thusa uri uri vha langule vhupo havho na zwishumiswa zwavhudi; u swikelela khadzimiso ya tshelede na tshelede ya u thoma bindu; u thusa kha u fara nyambedzano na dzisekitha ra dza phuraivete.
BUGU DZO SHUMISWAHO NA DZA U BVELA PHANDA NA U VHALA
Borrini-Feyerabend, G. (1997). Beyond Fences: Seeking Social Sustainability in Conservation. Volume one: a process companion. IUCN, World Conservation Union: pp21
Borrini-Feyerabend, G., Farvar, M., Nguinguiri, J., Ndangang, V. (2000). Co-Management of Natural Resources: Organising, Negotiating and Learning by Doing. GTZ & IUCN, Germany.
Campbell, B., Mandondo, A., Sithole, B., De Jong, W., Luckert, M. & Matose, F. (2001). Challenges to the Proponents of Common Property Resource Systems: Despairing Voices from the Social Forests of Zimbabwe. World Development 29(4): 589- 600.
Castro, A. P. & Nielson, E. (2001). Indigenous people and co-management: implications for conflict management. Environmental Science and Policy 4: 229-239.
Dept. of Environmental Affairs & Tourism (1999). Responsible tourism guidelines. Dept. of Environmental Affairs & Tourism, Pretoria.
Department of Water Affairs and Forestry (1996). South African Water Law Review Process: The Philosophy and Practice of Integrated Catchment Management: Implications for Water Resource Management in South Africa. WRC report No. TT 81/96.
Department of Water Affairs and Forestry (2002). Framework for the PFM programme of the Directorate: Indigenous Forest Management. Dept. of Water Affairs and Forestry, Pretoria.
Department of Water Affairs and Forestry and WRC (2002). Catchment Management in South Africa: Turning Policy into Practice. Report on the outcome of a symposium and workshops held on 15 an 16 February 2000. WISA, DWAF, WRC.
Fabricius, C. & Koch, E., with H. Magome & S. Turner (eds.) (2003). Rights, Resources and Rural Development: Community-Based Natural Resource Management in Southern Africa. Earthscan, London.
Fabricius, C. & De Wet C. (2002). The influence of forced removals and land restitution on conservation in South Africa. Pp. 149-165 in: Conservation and mobile indigenous peoples: displacement, forced resettlement and conservation, edited by D. Chatty and M. Colchester. Bergahn Books, Oxford.
Fabricius, C., Koch, E. and Magome, H. (2001). Community wildlife management in Southern Africa: Challenging the assumptions of Eden. Evaluating Eden Series No. 6. IIED, London.
Fabricius, C., Koch, E. and Magome, H. (2001). Towards strengthening Collaborative Ecosystems Management: Lessons From Environmental Conflict and Political Change in South Africa. Journal of the Royal Society of New Zealand 31: 831 ? 844.
Fabricius C. (2002). A social Ecology Policy for South African National Parks. SANParks and DANCED, Pretoria.
Hobley, M., Sheilds, D. (2000). The Reality of Trying to Transform Structures and Processes: Forestry in Rural Livelihoods. ODI Working Paper 132. Chameleon Press, London.
Hulme, D. & Murphree M. (eds.) (2001). African Wildlife & Livelihoods. James Currey, Oxford.
IUCN World commission on Protected Areas, and World Wildlife Fund. Joint policy statement: Principles and guidelines on indigenous and traditional peoples and protected areas. Available on-line: http://www.iucn.org/themes/spg/New/
guidelines/guideengspan.pdf
Jones, B. T. B. (1999). Community-based natural resource management in Botswana and Namibia: An inventory and preliminary analysis of progress. Evaluating Eden Discussion Paper No. 6. IIED, London.
Khare, A., Sarin, M., Saxena, N., Palit, S., Bathla, S., Vania, F., Satyanarayana, M. (2000). Joint Forest Management: Policy, Practice and Prospects. IIED, London.
Republic of South Africa, 2001. Integrated Sustainable Rural Development Strategy. Available online: www.gov.za/reports/2000/isrds.pdf
Republic of South Africa, Department of Land Affairs, 2001. Guidelines for the integration of environmental planning into land reform and land development. Department of Land Affairs, Pretoria.
Republic of South Africa, Department of Land Affairs, 2001. Policy for the integration of environmental planning into the land reform process. Pretoria.
Republic of South Africa, Department of Provincial and Local Government. Integrated Development Planning Guide-pack. Available online: www.salga.org.za/idp/gd0.pdf
Republic of South Africa, Department of Water Affairs and Forestry (2001). Generic Public Participation Guidelines, Pretoria.
Republic of South Africa (1998). The National Water Act, Act No 36 of 1998. Pretoria.
Rozemeijer, N., Gujadhur, T., Motshubi, C., Van den berg, E., Flyman, M. (2000) Community Based tourism in Botswana. SNV, Gaborone, Botswana. Available online: http://www.cbnrm.bw/CBTmain.pdf
Sandwith, T. (1999). Community Conservation Programmes: Towards the development of a new policy and strategy. KwaZulu-Natal Nature Conservation Service.
Shackleton, S. (2000). Generic Criteria and Indicators for Assessing the Sustainability of Common Property/Community Based Natural Resource Management Systems. First iteration of a framework for researchers and practitioners. Division of Water, Environment and Forestry Technology, CSIR, Pretoria.
Shackleton, S., & Campbell, B. (2001). Devolution in Natural Resources Management: Institutional Arrangement and Power Shifts. A synthesis of case studies from Southern Africa. WWF-SARPO, CIFOR, CSIR, Bogor and Pretoria.
Shackleton, S., Campbell, B., Wollenberg, E., Edmunds, D. (2002). Devolution and Community-Based Natural Resource Management: Creating Space for Local people to Participate and Benefit? ODI Natural Resource Perspectives, 76. Overseas Development Institute, London.
Turner S. & Meer S. (2001). Conservation by the people in South Africa: findings from TRANSFORM monitoring and evaluation, 1999. PLAAS Research Report No. 7, 83 pages. GTZ, Dept. of Environmental Affairs & Tourism and University of the Western Cape, Cape Town.
Turner, S., Collins S. & Baumgart J. (2002). Community based natural resource management: Experiences and lessons linking communities to sustainable resource use in different social, economic and ecological conditions in South Africa. PLAAS Research Report N? 11, August 2002. University of the Western Cape, Cape Town.
Twyman, C. (2001). Natural resource use and livelihoods in Botswana.s Wildlife Management Areas. Applied Geography 21(1): 45-68.
Thumetshedzo ya 1. CBNRM i .shuma hani?
Zwine CBNRM .ya shumisa zwone., na buloko dzo fhambanaho dze ya fhatiwa ngadzo, zwi nga leludzwa kha nyolo (Tshifanyiso tsha 1).
Buloko Khulwane dze CBNRM ya vhumbiwa ngadzo ndi ekhosiiteme na vhathu (Tshibogisi tsha 1 kha Tshifanyiso tsha 1). dziṅwe buloko khulwane ndi: zwiimiswa zwa kha vhupo honoho (nga maṅwe maipfi khoudu dza vhudifari, milayo); vhutsila na vhukoni nga u angaredza ha vhothe vhashela mulenzhe kha u vha zwipida zwa CBNRM; na zwishumiswa zwa ndeme na tshishumiswa tshine ngatsho ha itiwa mushumo. Hezwi ndi zwine zwa thusa CBNRM, ine ya dzhenela kha matshimbidzele a CBNRM.
Matshimbidzele a CBNRM a tutuwedzwa nga zwithu zwiraru: zwithu zwa nnda (?zwithu zwine zwa itea zwi tshi bva nnda?) u fana na midalo, magomelelo, na zwimangadzo zwa polotiki (Tshibogisi tsha II kha Tshifanyiso tsha 1); u dzhenelela hune ha bva nnda u fana na dzipholisi, thuso, nyambedzano, na u kombetshedza mulayo (Tshibogisi tsha IV kha Tshifanyiso tsha 1); na ndangulo ya kha vhupo honoho (Tshibogisi tsha IV kha Tshifanyiso tsha 1); na ndangulo ya nyito dza henefho na zwitirathedzhi ? zwithu zwine vhathu vha henefho vha zwi ita nga zwishumiswa zwa mupo (Tshibogisi tsha III kha Tshifanyiso tsha 1).
Zwibveledzwa (?zwithu zwine zwa bveledzwa?) zwi bvaho kha CBNRM ndi hezwi sa tsumbo; lupfumo, tsireledzo khulwane ya zwishumiswa, pfunzo ya khwine, u fha maanda, u khwinisa kutshilele na vhukoni ha u khwiniswa ha ekhosisteme (Tshibogisi tsha V kha Tshifanyiso tsha 1). Zwivhumbi izwi zwo fhambanaho zwi tangana zwothe tshifhinga tshothe. Vhukoni hazwo na hune zwa kundelwa hone, na tshivhalo na vhudi, zwi a fhambana tshifhinga tshothe. Nga nthani ha izwi, zwibveledzwa zwi dzula zwi tshi shanduka. U bvela phanda kha CBNRM hu nga vha hu ho dzulaho ho vhewa kana ndi ho buliwaho.
Vhatshimbidzi, vhalambedzi, vhathu vha vhupo honoho na vhaiti vha dzipholisi, vha nga tutuwedza zwibveledzwa zwa CBNRM nga u dzhenelela havho na nyito dza ndangulo na zwitirathedzhi. Fhedzi vhunzhi ha zwine zwa bvelela kha CBNRM a si zwine vhathu vha vhupo uho vha nga kona u zwi langa (zwiwo zwi bvaho nnda kha Tshibogisi tsha II). Maga aya a livha kha u thusa vhathu vhane vha shela mulenzhe kha CBNRM (zwitshavha, vhatshimbidzi na vhaiti vha dzipholisi nga maanda) uri vha shumise vhunzhi ha zwithu izwi zwa CBNRM zwine vha nga kona u zwi bveledza, na u tevhedza na zwithu zwi bvaho nnda zwine khazwo vha vha na maanda matuku.
Sa izwi hu na zwithu zwinzhi na vhathu vhanzhi vha kwameaho kha vhunzhi ha matshimbidzele a CBNRM, hu na khonadzeo khulwane ya uri zwithu zwi nga si tshimbile zwavhudi. Ndivho nthihi khulwane ya maga aya ndi ya u thusa vhashela mulenzhe uri vha wane zwibveledzi zwa thaidzo, pulane ya u thivhela dzithaidzo na u thivhela idzo dzine dza bvelela.
ii
CBNRM Guidelines July 2003 ? Page 9
44
CBNRM Guidelines June 2003 -
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWI RE NGOMU.txt</fn>
ZWI RE NGOMU
DZINDIVHUWO
tshipiḓa TSHA U THOMA
MARANGAPHANḒA
tshipiḓa TSHA VHUVHILI
Ḓivhani THEO YA MILAYO yaṋu, DZIPFANELO NA vhuḓifhinduleli
tshipiḓa TSHA VHURARU
KHETHEKANYO YA 1: ṱhalukanyo dzi dededzaho kha zwa Thangana ya murole na Vhaswa
KHETHEKANYO YA 2: Zwithu zwa mutakalo zwa ndeme zwine zwa tea u ambiwa nga hazwo kana u kwamiwa
KHETHEKANYO YA 3: Maitele a u dzhenelela nga u angaredza
KHETHEKANYO YA 4: Fhethu ha ndeme hune hune maitele nga u angaredza a nga shumiswa hone
KHETHEKANYO YA 5: U monithara na u ṱola mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa Thangana ya murole na Vhaswa
KHETHEKANYO YA 6: vhuḓifhinduleli
MUTEVHE WA MAIPFI NA Ṱhalutshedzo
ZWIKHAU
MUTEVHE WA ZWIKO
* Hu ambiwa maipfi kana mathemu ane a ḓo ṱalutshedzwa kha mutevhe wa maipfi
Dzindivhuwo
- Vhaofisiri vhoṱhe u bva kha Mihasho ya Mutakalo ya Lushaka na ya Mavunḓu kha u shela mulenzhe havho nga tshifhinga tsha u bveledzwa ha ḽiṅwalo iḽi.
- Vhaswa vhoṱhe vhe vha shela mulenzhe dziwekishoponi dza Mavunḓu nga mahumbulwa avho kha dizaini na mbonalo ya ma.weledzo a phoḽisi ya Tsumbamaitele ya zwa Mutakalo wa Vhaswa
- Madzangano a si a Muvhuso oṱhe a lushaka na a Mavunḓu khathihi na Khomishini dza Vhaswa dza vunḓu e a shela mulenzhe na u ḓea makumedzwa e a ḓea mbumbo ḽiṅwalo iḽi.
tshipiḓa TSHA U THOMA
MARANGAPHANḒA
Tsumbamaitele ya phoḽisi kana Mbekanyamaitele ya zwa Mutakalo wa Thangana ya murole na Vhaswa ndi mutheo wo ṱanganedzwaho nga Muvhuso ho sedzwa maitele na maimo o livhiswaho kha mvelaphanḓa kwayo na thaidzo dza zwa mutakalo dza Thangana ya murole na Vhaswa. ḽiṅwalo iḽi ndi khanḓiso yo .weledzwaho u bva kha ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele ḽa u thoma ḓo bveledzwaho nga 2001.
phoḽisi ya tsumbamaitele i thusa madzangano, mihasho ya Muvhuso na vhathu vhane vha dzia tsheo vha shumaho na vhaswa kha nḓisedzo ya tshumelo dzo livhiswaho kha u swikelela ṱhoḓea dza thangana ya murole.
phoḽisi dza tsumbamaitele idzi dzo tewa kha:
* Mafhungo na dzimbuno nga ha nyimele ya thangana ya murole Afrika Tshipembe
* Tsumbo dza ṱhoḓisiso dza dza dzitshakatshaka na dzapo
* Ma.weledzo a milayo na ndaulo zwa mutakalo na mveledziso ya vhaswa.
* Ma.weledzo a thaidzo dzine thangana ya murole ya ṱangana nadzo Afrika Tshipembe na nḓila dza u shumana na thaidzo dzo vhonwaho.
Vhaswa vha na miṅwaha ya 10-19, thangana ya murole hu ambiwa vhathu vha re na miṅwaha ya 15-24 ngeno vhathu vhaṱuku hu vha miṅwaha ya 10-24.
NDI NGANI HO SEDZWA KHA THANGANA YA MUROLE
Hu na khaedu nnzhi dze vhathu vhaṱuku vha Afurika Tshipembe vha livhana nadzo ṋamusi. Vhuswa ndi tshifhinga tsha dzitshanduko. Itshi tshifhinga tshi nga kha ḓi vha tsha madakalo na zwithu zwavhuḓi kha vhaṅwe, fhedzi kha vhaṅwe tsha vha tshifhinga tsha ngaḽo, dzithaidzo na dzikhaedu. Izwi zwi katela:
* Thaidzo dza u nyanyuwa nga u ṱavhanya; tshanduko ya mamudi; mutsiko wa muhumbulo; u dzula muya u fhasi.
* U vha khomboni ya u ḓihwala, u kavhiwa nga phirela dza zwa vhudzekani na u kavhiwa nga HIV na AIDS.
* U ṱoḓa u tshenzhela ya u daha, zwikambi na u vha phuli ya zwidzidzivhadzi.
* U vha khomboni ya u dzhenelela kha zwa vhugevhenga, kana u vha mupondwa wa vhugevhenga (tsumbo, u tshipiwa na dzikhakhathi).
* Khaedzu dza u fhenywa nga mutsiko wa u tevhedza zwi itwaho nga dzithanga
* Thaidzo dza zwa mutakalo dzi vhangwaho nga u sa ḽa zwavhuḓi, u sa ita nyonyoloso kana u vha vhuponi ha tshaya mutakalo.
Ndivho ya phoḽisi ndi u ṱalutshedza dzinḓila dza:
* U thivhela thaidzo dzi kwamaho thangana dza murole na vhaswa phanḓa ha musi dzi tshi thoma.
* U bveledza mvelaphanḓa kwayo ya thangana ya murole na vhaswa.
* U dzhiela nṱha na u nekedza ṱhoḓea dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa nga nḓila kwayo.
Tsumbamaitele idzi dzo bveledzwa nga murahu ha mushumo wa miṅwaha mivhili u katelaho vhathu vhaṱuku u bva mavunḓuni o fhambanaho. Mihasho ya Muvhuso yo fhambanaho, madzangano a si a muvhuso na a vhapo, hafhu na Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na ya Mavunḓu na zwiimiswa zwa akademi zwe zwa shela milenzhe kha dziwekishopo dza u bveledza phoḽisi ya tsumbamaitele.
Mushumo wa vhuvhudzisi wo ombedzela ndeme ya u shela mulenzhe ha vhathu vhaṱuku na dziphurofeshina.a dzi shumanaho na vha thangana ya murole kha maimo a lushaka, vunḓu na Tshiṱiriki.
N.ivhadzo: mvelaphanḓa kwayo i tea u ṱuṱuwedzwa, Vhashumi na dziphurofeshina.a dza zwa mutakalo vha tea u sedza kha zwikhala zwi re hone zwa u bveledza mvelaphanḓa kwayo ya thangana ya murole na vhaswa.
Mbuelo dza u shumisa phoḽisi ya tsumbamaitele ya zwa mutakalo wa thangana ya murole na vhaswa
Zwa mutakalo wa vha thangana ya murole na vhaswa ndi mbekanyamushumo ya ndeme. phoḽisi dza tsumbamaitele dzo tiwaho dza thangana ya murole na vhaswa dzi ḓea sia tshumiso ya Mbekanyamushumo ya zwa Mutakalo ya Thangana ya murole na Vhaswa.
Tshumisano ya dzisekithara dzo fhambanaho dza vhoṱhe vhafaramikovhe vha kwameaho ndi ya ndeme kha mbekanyamushumo dzo simelwaho mvelaphanḓa ya thangana ya murole kha u tinya ndovhololo kana phandekanyo ya dzitshumelo. Tsumbo, Mihasho ya zwa Mutakalo, Mveledziso ya zwa Matshilisano, Mishumo na Pfunzo i ḓo ita vhungoho ha uri ndivho ya mvelaphanḓa kwayo ya vhathu vhaṱuku i a swikelelwa.
Idzi tsumbamaitele dza phoḽisi dzi dzinginya/humbudza nḓila dzo fhambanaho dza u khwinisa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vha thangana ya murole na vhaswa. Izwi zwi sika mutheo une nga khawo Mihasho ya Mutakalo ya Mavunḓu ya nga pulana na u kovhekanya zwiko u swikelela ṱhoḓea dza vhathu vhaṱuku. Tsumbamaitele dza phoḽisi ya vunḓu dzi tea u kona u vhona zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwo tiwaho, maanḓa, vhuṱudzeṱudze na zwikhala zwa vha thangana ya murole na vhaswa ngomu kha masia avho, fhedzi ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele dza phoḽisi ya Lushaka.
tshipiḓa TSHA VHUVHILI
Ḓivhani THEO YA MILAYO yaṋu, DZIPFANELO NA vhuḓifhinduleli
Thangana ya murole na vhaswa vha tea u ḓivha na u pfesesa pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli, muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhilaela na u ita mbilo ya pfaro kwayo.
Khethekanyo iyi i lavhelesa miṅwe milayo, nyito na nzulele dzi tsireledzaho pfanelo na mutakalo wa thangana ya murole na vhaswa.
(Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, wa1996: Ndi thikho ya mutheo wa mulayo. Mulayotewa* ndi mulayo wa nṱhesa wa shango. Milayo yoṱhe i tea u livhana na Mulayotewa. Ndi zwa ndeme u ḓivha pfanelo dza vhathu vhoṱhe hu songo sedzwa vhukale, muvhala, lushaka kana lutendo. Pfanelo dza mutheo dzi tea u khwaṱhisedzwa na u nekedzwa. Izwi zwi katela pfanelo dza zwiḽiwa, pfunzo, tsireledzo ya vhapo na tswikelelo kha zwa ndondolamutakalo.
(Afrika Tshipembe ndi musaini wa thendelano kha Buthano ḽa Dzitshaka Mbumbano; zwenezwo, Afurika Tshipembe ḓi tea u tevhela makumedzwa a Buthano a tshimbilelanaho na zwa Mutakalo na mvelaphanḓa ya vha thangana ya murole.
Mitheo i tevhelaho ya zwa milayo, phoḽisi na thendelano yo .ivhofha/.i.walisa:
Buthano ḽa Dzitshaka Mbumbano kha Pfanelo dza Vhana Afurika Tshipembe na Mbekanyamushumo ya Nyito dza Lushaka dza Vhana Afurika Tshipembe.
* Thendelonzwiwa ya Afurika kha Pfanelo na Vhulondavhana
* Milayo i langaho kutshimbidzele (Protocol) kwa zwa Mutakalo kha SADEC
* nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko kha Sisiṱeme ya Mutakalo Afurika Tshipembe
Nga tshumisano na vhaṅwe vhafaramikovhe, Mihasho ya Muvhuso, Madzangano a vhapo, Madzangano a zwa lutendo na a si a muvhuso, zwo vho ḓo konadzea nga kha nzudzanyo dzo .anganelanwaho u sumbedza vhuḓikumedzeli kha zwa pfanelo dza vhana.
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u khwinifhadza thuso ya zwa mishonga yo teaho na maimo a mutakalo a vhana na vhaswa nga u bveledza dziphoḽisi dzi konisaho, na u sika vhupo vhu tikedzaho.
(Milayo yo redzwaho (khouthiwaho) kha tsumbamaitele dza phoḽisi ya zwa Mutakalo wa Thangana ya Murole na Vhaswa i sedza kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mutakalo na tsireledzo ya vhana na vhaswa.
* Mulayo wa zwa Mutakalo, wa 1977, Mulayo wa vhu 78 wa 1977: Mulayo u vhonela phanḓa nḓisedzo yo tsireledzo ya ndondolamutakalo kha oṱhe masia a muvhuso. Zwa zwino Mulayotibe wa zwa Mutakalo wa Lushaka wo dzhena vhuimoni ha Mulayo uyu.
* Mulayo wa Ndondolo ya Vhana, wa 1983 (Mulayo wa vhu 74 wa 1983): Mulayo uyu u sedza hafhu thendelo ya zwa mishonga na ya u ita muaro, i itwaho nga vhathu vha miṅwaha ya 14 na 18 nga u tevhekana ngauralo.
NB: Musidzana wa miṅwaha ya 14 a nga ḓea thendelo ya malugana na ṱhoḓea dzawe dza zwa ndondolo ya mutakalo, nga n.ani ha ya muaro wawe ene mune. Fhedzi-ha, a nga nea thendelo ya u itwa ha muaro wa ṅwana wawe. Muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya nga fhasi ha 18 u tea u wana thendelo ya muunḓi kana mubebi wawe malugana na u itwa muaro. Nga tshifhinga tsha shishi kha muthu muṱuku, hu tea u itwa tsheo ya tshipentshela arali hu tshi nga vha na ṱhoḓea ya zwa mishonga kana ya u ita muaro.
* Mulayo wa Zwikambi, wa 1989 (Mulayo wa vhu 27 wa 1989): Mulayo u zwi vhea khagala uri ndi u pfuka mulayo u rengisela kana u nekedza tshikambi muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya nga fhasi ha 18. Zwi dovha zwa vha u pfuka mulayo u thola muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya nga fhasi ha 18 kha u rengisa na u nekedza zwikambi.
* Mulayo wa Khetho ya u Pwasha Thumbu wa 1996, (Mulayo wa vhu 92 wa 1996): Mulayo uyu u ita mbetshelwa kha vhafumakadzi vha vhukale vhuṅwe na vhuṅwe ya u swikelela tshumelo dza u pwasha thumbu, arali zwi tshi ṱoḓea. Hone-ha, muthu muṱuku o ḓihwalaho u eletshedzwa u kwama vhabebi, vhaunḓi kana miraḓo ya muṱa,
A hu na thendelo i ṱoḓeaho kha vhafumakadzi vho ambiwaho ngavho kha CTOP vha re nga fhasi ha miṅwaha ya 18.
* Mulayo wa u fhelisa mbebo, wa 1998 (Mulayo 44 wa vhu 1998): A hu na muthu na muthihi ane a thivhelwa u fhelisa mbebo yawe arali onoyo muthu a kha vhuimo ha u ḓea thendelo nahone a na miṅwaha ine ya vha nga nṱha ha 18. U fhelisa mbebo hu nga itiwa arali muthu a na miṅwaha ya nga fhasi ha 18 nga zwiitisi zwi tevhelaho:
* Mutakalo wawe muvhilini u tshi nga vha khomboni arali muaro wa sa itwa
* Arali mubebi, vhamu.ani/mufarakani, muunḓi kana mufunzi vha nga ḓea thendelo ya nyito iyo.
* Arali hu u sa takala maluvhini kana muhumbuloni, phane.e ya vhakonesi i nga ḓea thendelo ya uri muaro u itiwe.
* Arali hu si na dziṅwe nḓila dzo tsireledzeaho dza u thivhela mbebo nga n.ani ha u fhelisa mbebo.
* Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho, wa 1998 (Mulayo wa vhu 113 wa 1998): Mulayo u ita mbetshelwa ya pfanelo ya u ṱoḓa dzilafho nga n.ani ha u sedza muṋe wa Pfariso ya zwa Mishonga. Fhedzi-ha, muṋe wa Pfariso ya zwa Mishonga u ḓo ḓivha nga murahu nga ha dzilafho ḓo no nekedzwaho uyo/avho vha re nga fhasi hawe, musi a tshi rumelwa akhaunthu malugana na zwenezwo.
* Mulayo wa Dzikhakhathi dza miṱani, wa 1998 (Mulayo wa vhu 116 wa 1998) Mulayo uyu u tsireledza vho pfiswaho vhuṱungu nga kha dzikhakhathi dza miṱani. O pfiswaho vhuṱungu, ane a nga vha munna, mufumakadzi kana ṅwana, a nga hwelela mulandu wa vhugevhenga malugana na mutambudzi.
Dzikhakhathi dza miṱani dzi katela thambudzo ya muvhilini, vhudzekani, u seṅwa, muhumbulo na zwa ikonomi, zwi tshi katela vhushushedzi na u tovhola. Muthu muṅwe na muṅwe u tea u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo naho hu kha mubebi, muunḓi kana muṅwe muthu a siho. Mulayo uyu u tsireledza kha vhushushedzi hayani kana khothe.
* Mishini na MBONELAPHANḒA zwa Muhasho wa zwa Mutakalo: Muhashoni hu na Ndangulo ya: Zwa Mutakalo wa vhana na Vhaswa, yo khethekanywaho ya bva yuniti dza 3. iṅwe ya yuniti idzi ndi Ndangulo.hukhu: Zwa Mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya murole, i re na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole.
MBONELAPHANḒA ya Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka: U ita vhungoho ha uri vhoṱhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha kona u swikelela ndondolamutakalo i swikeleleaho ya maimo a nṱha.
Mishini: U katela ndivho ya u khwinisa nga nḓila yo fhelelaho, tshiimo tsha mutakalo wa vhathu vhoṱhe, ho katelwa vhaswa na vha thangana ya murole vha Afurika Tshipembe. Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka u ranga phanḓa na u dededza sekithara ya zwa Mutakalo nga kha phuromotha na u lavhelesa zwa mutakalo. Uri ndondolamutakalo i shume, hu tevhelwa kuitele kwa u ṱhogomela kwa ndeme musi hu tshi nekedzwa ndondolo.
* phoḽisi ya Lushaka ya Vhaswa (NYP): NYP ndi mutheo wo bveledzwaho nga Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka kha mvelaphanḓa ya vhaswa Afurika Tshipembe yoṱhe. Tsumbamaitele dza phoḽisi ya Vhaswa na Thangana ya Murole dzi tea u tshimbilelana na phoḽisi ya Lushaka ya Vhaswa.
Idzi tsumbamaitele dza phoḽisi dzo livhiswa kha zwigwada zwa malo:
o Vhafumakadzi vhaṱuku
o Vhanna na vhafumakadzi vhaṱuku vha sa shumiho
o Vhanna na vhafumakadzi vhaṱuku vha si ho tshikoloni
o Vhanna na vhafumakadzi vhaṱuku vha mahayani
o Vhomme vha re dzithangana dza murole
o Vhaswa vha vha dzulaho kana vha shumaho zwiṱaraṱani
o Vhanna na vhafumakadzi vhaṱuku vha re na HIV na AIDS
o Vhafumakadzi na vhanna vhaṱuku vha re khomboni kha masia a zwa ikonomi na zwa matshilisano kana vha shelaho mulenzhe kha zwa mikhwa mivhi ine i nga vhea matshilo avho khomboni.
phoḽisi ya Vhaswa ya Lushaka i vhona ndeme ya u londa ṱhoḓea dza zwa Mutakalo dza vhathu vhaṱuku vha Afurika Tshipembe nga kha mbekanyamushumo dzi tevhelaho:
o Nyito dza zwa Mutakalo wa vhaswa dza Lushaka
o Mbekanyamushumo ya AIDS ya Vhaswa vha Afurika Tshipembe
o U vhifha muvhilini ha vhaswa na kudzhenele kwa tshikolo.
tshipiḓa TSHA VHURARU
Khethekanyo ya 1
ṱhalukanyo dzi dededzaho Thangana ya murole na Vhaswa
Milayo ya u dededza i tea u vha fhethu ha u ranga kha u bveledza mbekanyamushumo dza u dzhenelela dzi katelaho vhoṱhe nahone dzi sa khethululi. Nzudzanyamaitele dza u dzhenelela dzi tea u bveledzwa u itela u fhungudza dzikhaedu dzine vhaswa vha ṱangana nadzo. Hu na ṱhalukanyo dzi dededzaho dza rathi dzi ḓeaho sia kha masia a mveledziso ya mutakalo wa vhaswa ane a tea u sedzwa.
1. Mveledziso ya vhaswa ndi mutheo wa u thivhela thaidzo dza zwa mutakalo
Thangana ya Murole na Vhaswa vha tea u farwa nga nḓila yo fhelelaho, vhukoni havho ha kwao na vhuḓifari zwi tea u khwiniswa/bveledzwa, ho sedzwa kutshilele kwavho nga vhuḓalo.
Mveledziso ya mutakalo na thivhelo ya Malwadze zwi tea u ṱuṱuwedza Mveledziso kwayo ya Vhaswa. Mbekanyamushumo dza Mutakalo dzi tea u simiwa u itela u lwa na thaidzo dza mutakalo phanḓa ha musi dzi tshi thoma kana u vhea mutakalo wa thangana ya murole na Vhaswa khomboni.
Vhuswa ndi tshifhinga tsha zwikhala na fulufhelo, ndi zwa ndeme u ṱuṱuwedza vhu.ibveledzisi havhuḓi. Ndivho a yo ngo tea u vha kha zwa mutakalo fhedzi, i tea u vha kha zwoṱhe zwiteṅwa zwa vhutshilo ha vhaswa. Izwi zwi katela na vhadzulapo, vhushaka, vhuḓimvumvusi, tshikolo, mushumo kana u tholiwa, vhugevhenga na vhushai. Vhaswa vha tea u vha.iwa/dededzwa nga nḓila yone na u sa sedza fhedzi kha thaidzo dzine vha nga ṱangana nadzo.
NDoH i shumisana na na dziNGO na CBO dzo fhambanaho fuloni ḽa u lavhelesa ṱhoḓea dza zwa mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
Tsumbo, mbekanyamushumo dza vhukoni ha zwa vhutshilo dzine dza konisa vhaswa u thusa u ri vha vhe na vhuḓifulufheli na u kona u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha vhupo ho tsireledzeaho na vhu tikedzaho hafhu vhu ṱuṱuwedzaho vhushaka havhuḓi vhukati ha vhaluwa na vhaswa.
2.	Thaidzo dzi na midzi/ kana vhubvo vhu fanaho hafhu hu na vhushaka vhukati hadzo
Thaidzo dza zwa Mutakalo dza Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa dzo ṱoḓou vha na vhushaka, u dzhenelela kha mikhwa i si yavhuḓi zwi ita uri hu vhe na miṅwe mikhwa i si yavhuḓi. Mikhwa yo fhambanaho i na zwivhangi zwi fanaho zwine zwa vha zwavhuḓi kha miṅwe mikhwa ya khombo.
Mikhwa ya khombo ndi mini? Ndi nyito ine ya itwa nga muthu nga n.ani ha u vha na vhuḓifhinduleli, vhune ha vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi mutakaloni wawe.
Zwiwo zwa mikhwa i re khombo zwi bulwa vhege nga vhege kha dzigurannḓa dzapo, tsumbo, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, zwiwo zwa dzikhakhathi vhukati ha vha thangana ya murole na Vhaswa. U shaya mutakalo na vhuludu zwi nga ita uri muthu a shumise zwidzidzivhadzi uri a shavhele u shaya mutakalo hawe. U ṱoḓa tshelede ya u renga zwidzidzivhadzi zwi nga ita uri vhaswa vha dzhene kha mikhwa ya vhugevhenga. Vhafumakadzi vhaṱuku vha dzhenaho kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho uri vha wane tshelede nga ṅwambo wa vhushai, vha nga ḓihwala kana vha kavhiwa nga dzi STI na HIV.
U vha muṱuku ndi tshifhinga tsha u tshenzhela hafhu. Vhaswa vha ṱoḓa u ḓiimisa nga vhoṱhe na u tandula ḽifhasi. Vhunzhi ha vhaswa vha lingedza zwidzidzivhadzi, zwa vhudzekani, zwikambi na mafola; tshiṅwe tshifhinga ndi mafhungo a u takalesa kana mutsiko wa dzithanga. Vhaswa vha khomboni a si kanzhi vha tshi nga humbula nga mvelelo dza nyito dzavho kana u vhona khombo dza hone.
Vhaswa vha ṱoḓa u dededzwa nga nḓila yone, na u vha ṱuṱuwedza u tshila vhutshilo havhuḓi nga u vha dzhenisa kha nyito dza vhuḓimvumvusi na dziṅwe mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa. Vhuludu na u shaya zwa u ḓimvumvusa zwi nga ḓisa mikhwa ya khombo sa vhugevhenga, vhudzekani vhu songo tsireledzeaho, u nwa na zwiṅwe-vho.
3.	Vhuswa na Thangana ya murole ya vhaswa ndi zwifhinga zwa zwikhala na dzikhombo
Ndi zwifhinga zwine thangana ya murole na vhaswa vha aluwa muvhilini, kha zwa matshilisano na muyani. Mivhili yavho i vha yo lugela u beba vhana. Vha kona u thoma vhushaka ha nga nṋa ha miṋa ya havho. Vha kona u ḓiitela tsheo na dzikhetho dzine dza ḓea mbumbo ya vhumatshelo havho.
vhaṅwe vhathu vho thomaho u daha vha tshe vhaṱuku vha fhedzisela vha na khentsa nga murahu matshiloni avho. U lovha muthu a tshe muṱuku zwi nga vhangwa nga mikhwa i si yavhuḓi. Tsumbo: Vhaswa vha .idzhenisaho kha zwa zwikambi nga maanḓa vha fhedzisela vho litsha tshikolo, vha fhedza vha songo wana mushumo vha fhedzisela vha dziphuli dza zwikambi.
4.	Vhupo vhune muthu a tshila khaho vhu ṱuṱuwedza mikhwa: Vhaswa vha na mvuvhano na vhupo vhune vha tshila khaho. Vhupo vhune vha vha khaho vhu ḓea mbumbo mihumbulo na mikhwa yavho. Muzika, zwiambaro, kutshilele nzi zwine vha zwi vhona na u zwi tshenzela u mona navho. Vhathu vhane vha konana navho na vhone vha ḓea mbumbo ya mikhwa yavho.
Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha ano maḓuvha vha langwa nga vhupo ha mvelele na matshilisano vhu shandukaho nga u ṱavhanya. Tshifhinga tsha dzitshanduko hafhu tshi vha vhea kha maimo a khuḓano hune zwa sialala zwa ngalangala. Mvelele ya zwino ya vhaswa na zwe ya vha i zwone nga miṅwaha ya vho 1970 a i tsha fana nga ṅwambo wa tswikelelo na ṱhuṱhuwedzo ya midia. Arali vhaswa vha kha vhupo hune zwa matshilisano zwa nyadziwa, vha aluwa u vha vhaaluwa vha si na mikhwa yavhuḓi ya vhutshilo.
Tsumbo: Zwa dzigennge kha zwiṅwe zwitshavha zwo kalula nga maanḓa nga ṅwambo wa uri vhaswa vha vhupo honoho vha humbula uri ndi yone nḓila ya kutshilele.
5.	A si vhoṱhe vhaswa vha re khomboni nga nḓila i linganaho
Hu na ṱhoḓea nkene dza zwigwada zwo fhambanaho; zwo ralo, u dzhenelela hukene hu a ṱoḓea u itela u thasululana na thaidzo dzavho dza zwa mutakalo.
Vhaswa vha re na khaedu mivhilini na/kana mihumbuloni na vhone vha sedzana na mvelelo dzi fanaho hu sa sedzwi vhuholefhali havho. Vha sedzana na u thudzelwa thungo tshitshavhani. Vhuholefhali ho ḓiswaho nga dzikhakhathi, kutshilele ku si kwavhuḓi, nndwa, vhushai, u khuḓano ya mishonga, zwiteṅwa zwa vhupo,vhuholefhali ha ḓamuni kana ha dzidzhini.
Vhaswa vha re na vhuholefhali vha dovha hafhu u sedzana na nḓowelo dza sialala, u sa ḓifulufhela na samba ḽa zwa matshilisano. Ndondolamutakalo i songo linganaho i ṱahisa maimo kana vhuholefhali. Zwifhinga zwinzhi vha vha vha vhoṱhe, vha sa khou londolwa zwavhuḓi kana u vha khomboni ya u shengedzwa na u litshedzelwa. Vhushayahaya ha tshoṱhe, nga zwiitisi zwo fhambanaho, tsumbo, vhushai, u shengedzwa na dzikhakhathi.
Vhaswa avha vha shayaho mahaya a vha na zwiḽiwa, vhukhudo na pfunzo kana zwa u ṱamba na zwa mabunga.
Izwi zwi katela vhaswa vha:
* shayaho mahaya
* re na vhuholefhali ha muvhilini na muhumbuloni
* kavhiwaho na vha kwamiwaho nga HIV na AIDS.
* ṱhungu dzi si ho mulayoni
* zwisiwana
* vhomme vha re vhaswa vha si na vhafarisi
* vho shengedzwaho: nga zwa vhudzekani, muvhilini, muyani
* vhashumi vha zwa vhudzekani
* vhashumi vha vhana
Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa vha tshilaho na AIDS: ṱhoḓea ya vhupo havhuḓi, vhukhudo na pfushi dzo teaho. Dzilafho nga tshifhinga tsho teaho ḽa malwadze ane a sokou bvelela ndi zwa ndeme nga maanḓa. Thikhedzo na ndondolo. U ita zwa vhudzekani ho tsireledzeaho.
tshiṅwe tshigwada tsha vha re khomboni tshi vhumbwa nga avho vha dzulaho fhethu ha vhudzulo ho .anganelanwaho, vhaswa vho .i.etshedzaho kha zwa vhugevhenga, ṱhungu dzi siho mulayoni, zwisiwana, vho tambudzwaho, vhana vho laṱwaho, vhomme vha si na vhafarisi, vhashumi vha zwa vhudzekani na vhaswa vha tshilaho na AIDS.
zwoṱhe izwi zwigwada zwiṱuku zwa Vhaswa na thangana ya murole vha bvela phanḓa u vha khomboni hafhu nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha konaho. Vhana vha bvaho miṱani i shayaho na vhone vha vha khomboni. Kanzhi vha tshila nga fhasi ha tshilidzi tsha avho vha .ikonaho.
Vhaswa vha welaho nga fhasi ha zwigwada izwi vha bvela phanḓa u thudzelwa thungo musi zwikhala zwi tshi vha hone. Zwifhinga zwinzhi vhaswa vha re na vhuholefhali a vha koni u shumisa tshumelo na zwishumiswa zwine vhaṅwe vhathu vha kona u zwi swikelela.
6.	U dzhiela mbeu n.ha: Mishumo ya mbeu ndi nyito kana mishumo yoi ṋewaho vhathu u ya nga mbeu yavho. Hu na nḓowelo ya uri vhathu vha vhanna kana vha vhafumakadzi vha ita mishumo mikene fhedzi. Zwitshavha zwi tendaho kha vhurangaphan.a/vhuhulwane ha vhanna fhedzi (patriachal) zwi nyadza vhafumakadzi. nḓowelo dza matshilisano dza uri vhafumakadzi ndi vhalanda vha vhanna, kha zwa matshilisano, zwa sialala na mvelele.
Kanzhi vhasidzanyana vha dziṅwa zwikhala zwi fanaho zwa pfunzo; vha nga vha na vhuḓifhinduleli vhunzhi ha muṱani u fhira vhatukana. U shaea ha zwiko zwa ikonomi na u ṋewa maanḓa ha vhafumakadzi, zwi nga ita uri vhafumakadzi vha shengedziwe nga zwa vhudzekani na u sa farwa zwavhuḓi. U fhira afho, vhasidzana vha kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani, hafhu nga murahu ndi musidzanyana ane a sala na muhwalo muhulwane wa u vha muvhilini a tshe muswa. Pfanelo dza zwa vhudzekani na dzone ndi dza ndeme, u tendela vhasidzana u .iambela-vho uri hu shumiswe dzikhondomu. Mutsiko wa dzithanga u ita uri vha dzhenelele kha mikhwa ya khombo sa zwa dzigennge, tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi na mishumo ya vhugevhenga.
Ndavhalelo dza matshilisano dzi ṱuṱuwedza vhushaka ha vhafarisi vhanzhi u kona u sumbedza vhunna. Hafhu hu na maitele a mvelele a tshimbilelanaho na mbeu nkene a ṱalulaho kana a shonisaho vhaṅwe vhathu. Ndi zwa ndeme kha vhaiti vha mbekanyamushumo na dziphoḽisi u ṱuṱuwedza zwitshavha u fhelisa maitele a mvelele a pfisaho vhuṱungu nahone hu vhulungwe maitele a mvelele a shumiseaho o vhulungeaho. Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u ḓea maanḓa vhasidzana uri vha kone u ḓihumbulela na u sedzana na dzikhaedu dzi kwamanaho na zwa vhudzekani havho na mutakalo malugana na zwa mbebo.
Tsumbo, vhafumakadzi vha tea u farwa nga tshirunzi na ṱhonifho, hafhu vhukoni havho vhu tea u ṱanganedzwa kana u dzhielwa nṱha.
KHETHEKANYO YA 2
ZWITHU ZWA NDEME KHA ZWA MUTAKALO
Zwithu zwa ndeme kha zwa mutakalo zwi tea u sedzwa nga nḓila yo ṱanganelwaho nahone yo fhelelaho. Hu na thaidzo nnzhi dza zwa mutakalo, dzine dza nga kwama vhathu vha vhukale hoṱhe. Hafhu, hu na dziṅwe thaidzo dza mutakalo dzi kwamaho zwigwada zwa vhukale vhukene u fhira zwigwada zwa vhuṅwe vhukale, tsumbo, lugubo lu nga kwama vhana vhaṱuku nga maanḓa, ha marambo vhu nga kwama vhaaluwa; ngeno thaidzo dza miṱana dzi tshi nga kwama vhathu vha vhukale ha vhukati nga maanḓa. Nga nḓila i fanaho, hu na thaidzo dzine dza nga kwama vhaswa u fhira vhaṅwe. Ho waniwa masia a malo sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwine zwa kwama kwama vhaswa. Mutheo wa phoḽisi u na khethekanyo yo lavhelesanaho maitele a u dzhenelela. (kha vha sedze siaṱari ḽa 32) Thaidzo dzi a ṱaluswa kana u sumbedzwa, hafhu ḽiṅwalo ḓi sumbedza uri masia aya ndi a ndeme nga nḓila ifhio nahone ndi ngani ho tea u sedzwa masia aya malugana na vhaswa.
Zwithu zwa mutakalo zwa ndeme zwi livhana na Mavunḓu makene, zwo ralo, dzi ṱoḓa u dzhenelela ho teaho vunḓu ḽeneḽo u lavhelesana nadzo.
1.	Mutakalo kha zwa vhudzekani na zwa mbebo
ṱhoḓisiso dzi dzumbulula uri tshivhalo tshi hulwanenyana tsha vhatukana na vhasidzana vha thoma zwa vhudzekani kha miṅwaha ya vhukati ha vhuswa havho. Tshenzhemo nnzhi dza zwa vhudzekani kha vhaswa dzi vha hone nga khombekhombe. vhaṅwe vha vhasidzana vhe vha dzhenelela zwa vhudzekani nga u ṱavhanya vho vha vho kombetshedzwa nga vhatukana kana vhatukana vho kombetshedzwa nga vhasidzana. vhaṅwe vhasidzanyana vha kombetshedzwa nga vhushai u ri vha ḽone tshelede nga kha u dzhenelela kha zwa vhudzekani.
Mvelelo dza u shaya nḓivho kha mutakalo wa zwa vhudzekani na wa zwa mbebo (SRH)
* U vhifha muvhilini hu sa ṱoḓeiho
* U pwasha thumbu
* U kavhiwa nga malwadze a u fhirela nga kha vhudzekani, hu tshi katelwa u kavhiwa nga HIV
Ndi zwa ndeme uri tshumelo ya zwa mutakalo dzi sedzane na ṱhoḓea dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. Tshumelo dza zwa mutakalo dzo fhambanaho dzo ḓivhadziwa u itela u khwaṱhisedza u vha hone kana u wanala na u swikelelea ha SRH u khwinisa khwaḽithi ya matshilo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa. phoḽisi i katela mafhungo nga ha mveledziso ya zwa vhudzekani, zwa mbeu, khetho dza u thivhela mbembo, tshumelo dza u pwasha thumbu, u vhifha muvhilini ha vhaswa na khombo dza hone. Hu ombedzelwa kha thivhelo ya HIV na dziSTI, u lenga u ita zwa vhudzekani nga ndivho ya u fhungudza dziSTI, u kavhiwa nga HIV na u vhifha muvhili ha vhaswa kha vha miṅwaha ya 15 u swika 24. nḓivho, mikhwa na vhuḓifari ha vhaswa zwi ṱuṱuwedza kuvhonele kwavho kwa SRH.
2.	Mutakalo muhumbuloni
Tshumelo dza zwa mutakalo a dzi na zwiko zwo teaho u londola thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa. Zwa mutakalo muhumbuloni zwo vhonwa sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo kha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
Thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya Murole ya vhaswa dzi vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho, tsumbo, u phaḓalala ha vhushai na u thithisea ha miṋa. Mutsiko wa muhumbulo na u ḓivhulaha ha vhaswa ndi thaidzo khulwanesa dza zwa mutakalo muhumbuloni, hafhu ndi tshone tshiitisi tsha vhuvhili tsha dzimpfu dza vhaswa nga murahu ha dzikhombo.
zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwi livhisaho kha u sa dzika muhumbuloni ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwo kwamiwa kha tsumbamaitele ya phoḽisi, Hone-ha, ṱhoḓea dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa dzi tea u sedzwa u itela u fhungudza mvelelo mmbi dza malwadze a muhumbulo kha tshiimo tsha zwa ikonomi na zwa matshilisano tsha vhaswa.
Hu na tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo dzi si gathi dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa zwi.irikini. Ndi Mavunḓu a rathi fhedzi a tikedzaho tshumelo, hafhu tshumelo idzi a dzi swikelelei kha vhaswa vhanzhi, nga maanḓa vha re fhethu ha mahayani na ho thudzelwaho thungo.
* Nga ṅwambo wa u shaea ha mazhendedzi a rumelaho, tshumelo dza zwa mutakalo wa mihumbulo dzi thungo na thungo, hafhu hu na vhukoni vhu si gathi ha u lavhelesana na zwa mutakalo wa muhumbulo kha maimo a ndeme a ndondolamutakalo.
Mvelelo dza thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni
Mvelelo dza thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dzi katela:
* mvelaphanḓa yo siwaneaho kha zwa pfunzo kana u litsha tshikolo
* U khakhisea ha miṋa
* Arali ha sa lafhiwa zwone vhuṱukuni, hu nga vha na khonadzeo khulwne ya idzo thaidzo musi muthu o no aluwa.
* Mvelelo dzi si dzavhuḓi dza zwa ikonomi (kha miṋa na tshitshavha)
3.	Dzikhakhathi na u shengedzwa
Zwi ambwa nga hazwo sa mafuvhalo a ḓaho ho .iimiselwa. dziṅwe ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri dzikhakhathi ndi tshithu tsho ḓalaho matshiloni a vhaswa vhanzhi vha SA.
* Dzikhakhathi ndi tshiitisi tsha ndeme tsha malwadze na dzimpfu kha vhaswa. Vhanna vha khomboni nga maanḓa ya dzikhakhathi hone vhafumakadzi vha khomboni nga maanḓa ya u shengedzwa nga kha vhudzekani.
U shengedza nga u rwa ndi tshiitisi tshihulwane tsha dzimpfu dza vhaswa vha vharema na makha.adi vha miṅwaha ya 15-19. dziṅwe ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri khakhathi dzi vhesa hone matshiloni a vhaswa.
Zwivhangi zwa dzikhakhathi zwi nga ṱalukanyea nga kha masia mararu: mupondwa, zhendedzi na vhupo: zwiteṅwa zwa mupondwa zwi katela vhukale, mbeu, maanḓa muvhilini, u ḓidzhiela fhasi kana u ḓinyadza, mutsiko wa dzithanga, u shaya vhukoni ha zwa vhudavhidzani, tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi, na u shaya nḓivho.
* zwiteṅwa zwa zhendedzi zwone zwi katela tswikelelo kha zwihali sa phanga na zwigidi.
* Zwa vhupo zwone zwi katela u sa konḓelelana kha zwa poḽotiki, khuḓano kana vhushaya vhudziki; tshiṱalula u ya nga mbeu kana lushaka; midia, vhupholisa vhu sa fushi, u shaya ndango ya zwihali, maimo a si avhuḓi a zwa matshilisano o kalulaho sa u shaya mishumo, vhashumi vha dzi.hun.u na dzinndwa.
Mvelelo dza dzikhakhathi
* Dzikhakhathi na vhugevhenga ha dzikhakhathi zwi na mvelelo dza zwenezwo kha mutakalo wa muvhili na muhumbulo wa vhaswa.
* Dzikhakhathi dzi beba dzikhakhathi ? zwi nga sika tshitendeledzi tsha dzikhakhathi tshitshavhani na miṱani, vhukati ha zwigwada (tsumbo, dzikhakhathi dza dzigennge), kana u bva murafhoni muṅwe u ya kha muṅwe.
* Vhapondwa vha dzikhakhathi kanzhi vha tambudzwa nga nyofho nga murahu. Izwi zwi vhidzwa mutsiko wa nga murahu ha u pfa/pfiswa vhuṱungu zwi ḓaho nga murahu ha nyofho khulu, vhushaya thuso, miloro i shushaho na malalamavhi/u sa dzika malaloni hu sa fheli na u shaya vhuḓifulufheli.
4.	Mafuvhalo a si a kholekhole
Itshi ndi tshiṅwe tsha zwiitisi tshihulwane tsha dzimpfu kha vhaswa shangoni yoṱhe.
* Dzikhombo dza magondoni ndi tshone tshiitisi tsho ḓoweleaho tsha dzimpfu dza vhaswa vha miṅwaha ya 11-14 Afurika Tshipembe.
* Mikhwa i ḓisaho khombo: zwikambi, khanabisi, bravado, na zwiṅwe.
* dziṅwe tsumbo dzi re n.ha: u ḽa mulimo, u swa na u rubisa.
5.	Tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi
Afha hu ambiwa zwidzidzivhadzi, tshumiso ya zwikambi, mafola na mvelelo dza hone. Zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni, sa khanabisi, man.irakisi na khokheini zwi khou anda Afurika Tshipembe nga mulandu wa u endedzwa ha zwidzidzivhadzi ha dzitshakha.
* Vhaswa vha khomboni ya mvelelo mmbi dza tshumiso ya zwidzidzivhadzi. Vha vha khomboni ya u vha phuli dzazwo nga murahu. Zwidzidzivhadzi zwitete sa khanabisi zwi nga ita uri muthu a tevhele zwidzidzivhadzi zwo dziaho zwi mu itaho phuli yazwo. Zwikambi na mafola kanzhi zwi shumiswa nga nḓila mmbi nga vhaswa.
* Tshivhalo tsha tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi ndi tshihulwane kha vhanna hafhu tshi dovha tsha engedzedzea na miṅwaha kana gireidi tshikoloni.
Mvelelo ya tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi
Kanzhi zwi ḓisumbedza musi muthu o no aluwa. Vhaswa vha khomboni ya u kwamea zwa tshifhinganyana ngauri vha:
* Vha na khon.elelo ṱhukhu nga ṅwambo wa u vha na muvhili muṱuku.
* U sa vha na tshenzhemo na mvelelo dza zwidzidzivhadzi. Khombo dza tshifhinganyana dzi katela:
* vhu.ifari/vhu.idzivhisi ha fhasi (vhudzekani vhu songo tsireledzeaho nga mulandu wa u sa kona u ḓiambela kana u .ivhetshela mikano, kana u ḓikhethela muthu ane wa nga ita nae zwa vhudzekani).
* Dzi STI; u vhifha muvhilini na HIV
* Mafuvhalo na dzimpfu dzi vhangwaho nga khombo dza magondoni na u nga u rwiwa
* U shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila yo kalulaho, u ṱoḓa u ḓivhulaha na u sa shuma zwavhuḓi kha zwa tshikolo kana u litsha tshikolo.
* U dzhenelela kha zwa u rengisa zwidzidzivhadzi
* U vha khomboni ya u kavhiwa nga HIV nga ṅwambo wa u shumisa ṋeleṱe yo no shumiswaho nga muṅwe.
* Mvelelo dza u daha, tshumiso ya zwikambi i sa fhidzi, u sa kona u konḓelela mushumoni, dzikhakhathi, na zwiṅwe.
* U sa bebea zwavhuḓi ha vhana nga ṅwambo wa tshumiso ya zwikambi nga mme o ḓihwalaho
* Murengiselano wa zwa vhudzekani u itela u fusha n.owelo/vhupuli ha zwidzidzivhadzi.
6.	Pfushi
Vhushayapfushi ho ṱoḓisiswa zwavhuḓi nahone vhu nṱhesa kha vhana vha Afurika Tshipembe. ṱhoḓisiso ṱhukhu dzo itwa kha vhaswa. Vhushayapfushi vhu shela mulenzhe kha mutakalo u si wavhuḓi na dzimpfu u fhirisa zwiṅwe zwiitisi. Vhana vha sa wani pfushi dzavhuḓi, vha shayaho pfushi dzo fhambanaho, kanzhi a vha aluwi zwavhuḓi. Vhushayapfushi vhu na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha nyaluwo kha vhuswa. Izwi ndi nga ṅwambo wa vhushai, u sa vha hone ha zwiḽiwa zwitete zwavhuḓi. U ḽesa swigiri, zwiḽiwa zwa mitshini, zwa mapfura manzhi na zwi si na pfushi zwi ita uri hu vhe na vhushayapfushi.
Izwi zwi nga vhanga u khwaṱhesa ha muvhili na dziṅwe thaidzo musi vha tshi aluwa, nyimele ya malwadze a sa fholi, tsumbo, mutsiko wa muhumbulo, vhulwadze ha swigiri na ha mbilu.
* U shaea ha ayoni na fo.ieti ndi thaidzo dzo ḓoweleaho kha vhaswa vha mirafho yoṱhe Afurika Tshipembe.
* Vhushayapfushi na .hauluwo ya malofha zwi shela mulenzhe kha dzithaidzo dza musi muthu a muvhilini, dza u beba na u lovha nga tshifhinga tsha mbebo.
* .hauluwo ya malofha zwi elana na tshileme tshiṱuku nga tshifhinga tsha mbebo na u vhofholowa tshifhinga tshi sa athu swika kha Vhaswa na Thangana ya murole ya vhaswa.
Mvelelo dza mufusho u si kwao
* U bebiwa ha vhana vha re na tshileme tsha fhasi
* U aluwa nga muvhili muṱuku
* U aluwa nga nḓila i songo ḓoweleaho
* U khwa.hesa/u vha na muvhili muhulwane
* Malwadze a kutshilele: Mutsiko wa muhumbulo, malwadze a swigiri na a mbilu
* Malwadze a wanalaho nga tshifhinga tsha musi muthu e muvhilini
7.	U sa vha ngonani ha dzidzhini
Nyimele dzo ḓoweleaho ndi dza vhua.ibinizimu na mvelelo dzayo kha zwa matshilisano na mihumbuloni, vhuheḓana muvhilini ha ṅwana ho vhangwaho nge mme a nwa zwikambi e muvhilini na pfunzo kha vhasidzanyana. Hu na mugaganyo wa uri muthihi kha vhathu vha 40 u bebwa a so ngo fhelela, hafhu muthihi kha vha fumi u kwamea nga nyimele ya dzidzhini.
* Nyimele dzi re na mvelelo khulwane nahone i si yavhuḓi matshiloni a vhaswa dzi katela u sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili, vhua.ibinizimu, u sa fhelela muhumbuloni, thaidzo ya misipha i sa khwa.heliho, u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha ṅwana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo na u kukumuwa ha dzifaiburoni.
Mvelelo dza u shaya pfunzo ya zwa mutakalo kha zwa dzidzhini na ndondolo ya mutheo
* U sa vha hone ha ngeletshedzo ya zwa dzidzhini na ndondolo ya phanḓa ha musi muthu a tshi vhofholowa zwine zwa nga shela mulenzhe kha thivhelo; u sa vha hone ha pfunzo dza u konḓelela nyimele nkene dza zwa dzidzhini.
* Muhwalo wa nyengedzedzo kha vha.eandondolo; u sa vha hone ha tshumelo dza vhulondavhathu/matshilisano zwi bvela phanḓa u bveledza mutengelele wa vhushai
* A.ibinizimu i nga ita uri hu songo vha na u tshilisana na dzithanga.
* More serious reactions persist as post traumatic dzisorder
* Tsumbadwadze dzi bvelaho phanḓa dzi nga khakhisa mveledziso ya vhaswa.
* U sa fhelela muhumbuloni na dziṅwe thaidzo dzi tshimbilelanaho nazwo zwi nga kwama vhukoni ha mvuvhano ya matshilisano.
* U sa fhelela ha tshubu ya mutshilitshili na thaidzo ya misipha i sa khwa.heliho zwi nga itisa uri hu vhe na thaidzo ya u sa kona u tshimbila zwavhuḓi; u kukumuwa ha dzifaiburoni na u bva malofha hu sa fhidzi kanzhi hu fhirelaho u bva kha mme u ya kha ṅwana wa mutukana nga tshifhinga tsha mbebo zwi nga fhungudza u dzhenelela kha mishumo ya maanḓa.
8.	Mutakalo wa mulomoni
Mutakalo wa mulomoni Afurika Tshipembe u fhasi.
* 90% ya mbalo ya vhathu i kwamea nga malwadze a mulomoni, ane a vha, u sina ha mano, vhulwadze ha marinini.
* zwiteṅwa zwi kwamaho mutakalo wa mulomoni zwi katela u shaya maḓi a re na fuloraidi, u shaya mafhungo na nḓivho ya ndeme ya tsiradwadze ya mulomoni yavhuḓi, u sa swikelelea kana u ḓura ha tshumelo dza mutakalo wa mulomoni, u kovhekana nga nḓila i sa lingani ya tshumelo dza zwa mutakalo wa mulomoni, u sa kona u ṱanganya mbekanyamushumo dza zwa mutakalo wa mulomoni na ndondolamutakalo ya ndeme, u shaea ha zwiko vhuponi ha mahayani.
* U sina ha mano ho ḓowelea kha vhoṱhe vhadzuli vha Afurika Tshipembe. ṱhoḓea dza dzilafho dzi songo swikelelwaho nga maanḓa kha zwitshavha zwa Vharema na Makha.adi nga ṅwambo wa tshumelo dza mutakalo wa mulomoni dzi sa swikelelei hafhu dzi ḓuraho, na khovhekano i sa lingani ya tshumelo dza mutakalo wa mulomo.
Mvelelo dza Mutakalo wa mulomoni u si wavhuḓi
Mutakalo wa mulomoni u si wavhuḓi zwi ḓisa vhuṱungu, u sa kona u ḽa zwine zwa nga vhanga pfusho i si yavhuḓi na samba ḓivhi tshitshavhani nga ṅwambo wa muya u si wavhuḓi u bvaho mulomoni na mbonalo i si yavhuḓi.
Zwithu zwa ndeme zwa mutakalo
Yuniti i kwameaho
Nomboro ya vhukwamani
Mutakalo wa zwa vhudzekani na mbebo
Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa
Mutakalo
HIV na AIDS
Mutakalo wa Vhafumakadzi
012 312 0199
012 312 0198
012 312 0148
012 312 0201
Mutakalo wa maluvhi
Dzikhakhathi na u shengedzwa
Mafuvhalo a khole na a si a khole
Tshumiso ya zwidzidzivhadzi
Mutakalo wa maluvhi na tshumiso ya zwidzidzivhadzi
Ndivho ya zwa mbeu
012 312 0480
012 312 0478
012 312 0477
Mufusho
Zwa dzidzhini
Mufusho
Zwa dzidzhini vhathuni
012 3120043/0063
012 312 0192
012 312 0190
Mutakalo wa mulomo
Mutakalo wa mulomo
012 312 0035

KHETHEKANYO YA 3
MAITELE A U DZHENELELA NGA U ANGAREDZA
Khethekanyo i katela nyito dzo themendelwaho, dzine madzangano na zwitshavha vha nga dzi ita u lavhelesana na khaedu dzo dodombedzwaho afho nṱha.
Maitele a tea u lwela u katela zwigwada zwoṱhe zwiṱuku. Zwigwada zwe zwa vha zwo litshedzelwa thungo zwi songo sedzwaho zwi tea u thoṅwa ngazwo musi hu tshi thoma u shumiswa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo. vhaitaphoḽisi na vhalangi vha dzimbekanyamushumo vha tea u ambela vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha re fhethu ho khetheaho vho khwa.hisa.
1.	U bveledza vhupo ho tsiredzeaho na vhu tikedzanaho
Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa vha na vhushaka na miṋa, vhaṅwe vhaaluwa nga nnḓa ha miṋa yavho na dzikhonani. Hafhu zwi nga ha u sika vhupo ho tsireledzeaho hune vhaswa nga ḓimvumvusa hone. nḓowelo ya matshilisano na nyito ya mvelele zwina ṱhuṱhuwedzo kha mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya Vhaswa. Midia nga u angaredza ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u phaḓaladza mafhungo a ndeme. U swikelelea ha zwikhala zwa ndeme na zwiko tshitshavhani ndi zwa ndeme.
Vhupo vhu nga vha ho tsireledzeaho na vhu tikedzanaho arali ṱhoḓea dzi tevhelaho na zwiko zwi nga vha hone:
* U vha hone ha zwikhala zwa pfunzo u vhumba vhumatshelo ha khwine ha Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
* U vha hone na phaḓaladzo i leluwaho ya dzikhondomu.
* U swikelelea ha ndondolamutakalo i sa ḓuri nahone ya khwaḽithi kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi.
* U ṋetshedzwa ha zwiimiswa kana tshomedzo dzo linganelaho dza mitambo na vhuḓimvumvusi zwitshavhani.
* U shumiswa ha dziphoḽisi dzi katelaho milayo i tshimbilelanaho na zwa mutakalo wa Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa.
2.	U ṋetshedzwa ha Mafhungo
U ḓea mafhungo nga kha kha ngudo dza zwa mutakalo kana mafulo a u tsivhudza nga ha zwithu zwo teaho zwine zwa ita uri hu vhe na mveledziso ya vhaswa, zwi a thusa.
U wana mafhungo o teaho zwi thusa muthu uri a kone u ita khetho nga murahu ha u wana nḓivho na u ita tsheo dzone. Zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u vha maimoni a u ḓea vhaswa mafhungo kana tsivhudzo musi vha tshi i ṱoḓa. matheriaḽa a mafhungo, vhudavhidzani na pfunzo (IEC) a tea u wanala nga nḓila dzoṱhe uri vhaswa vha kone u sedza khao arali hu na Ṱhoḓea:
U wanala ha matheriaḽa a mafhungo na IEC kha zwi tevhelaho ndi zwa ndeme:
* Nyaluwo na mveledziso ya vhana na vhaswa
* ṱhoḓea na mishumo yo livhanaho na mbeu nkene
* Uri u nga .itsireledzisa hani arali u tshi shengedzwa nga u rwiwa
* Masia makene a zwa mutakalo sa mutakalo kha zwa vhudzekani na zwa mbebo, hafhu na zwa dzipfanelo na vhuḓifhinduleli,
* Kutshilele kwone- kwone na mveledziso ya vhaswa. Zwikhala na u wanala ha tshumelo dza zwi kwamaho zwa mutakalo na mafhungo nga u angaredza.
3.	U fhaṱa vhukoni
* Zwa vhutshilo zwi ambelwa kha vhukoni ha u vhu.i.owedzi vhune ha konisa muthu u lavhelesana na dzikhaedu dza vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha.
* Izwi zwi katela u dzhia tsheo, u tandulula thaidzo na u davhidzana nga nḓila yone.
* U fhaṱa vhukoni ndi ḽiṅwe ḽa masia a ngudo a malo kha mbekanyamushumo dza pfunzo ya tshikoloni.
* DziNGO na dzone dzi shela mulenzhe kha u fhaṱa nḓivho ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u vha ḓea maanḓa uri vha kone u vha vhathu vha re na vhuḓifulufheli.
4.	U eletshedza
* Hu nga itwa nga dziphurofeshina.a, vhaeletshedzi vha re na ndalukano, vhagudisi kana vhadededzi, vhashumi vha zwa mutakalo kana vharangaphanḓa vha zwa vhurereli kana vhaeletshedzi vho gudiswaho vhane vha si vhe dziphurofeshina.a.
* U ḓea thikhedzo vhaeletshedzi vha si vha dziphurofeshina.a ndi zwa ndeme u vha thusa u konḓelela mushumoni.
* Vhaeletshedzi ngavho na vhone ndi vha ndeme ngauri vha kona u davhidzana na vhaeletshedzi ngavho zwavhuḓi.
* U eletshedza zwi ṱoḓa u sedza kha zwoṱhe ku.isele kwa thaidzo na uri hu dzi nga thasululwa hani tshifhingani tshi ḓaho.
* U eletshedzwa ndi ha ndeme kha u thusa vhathu u lavhelesana na nyimele dzi kon.aho/dzi pfisaho vhuṱungu vhukuma. Zwitshavha zwi nga shumisa tshumelo dzi re hone dzi ṋetshedzwaho kha thikhedzo ya muyani nga tshifhinga tsha nyimele i si yavhuḓi, sa kha vhahulwane vha kereke, Vhashumelavhapo na vhaeletshedzi vho gudiswaho vha si dziphurofeshina.a.
5.	Tswikelelo kha Tshumelo dza Mutakalo
* Tswikelelo i nga swikelelwa nga u ṋetshedza ngeletshedzo na mafhungo kana tsivhudzo, u farelela kha kusedzele kwone kwa zwithu uri vhaswa vha shumise tshumelo vho vhofholowa.
* U shumisana na dziṅwe sekithara u khwinisa khwaḽithi ya ndondolamutakalo kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwa vhaswa.
* U ṋetshedza tshumelo dzo itelwaho fhedzi vhaswa na thangana ya murole nga n.ani ha zwiimiswa zwa mutakalo.
* Tshumelo dza mutakalo dzi tea u swikelelea na u wanala u sedzana na ṱhoḓea dza zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
* U gudisa na u ita uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha fare vhaswa nga tshirunzi na u ṱhonifho ndi zwa ndeme.
* Vhashumeli vho gudiswaho vha nga si kombetshedze mikhwa yavho kha vhaswa, fhedzi vha ḓo vha tendela uri vha ḓibule vhone vhane sa vhathu-vho.
KHETHEKANYO YA 4
NYIMELE DZA NDEME
Khethekanyo iyi i bvisela khagala masia a ndeme hune maitele a u lavhelesana na mafhungo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa a nga vha hone, na hune vhaswa vha nga wanala hone. Ndi zwa ndeme u lavhelesana na thaidzo dza zwa mutakalo dza vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa u ya nga ṱhoḓea na nyimele dzine vha ḓiwana vhe khadzo.
Uri u dzhenelela hu tshimbile nga nḓila yo teaho, vha tea u shumana na thaidzo dza zwa mutakalo wa vhaswa masiani oṱhe. Tshitshavha tshi tea u:
* ḓivha nga ha dzipulane dzo vhetshelwaho u khwinisa tshumiso ya tshumelo dza zwa mutakalo.
* Shela mulenzhe kha zwoṱhe zwi kwamaho tshitshavha, nga kha therisano dza tshitshavha
* Thusiwa u ita vhungoho ha uri vha ḓivha zwine vha khou ita nahone nga nḓila ifhio. Tsumbo, thandela ya vhadzulapo ya vhaswa.
* ḓivhona sa vhashumisani musi vha tshi shela mulenzhe kha nyito dzi kwamaho matshilo avho.
Tsumbo dza tshaka dza nyimele, tshumelo na nyito dzi ṱoḓeaho uri hu vhe na mveledziso kwayo ya vhaswa.
HAYANI
Ndi fhethu teaho vhukuma, hune vhushaka ha vhukati ha vhathu na vhudavhidzani zwa thoma hone.
* Hayani ndi fhethu ha u ranga ha matshilisano a vhathu
* Vhabebi vha tea u .amiwa nga nḓivho na zwikili zwa u davhidzana na vhaswa vhavho nga ha mitakalo na vhuvha havho.
* Vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha miraḓo ya muṱa ndi zwa ndeme.
* Madzangano a tea u thusa nga u ḓea ngudo dzi shumaho dza vhubebi kha vhaaluwa tshitshavhani
* Vhaaluwa na vhabebi vha tea u ṱuṱuwedzwa u dzhenela ngudo idzi.
TSHIKOLONI
Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na zwikhala zwa u swikelela mbalo khulwane ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
* Vhaswa vha fhedza tshifhinga tshavho tshinzhi vhe tshikoloni.
* A tshi fani na zwiimiswa zwa mutakalo, ngauri hu na tshikhala tsha u nekedza dzisesheni kha vhaswa nga misi.
* Pfunzo ya dzithanga ndi ya ndeme sa izwi i tshi netshedzana nga zwikhala kha vhaswa zwa u gudisana tshikoloni na nnḓa ha tshikolo.
* Vhagudisi vha dzithanga ndi vhaswa vho gudiswaho zwa matshilisano hafhu vho lavhelelwa u kovhekana mafhungo kana tsivhudzo i fanaho na ya vhaṅwe vhaswa.
* Vhagudisi ngavho vha galatshwa sa vhathu vha .inekedzelaho, mbalo khulwane ya vhaswa i a swikelelwa nga zwifhinga zwa vhukoni ha zwa matshilisano tshikoloni.
stop
ZWIIMISWA ZWA MUTAKALO
Zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi zwi tea u vha hone na u swikelelea nga vhaswa nga nḓila i leluwaho.
* Vhashumi vha zwa mutakalo vha tea u gudiswa u shumisana zwavhuḓi na vhaswa, u vha konisa u ṋetshedzana nga ndondolamutakalo nga n.ani ha u haṱula.
* Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka nga tshumisano na NAFCI zwi ngomu kha u dzhenisa tshumisoni Vhurangeli ha kiḽiniki i Shumiseaho ya Vhaswa kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi u ita uri zwi ṱanganedzee na u swikelelea kha vhaswa.
* Vhaswa vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṱoḓa thuso na ngeletshedzo hu sa sedzwi uri vha a lwala kana a vha lwali.
* Tshumelo dza zwa mutakalo dzi tea u shumisea nga vhaswa uri vhaswa vha kone u dzi shumisa.
MUSHUMONI
Kanzhi vhaswa vha wanala fhethu ha mishumo, hafhu vha ṱangana na zwiwo zwi si zwavhuḓi (tsumbo, mafuvhalo mahulwane mushumoni na u shengedzwa) na zwavhuḓi (u phuromothiwa mushumoni) musi vho tholwa nga dziindasiṱiri khulwane. Vhaswa vha tea u vha na pfunzo, vhukoni na ndalukano dzo teaho uri vha wane mushumo.
* Hu tea u vha na mbekanyamushumo dzi khwaṱhisedzo mutakalo na tsireledzo ya vhaswa sa vhatholiwa.
* Sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe dzi tea u ṱuṱuwedzwa u ḓea vhaswa zwikhala zwa u wana tshenzhemo ya mushumo.
* Vha tea u fhiwa zwikhala zwa u wana ndalukano vhe mushumoni u bveledza vhukoni vhu ṱoḓeaho uri vha kone u wana mishumo.
* Fhethu ha mushumo ndi fhethu ha ndeme ha pfunzo dza malugana na zwa mutakalo wa vhaswa.
zwiṱaraṱani
Maitele u dzhenelela a tea u vha o itelwaho u swikelela vhaswa, nga maanḓa avho vha re khomboni dza u tambudziwa.
* Izwi zwi katela vhaswa vha si na mahaya, vha dzulaho zwiṱaraṱani, vha wanaho tshelede nga kha zwa vhudzekani, vhugevhenga na zwiṅwe-vho.
* vhaṅwe vha dzhenelela kha mikhwa ya khombo uri vha kone u .itshidza.
* Vhaswa vha re zwiṱaraṱani vha khomboni dza u vha nyimeloni dzi pfisaho vhuṱungu. Musi vha na thaidzo dza zwa mutakalo a vha yi u ṱoḓa ndondolo nahone kanzhi vha litshedzela zwithu u swikela vha tshi ḓi wana vho no lenga
* Vhutshilo ha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa avha vhu a konḓa ngauri a vha na tshomedzo dzi ṱoḓeaho dza u tshila zwavhuḓi.
* U shumana na thaidzo dzi kwamaho vhaswa vha re zwiṱaraṱani zwi ṱoḓa tshumisano yo fhelelaho na zwigwada zwa dzikereke, dziNGO, na mihasho yo fhambanaho ya Muvhuso sa Mihasho ya Mutakalo na Mveledziso ya Vhapo.
Madzangano a Vhapo na a Vhurereli
Madzangano aya a na mushumo wa ndeme une a tea u u ita malugana na mveledziso ya zwa muya na vhuḓifari ha vhaswa.
* DziCBO na dziNGO a wanala tshitshavhani, a nga ita mushumo munzhi kha u thusa vhaswa u ḓibveledzisa na u bveledzisa zwitshavha zwa havho.
* A nga thusa hafhu kha u khwaṱhisedza ndeme dza miṋa, u ṋetshedzana nga zwikili zwa vhutshilo na dziṅwe mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa.
FHETHU HA VHUDZULO
U phuromotha kana u isa phanḓa zwa mutakalo hu tea u bvelela vhuponi hoṱhe hune vhaswa vha dzula kana vha wanala hone nga zwigwada. Izwi kanzhi ndi zwigwada zwi re khomboni zwa vhaswa vha si na vhuyo.
* Dzisenthara dza u valela vhana na mahaya a vhana ndi tsumbo dza hune vhaswa, vhane vha hanedzana na mulayo kana vha si na mahaya vha wanala hone.
* Vha tea u tikedzwa muyani, muvhilini na muhumbuloni, hafhu vha dovhe vha ṋewe pfunzo na zwikili zwa vhutshilo u itela uri hu vhe na mveledziso yavhuḓi.
KHETHEKANYO YA 5
U MONITHARA NA U ṱola MBEKANYAMUSHUMO DZA ZWA MUTAKALO WA VHASWA NA THANGANA YA MUROLE YA VHASWA
* Mbekanyamushumo dza zwa mutakalo dzi tea u monithariwa na ṱoliwa u khwaṱhisedza uri dzi swikelela ṱhoḓea dza vhaswa na uri vhaswa vha khou shumisa tshumelo idzi nga nḓila yo teaho.
* Hu tea u vha na nḓila dza u pima khwaḽithi ya tshumelo dza zwa mutakalo na u khwaṱhisedza arali vhashumisi vho fushea nga zwine vha wana musi vha tshi dalela tshumelo dza zwa mutakalo.
* Vhaswa vha tea u shela mulenzhe na u dzhenelela kha u monithara na u ṱola mishumo/nyito.
* Mabogisi a mahumbulwa a tea u vhewa dzikiḽiniki hune vhashumisi vha nga bula mihumbulo yavho nga ha khwaḽithi ya ndondolamutakalo.
* Hu tea u vha na maitele a u vhigela vhashumisi nga ha mbilaelo dzo hwelelwaho.
* Hu tea u vha na Sisiṱeme ya u vhilaela ya vhashumisi vha kha zwiimiswa zwa mutakalo.
KHETHEKANYO YA 6
vhuḓifhinduleli
Khethekanyo ya u fhedza i pendela nga mutevhe wa vhuḓifhinduleli vhune Mihasho ya Muvhuso ya vha naho u ita vhungoho ha uri tsumbamaitele dzi dzheniswa tshumisoni. vhuḓifhinduleli ndi vhu nga nḓila i tevhelaho:
* zwoṱhe zwiimiswa zwa mutakalo zwi tea u shumisa tsumbamaitele dza phoḽisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
* vhoṱhe vhalanguli vha zwa mutakalo vha zwiṱiriki vha tea u ita vhungoho ha uri vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓivha zwa nga ngomu ha tsumbamaitele dza phoḽisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
* Mihasho ya Mutakalo ya Mavunḓu i tea u bveledza tsumbamaitele dza phoḽisi dzavho, dzi tshimbilelanaho na nyimele yavho, ngomu ha mutheo wa tsumbamaitele ya phoḽisi ya lushaka.
* Pfanelo dza zwa Vhudzekani dza Vhaswa dzi tea u ṱhonifhiwa na u ṱanganedzwa kha zwoṱhe zwiimiswa zwa zwa mutakalo zwa Mavunḓu hu tshi tevhela vhugudisi ha musi muthu a mushumoni kha tsumbamaitele dza phoḽisi ya zwa mutakalo wa vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa.
* Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhuḓifhinduleli ha u tikedza, u an.adza/pha.aladza na u fhirisela tsumbamaitele dza phoḽisi mavunḓuni oṱhe.
* Ndangulo: Zwa mutakalo wa Vhana na Vhaswa i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza bugupfarwa dza u gudisa dzi shumiseaho kha vhaswa dzi ṱalusaho nḓila ine tshumelo dza nga khwinisiwa u ri dzi ṱanganedzee kha vhaswa.
* U monithara na u ṱola u dzheniswa tshumisoni ha phoḽisi na khwaḽithi ya tshumelo dza mutakalo dzi ṋetshedzwaho zwi tea u itiwa.
MUTEVHE WA MAIPFI NA Ṱhalutshedzo
A	Tshengedzo: U farwa nga nḓila ya tshiṱuhu kana dzikhakhathi
	Muswa: Tshifhinga tsha nyaluwo u bva vhuhanani na u pfukhela kha vhualuwa.
B	Vhu.ifari: nḓila ine muthu a ḓifara ngayo kha nyimele.
C	N.adzo: Gumofulu ḽa zwine muthu a nga kona u zwi bveledza
	Vhudavhidzani: U ḓea mafhungo/ngeletshedzo
	Tshumisano: U shumisana kha mushumo/thandela
	Mulayotewa: Milayo ya dzangano/nyimele ya muthu ya .hohoni/muvhili
	Khuvhangano: U vha fhethu huthihi/tshigwada/u kuvhangana
D	Vhuholefhali: Maimo a thivhelaho muthu u ita zwiṅwe zwithu
E	Vhupo: Fhethu kana nyimele ine vhathu vha tshila khayo
	U hudza/ u khwinisa: U engedza vhunzhi/ndeme.
F	Mutheo: Tshiimiswa tshi tikedzaho
G	Mbeu: .ibulambeu
	Dzhinetiki: ṅwana u dzhielela mubebi/dzi DNA nkene
H	Tsho.he: U shumana na muthu woṱhe
I	U dzhielela: U bveledza khwaḽithi kana zwiṱaluli zwi fanaho na zwa mubebi
	U .utshelana: U vha na vhushaka ha u ṱumekana na zwiṅwe
	.hangano: U ṱangana ha u vhumba tshithu tshithihi
	U dzhenelela: U khwinisa kana u langa tshiimo
L	Zwikili zwa vhutshilo: Zwikili zwi konisaho muthu u sedzana na vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha nga nḓila yone
M	Kuhumbulele kwa vhoṱhe: Kuhumbulele ku fanaho kwa vhunzhi ha vhathu
	Maitele: nḓila ya u ita zwithu
	U monithara: U sedzulusa uri u rekhode/ise ndanguloni/lange
N	U litshedzela: U sa ḓea ndondolo kana vhusedzi tshiṅwe tshithu
O	Mvelelo: Sethe ya ndivho dzo ṱaluswaho
P	Vhusimulashaka: Khotsi/mualuwa wa munna ndi e.e ṱhoho ya muṱa hafhu ndi ene a langaho zwo.he/zwinzhi
	U shela mulenzhe: U vha na zwine wa ita-vho
	Vhukoni: U vha na zwikili/vhukoni
	Thanga: Muthu wa vhukale/maimo/vhukoni vhu faniho na ha muṅwe muthu
R	Khombo: Nyimele i katelaho u vha khomboni.
S	Samba: Tshiga tsha zwi shonisaho
	N.owelo: Muhumbulo wo leludzeswaho wa nga ha zwi.ali zwa muthu
	U fhelisa mbebo: U kunakisa kana u vhofha kana u tshea tshipiḓa tsha tshupu ya fa.opiyene kha vhafumakadzi
	Matshilisano: U ṱangana na vhaṅwe vhathu/vhu.ifari vhu ṱanganedzeaho tshitshavhani
	Tshanduko: Nyito ya u shanduka u bva kha nyimele nkene u ya kha iṅwe
	Zwa sialala: Zwa u fhirisela mikhwa u bva kha murafho u ya kha muṅwe
V	Dzikhakhathi: U shumisa maanḓa a muvhili muthu o ḓiimisela u huvhadza, u tshinyadza kana u vhulaha
	U vha khomboni: U vha kha vhuimo vhune ha ita uri u kone u vhaisiwa/u diiwa
W	Mutakalo: Nyimele ya u ḓigeda, mutakalo wavhuḓi kana u takala
	Mufumakadzi: Mualuwa wa mufumakadzi.
Y	Vhuswa: Tshiga tsha vhukati ha vhuhana na vhualuwa
ZWIKHAU
AIDS	Tsumbadwadze ya .haelelo ya nṱhesa ya tsireledzo muvhilini (nga maswole a muvhili)
CBO	Dzangano ḽa Vhadzulapo/tshitshavha
HIV	Tshitshili tshi vhangaho .haelelo ya tsireledzo muvhilini wa muthu (nga maswole a muvhili)
IEC	Mafhungo/tsivhudzo, Pfunzo na Vhudavhidzani
NAFCI	Vhurangeli ha Lushaka ha kiḽiniki i shumiseaho nga Vhaswa
NDoH	Muhasho wa zwa Mutakalo wa Lushaka
NYC	Khoro ya Vhaswa ya Lushaka
NYP	Pho.isi ya Vhaswa ya Lushaka
NGO	Dzangano ḽa Muvhuso ḽa Lushaka
SA	Afurika Tshipembe
SRH	Mutakalo kha zwa vhudzekani na mbebo
STI	U kavhiwa nga Phirela dza Vhudzekani
MUTEVHE WA ZWIKO
Kha vha ḓadze mutevhe u tevhelaho wa zwiko zwa vhapo vha dzule vha nawo.
Vha pfi nnyi?
Dzina:
Nomboro ya luṱingo ya vhukwamani ya mushumoni:
Nomboro ya luṱingo ya vhukwamani ya hayani:
Dokotela wa Mu.a:
Zwi.we: Tsumbo, dzia.edzhi:
kiḽiniki yapo:
Dzina ḽa Ki.iniki:
Nomboro ya Luṱingo:
Mulangi:
Vhuongelo hapo:
Dzina:
Tsireledzo na zwa Mulayo:
Mapholisa:
Nomboro ya Luṱingo:
Zwiko zwa Mulayo:
Nomboro ya Luṱingo:
Zwigwada zwa thikhedzo:
Kereke:
Vhaswa:
Senthara ya thikhedzo ya nga murahu ha u pfa vhu.ungu:
DZINOMBORO DZA NDEME
Vha humbelwa u sedza senthara ya zwiko vhuponi ha havho
Nomboro ya luṱingo ya .aiburari:
Nomboro ya luṱingo ya Senthara ya zwiko ya lushaka:
Nomboro ya luṱingo ya Senthara ya zwa vhaswa ya tsini:
Nomboro ya luṱingo ya maanḓalanga apo:
Nomboro ya luṱingo ya u wana thuso nga ha AIDS:	0800 012 322
Thandela ya Mulayo wa AIDS:	011 403 6918/ 25
ṱhangano ya AIDS Afurika Tshipembe:	011 484 4803
Al Anon:	011 435 9792
Fe.oshipi/Vhuthihi ha Alateen:	011 435 9792
Dzangano ḽa A.ibinizimu ḽa Afurika Tshipembe:	011 838 6529
Nomboro ya thuso ya vhana:	0800 055 555
Dzangano ḽa Vhaholefhali ḽa Afurika Tshipembe:	011 333 4505
Nomboro ya luṱingo ya Dzikhakhathi na tshengedzo mahayani:	0800 150 150
Nomboro i sa badelwi ya Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano:	0800 220 250
DEAFSA:	011 482 1610
Kha vha reile vha tshile	011 442 5737
FAMSA 011 975 7106/7
Senthara ya Vhutshilo ha Mu?ani:	011 788 4784
Dzangano ḽa u dededza vhasidzana ḽa Afurika Tshipembe	011 339 1385
Nomboro ya thikhedzo ya zwa vhutshilo Afurika Tshipembe	0800 012 322
NAPWA	011 872 0975
Khomishini ya Lushaka ya Vhaswa	012 325 3702
Narcotics Anonymous	011 440 7073
Vhana vha NICRO vha re khakhathini nga zwa mulayo	021 461 7253
Senthara ya Thikhedzo ya Vhafumakadzi ya NICRO	021 422 1690
Overeaters Anonymous	011 640 2901
POWA 011 642 4345
The Reproductive Rights Alliance	011 403 2101
ThethaJunction:	0800 121 900
Thandela ya AIDS ya ?okhishi	011 982 1016/27
Nomboro ya tsireledzo	08000 355 53
SANCA 011 482 1070
Soul City	011 643 5852
Khoro ya Mabofu ya Lushaka ya Afurika Tshipembe	012 346 1171
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu dza Afurika Tshipembe	011 483 8300
kiḽiniki ya zwa Mulayo ya Wits	011 717 8562/8510
Pfarano/tshumisano ya Mveledziso ya Vhaswa	011 836 2172
Vhaswa Murenani	011 615 8970
luṱingo lwa Vhaswa	0800 000 001
Muhasho wa zwa Mutakalo: Mutakalo wa Vhaswa na
 Thangana ya murole	012 312 0199
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano	012 312 7500
<fn>ven_Article_National Language Services_ZWINE VHA TEA U ZWI I.txt</fn>

ZWINE VHA TEA U ZWI IVHA
MUSI VHA TSHI KHOU HUMBULA U SHELA
MULENZHE KHA U LAFHA HA U LINGEDZA
SA MUTHU A NO KHOU ITA HOISISO
HANGULE 2001
MVULATSWINGO NA DZINDIVHUWO
Kubugwana uku kwo fara mafhungo nga u angaredza a u lafha ha u lingedza (clinical trials). Mafhungo o teaho a u lafha ha u lingedza hune vha khou humbula u shela mulenzhe khaho kana hune vha khou kungiwa uri vha shele mulenzhe khaho vha o a ewa na u wana kha vhaoisisi vha u lingedza.
Kubugwana uku kwo bveledzwa nga thuso na u tikedzwa nga vhaivhi na mirao i bvaho kha dzikomiti dzo fhambanaho. Thikedzo yo dovha ya itiwa nga vhaofisiri vha Muhasho wa Mutakalo nga maana vha Sisieme dza hoisiso dza Mutakalo (Health Systems Research), Reasearch Cordination and Epidemiology na Ndangulo ya Mishonga (Medicines Administration).
Kubugwana uku kwo shumisa zwiko zwa vhalaho zwine zwa angaredza:
* Muhasho wa Mutakalo (2000) Guidelines for Good Practice in the conduct of Clinical Trails in Human Participants in South Africa;
* Muhasho wa Mutakalo (2000) Ethical Consideration for HIV/AIDS and Epidemiological Research;
* Muhasho wa pfunzo (2001) Draft Ethics in Heath Research: Principles, Structures and Processes.
Thimu yo walaho: South Africa Clinical Trials Guidelines
Dr H Rees, Dr P Onyebujoh, Dr W Banneberg, Mrs Matsoso, Dr I Franz, Dr NE Khomo, Dr L Makubalo, Ms E Dartnall, Mr N Ntuli na Ms P etshidzivhani
Thimu yo walaho: Ethical Guidelines for HIV Research
Dr H Rees, Mrs Barret-Grant, Prof SR Benatar, Dr DM Allen, Dr G Gray, Dr C Evian, Prof S Schoub, Dr G Maartens, Dr G Neilson, Dr U Jentch na Dr I Sanne
Mirao ya Khomiti ya Minisia kha Maitele a hoisiso dza Mutakalo vho nangwaho u bva nga Fulwi 2000;
Prof SR Benatar (Chair), Prof LE Mazwai (Deputy Chair), Ms D Biyela, Ms Prinsloo, Dr LE Makubalo, Prof H Rees, Ms P Matsoso, Dr P Mahlathi, Prof YK Seedat, Prof TJ Mariba, Prof D du Toit, Ms M Dioke, Prof S Clow, Dr W Bannenberg, Dr S Cooper, Ms K evhualu, Prof OBW Greeff, Prof C Ijsselmuiden, Dr Hlogwane na Prof L London
NAA U LAFHA HA U LINGEDZA NDI MINI?
U lafha ha u lingedza ndi gudo ya hoisiso kana u sedzulusa ho livhiswaho kha u linga tsireledzo, vhuimo ha nha, u shuma zwavhui na u bveledza zwibveledzwa zwo teaho kana mishonga miswa kana ine ya vha hone kana nila dza u lafha dzo fhambanaho, hu tshi khou shumiswa vhathu.
.	Tsireledzo zwi amba zwauri dzilafho kana mushonga u nga vha u na khombo kana u nga vhaisa kana wa si vhaise mutakalo wa muthu
.	U shuma zwavhui zwi amba zwauri u nga shuma zwavhui kana wa si shume zwavhui kha u wana vhulwadze, u lafha, u thivhela kana u lafha tshiimo tsha vhulwadze. Hezwi zwi nga angaredza u vhambedza kushumele kwavhui vhukati ha mishonga mivhili kana mishonga minzhi kana nila dza u lafha.
.	U bveledza zwibveledzwa zwo teaho zwi amba zwauri zwi nga vha zwi si khwine kana zwi khwine musi hu tshi vhambedzwa dziwe nila dza u lafha kana mushonga kha vhuimo vhu fanaho
.	Vhuimo ha nha zwi amba zwohe zwavhui zwine mushonga wa vha wo ita zwone, kana kushumisele kwa mushonga kune kwa tendela uri ku shumiswe u ya nga pulane yo lavhelelwaho kha tshifhinga tshiwe na tshiwe nga fhasi ha vhuimo ho teaho sa zwe zwa lavhelelwa kha maitele a u lafha mulwadze onoyo, hu si na u vhaisa mushumisi wawo.
Ipfi a .mushonga. i angaredza mishonga ine ya shumiswa kha u lafha malwadze (therapeutic medicines), u thivhela malwadze (prophylatic medicines), sa tsumbo u haela kana u thavhela, na mishonga ine ya shumiswa kha hoisiso dza tshipeshala (diagonistic medicines ) sa tsumbo, mishonga ine ya shumiswa musi hu tshi dzhiiwa X reyi uri hu vhoniwe tshifanyiso tsha tshwio.
Vhuimo ha u lafha ha u lingedza
Phana ha musi hu tshi edzisiwa mushonga muswa kha muthu, u vha wo gudiwa nga maana tshifhinga tshilapfu aborithari na kha zwifuwo zwo fhambanaho hu tshi khou itelwa u wana tsireledzo na kushumele kwawo. U lingedza ha u sedzulusa zwidzidzivhadzi zwiswa, mihayo na mishonga kha vhathu hu anzela u tevhela vhuimo ho buliwaho afho fhasi.
Vhuimo ha 1: Hovhu ndi vhuimo ha u thoma vhune tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa lwa u tou thoma kha tshigwada tshiuku tsha vhathu vha re na mutakalo wavhui. U lafha ha u lingedza kha Vhuimo ha 1 ndivho yaho ndi ya u wana tsireledzo nga u angaredza, kushumisele kwa teaho na mvelele dzine dza si oee kha tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga.
Vhuimo ha II: Kha vhuimo ha II u lafha ha u lingedza nga tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa kha tshigwada tsha vhathu vhanzhi vha swikaho maana na maana vha na mutakalo wavhui hu tshi angaredzwa na vhathu vha re na vhulwadze vhane tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga zwa khou itelwa vhone. Ndivho ya vhuimo ha II kha u lafha ha u lingedza ndi ya u isa phana na u linga tsireledzo na kushumele kwa tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga.
Vhuimo ha III: Kha vhuimo uhu, tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa kha tshigwada tsha vhathu vha swikaho maana na maana u swika kha vha tshigidi vhane vha vha na dwadze ine tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga zwa khou itelwa one. Ndivho ya u lingedza ya vhuimo ha III ndi u isa phana na u linga kushumele na zwithu zwine zwa nga bvelela zwi songo lavhelelwaho na u vhambedza vhukati ha tshishumisa tshiswa, muhayo na mushonga, kana dziwe nila dzine dza vha hone dza u lafha.
Vhuimo ha IV: U lafha ha u lingedza kha vhuimo uhu hu itiwa nga murahu ha musi tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo na mushonga zwo no waliswa nga Khoro ya u Langula Mishonga (MCC), nga mawe maipfi, nga murahu ha musi tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga zwo no waliwa na u fhiwa thendelo ya u rengiswa. U lafha ha u lingedza kha Vhuimo ha IV ndi u isa phana na u linga tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga nga maana kha vhathu vha swikaho zwigidi zwo vhalaho kha:
* u alutshedza tsireledzo yawo, kushumele, mvelele dzi sa oeiho dza tshifhinga tshilapfu,
* u edzisa tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga kha sekitha dziwe dza vhuimo ha khombo kha vhathu u fana na kha vhana, vhaaluwa, vhathu vhane vha vha na vhulwadze ha tshivhindi na ha tshwio, na
* u wana kushumele kuswa (tsumbedzo) kwa tshidzidzivhadzi tshiswa, muhayo kana mushonga.
Vhuimo vhuwe na vhuwe vhu na mushumo wo teaho na khonadzeo ya u vhuedza, khombo na u tshinyadza zwi nga fhambana zwi tshi ya nga vhuimo vhuwe na vhuwe.
Zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui (Serious Adverse Events (SAEs))
Kha vhuimo hohe ha u lingedza, vhathu vhane vha shela mulenzhe kha hoisiso vha a vhewa io kha zwiwo zwi si zwavhui. Zwiwo zwi si zwavhui ndi tshithu tshiwe na tshiwe tshi si tsha vhui na tsumbo dzi songo lavhelelwaho, kana vhulwadze ho bveledzwaho nga mushonga kana nga dzilafho ine a khou gudiwa. Musi zwiwo zwi si zwavhui zwo i fha maana kana zwi tshi khou endelela, zwi nga:-
.	bveledza lufu,
.	thithisa vhutshilo,
.	oa dzilafho a vhuongeloni,
.	oa dzilafho a vhuongeloni a tshifhinga tshilapfu,
.	fhedza zwo kunda kana u holefhala tshohe,
.	thivhela mbebo,
.	bveledza lufu kha wana ane a khou lavhelelwa nge mme awe a dzhenela gudo ya dzilafho kana mushonga musi o vhifha muvhilini.
Mawe mathemo ane a shumiswa nga maana kha u lafha ha u lingedza
Tshidzidzivhadzi tsha iedza ndi tshidzidzivhadzi tshiswa kana mushonga une wa kha i bva u tumbulwa une wa kha i bveledzwa.
Tshitshidzivhadzi tshi re maragani ndi mushonga wo no waliswaho kha vhalanguli vha MCC uri u shumiswe kha malwadze o teaho. Mushonga uyu u vha wo no fhira vhuimo ha u bveledzwa nahone vhui hawo, tsireledzo na kushumele kwawo zwi vho ivhea. Zwidzidzivhadzi zwi re maragani zwi dovha zwa ambelwa kha zwidzidzivhadzi zwi na iwalo a thendelo kana zwidzidzivhadzi zwo waliswaho.
Tshibveledzwa tshi re fhasi ha tsedzuluso ndi mushonga kana muhayo une vhui hawo, tsireledzo kana kushumele zwa vha zwi tshi khou lingiwa kha u linga ha tshipeshala ha lafha ha u lingedza. Hu nga i vha na tshibveledzwa tshi fhiraho tshithihi kha u lafha ha u lingedza. Zwibveledzwa zwi re fhasi ha tsedzuluso zwi nga vha mishonga kana mihayo yo waliswaho kana i songo waliswaho,. Mawe mathemo ane a shumiswa ndi gudo ya tshidzidzivhadzi, gudo ya mushonga, tshidzidzivhadzi tsha u linga kana mushonga na tshibveledzwa tsha u linga.
Muthusi (Sponsor) ndi muthu muwe na muwe, khamphani, tshivhumbeo kana dzangano ine a dzhia vhuifhinduleli kha u thoma, ndangulo na u lambedza u lafha ha u lingedza. Vhathusi kanzhi vha anzela u vha mamaga a zwibveledzwa zwa mishonga, muvhuso, zwivhumbeo zwa dzihoisiso, Dzangano a Mutakalo a ifhasi (World Health Organisation (WHO)), mivhuso ya kha mawe mashango, na zwiwe.
Muoisisi ndi muthu a re na pfunzo yo teaho ane a vha na vhuifhinduleli ha u vhumba, u tshimbidza, u sengulusa kana u fha muvhigo nga u lafha ha u lingedza ho teaho. Vhaoisisi vha anzela u shuma sa thimu. Murangaphana wa thimu u vhidzwa hoho ya hoisiso (Principal Investigator (PI). hoho ya hoisiso u na vhuifhinduleli kha muthusi na vhalanguli. Vhaoisisi vha nga i vha madokotela, dokotela wa mao, ese, muvhali wa vhathu, rasaintsi wa mishonga, ramishonga, vhaphurofeshinala vha mutakalo wa vhuluvhi, kana murao wa phurofesheni ya u thusa madokotela (paramedical professions) na vhawe.
NAA VHUIFHINDULELI HA MISHONGA NA KHORO YA U LANGULA NDI VHUFHIO?
Khoro ya u Langula Mishonga (Medicines Control Council (MCC)) ndi tshivhumbeo tsha kha ino shango tshine tsha anga kushumele kwa u lafha ha u lingedza na u waliswa ha mishonga na tshumelo dza mishonga uri dzi shumiswe kha malwadzwe o teaho. Khoro ya u Langula Mishonga (MCC) i na vhuifhinduleli ha u vhona zwauri u linga hohe ha u lafha ha u lingedza ha mishongo yohe i songo waliswaho na tsumbo ntswa ya mishonga yo waliswaho i tevhedze hoea dzo teaho dza u tsireledza, vhui na kushumele kwo teaho.
Khumbelo dza u lafha ha u lingedza na dza u waliswa ha mishonga na tshumelo dza mishonga dzi sedzuluswa nga khoro ya vhaivhi ya u Langula Mishonga ine ya sedza tshiimo tsha saintsi, mishonga na mafhungo a yelanaho na milayo kha khumbelo. Muvhigo wa mvelaphana ya gudo u rumelwa tshifhinga tshohe kha Khoro ya u Langula Mishonga. Tsumbo ya tsireledzo, vhui na mvelele dzo lavhelewaho zwi fanela u ekedzwa musi hu tshi itiwa khumbelo kha Khoro ya u Langula Mishonga uri hu wanale thendelo na u waliswa ha mushonga uri u shumiswe kha a Afurika Tshipembe.
MUTHUSI NA VHASEDZULUSI VHOHE VHA NA VHUIFHINDULELI HA U FHA MUVHIGO WA ZWIWO ZWI SI ZWAVHUI HU SAATHU U FHELA AWARA DZA 24 KHA ZWIVHUMBEO ZWO TEAHO HU TSHI ANGAREDZA KHORO YA U LANGULA MISHONGA NA KOMITI DZA MAITELE
NAA PFANELO DZAVHO DZA MULAYOTEWA NDI DZIFHIO?
Muthu muwe na muwe ane a humbula u shela mulenzhe kana we a vhuya a shela mulenzhe sa muoisisi kha u lafha ha u lingedza u na pfanelo ya u ivhadzwa. Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996: Tshipia tsha 12 (2) u ri .Muthu muwe na muwe u na pfanelo na tshirunzi tsha muvhili na mihumbulo zwi tshi katela na pfanelo - (c) a nga si shumiswe kha maedza a zwa mushonga kana zwa saintsi hu si na thendelo yo tikwaho nga ndivho ya muthu onoyo?.
U LAFHA HA U LINGEDZA HUNE HA ITIWA HU SI NA THENDELO YO TIKWAHO NGA NIVHO YA ONOYO MUTHU KANA VHATHU VHANE VHA KHOU IMELA UYO MUTHU A HU HO MULAYONI, A HO NGO TENDELWA NA U VHA YA TSHISAINTSI.
Na thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi mini?
Thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi maitele ane khao muthu ane a khou shela mulenzhe a guda hoea dza ndeme dza u linga ha u ilafha honoho uri a kone a humbula uri a nga kona naa u bvela phana na u shela mulenzhe kana a nga si kone kha u lafha ha u lingedza honoho. Thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo i fhira u saina fomo ya u fha tendelo nahone a si koniraka, fhedzi i vhumba mutheo wa thendelo ya muthu muwe na muwe wa uri a shele mulenzhe kha u linga hohe.
SA MUOISISI A NA VHUKONI KANA MUTHU ANE A KHOU SHELA MULENZHE KHA U LAFHA HA U LINGEDZA, vha fanela u ivha zwauri:
.	thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi hoea ya ndeme kha maitele na kha hoea dza saintsi. Hezwi zwi amba zwauri pfanelo dzavho, tshirunzi na vhutshilo havho sa muthu ane a khou shela mulenzhe kha hoisiso zwi tea uri zwi tsireledziwe tshifhinga tshohe na u iswa phana na nga murahu ha musi hu tshi itiwa hoisiso;
.	vha fanela u wana mafhungo ohe a ndeme phana ha musi vha tshi humbulo u shela mulenzhe;
.	mafhungo a fanela u fhiwa nga nila i pfalaho nahone i re khangala nga u shumisa luambo lwavho. Ndi zwa ndeme u pfesesa na u vhudzisa mbudziso;
.	muhumbulo wavho wa u shela mulenzhe u fanela u vha u songo tou kombetshedzwa, wo uuwedziwa lwo kalulaho kana wo itiswa nga malamba. Vha nga si waniwe mulandu arali vha nga hana u shela mulenzhe;
.	thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo i nga vha yo tou waliwaho kana ya mulomo;
.	thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo i fanela u fhiwa yo tou waliwa, ya u tenda uri hu vhe na u lavheleswa ha rekhode yavho ya mutakalo kha mafhungo ane a yelana na u linga na u sedzulusa, tsedzuluso nga komiti ya mulayo na tsedzuluso ya u laula;
.	vho tendelwa u i bvisa kha u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza tshifhinga tshiwe na tshiwe;
.	arali vha nga i bvisa kha u lafha ha u lingedza, hezwi a zwi nga kwami vhuimo ha tsireledzo ine ya vha hone.
Mafhungo a Ndeme a Thendelo yo Tikwaho nga Nivho ya muthu ononoyo
Sa muthu ane a khou shela mulenzhe vha na pfanelo ya u ivha:-
.	ndivho ya u lafha ha u lingedza;
.	u lafha ha u lingedza hune ha o itiwa na mushumo une wa o itiwa kha u lafha huwe na huwe;
.	ngona na maitele ane a o tevhelwa kana u shumiswa;
.	dziwe nila dza u shela mulenzhe kha hoisiso;
.	zwine vha nga vhuelwa ngazwo sa muthu ane a khou shela mulenzhe na vhawe vhathu;
.	tshiimo tsha tshiphiri tshine tsha o tevhelwa;
.	u vha hone ha ndindakhombo ya u huvhala kana u vhaisala musi vha tshi khou shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza;
.	muthu ane a nga kwamiwa musi hu na tshiwo tsha u huvhala tshine tsha nga bvelela kha u lafha ha u lingedza;
.	malamba ane a fhiwa kha u shela mulenzhe. U fhambana huwe na huwe kha kubadelele hu fanela u alutshedziwa;
.	u vha hone ha dzilafho nga murahu ha u lafha ha u lingedza;
.	muthusi na khuano ine ya nga vha hone;
.	thendelo i bvaho kha khoro ya maitele.
Kha zwo buliwaho afho nha zwi tou vha khagala zwauri vhathu vhohe, vhane vha kona u fha thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo kana vhane ha nga kona u waniwa thendelo yo tikedzwaho khavho, vha nga kona u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza. U shela mulenzhe hu thoma kha wana a saathu u bebiwaho u swika kha mualuwa, vhanna na vhafumakadzi, muthu a na mutakalo wavhui na ane a khou lwala vhukuma, muthu a tshilaho na o faho (vhana na vhaaluwa).
Ndi zwa ndeme u humbula zwauri vha nga shela mulenzhe tshohe kana nga nha kha u lafha ha u lingedza nga u tenda uri hu shumiswe mafhungo a u lafha ane a wanala kha muvhigo wa dzilafho avho wa kale kana wa zwino une wa wanala kha muthu ane a khou vha fha dzilafho io.
Maga ane a sumbedza uri naa muthu muwe na muwe o tendelwa u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza honoho a vhidzwa u pfi ndi hoea, ngeno ayo ane a hana uri muthu a shele mulenzhe kha u lafha ha u lingedza honoho a tshi vhidzwa u pfi ndi hoea dza u sa tendelwa.
hoea dza u tendelwa na dza u sa tendelwa dzi na ndeme nga maana, dzo itelwa u tsireledza vhathu vhane vha shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza na u vhona uri nivho dza u linga dzi a swikelelwa hu si na zwithithisi zwi sa ri tshithu.
NDI ZWIFHIO ZWINE KHORO YA KUSHEMELE YA ITA ZWONE U VHONA ZWAURI PFANELO DZAVHO, TSHIRUNZI NA MUTAKALO WAVHO ZWO TSIRELEDZWA?
Maga a u lafha ha u lingedza kha a Afurika Tshipembe a oa zwauri nila ya u tshimbidza mafhungo na mawe mawalo a ndeme a u kumedzwa ha u lafha ha u lingedza a tea u sedzuluswa nga khoro ya kushumele ine ya tevhela vhuimo ho vhewaho nga Khoro ya Lushaka ya Maitele kwa hoisiso dza Mutakalo (National Health Research Ethics Council). Ndivho ya tsedzuluso ya maitele ndi ya u vhona uri hu vhe na tsireledzo kha vhathu vhane vha o kona u shela mulenzhe kha hoisiso. Ndi u lingedza ho tendelwaho nga dzikomiti dza maitele hune hu nga itiwa kha a Afurika Tshipembe.
Khomiti dza maitele dzi dzhiela nha zwi tevhelaho musi dzi tshi sezulusa makumedzwa a u lafha ha u lingedza:-
-	u tea ha gudo hu yelanaho na saintsi
-	u tea ha vhasedzulusi zwi tshi ya nga ndalukanyo dzavho, u wanala, na tshenzhemo
-	u tea ha huhuwedzo ya u guda
-	u tea ha khumbelo ya u guda zwi tshi ya nga ndivho dza u guda
-	u tea ha vhathu vha u guda arali vhe tshigwada tsha vhathu vho huvhalaho na uri ho dzhiiwa naa maga a u vha tsireledza
-	U tea ha tshivhala tsha vhathu tsha vhathu vhane vha o oiwa uri vha shela mulenzhe
-	U dzhielwa nha ha mbuelo ya u huvhala nga nna ha tshifhinga tsha u guda nga tsedzuluso ya mbuelo ya khombo
-	arali hu tshi o shumiswa mishonga i si ya vhukuma (dummy treatment), kushumele kwayo ku vhe ku tshi tendelwa
-	arali nga u shela mulenzhe havho kha u alafha ha u edzisa, vhathu vha no shela mulenzhe na vhawe-vho a vho nga o thivhelwa tshifhinga tsha u wana dzilafho kha tshiafu tsha u lafha, kha hoisiso, kha zwishumiswa kana kha matshimbidzele
-	mafhungo a vhui nahone o fhelelaho ane a o fhiwa vhathu vhane vha o shela mulenzhe, mashaka avho, vhaundi na vhaimeleli vhavho vha mulayo
-	uri vhathu vhane vha khou shela mulenzhe na vhaimeleleli vhavho vha khou fhiwa tshifhinga tsho teaho tsha u lavhelesa mafhungo ohe phana ha musi hu tshi oiwa thendelo yo tikwaho nga nivho
-	u tea ha mafhungo a re kha khungedzelo na u ivhadza vhathu ane vha o shumiswa kha u kunga vhathu vhane vha o shela mulenzhe
-	U tsireledzea ha pfanelo dza vhathu vha no khou shela mulenzhe kha gudo
-	mbetshelwa ya ndivhuwo kana dzilafho arali ha nga vha na u huvhala kana lufu lwa muthu a no khou shela mulenzhe lwo vhangwaho nga u lafha ha u lingedza
-	tshiimo tshine vhathu vhane vha khou ita hoisiso na vhane vha khou shela mulenzhe vha o badeliswa zwone
Maga a u lafha ha u lingedza kha a Afurika Tshipembe a oa uri khoro ya maitele i dzhiele nzhele tshiwe tshigwada tsha vhathu hu tshi angaredziwa vhana; vhaswa; vhafumakadzi vho vhifhaho muvhilini; zwivhotshwa; vhathu vho holefhalaho; vhathu vho thithiseaho mihumbulo; zwitshavha zwo tshinyalaho; vhathu vha lwalaho vhukuma; vhaaluwa; zwigwada zwiuku zwa vhathu na vhashumi.
Zwiwe zwa zwivhuya zwa u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza
U lafha ha u lingedza hu itiwa ndivho i nthihi ya u edzisa mushonga, kushumele kwa mushonga na u dzilafho ine a o itwa uri i vhe hone kha mutakalo wa vhathu. Nga u shela mulenzhe kha u lingedza:-
* Vha nga vha vha tshi khou thusa kha hoisiso dza mishonga na u bvelaphana ha ndondolo ya mutakalo nga u angaredza na u dovha vha thusa vhawe vhathu
* Vha nga kona u dzhenele kha nila ntswa dza u lafha dzi saathu u vha hone kha tshitshavha tshohe tshifhingani tsha u lafha ha u edzisa
* Vha nga kona u wana dzilafho a mishonga mahala
*
U shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza a si nila ya u ita tshelede kana ya u engedzedza malamba; fhedzi vhathusi vhohe vha badela vhathu vhohe vhane vha shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza kha mbadelo tshohe dzi yelanaho na u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza, hu tshi angaredziwa tshelede ya zwinamelwa, zwiiwa, dzilafho a mishonga na mbadelo ya zwiwo zwine zwa vhonala nahone zwi na ndindakhombo zwine zwa yelana na u lafha ha u edzisa.
Zwiwe zwa zwivhi zwa u shela mulenzhe kha u lafha ha u edzisa
Hu nga vha hu na zwiwe zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui (Serious Adverse Events (SAEs)) zwi yelanaho na mishonga yo shumiswaho kana maitele ane a itiwa kha u lafha ha u edzisa; fhedzi u shela mulenzhe kha u guda hu langiwa zwavhui uri zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui zwi kone u avhanya u vhonala na u langulwa nga nila yo teaho. Hu dovha ha vha na ndindakhombo ya zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui, u itelwaho zwauri vhathu vhane vha khou shela mulenzhe vha kone u lambedzwa nga nila yo teaho. Mishonga, mihayo, nila dza kulafhele kune kwa shumiswa kha u edzisa ku nga i vha ku sa shumi zwavhui kha vhulwadze havho, ngauraho, hu na maitele a u tsireledza a u itela uri vhathu avho vhane vha khou shela mulenzhe vha sa vhuelwi nga dziwe nila dza u laula dza mishonga ya u lingedza vha nga iswa kha iwe nila ya u lafha ine ya vha hone nga u avhanya kana magumoni a u edzisa. Maga a u linga a nga oa uri hu vhe na u dzudzanywa ha tshiwe kana zwithu zwinzhi kha vhutshilo havho sa tsumbo;
* vha nga oa u vhetshela thungo tshifhinga tsha zwithu zwi yelanaho na u edzisa u fana na u dalela fhethu ha edzisa
* vha nga i litsha u shumisa miwe mishonga hu tshi katelwa na mishonga ya tshirema vha songo thoma vha wana tendelo i bvaho kha dokotela wavho ane vha khou shumisana nae kha u lingedza
* vhutshilo havho kana kutshilele kwavho ku nga kwamea, sa tsumbo; kha zwa vhunzekani, mbembo, u nwa halwa, u daha fola na kushumisele kwo kalulaho kwa zwidzidzivhadzi, na zwiwe
* vha nga tea u kwamana na munekedzi wa dzilafho kha malwadze ohe ane a si kwamane na u lingedza, fhedzi vha tea u ivhadza muthu ane a khou vha lafha zwauri vha muwe wa vhathu vhane vha khou edzisa na zwauri miwe mishonga kana dziwe nila dza u lafha a dzi yelani na maitele avho a u linga.
Mutholi wavho, tshikwama tsha thuso ya mishonga, ndindakhombo yavho vhone vhane kana Khomishinari wa Ndifhelo ya Mafuvhalo a Mushumoni (Commissioner for Compensation for Occupational Injuries) vha nga si badele u vhilwa hune ha si yelane na zwiwo zwo bveledzwaho nga u shela havho mulenzhe kha u lafha ha u lingedza; ngauralo ndi zwa ndeme nga maana zwauri vha sedzuluse zwauri muthusi u na ndifhelo yo teaho ya ndindakhombo ya u vha linda.
Ngauralo ndi zwa ndeme zwauri vha fare nyambedzano na vha mua wavho nga ha u shela mulenzhe havho kha u lafha ha u edzisa na vhohe avho vhane vha nga kwamea phana ha musi vha tshi dzhenela u lingedza.
Ministerial Committee on Health Research Ethics
c/o Heath Systems Research,
Research Coordination and Epidemiolgy
Department of Health
Private Bag X828
Pretoria
0001
Phone:	012-312-0995
Fax: 012-328-9381
Email:	hrrce@health.gov.za
6
Siaari
NOMBORO YA LUINGO YA U THUSA YA AIDS 0800-01023-22
<fn>ven_Article_National Language Services_Zwidodombedzwa zwa vh.txt</fn>
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
BODO YA TSHUMELO DZA ZWA MASHELENI
446 Rigel Park Rigel Avenue South Erasmusrand Pretoria South Africa
PO Box 35655 Menlo Park Pretoria South Africa 0102
Nomboro ya Luṱingo: 0800 20 20 87 / 0800 11 04 43
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 1
3
BODO YA TSHUMELO DZA ZWA MASHELENI
Zwine vha fanela u zwi ḓivha na pfanelo dzavho musi vha tshi dzhia tshikwama itshi tshikwama tsha zwa mbulungo.
Muhasho wa Pfunzo ya Vhashumisi
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 2
Zwine vha fanela u zwi ḓivha nga ha phoḽisi dza mbulungo
Tshithu tshihulwanesa kha phoḽisi YA THUSO YA MBULUNGO/ PO.ISI KHULWANE ndi tsha uri phoḽisi i fanela u khwaṱhisedzwa nga khamphani ya ndindakhombo ya tshifhinga tshilapfu yo ḓiṅwalisaho, Hezwi ndi u itela u vhona uri muraḓo u khou fulufhedziswa uri mbilo yawe i ḓo tshimbila zwavhuḓi arali o welwa nga tshiwo tsho lindwaho (lufu).
muṋe WA PHO.ISI/ muraḓo u fanela u ṋewa ṱhanziela YA VHURA.O. Hei ṱhanziela i fanela u dodombedza dzina ḽa mulindakhombo; mbadelo dzine dza tea u badelwa; mbadelo dzine dza fanela u badelwa mura.o; maitele a mbilo na maṅwe mafhungo a ndeme ane a amba nga ha phoḽisi khulwane. phoḽisi khulwane i fanela u bvisela khagala zwa uri mazhendedzi avho a vho ngo tholiwa nga vhalindakhombo na uri a si vhone vhaṋetshedzi phoḽisi,
Ndi zwa ndeme uri vhaṋe vha phoḽisi vha ḓivhe uri vha nga nanga u dzhia mbuelo dza phoḽisi nga tshivhumbeo tsha tshumelo ya mbulungo kana vha tou ṋewa tshelede yone iṋe.
ṱhanziela i fanela u dodombedza mafhungo oṱhe a ndeme kha muṋe wa pho.isi/Mura.o uri a ḓivhe uri ndindakhombo i thoma lini; zwine ya zwi katela na uri ZWINE YA ZWI SIA ndi zwifhio; zwifhinga zwa u lindela nz.
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 3
dziṱhalutshedzo
THUSO YA MBULUNGO/ phoḽisi KHULWANE
Zwi amba ḽiṅwalo ḽa mulayo ḽine ḽa ṋetshedzwa nga mulindakhombo ḓi re na zwidodombedzwa zwa mbuelo, mbadelo, zwifhinga na milayo ḽa dovha ḽa vha na nomboro ya phoḽisi, ine ya fanela u sumbedzwa kha ṱhanziela yavho ya vhura.o.
MADZANGANO A VHUKONANI
Dzangano ḽa vhukonani ndi tshiimiswa tsha vhukonani tsho vhumbiwaho nga tshigwada tsha vhathu vha re na ṱhoḓea dzi fanaho, vhane vha kuvhanganya tshelede na u vhulunga vhoṱhe u itela u thusana nga tshelede kha ṱhoḓea dzine dza fana, sa tsumbo, mbulungo. Gumofulu ḽa mbuelo ndi R5 000.
Dzangano ḽa Vhukonani a si dzangano ḽa bindu, fhedzi nzwalelo dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha hone dzi kovhekanywa kha miraḓo yoṱhe.
ṱhanziela YA Vhuraḓo
Vha fanela u lwela uri vha ṋewe ṱhanziela u itela u khwaṱhisedza uri vha muraḓo. Hei ṱhanziela i fanela u sumbedza zwidodombedzwa zwoṱhe zwa phoḽisi,
VHALANGI/ VHAKONANYI
Hezwi zwi amba khamphani yo ṋewaho maanḓa nga mulindakhombo uri i shume yo imela ene kha u vha rengisela phoḽisi,
MULINDAKHOMBO
Ndi khamphani ya ndindakhombo ya tshifhinga tshilapfu yo ḓiṅwalisaho kha Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni ine ya wana mbadelo ya vha na vhuḓifhinduleli ha u badela mbuelo musi hu na lufu.
2
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 4
muṋe WA PHO.ISI/ muraḓo
Zwi amba vhone sa muraḓo ane a badela mbadelo u itela uri vhathu vhe vha vha ta kha phoḽisi yavho vha wane mbuelo.
MBADELO
Ndi mutengo une vha badela mulindakhombo u ya nga phoḽisi khulwane.
OMBUDSMAN
Hoyu ndi muthu o ḓiimisaho nga eṱhe ane vhone sa muraḓo vha nga mu kwama arali vha sa khou fushea nga phindulo ya mulindakhombo.
Zwidodombedzwa zwawe zwa vhukwamani zwo sumbedzwa kha nḓivhadzo ya mulayo na nga murahu ha hei bugwana.
ZWI SA KATELWI
Mulindakhombo u ḓo ṅwala mutevhe wa nyimele na malwadze kha phoḽisi zwine arali muthu o tsireledzwaho a lovha ngazwo a sa badelwe mbuelo.
3
FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 5
Mbudziso dzine vha fanela u vhudzisa na maṅwe mafhungo ane vha fanela u a wana kha murengisi
1.	Mbudziso: Vho imela mulindakhombo ufhio?
Phindulo: vhuṱanzi vhu fanela u ṋewa nga muthu ane a khou
 rengisa phoḽisi nahone vhu fanela u vha hone kha fomo ya
 u ita khumbelo na ṱhanziela ya Vhuraḓo yo etshedzwaho.
2.	Mbu: Nomboro ya phoḽisi ndi ifhio?
Phi:	Hezwi zwi fanela u sumbedzwa kha fomo ya u ita khumbelo na kha ṱhanziela ya Vhura.o.
3.	Mbu: Ndi nga dzhenisa nnyi kha phoḽisi yanga?
 Phi:	Havha ndi vhathu vho tiwaho nga vhone.
4.	Mbu: Ndi ḓo badela vhugai?
Phi:	Hei ndi tshelede ine vha ḓo badela nahone i katela mbadelo dzoṱhe na mitendelo. Hezwi zwi fanela u bviselwa khagala.
5.	Mbu: Ndi ḓo badela nga ṅwedzi, nga kotara kana nga ṅwaha.
 Phi:	Vha fanela u ḓivha uri vha ḓo badela lini.
6.	Mbu: Ndi thoma nga u badela kana nga murahu?
Phi:	Vha fanela u ḓivha arali vha tshi fanela u badela mathomoni a ṅwedzi naa (u thoma) kana mafheleloni a vhege kana nga tshikolodo.
7.	Mbu: Ndi fanela u badela hani?
 Phi:	Kheshe kana nga u tou ṱumbula muholoni.
8.	Mbu: Arali ndo badela nga kheshe ndi a wana tsumbathengo
 naa?
 Phi:	Ee, i fanela u vha i tsumbathengo ya tshiofisi.
9.	Mbu: Idzi mbadelo dzi nga engedzea tshifhinga tshi ḓaho naa?
Phi:	Mbadelo dzi fanela u engedzea arali hu tshi khou vha na mbilo nnzhi kha phoḽisi,
4
 FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 6
10.	Mbu: Idzi mbadelo dzo khwaṱhisedzwa lwa tshifhinga
 tshingafhani?
 Phi:	Hezwi zwi fanela u sumbedzwa kha phoḽisi Khulwane.
11.	Mbu: Ndindakhombo yanga i thoma lini?
Phi:	Hu nga kha ḓi vha na tshifhinga tsha u lindela kha phoḽisi Khulwane.
12.	Mbu: Zwifhinga zwa u lindela ndi zwifhio?
Phi:	Hezwi zwi ḓo bveledzwa kha milayo na nyimele dza phoḽisi Khulwane.
13.	Mbu: Hu itea mini arali lufu lwo vhangiwa nga khombo?
 Phi:	Kanzhi zwifhinga zwa u lindela a zwi shumi.
14.	Mbu: Hu na zwi sa katelwi naa?
Phi:	Hezwi zwi ḓo sumbedzwa kha milayo na nyimele dza phoḽisi Khulwane.
15.	Mbu: Hu bvelela mini arali nda pfukha u badela kana nda litsha
 u badela?
 Phi:	A vha tsha ḓo tsireledzwa nahone arali vha dovha vha bvela
phanḓa na u badela zwifhinga zwa u lindela na zwi sa katelwi zwi ḓo tou dovha zwa itwa nga huswa.
16.	Mbu: Ndindakhombo i fhela lini kha muthu muṅwe na muṅwe.
Phi:	Vha fanela u ṋewa zwidodombedzwa nga vhuḓalo, nga maanḓa kha vhana.
17.	Mbu: Ndi a wana vhuṱanzi ha u vha muraḓo.
Phi:	Vha fanela u wana ṱhanziela ya Vhuraḓo na manweledzo o
dodombedzwaho a uri ndi nnyi o tsireledzwaho, tshelede ine ya fanela u badelwa, zwifhinga zwoṱhe zwa u lindela na zwi sa katelwi.
18.	Mbu: Ndi nga engedza tsireledzo yanga nga murahu?
 Phi:	Ee, vha nga engedza mbuelo kha phoḽisi yavho arali phoḽisi
Khulwane i tshi zwi tendela, vha nga engedza mbadelo dzavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. U sa katela na zwifhinga zwa u lindela zwi ḓo shuma kha mbuelo dzo engedzwaho.
 5
 FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 7
19.	Mbu: Ndi ita hani mbilo arali hu na lufu?
 Phi: Vha fanela u sumbedzwa maitele a mbilo nga vhuḓalo kha
 milayo na maga.
20.	Mbu: Ndi nga vhona phoḽisi Khulwane?
Phi: Vha na pfanelo ya u vhona phoḽisi Khulwane. Hezwi vha nga
zwi ita arali vha sa khou fushea nga phindulo dzine vha khou dzi wana kana vha sa fulufheli muthu ane a khou vha rengisela phoḽisi, phoḽisi Khulwane yavho i fanela u wanala ofisini yavho ya tshumelo ya khasiṱama ya tsinisa.
21.	Mbu: Ndi nga phumula phoḽisi yanga?
 Phi: Vha nga phumula phoḽisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 vho
badela mbadelo yavho ya u thoma vha vhuiselwa tshelede yavho yo fhelela arali vha saathu u ita mbilo ya u welwa nga lufu. Nga murahu phoḽisi i nga phumulwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, fhedzi a hu na mbadelo dzine vha ḓo dzi wana murahu.
22. Mbu: Hu bvelela mini arali phoḽisi yoṱhe ya fhiriselwa kha muṅwe mulindakhombo?
 Phi: Hezwi zwi nga itwa, fhedzi vha fanela u ḓivhadzwa na u
vhudzwa uri zwi kwama hani vhathu vhe vha vha vho tsireledzwa, zwi yelanaho na zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha. Mulindakhombo muswa u fanela u vha ṋetshedza ṱhanziela ntswa ya vhura.o. Arali vha tshi pfa uri a vha ho kha nzulele ya khwine kana vhu linganaho na ho fhiraho, vha fanela u kwama mulindakhombo a ne a vha hone zwino nga u ṱavhanya.
23.	Mbu: Hu bvelela mini arali ndi na mbudziso kana mbilaelo?
 Phi: Vhone kana vhaḽaifa vhavho vha fanela u thoma u vhudzisa
mulindakhombo. Arali vha songo fushea, vha nga vhiga mbilaelo yavho kha Mukonanyi wa Ndindakhombo ya Tshifhinga tshilapfu kana Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni. (FSB)
Vha dzhiele nzhele: Zwidodombedzwa zwa mukonanyi na FSB zwi ḓo vha zwi hone kha ṱhanziela yavho ya Vhuraḓo zwa dovha zwa wanala nga murahu ha hei bugwana ya mafhungo. 6
 FSB FUNERAL BROCHURE 11/05 5/12/04 3:48 PM siaṱari ḽa 8
<fn>venda.txt</fn>
PHETHISHINI KHA PHALAMENNDE
Khethekanyo 56 (d) na 69 (d) ya Ndayotewa i ṋetshedza uri Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi ṱanganedze phethishini, vhuimeleli kana vhupfiwa u bva kha vhathu kana zwiimiswa zwiṅwe na zwiṅwe zwi re na dzangalelo.
U dzhenela ha tshitshavha kha u sika milayo, vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde ndi ṋetshedzo ya ndeme ya ndayotewa ya dimokirasi yashu. Phalamennde yo bveledza nḓila dzi re na tshivhalo dza u ḓisa u dzhenela ha tshitshavha kha u shuma ha tshiimiswa. nḓila nthihi ya uri tshitshavha tshi kone u shumisa pfanelo yatsho ya u dzhenela kha Phalamennde ndi u swikisa phethishini.
MAITELE A u SHuMA NA PHETHISHINI
o sumbedzwa kha milayo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
PHETHISHINI NDI MINI?
Phethishini ndi khumbelo ya tshiofisi kha Phalamennde ya u dzhenelela kha mafhungo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha khumbelo ya thuso kha fhungo ḓo tiwaho kana u tandululelwa mbilaelo.
TSHAKHA DZA PHETHISHINI
Nga u angaredza hu na tshakha mbili dza phethishini, dzine dza vha phethishini dzo khetheaho na phethishini dza nnyi na nnyi kana phethishini-gu.e. Phethishini yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo yo tiwaho kana a tshi humbela thuso ya vhuṋe kha Muvhuso, zwi sa tendelwiho nga mulayo, u fana na vhuswikeleli kha phesheni. Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na madzangalelo a fanaho vha tshi humbela thuso nyangaredzi kana u tandululelwa mbilaelo.
U ya nga Ndayotewa, "Mu.we na muṅwe u na pfanelo, nga mulalo na hone a so ngo shoma, ya u kuvhangana, u ita misumbedzo, u gwalaba na u kumedza phethishini." Naho zwo ralo, hu na maṅwe maitele ane vhathu kana zwigwada vha tea u a tevhela musi vha tshi kumedza phethishini kha Phalamennde. U ṋetshedzwa ha phethishini hu langulwa nga milayo ya Phalamennde.
Buthano ḽa Lushaka ḓi ṱoḓa uri phethishini i vhe i ṋetshedzwaho nga nḓila ya tshiofisi nga muraḓo wa Phalamennde (MP), uri i dzhielwe nṱha. Nga u ralo phethishini i fanela u tikedzwa nga MP. Vho ṋewa maanḓa a u amba na MP muṅwe na muṅwe nga u mu kwama kana u dalela Ofisi ya Vhukhethelo i re tsini navho u ṱoḓa thuso ya u vha swikisela phethishini.
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP) a i ṱoḓi uri phethishini i tikedzwe nga MP. Naho zwo ralo, phethishini i swikiswaho kha NCOP i fanela u vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mudzulatshidulo wa Khoro. Milayo ya NCOP a i khethululi vhukati ha phethishini yo khetheaho na phethishini-gu.e.
Phethishini i fanela u tevhedza ṱhoḓea dzi tevhelaho:
U vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka (NA) kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP);
U katela ma/dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi zwa mu/ vharumeli vha phethishini; . U sumbedza zwavhuḓi Muṱanganedzi o teaho wa phethishini (phethishini i khou livhiswa kha nnyi); . U sumbedza zwavhuḓi tshiimo tsha khumbelo ine ya khou itwa fhungo ḽa phethishini; . U katela thikhedzo i vhonalaho ya phethishini; . Phethishini i fanela u vha nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi lwa Afurika Tshipembe;
U sainiwa nga mu/vharumeli vha phethishini vhone vhane (nga nnḓa ha musi Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo o tshea nga iṅwe n.ila);
A i tei u vha na luambo lwa u semana kana lu sa .honifhi; na uri i . Fanela u sumbedza tshiimo tsha thulo i humbelwaho kha Phalamennde.
VHA NGA SWIKISA HANI PHETHISHINI KHA PHALAMENNDE
Vha eletshedzwa uri vha ambe na MP phanḓa ha u swikisa phethishini yavho sa vhu nga a tshi nga vha thusa nga ha tshivhumbeo na zwine zwa tea u vha ngomu ha phethishini. Arali hu na maṅwalwa a u tikedza fhungo ḓo ḓiswaho nga mu/vharumeli vha phethishini, kha vha a nambatedze kha phethishini.
Phethishini yavho i ḓo swikiswa kha muṅwaleli wa Phalamennde u i sedzulusa na u khwaṱhisedza uri yo luga kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu, u bva afho ya swikiswa kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Arali phethishini yo tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe, i ḓo swikiswa ṱafulani kha Phalamennde. Arali hu phethishini yo khetheaho, i ḓo livhiswa kha Komiti ya Mira.ozwayo ya Makumedzwa a Vhusimamilayo na Phethishini dzo Khetheaho kha NA kana Komiti ya u ṱodisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu nga ha Phethishini na Makumedzwa a Vhusimamilayo a miraḓo kha NCOP. Arali ya vha phethishini ya nga ha mafhungo a u angaredza, i ḓo livhiswa kha Komiti dza u ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi shumaho na ma/fhungo ḓo ḓiswaho kha phethishini yavho.
Mbudziso nga ha phethishini dzi nga livhiswa kha:
Kha vha shele mulenzhe kha Phalamennde. Kha vha vhe na vhupfiwa!
<fn>venda1.txt</fn>
Mushumo
Tshivhumbeo
Zwine tshiga tsha sumba zwone
Kuolele
Mushumo wa tshiṱangu tsha Lushaka
tshiṱangu tsha Lushaka, kana luswayo lwa lushaka, ndi tshone tshiga tshihulwanesa tsha Shango.
tshiṱangu tsha Lushaka tshi dovha hafhu tsha vha tshipiḓa tsha tshiganḓo Tshihulwane, tshine tsha dzhiwa sa luswayo luhulwane lwa shango. Dokhumenthe iṅwe na iṅwe ine ya vha na tshiganḓo Tshihulwane ina maanḓa mahulwane sa izwo zwi tshi amba uri yo tendelwa nga Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe.
tshiṱangu tsha Afurika Tshipembe tsho rwelwa ṱari nga ḓuvha ḽa Mbofholowo, 27 Lambamai 2000. Tshanduko yo sumbedzwaho kha muano wa muvhuso ndi u sumbedza mbofholowo Afurika Tshipembe khathihi na vhuvha ha u funa iḽi shango.
Kuolele kwa tshiṱangu tsha Lushaka
Luswayo lwa Shango ndi luswayo lwo vhumbiwaho sa zwithu zwo dzudzanywaho nga ngomu ha zwidanga zwa zwivhumbeo zwa kumba, tshiṅwe tshi nga nn.ha ha tshiṅwe.
Tshivhumbeo tsha fhasi tsha tshitengeledzi tsha fhasi
Tshauthoma ndi muano une wa vha hafu ya tshitengeledzi nahone nga muvhala mudala. iṅwe hafu ya tshitengeledzi yo itwa nga ṋanga dza nḓou dzo sedzaho nn.ha. Nga ngomu ha ṋanga dza nḓou huna nḓevhe mbili dza goroi dzine dza ita tshivhumbeo tsha tshiṱangu tsha musuku tshi vhewaho vhukati.
Tshivhumbeo tsha tshiṱangu tshi na ngoma, nahone tshi na zwivhumbeo zwa vhathu vhavhili u bva kha vhutsila ha tombo ha Vharwa (Khoisan). Zwivhumbwa zwo sedzana nahone zwi khou lumelisana u sumbedza vhuthihi.
Nga nn.ha ha tshiṱangu huna pfumo na thonga zwo itaho tshifhambano u vha tshithu tshithihi. Hezwi zwo vhekanywa zwavhuḓi u itela uri hu vhonale tshiṱangu na u khunyeledza tshitengeledzi tsha fhasi.
Tshitengeledzi tsha nn.ha na tsha fhasi zwi a fhirana u vhumba tshithu tshithihi tshi si na magumo, na vhushaka ha vhuḓi vhukati ha zwiga zwoṱhe u vhumba tshivhumbiwa tsha nn.ha. Tshivhumbiwa itshi tshi na vhudziki, ṱhonifho na vhuḓipfi ha tshiṱangu tsha Lushaka.
Luswayo lwa tshiṱangu tsha Lushaka
Tshivhumbeo tsha tshitengeledzi tsha fhasi
Muano
Muano ndi - !ke e:/xarra //ke, zwo ṅwaliwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vha /Xam, zwi ambaho uri: vhathu vho fhambanaho vhe na vhuthihi. Zwi livhanywa na muthu muṅwe na muṅwe ane a khou fhaṱa vhuthihi vhukati ha muhumbulo na nyito. Kha vhathu vhoṱhe, zwi ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhe ṅanda nthihi na u pfa lu lwa fhano shangoni khathihi na u ḓikhoda - Vhuthihi naho ro fhambana.
Dzo oliwa: kha tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsho itwaho nga maṋanga a n.ou; izwi zwi sumbedza lupfumo lwa mavu, nyaluwo na khonadzeo ya mbveledziso, mutakalo kha vhathu na zwa vhulimisi ḽifhasini,
tshiṱangu itshi tshi na mishumo mivhili: u sumbedza vhuvha ha vhuṋe khathihi na tsireledzo. Tsho fara tshiga tsha lushaka.
Zwivhumbeo zwa vhathu
Zwi bva kha zwifanyiso zwa tombo &#7741;a Linton, ḽine ḽa vha tsumbo ya Vhutsila ha Matombo Afurika Tshipembe zwi ḓivheaho ḽifhasini, ḓi wanala Museamu wa Afurika Tshipembe ngei Cape Town. Vhathu vha lushaka lwa Khoisan, vhane vha vha vhone vhathu vha ḓivheaho uri ndi vhone vhadzulapo vha shango ḽashu vha u tou thoma, ndi tsumbo khulwanesa ya vhuthu hashu roṱhe na vhubvo hashu sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Zwifanyiso zwo sumbedzwa nga nḓila ya u sumbedza ndumeliso, zwi tshi sumbedza vhuthihi. Hezwi zwi dovha zwa sumbedza u shanduka ha muthu khathihi na u pfa a mudzulapo wa ngoho wa lushaka na u vha muthihi na lushaka lwa vhathu vhothe (humanity).
Pfumo na tshibonda
Protea ndi luswayo lwa u naka ha shango ḽashu khathihi na khonadzeo ya u vhonala ha maluvha kha lushaka lwashu nga nṱhani ha Mvusuludzo ya Afurika (African Renaissance).
I sumbedza ṰHANGANYELO ya zwoṱhe zwine zwa mela kha shango, zwi tshi khou londiwa u bva nn.ha. Mivhala i funeswaho ya Afurika yo olwa kha protea - muvhala mudala, wa musuku, mutswuku na mutswu.
tshiṋoni tsha muṅwaleli tsho sumbedzwa tshi tshi khou fhufha - zwine zwa itea musi huna nyaluwo na tshipidi. tshiṋoni tsha maanḓa tshine milenzhe yatsho - yo sumbedzwa nga pfumo na tshibonda - zwi a tshi shumela musi tshi tshi khou zwima ṋowa zwine zwa sumbedza tsireledzo ya lushaka kha maswina alwo. Ndi murumelwa wa mu/vhadzimu ane a rabelela shango; nga hei ndila, tshi tou vha luswayo lwa mutshidzi. Maphapha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu, nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza. Tsho sumbedzwa kha musuku hune tsha vha tshiga tsha u sumba u ba.ekana hatsho na ḓuvha khathihi na maanḓa a nn.hesa.
Itshi ndi tshiga tsha tsumbo ya tshedza na u naka. Zwi sumbedza pfulufhedziso ya mabebo maswa, u kona u lavhelesa murahu na phanḓa nga muhumbulo, nḓivho, u bveledza phetho dzavhuḓi khathihi na maanḓa a u ita zwine zwa tea u itwa. Ndi luswayo lwa hune vhutshilo ha bva hone, tshedza na vhuvha ha tshoṱhe ha vhathu.
Tshivhumbeo tsho khunyelelaho tsha Luswayo lwa Shango tshi ṱanganyisa tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsha fhasi na tsha nn.ha kha luswayo lwa u sumbedza u ya nga hu sa fheli. nḓila ine ya ṱumekanya tshipiḓa tsha fhasi nga maṋanga a nḓou, huna ḓuvha ḽine ḽa khou bvelela nga nn.ha, izwi zwi vhumba tshifanyiso tsha kumba ḽine tshiṋoni tsha muṅwaleli tsha vha tshi tshi khou bva khaḽo. Nga nḓila ya tshifanyiso, hezwi ndi u sumbedza mabebo maswa a muya wa shango ḽashu yavhuḓi na gundo dzaḽo,
Mushumo wa u bveledza
Batho Pele ndi maipfi a Sesotho ane amba uri 'Vhathu Phanda', a khwaṱhisedza uri tshumelo ya muvhuso i ye vhathuni vhoṱhe vha Afurika Tshipembe. Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa. Nga dzi 1 dza Tshimedzi 1997, tshumelo ya muvhuso yo ḓo thoma khampheini ya Batho Pele yo livhiswaho kha u khwinifhadza mveledziso ya tshumelo kha vhathu.
U kwamana na vhathu tshifhinga tshoṱhe malugana na vhukhwine ha tshumelo ine ya khou bveledzwa.
U vhea zwiga kana zwitandadi zwa tshumelo zwine zwa sumbedza uri ndi vhukhwine vhu ngafhani ha tshumelo vhune ha nga lavhelelwa.
U engedzedza u swikela ha vhathu kha tshumelo, nga maanda nga vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa.
U ita uri huvhe na u fara vhathu zwavhuḓi nga u tevhela zwiga zwo tiwaho musi hu tshi thusiwa vhathu.
U ḓea nḓivho nnzhi nahone ya khwine malugana na tshumelo u itela uri vhathu vha vhe na nḓivho.
U engedzedza uri hu vhe na u vulea khathihi na u bvela khagala malugana na nḓila ine tshumelo ya bveledzwa ngayo.
U khakhulula vhukhakhi na zwithu zwi songo itiwaho u itela uri thaidzo dzi tandululwe nga nḓila ya khwine.
U ḓea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho i khou shumiswa zwavhuḓi nahone zwo tea.
Muano wa Batho Pele u malugana na pheliso ya kushumele ku sa vhei vhathu phanḓa. U dovha wa amba nga ha u vhona uri vhupu.ani ha zwa masheleni ha Tshumelo dza Tshitshavha vhu tshimbidzana na ṱhoḓea dza vhathu.
Vunzhi ha khwiniso dzine tshitshavha tsha tama u dzi vhona ndi khwiniso dza mahala, u fana na: u ṅweṅwela, u ṱhonifha tshitshavha, u fulufhedzea musi hu tshi ṋekedzwa zwidodombedzwa, na u humbela pfarelo arali zwithu zwi sa tshimbili zwavhuḓi. Hezwi ndi zwithu zwi sa ṱoḓi tshelede, fhedzi zwi ṱoḓa uri hu shandukiswe vhuḓifari.
U khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo zwi amba u vhona uri zwoṱhe zwine ra ita zwi tshimbidzana na kuhumbulele kwa u takadza khasi.ama. U itiwa ha Batho Pele a si tshithu tsha ḓuvha ḽithihi fhedzi. Ndi tshithu tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshine tsha ḓo itwa miṅwaha minzhi nahone tshi tshi khou khwaṱha tshi tshi ya.
Ri tea u shuma roṱhe, sa muvhuso na lushaka u itela uri mitheo ya Batho Pele i bvelele kha lushaka lune lwa khou shuma lu tshi khou shumela vhutshilo ha khwine. (Mulaedza nga Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki musi vha tshi rwela &#7793;ari Tshi&#7793;angu tsha Lushaka, Kwaggafontein, Bloemfontein, nga &#7741;a 27 Lambamai 2000).
